Աղաբաբյան, Սաթենիկ Ֆելիքսի

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի անձնանվանական համակարգի կարևոր շերտերից մեկի՝ մականունների և դրանց հիման վրա ձևավորված ազգանունների լեզվաբանական, պատմական ու մշակութային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում մականունների առաջացման պատճառները, իմաստային խմբերը, կառուցվածքային առանձնահատկությունները, բառակազմական միջոցները և ժամանակի ընթացքում դրանց՝ ժառանգական ազգանունների վերածվելու գործընթացներն են։ Մականունը դիտարկվում է որպես անձին բնութագրող լրացուցիչ անվանում, որը կարող էր առաջանալ նրա արտաքին հատկանիշների, բնավորության, զբաղմունքի, հասարակական դիրքի, բնակավայրի, ծագման, որևէ հիշարժան իրադարձության կամ այլ տարբերակիչ առանձնահատկության հիման վրա։ Ուսումնասիրվում է, թե նման անվանումներն ինչպես են սկզբնական անհատական գործածությունից աստիճանաբար ամրապնդվել ընտանիքի կամ տոհմի անվանման համակարգում և որոշ դեպքերում դարձել սերնդեսերունդ փոխանցվող ազգանուններ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում մականվանական հիմքերի իմաստաբանական դասակարգմանը՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու դրանցում պահպանված տեղեկությունները հասարակության կենցաղի, մասնագիտությունների, սոցիալական հարաբերությունների, մարդկային հատկանիշների գնահատման և պատմական լեզվամտածողության վերաբերյալ։ Քննվում են նաև ազգանունների կազմության ժամանակ կիրառվող հայկական բնորոշ ածանցներն ու ձևաբանական միջոցները, մականվանական հիմքի և ազգանվանակերտ բաղադրիչի հարաբերությունը, ինչպես նաև հնչյունական ու ձևաբանական փոփոխությունները, որոնք կարող էին տեղի ունենալ անվան երկարատև գործածության ընթացքում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տարբեր ժամանակաշրջանների գրավոր աղբյուրներում, վիմագրերում, ձեռագրերում, պատմական փաստաթղթերում և այլ նյութերում պահպանված անվանական տվյալների համադրումը։ Դրանց միջոցով հնարավոր է հետևել առանձին մականունների տարածմանը, տարբերակներին և ազգանունների ձևավորման պատմական ընթացքին։ Ուշադրություն է դարձվում նաև բարբառային և տարածաշրջանային առանձնահատկություններին, օտար լեզուների հետ շփումների հետևանքով առաջացած անվանական շերտերին և փոխառյալ հիմքերի հայերեն ազգանվանական համակարգում հարմարվելու ձևերին։ Մականունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու նաև այնպիսի բառեր, իմաստներ և լեզվական ձևեր, որոնք ժամանակակից հայերենում կարող են այլևս լայնորեն չգործածվել։ Այս պատճառով նյութը արժեքավոր է ոչ միայն անձնանունների ուսումնասիրության, այլև հայերենի պատմական բառապաշարի, բառակազմության, բարբառագիտության, ազգագրության և հասարակական պատմության համար։ Աշխատությունը նպաստում է հայկական ազգանունների ծագման և զարգացման օրինաչափությունների առավել ամբողջական ըմբռնմանը՝ ցույց տալով, որ անձնանվանական համակարգը լեզվական երևույթ լինելուց բացի նաև ժողովրդի պատմական հիշողության, սոցիալական հարաբերությունների և մշակութային ինքնության կարևոր արտահայտություն է։