Ամիրաղյան, Գայանե Աշոտի

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է հայ հոգևոր երաժշտական մշակույթի կարևորագույն տեսական և գործնական համակարգերից մեկի՝ ութձայնի դրսևորումների ուսումնասիրությանը Նոր Ջուղայի և հնդկահայ համայնքների եկեղեցական երգեցողության ավանդույթներում։ Հետազոտության կենտրոնում հայ եկեղեցական երաժշտության ձայնեղանակային կազմակերպման սկզբունքներն են, դրանց տեղային տարբերակները, հոգևոր երգերի մեղեդիական կառուցվածքը, ձայնեղանակների գործառութային առանձնահատկությունները և տարբեր համայնքներում պահպանված երգեցողական ավանդույթների փոխհարաբերությունները։ Ութձայն համակարգը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հոգևոր երգերի դասակարգման միջոց, այլև որպես պատմականորեն ձևավորված երաժշտական մտածողության համակարգ, որի միջոցով կազմակերպվում են եկեղեցական երգացանկի մեղեդիական, ծիսական և կատարողական առանձնահատկությունները։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ութ հիմնական ձայնեղանակների և դրանց հետ կապված դարձվածքների, մեղեդիական բանաձևերի, հանգուցային հնչյունների, զարգացման սկզբունքների ու ավարտաձևերի ուսումնասիրության վրա։ Եկեղեցական երգեցողության մեջ յուրաքանչյուր ձայն կարող է ունենալ իրեն բնորոշ մեղեդիական շարժումներ և կայուն դարձվածքներ, որոնց ճանաչումը հնարավորություն է տալիս տարբեր հոգևոր երգերի միջև բացահայտել կառուցվածքային ընդհանրություններ։ Միաժամանակ կենդանի երգեցողական ավանդույթում այդ սկզբունքները կարող են դրսևորվել տարբեր ձևերով՝ պայմանավորված տեղական կատարողական սովորույթներով, բանավոր փոխանցման առանձնահատկություններով և պատմական զարգացման տարբեր փուլերով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Նոր Ջուղայի հայ համայնքի երաժշտական մշակույթի ձևավորման պայմաններին։ Հայկական համայնքային և եկեղեցական կյանքի շարունակականությունը նպաստել է հոգևոր երգեցողության ավանդույթների պահպանմանը և սերնդեսերունդ փոխանցմանը։ Եկեղեցին այս միջավայրում հանդես է եկել ոչ միայն որպես ծիսական կենտրոն, այլև որպես մշակութային հիշողության պահպանման կարևոր հաստատություն։ Երգեցողության միջոցով փոխանցվել են երաժշտական դարձվածքներ, ձայնեղանակային պատկերացումներ և կատարողական սկզբունքներ, որոնք ժամանակի ընթացքում կարող էին ձեռք բերել տեղային առանձնահատկություններ։ Հետազոտության համար հատկապես կարևոր է պարզել, թե այդ առանձնահատկություններից որոնք են ընդհանուր հայկական երաժշտական ավանդույթի շարունակությունը, իսկ որոնք են ձևավորվել տվյալ համայնքի պատմամշակութային միջավայրում։ Հնդկահայ եկեղեցական երգեցողության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս խնդիրը դիտարկել ավելի լայն սփյուռքյան համատեքստում։ Հայկական համայնքների տեղաշարժերը և նրանց միջև պահպանվող կապերը նպաստել են ոչ միայն ձեռագրերի, գրքերի և ծիսական առարկաների, այլև երաժշտական գիտելիքի տարածմանը։ Երգեցողական ավանդույթը մեծ մասամբ փոխանցվել է անմիջական ուսուցման, հիշողության և կատարողական փորձի միջոցով, ինչի պատճառով տարբեր կենտրոններում նույն սկզբնական երաժշտական նյութը կարող էր ժամանակի ընթացքում ձեռք բերել տարբեր մեկնաբանություններ։ Այդ տարբերակների համեմատական ուսումնասիրությունը կարևոր տեղեկություններ է տալիս հոգևոր երաժշտության բանավոր փոխանցման մեխանիզմների մասին։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է ձայնեղանակային համակարգի տեսական կառուցվածքի և իրական կատարողական նյութի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Երաժշտական տեսության մեջ նկարագրված կանոնները կենդանի երգեցողության ընթացքում միշտ չէ, որ դրսևորվում են բացարձակ նույնությամբ։ Կատարողները կարող են պահպանել հիմնական մեղեդիական հենքը՝ միաժամանակ կիրառելով տեղական զարդարանքներ, հնչյունային անցումներ, ռիթմական փոփոխություններ կամ դարձվածքային տարբերակներ։ Հետևաբար տեսական համակարգը նպատակահարմար է ուսումնասիրել ոչ միայն գրավոր աղբյուրների, այլև պահպանված երաժշտական գրառումների ու կատարողական տարբերակների համեմատության միջոցով։ Առանձին նշանակություն ունի հոգևոր երգերի մեղեդիական վերլուծությունը։ Տարբեր նմուշներում կարող են առանձնացվել սկզբնական դարձվածքները, մեղեդիական զարգացման կենտրոնները, կրկնվող բանաձևերը, բարձրակետերը և ավարտական կառուցվածքները։ Այս տարրերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս որոշել առանձին ձայնեղանակների բնորոշ հատկանիշները և պարզել, թե ինչպես են դրանք դրսևորվում տեղական երգվածքում։ Միաժամանակ հնարավոր է ուսումնասիրել նույն ձայնին պատկանող տարբեր երգերի միջև եղած հարաբերությունները՝ բացահայտելով ընդհանուր կառուցվածքային հիմքը և անհատական մեղեդիական տարբերությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հիմնական և դարձվածքային ձայների հարաբերակցության խնդիրը։ Հայ հոգևոր երաժշտության ձայնեղանակային համակարգը ներառում է ոչ միայն հիմնական դասակարգային միավորներ, այլև դրանց հետ կապված մեղեդիական տարբերակներ և դարձվածքային ձևեր։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել համակարգի ներքին ճկունության մասին։ Տեղային երգվածքներում այդ հարաբերությունները կարող են ունենալ առանձնահատուկ դրսևորումներ, որոնց բացահայտումը կարևոր է ինչպես տվյալ ավանդույթի բնութագրման, այնպես էլ հայ եկեղեցական երաժշտության ընդհանուր տեսության համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ծիսական գործառույթի և երաժշտական կառուցվածքի փոխհարաբերությանը։ Հոգևոր երգերը կատարվում են եկեղեցական տարվա, ժամերգությունների և տարբեր ծիսական արարողությունների որոշակի հատվածներում, ուստի դրանց երաժշտական կազմակերպումը կապված է նաև ծիսակարգային նշանակության հետ։ Ձայնեղանակների հերթագայությունը և համապատասխան երգերի ընտրությունը ձևավորում են եկեղեցական երաժշտական ժամանակի յուրահատուկ համակարգ։ Այս համատեքստում ութձայնը ներկայանում է ոչ միայն որպես երաժշտական կառուցվածք, այլև որպես ծիսական կարգավորման միջոց, որը կապում է երաժշտությունը եկեղեցական օրացույցի և պաշտամունքային կյանքի հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է բանավոր և գրավոր փոխանցման հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Հայ հոգևոր երաժշտությունը պատմականորեն պահպանվել է տարբեր ձևերով՝ ձեռագիր ժողովածուներում, երաժշտատեսական աշխատություններում, հետագայում նաև ձայնագրված կամ նոտագրված տարբերակներում, սակայն կատարողական բազմաթիվ առանձնահատկություններ շարունակել են փոխանցվել ուսուցչից աշակերտին։ Բանավոր փոխանցումը կարող է ապահովել ավանդույթի կենսունակությունը, բայց միաժամանակ նպաստել տարբերակների առաջացմանը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում գրանցված նույն կամ մոտ մեղեդիների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հետևել երաժշտական նյութի պահպանման և փոփոխման ընթացքին։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում խազային ժառանգության և ավելի ուշ երաժշտական գրառումների հետ հարաբերակցության հարցը։ Հին հայկական երաժշտական նշանագրությունը կարևոր աղբյուր է հոգևոր երաժշտության պատմության ուսումնասիրության համար, սակայն դրա և ավելի ուշ գրանցված կենդանի երգեցողական ավանդույթների միջև կապերի բացահայտումը պահանջում է զգուշավոր համեմատական մոտեցում։ Տարբեր աղբյուրների համադրումը կարող է օգնել առանձնացնել շարունակականության որոշ հատկանիշներ՝ առանց տարբեր ժամանակաշրջանների երաժշտական համակարգերը մեխանիկորեն նույնացնելու։ Այս խնդիրը կարևոր է տեղային երգվածքների պատմական շերտերը հասկանալու համար։ Հետազոտության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև կատարողական ոճի առանձնահատկությունները։ Երգեցողության տեմպը, ռիթմական ազատությունը, զարդարանքների կիրառումը, շնչառական բաժանումները, հնչյունների երկարաձգումը և երաժշտական արտահայտչականության այլ միջոցները կարող են էական դեր ունենալ տեղային ավանդույթի ինքնատիպության ձևավորման մեջ։ Նույն մեղեդիական հենքը տարբեր կատարողական միջավայրերում կարող է հնչել տարբեր կերպ՝ պահպանելով ձայնեղանակային հիմնական պատկանելությունը։ Այդ պատճառով երաժշտագիտական ուսումնասիրության համար կարևոր է տարբերակել մեղեդու կառուցվածքային և կատարողական շերտերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հոգևոր երգեցողության և համայնքային ինքնության փոխհարաբերությանը։ Սփյուռքյան միջավայրում եկեղեցական երաժշտությունը կարող է հանդես գալ որպես պատմական հիշողության և մշակութային շարունակականության պահպանման միջոց։ Ծիսական երգացանկի փոխանցումը նոր սերունդներին միաժամանակ փոխանցում է լեզվական, երաժշտական և կրոնամշակութային ժառանգություն։ Այս տեսանկյունից տեղային երգվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ոչ միայն երաժշտական առանձնահատկություններ, այլև այն մշակութային մեխանիզմները, որոնց միջոցով համայնքը պահպանել է կապը հայկական ավանդույթի հետ։ Կարևոր ուղղություն է տարբեր հայկական երգեցողական կենտրոնների համեմատությունը։ Նոր Ջուղայում և հնդկահայ միջավայրում պահպանված տարբերակների համադրումը այլ կենտրոնների նյութերի հետ կարող է բացահայտել ինչպես ընդհանուր ձայնեղանակային հիմքը, այնպես էլ տեղային առանձնահատկությունները։ Համեմատության ընթացքում կարող են դիտարկվել մեղեդիական բանաձևերը, ձայնածավալը, հանգուցային հնչյունները, կադանսային կառուցվածքները, ռիթմական կազմակերպումը և զարդարանքները։ Նման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշել տեղային տարբերակների դիրքը հայ հոգևոր երաժշտության ավելի լայն համակարգում։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել ձեռագիր և տպագիր երաժշտական ժողովածուները, շարականների և այլ հոգևոր երգերի գրառումները, երաժշտատեսական աշխատությունները, արխիվային նյութերը, ինչպես նաև տարբեր ժամանակներում կատարված ձայնագրությունները։ Աղբյուրների համեմատական ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ յուրաքանչյուր աղբյուր կարող է ներկայացնել ավանդույթի միայն որոշակի շերտ։ Գրավոր աղբյուրը կարող է առավել հստակ ներկայացնել մեղեդիական կառուցվածքը, մինչդեռ ձայնագրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել կատարման այնպիսի նրբություններ, որոնք սովորական նոտագրությամբ ամբողջությամբ չեն արտահայտվում։ Առանձին նշանակություն ունի երաժշտական տեքստի և բանաստեղծական կամ ծիսական տեքստի փոխհարաբերությունը։ Հայ հոգևոր երգարվեստում մեղեդին կառուցվում է բառային նյութի հետ սերտ կապով, և տեքստի շեշտադրությունը, վանկային կառուցվածքը ու իմաստային բաժանումները կարող են ազդել մեղեդիական զարգացման վրա։ Տեղային երգվածքի ուսումնասիրությունը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես են կատարողները երաժշտական միջոցներով ընդգծում տեքստի կառուցվածքը և ինչպես են ձայնեղանակային բանաձևերը հարմարեցվում տարբեր ծավալի ու կառուցվածքի տեքստերին։ Այս ուղղությունը միավորում է երաժշտագիտական, լեզվական և ծիսագիտական վերլուծությունը։ Կարևորվում է նաև երաժշտական տարբերակայնության խնդիրը։ Բանավոր ավանդույթում մեղեդու տարբերակների գոյությունը պարտադիր չէ դիտարկել որպես սկզբնական ձևի աղավաղում։ Դրանք կարող են արտահայտել կենդանի ավանդույթի բնական զարգացումը, կատարողների ստեղծագործական մասնակցությունը և տարբեր պատմական շերտերի համադրումը։ Տարբերակների համակարգված համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել այն տարրերը, որոնք պահպանվում են առավել կայուն կերպով և, հետևաբար, կարող են համարվել տվյալ ձայնեղանակի կամ երգվածքի հիմնական կառուցվածքային հատկանիշներ։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել պատմական երաժշտագիտության, երաժշտական տեքստաբանության, համեմատական վերլուծության, ձայնեղանակային և մեղեդիական վերլուծության, աղբյուրագիտության և երաժշտական ազգագրության մեթոդները։ Մեղեդիների մանրամասն համեմատությունը հնարավորություն է տալիս կազմել բնորոշ դարձվածքների համակարգ, բացահայտել դրանց փոխակերպման ձևերը և որոշել տարբեր երգերի ու երգվածքների միջև առկա կապերը։ Պատմական աղբյուրների ուսումնասիրությունն իր հերթին օգնում է երաժշտական փոփոխությունները կապել համայնքների մշակութային կյանքի և փոխանցման միջավայրի հետ։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հայ հոգևոր երաժշտության տեղային ավանդույթների ուսումնասիրության միջոցով ընդհանուր ձայնեղանակային համակարգի պատմական զարգացման և բազմազանության բացահայտման հնարավորությամբ։ Նոր Ջուղայի և հնդկահայ երաժշտական ժառանգությունը կարող է պահպանել այնպիսի կատարողական ու մեղեդիական առանձնահատկություններ, որոնք կարևոր են հայ եկեղեցական երգեցողության պատմության տարբեր փուլերը վերականգնելու համար։ Նման նյութերի հավաքագրումը, համակարգումը և երաժշտագիտական վերլուծությունը նպաստում են նաև վտանգված կամ աստիճանաբար մոռացվող կատարողական ավանդույթների գիտական փաստագրմանը։ Գործնական նշանակությունը կապված է հոգևոր երաժշտական ժառանգության պահպանման, ուսումնասիրման և փոխանցման հետ։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառվել եկեղեցական երգեցողության պատմությանը նվիրված դասընթացներում, երաժշտագիտական ուսումնասիրություններում, երաժշտական նյութերի գիտական հրատարակություններում և ավանդական երգեցողության վերականգնման աշխատանքներում։ Ձայնեղանակների և բնորոշ մեղեդիական բանաձևերի համակարգված նկարագրությունը կարող է օգտակար լինել նաև այն կատարողների համար, որոնք ուսումնասիրում են հայ հոգևոր երաժշտության տարբեր պատմական ու տեղային ավանդույթները։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հայ եկեղեցական երգեցողության ձայնեղանակային համակարգի և դրա սփյուռքյան տեղային դրսևորումների համալիր երաժշտագիտական ուսումնասիրություն՝ միավորելով պատմական, տեսական, աղբյուրագիտական, կատարողական և համեմատական մոտեցումները։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ երաժշտության պատմությամբ, հոգևոր երաժշտությամբ, միջնադարյան երաժշտական մշակույթով, սփյուռքագիտությամբ, երաժշտական ազգագրությամբ և եկեղեցական երգեցողության տեսությամբ զբաղվող երաժշտագետների, հետազոտողների, դասախոսների, կատարողների և ուսանողների համար։