Ավետիսյան, Հրայր Սկրտչի

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհում և Հյուսիսային Միջագետքում մ.թ.ա. XVII–IX դարերում գոյություն ունեցած պետական կազմավորումների քաղաքական պատմության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ այդ տարածքների պատմական զարգացումները դիտարկելով Հին Արևելքի լայն ռազմաքաղաքական և մշակութային գործընթացների համատեքստում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների ընդհանուր պատկերը, բացահայտել տարածաշրջանում ձևավորված պետական միավորների փոխհարաբերությունները, արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և միմյանց նկատմամբ ունեցած ազդեցությունը։ Աշխատությունում ուսումնասիրվում են Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի աշխարհագրական ու քաղաքական միջավայրը, բնական սահմանները, բնակչության էթնոմշակութային առանձնահատկությունները և այն պայմանները, որոնք նպաստել են պետական կազմավորումների առաջացմանն ու զարգացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մ.թ.ա. II հազարամյակի քաղաքական իրադարձություններին, երբ տարածաշրջանում ձևավորվում և մրցակցում էին բազմաթիվ թագավորություններ ու իշխանություններ, իսկ Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում էր խոշոր տերությունների և տեղական պետական կազմավորումների փոխազդեցության գոտում։ Ուսումնասիրվում են Միտաննիի, Խեթական տերության, Ասորեստանի և տարածաշրջանի այլ քաղաքական կենտրոնների հարաբերությունները, ինչպես նաև դրանց քաղաքական ու ռազմական ներգործությունը Հայկական լեռնաշխարհի պետական կազմավորումների վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տեղական թագավորությունների և իշխանությունների արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությունը՝ հատկապես ռազմական արշավների, դաշնակցային հարաբերությունների, հակամարտությունների, ենթակայության և քաղաքական ազդեցության տարածման գործընթացների տեսանկյունից։ Աշխատությունում կարող են համադրվել սեպագիր արձանագրությունների, հնագիտական նյութերի, տեղանունների և այլ սկզբնաղբյուրների տվյալները՝ տարածաշրջանի քաղաքական պատմության առավել ամբողջական վերակազմության նպատակով։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև մ.թ.ա. XII–IX դարերի անցումային շրջանի ուսումնասիրությունը, երբ Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած լայնածավալ քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները հանգեցրին նախկին պետական համակարգերի վերափոխմանը և նոր քաղաքական կենտրոնների առաջացմանը։ Այդ գործընթացների համատեքստում ուսումնասիրվում են Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված քաղաքական միավորների զարգացումը և դրանց հարաբերությունները Ասորեստանի հետ։ Հետազոտության առանցքային թեմաներից է Վանի թագավորության ձևավորման նախապատմությունն ու դրա նախորդող քաղաքական գործընթացները, որոնք հետագայում պայմանավորեցին տարածաշրջանում կենտրոնացված պետականության հզորացումը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Հայկական լեռնաշխարհը ոչ թե որպես մեկուսացված պատմական տարածք, այլ որպես Հին Արևելքի քաղաքական համակարգի ակտիվ բաղադրիչ, որտեղ մշտապես փոխազդում էին տեղական և տարածաշրջանային ուժերը։ Քննության են առնվում նաև տնտեսական ռեսուրսների, առևտրական ուղիների, ռազմավարական տարածքների և բնական պաշարների նշանակությունը քաղաքական հակամարտությունների և պետությունների արտաքին քաղաքականության ձևավորման գործում։ Հետազոտության կարևորությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մ.թ.ա. XVII–IX դարերի պատմական գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու Հայկական լեռնաշխարհում պետականության զարգացման երկարատև նախադրյալները և հետագա քաղաքական կենտրոնացման հիմքերը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմությամբ, հայոց հին պատմությամբ, Հին Արևելքի քաղաքական պատմությամբ և հնագիտությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև պատմության և արևելագիտության ոլորտների ուսանողներին ու հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի քաղաքական զարգացումները որպես փոխկապակցված գործընթաց՝ բացահայտելով պետական կազմավորումների ձևավորման, ռազմական մրցակցության, դիվանագիտական հարաբերությունների և տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորման հիմնական օրինաչափությունները մ.թ.ա. XVII–IX դարերի ընթացքում։