Բաբաջանյան, Լևոն Գառնիկի

Փիլիսոփայություն

Աշխատությունը նվիրված է ցինիզմի սոցիոմշակութային բնույթի ուսումնասիրությանը և դրա դրսևորմանը զանգվածային հասարակության պայմաններում ձևավորվող անհատի վարքագծում, մտածողության մեջ ու արժեքային համակարգում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ցինիզմի՝ որպես հասարակական միջավայրին հարմարվելու, սեփական դիրքորոշումը թաքցնելու կամ սոցիալական իրականության նկատմամբ որոշակի վերաբերմունք արտահայտելու ձևի վերլուծության վրա։ Այն դիտարկվում է ոչ միայն որպես անհատական բնավորության գիծ կամ բարոյական դիրքորոշում, այլև որպես մշակութային և սոցիալական երևույթ, որի ձևավորումը պայմանավորված է հասարակական հարաբերությունների, արժեքային համակարգերի և զանգվածային գիտակցության փոփոխություններով։ Քննության է առնվում ամբոխի մարդու գաղափարը՝ որպես զանգվածային հասարակության մեջ անհատի ինքնության, ինքնուրույն դատողության և պատասխանատվության խնդիրները հասկանալու տեսական միջոց։ Ուսումնասիրվում է, թե ինչպես կարող է անհատը խմբային միջավայրում աստիճանաբար ընդունել գերիշխող կարծիքները, վարքային ձևերը և գնահատականները՝ սահմանափակելով սեփական քննադատական ու ինքնուրույն դիրքորոշումը։ Այս համատեքստում ցինիկ վերաբերմունքը կարող է հանդես գալ որպես սոցիալական դիմակ, որի միջոցով մարդը փորձում է պաշտպանվել հասարակական հակասություններից, հիասթափությունից, արժեքների նկատմամբ անվստահությունից կամ սեփական դիրքի անորոշությունից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում «դիմակ» հասկացության սոցիոմշակութային նշանակությանը։ Դիմակը մեկնաբանվում է որպես այն դերային կերպարը, որը մարդը ներկայացնում է հասարակությանը՝ երբեմն տարբերելով այն իր ներքին համոզմունքներից և իրական ապրումներից։ Հասարակական միջավայրում ընդունված վարքականոնները, հեղինակության պահպանման անհրաժեշտությունը, խմբային ճնշումը և հասարակական գնահատականից կախվածությունը կարող են նպաստել նման դերային վարքագծի ձևավորմանը։ Ցինիզմն այս դեպքում կարող է ծառայել որպես հեռավորություն պահպանելու միջոց, երբ անհատը կասկածի տակ է դնում բարոյական սկզբունքները, հասարակական իդեալները կամ այլ մարդկանց գործողությունների անկեղծ շարժառիթները։ Քննության է առնվում դասական ցինիզմի և ժամանակակից ցինիկ գիտակցության տարբերությունը։ Հին փիլիսոփայական ավանդույթի որոշ ձևերում հասարակական պայմանականությունների քննադատությունը կապված էր ազատության, պարզության և կեղծ արժեքներից հրաժարվելու ձգտման հետ, մինչդեռ ժամանակակից սոցիոմշակութային միջավայրում ցինիզմը կարող է արտահայտվել ընդհանուր անվստահությամբ, հեգնական վերաբերմունքով և արժեքների իրական նշանակության նկատմամբ կասկածով։ Այս տարբերակումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հասկացության պատմական վերափոխումները և հասկանալ, թե ինչու նույն եզրույթը տարբեր ժամանակաշրջաններում կարող է ունենալ էապես տարբեր բովանդակություն։ Առանձին նշանակություն է տրվում զանգվածային մշակույթի ազդեցությանը։ Զանգվածային հաղորդակցությունը, հանրային կարծիքի ձևավորման մեխանիզմները, սպառողական մշակույթը և հասարակական վարքի ստանդարտացումը կարող են նպաստել անհատականության որոշ դրսևորումների միօրինակացմանը։ Ուսումնասիրվում է այն հակասությունը, երբ մարդը մի կողմից ձգտում է առանձնանալ զանգվածից, իսկ մյուս կողմից՝ իր վարքով և գնահատականներով հաճախ հետևում է նույն զանգվածի կողմից ընդունված ձևերին։ Ցինիկ կեցվածքը կարող է այդ պայմաններում ստեղծել ինքնուրույնության արտաքին տպավորություն՝ առանց իրական քննադատական ինքնուրույնության ձևավորման։ Քննության են առնվում նաև հասարակական արժեքների արժեզրկման գործընթացները։ Երբ բարոյական, քաղաքական կամ մշակութային գաղափարների և հասարակական իրականության միջև առաջանում է նկատելի հակասություն, անհատի մոտ կարող է ձևավորվել անվստահություն ոչ միայն կոնկրետ հաստատությունների, այլև ընդհանուր արժեքային համակարգի նկատմամբ։ Այդ պայմաններում հեգնանքը, կասկածամտությունը և ցուցադրական անտարբերությունը կարող են դառնալ հասարակական վարքի տարածված ձևեր։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ նման վերաբերմունքը երբեմն համատեղվում է հենց այն համակարգին հարմարվելու հետ, որը մարդը քննադատում է։ Այս հակասությունը հնարավորություն է տալիս ցինիզմը դիտարկել որպես ժամանակակից հասարակության բարդ ինքնապաշտպանական և հարմարվողական մեխանիզմներից մեկը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կոնֆորմիզմի խնդրին և դրա հարաբերակցությանը ցինիզմի հետ։ Անհատը կարող է գիտակցել հասարակական հարաբերությունների որոշ թերություններ, քննադատել դրանք խոսքային մակարդակում, սակայն միաժամանակ շարունակել գործել ընդունված կանոնների համաձայն։ Այդպիսի իրավիճակում քննադատական խոսքը դեռևս չի նշանակում իրական ինքնուրույնություն կամ հասարակական պատասխանատվություն։ Հետազոտվում է նաև անանունության և պատասխանատվության թուլացման ազդեցությունը զանգվածային վարքագծի վրա։ Խմբի մաս կազմող մարդը որոշ իրավիճակներում կարող է սեփական գործողությունների պատասխանատվությունը վերագրել ընդհանուր միջավայրին՝ իր ընտրությունը ներկայացնելով որպես բոլորի կողմից ընդունված վարք։ Ցինիկ վերաբերմունքը կարող է լրացուցիչ արդարացման միջոց դառնալ՝ ստեղծելով այն պատկերացումը, թե հասարակական կյանքում բոլոր գործողություններն ի վերջո պայմանավորված են միայն անձնական շահերով։ Աշխատության շրջանակում կարևորվում է անհատի ինքնության խնդիրը։ Սոցիալական դերերի բազմազանությունը և հասարակության տարբեր խմբերի պահանջները կարող են ստեղծել իրավիճակ, երբ մարդու արտաքին վարքագիծը զգալիորեն տարբերվում է նրա անձնական համոզմունքներից։ Այդ հակասության երկարատև պահպանությունը կարող է նպաստել սեփական արժեքների նկատմամբ անվստահության և սոցիալական հարաբերությունների ձևական ընկալման զարգացմանը։ Դիտարկվում է նաև ցինիզմի և բարոյական պատասխանատվության փոխհարաբերությունը։ Եթե մարդը հասարակական նորմերն ու արժեքները ընկալում է միայն որպես պայմանականություններ, ապա կարող է թուլանալ սեփական գործողությունները բարոյական չափանիշներով գնահատելու պատրաստակամությունը։ Միաժամանակ քննադատական վերաբերմունքը ինքնին չի նույնացվում ցինիզմի հետ. տարբերակվում են հիմնավորված քննադատությունը, կասկածը և այն դիրքորոշումը, որը սկզբունքորեն ժխտում է արժեքների ու անկեղծ շարժառիթների հնարավորությունը։ Այս տարբերակումը կարևոր է սոցիալական քննադատության և արժեքային նիհիլիզմի սահմանները հասկանալու համար։ Քննության են առնվում նաև հանրային հաղորդակցության մեջ հեգնանքի, ծաղրի և ցուցադրական անտարբերության գործառույթները։ Դրանք կարող են մի կողմից ծառայել հասարակական խնդիրների քննադատությանը, իսկ մյուս կողմից՝ ստեղծել հոգեբանական ու սոցիալական հեռավորություն և նվազեցնել իրական մասնակցության պատրաստակամությունը։ Հետազոտության տեսական նշանակությունը պայմանավորված է անհատի և զանգվածի փոխհարաբերությունների, սոցիալական դերերի, արժեքային ճգնաժամերի և ժամանակակից մշակույթի մեջ ձևավորվող վարքային ռազմավարությունների համատեղ ուսումնասիրությամբ։ Ցինիզմի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հասարակական կյանքի այն հակասությունները, որոնց պայմաններում մարդը կարող է հասկանալ իր շրջապատի խնդիրները, սակայն դրանց նկատմամբ ընտրել հեռավորություն, հեգնանք կամ հարմարվողականություն։ Նյութը նպաստում է զանգվածային գիտակցության, հասարակական արժեքների փոփոխության, ինքնության և սոցիալական պատասխանատվության խնդիրների առավել ամբողջական ըմբռնմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել սոցիալական փիլիսոփայության, մշակութաբանության, սոցիոլոգիայի, սոցիալական հոգեբանության, էթիկայի և զանգվածային հասարակության տեսության ոլորտների հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։