Գիվարգիզյան, Մերի Գագիկի

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Անդրանիկ Ծառուկյանի արձակի լեզվական և ոճական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել նրա գեղարվեստական խոսքի ինքնատիպությունը, բառապաշարային հարստությունը, շարահյուսական կառուցվածքը, պատկերավորման միջոցները և պատմողական եղանակները։ Հետազոտության մեջ արձակը դիտարկվում է որպես լեզվական ամբողջական համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր բառային, քերականական և ոճական ընտրություն ծառայում է հեղինակի գեղարվեստական մտահղացման, կերպարների կերտման և ժամանակի ու միջավայրի վերարտադրման նպատակին։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է գրողի բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Կարող են առանձնացվել գրական, խոսակցական, բարբառային, հնաբառ և դարձվածաբանական միավորները, ինչպես նաև այն բառերն ու արտահայտությունները, որոնք բնորոշ են տարբեր սոցիալական միջավայրերի և կերպարների խոսքին։ Նման լեզվական շերտերի համադրումը հնարավորություն է տալիս արձակին հաղորդել բնականություն, կենսականություն և ազգային-մշակութային յուրահատկություն։ Հատուկ ուշադրության է արժանի կերպարների անհատական խոսքի քննությունը։ Հեղինակը կերպարների բնավորությունը, սոցիալական պատկանելությունը, կրթական մակարդակը, հոգեբանական վիճակը և աշխարհայացքը կարող է բացահայտել ոչ միայն գործողությունների, այլև նրանց խոսքի միջոցով։ Երկխոսությունների, մենախոսությունների և խոսքային կրկնությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ինչպես է լեզուն դառնում կերպարաստեղծման կարևոր գործիք։ Աշխատության շրջանակում կարող է քննվել նաև հեղինակի պատմողական խոսքի կառուցվածքը։ Պատմողի դիրքորոշումը, նկարագրությունների և գործողությունների հարաբերակցությունը, պատմողական տեմպը, անցումներն ու ժամանակային կառուցվածքները ձևավորում են արձակի ընդհանուր ռիթմը։ Շարահյուսական տարբեր կառույցների՝ պարզ և բարդ նախադասությունների, զուգահեռությունների, կրկնությունների, ընդհատումների և այլ ձևերի կիրառությունը կարող է կապված լինել ինչպես բովանդակության, այնպես էլ հուզական ազդեցության ստեղծման հետ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ոճական և պատկերավորման միջոցներին։ Փոխաբերությունները, համեմատությունները, մակդիրները, խորհրդանշական պատկերները, հեգնանքը և այլ արտահայտչամիջոցներ նպաստում են հեղինակի գեղարվեստական աշխարհի ձևավորմանը։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն եղանակները, որոնց միջոցով առօրյա իրականությունը վերածվում է գեղարվեստական պատկերի և ձեռք բերում լրացուցիչ իմաստային ու հուզական շերտեր։ Արձակի լեզվի ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև հումորի, երգիծանքի և հեգնանքի լեզվական դրսևորումների վերլուծությունը։ Այդ միջոցները կարող են օգտագործվել մարդկային բնավորությունների, սոցիալական երևույթների և հասարակական հակասությունների ներկայացման ու գնահատման համար։ Դրանց միջոցով հեղինակի խոսքը կարող է միաժամանակ պահպանել պատմողական պարզությունը և ձեռք բերել քննադատական ու արտահայտիչ բնույթ։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև լեզվի և ազգային ինքնության փոխհարաբերությանը։ Հայկական կենցաղի, մշակույթի, ավանդույթների և պատմական հիշողության արտացոլումը կարող է դրսևորվել ոչ միայն թեմատիկ բովանդակության, այլև բառապաշարի, դարձվածքների, խոսքային պատկերների և կերպարների հաղորդակցման ձևերի միջոցով։ Այս առումով լեզուն հանդես է գալիս որպես ազգային մշակութային հիշողության պահպանման և փոխանցման միջոց։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա կարող է լինել նաև գրողի լեզվի կապը սփյուռքահայ գրական միջավայրի հետ։ Տարբեր լեզվամշակութային ազդեցությունների առկայությունը, հայերեն տարբերակների փոխազդեցությունը և լեզվական ինքնության պահպանման խնդիրը կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ նրա արձակի առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ լեզվական և ոճական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել գրողի ստեղծագործական անհատականության մասին։ Բառապաշարի, շարահյուսության, կերպարների խոսքի, պատմողական կառուցվածքի և պատկերավորման միջոցների համատեղ ուսումնասիրությունը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես են առանձին լեզվական տարրերը միավորվում և ձևավորում հեղինակի ինքնատիպ ոճը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են օգտակար լինել հայ արձակի պատմության, սփյուռքահայ գրականության, հայոց լեզվի ոճաբանության և գրական լեզվի զարգացման գործընթացների հետազոտության համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել գրականագետներին, լեզվաբաններին, ոճագետներին, հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչներին, ուսանողներին և հայ արձակի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի բացահայտելու Անդրանիկ Ծառուկյանի արձակի լեզվի և ոճի այն հիմնական հատկանիշները, որոնց շնորհիվ նրա գեղարվեստական խոսքը ձեռք է բերում արտահայտչականություն, կերպարային ինքնատիպություն, ազգային-մշակութային հագեցվածություն և անհատական հեղինակային դիմագիծ։