Ջուլհակյան, Բաբկեն Արամի

Գյուղատնտեսություն

Աշխատությունը նվիրված է Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերի կարտոֆիլի ցանքատարածություններում չրխկանների տարածվածության, տեսակային կազմի, կենսաբանական առանձնահատկությունների և մշակաբույսերին պատճառվող վնասի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց դեմ արդյունավետ պայքարի միջոցառումների մշակմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է վնասատուների տարածման տարածքային օրինաչափությունների բացահայտման, պոպուլյացիաների խտության գնահատման և կարտոֆիլի մշակության տարբեր պայմաններում դրանց վնասակարության աստիճանի որոշման վրա։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի բույսերի պաշտպանության տեսանկյունից, քանի որ հողաբնակ վնասատուները և հատկապես դրանց թրթուրային փուլերը կարող են վնասել կարտոֆիլի ստորգետնյա օրգանները՝ բացասաբար անդրադառնալով բերքի քանակական և ապրանքային ցուցանիշների վրա։ Քննության են առնվում Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերի բնակլիմայական ու հողային առանձնահատկությունները, գյուղատնտեսական նշանակության տարածքների կառուցվածքը, կարտոֆիլի մշակության պայմանները և այն գործոնները, որոնք կարող են ազդել վնասատուների բազմացման ու տարածման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում տարբեր բարձրադիր գոտիներում, հողատեսակներում և մշակության համակարգերում դրանց հանդիպման հաճախականությանը։ Հետազոտությունների ընթացքում կարևոր է վնասատուների տեսակային կազմի ճշգրտումը, քանի որ տարբեր տեսակներ կարող են տարբերվել զարգացման տևողությամբ, կենսակերպով, սննդային նախասիրություններով և վնասակարության աստիճանով։ Տեսակային կազմի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված ընտրել պայքարի մեթոդները և կանխատեսել վնասատուների զարգացման հնարավոր փոփոխությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում չրխկանների կենսաբանական զարգացման փուլերին և սեզոնային դինամիկային։ Դիտարկվում են ձվադրման, թրթուրների զարգացման, հողում պահպանման և հասուն միջատների ակտիվության առանձնահատկությունները։ Հողում բնակվող թրթուրների տարածվածության ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ դրանց առկայությունը միշտ չէ, որ հնարավոր է ժամանակին նկատել միայն բույսերի վերգետնյա մասերի զննությամբ։ Այդ պատճառով կարևորվում են հողի հետազոտության և վնասատուների քանակական հաշվառման համապատասխան մեթոդները։ Ուսումնասիրվում է վնասատուների թվաքանակի փոփոխությունը կարտոֆիլի աճի և զարգացման տարբեր փուլերում, ինչպես նաև դրա կապը ջերմաստիճանի, հողի խոնավության, տեղումների և այլ բնապահպանական գործոնների հետ։ Նման դիտարկումները հնարավորություն են տալիս որոշել վնասակարության առավել բարձր ռիսկ ունեցող ժամանակաշրջանները և համապատասխանաբար կազմակերպել բույսերի պաշտպանության միջոցառումները։ Կարևոր ուղղություն է չրխկանների տարածվածության և նախորդ մշակաբույսերի միջև հնարավոր կապերի ուսումնասիրությունը։ Ցանքաշրջանառության կառուցվածքը, բազմամյա խոտաբույսերի առկայությունը, հողի մշակման եղանակները և դաշտերի նախկին օգտագործումը կարող են ազդել հողաբնակ վնասատուների պոպուլյացիաների ձևավորման վրա։ Այս գործոնների համադրումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել վնասատուների բարձր թվաքանակի ձևավորմանը նպաստող ագրոտեխնիկական պայմանները։ Քննության են առնվում նաև կարտոֆիլի պալարների վնասման բնույթը և բերքի վրա դրա ազդեցությունը։ Վնասված պալարները կարող են կորցնել ապրանքային արժեքի մի մասը և ավելի խոցելի դառնալ պահպանման ընթացքում առաջացող որոշ երկրորդային խնդիրների նկատմամբ։ Հետևաբար վնասակարության գնահատման ժամանակ կարևոր է հաշվի առնել ոչ միայն բերքի ընդհանուր զանգվածը, այլև պալարների որակական վիճակը և վնասված արտադրանքի բաժինը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչներից է վնասատուների քանակի հաշվառման և տարածվածության գնահատման մեթոդների կատարելագործումը։ Դաշտային ուսումնասիրությունների միջոցով հնարավոր է առանձնացնել առավել վարակված տեղամասերը, համեմատել տարբեր համայնքների կամ գյուղատնտեսական գոտիների ցուցանիշները և կազմել վնասատուների տարածման վերաբերյալ տարածական պատկերացում։ Նման տեղեկատվությունը կարող է օգտագործվել բուսասանիտարական մշտադիտարկման և կանխատեսման համակարգերի զարգացման համար։ Առանձին տեղ է հատկացվում ագրոտեխնիկական պայքարի միջոցառումներին։ Հողի մշակման ճիշտ կազմակերպումը, ցանքաշրջանառության կիրառումը, մոլախոտային բուսականության կառավարումը, տնկանյութի և դաշտերի ճիշտ ընտրությունը կարող են նպաստել վնասատուների համար անբարենպաստ պայմանների ձևավորմանը։ Ագրոտեխնիկական մեթոդները դիտարկվում են որպես համալիր պաշտպանության կարևոր բաղադրիչ, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս երկարաժամկետ հեռանկարում նվազեցնել վնասատուների պոպուլյացիաների զարգացման համար նպաստավոր պայմանները։ Ուսումնասիրվում են նաև կենսաբանական և այլ բնապահպանական առումով հիմնավորված մոտեցումների կիրառման հնարավորությունները։ Վնասատուների բնական թշնամիների պահպանությունը, կենսաբանական միջոցների կիրառման հեռանկարները և ագրոէկոհամակարգի կայունության բարձրացումը կարող են լրացնել ավանդական պայքարի միջոցառումները։ Քիմիական պաշտպանության միջոցները դիտարկվում են նպատակային և հիմնավորված կիրառման տեսանկյունից՝ հաշվի առնելով վնասատուների իրական թվաքանակը, վնասակարության տնտեսական նշանակությունը և շրջակա միջավայրի պահպանության պահանջները։ Կարևորվում է անհարկի մշակումների սահմանափակումը և այնպիսի մոտեցման ձևավորումը, որի դեպքում պաշտպանության միջոցառումների ընտրությունը հիմնվում է դաշտային մշտադիտարկման արդյունքների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում պայքարի տարբեր մեթոդների համակցմանը։ Ինտեգրված բույսերի պաշտպանության սկզբունքներով ագրոտեխնիկական, կենսաբանական, կազմակերպական և անհրաժեշտության դեպքում բուսապաշտպանական միջոցների համատեղ կիրառումը կարող է ապահովել ավելի կայուն արդյունք, քան որևէ առանձին մեթոդի մեկուսացված օգտագործումը։ Այս մոտեցման դեպքում վնասատուի ամբողջական ոչնչացումը չի դիտարկվում որպես հիմնական նպատակ․ առավել կարևոր է դրա թվաքանակը պահել այնպիսի մակարդակում, որը չի առաջացնում տնտեսապես նշանակալի վնաս։ Ուսումնասիրվում է նաև առաջարկվող միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությունը։ Պաշտպանության համակարգի գնահատման ժամանակ կարևոր է համադրել կատարվող ծախսերը, պահպանված բերքի քանակը և ստացված արտադրանքի որակը։ Այսպիսի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գյուղացիական տնտեսությունների համար ընտրել ոչ միայն կենսաբանական տեսանկյունից արդյունավետ, այլև տնտեսապես հիմնավորված միջոցառումներ։ Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերի պայմաններում ստացված տվյալների համադրումը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես են տեղական բնակլիմայական և ագրոտեխնիկական առանձնահատկությունները պայմանավորում վնասատուների տարածվածության տարբերությունները։ Դա հնարավորություն է տալիս ընդհանուր հանձնարարականների փոխարեն մշակել առանձին գյուղատնտեսական գոտիների պայմաններին առավել համապատասխանեցված պաշտպանության մոտեցումներ։ Կարևորվում է նաև պարբերական բուսասանիտարական մոնիթորինգը, որի միջոցով հնարավոր է հետևել վնասատուների պոպուլյացիաների փոփոխություններին և ժամանակին արձագանքել դրանց թվաքանակի աճին։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է կարտոֆիլի ագրոցենոզներում չրխկանների տարածման, կենսաբանության և վնասակարության առանձնահատկությունների համալիր գնահատմամբ, իսկ կիրառական նշանակությունը՝ Հայաստանի կարևոր կարտոֆիլագործական շրջաններից երկուսում վնասատուների դեմ արդյունավետ և տնտեսապես հիմնավորված պաշտպանության համակարգի ձևավորման հնարավորությամբ։ Ստացված արդյունքները կարող են նպաստել կարտոֆիլի բերքատվության և ապրանքային որակի պահպանմանը, բույսերի պաշտպանության միջոցների ավելի նպատակային կիրառմանը և գյուղատնտեսական արտադրության կայունության բարձրացմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել բույսերի պաշտպանության, գյուղատնտեսական միջատաբանության, կարտոֆիլաբուծության և ագրոնոմիայի ոլորտների հետազոտողների, գյուղատնտեսների, բույսերի պաշտպանության մասնագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։