Մանգասարյան, Արտակ Ռոմիկի

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է բարտերային փոխանակության տնտեսական բնույթի, ձևավորման պատճառների և առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հատկապես անցումային տնտեսությունների պայմաններում։ Հետազոտության հիմքում այն հարցն է, թե ինչու դրամական հարաբերությունների գերակշռող համակարգում որոշակի ժամանակահատվածներում տնտեսավարող սուբյեկտները դիմում են ապրանքների, ծառայությունների կամ այլ տնտեսական արժեքների ուղղակի փոխանակմանը։ Բարտերը ներկայացվում է ոչ միայն որպես դրամական միջոցների բացակայության պայմաններում առաջացող պարզ փոխանակման ձև, այլև որպես տնտեսական հարաբերությունների յուրահատուկ մեխանիզմ, որը կարող է լայն տարածում ստանալ ֆինանսական համակարգի անկայունության, վճարունակության խնդիրների, փոխադարձ պարտքերի կուտակման, գնաճային գործընթացների և շուկայական ինստիտուտների ոչ լիարժեք ձևավորման պայմաններում։ Աշխատության տեսական հատվածում ուսումնասիրվում է բարտերային փոխանակության էությունը, դրա տեղը ապրանքային և դրամական հարաբերությունների համակարգում, ձևավորման պատմական նախադրյալները և տնտեսական գործառույթները։ Քննարկվում են բարտերի առավելություններն ու սահմանափակումները, մասնավորապես՝ երկկողմանի պահանջների համընկնման անհրաժեշտությունը, փոխանակման արժեքի որոշման բարդությունը, գործարքների կազմակերպման ծախսերը և ապրանքների ու ծառայությունների իրացվելիության տարբերությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ բարտերային հարաբերությունները կարող են հանդես գալ տարբեր ձևերով՝ ուղղակի ապրանքափոխանակությունից մինչև փոխադարձ մատակարարումների, պարտքերի հաշվանցման և բազմակողմ փոխանակման ավելի բարդ համակարգեր։ Անցումային տնտեսության պայմաններում բարտերի տարածումը դիտարկվում է որպես տնտեսության ինստիտուցիոնալ վերափոխումների և շուկայական մեխանիզմների ձևավորման հետ կապված գործընթաց։ Երբ նախկին տնտեսական կապերը խախտվում են, իսկ նոր շուկայական ինստիտուտները դեռևս լիարժեք չեն գործում, ձեռնարկությունները կարող են բարտերային գործարքները օգտագործել որպես վճարումների խնդիրները հաղթահարելու, արտադրանքի իրացումը կազմակերպելու և տնտեսական կապերը պահպանելու միջոց։ Միաժամանակ բարտերային գործարքների լայն տարածումը կարող է վկայել դրամական շրջանառության և ֆինանսական միջնորդության որոշակի խնդիրների մասին և դժվարացնել շուկայի իրական ծավալների ու տնտեսական ակտիվության գնահատումը։ Աշխատության մեթոդաբանական հատվածում կարևոր տեղ է հատկացվում բարտերային գործարքների չափման, դասակարգման և տնտեսական ազդեցության գնահատման հարցերին։ Քննարկվում են այն ցուցանիշներն ու մոտեցումները, որոնց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել բարտերի տարածվածությունը, դրա կապը արտադրության, զբաղվածության, դրամաշրջանառության, հարկային հարաբերությունների և ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակի հետ։ Կարևոր խնդիր է նաև բարտերային փոխանակության և դրամական գործարքների հարաբերակցության գնահատումը, քանի որ տնտեսության մեջ բարտերի ծավալի փոփոխությունը կարող է ազդանշան լինել շուկայական պայմանների կամ ֆինանսական միջավայրի փոփոխության մասին։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել նաև տնտեսական քաղաքականության մշակման տեսանկյունից, քանի որ բարտերային հարաբերությունների պատճառների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալու անցումային տնտեսություններում առաջացող կառուցվածքային խնդիրները։ Դրամական և ֆինանսական համակարգերի կայունացումը, փոխադարձ պարտքերի կարգավորումը, պայմանագրային հարաբերությունների զարգացումը և շուկայական ինստիտուտների ամրապնդումը կարող են նպաստել բարտերի անհրաժեշտության նվազեցմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը բարտերային փոխանակությունը դիտարկում է որպես անցումային տնտեսության բարդ և բազմակողմ երևույթ՝ համադրելով տնտեսական տեսության և կիրառական մեթոդաբանության մոտեցումները։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, հետազոտողներին, ֆինանսական և տնտեսական վերլուծաբաններին, ինչպես նաև անցումային տնտեսությունների զարգացման, շուկայական հարաբերությունների և տնտեսական ինստիտուտների ձևավորման հարցերով զբաղվող ուսանողներին։