Մեյրոյան, Վաղարշակ Փարիզի

Ֆինանսներ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն կրթության համակարգի ֆինանսական կառավարման կազմակերպման, ֆինանսավորման մեխանիզմների, բուհերի ֆինանսական կայունության և առկա կառավարչական խնդիրների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և արդյունավետ օգտագործման սկզբունքների վրա՝ դրանք դիտարկելով կրթության որակի, բուհերի զարգացման, հասանելիության և կառավարման արդյունավետության հետ փոխկապակցվածության մեջ։ Ֆինանսական կառավարումը ներկայացվում է ոչ միայն որպես եկամուտների և ծախսերի հաշվառման գործընթաց, այլև որպես բուհի ռազմավարական կառավարման կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով հնարավոր է ֆինանսական միջոցները համապատասխանեցնել կրթական, գիտահետազոտական և կազմակերպական առաջնահերթություններին։ Քննության են առնվում բարձրագույն կրթության ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրները՝ պետական ֆինանսավորում, ուսման վարձերից ձևավորվող եկամուտներ, գիտահետազոտական ծրագրերի միջոցներ, դրամաշնորհներ, միջազգային ծրագրերից ստացվող ֆինանսավորում, նվիրատվություններ և օրենսդրությամբ թույլատրելի այլ եկամուտներ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պետական ֆինանսավորման մեխանիզմներին և այն հարցին, թե որքանով են դրանք ապահովում բուհերի հիմնական գործառույթների իրականացումը և երկարաժամկետ զարգացման հնարավորությունները։ Վերլուծվում է ֆինանսական աղբյուրների սահմանափակ բազմազանությունից առաջացող կախվածության խնդիրը, հատկապես այն դեպքերում, երբ ուսումնական հաստատության եկամուտների զգալի մասը ձևավորվում է ուսման վարձերից։ Նման կառուցվածքը կարող է բուհերի ֆինանսական վիճակը դարձնել զգայուն ուսանողների թվի, ժողովրդագրական փոփոխությունների, կրթական պահանջարկի և սոցիալ-տնտեսական պայմանների նկատմամբ։ Կարևորվում է ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանեցումը և այնպիսի ֆինանսական քաղաքականության ձևավորումը, որը կարող է նվազեցնել առանձին եկամտային աղբյուրներից կախվածությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բյուջետային պլանավորման գործընթացը։ Քննության է առնվում տարեկան ֆինանսական պլանավորման և երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակների միջև կապը, ինչպես նաև այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով բուհի ֆինանսական ռեսուրսները կարող են բաշխվել կրթական ծրագրերի, գիտահետազոտական գործունեության, ենթակառուցվածքների, աշխատակազմի զարգացման և այլ առաջնահերթությունների միջև։ Առանձին նշանակություն է տրվում ծախսերի կառուցվածքի վերլուծությանը։ Աշխատավարձային ծախսերը, շենքերի և ենթակառուցվածքների պահպանումը, ուսումնական գործընթացի կազմակերպումը, տեխնիկական վերազինումը, թվային համակարգերի ներդրումը, գիտական հետազոտությունների ֆինանսավորումը և ուսանողական ծառայությունները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված ուղղություններ, որոնց միջև միջոցների արդյունավետ բաշխումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ բուհի գործունեության արդյունքների վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ֆինանսական ինքնավարության խնդրին։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատության արդյունավետ կառավարումը պահանջում է որոշակի ազատություն ֆինանսական ռեսուրսների տնօրինման և զարգացման առաջնահերթությունների որոշման հարցում, սակայն այդ ինքնավարությունը միաժամանակ ենթադրում է հաշվետվողականության, թափանցիկության և վերահսկողության գործուն համակարգերի առկայություն։ Ուսումնասիրվում է ինքնավարության և պետական վերահսկողության միջև հավասարակշռության խնդիրը՝ հաշվի առնելով հանրային միջոցների նպատակային օգտագործման անհրաժեշտությունը։ Ֆինանսական հաշվետվողականությունը դիտարկվում է որպես կառավարման արդյունավետության կարևոր պայման։ Բուհի ղեկավարությունը, պետական մարմինները և կրթական համակարգի մյուս շահակիցները պետք է ունենան ֆինանսական միջոցների ձևավորման և օգտագործման վերաբերյալ հստակ ու համադրելի տեղեկատվություն։ Այդ պատճառով կարևորվում են ֆինանսական հաշվառման, ներքին վերահսկողության, աուդիտի, կատարողականի գնահատման և հաշվետվությունների համակարգերի զարգացումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ֆինանսական կառավարման արդյունավետության գնահատման ցուցանիշներին։ Միայն ընդհանուր եկամուտների կամ ծախսերի ծավալը բավարար չէ հաստատության ֆինանսական վիճակը գնահատելու համար։ Անհրաժեշտ է ուսումնասիրել մեկ ուսանողի հաշվով կատարվող ծախսերը, կրթական և գիտական ծրագրերի ֆինանսավորման հարաբերակցությունը, սեփական եկամուտների ձևավորման կարողությունը, ընթացիկ և կապիտալ ծախսերի կառուցվածքը, ֆինանսական պարտավորությունները և ռեսուրսների օգտագործման արդյունքները։ Նման ցուցանիշները հնարավորություն են տալիս համեմատել տարբեր ժամանակաշրջանների արդյունքները և բացահայտել ֆինանսական կառավարման թույլ կողմերը։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է ֆինանսավորման և կրթության որակի փոխկապակցվածությունը։ Ֆինանսական ռեսուրսների ավելացումը ինքնին չի երաշխավորում կրթական արդյունքների բարելավում, եթե միջոցները չեն բաշխվում հստակ առաջնահերթությունների և չափելի նպատակների հիման վրա։ Այդ պատճառով ուսումնասիրվում են արդյունքահեն ֆինանսավորման և կատարողականի վրա հիմնված կառավարման մոտեցումները, որոնց դեպքում հատկացվող միջոցները որոշակիորեն կապվում են կրթական, գիտական կամ կազմակերպական արդյունքների հետ։ Միաժամանակ հաշվի է առնվում, որ բարձրագույն կրթության արդյունքները բազմաբնույթ են և միշտ չէ, որ հնարավոր է դրանք գնահատել միայն քանակական չափանիշներով։ Առանձին ուղղություն է ուսման վարձերի և բարձրագույն կրթության հասանելիության փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Ուսման վարձը բուհերի համար կարող է լինել ֆինանսավորման կարևոր աղբյուր, սակայն դրա մակարդակը անմիջականորեն կապված է ուսանողների և ընտանիքների ֆինանսական հնարավորությունների հետ։ Հետևաբար ֆինանսական կառավարման համակարգում կարևորվում են կրթաթոշակները, ուսման վարձի փոխհատուցման ծրագրերը և սոցիալական աջակցության այլ մեխանիզմները։ Դրանց նպատակային կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս համատեղել բուհերի ֆինանսական կայունության և կրթության սոցիալական հասանելիության խնդիրները։ Քննության է առնվում նաև գիտահետազոտական գործունեության ֆինանսավորումը։ Ժամանակակից համալսարանի գործառույթները չեն սահմանափակվում միայն կրթական ծառայությունների մատուցմամբ, և գիտական հետազոտությունների զարգացումը պահանջում է համապատասխան ֆինանսական հիմք։ Կարևորվում են մրցութային դրամաշնորհները, միջազգային գիտական ծրագրերը, համալսարանների և մասնավոր հատվածի համագործակցությունը, հետազոտական արդյունքների կիրառման հնարավորությունները և գիտական ենթակառուցվածքների ֆինանսավորումը։ Ֆինանսավորման այս աղբյուրների զարգացումը կարող է միաժամանակ նպաստել բուհերի եկամուտների բազմազանեցմանը և գիտական ներուժի ամրապնդմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պետական և մասնավոր հատվածների համագործակցության հնարավորություններին։ Բուհերի կապերը գործարար միջավայրի հետ կարող են նպաստել համատեղ կրթական և հետազոտական ծրագրերի իրականացմանը, մասնագիտական ենթակառուցվածքների զարգացմանը և լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավմանը։ Միաժամանակ նման համագործակցությունը պահանջում է հստակ կառավարման մեխանիզմներ, որպեսզի ֆինանսավորման աղբյուրները չխաթարեն ակադեմիական նպատակներն ու կրթական հաստատությունների հիմնական առաքելությունը։ Կարևոր խնդիր է ֆինանսական ռիսկերի կառավարումը։ Բուհերը կարող են բախվել ուսանողների թվի նվազման, եկամուտների անկման, ծախսերի աճի, արտաքին ֆինանսավորման փոփոխության կամ տնտեսական անկայունության հետևանքով առաջացող խնդիրների։ Այդ պատճառով ֆինանսական կառավարման համակարգում անհրաժեշտ է ոչ միայն ընթացիկ բյուջետավորում, այլև տարբեր հնարավոր զարգացումների գնահատում, ֆինանսական պահուստների ձևավորում և երկարաժամկետ կայունության ապահովման միջոցառումների մշակում։ Քննության են առնվում նաև ֆինանսական կառավարման տեղեկատվական համակարգերի նշանակությունն ու թվայնացման հնարավորությունները։ Ժամանակակից կառավարման ծրագրերը կարող են միավորել բյուջետավորման, հաշվապահական հաշվառման, գնումների, աշխատավարձերի, ուսանողական վճարումների և ֆինանսական հաշվետվությունների տվյալները՝ ղեկավարությանը տրամադրելով որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն։ Տվյալների ամբողջականությունն ու ժամանակին հասանելիությունը հնարավորություն են տալիս ավելի արագ բացահայտել ֆինանսական շեղումները և գնահատել առանձին ստորաբաժանումների գործունեության արդյունավետությունը։ Հատուկ տեղ է հատկացվում բուհերի կառավարման մարմինների և ֆինանսական ստորաբաժանումների դերերի հստակեցմանը։ Ֆինանսական որոշումները պետք է կապված լինեն հաստատության ռազմավարական նպատակների հետ, ինչը պահանջում է ակադեմիական և վարչական կառավարման մարմինների համագործակցություն։ Ֆինանսական պլանավորման արդյունավետությունը մեծապես կախված է նաև մասնագիտական կարողություններից, ֆինանսական վերլուծության մշակույթից և որոշումների հիմնավորվածությունից։ Հայաստանի բարձրագույն կրթության համակարգի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ֆինանսական կառավարման այն խնդիրները, որոնք պայմանավորված են ֆինանսավորման կառուցվածքով, բուհերի կազմակերպական կարգավիճակով, կառավարման մեխանիզմներով և կրթական շուկայի փոփոխություններով։ Դրանց լուծման հնարավոր ուղղությունների շարքում կարևորվում են ֆինանսավորման մեխանիզմների կատարելագործումը, եկամուտների աղբյուրների բազմազանեցումը, ֆինանսական ինքնավարության և պատասխանատվության հավասարակշռումը, ռազմավարական բյուջետավորման զարգացումը, թափանցիկության բարձրացումը և արդյունքների վրա հիմնված կառավարման գործիքների կիրառումը։ Աշխատության գիտական և գործնական նշանակությունը պայմանավորված է բարձրագույն կրթության ֆինանսական կառավարման խնդիրների համակարգային դիտարկմամբ և բուհերի ֆինանսական կայունության բարձրացման հնարավորությունների բացահայտմամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կրթության կառավարման, հանրային ֆինանսների և բարձրագույն կրթության տնտեսագիտության ոլորտների հետազոտողների, համալսարանների ղեկավարների ու ֆինանսական ստորաբաժանումների մասնագետների, կրթական քաղաքականություն մշակողների, դասախոսների և ուսանողների համար։