Սահակյան, Տիգրան Աշիկի

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ինքնատիպ և նշանակալի հորինվածքային տիպերից մեկի՝ գմբեթավոր դահլիճների ձևավորման, կառուցվածքային զարգացման, տարածական կազմակերպման և գեղարվեստական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն ճարտարապետական սկզբունքների վրա, որոնց միջոցով երկարավուն դահլիճային տարածքը համադրվում է կենտրոնական գմբեթային ծավալի հետ՝ ստեղծելով միաժամանակ առանցքային և կենտրոնաձիգ հատկանիշներ ունեցող միասնական հորինվածք։ Այս տիպի կառույցները դիտարկվում են հայկական եկեղեցաշինության ընդհանուր զարգացման համատեքստում՝ բացահայտելով դրանց կապերը ավելի վաղ բազիլիկ, գմբեթավոր բազիլիկ և կենտրոնագմբեթ համակարգերի հետ, ինչպես նաև դրանց հետագա ազդեցությունը եկեղեցական ճարտարապետության վրա։ Քննության են առնվում հատակագծային լուծումները, ներքին տարածության համաչափությունները, կրող համակարգը, գմբեթատակ կառուցվածքները, արտաքին ծավալային հորինվածքը և ճակատների գեղարվեստական մշակումը։ Գմբեթավոր դահլիճի կարևոր առանձնահատկություններից է հիմնական աղոթասրահի միասնական տարածության կազմակերպումը։ Երկայնական ուղղվածությունը պահպանվում է որպես եկեղեցական կառույցի հիմնական տարածական առանցք, սակայն կենտրոնական հատվածում բարձրացող գմբեթը ստեղծում է ընդգծված ուղղահայաց շեշտադրում։ Արդյունքում ներքին տարածությունը ստանում է բարդ ռիթմ և աստիճանակարգություն՝ մուտքից դեպի խորան շարժվող երկայնական զարգացման հետ միաժամանակ ուշադրությունը կենտրոնացնելով գմբեթատակ հատվածի վրա։ Այս երկու սկզբունքների համադրությունը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության մեջ ստեղծում է առանձնահատուկ տարածական ամբողջականություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրող համակարգի կառուցվածքային տրամաբանությանը։ Գմբեթի ծանրությունը և դրանից առաջացող ուղղահայաց ու հորիզոնական ուժերը պետք է արդյունավետ փոխանցվեին շենքի հիմնական կրող տարրերին։ Այդ նպատակով կիրառվող որմնամույթները, պատերի հաստացված հատվածները, կամարները և գմբեթատակ անցման համակարգերը ձևավորում էին միասնական կառուցվածքային սխեմա։ Նման լուծումը հնարավորություն էր տալիս ազատել դահլիճի կենտրոնական հատվածը առանձին կանգնած զանգվածեղ հենարաններից և ապահովել ներքին տարածության առավել ամբողջական ընկալումը։ Կառուցվածքային անհրաժեշտությունը միաժամանակ վերածվում էր ճարտարապետական արտահայտչականության միջոցի, քանի որ հենարանների, կամարների և թաղերի համակարգը ձևավորում էր ինտերիերի հիմնական ռիթմը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է գմբեթատակ քառակուսուց դեպի շրջանաձև կամ բազմանիստ թմբուկ անցնելու եղանակների ուսումնասիրությունը։ Անցումային կառուցվածքները ոչ միայն լուծում էին ինժեներական խնդիր, այլև մասնակցում էին ինտերիերի գեղարվեստական ձևավորմանը։ Դրանց միջոցով ստորին ուղղանկյուն տարածությունը աստիճանաբար վերափոխվում էր դեպի վեր բարձրացող կենտրոնական ծավալի։ Այս կառուցվածքային անցումը մեծացնում էր գմբեթի տեսողական նշանակությունը և ստեղծում տարածության ուղղահայաց զարգացման տպավորություն։ Գմբեթատակ համակարգերի տարբերակների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հետևել միջնադարյան հայ վարպետների կառուցողական փորձի զարգացմանը և տարբեր ժամանակաշրջաններում կիրառված տեխնիկական լուծումների փոփոխություններին։ Առանձին նշանակություն ունի գմբեթի և թմբուկի ճարտարապետական դերը։ Գմբեթը հանդես է գալիս որպես ոչ միայն շենքի կառուցվածքային ավարտ, այլև ամբողջ հորինվածքի հիմնական արտաքին և ներքին շեշտադրում։ Թմբուկի ձևը, լուսամուտների տեղադրությունը, արտաքին նիստավորումը և ծածկի կառուցվածքը մեծապես պայմանավորում են կառույցի ընդհանուր կերպարը։ Արտաքինից գմբեթային ծավալը շեշտում է եկեղեցու կենտրոնական հատվածը և ձևավորում կառույցի ուրվագիծը, իսկ ներսում այն ստեղծում է տարածության առավել բարձր և լուսավոր կենտրոն։ Այս երկակի գործառույթը կարևոր է միջնադարյան հայկական եկեղեցական ճարտարապետության գեղարվեստական տրամաբանությունը հասկանալու համար։ Ուսումնասիրության մեջ կարևորվում է լուսավորության կազմակերպումը։ Բնական լույսը եկեղեցական ինտերիերում ունի ոչ միայն գործնական, այլև տարածական ու գեղարվեստական նշանակություն։ Թմբուկի լուսամուտներից ներթափանցող լույսը կարող է ընդգծել գմբեթատակ կենտրոնը, մինչդեռ պատերի և խորանի բացվածքները ձևավորում են լուսավորության տարբեր աստիճաններ կառույցի մյուս հատվածներում։ Լույսի ուղղության և ինտենսիվության փոփոխությունը նպաստում է ճարտարապետական ձևերի ընկալմանը, ընդգծում կամարները, որմնամույթները և ներքին մակերեսների պլաստիկան։ Այդ պատճառով լուսամուտների տեղադրությունը դիտարկվում է ամբողջ տարածական հորինվածքի բաղադրիչ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արևելյան հատվածի և խորանի կազմակերպմանը։ Եկեղեցական շենքի ծիսական նշանակությունը պահանջում էր տարածության հստակ ուղղվածություն դեպի սրբազան կենտրոնը։ Խորանի ձևը, բարձրացումը, հարակից ավանդատների առկայությունը և դրանց կապը հիմնական դահլիճի հետ կարևոր դեր են խաղում հատակագծային համակարգում։ Գմբեթային կենտրոնի և խորանի միջև տարածական հարաբերակցությունը ձևավորում է ինտերիերի հիմնական առանցքը և պայմանավորում հավատացյալների շարժման ու տեսողական ընկալման ուղղությունը։ Հատակագծային տարբերակների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե ինչպես են ծիսական պահանջները համադրվել կառուցվածքային և գեղարվեստական խնդիրների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում արևմտյան հատվածի կազմակերպման ուսումնասիրությունը։ Մուտքերի տեղադրությունը, դահլիճի երկարությունը, գմբեթատակ կենտրոնից դեպի արևմուտք տարածվող հատվածի համաչափությունները և հետագայում որոշ կառույցներին կից ձևավորված լրացուցիչ տարածքները կարող են զգալիորեն ազդել ընդհանուր հորինվածքի վրա։ Արևմտյան հատվածի կառուցվածքը կարևոր է նաև շարժման կազմակերպման տեսանկյունից, քանի որ այստեղից է հիմնականում սկսվում ինտերիերի աստիճանական բացահայտումը։ Մուտքից ներս մտնող դիտողի համար ճարտարապետական տարածությունը զարգանում է դեպի կենտրոնական գմբեթ և ապա դեպի խորան՝ ձևավորելով հաջորդական տարածական տպավորություններ։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է տիպաբանական դասակարգումը։ Նույն ընդհանուր սկզբունքի շրջանակում միջնադարյան կառույցները կարող են տարբերություններ ունենալ չափերի, համաչափությունների, որմնամույթների կառուցվածքի, խորանի և ավանդատների կազմակերպման, թմբուկի ձևի ու արտաքին ծավալների հարաբերակցության առումով։ Այդ տարբերությունների համակարգումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել զարգացման հիմնական փուլերն ու տեղական տարբերակները։ Տիպաբանական ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև առանձին հուշարձանների ժամանակագրական և ճարտարապետական փոխհարաբերությունները հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմական զարգացման խնդրին։ Այս ճարտարապետական համակարգը ձևավորվել է հայկական եկեղեցաշինության բազմադարյա փորձի պայմաններում և տարբեր ժամանակաշրջաններում ստացել նոր մեկնաբանություններ։ Վաղ օրինակներում ձևավորված կառուցվածքային սկզբունքները հետագայում կարող էին կատարելագործվել, փոփոխվել կամ համադրվել այլ տիպերի առանձնահատկությունների հետ։ Այս գործընթացի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը զարգացել է ոչ թե մեկուսացված հորինվածքների հաջորդականությամբ, այլ տարբեր կառուցվածքային գաղափարների փոխազդեցության և վերաիմաստավորման միջոցով։ Կարևոր նշանակություն ունի գմբեթավոր բազիլիկների և կենտրոնագմբեթ կառույցների հետ համեմատությունը։ Առաջիններից ժառանգվում է երկայնական տարածության գաղափարը, իսկ կենտրոնաձիգ համակարգերից՝ գմբեթի ընդգծված կազմակերպիչ դերը։ Դրանց ստեղծագործական համադրումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի ինտերիեր, որտեղ պահպանվում է դեպի խորան շարժման առանցքը, սակայն տարածական կենտրոնը միաժամանակ շեշտադրվում է գմբեթով։ Այս առանձնահատկությունը կարևոր է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության տիպաբանական զարգացման ընդհանուր տրամաբանությունը բացահայտելու համար։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում արտաքին ծավալային հորինվածքի ուսումնասիրությունը։ Ներքին կառուցվածքը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ հաճախ հստակ արտահայտվում է արտաքին ձևերում։ Հիմնական դահլիճի երկարավուն ծավալը, արևելյան խորանային հատվածը, տանիքի կառուցվածքը, բարձրացող թմբուկը և գմբեթը ստեղծում են աստիճանական ծավալային զարգացում։ Գմբեթը հանդես է գալիս որպես ամբողջ կառույցի գագաթնակետ, մինչդեռ ստորին ծավալները ձևավորում են դրա տեսողական հիմքը։ Տարբեր մասերի համաչափ հարաբերակցությունը կարևոր դեր է խաղում կառույցի ամբողջական և հավասարակշռված կերպարի ստեղծման մեջ։ Հետազոտության մեջ ուսումնասիրվում է նաև ճակատների մշակումը։ Հայկական միջնադարյան եկեղեցիների արտաքին պատերը հաճախ բնութագրվում են քարային մակերեսի հստակությամբ և զուսպ, սակայն արտահայտիչ դեկորատիվ լուծումներով։ Լուսամուտների շրջանակները, քիվերը, մուտքերի մշակումը, կամարային և երկրաչափական տարրերը կարող են ընդգծել շենքի կառուցվածքային բաժանումները՝ չխախտելով ընդհանուր ծավալի միասնականությունը։ Հարդարանքի և կառուցվածքի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այն սկզբունքը, ըստ որի դեկորատիվ տարրը հաճախ ենթարկվում է ճարտարապետական ամբողջությանը և շեշտադրում դրա կարևոր հատվածները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում շինարարական նյութերին և տեխնիկային։ Քարի լայն կիրառումը պայմանավորել է հայկական ճարտարապետության կառուցվածքային և գեղարվեստական բազմաթիվ առանձնահատկություններ։ Քարային շարվածքի որակը, բլոկների մշակումը, պատերի կառուցվածքը, կամարների և թաղերի իրականացումը վկայում են միջնադարյան շինարարների բարձր մասնագիտական կարողությունների մասին։ Տարբեր տեսակի քարերի գույնը և մակերեսային հատկությունները կարող էին նաև գեղարվեստական նշանակություն ստանալ՝ ձևավորելով ճակատների և ինտերիերի յուրահատուկ տեսողական բնույթը։ Շինարարական տեխնիկայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես էին իրականացվում բարդ գմբեթային համակարգերը տվյալ ժամանակաշրջանի տեխնիկական միջոցներով։ Կարևոր ուղղություն է համաչափությունների և երկրաչափական կառուցման սկզբունքների ուսումնասիրությունը։ Հատակագծի, բարձրությունների, գմբեթատակ հատվածի և արտաքին ծավալների միջև որոշակի հարաբերակցությունները նպաստում են կառույցի ներդաշնակությանը։ Չափագրական տվյալների համեմատական վերլուծությունը կարող է բացահայտել կրկնվող հարաբերություններ և նախագծային սկզբունքներ։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ միջնադարյան շինարարական պրակտիկան կարող էր հիմնվել գործնական չափման համակարգերի և վարպետների փոխանցվող փորձի վրա, ուստի յուրաքանչյուր երկրաչափական օրինաչափություն պահանջում է կոնկրետ հուշարձանների տվյալներով հիմնավորում։ Առանձին նշանակություն ունի կառույցների տեղադրությունը բնական և կառուցապատված միջավայրում։ Եկեղեցիների ծավալային արտահայտչականությունը հաճախ փոխկապակցված է տեղանքի ռելիեֆի, տեսադաշտերի և շրջակա կառույցների հետ։ Վանական համալիրներում հիմնական եկեղեցին կարող էր դառնալ ամբողջ համալիրի տարածական կենտրոնը, որի շուրջ հետագայում ձևավորվում էին գավիթներ, մատուռներ, զանգակատներ և այլ շինություններ։ Այդ հավելումները երբեմն փոփոխում էին սկզբնական կառույցի արտաքին ընկալումը՝ միաժամանակ ստեղծելով ավելի բարդ ճարտարապետական միջավայր։ Հետազոտության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև գավիթների և այլ կից կառույցների ազդեցությունը հիմնական եկեղեցական ծավալի վրա։ Միջնադարյան հայկական վանական ճարտարապետության զարգացման ընթացքում առանձին եկեղեցիները հաճախ ներառվել են բազմաբաղադրիչ համալիրների մեջ։ Այս գործընթացում սկզբնական գմբեթավոր դահլիճը կարող էր պահպանել իր կառուցվածքային ինքնուրույնությունը, սակայն նրա արևմտյան ճակատը կամ մյուս հատվածները ներգրավվում էին նոր տարածական համակարգում։ Նման վերափոխումների ուսումնասիրությունը կարևոր է հուշարձանի շինարարական փուլերը և համալիրի պատմական զարգացումը հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սեյսմակայունության և կառուցվածքային կայունության հարցերին։ Հայաստանի բնական պայմանները միջնադարյան շինարարներից պահանջել են ծանր քարային կառույցների ուժային համակարգերի արդյունավետ կազմակերպում։ Համեմատաբար կոմպակտ ծավալները, հաստ պատերը, կամարների և թաղերի փոխկապակցված համակարգը կարող էին նպաստել ընդհանուր տարածական կոշտությանը։ Միաժամանակ պատմական երկրաշարժերը և հետագա վերակառուցումները բազմաթիվ հուշարձաններում փոփոխել են սկզբնական կառուցվածքը, ուստի պահպանված վիճակի ուսումնասիրությունը պահանջում է տարբերակել նախնական լուծումները հետագա նորոգումներից։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է հուշարձանների չափագրական և համեմատական ուսումնասիրությունը։ Հատակագծերի, կտրվածքների, ճակատների, կառուցվածքային հանգույցների և առանձին մանրամասների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ընդհանուր տիպաբանական հատկանիշներն ու տարբերությունները։ Դաշտային չափագրումները, լուսանկարչական փաստագրումը, պատմական նկարագրությունները և վերականգնողական նյութերը կարող են օգտագործվել կառույցների սկզբնական տեսքի ու հետագա փոփոխությունների վերականգնման համար։ Ժամանակակից թվային չափագրման և եռաչափ մոդելավորման միջոցները նույնպես կարող են լրացնել ավանդական ճարտարապետական ուսումնասիրությունը՝ հնարավորություն տալով ավելի ճշգրիտ գնահատել տարածական հարաբերությունները։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում հուշարձանների թվագրման և շինարարական փուլերի խնդիրը։ Ոչ բոլոր կառույցներն են պահպանել ամբողջական արձանագրություններ կամ միանշանակ պատմական տեղեկություններ, ուստի ժամանակագրության որոշման համար կարող են համադրվել վիմագրական, պատմական, ոճական և կառուցվածքային տվյալները։ Շարվածքի փոփոխությունները, տարբեր նյութերի կիրառությունը, ճարտարապետական հանգույցների առանձնահատկությունները և դեկորատիվ ձևերը կարող են տեղեկություններ հաղորդել վերակառուցումների կամ հավելումների վերաբերյալ։ Այսպիսի բազմակողմանի մոտեցումը կարևոր է հատկապես այն հուշարձանների դեպքում, որոնք դարերի ընթացքում ենթարկվել են զգալի փոփոխությունների։ Կարևորվում է նաև հայկական ճարտարապետական ավանդույթի տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Միջնադարյան Հայաստանը մշակութային կապերի մեջ էր հարևան տարածաշրջանների հետ, և եկեղեցական ճարտարապետության որոշ կառուցվածքային կամ գեղարվեստական գաղափարներ կարող էին զարգանալ փոխազդեցությունների պայմաններում։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել ընդհանուր միջնադարյան ճարտարապետական երևույթները և հայկական ավանդույթին բնորոշ լուծումները։ Այդպիսի համեմատությունը պետք է հիմնվի կոնկրետ կառուցվածքային, ժամանակագրական և պատմական տվյալների վրա՝ ձևական նմանությունները ուղղակի ազդեցության ապացույց չդիտարկելով։ Հետազոտության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի ճարտարապետական ձևի և ծիսական գործառույթի փոխհարաբերությունը։ Եկեղեցական շենքը նախատեսված էր որոշակի պաշտամունքային գործողությունների համար, և դրա տարածական կազմակերպումը կապված էր հոգևորականների ու հավատացյալների տեղաբաշխման, շարժման և տեսողական ուղղվածության հետ։ Գմբեթատակ կենտրոնը, խորանը, արևմտյան հատվածը և օժանդակ տարածքները միասին կազմում էին ծիսական գործողությանը համապատասխանող միջավայր։ Այս տեսանկյունից ճարտարապետական հորինվածքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կառուցվածքային ձև, այլև որպես գործառութային և խորհրդանշական համակարգ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գմբեթի խորհրդանշական և գեղարվեստական ընկալմանը։ Նրա բարձր դիրքը և կենտրոնական նշանակությունը ինտերիերում ձևավորում են դեպի վեր ուղղված տարածական շարժում և առանձնահատուկ կերպով կազմակերպում ներքին միջավայրը։ Սակայն խորհրդանշական մեկնաբանությունները նպատակահարմար է դիտարկել պատմական, աստվածաբանական և արվեստագիտական աղբյուրների հետ համադրությամբ՝ տարբերակելով փաստագրված նշանակությունները հետագա մեկնաբանություններից։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս ճարտարապետական ձևը դիտարկել միջնադարյան մշակույթի ավելի լայն համակարգում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է պահպանության և վերականգնման խնդիրը։ Դարերի ընթացքում բնական քայքայումը, երկրաշարժերը, վերակառուցումները և մարդկային միջամտությունները կարող են փոփոխել հուշարձանների սկզբնական կառուցվածքն ու տեսքը։ Վերականգնողական աշխատանքների ժամանակ անհրաժեշտ է հասկանալ կառույցի սկզբնական ուժային համակարգը, շինարարական փուլերը և պատմական նյութերի առանձնահատկությունները։ Գիտական փաստագրումը կարևոր է ինչպես պահպանության նախագծերի մշակման, այնպես էլ հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել ճարտարապետական չափագրության, տիպաբանական և համեմատական վերլուծության, արվեստաբանական ուսումնասիրության, պատմական աղբյուրագիտության, հնագիտական տվյալների և կառուցվածքային վերլուծության մեթոդները։ Առանձին հուշարձանների մանրամասն ուսումնասիրությունը, դրանց հատակագծային ու ծավալատարածական լուծումների համադրումը և ժամանակագրական դասակարգումը հնարավորություն են տալիս ներկայացնել ճարտարապետական տիպի զարգացման ամբողջական պատկերը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հայկական միջնադարյան եկեղեցաշինության կառուցվածքային և գեղարվեստական մտածողության կարևոր ուղղություններից մեկի համակարգված բացահայտմամբ։ Այս կառույցների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են հայ ճարտարապետները համադրել երկայնական և կենտրոնաձիգ տարածական սկզբունքները, լուծել մեծածավալ քարե գմբեթի կրող համակարգի խնդիրները և կառուցվածքային անհրաժեշտությունը վերածել գեղարվեստական արտահայտչականության միջոցի։ Միաժամանակ տիպաբանական զարգացման ուսումնասիրությունը նպաստում է հայկական ճարտարապետության տարբեր ժամանակաշրջանների միջև շարունակականության և նորարարության հարաբերակցության բացահայտմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է միջնադարյան հայկական եկեղեցաշինության կարևոր հորինվածքային համակարգի պատմական, կառուցվածքային, տիպաբանական և գեղարվեստական բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով հատակագծային լուծումները, ներքին տարածության կազմակերպումը, գմբեթային համակարգը, շինարարական տեխնիկան, համաչափությունները, ճակատային հարդարանքը, ծիսական գործառույթը, պատմական զարգացումը և հուշարձանների պահպանության խնդիրները։ Այն կարող է օգտակար լինել հայկական ճարտարապետության պատմությամբ, միջնադարյան արվեստով, եկեղեցական ճարտարապետությամբ, հուշարձանագիտությամբ, վերականգնմամբ և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող ճարտարապետների, արվեստաբանների, պատմաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։