Սամվելյան, Լ. Օ.

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Ուիլյամ Շեքսպիրի դրամատուրգիայի ընկալման, բեմականացման և զարգացման պատմությանը հայ թատրոնում՝ մինչև խորհրդային ժամանակաշրջանի սկիզբը։ Ուսումնասիրության կենտրոնում են անգլիացի դրամատուրգի ստեղծագործությունների մուտքը հայկական մշակութային միջավայր, դրանց թարգմանությունների և բեմական մեկնաբանությունների ձևավորումը, դերասանական արվեստի առանձնահատկությունները և շեքսպիրյան ավանդույթի նշանակությունը հայ պրոֆեսիոնալ թատրոնի կայացման գործընթացում։ Շեքսպիրի ստեղծագործությունների հայկական բեմական պատմությունը դիտարկվում է հայ թատերական մշակույթի ընդհանուր զարգացման, եվրոպական դրամատուրգիայի յուրացման և ազգային դերասանական դպրոցի ձևավորման համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը հատկացվում է այն պատմամշակութային պայմաններին, որոնցում հայ հանդիսատեսը և թատերական գործիչները ծանոթացել են շեքսպիրյան դրամատուրգիային։ Քննության են առնվում XIX դարում հայկական մշակութային կենտրոններում ծավալված թատերական կյանքը, թարգմանական գրականության զարգացումը և եվրոպական թատրոնի հետ կապերը, որոնք նպաստեցին դասական դրամատուրգիայի տարածմանը։ Շեքսպիրյան ստեղծագործությունների բեմադրությունը հայ թատրոնի համար ներկայացվում է ոչ միայն որպես համաշխարհային դասական ժառանգության յուրացում, այլև որպես դերասանական, ռեժիսորական և բեմական արտահայտչամիջոցների զարգացման կարևոր փորձադաշտ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում թարգմանությունների դերին։ Դրամատիկական ստեղծագործության բեմական կյանքը մեծապես պայմանավորված էր հայերեն տարբերակների լեզվական և ոճական որակով, բնագրի պատկերային համակարգի, երկխոսությունների, մենախոսությունների և դրամատիկական լարվածության փոխանցման հնարավորություններով։ Ուսումնասիրվում է, թե ինչպես են թարգմանական տարբեր մոտեցումները նպաստել ստեղծագործությունների ընկալմանը և ինչ դեր են ունեցել հայերեն շեքսպիրյան բառապաշարի ու բեմական խոսքի ձևավորման գործում։ Թարգմանությունը դիտարկվում է որպես գրական և թատերական մշակույթների փոխազդեցության կարևոր օղակ, որի միջոցով համաշխարհային դրամատուրգիայի կերպարներն ու գաղափարները դարձել են հայ հանդիսատեսի մշակութային փորձի մաս։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայկական թատերախմբերի խաղացանկում ողբերգությունների և կատակերգությունների հայտնվելուն, դրանց բեմական պատմությանը և հանդիսատեսի ընդունելությանը։ Դիտարկվում են այն ստեղծագործությունները, որոնք առավել մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ դերասանական արվեստի զարգացման վրա և դարձել են նշանավոր դերասանների ստեղծագործական ինքնադրսևորման կարևոր նյութ։ Շեքսպիրյան բարդ կերպարների մարմնավորումը դերասանից պահանջում էր հոգեբանական խորություն, խոսքի մշակույթ, շարժման արտահայտչականություն և դրամատիկական հակասությունների ամբողջական ընկալում։ Այդ պատճառով նման դերերը հաճախ դիտարկվել են որպես դերասանական վարպետության կարևոր չափանիշ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հայ նշանավոր դերասանների շեքսպիրյան դերակատարումներին և նրանց ստեղծած բեմական կերպարների առանձնահատկություններին։ Քննության է առնվում, թե ինչպես էին տարբեր դերասանական անհատականություններ մեկնաբանում ողբերգական հերոսների բնավորությունը, ներքին հակասությունները և բարոյահոգեբանական խնդիրները։ Այս համատեքստում ուսումնասիրվում է հատկապես Պետրոս Ադամյանի ստեղծագործական ժառանգության նշանակությունը, քանի որ նրա շեքսպիրյան դերակատարումները կարևոր տեղ են զբաղեցնում XIX դարի հայ թատրոնի պատմության մեջ։ Դերասանական մեկնաբանությունները դիտարկվում են ժամանակաշրջանի գեղագիտական պատկերացումների, ռոմանտիկական և ռեալիստական խաղաոճերի փոխհարաբերության և ազգային բեմական ավանդույթների զարգացման շրջանակում։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Համլետի կերպարի հայկական բեմական պատմությունը։ Այս կերպարը հնարավորություն էր տալիս դերասաններին բացահայտելու մարդու ներքին երկընտրանքը, բարոյական ընտրության, պատասխանատվության և գործողության խնդիրները։ Տարբեր ժամանակներում ստեղծված մեկնաբանությունների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու հայ դերասանական դպրոցի գեղարվեստական սկզբունքների փոփոխությանը։ Նույն կերպ քննության են առնվում այլ հայտնի ողբերգական և կատակերգական կերպարների բեմական մարմնավորումները, որոնց միջոցով ընդլայնվել է հայ թատրոնի կերպարային և ժանրային շրջանակը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում բեմադրական մշակույթին։ Ուսումնասիրվում են ներկայացումների ձևավորման սկզբունքները, բեմական տարածության կազմակերպումը, հագուստը, երաժշտական ուղեկցությունը և զանգվածային տեսարանների կառուցումը՝ այնքանով, որքանով դրանք հնարավոր է վերականգնել պահպանված աղբյուրների միջոցով։ Այս բաղադրիչների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանի հայկական բեմի նյութական և գեղարվեստական հնարավորությունների մասին։ Շեքսպիրյան ներկայացումների զարգացումը միաժամանակ ցույց է տալիս, թե ինչպես էր հայ թատրոնը աստիճանաբար յուրացնում եվրոպական բեմական մշակույթի փորձը՝ այն համապատասխանեցնելով սեփական պայմաններին և գեղարվեստական ավանդույթներին։ Քննության են առնվում նաև ներկայացումների մասին մամուլի արձագանքները և թատերական քննադատությունը։ Պարբերական մամուլում հրապարակված հոդվածները, գրախոսությունները, հուշագրությունները և այլ նյութերը կարևոր աղբյուր են հանդիսատեսի վերաբերմունքը, դերասանական խաղի գնահատականները և ժամանակաշրջանի գեղագիտական պահանջները հասկանալու համար։ Դրանց միջոցով հնարավոր է վերականգնել ոչ միայն առանձին ներկայացումների պատմությունը, այլև այն բանավեճերը, որոնք ծավալվել են դասական դրամատուրգիայի մեկնաբանման, դերասանական խաղաոճի և թատրոնի հասարակական նշանակության շուրջ։ Առանձին տեղ է հատկացվում հայկական տարբեր մշակութային կենտրոնների թատերական կյանքին։ Թիֆլիսը, Կոստանդնուպոլիսը և հայ մշակութային գործունեության այլ կենտրոններ կարևոր դեր են ունեցել պրոֆեսիոնալ թատրոնի զարգացման և եվրոպական դրամատուրգիայի տարածման գործում։ Տարբեր քաղաքներում գործող թատերախմբերի և դերասանների փոխադարձ կապերը նպաստել են ներկայացումների տարածմանը, ստեղծագործական փորձի փոխանակմանը և միասնական շեքսպիրյան բեմական ավանդույթի ձևավորմանը։ Միաժամանակ յուրաքանչյուր մշակութային միջավայր ունեցել է իր հանդիսատեսը, կազմակերպական պայմանները և գեղագիտական առանձնահատկությունները, որոնք կարող էին ազդել ներկայացումների բնույթի վրա։ Կարևորվում են նաև հայ և օտար թատերական մշակույթների փոխազդեցությունները։ Ռուսական և եվրոպական բեմական փորձի հետ ծանոթությունը, հյուրախաղերը, դերասանների մասնագիտական շփումները և թատերական գրականության տարածումը նպաստել են նոր խաղաոճերի ու բեմադրական սկզբունքների յուրացմանը։ Սակայն այդ ազդեցությունները չեն դիտարկվում որպես պարզ ընդօրինակում․ ուսումնասիրվում է, թե ինչպես են արտաքին գեղարվեստական ազդակները վերափոխվել հայկական մշակութային միջավայրում և նպաստել ազգային թատրոնի ինքնուրույն դիմագծի ձևավորմանը։ Շեքսպիրյան դրամատուրգիայի յուրացումը հնարավորություն է տվել հայ թատրոնին անդրադառնալ համամարդկային թեմաների՝ իշխանության և պատասխանատվության, սիրո և հակամարտության, հավատարմության ու դավաճանության, անձնական ընտրության և հասարակական պարտականության խնդիրներին։ Այդ թեմաների բեմական մեկնաբանությունը տարբեր պատմական պայմաններում կարող էր ստանալ նոր շեշտադրումներ և արձագանքել ժամանակակից հանդիսատեսի մտահոգություններին։ Հետևաբար շեքսպիրյան ներկայացումները դիտարկվում են նաև որպես հայ հասարակության մշակութային և մտավոր կյանքի բաղադրիչ։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքում կարող են ընդգրկվել թատերական ազդագրեր, պարբերական մամուլի հրապարակումներ, դերասանների և մշակութային գործիչների հուշեր, նամակներ, թարգմանություններ, գրականագիտական ու թատերագիտական ուսումնասիրություններ և պահպանված այլ փաստաթղթեր։ Այդ նյութերի համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել առանձին ներկայացումների ժամանակագրությունը, դերաբաշխումները, բեմական մեկնաբանությունների առանձնահատկությունները և դրանց նկատմամբ ժամանակակիցների վերաբերմունքը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի տարբեր աղբյուրների քննադատական համեմատությունը, քանի որ նախախորհրդային շրջանի ներկայացումների վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են լինել մասնակի կամ գնահատողական բնույթի։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է համաշխարհային դասական դրամատուրգիայի և հայկական բեմարվեստի փոխհարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությամբ, ինչպես նաև շեքսպիրյան ավանդույթի դերի բացահայտմամբ հայ պրոֆեսիոնալ թատրոնի զարգացման մեջ։ Այն հնարավորություն է տալիս հետևելու թարգմանության, դերասանական արվեստի, բեմադրական մշակույթի և թատերական քննադատության փոխկապակցված զարգացմանը՝ միաժամանակ ներկայացնելով հայ թատրոնը միջազգային մշակութային փոխազդեցությունների համատեքստում։ Նյութը կարող է օգտակար լինել թատերագիտության, հայ թատրոնի պատմության, գրականագիտության, շեքսպիրագիտության, թարգմանագիտության և հայ մշակույթի պատմության ոլորտների հետազոտողների, դերասանական և ռեժիսորական արվեստ ուսումնասիրողների, դասախոսների և ուսանողների համար։