Աղբյուրի մոտ թրքուհին - Գրիգոր Գուրզադյան

ՄՈՏ...

ԱՂԲՅՈՒՐԻ

ԹՈՋՑՈՐՅԹԾԵ..«

Ողջ կյանքում սիրել

եմ

թափառել բնության մեջ... մոլուցքի

Բաս-

ճող ուժով մագլցել լանջերը, ճասնել կատարներին ժայռերի, թավալ-

վել խոտերի մեջ: Ծեղքել խիտ փնջերը մարդաբոյ կակաչների, ըմբոշխնել շոլանքը սմբուլի... Ու քայլել, քայլել առանց Ռանգստի դաշտերի, ճանդերի միջով, ունկնդրել

բարձունքից թափվող

շառաչը

փրփրալից ջրի...

Ամառվա

օրերն Էին, սեպտեմբերին կսկսվի երկրորդ տարին

շոգ

իմ ուսանողական կյանքի, Էի փնտրում քաղաքից

բայց

պարին, չգիտեի անելիքս, ճնար

ալդ

նետվելու... Ինձ փրկեց ճայրս.

դուրս

նա

մի

մոտիկ մարդ ուներ՝ Ղնոնդ դալի Էինք ասում, Բասարգեչարի (ալսօրվա Վարդենիսի) գյուղերից մեկում՝ Մեծ Մազրա էր կոչվում:

Օգոստոսյան մի դուփշուր լինելուց մատուլց. տեսա

առավոտ բեռնատարի թամտքինմի լավ ջար-

շոգ

ճետո

ճաստ

Բասա

Սնան:

Անմիջապես նետվեցի նավա-

պարանով գերանին կապված մի ճոճվող բան.

ճավակ լինելու Բամար մեծ Էր,

բայց

նավ Էլ չԷր, թեպետ կար սալոնի

պես ապակեպատ մի տնակ՝ առջնում բարձր նստելատեղ, նավապետի ճամար երնի,

ու

շատ

մեծ

կլոր ղեկը... Լսեցի

նան

գործող մոտորի

ձալնը: Ուրեմն, պատրաստվում Է դուրս գալու: Հարցնում եմ նավը դո՞ւրս Է գալու, թե՝ ճա, «իսկ ե՞րբ», «կես ժամ Բետո», «իսկ ո՞ւր Է գնալու»,

թե՝ Ներքին Զաղալու. դա Սնանի վերջին կետն Է, այնտեղից Բա-

սարգեչար (Վարդենիս) մի տասը-տասնճինգ կիլոմետր Է... խացա,

Բարցնում եմ՝ «ի՞նձ

Ուրա-

Էլ կվերցնեք», թե' «Ինչո՞ւ չԷ, նստի՛ր»...

Կես ժամվա փոխարեն դուրս

եկանք մեկ

լունով, դղրդոցով, օվկիանոսային նավ լիներ

ժամ

ասես:

Բետո, ալն Էլ Բոռնդ-

Ափից պոկվելուն

պես տրամադրությունս լավացավ. ջուրը՝ մաս--՛մաքուր, երկինքը՝ կապուտակ, արնոտ

օր, շուրջը

Ափից սկսեցինք Բեռանալ, որը

լեռների պար Է բայց

ու

խաղաղ, Բանդարտ...

ինչ-որ չենք գնում ալն ուղղությամբ,

ինձ պիտի ճասցնի Սնանի ալն ծայրը, լողում ենք խիստ թեքված

դեպի ձախ... Հարցնում

եմ

իր բազմոցին լուրջ դեմքով Բանդիսավոր

բազմած նավապետին ասեմ, թե նավավարին, թե՝ ո՞ւր ենք գնում: Պատասխանեց մի թավ ճայն՝ Շորժա: Դա Սնանի դիմացի ափին Է,

ձախ կողմից, ափով մեկ ձգված սարալանջի տակ, նավաճանգիստ Է, կողքին Էլ նրա անունով գյուղակը՝ Շորժա: իմ ճարցական հալացքին

նավավարը պատասխանեց, թե՝ «մի բարժա պիտի վերցնենք բուքսիրով Մարտունի տանելու»:

Զգիտեմ՝

Շորժան որքան Էր

ալդ

Բեռու

Սնանի նավամատույցից,

դատելով քարտեզից՝ Բազիվ մի տասը-տասնճինգ կիլոմետր,

արդեն երկու

բալց

Է՝ լողում ենք, իսկ Ծորժան չի Էլ երնում... Վերջա-

ժամ

պես՝ մի նեղ ու երկար թերակղզի շրջանցելուց ճետո, երնաց ալդ Շորժա

կոչեցյալը, ավելի ճիշտ՝ նավամատուլցը:

նե

Նետեցին պարանները, կապեցին ափից բավական ձգված բետոսալերին, ու դուրս եկանք ափ... Նոր միալն նկատեցի Բսկա մի

բարժա՝ երեք-չորս անգամ երկար մեր նավից

ն

նույնքան Էլ ծանր,

ամբողջովին՝ բերնեբերան լցված գերաններով, Բսկա գերաններով՝ շատ

ճաստ,

երկար

շատ

ու

ուղիղ. պարզվեց՝ ալդ գերանները

շատ

(դրանք տարվելու Էին Մարտունի) բերել Էին բեռնատարներով ճենց այս

լեռան Բետնից.

բեռնատարներով րող

դա

այդ

Դիլիջանի

վերնում Էր: Այն ժամանակվա

շատ

Բսկա գերանները քպրշակների վրա չԷին կա-

անցնել Սեմյոնովկայի ճսկա լեռնանցքի անթիվ, անճամար

րապտուլտներով,

ն

միակ լուծումը

սա

ոլո-

Է եղել` բարժալով ճասցնել

Մարտունի, այնտեղ էլ սղոցել, դարձնել տախտակ

ու

Բեծան՝

դուռ

ու

լուսամուտ, ճատակ ու պռոաստաղ սարքելու ճամար... Նախապատե-

րազմյան դժվար տարիներն Էին, չկար ավտոտրանսպորտ, չկար

տառանճլութ,շինանյութ, իսկ

Բալց

ես

Բիմա նայում

գերաններով, ու

մտածում.

տեղից շարժել անգամ, Էլ

կառուցել պետք էր...

տուն

եմ այս

ան-

ճսկա բարժային՝ բերնեբերան լցված

մի՞թե կարող Է դրան

այս

մեր չիֆը-չիֆը

ուր

մնաց տեղ ճասցնել... իմ տարակու-

սպնքին նավապետը ժպտաց. «Կշարժենք... ու տեղ կճասցնենք...»:

Նոր ուղնորներ ավելացան,

ու

երկար սուլոցից

ցինք... Բալց ի՛նչ շարժվել, մեր նավի

տակի պտտվելուց,

բայց...

ձիգ, ճիմա-Բիմա կկտրվի, լու...

ճետնում

ջուրը

տեղից չէր շարժվում... բայց

ճետո եռում

շարժվեԷր պտու-

Հաստ պարանը՝

բարժան կարծես միտք չունի շարժվե-

Վերջապես ճազիվ նկատելի երերումից

ճետո

բարժան տեղից

շարժվեց: Նավապետը դեմքին ժպիտ երնաց... Օարժվեցինք,բայց այս

տնքոցով, այս արագությամբ տե՞ղ կճասնենք... Հիմա գնում ենք՝ խիստ թեքվելով դեպի

աջ.

Բաջորդ մեր նավա-

ճանգիստը Նորադուզն Է լինելու, գրեթե երկու անգամ ավելի երկար,

քան նախորդ ճատվածն Էր... Գնում

ենք անասելի դանդաղ,

բայց

Բրաշալի օր է, ջուրը՝ ճանդարտ, երկինքը՝ խաղաղ, արնն Է միալն վերնում, կապուտակ երկինք... Ես կարծես թե քիչ-քիչ սկսեցի վարժվել

«արագությանը»,

այս

բայց

ե՞րբ կճասնենք այն ափին

ն

կեսօրն արդեն անց Է,

այլս

կոասնե՞նքարդլոք...

ԽՆավապետը՝

տեմպով

միշտ ժպիտը դեմքին, ակնճալյտ կարեկցանքով Է նայում իմ շփոթ-

մունքին... Քանի

ժամ

տնեց

այս

մտմտուքը,

ափը. երնացին մարդիկ դեպի ջուրը

պաճին

այդ նում

եմ

տեսա

աջ

երնաց, վերջապես, դիմացի երկարած ճարթակի վրա... Ու

կողմից մի բարձր ժայոաբլուր

խորճրդավոր տեսքով մի

ճոծ

վերնում

շատ

ճետո

միալն,

մեր միջնադարյան ճարտարապետությունը. ինձ

տեսա

զարմացրեց վանքի ամբողջական տեսքը. փլատակ չէր,

շատ

լավ

ինչպես

Էր՝ ամբողջովին ծածկված քարաքոսներով...

վիճակում

տես-

կառուլց. լսել էի, գիտեի, Նո-

րադուզի վանքի մանրամասնությունները իմացա

երբ հասա,

ու

միշտ, ինձ ճետ վերցրել Էի նկարելու պարագաները, վանքը մոտիկ

Էր, բարձրացա ժալոռերովվեր, ընտրեցի մի Բարմար տեղ նկարել: Դա

եղավ առաջին իմ նկարը

ալս

ու

սկսեցի

ճանապարճորդության

ընթացքում:

Նորադուզում անելիքներ չկային, ու կարճ դադարից Ցետո շարժվեցինք... Բալց այս անգամ ինձ ճամար կարնոր մի տարբերությամբ. նավապետը արագ նկատեց, որ նավի շարժիչի ուժեղ ճձալնը,է՛լ ավելի ուժեղ վիբրացիան ինձ պաճում են լարված վիճակում, ու շատ խելացի խորճուրդ տվեց՝ անցնել բարժայի վրա, մեկնվել գերաններին

այլես չմտածել

ոչ

մի բանի մասին... Եվ ի՛նչ,

չտեսա, չվալելեցի

այդ

անդորրը,

այդ

ես

իմ կյանքում այլնս

Մանդգնությունը... Ես մենակ

չէի, Նորադուզից նստածները փորձված Էին, նրանք Էլ անցան ժա...

ու

բար-

կրկնում եմ, դա՝ բարժայի վրա ճանդարտ սանելը, մի երանու-

թյուն Է՝

ոչ

մի բանի

ճետ

չհամեմատվող... Ես նուլնիսկ քնեցի գերան-

ների վրա... Այդ երանությունը՝ բարժալի վրա, գերանների վրա փոված, իմ կլանքում չկրկնվեց երբեք...

Հասանք Մարտունի: Դեռ ճեռվից նկատեցինք բազմություն

նա-

վամատուլցում: Պարզվեց՝ շրջանի ղեկավարներն էին, եկել Էին գե-

րանների ճետնից... Գրեթե տարի Էին կորցրել Ես

դրա

վրա...

իսկույն նետվեցի դեպի նավապետը... Երկուստեք ձեռքերս

վեր նետած՝

փաթաթվեցինք իրար... Դժվար էր որոշել՝ մեզանից ով

էր ավելի խանդավաոված՝ ճռա՞,որ փրկեց ինձ նավարկության ամենաերկար ճատվածում չիֆ-չիֆի

ալդ

տառապանքներից, թե՞ ես,

որ

վալելեցի կյանքիս բացառիկ հաճույքը՝ գերանների վրա փոված ըմբոշխնել անդորրությունը տիեզերական...

Օրն արդեն երեկո Էր, շտապել Է պետք, վերջին Բատվածը՝ ալստեղից մինչն վերջին ճնավաոանգիստը՝ Ծովակը, բավական երկար Է, նավապետը, կարդալով

իմ դեմքի անխոս ճարցը, Ցանգիստ

«Կճասնենք գիշերվա մեկին-երկուսին»...

ասաց.

բարժայի

ճաստ

պարանը՝ շարժվեցինք,

երնի ճինգուկես-վեց կիլոմետր

արագ,

ալս

Արագ արձակելով

անգամ նկատելիորեն

Նավապետը խոր-

ժամում...

Բուրդ տվեց ինձ փոքր-ինչ քնել, Զաղալուում (ալժմ՝ Ծովակ) քնելու հարմարություն չկա,

ն

ճարկ կլինի մինչն լուսանալը մի կերպ անց-

կացնել...

Մթնեց զարմանալիորեն արագ,

խավար Էր շուրջբոլորը,

ճազվա-

դեպ, ճեռուներում երբեմն-երբեմն առկալծում Էին ինչ-որ կետեր, չէր երնում ափը... Նոր միայն նկատեցի, որ նավապետի աչքը

կողմնացուլցի վրա Էր, շատ խոշոր, կլոր կողմնացույցի... Դե ինչ, նավարկում ենք... ինչպես օվկիանոսում...

Հետնի շարքերում չորս-ճինգ

ճոգի, մեկնված նստարաններին,

Էլ լավ վիճակում չէի, վաղ պռավոտյան Երնանից Սնան՝ բեռնատարի թափքին, ճետո տպավորութլուններով

խոր քնի մեջ Էին, ու

ես

անակնկալներով լի

այս

ճսկա նավարկությունը...

Նիրճը եկավ

աննկատելիորեն՝ չիֆ-չիֆի ռիթմիկ Բնչլունների տակ... Կատարյալ մթություն Էր ու կատարյալ լոութլուն... Մի երկու անգամ զարթնեցի, միայն նավավարն Էր վում...

լուռ,

լարված,

աչքը

կողմնացուլցից չԷր պոկ-

ղեկն Էր անվերջ շարժման մեջ...

ու

Ջարթնեցի ճանկարծակի լոությլունից... Քար լոություն... Ջաղալուն Էր... Ջեոքի

քնածները... Զգիտեի ինչ անել... շուռ անխոս ճալացքը ինձ Էր ուղղված՝ ուսիս,

այդ

ժպիտը դեմքին, ձեոքը դրեց

Ես ցնցված

անխոս... Քանի՛-քանի տասնամյակներ պաճը

ճետնում

եկա դեպի նավավարը, նրա

թույլ

երեսիս, թեթն շոլեց...

ճետո՝

ու

Նավավա-

էր անխոս, անասելի ճոգնած... Ջարթնեցին

նստած

րը

Էր օրորվելով մեզ մոտենում... լապտերն

են

էի... բաժանվեցինք

անցել,

բալց

ալդ օրը, այդ

հայացքը ճավերժ մնացին մեջս...

Գիշերվա մեկ անց կեսն Էր, մեր ջրալին մարաթոնը տնեց վեց

ժամ...

տասն-

Ուղնորներից մի երկուսը մոտիկ գյուղից Էին, գնացին իս204

կույն, մնացածներին, ինձ

թվում, պաճակը խորճուրդ տվեց մի

այդ

կերպ անցկացնել նստարանների վրա մինչն լուսպնալը...

Լուսացավ: Մինչն Վարդենիս

կիլոմետր Է, Վարդենիսից

տասը

Մազրա՝ վեց-լոթ պարճ Է ոտքով... Հարթ, ուղիղ ճանապարը էր, մի երկու ժամից Մեծ

կիլոմետր, ինձ ճամար երեք ժամվա ճանաճա-

սանք Վարդենիս, շնորճակալություն ճալտնելով՝ Բրաժեշտ տվի ուղեկիցներիս

պայուսակս մեջքիս՝ ճիմա արդեն մեն-մենակ թեքվեցի

ու

Մազրա տանող ճանապարձը: Հրաշալի ճարթավայր է,

դեպի Մեծ

ճող Է

չկա, պարարտ

քար

կարծես ցորենի ճամար ճատուկ ստեղծ-

ու

ված: Աչքը կտրածի չափ բոլորովին վերջերս Բնձված արտեր Հարթավալրը

շատ

Է ընդարձակ,աջից մինչն Ջոդի լեռներն են ճաս-

նում, ճախից՝ մինչն լիճը Շատ

ճետո

լճից բարձր՝ ընդամենը մի քանի մետրով:

ու

իմացա իմ երկրաբան ընկերներից,

յալում Սնանի մակերեսը ավելի բարձր Է եղել, րածքը եղել Է ջրի տակ. որ

որ

Բեռավոր անց-

այս

ու

գլուղացիները

վառելիքի

ու

գալս,

տորֆից ստեղծում

թոնիրների

Մոտենում ու

ալդ

եմ Մեծ

ամբողջ

տա-

հավանորեն ճիշչո Է, այստեղ՝ լճափից քիչ

դա

կողմ, կան ընդարձակ դաշտեր՝ տորֆով ծածկված,

այս

են:

են

իրենց

ճետո

պաշարը

իմացա,

ձմեռվա

նան:

Մազրային: Արդեն չորս

Է Ծովակից դուրս

ժամ

ամբողջ ճանապպրճին չԲանդիպեցի ոչ մի ավտոմեքե-

ալդ

ո՛չ գնացող, ո՛չ եկող... Այդպես Էին ժամանակները...

նա՝

Գիտեի, կա Բին Մեծ Մազրան,

բալց

այս

կողմից երնացել Է նոր

թաղամաս՝ երկալն, լալն փողոցով, երկու կողմից քարաշեն տների Ղնոնդ

շարքերով,

դայու

տունը

Մարդ չէր երնում փողոցում, հետո

բայց

ալս

նոր թաղամասում Է...

դոները տների

բաց

էին... Դա

իմացա. մեր Բեռավոր գլուղերում եղել Է ճնուց եկած

րությունը. դոները չեն կողպում, դուրսը

աճա

չմնա... մտնի

բնակարանները,

ու

գիշերի՝

պողպատյա

բաց ուր

են

գիշեր-ցերեկ...

որ

ալդ

ես

սովո-

անցորդը

պատաճի: Հիշեցի մեր քաղաքի

դոները՝ չորս կողմից ամրակուո կող-

պեքներով...

Հայրս զգուշացրել էր ինձ. Ղնոնդ ծայրին Է, ու

ես

վստար գնում

քարաշեն տուն,

հանկարծ

բաց

դուռը

բաց...

եմ այդ

դալու

տունը

ուղղությամբ...

մի պաճ կանգ

դռնից խանդավառ ճչոցով

առա,

դուրս

այս

նոր փողոցի

Երնաց մի բարձր

չգիտեի անելիքս,

ու

Է նետվում կլորիկ,

ինձ վերցնում իր բազուկների մեջ... Ղնոնդ դային Էր... Նա տեղյակ Էր իմ գալու մասին... թմբլիկ մի մարդ

ու

"փ

Ներս մտանք աղմուկ-իրարանցումով: տիրուճին՝

Սոնա

Առաջինը մոտեցավ

ցուփորձ դեսից-դենից

անցավ իր գործին: Ավագ որդին տանը չէր,

ու

Բոր արճեստն Էր վերցրել, ճլուսն Էր՝ տանիք կապել, Բիմա Էլ ինչ-որ տեղ գործի Էր: Մի քանի տարի

որդուն,

ու

տան-

խանումը, գրկեց ինձ, ճամբուրեց մայրաբար, ճարդուռ,

առաջ

լուսամուտ,

ամուսնացրեց

հիմա ունի երկու թոռնիկ, տեսա նրանց, վազվզում Էին սեն-

լակով մեկ: Ուներ մեծ աղջիկ, ամուսնացած էր,

ջիկ՝ դպրոցում: Հրաշալի ու

ու նս մի տղա, մի աղԷր, մեծ սրաճը՝ ընդարձակ, լուսավոր,

տուն

կից սենլակներ: Արտակարգ մաքրասիրությունը, կարգ անկլուններում

բոլոր

Տանտիկինն

ու

աչք

կանոնը

ու

Էին ծակում:

ճարսը զբաղված Էին սեղանով: Ղնոնդ դային ինձ

քաշեց թախտին, ու անցանք մեր զրովցին: Հիմնականը իմ պարագան

Էր,

ու

ինքը

ինչ մտածել Է արդեն: Վաղն առավոտյան ծեգին

ամեն

ենք գալիս ալստեղից

դուրս

չարն անցնելուց

ճետո

մետր անցնելուց

Բետո

ունի,

շարժվում ենք դեպի լեռները

մի քսան կիլո-

մի փոքրիկ

Բասնում

նա

մոտիկ մարդ ունի, անունը Մինաս,

Էլ ճյուրընկալվելու ենք մենք: Թե

տանն

ու

գյուղ, տարբեր անուններ մեկը մնաց ճիշողությանս մեջ՝ Փերթի, թե ինչ Է դա, չիմա-

բայց

Այս Փերթիում

ցա:

շարժվում դեպի արնելք, Բասարգե-

ու

ճետո

ու

նրա

ինչ ենք անելու, դեռ

կերնա: Առատ

աղմկալից նախաճաշից ճետո (երեխաներիձայնը լցրել

ու

էր սենյակը) որոշեցինք

դուրս

գալ

շրջագայելու նուլն Մեծ Մազրայի

ճին գյուղի կողմերը: Գնացինք: Դա, իրոք, ճին, երնի

մոտ

ճանների րացող,

շատ

ճին

գլուղ

ճազար տարվա, ցածր, քարաշեն պատեր առանց ու

Էր,

պատու-

փոքր-ինչ կոնաձն երդիկ՝ ուժեղ գերանների վրա բարձ-

մեջտեղում մի քառակուսի բացվածք,

որը

պատուճան Է,

ծխնելույզ թոնրից բարձրացող ծխի: Շատ Էին գոմերն

ու

աթարի դեզերը: Շատ տներում կային մեր ժամանակներում կառուցված կից ռան

սենլակներ՝ արդեն ժամանակակից ոճով ինձ շատ

կանաչ,

դուր

ու

անճամեմատ

եկավ գյուղի տեղը, Բարթավայր Էր, բոլոր

քարքարոտ

չԷր...

Այո

ճեռավոր անցլալներում

ու

բարետես:

կողմերից սա

եղել է

ճատակը լճի: ..

Հանգիստ,անշտապ վերադարձանքտուն: Երեկո Էր արդեն, երեխա-

ների իրարանցումը, ճիչն

ու

աղաղակը... խոսք, զրուլց դեսից--դենից,ու

մտանք անկողին՝ առավոտյան վաղ վեր կենալու տրամադրությամբ...

Ղնոնդ դային կազմակերպված մարդ Էր, ժամանակի կարգը ճասկացող: Առավոտ

դեռ քնած Էին՝ մի-մի

շուտ

եկանք տնից՝ երեխաները

դուրս

կապոց մեջքներիս,

ու

արնելք: Արագ անցանք Բասարգեչարը, դուրս

աղբյուրների շրջանից

ռատ

շարժվեցինք դեպի

եկանք նրանց ճորդա-

սկսեցինք վերելքը

ու

անելիքի

ու

սարալանջով:

Ղնոնդ դալին ձեռքը ուղղեց ձախ կողմում՝ Ճեռվում, ճազիվ նկատելի մի ճանապարհ, յով

տանում

որը

Դաշքենդի

մի քանի

ու

այլ

կողմերում ենք լինելու, մեր լայլաներում...»,--դավառությամբ

ու

եմ

նա

խան-

թողնում տպավորությունների, տեսածի

զգացածի այն ճորձանուտը, աղբյուրներից

դուրս

գալուց

Փոխվեց

ամեն

ինչ՝

որ

ապրեցի

ճողն

այս

ալդ

ու

ժամերի ընթացքում

լեռնաստանում ճալտնվելուց Բե-

ալս

ու

ու

քարը,

այս

կածաններն

ու

արա-

Ամենակարնորը՝ փոխվեց

ճետները, պարզապես քարակուլտը... օդը...

ավելացրեց

նշանակալից տոնով,--- Սոնա աղբյուրը...»:

Ես այստեղ բաց

տո...

փոքր գյուղերի վրա-

Մազրայի լալլաները... «Վաղը Էդ

Է դեպի իրենց՝ Մեծ

ես անկարող եմ բացատրել, թե ի՛0չ Էր դա՝ օդը,

բուրմունքը

օդի, երկինքը, գետինը, շրջապատը...

ինչքան տնեց մեր գնալը՝ չեմ Բիշում, ալնտեղ՝ ցածրում, մի

անկարծ

ու

վաչլրէջքի եզրին. փոքր

ոչ մեծ

փոքր, կարծես մի բռի մեջ սեղմված

ու

բոլոր

Բալտնվեցինք գյուղ

Էր, շատ

կողմերից բարձրացող

վառ կանաչապատ լանջերով: կանգնեցինք. «Սա մեր Փերթին Է.

Բա-

սանք»: Արնը թեքվել էր բավական վար զենիթից...

Ղնոնդ դային գիտեր

ամեն

ինչ,

Բայտնվեցինք մի լավ տեսքով Դոան

արագ

տան

քալլերով մտանք

առաջ.

Արսենի

գյուղ

տունն

մեջ երնաց Արսենը՝ ժպիտը դեմքին, ողջագուրվեց

դայու

Բետ,

արագ

դուրս

մտանք ներս... Դե ինչ,

ու

նետվեցի

կա լանջերը...

ու

Սա ի՛նչ աշխարճ Է, ի՛ռչ բնություն... այս

էր... Ղնոնդ

երկար չմնացի ներսում,

մի փայտ ձեռքիս՝ սկսեցի մագլցել

այսքա՛ն մաքուր,

տպոատ,

ես

ու

մոտա-

Այսքա'՛ն խո-

աստիճան ջինջ երկինք...

Հետո՝

երեկոլան, Արսենից իմացա. քիչ այն կողմ՝ դեպի արնմուտք, Ադրբեջանի սաճմանն

Է, ալն կողմը ԷղՂավելի խոտաոատԷ ու

լի մաքուր բնությունը, քան

սա

Է:

ԷՂ ավե-

Երնաց գլուղի շրջանը, այնտեղ գոլ, մլուսը՝ Փոքր Ալա մեջը՝ ձկներ... «Շատ լավ ջրեր

երկու լիճ կա նան, մեկը կոչվում Է Մեծ Ալա գոլ...

ի՛նչ լճեր են, ի՛նչ

գոլ...

Ու

են,--- ավելացրեց Արսենը,-- կարմրախալտ կա, Էն Էլ՝ շատ,

մեկ թոռն

ու

խուրջինը էշերին գցած գնում ենք

որսալու...»:

մեկ--

Եվ ի՛նչ,

չկա մարդ, մարդասանք, հազվադեպ փոքր...

Մեկը՝

գլուղերը,

են

այն Էլ

...Տանտիրունին...

լուռ,

անշտապ սեղան գցեց, կաթ, մածուն, կա-

րագ,

տաք

լավաշ (թոնրից նոր

տեր,

շատ

Էին Բամեղ... Արսենի դեմքից ժպիտը չԷր ճեռանում...

երնի),

Բանած

դրած ինչ-որ խո-

թթու

Խո-

Ղնոնդ դային Էր, ժպտացողը՝ Արսենը: Ես տրամադրված էի,

սողը

անսպասելի Էր

սեղանը,

այս

շատ

Փերթին...

այս

քը ամեն

ամենը, կարծես հրաշքի մեջ լինեի՝

այս

բակը

ալս

այս

ու

լեռները... Ու

ինչի՝ սեղանի, տան, դրսի օդի,

ված՝ ինձ Է

լում Է Ղնոնդ դալու

«Վեր կաց

տանեմ

բնության... Դեռ չսթափ-

այս

սիրում...»: Ես

ես

իրեն. «Որտեղի՞ց գիտես...»

եմ

տունը,

այս

բուրմունքը, բուրմուն-

տանտիրուճին. «Դու թոնիր

մոտենում

զարմացած նայում

այս

Նա

անխոս

նա-

կողմը. Ղնոնդ դային ժպտում Է չարաճճիորեն. քեզ թոնրատուն»: Նկատելիորեն շփոթված

ալս

անակնկալից՝ ես ճետնեցի տանտիրուճուն... Դուրս եկանք սենյակի բաց

դոնից, տեսա՝ մի

նով,

ու

ութ-տասը

քայլի վրա թոնրատունն Է

երնում Է շառագույնը թոնրի... Տանտիրուճին

մտանք թոնրատուն... Օ՛Ք, թոնիրն Է, կրակ... Տանտիրունհինմի ցածրիկ խոս... Խստած

եմ

ն

առաջ

բաց

դո-

եկավ,

ու

ի՛նչ կրակ Է,

աթոռ

թոնրի եզրին... Այո

դրեց թոնիր

ու

բոսոր, անթարթ Բեռացավ... Անեմ

շատ

սիրում,

դա

պատմելու բան չԷ... Թոնիր՝ աթարով վառվող... Աթարի կրակի գուլնը... Այդ կրակին կարող

եմ

նալել անվերջ

ու

չճագենալ,

նան

բուր-

մունքը թոնրի...

Ոտնաձալներ ճԲասան ականջիս... Զույգ ձեռքեր թիկնոցի պես մի բան դրեցին ուսիս, վերջին պաճին զգացի մի կարճատն ճպում փափուկ ձեռքի... Անխոս մտավ ներս, անխոս ճեռացավ... Օջախի դիմաց նստողը, թոնրի

պռաջ

նստողը միշտ

Զիմացա՝ ինչքան ժամանակ անցավ,

ցուրտ

է զգում մեջքից...

չէի տեսնում, չէի զգում ոչինչ... ճալացքս անթարթ ուղղված թոնրին... Ու անսպասելիորեն՝ «Հը՛, ո՞նց

ես»:

ալդ

պաճին

Ղնոնդ դային էր Արսենի

ես

ճետ

միասին, նուլն

ժպիտը դեմքին... Երկուսով Էին, տանտիրուճին չկար... Դե, ի՞նչ

պա-

տասխան տալ ալդ Բարցին. ժպտացի, դա Մերիքեց... Ղնոնդ դային թե՝ «Ուշ Է արդեն, վաղը առավոտյան ծեգին դուրս ենք գալու, ես

ու

գնալու ենք մեր լայլաները, Մեծ Մազրալի լալլաները... ինչե՛ր կտեսնես»...

Ամբողջ օրվա ընթացքում լեռներով անցած ճառապարըը՝անճաշու վեր ձորերով, կածաններով, ալս Բեքիաթային բնությունը ու

իվ վար

ԻԲ-

ԷՉ

երեկոն՝ առակնկալը թոնրի մոտ, արեցին իրենը.

ալս մտա տը

ու

Էլ վեր կացա առավոտ ծեգին... Երնաց Արսենը՝ ժպի-

արագ

դեմքին, թե՝ «Արի մի կտոր բան կեր, ճեր երկուսի գնալու

ճակն Է»... նախաճաշը

շատ

կարճ տնեց,

Մազրալի լալլան

Ղնոնդ դալուն: «Մեր Մեծ ու

ավելացրեց,--

բալց

ոչինչ,

վեցինք... Արսենը միայն մի բան

չԷ,

ճեռու

Է միալն ճետնել բալց

շատ

դիք ու

արդեն, սարերը քեզ

ես տեսա

չեն ճոգնեցնում... դա Էլ կա, գիտեմ՝ քեզ

ժամա-

իսկուլն շարժվեցինք...

ու

Ես դեռ չգիտեմ՝ ուր ն ինչպես ենք գնալու, ինձ մնում

վեր Է,--

քուն

ես արագ

Ու շարժ-

ուր եմ տանում...»:

«Զուշաճա"ք...»:

ասաց.

Ղնոնդ դալին լավ գիտեր իր լեռները, իր սարերը, բոնեց ճազիվ ու վստա գնում Է առաջ, ես՝ Բետնից:

նկատելի մի նեղ ոտնաճետքից Շատ

չանցած՝ երնացին շատ բարձր ու

շատ

ուղղաճալաց բարձունք-

ներ՝ ամբողջովին ապառաժ, զարճուրելի դիք վեր երեք ճազար մետրից: «Մեր Մեծ

բարձը՝ ճավանորեն

ու

Մազրալի լալլան դրա տակն Է...

Քիչ մնաց, կեսօր չեղած կճասնենք...»: Մեր քալլելը տնեց երնի երեք ժամ, անցել Էինք ամենաքիչը տասնճինգ կիլոմետրըլեռներով, լանջերով, կածաններով, ու վերջին բարձունքին ճասնելուն պես մեր Ճալացքին ճալյտնվեց մի ճառապարճ. իսկական ճանապարք՝ թեք լանջով բարձրացող, կտրելուց ու

ճասնում

աճա

ճետո

ալդ

ուղղաճալաց գագաթները տանող...

Էս ճառապարճը

տանում

Է

Քելբաջար,

Է, աջ կողմից, մեր Ջերմուկը...,---

խից՝ ցածում՝ բլրի ետնում, մեր լալլաներն

են...

Մենք բավական մոտեցել Էինք աջից

ալդ

ու

դրա

«Արնը

գյուղերը

ավելացրեց,---

ճա-

Հասանք»: գիգանտ ժալոռերին՝

չորս-ճինգ ճարլուրմետրանոց ճսկա ճեղքերով, իսկ գագաթները պիտի որ երնի Բազար մետրից բարձր լիճին: Ժալոերի լալն ու խոր ճեղամսին ալս բարձրության վրա՝ ձյուն... Ղնոնդ դալին ճաստատեց, որ, ալո՛, ձլունը ճեղքերում երբեք չի ճալվում, սա եղել է միշտ... Ալդ գիգանտ գագաթների շարքերում ես ձլուն տեսա, ապշած Էի, օգոստոս

քով Էլ անցնում Է պետական սաճմանը Հայաստանի

ն

Ադրբեջանի

միջն:

Վերջին թումբն Է, վերջին լանջը, ու դուրս եկանք սարաճարթի վրա, ու Բենց ալստեղից Էլ անսպասելիորեն մեր Բալացքին ճառնվեց լանջով բարձրացող ալդ երկար ու ձիգ ճանապարճը, իսկական ճա-

ճնապարճ՝սպիտակին տվող մոխրագուլնով.

դա

Բասարգեչարիցդե-

պի Քելբաջար տանող ճառապարճն Է՝ միշտ գործող, գնացող-եկողը ալդ

ճանապարհով եղել է անպակաս

ողջ

ամառվա ընթացքում:

Բավական արագ իջանք նի քայլ արած՝ դաղ

տեսնում

ճանապարճի վրա

ալդ

Բազիվ մի քա-

ու

ենք մի պատկառելի շարան ձիերի՝ շատ դան-

վարգող, նստողները՝ ակնճայտորեն մարմնեղ, ծանր: Ղնոնդ

դային իսկույն գլխի ընկավ. դրանք իրենց շրջանի տարբեր գյուղերից

բոլորն Էլ տարեց, բոլորն էլ մարմնեղ, բալց

են,

բոլորն էԷլ՝ն՛ կին,

ն՛

տղամարդ, ճիվանդ տեսակ-տեսակ արատներով. ոնմատիզմ, ոտքերի, թների

ներ,

ու

ն

մարմնի աղակալում, կարճ,

գնում

են

իրեռնճց իստի-Սուն՝

բոլորն Էլ անդամալուլծ-

ու

ջրերը՝ այստեղից մի

տաք

քսան-քսանհինգ կիլոմետր Բեռավորության վրա, ն նուլնքան Էլ Փելբաջարից վար: Նրանք գալիս Էին մեզ դեմ ճանդիման, ու

շատ

արագ

ճանդիպեցինք, ու դեռ ճեռվից Ղնոնդ դալին ճանաչեց մի քանիսին:

Եվ իրոք:

Դեռ

իրար չճասած՝ Ղնոնդ դային բարձր ձալնով տվեց մի

քանիսի անունները, կալին

շատ

կանալք, տարեց կանայք, թավշե ըն-

տիր ճագուստեղենի մեջ պարուրված, ոմանք նուլնիսկ Ճակատի դրամաշարերով: Ղնոնդ դալին գիտեր շատերին,

Էր մե՛կ

մոտենում

խանումին, մե՛կ ալն բաջիին՝ միշտ տալով նրանց անունը

ալս

ձեռքը Ցամբուրելով... Հետո անցավ տղամարդկանց, բոլորն Էլ տարեց: Ընու

դունեցին Ղնոնդ դայու ողջույնները ակնճալտ ջերմությամբ... Մի կատարլալ

ճանդիսավորութլուն այս կորած-մոլորած լեռներում... Ես

ապշած Էի մնացել ալդ տեսարանից... Ու նոր ճասկացա կարծես, թե

ինչ ճանաչում

ու

ինչ ճամբավ ունի

ցիների մեջ... Հավատա՞"լ,որ եղել

ալս

իմ Ղնոնդ դալին ադրբեջան-

ալդպիսի ժամանակներ... Թափորը շարժվեց դեպի վեր, իսկ մենք շարունակեցինք քալլքը են ն

դեպի վար:

Վալրէջք Էր, ճեշտ Էր, կարծես, թեթնացած նետվեցինք վար: Վերջին շրջապտուլտը,

ու

մեր ճալացքին Բառնվեց, անմիջապես

պարճի եզրին, մի երկար շարք Մեծ

ճանա-

տնակների, ճոլիկների, վրանների.

Մազրալի լալլան էր...

ի՛նչ կատարվեց. մի ակնթարթում

բոլոր

տնակներից, վրաններից

«Ղնոնդ դայի» գոռալով՝ նետվում Էին դեպի մեզ... Ես ալդպիսի խանդավառություն չԷի դուրս

նետվեցին կին, տղամարդ,

մեծ

ու

փոքր

ու

տեսել երբեք, փաթաթվում Էին, քաշում-քաշքշում ու

երեխաները նան, ալդքա՛ճ երեխա՝տղա, աղջիկ,

բոլոր

կողմերից...

մեծ

փոքր... Հի-

ու

ճասկացա, թե ինչու ալնտեղ՝ Մազրալում, փողոցում չտեսա Ու ի՛ճչ երեխա, պարզվում Է՝ բոլորն էլ թափվել են այստեղ՝ լալլա... մա

թշեր Էին, ի՛նչ կրակոտ, արնից

Մեծ

ու

լեռնային օդից կարմրած,

պնդա-

ցած... Վերջը մի բավական խանդավառ կին (հետո

Ղնոնդ դալու լիկը,

ու

ճարնանուճին)քարշ տվեց

իմացա իրենց՝

նրան, ինձԷլ ճետը իրենց

ճո-

մի ակնթարթում նոր միալն շունչ քաշեցինք... Տանտիրուճին

սուփրեն գցեց

ու

րեն... Մածունը

Յայլայլում փոված սուփ-

լցրեց ինչ ուներ-չուներ...

տայիր, չէր թափվի, նոր քաշած սերը, խնոցու

շուռ

կարագը, օջախի վրա՝ մետաղյա թիթեղը (սաջ Է դրա անունը), որի են կլոր թերթերը բացված խմորի... Տաք-տաք կլոր թերսաջի վրա թխված ճացի... Դա լավաշ չէր, սովորական ճաց Էլ թերը

վրա թխում

չէր, դա ուրիշ բան Էր, որ բացատրել ԲնռարավորչԷ...

Տնակի ճերսից ճալացքս ընկավ դիմացի տեսարանին, դուրս եկա ու

քալլերս ուղղեցի դեպի դիմացի լանջը... Թեթն ճով Է,

ի՛նչ

ն

ճեմ.

դիմացս, ճազիվ նկատեցի, թեքությամբ լանջի ընդարձակ

Է...

սմբովի...

բարակ, երկար ձողիկներ,

տերններ... Սմբուլի դաշտը,

որը

ներդաշնակ, ալնքա՛ն ռիթմիկ... ասես...

Այդ պարը,

ալդ

ծովի ալիքների

ճետ

նազելի... Աղջիկների

ալնքա՛ն

պար

նազանքից չտեսա ալլես իմ բոլոր-բոլոր

փառումների ընթացքում... Ես քարացել էի ալդ

դաշտ

վերնում՝ մաճռր-մանր

երերում Է մեղմ քամու ու

նման

տես-

ալդ

լինի թա-

տեսարանի առաջ,

ռիթմիկ, ճամաչափ երերումների

առաջ...

սմբուլի դաշտի... Ու ալստեղ-ալնտեղ փնջերը մարդաբոլ կակաչների, վալրի կակաչի, ժողովուրդը դրան խաշխաշ Է ասում, ամեն մի ծա-

ղիկը՝ մի ափսեի չափ... Ու ալդ

պաճին չճասկացա՝ որտեղի՛ց ն ինչպե՛ս երեք նապաստակ

բառացիորեն աչքերիս գամից... Ոչ մի որսորդ

վազում

են... երեք նապաստակ միանուսին չի ճանդիպել, չի կարող ճանճրացանը առաջ

դիպել ալդպիսի տեսարանի... Աճա՛ անսպաո բնութլունը,

աճա՛

աշ-

խարճը՝մարդու կողմից դեռ չապականված, չավերված... ԱկնՏայտորեն ալդ նապաստակները չեն իմացել, չեն լսել, թե ինչ Է կրակոցը, ինչ Է սուլոցը

գնդակի...

Մի կարճ ընթացքում ալսպիսի տարափ տպավորութլունների... ինչպե՛ս տեղավորել ալս ամենը ներսում... Դանդաղ, անշտապ քալլերով վերադառնում եմ մեր ճոլիկը... Ղնոնդ դալին սպասում Էր իմ

գալուն, գլխով արեց. «Գնում լսեց. «Սոնա

աղբյլուր...»:

նոր նկատեցի տնակների

ենք Սոնա աղբյուրը»...

Բալց ոչինչ ու

չասաց:

ճոլիկների

ալս

Տանտիրուճին

Դուրս եկանք ճոլիկից, շարքից մի լոթանասուն-

-ութանասուն մետր ճեռավորութլան վրա մի Բսկա ժայո՝ ամբողջովին բազալտից,

շատ

բարձր, վերնից՝ նուլնիսկ դեպի

առաջ

թեքված...

Սոճռա աղբլուրը

ալդ ժայոի ստորոտին... Գնացինք, մի քանի րոպեի ճառապարք էր... Դեռ ճեռվից նկատեցի առատու-

գտնվում Է

աճա

թյունը կանաչութլան անմիջապես ժալոի ստորոտին, հասկացա,

որ

Մոտեցանք, դեռ աղբյուրին չճասած՝ նկատեցի դեմքը, ինչ-որ մի տեսակ Էր, գնում ենք միասին, բալց

աղբլուրն Է...

դա

Ղեոնդ

դայու

կարծես ինձ չի

Բալց

տեսնում...

Դա աղբյուր

աղբյուրը...

չէր, ճրաշք Էր: Հրաշալի բազալտ

Է, բազալտե պատ՝ ճրաշալի վառ կանաչավուն մամուռով պատած,

ամբողջովին ջրերի մեջ դուրս

մի կետից բացված, ու անցքից ուժեղ շիթով

ու

Է ճորդում բլուրեղի պես թափանցիկ ջուրը...

ճրաշալի կո-

ու

րագծով թափվում գետնին. ավազուտ մաքուր, պսպղում Էր ամեն մի ճատիկը ջրի մեջ...

աճոռելի դեպի վեր բարձրացող... ինչ-որ

ու

խորճրդավորություն կար

ալս

ամենի մեջ, ի՛նչ անցլալ Է ունեցել, ի՛նչ

առասպելներ են ճյուսվել

ալս

չքնաղ աղբլուրի ճետ՝ չիմացա... Զիմա-

ցա

նովնիսկ՝ որտեղից Է եկել նրա

անունը՝ Սոնա

րեն ինչ-որ պատմության կամ եղելության Է սերնդեսերունդ...

Օիշտն ասած՝

ինձ պետք Էր ալդ

Սոնա աղբյուր...

ճետ...

անցել

են

եղել կապված

Ինչքա՛ն-ինչալս

աղբլուրի

ջաճելներ, ինչքա՛ն չքնաղ աղջիկներ, կուլաները են

դեպի

ալդ

ճովասուն ժալոը

իրենց մտքերի, իրենց ճուլզերի

Բետ՝

Ալս մտքերի մեջ,

Ղնոնդ դալուն

ու...

տեսա

դալին ինձ չի տեսնում,

ու

ձեո-

մնացել կանգնած

սպասումի, կորստի ապրումնե-

չիմացա՝ ինչպես, ուղղեցի աչքերը լցված: Ես՝ լուռ, ակնապիշ, Ղնոնդ

րով լեցուն...

դալու

որ

չուզեցի իմանալ ճանգամանքները.

քան ճիշողութլուններ, ապրումներ

քերին, ուղղվել

կապված,

տրամադրությունը, խորճրդավորությունը ալդ,

իրոք, խորճրդավոր աղբլուրի փետ, ինչքա՛ն

Հավանո-

աղբյուր...

ճետ Է

նա

աչքս,

ուրիշ տեղ Է, ուրիշ աշխարճում... Ղնոնդ

աչքերից երկու ծանր կաթիլ ընկավ վար՝ լուռ, անխոս... կարոտ

կար, անմար կարոտ ալդ դեմքին, աչքերին, կարոտ անցած-գնացած

կյանքի, ջաճելութլան օրերի մորմոք... Ես շփոթված Էի,

լուռ,

գլխա-

ճակ, ականջիս ջրի ձալնն Է միալն... Ղնոնդ դալին ճանկարծ սթափ-

վեց կարծես

ու

տեսավ ինձ, մոտեցավ

Ո՛վ գիտի, գուցե ալստեղ՝ այս աղբլուրի

ու

անխոս ափը դրեց գլխիս...

տեսել առաջին անգամ իր սիրած, իր երազած աղջկան... Ու մինչն Բիմա՝մինչն սպիտակած մազերը, ապրել Սոնա

սրտեր է

աղբյուրը... նա

ալդ

մոտ Է նա

կարոտով... ինքն ու իր կարոտը...

ի՛նչ կիմանալի

ալս

ամենը... ինչքա՛գ-ինչքան

տակնուվրաարել ու տարիներ, տարիներիր ճետ տարել...

Ես Բասկացա, որ Սոնա աղբլուրը

միալն աղբլուր

չէ,

նա

մարդկային

ճոգու ապրումներն Է պաճել տարիներ, տարիներ շարունակ իր զուլալ

կարկաչլունի տակ... Լուռ, անխոս շարժվեցինք դեպի վեր՝ բինաները:

Օրը թեքվեց, ժամանակն Է մտածել մեր գլուղը՝ Փերթի, վերադարձի մասին: Ղնոնդ

դալու

ճանգիստ չուներ, դես

ճրաշալի Բարնանուճին Բրաշալի կին Էր,

ալս

ու

դեն Էր ընկնում, չգիտեր՝ ինչպես մեզ գորաց-

ճի... Հազիվ ենք կարողացել ճամոզել, ենք,

չլինի ալնպես,

որ

որ

որ

ուտելու բան չդնի, կուշտ

մթով ճասնենք. տեղանքին անծանոթ՝ ամեն

բան կարող Է պատաճել:

Հրաժեշտ տալով սարվորներին՝ մեծ ու փոքր, կին, տղամարդ, շարժվեցինք, բալց ոչ ճշտորեն մեր եկած ճանապարով, այլ թեքվելով դեպի

աջ.

Ղնոնդ

ասելով՝

դայու

այս

ուղղութլամբ կան շատ

ճե-

տաքրքիր բաներ, որ արժի տեսնել: Եվ իրոք, սկզբից նեթ անակնկաշատ ճեղ անդունդի եզրով, ճետո՝ քարանձավների մի ամբողջ խումբ ու անսպասելիոլը

անակնկալի ճետնից Էր, անցանք մի շատ խոր ու

Հենց ալստեղ Էլ հանդիպեցինք Մեծ Մազրալի գաոռարածներին, փոքր տղաներ Էին

րեռ Բորդառատ աղբլուրների մի ամբողջ շարք... ու

ինչպես չէին վախենում գառները, ուլերը այսքան Բեոու բերել... Նս

շատ

Էի տպավորված Ղնոնդ

ուրախանում ամեն

դայու

խանդավառությամբ,

նա շատ

մի ճանդիպումից իր ճամագլուղացիների

Էր

ճետ՝ մեծ

թե փոքր, որտե՛ղ պատանի, ուր պատաճի...

Արնը բավական թեքվել Էր, մոտեցավ դիմացի սարերի կատարճերին... Բարեբախտաբար,վալրէջք Էր, գրեթե ամբողջ ժամանակ, ու

մութը չընկած՝ մտանք մեր գլուղը՝ Փերթի... Առաջինը Արսենը վեց,

նա

անճանգստացել Էր.

նետ-

սարերում մութն ընկնելուն պես չի

ալս

կարելի դուրսը մնալ... Տանտիրուճինխոր շունչ քաշեց...

Անխոս սե-

ղան գցեց, ճրաշալի տրամադրության մեջ Էր Ղնոնդ դալին, խոսում Էր, խոսում առանց դադարի, առանց շունչ քաշելու...

կենսասիրություռը այս մարդ արարածի առասպելականէր... իմ բախտից Էր, որ ճալտնաբերեցի

գտա,

ճամ

ու

ճոտ

ալս

տվեց իմ ալցին

սքանչելի մարդուն, ալս

որը

իմաստավորեց,

ֆառտաստիկ բնության մեջ, ալս

աշ-

խարճում, այս երկնքի տակ...

Ջարթնեցի սովորականից լեռներով անվերջ վեր

ու

ուշ,

նախորդ օրվա թափառումները,

վար անելը, վերջ չունեցող ճանդիպումները

արել Էին իրենցը. քնել Էի պինդ: Հենց

ալդ

պաճին Էլ ականջիս ճասավ

ձիու խրխնջոցը, ճիշեցի, նախորդ օրը երեկոլան եղավ

թյունը՝ վերադառնալու ենք ձիերով, են

ոգի բաթ են

ալդ խոսակցումեր երկուսից բացի նս երկու

լինելու՝ մեր տանտիրոջ ճարնանները. այսօր

ճետ

մեզ

ու

Է՝ նրանց շուկալի օրը, ամեն

ուրբաթ

բոլոր

ուր-

գլուղերից թափվում

Բասարգեչար, այնտեղ մեծ, ընդարձակ շուկա կա, գալիս

են

վա-

ճառողները իրենց ապրանքներով ու գնորդները իրենց խուրջիններով ու

քթոցներով... Ուրբաթ օրվա ճամար պատրաստվում

շաբաթվա ընթացքում... Այստեղ են տեղի ունենում

ճանդիպումները,

բոլոր

առուծախից զատ

խոսակցութլունները

բոլոր

ամբողջ

են

լուծվում

ու

կարնորագուլն խնդիրները... Տանը եռուզեռ Էր, տանտիրուճին ճայտնի չէ՝ երբ Էր վեր կացել, երկու օջախ էր վառել, մեկում ամաններ Էին շարված՝ թանով -որ

ապուրներով լեցուն, մլուս օջախի վրա

մեծ

ու

ինչ-

թիթեղ էր դրված,

վրան՝ լավաշի թերթերը, տաքացնում Էր՝ շուռումուռ տալով... Երեխաները կիսատկլոր խրախճանքի մեջ Էին... Հալ գլուղացու տունը... տանտիրուճին... Մենք ուճե՞նք պատկերացում, թե ինչ չարչարանք Է քաշում մեր ճալ տանտիրուճին. առավոտ ծեգից մինչն

ուշ

երեկո ան-

վերջ շարժման մեջ, եփել, թափել, տուն Բավաքել, լվանալ, երեխաներին լողացնել, ճլուրեր ընդունել

ու

ճանապարճ դնել... Ու

առանց տրտունջի, առանց ձալն հանելու...

ալդ

ամենը

Առաջին արթնացողն

ինքն Է, վերջին անկողին մտնողը նուլնպես ինքը... Դարեր, դարեր ալդպես Է եղել, ճալ գյուղի տանտիրուճին առասպել Է, ու

ըմբռնումից դուրս երնույթ... Ծնկի պիտի գալ Ու

առաջ...

մտածել,

որ

ն

այս

ն

աշխարձճի,ալս ճոգեբանու-

ինչպես լցվեց սեղանը կավե տափակ ափսե-

ներով, տեսակ-տեսակ ուտեստեղենով,

թերթերով... Տանտերը ձեռքի նստել... Ս'եզ ճետ Էին չորս

քաղա-

մեր վերջը, մեր ժողովրդի, մեր պատմության...

...Զճասկացա՝ երբ

րին կապված

չափից

կին արարածի

ճորիզոնից բարձրացող ալսօրվա

քակրթութլունը կարողԷ վերջը բերել թյան... Դակլինի

ալդ

ամեն

ճան

պարզ

տաք,

բուրումնալից լավաշի

շարժումով որավիրեց բոլորին

մեր երկու ուղեկիցները... Ալնտեղ՝ սլունե-

ձիերը պոչերճնԷին թափաճարում

աջ

ու

ձախ...

Մեզ Էին սպանում... Նախաճաշն անցավ լավ տրամադրությամբ, ասում, խոսում, կատակում Էին ցանք,

ես

բոլորը,

տանտերը ճԲատկապես... Ես

լուռ

էի... վեր կա-

մոտեցա տանտիրուճուն... Հուզված Էր... կռացա, ճամբու214

րեցի ձեռքը... երբ շտկվեցի,

զիվ նկատելի,

տեսա

նրա ճալացքն ինձ ուղղված՝

տաքուկ ժպիտը դեմքին...

բայց

Ու

բարի,

հանդուրժող, ամեն ինչ տանող... Բարություն,ազսաճման

հա-

ինչ

ամեն

բարութլուն

Էր ճորդում նրա տխուր աչքերից... Անցան տարիներ, տասնամյակ-

ներ, աշխարճներ եկան, գնացին անթիվ, անճաշիվ,

բայց

ալդ

խոնար

ալլնս չտեալդ բարությունը, աստվածային բարությունը Երբեք... Ես ալդ օրը ճասկացա ու ապրեցի ալդ ցնցումը. որ կին արարածի ողջ ճմայքը, ողջ գեղեցկությունը նրսւ բարության մեջ Է... ես

աչքերը,

սա...

Դուրս եկանք, մոտեցանք ձիերին: Ես երբեք ձի չէի նստել,

սա

առաջին դեպքն Էր լինելու, Ղնոնդ դային գիտեր Էր,

Բում

ու

դա երնի կամ կռաճանգիստ տոնով. «Քո ձին խելոք Է... Գժու-

շատ

ասաց

թլուններ չի անի...»: Բոլորս ձիերի վրա Էինք, այն երկուսը կան,

շարժվեցինք... Օարժվեցինք,բայց

ու

քեցի ձախ՝տան կողմը,

բաց

ես

ըն-

առաջ

ակամա ճալացքս թե-

դռան մեջ կանգնած Էր նա՝ միայնակ, մե-

կուսի, ձեռքերը թների տակ, գլուխը փոքր-ինչ թեքած ուսին... ԶԷր ժպտում... Վերջին բանը,

որ տեսա,

դա՛ Էր՝ տխուր աչքերը նրա...

Դեռ գլուղից դուրս

չէինք եկել, Ղնոնդ դային սկսեց խոսել,

վերադարձը չի լինի եկած ճանապարճով, փոքր

աջ

դիք Է

ու

ու

որ

մեր

ճիմա կթեքվենք մի

կգանք մի ուրիշ Ճանապարհ, որը փոքր-ինչ ավելի

դուրս

տանում

ն որ

Է դեպի մի գլուղ՝ ամբողջովին թուրքական, որտեղ

մեր ալս տղաներից մեկը՝Արսենը, ունի մի մոտիկ մարդ, որի ճետ ինչ-ինչ խնդիրներ ունի լուծելու

ն

ուզում Է ճանդիպել ճետը. «...Արսենը

չի ուզում Էս ֆրսանդը բաց թողնի, միացել է մեզ էդ Գգլուղովանցնելու ու

էդ մարդուն տեսնելու ճովսով...»: Եվ ամենակարնորը, իմ այստեղ

գալն

ու

ղերով, դալու

ղեցիկ

վերադարձը կլինեն տարբեր ճանապարճներով, տարբեր ինձ անչա՛փ պետք Է... Ալդ թուրքական

ն դա

ասելով գյուղ

ճեռու

գլուղը

չէ՝ մի երկու ժամվա ճառապարըձ,փոքր, ծառաստան

է, ճրաշալի

սառնորակ աղբլուրները

ունի, կանաչը՝

առատ,

տե-

Ղնոնդ բալց

գե-

զուլալ,

Դե, ինչ ասեմ, ինչքան խելոք Է,

առատ...

ինչքան բարի Ղնոնդ դալին...

Դուրս եկանք մեր գյուղից տանող ճանապարհը... ես

ու

բոնեցինք

ալդ

Ես ալն տարիներին շատ

թուրքական գլուղը էի նիճարակազմ,

ամենից թեթնն Էի իմ ընկերների ճամեմատութլամբ,

ձին

ու

առաջ

ընկավ... իմ

դա զգաց

իմ

ընկերները մարմնեղ Էին, գրեթե երկու իմ

չափ,

ես

ու

Էլ չնկատեցի, թե ինչպես իմ ձին սկսեց պոկվել մլուսնե-

րից... Երնում Էր, սա առաջին գնալը չԷր, գիտեր Ճառապարձը,ու քիչ անց տարածությունը իմ ձիու

ու

նրանց ձիերի սկսեց մեծանալ...

Անցել Էր գրեթե երկու ժամ, իմ ընկերներըշատ Էին ճետ մնացել, ես արդեն չէի

նրանց... Երնաց թուրքական գլուղը,

տեսնում

Էին՝ բակերով, պարիսպներով, ու

շատ

ցածր տներ

Էին ծառերը: Դրսում մարդ, մար-

դասանք չի երնում, ձիս ակամա դանդաղեցրեցիր

Ականջիս

քալլքը...

հասավ ջրի ձայնը...

Ջրի ձալնը ուժեղացավ... Մանապարճըթեքվեց դեպի տեսնեմ՝

աջ,

կարծր բեկոր դիմացից, ու երկու եզրերից կոպիտ տաշած, ղից՝ գրեթե մարդաբոլ բարձրությունից, աստ,

Եվ ի'ճչ

ջուրը...

Հսկա մի

ծառ

ն

մեջտե-

պսպղուն խողովակից

Էր... Հաստ շիթը մի սքանչելի կո-

ջուր

րագծով թափվում Էր վար՝ փոքրիկ ավազանի մեջ, կից առվով...

ինչ

Հսկա մի քարաժալո՝ սնին տվող կապտավուն

աղբյուրը...

ժայթքում Է

ու

դուրս

ու

գալիս

իր ճովանու տակ Էր առել ալդ ճրաշք

աղբյուրը...

Բայց ինչը գրավեց իմ ուշադրությունը իսկուլն՝ ջրի պսպղուն թասը՝ պղնձից սարքած

որ,

ղուն շղթալով նան

ժալոի մեջ փորված՝

թասը

դնելու ճամար... Անցորդը աճա

ճետո

տեղը չդնելու

թասը

թա-

ալդ փոսորակի մեջ... /Իա-

թասը պիտի դնի Էր գեղեցիկ, գալթակղությունը՝ մեծ,

սը շատ

խոշ-

թասը...

կլալեկված... Երկար, պսպ-

կապված Էր ժալոին... Ու մի խոշոր փոսորակ

թասը

սով ջուրը խմելուց կը

ու

ու

ու

միշտ Էլ կգտնվեր մե-

ճետը տանելու... Միակ ելքը դա՛ Էր՝ թասը

շղթալակապ դարձնելը... Հեռավոր ժամանակներից եկող մի տեսիլք

կարծես... իդիլիա... Ես ապշած էի, կորցրել էի զգացողութլունը ժամանակի, տեղի...

Երազ լիներ կարծես... Ալս քարաժալոր մամոապատ, խողովակը պսպղուն, ջրի ճուժկու շիթը,

թասն

ալս

ու

ալս

շղթան... Ջիս կապեցի Ես ծարավ չէի,

կից ծառին, կռացա, կուշտ խմեցի սառնորակ չուրը... բայց

մեծ

Էր գայթակղութլունը, փոսորակից վերցրի

ջրի շիթի տակ... Թասը լցվեց մի ակնթարթում, բալց Էի պաճել շիթի տակ, թասը

մոտեցրի բերանիս,

բալց

եռում

թասը ես

ն

պաճեցի

շարունակում

Էր... Պաճեցի երկար,

ճետո

թասը

ճազիվ կարողացա երկու կում անել, ջրի

սառնությունը աճերնակալելի Էր... Ալդ սառնության ջուր չէի ճանդիպել

ոչ

մի տեղ... Դանդաղ, անշտապ

դրի տեղը

ու

շրջվեցի

ճետ...

Շրջվեցի

ու

թասը

շղթայի զրնգոցի տակ

քարացա.

դիմացս՝ դարպա-

սի

դոան եզերքին, թիկնած՝ ինձ Էր նալում մի ցնորամիտ գեղեց-

բաց

կուճի՝ թրքուճի...

Երկինքը պտտվեց գլխավերնումս... ինձ թվաց, որ Բայտնվել եմ մի ճեքիաթային աշխարճում... Դիմացս

ջաճել թրքուճին Է՝ ամբողջովին սն, թանձր թավիշի մեջ, սն՝ մեջքից

վար, մուգ կապտավունժիլետը գոտիկով՝ վեր, ու վառ նարնջագովնով

ժիլետը, կուրծքը՝ բոլորովին ընկած,

դուրս

ու

բաց,

զուլգ

գնդերը կաթնագույն՝ գրեթե

ավելի վեր՝ վիզը սքանչելի, ողորկ,

ու

դեմքը վերջա-

պես, դեմքը ալս Բրաշք գեղեցկուճու, աչքերը սն, ունքերը սն, կամարակապ, սաթի պես

սն

մազերը՝ երկու կողմից կախված... Ակնճալյտորեն.

վերջերս Էր ճալտնվել

նա այս

տանը որպես Բարս՝ անցնելով մի

ճա-

տնից մի ուրիշ, գուցեն է՛Ղավելի ուննոր տուն...

րուստ

Բայց ճալացքը... ՍարսափելիԷր ալդ ճալացքը... Ատելություն Էր որվիժում ալդ աչքերից... ի՛ռճՃուղղված ալդ աչքերից... Զեմ Բասկանում ոչինչ, չեմ տեսնում շարժվել՝ ոչինչ... Ակամա սկսեցի ճետ-ճետ ավելի

Ու այդ պաճին նա՝ ալս չք-

ավելի ճեռանալով աղբյուրից...

ու

նաղ թրքուճին, կտրուկ շարժումով պոկվեց տեղից

շարժվեց դեպի աղբլուրը:

արագ

ու

քալլերով

Մոտեցավ, ձեռքը նետեց ջրի ամանին

ու

շղթայի զրնգոցի տակ սկսեց փութաջանորեն լվանալ ջրի ամանը՝

շուռումուռ տալով ջրի ուժեղ շիթի տակ: Հետո նույն լրջութլամբ սկսեց լվանալ շղթան վարից վեր, վերից վար, հետո իր փափլիկ ձեռքերով սկսեց ջուրը շփել ծորակին, քարին, ներքնից Բոսող աովակին: Ու

ալդ

ամենը՝ ձեռքերի ու շքեղ թների եռանդուն շարժման մեջ... Հետո իր գործն ավարտողի գոճունակությամբ ջրամանը դրեց իր տեղը՝ փոսո-

Այդ

րակի մեջ, ու կտրուկ շրջվելով՝ շարժվեց ճետ, դեպի դարպասը... ամբողջ ընթացքում՝ դարպասից աղբյուր

ն

աղբյուրից դարպաս

ինձ չԷր տեսնում... վերջին քալլի վրա ուժեղ շրխկացրեց դարպասն ու անճետացավ... Տնեց քար լոութլուն... Զերնաց ոչ մի մարդ ալդ ընթացքում... Միլու,

նա ոչ

մի անգամ չնետեց ճալացքն իմ վրա,

գնա-

նա

ալն մի ճորթուկ իջավ վերնից՝ վզին կապված պարանը ճետնից քարշ տալով... Ու մի իշուկ՝ պատի տակ ամբողջ ժամանակ անշարժ կանգ-

իսկ

նած...

ես...

շանթաճար... ցնցված տեսածովս... Բայց դեռ

պատին, տեսնելով՝ ինչ փութաջանությամբ վեց դեպի աղբլուրը ցա ամեն

մար,

ես

ինչ.

ես

ն

ալս

կին արարածը

ալդ

նետ-

ի՛նչ եռանդով Էր լվանում ջրի ամանը, Բասկա-

մարդ չէի,

ես

տղամարդ չէի

անճավատ եմ, գյավուր,

ես

ալս

կիռ արարածի հա-

պիղծ մարդ եմ,

ու

ալս

անճավա-

տը

ջուր

Է խմել ալս

պոռթկումն Էր

առ

աղբլուրից

բոլոր-բոլոր

ալս

ջրամանով... Դա ատելության

անճավատները... Ես մարդ չէի նրա

համար... նրա ճամար բաց կրծքով երնալը ինչի

ինչ ի տես ինձ, միննուլնն Էր...

Աճա որտեղ Էի ես ճալյտնվել այդ

կի

օրը՝ ալդ

տես ալս

Բորթուկին,

Երկիր մոլորապառին,

ճեռավոր, անհայտ, անծանոթ կետում... քաղաքակիրթ կոչ-

այս

ված դարում...

Զճասկացա, չզգացի, թե ինչքան երկար

եմ

մնացել

այս

շիվար,

մտամոլոր վիճակում...

Հեռվում՝ ճանապարձճիծայրին, երնացին ձիերը...

Անցան տարիներ, տասնամյակներ, անցավ մի ամբողջ կլանք.

որ-

տե՛ղ միալն չեղա, ի՛նչ միալն չտեսա իմ թափառումներիընթացքում...

Եվ ի՛նչ կանայք, ի՛նչ գեղեցկուճիներ աշխարհի

բոլոր-բոլոր

ծայրե-

րում... Ազնվազարմլեդիճեր՝ շիտակ, ճանդիսավոր քալլքով Լոնդոնի Հալդ պարկի ծառուղիներով ճեմելիս՝ փոքրիկ ճերմակ շնիկը կարմիր վզնոցով ապոջնից վազելիս... չքնաղ, միշտ ժպտերես ֆրանսուճիները

Մոնմարտրիմալթերով սուրալիս, մեքսիկականիսպանուճիները՝կրակոտ աչքերով,

ամեն

մեկը՝ մի-մի Կարմեն՝ամֆիթատրոնիվերին շար-

քերից ցլամարտին ճետնելիս... «Վառվռունաչքերով իտալուճիները՝

Հոոմի, Ֆլորենցիայի ն ճատկապես վենետիկլան կառնավալի խրախճանքի մեջ խենթացած... Զքնաղ, բարձրաճասակշիկավուն

ռուս

աղ-

ջիկճերը՝ Սանկտ Պետերբուրգի, Մոսկվայի պողոտաներըիրենց զինԵվ վերջապես, մեր ճալուճիները՝ իրենց սնորակ աչքերով, փոքր-ինչ երկչոտ, սեթնեթող շարժուձնով... Այս բոգուն ծիծաղով լցրած... լորի,

ալս

ամենի մեջ Բճեռավորանցյլալներումլեռների մեջ ճալտնված

թրքուփինեղավ իմ կլանքում ինչպես ճրավաո մի բոլիդ՝ կուրացնող սլացքով... Հետքն ալդ բոլիդի ճիմա Էլ Է ճասնում իմ ճալացքին աստալդ

ղային

այս թույլ

երկնքի վրա... Մայիս2006, Գառնի