Անդրանիկ գիրք 2 - Համբարցում Կարապետյան

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԱՆԴՐԱՆԻԿ

Չ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

ԱՆ-ԷՐԱՆԻն

ԷՀ

Որդիներ կան, որոնք ազգի անունից ներկայանում, եւ որդիներ' որոնց անունով ազգն է ներկայանում: են

ԸՆՏԱՆԻՔԸ

ՀԱՅԴՈՒԿՆ

ԵՎ ՈՒ

ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐԸ

ԱՌԱՐԿՈՒՄՆԵՐ

ՈՒ

ՀԱՅԴՈՒԿԱՊԵՏԸ

ԵՎ

ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԸ

ՊԱՅՔԱՐՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՆՁՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ԵՎ

ՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՌԱՐԿՈՂՆԵՐ

ՊԱՏԳԱՄԸ

աաա

աածՀթ--

«Հայաստան» ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՄՈԶՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԽԾոքճէ

ՒԷ(2տԵՅՈՏստ

`

ՃՎՉԻՃԻԱԽ

7ՈՔՒ6 դճուճ

ԽՈԶԸ

ԲՃԽԱԼ( ԷՍ:

նո

ՃԱ

թՕԼ111ՇՃԼ

ԹԵՔՏՕՒՎ ՃԱ

ձՃՎթ

ՂՈՒ

ՃՎԾ

ՏՂՔՍՇՇԼԵ

Օ815ՇՂ1(ՕՆՎՏ ՃԱ

ոգու

էհշ

ԽհՕ քու

գում 1676

ոճՕո

ո

Լիտ

Ֆ0ոՏ,

1ղ

1ոքէճՏ6ղէ6մ.

ԷԻՒՄԼԵՕԻՈԼԵՒԼ

ՂՈՍ:

(ՕՇՍՏԵԱԼՃ

ՇՕԽԵԽՃԱԵՒՔ

ՖՕղչ,

ՄՇ

0/ Լիճ ոճլՕո,

ԷՆՎԵՍԻՏ

ՇՒԱՔԻ

ԿՊ/ՃՔՏ

Ք01Լ11Ղ1ՇՃՆ ԸՕԻԽԿՆԱՇՂԸՕԽԿՏ

ՃԱթ

Օ8/ԷԵՇՂՕՔՏ

ՇՕԽԵՃԻԱԾԵԷՒԻԱՆՐ

ՀառաաչՓՀՀ:

Ց ՓՀա-ՀԱՔԵՄՃԻԱՎ

"ԱագՏռո"

(Սկիզբը առաջին պրակում)

Դ

Վանը գրավելու

եւ

հանձնելու օրերին

Հանձնումը նահանջն է, որը կարծես թե դառնում է ճակատագիր: է: Մի՞թե վերին Այսպես առջեւում նահանջների մի ամբողջ շարք բարձրյալն էր հողեղեն հայի զավակին դեպի հայրենիքի գիրկը առաջընթացի սխրանքները պարգեւում, եւ գուցե թե նա էլ հենց ետ էր քաշում դեպի նահանջը: Առջեւում այդ պատմությունն է: Դիլմանում մի երկու օր հանգստանալուց հետո ռուսական գնդի հետ միասին Անդրանիկի ջոկատըՎան տանող ճանապարհի վրա է Խանասորի լեռնանցքը: Կոռիվներն այլեւս գրավում թուրքական տերության ներսում էին: Մայիսի 2--ին Անդրանիկի ջոկատը կրկին եւ նրա իսկ անցնում է Նազարբեկովի հանձնար ու րությամբ հենց մայիսի 2-ին հաջորդ օրը Ավոյի հեծյալները հետախուզում էին լեռնանցքի հարավային կողմում: Աշնակի եւ

ենթակայությանը.

Լ.

06.

Ն

տ.

1917բ.

էջ 196-198:

«.

օրագրութիւնը». էջ

18--19:

«Հայաստան», ԽՅՑ.

՛

Խորանի բարձունքներում: Նրանք էլ բերում. Անդրանիկին իրենց ընդառաջ եկած հայ մարդու տված նամակը, որը լաթի մի կտորի վրա էր': Նամակը Վանից էր: Այնտեղ օրհասական կոիվ էր ու կոտորած: Թուրքերը, իրենց զորքերը մոտեցող բերելու փոխարեն, պաշարել էին դուսական բանակի դեմ դուրս քանի դեռ զորքերը չէին մոտեցել. քաղաքը, որպեսզի հապճեպորեն, իսպառ ջնջեին քաղաքի հայ բնակչությանը: Հայերի ուժերը սպառվում էին. սպառվում էր նաեւ համբերությունը: Այլեւս ուժ չէր մնացել: Իսկ այստեղ, ռազմաճակատում, Անդրանիկը նկատում է այն, ինչը կամավորները, ռուսական բանակի որ չէին կարող չնկատել բոլոր աղջեւից փախչող զորքի հրամանատար Խալիլ փաշան տեղ--տեղ առանձին փոքրաթիվ զորամասեր կռվի մեջ դնելով. ոչ այնքան ռուսական բանակին կորուստ էր պատճառում եւ ուժերն սպառում. որքան նրա երթն էր դեպի Վան դանդաղեցնում ու հետաճգում: Գուցե սա նման է ռուսական բանակի առաջխաղացումը առհասարակ կանգնեցնե՞լումիջոցին, բայց իրականում, ըստ էության,այդ չէ: Ապա ինչպե՞ս: Միթե՞ այդ Ճեւով, շեղելով ու հրապուրելով, ետեւից տալով. պետք էր օգնել թուրքական իշխանությունների ու քարշ ռազմական հրամանատարության կողմից Վան բերած Ջեւդեթ փաշայի հրամանատառությամբ գործող զորամասերին, մանավանդ հրետանուն, բնաջնջելու Վանի բնակչությանը եւ հիմնահատակ ավերելու քանի դեռ ռուսական բանակն ու կամավորները տեղ չէին քաղաքը, Բուրուշ

են

հանձնում

հասել: Ահա թե ինչ. պատերազմի ընթացքում. դրա թիկունքում, ընթանում էր մի ուրիշ պատերազմ. որը մղողի համար փաստորեն առավել կարեւոր էր, քան ռազմի դաշտում թշնամու զորքերի դեմ նրա կռիվը: Յուրատեսակ, պատերազմների պատմության մեջ աննախադեպ պատերազմ էր դա, որին պատերազմներիմինչ այդ հայտնի որակումներից ու չափանիշներից ոչ մեկը հարմար չէ: Այդ պատճառով է, որ անհամբեր էր Անդրանիկը. անհամբեր էին բոլոր կամավորները: Այդ պատճառով էր, որ նրանք պատերազմի դաշտ դուրս գալու սկզբից եւեթ ոչ թե օրերն ու ժամերն էին հաշվում, այլ րոպեները: Նրանք երթի ուրիշ. կարճ ճամփաներ էին որոնում, անջատվում. առանձնանում էին Ղուսւական զորամասերից եւ շտապում էին, առանց նույնիսկ հաշվի առնելու, որ կտրվելով բանակային «. օրագրութիւնը», էջ 20: Նաեւ` ՌԱՔԱ. ֆ. Քաղարխիվ. 1918թ. Գ 3505, թ. 4. Նամա«.. նՍահան-Կը ապրիլի 15--ի թվակիր էր: Կարված էր հայ մարդու հագուստին որպես աստաղ. գում սպանված է մոտ 6000 մարդ: Համառորեն դիմադրում ենք: Ականները քիչ Են վնասում քադաքին: Վերջին ճիգերն ենք լարում: Ամեն օր սպասում ենք ռուսների օգնությանը: Աղաչում ենք շտապել: Հետո ուշ կլինի»: Նամակի տեքստը ապրիլի վերջին Ուղարկվել Է նաեւ Փարիզ եւ Լոնդոն. բայց առանց ռուսների» բառի, որպես դիմում նաեւ Ֆրանսիային ու Անգլիային:

մյուս զորամասերից.կարող

իրենց կոտորածի վտանգի եւ քայլերն էին հաշվում. ոչ թե անցած ճանապարհի, այլ սպասվելիքի: Այդ միջոցին Անդրանիկի թիկնապահ զինվորը շարունակում է լրացնել ջոկատի մարտական գործողությունների օրագիրը. ապրիլի 25--ին հետախույզ կամավորները վիրավոր թուրք զինվորի մոտ փաստաթրղեւ Անդրանիկի, միջոցով ուղարկել Նազարբեկովին: թեր են գտել Մայիսի 1--ին Վարդան գյուղից առաջացել են դեպի Քյոհնա Շահար, հասել են Ալի Բուլաղ բլուրները, որտեղ եւ հանգիստ են առել: Մայիսի 2--ին ճանապարհ են ընկել, դեռ լույսը լրիվ չբացված, դեպի ժամը 7 անց կեսին մարտի մեջ են մտել իրենց երթը Խանասոր. խանգարելուուղարկված թուրքական Մի զորամասի հետ. որը-ոչ թե բանակայինէ եղել. այլ ոստիկանական:Հաղթահարել են եւ ճանապարհը շարունակել Ժամը 10--ին: Մայիսի 4--ին հասել են Խանասոր հաջորդ օրը հեծյալների խումբը երկրորդ եւ չորրորդ վաշգյուղը, տերի հետ դիրքեր է գրավել Բաշկալեի բարձունքներում եւ կազակային զորամասի հետ Միասին մտել Բաշկալե գյուղաքաղաքը': Նույն այս ժամանակ, երբ Անդրանիկի ջոկատը առաջանում էր Վանա լճի հարավային կողմով դեպի Վան, լճի հյուսիսային կողմով դարձյալ դեպի հայոց բնաշխարհն էին խորանում 1--ին ջոկատի հետ եւ 4-րդ ջոկատները, Որոնք ռազմի դաշտ մեկնած 2--րդ, 3-րդ երեքով միավորվել էին մեկ միասնական հրամանատարության տակ եւ միատեղ հանդես էին գալիս որպես Արարատյան ջոկատ: 2-րդ ջոկատը., որ մեկնել էր հոկտեմբերի 25--ին Իգդիրից, իր 400 զինվորով. հոկտեմբերի 30--ին երկօրյա լուրջ կռվի մեջ էր մտել Կավռե Շամե քրդական գյուղի տակ: Այդ ընթացքում Ղուսական զորամասերը հրաման են ստացել ընթացքից փոխել իրենց ճանապարհը: Մինչդեռ ջոկատի կռիվը Կավռե Շամեում սկսվել էր եւ այլեւս ընդհատել չէր լինի: Ջոկատը կռվելով մտնում է գյուղը, որից կարճ ժամանակ անց, նույն օրը. նրա վրա հարձակվում եւ ետ են շպրտվում թշնամու լրացուցիչ ուժերը: Չհանգստանալով, ջոկատի վրա նոյեմբերի 1-ին հարձակվում են միատեղ մոտ հինգ անգամ թվով առավել զինված քրդեր-ու կանոնավոր զորամասեր: Ջոկատն իր հրամանատարի ղեկավարությամբ ընդունում է անհավասար մարետ մղում տը եւ. դիմադրելով, հակահարձակման է` անցնում ու թշնամուն: Այստեղ զինվորների հետ զենքը ձեռքին քաջաբար մարտնչողջոկատի հրամանատար Դրաստամատ Կանայանը վիրավորվում է եւ նրան հրամանատարի պոստում միաղժամանակ, մինչեւ ապաքինվելն ու վերադարձը. ,փոխարինում է, Արմեն Գարոն, նույնեն

նաեւ

առջեւ կանգնեցնել:Առա՛ջ էին գնում, առա՛ջ դեպի Վան,

"

«.

օրագրութիւնը», էջ

20--21:

:

Հ:

Պ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

Նստած

են,

մ

ի.

Ե

ա

ԲԱՆԱԿԻ

՛

"ՀՆ լ արի

«ծ.

ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆԵՐ

Ճախից՝' Դրո, Սիլիկյան,

աջից՝ Նազարբեկյան

համարձակ հրամանատարը, որը տեղակալ Խեչոյի հետ շարունակում է գլխավորել ջոկատի կոիվները: Մարտերի օրերին «Լուրեր հայ կամավոր խմբերի մասին» խորագրով ձեռագիր թերթիկներ էին տարածվում հայության մեջ, որոնք նկարագրում էին կամավորական ջոկատների կոիվները: Դրանցից մեկը նվիրված է նոյեմբերի 23--ի կռվին: Պատկերավոր է. «Թշնամու լեռների վրայից կրակ է ուժեղ մի խումբ.. ցերեկվա ժամը 11-ին բացել կամավորների վրա»: Իսկույն կամավորները հեծյալ կազակների խմբերի հետ դիրք են գրավել լեռան լանջին ընկած գյուղում: Նրանց հաջողվում է սպառնալից գրոհի անցնել թշնամու դեմ եւ արդեն ժամը 2--ին նրան փախուստի մատնել: Բայց երկու ժամ հետո թշնամին հակագրոհի է դիմել. այս անգամ կամավորների թվի համեմատ երիցիս առավել ուժերով: Հիմա էլ մարտը մեկ ժամ է տեւել, եւ թուրքերը վերստին փախուստի Են դիմել: Մարտի ելքից հանգստացած կազակները բաժանվում են կամավորներից: Եվ ահա երեկոյան ժամը 7-ին թուրքերը նորից են հարձակվում լեռան աջ ու ձախ կողմերում ընկած գյուղերից: Այս անգամ. դիմադրական մարտեր մղելով. կամավորները մթության միջով խույս են տալիս պես քաջ

ու

կովից եւ ուշ երեկոյան հասնում իրենց բանակատեղը: Թերթիկը բոլորին ի գիտություն հայտնում էր, որ քաջությամբ առանձնապես աչքի են ընկել հրամանատարի օգնական Խեչոն, ջոկատի հեծյալների հրամանատար Արտեմ Շահումյանը, որին գիտեին որպես ՋՉեմլյակ. նաեւ Յապոն անունով հայտնի ոազմիկ Հովհաննես Պարոնյանը եւ ուրիշներ, որոնք ջոկատի 400 հոգիանոց կազմին ուժ ու եռանդ էին ներշնչում եւ իրենց քաջությամբ կրկնապատկում նրա դիմադրական զորությունը:

ամենքին, նոյեմբերի 28--ին ջոկատի մղած կռվի լուր պատմում է կամավորներից մեկի անունից: Հետեւյալն է: Դիրքեր գրավելով կամավորների զբաղեցրած տեղանքի շուրջը գըտնըվող բարձունքներում. թշնամին պատրաստվում է հարձակման: Եվ անսպասելիորենՅապոնի տասնհինգ զինվորների խումբն է Հարշավում դեպի թշնամին»: Նույն միջոցին Ջեմլյակն է իր հեծելախմբով մղվում եւ հաջողակ դիրք գրավում: Մնացած հետիոտն կաառաջ մավորներին մնում էր ոտքի ելնել եւ սրարշավ հարձակվել թշնամու վրա: Թշնամին ստիպված է լինում զիջել իր բարձր դիրքերը: Նրա նահանջին կամավորների հետեւելու եւ հալածելու պահին գալիս, հասնում են «Ոուս զինվորները, որ հեռվից դիտել էին կռիվը. եւ հիացած գովասանքներ են թափում»: Թերթիկը հայությանը տեղյակ էր պահում այդ մարտում զոհվածների անունները. Ալեքսանդր Հարությունյան՝խնուսցի, Հմայակ Ալեքսանյան՝ դավալեցի. Հովհաննես

Թերթիկն ի

մասին

Մկրտչյան`ջալալօղլեցի...':

|

Կռիվներից հետո զորախմբի հրամանատար գեներալ Սավիցկին երկրորդ ջոկատի մասին գովասանական զեկուցագիր է ներկայացրել բարձր հրամանատարությանը: Իսկ այն գնդի հրամանատարը, որի կազմում զետեղված է եղել ջոկատը, պարտք է համարել իր ողջույնի խոսքը հղել ջոկատի զինվորներին, որի առաջին բառերը թերթիկում թարգմանված են այսպես. «Տղերք ջան, երեկվա նոյեմբերի 28--ը թվականը կրնանք հպարտությամբ հանձնել հայ նորագույն պատմությանը...»: Հաջորդ կռիվը ջոկատը մղել է դեկտեմբերի 7--ին: Երեւում է մաս--մաս է ջոկատը առաջ գնացել: Այդ ձեւով ջոկատի հեծելազորը կազակների երկու հարյուրակի հետ է ընթացել: Ցերեկվա ժամը 3-ին սկսվել է նրանց ընդհարումը թշնամու հետ: Կազակները դիրք են գրավում. դարձյալ ըստ տարածված թերթիկի, մի բարձունքում, իսկ հայ հեծյալները դիրքավորվում են մոտակայքի երկու բարձրադիր քրդական գյուղերում: Թշնամին մոտ հազար հոգի է եղել: Կռիվը տեւել է գրեթե ութ ժամ: Թշնամին անհամեմատ շատ կորուստներ ունենում:

է

Երկրորդ ջոկատը հաջող կոիվներ

ունեցել նաեւ

է

դեկտեմբերի

11--ին, 12--ին Իգդիր նահանջելու ուղին: Այդ միջոցին ջոկատի գլխավոր խնդիրն ու հոգսը դառնում է գաղթող հայությանն օժանդակելը. «Մեր խումբը անգնահատելի ծառայություն մատուցեց տնավեր եղած հայ գյուղացիությանը՝ պաշտպանելով եւ օգնելով նրան գաղթի ժամանակ»: եւ

ր

--40:

-

13--ին: Սրանից հետո, ահա, ջոկատը բռնում է դեպի

Թերթիկի օրինակը

տես

ԿՊՌՊԱ,

ֆ. 2100.

ց.

1. Գ

588.

թթ.

37-38:

Ն

տ.

թթ.

-

«Անդրանիկ»

2Թ

Համազասպի գլխավորած երրորդ ջոկատը նոյեմբերի 1--ին 430 հոգով Ռազմաճակատ դուրս գալով Կաղզվանից Ալաշկերտ ուղղությամբ, շուտով. ինչպես ասվել է, է հաշտվում այն փաստի

Ալաշկերտի դաշտ ալաշկերտցի կագնան իրենց մավորնեը գյուղերն ու տները եւ իրենց հետ տարած «Բերդանկա» հրացաններով հենց տեղերում օգտակար լինեն հայրենակիցների ինքնապաշտՀԱՄԱԶԱՍՊ պանությանը: Ջոկատը մնացյալ կազմով առաջ է շարժվում եւ նոյեմբերի 26--ին 150 կազակների հետ իր 14 զինվորներին է Թյափանակ գյուղի ուղարկում շուրջը հետախուզության: Հենց այդտեղ էլ կռիվ է բռնկվում: Երկու կողմերն էլ զոհեր են տալիս, որի մասին թերթիկում ասվում է՝ «մերոնք տալիս են 8 վիրավոր, թշնամու կորուստները շատ մեծ են լինում»: Քյափանակում նստած էին թուրքերը: Ռուս հրամանատարությունը Որոշում է անպայման գրավել գյուղը: Դեկտեմբերի 2--ին ռուսները, իրենց հետ տանելով նաեւ հայկական ջոկատը, անցնում են ռազմական գործողությունների Բայց միանգամայն անպատրաստ վիճակում: ԹԵրթիկում ասվում է, որ ջոկատի զինվորները «կռվից առաջ լարդեն) երկու օր հաց չէին կերել»: Այդ դեռ բավական չէր, Ռուսների թնդանոթներն էլ վատ կրակելու հետեւանքով ոչ մի դեր չեն խաղում: Ռուսների եւ հայերի միատեղ գրոհը քանիցս ետ է մղվում: Այնուամենայնիվ, թուրքերի կորուստներն ավելի շատ են լինում: Ամեն ինչ վճռում է զինվորների հոգեկան ամրությունը:Հաջորդ օրերին կազակային զորամասի հետ միասին երթուղու գյուղերում կռիվներ մղելով. կամավորները կանգ են առնում եւ այդտեղ էլ. դեկտեմբերի 8--ի Ալագյոզ գյուղում գիշերը. ենթարկվում թուրքերի հանկարծակի հարձակմանը: Խավար էր, ձյուն ու ցուրտ: Իսկ կամավորների ու նրանց հետ կազակների մի մասը չի հասցնում մինչեւ իսկ հագնվել եւ զենք վերցնել Ճեռքը: Պահակները նկատում են թշնամուն, պատմում է Նիկոլ Աղբալյանը իր հիշյալ զեկուցման մեջ, բայց արդեն ուշ է լինում, հանկարծակիի հետ.

մտած

ի

՝

1"

Ն

տ.

թթ.

40-41:

որ

փողոց են «փողոցներում. տներում,

եկած՝ նրանք

եւ նետվում,

սկսվում:

է

մի սոսկալի կռիվ' հրացանով, դաշույնով. թրով ու ձեռքով»: Եվ ջոկատը

ունենում է երեսուն սպանված ու քառասուն վիրավոր: Նահանջելով. ջոկամիատը ռուսական զորամասի հետ սին հետագայում վերստին հարձճակեւ մի քանի վում. գրավում է գյուղը մարտեր մղելուց հետո նույնհաջող պես կանգնում նահանջի Ճանապարհի վրա, որը տանում էր դեպի Կաղըզվան: Ինչպես որ երկրորդ ջոկատը. երրորդն էլ գնում է ոուսական զորամասերի

ՔԵՌԻ

արիերգարդում, որովհայերի քարավաններին, երկուսն էլ ուղեկցում էին գաղթող ճանապարհին լրացնելով նրանց շարքերը եւ խնամք տանելով ծեր ու մանուկ գաղթականների նկատմամբ: բարձր է .Կովկասյան բանակի առաջին կորպուսի հրամանատարը գնահատել. դժվարին պայմաններում երրորդ ջոկատիհրամանատարի ու կամավոր զինվորների ցուցաբերած արիությունը: Դեկտեմբերի 27-ին կորպուսի բոլոր Ստորաբաժանումներիննրա ուղարկած հրամանում կարդում ենք. հրամա«Հայկական երրորդ ջոկատը, Համազասպ նատարության ներքո, պատերազմի հենց սկզբից գտնվելով կորպուսի ձախ թեւում, անվեհեր կերպով կատարել է հետախուզումներ դըժվարամատ:չ լեռներում, մարտնչել է քրդական հրոսակների դեմ, մեր եւ կրելով զորքերի հետ ուս--ուսի տված մասնակցելով ծանր զոհեր: եմ հայտնում Ազնիվ ու քաջ կոիվների համար շնորհփտկալություն ջոկատի հրամանատար Համազասպ Սրվանձտյանին եւ խիզախ կամավորներին»: Հրամանը ստորագրել է կորպուսի հրամանատարին փոխարինող գեներալ Պրժեւալսկին (29. 12. 1914): հոգուց Կամավորներիչորրորդ ջոկատը չորս հարյուր բաղկացած իր կազմով, Քեռու գլխավորությամբ, դուրս գալով Սարիղամիշից նոյեմբերի 6--ին. գտնվել է բոլորից ձանր վիճակի մեջ: Ռազմական հրամանատարության փաստաթղթում ասվում է, որ ամսի «46-ին այն տասժամյա լարված մարտ է մղել թշնամու դեմ, ետ է մղել նրան եւ գրավել է Ղզըլքիլիսա եւ Լավդեզորգյուղերը. իսկ հետեւ

Սրվանձտյանի կոիվներին

յոթանասուն

Գ

է

Ն

3.

թթ.

տ,

թթ. 1-31:

40-42

եւ

Ն,

Աղբալյանի վերոհիշյալ զեկուցումը. ՀՀ ՊԿՊԱ՝ ֆ

402.

ց.

1.

Պ

է այնուհետեւ մի շարք հաջող հետախուզական գործողություններ ու ասես հետո. որպես պատվի կատարել: Անհաջողություններից հերոսության քննություն, առաջադրանք է ստացել` գրավել ռուսական բանակի համար կարեւոր դիրք հանդիսացող Ղզըլաղաճի բարձունքները: Ջոկատը կատարում Էէառաջադրանքը եւ գրաված դիրքը է պահում իր Ճեռքում մինչեւ նահանջի հրամանը: Դրան հետեւում թուրքաոչ պակաս դժվարին մի խնդիր. մարտերով կտրել-անցնել կան երեք գյուղերի միջով. գրավել Վերին ու Ներքին Չախմախ գյուղերը. դուրս գալ Քյոփրի Քյոյ գյուղում կանգնած զորքերի թիեւ կունքը, այդ կողմից իր վրա հրավիրել նրա ուշադրությունը ոուսական զորքերի հարձակհանգիստ չտալ նրան մյուս ման ժամանակ: Դժվարին էր խնդիրը. առաջին հայացքից մինչեւ իսկ անիրագործելի: Բայց պատվի հարց էր, ուստի այլընտրանքի մասին խոսք չէր են կանգնում եւ նրանց կարող լինել: Հայ կամավորները շարք առաջնորդում է ոգեշնչող Քեռին: Առաջիկա բոլոր մարտերում ջոկամիշտ իր թվաքանակով զիջել է հակառակորդին. եւ միշտ տը տեղանքն էլ նրա օգտին չի եղել: Մանավանդ որ այդ կողմում գյուղերը միայն թուրքական էին եւ թիկունքում գրեթե իսպառ բացակայում էին հայերը: Մեկ է. պետք էր կռվել, եւ կռվել են ու առաջ գնացել:-Ընթացքում նրանց օգնության են եկել ռուս զորամասեր: մի շարք Հետագայում ջոկատը մասնակցել է Օլթիի ուղղությամբ կռիվների: Ռուսական զորամասերի հետ ուս ուսի անդադար հարձակումներ է գործել եւ կոնկրետ հատվածներում Ճախողել թուրքերի

ճակատից

առաջխաղացման պլանները: Ջոկատին վիճակված բոլոր առաջադըրանքներն ու կռիվներն էլ բացառիկ դժվար են եղել եւ ուժերի անհավասարության պայմաններում. երբեմն էլ անհաջող նախագըծմամբ: Այդպիսին է եղել, օրինակ. Իդ բնակավայրում ոուսական զորամասի հետ միանալու եւ միասին արիերգարդից թուրքական բանակի առաջխաղացումը խափանելու առաջադրանքը: Նախապես չի իմացվել, թե թուրքերը որքան զորք ունեն եւ ինչ սպառազինությամբ: Ավելին, քսանժամյա անդադար ու տառապալից երթից հետո նոր միայն, սպասածին հակառակ, պարզվել է,.որ ռուսները Իդից հեռացել են, եւ ռազմաճակատի այդ հատվածը գտնվում է թուրքերի ձեռքում: Ջոկատը ոուսական զորամասի հետ միասին թեքում է իր ճանապարհը, բայց, մեկ է, դուրս է գալիս թշնամու համազարկերին դեմ հանդիման: Ուրիշ ելք չունենալով. ջոկատը դիրքեր է գրավում եւ մտնում անհավասար կովի մեջ: Դրա նպաստն այն է լինում, որ ճանապարհը փակվում է թուրքերի առջեւ եւ կամավորների մի մասը ռուսական վաշտերի հետ միասին կարողանում է անցնել նահանջող

Օլթիի կիրճով: Հարկադրաբար ջոկատը մի մասով նահանջում է Սարիղամիշի. մյուսով' Մերդինեկի կողմը: Այստեղից էլ. հանգամանքների բերումով. ջոկատի դեպի Մերդինեկ նահանջող մասը գնում է Կարս, որտեղ նրան միանում է Սարիղամիշի կողմը նահանջած մասը: Այսպիսով, թեեւ նահանջ, բայց եւ օժանդակություն ռուսական զորամասերի գործողություններին: Ծառայությունը գնահատվում է բազմաթիվ շքանշաններով, ըստ որում Քեռուն՝ 2--րդ աստիճանի Գեորգիեւյան շքանշան, նրա տեղակալ Արզումանյանին՝ 3--րդ աստիճանի: Իսկ մինչ շքանշաններով վարձատրման այս արարողությունը անցած տանջալից ճանապարհը ջոկատից խլել էր մոտ 70 կամավորների կյանք': Այսքանը մինչեւ 1944--ի դեկտեմբերյան նահանջը: Դրանից հետո բանակային հրամանատարությունը այն կարծիքին է եղել. որ կամավորական ջոկատների մարտիկների թիվը պետք է ավելացնել: Նկատի էին առնվում եւ կորուստներն ու այդ պատճառով համալրման

անհրաժեշտությունը, եւ

առաջիկա խնդիրները: Դա համընկել է հայերի սկզբից էլ ունեցած Ճգտումներին: Այժմ արդեն նաեւ առկա էր ջոկատների խաղացած դրական դերը, որը բանակի շտաբային զեկուցագրում այսպես էր բնութագրվում. «Արդեն առաջին երկու

ամիսներին ջոկատները հսկայական օգնություն են ցույց տվել Թուրքիայի հայ բնակչությանը, փրկելով նրան Ռուսաստանի կողմ լինելուհամար կիրառվող անմարդկային դատաստանից»: Հատկապես նշվում էր, որ առաջին ջոկատը հայերին դուրս է բերել Դիլմանի

վրա գտնվող բնակավայրերից, իսկ երկրորդ ջոկատը պատվար է կանգնել ալաշկերտցիների գաղթին: Չնայած դրան, վերն ընդգծված «հսկայական» բառը նշված փաստաթղթի հարակից բաժնում. մեր կարծիքով իրավացիորեն, կասկածի տակ է առնվում, որից ավելի պարզ է դառնում, որ փաստաթղթում այդ միտքը Չեշտելու պատճառը միտումնավոր է, որը պարզ կդառնա ստորեւ:

ուղղության

Համալրումը, որի մասին ասվեց, եղել է: Չորս ջոկատների կազմն էլ եկել են նոր երիտասարդ ուժեր: Հասարակական կարծիքի ճնշման տակ չորսն էլ կանգնեցվել են հարավային գծի վրա. դեպի Վան Համազասպի եւ Քեռու ջոկատտանող ճանապարհին: Այդ դեպքում ների տեղում, նույն ուղղության վրա, կանգնում է վեցերորդ ջոկատը, որի հրամանատարըինչպես նշել ենք վերեւում, սկզբում Ջանփոլադյանն էր, ապա՝ նույնպես բանակային սպա Ավշարովը. որը վաղաժամ զոհվեց մարտում: Բանակային շտաբի նույն փաստաթղթում ջոկատը եւս ասվում է, որ մյուս ջոկատների հետ մեկտեղ այդ թթ.

ՀՀ 63-65:

ՊԿՊԱ.

ֆ

402.

ց

1. Գ

13.

թթ.

4-3:

Նաեւ

ԿՊՌՊԱ.

ֆ

2100.

ց.

1.

գ

646.

`

2"

սխրագործ է եղել կռիվների ընթացքում":Բայց դա այլեւս չի պատկանում ջոկատների գործունեության առաջին փուլի պատմությանը, որին վերաբերում էր վերը շարադրվածը: Չշտապենք ավարտել ջոկատների պատմությունը: Երկու խոսք էլ "այն մասին, թե ինչու եւ ինչպես երեք ջոկատները միավորվեցին որպես Արարատյան ջոկատ եւ ինչպիսին է եղել դրանում Անդրանիկի դիրքը: Արդեն 1914թ. վերջին 1915-ի սկզբին, այսինքն առաջին նահանջից հետո, Ազգային բյուրոն անհրաժեշտ է գտել եղած կամավորական խմբերը միավորել մեկ հրամանատարության ներքո՝ է որպես մի ամբողջություն: Այդ ժամանակ էլ Արարատյան անունն առաջ քաշվել: Ցանկություն կար, որ այդ ջոկատը գործեր հարավային այն ուղղությամբ, որով ընթանում էր Անդրանիկի ջոկատը, դեպի Վան. ապա ավելի առաջ դեպի Երկրի խորքը: Այդ Ճեւով հայ ռազմական ուժը կկենտրոնացվեր հայերով ամենախիտ բնակեցված վայրերը տանող ճանապարհի վրա դեպի պատմական Վասպուրական ու Տարոնշ։ Այդ գաղափարի իրականացման միջոցներից մեկը այն է լինում. որ կամավորական ջոկատների կազմավորմամբ, նըրանց գործերով զբաղվող կարգադրիչ մարմինը տեղափոխվում է Թիֆլիսից Երեւան: Հիմնականում Երեւննի եւ Քանաքեռի զորանոցներում էլ տեղավորվում են կամավորները հավաքագրման սկզբնափուլում. այնտեղ էլ անցկացնելով ռազմական ուսուցման իրենց առաջին պարապմունքները: Խմբերի միավորման գործը իր որոշակի ընթացքի մեջ է դրվում 1915թ. փետրվարին Թիֆլիսում կայացած ազգային համագումարից հետո, որտեղ ընտրվում է կամավորների խմբերի գործունեությամբ զբաղվող Կենտրոնական ազգային բյուրոյի նոր կազմ: Ահա հենց այս վերջինս էլ զբաղվում է խմբերի վերակազմավորման. նրանց, որպես մեկ միասնական, Արարատյան խումբ ձեւավորման գործով: Այդ բոլորը ավարտվում է 1915--ի ապրիլի 15--ին, երբ որ Ճեւավորված Արարատյան ջոկատի մեջ մտնող խմբերը ճանապարհ են ընկել դեպի ռազմի դաշտ, ուղղություն ունենալով Վանը:: Նախապես աշխատանք էր տարվում, որ միավորվեն: ի մի բերվեն որպես ամբողջական մի զորագունդ այդ ժամանակ ռազմաճակատի հարավային գծի վրա գործող առաջին չորս ջոկատները: Հրամանատարի համար առաջ էր քաշվում Անդրանիկի թեկնածությունը, բայց այդ հարցում նաեւ լինում են տարակարծություններ եւ, այսպես -

'

Գ

ԿՊՌՊԱ.

հատոր. Բ..

ֆ. 2100.

1963թ. էջ

ց.

1.

գ

68--71-

նի քարտուղար-գործավարը:Ց թյան (1915--1917թթ. )». Թիֆլիս:

Ս. 63--65: Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, թթ. Վրացյանը եղել Է կամավորական խմբերի կարգադրիչ մարմ«Համառոտ տեղեկագիր Հ. Կ. ազգային բյուրոյի, գործունեու-

646. Ս.

Վրացյանը

որոշ խանգարիչ հիշում է Սիմոն հանգամանքներ: այն, որ ընդհանուր հրամանատարի հարցի առաջ թեկնածության քաշման. քննարկման այդ Անդրանիկը դարձել էր շատ դյուրագրգիռ եւ անհավասարակշիռ: Եա նկատի ունի այն զայրույթը, որով ոչ միայն ներքնապես ապրում, այլեւ որը ամեն քայլափոխում դրսեւորում էր Անդրանիկը այդքան կարճ ժամանակամիջոցում այդպես հաջող եւ խոր առաջընթացից հետո նահանջի հրամանի կատարմամբ: Անդրանիկը, իրոք, խիստ զայրալից էր դարձել այդ օրերին բոլոր նրանց. համար, ովքեր փորձում էին նահանջը պատՃառաբանելու, հիմնավորելու եւ արդարացնելու մեղմացուցիչ հանգամանքներ մատնացույց անել: Եվ նրանց մեջ, որոնց Անդրանիկը բաժին էր հանում իր այդ զայրույթից. նախ եւ առաջ հայ առաջատար ազգային այն գործիչներն էին ու Կովկասյան բանակի հրամանատարությունը: որոնք զբաղվում էին նահանջից հետո ջոկատների վերակազմավորման ու միասնական ջոկատի համար հրամանատարի առաջադրման հարցերով: Անդրանիկի թեկնածությունը կասկածի տակ է առնվում: Ընդհանուր հրամանատարի համար հարմար գըտէ նաեւ Երեւանում ստեղծված նըվածների մեջ հրամա

ասած,

օրերին

եղել

նատարՎարդանը':

.

ջոկատի

Անդրանիկը մերժել է մտնել Արարատյան ջոկատը, միայն թե Վրացյանը չի ասում, թե երբ է մերժել՝ հենց սկզբի՞ց եւեթ. թե՝ երբ է եղել. որ իր շուրջը պարզ առարկություններ կան, թեեւ հնարավոր է որ իր նկատառումներն ունենար եւ սկզբից էլ մերժեր թե՛ ջոկատների միավորման,թե՛ իր թեկնածության հարցը: Ուրիշ առարկողներ էլ են եղել: Դրոն. օրինակ. առարկելով Վարդանի թեկնածությանը, մինչեւ իսկ զայրացել է, այդ պոստի համար միանգամայն հարմար ու գտնելով իրեն: Տարբեր ցանկություններն կարծիքները բնական են: Միայն թե մարդկանց իրար հետ համեմատելու այս քաշքշուկը հանգեցնում է իրար հակադրման, որը գնալով շիկացնում է մթնոէ, որ ընդհանուր Եվ հենց նման իրավիճակում էլ որոշվում լորտը: հրամանատար պետք է լինի, այնուամենայնիվ. Անդրանիկը: Առաջնությունը տրվում է նրա տվյալներին եւ հարցը լուծողները այդ են գտնում որպես վերջնական վճիո: Եվ սա' ջոկատի հրամանատարնեհետո,, րին իրար հետ համեմատելու եւ հակադրելու քաշքշուկից է որը շոշափում նրանց բոլորի արժանապատվությունը: Անդրանիկին բոլոր կամավորականջոկատների հրամանատար նշանակելը նրա դեմ է հանում, այս անգամ. մյուս ջոկատների հրամանատարներին: Այդ մասին պարզ ու որոշակի ասվում է 1915 թվականի դեկտեմբերի 11--ին Կովկասյան բանակի գլխավոր հրամանատարություններ1

Ս.

Վրացեան, նշվ. էջ

68--71:

անակ

մասնակցել են նաեւ հայ Իմանալով Անդրանիկին նշանակելու քաղաքական պարագլուխները: եւ Քեռին իրենց «ԴԲՈՍ. Համազասպը է այնտեղ. ասվում մասին, հանձնելով ուրիշներին (Երեվանից) խմբերի հրամանատարությունը հայտնեն Ազգային որպեսզի իրենց զայրույթը եկել են Թիֆլիս. բյուրոյին»: Անդրանիկն անտարբեր չի մնացել: «Արձագանքելով էլ խնդրել է. որ իրեն դրան,--կարդում ենք փաստաթո՞ում,-նա ջոկատի հրա "ԱՍնատարությունից»՝: բոլորովին ազատեն Արդյոլնքն այն է եղել, որ որպե. Արարատյան ջոկատ Ճեւավորջոկան ները եւ նոր կազմված 5--րդ վել են 2--րդ, 3--րդ. 4-րդ Վերջինիս Վարդանն էլ դարձել է միացյալ հրամանատար ջոկատը: Արարատյան ջոկատի հրամանատար: Դա եղել է բանակային հրակայացված փաստաթղթում,

որը

մանատարության համաձայնությամբ:

Ջոկատների վերակազմավոր-

բանակային 4--րդ կորպուսի հրամանահենց այդ ընթացքում տար Օգանովսկին փոխարքային հայտնել է. «Կարծում եմ, որ Անդրանիկի ջոկատը պետք է առանձին գումարտակի ձեւով թողնել գեներալ Նազարբեկովի տրամադրության տակ»::Ըստ այդմ էլ Անդրանիկի ջոկատը մնացել է առաջվա պես աոանձին միավորում: Արարատյանջոկատը բանավոր, թե գրավոր անվանվել է եւ ջոկատ, եւ գունդ՝ Արարատյան գունդ, թեեւ յուրաքանչյուր առանՃճինդեպքում ջոկատները հրամաններ ստանձնելիս կոչվել են իրենց առանձին անուններով: Կազմում եղել է 3300 հոգի: Նախապես մտել է Կովկասյան բանակի Չեռնոզուբովի ղեկավարած զորախմբի այն ենթակազմում, որի հրամանատարը գեներալ Նիկոլաեւն էր: Երեւանից դուրս է եկել 1915--ի ապրիլի 15--ին եւ ուղարկվել դեպի Վան տանող ճանապարհը: Միավորվող եւ միավորված այդ ջոկատները իրենց համատեղ զինավարժական պարապմունքներն անց են կացրել Երեւանում եւ Քանաքեռում գտնվող զորանոցներում: Վարդանը. երեվում է, այդ գործը շատ լավ է վարել, որի մասին բանակային ման

բարձր կարծիք հրամանատարությունը

է ունեցել: Այդ է վկայում Երեւանի եւ նրա մոտակայքի, Քանաքեռի եւ Ուլուխանլուի զորամասերի պարետ 'գեներալ--լեյտենանտ Կրիժեւիչի շնորհակալական հրամանը. որը նա արձակել է կայազորի իր ենթակայության բոլոր ստորաբաժանումներում ընթերցելու համար՝ 1915--ի ապրիլի 14--ին ջոկատը ռազմաճակատ ճանապարհելու ադիթով. «Հրաժեշտ տալով հայկական ջոկատին... ես հաճույքով նշում եմ, որ ինձ ենթակա շրջանում գտնվելու ժամանակամիջոցում բոլոր խմբերը եռանդով զբաղվել են շարային պատրաստությամբեւ իրենց պահել են գերագանց, տեղիք չտալով որեւէ հանդիմանության:

ԿՊՈՊԱ.

ֆՁ. 2100.ց.

1.

գ

646.

թ.

68:

ԿՊՌՊԱ.

ֆ. 2300, ց.

3. գ

745:

եւ խմբերի հրամանատարներ Վաիդանի Քեռու հմուտ

Ջոկատի պետ պարոն պարոնայք Դրոյի, Համազասպի,

եւ վճռական Խեչոյիեւ ղեկավարումը հանգեցրել է շատ լ արդյունքների: Այդ ամենը ինձ հարկադրում է անկեղծ շնորհակալություն հայտնել խմբերի ուսուցման եւ դաստիարակությանգործի բոլոր ղեկավարներին եւ մարտական հաջողություններ ու երջանկություն ցանկանալ նրանց: Շնորհակալություն խմբերի բոլոր քաջ մարտիկներին եւ աստծու բարի կամքը նրանց ճանապարհին»՝: Անդրանիկի ջոկատը այդ ժամանակ, ինչպես ասվեց վերեւում, արդեն գտնվում էր ռազմաճակատում: Արարատյան ջոկատը ռազմաճակատ մեկնելով գնացել է Շատախի, Մոքսի եւ Մամրտանքի շըրջանները, ապա, 1915--ի հունիսի սկզբներին, կռիվներով դուրս է եկել Վանա լճի արեւմտյան ափ: Կռիվների այս վերջին փուլում Արարատյան գնդին միացել է նաեւ Անդրանիկի խումբը: Առաջ որ գնալով ասենք, 1915-ղ-ի օգոստոսին Արարատյան գունդը որպես այդպիսին վերացվել է, եւ նրանում միավորված ջոկատներն սկսել են գործել առանճին--առանձին, ինչպես որ մինչ այդ էր": Այդ այն ժամանակ էր, երբ նոր (1915--ի ամռանը) կազմավորվելէր 1300 հոգուց բաղկացած կամավորների 7--րդ ջոկատը՝ Իշխանի հրամանատարությամբ: Աշնանը այդ ջոկատը անցնելով Պարսկաստանի վերը նշված ճամփաներով, հասնում է մինչեւ Ռեւանդուզի շրջանը, համագործակցելով այնտեղ գտնվող Քեռու ղեկավարած ջոկատի հետ՝: Շարունակենք: Մտնելով Բաշկալե. Անդրանիկի ջոկատը գրավում է մի դիրք, որը փակում էր այնտեղից Վան տանող ճանապարհը եւ կարող էր արգելք ծառայել, հարկ եղած դեպքում, իրենց դեմ ռազմի դաշտում մարտեր մղող Խալիլ բեյի զորամասերի եւ Վանը պաշարած Ջեւդեթ փաշայի զորամասերի միմյանց օգնությանը: Թուրքերը թեթեւակի մարտեր մղելով. նահանջում էին դեպի Վան՝ Բաշկալեից Ջուլամերիկ: Այստեղ Ջեւդեթ փաշան իր ուժերից մի աննշան բաժին է հանում եւ ուղարկում Խալիլ փաշային. որը, նույն բանն է, ոչ այնքան նպասէ նրա հարձակողական տում . գործողություններ մղելուն, որքան նահանջի երթը շարունակելուն: Սա եւս, ինչպես նկատել ենք, իրոք հազվադեպ բան է պատերազմների պատմության մեջ, Խալիլ փաշան, ռուսաց զորքի հարվածներից կորուստներ տալով. արագորեն փախչում. նահանջում է. իսկ` որ Ջեւդեթ փաշայի գլխաՎանի տակ գտնվող արյունակից զորքը. ՛

«Համառոտ ԿՊՈՊԱ. ֆ. 55. 1, գ 5 թ 174 . կան ազգային բյուրոյի գործունեության(1915--1917թթ.». թթ. Յ «Համառոտ տեղեկագիր... »: գիրքը. էջ 67--71:

տեղեկագիր Հայոց կենտրոնաՍ. Վրացյանի նշված Նաեւ՝

3--6:

՛

՛

վորությամբ էր, քայլ անգամ ընդառաջ չէր գալիս: Պարզ ու որոշ է. ավելի կարեւոր է իամարում, Վանի հայ բնակչությանը օգնության հասնելը: Չմոռանանք. քան իր արյունակից զինվորներին սա է, ցեղասպահայության երիտթուրքական որ 14915--ի ապրիլին եռուն հարձակվող առաջ գար, Թող թշնամու զորքը օրերին: նության դա ոչինչ, միայն հայի հոտը վերանար իր բնարմատ հայոց երկրից. որն, ահա, քանի դար Թուրքիա էր կոչվում: Իսկ այն, որ Խալիլն ու ՋՀւդեթը ձգտում էին իրար միանալ, դա նունպես անառարկելի է: Մայն թե դա պետք է տեղի ունենար

կոտոճելն

նա

.

համաձայն: իրենց կամեցածի Կատարելով իր. այսպես ասած, ս Գետրար առաքելությունը, Ջեւու տեւական դեթը արշավող ռուսական զորքերին առանց լուրջ

դիմադրություն ցույց տալու, Խալիլ փաշայի հետ ընկերացած թողէ Վանը եւ նահանջում դեպի Բիթլիս: Կամավորական գունդը Վանի մոտակայքի Վարագա վանքում: Հոգնած կանգ է առնում են զինվորներին վերջապես հանգիստ է տրվում: Նրանք փոխում հագուստները թիկունքից նոր ստացվածով, կարգի են բերում զենքերը: Այդ ընթացքում Անդրանիկը սննդի պաշարներն սպառած Վանի բնակչությանն է ուղարկում մոտակայքի գյուղերից վերցրած 50 հազար ոչխարն ու խոշոր եղջերավոր անասունների երկու նախիր: Եվ այն օրը, երբ կամավորներիջոկատը նորովի զգեստավորված ճանապարհ է ընկնում դեպի Վան. քաղաքի մատույցներում նրան դիմավորելու է դուրս գալիս խանդավառվածհայ բնակչությունը Ոչ միայն նահանջի ժամանակ, այլեւ հարձակման ընթացքում Անդրանիկն օգտագործում էր ամեն հնարավորություն, որպեսզի կռիվներին ու դադարինզուգընթաց նույնպեԽ.օգտակար լիներ իրենց ճանապարհի վրա գտնվող գյուղերի ու քաղաքների հայ բնակչությանը թուրքի կոտորող սրից փրկելուն: Այդ բնակչությունը հետեւում էր Անդրանիկի ջոկատի ընթացքին. պահանջում եւ հրավիրում էր նրան շուտափույթ օգնության հասնել: 1915--ի մարտին, երբ ջոկատը Խոյից Պարսկաստանով առաջ տանող ճանապարհին գտնվող Սեյդեվար գյուղում էր. Ուրմիայի շրջանի հայ եւ ասորի բնակչությունը բազմաթիվստորագրություններովնամակ է հղել Անդրանիկին: Այդ մասին նա գրավոր տեղյակ է պահել Չեռնոզուբղյ պատմելով հետեւյալը: հետո Մարտի 6--ին Ուրմիայից ռուսական զորքի դուրս գալուց ու են քսան հազար հայ ասորի օթեւանել տեղի ամերիկական եւ կաթոլիկական մյուս միսիաներում. իսկ մյուսներին, երեք--չորս հազար հոգու, որոնք չեն հասցրել այդ միսիաները մտնել, քրդերը նում

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ

370.

ց.

2.

գ

16.

թթ.

6--8:

ՎԱՆ

ԴԵՊԻ

գլխովին կոտորել են: Չբավարարվելով դրանով. ապա եւ նրանով, որ ամբողջ Ուրմիայի շրջանը մաքրել են քրիստոնյաներից, նրանք հարձակվել են վերը նշված ապաստաններիվրա, ջարդել դռներն ու պատուհանները եւ ներխուժելով բռնաբարել 5--ից մինչեւ 60 տարեկան բոլոր կանանց, որոնց մի մասը մահացել է, ապա անասունների պես մորթոտել. կոտորել են նաեւ տղամարդկանց: Այն, ինչ տեղի է ունենում այդ շրջանում, ասվում է Անդրանիկի գրության մեջ, ոչ գրչով կարելի է նկարագրել, ոչ լեզվով: Կոտորողներըեղել են 60--70 հարյուր քրդեր. որոնք դեռ շարու- . ասկյարներ եւ մոտ երկու--երեք նակում էին իրենց բարբարոսությունները: Անդրանիկն ու իր հետ նամակը ստորագրած ջոկատի շտաբի պետ Ա. Ջամալյանը նախ խնդրում են, որ ջոկատին թույլ տրվի գնալ. օգնության հասնել բնակչությանը եւ ապա, այդ կապակցությամբ, տրամադրել որոշ լրացուցիչ զենք ու զինամթերք: Թե սրա արդյունքն ինչ է եղել. դժվարանում ենք ասել փաստաթղթեր չլինելու պատճառով: Շարունակելով մեր միտքը. ասենք. որ ժամանակը մեզ նաեւ այնպիսի փաստաթղթեր է թողել. որոնք պատմում են Անդրանիկի գլխավորած ջոկատի մի ուրիշ կարեւոր պարտականության մասին: Հեռագրախթղթերեն: Ջոկատը Դիլմանից Վան ճանապարհը անընդհատ պահել է իր հետախուզության տակ եւ հաղորդումներ է արել Անդրանիկի բանակային հրամանատարությանը: Դրանք բոլորը անունից են կամ հենց նրա ստորագրությամբ: Ընթերցգենք: է, հասցեագրված Սալմաստի զորախմբի պետ Ապրիլի 22-ին գեներալ Նազարբեկովին. ապրիլի 19--ին մուղանջուղցի երկու հայից ռում սպաները խլել են տասը կրականոց երկու թուրքականմաուզեր, իսկ ամսի 21--ին՝ բրաունինգ տիպի մի ատրճանակ: Անդրանիկը 1.

ՀԿԿ

ԿԿ-ի կուսարխիվ. ֆ. -

4047.

9.

1.

գ

87.

թ.

6:

է, որ ինքն է այդ զենքերը նրանց տված եղել, ուստի Հայտնում է նաեւ. որ ոուսաց խնդրում է, որ խլվածը վերադարձվի: կառավարությունը իր միջոցով Սալմաստի հայությանը ինքնապաշտառաջ օր պանության նպատակով զենք է բաժանել. իսկ 4--5 է հայկական հանձնարարել Չեոնոզուբովը իրեն զբաղվել գյուղերի ինքնապաշտպանության գործով: Ուստի դարձյալ խնդրում է, որ Նազարբեկովը կարգադրի վերցված զենքերը ետ տալ': Ապրիլի 18--ի երեկոյան մթին թուրքերը նահանջել են: Երկու օր հետո բոնելով դեպի Վան տանող ճանապարհը, կանգառներ տալով Բերգուշչլու. Շեյթան Ավա, Մուղանջուղ, Սանամերիկ եւ Վարդան գյուղերում. Անդրանիկի ջոկատը այդ կողմերում կատարում է հետախուզական հանձնարարություն: Ամսի 22--ին. երբ Նազարբեկովը գտնվում էր Մուղանջուղում,. Անդրանիկը երեկոյան ժամը 9--ը անց 20-ին հեռագրել է. մեր գործողությունների մասին թշնամուն իմանալու հնարավորություն չտալու համար անհրաժեշտ եմ գտնում Ձեզ տեղյակ պահել, որ հարկավոր է Շեյթան, Ենգիջան եւ Գյոլան գյուղերի բնակիչներին, որոնք սյունի քրդեր են, ժամանակավորապես արտաքսել: Ինչո՞ւ. հարց է ծագում: Որովհետեւ նշված քրդերը օգնում էին թուրք իշխանություններին եւ իրենք էլ մասնակցում հայ բնակչության նկատմամբ կիրառված, մեղմ ասած, բռնություններին»: Դիլմանի ճակատամարտից հետո մոտակայքի գյուղերի հայ բնակիչները դիմել են Անդրանիկի ջոկատը մտնելու ցանկությամբ: Ինչպես երեւում է, դրա համար պետք է լիներ բանակային զորամասի հրամանատարության թույլտվությունը: Պահպանված հեռագրաթըղթում. որը հասցեագրված է Սալմաստի զորախմբի շտաբ, ապրիլի 23--ին Անդրանիկը խնդրում է իրեն թույլ տալ, որ ջոկատի կազմում ընդունի տասը բաշկալեցիների՝: Ավելի մանրամասն նկարագրելու համար, թե ընդհանուր առմամբ ինչպիսի բնույթ են կրել բանակային հրամանատարությանը Անդրանիկի հղած հեռագրերը, մեջբերենք դրանցից մի քանիսը եւս:

բացատրում

«Ապրիլի 23-ին, Վարդանից Մուղանջուղ, երեկոյան ժամը անց քսան: Սալմաստյան զորախմբի շտաբի պետ գնդապետ Պոլտավցեւին: Տեղանքը ուսումնասիրելու համար այսօր ես մեկնեցի Շեյթան գյուղը... վաղը հետախույզներ կուղարկեմ Բուրուշ Խորան ՞»: Նույն օրը, ապրիլի 23--ին, Անդրանիկը «1--ին հայկական ջոկատի հրամանատար» բառերը կրող իր պաշտոնաթղթով Նազարտասն

ԿՊՌՊԱ.

ՎՆ.գթ տ..

թ.

46:

ֆ. 2543.

ց.

Նտ,

31. Գ

թ

1.

թ.

15:

եւ

թ.

Նաե" 39:

ն

տ.

թ.

77:

«ԿՊՌՊԱ.

ֆ. 2643.

Ստորագրությունը՝ Անդրանիկ:

Տես

ց. ն

Հ

աան:

ե

22» ա», ՄՈՐ

Լար, աք րարը:

(.շի"«-

՛

Փի

«աան աա Ի. րշա տրան: երաշտ, շան աո. ՅԸ օչ աէ 92.2

17/47

ՆՄ

ՀԻ» ւժ 6. 444. Հուշ Լ նամ --

«4

ԱՅՑ Կրակը 5ՀԻ«/ աչի Աա Աարցսաշչ՞ «47

ե

էո

ոն44ՀԻ

ԻՎ

ԵՀ

ՃԱԿԱՏԱՅԻՆ

ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ

բեկովին հայտնում զոհված

թուրք

է,

որ

սպայի

թարգմանությունը,

որը

ՀԵՌԱԳՐԵՐԸ

նրան է ուղարկում մոտ

գտնված

կատարվել

է

երկու իր

ռազմի

դաշտում .

օրագրերից

մեկի

հանձնարարությամբ: :

Օրագիրը գտնվել

է ամսի 19--ին, երբ թուրքերը, հեռանալով, դաշիրենց թողել էին սպայի դիակը: Սա իր մեջ առեղծվածի մի

տում

բաժին ունի, որի մասին խոսք կլինի ստորեւ: Ապրիլի 24--ին Վարդանից Մուղանջուղ երեկոյան Ժամը 6 անց 15 հետախույզները, րոպեին Անդրանիկը հեռագրել է. 35 հեծյալ որոնց ՒԷ

Ն

ուղարկել տ.

Թ

եմ

այսօր

առավոտյան.շրջել

են

Աշնակ

եւ

մինչեւ Խանիկ լեռան բարձունքն Բուրուջ Խորան գյուղերում. ու բայց ոչ մի տեղ թշնամի չեն նշմարել: Արաուլի ստորոտը, են շեյխ Դերիկի ձորում, կողմում, Միայն Սադիղի հոտը': Ամսի 25--ին. երեկոյան ժամը 6 անգ 15--ին իր հետաԱնդրանիկը տեղեկացնում է, որ այդ օրը ուղարկած խույզները դարձյալ թշնամի չեն նկատել: Պատահում էր, որ ռուսական զորամասի հետախույզները բոնումբերում էին հայ մարդկանց կամ թե հայերը ռուսներին գտնելու ցանկությամբ իրենք կամովին գալիս հանձնվում էին: Ռուս հրամանատարները այդ մարդկանց իսկությունը իմանալու համար ավելորդ բարդություններ էին ստեղծում իրենց հայերեն չիմանալու պատճաոով: Լուրերը հասնում էին Անդրանիկին: Այդ կապակգությամբ նա միջամտում էր, հաճախ պահանջում, որ հայ «լեզուներին» իր մոտ ուղարկեն հարցաքննության: Ահա մի գրություն. 22-ղ-ը ապրիլի, 1915թ... Սալմաստի զորախմբի հրամանատարին (այսինքն Նազարբեկովին). Խնդրում եմ երեկ Վանից մեր կողմը անցած հայերին, ինձ մոտ հարցըմանորոնց բռնել են կազակները,

տեսել

պարսկական

Նազաբեկ

ուղարկեք

րամասնորեն պարզելու համար՝: Չեռնոզուբովը դիմում է սալմաստյան զորախմբի շտաբի պետ Պոլտավցեւին. Իմացեք Անդրանիկից' կան. արդյո՞քնրա ջոկատում եւ ունեն հայեր. որոնք ավստրիական հրացաններ այդ հայտնեցեք, որպեսզի նրանց մասին

անմիջապես

թույլատ Անդրա

անցնել Խոյ": Հավանաբար, դրա հետ կապ ունի այն, որ նույն օրը շտապ հեռագրել է Նազարբեկովին. թե երեկ իր ջոկատի գումակի հետ ինքը Խոյ է ուղարկել 52 հրացան, այնտեղ

պահելու

ավստրիական

համար":

Պարզ երեւում է,

Անդրանիկը հաճախակի կապի մեջ է գտնվել ռուսական զորամասի հրամանատարության հետ: Ե՛վ հարցրել է, ե՛ւ հայտնել. ե՛ւ թույլտվություն է խնդրել. ե՛ւ առաջարկ արեթ-ու պաոր

հանջել:

Մարտի 26--ին. առավոտյան վաղ հետախույզներին գործի է ուէ լրացուցիչ ուղարկել նաեւ ուրիշ հեծյալներ ղարկել: Խոստանում Նույն օրը, մի այլ հեռագրով խնդրում է իրեն բահ ուղարկել ու քլունգ՛: Դարձյալ նույն օրը երրորդ հեռագիրը, երեկոյան Ժամը 8--ին. առավոտը ուղարկել է հետախուզություն, որից. հետո հրամանատարության պահանջով լրացուցիչ կարգով ուղարկել է հեծյալների

Ն

տ,

Ն

թ

Տ

տ.

թ

Ց

Ն

տ.

Նտ.թ

թ

3136:

Նտ.

Նտ.

թ`Ջ թ

Ն

տ.

թ

՝

Եվ հայտնում է, որ պետք է վաղն էլ ուղարկել`: 27--ին Նազարբեկովից Անդրանիկըվերստային քարտեզ է խնդրում. տեղանքում լավ կողմնորոշվելու համարշ: Ապրիլի 27--ին Անդրանիկը Նազարբեկովին տեղեկացնում է, որ իրենց հետախուզության ենթակա սահմաններում կուտակվում է հետեւակի եւ հեծյալների մեծ քանակություն: Իսկ արդեն մայիսի 1--ին նա Նազարբեկովին հարցնում էր՝ ի՞նչ անենք, հիմա եւեթ մարտի գա՞նք, թե՝ սպասենք ձեր հրամանին:: դուրն Հաջորդ օրը Անդրանիկն իր շտաբի պետ Սամսոնի հետ միասին ստորագրած գրությամբ Նազարբեկովին է ուղարկում գյուղերից մեկում հայ կամավորների գերի բոնած քուրդ Ջնդոյին, որը, հավանաբար. կարող էր օգտակար տեղեկություններ հայտնել՝: Բերված եւ չբերված նույնատիպ մյուս փաստաթղթերը, որոնց պահպանված բնագրերի մի մասը կրում է Անդրանիկի ձեռագիր ստորագրությունը, գույց են տալիս, թե Վանի մատույգներում հետա-

մի խումբ

եւս:

Մարտի

՝

խուզական աշխատանքով Ռուսական բանակին օգնելու ինչպիսի անխոնջ աշխատանք են կատարել հայ կամավորները: Դեռ Վան չհասած. Վան տանող ճանապարհին. Անդրանիկը լուրեր քաղաքում տիրող վիճակի մասին: Ինչպես ասվեց, էր ստանում ապրիլի սկզբներից թուրքական իշխանությունները զորքեր էին բեեւ թնդանոթային կրակ բացել խաղաղ. րել, պաշարել քաղաքը

Սկզբնապես գրեթե անզեն բնակչության վրա: Այդ լուրերը Անդրանիկն իր պարտքն է համարել հաղորդել Չեռնոզուբովին, ահազանգել եւ միջոցներ հայցել շտապ Վան հասնելու, բնակչության Սկսված կոտորածը դադարեցնելու համար: Ապրիլի 14-ին հղած նամակում պատմվում էր. թուրքերը տասը կրականոց մաուզերներով զինել են Վանի մոտակայքի 18--ից 60 տարեկան Ողջ թուրք տղամարդ բնակչությանը, նրանց մի մասին հագցնելով զինվորի զգեստ, թեեւ քիչ չէին կոտորածի համար բերված նաեւ իսկական բանակային զինվորները: Խալիլ բեյը զորամասի բանակային կռվի մարտերը վարելու

.

գնդագիրներով զինված ջոկատներով են քրիստոնյա տղամարդկանց, գյուղերում. են քշում նրանց ծանր աշխատանքների, իսկ վերջն էլ կոտորում են բոլորին: Մինչ այդ օրվա, ապրիլի 14--ի. վիճակով հայերի կոտորած է եղել Չուխե, Կասրիյուտ եւ Վանա լճից դեպի հարավ Խաշաբ գետի ափին գտնվող բոլոր գյուղերում. ինչպես նաեւ Նորդուզում: Արամ Անդրանիկը նաեւ հայտնում է Չեռնոզուբովին, որ Վանում Մանուկյանի ղեկավարությամբ մարտնչում են մոտ հազար զինված հայեր, չենթարկվելով Ջեւդեթ բեյի հրամանին, հույս ունենալով,

փոխարենթնդանոթներով

շրջում

Ն

տ.

ու

հավաքում

է

Բ

Ն

տ.

թ

Հ

Ն

տ.

Թ.

352:

Նտ,.

թթ.

236.

256:

»-

բանակը նրանց օգնության կհասնի': ուր որ է ռուսաց Թուրքական իշխանությունները Վանի բնակչության կոտորածը վաղուց էին ծրագրում: Նախահարձակման պատրաստությունները սկըհարձակզորքերի դեպի Դիլման շարժվելուց առաջ, սելով ռուսաց ման անցան ապրիլի սկզբին: Որ դա թուրքական իշխանությունների համար պարտադիր մի խնդիր էր եւ գերադասվում էր մինչեւ իսկ պատերազմի բերումով տերության հողային տարածությունների կոկանխելուց. պարզ երեւում է նրանից, որ, ինչպես ասվում է րուստը շտաբային փաստաթղթում, Վանի բնակչության դիմադրությունը ճընշելու համար այնտեղ է բերվել ոչ միայն նահանգի տարածքում տեղավորված 12 հազարանոց բանակը 18 թնդանոթներով զինված, այլեւ. նշվածից բացի. Էրզրումի շրջանից էլ' երկու կանոնավոր գումարտակ եւ չորս լեռնային հրանոթ: Թուրքերը պնդում են:-որ այդ ապստամբությունն Սկսվելուգ հետո, զորքերը բերվել են Վանում դա այդպես չէ: «Վանը իրականում ապրում էր, ճիշտ է, բայց սպասողական, բայց խաղաղ վիճակում: Վանեցիք այնուամենայնիվ, եթե իրենց ձեռքի տակ զենք էլ ունեցել են. ապա այդ օրերիսչեն եւ դա ձեռք բերել-կուտակել, երկրում հայերից բացի բոլոր

որ

ազգությունների նեռկայացուցիչներիզենք կրելու իրավունք

ունենա-

լու դեպքում հայերի թեկուզեւ անիրավունք ձեռք բերածը, վերջին հաշվով, գաղտնիք չէր, եւ եղածն էլ թուրքական Սպառազինությունիցգ ազատություն հայցելու համար բոլորովին աննշանմի բան էր: Ժամանակի դիվանագիտական փաստաթղթերում նույնպես հերքվում է Վանի բնակչության նախամտածված. ոչ միայն պատերազ-

մից անկախ. այլ մինչեւ իսկ պատերազմական վիճակից օգտվելու պատճառով ապստամբվելու գաղափարը: Հերքվում է: Եվ հաստատվում է, որ ապստամբությունը թելադրվել է, հրահրվել է բնակչության նկատմամբ բռնությունների գործադրմամբ, որոնք կոտորածները նախապատրաստելու եւ դրանք կիրառելու համակարգի բաղկացուցիչ մասն էին: Այդ ենք կարդում ռուսաց արտաքին գործերի նախարարի հեռագրում, որը 1915--ի մայիսի 1--ին միաժամանակ հաղորդվել է նաեւ Փարիզ. «Կասկած չկա, որ հայերի ապստամբությունը Վանում թելադրված է կոտորածով. այլ ոչ թե ընդհակառակը, որովհետեւ հայերի համար միտք չուներ քրդերի եւ թուրքերի գերակշիռ ուժերի դեմ շարժումը Սկսել մինչեւ մեր զորքերի տեղ հասնելը»: Կազմակերպված գլխաջարդը Վանում Սկսվել է ապրիլի՛ 7--ին, դեպի Դիլման ռուսական զորքերի շարժվելու փուլում, եւ շարունակ:

Գգ

3508.

ՀԿԿ թ.

ԿԿ-ի

5:

կուսարխիվ. ֆ. 4047.

ց.

1.

գ

87.

թ.

9:

ՌԱՔԱ

ֆ

ՔԶաղարխիվ.1915թ.,

մինչեւ մայիսի 3--ը: Հարձակվողների ստեղծած սպանդանոցային պայմաններում հայությունը աննկարագրելի հերոսական մարտ էր մղում իսպառ բնաջընջվելու վտանգից կյանքեր փրկելու, եթե ոչ լոկ միայն պատվով մեռնելու համար: Սա վանեցիների ինքնապաշտպանական առաջին կռիվը չէր: Ինչպես ասվում էր մամուլում. այն «թելադրված էր թուրքական իշխանությունների կողմից. նրանց գործողություններով: Հայերը. զենք վերցնելով. Սպանդից փրկվելու ելք էին որոնում»: Ապստամբության ղեկավարները մինչեւ իսկ աշխատում գոնե մինչեւ էին հետաձգել բնակչության ըմբոստացումը. ոուսագ զորքի մոտենալը: Այսինքն ապստամբության գաղափարը հրամայական չէր: Մինչդեռ տեղական իշխանությունները ջանք էին գործադրում, որպեսզի Հարագացնեին ապստամբությունը եւ անսպասելի հարվածով հաշվեհարդար տեսնեին հայ բնակչության հետ»: Արդեն փետրվար ամսից էին քաղաքում սկսվել Ճերբակալություններն ու բազմապիսի բռնությունները: Մինչեւ իսկ թալանվում եւ կրակին են հանձնվում նահանգի տասը հայկական գյուղեր: «Մնում կամ էր կամ ապստամբվել, ասվում է նույն հոդվածում, ենթարկվել. կամ մեռնել հերոսի մահով, կամ մորթվել ինչպես ոչԱրճեշում, Հայկաձորում, խար»: Այդ ընթացքում լուրեր են հասնում Բերկրիում եւ այլ գյուղերում հայերի ջարդի մասին: Եվ դարձյալ նախահարձակը թուրքերն են լինում. ամսի 7-ին նրանք բացահայտորեն հարձակվում են մոտակա գյուղերում Սկսված կոտորածներից Վան փախած հայերի վրա, որը առաջ է բերում պատասխան կրակ եւ սկսվում է փոխհրաձգությունը...": Ամսի 14--ին Չեռնոզուբովին Մակու հեռագիր է հղել հայ եկեղեցու Ադրբեջանի թեմի առաջնորդ եպիսկոպոս Ներսեսը. «Միակ հույսը Դուք եք». գրել է նա եւ պաղատանքով խնդրել՝ «աղաչում եմ Ձեզ. ազատեք Վանը... »: է

վել

-.

--

Ռուսական զենքի եւ քաղաքական ազդեցության դիրքերն ամթե ռազմագետները եւ րապնդվելու գործում Վանի գրավմանը ռուս էին տալիս ոչ միայն թե դիվանագետները մեծ նշանակություն կռիվների Դիլման--Վան նեղ գծում, այլեւ ռազմաճակատի հարավա-

յին այն լայնարձակ տարածություններում, որոնք ընդգրկում էին Պարսկաստանի հյունիս-- արեւմուտքը եւ Թուրքիայի ամբողջ հարավը' արեւելքից մինչեւ արեւմուտք, որը դուրս էր գալիս Միջերկրական ծով: Մակուի ռուսական հյուպատոսը Վանը գրավելու շեմին, մայիսի 1-ին, իր պարտքն է համարել գրավոր զեկույցի Ճեւով հայտնել իր

վերադասին, թթ.

որ

«Ռուսսկոյե սլովո»

7--8:

-

ԿՊՌՊԱ.

«Անդրանիկ»

Վանի գրավումը Խ

141.

ֆ. 551.

10. ց.

1.

հսկայական չափով

1915թ.: Տես

06. գ

8.

թթ.

ՌԱԹԱ. 178:

կնպաստի

ֆ. Քաղարխիվ. 1915թ.

Գ

3505,

զենքի հետագա հաջողություններին, Թուրքիայում ռուսական ինչպես Նա այն խոնարհ դարձնելուն: էլ ավելի Պարսկաստանն այնպես էլ

Վանի գրավումը Թուրքիայի համար անելանելի Նախ եւ առաջ թուրքական եւ պարսկական դրություն կստեղծի: քրդերը Ստիպված կլինեն զենքը վար դնել: Սա շատ հակառուս կարեւոր էր: Այդ դեպքում, երբ ռուսական զենքը կիշխի երկրի այդ հատվածում. նրանց համար թուրքերի ահաբեկումներն այլեւս Սարսափելի չեն լինի: Վանի գրավումը երկրի հարավ--արեւելյան մեծ հատվածից մենչեւ Միջագետքի խորքերը բնակչության տրամադրությունն կշրջի հօգուտ Ռուսաստանի: Եվ այն ժամանակնրանց օրինակին կհետեւեն թե՛ Մոսուլի եւ թե Բիթլիսի վիլայեթների քրդերը: Եվ հիշում է նրանց պարագլուխ Աբդուլ Ռզակին. որը հսկայական ազդեցություն է ունեցել նշված վայրերի քրդերի վրա: Հյուպատոսի հետ զրույցի ժամանակ նա խոստովանել է, ո՛վ գիտե՝ կեղծ թե անկեղծ, իբր իր երազանքը ռուս զորքերի հետ Վան հասնելն է, որովհետեւ այդտեղից այլեւս շատ հեշտ կլինի մտնել Բիթլիս եւ այնտեղ թուրքերի դեմ ոտքի հանել իր ազգակից քրդերին: Համենայն դեպս. աննշան չէ հավատի եւ Ճշմարտությանհիմքը այս խոսքերում: Քրդերը նշված կողմերում նախորդ տարի. 1914--ին, ծառացել էին թուրքերի դեմ: Հիշելով այմ, հյուպատոՍը չի մոդանում ռուսական զենքի համար կարեւոր այն նպաստը, որը բերում էին այդ վայրերի հայ բնակիչները իրենց ռուսասիրությամբ: Վանի գրավման մեջ հյուպատոսը նաեւ այն է տեսնում, որ դա կարող է ոտքի հանել Էրզրումի եւ Մուշի միջեւ ընկած աննվաճ լեռներում ապրող Դերսիմի ղզլբաշներին, որոնք վաղուց ի վեր սպասում են, ինչպես նշում է հյուպատոսը, ոուսներիի Թուրքահայաստան մտնելուն: Այստեղ, խորանալով իր դատողությունների մեջ, նա մոտենում է որոշակի այն խնդրին, որը շատ է շոշափվել հայ հասարակական-- քաղաքական մտքի պատմության մեջ, թեեւ շոշափելի արդյունք չի տվել: Դա հայ--քրդական դաշինքի հարցն է: Հլուպատոսը դրանում օգտակար շատ բան է տեսնում Ռուսաստանի համար, վկայակոչելով իր իսկ կատարած քայլերը այդ ուղղությամբ: Ձմռանը. երբ դեռ ռուսաց զորքերին սպասվում էր արշավը դեպի Վան, նա հանդիպել է եւ խոսել Կովկասյան ռազմական օկրուգի շտաբի պետ Յուդենիչի հետ, որը մանրակրկիտ Ուսումնասիրել է այդ հարցերը: Այդ ժամանակ նախատեսվել էր հատուկ մարդիկ ուղարկել Դերսիմ` ղզլբաշներին ոտքի. հանելու համար: Իսկ հիմա, երբ արդեն գրավված կլիներ Վանը. այն ժամանակ հայերն էլ կօգնեին, որ Դերսիմի քրդերը ոտքի ելնեին եւ կօգներ նաեւ ռուսական ոսկին, որն այնպես, Սիրում էին քրդերը:

կարծիքին

է.

որ

Ինչո՞ւ ենք

վերապատմում հյուպատոսի այն պատմությունները, Սիրտը թրատող տողեր կան եւ ինչպե՛ս չպատմենք, երբ նույն այդ տողերը Վանի հանդեպ ռուսական զորքերի առաջիկա վերաբերմունքի նկատմամբ անդրանիկյան զայրալից տարակուՍանքեն պատճառն ու բացատրություն ների դառը հայտնագործում Սառած Ճշմարտության աչքերի առաջ:Եվ ինչպե՛ս պիտի իմանար նաեւ այդ ճշմարտությունը ռուսաց զենքի ու ժողովրդի մեծ, աներկմիտ բարեկամ Անդրանիկը: Քանի՞ երես ուներ այդ անիրավ գորովագութ Ճշմարտությունը, որն այնպես հաստատ ու խորը մեխվել էր հայոց պատմության մեջ, հայի սուրբանուն զավակների կամքով ու մաքաոմամբ: Հյուպատոսը, որ տվյալ պահին Մակուում էր, անցյալում եղել է Եվ պատմում է որպես Վանին Վանի ռուսաց փոխհյուպատոսը: քաջատեղյակ դիվանագետ: Թուրքերի դեմ քարոզը հիմնականում է Վանից. գրում է նա: Լավ գիտի. որ Վանում հայերն են եւ մղվել է, «ես միշտ գրել այդ նրանք են քարոզիչները, որի մասին, ասում եմ այնտեղից»: Եթե մենք նվաճենքԲայազետ--Վան գիծը, բացատրում է հյուպատոսը, թուրքերը մեկընդմիշտ հրաժեշտ կտանՊարսկաստանի նկատմամբ իրենց Ճգտումներին Եվ ապա սկսվում է թունալից խոստովանությունը. «Պետք է արժանին հատուցել Վանի ներկայիս գլխավոր նահանգապետ Ջեւդեթ բեյին. նա Պարսկաստանի քրդերի մեջ շատ հմտորեն եւ հաստատակամորեն ագիտացիա է եւ Ես նրան գերազանց գիտեմ. նույնպես եւ այն, տանում է: տարել

որոնգումհայոց

աներկմ

նա մանրամասնորեն ուսումնասիրել է սահմանամերձ շրջանը եւ ամուր կապեր է հաստատել քուրդ բեկերի հետ. երբ որ ինքը Սկզբում կայմակամ էր Սարայում, ինկ հետո մութասերիֆ՝ Բաշկալեյում: Այդ որ

պատճառով էլ Վանում փոխհյուպատոս եղածս ժամանակ ԵՍ կայսերական դեսպանության առջեւ անդադար հարց եմ բարձրագրել այն մասին, որ Ջեւդեթ բեյը վերցվի այդ վայրերից, որպես մի մարդ. որը միշտ ցանկացել է դժվարություններ ստեղծել պարսկա--թուրքական սահմանի հարցում: Կարելի է վստահորեն ասել, որ մեր դեմ պարսից քրդերի ակտիվ ելույթների համար մենք գլխավորապես պարտական ենք Ջեւդեթ բեյին, որի տրամադրության տակ, որքան բեկերին ինձ հայտնի է, հսկայական գումարներ են դրվել քուրդ Իսկ լսյդ վերջին հանգամանքը էական նշանաբաժանելու համար:

կություն

ունի

": բեկերիմեջ»

«ԿՊՌՊԱ,

ոչ

ֆ. 551.

ց.

միայն երիտասարդ պարսիկների, այլեւ

1.

գ

Ճ, թթ.

քուրդ

218-219:

ռուՍասեր հայերին կոտորողի ինկական կերպարը. ռուսասեր .հայերի արյունը ագահորեն ըմպելով. գուցե թե ռուսատյացության իր անհագուրդ ծարավն էր հագեցնում: Այս ամենը առավել եւս պարզ է դառնում պատերազմի ժամանակ եւ

Ահա

մոլի

Վանում

ռուսատյաց,

որ

ոուսական զորքերի առաջանալու պայմաններում ճակատից թուրքական հրամանատարության կողմից զորքերը ետ քաշելու, նահանջելու կոնկրետ տակտիկայով: Դեպի Վան տանող հայաշատ այս գծի վրա դա Սովորական հարկադրության, պատահականության բերումով նահանջ չէր. ինչպես եղել է բոլոր պատերազմներում եւ ինչպես որ էր նաեւ այդ պատերազմի մյուս ճակատներում: Դա զորքերը մտածված ետ քաշելու. զիջումների, ուժերը այլ խնդիրներ լուծելու համար պահպանելու, օգտագործելու տակտիկա էր: Եվ դա գույց է տալիս, թե թուրքական ղեկավարությունը ինչպիսի կենսական, անհետաձգելի նշանակություն էր տալիս հայության կոտորածին, տվյալ դեպքում ոչ միայն Վան քաղաքում. այլ առհասարակերկրի բոլոր հայաբնակ վայրերում՝ անկախ նրանից, թե ինչպիսին էր ուժերի հարաբերակցությունը ճակատային վայրերում, կոիվներ կայի՞ն, թե՛ ոչ (ինչպես թիկունքային բազմաթիվ վայրերում. որտեղ հայության գեղասպանությունն էր իրագործվում): Վերլուծելով Վանի ուղղությամբ թուրքական զորամասերի տեղաշարժի ասպարեզում նրանց հոամանատարության գործողությունները, ռուսական շտաբային փաստաթղթերում դրանք ռազմական տեսակետից նույնպես որակվում են միանգամայն աննպատակահարմար, որովհետեւ դրանք բխեցվում էին պարզապես ամեն գնով ուրիշ նպատակի հասնելու անհրաժեշտությունից. «Վանի շրջանի այդ շարժումը. կարդում ենք փաստաթղթում, որը ետ քաշեց նշված զորքերը, ակնհայտ ձեւռվ խախտեց թուրքերի հաղորդակցության ոազմական ուղիները եւ Ջեւդեթ բեյր չէր կարող Խալիլ բեյին օգնել...»':Մնում է հարց տալ՝ իսկ ռազմական հրամանատարությունն ուզո՞ւմ էր, իսկապես, որ Ջեւդեթը թողնի Վանը եւ շտապի օգնու-

--

թյան հասնել Խալիլին: Նույն այս փաստաթղթում որոշակի ասվում է, որ Ջեւդեթը Խալիլին «օգնել չէր կարող ոչ լրացուցիչ ուժերով, Ոչ էլ մթերքներով»: Այլեւս ինչպես պետք է կարողանար. երբ նա էլ իրեն այդտեղ էր հյուծել: Փաստաթղթում միտքը ավելի պարզ է դառնում համիդեական կոչված քրդական զորամասերի վերաբերյալ նշելով. որ նրանք էլ «վախենալով հայ ֆիդայիներից, չէին հեռանում իրենց տեղերից, որը նպաստում էր մեր (այսինքն ռուսական-- Հ. Կ.) զորքերի դեպի Վան

ց.

Լ.

գ

«ՊՈՊԱ. ֆ 651. 745, թթ. 1-3:

ց

2.

գ

79.

բթ.

1:

Նաե"

Ա

տ.

ֆ

2100.

գ

646.

թթ.

72--73.

ֆ. 2300.

.

անարգել առաջխաղացմանը... »': Սույն փաստաթուղթը իր հերթին հավաստում է. որ Արարատյան ջոկատը 1915-ի ապրիլի 15--ին է եկել Երեւանից. Վարդանի եւ նրա տեղակալ Խեչոյի ղեկադուրս եւ արդեն ապրիլի 24--ին անցել է հարձակման: Հենց վարությամբՉ Արարատյան ջոկատի մարտիկներն էլ ուղիղ եկել են դեպի Վանի դարպասները: Մայիսի 4--ին Վարդանը նամակ է ստանում. որում պատմվում էր Վանի բնակչության հուսահատ վիճակի մասին: Վանեցիք խնդրում են անհապաղ. առանց ձգձգելու օգնության հասնել իրենց: Ի պատասխան, ջոկատը Վան է ուղարկում իր առաջապահ զինվորներին: Եվ հենց նրանք էլ պարզում են. որ արդեն մայիսի 4--ին թուրքերը Վանի պաշարումը հանել են եւ վերադասից իրենց հանձնարարված կոտորածի սեւ գործը ավարտած համարելով՝ ճոեն ղոպրել: Առաջինը. մայիսի 5--ի երեկոյան մթնշաղին, քաղաք մտել Արարատյան ջոկատի միացյալ հեծելախմբի զինվորները՝ հրամանատար Խեչոյի գլխավորությամբ: Դառնալով առաջապահ. այդ զինվորները, մի խումբ հայ քաջորդիներ. գուցե թե բոլորն էլ անհամբեր վանեցիներ, երկու օրում 80 վերստ ճանապարհ կտրելով շտապում են մահու եւ կենաց կռվի թեկուզ վերջին ժամին օգնության հասնել իրենց հարազատներին: Խոր ցավի ու վշտերի գրկում քուն մտնող քաղաքը կամավորների գալստյան ավետիսի կանչերով վերստին ոգորման շունչ է առնում: Բնակչության ուրախությունը են կատարյալ էր հաջորդ օրը. երբ ցերեկը ժամը 12--ին քաղաք մտնում Արարատյան գնդի ջոկատները: Մինչ այդ. վաղ առավոտյան, ժամը 6--ին, տեղ են հասել նաեւ կազակային զորամասի առաջաէ պահ զինվորները. որոնգ հետքով ցերեկը ժամը 4-ին քաղաք ժամանում նաեւ զորամասն ամբողջությամբ: Վան է Նույն օրն էլ մտել թե Արարատյան գնդին, թե կազակային զորամասին իր կազմում ընդգրկած զորախմբի հրամանատար գեներալ Նիկոլաեւը: Նրան ընդառաջ է եկել Վանի ինքնապաշտպանության ղեկավար Արամ Մանուկյանը, հանդիսավոր կերպով գեներալին հանձնելով Վանի բանալիները: Գեներալ Նիկոլաեւը Արամ Մանուկյանին նշանակել է Վանի նահանգապետ, այդ վճիռը համաձայնեցնելով Կովկասյան բանակի շտաբի պետ Յուդենիչիհետ": Ռուսաց բանակի ու կամավորների միատեղ մուտքը Վան զուգաթագավորի ծննդյան օրվան: Իրար են դիպել է Նիկոլայ 2-րդ խառնվում արյունաքամ բնակչության իրական եւ ճարահատյալ ոգեւ՞ բնակչությունը որութիան պատճառները: Անընկճելի մազապուրծ Թթ.

եան. ֆ

Ն'ֆ

53--84:

Նաեւ

2300, Ս.

նշված գիրքը: Ն.

2300.

ց.

1. գ

745.

ց

1.

Գ

74.

թթ.

1-3:

Վիացեան, Կեանքի ուղիներով, տ.

թթ.

ձ

«ԿՊՈՊՍ.

1--ՅՀ. ֆ. 551.

ֆ. 2100.

2.

Գ

79.

Ն հ.

1. գ թ. 3

ց.

ֆ. 2100.

նաեւ

տ.

Գ.

Բ.

1963.

646.

թթ.

էջ 77:

73-74:

ց.

1.

Ց

Գ

Նաեւ`

646.

Ս. ն

Վրացտ..

ցնծալից հեռագիր է հղում «Նորին կայսերական մեծությանը». «Այպանծալի կովկասՍօր, Ձերդ կայսերական մեծության ծննդյան օրը, յան գնդերը գեներալ Նազարբեկովի առաջնորդությամբ եւ երեք հազար հայ կամավորների հետ մտան քաղաք: Մեր հավատարիմ հպատակության զգացումները հայտնելով Ձերդ կայսերական մեծությանը, ամբողջ հայությունն աղոթում է առ առողջությունն Հայաստանի ազատարարիդ եւ հանուն իր բոլոր թշնամի': ների դեմ ռուսաց բանակի գիշերը էր: Մայիսի 6--ի լույս Պատերազմը շարունակվում են առաջ, ուղարկվել ռուսական զորամասի առաջապահ զինվորներ ու Ոստան Բաշկալե քաղաքները: Դրոյի ջոկատը դեպի արեւմուտք մայիսի 7--ի ցերեկը հրաման է ստագել ընթանալու դեպի Շատախ ու Մոքս, իսկ Քեռու ջոկատը՝ նույնպես դեպի Ոստան, այն հաշվով, դրանից այն կողմ չհամարձակվի որ գրավի լեռնանցքները, բայց գնալ: Իսկ նա էլ, տեսնելով որ գործը հաջող է գնում. խախտելով հրամանը, խորացել է դեպի առաջ, որը նրան հաջողվել է գեներալի բայց հենց որ թուրքերը ուղարկած օգնական ուժերի շնորհիվ. ուժերը ի մի են բերել եւ սկսել են դիմադրել, հարկադրված է եղել

հաղթանակների»

7--ի՞

դառնալ": .

ետ

Ո՞ւր մնաց Անդրանիկի ջոկատը: Գարնան ծիլ կանաչներով ու ծաղիկներով ծածկված բլուրներով Սարերով էր ճանապարհը չորս հարյուր կազակների հետ միասին Անդրանիկի կամավորների ջոկատին բերել դեպի Վան: Անցած գյուղերն են' Վարդանը, Քյոհնա Շահարը...բարձունքները' Ալիբուլաղ. Սովուջբուլաղ, Արաուլ: Վերջինիս թմբերի տակ ու քարափների արանէ եղել թուրքական մի զորամաս: Մայիսի 1--ին քում դիրքավորված ու համառ տեւական մարտ է Սկսվել. որ տեւել է մինչեւ մութն ընկնելը: Թուրքերը կրակը չեն դադարեցրել: Առավոտ լույսին պարզվել է. որ նրանք նահանջել են: Նազարբեկովը կամավորներին գրավոր հրամանով հետախուզական հանձնարարություն է տվել: Օրագրողըգրում է. «Մայիսի 1. Վարդան գյուղից դուրս եկանք ուշ ժամի հասանք Քյոհննա Շահար եւ այնտեղից անցնելով. Նույն օրը Ալի Բուլաղի բլուրները եւ այդտեղ երեկոյան ժամը 7--ին Չեռնոզուբովը Նազարբեկովին Մուղանջուդից է հղել. «Զեր հրամանատարության տակ գտնվող զոհեռագիր աա

ու

հանգստացանք»՝:

րամասը, Ֆ

|

Թթ.

1-3.

Ուստա ֆ նաեւ՝

է.

Քաղարխիվ. 1918թ.

ֆ. ճ51.

ց.

2.

Գ

հայկական ջոկատը... վաղը, մայիսի

է

որի կազմում

Խոսքը 4--ին ջոկատի մասին

որը գ

79. թ.

թվարկվում է մյուս զորամասերիհետ միասին:

3508. 3:

թ.

Յ

6: զ.

2 ԿՊՌՊԱ. ֆ. 2300. օրագրութիւնը», էջ 21:

9.

1.

գ

745.

2-ին. պետք է գրավի Խանասորի լեռնանցքը եւ հետախուզի հակահրավիրում եմ Դեյիրից" սկսվող ռակորդին: Զեր ուշադրությունը ճանապարհի վրա»: Չեռնոզուբովը խոստանում էր՝ շուտով լրացուցիչ հրետանի տրամադրել եւ: երկու գումարտակ, նաեւ միջոցներ Ճեռք Խորանի կողմից վտանգը կանխելու առնել Բուրուշ Ինքը' Չեռնոզուբովը. գտնվելու էր Մուղանջուղում: գրում է. «5--նն անց 30--ին Մայիսի 2--ի վերաբերյալ օրագրողը

համար»

ճամփա ընկանք Խանասոր: Ժամը 7--ին Սովուջ Բուլաղ գագաթը հասանք: ..7 անց 30--ին կռիվ սկսվեց թշնամու դեմ. որը ժամը 10-ին նահանջեց...Ֆ»:: Նույն օրը Չեռնոզուբովը հրաման է հղել Նազարբեկովին Մուղանջուղից,. որպեսզի նա իր տրամադրության տակ եղած զորամասերով, այդ թվում նաեւ ադաջին ջոկատով. հնարավորին չափ արագ փակի Բաշկալեից Չուխա Գյադուկով դեպի Վան նահանջող հակառակորդի է վաղը տրամադրել լրացուցիչ ճանապարհը: Խոստանում ուժեր: են Այնպես որ թվարկվում բավական քանակությամբ զորամասեր, բազմիցս հզոր. քան Անդրանիկի ջոկատը: Նորից հայտնում է, որ Բուրուշ Խորանի լեռնանցքը եւ Խանիկը գրավելու համար Նույն օրը կուղարկի մեկ գումարտակ»: Օրագրողը գրում է. «Մայիսի 4--ին ջոկատը առավոտ վաղ ճանապարհ է ընկել. ժամը 10--ին հասել է Խանասոր գյուղը. որից երկու ժամ հետո Ս. Բարթուղոմեոսի վանքը, որը Բաշկալեի գավառակում էր: Մայիսի 5--ին Անդրանիկի ջոկատի ձիավորներին երկրորդ եւ երրորդ վաշտերի հետ ուղարկում է. Բաշկալե, ուր նույն օրը հեծյալները մտնում են կազակների հետ միասին»՝: Ամսի 3--ի հրամանում նշվում է, որ հակառակորդը Դերեկից ետ է քաշվել Խանասոր: Հաջորդ օրը զորախումբը հրաման է ստանում գնալ դեպի Դեյիր: Առաջընթացիգլխավոր ուժերի մեջ թվարկվում է նաեւ առաջին հայկական ջոկատը՝ որպես մեկ գումարտակ: Նազարբեկովն անձամբ ինքն էր առաջնորդելու այս զորամասերին": Հաջորդ 6-ն օրը. մայիսի 4--ի երեկոյան ժամը անգ 45--ին Նազարբեկովը հրամանը հղում է արդեն Դեյիրից: Հրամանի այդ տեքստը, որ ուղարկվել է ստորաբաժանումների պետերին ի գիտություն. բնագրով պահպանվել է: Ի թիվս այլ ընթերցողների, նրա տակ նաեւ Անդրանիկի բնագիր ստորագրությունն է' «Ճուտո»:: Նույն ձեւով ԱնդՔ

Դեյիրը Վանի նահանգում էր. Բաշկալեի գավառակում: «ԿՊՌՊԱ. ֆ. 254,

ց.

«.Օրագրութիւնը». էջ ՕՏՅաուգմ. 8 ոօաօղ Ը Տ

ՊԿՌՊՍ.

ֆ. 2543.

գ

.գ2թ:1:1 21:

/Ճրքրուօհ. 1.

գ

2.

թ.

«ԿՊՌՊԱ. 6:

«Ճքու.

ֆ

ֆ

«ԿՊՈՊԱ 2543. ց.

8ՇՇուս»տ,

264. 1. Գգ 2.

1. գ

ց. թ.

2.

թ.

նաե՝Ց2ոքուռմ 9.

ՎՎՅ0, 32 34, 1916

ստորագրել

րանիկը

է

հրամանը`:

նաեւ

Նազարբեկովի

հղած

հաջորդ

օրվա

օրագրության. մայիսի 7--ին Անդրանիկի ջոկատը կտրել է Խալիլ փաշայի զորքի դեպի Վան տանող ճանապարհը, մտնելով Հաջորդ օրը Նազարբեկովն իր հրամանում երեկվա հաԲաշկալե՞: ջող կոիվների թվում նշել է նաեւ հենց այդ՝ հայկական ջոկատի մարտը Խալիլի առաջապահ ուժերի դեմ: Նույն տեղում ասվում է. «Մեր զորքերը վերցրել են Վանը. հակառակորդը այնտեղից փախել է»: Ըստ երեւույթին Խալիլն ալնուամենայնիվ մտադրություն ՛ է ունեցել շրջանցումով օգնության հասնել Վանի բնակչությանը կոտոհրամանով րող Ջեւդեթ բեյին": Ամսի 8--ին Նազարբեկովը հիշյալ է. հայտնում որ «Խալիլ դա իր վաղվա խնդրին, անդրադառնալով է»: Իր զորամասի այդ օրվա ավանգարբեյի զորախմբի ոչնչացումն Ցավոք դում նա նախատեսում է նաեւ հայկական առաջին ջոկատըՑ: սրտի, նյութերը չեն բավարարում ավելին ասելու: է. որ մայիսի 16--ին թշնամու հետ նոր Օրագրողը հուշում է եդել. որում Անդրանիկի կամավորները համագործակցել ընդհարում են ռուսական զորամասի հետ եւ օգտվել նրա օգնությունից: Մայիսի 18--ին ջոկատը հասնում է Տիգրիսի ափը եւ ճանապարհը շարունաՍուկինիս գյուղին. իսկ հաջորդ օրն կելով գետեզրով, մոտենում առավոտյան ժամը 9--ին Միրվանա գյուղին: Կռիվներ են եղել Սուկինիս գյուղում. ապա Միրվանա գյուղի մոտակայքում եւ Ճարճալան գյուղում: Եվ այստեղ Տիգրիսի Ճախափնյա գյուղամիջում սկսվում, բորբոքվում է կռիվը": Ըստ պահպանված զինվորական փաստաթղթերի. Նազարբեկովի զորախումբը մայիսի երկրորդ կեսին եւ հետագայում հանդես է գալիս Բիթլիսյան անվամբ: Այդ ընթացքում ռազմախմբի գրեթե հրամաններում հիշատակվում է Անդրանիկի ջոկատը` կամ բոլոր առաջապահի, կամ գլխավոր ուժերի թվում: Պահպանված այդ փաստաթղթերի թվում է տասն օր անց. նույն 1915--ի մայիսի 29--ին. կազմված զեկուցագիրը՝ամսի 19--ի ճակատամարտի մասին: Ստորագրել են գեներալ--լեյտենանտ Տրուխինը եւ զորախմբի գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնակատար Պոպովը, հասցեագրված է Կովկասյան բանակի չորրորդ կորպուսի հրամանատարին: Մեջբերենք միայն նշված ճակատամարտին վերաբերող մասը, որոշ կրճատումներով. «Ամսի 18--ի լույս 19--ի գիշերը զորախումբը կանգնած էր դիրքերում` ունենալով պահակություն: ...Առավոտյան ժամը 11--ին մոտ Ըստ

ՏՆ

Ոօ:օղ

նը». էջ

թ

տ.

ծ:

«.օրագրութիւնը». Շ

21-24:

«.օրագրութիւնը». էջ Տ ՆտՓԺ էջ 21.

ՃՒտքՅԻԱՈւՕԽ. «ք.

ԿՊՈՊԱ.

Յ «ԿՊՈՊԱ ֆՋ. 2543. ց. 1. Գ 2. թ. 10: Նսե

Ք8. ՕՅՅՃՒԿԱՒ.

զԳՀթ Ը ՎՎՅ0, 32 34, 916 «..Չրագրութիւ-

23:

8ՇՇՌՒԿ-., ֆ. 2543. ց. 1. Գ 3. թթ.

11-19:

բանակային ավագը՝ փոխգնդապետ Վասիլեւը, իմանում է, որ հակառակորդը զգալի ուժերով անցնում է Բորչալու Դաղ լեռը: Նույն այդ Ժամանակ էլ լուր է ստացվում, որ առավոտյան ժամը 5--ին կռվի ելած եւ առջեւից ընթացող Անդրանիկի ջոկատը արդեն մարտի մեջ է մտել Միրվանա գյուղի հարավ--արեւելյան կոդմում. լեռնային Ճորակում: Արագ կերպով այնտեղ գալով. բանակային ավագ Վասիլեւը տեսնում է հետեւյալը. հսկայական լեռնային փոսորակը լցվել է հապճեպորեն երկու շարասյունռվ նահանջող հակառակոռրդով: Շարասյուներից մեկը, որը. ինչպես հետո պարզվեց, բացառապես քրդեր էին. արեւելյան կողմում էր, մյուսը. որ կանոնավոր զորք էր՝ հարավ--արեւմուտքում: Անդրանիկի 1--ին հայկական ջոկատը տագնապի մեջ էր գցել հակառակորդին, որը հեռանում էր, իր թիկունքում ունենալով ուժեղ վերջապահ ուժ: հաշվի չառնելով. որ իրենք վեց անգամ Հայերը. շատ քաջաբար, են թշնամուց, գրոհում էին վերջապահի վրա: Հակառակորդը թույլ

:

'

արագորեն նահանջում էր, նրա ձախ շարասյունը անցնելով ձյունածածկ թմբով. տառացիորեն խրվում էր ձյան մեջ: Խնդրի կատարումը Անդրանիկը հեշտացնում է տեղանքի իր իմանալով»: Հենց այս խոսքի վրա էլ վերհիշենք ընդդիմախոս Սեպուհին եւ կոիվների հետ կապված մի քանի հարցեր: Մայիսի երկրորդ կեսին, վերլուծելով Անդրանիկին, նա դարձյալ է: Նրան զայրացնում է, թե ինչո՛ւ է Անդրաքննադատի իր դերում նիկն իր ջոկատի համար նախընտրում առաջապահի դերը, ինչո՛ւ է նա ընդառաջ գնում ջոկատին այդքան հաճախակի հրամանատարության կողմից հետախուզական առաջադրանք տալուն: Չէ՞ որ թե վտանմեկը. թե մյուսը կամավորների կյանքի համար անհամեմատ գավոր էին: Վտանգավոր լինելու հարցում Սեպուհն անվիճելիորեն ճիշտ էր: Բայց Անդրանիկի մեղքը չէր ո՛չ մեկը. ո՛չ էլ մյուսը: Ռուսական հրամանատարությունըսկզբից էլ ի դեմս հայ կամավորների, ի միջի էր տեղանքին այլոց. ի դեմս հենց իրեն Անդրանիկի, տեսնում տեղյակ մարդկանց եւ ուզեր--չուզեր պետք է դիմեր նրանց կարծիքին ու օգնությանը: Անդրանիկը չէր կարող համբերել, որ ռուս հրամանատարըսահմանափակվելով քարտեզով. խարխափեր տեղանքում. անտարբեր դիտել զորքերի քաշքշուկը, դրանից բխող բարդություններով հանդերձ: Ճիշտ է. դժվար էր, վտանգներով հղի, բայց կար եւ այն. որ այդ հանձնարարությունները մյուս զորամասերի համեմատ հայկական ջոկատների համար հեշտ էին եւ այդքանով էլ փոխհատուցվում էր: Եվ. դրանից բացի, հայ կամավորներնիրե՞նք

ԿՊՈՊԱ.

ֆ. 55.

ց.

2.

գ

47.

թթ.

64.

89:

էին առաջ մղվում. իրենք էին շահագրգռված նպաստելու զորքերի ոչ միայն արագ առաջընթացին, այլեւ այն ճանապարհներով ընթացքին. որոնք ըստ հնարավորին նպաստավոր լինեին հայ ինքնապաշտպանությանն ու պահպանությանը: Անդրանիկը ոչ թե չէր կարող հրաժարվել հետախույզի պարտականությունից. այլ չէր ուզում: Ռւրիշ էլ ո՞վ կարող էր այդ անել հայ զինվորից լավ. էլ ո՛ր օրվա համար էր տեղանքի նրա իմացությունը.

բնակչությա

հնարավորին կարճ ճանապարհն ու գետը. որտեղ են կամուրջն ու որտեղ հայ ու ապահովը, ձորն կամ քուրդ ու՛ասորի գյուղերն ու նրանց ճամփաները: Սա չի թուրք նշանակում, թե Անդրանիկը հաշվենկատ չէր, թե նա հենց այնպես, պատեհ ու անպատեհ դեպքերում. ընդառաջ էր գնում. միայն բոլոր գրագրու-. թե նախընտրեր հետախուզությունը: Հրամանատարական թյուններում, 1914--ի նոյեմբերի երկրորդ կեսի վերաբերյալ, ասվում է, օրինակ, որ «ԱՆդրանիկը խնդրում է (ջոկատը) մարտի ուղարկել : Այս որտեղ ուզում են, միայն թե չդնել պահակային էլ է եղել: ուժերով ու Անդրանիկը ջանում էր իր եւ իր զինվորների բոլոր զինվորին ու նրա հնարավորություններով օգտակար լինել ռուս Նա գիտեր. որ ինքը չէ, որ ջարդելու է հրամանատարությանը: Խալիլին ու Ջեւդեթին: Ուստի իր իսկ սեփական ուժերի կորուստների գնով ռուսին օգնելու անդրանիկյան. այսպես ասած, տակտիկան, որքանով որ դա այդպես էր, իհարկե, ե՛ւ զինվորի. ե՛ւ հրամանատարի, ե՛ւ.իր ազգի ամեն մի հայրենասեր զավակի"մեծ ու անարատ բարոյականություն էր. որով ներծծված էր Անդրանիկի ողջ էությունը: Այդ դասը. որ Սեպուհը կարդում էր Անդրանիկի գլխին. լավ կլիներ. որ կարդար նրա՛ն, ով Անդրանիկին հարկադրում էր նման գդրծողությունների: Իսկ որ շատ հաճախ դեպքերի ընթացքն էր այդպես պահանջում. անուղղակիորեն Սեպուհն ինքն էլ է հաստատելու առիթ տալիս, ասելով փաստը եւ չխորանալով նրա մեջ: Փաստը հետեւյալն է, որը դարձյալ կապված է Խալիլ--Ջեւդեթ այն դաշինքի հետ. որի արդյունքը Վանի հայության շուտափույթ կոտորածն էր: Նախապես որոշված է եղել. ասում է Սեպուհը. որ Ռուսական զորքը «Չուքուր Կետիկ--Խոշապ գծով յառաջանա դեպի Վան. սակայն երբ Խալիլ Սկսած է նահանջել Նորդուզի կողմը, հարկ եղավ հալածել զայն եւ անցնելու համար ջանալ ամբողջովին ջարդել անոր ուժը, ապա է ծագում. ռրովհետեւ ասվածում երկու հանգաԵրկու հարց Վան»՞: ոչ ոք

նրանից լավ չգիտեր

ըստ

ու

ծառայությա

'

Ճ Տվյալ դեպքում բացի բոլշեփկներից։Դա հասկանալիկդառնա ստորեւ: Նրանք կամավոբական շարժման նկատմամբ այլ կարծիքի

էին:

ԿՊՈՊԱ.

ֆ

5851. օգ 2

գ

441.

թ.

352:

Սեպուհ.

..հ.

Ա.

էջ 221:

Խալիլը

մանք կա-թաքնված ի վնաս նահանՎանի հայության: Նախ՝ ջեց ոչ թե դեպի Վան. այլ նրանից հեռացնող Նորդուզ, որպեսզի չտա անմիջապես դեպի՝ Վան, դուսաց զորքին իր. ետեւից քարշ որտեղ Ջեւդեթը դեռ ամեն միջոց գործ էր դնում պաշտպանվող հայությանը կոտորելու համար: Եվ ապա՝ ռուսների մոտեցումն ու Իսկ եթե մեկն էլ հարց տա, թե՝ մուտքը քաղաք՝ դրան կխանգարեր: չէ՞ որ Խալիլի համար պետք`է որ մեկ լիներ, թե որտեղ նքը կպարտվեր ռուս զորքերից, ապա այդ հարցն իր հերթին կհաստատի, որ իսկապես թուրքական հրամանատարության համար տվյալ դեպքում մեկ էր, թե ինչպես կավարտվեր Խալիլի եւ ռուսաց բանակի բախումը, բայց բոլորովին մեկ չէր, թե դեպի ո՛ւր տանողճանապարհի վրա եւ որտե՛ղ կլինի այդ բախումը: Իսկ եթե դա լիներ Վանի դա. ճանապարհին եւ հենց Վանի մոտակայքում.ապա ինչպես բնակչության ջեւդեթյան կոտորածին, -ասվեց. կխանգարեր որը թուրքական հրամանատարության համար մյուս խնդիրների համեմատ փաստորեն վեր էր ու գերադաս: Խալիլը Ջեւդեթ բեյի կրավորականնէր, նրան հեռվից պատնեշողը, նրան հայությանը Վանում կոտորելու համար հանգիստ ու ապահով իրավիճակ եւ տրամադրություն ընձճեռողը:Երբ Վանից աղաչական բանակի ու նրա խնդրագրեր էին գալիս, եւ ձգձգվում էր ռուսաց հետ Անդրանիկի ջոկատի քայլքը. դա ինքնին նկատելի էր դառնում ու հասկանալի: Սեպուհը հիշում է հատկապես Նազարբեկովիկռա-

Վանի" հայ

հումն

ու

անհանգստությունը:

«Կը տեսնե'ք,կըսեր հայազգի զորավարը, մեր դեմ կա թշնամի մեզի հրացան ուսին յառաջանալ մինչեւ Վան: մը. որ չի թողուր Մենք կռվով պիտի բանանք ճանապարհը, եւ այդ կռիվն,ալկախված չէ մենէ: Վերին հրամանատարությունը ինչ որ հրամայէ, ա՛յն պիտի՝ կռիվները ի՛նչ ընենք: Ասկե զատ, չենք գիտեր, թե մեր ապագայ ընթացք պիտի ստանա: Դուք գիտեք, դր քանի մը օր առաջ թուրք

հանդիսացան: Կրնա՞նք գուշակել վաղը: Չենք զենքերը յաղթող կրնար օգնութեան հասնիլչ օրհասական պայքարողներուն» ,, Այ քեզ պատմությո՛ւն: Առեղեվածն առեղծվածի ետեւից, որոնք իրար են հաջորդում Ջուլֆայի կամուրջն անցնելուց մինչեւ Վանի պարիսպներին մոտենալը: Իսկ այժմ մեռած թուրք սպայի օրագրի մասին: Նրանում պատմըվում էր, թե ինչ զորամասեր են եկել. միացել Խալիլ բեյի զորքին: Օրագրող սպանմասնակցել էր Դարդանելի նեղուցում մղված կդիվներին: Նրանց զորամասը այնտեղից էր ետ քաշվել, բերվել Վանի սա չէ որ խոր ճանապարհը՝ոուսների առջեւը փակելու համար: `

Նատա .Իհ

Ա

էջ 207

ի

Բայց

պիտի վշտացներ Նազարբեկովին ու Անդրանիկին: Սեպուհը հիշում այն. ինչ կարող էր լսել օրագրի թարգմանչից եւ այդ օրերին

է

"Նազարբեկովի ու Անդրանիկիդռնփակ ու դոնբաց զրույցներից. «Յուշատետրին մեռյալ հեղինակը կարձանագրեր Սմկոյի եւ Ապտիւ Ռիզակի կատարած դերը, թե ինչպես անոնք զէնք ու ռազմաեւ միւս կողմէ կը դիւրացնէին թուրք նիւթ կը ստանային ն զօրքին շարժումները»: «Անդրանիկի կյանքի այն բաղկացուցիչ մասի բոլորը Եվ այս անբաժան պատմությունն է, որն ստեղծում է տրամադրություն: Ուստի թող ընթերցոդը չզարմանա,. որ փաստերըմանրանում են: կարծիքով Անդրանիկը սիրում էր, որ իր անձը մեծարգովասանքիխոսքեր ասվեին իր հասցեին. մանավանդ իր մղած ու զեկավարած՝ կռիվների մասին. ունկնդրում էր. երբ իր գովքն էին անում, լսում էր, չէր լոեցնում: Բայց դա պարզ, անմեղ մի բան էր, ոչ որից երբեք էլ նա քաղաքականություն չի սարքել՝ ոչ մեծ գործերում: էլ իրեն վիճակված Անդրանիկին անսխալականչհամարելով, նորից վկայակոչենք նրա մեջբերումներ արինք: Սրանից հուշերի գիրքը, որից վերեւում առատ էլ լավ ինքնագովության առիթ: Մինչդեռ իր պատմություններն անելի, ասես կարկամած լինի. բառեր չի գտնում հերոսությունն անվանելու. սխրանքը՝ սխրանք. պատմում է հենց այնպես, որպես կենցաղային մի պատմություն, հատկապես իր մասին խոսելիս: Այդ գրքում. ճիշտ է. նրա պատմածն է, բայց ոչ լոկ նրա՛ պատմությունը: Այդ գիրքը նրա ժամանակակից գործընկերների պատկերասրահն է եւ բոլորի միատեղ ստեղծած պատմությունը: Միայն կարդալով կարելի է դրանում համոզվել: Որովհետեւ սեպուհյան մի մեղադրանք էլ նրա առաջաբանում կա, թե ինքը` հեղինակն է կենտրոնում եւ իր եսն է մեծարում: Իրականում Անդրանիկի ֆիդայական կռիվների օրերի պատմության մասին հուշերի բոլոր հեղինակների մեջ ժամանակակից մյուս ֆիդայիների ու ֆիդայապետերի մասին ամենից շատ պատմություններ պարունակում է հենց Անդրանիկի հուշերի գիրքը. առավել, ի միջի այլոց. քան Սեպուհի իսկ հուշերի երկհատորը, որում առաջինի զգալի մասում վերհուշի առիթը Անդրանիկի սխալներն են եւ կարծես թե հենց այդ է. որ եղել է պատմության առանցքը, իրենից անկախ տեղի տալով տարակուսական այն հարցին, թե՝ եթե Անդրանիկի ջոկատը սխալներո՛վ էր ղեկավարվում, այդ ինչպե՞սէր կռիվների մեջ քաջ ու հաղթական եւ ինչպե՞սէ. որ բոլոր զինվորները պաշտել են նրան, իսկ բանակային

ռուսներն

Սեպուհի

վեր` '

կենցաղում

հերոսություն

հրամանատարները նրան հերոսին

Ն

տ.

էջ208:

ու

հրամանատարին արժանի

գովասանքի, էլ չենք ասում, նաեւ մեծարանքի այնքան շռայլ խոսքեր հղել: Հենց. օրինակ, քիչ առաջ վերեւում վկայակոչված հրամանատարության փաստաթուղթը: Նրանում եւ Անդրանիկի անունը կա, եւ գովասանքի խոսք՝ մղված կռվի մասին: Ո՞ւմ վերագրենք պատիզը: Անպայման զինվորների՛ն, անպայման ղեկավարների'՛ն,որոնց մեջ ե՛ւ Ի Անդրանիկն էր, ե՛ւ Սեպուհն ու մյուս վաշտապետերը: դեպ, Սեպուհի մասին, նրա՝ որպես ռազմիկի եւ վաշտապետի մասին: որոնք լույս են տեսել Անդրանիկիայս՛կռիվների օրագրություններում, նրա կենդանության օրոք եւ նրա իսկ անմիջական իմացությամբ, մի խոսք անգամ չկա Սեպուհի հասցեին որպես քննադատություն կամ հանդիմանություն: Այնպես որ. ինչպես Սեպուհի շռայլ քննադատությունը չի ասում, թե Անդրանիկը ծայրեծայր սխալական էր, այնպես էլ անդրանիկյան կռիվների օրագրությունում Սեպուհի հասցեին թֆըննադատական խոսք չլինելը չի ասում. թե Սեպուհն էլ անսխալական հրեշտակ է: Իսկ որ Սեպուհը քաջ 'ռազմիկ է եղել եւ քաջ հրամաէ նաեւ նրանով, որ միշտ նատար. այդ էլ Անդրանիկը հաստատում իր կռիվների համար զինակից ընտբելիս առաջինների թվում նրան է գործի հրավիրել եւ նրա վրա հենվել: Սեպուհը կուլ չի տվելմի մեղադրանք եւս. պակաս են Անդրանիկի զորավարական գիտելիքները, անուս. է զորավարը, որ դեդ չգիտե, թե ինչ հեռավորության վրա իմաստ ունի հրացանների ու հրանոթների կրակըեւ հեռադիտակը, թեեւ վզից կախ. մի աչքը փակ ու մատը ցից է որոշում թշնամու դիրքերի հեռավորությունը: Եվ բերում է օրինակներ: Սովորական բաներ է ասում: Ինքը՝ Սեպուհն էլ շատ անգամներ է տեսել. որ բարձունքում Նազարբեկովն ու Չեռնոզուբովը նույնպես թշնամու մոտեցող շարասյանվրա կրակը ճշտելու համար.մինչեւ հեռադիտակը շտկելը, աչքն են փակել եւ մատն են առաջ պարզել: Անկախ ամեն ինչից. Անդրանիկը ոչ ամենագետ էր, ոչ էլ ամենակարող: Բայց մեկ է. կռիվներում հաջողակ էր, հաշվենըկատ Ու զգույշ: Իսկ երբ արդեն որոշել էր անպայման հարձակվել ու անպայման ջարդել. այլեւս հեշտ չէր նրան ետ պահել, որովհետեւ նրա կողքին կանգնածներից ոչ մեկն այդպես հանդուգն ու սրընթաց չէր: Եվ զինվորներն ու վաշտապետերը, եւ նրանց մեջ ամենից հպարտն ու վեհանձը'քաջությամբ, ինքնավստահությամբ ու ինքնահավանությամբ ոչ մեկին չզիջող Սեպուհը, ուզեին--չուզեին պետք է գնային նրա հետքով. ռրովհետեւ չէին կարող չգնալ. որովհետեւ գտնված էր պահը եւ մտեղծված էր մահվանն ընդառաջ գնալու տրամադրությունը, եւ եթե գնում էին՝ առջեւում Անդրանիկն էր, անպայման հասնումէին հակառակորդի դիրքերին. դուրս էին քշում նրան՝ կրակոցով թե անկրակոց, դաշույնի ու սրի հարվածով, թե

առաջադրանքը

կատարված էր: Հրամանատարը, որը առանց դրա, եւ այդպես գնում էր առջեւից. ոչ թե դպրոցում բառերը գերազանց սերտած աշակերտն էր. այլ անհատականություն. կոնկրետ մի մարդ, հավատի կծիկ. ներշնչել գիտեր որ հավատի զանգված լինելով ու եւ, չնայած իր տարիքին. ոչ թե Ճեռնափայտին հենված, այլ դտքերին ամուր կանգնած՝ ոչ միայն առաջ գնալ գիտեր, այլեւ առաջ տանել... Անհատականություն էր եւ առավել քան` անձնական օրինակ: Ռրպես զինվոր ունեցած նրա հատկանիշներից գուցե թե ոչ մեկը Ճեռքբերովի չէր. բոլորը իրենն էին: Հավելյալն էլ նա ոչ թե ձեռք էր բերել

բազմահատոր .գրքեր կարդալով, այլ մարտերի ընթացքում ինքն էր իր. համար ջոկել. նախընտրել ու մարսել, ապա ստուգել ու վերստուգել. ի վեջո խտացրել որպես անդրանիկյանյուրօրինակություն: Ռազմուսույց էր գրել: Ինչո՛ւ: Գրվածք ունենալու կիրքը չէր նրան հարկադրել ձեռքը գրիչ վերցնել, այլ իր գրելիքն ապրած ու վերապրած լինելը, անձնափորձով ստուգած, վերստուգած եւ համոզմունք ու կանոն դարձրած լինելը... մաՎերջում դարձյալ Սեպուհի դժգոհության (թե՞ դժկամության) սին: 1915--ի մայիսյան կռիվների ժամանակ Սեպուհը Անդրանիկին նույն հանդիմանությունն է հասցեագրել. մեր ձիավորները 5--6 հազար քայլ հեռավորությունից հրացանային կրակ են բացել թշնամու վրա, գրեթե զուր է եղել նաեւ թնդանոթաձճիգների կրակը եւ այդ նրանից էր, որ, ոչ ավել, ոչ պակաս. «Անդրանիկի խելքը գլուխը չի եղել»: Սեպուհը բացատրել է ու հանդիմանել, բայց հաջորդ կռվին, ըստ նրա, նույն պատմությունն է կրկնվել: Եվ Անդրանիկը պատասխանել է. «--Ես այդպես կը կամենամ, եւ դուն պետք է ենթարկվիս իմ հրամաններուն»: Սեպուհը այլեւս կուլ չի տվել: «-«Մնաս բարով, --ասել է, --ես իմ ձեռքերն այսօրվընե կը լվամ

ապագա բոլոր կը թողամ քու վրա»: պատասխանատվությունը Այդ օրվանից երրորդ վաշտի պետը ԳրիգորԱմիրյանն էր: Սեպուհը ընկերակից մի քանի. հեծյալ զինվորներով վերադառնում է Վան, են բերում Թիֆլիս: դրտեղից զարտուղի ճամփաները նրան դուրս Առաջիկայում կհանդիպենք' Սեպուհը նախընտրել է ռազմի դաշտը լքելը նաեւ խոստովանելով. ու

`

թե' «հանձն առնելով ամեն նվաստություն»՝: Հետաքրքիր է, թե որտե՞ղ էր Սեպուհը այդպես սովորել ռազմի

գործը. երբ նրա Ճամփան նույն ֆիդայականն էր եղել:

Սեպուհ.

..հ.

Ա.

էջ

232--243:

Հետաքրքիր է նաեւ՝ իսկ ի՞նչ պիտի աներ Սեպուհը եւ ինչպե՞ս պիտի ռազմի դաշտից վերադառնար, եթե նրա պահանջի համապատասխան կարգապահություն լիներ բանակում: Այդ ինչպե՞ս պետք է, լքեր. ուզածին պես, ռազմի դաշտն ու հեռանար: Եվ զայրանալով. պիտի սովորեին զինվորներն իրենց վաշտապետից: այդ դեպքում Հուշերի գրքից միայն վերը բերված Հ«Հնվաստություն» բառն է հասկանալի դարձնում, որ Սեպուհը դա կամ ժամանակին, կամ տարիներ հետո է գլխի ընկել:

ի՞նչ

Ջոկատի համար դժվար օր է Սեպուհը լքել: Վաշտապետերից երկուսը Սմբատն ու Սրտաշեսը, վիրավոր պառկած էին հիվանդանոցում: Հեղինակավոր անճՃ Սամսոնը, որը որյպես շտաբի` պետ է օգտակար լինել: ուղեկցում էր ջոկատին Սալմաստից ի վեր, ուզում

Ջանք է գործադրում համոզելու Սեպուհին չանել այդ քայլը. չի հաջողվում: «Օրագրության» հեղինակն Անդրանիկի նկատմամբ նախանձով ու չարությամբ է բացատրում Սեպուհի քայլը. ինքն ինչով էր պակաս, որ Անդրանիկը իրեն հրամայեր ու կարգադրեր: Չէ՞ որ ինքն էլ Անդրանիկի նման ու նրա հետ միասին ֆիդայական կոիվների մեջ էր խմորվել եւ ումից էր պակաս քաջ եղել: «ՕրագրուԹյան» հեղինակը օրվա անձնական տպավորությունն է վերհիշում. «Սեպուհ նախանձելով Անդրանիկի հաղթանակներին եւ համբամոռանավին, հաշտ աչքով չէր նայեր իր երբեմնի «փաշա»--յին, լով. որ Սասունի մեջ ալ «Անդրանիկ փաշա»--յի հրամաններն էր, որ .կկատարեր» (էջ 25): Խոսենք Սեպուհի բյսռերով. «Սակայն Անդրանիկ մտիկ չէր ըներ ինծի եւ իմ դիտողություններս զուր կանցնեին: Անդրանիկ մը ուներ, որ ուրիշ բան չէր. եթե ոչ առաջ երթալ անպայման»: Եթե Սեպուհի ասածից հանենք «հիվադություն մը ուներ» եւ գրենք «նպատակ մը» կամ «երազ ու ձգտում մը ուներ» բառերը, ամեն ու ինչ ,պարզ հասկանալի կլինի: Այո, քուն թե արթուն Անդրանիկը մտածում էր վայրկյան առաջ հասնել Վան եւ հայի մի շունչ ավել փրկել թուրքի կեռ յաթաղանից: Եթե դուսաց բոլոր եւ այդպես աճապարեր, զորքերի հրամանատարըլիներ Անդրանիկը նույն ձեւով ուժերը դասավորեր ժամ ու րոպե առաջ Վան հասնելու նպատակով. համոզված ենք. որ այդ նուն նպատակին ՀՃգտող Սեպուհը միայն ուրախության խոսքեր պիտի ասեր, անկախ նրանից, թե որքան կհամակրեր զինվորներին առաջ տանող անձն ու էությունը:

հիվանդություն

հրամանատ

Սեպուհ,

..

հ.

Ա,

էջ

208.-239:

չեն թողել իրենց դառնություՋոկատի զինվորները անհետեւանք է են երբ Եվ Սեպուհը Նամակ նը: Քանաքեռի գրել Երեւան: կատարող ջոկատի զորանոցում այնտեղ բարձունքը. ազհրամանատարները. իսկ մինչ այդ' Երեւանում գործին տեղյակ հյուր քննադատել են ու դեցիկ ռազմի եկած հերոսին: Առաջ գնանք: Պետք է պատկերացնել. թե թիկունքում, ամբողջ Հայոց աշխարհում' թե՛ Արեւմուտքում. թե՛ Արեւելքում, ինչ խանդավառություն՝ էր առաջացել 'Վանի՝ հայության հնագույն մայրաքաղաքի,գրավմամբ: Պատմական փաստաթղթերն էլ վկայում եւ նշում են, որ. էլ ավելի է ծավալվել կամավորական շարժումը, եւ Ազգային բյուրոն շտապել է դիմել փոխարքայությանն ու բանակային հրամանատարությանը'հա-

մարդիկ.

հասել վարժություններ պարսավելդաշտից ւ

-

-

:

զար

հոգիանոց

եւս

չորս

կամավորական ջոկատ Ճեւավորելու առա-

ջարկովշ:Այստեղ հարկադրված ենք զբաղվել

մի տեսակետի վերլուծությամբ: Այն ժամանակ, երբ ծավալվում էր կամավորական շարժումը, հայ իրականության մեջ գործող սոցիալ--դեմոկրատ բոլշեւիկները առիթ ունեցան ձեւով այդ մասին արտահայտելու" իրենց կարծիքը: Առաջինը՝ 1915--ի փետրվարին Թիֆլիսում կայացած Հայոց ազգային համագումարում", երկրորդը՝ նույն տարվա հոկտեմբերին Կովկասի բոլշեւիկյան կազմակերպությունների Բաքվում .կայացած խորհրդակցությունում": Նկատենք, որ անցյալում, իրենց կուսակցության Ճեւավորվելու պահից. հայ բոլշեւիկներըեւ առհասարակ բոլշեւիկները քանիցս հանդես էին եկել արեւմտահայության ազատագրական պայքարի օգտին: Նրանք դա կապում էին բանվոր դասակարգի պայքարի. ցարիզմի խորտակման եւ հեղափոխական ճանապարհով Ռուսաստանում սոցիալիզմին անցման հետ: Սակայն վերը նշված փետրվարին, երբ կամավորական շարժմանն օժանդակելու հարցն էր քննարկվում, բոլշեւիկներ Բագրատ Բորյանը եւ. Ալյոշա Ջափարիձեն համագումարին ներկայացրածփաստաթղթում ժխտում էին հայությանինքնապաշտպանական կռվի այն Ճեւը. որպիսին կամավորական շարժումն էր. կամավորական ջոկատների ստեղծումը եւ նրանց գործունեություն, ռազմաճակատում ռուսաց

երկու

պաշտոնական

բանակների հետ: Նրանք

դա

նպատակահարմար Ճեւ չէին համարում:

Բաքվի խորերդակցությունը, որը կայանում էր այլեւս այն ժամանակ, երբ փաստ էր հայության ցեղասպանությունը. հանգում է այն հախուռն եզրակացության, որ դրանում, մեղմ ասած, մեղավոր է է րագաշ.

-ԿՊՈՊԱ. ֆ. 2400. «..Օրագրութիւնը». էջ 25: Ստ. Պայքարի ճամբին. Ե.. 1932թ.. էջ 19:

ց.

1. գ

646.

Շահումյան.

թ.

ԾԼԺ.

Ց

74: հ.

Ց.

Շ.

Գա-

էջ 26--29:

Դաշնակցությունը կամավորական շարժումը ծավալելով եւ կամավորական ջոկատներում տարած ճակատային գործունեությամբ: Մոռացության էին տրվում աբդուլհամիդյան օրերից ի վեր եւ երիտթուրքերի իշխանության գլուխ անցնելուց հետո կազմակերպված

հայության բազմաթիվ ջարդերը. եւ ամեն ինչ դիտվում էր որպես կամավորության դեմ վրիժառության արտահայտություն: Իբրեւ թե՝ չլիներ կամավորությունը, չէին լինի հայոց կոտորածների սարսափները, երբ կոտորածները թուրք տերության համար մինչ այդ: էլ սովորական բան էին բոլոր հայաբնակ վայրերում, քանի որ խնդիրը հայության գլխովին ու լիակատար բնաջնջումն էր: Նման հարցադըրման հանգամանալից հերքումը այս շարադրանքի համար շատ տեղ կզբաղեցնի: Ասենք միայն հետեւյալը: Կամավորական շարժումը ինքնաբուխ էր. այն չէր կարելի կանգնեցնել: Կամավորն ինքը չէր կարող առաջ չմղվել. ինչպիսին էլ լիներ արգելքը: Ռուսաց բանակը գնում էր դեպի հարավ ու արեւմուտք. հայերը միշտ օգնել էին, մանավանդ 1826--1828--ի դուս--պարսկական կովի ժամանակ, եւ պատերազմի արդյունքը եղել էր Հայաստան աշխարհի արեւելյան հատվածի միավորումը Ռուսաստանին: Ցարն ու էին եւ համեմատաբար նրա տեղական կամակատարները քրիստոնյա՝ մեղմ՝ հայության լուսավորչական եկեղեցու, նրա լեզվի եւ նիստ ու կացի նկատմամբ: Չէր կարող հայ մարդը ռուսաց զորքին ընդառաջ չգնալ, ու չգնալ նրահետ իր արեւմտյան եղբայրներին ու քույրերին օգնության:, Բոլշեւիկյան փաստաթղթում շատ բան Դաշնակցության եւ հայոց մյուս ազգային կուսակցությունների նկատմամբ հեղինակների անմաբսելի վերաբերմունքից, անզիջում հակամարտությունից էր բխում: Մենք տեսանք կամավորների երթը մինչեւ Վան: էր Ո՞վ թուրքական բանակի դեմ մարտնչող հիմնական ուժը: Եվ միթե՞ այնտեղ ոթոշիչը ռուսաց բազմահազարանոցբանակի կողքին կամավորական մի թանի ջոկատներն էին, միթե՞ նրանք այնքան սարսափելի ուժ էին ներկայացնում, որ հապճեպ պետք էր թիկունքում հայերին բնաջնջել: Հակառակի պես եթե սարսափելի լինեին, վերաբերմունքն էլ այլ կլիներ: Թուրքիայում ուրիշ քրիստոնյաներ էլ կային, ինչպես Պուսները Կարսի մարզում ու Սեւ ծովի ափերին, ինչպես հույներն ու ասորիները՝երկրի այդ ու մյուս վայրերում: Եվ նրանք նույնպես համակիր էին երկիր մտնող ռուսաց զենքին: Բայց թուրքի սուրը իջավ հատկապես հայության գլխին: Սա առանձին ծրագրի կենսագործում էր: Իսկ հայ մարդը չէր կարող աոաջ չմղվել: Չլինեին հայությանը կոտորելու հատուկ պլանը, պատերազմի ընթացքում թուրքական զորքերի գործողությունները՝հարձակումով :

գլխավորապես

՛

հանդերձ այդ պլանին համաձճայնեցնելը. եւ եթե պատերազմը լիներ ինչպես որ պատերազմի կարգն է, չէր լինի հայության նման կոտորածը. ինչո՛ւ պետք է զորքերը ռազմի դաշտից ետ քաշվեին, ինչո՛ւ պետք է սովորական պատերազմական կարգին հակառակ թուրքական հրամանատարությունը հատուկ հոգ տաներ, ջարդի մեծ օջախից քաշվեր, ուրիշ կողմ տարվեր... զորքը որ ռուսաց հօգուտ դուկԿամավորական շարժում եղել է նաեւ Լեհաստանում՝ նահանջումով

ու

ների եւ ընդդեմ Գերմանիայի, հարձակվող բանակների ազգակից եւ նրանց նկատմամբ, մեղմ ասած, համակիր բնակչություն է եղել թե'

Ֆրանսիայում. թե' Իտալիայում, Բուլղարիայում ու Եվ ոչ մի տեղ մարդիկ անտարբեր չեն եղել հարձակվող կամ պաշտպանվող ազգակից զորքերի ճակատագրի նկատմամբ: Բայց ոչ մի տեղ էլ հրացանն ու մանավանդ հրանոթը թիկունքի դեմ չեն ուղղվել, համատարած ցեղասպանություն չի եղել: Ուրիշ հանգամանք էլ կա: Կամավորական շարժումը բորբոքելու

Գերմանիայում

ու

Ռուսաստանում...

համար ցարն ու նրա մերձավոր կամակատարները խանդավառող խոսքեր էին ասում եւ. փաստորեն. ուրիշ ոչինչ. իրենց

իրական

անկեղծ նկատառումները առեղծվածի նման թողնելով թաքստոցում: Իսկ երբ դրանք քիչ թե շատ բացահայտվեցին, արդեն բավական ուշ էր: Այդ նույն պահին էր, երբ հայ հասարակայնության վերնախավը ջոկատների համալրման հարց էր դնում. իսկ Ժողովրդի մեջ սկսում են` տարածվել լուրեր այն մասին, ինչպես ասվում է փաստաթղթում, որ բանակում անբարյացակամ, մինչեւ իսկ թշնամական վերաբերմունք է տիրում հայկական ջոկատների նկատմամբ: Եվ այդպես էլ է օդից համալրման. նոր ջոկատների ստեղծման հարցը մնում կախված: Այլեւս պարզ էր, որ նոր ջոկատներ չեն լինի: Մայիսի 19-ի կռվից հետո պարտված, մեծ թվով զոհեր տված Խալիլ բեյը նահանջում է դեպի հարավ. Մոսուլի կողմը:Դեպքերի մասնակիցը նշում է, որ ռուսական զորքը. այդ թվում նաեւ Անդրաէ նիկի ջոկատը. ուղեւորվում դեպի ասորական Ջուլամերկ տեղանքը. հետո': ուր նրանք հասել են մեծ դժվարություններ հաղթահարելուց Նազարբեկովի մայիսի 26--ի հրամանում հայտնվում է, որ Խալիլ փաշայի զորքը ետ է քաշվել դեպի Բիթլիս: Իսկ նրա դիվիզիայի կռիվը այս փուլում խալիլի զորամասի հետ էր": արգելել նրա առաջընթացը, խփել. հյուծել նահանջելիս: Հովակիմյանի հուշերը. «Արմյանսկի վեստնիկ».ԿԻ

Է

Վ

ԿՊՈՊԱ,

ֆ. 2543.

ց.

1. Գ

թ.

20:

30.

32.

34.

1938թ.:

`

է Վանա լճի եւ Վան Հունիսի 2--ին .Անդրանիկի ջոկատը հասնում Վարագա վանք, մոտակայքի որտեղ քաղաքի նրանհանդիպելու էին եկել Վանի երիտասարդության ներկայացուցիչները': Այդտեղից ջոԻ վերջո մոտենում է կատը գնում է մերձավոր Կուրաբաշ գյուղը: արեւմտյան ընդհուպ Վանին եւ կանգ առնում կողմում քաղաքի Այգեստան. թադամասին կից Արտամետ այգեշատ գյուղում: Զինվորները հապճեպ վրաններ են խփում, իսկ ավելի անհամբերները. բնիկ վանեցիները, չնայելով վրա հասած գիշերվա մութին, մտնում են քաղաք: Համատարածխավարիմեջ այստեղ ու այնտեղ ճրագներէին վառվում. փոքրիկ օջախներն էին լուսավորում եւ լուցկին ու կայծքարն էին առկայծում: Կամավորների հայրենակարոտ աչքերի առջեւալան--թալանի տեսարան էր: Քաղաք մտած կպզակային զորամասիզինվորները մոլուցքի մեջ էին: Ի՛նչ էին սպասում եւ ինչի՛ հանդիպեցին: Բացառված չէր, որ կամավորն ինքն էլ կանգնելով դատարկված. ավերակված տների առջեւ, մի մասունք վերցներ ձեոքը..բայց հ՞նչ Սրտովեւ այլեւս ինչի՞ համար: Նա իր տունն էր եւ այլեւս ո՛ւմ որոնում եւ իր էր նա ժամ համոզել, որ եթե ժամանակին՝ մի օր, մի անգամ շուտ մտնեին տունը, այլ ողջ--առողջ հարազատքաղաք, գուցե ոչ թե ո՛ւմ համոզեբ այն. ինչը ընդառաջ էր, եթե միայն մարդը տրամադիր լիներ հասկանալու: Ջոկատի մոտենալը:Վանին հայտնիէ դառնում, եւ քաղաքի բնակէ գալիս դիմավորելու- կամավորներին: չությունը հունիսի դուրս

նրանցից

'

հարազատներին... կարող

`

ներն.

ավերակված

ինքնին հպսկանա

կգային.

Մեծ հացկերույթ

է

3--ին

եւ (ինում,

է բաժակաճա որտեղի դեպի

Անդրանիկը ոգեշունչ՝

է, որ առջեւում Բիթլիս, արտասանում: Բացատրում

էլ

Մուշ տանող ճանապարհն է, օգնական զինվորներ են հարկավոր. երկու հազար հոգի: Առանց Բիթլիսն ու Մուշը գրավելու.բացատրում հաստատ է Վանի գրավումը չի կարող լինել: Նույն պահանջով Անդրանիկը դիմել է Վանի նահանգապետ Արամին եւ նրա՛ առջեւ խնդիր դրել: Բայց ապարդյուն: Այնքան զոհեր տված վանեցին . տորեն այլեւս ուժ չի գտնում շարունակվողկռիվներին Ճանապարհը շարունակել են: Մոտակա զուգահեռ եւ նաեւ առաջ շարժվում ուղղությամբ էին Դրոյի. Քեռու խմբերը: Այս ընթացքում հայկական ջոկատները ներառած ռուսական զորամասի գեներալ .Տրուխինն է եղել. կորպուսինը դարձյալ Օգանովսկին: Մի շարք հաջող մարտերից հետո. հուլիսի 6--ին, նախորդ օրը հարձակման նախապատրաստվող վրա մի առաջադրանք է Տրուխինը եւ Լնդրանիկի. դասավորված 600 հոգուց բաղկացած կազակային

փաս-

տրամադրելո

ճամփաներով,

Համազասպի

հրամանատարը

միասնական

է

«Արմյանսկի վեստնիկ». ԽԽ

30.

32.

34.

տալիս ուղղության

1946թ.:

օրագրութիւնը».չէջ20--28:

Մ

Դրոյի,Համազասպի կահարմար

ու

միաժամանակ Ծեռուջոկատներին,

մարտի գտնելով,սպասվող

նշանակելԱնդրանիկին:

նպատաընդհանուր - հրամանատար

հետ միասին գըէին բուն Հայաստանի դաշտերով ու ձորերով: Կամավորներից շատերին ծանոթ. հարազատ վայրեր էին: Առջեւում Բիթլիսն էր, ու Սասունն Մուշը: Անհամբեր Անդրանիկը հրամանատարության առջեւ խնդիր է դնում, որ իրեն թույլ տրվի գնալ ուղիղ դեպի այդ վայրերը տանող ճանապարհով, օր առաջ հայ բնակչությանը փրկուէ: Նույն Օգանովսկին համաճայնում թյան հասնելու նպատակով: միացյալ զորակազմով. որ երեք հազար հոգի էբ, Անդրանիկը իրեն ծանոթ ճամփաներով մարտերով առաջանում է եւ խորանում: Անդեւ 17-ին լարված կռվով րանիկի զորախումբը հունիսի 16-ին թշնամուն հարկադրում է նահանջել: Հունիսի 28--ին եւ 29--ին զորախումբը ավելի ուժգին հարված է հասցնում թուրքերին, որոնց չի փրկում մինչեւ իսկ- օգնության եկած համալրումը: Վերջապես մարտ է եղել Ուրթաբ բնակավայրի տակ: Այստեղ թոԼիքերի հետ դաշն կնքած' դարձյալ մարտնչել են քրդերը: Կռիվները, որ ընթացել են Վանի հարավային գծով. ղեկավարել է գեներալ Տրուխինը, իսկ լճի հյուսիսային կողմով ընթացել են գեներալ Շարպանտյեի ղեկավարած զորամասերը: Ժամանակին կազմված զեկուցագրում այս պատմող հրամանատարը ոգեշունչ բառեր է գրում. բոլոր

Հայկական ջոկատները ռուսական զորամասերի

նում

պատերի

«Բոլոր այդ մարտերում պանծալի հայկական ջոկատների եւ հատկապես վերին աստիճանի խիզախ, եռանդուն եւ անձնուրաց հրամաԱնդրանիկի գլխավորած առաջին ջոկատի գործողություննենատար, վեր էին ամեն տեսակի գովասանքներից եւ արժանի էին... րը բարձրագույն պարգեւների. որի մասին ես հարց եմ բարձրացրել իմ Կովկասյան 4--րդ կորպուսի հրամանատար անմիջական Օգանովսկու առջեւ»՝: Ախլաթում Անդրանիկը հանդիպում է հեռախոսային կապ պահպանող մի քանի ռուս զինվորների: Անակնկալ Ճեւով պարզվում է, որ մյուսները. այդ գծի վրա գտնվող շուրջ ութ հազար զինվոր. բռնել էին ետդարձի ճՃանապարհը՝ Պետք էր շտապել նրանց հասնելու համար: Վերադարձի երթուղու Ալջավազ՝գյուղում Անդրանիկի ենթակա զինվորները միանում են Ռուսական զորամավին: ..Նահանջում էր Կովկասյան ճակատի 4--րդ կորպուսը, 60 հազարից ավելի մարդկային հսկայական զանգված, ժամանակի զենքի բոլոր տեսակներով բեռնավորված: Դանդաղ քայլվածքով. տառապանքով, զոհեր տալով ու հաղթանակի քաղցրությունը ճաշակելով,

ղեկավարի`

է

ՀՀ

ՊԿ«ՊԱ

ֆ. 370.

ց.

1.

Գ

76.

թ

9:

Սաե՝

միայն

ն

տ.

գ

73:

թե անհանգիստ ցերեկներ. թե անքուն գիշերներ անցկացնելով, Դիլավելի քան երեք ամսում անցած ճանապարհը ետմանից. հետո անց կամավորներն' դարձին սրընթաց եղավ: Մի շաբաթ Իգդիրում էին (հուլիսի' 26--ին): Այնտեղ միառժամանակ, դադարիցհետո հասեն ելման դիրքերը օգոստոսի 8--ին Էջմիածին ու նում Երեւան, հաջորդ օրը' Քանաքեռ':Եվ սա կոչվում է"ոչ թե հերթականությամբ' երկրորդ նահանջ. այլ մեծ նահանջ: Եղան մեծ հաղթանակներ, որոնց վայել՝ նաեւ մե՛ծ նահանջ: Նորից Անդրանիկը պետք է մռայլվեր, նորից մի կողմ քաշվեր, թաքստոցը, որ զինվորի երես չտեսներ, մտներ հրամանատարական չլսեր նրա հարցականը, ստիպված չլիներ տալ եւ սուտ պատճառներ բոնել... ու Բայց այս անգամ սովորույթի ուժը իր դերը զայրացավ, սակայն շատ բան կուլ տվեց, շատ բան, որ պետք.է 'ասեր. չասեց. զինվորն էլ էր ամեն ինչ հասկանում. նրան էլ էին անիմաստ խաղերի իմաստը: Դրա պարզ չէր .

անստույգ պատասխ

խաղաց: Մռայլվեց

ման

հրամանատար

համար պետքանպ

լինել:

ւ

Հայի. նորից էր նահանջ բառը:

՛

,

ոռնոցը Հայոց աշխարհում հնչում հաճելի էր. ագռավի կռնչյունը' անուշ մի երաժշտություն այս նահանջ բառի համեմատ: Նահանջը ' չէր," .որին նույնպես սպասումէին ու -երազում արեւելքից արեւմուտքեկած արեւելքի զավակները: Նահանջը արյունը փզուր թափելն արյան էր, վրա խաչ քաշելը, հավերժումի' ոգին: զրկելը. էլ ինչպե՛ս.ո՞ր հողի վրա ու: ո'ր զոհված կամավորների հոգինլուսավորեր: ` Այս վիշտն ու տառապանքն է Ճուլվել որպեսնամակ Բոստոն ուղարկվել այն օրերին, երբ դումաց Դիլմանից Վան հասած եւ Վանից Բիթլիս ու Մուշ տանող ու ետ. դաղդաշտերով անցնող զինվորին հրաման. էին

վերադարձ

մեռյալների

թափած

սավառնում պիտի երկնքում ածտվ

եւ՛Թիֆլիս

.

հրամանատա

Խարերո

արձակում

նալ, նորից գնալ ու բռնել ելման այն դիրքեիը, որտեղից նրանք ` դուրս էին եկել: Նամակը ուղարկվածէ «Հայրենիք» ՛ զետեղելու համար. որպեսզի. աշխարհն Հայց հասած հերթական մասին: Ողբերգություն փառահեղ աստիճանի վրա: ամենավերին

ամսագր

իմանա աշխարհ հետո, հաղթանակներից ուրախո թարվ Կարդանք. ջրերի տպավո թյունը: թե ճուրբակա երեք Ռազմաճակատում լուրեր են տարածվել. ասվում կորպուս գալիս ռուսներիվրա, էլ. ինչպես ռուսներկ ողբերգության.

ս,

,

է

Ֆ.

«..Օրագրութիւնը».

եւ

էջ 28--37:

՛

,'

է

սարսափի մեջ որոշել են նահանջել: Հայոց նամակում. ահ ու հրամանատարի համար նահանջն աշխարհն արդեն գիտեր, թե ռուս ինչ է. երեկ հարձակում էր. վաղը. նահանջից հետո, դարձյալ հարձակում կլինի: Սա գրում էր հայ մարդը, արդեն փորձից ու տառապանքից իմանալով նահանջի այս նոր իմաստը:Երեկ այդպես չեղա՞վ: Եվ ողջ բանակի հետ նահանջում են կամավորների ջոկատները. թե' առաջինն ու երկրորդը. թե՝ երրորդն ու չորրորդը: Նահանջի լուրն Ստանալուց հետո նահանգապետ Արամը մոտեցել է գեներալ Նիկոլաեւին. իմանալու՝ ինչումն է բանը, որտեղից բուսնեց նահանջի անհրաժեշտությունը, եւ այդ ի՛նչ թուրքական զորքեր են գալիս, որ այդպես աճապարանքով պիտի փախուստի Ճանապարհ Գեներալի մեջ հավանաբար զորավարական արժանադուրս գալ: պատվությունն է խոսել. ոչ ոք էլ նահանջի մասին չի մտածում, վճոաբար պատասխանել է նա: Իսկ լուրերը գալիս են ու գալիս, եւ տանջահար Վանի կրակի բոցերից չազատագրված մթնոլորտը ժամ առ ժամ շիկանում է: Արամի առաջին հոգսը երեխաներն են՝ ազգի ապագան, Վանի ապագան, վաղվա օրը: Հոգսը մայրերն են, կանայք: զինվորը ելավ ոտքը քաղաքի Անհապաղ վճռվում է, հենց որ ռուս մերձակայքից ու քաղաքից դուրս դնելու, կանանց ու երեխաներին հանել քաղաքից. իսկ զենքի ընդունակ բոլոր մնացաձներին զինել եւ վերստին կանգնել քաղաքին ի պաշտպանություն: Բայց ինչո՞վ զինել: Հույսը գեներալ Նիկոլաեւն էր, որին դիմել է Արամը. տվեք մեզ զենքի ավելը, այն, որը զորքին այլեւս պետք չէ: Իսկ զորավարը մերժելու թաքուն Ճեւն է գտել. ոչ մի զորք էլ չի նահանջում, ոչ մի զենք տալու կարիք չկա: Զորքերը մնո՛ւմ են քաղաքում: Ահա մի հուսադրում. որ հարյուրապատիկ ավելի վատ էր բացահայտ մերժումից: Որքան լավ կլիներ ու մխիթարական, եթե ասեր, թե մենք զենք չունենք կամ ունենք. բայց չենք կարող տալ, դուք ձեր գլխի ճարը տեսեք: Որքա՛ն լավ կլիներ: Բայց սա վերաբերում է սոսկ Նիկոլաեւի բարոյական կերպարին: Բարեբախտաբար Արամը այդքան միամիտ չի գտնվում, որ սուտը հալած յուղի տեղ ընդունի: Ստացվում է Անդրանիկի հեռագիրը: Հեռագրեր են հղում Ժողովրդի պահապան քաջորդիները՝Քեռին ու Դրոն. դրությունը լուրջ է, ռուսաց զորքը ոչ թե նահանջելու է. այլ արդեն նահանջում է. բնակչությանը" տեր կանգնեք: Հազիվ այս հեռագիրն էր ընթերցվում. երբ արդեն ազնի՛վ ու անկե՛ղծ Նիկոլաեւը զորքերը քաղաքից դուրս էր բերում: Ընթերցողի ջղերը կդիմանա՞ն, որ նա կարդա Վանի նահանջի իրականպատմությունը:Դիմանան թե չէ. պիտի պատմենք, գոնե հանուն է Անդրանիկը վկա այն բանի. որ իմանանք ինչ

ԿՊՌՊԱ.

ֆ. 521.

ց.

2.

գ

492.

թ.

ՅԱ

տառապանքների

եղել. եւ որքան խոր պետք է լիներ նրա վիշտը, եւ որքան ամուր նրա ջղերն ու համբերությունը. եւ քանիցս առավել զայրույթի այն պատճառները, որոնք միատեղ գումարվել էին նրա մեջ, որպեսզի նրանից մի զինվոր ու մի զորավար ճուլեին, գթության եւ փրկության զորավար. բայց ոչ երբեք կոտորածի ու նվաճումների: Չեռնոզուբով կուզենա՞րԱնդրանիկի տեղը լինել: Մերժող Նիկոլաեւը կցանկանա՞ր Անդրանիկի պես պռանց զինվորական ուսադիրների, առանց աստի-

ճանի ու կոչման զինվորների հետ հավասար ու առավել տառապել նրանց հետ կողք կողքի խրամատներում ու սվինամարտի ժամին, եւ էլ հանուն ոչ թե նվաճումների ու զավթումների. ոչ թե մարդայն կանց կոտորելու, այլ հրացանի ու հրանոթի կրակի բերանից խլելու, հեռու պահելու համար: Ջուլֆայից մինչեւ Վանի արեւմտյան ափերը տանող ճանապարհին նրանցից ո՛ր մեկը եւ քանի՛ անգամ: էր խրամատում եղել ու սվինամարտի գնացել, եւ այն էլ ոչ թե զինվորների հետ, այլ նրանց առջեւից... Ռուս գեներալը ռազմի դաշտում ի՛ր ժողովրդի բախտն էր կիսում. հայ հրամանատարը՝ի՛ր: Անդրանիկը միայնակ չէր կիսում հայի Ճակատագիրը: Կար նաեւ Արամը. էլ փաստաթղթի ստորեւ բերվող Վանի նահանգապետը. որի պատմությունն է: Առաջին նահանջից հետո Վանից փախած հայերի զգալի մասը վերադարձել է: Հետագայում. հայերը նկատում են, որ քաղաք մտած ռուսական զորքը իրեն հանգիստ չի զգում եւ «վախի նշաններ է տալիս», ամեն րոպե պատրաստ ցույց լինելով նահանջելու: «Ռուս են բերում. իբր թե թուրանհեթեթ տեղեկություններ հետախույզները քերը մեծ ուժեր են առաջ քաշում. որոնք հասել են մինչեւ Ոստան եւ շուտով կանցնեն Հայոց Ճորն ու կլինեն Վանի մոտ: Ռուս հրամանատարները փախուստի պատրվակ են որոնում: Մի օր էլ հանկարծ Նալգիեւը հայտնում է, որ թշնամու խոշոր ուժեր են գալիս Ներքին Հայոց ձորով, եւ իրենք որոշել են նահաջել դեպի Խոշապ: Ռուս հրամանատարը առաջարկում Է Արամին, որ նա իր մարտիկեւ ներով ժողովրդով քաշվի Խոշապի կողմը»: Ինչպես երեւումէ, ռուս հրամանատարը այդ առաջարկն արել է վերեւում ասված մերժումներից Ի հետո: վերջո ոուս հրամանատարությունըառաջարկում է, որ բնակչությունը իր հետ նահանջի: Ծեր ու՝ մանուկ. տղամարդ ու կին քաղաքը թողնում են երեսի վրա ու բռնում գաղթի Ճանապարհը: Ու մեկ էլ հանկարծ ռուս հրամանատարությունը գտնում է, որ ճիշտ էր Արամը. երբ ասում էր. թե ոչ մի թուրք զորք էլ չկա, եւ պետք չէր նահանջել, ուստի առաջարկում է, որ Ժողովուրդը կրկին դառնա դեպի Վան: Արամը կրկին հանդիպում է գնդապետ Նալգիեւին: Գնդապետը հավաստիացնում է. որ այլեւս ոչ մի վտանգ չի սպառ-

մասին

որ ինքը՝ Արամը, հրամանատարության ցանկությամբ, նշանակվում է հետախուզության ղեկավար. եւ այսուհետեւ կարվի այնպես, նա կասի ստացած տեղեկությունների համաճայն: Բայց հիմա էլ տեսնենք. թե Նալգիեւը, մահմեդական գնդապետը. ինչ նոր խաղ է խաղալու Արամի եւ բնակչության գլխին: Արամը հազիվ տուն լուր էր մտել, երբ երեկոյան մթին Նալգիեւիկազակ սուրհանդակը է եւ է բերում. թե «ռուս է. հրամայել զորքը Նալգիեւը նահանջել է Եւ Ճին թամբում հասցնել հայերին»: Արամը աճապարում այս լուրը դեպի ռուս զորակայան,որտեղ «նրա աչքերի առջեւ բացվում է մի զորքերը թողել են ամենինչ ու վրդովեցուցիչ տեսարան. ռուս են կանգուն, մոմերը վառ, կաթսաները փախել: Վրաններըմ̀նացել կրակի վրա եւ կերակուրը մեջը եփվելիս»: Եվ ուրիշ գաղտնիքներ. գորգեր. կարի մեքենաներ, «Վրանների տակ մեծ քանակությամբ, որոնք քաջարի,ռուս Ճայնապնակներ եւ Ճյլ կարգի են քաղաքից: այժմ ամեն ինչ թողել են զինվորներըփախցրել

նում.

«ինչպես

ապրանքներ,

՝

Իսկ ճողոպրել...»: պատճառների». այսպես է բնուփախուստ «Ամոթալի թագրումպահպանվածբավականգրագետ Ճեռագրի հեղինակը: "Եվ փողոցներում. է մունետիկիՃայնը՝ գա՛ղթ դեպի Ռուհնչում համար սուրհանղթ: Նույնը. անհապաղգա՛ սաստան. հաղորդելու

Առանց

ու

են ուղարկվում դակներ գյուղերը:

--

-

ԵՇրեքհազարամյա անը`այսպիսի դժխեմօրեր ե՞րբ էր տեսել: չնչին մասը: Փապահպանված բնակչության. .

Փախուստի էր դիմում

խցօւստի.հետ

ու. անտերության թալանի

էր մատնվում հնամենի մի էր հանձնվում

օջախում` մահվան երախին

հայրենի

մշակույթ.

քաղա-

քակրթության հզոր մի էջը... փամտաթղթում նշում է, Կովկասիբանակային շտաբը իր`"կազմած, որ արդեն հուլիսի: 11--ին հայաբնակՄանազկերտիշրջանից ռուսական զորամասերին նահանջի հրաման է տրվել: Պարզ էր, որ նահանջինանմիջապես հաջորդելու էր անպաշտպան մկացած հայ Սա դարձյալ նույնն էր, թե նահանջի բնակչության կոտորածը: հրաման էր տրվում Վանի շրջանում գտնվող ռուսական զորամասե'

րին:.Ահա

այս

ժամանակ է,

որ

Վանի նահանգապետ

Արամը,Վանում

երկրորդ հայկականջոկատների հրամանատա ները դիմում են գեներալ Նիկոլաեւին. պահաջելով, որ նա թույլ տա իրենց չնահանջել. մնալ տեղում, իրենց հետ թողնելով եղած լեռնային հրետանին: Ստանալով փաստորեն մերժում. Արամը հեռախոսով դիմում է Կովկասյան բանակի շտաբի պետ Յուդենիչին, որից հետո գեներալ Տրուխինը, ասվում է փաստաթղթում, ջոկատներին առաջար-

գտնվողառաջինեւ

ԿՊՌՊԱ.

ֆ.

521.

ց.

5. գ

422- թթ. 46-ի

4-ից

էջերը:

մնալ. եթե իրենք կամենում են. որովհետեւ այդ ընթացքում հայ բնակչությունը արդեն հասցրել էր գաղթել եւ նրանց հետ նաեւ ջոկատները. որոնք արդեն. դուրս գալով գրաված դիրքերից. հասել էին Բերկրի Կալե: Այդ պատճառով Արամը հայտարարել է, թե հայկական ջոկատները Վանում չեն մնա, կգնան գեներալ Տրուխինի հետ: Այնպես որ ամսի 18--ին զորքի հետ նահանջում էին ջոկատները, վերջիններիս հետ: նաեւ բնակչությունը: Անդրանիկի եւ Դրոյի ջոկատները՝Վանի հյուսիսային. իսկ երրորդ եւ չորրորդ ջոկատները՝ հարավային ափրվ: Հուլիսի 22--ին երրորդ եւ չորրորդ ջոկատները հասել են Վան, որտեղից շարժվել են դեպի Բերկրի եւ Խոյ: Իսկ առաջին եւ երկրորդջոկատները Ախլաթի ճամփով եկել են Արճեշ, ապա՝ Բերկրի. որտեղ թուրքերի հետ կռվի մեջ մտնելուց հետո

կում

է

'

ուղեւորվել են Իգդիր:

Նահանջող այս զորամասերը հուլիսին ձեւավորված են եղել որպես Արճեշի զորախումբ՝ գեներալ--լետենանտ Շարպանտյեի ընդհանուր հրամանատարությամբ: Հուլիսի 15--ին նրա շտաբը եղել է Վանի նահանգի հյուսիսային կողմում գտնվող 'գավառի կենտրոն Արճեշ քաղաքի հարավ--արեւելյան հատվածում: Այդ զորախմբի կազորպես առանձին ստորաբաժանումների հրամանատարներ նը2են գեներալներ Տրուխինը, Աբացիեւը,. Մուդրին, . գնդապետ եւ Պոտտոն է դառնում, որ մեծ էր ուրիշներ. որից հասկանալի Ջորախմբի հրամակուտակումը նահանջի այդ հատվածում: տեղակալներն էին գեներալներ Նազարբեկովն ու Վիվյեն դե Շատոբրիանը: Ջորախմբի զբաղեցրած տեղանքի առանձին հատմում

.վում

զորքերի

նատարի

15-ի հրամանով գորհետախուզակա հուլիսի եւ Դրոյի ջոկատներ Անդրանիկի ծողություններ էին կատարում Ջորախմբի հրամանատարը. նույն օրվա իր հրամանումզինվորներին

վածներում1915--ի

"

հեռու

էր

ներից.

նկատմամբ բնակչության պահում ոտնձգու գաղթող

.գաղթող«Նկատված է. որ որոշ զածրաստիճան զինվորականներ` ներից խլում են անասունները,սննդամթերքը. պոկում. են

զարդերը:

Կարծում եմ,

՝

որ

սպայակազմին եւ

կանա ջոկատի հսկայական մեծամ Է

է մնում արարքների ստորությունը: Հուսով եմ,. որ զորախմբի պաշտոնյաները եռանդուն միջոցներ կգործադրեն նման համար եւ ինձ այնպիսի ծանր անկարգություններին վերջ տալու վիճակի մեջ չեն դնի, որ կողոպուտի մեջ առաջին իսկ բռնվածին հանձնեմ դազմադաշտային դատարանին»: Ջուր չենք համարում

նությանը

պարզ

փաստաթղթի տակ նաեւ զորախմբի գլխավոր` շտաբի պետ գնդապետ Ղորղանյանի (Կորգանովի) եւ ավագ ադյուտանտ

նշել.

որ

այս

Մելիք--Աղամալյանցի ստորագրություններնեն': Անհետաքրքիր չէ այն, որ գեներալ Շարպանտյեն հատուկ մի հրամանով հայկական ջոկատներին է հանձնարարել զորախմբի համար հաց թխելը, նրանք պետք է անեին Արճեշի հայ բնակչության տներում" որը Նույն այդ հրամանով հայկական ջոկատները հրամանատարությանը պետք է տրամադրեին մեկական գինվոր. որպես սուրհանդակներ: այժմ` էլ հրաժարվել Սեպուհի ականջը կանչի. կարելի սուրհանդակներ տալուց: նշվում Այնուամենայնիվ նահանջ էր: է երկու հարյուր հազար հայության սոսկալի գաղթ՝ Վանի հյուսիսային ափերից մինչեւ Խոյ՝' մի կողմից եւ մինչեւ. Իգդիր՝ մյուս: Չորքի դեպի Կովկաս նահանջի ճանապարհի ամբողջ երկայնքովմեծ ու փոքր տարիքի գաղթած բնակչության դիակներ էին. «Բոլոր կրծքի մեռնում երեխաները առանց. էին: Մարդիկ մեռնում էին բացառության ու սովից տեսարանները նկաՏխուր այս ծարավից»: հյուծումից. րագրվում են շտաբային փաստաթղթում, ապա նշվում է գեներալ Տրուխինի զորամասի կազակների մարդասիրական վերաբերմունքը. եւ կարեկցանքի զգացումից «Իրենց սեփական նախաճեռնությամբ դրդված փրկում էին հայ երեխաներին. տանելով նրանց Ճիերով՝ ամեն մեկը մի քանի հոգու»: Մինչդեռ քրդերը .Ճանապարհին թալանում էին եւ սպանում հարձակվում կազակային ջոկատնաեւ

-

ինչպե՞ս էր: Ռազմական փաստաթղթ `

ների վրա: Այս` տեսարանները

մարդկանց,

նկարագրող ռազմական փաստաթղթում հար-

ցական է դրվում, եթե այդ նահանջը անհրաժեշտէր ինչ--որ դազ: մաստրատեգիական թելադրանքով ապա ինչպե՞ս է, որ ամբողջ ետդարձի ճանապարհին, Վանի շրջանում ռուսաց զորքի դեմ չի երեւացել թշնամու ոչ մի ուժ Եվ ահա եզրակացությունը, ոիը քանիցս հարկեղավ անելու այս շարադրանքի վերեւում.««Հայերըչեն կարող հրաժարվել"այն համոզմունքից, թե եթե «մեր լռուսական) բանակի նահանջին համաչափ կերպով կատարվեր հայ բնակչությանը զինելու մասին նրանց ապա դժբախտությունը այդքան սարսափելի չէր լինի»՝: Օրագրողը օգոստոսի 9--ին Երեւանի մոտակայքի է տեսնում՝ իր ջոկատի զոբարձրադիր Քանաքեռի զորակայանում րավարժական փորձերը ղեկավարելիս, այդ ժամանակամիջոցում նաեւ այցելություններ կատարելով եւ հանդիպումներ հայ հասարակական գործիչների հետ":

խնդրանքը.

Անդրանիկին.

Թիֆլիս

ց.

Ն

գ

«Կ«ՊՈՊԱ. ֆ. 2543. 646, թթ. 82--83:

0.

Լ

գ

՝`2 Նտ.թ .Ն.2 Թթ օրագրութիւնը». էջ 37:

ունենա

Յ

«ԿՊՈՊԱ ֆ. 2100.

Ե

Բաղեշ

եւ

Մուշ

Իգդիրյան կանգառում ջոկատը երկու շաբաթհանգստացել է: Օգոստոսին արձակուրդ է ստացել: Կամավորները վերադարձել են իրենց տները: Հավաքավայր է նշանակվել Քանաքեռը: Արձակուրդիժամկետը լրանալուց առաջ, սեպտեմբերի 4--ին. Անդրանիկն փր զինվորներին դիմել է վերադարձի անող թերթիկներով: Միաժամանակհայտնել է, որ ջոկատը հնարավորություն ունի նոր կամավորներովհամալրվե-

կոչ'

առանձնապես ընդգծելով հեծյալ մարտիկների կարիքը: Տեղեկացէր, որ նրանք, ցանկանալու դեպքում. ներկայանալուեն հեծյալի հատուկ զգեստով: Երեւում է. զուր չէին անցել առաջին հավաքի ժամանակվա բացթողումները: Անդրանիկը հարկ էր համարում նշել, որ զորամաս կարող են ընդունվել նրանք. ովքեր «բոլորովին առողջ են' ծանր կյանքի ու զրկանքների ընդունակ»: Ցանկալի էր համարվում եւ շնորհակալության արժանի, եթե զորագրվողներըիրենց հետ բերեին ներքնահագուստ, գուլպա, ծխախոտ, չորահաց, շաքար եւ առհասարակ Սննդամթերքներ, որոնց կարիքը: նշվում էր, որ մեծ է': շատ Եվ հին զինվորները. եւ նորապսակ Քանաքեռում զինավարժության դասեր են անցնում: Առաջին ջոկատի հետ վարժվում էր նաեւ կամավորների դարձյալ հինգերորդհամարվող ջոկատը՝'Հովսեփ Աիղությանի հրամանատարությամբ: Նրան այցի է գալիս Անդրանիկը, հետաքրքրվում պարապմունքների ընթացքով: Հրավիրել էր Արղությանը. ցանկալի էր. որ զինվորները տեսնեին փառաբանված Անդրանիկին, լսեին նրա խոսքը: Ջոկատը երկու մասի է բաժանվում.' մեկին հրամանատար է դառնում Անդրանիկը, մյուսին` Արղությանը: Եվ սկսվում է երկուսի միջեւ փորձճամարտը:Արղությանը թերեւս այդպես էլ սպասում էր. որ հաղթողը Անդրանիկիզինվորներն են լինելու: Ջոկատը Երեւանից դուրս է եկել սեպտեմբերի 28--ին, Իգդիրում է եւ համալրվել 14--ին հասել, կանգ առել Վանում: Ռազմաճակատ Քամեկնելու տրամադրությունն այլեւս առաջվանը չէր: Անդրանիկը է հետո նաքեռում. Երեւանում երկու շաբաթ մնալուց Թիֆլիս: գնացել Նոյեմբերի վերջին փոքրիկ մի հեծելախմբով նա եկել է Խոյ եւ երկու շաբաթ գործերով կանգ է առել այնտեղ: խոյում էր գտնվում Ադրբեջանական զորախմբի հրամանատարությունը, այդ թվում նաեւ ինտենդանտականծառայության ղեկավարությունը:Հարկավորէր: լուծել ջոկատի զինվորների համար վարձատրման դրամ լու.

նում

.

Դիմացկուն

ԿՊՌՊԱ.

ֆ. ճ21.

ց.

5. Գ

413.

կամավորները

թ.

հանդերձանք.

ստանալու, դրանք տեղ հասցնելու հարցերը եւ տեսակցել հրամանաՉեռնոզուբովի հետ': Դեկտեմբերի 19--ին ԱՆդրանիկը մեկնել է Խոյից, 23--ին հասել Վան: Այստեղ էլ եղել է Վանի. զորամասի հրամանատար գեներալ Կուլեբյակինը. որի անմիջական ենթակայության տակ գտնվում էր Անդրանիկի ջոկատը: Ուստի հարկ է եղել դեկտեմբերի 25--ին հանդիպելու նրան, անդրադառնելու իր ջոկատի հետ կապված հարցերի լուծման այն հանձնարարականներին, որոնք Չեռնոզուբովը վերապահել էր Կուլեբյակինին: Մինչ Անդրանիկի Խոյ եւ Վան հասնելը, Չեռնոզուբովը Վանում այցի էր եկել այս, անգամ էլ այնտեղի՛ց ռազմի դաշտ մեկնելու պատրաստվող ջոկատին իր. բարի խոսքն ասելու: Նրա գործը հեշտ էր: Նորից սովորականի պես ողջունել է կամավորներին եւ դարձյալ «համոզմունք հայտնել. որ հայերը նախկին եռանդով ու արիությամբ կշարունակեն իրենց փառահեղ մարտական գործունեությունը»՞: Ամանորի օրերից հետո Անդրանիկը Վանից ճանապարհվելէ դեպի լճի հյուսիս--արեւմտյան կողմում գտնվող Արճեշ քաղաքը, գավառային կենտրոնը, որտեղ այդ ժամանակ ջոկատը բավական երկար՝ ժամանակ հանգրվանել էր: Վանից ջոկատը ճանապարհ էր ընկել պոլտավյան կազակների հետ Արճեշից Ուրմիա տեղափոխված թամանցի կազակներին փոխարինելու համար: Ծանապարհին իր զորավարին ընդառաջ է եկել վաշտապետ Սըմբատը' հեծյալների մի խմբով `: Սմբատը, որ հրամանատարի բացակայության այդ տեւական ժամանակամիջոցում ինքն էր հրամանատարի պարտքը կատարում, կարող էր ընդառաջ գալ ոչ միայն տեղակալի գիտակցությամբ. այլեւ հնօրյա ֆիդայական ընկերոջ կարոտի զգացումով: Արճեշում տեղակայված հայկական ջոկատի եւ կազակների հիմնական խնդիրը համարվել է այնտեղ կուտակված քրդական ուժերը ցրելը, որոնք մշտապես անհանգստացնում էին արճեշյան խմբի զորքերին: Սրանից երեւում է. որ ռուսները բացահայտորեն ճանաչել են կամավորներին որպես քրդերի դեմ հաջող մարտերի հուսալի ուժ: Այնտեղ, ուր ուղարկվում էր Անդրանիկի ջոկատը, ճշգրիտ՝ համաՋիլան Դարասի բնակավայրը, մի ռազմական խըմբվել էին քրդական զիլան ցեղի մարտական ուժերը: Այդտեղ, ու այդ, այսպես ասած, ռազմական ճամբարում «քրդերին թուրք տար

.

ճամբարուֆ

Է եւ նա էլ. որպես «Օրագրական արձանագրուԱնդրանիկին ուղեկցել Է Վ Ահարոնյանը թյուններ», պատմել Է ընթացքը դեպի ռազմաճակատու մինչեւ 14916--ի մարտի 18--ի դեպքերը Տես ԽԽ 48. 49. 52. 53. նաեւ: նրա ներառյալ: «Հայաստան». Թ.. 49147թ.. «Անդրանիկ» հուշերի Տես գեն Կուլլեբյակինիօրագրականփաստաթուղթը. ՀՀ, ՊԿՊԱ. գիրքը. Բ.. 4957թ.: ֆ. 42.

ց.

Է

Գգ 8.

թթ.

«...օրագրութիւնը». էջ

29--43:

37--39:

Նաեւ`

Վ.

Վ.

Ահարոնեան. Անդրանիկ. Բ. Ահարոնեան... էջ 48:

4957թ.. էջ 34--38:՛

Նաեւ՝

գերմանացի սպաները ուժգնորեն նախապատրաստում էին գործողությունների, որոնքնախատեսումէր թուրքական հրամանատարությունը, եւ որոնց առաջին ազդարարը եղավ նրանց փախուստը Մանազկերտից 1915թ. նոյեմբերին» : Անդրանիկի ջոկատը Արճեշ՝ հասնելուց հետո ստանում է հենց այն հանձճնարարությունը. որի համար նա հմուտ էր ճանաչվում: Այսինքն' ուղարկվում է հետախուզության, խնդիր Ունենալով՝ որոշել թշնամու ուժերն ու տեղաբաշխումը: Տվյալները. երեւում է. ստացվել են եւ քրդերի դեմ, դուրս են բերվել համապատասխան քանակի Նախապատրաստությունն ավարտելուց հետո, ռուսական զորքեր: զորքերը 1915--ի նոյեմբերի 30--ի. լույս գեկտեմբերի 1--ի գիշերը անցնում են գործողության ի կատար ածմանը: Հարձակվող առաջատար զորամասը եղել է ռուսական զորախմբի գնդերից մեկի մի հարյուրյակ. որպես ավանգարդ. իսկ «գլխավոր ուժերի» տակ հրամանում հիշատակվել են առաջին հայկական ջոկատի 1--ին եւ 2--րղ, վաշտերը, նրանց հետ. երկուական հրանոթ եւ գնդացիր: Գլխավոր այդ ուժեր, մարտարշավի պետք է դուրս գային վաղ մթին. ժամը 4--ն անց քսան րոպեին: Չորքերի ընթանալու էր կամավոր հեծյալների դասակը: բերենք զորա-խմբի հրամանատար գեներալԿուլեբյակինի՝ որը նկարագրությունից, նա կատարել է իր ժամանակին, ոռպես պատմական ակնարկ. «Թնդանոթների առաջին իսկ կրակոցներից հետո Աղբաշ գյուղում ամրացած քրդերը թողնում են դիրքերը եւ բարձրանում նրանից հյուսիս--արեւելք գտնվող Ալի--Քեթել գյուղը: Այդ գյուղերը իրենցիցներկայացնում էին որպես իրար հաջորդող բնական ամեն դիրքեր»: Ընդհատելով. ենք ասել. ուզում թե դժվարություն " կարծես հայերի համար էր ստեղծված, եւ չէր սխալվել ոուսական որ հենց ձեռների մագլցումն էր նրանցհանձհրամանատարությունը, նարարել. «Կավավորներիջոկատի 1--ին եւ 2--րդ վաշտերը, թնդա-

Ճշգրիտ.

առավոտյա

վերջապահում

Մնացյալը՝

դժվարամատչ

նոթային կրակի աջակցությամբ. սկսում են թշնամու կարկտահա գնդակների միջով բարձրանալ զառիվեր սարերով: Ի վիճակի չլինելով արգելակել հայերի ընթացքը. որոնք առաջ էին մղվում բարձրաձայն «ուռա՛» քրդերը. թեեւ նահանջելով բացականչություններով, դեպի ետ ու ետ, դիմադրելու մի վերջին վճոական փորձ: են անում լեռնակատարի վրա, որտեղ կենտրոնացված էին նրանց գլխավոր ուժերը: Սակայն կամավորները կոտրում են նաեւ

այդ դիմադրումոտ նահանկորցնելով հարյուր հոգի, քրդերը, ստիպված թյունը, են Կամավորների ջում ջոկատը տալիս- է չորս զոհ կիրճի խորքերը: եւ

Է

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 421.

ց

4.

գ

8.

թթ.

29-44:

թվում որոնց Ա րշակը»: օգնական եւ

ութ

վիրավոր.

Հարյուրի դիմաց

չորսը.

էր հեծյալ

հրամանատարի դասակի

ճիշտն ասած. մեծ տարբերություն է. բայց

ուռճացնելու կամ չենք կարծում. թե գեներալ Կուլեբյակինըթվերը նվազեգնելու շահագրգիռ է:

ջոկատը վերադարձել է Արճեշ. իսկ քրդերի հարձՃակումներն էլ չեն դադարել: Բանակային հրամանատարությունը Արճեշի զորամիավորումը համալրող նոր ուժեր է ուղարկել: Դեկտեմվաղ առավոտյան քրդերի դեմ կովի Են ուղարկվել բերի 29-ի հայկական ջոկատի երկու վաշտ, երեք վաշտ էլ ռուսական զորամաՍերից եւ երկու թեթեւ հրանոթ ու երկու գնդացիր: Այդ օրվա, դեկտեմբերի 29--ի, կովի նկարագրությունը կազմել է ջոկատի ղեկավարությունը եւ ուղարկել հրամանատարությանը: Համաոռտագրությունը հետեւյալն է. Ջոկատը Արճեշից դուրս է եկել րլթջառավոտ ժամը .9--ին: Ցերեկը ժամը 3--ին 400 հեծյալ եւ հետեւակ քրդերը. հետեւելով իրենց դեմ ելած կազակային հարյուրյակին, բարձունքներից ցած են իջնում: Նույն ժամին քրդերին օգնելու համար ընդառաջ են գալիս իրենց ուժերից 200 հոգի: Նկատելով խաղաղ երթի Ճանապարհով ընթացող կամավորների ջոկատը եւ նրան մարտի անպատրաստ կարծելով, են մինչեւ հրացանազարկի հեռավորությունը: քրդերը մոտենում Եվ հենց այդ պահին էլ ջոկատը մարտական կարգի է բերում իրեն եւ կազակային հարյուրյակի հետ միասին հարձակման է անցնում զինված քրդերի երկու խմբերի դեմ: Կռվելով մինչեւ ուշ երեկո, խումբը գիշերում է եւ հաջորդ օրն առավոտյան շարունակում մարտը: Կազակների եւ կամավորների համագործակցությունը ետ է մղում քրդերին նրանց լուրջ վնասներ պատճառելով, որով եւ ավարտվում է դեկտեմբերի 30-ի օրը, որից հետո կամավորները են վերադառնում Արճեշ: Դրանից

հետո

բանակային

Ջոկատը հանգիստ է առնում եւ հրամանատարությանհետախուզական հանձնարարություններըկատարում: Քրդերը կրած պարտություններից հետո չեն նահանջում: Շուտով նրանք .վերադառնում են իրենց գյուղերը: Հունվարի 15--ին տեղանքը կամավորները հետախուզել են անձամբ Անդրանիկի ղեկավագությամբ: Եվ նա էլ նշել է, որ Արճեշի մոտակայքի երեք գյուղերը գրավել են քրդերը: Նրանք զավթել են ոչխարների հոտը, քշել լեռներն ի վեր եւ դիրքեր գրավել գյուղերում: Անդրանիկը գրելով այս Մասին Վանի ջոկատի հրամանատարին. նրան հայտնում է նաեւ քրդերի գրաված գյուղերի անունները: '

է

Ն

տւ:

Ն

տ:

Երկու

Կամավորական ջոկատը ձ2մռան այդ ընթացքում ավելի քան ամիս մնացել է Արճեշում. որտեղից հաճախակի մարտերի մեջ է մտել քրդերի դեմ: Եվ արդեն այն ժամանակ. երբ ջոկատը պատրաստվել է Բիթլիս շարժվելու, իր կազմում ունեցել է ընդամենը հոգի, .այդ թվում՝ 110 հեծյալ:

Բիթլիս տանող ճանապարհին ռուսական զորամասերի կազմում հայկական ջոկատը մասնակցում է Քյոփրի Քյո) եւ Խնուս Կալա բնակավայրերի գրավմանը: Դա ռազմական կարեւոր այն գործողությունն էր. որը հեշտացրեց զորքերի երթը միաժամանակ դեպի թե՛ Էրզրում, թե' Բիթլիս ու Մուշ: Բիթլիսի գրավման համար զորքեր նախապատրաստելիս չորրորդ կորպուսի հրամանատարությունն աէ ռանձին մի զորասյուն ուղարկել գեներալ Աբացիեւի ղեկավարությամբ: Այս գեներալը. որի մասին հատուկ խոսակցության հարկ է լինելու ներքեւում. անմիջապես. հունվարյան ցրտին, ռազմական գործողություններ է ծավալում. եւ նրան հաջողվում է հունվարի երկրորդ կեսին գրավել հայոց Նեմրութ սարի շրջանը. այնուհետեւ զորքերն ուղիղ տանել դեպի Բաղեշ: Այս մարտերին կամավորների առաջին ջոկատից բացի մասնակցել է նաեւ երկրորդ ջոկատը՝ Դրոյի հրամանատարությամբ ': Ճակատ. դուրս գալու առաջին կովի ժամանակ, որի մասին ասվեց վերեւում. վիրավորվելուց ու ապաքինվելուց հետո Դրաստամատ Կանայանը ոչ մի քայլ կանգ չի առել եւ ջոկատի գլուխ անցած գտնվել է միշտ այնտեղ, որտեղ առանձնապես քաջերի կարիքն է զգացվել. եւ առաջադրանքն է եղել պատասխանատու: Ռազմական հրամանատարության բոլոր հրամաններում, որտեղ հիշատակվում է հայ կամավորականների ջոկատը եւ նրա հրամանատար Դրոյի անունը, թԹոսքը միայն գովասական է: 1916--ի հունվարի 1--ի օրը Անդրանիկը եղել է Վանում: խաղաղ էր, զանազան կողմերից փախած վանեցիները վերադարձել էին ավեր ու կիսավեր իրենց օջախները: Քադաքում ռուսական զորք կար: Հրամանատար գեներալի հրավերով նոր տարվա գիշերն Անդրանիկը նրա հարկի տակ է Դրանից հետո է, ամսի է Արճեշ Զինվորներին 10-ին, որ նա հայտնի էր. որ ժամանել զորավարը գալիս է":

Քաղա

անցկացրել:

ւ. Այսպես. ամիսներն ու օրերը նշելով. պատմումէ Երեւանից Անդրանիկի հետ ճանապարհ ընկած Վ Ա. Ահարոնյանը իր հուշերի գրքում. Տե'ս- էջ Յ9--40: Մինչդեռ քանիցս հիշատակված «..Օրագրութիւնը»--ում ուրիշ է. նոյեմբերի 145--ին եկել Է Արճեշ եւ ճակատ գնացել:Նշվում են կռիվներ նոյեմբերի 7--ին. դեկտեմբերի29--ին. 30--ին. ապա. թռիչքով. փունվարի 20-ին: Տեսէջ 37--39:

1)

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 421.

ց.

մ. գ

8.

թթ.

29--44:

Ն

տ:

13--ին Դրոյի ջոկատը մտնում է արճեշյան զորախումԽնուս Կալա եկած ոուսական այն բը՝ լրացնելու համար այդ օրը Հունվարի

էր: զորամասի կազմը. որի հրամանատարը գնդապետ Նոսկովն Հունվարի 20--ին Արճեշի զորախումբը, այդ թվում նաեւ Անդրա-

նիկի ջոկատը, առաջ շարժվելով դեպի Բիթլիս. ուղեւորվում է Նորշեն գյուղը: Այստեղ էլ, Բիթլիս առաջանալու ճանապարհին, Արճեշից արեւմուտք 10 կմ հեռավորության վրա. Նորշեն գյուղի մոտ տեղի է

ունենում ընդհարում քրդական ուժերի հետ: Քրդերը զբաղեցրել էին գյուղից: դեպի Նորշեն տանող ճանապարհի երկու բարձունքները եւ, ապասում էին ռուսական ինչպես երեւում է, մարտի պատրաստ մոտենալուն: Վերջինիս զորամասի կազմում հայկական 1--ին ջոերեք հարյուրյակեւ երկու դաշկատն՛ էր, պոլտավյան կազակների է, որ առաջինը պատմում տային հրանոթ: Գեներալ Կուլեբյակինը է են սա բացել քրդերը: Եվ Սիփան սարի արեւելյան կրակ եղել ստորոտում, որը դեմքով դեպի վաղամեռիկ Աղբյուր Սերոբի հլսյրենի Ախլաթ գյուղն էր: յ

Ու՞ր էր հասել կամավոր հայ զինվորը: Սիփան

Ջինվորական հրահանգնե-

Սարերն էին հիշատակվում եւ Վանա լիճն ու Վան քաղաքը. Ախթամար կղզին. հայոց դաշտերն ու գյուղերը. գետերը... Կամավոր զինվորը ջահել էր. սիրտը՝ փափուկ. աչքը ճանապարհին եւ հոգին կարոտներով լի: Մի տեղ սիրած աղջկան էր թողել. տանը մորը սուրբ, իսկ ինքը ձմռան այս ցրտին ոտքը Սրսուռ ձյունին էր դնում եւ չէր տրորում. որովհետեւ ուր որ է գարուն էր բացվելու, եւ ձնծաղիկն էր ձյան տակից ճերմակ ժպտալու. ապա կապույտ մանուշակն էր զմրուխտ կանաչի հետ ծլարձճակվելու: Ձնծաղիկը չպետք է հողե սափորում փշրվեր եւ մանուշակի ծիլը տրորվեր... Ուրիշ էր այս հողի վրա կազակի քայլքը. ուրիշ էր ու տարբեր կամավոր զինվորինը: Երկուսն էլ մոր զավակ էին եւ հայրենիքի որդի Մեկը ամեն քայլի հետ հայրենի օջախից ու հայրենի. դաշտերիցհեռանում էր եւ կուզեր ետ դառնալ, զգալ սիրտ ջերմացնող սադնամանիքն իր երկրի, մյուսը ամեն քայլի հետ իր հայրենի հողն էր մտնում, իր պապենական տունը, ուր կանգառէր ` երազում: Եթե կռիվ չլիներ ու հրամանատար, հրացան չլիներ շալակին. թեկուզ Ճմռանը, հենց այդտեղ շորերը վրայից դեն կնետեր ու Վանա լճի ջուրը կմտներ. որ հովացներ Ճմռան ցրտին կարոտի կրակից վառվող՝ սիրտը. եւ կգտնե՞ր ուրիշ մի տեղ աշխարհում, ուրիշ ավելի զովացուցիչ. քան Վանա ծովի ջուրը հոգեհարազատ: Ու տեսնում էր կամավոր զինվորը իր մտած գյուղերը. մարդիկ գպվղթել էին, հին շեները դատարկ էին, միայն գյուղերը, թեեւ անշունչ, րում

եւ

Նեմրութ

թե.

չէին. կամավորի ձեռքին էին որ շարժեր սպասում. իրենց շունչ տար ու կենդանացներ: Դատարկված էին գյուղերը. որ չէին կարողացելհողից պոկվել եւ. իրենց տերերի հետ գաղթել: Գյուղերն իրենց տներով, որքան էլ ամուր կառչել էին հողին եւ սպասում էին զարկված ու կողոպտված, տերերի վերադարձին: Տները, որ նույն հողից էին շինված, ու՞ր պետք է գնային, ավելի լավ է, նորից հող դառնային եւ սպասեին. ո՞վ գիտե. գուցե մի օր դարձյալ վերադարձած տիրոջ տուն դառնային: Հնար լիներ Վանա ծովն էլ կգաղթեր իր ջրերի վիթխարի կգային ու իրենց տերերի ձգողական սափորով, հուներից դուրս հետքով գադթի ճամփան կբոնեին գահավեժ ջրերը գետերի, որ նույն գաղթի դժվար ճամփաներին եւ հեռավոր աշխարհների հանգրվաններում իրենց տերերի հայրենիքի ծարավը հագեցնեին: Իրենց ճամփան կփոխեին եւ գաղթող մանուկների հետ Երկրից կաթիլ--կաթիլ ու դաշտերում հալվող ձյան դուրս կգային գարնանհետ սարերում ջրերը, որ ուրիշ մի տեղ առվակու գետակ դառնային եւ իրենց խոխոջով օրորի անուշ երգն ասեին հայրենակարոտ գաղթական մոր բայց

մեռած եւ

զավակին... օրորոցային

Վեր կկենային, կառնեին իրենց բազմահազարամյա բարձրանիստ ու կգաղթեին նաեւ ամպեր ճեղքող լեռներն հայոց: Ո՞ւր ենք

քոչը

մնացել եւ ինչո՛ւ. խռովքի պապանձված զայրույթով հարցնում էին նրանք: Կողոպտված գյուղերն անգամ շարունակվում էին թալանվել, Վանա լիճը էլ որտեղից պետք է իրեն հարազատի սիրով փարվող լողորդ գտներ, լեռներն էլ ո՞ւմ պետք է պահապան կանգնեին, եւ ո՛վ

այսուհետ արժանի լիներ իրենց բարձունքներին. ով պետք իր լանջերիու կրծքի քար ու ապառաժ խորխորատներով իրենց անհաս ի վեր մագլցելու քաջությունն ունենար: Հարցեր կատարներն Վճիռներ էին: Հաստատուն: չէին սրանք եւ ոչ էլ տարակուսանքներ: ու եւ ջուրը իրենց դասը. այսօր մեկն .Հողն իրենց փորձն ունեին պետք

է

է

է մնայուն: Լեռներն անցավ, վաղը մյուսն է գալու: Հարազատն անփորձ չէին եւ անգետ: Բոլորը նրանց հայացքի առջեւ էր եւ իրենց մեջքի վրա, ամպեր են, ինչպես որ գալիս, այնպես էլ գնում են: Եվ ո՞վ պիտի այս դաշտերով, առվակներով ու գետերով, լեռների այս բարձունքներով այնպես ներշնչվեր. որ բնության գովքն այնպես հարազատ լիներ ու այնպես սրտամոտ, ինչպես բնածին բանաստեղ-

ծինը. Քո

Իմ

ծարաված սրտի համար երգիս ոսկե սափորով Սիփանա Վանա ակնիցպաղ ջուր առա ջերմ սիրով:

ահա, Արեւն,

Վանա

ծովից Ավախորիկ

է

:

ելնում.

ուսն է հանում. հանում է Ծովասարի վարդ ուսին, ուսին առնում ու տալիս է Առնոսին,

Ավախորիկն առնում ուսին" Վարագա

Վարագն առնում

ու

Ծովասարը Առնոսն արեւն առնում ուսին, ուսն է հանում Մարութա, Մարութա սարն ուսին առնում՝ ուսն է հանում Նեմրութա, Անդոքի. Նեմրութա սարն ուսին առնում' ուսն. է հանում Անդոքն արեւն առնում ուսին՝ ուսն է հանում Թոնդրակի. Թոնդրակն առնում ու Գրգուռի ուսն է հանում ժպտալով, Գրգուռն արեւն առնում ուսին՝ այսպես ուսե--ուս`տալով Սիփանսարի ուսն են հանում, եւ արեւը Սիփանին Առավոտն է թագադրում, վերածնում հույսը հին... հեռու--հեռ-գրել է նա, ով մի օր էլ հայրենիքից Այս-տողերը ու վրան հեծյալի նրա վում է տեսել Անդրանիկի գերեզմանը ձանը: Եվ լսել է նրա հայրենատենչ Ճճայնը. Գեիված հողս ինձ կկանչե, Ինչպես որդուն" մայրը բանտված, Ինձ. կկանչե Մուշն իմ, քանդված... Վանա ծովս կհառաչե, Սասնա գոց դուռն ինձ կկանչե..7: Համբերենք, այդ էլ կիմանանք, թե հողի աճյունը հող հայրենիքից հեռու--հեռվույմ զետեղվեց:

հուշա

.

զավակի

ինչու :

Կուլեբյակինը շարունակում է նկարագրել Բաղեշի ճանապարհին Սկսված կռիվը: Ռուսական երկու կիսավաշտ ուղիղ ընթացքով հարձակվում են հակառակորդի հենց կենտրոնի վրա: պոլտավյան կազակների մի մասը փորձում է Ճախից ու աջից քրդական դիրքը: Ստեղծված բարդ. երկկողմանի տանջալից վիճակում

Միաժամանակ շրջապատ

քրդերը. դիմադրելով երկու ժամ,

հեռանում

են

|

՝

մարտադաշտի ՞Անդ-

իր վաշտերից մեկի եւ պոլտավյան կազակների մի հար)հւրյարանիկն կի գլուխ անցած նահանջող քրդերին հալածում է մինչեւ մոտակայքի

լեռնանցքը: Երեկոյան կողմը վերադառնալով.կամավորներիջոկատը կազակները լրիվ կազմով մտնում են Նորշեն գյուղը: Կուլեբյակինն ասում է, որ ջոկատը ոչ մի զոհ չի տվել, կազակներիցեղել է մեկ զոհ,

եւ

իսկ «քրդերի տված զոհերը հաշվվել են տասնյակներով»: Ջոկատը ութօրյա դադարից հետո, ըստ Կուլեբյակինի. հունվարի է գնում դեպի Ալջավազ գյուղը: Օրագրողը նշում է. 29-ին առաջ որ հունվարի 29--ի օրը ջոկատը ընդհարվել է Հուսեյին փաշայի քրդական ցեղի եւ թուրք ոստիկանական ուժերի հետ. նրանց մեծ է թվով զոհեղ պատճառել եւ հարկադրել նահանջել: Փետրվարի է Հովհաննես Շիրազ. Երկեր. հ. 3. 1984. էջ 194. 196: Ց տակ ձիավորը.. Փարիզում: ՁՕՆշված փաստաթուղթը:

Հովհաննես, Շիրազ.Սպի-

71-ինջոկատը

Հաջորդ օրը եղել է մտել է Ալջավազ գյուղը: ու թուրքերը միատեղ հարձակԱխլաթում: Ալստեղ նույնպես քրդերն վել են. բայց դարձյալ հարկադրված են եղել փախուստի դիմել: Ինչպես երեւում է նրանք բռնազավթած, բերած են եղել բավական թվով: հայ կանանց ու աղջիկների, որոնց Անդրանիկը ազատել--ուղարկել է Վան: Նույնը եղել է առաջընթացի ճանապարհին, Ծղակ գյուղում. որտեղ դարձյալ ազատագրվել են նույնքան բոնազավթված հայ կանայք ու աղջիկներ եւ դարձյալ ուղարկվել Վան": Բաղեշը Տիգրիսի ճյուղավորվող երկու գետերով գրկված երկհաԲաղեշին մոտենալու կռիվների զարամյա բերդ էր ու բերդաքաղաք": այս փուլում, Կուլեբյակինը նույնն է գրում, ինչ որ Նազարբեկովը. վրա հարձակվելիս. այնպես էլ այժմ. ջոկատը «Ինչպես Նորշենի է ավանգարդում:Եվ ընդհանրապես Վանա լճից դեպի գնացել հյուսիս եւ արեւմուտք կատարված հետագա բոլոր գործողությունների ժամանակ... ջոկատը միշտ եղել է առջեւում եւ կրել է արշավի

ծանրությունները»`:

բոլոր

Փետրվարի 14--ին սկսվում է Բիթլիսի գրավման վճռական գրոհը' Գրոհող ուժերի առաջին շարասյունը կազմում էին գեներալ Աբացգիեւի հրամանատարության տակ գտնվող զորամասերը: Նրանք պետք է գրոհն սկսեին առավոտյան ժամը 5--ին, այդ հատվածում հակառակորդին շրջափակման մեջ վերցնեին Ճախ թեւից. որտեղից որ հարձակման գլխավոր ճանապարհն էր: Այստեղ է զետեղվել Դրոյի գլխավորած 2--րդ ջոկատը: Անդրանիկի ջոկատը գրոհելու էր միջին շարասյան կազմում. որի անմիջական հրամանատարնէր գնդապետ Ֆիլիպովը: Այս շարասյունն իր կազմում ավելի շատ ուժեր էր ձախ շարասյուն եւ ընդգրկում, քան առաջինը: Եղել են նաեւ ուժ: ընդհանուր պահեստային Նախապես որոշված էր, որ ռուսական զորամասը ելման դիրքում պետք է գտնվեր փետրվարի 16--ի վաղ առավոտյան ժամը 5--ին, այդ պահից էլ անցնելու էին եռանդուն հարձակման: Բայց պարզվում է, որ մինչ այդ թուրքերը հեռագել են իրենց առաջավոր գծերից: Այդ պատճառով հարձակումը տեղափոխվում է 15--ի վաղ առավոտյան: Նման պայմաններում գնդապետ Ֆիլիպովի զորախումբը, նրա կազմում Անդրանիկի ջոկատը, առաջ են շարժվում եւ առանց դիմադրության ու առանց կովի գրավում ճանապարհին ընկած երկու գյուղերը: Օրվա երկրորդ կեսին ջոկատի դեմ դուրս է գալիս թշնամու զորամասը: Վրա է հասնում մութը, եւ կռիվը դադարում է: Բայց ռուսական հրամանատարությունը դրա հետ չի հաշտվում: Պետք էր Է

ները.

«..օրագրութիւնը», էջ «Պ.

բ.

հանդես».

հ.

Դ.

1990թ:

Յ

39:

1.

Գ.

եւ նրա եկեղեցիԿերտմենջյան. Բաղեշ քաղաքը նշված նույն փաստաթուղթը: Կովեբյակինի`

Տես

:

-

մղել իանգնեցնելու համար թուրքերին դուրս Եվ ահա Անդրանիկի ջոկատին հանձնաիրականացնել սվինամարտի միջոցով: րարվում է առաջադրանքն է Անդրանիկը. եւ առանց լուրջ դիմադրուանձամբ վարել Մարտն է մղվել: Նահանջելով. թուրքերը թյան թշնամին այնտեղից եւս դուրս են Բիթլիսի դարպասներին: Եվ այստեղ դեմ ընդհուպ մոտենում է վճռական դժվարությունը: հանդիման ելնում Կամավորների ջոկատը առաջ էր գնում ցածրադիր կիրճով, Որից վեր թուրքերն էին իշխում: Նրանց համար հեշտ էր մոտեցող ուժերին կրակի տակ պահել եւ արգելել նրանց առաջխաղացումը, ինչպես եւ նրանք վարվում են: Ըստ երեւույթին ջոկատի համար ուրիշ ելք չի եղել: եւ Փետրվարի 16-ի վաղ առավոտյան ջոկատի 1-ին 2-րդ են հրաձգությունը բարձունքում գտնվող թուրքերի վաշտերը սկսում դեմ: Նրանք ոչ թնդանոթ ունեին. ոչ էլ գնդացիր: Դրանք բերվել են կռիվն սկսվելուց երկու ժամ հետո: Ներքեւում. որտեղով առաջանում ու էին կամավորներն կազակները, խոր Ճյուն էր, վերից՝ հարմարադիրք Թշնամու կրակը: Եվ այդ անդադար կրակի տակ զինվորները. պետք է խրամատներ փորեին իրենց համար եւ դիրքեր գրավեին: Դա պարզապես անհնար էր: «Աջ թեւում, գրում է Կուլեբյակինը, մագլցում էին հայերը, Ճախում՝ ռուսները: Սակայն բոլոր ջանքերը ապարդյուն. թուրքերը համառորեն պաշտպանվում էին եւ մութն ընկնելուն պես մարտը դադարում է: Ջոկատը ունենում է 15 սպանված եւ.55 վիրավոր»': Կարճատեւ կովում այսքան կորուստ,երբեք չէր եղել:

իրքերից:

ԱԱ

--

--

,

Կամավորները նախորդ օրերի կռիվների

հետ միասին արդեն 36 ոտքի վրա էին. անքուն, փետրվարյան ցրտին ու Սառնամանիքին: Եվ այնուամենայնիվ. վերջին ուժերը լարելով. քաջաբար կովում էին: Վերջապես թե՛ կամավորներին, թե' կազակներին թույլատրվում է հեռանալ դիրքերից եւ իրենց տեղը զիջել փոխարինող նոր ուժերին: Կռիվը շարունակվում է, եւ թուրքերը համառորեն չեն զիջում

ժամ

դիրքերը:

Փետրվարի 18--ի լույս 19--ի գիշերը կամավորներիջոկատը ճաէ ռազմական փաստաթղթերով: ուղարկվում: Սա. ստույգ

կատ" է

Անդրանիկին ուղեկցող Վարդգես Ահարոնյանը նաեւ հետեւյալն է պատմում, որը նման փաստաթղթերումկարողէր եւ տեղ չգտնել: Բիթլիսը գրավելու նախորդօրը. ցերեկվն վճռական խապատրաստվող երեք զորամասերի հրամանատարներ Նոսկովը, Ջեմցովը եւ Ֆիլիպովը Անդրանիկին հրավիրում են խորհրդակցու-

գրոհի. նա-

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ.

121.

ց.

1,

գ

8,

թթ.

29-44:

`

թյան: Գիշերային հարձակում էր լինելու: Ինչպե՞ս, ի՞նչ Ճեւերով, որքա՞ն զինվորով կարելի կլինի ընկճել թուրքերի դիմադրությունը. այս հարցերին ի պատասխան ցանկացել են իմանալ Անդրանիկի կարծիքը. պատմում է Վարդգես Ահարոնյանը: Անդրանիկնիր կարծիքը հայտնել. է, խորհուրդ տվել: Միայն թե նաեւ վրդովմունքի առիթ է ունեցել, որը հայերեն արտահայտել է Վարդգեսին, բայց գնդապետ Ֆիլիպովը, որի ենթակայության տակ էր նաեւ առաջին ջոկատը, խոսքի շեշտից հասկացել, հարցրել է. թե բանն ինչումն է: Անդրանիկը վրդովված էր, որ ջոկատին կռիվների մի ծայրանկյուն էին բաժին հանել: Ֆիլիպովն. ասել է, թե դա հեշտությամբ կարելի է շտկել. Անդրանիկը թող ասի, որտեղ հարմար է գտնում, այնտեղ էլ նա կարող է իր համար տեղ ընտրել: Չի ցանկացել փոխել վիճակը, համաձայնել է: Այդ դեպքում Ֆիլիպովը խնդրել է. որ գիշերային կովի ժամին Անդրանիկն իր հետ լինի որպես օգնական. իսկ իր տեղը ջոկատում նշանակի մեկ ուրիշի: Այդպես էլ եղել է': Վրա է հասնում կեսգիշերը Հարմարավետ շենքերում գտնվող թշնամու դեմ իրենց անհարմար դիրքից նրանք բացառիկ հերոսություն եւ հմտություն են ցուցաբերում: Գործադրվում են բոլոր ջանքերը' գիշերային խավարի մեջ թշնամուն շրջանցելու համար: Ճակատային գրոհը չէր օգնում, բայց եւ ոչ դք՝"ուրիշ ելք չէր տեսնում: Կյանքի 51--րդ տարին բոլորող Անդրանիկն իր զինվորների հետ էր՝ Հրամանը տրված ատրճանակը ձեոքին եւ սվինամարտիպատրաստ: էր: Այլեւս հարկ չկար լրացուցիչ խոսք ասելու: Անձնական օրինակն էր էր հրամանը եւ առաջ մղողը: Իսկ խոսքերը. որ նա ասում չկային: Գիշերվա բառարաններից ոչ մեկում թշնամու հասցեին. կեսին. ժամը 3--ին. ջոկատի 3--րդ վաշտն ընթանում էր արդեն որպես առաջին շարասյուն առաջապահ ռուսական մի վաշտի հետ միասին: Առաջադրանքը կտրուկ էր. «անպայման .նախապես գրավել բարձունքը»: Գրոհն սկսվելու ժամը նշանակված էր գիշերվա երեքը, դրանից հետո այլեւս անվերապահորենպետք էր շրջանցումով մտնել քաղաք:

չի Կուլեբյակինը պակաս ոգեւորությամբ ու պատկերավորությ գրում. էր, որը միջին շարասյան Հ«ուռան» «Սահմանված սկսվում է հարձակումը: Առաջ են շարժվում ջոկատի 1--ին եւ 2--րդ վաշտերը եւ աճապարող հեծյալները Սմբատի հրամանատար թյամբ: Նրանց տեղը գրավում է 3--րդ վաշտը. որը թողնվում է պահեստում: Իջնելով կիրճ. վաշտերը բարձրանում են դեպի թուրքական դիրքերը, ընդհուպ մոտենում են, կրակ արձակում եւ սվինա1 Վ Ահարոնյան. էջ 100--101:

ազդանշանով,

է երկու լեռնային հրանոթ եւ 40 անցնելով. 2-րդ դիրքերից առաջ վաշտն հեծյալները, հետամուտ իսկ 1--ինը եւ շտապող իջնում է քաղաք. լինելով փախչող թշնամուն, աջ կողմից լեռնալանջերով դուրս են գալիս քաղաքից եւ ելնում են նրա հարավային ծայրամասը»՝: Ուղղամիտ է գեներալ Կուլեբյակինը: Եթե այդպիսին լինեին բոլո՛ր գեներալները... Եվ եղել են. համենայն դեպս, եթե ոչ գեներալներ, ապա գոնե եղել է մի գնդապետ, որի անունը մեզ հայտնի է. խոսքը Բիթլիսի համար մղված մարտերի աջակողմյան զորամասերի հրամանատար Ֆ. Նոսկովի մասին է. որը գնահատելով Անդրանիկի է համարել հրամանատարուծառայությունը, հետագայում պարտք թյանը հղել հետեւյալ զեկույցը. «Բիթլիսի գրոհի ժամանակ փետրվարի 18--ի եւ 19--ի գիշերները. 1916 թվականին. գումարտակի հրամանատար Անդրանիկը, նշանակված լինելով աջակողմյան ռազմական շրջանակի հրամանատար՝իր երկու վաշտերով ...անձամբ քաջության եւ անվախության օրինակ ցույց տալով. ոգեւորում էր իր կամավորներին. որոնք արագորեն թուրքերին դուրս նետելով. տիրեցին խրամատներին եւ վերցրին գերիներ, գրավեցին թնդանոթներ եւ տիրեցին Բիթլիսին»: Նշելով այս. Նոսկովը առաջարկում է Անդրանիկին. պարգեւատրել Սուրբ Վլադիմիրի 4--րդ աստիճանի շքանշանով. սրով եւ ժապավենով": Հերոսաբար են մարտնչել նաեւ ԴրաստամատԿանայանն ու նրա զինվորները: Անդրանիկ եւ Դրո՝ հայոց քաջության երկու Ղահվիրաներ: Բիթլիսի գրավման պատմությունը Նազարբեկովն սկսում է դեռեւս փետրվարի 4--ի դեպքերով: Այդ ժամանակ դեպի Բիթլիս արշավում էր Աբացիեւի գլխավորած. զորամասը, ընթանալով Նազիկ, Կարմունջ, Թեղուտ. Դատվան գյուղերով: Փետրվարի 5--ին վերադառնալով Ախլաթից. Անդրանիկի ջոկատը գալիս է Կարմունջ, որտեղից հաջորդ օրը' Դատվան: Փետրվարի 41--ին ռուսական զորքերը հրաման են ստացել թուրքերին դուրս քշել գրաված դիրքերից: Ջոկատը գտնվել է աջից ռուսական մի գնդի. Ճախից՝ հարյուրյակի միջեւ: Անդրանիկի ջոկատը լրիվ կազմով, երկար շարաշղթայով կանգնում է հակառակորդի դեմ հանդիման: Ըստ Նազարբեկովի նկարագրության. ջոկատի վիճակը ծանր էր. հակառակորդն իր գրոհը կենտրոնացնում է հենց ջոկատի վրա, որից հետո այլեւս այն դժվարանում է դիմանալ ճնշմանը: Հարկադրված նրան օգնության են ուղարկվում հետախույզներն ու պահեստի ուժերը: «Դրությունը դառնում է եիերուն. գրում է Նազարբեկովը, հայկական ջոկատը գնումէ սվինամարտի,բայց

հարում

Վերցվում ժամապահներին:

հրացան:Թուրքական

--

--

է.

ՀՀ

ՊԿՊմ,

ֆ

12,

ց.

գ

8. թթ.

29--44:

«..օրագզրութիւնը». էջ 164:

Հնեաճակը, փոխվում

սվինահարվածով ետ է մղվում..»": Վ է լրացուցիչ ռուսական զորքեր մարտի մեջ Բիթլիսը. ըստ Նազարբեկովի. գրավվում է երկու կողմերի համար էլ անսպասելիորեն աննշան կորուստներով: Բնակչությունըխաղաղ անգամ նույնպես քնի մեջ էր, կայազորի զինվորների մի մասն նիրհում էր' տեւական ու անընդհատ կոիվներից հոգնած: Եվ հենց ադիթով էլ գեներալը պատմում է հնամենի մի առասպել: այս ԱլեքսանդրըՄակեդոնացին արեւելք իր արշավի ճանապարհին, քաղաքը գրավելուց հետո, թողել է իր հրամանատարներից մեկին եւ հանձնարարել, որ ոչ մի թշնամի այնտեղ ոտք չդնի: Եվ երբ Մակեդոնացին վերադարձին պետք է անցներ Բիթլիսով, հրամանատվել. որ վերստին տարը նրան այնպիսի մի դիմադրությունէ ցույց մտնելը նրան հաջողվել է մեծ դժվարությամբ: Բռնի Ալեքքաղաք սանդրի մոտ բերված հրամանատարը նրան պատասխանել է, որ ինքը ոչինչ ավելին չի Ճգտել անել. քան իր զորավար Ալեքսանդրի

կատարելը": հրամանըճշտորեն..

Փետրվարի 19--ին Բիթլիսի գրավման տառապալից կռիվները նոր էին ավարտվել, երբ նույն օրը գեներալ՝ Աբացիեւը, որ Նազարբեկովի ընդհանուր հրամանատարությանը ենթակա Բիթլիսյան զորախմբի հրամանատարն էր, նոր հրաման է թողարկում, որով Անդրանիկի ժամանակ Բիթլիսում գտնվող Դրոյի ջոկատի ջոկատին եւ այդ վաշտերից մեկին կազակային մի հարյուրյակի հետ պարտավորեց-

հաջորդ օրը եւեթ, փետրվարի 20--ին, ձեռնամուխ լինել կողմում եւ դեպի հարավ--արեւմուտք հետախուզականպար'կատարման:: տականության Փոխանակհանգիստ տալու անմիջապես նոր. ոչ պակաս ծանր հանձնարարություն: Անդրանիկը շատ պետք է իր ջոկատի զինվորների նկատմամբ անտարբեր, նույնիսկ. անհոգի, արհամարհական լիներ. որպեսզի համաձայներ նման հրամանի հետ եւ ելներ հապճեպ այն կատարելու: Անդրանիկըբողոքի դիմում է հղում Աբացիեւին եւ խնդիր դնում, որ ջոկատին հանգիստ է պետք տալ, այլ ոչ թե հետախուզության ուղարկել: Ջինվորներն անչափ հոզնած են, գրում է նա. անդադար արշավներից ու ծանր մարտերից հետո կոշիկները մաշված են. հագուստը նույնպես, եւ հյուծված են հաճախակի, անսնունդ մնալով... Աբացիեւը բոլորովին է նաեւ ջոկատի զինվորների ցուցաբերած հերոսությունը անտեսում Բիթլիսի գրավման կոիվներում եւ ակնարկ անգամ չի անում նրանց պարգեւատրելու մասին: Ավելին, նա իր հրամանում այնպես է նշում, է

նում

Մուշի

4 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ 45, Է 1. գ 341Ն թ. 42 Ն տ. 31. 16, 17, (Խազարբեկո4է թթ գ վի եւ Անդրանիկի թիկնապահի օրագրության տարեթվերը չեն համընկնում: Հաճախ 9--10 օրվա տարբերությամբԷ: Աշխատել ենք ճշտել միջոցով): 3 ՀՀ ՊԿՊԱ. ֆ. 12.

ց.1

գ

8,

թթ. 54-63

համեմատությունների :

:

ստացվում է. թե այդ հերոսությունը ցուցաբերել են մյուս զորամասերի զինվորները. բայց ոչ հայ կամավորները: Այս .ամենը Են բերում Անդրանիկի խոր զայրույթը, որը եւ առիթ է տալիս առաջ ջոկատի հրամանատարի իր պաշտոնից հրաժարվելու դիմում ներկայացնելուն: Դա լուրջ եւ ծավալուն պատմություն է, որի մասին առանձին կխոսենք ստորեւ: որից

1916--ի փետրվարի 27--ի Կազարբեկովի հրամանից երեւում է, Որ ինքը: գուցեեւ իր ենթակայության առանձին զորամասեր, գտնվել են Չարբորոխում: Այդ -ժամանակ. ինչպես ասվում է հրամանում, Հ«ջախջախված թուրքական բանակը նահանջում է դեպի- Բայբուրթ եւ

Էրզրում»: Միաժամանակ թուրքերը մտադիր են եղել Երզնկա--Խարբերդ--Դիարբեքիր գծի վրա նոր,ուժեր կուտակել' ոչ միայն Ռուսաց զորքերի արշավը դեպի երկրի խորքը կանգնեցնելու, այլեւ հարձակման անցնելու նպատակով: Ենթադրվում էր նախ ետ գրավել Էրզրումը եւ ամրապնդվել Դեւեբոյինիդիրքերում: Այդ այն ժամանակ էր, երբ Մուշ--Բիթլիս ռւղղության հարավակողմում գործողությունների էր նախապատրաստվում Խալիլ բեյի կորպուսը. իսկ Նազարբեկովի զորախմբից դեպի ձախ, Վանի շրջանում Ադրբեջանա--Վանական էր: Նազարբեկովի զորախմբի նպատակնէր, անվանված զորախումբն ի թիվս այլոց. ամրապնդել Դիարբեքիրից եւ Եփրատի ձախ ափով տանող ճանապարհը, ամուր պահել Բիթլիսի կիրճն ու այն շրջապատող ճանապարհը: Նշված օրվա հրամանով Նազարբեկովն առանձնացրել է երկու վաշտ եւ հայ կամավորների առաջին ջոկատը, նրանց միասին հանձնարարելով տեղավորվել Բիթլիս տանող ճանա- . պարհի խաչմերուկի մոտակայքի գյուղերում եւ փակել հակառակորդի երթը դեպի Մշո դաշտ: Աջ կողմից գեներալ Աբացիեւի զորախումբն էր, Ճախից' Վանի կոչվածը: Նույն հրամանում նշվում է նաեւ եւ ընդհանուրից առանձնացված Բիթլիսյան անվամբ ձեւավորված զորախումբը, գնդապետ Օբրազցովի հրամանատարությամբ. որի կազմում անմիջականորեն մտել է Անդրանիկիջոկատը, իբրեւ բանակային մեկ գումարտակ: Փաստաթղթի տակ ընդհանուր հրամանատար Նազարբեկովիցբացի նրա երկու տեղակալների՝գնդապետներ. Օբրազցովի եւ Չայցեւի ստորագրություններն են: Անդրանիկի անմիջական հրամանատար Օբրազցովը `՝փաստաթուղթը ստորագրելուց հետո մեկնել է Մուշ, այնտեղից՝Բիթլիս: Մի երկու օր հետո Նազարբեկովն է իր շտաբի հետ տեղափոխվել Մուշ': Հ

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ

45.

9.

1.

Գգ

թթ.

28-44:

9-ից ջոկատըշարժվում է ուղիղ դեպի Մուշ եւ մեծ այդ ուղղությամբ տեղի ունեցող զորախմբի կազմում ռազմական գործողություններին:: Առհասարակ հայտնի փաստաթղթերն ու սամբ նաեւ մեր հայտաբերած նյութերը հնարավորություն չեն տալիս պարզելու ինչպես դեպի Բիթլիս, այնպես էլ Բիթլիսից Մուշ ջոկատի ընթացքի ամբողջական պատմությունը: Օրագրության այս հատվածի փաստերը սուղ են. ամիս ու ամսաու ու ետ, երեկո կամ առավոտ: Վերը առաջ քաղաք, թիվ. գյուղ քանիցս հիշատակված Ավետիս Ահարոնյանի որդին՝ Վարդգես Ահարոնյանը. դարձյալ օրագրության կարգով. բայց հուշեր է գրել: Դրանցում իրական կոիվներն են եւ իրական Անդրանիկը: Ընթերցենք համաղռոտած մի քանի էջ: Վանի հյուսիսով ժոկատը լճի երկայնքով ընթանում է դեպի արեւՄուտք: Ջոկատի թիկունքից առաջանում են կազակ հեծյալներն ու հրետանին, գնդապետ Վասիլեւի հրամանատարությամբ: Հեռվից նըրանց դեմ հրացաններից կրակ են բացում քրդերը: Բայց Վասիլեւը անձայն զորամասի հետ ընթանում է առաջ: խաղաղ ու Կռվի անխուսափելիությունը եւ մարտի մեջ մտնելու անհրաժեշտությունը զգալով, Անդրանիկը Վասիլեւի մոտ կապավոր է ուղարկում՝ թշնամու դեմ կռվի մեջ մտնելու հրաման տալու առաջարկով: Վասիլեւը հակադրվում է, ասելով. որ ես եմ այստեղ հրամանատարը, Յա՛ նաչալնիկ. պնդելով. որ ինքը կրակելու անհրաժեշտություն չի տեսնում: Անդրանիկը. որ միչ այդ էր հասել, զայրույթով գոչում.է. --Ցա՛ նաչալնիկ, եւ ջոկատին կռիվ սկսելու հրաման. է տալիս: (Ասում են Անդրանիկը ոումսերենհրամայում էր. թուրքերեն' հայհոյում): Ջոկատն առաջ է մղվում. հետն էլ ոուս զինվորները:' Վերջում Վասիլեւը հարկադրվածէ լինում իր կրակ բացելու տալ: հրաման կողքին Թշնամինցաք ու ցրիվ է լինում: Անդրանիկը Ահարոնյանին հանձնարարում է գնալ Վասիլեւի մոտ եւ Վարդգես ասել նրան՝ «ճամփան բաց է, թող գա ու քալե»: Քրդերի հետ ջոկատի թեժ կռվի ժամանակ Անդրանիկը էլ չի համբերում: Սուրը հանած ելնում է, որ կովի մեջ մտնի. մոտիկ կանգնածկամավորները նրան հազիվ ետ են պահում: Կդիվներից մեկից հետո Անդրանիկը տեսնում է մի քուրդ երեխա, որը մեռած մոր դիակի մոտ աղեկտուր լալիս է: Վերցնում է երեխամոտիկ գտնվող կամավորին եւ պարտավորեցնում. յին. հանձնում Մարտի

մասնակցում

հուշագրություն մա-

-։

--

տեղ.

--

հրետանուն

կանգնա

1.

«..օրագրութիւնը». էջ

39--46:

Վ.

Ահարոնեան. Անդրանիկ... էջ 62--63.

69--70:

«Հոգ

տար

այս

երեխային. ե-

թե իր գլխեն մազ մը իյնա, ձեոքես չես ազատիր»: Զարմանալի է Անդրանիկը. է Վարդգես մտածում Ահակռվող քրդի հանրոնյանը, դեպ" անողոք. նրա որբ մնացած երեխայի հանդեպ՝ քնքուշ... --

-.

--

Անդրանիկը, կազակային զոհետ զուգահեռ ու միատեղ ընթանալիս, շատ անգամ էր իր ջոկատն առաջ տարել ու կազակներին նույնպես մարտի մղել: Բայց մի անգամ կազակ ՃԵ. զինվորն Անդրանիկից հանձճնարարություն ստանալուն պես աճապարում է գնդապետ` Վասիմոտ եւ ասում, քայլել: թե Անդրանիկը հրամայում է արագ լեի Վասիլեւը զայրանում է' ինչպես թե Անդրանիկը հրամայում է: Կազակը ստիպված ուղղում է, շարժվի»`: «Անդրանիկը խնդրեց, որ հետեւակն արագ Գնդապետն ըստ երեւույթին հասկացել է, թե բանն ինչումն է, ընդունել է սովորականի նման: Փետրվարի սկզբից ջոկատը ճիշտ այն կողմերով է ընթացել. որտեղ Անդրանիկի 1903 --1904--ի ձմեռ--ամառային կռիվներն էին, թաքստոցներն ու կացարանները. դեպի Բիթլիս եւ Բիթլիսից Մուշ: Գիտեր բոլոր ճամփաները. գիտեր գյուղերը, մարդկանց, կռիվների. հարմար ու անհարմար դիրքերը: Բիթլիս տանող ճանապարհին. խոր ձյան պայմաններում. ձոր ու լեռների միախառն հատվածում. ուր Ռահվե Դուրան դաշտն է, դեմ են գալիս թուրքական ու դիմաց դուրս ռուսական զորամասերը: Կռիվը միանգամից լինում է ե՛ւ հրացանային., ե՛ւ գնդացրային, ե՛ւ հրանոթային: Անդրանիկը ջոկատի մարտը վարում է հեռադիտակով. հետեւելով հատկապես հրանոթային կրակին: Տեսնում է, թե որտեղից են գալիս թուրքերի արկերը եւ գտնում է, որ իրենց ամբողջ դժվարությունը բխում է դրանից: Թարգմանիչ դարձած Վարդգեսի հետ է մարտկոցի հրամանատար դուս Սպային եւ մատնամոտենում անում ցույց հեռվում այն կետը. որտեղից գալիս էին թշնամու թնդանոթների արկերը: Վարդգեսը լսում է նրանց զրույցը.

"րամասի

ՍԵՊՈՒՀ

31 Ն

տ,

էջ

72-73:

Անդրա

պահանջում է, որ հենց դեպի այդ կետը ուղղվեն հրանոթների է. հրանոթների համար փողերը: Սպան քմծիծաղ է տալիս. հեռո՛ւ անհասանելի: Անդրանիկը հեռադիտակը շտկում է, աչքով չափում եւ

Մյուս, մարտը ապահանջում կրակել: Սպան նորից է համառում: զին:վոռներիի հետ միասին երբ ջոկատը դուս վարտվելուց հետո, անցնում էր հենց Անդրանիկի նշած տեղով. աարզվում է. որ նա Միանգամայն ճիշտ էր: Այս ընթացքում ինչե՛ր է տեսել Անդրանիկը, եւ ի՛նչ մտորումների տեղիք կտար տեսածը. ոուսական բանակը առաջանում էր, թուրքականը՝ նահանջում: Նահանջի Ճճամփաներին՝ Բիթլիսից դեպի Մուշ, հապճեպ. անկանոն երկրի խորքերն էր գաղթում թուրք եւ քուրդ բանակը թիկունք էր կանգնել գաղթողներին. երբ հաղթող ռուսական զորքը ոչ խփում էր. ոչ էլ բնաջնջում անզեն բնակչությանը: Եվ այնուամենայնիվ Վարդգես Ահարոնյանը հիշում է. «Պարզ էր, որ թուրք բանակի դիմադրության գլխավոր, եթե ոչ միակ նպատակը .այդ գաղթականության պաշտպանությունն էր»: Կարող էր բարենախանձ Անդրանիկը նախանցյալ եւ անցյալ տարիների դեպքերի վերհուշի ծովն ընկղմվել, երբ հայերի նահանջն էր Սալմաստից Ջուլֆա եւ Վանից Իգդիո: Ի՛նչ համեմատություն: Սկզբում թուրքական զորքերը ետ ու առաջ էին գնում, որպեսզի թիկունքում իրենց մյուս զորամասերը եւ անկազմակերպ զինված ամբոխը արագ ու շատ հայ բնակչություն կոտորեին, չնայելով, թե այդ միջոցին ինչքան հողեր հարկադրվածկլինեին զիջելու.. Սա արյունռուշտ մոլուցքն էր հայության նկատմամբ: Իսկ այժմ դեպի Բիթլիս եւ: Բիթլիսից դեպի Մուշ թուրքական բանակի նահանջի ճանապարհին կուտակվել էր նահանջող քուրդ եւ թուրք բնակչության հսկայական զանգված: Քաղաք ու գյուղ իրար հետեւից բաց թողնելով. թուրքական բանակը խնամքով պատսպարում էր անզեն բնակչությանը եւ ավելի շատ նրան ռազմի դաշտից հեռացնելու գործով էր զբաղված, քան բուն մարտական խնդիրների կատարմամբ: Անդրանիկը կարող էր միայն ցավել Սալմաստից ու Վանից հայ գաղթականության նկատմամբիրենց աջակից բանակային զորամասերի ոչ լիովին հոգատար գտնվելու համար: Մուշի

բնակչությունը: Թուրքական

ճանապարհին շարունակվող կռիվների ժամանակ Անդրանիկն իրեն ուղեկցող զինվոր Թոուցիկ Գեւորգի հետ միասին գնացել է դեպի Բաբշենի դիրքերը. որտեղ. կռվում էր ջոկատը:Տեղ հասնելուց անմիջապես հետո ուղեկցողը ձիուց իջնում, ձեռքը մեկնում է Անդրանիկի ձիու սանձճին, որ նա ապահով իջնի, տեղն ու տեղը բռնում է կողքը եւ տապալվում գետին. հազիվ ասելով՝

Ն.

տ.

էք 84-85:

«Ես

զարկվեցի, փաշա»:

«Ի՞նչ կը խոսիս. տղա. կատա՞կ կընես»-- ասել Գեւորգն այլեւս չկար":

է

Անդրանիկը:

Սա միակ պատահականությունը չէր Անդրանիկի կյանքում: Դրա համար մարդիկ բերնեբերան տարածում էին, թե Անդրանիկին գնդակ չի կպնում. որ դա աստծո կամքով է. իսկ Անդրանիկը այդ կապակցությամբ քմծիծաղ տալով ասում էր. Հադիկ սիմբոլ է»:

Ինչպես Վանում,

Բիթլիսում նույնպես քաղաքի հայությունը

ան-

բանակին ու նրա հետ հայ կամավորհամբեր սպասում էր ռուսաց ներին: Այստեղ էլ ջարդ էր եղել. անհաշիվ քանակությամբ զոհեր: Շատ քիչ մարդ էր մնացել հայրենակիցներից, ովքեր գաղթի ճամփան չէին բռնել: Քաղաք մտած կամավորները շտապել են հետաքրքրվել նրանցով. աշխատել օգտակար լինել: Այցելել են տեղի ամերիկյան միսիոներական դպրոցի շենքը, որտեղ պատսպարված են տարեկան: Տխուր ու եղել մի քանի տասնյակ հայ աղջիկներ՝ 10--18 մռայլ տեսարան. նրանք բոլորն էլ զրկվել էին իրենց ծնողներից, հարազատներից եւ պատսպարանում անգամ ապրում էին ահով ու դողով: Այնպես որ կամավորների ուրախառիթ այցն անգամ նրանց դեմքին ժպիտ չի բերել: Սրանք .այն աղջիկներն էին, որոնց տարիներ հետո Վարդգես Ահարոնյանը հանդիպել է Ամերիկայում եւ են թե ինչ հետագայում այնտեղ էլ նրանցից փրկվել մահվան ճիրաններից": է հետ քայլում Անդրանիկն այնուհետեւ իր ջոկատի Բիթլիսից Մուշ տանող ճամփաներով: Տասներկու տարի առաջ էր դուրս եկել այս կողմերից: Բայց կարծես ավերումների մի հազարամյակ անցած լիներ: Հազիվ էին ճանաչվում երեկվա շեն գյուղերը: Միայն լեռներն էին կանգուն. գետերն ու առվակներն էին իրենց հոսքով Ճայն տալիս. կարկաչում ու կանչում. բայց ո՛վ էր այլեւս նրանց լսողն ու նրանց հասկացողը: Մնացյալ ամեն ինչը կարծես անկենդան լիներ: Մի ամբողջ տարի կոտորած ու մահ էր եղել, անթաղ դիակները նեխել էին. եւ ագոավներն էին կոնչում չորս կողմում: Եվ մեկ էլ քրդերն էին ու թուրքերը հրացանակիր ու

իմացել.

հրաշքով զինվորների

հոշոտող որոնումներով, որոնք ռուսաց բանակին դիտում էին բվի աչքերով, չէին մոտենում նրանց. միշտ ընտրում էին այն արահետը, որ դուսներից դիրքով վեր լիներ. սարերի կատարներին, որովհետեւ վախենում էին մոտենալ նրանց, բայց եւ տեսադաշտից բաց չէին թողնում: Կոտորածն արդեն եղել էր, եղել էր ու շարունակվում էր ա՛յն, ինչ մարդկության պատմությանը պարգեւել է նրա անմարդկային սխրա3

Ն

տ.

էջ 95--06:

4Նտ.

էջ 101-111:

.

հրաշքը, որը կոչվում է ցեղասպանություն: Եղել էր ու շարունակվում էր. մեռածները թաղված ու անթաղ դիակներ, իսկ սպանողները՝ ծով արյան դիմաց իրենց ծարավը չհագեցրած զինվորներ, որոնք նույն պրյունռուշտ մոլուցքով հետեւում էին Անդրանիկին ու նրա՛ջոկատի տղաներին...Եվ հեռվից. սարերի կատար-` էին նրանք ու գուցե թե զարմանում. այս ի՞նչ է. ներից տեսնում զինվորնե՞րեն հայ կամավորները. թե՞ հուղարկավորողներ: Ճանապարհի բոլոր գյուղերն էլ գերեզմանային լռության մեջ էին: Եկել էին թաղողները եւ ձյունից մաքրում էին հողը. որդիների իրենց պարտքն

գործության

սեւ

էին կատարում`հողին հանձնելով վաղուց մեռածների դիակները: Եվ թաղողների հետ նաեւ Անդրանիկն է, նաեւ նույն այս վայրերում ֆիդայական կռիվներիօրերի նրա հին ընկեր Սմբատ Բորոյանը, առաջին ջոկատի առաջին վաշտի պետը... Ուրախության առիթ էլ էր լինում: Ծանապարհի գյուղերից մեկում, ջոկատի կանգառի ժամին երկու քուրդ համարձակվել են իջնել սարերից, որպեսզի գան Անդրանիկին տեսնելու: Կամավորները բըոեն: Պարզվել է, որ այդ նել. ուղեկցել--բերել կողմերում ապրող տուն Շեկոյի կոչված գերդաստանիզավակներն են: Նրանք նախճիրի Ժամին իրենց մոտ պահել. ապաստան են տվել 147 հայի. թե՛ կին. թե՛ տղամարդ. թե՛ մեծ, թե' փոքր ու նրանց հետ էլ՝ քահանային: Ի՞նչ կկարգադրե Անդրանիկը. ի՞նչ կերպ վարվենք. եկած քրդերի հարցն է: Հաջորդ օրը հայերն իրենց պահապան քրդերի ուղեկցությամբ իջնում են բարձունքից եւ հետեւում կամավորների ջոկատին: Ինչպես Վանից են սուրհանդակները նամակ բերում մոտեցող Անդրանիկին. այնպես էլ' Մուշից: Մի նամակ. 1916--ի մարտի Դ--ի թվակիր. բերել են Սասունի գյուղերից մազապուրծ հայեր. փետրվարին լսելով Անդրանիկի մերձենալը, եկել, պատսպարվել էին Մուշում, .որ դիմավորեին նրան եւ նրա հետ էլ որոշեին իրենց ապագան. 328 տղաներ. 189 կին ու մանկահասակ աղջիկներ, որոնց շարունակվում են գումարվել նոր--նոր եկողները:«Ձեր ուշադրությունը հրավիրեք դեպի մեզ». այս էր նամակի ամփոփ իմաստը: Ուշադրությունը շուտ տեղ հասնելն էր, որը կարող էր կատարվել միայն ռուսաց բանակաչին հրամանատարության կամքով: 1916--ի մարտին զորքերի Վանից դեպի Բիթլիս ու Մուշ շարժվելու ընթացքում Անդրանիկը իր պարտքը համարելով առավելագույնս օգտակարլինել տեղանքի իր մանրակրկիտ իմացողությամբ. ամսի 4-ին Խասքյոյից հեռագիր է հղում Բիթլիս՝ գեներալ Աբացիեւին, պատճենը"Նազարբեկովին: Այս շրջանը, որտեղ հիմա գործում են բոլոր

Բիթլիսի եւ Մուշի զորամասերը. ինձ լավ ծանոթ է. ասվում էր է, որ ինքը տեղյակ է, որ Բիթլիս--Մուշ--Սուրբ այնտեղ: Եվ-հայտնում Հովհաննես ճանապարհից հարավ կուտակված են խիզան. բոզիկ, խիան, բատկան. բիլյակ. բատիր ցեղախմբերը. ընդհանուր թվով՝ 60 հազար մարդ, որոնցից 10 հազարը" զինված. Ցեղապետերն են Մուսա բեկն ու Քյասիմ բեկը: Վերջիններս աշխատում են ամեն կերպ համոզել. որ նշված ցեղախմբերը չհանձնվեն ռուսներին, որովհետեւ թուրքական զինված ուժեր: շուտով իրենց օգնության են գալու Անդրանիկըպարտք է համարում եզրակացնել եւ զգուշացնել, որ բացվելու հետ այդ քրդերի դեմ կռվելը գնալով դժվարանալու է': հաղորդել է ցերեկը ժամը 1--ն Վերը շարադրվածը անց 35 րոպեին: 18 րոպե անց նույն հասցեովնա հաղորդել է. որ հենց տվյալ պահին լեռներից իջել են քրդերի ձեռքից փախած վեց հայ տղամարդ, որոնք հայտնում են, որ քրդերի մեջ իրարանցում է եւ խուճապ: Պատճառն այն է, որ Մուսա բեկի խոստացած օգնությունը տեղ չի հասել: Եվ ահա Անդրանիկը հետագա շարադրանքում Մտնում է իր դեր մեջ. եթե թույլ կտան, ապա ինքն իր ջոկատով եւ մի գումարտավզ լրացուցիչ ուժով կարող է գրավել մոտակայքի դրանով էլ հարկադրել քրդերին. որ ազատեն զբաղեցրած գյուղը. տեղանքը:Ըստ որում Անդրանիկը սննդամթերքի պահանջ չի դնում, որովհետեւ 400 հայեր ստանձնել են. որպես բեռնակիր. իրենց ուսերի վրա սարերը բարձրացնել պարենըշ: զինվորներ իջել են առավոտյան ժամը 5-ին Ամսի 3-ի բարձունքից. գրավել մոտակայքի տեղանքը Նոկ գյուղին հանդիման եւ կրակ բացել գյուղի բնակիչների վրա: Այդ ժամանակ Անդրանիկի ջոկատն սկսել է քրդերին դուրս մղել գյուղերից: Հրաձգությունը տեւել է մինչեւ ժամը 12--ը: Ջոկատի վաշտերից մեկի կեսը մնում է որ ընդառաջ Նոկ գյուղում, փոխադրականովվերադառնա Խասքյոյ գյուղը`: Երբ ռուսական զորքի հետ կամավորներըմտնում են Մուշ, ավեր քաղաքի փլատակներից Անդրանիկին տեսության են գալիս ահ.ու օրեր ապրածհայերը. նրանց մեջ նաեւ Սասունի գյուղեսարսափի՝ րից գաղթած--փախածները:Անդրանիկը հիշում է հին ծանոթներին, բարեկամներից: Արցունքհարցուփորձ անում նրանց: հարազատներից. ները թաքցնել չի լինում' ոչ պատասխանողի, ոչ էլ հարցնողի. ով էր: ողջ մկացել, որ ում մասին պատմեին: Բայց. ինչ արած, հայի սիրտը նորից բաբախում էր: Մեկը մեկին սիրտ է տալիս եւ հույս ներշնչում":

գարունը

Անդրանիկը

Սպասելով.

4.ԿՊՌՊԱ.

Թթ.

421-422:

ֆ. 2300.

Ն.

ց. տ,

3. Գ թթ.

828.

Թթ.

122-124.

411-443:

128-129:

եկող

Ն

տ.

թթ.

409-410:

Ն.

տ.

.

Հոգսերի բազմապատկման այս պահին, այո՛, հենց այս պահին, երկար ու ձիգ ճանապարհին հանդիպած բոլոր սարսափների մեջ թերեւս ամենասոսկալիի առջեւ Անդրանիկն ասես միանգամից հոգսաթափ է լինում, սթափվում է: Անցել էր Հայոց աշխարհի հարավային գիծը ծայրից. ծայր. կատարել էր որդու իր պարտքը. որքան .ուժերը ներել էին. եւ. ի վերջո. նրա դեմ դիմաց իր կարոտած ու կարոտակեզ սասունցիներն .էին: Աշխարհում կռիվը վերջացել էր թե չէ, Անդրանիկին թվում էր, թե այստեղ է, որ, ահա, այն ավարտվում է. կամավոր որդիները անցել են ամբողջ ճանապարհը, Հայոց աշխարհիԱրեւելքը հանդիպել է Հայոց աշխարհի Արեւմուտքին: Սրանից հետո կամքը ոուսաց զենքինն է ու նրա տեր ցարինը: Հայ մարդը այդ զենքին զորավիգ եղավ՝ ցարի ու նրա ժողովրդի առաջ տված իր երդմանը հավատարիմ: Հիմա խոսքը դարձյալ ԴՈուսաց զենքինն էր ու ռուսաց թագինը: Կուզեին դատարկված երկրից գնացած զավակները ետ կգային. վշտի ծանր բեռան տակ տեղում թաքստոց մտածները դուրս կգային ու ոտքի կկագնեին, կուզեին՝ ռուսի օգնությանն ակնկալած հայ մարդը բրիչը ձեռքը կվերցներ, շուն, կտար իր աշխարհին, կապրեր ու դարեդար իր երախտագիտության խոսքը կասեր ու մեծ բարեկամության պարտքը կհատուցեր Ռուսաց զինվորի ու նրան՝ մարտի դաշտ ուղարկած ցարի ու ժողովըրդի նկատմամբ. իսկ եթե հիմա էլ չէին ուզենա. ինչ արած, հայի բախտն իր հետ է, կապրի, կհամբերի՝ գուցե թե ուրիշ մի ժամանակ կգա եւ ուրիշ մի դար կբացվի. եւ ուրիշ մի ուժ կլինի. եւ ուրիշ մի վճիռ, որ նա էլ ուրիշների պես ոտքերի տակ հայրենի հող ունենա եւ գլխի վրա հայրենի երկնակամար: Անդրանիկի եւ Ռուսաց զորքի Բիթլիս ու Մուշ մտնելու լուրերը հասնում էին Արեւելքում ու Արեւմուտքում աչքը ճանապարհին պահած բոլոր հայերին: Բոլորն էին հուսով. որ եղել է պատերազմ ու կոտորած. հիմա փրկության դռները բացվելու ժամ է...

Զ

"Նազարբեկով եւ Անդրանիկ

(Կամ Թովմաս՝ Նազարբեկյանց

եւ

Անդրանիկ Օզանյանց)

Ռազմի գո՞րեծն էր նրանը, թե՝ արվեստը: Նրա օրինակն էլ է որ ռազմի գործն էլ արվեստ է, որից նա իր ունեցածից շատերին էր բաժին հանել. բոլոր նրանց, ովքեր նրա հետ համագործակցել են որպես վերադաս, թե՝ ստորադաս: Անդրանիկի զորամասը նույնպես զերծ չի մնացել այդ շնորհից՝ կարճատեւ ու տեւական ընդհատումներով լինելով նրա 'ղեկավարած զորախմբերի կազմում: Նազարբեկովը կարող էր նրան լրացուցիչ ուժեր տալ եւ իր զորախմբի հաստատում,

շրջանակներում նրան տրամադրել մեկ ուրիշի որպես զորավիգ, սահմանելով նրանց փոխգործողության խնդիրներն ու ձեւերը. ի վերջո պարտավոր լինելով մարտերի հետեւանքների համար բարձր հրամանատարությանառջեւ պատասխան տալ: Ուրիշ էր Նազարբեկովը Անդրանիկի համար՝ որպես վերադաս, եւ նույնը չէր Անդրանիկը Նազարբեկովի համար' որպես, այսպես ասած, ստորադաս: Որովհետեւ Նազարբեկովը գիտակցում էր եւ հաշվի առնում Անդրանիկի ու նրա ջոկատի զինվորների խնդիրների էր աղանձնակիությունն ու տարբերությունը մյուս զորամասերի խնդիրների համեմատ. իսկ Անդրանիկը գիտակցում էր եւ հաշվի առնում, իր ջոկատը ոչ միայն ուրիշ խնդիրներ ունեն տվյալ որ ինքն ու ի վիճակի են եւ պարտավոր բանակային պատերազմում, այլե հրամանատարությանը մատուցելու ծառայություններ, որոնք իրենց հեշտությամբ ու գուցե նաեւ լավ կհաջողվեն, քան մյուսներին: Առատ նյութ են մատուցում Նազարբեկովի հուշխտետրերը. դրանք մի Ժողովրդի երկու զավակների համատեղ ռազմաճակատային գործունեության պատմությունն են պարունակում. եւ Անդրանիկի՝որպես հրամանատարի ու- ռազմիկի հավաստի բնութագիրը: Նազարբեկով Ֆոմա Իվանովիչը նույն ինքը Թովմաս Հովհաննեսի Նազարբեկյանցն էր, պատերազմի սկզբում Կովկասյան բանակի կորպուսի՝ սկզբում 2--րդ հրաձգային բրիգադի. ապա՝ չորրորդ դիվիզիայի, եւ առանձին դեպքերում էլ զորախմբերից մեկի կամ հոկտեմբերի 19--ին մյուսի հրամանատարը: Պատերազմը 1914-ի հայտարարվելուց անմիջապես հետո էր նա ճանապարհ ընկել Ջուլ՝ ֆա. ուր հասել էր ամսի 26--ի երեկոյան Նազարբեկյանցը Անդրանիկից իննուկես տարով մեծ էր, ծնվել է 1855--ի օգոստոսի 4--ին. Թիֆլիսի նահանգում:Ծագումով ունեւոր ընտանիքից էր: Վաղ մանկության օրերից նրա շրջապատը եղել են է ռուսախոս հայերը: Եվ կրթությունն եղել ոուսական միջավայրում, եւ աշխատանքը: 1874--ին Մոսկվայում ավարտել է ռազմական 2--րդ գիմնազիան. 1876-ին Ալեքսանդրան ռազմական ուսումնարանի 1-ին կարգի դասընթացները՝ստանալով սպայի աստիճան: Բանակային ծառայությունն սկսել է Երեւանի կայազորի գնդերից մեկում: Անդրանիկի նման հայդուկ չէր եղել. որ այդ միջոցով մանրամասն իմանար Արեւմտյան Հայաստանի սարերն ու ձորերը, քարքարոտ ճանապարհները. գետերն ու լճերը: Բայց արդեն բոլորովին երիտասարդ օրերից էր նրան բախտ վիճակվել ծանոթանալ Երկրի հետ, Լ

ան. է

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 45. ց. 1. Գ

1. թթ.

1-15:

Դեմքեր հայ ազատագրականշարժումեն. Գ., էջ 1931թ. փետրվարի 19--ին, Թիֆլիսում: Ն. տ:

Ն

390--395:

տ.

ֆ Թ.

Գ. Լազե12. Գգ 127: Նաեճ Հ. Նազարբեկյանցը մահացել

որովհետեւ 1877-1878 թթ.ոուս--թուրքական կովի Կովկասյան ճակատում էր իր ռազմական մկրտությունն ստացել, թեեւ, ճիշտ է, միայն սահմանի հյուսիսային կողմում: Այդ ժամանակ երիտասարդ, ոուսական զորքի հրամանորապսակ սպան եղել է բերդը պաշարող նատար Գեյմանի համհարզը եւ իր ռազմական պարտքն ըստ արժա' նավույն կատարելու համար արժանացել շքանշանի: Շատ տարիներ անց, երբ նորից Ռուսաստանըպատերազմի մեջ էր, Նազարբեկովն արդեն այդ կռվին մասնակցում էր գնդապետի աստիճանով եւ հրամանատարի դիրքով: Դա ոուս--Ճճապոնական կովի ճակատն էր, ուր նա մեկնել էր Կովկասից, եւ որտեղ կուզենար աշխատանքի վերադառնալ պատերազմից հետո, իր երկրի կողմերը, բայց դա անհնար եղավ: Կովկասի հայության նկատմամբ ցարը ծանր գիծ էր բոնել, որն իրականացնում էր զինվորականության միջոցով: Հայ սպային վստահելը չափազանց շատ կլիներ, եթե հենց այդ պահին նա հրամանատարի դերում գտնվեր այնտեղ, ուր զորքն իր հայրենակիցներին հպատակվելու արվեստին էր վարժեցնում: Ուստի Նազարբեկովը մերժում ստացավ «Հայ ծագում ունեցողը չի կարող լինել որեւիցե գվարդիական գնդի հրամանատար» պատասխանով եւ այն հավելումով, թե՝ դրանից բացի կարող է ծառայել որտեղ ցանկանա: Եվ նա սրտի անկեղծ ցանկության փոխարեն պիտի մի ուրիշ ցանկություն հորիներ: Չի՛ հորինել. գրել է անկեղծը որպես դիմում եւ գրպանը գնացել Կովկասյան բանակի ընդհանուր հրամադրած՝ նատարին ներկայացնելու Նա համառորեն եւ առանց վարանելու պահանջում ու պնդում է՝ իր անցած Ճանապարհի ընձեռած իրավունքի ուժով: Միչդեռ ընդհանուր հրամանատարը ընդամենը մի կամակատար էր. որքան նա զորավոր էր ուրիշի թելադրանքը կատարելիս, նույնքան վեհերոտ էր ու կամազուրկ. երբ խոսքը իրեն ուղղված դիմումի պատասխանին էր վերաբերում: Հրամանը տրված է վերեւից եւ կամքն էլ նրանն է, իսկ իմ դերը միայն կատարելը. այս պատասխանը իրականում մերժման վերին սահմանագիծն էր:

հայրենի

հալածանքն

Նազարբեկովի՝նախընթաց տարիների սրտի թոթովանքով խոսելու

կապանքները ճայթում են եւ այլեւս լեզուն չէ, որ պատասխանում է, միտքը չէ որ թելադրումէ. երբ կրծքի տակ ինքնասիրությունն ու հայրենասիրությունն էին պայթում որպես սրտի բաբախյուն: Եվ հիշում է, թե քանի՛ անգամ իր կյանքի վերընթացի ճանապարհին իր դեմքին շպրտել էին, թե Նազարբեկովը հայի զավակ է. բայց հրամկազմից ոչ մեկ, նրա հետ դեռ չէր խոսել որպես հայի. որովհետեւ ոչ ոք հարմար չէր գտել նրա մեջ կուտակված այդ ամբողջ զորավարական 2նորհքն ու տաղանդը վերագրել մեկին, որը եւ

.

«Անդրանիկ»

այլազգի էր: Վերջապես նա ձեռքը տարել է գրպանը եւ դուրս քաշեջ ես պատիվ ունեմ հայտարարելու, որ ու.թե հայի դիմումը՝ Հ...այսօր ծնունդ եմ. այլ հայ եմ..». եւ որպես հայ հայտարարում է, որ նման պայմաններում հրաժարվում է բանակային ծառայությունից: Անդրանիկը այս մանրամասնություններով հանԳիտե՞ր, արդյոք. դերձ, որ մի Անդրանիկ էլ իր հրամանատար ծերուկ Նազարբեկյանցի Դա չէր կարեւորը, այլ այն, որ մեջ էր նստած: Գիտեր, թե' չգիտեր. անկեղծ հարգանքով ու խորին ակնածանքով էր լցված գեներալ Նազարբեկովի հանդեպ: Եվ ոչ թե նրա ազգային պատկանելության,

մարդկայինբարձր հատկանիշների ու զորավարական տաղանդի համար: Սա ինքնին ոչ միայն Նազարբեկյանցին էր բարձրացնում. այլե նրա ազգային պատկանելությունը: Ո՞վ չի ուզենա. որ իր անձով ու ծառայություններով եւս իր ազգը պատվի զգացողությամբ ներշնչվի: Դա երազանք էր, որով ապրում էր նաեւ Անդրանիկը, իր այլ

մեջ գուրգուրելով մարդկային ազնիվ այդ տենչը: «Ես այլեւս բանակից դուրս եմ գալիս»: Ասել է Նազարբեկյանցը

թողել ծառայությունը հետը տանելով ոչ ոքի 1907-ին պետք չեկած գեներալ մայորի իր կոչումը: Դիմումը դնելուց եւ դուրս հետո գալուց այլեւս ինքը չի գնացել խնդրելու, նրան այլեւս ոչ ոք գործի չի հրավիրել: Այդպես մինչեւ 1914--ը, երբ «բախտը ժպտացել է» եւ նրան հիշել. հրավիրել են. որովհետեւ Ժամանակն արդեն պատերազմական էր:՝ Հրաձգային բրիգադի հրամանատարի պաշտոնում նշանակվելուց անմիջապես հետո Ջուլֆայից գնացել է խոյ, որտեղ հանդիպել է զորախմբի հրամանատար Չեռնոզուբովին: է, որ ԱնդրանիԻր հուշերի տետրում Նազարբեկովը հաստատում կի ջոկատը ձեւավորվել է Դիլմանի մոտակայքի հայկական գյուղերում, եւ ինքն էլ հոկտեմբերի 30-ին իր զորամասի շտաբի հետ փոխադրվել է Դիլման, որտեղ նույն օրը ժամանել է նաեւ Չեռնոեւ

զուբովը

զորախմբի

շտաբի

կազմով':

Ինչպես երեւում է, նախապեսնոյեմբերի 4--ին է նշանակված եղել Անդրանիկիջոկատի զորատեսը: Նազարբեկովը. Չեռնոզուբովի առաջարկով. նախապատրաստվել է ներկա լինել արարողությանը: Բայց Դիլմանից դեպի արեւմուտք՝ Բուրուշ Խորան լեռնանցքի ուղղությամբ գտնվող ուղեկալից լուր է ստացվել, որ այդ կողմում թուրքական զորքեր են կուտակվում, ուր եւ ամսի 3--ին. նույն օրը կայացած հետո, զորատեսից հայկական ջոկատը: Այդ ուղարկվել է 1-ին պատճառովՆազարբեկովը զրկվել է նշված օրը Անդրանիկին հանդիպելու, նրա հետ ծանոթանալու հնարավորությունից: '

Գ.

Լազեան, նշվ.. էջ 390--396:

Նաեւ`

ՀՀ

ՊԿՊԱ. ֆ. 48. ց.

1.

Գ

1, էջ 1-15:

Հ...

ՅԻ

ր

իգ

Նազարբեկովը հիշում է նաեւ. որ Անդրանիկի ջոկատը Ջուլֆա--Դիլման եւ այստեղից դեպի Վան տանող ուղղությամբ առաջազորամասերից առաջինն է եղել. որը մարտի մեջ է մտել ցող թուրքական զորքի հետ: Դա եղել է Դիլմանից հյուսիս--արեւմուտք գտնվող Աշնակ գյուղի մոտ. որն. արդեն նկարագրվեց վերեւում": մանրամասն Հետագայում կազմած օրագրություններում են. որոնք վերաբերում են նաեւ Անդրանիկի նկարագրություններ Ղոթուր քաղաքը գլխավորած ջոկատին. վերցնելուց հետո կամավոր"ների առաջին ջոկատը կարճատեւ հանգիստ է առել. ապա, ինչպես գրում է Նազարբեկովը, «Անդրանիկի նախաձեռնությամբ մարտեր է առաջանալ կիրճով»: Ջոկատի հետեւակայինմղելով շարունակել ները գրոհել են Թշնամու վրա լեռներում,իսկ հեծյալները՝ կիրճում: «Գլխավոր ուժերով շարժվելով դեպի Ղոթուր, գրում է Նազարբեես կովը, բարձունքից տեսա. թե ինչպես ջոկատը լեռնային դիրքերից դուրս էր մղում հակառակորդին»: Մտնելով Ղոթուր. Անդրանիկըտեսել է քաղաքի վաղուց մահմեդականություն ընդունած բնակչությանը: Այդ միջոցին հայկական ջոկատին ամրացված սպա Հովսեփյանցը, որը մշտական կապ էր պահպանում դիվիզիայի հրամանատարի հետ, հայտնում է, որ 1-ին ջոկատը գրավել է Հարաթել գյուղը, իսկ մահմեդական, քրդական երեք գնդերի հրամանատարները ցանկություն են հայտնել գերի հանձնվելու: Նազարբեկովը եկել է Հարաթել. որտեղ վերջապես երես առ երես հանդիպել է Անդրանիկ. Օզանյանին: Եվ այս կապակցությամբ նա մի քանի

մարտերի

--

--

հայ

՝

.

բառով նկարագրել է Անդրանիկից իր ստացած առաջին տպավորությունը. «Նա`ինձվրա թողեց ինքնավստահ, հպարտ եւ տիրական

մարդու տպավորություն»: Նազարբեկյանցը տեղնուտեղը կարգադրություն է արել. որ ընդունեն հանձնվող քուրդ հրամանատարներին եւ նրանց. արժանապատվությունը չվիրավորելու համար, չզինաթափեն: Անդրանիկը հրաման է ստացել իր ջոկատը տանելՇարաբխանե: Նազարբեկովը մնացել է Հարաթելում եւ սպասել քրդերի հանձճնվելուն: Բայց տեսնելով. որ դա 2գճգվում է, ինքը եւս գնացելէ Շարաբխանե:Ճանապարհին նրան ընդառաջ են եկել զուրդ հրամանատարները՝ ասորական ընտիր նժույգներ հեծած: Մոտեցել են եւ Նազարբեկովին զինվորական պատիվ տվել: Նազարբեկովն ասում է, որ երկու քուրդ հրամանատար են եղել Սատուն բեկը եւ Ջաֆար բեկը: Մյուսները չեն եղել. այդ պատճառովէլ նրանք ուշացել են: Նազարբեկովը հոգատար էր քուրդ հրամանատարների հանդեպ: Երբ նրանք բողոքում են, թե դուս սպաներըմինչեւ տեղ հասնելը է անում խլել են իրենց զենքն ու հեռադիտակը, նա Ն տ, Ն էջ էջ տ, 24-26:

կարգադրությո '

`

|

ւ

լն

անհապաղ վերադարձնել թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը: Կարծես թե քրդերը հրամանատարությանը հանձնվել էին հենց նրա համար, որ ռուս անընդհատ պահանջներ ներկայացնեին: Եվ միասին գնացել են Հաջորդ օրը ուշ դիտելու մոտակայքի քրդական Կավելիկ գյուղը: քուրդ հրամանատարների հետ միասին երեկոյան Նազարբեկովը է ուր նրան ընդունել է տեղի մոլլան: Բողոք հասել Շարաբխանե, ունեին: Սմկոյի եղբայր Ահմեդը իր զինված խմբով հարձակվել, զավթել էր մի քանի հարյուր ոչխար. մեծ թվով կով ու եզ. եւ քշել--տարել էր Ղոթուր: Նազարբեկովը կազակային հարյուրյակին հրամայում է հասնել եւ ետ բերել: Բայց ահա առավոտյան նույն գյուղի Քրդերը դարձյալ այցելել են Նազարբեկովին եւ դարձյալ բողոքել. թե գողերն էլի գողացել են հարյուր ոչխար: Մեծահոգի Նազարբեկովը քրդերին գոհացնելու համար զորամասի հաշվից գումար է հատկացնում նրանց: Ադավոտյան զորամասի երթը դեպի Սարայ շարունակելիս, ճանապարհին գալիս հանձնվում է նաեւ երրորդ քուրդ հրամանատարը՝Ջհանգիր բեկը": Նազարբեկովը լուր էր ստացել, որ թշնամին հարձակվել է Սարայի վրա. որտեղ մեծամասամբ հայեր էին ու ասորիներ, եւ ամեն ինչ թալանել. սրբել--տարել է: Քաղաքին դեռ չհասած, զորամասին ընեն եկել բնակիչները: Պարզվել է. որ Սարայը հարթավայրի դառաջ վրա փռված, բուսականությունից բոլորովին զուրկ, մեծ բնակավայր է: Իսկ Չեռնոզուբովը նախապես Նազարբեկովին հեռախոսագիր էր հղել. որ ծառերը պահպանվեն, եւ ոչ մի ճյուղի ձեռք չտրվի: Նազարբեկովը պատասխանել է. «Ոչ մի ծառ չկա ոչ քաղաքում: ոչ Սա պարզապես կռվին ռուսների պատրաստ |իէլ շրջակայքում» որակի մի նմուշ է: Բնակչությունը նել--չլինելու եւ հետախուզության հիմնականում փախած է եղել, բացի մի քանի հայերից ու ասորիներից: Նահանջած թուրքական բանակից մնացած է եղել մի հալ զինվոր, որը Նազարբեկովի բանակին տեղեկացրել է, որ թուրքերի բանակը գիշերը նահանջել է դեպի Վան տանող ճանապարհի վրայի գյուղերը: Նազարբեկովը կամավորների ջոկատին հանձնարարել է աննկատ հետեւել թշնամուն ': Քուրդ բեկերի գերի հանձնվելը եւ հատկապես Ռուսական բանակում նրանց ողջ--աոողջ պահել--պահպանելը դրական ազդեցություն է ունեցել Ճանապարհի վրա գտնվող գյուղերի հայ եւ քուրդ բնակչության հարաբերությունների վրա. «Չորս կողմը մեր հանդեպ թշնամի քրդականգյուղեր էին». գրում է Նազարբեկովը, ավելացնելով. --

Ք

Վերեւում ասվեց.

որ

այս

պատմության զանազան տարբերակներ են փաստաթղթերում:

ԷԼ Դարձյալ Նազարբեկովի ռրագրության սաթվեր նույնական չեն:

եւ

Անդրանիկի թիկնապահի օրագրության

որոշ

ամ-

եղել է «քիչ թե շատ չնայած դրան. զորամասի դրությունը որ իրենց Ճեռքին գտնվել են տանելի միայն այն պատճառով». պատանդ քուրդ հրամանատարները, «Նրանց ազդեցությունը բնակչութան վրա հսկայական էր: Նրանք հայերի հետ շատ լավ են վարվել: Եվ պետք է արդարացի լինել ասելու. որ այդ ընթացքում ոչ մի կոտորած ու ջարդ չի եղել»": Այստեղ է, որ Նազարբեկովը Չեռնոզուբովից հեռագիր է ստացել Անդրանիկին դեպի Վան շարժվելու թույլտվություն տալու մասին, է ջոկատն Ասուրբայց ինքը, դա հնարավոր չհամարելով, ուղարկել լի. որտեղ կոիվներ էին սպասվում: Այս ընթացքում. բոլորովին անսպասելի. Չեռնոզուբովը կրկին Նազարբեկովի հայեցողությանն է ուղարկել համիդեականգնդերի հրամանատարներին: Ընդունելով եւ պահելով մի քանի օր. Նազարբեկովը՝ նրանց դարձյալ ետ է ուղարկել. պատճառաբանելով, որ հարմար չէ պահելը. եւ համոզված է, որ նրանք կապ կունենան իրենց զինյալ ազգակիցների հետ, որն իր համար նպաստավոր չի լինի: Չեռնոզուբովը նրանց այս անգամ ուղարկել է Մակուի խանու թյուն. որտեղից նրանք ի վերջո փախել են: Ինչեւէ. կամավորները տեսնում են եւ զգում. թե ինչպես ռուս հրամանատարությունը, հոգատարություն ցույց տալով քուրդ հրամանատարներին,. փաստորեն հոգատար է առհասարակ քրդերի նկատոր

".

մամբ:

'

Այստեղ, Սարայում, նոյեմբերի 30--ին Նազարբեկովին այցի է եկել տեղի. հայ քահանան' ցանկանալով անհապաղ նրան տեսնել: Նա հայտնում է. որ: քրդերի ու ասկյարների մեծաքանակ ուժեր են կուտակվում Սարայի հյուսիսային կողմում, որպեսզի շարժվեն դեպի Ղոթուր եւ Բելաջուկ գյուղի մոտակայքում փակեն ոուսաց զորքի նահանջի ճանապարհը: Պետք էր .ստուգել քահանայի հաղորդումը: Նազարբեկովը հեռախոսի մոտ է հրավիրել Անդրանիկին, եւ նա ասել է, որ թշնամու թիվը 25--30 հազար է՝ չորս հրանոթով: Նազարբեկովին Ուրիշ ոչինչ չի մնում. իր զորախումբը ետ քաշելուց բացի: Նրա հետ նահանջում է նաեւ բնակչությունը՝ հայեր ու ասորիներ: Նահանջ է: Ամեն մի նահանջ ծանր էր Անդրանիկի համար: Հենց այդ է նկատել Նազարբեկովը: Եվ նշել է փաստ, որը ուրիշ աղբյուրներից մեզ հայտնի չէ. «Հոգնեցուցիչ երթից հետո եւ մեր նահանջի պատճառով կրելով հոգեկան տառապանքներ, հայկական ջոկատը ժամանակավորապես հեռացել է Սարայից»՝`: Նշել է այս իրոք հիմնավոր պատճառը, եւ ինքն ել գտնելով. որ ջոկատը առանց այդ էլ

ՀՀ Ն

ֆ. 45. ց. 1. Գ 4. Էջ Հ2 (ջերը մի քանի համարակալում ունեն): Ց Նոտ,. էջ Հ5-36: էջ 34

ՊԿՊԱ. տ.

լ

ու հյուծված թե՛ ֆիզիկապես, թե՛ հոգեպես, իսկապես դժվար է տարել նահանջի փաստը: Նազարբեկովը դրանում է "Անդրանիկի մեջ: Ընթերցենք. «Իհարկե, գլխավոր մեղքը տեսնում են Անդդրանում գլխավոր մեղքը Անդրանիկինն է»: Եվ հետեւում րանիկի բնավորության գծերը. «Կարգադրող, անհավասարակշիռ. բոնակալական բնավորության տեր մարդ, որն իր ռազմական գիտելիքներով իրեն բոլորից բարձր է դասում եւ անկարող էր ուրիշներին Դժվար չէ այս բոլորը բացատրել. այս բոլորը Նազարենթարկվել»: բեկովը նկատում է եւ թվարկում նահանջի առիթով, որը գաղթ էր, հայրենի օջախիեւ հողի լքում ցուրտ Ճմռան ճքճքան սառնամանիքին. երեխաների ողբ ու կոծ, կանանց անասելի տառապանք, ցրտահարություն ու մահ...Նազարբեկովի ջղերը ամուր էին. որովհետեւ այդպես պինդ ու ամուր էին ռազմական ա՛յն դպրոցի ուսանողների ջղերը. որում նրան ուսուցանել էին ռազմի արվեստը,եւ նրա՛նց ջղերը. որոնց հրամանատարությամբ Ու որոնց հետ միասին եղել էր բանակներում. կռվի էր գնացել ու գնում էր հիմա: Նազարբեկովն էլ հայ էր, բայց ռուսահայ էր եւ ռուսախոս,որի ազգանվան «յան». վերջավորությունը «ով»--ով փոխելը. ի միջի այլոց. ծննդյան օրից ի վեր, իր հոգեկան աշխարհի Ճեւավորման վրա առանց հետեւանքի չէր անցել: Քաղաքական ու ազգային արժանապատվությամբ առլեցուն զինվորականի համար, որպիսին ճանաչվելու առիթներ էր նա ունեցել բանակում. հանկարծ, այս դժվար պահին, իրավիճակին հարմարվելն ու գլուխ խոնարհելն էր դարձել զինվորականպարկեշտության միջոցը: Հակառակ դեպքում Նազարբեկովը իր հուշերի հանգամանալից ու ծավալուն օրագրական տետրերում ընդամենը երկու բառով չէր գրի. թե հարմար չգտնվեց, որ Անդրանիկն իր ջոկատով գնա դեպի Վան, երբ զորախմբի: հրամանատարը դրան համաձայնել էր: Իսկապե՞սզորախմբի հրամանատարը համաձայնել էր: Ապա ինչո՞ւ հարմար չգտնվեց, ի՞նչ վատ նպատակ էր հետապըն-

լինելով հոգնած

դում Անդրանիկը ցանկանալով ճարահատյալմեն--մենակ իր ջոկատով առաջ գնալ դեպի Վան, ինչո՞ւ մեն--մենակ, ինչո՞ւ ուրիշներն. հանձն չաղան օգնել. ուղեկցել նրան, եւ. վերջապես, ի՞նչ հոգեկան ապրումներ ունեցավ նա՝ իր ազգի փրկությունն հայցող նույն այդ ազգի ռազմի դաշտում հրամանատարությունից մերժված զավակը: Ոչ ոք այդ ամենը այնպես լավ չգիտեր եւ չէր կարող իմանալ, ինչպես թե՛ հրամանատարության եւ թե՛ Անդրանիկի ու կամավորնեՉէ՞ որ քիչ առաջ րի հետ կողք կողքի գտնվող Նազարբեկովը: բերեցինք իր իսկ' Նազարբեկովի գրավոր խոսքը. հայկականջոկատը երթից հետո... կրելով հոգեկան տառապանքներ...»: Հ«...հոգնեցուցիչ

Ն

տ,

էջ Հ՛

Այդ ինչու հանկարծ տառապանքներըհոգեկան դարձան, երբ ռազմի դաշտում դրանք գերազանցապես ֆիզիկականն են... Չպատաս-

խանելով այս հարցին, չանդրադառնալով Անդրանիկի տառապանքներին եւ դրանց հնարավոր հետեւանքներին, Նազարբեկովն, այնուամենայնիվ. իր հուշատետրում Անդրանիկի մասին գրում է, որ նա «ընդունում էր. չգիտես թե ինչու, առայժմ Միայն իմ (Նազարբեկովի) հեղինակությունը» (ն. տ.. էջ 38): Դառնանք. պատկերացնենք ետմահու հնարավոր մի. զրույց մեծարգո Նազարբեկովի հետ: Ի՞նչ կար այստեղ չիմանալու, սիրելի Նազարբեկով եւ այն էլ' Ձեզ համար, հուշերի այս տետրերի հեղինակի համար,որի շատ տողերում եւ էջերում հոգեբանի զգացումներն ավելի ուժգին են եւ քաղաքացիական խոհեմությունն առավել. քան, քիչ է մնում ասենք, ռազմարվեստի իմացությունը: Ուրիշ բան. եթե Դո՛ւք չլինեիք այս տետրերի .հեղինակը, եթե այդ տողերի հեղինակը այս աստիճան նրբազգացչլիներ. ամեն ինչ նկատում եք. ամեն ինչ զգում ու գրի. առնում. ազատ արՉեղնոզուբովը ի. վերջո քուրդ առաջնորդներին անձակեց. Անդրանիկիմյուս հրամանատարներընրա նկատմամբ հոգի էին եւ կամավորների նկատմամբ անուշադիր... Ձեր մեջ էր նա

ուզում տեսնել իրեն ցանկալիհրամանների հեղինակին՝ «առա՛ջ

:

դեպի Վան». «առա՛ջ ու անդադա՛ր. անկա՛նգ..»Ֆ եւ, մանավանդ, վերջապես՝ «...աննահանջ»: Իսկ:Դուք, հայազգի Նազարբեկովդ, Ձեր Ձեր Ճեռքով գրել եք. որ վերարթնացած հուշերի ծովում ընկղմված, սկսված նահանջի իրավիճակում կապիտանՀովսեփյանցը հարկահետ. կեսգիշերին. դըրված է եղել մի քանի տասնյակ կամավորների գալ դուրս ճանապարհին գտնվող բարձունքը՝ գրավելու. Որպեսզի դադարեցնեք նահանջը: Եվ Ձեր հրամանատարական իրավունքով դա համարել եք անկարգապահություն. մինչեւ իսկ ցանկանալով այդ մասին տեղյակ պահել վերին հրամանատարությանը, որը հազիվ կասեցրել է ընդամենը մի բժիշկ...Հակոբ Ջավրիեւը: Բժիշկը այստեղ գերազանցել է Ձեզ ոչ միայն որպես հոգեբան եւ հոգեբույժ, ոչ', նա ռազմի գործի մեջ է փորձել իր կարողությունները եւ ըմբոնել. որ " կամ չեն հասկանում, կամ նրանց համար, հասհրամանատարները կանային էլ, մեկ էր, հրամանը տրված էր, պետք էր կատարել՝ ճիշտ թե սխալ: Ե՛վ Անդրանիկը. եւ Հակոբ Զավրիեւը, եւ՛ Հովսեփյանցը բանակում տվյալ մազաչափ չէին. տարակուսում, որ եթե ռուսաց պահին փաստը խորապես ըմբոնող ուրիշ ոչ մի զորավար չլիներ, իսկ հակառակի պես քիչ չէին նրանց շարքերում ամեն ինչ: էլ շատ ապա Վավ Դուք խորապես գիտակցում էիք, որ նահանջը

ըմբոնողներ.

է, ռազմարվեստի տեսակետից`անհրաժեշտությունից անիմաստ

զՈւրկ:Անդրանիկը

էր, որ Դուք համոզված

շատ

լավ էլ դա

հասկա343

եք, որովհետեւ նա տեսնում էր եւ գնահատում Ձեր զորավաէր դա րական խոհեմությունը ամբողջությամբ վերցրած, տեսնում մյուսների հետ համեմատության մեջ դնելով եւ գործի ընթացքով ու արդյունքով: Անդրանիկը, հոգեբանական գիտելիքներից զուրկ երեկվա ֆիդային, Ձեր բառերից չէր Ձեզ հասկանում, Ձեր խոսքերով չէր Ձեր մասին կարծիք կազմում. նա Ձեր աչքերին էր նայում եւ հրամանների Ձեր շեշտերից էր կդահում. իսկ այդ ամենը, որ Դուք հարկ չհամարեցիք ասել ժամանակին, գրեցիք Ձեր հուշերի տետրում մի երկու բառով, թե' անիմաստ էր այդ նահանջը... Դրանով իսկ Դուք որպես զինվորական գուցեեւ ասացիք այն ամբողջը, որը բոլորից լավ գիտեիք հենց, երբ ուզում էիք կապիտան Հովսեփյանցին պատժել, դրանով իսկ անուղղակիորեն եւ ուղղակիորեն փաստի առաջ կանգնեցնելով եւ սաստելով նաեւ Անդրանիկին: Անկարգապահության մեջ մեղադրելով Հովեսփյանցին, Դուք անկարգապահության մեղադրանքի սլաքն ուղղում էիք Անդրանիկին: Առանց այն էլ տեղից վերկացող հրամանատարը նրան անկարգապահ էր անվանում: Ոչի՛նչ. որ մի անգամ էլ Դո՛ւք այդպես վարվեիք, թեեւ Անդրանիկը հասկանում էր. որ, հարվածն ուղղելով Հովսեփյանցի կողմը, փաստորեն իրեն պաշտպանության տակ էիք վերցնում եւ այն էլ ոչ թե մի ավելորդ: անգամ անկարգապահ կոչելու. այլ ջոկատի. գործողության համար նրա հրամանատարին պատժելու վտանգից: Սա դեկտեմբերի առաջին օրերին: Նահանջը, եղել է. 1914-ի ինչպես վերեւում ցույց տրվեց. չի դադարել, եւ.թուրքական զորամասերը ռուսական զորքերի հետեւից դեկտեմբերի 4--ին մտել են Հարաթել: Այստեղից սկսած Նազարբեկովի եւ Անդրանիկի կարծիքները համընկնում են. «Ես նահանջի առանձին հիմք չէի տեսնում: Դա վերաբերում էր զորախմբի պետ գնդապետ Ջեմցովի անվճռակա-

նում

նությանը».

գրում է Նազարբեկովը այն զորախմբի մասին, որը »ռոազմաճակատի այդ հատվածում բոնել էր նահանջի Ճանապարհը, եւ որի հետ միասին ետ պետք է քայլեինԱնդրանիկի կամավորները: Երկուսն էլ' թե' Նազարբեկովը, թե՛ Անդրանիկը, նահանջը անիմաստ են համարել: Բայց նրանցից մեկը՝ կարգապահ ու մեծարվեստ ռազմիկն ու զորավարը, խնդիրն ընկալել է ծառայողական տեսակետից եւ ենթարկվել հրամանատարությանկամքին. իր առաջին ու միակ պարտքը համարելով նույն ոգով զինվորներին տոգորելը եւ հրամանը խոնարհաբար, ճշտորեն կատարելը: Եվ մի՞թե ուրիշ կարգի ոազմիկ է լինում ու զորավար, եւ այն էլ ռազմի դաշտում, երբ կարգապահության ամեն մի խախտում, որպես ընդունված է ասել ու առհասարակ, կարող է բանակում բարոյալքում ու քայգնահատել սա

Ն

տ.

էջ 37

.

քայում մտցնել. եւ որը նույն այդ ռազմի դաշտում աններելի քայլ է ու սխալ, որը պատժվում է ռազմական տրիբունալի չգրված խստագույն օրենքներով: Նրանցից մյուսը կամովին ռազմի դաշտ եկած, էր հրամանատար դարձած զինվորն էր, որին մղում եւ առաջ տանում իր հայրենակիցներին օր ու ժամ. րոպե ու վայրկյան առաջ թշնամու սրի բերանից փրկելու բարոյականությունը: Իր եւ իր զինվորների ամեն մի հապաղումն արդեն նա հանցագործություն էր համարում. էլ ո՛ւր մնաց, որ ներողամիտ լիներ ամբողջ բանակի նահանջի նկատմամբ: Եվ այստեղ է, որ նա ե՛ւ «մեծամիտ» է, ե՛ւ «հրամայող»:

Նազարբեկովը կարգապա՛հ էր ու համե՛ստ, Անդրանիկը՝անկարգապա՛հ ու կամակո՛ր: Որովհետեւ մեկը ենթարկվում էր, մյուսը ըմբոստանում: Մեկը նահանջը քննում էր ու նրա անմիտ լինելը սոսկ գործիմացության պակասով ու բացակայությամբ բացատրում, իսկ մյուսը,.ով գիտե, թե դրանից բացի դեռ քանի ուրիշ պատճառներ էլ էր տեսնում ու նաեւ հետեւանքներով էր չափում նույն այդ սխալը, հետեւանքներ, որոնք իր հայրենակիցների. իր արյունակից հարազատների ոչ թե մեկ ու հարյուր, այլ հազար ու տասը հազար կյանք էր արժենում: Եվ նա մեծամի՛տէր: Իսկ ինչ մի մեծ անպատվություն է այս դեպքում մեծամիտ կոչվելը. երբ մարդը պարզապես ըմբոստ է. երբ նա հրամանի արժեքը իր սրտի լարերով է չափում, այլ ոչ թե. ոազմուսույց գրքի տառերով: Մանավանդ որ ինքն էլ դազմուսույց մի գրքի հեղինակ էր եղել եւ այն էլ' դեռ տասը տարի առաջ... Եթե բանակը Հայոց աշխարհինը լիներ. նրան այդ ըմբոստության համար մեծ հայրենասեր կկոչեին. քաջի անուն կտային եւ մեծարանքի պսակներով կզարդարեին. այլ ոչ թե երկաթյա խաչերով... Ո՞վ նրան թե այդ մի քանի հայդուկ--զինվորներով ուր ես մտել Առաասաց. քելոց վանքը եւ ի՞նչ կարող ես անել դու սուլթանի գնդերի դեմ: Ո՞վ նրանից հարցրեց, թե ինչու է կառավարության կանոնավոր բանակների դեմ ութը հարյուր տղաներին զինել ու բերել մահու եւ կենաց կղվի.. Եվ հետո ինչ-որ հիմա ասում էին նրան, թե նահանջն է կարգը, երբ նորից րոպեն ու ժամը ճանապարհի մյուս կողմում հարյուրավոր կյանքեր էին խլում. կյանքեր, որոնք խնայելու համար նա գոնե իր եկել էր ոազմի, դաշտ-. Եվ եթե ոչ ի ծնե. բայց ընտանեկան բախտի, իր կյանքի անցած օրերի բերումով, իսկապես իր խոսքի տեր դարձած, իր ասածը պնդող. իր թքածը չլիզող. իր ժողովրդի պես վիթխարի համբերության տեր Անդրանիկը, որ հանդուգն էր. նաեւ կամակոր եւ ուրիշի խոսքի նկատմամբ անհամբեր ու մերժողական էր դարձել: Որովհետեւ մեկը հայրենիք ու ազգ-էր փրկում, մյուսը՝ ոազմուսույցի կանոններն էր կատարում... Ոչինչ, թող

այստեղ. կովի թեժ պահին ու նահանջի այս ժամին Նազարբեկովն իր սիրելի Անդրանիկին նաեւ մեծամիտ կոչի ու կամակոր: Այս պահի հարգարժան Նազարբեկովն ավելի համար հազիվ թե խոհեմ ու ճիշտ. ավելի լավ բնութագրական բառեր գտներ... Նրա բառապաշարում ուրիշ բառեր էլ կային, որոն, նա հավանաբար պահել էր հանրագումարի համար, իսկ հիմա դեռ ընթացք էր ու մանավանդ՝

նահանջ...

համար վկայակոչենք Նազարբեչտալո օրերի կապակցույլ ամբ ասածն ու գրածը: Նախորդ դեպքից մի երկու օր հետո Նազալ "եկովն իրեն ենթակա գումարչ տակներից մեկին հրաման է տվել թշն սմուն Բելաջուկ գյուղից դուրս նկարագրում է մղել: խոր փոսորակում է թաղված եղել գյուղը. Նազարբեկովը: Զինվորների կրակը տեղ չի հասել, գումարտակը անվճռական է եղել: Նազարբեկովը, նույն ինքը՝ երեկվա հանդիմանողը. գրում է, «Տեսնելով հրաձիգների անվճռականությունը, ես այդ խնդիրը հանձնարարեցի Անդրանիկին»: Անդրանիկի երեկվա զայրույթը անցած է տեսել, մարել էր նաեւ իր վրդովմունքը: Փակագծերում նա գրում է. «(Ջոկատն արդեն մի քանի օրում հանգիստ էր առել, եւ հանգստացել էր նաեւ Անդրանիկը)»: Սրանով՝ չի բավարարվել ու ուսյալ կիրթ զորավարը, այլ նաեւ մարտի նկարագրական բառեր է գրել. «Ջոկատի մարտիկները անմիջապես հարձակման անցան առանց կրակոցների: Լավ իմանալով տեղանքը-- նրանց մեջ մի քանի հոգի կային այդ տեղից-. նրանք հնարամտորեն իրականացրին հարձակումը: Մարդ զարմանում էր. թե ինչպիսի հմտությամբ էին նրանք հարմարվում այդ գրեթե անմատչելի տեղանքին: Ուղղակի թեք լեռներից սահելով իջնում էին խոր Ճյունով լեցուն կիրճը եւ կուտակվելով' գրոհի էին, անցնում ու հակառակորդին դուրս քշում ու գյուղից մերձակայքի սարերից»: Եվ սա նույնպես կամակոր Անդրանիկն է ու նրա ջոկատը: ՝" Այդ մարտից բավական ժամանակ անց էր Նազարբեկովը Չեռնոզուբովից ստացել Սարիղամիշի ճակատամարտի եւ հարավային այս գծի վրա ոուսական բանակի նահանջի հրամանը: Երբ չկան անուններ ու դեմքեր. Նազարբեկովն էլ Անդրանիկից պակաս անկեղծ չէ Լսենք նրա խոսքը, թե ըւ անկեղծության մեջ հուզվող ու զայրացող: ինչ ապրում է ունեցել հեռագիրն ստանալու պահին. Հ«...հոամայված էր պատրաստ լինել նահանջի: Այդ հանգամանքը բոլորի վրա ծանր ու ճնշող տպավորություն թողեց»: Չի համարձակվել անձամբ կամավորների ջոկատին հայտնել այդ մասին: Ելք է գտել. «Կանչեցի Զավրիեւին, նրա միջոցով կապվեցի ջոկատի հետ եւ՝ նրան ծանո-

Ընթերցողին սպասեցնել

կովի՝ հենց

:

այդ

ՆԿտ.. գէջ37--39:

՛

թացրի հեռագրի բովանդակությանը»: Բժիշկ ՋԶավրիեւը. հիշում է Նազարբեկովը. այնպես է ցնցվել այդ լուրից. որ նրա- աչքերից պատմումէ Ն ազարբեկոարտասուքներեն թափվել: «Ես սկսեցի, վը, հորդորել եւ ասել. որ առայժմ պետք չէ հուսահատվել: Նա ինձ պատասխանեց. որ ինչպես չվշտանա, երբ իր ամբողջ կյանքը նվիրել է հայ ժողովրդի ազատության գործին, իսկ հիմա այդ բոլորը փլվում է այն պատճառով, որ կովկասյան հրամանատարությունը նշանակությունչի-տվել թշնամու մեծ ուժերի մասին իր ցուցմունքներին»: Պատմում է այս Նազարբեկովը եւ ամենից վշտալին տեսնում Անդրանիկի վիճակը. «Առանձնապես ճնշված վիճակը Անդրանիկինն էր, նրա օգնականներինն ու ջոկատի զինվորներինը:Ն րանք ստվերթափառում ների նման չիմանալով ինչ անել: Իմ բոլոր

`

-

--

էին.

հուսադրումները զուր էին»՝: Այնուամենայնիվ Անդրանիկը երախտապարտ էր Որովհետեւ նահանջի ճանապարհին նա Անդրանիկին թույլ էր տվել ջոկատը ետ քաշել իր հայեցողությամբ, որը եւ հնարավորդարձրեց, որ նա Սալմաստից հայերիգաղթին օգնության հասնի, որի մասին պատմվեցվերեւում: Նազարբեկովը դրանում անկեղծ շահագրգոություն է ցուցաբերել եւ օժանդակել է: Իմանալով. որ ՋԶավրիեւը մոտիկ հարաբերության մեջ"է Կովկասյան բանակի ընդհանուր հրահետ, նրան խորհուրդ է մանատար փոխարքա Վորոնցով-Դաշկովի տվել հեռագրել եւ խնդրել. որ թույլատրվի հետաձգել զորքի նահանջը. մինչեւ գաղթող հայերի տեղ հասնելը. որը ԶՋավրիեւր տեղնուտեղը կատարել է: Նազարբեկովը չի շրջանցել գաղթի տեսարանները: Հուշերի տետրի այդ տողերը վերաբերում են օրերի անմիջական տպավորությանը. «Գաղթականների վիճակը ողբերգականէր: Մայրերը ուսերին տանում էին իրենց երեխաներին, տղամարդիկ' բեռնավորված ձիերի, էշերի, գոմեշների ու եզների հետ. մինչեւ գոտին ցեխի մեջ խրված եւ տանջված, հազիվհազ առաջ էին գնում: Մեզ էին հասնում խոր հոգոցներ, բողոքի ճիչեր: Անասուններն անգամ.անես զգում էին, որ դրությունը հուսահատական է: Եզների ու գոմեշների տխուր բառաչը, ձիերի վրնջյունը. ոչխարների մկկոցը եւ վերջապես ֆուրգոնների ակների սոսկալի ճռոոցը ծանր, սրտամաշ տպավորություն էին թողնում: Տեսնելով բոլոր այդ տառապանքները, մեզնից շատերի աչքերից արցունքներ էին թափվում»՝: Այդ լավ է. որ Նազարբեկովը իր ձեռագրով սերունդներին է թողել իր անհամտկարծությունը՝ այսքան թիկունքը դեպի . թշնամու խորանալուց հետո զորքերը ետ քաշելու չարաբաստիկ հրամանի հետ:

Ն

տ.

էջ

39-40:

Ն

տ,

էջ 45-46:

Նազարբեկո

:

Վերը թվարկված տարակարծությունից անկախ եւ ոչ էլ մտոսկհայության ճակատագիրընկատի ունենալով, Անդրանիկն ու Նազարբեկով՝։ արմատական այս հարցում միեւնուոյն հոգսով բաբախող երկու տարբեր սրտեր էին: Դա պայմանավորված էր նախ եւ առաջ պատերազմի տակտիկայի նկատմամբ նրանց միասնությամբ: Նազարբեկովը հարց է տալիս. ի՞նչ իմաստ ուներ ոուսական զորքերը 1914--ի ձմռանը Պարսկաստանում զբաղեցրած բնակավայրերից ետ քաշելը. երբ արդեն «բարելավված էր դրությունը Սարիղամիշի տակ», որ, պատրվակ էր բերված նահանջի համար: Նաէ ինչպես որ Անդրանիկը. զարբեկովը տառացի--բառացի մտածում նահանջի մասին հրամանը միանգամայն ճիշտ կլիներ, եթե Թուրքիային հաջողված լիներ ջարդել Պարսկաստանում գտնվող գլխավոր ռուսական ուժերին: Բառացի «Առհասարակ շատ կարգադրություններ, որոնք ես ստացել եմ ադրբեջանական զորախմբում իմ գտնվեերկու ամսվա ընթացքում, ինձ այնքան էլ հասկանալի չէին: լու Այդպես էր զորքերի առաջխաղացումը դեպի Բաշկալե եւ Սարայ: Եթե պետք էր դա նպատակը դեպի Վան ընթանալն էր, ապա դրա նախապես մշակել. ապահովել թիկունքը, մեր ուժերը համապատասխանեցնել հակառակորդի ուժերի հետ, եւ սկսված ռազմական գործողությունը հասցնել ավարտին:Մինչդեռ զորքերը այդ քաղաքները գրավեցին եւ այլեւս առաջ չգնացին»: Անդրանիկը գտնում է, որ այդ քաղաքների գրավումը եղել է պարզապես տպավորության համար: Նազարբեկովը դա վերագրում է նրան, որ տվյալ դեպքի համար կոնկրետ պլան չի եղել, որից եւ բխել են գորամասերի աննպատակ տարուբերումները, որոնք եւ առաջ են բերել մեծ քանակությամբ մարդկային եւ նյութական կորուստներ: Հենց դրանց թվում էլ Նազարբեկովը հիշատակում է հայության եւ ասորիների տխուր գաղթը: Նազարբեկովը մատնանշում է, որ այդ երերումներին հետեւեց Ռու-

սաստանի հեղինակության անկումը քրիստոնեական բնակչության աչքում: Այո, ինչպես Անդրանիկը. Նազարբեկովը նույնպես 1914թ. դեկտեմբերի նահանջը որակել է «աննպատակ» բառով՝: 1915-ի ապրիլի 14-ին Նազարբեկովն իրեն ենթակա զորախմբի հրամանատարությունը հանձնում է գնդապետ Օբրազցովին եւ մեկնում Խոյ: Դիլմանի կողմում վերր պատմված դեպքերն էին հասունանում: Չեռնոզուբովը նպատակահարմար է գտնում, որ Նազարբեկովն անհապաղ մեկնի Դիլման: Միաժամանակ հայտնի էր, որ Վանում էլ սկսվել են կռիվներ, խաղաղ բնակչության եւ քաղաքը պաշարած թուրքական զորքերի միջեւ: Նազարբեկովը հրավիրված էր հիմնականում դեպի Վան ուղարկվող զորքերին առաջնորդելու հա4

Նտ.

գ

2. էջ

մար: Նույն է, որ'նա

Չեռնոզուբովը

տեղ հասնելուց հետո, կարգադրում 16--ին անհապաղ մեկնի Դիլման: Համենայն դեպս հիշում է այն. ինչն այլեւս անտարակուսելի է: Արդեն

օրը,

ամսի

Նազարբեկովը հայտնի էր, որ Վանում ստեղծված է արտակարգ-`դրություն: Քաղաքի եվ մերձակայքի բնակչության երեք կարեւոր հենակետերը՝ Այգեստանը. Կենտրոնը եւ Շատախը դեռ դիմանում էին: Թուրքական հրամանատարությունը լրջորեն մտահոգված էր Ջեւդեթ փաշային օգնելու հարցով. որպեսզի նա կարողանար 2ուտափույթ ավարտել քաղաքի բնակչության հետ լիովին հաշվեհարդարը: Վերջինիս մի բաղկացուցիչ մասն այն էր, որ ռուսաց բանակի երթը դեպի Վան, հեռու էր, եթե չէր կասեցվելու քանի դեռ ապա լիովին գոնե քաշքշվեր, հետաձգվեր: Մյուսը. եթե դա չէր հաջողվելու եւ Ռդուսական բանակը ճեղքելու էր շղթան. ապա թուրքական զորքը պետքէ

կարողանար եկող բանակին իր հետեւից

քարշ

տալ

Վանից հեռու,

մի կողմով. որպեսզի այնտեղ սկսված սպանդըՋեւդեթ փաշան կարողանար այժմ էլ այդ ձեւով. ավարտել: Իսկ թե այդ գործողության դիմաց ինչքան հողեր կգրավեին ռուսները եւ մինչեւ ուր կհասնեին, դա, ինչպես երեւում է, թուրքական հրամանատարության համար հոգս չէր կամ գոնե այնպիսին չէր լինի այդ հոգսը. Վանի ուրիշ

ինչպիսին

խնդրի Ճախողումը: Ապրիլի 16--ին Նազարբեկովը Խոյից ճանապարհվել է ուղիղ դեպի Դիլման: Ճանապարհին նա հանդիպել է վիրավոր զինվորներին թիկունք ուղեկցող երկու վաշտի չափ զինվորների եւ նրանց իր հետ վերցնելով գնացելէ դեպի Մուղանջուղի հարավային կողմը: Այստեղ էլ լ նրան տեղաշարժի բերումով ընդառաջ են գալիս մի վաշտ զինվորներ: Պարզվում է, որ դա Անդրանիկի ջոկատի" Սմբատի ղեկավարած վաշտն է վաշտապետի հետ միասին: Վաշտը մի օր առաջ դուրս էր եկել Կարաթափա լեռնանցքով դեպի Խանիկ գյուղն ընկած ճանապարհը հետախուզելու: Թուրքերը ուժեղ հարձակում էին սկսել: Նազարբեկովը Սմբատին կարգադրում է հենց այդտեղ՝ մերձակայքում, Խանիկ գյուղից դեպի արեւմուտք. Մուղանջուղից՝ հարավ--արեւելք, դիրքեր գրավել եւ «մեռնել. բայց չնահանջել»: Եիեւում է. Դիլմանի շուրջը թուրքերը ամուր պատնեշ էին կազմել: Նազարբեկովը ընթացքից վերադասավորում է ուժերը:Իր զորախմբում գտնվող 5--րդ գնդին կանգնեցնում է մի գծի վրա. որպեսզի հակառակ դեպքում հնարավոր լիներ Մուղանջուղը ճեղքած թուրքերին ետ շպրտել: Երեկոյան մթին Նազարբեկովն իր շտաբի պետի հետ միասին գնում է Դիլման՝ դրուիմանալու: թյունը պարզելու եւ հակառակորդի մասին տեղեկություններ

Կռվի այս որոշակի հատվածի վերաբերյալ Նազարբեկյանը խոստովանել է. հակառակորդին «կանգնեցնելու իմ հույսը հայկական Եվ ջոկատն էր, որը լիովին արդարացրեց իմ վստահությունը»: շարունակել է նկարագրել. «Ջոկատի մարտիկները մի քանի անգամ հետ ձեռնամարտի մեջ են մտնում: Սմբատի եռանդի հակառակորդի եւ քաջության շնորհիվ սրընթաց . գրոհները հակառակորդի բոլոր է ապարդյուն են անցնում, որից հետո հակառակորդը հարձակումը եւ ետ քաշվում»: -ի Կռիվները դեռ շարունակվելու էին: Լույս 11Նազարբեուժեր է խնդրել: Պատասխանը' կովը Չեռնոզուբովից լրացուցիչ ընտրությունը նրա կամքին է թողել, որ զորամասը կամենում է, կարող է վերցնել իր տրամադրության տակ: Եվ գիշերային խավարի սպասվելիք մարտի համար այդ. ընթացքում էլ տեղի է ունենում նախատեսված զորամասերի համակենտրոնացումը: Ամբողջ գիշերը, հիշել է հետագայում Նազարբեկովը, դիրքերն ամրապնդվել են, եւ անձամբ ինքը շրջագայել է դիրքերում, գլխավորել զորամասերի աշխատանքն ու ոգեւորել զինվորներին: Արշալույսին արդեն պատ-`.. րաստ էին մարդահասակ փորված թե. առաջագիծ, թե՛. ճակատը ընդարձակվելու դեպքում օգտագործելու համար նաեւ պահեստային խրամատները: Ռուսական բանակի համար դիրք է ընտրվում Մուղանջուղ գյուղի հարավային կողմում, որտեղ առաջին գծի վրա տեղավորվում են 6--րդ գնդի երկու գումարտակներ եւ Անդրանիկի ջոկատի մի մասը: Իսկ մոտակա բարձունքի վրա դիրք է գրավում 8--րդ գնդի մի գումարտակը: Համապատասխանորեն դիրքավորվում է հրետանին, իսկ 17-ի առավոտյան գալիս են նաեւ լրաժուցիչ ուժերը, նրանց մեջ Անդրանիկի ջոկատի մյուս երեք վաշտերը: Պետք էր, որ նրանք եւս խրամատներ փորեին: Եվ այդ վճռական ժամին պարզվել է. որ հայկական վաշտերը խրամատ փորելու համար հարմար փոքրիկ բահեր չունեին: Ասում է Նազարբեկովը եւ ավելացնում, որ կամավորներն ստիպված են եղել սվիններով փորել: Ապրիլի լույս 16--ի գիշերն են մարտերի վայր հասել թուրքական զորամասերը: Ընդհանուր հրամանատարը Խալիլ բեյն էր: Նրա գըլխավորած զորամասերի կազմում էին Կոստանդնուպոլսից եկած գերմանական ռազմագետների վարժեցրած երրորդ հետեւակային դիվիզիան. որը ուժեղացվել էր Բաղդադի ռազմական տեսչության ժանդարմական զորամասերով. ինչպես նաեւ Ջեւդեթ փաշայի գլխավորած մի քանի թուրքական գումարտակներ, թուրք. քուրդ ու պարսիկ բաղկացած խառնամբոխ զինված զանգվածը, որոնք կամավորներից միատեղ կազմում էին տասնվեց հետեւակային գումարտակ, բոլորը երկու կանոնավոր հեծյալ էսկադրոն, 8 հրանոթ, 12 գնդացիր եւ "

դադարեցն գիշերը

.

-

մոտ 5--6 հազար քուրդ: Դրանք համատեղ. հանկարծակի ու սրընեն հարավ զետեղված ռուսական զորամա՛թաց սերի վրա': Ապրիլի 16--ի ցերեկը, ժամը 2--ին, ռուսական "զորքերը, հակառակորդի. ինչպես Նազարբեկովն է վկայում. լավ վարժված զորքերի ճնշման տակ հարկադրված էին դուրս գալ Դիլմանից եւ մոտակայքի

գրոհումԴիլմանից

գյուղերից:Քաղաքի տներից հրանոթային կրակ բնակիչները: Հենց այստեղ էլ բացվում է հայոց գաղթի մի նոր տեսարան, որը Նազարբեկովի պատկերավորնկաիրենց զբաղեցրած

բացումթուրք

են

է. րագրությամբ՛ այսպիսին «Մեր զորամասերի նահանջը դժվարանում

էր նաեւ նրանով. ճր.., նրանց հովանավորության ներքո սկսեցին քաղաքից եւ մերձակա գյուղերից մեկնել նաեւ հազարավոր հայեր եւ ուրիշ քրիստոնյաներ՝ ու իրենց ունեցվածքով, անասուններով ֆուրգոններով: Բոլոր այդ գաղթականները արագ կարգով ձգտում էին դեպի Խոյ տանող միակ րոպե առ րոպե ուժեղացնելով քաոսը, անկարգությունը ճանապարհը, եւ կուտակումը, դրանով իսկ մարտերով նահանջող զորքի համար ստեղծելով նրանց վրա տհաճ 'տպավորություն թողնող տեսարան, էլ նրանց նույնիսկ այդ անհանգիստ նահանջի

երբեմն մեջ»-:

ներգրավելով

Նազարբեկովը ճակատամարտիիրեն դիտակետ է ընտրել Մուղանջուղից դեպի հյուսիս գտնվող ջրաղացը: Այնտեղից ամբողջ մարտադաշտը պարզորենկարելի էր տեսնել: Ամսի 17--ը, Նազարբեկովի բնութագրմամբ, ուժեր ստուգելու, միմյանց շոշափելուօր էր: Իսկ իր մասին նա այսպես է ասել. «Ես հաստատապես որոշել էի հաղթել կամ հենց այդտեղ էլ ընկնել մահացած: Եվ բոլոր ուժերովս Ճգտում էի նույնը ներշնչել իմ զորքերին»: Ապա Նազարբեկովը վերլուծում Դէ: Խալիլ ձեռքից բաց է հավանականությունը: Եթե թողելհաղթանակի

բեյը

նա շարունակեր

ամսի

ապա հանկարծակի հարձակումը: 16-ի լիակատարհաղթանակի ուժերը դեռ մարտական կարգի չէին կհասներ, քանի որ ռուսական բերված:Իսկ հիմա արդեն ուշ էր: Վճռական պահն է մոտենում. ապրիլի 17--ի լույս 18-ի գիշերը: ՀԵս. իհարկե, գիտենալով. թե ինչ պատասխանատվություն եմ կրում, չեմ կարողանում աչքս փակել, թեեւ նախորդ օրն էլ չէի քնել»`: Ամսի 18--ի առավոտյան ժամը 4--ին մոտ, վերհիշել է Նազարբեկովը եւ` շարունակել նկարագրությունը, լսվում են հակադակորդի առաջին կրակոցները: Սկսվում է թուրքերի հարձակումը: Նրանք կանոնավոր քայլքով ու շարքերով առաջ են շարժվում: Ռուսները

Ն

տ.

էջ 23-25:

Նտ,

էջ 26:

Նտ.

էջ 28

ՅՏ1

ձեռնպահ են. ուշ են կրակ բացում, այդպես էր հրամանը: Հակաղակորդը փորձում է աջ թեւից թիկունք մտնել: Դրան դեմ հանդիման երկարաձգվում են խրամատները, ուր գալիս են նոր ուժեր: Դիլմանի այս ճակատամարտի մասին քիչ չեն գրվածքները.եւ բազմազան, եւ իրարամերժ են կարծիքները: Նույնն է նաեւ Անդրանիկի եւ նրա ջոկատի մասին: Բայց այդ բոլորի մեջ հազիվ թե ավելի հավաստին լինի, քան Նազարբեկյանի կարծիքը՝ գրված հեղինակի. ու ի միջի այլոց, միանգամայն վարժ ռուսերենով: Համառո-

գրագետ մատնվելով

տակին հետեւյալն է, Թշնամին անհաջողության ուժերի աջ թեոուսական վում. որոշում է անցնել ձախ թեւը: Նազարբեկովը դրան հակառակ միջոցներ է ձեռք առել, ուժեր է տրամադրել եւ խնդիր առաջադրել, որը «այնքան հաջող է կատարվում, որ հակառակորդը սկսում է կեսօրից հետո ժամը 5--ին մոտ մաքրել իր աջ թեւի առաջապահ կետերը». այսինքն՝ նահանջել: Հակառակորդինահանջն իմանալուն պես Անդրանիկը Նազարբեկովին խնդրել է. որ իրեն թույլ տրվի հարձակման անցնել: Այստեղ հիշենք Նազարբեկովի վերը ասված էլ. ահա. հենց Անդրանիկն է, խոսքը եւ հիշեցնենք նրան. սա մեծարգո զորավար. անհանգիստ առաջ մղվող. մյուսներին շրջանցող. անմիջական Անդրանիկը, որն զգայուն է, օգնության հասնող, հանդուգն. հարվածն իր վրա վերցնող: Հնարավոր է, որ Նազարբեկովն. ասել է կամ կուզենար կյանք խնայելու. զգուշավոր լինելու համար ասել, որ պետք չէ շտապել. մի փոքր էլ հաշվենկատ պետք է լինել եւ վտանգի չպետք է գնալ: Իսկ եթե դրան էլ ի պատասխան Անդրանիկը դաոնար ու բարձրաձայն ասեր. թե' «մի վախեցեք, ինձ գնդակ չի դիպչի». ավելացներ նաեւ, թե զինվորներն էլ ուրիշինը չեն, ի'ր զինվորներն են. թե՛ իրեն. թե՛ նրանց գնդակը չի խոցելու. քանի դեո իր հայրենիքն ազատություն. ժողովուրդն անկախություն չի ձեռք բերել: Նազարբեկովը. բարեկիրթ ու ծանրախոհ. եթե քահ--քահ չէր ծիծաղելու. քմծիծաղ չէր տալու, բայց անպայման ասելու էր, որ Անդրանիկը սնոտիապաշտ է ու մոլեռանդ, այլ ոչ թե անլուրջ ու խելագար կամ ինքնահավան ու մեծամիտ: Պիտի ման ու գար գտներ այն բառը, որով կոչում են այն զորավարին ու զինվորին, որը հավատում է, թե հրացանային կրակի տարափի տակ իրենից գնդակը խուսափում է: Հեռացա՞՛նք:Իսկ ի՞նչ եղավ Անդրանիկի պահանջը: Նազարբեկովը չի մոռացել. գրի է առել. «Անդրանիկն իր տաքարյունության համաիմ կարգադրությանը, ինքնուրույնորեն հարձակման ձայն է անցնում առջեւում գտնվող գյուղը գրավելու համար»: Եվ ավելացրել է. գուցե եւ ցավով, որ Անդրանիկը գյուղը գրավել է. «բայց

չսպասելով

ունեցել է մեծ կորուստներ»: Չգիտենք մանրամասն ինչպես Է եղել, բայց եթե Նազարբեկովը Անդրանիկին դիտողություն աներ, նա էլ պետք է որ համաձայներ, ցավ հայտնելով միայն: որ ուրիշ կերպ չի կարողացել: Վերհիշենք. ինքնապաշտպանական, ֆիդայական կռիվների ասպարեզ գալու օրից Անդրանիկը կռիվների իր օրենքն ուներ, որ կիրառում էր ինքը եւ պահանջում ուրիշներից. քիչ Ուժերով շատին հաղթել, ըստ հնարավորի՛ն քիչ կորուստներով. ձգտելով մինչեւ իսկ առանց կորստի կոիվը շահել: Փաստորեն Նազարբեկովի «բայց ունեցել է մեծ կորուստներ» բառերը այդ են նշանակում, լինելով ըստ երեւույթին մեղմ հանդիմանություն: Ահա թե ինչու՛: Ամսի 18--ի կռվով Դիլմանի ճակատամարտը ավարտվել է, թուրքական զորքերի հրամանատար Խալիլ բեյի խնդիրը անկատար է, մնացել: Նազարբեկովը բացատրում է, թե որն էր այդ խնդիրը, «Հետախուզությունից լավ իմանալով, որ մեզ մոտ (Հարավային)

Ադրբեջանում առանձնապես շատ ուժեր չեն կենտրոնացված, նա իր համահավաք կորպուսով պետք է (Ճգտեր) ջախջախել մեր զորաբանակը եւ իր շարքերը լրացնելով Պարսկաստանի քրդերով ու կամաայնտեղ ոտքի հանել արդեն վորներով, շարժվել դեպի Ջուլֆա, պատրաստ մահմեդական բնակչությանը. իսկ ապա Ղարաբաղի եւ Ջանգեզուրի վրայով թափանցելԵլիզավետպոլի եւ Բաքվի նահանգները. ավերել երկաթուղին եւ. եթե հաջողվեր. ընթանալ դեպի ԴաԱյդ բոլորը չէին կատարված: Անդրանիկն ու իր ջոկատի ղըստան»շ: կամավորներից ամեն մեկը դրանում իր համեստ ավանդն. ուներ: Ահա թե ինչու մեղմ հանդիմանություն: Նազարբեկովի անունը գրվում էր այդ օրերին հայ մամուլի էջերում: Գրվում էր որպե, փառաբանված հայ զորավարի եւ հալ կամավորների ջոկատների հովանավորի: Եվ ահա Դիլմանի կովից հետո Նազարբեկովիզորակայան, որի կենտրոնն այդ ժամանակ Մուդանջուղում էր. այցի են գալիս հայ հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները՝ «Մշակ» թերթի խմբագիր Համբարձում Առաքելյանի ղեկավարությամբ: Գալիս են ուղիղ Նազարբեկամավորների համար կովի կացարանը եւ այդտեղ էլ հանձնում հայության ուղարկած նվերները: Ուրախալի առիթ էր: Նազարբեկովը հարմար է գտել. որ կամավորների նվերները նրանց բաժանի անձամբ Առաքելյանը: Բայց նա այդ առաջարկն անուշադրության է մատնել. բավարարվելով նվերները զորախմբի հրամանատարի մոտ թողնելով: Շատ է ցավել հրամանատարը. որ խմբագիրն իր ձեռքով նվերները չի բաժանել: Նազարբեկովը հետո իմացել է եւ առավել եւս վշտացել. որ. Առաքելյանը չի կամեցել այդ անել: Վատ են եղել

Ն

տ.

էջ

29-30:

'

-

«Անդրանիկ»

Նտ.

էջ

ՀԳ:

Մնում է զարմաԱնդրանիկի եւ Առաքելյանի հարաբերությունները:: նալ. կամ Առաքելյանն ինքը չպետք ՛է վճռեր գալ այդ դեպքում կամ նրան չպետք է ուղարկեին: Քաղաքականության ռազմի դաշտ. մեջ նրբանկատության մասին խմբագիրը հավանաբար իր թերթի էջերում հոդվածներ զետեղել է. բայց այս պահին գործնական քայլի մի նրբերանգը շրջանցել է: Մայիսի 2-ին Անդրանիկի ջոկատը ենթակա զորամասերի հետ գնացել է Դեիր,. որի մոտակայքում եղել է սուրբ Բարդուղեմիոսի վանքը: Նազարբեկովը կամավորների հետ այցելել է վանք, որտեղ նրան բացատրություններ է տվել համալսարանական կրթություն ունեցող կամավոր զինվոր Աշխարհբեկ Քալանթարյանը (Քալանթար): ուր որ է կհրամայի հետեւել եւ Ենթադրելով. որ Չեռնոզուբովը ջախջախել Խալիլ բեյին", Նազարբեկովը որոշում է նախապեսծանոթանալ հակառակորդին մոտենալու եւ մարտեր վարելու տեղանքին. ինչպես նաեւ նահանջի՝ ըստ հնարավորին մատչելի դիրքերին: Սակայն այդ նպատակով առաջին անգամ ուղարկված հետախուզուհանձթյունը լրիվ պատկերը չի տվել: Նույն խնդիրը Նազարբեկովը է նարարում Անդրանիկին. Հորպես այդ տեղանքին ուրիշներից ավելի լավ ծանոթի»: Հաջորդ օրը, մայիսի 14--ին. Անդրանիկը բերում է օգտակար տվյալներ, գտնելով. որ խնդրի կատարման համար բավական ուժեր կպահանջվեն: Ի վերջո, թշնամու դիրքերը եւ ուժերը մանրամասն պարզելուց հետո, Նազարբեկովն առանձճնացնում է որոշակի զորամասեր. որոնք սկսում են հարձակումը. «Հայկական ջոկատը, գրում է նա, մյուս բոլորից շուտ մոտենալով սկսում է հրաձգությունը: Դրանից հակառակորդի արիերգարդին. է նաեւ ավանգարդը եւ սկսվում է թեժ կռիվը. որը հետո մոտենում շարունակվում է մինչեւ մութն ընկնելը»: Երկու կողմերն էլ կորուստներ են ունեցել. բայց ամենից շատ կորուստները եղել են հայկական նշում է Նազարբեկովը:: Այս կռիվը ըստ «...օրագրուջոկատինը, է թյան» եղել մայիսի 15--ի օրվա երկրորդ կեսին հայկական Արազ գյուղից երկու կիլոմետրի վրա գտնվող Քեհրիզ գյուղի մոտակայքի Էմիրգունե բարձունքի վրա": Հաջորդ օրը նույնպես, զորախումբը գնդապետ Օբրազցովի հրամանատարությամբ, առաջ գնալով, մարտի մեջ է մտնում հակառակորդի հետ: Այսօր նա կարծես ավելի համառ դիմադրություն է ցույց տվել, որին նպաստելեն նրա թնդանոթները: Օրագրողը այսպես է նկարագրում. «Թշնամին սկսեց լրջորեն դիմադը-

Նազարբեկովին

.

՝

--

`

Ք

խԽալխնէլ. Ջետեթն էլ մեկ բեյ են. մԵկ՝ փաշա փաստաթղթերումեւ գրականությանմեջ:

Ատ. |ջՀՅ: «..Օրագրութիւնը». էջ

--

ՀՀ 22:

ՊԿՊԱՖ

Հ...

ՆԳ

Ն".

էջ8-1:

ֆերել

մեզ: Ժամը 2--ին թշնամու թնդանոթները լավ ծեծեցին մեզ: Այդ ժամանակ մեզ հետ կողք կողքի կռվում էր Սունժենսկի գնդի 6--րդ Ժամը 4--ին հարյուրյակը'պորուչիկ Պերեվյազովի ղեկավարությամբ: Այդ օրը 5 մեր թնդանոթները- հասան, եւ մենք պատասխանեցինք: եւ սպանված ունեցանք»:Նազարբեկովի նկարագրություվիրավոր նը. «Մեր զորամասերըգնացին եռանդուն գրոհի... Մարտը տեւեց մի քանի ժամ եւ դադարեց միայն մութն ընկնելու հետ»:՛ Շարունակելով նա գրում է. «Ամերիկյան թղթակիցը ներկա էր այդ մարտին ։եւ որ բոլորից լավ կռվեցին պլաստունցիները վերջում ինձ ասաց, (ռուսական զորամաս է՝ Հ. Կ. ), հետո հայերը, իսկ բոլորից թույլ "հրաձիգները:Ես նրան բացատրեցի դրա պատճառը: Պլաստունցիները առաջինանգամ էին կովում. հայերը՝ գաղափարապես. իսկ ` հրաճիգներին արդեն Ճանձճրացրել էին այդ կոիվները»՝:Այստեղ -Նազարբեկովը վերջապես հայտնագործեց. հայերի կռիվը գաղափարականէ եղել: Եղել է ազգին օգնության հասնելու, նրա գոյությունը ապահովելու հարցը, որի համար նրա զավակները պատրաստ էին կովելու կյանքի գնով, միայն թե հարազատների զանգվածը օր առաջ օգնություն ստանար ու փրկվեր: Այստեղ: արդեն Նազարբեկովը դրսեւորեց ոչ այնքան ռազմագետի. որքան քաղաքագետի իր աշխարհայացքը. որում նույնպես նրա մակարդակը գեներալական էր: Հաջորդ օրը. մայիսի 18--ին, կամավորները դարձյալ հետախույզ են: Եվ այս անգամ աչքի են ընկել հետախուզությանը այնպես դեմ Սեպուհի վաշտի զինվորները: Ցերեկը Սուկինիս գյուղի մոտ ընդհարում է եղել հակառակորդիհետ: Նազարբեկովին այստեղ ընդառաջ են եկել գաղթող հայերը եւ տեղեկություններ Խալիլ բեյի ՝ հայտնել

Հ:

:

ընթացքիմասինշ: Ամսի 19--ին ջոկատը

`

զորախմբի կազմում

ռուսական

հասել է Այստեղ անմիջապես հակառակորդի հետ ընդհաՄիրվանա գյուղը: րում է սկսվել: Նազարբեկովը գրում է. «Մարտը մղում էր բացառապես հայկական ջոկատը: Ջոկատը ընդհարվեց հակառակորդի մեծ ուժերի հետ. բայց սիբիրյան կազակների օգնության 2նորհիվ մարտն իսկ թշնամին մութն ընկնելուն պես ավարտվեց հաջողությամբ, այնպես արագորեն նահանջեց,որ Տրուխինը ...նրա հետքը կորցրեց»: է եռանդուն եւ անհանգիստ Անդրանիկը, որի Այստեղ նորից եղել մասին Տրուխինի կարծիքի հիման վիա Նազարբեկովը հարկ -է համարում գրել. «Պետքէ ըստ արժանվույնգնահատել Անդրանի-

կին,

որը

միայնակ (պարզ

էր հակառակորդին, ճիշտ է Նաեւ`

ՀՀ

ԿՊԿԱ.

ֆ

45,

օրագրութիւնը». էջ

1. գ 23:

է ջոկատով՝ Հ. Կ, ) եռանդով հետեւում կերպով կռահելով նրա նահանջի ճամ-

էջ

12-64

ՊԿՊԱ.

ՀՀ ք

ֆ.

45.

ց.

1.

Գ

4ձ թ.

19.

փան, միշտ առաջինն էր հասնում նրա ծայրապահին եւ մարտի մեջ մտնում»: Ընդհատենք: Որովհետեւ Նազարբեկովն ասելու է այն, ինչը լիովին բնորոշ է մեզ արդեն ծանոթ եւ իսկական Անդրանիկին. «Եթե եւ լինեին, եռանդուն հետամուտ բոլորն այդպես ռգեւորված անհամեմատ լինել»`: լավ կարող էին արդյունքները Այ քեզ հրաշք՝ եթե բոլորն այդպես լինեին: Բայց չէ՞ որ մինչեւ հիմա Անդրանիկը հենց այդպիսինլինելու համար էր հանդիմանության արժանանում: Նշանակում է' Նազարբեկովն անկեղծ է: Դեպքերի ընթացքի հետ Նազարբեկովի պատկերացման մեջ Ճեվավորվում է ամբողջական Անդրանիկը. իսկ մեր պատկերացման մեջ՝ նույն ինքը անկեղծ ու խոհեմ Նազարբեկով-- Նազարբեկյանցը: Նազարբեկովին: Տրուխինի վրանի տակ նա Բայց չընդհատենք է հանդիպե նրա շտաբի պետ Պոպովին, որի մասին վերեւում ասվեց: Զրույցի ընթացքում Նազարբեկովը նկատել է, որ գեներալ մտադիր է շարունակել Խալիլ բեյին հետեւելը դեպի Տրուխին, Ջուլամերկ. ուր որ նա նահանջում էր ըստ Տրուխինի տեղեկությունների: Այս կապակցությամբ, ինչպես երեւում է, Նազարբեկովի եւ նրա միջեւ խոսք է բացվել Անդրանիկի կարծիքի մասին: Նազարբեգաղթականների հետ որ վերջին մարտից առաջ կովը գրում է. ունեցած զրույցներից Անդրանիկը լիովին պարզել է, որ Խալիլ բեյը գնում է դեպի Մոսուլ: Կարծես Տրուխինին որպես հանդիմանություն, է. «Անգամ էլ բանականությունն առողջ Նազարբեկովն ասում տար: Ոչ մի նպատակ չունի, որ Խալիլ նույնը պետք է ցույց Եթե նա դա անի, ապա բոլորովին ետ բեյը գնա Ջուլամերկ: գծից»: Եվ եզրակացուկքաշվի թուրքական գործողությունների «Ես ասացի, որ գեներալ Տրուխինին լիովին պետք է թյունը վստահել Անդրանիկի հետախուզությանը»: Եվ Նազարբեկովն ուրախ է. ինչպես գրում է ինքը. որ շտաբի պետի հետ այս Ճեւով համոզել են

Տրուխինին՞:

Այնուամենայնիվ.Տրուխինի ինքնասիրությունըթույլ նա

չի տվել վարամսի 20--ին, զորքը

վելու շարժել է դեպի Ջուլամերկ: Անդրանիկի ջոկատը մնացել է Միրվաչափով նայում: Մնում է պատկերացնել Անդրանիկին, եթե ինչ-որ ճանաչեցինք նրան որպես մարդու եւ բնավորության, թե նա ինչ աստիճան պետք է զայրացած լիներ իր պետի նման վերաբերմունՔից, որը բառիս բուն իմաստով կամակորությունն էր, ինչում սովորաբար Անդրանիկին էին պիտակավորում: Նազարբեկովը գրում է. «Բոլորից շատ զայրանում է Անդրանիկը, որ գեներալ Տրուխինը ըստ

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

Անդրանիկի, եւ

ֆ. 45.

ց.

Լ.

գ

Ճ

էջ 25-26:

հաջորդ

օրը,

Ն

տ,

էջ

չհավատաց Խալիլ բեյի իսկապես Մոսուլ. այլ ոչ թե Ջուլամերկի ուղղությամբ գնալուն» Սխալ ճանապարհով գնալու պատճառով. բնական է, Խալիլ բեյի հետքը Տրուխինը լիովին կորցնում է: Նա ոչ միայն ցանկություն չի ունենում կատարելու Անդրանիկի իրեն շտկող առաջարկը, այլեւ քաջություն չի ունենում չկատարելու այդ ժամանակ կորպուսի հրամանատար գեներալ Օգանովսկու Ջուլամերկ գնալու հրամանը: Տրվել է ճիշտ խորհուրդը. բերել են դրա ապացույցները. բայց Տրուխինը ետ չի կանգնել իր սխալ կարծիքից. որովհետեւ նրա համար վերադասի կամքն ու վերաբերմունքը ամեն ինչից վեր էր: Եվ Տրուխինը քարշ զորքը տալով տարել է սարերով ու անանցանելի ձորերով. հաշվի չառնելով ոչ զինա-- եւ ոչ էլ սննդա--մթերքների կորուստները. ոչ մարդկանց ավելորդ ուժերի ու ջանքերի ծախսը. ոչ էլ այդ բոլորին հետեւող զոհերը: Վերջապես ամսի 25--ին վերին հրամանատարությունից ստացվում է ետդարձի հրամանը՝ Նազարբեկովին իր ջոկատով դեպի Բաշկալե, Տրուխինին՝ Վան: Նազարբեկովին պարտավորեցվում է հայկական ջոկատը ուղարկել դեպի Վան: Նազարբեկովը՝ այստեղ հրաժեշտ է տալիս Անդրանիկի ջոկատին եւ իր զորախմբի հետ գնում այլ ճանապարհով: Հայկական ջոկատի հետ գնում է նաեւ ամերիկյան թղթակիցը. որը իր ժամանակը անց էր կացնում ջոկատում, եւ դա հատկապես այն պատճառով, հիշում է որ նրա կազմում եղել են կամավորներ նաեւ Ամերիկայից: Նազարբեկովն իր զորամասով Վան է հասել հունիսի 14--ին: Ջորքի գիշերատեղ է ընտրել քաղաքից մի քանի կիլոմետր հեռու գտնվող Ղարաբաշ գյուղի մոտ: Այցելել է Վանի կայազորի պետ փողոցում պատահմամբ հանդիպել գեներալ--մայոր Նիկոլաեւին, Անդրանիկի ջռկատի բժիշկ Տեր--Թովմասյանին եւ նրա ուղեկցությամբ շրջել քաղաքում: Նահանգապետ Արամին չի տեսել, հանդիպել է նրա տեղակալ Պարույր Լեւոնյանին: Վանեցիներն իմացել են Նազարբեկովի այցի մասին: Երբ նա վերադառնում է իր կացարանը, թեեւ քաղաքից հեռու, նրան այցի են գալիս Վանի թեմի եպիսկոպոսներից մեկը, քաղաքի ղեկավարության եւ բնակչության բազմաթիվ ներկայացուցիչներ, այդ թվում` Պարույր Լեւռնյանը եւ ուրիշներ: Նրանց բոլորի դեմքերին Նազարբեկովը հարցական է կարդում: Բոլորն էլ նույնն էին ցանկանում իմանալ՝ հաստատո՞ւն է ռուս զինվորի մուտքը Վան. մնայո՞ւն է նրա այցը: ռուս բանակի վաստակաՊատասխանելուց առաջ, Նազարբեկովը, է շատ ռուսաց զորավարը, հիշում գրավումների փորձը. «Ձգտել

Նազարբեկովը.

Է

Ն

տ.

էջ

29:

Ն

տ,

էջ ՅՍ-34:

որքան կարելի է շատ հողեր գրավել. հաշվի չառնելով, թե իր առկա ուժերով կարողանալու է դրանք պահել թե ոչ»: Այդ պատճառով էլ. ինչպես խոստովանում է. աշխատել է ոչ մի որոշակի խոսք չասել: Պարզ երեւում է, որ Նազարբեկովը տարակուսել է, այս գրավումն չխ համարել: Ուստի վանեցիներին խորհուրդ է տվել էլ հաստատ իրենց վրա դնել, լավ պատրաստվել: հույսն Իսկ հիմա պատմենք Նազարբեկովի իսկ պատմածը, ընթերցողին

թողնելով եզրակացությունը՝դրանով նա հաստատե՞ց Անդրանիկին, թե' մերժեց: Վանից դեպի արեւմուտք շարժվելու ընթացքում Անդրանիկի ջոկատը հայկական մյուս ջոկատների հետ միասին մտցվում է գեներալ Տրուխինի հրամանատարությանը հանձնված զորախմբի մեջ, որն այդ ժամանակ,գտնվում էր լճափի Ջեյվա գյուղի եւ Սուրբ Հակոբ վանքի միջեւ: Եվ այդտեղ էլ կռիվներ են սկսվում հակառակորդի թվապես գերակշիռ ուժերի հետ: Հենց սկզբից կամավորների 1-ին եւ 4-րդ ջոկատները մեծ կորուստներ են կրում: Թուրքերը չորս հրանոթ ունեին, որոնք դիպուկ խփումէին: Գեներալ Տրուխինը ուրիշ ելք ու հույս չգտնելով. որոշում է իր զորքը ետ քաշել: Թվում է, թե դրա հետ պետք է որ ամենից առաջ համաՃճայնեին1--ին ու 4--րդ ջոկատները, որոնք բոլորից շատ կորուստներն էին ունեցել:. Բայց ստացվում է հակառակը: Անդրանիկը լրջորեն հակառակում է մարտը շարունակել: Ընթերցողն հավանանահանջին. պահանջելով բար պատկերացնում է, թե կամակո՛ր Անդրանիկն ինչպես է պնդում, իսկ գեներալը ինչպես է զայրանում: Ցերեկը հակառակորդի առաջին գեի խրամատները գրաված մի քանի մարտիկների գիշերային նախաճեռնության շնորհիվ նրանց դասակները լուսադեմին առաջ են մղվում գրավելով նաեւ խրամատների երկրորդ շարքը: «Մյուս ջոկատները, հիշում է Նազարբեկովը, լսելով բարձրաձայն «ուռա՞՛ն». հաղձակման են անցնում. վերջ ի վերջո գրավելով դիրքը: Թուրքերըհապճեպորեն նահանջում են..»: Ի՞նչ աներ Անդրանիկը. ո՞րն է նրա մեղքը: Թեեւ ով էլ լիներ, հազիվ թե հաճույք ստանար այդ աստիճան կամակոր ենթակայից: Իսկ -Տրուխինը. գեներալը, առավել եւս: Նաեւ այդ կռվից հետո է ջոկատները տարելդեպի Բիթլիս: է ՏրուԱյս պատմությունն անելուց հետո Նազարբեկովը խինի բնութագրմանը. «Բավական անդեմ անձնավորություն է. բարեհոգի: Շատ շարժունակ չէ. ծեր է. ռազմական իրադրության մեջ, է կողմնորոշվում: ըստ երեւույթին. թույլ Անձնապես խիզախ է: Նրա գրեթե բոլոր կատարում էր շտաբի պետը:

,

--

`

--

անցում

հետ

գործերը էր»՞: համերաշխ Ն

տ.

Գգ3. էջ 49. 52--54:

Ենթական

Ն

տ.

Գ3

էջ

66-57:

`

Նազարբեկովն էլ իր նախասիրություններն ուներ:Դա անմիջապես

կդառնա հուշատետրում նրա գրառած բնութագրերից: հրամանատարներից ամե«Քեռի: Հայկական ջոկատների բոլոր Ռազմական գործը համակրելին: իրականում շատ լավ նից ավելի եւ հասկանում էր մարտի ժամանակ լիովին իր տեղում էր որպես հրաՆկատվում էր մանրուքներին միջամտելու եւ հրամանատար: մայելու Ճգտումը' Ռուս զինվորների մեջ հարգանք էր վայելում. թեեւ: ոՈուսերեն չէր խոսում: Մարտի մեջ շատ խիզախ էր եւ հանգիստ: Պետերից իրեն հեռու էր պահում: Համազասպ: Խելացի էր. բանիմաց. մի փոքր աճապարող: Սիրում էր պետերի աչքին երեւալ: Ռազմական ՛գործը հասկանում էր, բայց էր. մարդամոտ: խուսափում էր իրեն ռիսկի ենթարկելուց: Դրո: Շատ խելացի էր. բանիմաց, տաքարյուն: Մարտը կարողանում էր լավ վարել: Խիզախ. էր, սիրում էր զբաղվել քաղաքականու թյամբեւ այդ թեմաներով զրուցել: Երբեմն դրսեւորում էր իր դաժան էր: Ռուս հրամադուսահարազատությունը:Բնավորությամբ ու նատարությունն չէր սիրում նրան: սպայությունը Անդրանիկ: Իր ինքնահավանությամբ բացարձակապես բոլորի վրա .վատ տպավորությունէր, թողնում: Ջորադասավորությունը հաշվի չէր առնում. հրամանները չէր կատարում»: Գրում է այսՆազարբեկովը եւ օրինակ է բերում: Չեյվայի մարտից գրեթե անմիջապես առաջ, երբ ամեն ինչ նախապատրաստված էր, առաջարկել է գրոհի իր անգրագետ պլանը. որն, ըստ Նազարբեկովի. ռազմական տեսակետից Նազարբեէր կազմված եւ տարբերվում էր անսովոր բարդությամբ: կովը գտնում է, որ Անդրանիկի պլանում ամենինչ կառուցված է եղել «ոչ թե իրադրությունը արդյունավետ օգտագործելու վրա, այլ մեծ մասամբ միբացառապես մանր խորամանկությունների, որոնք ամիտ էին, ինչպես (օրինակ) հակառակորդին թյուրիմացության մեջ ցելու մտադրությունը»: Նազարբեկովի միտքն այն է. որ Անդրանիկը ընդունակ չէր մեծ զորամաս ղեկավարելու. օրինակ բերելով այն, որ երբ Տրուխինն Անդրանիկին ասել է, փոխելն գրոհի պլանը այլեւս ուշ է.-նա «նեղացել եւ խռովել է»՝: պարզ

Սիրալիր

.

թե

Հարկ չկա երկար բացատրության: Խոովկան լինելն էլ, կամակորն դարձան: իի պահանջը առաջարկելն էլ իրենց տեղում պարզ է, ասած, մեջ դե, որ Ամբողջ բանը, այսպես խոնարհ լինել--չլինելու ենթակա է, Յառայակատարլինել կամ չլինելու մեջ: Իսկ որ ոուս հրամանատարները զորքերը ետուառաջ էին անում, հաշվի չառնելով, որքան կկոտորվի, այդ ոչինչ, թե այդ ամեն մի էլ.

Ն

տ.

,

ՀԷ

գ3

մարդ տեղաշարժից

էջ 57-58:

նրանց կարելի է. քանի որ դրա համար մե՛ծ արվեստ է պահանջվում: Վերեւից եւ այն էլ ուրիշի աչքով, միշտ մի բան պակաս է: Նազարբեկովը վկայում է, թե ինչպես դեռ մարտ ամսին. Դիլմանի դուսական զորամասերի ճակատամարտից առաջ, «սպաները եւ հատկապես շտաբային ծառայողները վատթարացրել են իրենց վերաբերմունքը հայկական ջոկատի եւ առանձնապես Անդրանիկի նկատմամբ»: Նազարբեկովը ձգտել է պարզել դրա պատճառը, բիասյց իրեն դա չի հաջողվել եւ նա խոստովանում է, որ ինքն այդ բոլորը խոր ցավով է դիտել: Սա բնական է եւ հասկանալի: Անբնական է եւ անհասկանալի այն, որ Նազարբեկովը, ուրիշ ելք չգտնելով, պատճառն Ուզում է տեսնել Անդրանիկի բնավորության եւ վերաբերմունքի մեջ: Փոխանակ պատճառի մեջ խորամուխ լինելու. նա իր Որոշ գործընկերների նման դարձյալ նույն Բանն է ասում, թե Անդրանիկը է, իրեն մյուսներից վեր է համարում եւ հաշվի չի նստում «Գոռոզ ոչ վերին հրամանատարության եւ ոչ էլ' սպայության հետ»`: Ինչպես ասում են. նորից նույն երգն է: Նազարբեկովը լավ կաներ, եթե մի անգամ պարզ Ու անկեղծ, այլ ոչ թե տողատակերում, ասեր, Որ Անդրանիկը խռովքի մեջ էր. զայրացած այն ամենից. ինչ արվում էր առհասարակ բանակում ու նրա հրամանատարության կազմում, եւ այլեւս ինքն էլ. ըստ երեւույթին. ստիպված չէր լինի զանազան առիթներով, պատեհ ու անպատեհ, ասելու եւ կրկնելու նույնը, ամեն ինչ հանգեցնելով բնավորության գծերի, որը պարզապես կեղեւն է, այլ ոչ թե միջուկը: Ստացվում է, որ ամեն ինչի մեղքը նրանում է, որ Անդրանիկը ոչ խռնարհ է, ոչ էլ' խոհեմ: -Թե չէ ցարը ռուսաց զորթին հրաման էր տալու անկանգ գնալ եւ ազատել Վանն ու Հայոց ետ: ողջ Արեւմուտքը եւ այլեւս' ոչ մի քայլ Վերը պատմածը հեռու չէ այն հարցից. թե ինչո՞վ ավարտվեց Ջեյվայի կռիվը: Կրկնենք Տրուխինի մասին վերեւում բերված բնութագրի բառերը. «անդեմ անձնավորություն», «թույլ է կողմնորոշվում», «ծանրաշարժ է». «ծեր». թեեւ ուրիշ մի դեպքի համար էլ հարմար կլինեն մյուս բառերը":Տվյալ դեպքում ստացվում է, որ նա պարզապես համառել է, պլանը չի փոխել. ալարել է ինքն անել, չի թողել նաեւ Անդրանիկին եւ շտապ որոշել է զորքերը ետ քաշել: Դրանից էլ հեշտ գո՞րծ: Ինչ կարեւոր է. թե դրանից ժողովուրդ կկոտորվի ու գյուղեր, քաղաքներ կավերվեն: դա

Նազարբեկովնասում է. որ Տրուխինի մասին այդ կարծիքը պատկանում գումարտակի հրամանատարգնդապետ Ուշակովին (Ն. տ. գ 3. էջ 57): Տ

(4

ՀՀ

ՊԿՊս,

ֆ

45.

ց

գ

էջ 13-15:

է

նրան ենթակա

-

Օգտվելով առիթից. հարց տանք Նազարբեկովին. իսկ ինպիսի՞ն էր գեներալ--լեյտենանտ Չեռնոզուբովը. որը որպես հարավային գծով Մուշ արշավող զորքերի հրամանատար, դեպի Վան, Բիթլիս ու լուծում էր նաեւ հայկական ջոկատների ռազմավարականխնդիրնետետրում Նազարբեկովը չի զլացել այդ Իր հուշերի չորրորդ րը: հարցի պատասխանին երեք էջ տրամադրել, «Գեներալ Չեռնոզուբովը խելացի. կրթված. լավ հիշողության տեր մարդ էր, արագ ըմբռնում էր, ռազմական գործից հասկանում, բայց

բնավորությամբ զինվորական չէր, այլ ավելի շատ վարչարար եւ դիվանագետ: Չուներ զինվորականի ոգեւորություն եւ արիություն, թեեւ նրան չի կարելի նաեւ վախկոտանվանել, (պարզապես) զգույշ էր... Համենայն դեպս. լինելով ջղային մարդ. Երբեմն խուճապի էր մատնվում ծանր իրադրության պահերին: Վտանգի ժամին իրեն կորցնում էր: Նույնիսկ փոքր անհաջողությունը նրան վշտացնում էր: Նա շատ էր ծանր ու թեթեւ անում, վերլուծում քարտեզի վրա. ինքն էր որոշումները կայացնում եւ կարողանում էր իր վրա վերցնել որոշման պատասխանատվությունը:Բայց որովհետեւ նա մարտական գծերից հեռու էր. չէր ղեկավարում կռիվներին անմիջապես մասնակցող զորամասերին, զուրկ էր մարտի ոգու ըմբռնումից եւ նրանից, թե ինչ կարելի էր եւ ինչ չեր կարելի պահանջել զորքերից: Խորամանկ էր, եսասեր, բարի էր, ոչ էլ լբավականաչափ արդարացի եւ մնում: Ենթակաների հետ հազվադեպ էր իր խոսքին հաստատ միատեսակ չէր վարվում, սիրալիրությունից անցնելով ամբարտավանության: Չէր վայելում իր ենթակաների սերը, թեեւ իր ծառայողական հատկանիշներով արժանի էր եթե ոչ սիրո, ապա գոնե հարգանքի: Մեծ բանսարկու էր... կարողանում էր մարդկանց գժտեցնել: Սիրում էր նվերներ ստանալ: Մի խոսքով. որպես շատ մեծ ռազմաճակատի շահերը պաշտպանող զորախմբի պետ եւ միաժամանակ նաեւ վարչական պետ. նա իր տեղում էր»': Ի՞նչ դուրս եկավ՝ շիլա--փլավ. եւ այնուամենայնիվ «նա իր տեղում էր»: Եթե ըստ Նազարբեկովի այսպիսին է Չեռնոզուբովը. ապա Անդրանիկի հասցեին արված նրա քննադատական դիտողությունները փառք էին. մանավանդ որ դրանք ոչ թե փաստացի էին, այլ հիմնականում բխեցվում էին տարակարծություններից եւ գրեթե բոլոր այն դեպքերից. երբ ի վերջո պարզվում էր, որ Անդրանիկն էր ճիշտը: կորպուսի Նազարբեկովը առիթ էր ունեցել բնութագրելու նաեւ հեռանանրա հրամանատարին, գեներալ Օգանովսկուն պաշտոնից եւ Դե Վիտտեին նշանակելու նրա փոխարեն գեներալ--լեյտենանտ օրը՝ լու փաստին անդրադառնալու առիթով, նշելով դրա ստույգ ԷՆ

տ

գ4,

էջ 5052

:

-

1915--ի նոյեմբերի 29--ը: Ցավ է հայտնել. «Կորպուսի բոլոր:զինվորլրջորեն ցավեցին գեներալ Օգանովսկու ներն ու հրամանատարները գնալու կապակցությամբ: Իր պարզությամբ, մատչելիությամբ, բարեհամբույր բնավորությամբ եւ բարությամբ վայելում էր բոլորի հարգանքը: Գեներալներից գրեթե միակն էր, որը հայերի հետ լավ էր վարվում եւ գնահատում էր հայկական ջոկատների աշխատանքը»: Ի տարբերություն հուշագրությանը բնորոշ պատմողի անձը առաջ մղելու առանձնահատկության, Նազարբեկովի հուշերը. կարող ենք ասել, այդ կողմից աչքի չեն զարնում: Անպայման. իր մասին էլ փաստեր բերում է. բայց .-ինքնագովությանըտուրք չի տալիս: Ահա օգոստոսի 20-ին նա ստացել է Կովկասյան մի օրինակ: 1915-ի բանակի գլխավոր հրամանատար փոխարքա Վորոնցով--Դաշկովի պաշտոնական նամակը եւ ֆրանսիական «Միլիտեր» մեդալը: Նազարբեկովը քաղվածաբար պատմում է նամակի բովանդակությունը: Գլխավոր հրամանատարը նշում է, որ գերագույն գլխավոր հրամանատար Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ Ռոմանովը այդ մեդալը ուղարկել է, որպեսզի «այն տրվի Կովկասյան ճակատի ամենաարժանավորսպային»: Ապա հետեւում է Վորոնցով--Դաշկովի հղումը. «Ձե'զ համարելով բոլորից ավելի արժանավորը. կից ուղարկում եմ այս մեդալը. որը գերագույն գլխավոր հրամանատարը միշտ կրում է Գեորգեւյան խաչ 4-րդ աստիճանի շքանշանի կողքին»: Չի թաքցնում Նազարբեկովը, որ նամակը եւ- մեդալը իրեն «հսկայական ուրախություն են պատճառում»: Եվ ուրիշ ոչինչ: Մինչդեռ դա. իրոք, ծառայությունները գնահատելու տեսակետից երեւույթ էր, որը նա կարող էր ինչ--որ կերպ ակնարկել:Ի պատասխան, անմիջապես հաջորդում է շնորհակալության անպաճույճ խոսքը Վորոնցով--Դաշկովին՝: Սրանից մի քանի օր անց, Օգոստոսի 28--ին, հեռագիր է ստացվել. որ ցարն ինքն է ստանձնել ամբողջ բանակի: հրամանատարու-

թյունը. իսկ Նիկոլայ Նիկոլաեւիչը նշանակվել

է Կովկասյան բանակի փոխարքա: Կովկասի Գուցե թե Վորոնհրամանատար ցով-Դաշկովը իմացել է սպասվող այս փոփոխության մասին եւ շտապել է մեդալը Նազարբեկովին ուղարկելով կատարած լինել հրամանատարի իր վերջին պարտքը նրա նկատմամբ: Նազարբեկովը անտարբեր չէ. «Բոլորն էլ ափսոսում էին. որ փոխարքա Վորոնցով--Դաշկովը թողնում է մեր երկրամասը եւ բանակը: Իր մարդամոտությամբ նա ընդհանուր Սիրո էր արժանացել»: Դարձյալ մի «մանրուք»: Լավ չէին հագնված կամավորները, թեեւ մի լավ օրի չէին նաեւ բուն ռուսականզորամասերի զինվորները: Նազարբեկովը նշել է, որ

գլխավոր

եւ

ւ.

է

Ն.

տ.

գ

6.

էջ 4--5:

2Ն

տ.

էջ 6:

նրանց .յուրաքանչյուր վաշտի 250--300 զինվորին բաժին է ընկել, ձմռան ցրտին, հազիվ 60 զույգ թաղիքավոր կոշիկ (ոճոծաատ). իսկ հայկական ջոկատներում՝ դրանից էլ քիչ: Եվ դա.այն դեպքում, երբ նրանք այնքան հաճախակի կատարում էին հետախույզի դժվարին պարտականությունը: Նազարբեկովն իր աչքով է տեսել. թե ինչպես 20 աստիճան ցրտին անփորձ զինվորներ, սառած գետն անցնում էին առանց կոշիկները հանելու. որից հետո անհնար էր դառնում քայլելը, եւ տղաների ոտքերը սառչում էին... Եզրափակենք Անդրանիկի մասին Նազարբեկովի ամփոփիչ խոսքով. որը նա գրել է 1917--ի մայիսի 12--ին եւ հրապարակել 1917--ի

հունիսի 1--ին, երբ արդեն հնարավորություն Ուներ կշռադատելու բոլոր փաստերը, բոլոր դեպքերն ու դեմքերն ամբողջության մեջ. «Անդրանիկը հրաշալիորեն իմանալով տեղանքն ու հակառակորդին. կռիվների իր փորձառությամբ ու խորհուրդներով քանիցս ինձ անգնահատելի ծառայություն է մատուցել իմ զորամասի կազմում իր է: Նրա գտնված ժամանակ: Անձնապես նա խելահեղորեն քաջ նշանաբանն էր «Հարձակումը»: Սրանից բացի. վայելելով մեծ վըստահություն եւ հեղինակություն. Անդրանիկը շատ լավ ազդում էր քիչ վարժված մասսայի վրա եւ իր հաստատակամությամբ Ու տոկարգ ու կանոն էր պահպանում կամավորական խմբի մեջ» : Անդրանիկին բնութագրելու համար Նազարբեկովը մոտիկ կանգնած մարդու իր բառերը գրեց: Իսկ մենք այս հեռավորությունից Նազարբեկովին բնութագրելու համար. բառեր որոնելու փոխարեն, լսենք նրա երկու պատմածը: «Մշո դաշտից հեռանալիս դիվիզիայի գնդերը իրենց հետ վերցնում էին գյուղերում անտեր մնացած երեխաներին: Զարմանք էր հարուցում, թե ինչպես ոչ միայն առանձին անհատներ, այլեւ ամբողջ վաշտեր հայրաբար էին վերաբերում երեխաներին: Ցածր պաշտոնյաներից շատերը իրենց զրկում էին եղած սուղ միջոցներից, միայն թե երեխաներին խնամքով հագցնեին եւ լավ սնեին: Երբ Մուշից, Վանից եւ ուրիշ տեղերից գաղթածները հավաքվում են Երեւանում, Էջմիածնում եւ Իգդիրում, նրանց լուրեր են հասնում, որ 2-րդ Կովկասյան հրաձգային դիվիզիայում զգալի քանակությամբ երեխաներ կան Մշո դաշտից: Եվ այդ վայրերից գաղթականները ճանապարհ են ընկնում իրենց երեխաներին ու հարազատներին գտնելու համար: Եկան նրանք ու հասան մեզ նաեւ Չըլկան գյուղում (որտեղ կանգնած էր դիվիզիան--ԺՀ. Կ. ): Ստիպված եղա անձամբ որոշել, թե որքանով ճիշտ են գաղթածների պահանջները եւ երբ հարցուփորձի միջոցով

կունությամբ

Է

«Հայաստան».

Խ36.

1917թ.:

ճիշտ են, հրամայում էի. որ նրանց չպահանջները ու հարազատներին: Եվ դա երեխաները վերադարձվեն ծնողներին ինձնից "քիչ ջանք չէր պահանջում, որովհետեւ երեխաները իսկապես համոզվում էի.

'

`

որ

չէին ուզում գալ հարազատների եւ ծնողների մոտ: Հեշտ չէր ներկաներիս համար տեսնել լացակումած երեխաների ու զինվորների աչքերից հոսող արցունքները: Ոմանց ուժով էինք ֆուրգոնները նըսՎտեցնում, մյուսներինէլ հրապուրում էինք քաղցրավենիքով: Այս ձեւով գրեթե բոլոր հայ երեխաներն էլ գտան իրենց հարազատներին միայն քուրդ երեխաները կամ ծնողներին: Մեր վաշտերում մնացին Այստեղ կանգ առնենք: Թող այս պատմությանթե հայ, թե քուրդ ընթերցողը կշռադատի: Նազարբեկովի զորքի համար երեխան երե-., Խա է. այլ ոչ հայի կամ քրդի զավակ, ինչը երբեք չհասկացավ ու. | չզգաց ուրիշ մի գեներալ, որի մասին ստորեւ խոսք է լինելու: է Մենակ չի եղել Նազարբեկովը: Նրան օժանդակել Կովկասյան բանակի հայ տերտեր Բեղլույանցը, որը Չըլկան գյուղում եղել է հայերի հոգեւոր պահանջմունքով՝: Մուշը գրավելուց հետո, այնտեղ օրեցօր մեծանում էր գաղթականՆերի կուտակումը ռուսաց բանակիե̀ւ հայ կամավորների շուրջը: Գլխավոր հոգսը մնում էր նրանց սնելը. Հակառակի նման դա էլ հենց դարձել էր ամենադժվար լուծելի հարցը բանակի համար, որը իրեն անգամ բավարար չափով չէր կարողանում ապահովել: Նազարբեկովը անկեղծորեն խոստովանել է. «ցավոք սրտի, ես էլ նրանց (գաղթականներին'Հ. Կ. ) չէի կարողանում որեւէ օգնություն ցույց տալ. քանի որ զինվորներն էլ սուր կարիքի մեջ էին»: Խոր ձմռան ցուրտ սառնամանիքին 'թիկունքից եկել. Մուշ են հասել կարիքավոր բնակչությանն օժանդակող համառուսաստանյան «քաղաքների միություն» կազմակերպության ներկայացուցիչները, որոնց շտեմարանները նույնպես դատարկվել էին եւ. ինչպես հիշում է Նազարբեկովը, չնայած գործադրած միջոցներին, նրանք նույնպես չեն կարողանում «որեւէ իրական քայլ 'կատարել»: Մեծ դժվարությամբ Էրզրումի կողմում. Խնուս Կալա մեծ գյուղում ստեղծվում է սննդամատույց մի կետ, բայց այնտեղ հասնելու համար պետք էր երեք-չորս օր ճանապարհ գնալ: Եվ, ահա, հենց այդ դժվար պահին է, որ Նազարբեկովին այցի է եկել նշված «քաղաքների միության» ներկայացուցիչ Ստեփան Ջորյանը, որը նույն ինքը' Դաշնակցության

ականավորներիցհայտնիՌոստոմն

է:

Գեներալից խնդրում. մի շտեմարան տրամադլքյալ գյուղերի հորերում պահված ցորենն ու գարին ամբարելու եւ օժանդակել համար: Նազարբեկովն ուրախությամբ նա

րել՝ Է

ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ.

45.

մի մեծ բան չի

ց.

3.

գ

6.

էջ 53-54:

համաձայնել -

է՝

պահելիքի կեսը բանակի հոգսերին տրամադրելու պայմանով: Առարկություն չի եղել: Նազարբեկովը ոգեւորվել է: Դա նրա համար ամենից դժվար լուծելի հարցն էր, բանակի ապահովման խնդիրների մեջ ամենից անհետաճգելին եւ ծայրահեղը: հայթայթման ջանքերը եղել են արդյունաՋորյանի՝հացահատիկի վետ: Նրան օգնում էին տեղանքին ծանոթ ե՛ւ կամավոր զինվորները, ե՛ւ հայ գաղթականները: Դրանից հետո նա հայ գաղթականներին եւ տեղում էր հաց տալիս, եւ լրացուցիչ 3-4 օրվա պաշար նրանց, ովքեր գնում էին ու կգնային Խնուսից ստանալու: Ուրախ էր Նազարբեկովը. որ այդպես ստացվեց: Բայց չանցած մի երեք օր կորպուսի հրամանատարից անսպասելի ու գռեհիկ հեռագիր է ստանում. «Դուք հեռագրում եք, թե հայ չկա, մինչդեռ Ճեր հայերը գալիս են Խնուս Կալա, ամեն մեկը ունենալով երեքից--վեց գրվանքա հաց»: Նազարբեկովը պատասխանելէ կարծես ՛բանի էությունը հասկանալու համար. «Եթե իմ զինվորները առ այսօր հաց ունեն, ապա դրա համար պետք է շնորհակալ լինել հայ գաղթականներին. որոնք այն Ճեռք են բերում եւ կիսում ինճ հետ»': Նազարբեկովը մարդ էր. այլ ոչ միայն հրամանատար: Իսկ ինչ վերաբերում է «Ճեր հայերը» բառերին. ասենք, որ. ա՛յո, հայեր, բայց նրանք գործում էին ոչ միայն սոսկ հայերի համար: Ռուսաց բանակի հրամանատարը պետք է որ այդքանը լավ իմանար եւ այդպես ունենար

նրբազգացություն չարտահայտվելու: "Է Հովսեփյանց եւ

Անդրանիկ

բանակի սպա էր: Հրա"Կապիտան Արտեմ Հովսեփյանցը ոուսաց մանատարությունը նրան կցել էր Անդրանիկի ջոկատին. կամավորներին վարժեցնելու, ջոկատի եւ ռուսական զորամասերի միջեւ կար-գապահական, մարտավարական ընդհանրություն ստեղծելու համար:՝ Բայց եղել է, որ առանձին դեպքերում նա ինքն է վարել ջոկատի մարտերը. երբ Անդրանիկը բացակայելէ կամ. հանգամանքների բերումով. ինքն է մարտի տարել ջոկատին, անշուշտ, Անդրանիկի գիտությամբ եւ համաձայնությամբ: Որոշակի է, որ:1914--ի սեպտեմբերից Սալմաստում եւ շրջակայքի հայկական գյուղերում, մինչեւ Անդրանիկի գալը, նա էր ղեկավարում կամավորների վարժանքը' կատարելով ջոկատի հրամանատարի դեր: Սկզբում նա կապված է եղել միայն առաջին ջոկատի հետ: Հետագայում. 1915--ի փետրվարյան օրերից. նա փաստորեն աշխատել է չորս ջոկատների հետ: թվականի սեպտեմբերի Փաստաթղթում, որը կազմված է 1915

ՀՀ

ՊԿՊս.

ֆ. 45,

ց.

3.

գ

411. էջ 36-38

(18-19):

18--ին. է պարզ

նրան աշխատավարձ վճարելու կապակցությամբ. շատ բան գրված՝ օգտագործելով ե՛ւ ղեկավար, ե՛ւ չորս ջոկատներ

բառերը.

«1914 թ. սեպտեմբերի 1--իգ մինչեւ 1915թ. ապրիլի 21--ը չորս ց--րդ հրաձհայկական ջոկատների ղեկավարը եղել է բանակային Հովսեփյանցը: Այդ ամբողջ ժամանակամիջոգային գնդի կապիտան ցում նա միանձնյա եւ առանց օգնականների վարել է այդ ջոկատՆերի կյանքի բոլոր կողմերի եւ նրանց մարտական պատրաստության աշխատանքները»: Չնայած նրան, որ. ջոկատներից ամեն մեկի թվակազմը համապատասխանել է գումարտակի, նրան տրվել է վաշտի հրամանատարի աշխատավարձ: Եվ դա մինչեւ 1915-ի ապրիլի 21-ը. որից հետո նրա ծառայության անհրաժեշտությունը վերացել է, թեեւ մինչեւ 1918--ի դեռ պաշտոնապես սեպտեմբերի 18-ը ազատվելու հրաման չի տրվել: Ինչպես երեւում է փաստաթղթից, Հովսեփյանցը աշխատավարձի տարբերության դիմաց, որպես պարիր նախկին գեւ, ստացել է հավելավճար եւ այնուհետեւ վերադարձել

զորամասը՝:

Կովկասյան բանակի դաշտային շտաբի

պահպանված գրագրուայսպիսի մի գրություն, որը,

:

թյունների թղթապանակում կա նաեւ հավանաբար, հետաքրքրության արժանի է: «Գերագույն գլխավոր հրամանատարության հերթապահ գեներալին: 1914թ. նոյեմբերի 1--ից մինչեւ 1915 թվականի...... ը` հայկական 1-ին ջոկատում որպես ղեկավար եղել է գնդի կապիտան Հովսեփյանցը: Քանի որ այդ ջոկատում նրա ձեւավորման առաջին օրերին չի եղել ռազմական ծառայության կարգ ու կանոնին քիչ թե շատ ծանոթ մի մարդ", հարկ է եղել. որ կապիտան Հովսեփյանցն առանց օգնականների վարի իր շարքերում ավելի քան հազար մարդ ունեցող ջոկատի կյանքը' նրա ինչպես մարտական, այնպես էլ շարային եւ տնտեսական բնագավառներով հանդերձ»: Նշելով Հովսեփյանցի դրական հատկանիշները, փաստաթղթում համոզմունք է հայտնվում, որ եթե նա մնար իր նախկին զորամասում, անպայման գումարտակի հրամանատար կլիներ, անհրաժեշտ գտնելով. որ հենց այդպես էլ նա

վարձատրվի՞:

քը ղը

Խոս» Փաստաթուղթը ձեռագիր է. նրանում ամիս--ամսաթվի տեղը բաց է թողնված Պե օրերի մասին է. երբ Անդրանիկըդեռ չէր եկել Սալմաստ՝ գնդի զինվորներիհավաքատեկամ գործով վերադարձել Էր Թիֆլիս:

այդ

ԿՊՈՊԱ.

ֆ. 2100,

ց.

1, գ

557/2.

թ.

102:

4 Նտ.

րի աշխատավարձի վճարման հարցը դրվում

է

105--106:

Երեւում է. Հովսեփգումարտակի հրամանատամինչեւ ապրիլը ներաոման հաշվով: թթ.

յանցը աշխատել եւ՝ վարձատրվել Է մինչեւ 1915--ի սեպտեմբերը.

բայց

Մի խոսքով, «ղեկավար» եւ «վարել» բառեր` աշխատավարձի լինեչափը եւ ժամկետները Որոշելու նկատառումով օգտագործված Լիակատար հրամալով հանդերձ, բոլորովին էլ չեն

արտահայտում՝

Ննատարի իմաստը: Հովսեփյանգը- ջանք էր գործադրում `

կանոնավոր ռազմական

Ոու-

Սուցումից հիմնականումզուրկ, զորական կյանքին անտեղյակ կամավորներին մարտ մղելու արվեստին ծանոթացնելու համար: Ականատեսըիիշում է Անդրանիկի հետ զրույցի մի պահ, երբ Հովսեփյանցը նրան ասել է,

«--Անդրանիկ.ինչպես

ես

տեսնում

բոլորն

եմ,

քո զորքերը էլ իսկ մեր դեմինը կանոնավոր զորք եւ բանակ ունի. թողեք, որ ես դիսցգիպլինով ղեկավարեմ այս բանակը: Գուցե դուք ինձանից ավելի շատ պատերազմներ եք անցել, բայց այս կռիվը ձեր տեսածներին չի նմանվում: Դուք էլ, մենք էլ եւ բանակն էլ միասին զոհ պիտի դառնանք թշնամուն»": բոլոր Այս խոսքը չէր Անդրանիկին պարզչլինել: Բայց նա կարող առարկել է: Առարկել է ոչ թե Հովսեփյանցի մտքին. այլ վարժեցնելու գործը, առհասարակ, իրենից բացի որեւէ մեկին հանձնելուն: Ականատեսը հենց այդ է հիշում. «-Ո:չ. ես իմ իրավունքը ոչ ոքի չեմ հանձներ: Ես բյուրոյի" կողմիցլիազորված եմ, եւ իմ բանակը ես պիտի կառավարեմ»: Հովսեփյանգի խոսքը. «--Ալո՛, գիտեմ. որ այդ Ճեր իրավունքն է, եւ ես որպես հայ ցավում եմ ասելու, որ բոլորս էլ պիտի կոտորվենք, թողեք որ ես պատերազմական դիսցիպլինով կռվեմ եւ զորքերը կարգի դնեմ»:

անփորձ եւ

անվարժ մարտիկներ են,

Անդրանիկը համառել է. «-Ոչ մի կերպ չեմ կարող ընդունել»: Ջրույցին ներկա սրտացավ Հակոբ Զավրիեւը հարազատի պես միջամտել է, Անդրանիկին հորդորելով. որ համաձայնի, հակառակ դեպքում ինքը կվերադառնա թիկունք: Անդրանիկը մեղմացել է. հաշտվել. միայն թե. այսպես ասած, պայման կապելով, որ այդ դեպքում` պատասխանատվությունն իր վրա չդրվի: Հովսեփյանցը վստահ ասել է. «-Ես եմ պատասխանատուն»: Իրավունք ուներ Հովսեփյանցը վստահ լինելու իր ուժերին: Ուսյալ զինվորական էր, կարգապահություն հաստատելու, զինվորներին հաջողակ մարտի տանելու ձիրքով: Հ

Ազգային,բյուրո:

Է

Խորէն ծայրագիւն Վարդ. Լազարեան. Արձանական. Սոֆիա.

1932.

էջ

147-150:

.

եղել է ջոկատի մարտի մեջ մտնելու առաջին օրերին: Այս զրույցը Ականատեսը. որ ջոկատի քահանա Խորեն Վարդապետ Լազարյանն է, նկարագրում է թուրքական զորքի դեմ ջոկատի հաջող մի Մարտ, որն անձամբ նախապատրաստել եւ ղեկավարել է Հովսեփյանգը': է Այնուամենայնիվ. ջոկատում Հովսեփյանցի գտնվելը շոշափում Անդրանիկի ինքնասիրությունը: Այդ նույնն էլ նկատել է Նազարբեկովը եւ գրել իր հուշերի տետրում. ինչը որ քիչ առաջ ասաց ծայրագույն վարդապետը, մեկ անգամ, երբ կռիվների միջեւ դադար է ստեղծվել. Հովսեփյանցը «ցանկացել է ջոկատին ծանոթացնել հարՃակման եւ նահանջի գործողություններին, Անդրանիկը նեղացել է եւ լավ կոպիտ կերպով մերժել նրան. գտնելով. որ ջոկատը շատ պատրաստված է դրա համար... Առհասարակ Անդրանիկը շատ ինք-

նավստահ.էր եւ հպարտ»": Ծիշտ է. Հովսեփյանցը. որքան որ հեռավորությունից հասկանում ենք նրան, գիտակ ու բարեկիրթ սպա է եղել: Բայց դա ուրիշ հարց: է: Իսկ եթե ոչ գիտակ լիներ ու ոչ էլ բարեկիրթ եւ հսկիչի նման ի՛նչ պիտի նշանակեր: Միշտ կանգներ Անդրանիկի գլխին, այդ Փաստորեն գարն ու բանակային հրամանատարությունը կամավորներին պատերազմի դաշտ էին բերել իրենց ուզածի պես օգտագործելու, բայց ոչ երբեք նրանց ուզածը կատարելու համար, մի բան, որը միանգամայն հակառակ էր Անդրանիկի կամքին: Ուստի Անդրանիկը զուր չէր Հովսեփյանցի վրա զայրանում եւ դժկամությամբ ընդունում նրա գտնվելն իր կողքին, չնայած նրան. որ Հովսեփյանցը գործիմաց, բարյացակամ եւ աշխատասեր զինվորական էր: Նա. ինչպես երեւում է պահպանված բազմապիսի փաստաթղթերից, բոլորովին էլ հավակնություն չի ունեցել ղեկավարությունն իր Ճեռքը վերցնելու. խորապես գիտակցելով տվյալ պոստում ջոկատի կամավորների համար Անդրանիկի անփոխարինելի: լինելը: Հովսեփյանցին Նազարբեկովն անցյալից գիտեր: Ծանաչում էր որպես իրեն ծանոթ 14--րդգրենադերյան--վրացական գնդի սպայի, որպես մի մարդու, որը «գիտեր գործը եւ շատ եռանդուն» անձնավորություն էր՝: Ջոկատը պիտի ռուսաց հրամանատարությանկամքին ներդաշնակ լիներ. այս էր նրա համար"գլխավորը: Հովսեփյանցը հայ զինվորներին ռազմի ճամփաներին հանդիպած թուրքի ու քրդի նկատմամբ ու զուսպ համբերատար վերաբերմունքը պիտի ներարկեր: Բագցառված չէր, որ կամավորը կուզենար վրեժխնդիր լինել. զայրույթի մեջ համբերության սահմանն անցնել եւ թշնամուց օրինակ վերգնելով, վայրենությանը տուրք տալ: Դա շատ լավ էր հասկանում Չեռնոզու1

Ն.

տ,

էջ 451-157

ՀՀ

ՊԿՊԱ

ֆ

45.

1, գ

Է. թ.

30-32:

Ն

տ.

գ

էջ 15:

բովը, հեռագրելով՝ Նազարբեկովին եւ հիշատակելով նաեւ Հովսեփյանցի ազգանունը. «Շտապ, գեներալ Նազարբեկովին: Բազմաթիվ բողոքներ են ստացվում մեզ հպատակություն հայտնող քրդերի նկատմամբ հայերի կատարած բռնությունների եւ թալանի մասին:. Հարկավոր է՝ ջոկատը բռի մեջ հավաքել եւ թույլ չտալ նրա ոչ մի ինքնուրույն ելույթ: Հարկավոր է. որ ջոկատին միշտ ուղեկցի մեր Կանչեցեք Ձեզ մոտ Հովսեփյանցին զորքերի մի որեւէ զորամաս: եւ պահանջեք, որ նա ծայրահեղ զգուշություն հանդես բերի»': Մի՞թե Չեռնոզուբովը չգիտեր. որ ճանապարհի ամբողջ երկարությամբ. Արեւմտյան Հայաստանի բոլոր հայ բնակավայրերումթուրքի եւ Քրդի սրից հայի արյան գետերն էին հոսում: Թող աստծո որդի գեներալը հային,-եթենա մեղավոր էր, զգուշացներ ու պատցեր բայց գոնե հայի արյունը գետերի պես հոսեցնող ալլահի զավակներին էլ շտապեր կանխել, ստիպել, որ կեռ սուրը պատյան դնեին: Ինչ վերաբերում է Հովսեփյանցին. ապա նա էլ. ինչպես պատմում են փաստաթղթերը, հոգատար լինելով հայ զինվորների նկատմամբ, պարտաճանաչ էր թուրքի եւ քրդի հանդեպ սխալ արարքների համար նրանց պատժելու հրամաններ տալիս: Հովսեփյանցը. սա վիրավորանք չէ. այլ փաստ, հայերից զատ ապրած, դուսական միջավայրում դաստիարակված հայ էր. որը նոր միայն, գաղթի տեսարանները դիտելիս էր սկսում իրապես ըմբռնել գաղթ եւ կոտորած բառերի

"

իմաստը:

,

Նազարբեկովը հիշելով 1915-ղ-ի փետրվարը, երբ Անդրանիկը դեռ չէր վերադարձել թիկունքից. գրում է. թե այն ժամանակ ջոկատի ղեկավարը Հովսեփյանցն էր: Ավելացրել է նաեւ, որ շատ հմտորեն է ղեկավարել ջոկատի մարտերը. «Ականատեսները... հիացածէին ջոկատի առաջխաղացմամբ եւ կապիտան Հովսեփյանցի հմուտ ղեկաէր. փորձված. լավ գիտեր վարությամբ. մի մարդու. որը խիզախ ռազմական գործը եւ հայերի հոգեբանությունը», չզլանալով Նաեւ ասել, որ Անդրանիկը նրան չէր սիրում. միշտ կարծելով. թե նա իրենից խլում է «մարտական փառքիդափնեպսակները»": Հովսեփյանցին, ինչ խոսք, օգնում էր վարժ ռուսերեն իմանալը: Նա ե՛ւ իր անունից էր գրություններ հղում հարակից ռուսական զորամասերի ու ընդհանուր հրամանատարության հասցեներով, ե՛ւ Անդրանիկի: Հաճախ դրանք վերաբերում էին ջոկատի կարիքները հոգալուն, նրա հետ մարտերը համաձայնեցնելունեւ ջոկատի երթուղին որոշելու հարցերին:Քիչ չէր պատահում, որ բանակային սպայի արժանապատվությանը վայել ձեւտվ նա պաշտպան ու պահապան էր |

ԿՊՌՊԱ.

-

ֆՖ 551.

«Անդրանիկ»

ց.

2.

գ

44.

թթ

264-265:

ՀՀ

ՊԿՊԱ

ֆ. 46.

9.

1.

Գ

2.

էջ

8-9:

ԴԲՑ.

կանգնում սրտի թելադրանքով ռազմի դաշտ եկած կամավոր հային: Մի օրինակ միայն: 1914--ի նոյեմբերի 26--ի երեկոյան ժամը 7--ին Սարայ գյուղաքաղաքից Աստուճի մտնելուն պես տեղի ռուսական զորամասի հրամանատար Ջեմցովը անձամբ Հովսեփյանցին հրամայում է անհապաղ ջոկատի մարտիկներով փոխարինել կազակների պահակային ծառայությանը, որոնք մեկ ժամ առաջ էին եկել Աստուճի: Հաջորդ օրն առավոտյան դարձյալ Ջեմցովի հրամանով ջոկատի չորս վաշտերն էլ այլ զորամասերի հետ միասին գյուղի տակ դիրքեր են գրավում. դիտելով թե ինչպես իրենց ձախ թեւի դեմ դիմաց ՆՄերկերհու գյուղում էլ դիրքավորված են քրդերն ու թուրքերը: Վերջիններս կրակ են բացել առաջապահ կազակների վրա եւ սպանել նրանցից մեկին: Այդ բոլորը հայ կամավորների աչքերի առջեւ: Հովսեփյանցը, անհանգստացած,մոտեցել է Ջեմցովին եւ հարցրել. թե ինչումն է, ապա, հայ կամավորների խնդիրը: Եվ պատասխանը,ասես Հովսեփյանցի կամքը. «Քրդերին եւ թուրքերին պատժելը եւ նրանց Աստուճիից ետ շպրտելը»: Բայց զարմանում է Հովսեփյանցը, որ Ջեմցովը չի համաձայնում հարձակման անցնելու իր առաջարկի հետ, դա բացատրելով նրանով. որ իր հրամանատարության տակ գտնվող զորախումբը կատարել է իր խնդիրը՝ Աստուճին պաշտպանելը: Այդ ընթացքում քրդերն ու թուրքերը շարունակում են կուտականգամ վել: Եվ Հովսեփյանցը Նորից է դիմում ՋԶեմցովին, այս ջոկատի երկու երթաշարով հարձակման անցնելու առաջարկով: Եվ եմ այստեղ անգամ պատասխանը լինում է կտրական, «Ես այս պետը, բարի եղեք կատարել իմ հրամանը»: Հովսեփյանգը սկսել է համոզել. որ չի կարելի համբերել. երբ թուրքերն ու քրդերը անընդհատ չէ այդքան հարձակումներ են գործում եւ բոլորովին ձեռնտու մոտիկ թողնել թշնամուն, որ նա հանգիստ իր ուզածն անի: Երկար է տվել վերցնել բացատրելուց եւ պնդելուց հետո ՓՉեմցովը թույլ եւ անցնել հարձակման: ջոկատի մի մասը. հրանոթներ. հեծյալներ որից հետո Վերջիններիս հաջողվել է գրավել մոտակա գյուղը, է նաեւ հետո մնացաժամանել կազակային մի հարյուրյակ: Սրանից ծը վերեւում մենք պատմել ենք. կամավորները մտնում` են գյուղ, տներից նրանց վրա կրակ են բացում եւ այլն: Այս ընթացքում, գրում է Հսվսեփյանցը, Սեպուհի վաշտն էլ, անցնելով հարձակման, գրաՍա զորախմբի ղեկավարությանը ուղարկված վում է Քեհրիչ գյուղը զեկույց է, վերջում եզրակացությունը. «Հայտնում եմ, որ ջոկատը եւ : Սա նրա պետերը գործել են եռանդուն կերպով եւ քաջաբար»: Հովսեփյանցը ընդարձակ «սովորական» հեռագրով հայտնել է նոյեմ3

«ԿՊՌՊԱ., ֆ

551.

ց.

2. Գգ 44.

թթ.

416-419:

28-ի Ների

երեկոյան ժամը 10--ն անց 20 րոպեին: Երեւում է կռիվն այնուամենայնիվ չի դադարել. քրդերը ու թուրքերը գյուղը հանձնելու մտքի հետ չեն հաշտվել: Հաջորդ օրը, ցերեկվա ժամը երեքին Հովսեփյանցը Սարայի զորախմբի հրամանատարությանը «շտապ» հեռագրով տեղեկագրել է. «Հենց նոր իմ դեմ դուրս եկան թուրքական երկու գումարտակ եւ երկու հրանոթ: Նրանք եռանդուն կերպով հարձակվում են: Հիմա գնում է հրետանային մարտ: Պահելը դժվար է, բայգ չեմ նահանջում: Մեզ օգնության են գալիս օժանդակ ուժեր, հենց նոր սկսեցին կրակել նրանց գնդացիրները»՝: Երկու ժամ քսան րոպե անց նորից հեռագիր, դարձյալ Հովսեփյանցի ստորագրությամբ. թուրքերր հանկարծակի հարձակվել են Հասպիսթան գյուղում գտնվող հայ կամավորների պահակակետի վրա: Ինքը կամավորներին հարձակման է տարել իրենգ դեմ դուրս եկած հինգ գումարտակի վրա, մտադիր լինելով մութն ընկնելուն պես նահանջել դեպի Աստուճի գյուղը::Հաջորդ օրը առավոտյան Հովսեփյանցը տեղեկացրել է Չեռնոզուբովին, որ երեկ իրենց դեմ կռվողները եղել են վերը հիշատակված գերի հանձնված քրդերը, եւ որ ձեւավորվում են հարձակողական Նոր ուժեր, որոնց դեմ, բնակաՆաբար, պետք է միջոցներ նախատեսել: Միաժամանակ տեղյակ է է քրդերի մի պահում, որ թիկունքից. Ռազիից, իրենց հետեւում գաղտնի ռազմական միավորում, որը նպատակ ունի հարձակման

անցնելու՝:

Աստիճանաբար մարտերին մասնակիցների թվում Հովսեփյանցի ազգանվան հիշատակումը գնալով նվազում է, զրկելով մեզ նրա պատմության լիակատար շարադրանքի հնարավորությունից: Հետագայում, 1918 թվականին, նա գնդապետ է եւ Նազարբեկովի ղեկավարած զորաբանակի կազմում մարտնչում է թուրքական բանակների մուտքը Հայաստան արգելակելու համար: Առաջին աշխարհամարտիտարիներին ռուսական բանակներիկազկռիվների բոլոր ճակատներում մարտնչում էին տասնյակ հազարավոր հայ ռազմիկներ, որոնց. թվում քիչ չէին նաեւ աչքի ընկնող հրամանատարները: Այստեղ դեպի Վան արշավող ադրբեջանական խմբի զորքերի փաստաթղթերում բազմիցս հիշատակվողներից ցանկալի է մի երկու բառով կանգ առնել Սիլիկով դարձված գնդապետ Սիլիկյանի անվան վրա: Նրա գունդը հաճախ է հանձնարարականներ ստանում եւ ուղարկվում առաջին գիծ: 1915--ի ապրիլի 26--ի հրամանով Սիլիկովն իր զորամասով հետախուզական--պաշտպանամում

է

Ն,

տ.

թ.

429:

Ն

տ,

թ

43-43:

Ց

Ն.տ.

թ.

ՅՂ

լճի ափին: Հաջորդ օրը նրան կան դիրք էր գրավում Վանա հրամայվել է միանալ գնդապետ Դոկուչաեւի զորամասին եւ պատԱպրիլի28--ին նրա անունը հիշատակվում րաստվել գործողությանՉ: է զորքերի դիլմանյան խմբի հրամանում. նախապատրաստվող առաջխաղացում նրա զորամասը պետք է գտնվեր միջին տեղամասում եւ խնդիր էր ունենալու «համառորեն իր ձեռքում պահել գիծը», որը ռուսական զորամասերի տեղաբաշխման հատվածներից մեկն էր: Այդ ընթացքում դիլմանյան զորախմբի հրամանագործողությունների տարն իր երկու տեղակալներից մեկի պաշտոնում նշանակում է Սիլիկովին::Սա 1915 թվականին: եւ Սիլիկյանի ծառայությունները կա«Հիշատակված էին իրենց վրա ուշադրություն եթե Սիլիկյան րող չհրավիրել,. ազգանունը`հետագայում առանձին հռչակ չստանար: 1918 թվականի մայիսին նա առիթ ունեցավ մի խումբ հայ սպաների հետ իր ուժերն ու գիտելիքները չափել թվաքանակով քանիցս առավել թուրքական զորամասերի հրամանատպրների զորավարական կարողությունների եետ: Այդ ժամանակ. թուրքերը Արարատ լեռան հայացքի առջեւ էին Երեւան: փռված սարդարաբադյան հարթավայրով՝ աճապարում Հայաստան աշխարհը: լքված էր ու մոռացվածբոլորի կողմից: Հայությունն իր վերջին ճիգերն էր գործադրումպաշտպանվելու, հարձակվող թշնամուն ետ մղելունպատակով: Եվ օրհասական այդ ժամին բպրձրանում է Սիլիկովը, բարձրանում են ռուսական բանակում 1914-17-ի կռիվներին մասնակցած ե՛ւ հայ, ե՛ւ ռուս սպաներ ու զինվորներ: Թուրքերը,րր իրենց գերակշիռ ուժերով. մղում էին կռիվը թերզինված ու մինչեւ իսկ չզինված մարդկանց դեմ, որոնք կռվի դաշտ. էին. եկել կյանքի հետ իրենց հաշիվները մաքրած եւ գերեզմանային. պատանքով հանդերձավորված, պարտություն են կրում եւ մեծ էր Սիլիկյանի ավանդը: դառնումդեպի ելման դիրքերը: եւ դասվում հայոց անմահ Նրա. անունը փառքով է`

հրամանները

.

Դրանում

պսակվում "2`

երախտավորների շարքը: 3

ջոկատում էր տասնիննամյա Անաստաս Միկոյանը Անդրանիկի

Թիֆլիսի.Ներսիսյան .դպրոցի

.

աշակերտը,

(964--1965թթ. )

.

որը

.

հետագայում

Միության բարձրագույն պետական Խորհրդային խորհրդի նախագահությաննախագահը դարձավ: մարմնի՝ Գերագույն Մարտականչի առաջին իսկ օրերից նա կամավոր է գրվել եւ մասմինչեւ առաջին նահանջըեղած կռիվներին որպես երրորդ նակցել` վաշտի երկրճրդ հիսնյակի պետ: Է

Ն

տ.

ֆ. 2300, ց.

1, գ

828,

թ. 149:

՛

Ն

տ:

Նտւ-թ.

276:

են պահպանվել:Պատառիկներ Բարեբախտաբար փաստաթղթեր դրանք: Հիմա ենք ասում բարեբախտաբար: Իսկ եթե դրանք ամանակին հայտնի դառնայի՞ն:Մինչեւ իր ուսուցիչ ու առաջնորդ մահվան օրն ու դրանից դեռ տարիներ էլ անց արխիվները էին փակված: Ամբողջ գովասանքը հասցեագըրշղթաներով երկաթյա վում էր քաղաքացիական կռիվների աննմա՛ն հերոսներ Բուդյքննուն ու բնաջնջված էին ժողովրդի ոխերիմ ու Վորոշիլովին. Ճերբակալված Թշնամի պիտակին արժանացած շատ ու շատ արժանավորապես

են

կտալինի

ականավոր զորահրամանատարներ: Ստեղծված հեղձուցիչ մթնոլորտում Անդրանիկի անունը տալը, հայ ֆիդայիներին. ու 1414--ին ռազմի դաշտ մեկնած կամավորներին հիշելը նսեմացուցիչ կլիներ փառաբանվողների համար, ուստի դա գնահատվում էր որպես խըստագգզւյն պատժի ենթակա հանցագործություն: Լռում էին -բոլորը,

էր նաեւ Միկոյանը: Անդրանիկը ռուսաց բանակի կազմում մարտնչել էր, մինչեւ իսկ հայոց հողերի պահանջ էր դրել. նշանակում է. թե օգնել էր բոլշեւիկներին հալածող ցարին: ,Եվ հանկարծ Միկոյանի պես բոլշեւիկ--ղեկավարն էլ Անդրանիկի: ջոկատում: Դա

լռում

ասելու, հիշելու բան չէր: Փաստաթղթերը հետեւյալն են: Մեկը հեռագիր է. տրված Սալմաստ, ջոկատի նախնական զորակայան: Ըստ այդմ Միկոյանը եկել է մյուսներից առանձին: Թիֆլիսում մնացած է եղել՝ վաշտի հասանելիք գումարն ստանալու: Ջուլֆա հասնելուց հետո հեռագրով հայտնվում է Մարանդ. «Անաստասը առավոտյան դուրս եկավ վաշտի փողեդիմում րով»: Մյուսը Ճեռագիր «զինվորական դատարանին է՛՞ գինի են խմել: Խմբապետը նրանց ծեծել է: Հիսնապետը Ջինվորները պահանջում է «քննության առնել երրորդ վաշտի երկրորդ հիսնյակի 4 զինվորների. բողոքը խմբապետի դեմ՝ գինի խմելու պատճառով նրանց ծեծելու առիթով: Ա. Միկոյան»՞: Պարզ է. խմորվող հեղափո-. խականը շարքային զինվորների շահերն է պաշտպանում, պահանջում է ոազմական կարգապահություն: է անում Մի պատմություն էլ Սեպուհ իր հուշերի գրքում: Հիսնապետ Անաստասը թղթակցություններ է հղել թիֆլիսյան թերթին, որոնցում նա «առարկայորեն» (այսինքն՝ նույնությամբ) նկադա չի գոհացրել: Կանչել է րագրել է ջոկատի մարտը: Անդրանիկին եւ որպես պատիժ ետ է. վերցրել Անաստասին, «խիստ հանդիմանել» որ սորվի թե նրա ձին ու ասել. «Հիմա գնա ոտքով պտտե, այսուհետեւ ինչպես նկարագրելու է կռիվները»: Սեպուհի սրտովնէ: Գովում է Անաստասի համարձակությունը. նա այն տիպարներից չէր. ՝

.

:

նման սպառնալիքներից վախենալով շեղվեր ճշմարտությունից: Սեպուհի համար Միկոյանը բոլշեւիկներին ոչ մեկից պակաս չատող

որ

ՀՀ

՝

ՊԿՊԱ,

ֆ՝

121.

ց.

2, Գ

151.

թ.

3:

Ն

տ,

գ

ի

:

տակ

ա՛յս

դեպքում ու հայրենասե՝ պարտաճանա է»: ուսանող Միկոյանի թղթակցություններ տպված են եղել Դաշնակցության «Հորիզոն» թերթում: Դըրանք վերաբերում .են Սալմաստից առաջ շարժվելու դեպքերին եւ Դիլմանի ճակատամարտին: Երեւում է հեղինակը հուշատետր է պահել, որովհետեւ հոդվածներից մեկը վերնագրված է. «Հուշատետրից» եւ նրանում նշված է դեպքի վայրն ու օրը. «ԵզդիԻմաստն քեան, 15--ը Մարտի»: է. այս հարձակվող թուրքերը նաՆերսիսյան դպրոցի կամա- խապես տարածել են, թե խաղաղ Բնակչությանը չեն տա, վորագրված աշակերտներ. եւ կորանց բայց թալանել Կենտրոնում՝ Ա. Միկոյան: տորել. չհասցնելով փախչելիս իրեն` հետ տանել կապած պարկերը: Դիլմանի կռվին նվիրված հոդվածը մի քանի սպիտակ բացատներով է, երեւում է գրաքննիչը գիշերը տպարանային շարվածքը կրճատել է: Վանից ստացված ծանր ու սպաներին եւ զինվորներին շտապեցնում լուրերը էին առաջ առաջ, գրում է հեղինակը: Դիլմանի ճակատամարտը սկսվել է «լույսը դեռ չբացված». առավոտյանժամը 4--ն անց: Թշնամին շղթա կազմած սկսել.է հարձակումը: Ապա նկարագրությունն է: Կռվի ձախ թեւում մինչեւ կեսօր հաջողությունըհակառակորդի կողմն է եղել, «կեսօրից հետո.,..հրամանատարըեւ վաշտապետ Ս. --ն, սրերը մերկացրած՝ առյուծաբար իրենց քաջերի գլուխն ընկած թողին դիրքերը '

«ուռա՛»

ւԼՆՔ

,

վազեցին դեպի թշնամին եւ գրավեերեւույթին. այս է, որ Անդրանիկին դուր չի եկել: Ասել կուզե. թե՝ հրամանատարն ո՞վ է, անուն չունի, ինչ է: Իսկ վաշտապետ Սեպուհի անվան առաջին տառն էլ դեռ կա: Այսուհանդերձ նկարագրությունը ճիշտ նույնն է, ինչ որ տվյալ ճակատամարտի մյուս. տպված ու անտիպ նկարագրություններում. բոլորում էլ հատուկ ընդգծվում է Անդրանիկի սվինամարտի մեկնելու հրամանն ու անձնական քաջության օրինակը, որի վրա շեշտում է նաեւ զինվորն ու թղթակիցը: Միկոյան եւ

ցին

1915թ.:

աղաղակելով

առաջ

բլուրը»: Ըստ Սեպուհի.

Սեպուհ...

հ.

Ա.

էջ

223-224:

ըստ

«Հորիզոն».

10.

04.

1915թ.

Նտ.

Անդրանիկ կամ

Ը Աբացիեւ եւ

ինչու

Անդրանիկը վերադարձավ ռազմաճակատից 19416--ի մարտի 6--ի ցերեկը, ժամը 12--ն անց 50 րոպեին գեներալ Օբրազցովը Բիթլիսից Մուշ. Նազարբեկովին վերահայտնել է իր

անունով Անդրանիկի

հղած հեռագիրը. «Քանի անգամ ուր ասես խնդրել, ջոկատիս հանգիստ տրվի: Ջոկատը սոսկալի վիճակում է: Թախանձճագինխնդրում եմ Ձեզ' հարց բարձրացրեք ենթակայության ներքո գտնվող ջոկատին հանգիստ տալու մասին»: Հարկավոր է եղել ընդամենը 15 րոպե, որպեսզի Նույն Օբրազցովը Նազարբեկովին երկրորդ, բայց այս անգամ շտապ, հղի. հեռագիրը «Մարտի 6--ին հայկական 1--ին ջոկատի հրամանատար Անդրանիկը հայտնում է, որ այդ օրից հրաժարվում է ջոկատի հրամանատար ջոկատը: Խնդրում եմ լինելուց եւ խնդրում է նշել, թե՝ ում դիմել եմ

ու

որ

իմ .

հանձնի

համապատասխան կարգադրություն անել»՞: Օբրազցովը. պարզ է, մեղք չունի. Անդրանիկն է այդպես մեկ հանգիստ ջոկատին, էլ՝ հրաժարական:՝

մեկ

Ինչո՞ւ:

վարվ

-

'

պատմութ

Առիթ տվողը գեներալ Աբացիեւն է, իսկ բուն ժամանակն ու զինվորների մեջ եւ թե՛հրամաԱբացիեւի շուրջը թե՛ շարքային նատարության կազմում կարծիքներ էին շրջում, որ նա կապեր ունի թուրքական բանակում ծառայող գործիչների հետ: Հրամանատարության փաստաթղթերում նշվել. է, օրինակ, որ թուրքական բանակում ծառայող Ռասուլ բեկ Շամշադինովը կամովին ներկայացել է գեներալ Աբացիեւին եւ ուղարկվել Կովկասյան 4--րդ կորպուսի շտաբ, թեեւ ասվում է նաեւ, որ այդ ամենը բարենպաստ են վըբանակի այդ օրերի մարտական՝ որոնք չէին րա: Համենայն դեպս. դրանք կասկածելի գործերէին, կաթող Աբացիեւի նկատմամբ հայ կամավորների, մեղմ ասած, վստահությունը չհարուցել: Նազարբեկովըպատմում է: 1915--ի մայիսի 25--ին զորամասի սպան իրեն ասում է, թե իր զինվորներից մեկը տրտընջացել է, թե ինչ միտք ուներ գալ ռազմի դաշտ. կռվել եւ արյուն իրենց համար բոլորովին արժեք չներկայացնող թափել հանուն ու Հայաստանի հայերի: Նազարբեկովը` իմանում է այդ զինվորի

հանգամանքները:

անդրադար գործողություննե

ռուսական

ան-.

՝

կազակայ

ց.

1.

ԿՊՌՊԱ. ֆ. 2300. 646. թ. 69:

գ

ց.

1.

գ

828.

թ

507:

2.Ն

տ.

թ

506:

ԿՊՌՊԱ

ֆ. 2100.

: :

զորամասը եւ հրամանատարից պահանջում հարցաքննել Նման եւ վարվել ինչպես օրենքն է պահանջում': դեպքը միակը Նազարբեկովն էլ մի անգամ չէ. որ զինվորին պատժի հրաման տալու այդպիսի առիթ է ունեցել: Աբացիեւը հակառակ կերպ էր վարվում: Բավական է թե խոսք լսեր հայ կամավորների մասին, կհետապնդեր,չէր հա նա մինչեւ որ չպատժեր ու հետն էլ վարկաբեկիչ աղմուկ չբարձրացներ կամավորների հասցեին: ու Պարբերաբար հայ կամավորների շրջանում է, օրինակ, Վանի զայրացուցիչ լուրեր էին տարածվում: Այդպես եղել նահանջից հետո Անդրանիկի եւ Դրոյի ջոկատներում: Այդ հիման վրա Երեւանի նահանգային ժանդարմական վարչությունը բանակալին չորրորդ կորպուսի հրամանատարին հաղորդում է, թե կամավորների մեջ: առաջացած տագնապալից տրամադրության պատճառն. այն է. որ կառավարությունը փոխել է իր վերաբերմունքը կամավորական ջոկատների նկատմամբ, որի պատճառով էլ նրանց ուղարկում են մարտերի առաջին գիծ. մինչդեռ կանոնավոր զորամասերն ընթանում են նրանց հետեւից: Ուրեմն. եզրակացնում են կամավորները, նպատակն այն է, որ նսեմացվեն ու վերացվեն իրենց ջոկատ"ները եւ այդ ձեւով հայ ժողովրդին զրկեն պատերազմն ավարտվեհետո Արեւմտյան Հայաստանի պահանջ ներլուց բարոյական կայացնալու իրավունքիցշ: այնուամեՎանի գրավումից հետո. չնայածսոսկալի կոտորածին. նույն այդ ոգեւորությանը նայնիվ Ոգեւորված էր Բայց է թափանցում: մի տիամադրություն զուգահեռ հայության մեջ մռայլ: ու են տարածվում, թե իշխանություններն ռազմական հրաԼուրեր մանատարություն արհամարհական են դեպի կամավորական ջոկատները: Այդ փաստի վրա հակադրված են լինում Կովկասի փոխարքայի ուշադրությունը բեւեռել կամավորական ջոկատների Ճեւաանունն

ու

'

տարակուսա

ինքնավարության -

հայությունը:

վորման գործում իրենց հայտնի ավանդը ներդրած մարդիկ'Թիֆլիսի հայկական թեմի առաջնորդ Մեսրոպը, Թիֆլիսի քաղաքագլուխ Ալեք՝ սանդրըԽատիսյանը, երդվյալ հավատարմատար Սամսոն Հարությունհղած փաստաթղթում նրանք նշում են, որ դեռ յանը«Փոխարքային պատերազմի սկզբում է նկատվել, ող առանձին բանակային հրամաազգի պատկանողն նատարներ, նրանց թվում հատկապես ոչ ռուս են վերաբերվել: Կովկասրը. կամավորների նկատմամբթշնամաբար յան բանակային հրամանատարությունը չի ժխտել այդ փաստը, այլ ավելի վատ, բացատրել է, որ դա եղել է կամավորների կողմից 4 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 45. 9. 4. գ Ճ էջ 38-40: ՀՀ ՊԿՊԱ ֆ. 45. ց. 4. Գգ 6. թ. 2: .

շարունակե

ինրա ռազմական հրամանատարությունը ընդգծվում է, որ հատկապես րենց նկսածքաղաքականությունըչ»-Եվ գեներմլ Աբացիեւի զորամասեիը անուշադիր են ու անվայելուչ գրավված հայաբնակ վայրերի նկատմամբ. ոչ միայն պաշտպանության չեն արժանանում, այլեւ արհամարհվում են հայոց խնդրանքները: Մինչդեռ թուրքերի եւ։ քրդերի նկատմամբ ՛ հրամանատարի ՝է՞ վերաբերմունքը ակնհայտորեն: հակառակն Ի պատասխան, Վորոնցով--Դաշկովը հայտնել է, թե իր հարցմանը բանակի շտաբի պետ Յուդենիչը պատասխանել է, որ նրան նման փաստեր հայտնի չեն. միաժամանակ անհնար գտնելով ազատված նման գործողությունների դեմ զորամասեր կանգամեն մի գյուղում նեցնելը::Պատրվակներ էին հորինվում եւ վերեւից հրամանագրեր կամավորների հավաքագըէին առաքվում. որ այլեւս դադարեցվեն րումն ու հին ջոկատների համալրումը, ուր մնաց՝ թույլատրվեր նորերի ստեղծումը: Այստեղ է. որ կրկին բացահայտվել է իսկական Անդրանիկը: Նա բռնկվել է տարածված լուրերի եւ նշված գրությունների դեմ: Բայցեւ ըմբոնումով է մոտեցել: Ինչպես վկայում է Նազարբեկովը, նա գտել է. որ անհրաժեշտ է դեռ շարունակել Հռուսների հետ համատեղ մարտնչել». անկախ այն բանից, թե.ինչ լուրեր են Ռուսական կառավարությունը փորձ անի տարածվում, առիթ չտալ: որ ձերբակալելու հայության պարագլուխներին եւ վրեժխնդիր լինի հայ ժողովրդից: Հենց այդ ժամանակ է, որ թե՛ Իգդիր եւ թե՛ Երեւան եւ են շատ տարբեր տեղերից գալիս ցարԱ

ու

.

:

երիտասարդներ ցանկութ

են կամավոր գրվել`: հայտնում

Ք.

Աբացիեւը

մահմեդական էր. ազգությամբ՝Հյուսիմային ռուսախոս Կովկասի օսեթներից: Նա Կովկասյան 2--րդ կազակային դիվիզիայի բերումով երհրամանատարն էր, եւ կռիվների զորախմբին կցվում նրա գլխավորած բեմն--երբեմն շհայ կամավորների ջոկատներից: Եղավ մի ժամանակ, երբ որ զինվորների եւ սպաների մեջ լուր տարածվեց. թե մեղավոր եին Աբագիեւն է, որը դավաճանում է: Աբացիեւի հետ մեղավոր

անհրաժեշտության" էին, նաեւ. ին, կորպուսի գոհացուցիչ. կռիվները

ԿՊՌՊԱ,

ՑՆ

տ.

թ

ֆ

15:

ց.

Ն

Ն

տ.

գ

64,

ֆ

թ

45. ց

75: Լ

Գ

«Հ

ֆ ՊԿ«ՊՍ 57.

6. թ. 2:

5Նտ.Գ4

գ 102թ.

թթ 2-3

13:

ՅՈ

համարում նաեւ նույն այդ դիվիզիայի գնդապետ Մամեդին, որ նույնպես մահմեդական էր եւ կասկածվում էր որպես թուրքեր Կա համակրողի. մարտը նրանց օգտին Ճախողման հանգեցնողի': վորները այդ օրերին հարմար առիթ էին որոնում թե Աբացիեւին/ թե նրա հետ նաեւ Մամեդին ու բոլոր մամեդներին կռվի ժամին տեղը ցույց. տալու համար: Նազարբեկովը հիշում է, որ Անդրփնիկը տվյալ պահին մեծահոգի է գտնվել եւ. Նազարբեկովի բպռերով ասած, մինչեւ իսկ ըմբոստացել է կամավորների նման վմռի ու մտադրության դեմ: Աբացիեւն իմացել է իր նկատմամբ այդ խԽնվըստահության մասին եւ ասել է. թե ինքը այդ ասեկոսեներին /ուշադրություն չի քանի որ բոլորովին էլ Թուրքիայի նկատմամբ բարյացակամ չէ3:Ուրիշ ի՞նչ պետք է ասեր: Մեծահոգի Նազարբեկովը փորձում է մեղմացնել կամավորների զայրույթը իր գործընկերոջ նկատմամբ: Նա ընդհանուր առմամբ ասում է, թե առհասարակ ասիացիները սովորություն ունեն իրենց անհաջողությունների համար միշտ մի ուրիշ մեղավոր գտնել: Եվ ահա այստեղ մեղքը տեսնում է նրանում, որ Անդրանիկն ու Դրոն առանձին մի ձգտում ունեին, որ միշտ իրենց ջոկատները առջեւից գնան. որից եւ կարող էին անհաջողություններ լինել: Ինչեւէ. կասկածը չէր փարատվում: Եվ դա առավել եւս այն բանից հետո, երբ գրավված հողերում գնալովուժգնանում էին Արեւմտյան կազակային մարզ ստեղծելու լուրերը՝: Տարակուսանք էին. հարուցում նաեւ քրդերի նկատմամբ գործադըրվող առանձին ջանքերը: 1915--ի դեկտեմբերի 19--ին Կովկասյան բանակի նորընծա գլխավոր հրամանատարՆիկոլայ Նիկոլաեւիչ Ռոմանովը հատուկ հրաման է արձակում քրդերի մասին. որի նպատակը. ինչպես բացատրվում էր. նրանց ռուսների կողմը գրավելն էր եւ հայերի, քրդերի ու պարսիկների հարաբերությունների բարելավումը: Ինչ խոսք, որ հայերը, եւ նշված ազգերից ամեն մեկը, պետք է ողջունեիննման քայլը: Բայց դա այն դեպքում. երբ փաստերն իրենց դեմ չխոսեին եւ չշոշափվեին մեկի կամ մյուսի զգագմունքները: Առանց այն էլ ձերբակալված քուրդ ցեղապետերին ազատ արձակելու վերը նշված առեղծվածը մնում էր չլուծված: Այնուամենայնիվ Նազարբեկովն ինքն էլ ցանկալի է համարել հայերի ու' քրդերի մերձեցման համար ջանքերի`գործադրումը: Ես ինքս էլ. գրել`է նա. պատերազմի ժամանակ դրան քիչ չեմ Ճգտել, համոզված լինելով, որ դա հեշտ ու կարճատեւ ժամանակի գործ չէ: Նա բացատրում է. քրդերի կուլտուրան դեռեւս այն չէ եւ առայժմ Մինչեւ այն ցածր է. որ ամեն մի քրդի համար մեծ ԻՆ 2 Ն. տ. տ. Ն գ 6 թ 2 ատ. ԹթՅ թ. ձ. Զ-ի մ Ե )

դարձնում,

Հայաստանի

աստիբան

ու սպանելը: Թուրքերը պարտություն է քրիստոնյային թալանելն քիդերի մեջ պատվաստել են խոր ատելություն հայերի նկատմամբ: Նպզարբեկովը բերում է օրինակներ, թե ինչպեսքրդերը հանկարծակի հարձակումներէին գործում թե տեղի քրիստոնյա բնակչության եւ հենց ռուսական զորքերի վրա, մեծ վնասներ ու զոհեր պատձառելով նրանց:Եվ ռուսական զորամասերի հրամանատարներն իրենքլ| ցանկալիին հակառակ, առանձին գործողություններ են կատարել քրդերին սաստելու. նրանց հարձակումները ետ մղելու նպատակով) Քիչ չի պատահել, որ դրա համար հարկ է եղել փոփոխություններ մտցնել ռազմական գործողությունների պլաններում, զՈրքեր տեղաշարժել: Նազարբեկովը գրում է. որ 1915--ի դեկտեմբերի 29-ին Արճեշի զորախումբը Սինաբ գյուղի մոտ ամբողջ օրը թեժ կռվի մեջ է եղել քրդերի հետ. «Գեներալ Չեռնոզուբովը խնդրել է անհապաղ օգնության հասնել Արճեշի զորախմբին, հակառակ դեպքում քրդերը կարող էին նրան ծանր վիճակի մեջ դնել»: Հրամանատարությունը մեկ անգամ չէ. որ հարկադրված է եղել նախ միջոց ձեռք աոնել քրդերին կարգի հրավիրելու եւ աքսորելու համար. հետո միայն թուրքական կանոնավոր զորամասերի դեմ կռվի մեջ մտնել: Այսուհանդերձ չմոռանանք. որ քրդերը երբեմն--երբեմն նաեւ օգտակար ու բարյացակամ են գտնվել հայերի, նույնպես եւ ռուս զորքի ու հրամանատարության հանդեպ, որի մասին վերեւում խոսք եղավ: Նազարբեկովը հիշում է. որ քուրդ առաջնորդ Սմկոն ռուսաց բանակին դավաճանելուց հետո, ի վերջո. համոզվելով, որ ուժը նրա կողմն է. նամակէ գրել իրեն: Ներողություն է խնդրել եւ աջակցելու խոստում տվել: Դա այն բանից հետո. երբ Թավրիզի տակ կռիվներում ոուսներ, պարտության են մատնել թուրքական բանակին: Սմկոյի նամակը ուղարկվել է Չեռնոզուբովի հայեցողությանը՝ կից Նազարբեկովի կարծիքն այն մասին, որ Հայդ ավազակ խաբեբային ետ չպետք է ընդունել եւ նրա կեղծ խոստումներինհավատ ընծայել»: Բայց. մեկ է, նրա խոսքը նորից ուշադրության չի արժանացել: Սմկոյին ընդունել է Չեռնոզուբովը եւ այս անգամ նրան առավել, քան առաջ, պատվի արժանացրելչ: Դրանից հետո Սմկոն նորից է գործակցել թուրքերի հետ եւ. նորից ռուսական զորքերի դեմ իր գործը տեսել: Եվ նորից է Նազարբեկովն հայտնել իր բողոքը վրա է, Չեռնոզուբովին: Իսկ Սմկոն պատվի որը հարուցել Է շատերի զայրույթը՝: Այս բոլորը շատ լավ տեսնում էր Անդրանիկը եւ գուցե թե բոլորից շատ էլ նա էր տարակուսում ու զայրանում: Այս կետում նրա աչքը բոլորից Սուր էր, սիրտը զգայուն: Նույն դեպքերի ընթացքում Ն ՅՅ Նտգ2 տ. 24-26 2 Ն. տ, (45-52: գ 7 թթ. գ 2.թբթթթճ Ւ թ 12

դարձյալ դափնիների

ՅԹ

է հղել իր զինվորներին ասելով. որ իրենց գիտի, թե ով է իրենց թշնամին եւ ով բարեկա եւ պահանջ է դրել ամեն մեկի առջեւ՝ լինել ազնիվ. անբիծ պ այն դրոշը. որի ներքո իրենք եկել են այս սրբազան կռվին: Խոր է տվել ու պահանջել՝ խոհեմ լինել ու անթերի կատարել կորպուսի ՉեռՆոզուբովի ու մյում հրամանատարների հրամանները: Անդրանիկը շեշտը դնում էր կամավորների բարոյական պարտքի վրա: Որովհետեւ նկատում էր, որ աննշան խոտորումն անգամ կտրուկ եզրակացություննեերի պատրվակ է դարձվում: Բնորոշ են 1915--ի ամռանը կամավորական ջոկատների կազմակերպական Ճեւի վերաբերյալ նրանց հրամանատարների միջեւ ծագած բնական տարաձայնությունները: Եվ երբ հնյոց հասարակական կյանքում այդ ժամանակ կամավորների տրամադրության անկումը բացատրվում էր ռուսական արքունիքում «Հայաստանն առանց հայերի» կամ թե ազատագրված հայկական հողերը այլազգիներով բնակեցնելու ծրագրեր աղաջ քաշելով, բանակային հրամանատարությունը փորձում էր դրան որպես պատճառաբանություն հակադրել նրանց տարաձայնությունը: Եվ Կովկասյան բանակի շտաբային փաստաթղթում արձանագրվում էր, որ ջոկատների հրամանատարների միջեւ համերաշխություն չի եղել: Ըստ որում նշվում է. թե այդ տարաձայնությունը Սուր բնույթ է կրել Վանը էվակուացնելու հարցի կապակցությամբ: Այո, քաղաք մտնելուց կարճ ժամանակ անց հապճեպորեն զորքերն այնտեղից դուրս բերելու առեղեվածը խորապես զայրացրել է բոլորին: Մի կողմ թողնելով նահանջի համար քիչ թե շատ լուրջ պատճառի բացակայությունը, մոռացության տալով, որ դրա հետեվանքով Ջեւդեթը նորից մտել է քաղաքի բնակչության կոտորածը շարունակելու իր հրեշային դերի մեջ. բանակային փաստաթղթում

Անդրանիկը հրաման

ամեն

մեկը քաջ

հրամանատար

նշվում է, թե Անդրանիկն այդ տագնապալից ժամին կամավորական ջոկատների այսուհետեւ լինել--չլինելու անհրաժեշտության հարցն է դրել: Ապա ինչպե'ս::Ինչո՛ւ մերժվեց կամավորներին միատեղ դեպի Վան ընթանալու մասին Անդրանիկի առաջարկը: Ինչո՛ւ զորքերը դուրս, բերվեցին Վանից եւ վերստին բերվեցին Վան. երբ այդ միջոցին ռազմաճակատում ուժերի դասավորության եւ փոխհարաբերության մեջ ըստ էության ոչ մի քանակական փոփոխություն չկատարվեց: Եվ այստեղ, այո՛, բախվել են կամավորական շարժման ռահվիրաները՝ Անդրանիկը, Դրոն, Համազասպն ու Սեպուհը: Բայց դա եղել է կարծիքների բախում, եղել է հարցի լուծումը որոնելու ճանապարհից հեռանալու եւ խաչմերուկում դեմ հանդիման դուրս 3) Ն տ Ֆ 121 գ 2. գ 14. թթ. 2-4:

Եվ որքա՛ն գալու իրողություն:

պետք է այս դեւվքում Անդրանիկի ասեր, թե անհրաժեշտ է այլեւս ցրել այրույթն ուժգին լիներ, կատները, գտնելով. որ նրանք այսուհետ անիմաստ են ու անօգտակար, որն էլ հասել է մինչեւ բանակային զեկուցագրերը, որոնք պահվում են արխիվադարաններում ու պահվելու են': առայսօր բավական չէր. դեռ Աբացիեւի էլ հոխորտանքներն ու հալածանքները: Տեսնում է նա մեկ անգամ Դրոյին հիվանդության օրերին փոխարինող Արմեն Գարոյին: Ջոկատը կռիվներից հետո տեղի քրդերից մի քանի ձի է խլած լինում: Աբացիեւին էլ զայրանալ էր պետք եւ ջոկատին ու նրա հրամանատարին սխալում բռնելու պատրվակ: Տեղն ու տեղը կարգադրում է ձիերը վերադարձնել տերերին: Եվ սպառնում է ջոկատը անհապաղ մարտի առաջավոր գիծ ուղարկել: Հավանաբար անկոտրում Արմեն Գարոն մինչեւ վերջ գրոշի նշանագեներալի հոխորտանքին. եթե ի վերջո նա կությունչտար ջոկատը ցրել": Եվ սա այն` դեպքում. երբ կամավորները մարտական պարտքը կատարելիս եւ խելահեղ հերոսություն էին ցուցաբերում, եւ կարգապահական պարտաճանաչություն: Ուրիշ էլ ինչի՞ համար պետք է կորպուսի շտաբային փաստաթղթում գրվեր. «Հարձակման ժամանակ վիրավոր կամավորները շարունակում էին առաջ գնալ եւ միայն տաք հագուստ չունենալն էր, որը նրանց երբեմն զրկում էր պահակային ծառայություն կատարելու հնարավորությունից»: Հենց դրա համար էլ Համազասպի ջոկատի հրամանատարինու զինվորներին կորպուսի հրամանատարությունը հատուկ կերպով ՀՉնորհակալություն է հայտնել իրենց պարտքը ազնվորեն ու փառահեղ կերպով կատարելու որ նա

-

չսպառն

համար»`:

|

տեղ Աբացիեւը բացասական մի-բան տեսել է: Եվ չի զլացել թուրքի եւ քրդի ձեռքից փախչող հայությանը կամավորների ցուցաբերած օգնությունը մինչեւ իսկ հարցականի տակ առնել: Ամեն առիթով աշխատում էր կամավորներին վարկաբեկել, պարզապես հասնել նրան, որ ջոկատները ոչ միայն չավելանային, այլեւ դուրս մղվեին ռազմի դաշտից: Հավանաբար նրան տանջում էր այն գավը, որ կամավորները առանձին եռանդով էին մարտնչում թուրքական բանակի ու նրա բարբարոսությունների դեմ: Իր այդ ներքին աննա հանգստություն հանդգնեց գրավոր արտահայտել հենց այն Ամեն

"

ժամանակ,երբ հայ հասարակայնությունըհարց էր դնում թե'

ջո-

կատների. թե՛ նրանցում կամավորների թիվը ավելացնելու մասին: Նա դա արեց. այսպես ասած, հենց այնպես, հարեւանցիորեն: Երբ հայությունն ասում էր, թե կամավորները պետք են կոտորվող

ԿՊՌՊԱ.

ֆ. 2100.

ց.

1. Գգ 646,

թ.

62:

Ն.

տ.

թ.

63-64

ԴՅ Ն.

տ.

թթ.

64.

65:

՛

հայությանը օգնություն ցույց տալու համար, նա փորձում էր ժխտ իրական փաստը: 1915--ի դեկտեմբերի 20--ին, երբ ռուսական կ պուսի զորքերը ստիպված են եղել Դիադին քաղաքի եւ մոտակա/քի սուրբ Հովհաննես եկեղեցու միջեւ ընկած հատվածում նահանջի ճամփան բռնել. Աբացիեւը գրավոր տեղեկություն է տվել, թե ընդամենը երեք կամավոր զինվոր է տեսել, որոնք օգնել են հրենց ազգակիցներին, իսկ մնացածները, իբր. վաղուց արդեն շտապել, հասել են իգդիրյան զորակայանը: Մինչդեռ Աբացիեւի կարծիքին հակառակ՝Չեռնոզուբովը, այլ ոչ թե հայազգի Նազարբեկովը, վկայել է մատուցել է. որ ջոկատներից առաջինը «էական ծառայություն Դիլմանի հայ բնակչությանը, որը փրկություն էր որոնում ռուսաց զորքի մոտ»': Իսկ եթե Նազարբեկովին հարցնեին, ապա նա եւս ոչ մեկից պակաս ուժով չէր հաստատի դա: Աբացիեւը եզակի չէր: Հենց այն ժամանակ, երբ Հայոց ազգային բյուրոն չորս նոր ջոկատների հարցն էր դնում, բանակային հրամանատարության ոլորտներում ինչը փսփսուկով ու 22ուկով էր, դառնում է անսքող. ընդունելով նաեւ գրավոր արտահայտության ձեւեր: Կովկասյան բանակային շտաբի փաստաթղթում ասվում է, որ անբարյացակամ. մինչեւ իսկ թշնամական վերաբերմունքը բացահայտ է դաոնում ոչ միայն դեպի կամավորական շարժումը. այլեւ հայությունը: Նույն տեղում նշվում է, որ դեռ պատերազմի սկզբից էր առանձին սպաների կողմից այդ բացասական տրամադրությունը ծլարձակում, ընդգծելով գերազանցապես ոչ ռուս ծագում ունեցողների: Բառացի այս նախադասությունից հետո պաշտոնական փաստաթղթում կարդում ենք. «Չբավարարվելով ջոկատների նկատմամբ անբարյացակամ վերաբերմունքով, հիշյալ անձինք իրենց ատելությունն սկսեցին հասցեագրել առանց այն էլ թուրքերի հալածանքներից խոշտանգված հաժողովրդին»: Հրամանատարությունն էլ, իրեն ապահովագրելո է մար, հարկ համարում տալ բացատրություն, թե ջոկատներն էլ իրենց հերթին թույլ են տվել անկարգապահության, մահմեդական բնակչության նկատմամբ թալանի եւ բռնության քայլերՉ: Այս տարակարծություններն են, ահա, ջրի երես դուրս եկել: Ցաու րական պաշտոնական իշխանություններն բանակային՝ հրամանա տարությունը հրապարակ են հանում իրենց խորացող անհանգստություն, կամավորական ջոկատների հանդեպ, որը զուգակցվում էր ամեն տեսակի մտացածին մեղադրանքներ նրանց հասցեագրելով: Հենց այս կապակցությամբ է. որ կամավորական ջոկատների կազմակերպիչ բյուրոն հատուկ լիազորություններով Վան է առաքել Թիֆլիսի`քաղաքային դումայի Ճայնավոր երդվյալ հավատարմատար

Ն

տ,

թ.

65:

Ն

տ.

թ

մ.

Ե:

Խունունցին եւ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին: Նրանց պետգամվել է տեղում ծանոթանալ կամավորական ջոկատների հետ. հանգամանքներին: Նրանք, ժամանել են: Ընդունել է գեներալ Նիկոլաեւը: Նա էլ բավական լուրջ կերպով կամավորական "ջոկատներիմասին խոսքերն է ասել: Նաեւ հերքել է դեմ նրանց մեղադրական, գլխավոր, մտացածին ամբասՆ.

կախված

ամենաշոյիչ

տարածվծ -տանանքները': |

ջոկատները,

Կամավորական այդ թվում նաեւ Անդրանիկը եւ իր ջոկատի սպաներն ու զինվորները, լուռ ու մունջ չեն տարել հայ թուրքականն իշխանությունների եւ նրանց բնակչության համբերատար չեն աջակցող կիրառած անարգանքները, գտնվել հազարավոր,տասնյակ ու հարյուր հազարավորհայության գլխաջարդի նկատմամբ: Հայություն, վաղ ժամանակներից ի վեր ոչ մի ժողովրդի վրա Սուր չի բարձրացրել. առավել եւս նրա ազգային սահմաբնավորության ու բարոյականության արժանապատվության. են եղել որեւէ ժողովրդի նկատմամբանարգանքն ու նից դուրս հալածանքը, ուր մնաց թե բռնաբարությունն՛ ու զանգվածային մարդաջնջումը: Ինչ արած, որ նրա բախտի ու ճակատագրի տնօրինումը ստանձնած մարդկանց մեջ նաեւ կույրեր են եղել եւ ականջները' խուլ. մեկի քորոցն են ,՛տեսել. այլ ոչ թե մյուսի մախաթը: Չեն կամեցել... ու դեռ ժողովուրդների միջեւ հաշտարար միջնորդի, պատմութան արդարադատ դատավորի դերն են ստանձնել՝ որովհետեւ երկրով մեծ են, թվաքանակով՝շատ. զենքով՝ զորավոր: 1915--ի հուլիսի սկզբին. երբ կամավորների առաջին եւ երկրորդ ջոկատները կազակային մեկ գնդի հետ միասին շարժվում էին դեպի Մշո դաշտի Վարդենիս գյուղը. այնտեղ մոտ երեսուն հազար հայուէր ապաստանել թյուն բարձունքներում. ուր նրանց պաշտպանում քաջերը: էին սասունցի զինյալ Եվ հանկարծ, ինչպես արդեն ասվել է է, հուլիսի 11-ին ստացվում Մանազկերտի շրջանից նահանջի բանակային հրամանը: Սա թե տվյալ շրջանի, թե առհասարակ Թուրքիայի հայաբնակ վայրերի հայ բնակչության համար ստեղծում է անսովոր վիճակ: Նահանջի ճամփան պետք է բռնեին թե Վան քաղաքի, թե դրա շրջակայքի հայ բնակչությունն Ու ոուսական զորքերը, որոնց հետ նաեւ կամավորական ջոկատները: Դեպքերի այս շղթայում է, ռր նախապատրաստվեց եւ ոտքի կանգնեց Վանի նահանգապետ Արամ Մանուկյանը. որին միացաննաեւ քաղաքում գտնվող կամավորական ջոկատներիհրամանատարները: Վերհիշենք. երբ հրամանատար Նիկոլաեւի առջեւ նրանք խնդիր դրեցին թույլ որ կամավորական ջոկատները մնան իրենց տեղում` որպես տալ.

նկատմամբ

բնակչության

Ն

տ,

թթ.

77-80:

ապավեն, բնակչությանը

եւ իրենց թողնեն լեռնային հրետանին. հեռախոսային կապի միջոցներն ու զենքի պաշարը, կտրական մերժում եւ ճանապարհվել ստացան: Բնակչությանը մնում էր լքել քաղաքը Բերկրի Կալա: Նրանց հետ էին կամավորների 1-ին եւ 2-րդ ջոկատները: Այդ ժամանակ միայն. ավաղ, շատ ուշացումով, ծերուկ Տրուխինը գտնում է հարցի պատասխանը. բանավոր առաջարկում է ջոկատներին, թե եթե ուզում են մնալ, կարող են: Երբ րոպեն էր թանկ. նրանք ժամերով էին հետաձգում պատասխանը: Էլ ինչու՞ մնային. երբ բոլորը տեղաջարժվել էին: Անդրանիկի եւ Դրոյի ջոկատՎանա ները աճապարում էին լճի հյուսիսային ափով, Համազասպի եւ Քեռու ջոկատները հարավային: Վերջինները հուլիսի 22--ին ժամանում են Վան. որտեղից ուղեւորվում են Բերկրի եւ Խոյ: եւ են Առաջին երկրորդ ջոկատները Ախլաթի ճանապարհով հասնում Արճեշ. որտեղից գնում են Բերկրի, այստեղից էլ' Իգդիր: Միթե՞

`

"`

տեսանելի

Տէին կամավորների

ջանքերը. նրանց հետքով. նրանցից էլ արեւմուտքից դեպի արեւելք ձգվող հող ու քար ճամփաներով քայլում էր մարդկանց երկու հարյուր հազարանոց հսկայական զանգվածը: Աննկարագրելի. գուցե եւ աննախադեպերթ: Որքան կարողանում էին օգնում էին կամավորները: Բայց, այո՛, պակաս հուսալի եւ պակաս հուզիչ չէր նաեւ ուղեկցող ռուս զորամասերից գեներալ Տրուխինի կազակների սրտառուչ վերաբերմունքը. փրկում էին երեխաներին, ամեն մեկն իր Ճիու թամբին նստեցնելով ոչ թե մեկ. այլ երկու եւ երեք հոգու՝: Սրբության պես եւ հավերժորեն թանկ են պատմության այս էջերը: որոնք բնական էին. տանելի էին զինվորի հաՏառապանքները, մար: Անտանելին շինծուն էր, թերագնահատումն ու արհամարհանքը: Շարքային զինվորը տարբերում էր մեկը մյուսից ու այդ պատճառով զայրանում: «Կամավորական շարժման վերջին փուլն էր Բիթլիսի գրավումը. հիշել է շարքայիններից Հովհաննես Մանգասարյանը' Անդրանիկ այս անգամ կը գտնվեր ռուս զորավար Աբացիեւի հրամանատարության ներքեւ: Այս հրամանատարըռուսական բանակի հայատյաց զինվորականներիցմեկն էր»:Հայի համար ամենիցավելի զայրացուցիչ ու սրտամաշ «հայատյաց» բառն է ընտրել զինվորը եւ թունդ որպես չարի բնութագիր: Կլինե՞րուրիշ ավելի զայրացուցիչ անարգող բառ, որը այնպես խոր խոցեր կամավորի սիրտը, երբ իր ճանապարհին գնահատման եւ պատմական արժեքատաձապանքի վորման ժամն էր մոտենում: «Սաստիկ Ճճմեռ էր, ամեն կողմ Ճյուն: Բիթլիսի գրավումը անկարելի կհամարվի: Ռուս զորավարը դժվարություններ կհարուցանե, չուզեր գրավել Բիթլիսը»: իր Անդրանիկը այժմ

առաջ

--

-

Ն

տ.

թթ.

83--85:

«անձնականպատասխանատվության տակ գիշերը սկսում

"

`

"`

է

հարձա-

փայլուն հաջողությամբ: Աբացգիեւըսկսում է ինտրիգները, հեռագրելով Թիֆլիս Կովկասյան բանակի հրամանատարությանը,-- շարունակում է իր խոսքը Հովհաննես Մանգասարյանը': Մենք չգիտենք, թե ով է այս Հովհաննես Մանգասարյանը, որտեղից է եկել կամավոր գրվել. ինչպես է կռվել եւ որն է եղել նրա կյանքի հետագա ընթացքը: Բայց որ նա. ո՛չ քւսյալ լեզվաբանը, ո՛չ մասնագետ պատմաբանը, գտել է այդ «հայատյաց» բառը, դրանով էլ լուծել է թե՛ լեզվաբանի եւ թե՛ պատմաբանի խնդիրը. բանակային հրամանատարություն՝ ապերախտ է գտնվել, ցարը' խաբեբա, եւ զինվորն է միայն անկախ ազգությունից, որ իր բարոյականությամբ վեր է բոլորից: Նա չէր կարող չգալ կռվելու. նրան ոչ ոք ուժով չի բերել. նա եկել է սրտի թելադրանքով, եկել է գուցե թե զոհվելու, երիտասարդի իր ծաղիկ կյանքը նվեր բերելու, որ սերունդն ապրի եւ նորանոր սերունդներ լինեն: Բայց. ահա, սերնդապահպանության նրա կովի ճանապարհին մի Աբացիեւ անուն որպես խանգարման բնորոշ խորհրդանիշ, մի ՀհայատյացՖ» բառ՝ որպես դառնության համապարփակ ընդհանրացում: Մի յուրատեսակ հայտնագործություն է կատարում զինվորը՝ մարդու չարանենգության գլուխգործոցը իր երկրի համար մարտնչող զինվորի կռվին խանգարելն է: Աբացիեւը կամավոր զինվորներին թալանի մեջ է մեղադրել: Եվ քորոցը մախաթ է շինել ու գուցե թե մի երկու անգամ էլ մախաթն է տեսել ու աշխարհով մեկ արել: Միթե նա չգիտեր, որ Անդրանիկի ջոկատում եւ հայ կամավորների ամեն մի ջոկատում կար նաեւ զինվորական դատարան. որի վճիոն ավելի խիստ էր ու սաստիչ, քան աբացիեւյան խարդավանքը: Մեր ձեռքին է Անդրանիկի ջոկատի զինվորական դատարանի 1915թ. մարտի 7-ի արձանագրությունը: գործը»: Մեղադրանքն Քննվել է «կամավոր ՄովսեսՀարությունյանի այն է, որ զինվոր Մովսեսը «առանց օրինավոր թույլտվության գնացել է թուրքաբնակ գյուղերը եւ այնտեղ մի թուրքից խլել մի հավ». «վերոհիշյալ համար Մ. Հարությունյանը ենզանցառության է ԱնդՎճիռը հաստատում թարկվում է երկօրյա բանտարկության»: րանիկը, գրելով այս բառերը եւ իր ձեռքով ստորագրելով: Քննվում է նաեւ մի խումբ զինվորների գործ. որոնք կանոնադրության հակաեւ են ռակ հեռացել զորանոցից կրակ բացել: Դատավճոով նրանցից են հրացանները, եւ նրանք ենթարկվում ժամանակավորապես խլվում են 24 ժամյա բանտարկության: Անդրանիկն իր Ճեռքով գրել է՝ «տալ հրացանները հիսունապետերին»: Մի ուրիշ անգամ երկու կամավոր զինվոր գնացել են Թազաքենդ թուրքական գյուղը եւ «բռնի կերպով կումը եւ գրավում քաղաքը

ՀՀ

.

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370,

«Անդրանիկ»

9.

1. Գգ 92.

9:

թ.

.

ուտելիք են պահանջել»: Քննությամբ պարզվել է, որ զինվորները բոնություն չեն գործադրել. այլ պարզապես պահանջել են, որը նրանց հանձնարարել է վաշտապետը, միայն թե առանց վերադաս, հրամանատարի հետ համաձայնեցնելու: Զինվորներն արդար են ճանաչվել: Անդրանիկը դատաքննության արձանագրության թերթիկում իր ձեռքով գրել է. «Արդարացումը ճշգրիտ է: Վճիռը. նկատողություն, որ վաշտի վաշտապետը լուր չէ տված ըշտապին թույլտվության մասին: Անդրանիկ»: Այս չի նշանակում, իհարկե, թե ե՛ւ նշված կարգի, ե՛ւ ավելի սուր արարքներ չեն կատարել կամավորները: Պատերազմ էր, հայ զինվորը' բոլոր զինվորներից առավել տառապած ու զայրացած: Նրա ոչ մի արարքը անուշադրության չի մատնել հոգատա՛ր բանակային հունիսի 5--ին հրամանատարությունը: 1915-ի հետաքրքրվել եւ հարցում է արել Կովկասի փոխարքան, նույն ինքը երկրամասի ռազմական ուժերի գլխավոր հրամանատար ԱլեքսանդրըԻվանի Վորոնցով--Դաշկովը, որին բարեբախտաբարուղղամիտ գեներալ Նիկոլաեւն է պատասխանել. Հ...վերջին երկու ամիսների ընթացքում իմ ենթակայության ներքո ունենալով երեք հայկական ջոկատ եւ հետեվելով նրանց ընդհանուր մարտական ծառայությանը, ինձ իրավունք եմ վերապահում վճռականապես հայտարարելու, որ կրանց ծառայության մեջ չեմ տեսել մասսայական բացասական երեւույթներ. եղել են սոսկ կարգի խանգարմանեզակի դեպքեր, որպիսիք անցանկալի արդարացի չեմ գտնում որակել որպես հայկական ջոկատների գոր-

ծունեությանը բնորոշ»: Սիմոն Վրացյանը, որ ջոկատների 'նախաձեռնողներից մեկն էր, նույնիսկ դրանց ստեղծումից մեկ տարի անց Նկատում էր, որ դրանցում «բացակայում է գաղափարական ոգին եւ կարգապահությունը»: Նայած որ տեսանկյունից: -Եթե դա միայն ձեւն է, ապա հարյուր տոկոսով ճշմարիտ է Վրացյանը. ոչ թե լոկ Արեւմտյան ու Արեւելյան Հայաստանի տարբեր գավառներից հավաքված, տարբեր տարիքների, տարբեր բարբառներով խոսող՝ իրար հասկացող ու չհասկացող, տարբեր հետաքրքրությունների ու շահագրգոությունների տեր. զենքին տիրապետող ու առաջին անգամ Ճեռքները զենք վերցնող, կոթական տարբեր մակարդակներ ունեցող ու մինչեւ իսկ բոլորովին անուս մարդիկ, որոնք եկել էին հայրենիքի ու հայրենակիցների փրկության ձգողականով, մյուսները բացառապես հայրենի ու տունն հարազատներին անհապաղ փրկելու շտապողականությամբ... Ձեւի տեսակետից այս խառնիճաղանջ կոնգլոմերատը կամքի այնպիսի մի ներդաշնակություն էր. որպիսին հազիվ թե լիներ

Նտ.Ֆ

ՅԾ

9.

գ

Վ:

ՌԱՔԱ

Ֆ

Քաղարխիվ. 1915թ.

գ

3490.

թ.

47:

աշխարհամարտի մյուս ճամբարներում կռվող զորամասերից որեւէ մեկում: Կամավորական ջոկատներին լավը կամեցող, բայցեւ նույնքան խստապահանջ Վրացյանն է գրում, թե՝ «չնայած բազմաքանակ թերություններին, դեռեւս հսկայական է մեր ջոկատների նՆշանակությունը, ուստի մենք պետք է պահպանենք այն գործը, որի հետ կապված են մեր բաղձանքները»: Վերջին հաշվով նա լավատես է. ես ուրախ եմ, որ այս քաոսում մեր ջոկատները եւ պահպանվել են, եւ կոփվել որպես մարտական ուժ: Արժեր, որ այստեղ Վրացյանը ընդարձակեր իր տեսադաշտը: Այդ դեպքում ուզեր--չուզե՝ պիտի գտներ այն մարդկանց. որոնք այդ «քաոսից» իրենց անվամբ ու անձնական օրինակով կամքի ու ներդաշնակության Ճուլարան էին ստեղծել: Անդրանիկն այն Անդրանիկն էր, Դրոն այն Դրոն, Համաու Խեչոն այն Համազասպն ու՝ այն Խեչոն, որոնք մարտիկների զասպ առջեւից էին գնում եւ միայն չէին հրամայում, այլեւ նրանց հետ կողք կողքի մարտնչում էին, իսկ թե ինչպես` կամավորները նոր չին իմանալու, ուստի եկել էին նրանց ղեկավարությանը արժանի լինելու: Արժեր, որ սա եւս ասեր անձամբ Սիմոն Վրացյանը, որին վիճակված էր ոչ շատ հեռու ապագայում, 1920 թվականին, լինելու հայոց վերածնված պետականության...վերջին վարչապետը: Իհարկե, այն պակաս--պռատությունները, որ նկատում էր Վրացյանը. տհաճ ու ցավալի էին: Գլխավոր ցավն այն էր, որ ջոկատների կռվի արդյունքը չէր նկատվում. եւ կարծես թե նրանք որքան ավելի քաջաբար էին մարտնչում. այնքան զուգահեռաբար նրանցվերաբերյալ խեղաթյուրվում էր պետական--պաշտոնական կարծիքը: Կամավորները առաջանում էին դեպի Հայոց բնօրրան աշխարհի խորքերը, հոսել: Քահանա իսկ նրանց արյունը շարունակում էր հոսել ու ՝ Հովհաննես Տեր--Ավետիսյանցը Մանազկերտից Ամենայն հայոց կաթողիկոսին, Վանը գրավելու հենց հաջորդ օրը. մայիսի 7--ին գրություն է հղել: Եվ դարձյալ զարնվում ենք Աբացիեւ կոչվածի անզուգական կերպարին: Արյան ծարավ օսմանները արյամբ հեղեղել են Վասպուրականն ու Տարոնը, կոտորած ու մահ է Արճեշում, Արծկեում, քրդերը աջ ու ձախ սրի են քաշում անզեն հայերին, եւ այդ բոլորը՝ ռուս Չէ՞ որ հայերը նրանց հրամանատարների աչքերի առաջ: սպասում էին, նրանք էլ, ահա, եկել, մինչեւ ո՛ւր էին հասել, բայց դեռ վիճակը չէր փոխվում: Հայերըոուս սպաներին խանդաղատանքով հարցրել են' ինչո՞ւ չեն նրանք կանգնեցնում իրենց կոտորողին, ինչո՞ւ չեն պատժում. իսկ նրանք պատասխանում են, թե իրենց հրաման է տրվածգալ մինչեւ այսինչ կետը եւ այլեւս առանց ոչ մի քայլ: Իսկ սպաներից ոմանք էլ պատասխանումեն. հրալմանի՝

ԿՊՈՊԱ.

ֆ

2100.

ց.

1.

գ

646.

թթ.

11-83:

Մ

սպանում են. մենք Կովկասից նոր մարդիկ կբերենք եւ հողերում». ատելությամբ հայերին վանում իրենցից: Պարզվում է, որ այդպես պատասխանողները զինված մահմեդականչերքեզներ են, որոնց զորախմբի հրամանատարը՝ որը նույն ինքը Աբացիեւն է: Եվ .քահանան նույն -այն օսը, է ու օգնություն խնդրում արդարություն'.երբ ե՛ւ օգնություն հասե՛ւ նողների, արդարություն հաստատողների գլուխ կարգված էր նա, որի դեմ մյուսների զայրույթին քահանան ակամայից նաեւ իրենն է

ինչ

«Հետո

եւ

որ

կբնակեցնենք գրաված

ավելացնում: Ռուս զինվորը չէր չարամիտ վճիռներկայացնողը: Նա օգնության էր պատրաստակամ: Քանի՛ անգամ գաղթի ճամփաներին նա իր Ճիու թամբին հայ մանկանն է նստեցրել. քանի՛ անգամ Ճնախառը ցեխին ու ցրտին ֆուրգոնն է հայ գերդաստաններին տրամադրել: Եղբայրության օրենքը շարքայինների համար մեկ էր, վերեւինների համար էր տարբեր եւ խառնակիչների ու դավաճանների: Պոռթկում է քաղաքակիրթ մարդկության արդարացի զայրույթը: 1935 թ. հոկտեմբերի 13--ին Բեռնի ռուսական հյուպատոսությունը իր արտաքին գործերի մինիստրՍ. Դ. Սազոնովին հայտնել է, թե շվեյցարական հասարակական կարծիքն ու մամուլը դատաինչպես պարտում են հայերի նկատմամբ թուրքերի բարբարոսությունը: Այդ ժամանակ Շվեյցարիայի գերմանական մամուլում լույս էին տեսնում հոդվածներ հայերի անհուսալիդրության մասին. ականատեսների բերած բազմաթիվ փաստեր. որոնք ըստ .էության այդ ցասումնալից բողոքի արտահայտությունն էին: Շվեյցարիայում ստեղծվել է Հայերի պաշտպանության կոմիտե, որի կազմում մտել են երկրի ականավոր գործիչներ: Այդ նույն ժամանակ երկրի բարձրագույն դպրոցներում սովորող բազմաթիվ հայ երիտասարդներդիմել են հյուպատոսին եւ ռուսաց բանակ կամովին ծառայության մտնելու գանկություն հայտնել: Նրանց նույնպես, անշուշտ,ոգեւորում էր եւ ձգում հայ կամաեւ մյուս ջոկատների հրամանատարներիանձվորների,

Անդրանիկի օրինակը:

նական

նահանջի

Օրագրողըվկայում է, որ 1915--ի ամառային օրերին Անդրանիկն ընդհարվել է զորքերին ուղեկցող ռուս գեներալի հետ: «Այս նահայջը կատարյալ կեղծիք մըն է. ասել է Անդրանիկը.-ահա դուք կուզեք, որ Հայաստանը մնա առանց հայու Ճեր մտապատկերը»: ՌԱՔա ֆ Քաղարխիվ. 34 ՏԽՍՀՄ ՀՀՍՇԿՊԱ. ֆ. 579. ց. 1. գ 1887. թթ. 1--2: --

1915թ.

գ

3492,

թ.

14:

Անդրանի

Ուր ե՞ք փախչում. ի՞նչ նպատակով, շարունակել է Ավելի լավ չէ՞ -կանգնել Ճակատ ճակատի: Բայց ու՛մ հետ. երբ հակառակորդը կանոնավոր զորք անգամ չէր դուրս բերում ոչ միայն հարձակման, այլ մինչեւ իսկ նահանջին հետեւելու համար: «Հոս դավադրություն մը եւ խաղ մը կա»: Այս անգամ ռուս գեներալը Անդրանիկին դավաճանության մեջ է մեղադրել եւ զինվորական դատին հանձնելու սպառնալիք կարդացել: Անդրանիկը համառել է եւ հենց նահանջը գլխավորողին է. դավաճան որակել. ավելացնելով. որ ինքը գեներալի հոխորտանքներիցվախեցողներից չէ: Աբացիեւը, նախքան Անդրանիկի ջոկատը իր զորախմբի մեջ մըտցընելը, լսել էր, գիտեր նրա մասին: Վարդգես Ահարոնյանը հիշում է. որ 1916-ի փետրվարին, երբ նոր միայն նա հասցրել էր շփվել իր ենթակայության զորքի հետ. անհապաղ ձերբակալել է տվել երեք որպես թե նրանք անզեն թուրք ու քուրդ են սպանել: կամավորների. Անդրանիկը միջամտել է, փորձել իր կարծիքն հայտնել: Լսող չի եղել: Չէ՞ որ բոլորը պետք է տեսնեին, որ Աբացիեւն իր խոսքի տերն է: Հայ տղաները առանց հարցաքննության հանձնվում են զինվորական

դատարանին:

՝

Կարճ ժամանակ անց նորից Աբացիեւի կամքը դրսեւորելու առիթ լինում: Ջոկատն անցնում էր Գրգուռի եւ Խութի լեռնալանջերով: Զլունաբուքը փակում էր զինվորների աչքերը, սառեցնում քիթն ու ականջները, շնչահեղձ անում: Դիրքերում ոչ կանգնել էր լինում տեղում, ոչ դուրս գալ. քայլ անել. ոչ էլ՝ ձՃյունաշաղախսառը հողին պաղկել: Անդրանիկը մտել էր մի թոնրատուն, որտեղից ոչ մարտերը դիտել էր լինում. ոչ էլ ղեկավարել: Ցրտից ճարահատյալ մի գինվոր գալիս բագատրում է, որ այլեւս դիմանալ չի լինի, որ ոչ իրենք, ոչ էլ թուրք զինվորները դիմացի կողմում կռվել չեն կարողանում. ուստի ճիշտ կլինի, եթե նահանջի հրաման տրվի, եւ զինվորները ետ քաշվեն մի ապահով տեղ. մինչեւ բուքը դադարի: Անդրանիկը Վարդգեսին զինվորի հետ ուղարկել է Աբացիեւի մոտ ետ քաշվելու խնդիր դնելու համար: Ջարմանալի բան է պատահել: Աբացիեւը Սիրալիր ընդունել է, համաձայնել Անդրանիկի կարծիքի հետ, դադարեցրել է կոիվն ու զինվորներին թույլ տվել ետ քաշվել: Հաջորդ օրը Աբացիեւն իր մոտ է հրավիրել Անդրանիկին: Դարձյալ սիրալիր է: Նստեցրել է կողքը. սուրճ է հյուրասիրել: Վերջն էլ Անդրանիկին հարցուփորձ է արել, թե որ ճամփաներով ավելի ճիշտ կլինի վաղվա երթը: Անդրանիկը Աբացիեւի վերջին միտքը չի կռահել: Հոժարությամբ բացատրել է ու մատնացույց արել քարտեզի վրա: Ամեն ինչ պարզ է դարձել հաջորդ օրը: Աբացիեւը Անդրանիկի նշածով զորքին է

`

«..օրագրութիւնը». էջ

34--35:

շարժվելու հրաման է տվել. առջեւում՝ հենց իրեն Անդրանիկի Ռուսներինու կազակներին խղճացել է. բացատրում է Վարդգես Ահարոնյանը, հայերին է առաջ մղել. միգուցե նրանց առաջամարտիկի արյունը կարմիր չէ: Այստեղ Սեպուհը ճիշտ կլիներ դերից խուսափելու. իր տեսությամբ: "Բարեբախտա դժվարին առանցՍեպուհի բացատրության էլ Անդրան կը կռահել է. բայց առայժմ հարմար չի գտել հրամանը չկատարել:Այսպես էլ, մինչեւ Բիթլիսի դարպասները. առաջապահի մեջ են եղել Անդրանիկն ու առանրա զինվորները եւ եթե առաջինը խփել են ջինն էլ իրենց վրա են վերցրելնրա հարվածը': Բիթլիսի Ճանապարհին ԱբացիեւըԱնդրանիկին թուրք լեզուներ բռնելու հանձնարարական է տվել: Անդրանիկը կատարում է հանձնարարությունը: Քննելով գերեվարած թուրքերին, Աբացիեւը բարձր հրամանատարությանը զեկուցում է. որ անհնար է դեպի Բիթլիս առաջանալ եւ. առավել եւս, քաղաքը վերցնել:Մինչդեռ Անդրանիկը հակառակ կարծիքի է. «գլխովս կերաշխավորեմ, որ կարելի է Բիթլիսը գրավել անմիջապես»: Ահա. ուրեմն, վրիժառության պատրվակ: Հենց որ Դատվան են մտնում, պատմում է օրագրողը, Աբացիեւը շտապում է Անդրանիկի զինվորների վրա գցել այնտեղ մի քանի կանանց եւ երեխաների սպանության մեղքը: Ըստ որում առանց ստուգելու. առանց պարզելու: Մինչդեռ սպանված երեխաների մեջ չթլպատվածներ կային: Առանց այդ էլ հայտնի բան էր, որ քրդերի ու թուրքերի տներում եղած հայ կանայք էլ քրդական ու թուրքական էին կրում, ուստի հեշտ չէր հապճեպով որոշել. թե որն ինչ տարազ ազգի է: Մինչդեռ սին մեղադրանքը բարոյական ապտակ էր, որ ուզում էր հասցնել Աբացիեւը: Սրանով չբավարարվելով, մի քանի օր անց կռիվների ժամին հայտնվում է նա եւ հանդիմանում կռվի մեջ գտնվող զորամասերի հրամանատար գնդապետ Ֆիլիպովին, թե ինեն հայ կամավորները անգործ մնացել ու կռվին անմասնակից: չու է նա, ասում Ֆիլիպովը չի ընկրկում. «Հակառակի պես, առավոտյան ժամը 4--ից մինչեւ հիմա հայ կամավորն է, որ կռվում է, եւ մենք մեր հաղթանակի համար նրանց ենք պարտական»: Չի զլանում Ֆիլիպովը նաեւ մատնացույց որ այնտեղ.հեռվում «պառկած զինվորները ռուս զինվորներ են»: Դրանից հետռ, ճիշտ է, Աբացիեւը կարծես թե մեղմանում է. բայց. մեկ է, նա արդեն իր ասածն ասել էր. ու իր դեմքն էլ պարզել էր: Չէին ուզենա Անդրանիկն ու հայ կամավորները կողմնակալ հրամանատարունենալ: Բայց սա էլ դեռ ոչինչ: առաջ

ջոկատը:

հակառակորդ

-.

-

անել,

Ը

Վ.

Ահարոնյան...

էջ 86-89.

9Չ5--96:

«.օրագրությիւնը»,

էջ 4Ա--43:

"

Բիթլիսը շեն քաղաք էր, լքված ու չլքված տներում բազում տեսակի գորգեր, կերպասներ ու հնամենի կահկարասիք: Բացառված չէր, որ մեկնումեկի ախորժակը գրգովեր եւ նա Ճեռքը երկարեր: Խորամանկ Աբացիեւը հասկանում է, որ Անդրանիկն ու նրա զինվորներ դա չպետք է տեսնեին: Ուստի քաղաք մտնելուց հետո նա է որոշում նրանցից ազատվելու համար ջոկատը շտապով այլ ուղղությամբ ուղարկել: Անդրանիկը հասկանում է բանի էությունը: Անմիջապես Վարդգեսին թելադրում է իր մերժողական խոսքը. «-Գրե, ...ըըսէ. որ վաղը չեմ երթար»: Աբացիեւին նորից ներկայանում է իր կամքը թելադրելու հարմար առիթը: Պետք է կոտրել Անդրանիկին: Ռուսերենի մեջ վարժՎարդգեսը Անդրանիկի զայրալից պահանջով. գրիչ է վերցնում Ճեռքը: Եվ դեպի Կովկասյան ռազմաճակատի հրամանատարին է սլանում Անդրանիկի բողոքն ու զայրույթը Աբացիեւի դեմ: Ըստ երեւույթին շտապ սաստող պատասխան է եկել:

Աբացիեւը, հարգալի՛ց ու սիրալի՛ր. Անդրանիկին ու վաշտապետ Սմբատին իր մոտ է հրավիրել: Վարդգեսը թարգմանել է: Միտքն այս է. ինքը. Աբացիեւը, հարգում եւ գնահատում է Անդրանիկին: Ինչու՞ է իր դեմ զուր տեղը բողոք հղել: Անդրանիկն էլ, երեւում է, կարող էր այդպես խոսել: Ուստի սկսել է, թե ինքն,էլ գեներալի դեմ «բան չունի», բայց եւ այնպես, ինչքան էլ ուզենա, լոել չի լինում. որովհետեւ հայ զինվորների հետ նա արդարամիտ.չէ: Սկսելով այս փափուկ բառերով. վերջը սրում է Անդրանիկը, դիմելով Վարդգեսին. «ըսէ՛ գեներալին, որ ես չեմ ուզեր այլեւս իր հրամանին տակ մնալ»: Ինքնասիրությունը վիրավորված Աբացիեւը ոտքի է կանգնել: Անդրանիկն էլ տեղում նստած չի մնացել: Սա վերջին հանդիպումը չէր. եւ այստեղ չէ. որ Անդրանիկն ասել է ամենից ավելի խիստ ու ընթացքին թերեւս ամենից ավելի արժանի բառերը: Դեպքից մի քանի օր անց պարենն սպառվել է, եւ օրեր շարունակԱնդրանիկի ջոկատը մնացել է առանց սննդի: Դա այն ժամանակէր, երբ ջոկատն այնուամենայնիվ Բիթլիսից ելել էր, Աբացիեւի աչքից հեռու էր, բայց ոչ տեսադաշտիցդուրս: Ուստի նա գիտեր. որ երրորդ օրն է, ինչ ջոկատը, ինչպես ասում է Վարդգես Ահարոնյանը, մի պտղունց անգամ հաց չուներ: Եվ նորից Անդրանիկը գրիչը ռուսագետ Վարդգեսի ձեռքն է տալիս: Այս անգամ այլեւս Վարդգեսը ի վիճակի չէր Անդրանիկի ուզած մտքերը ուրիշ բառերով գրելու: Գուցե թե ուրիշ ոչ մի անգամ Աբացիեւն այսքան պարտաճանաչ չեր եղել իր ստորադասին պատասխանելու հարցում: Երկու ժամ

չանցած եկել է հեռագիրը, որով Անդրանիկի քարտուղարի դեր կատարող Վարդգես Ահարոնյանին, անպատշաճ բառերի համար, ձերբակալելու եւ անհապաղ Բիթլիս ուղարկելու ցուցում է տրվել: Այդ պահին պետք չէր. որ որեւէ մեկն Անդրանիկին ասեր. թե ով է ինքը: Պիտի թողնե՛ր, որ Աբացիեւը համարձակություն չունենալու պատճառով իրեն պատժելու փոխարեն Վարգեսին, իր քարտուղարին,իր հարգած հայ գրագետ Ավետիս Ահարոնյանի որդուն պատժեր: Անդրանիկի պահանջով Վարդգեսն այս անգամ գրեց. Վարդգեսն իր հրամանն է կատարել. բարի եղեք ի՛նՃ պատժել: Այս անգամ Աբացիեւը գերադասել է խուսափել անախորժություններից. Անդրանիկին է հանձնել ու վերապահել Վարդգեսին պատժելու պարտականությ Միայն թե այնպես պետք էր պատժել, որ չխանգարեր նրա պարտակատարմանը: Այս փափկություն, Օ-անդրանիկյան կանություննեի

կոշտության արձագանքն է: Օրեր անց. երբ Բիթլիսը գրավված էր, քաղաքում Աբացիեւը երես առ երես դուրս է գալիս մի հայ կամավորի դիմաց, որն, իրոք, մի գորգ շալակն առած գնալիս է լինում: Սրանից ՛էլ լա՛վ առիթ: Որտեղի՞ց քեզ այդ գորգը հարցին կամավորը պատասխանել է. թե մի կազակից է գնել: Հարցը Ճեւական էր. պատասխանի Մեջ խորամուխ լինելու ցանկություն սկզբից էլ չկար: Կամավոր զինվորը անմիջապես ձերբակալվում է: Իսկ Աբացիեւը զորամասի համար արձակած իր հրամանի մեջ հատուկ ընդգծում է. թե հայ կամավորները Բիթլիսը թալանում են. եւ ինքն էլ անձամբ նրանց տեղում բռնել է: Եվ, այսպես, հայերին աբացիեւյան ամբաստանությունների մի ամբողջ շարան: Մի օր էլ Անդրանիկն է կանգնում Աբացիեւին դեմ հանդիման: Եվ է եղել նրա խոսքի իմաստը. այս Առանց լրջորեն պարզելու, շտապեցիր եզրակացնել, թե սպանեն, երբ չորս ված կանայք ու. երեխաները թուրք ու քուրդ կողմը ու հազարավոր սպանված մորթոտված հայերի դիակներ էին, շտապեցիր եզրակացնել, թե եթե ռազմի դաշտում մի չկռվող գինվոր է, դա էլ անպայման հայն է եւ ուրիշ ոչ ոք, մի գորգ մի հայի մեջքին տեսել ու անմիջապես գտել ես, թե է որ կա՝ հայերն են Բիթլիսը թալանողը եւ դարձյալ ուրիշ ոչ այս -

-

--

մեկը:

:

եւ վկայակոչում Այսպես պատմում է օրագրողը հետեւյալ համառոտագիր խոսքը Աբացիեւին. թույլ

ոուս

Անդրանիկի նաեւ տուր

տները եւ ամեն մեկից տասը. պաշտոնյաների կհանեմ: Այս մեկ: Քաղաքի 16 հազար հայությունից '

Վ,

Ահարոնյան...

էջ

111-114.

148-119:

«.օրագրութիւնը».

խուզարկեմ

քսան գորգ հազիվ երեք էջ 40--43:

հարյուրն է մնացել. իսկ քեզ ցավ է պատճառում միայնմի երկու մահմեդականի. ընդունենք. սպանությունը: Միթե՞ այդքանը չեղավ, ուզում ես մի քանի հայի էլ ինքդ անՃա՞մբ սպանել տալ... Բարեբախտաբար.Նազարբեկովը ուղղակի հենց Բիթլիսի րյալ թողել է այնպիսի նկարագրություններ,. որ վերացնում Են ամեն. մի տարակուսանք.«Ականատեսների պատմածով այդ բռնություննեթալանն ու գազանությունները սոսկալի էին: Մեղքը, իհարկե, րը. ընկնում է գլխավորապես վերին հրամանատարության վրա: Նա պետք է դա նախատեսեր: Քնած կանանց քարշ էին տալիս անկողնուց, վերցնում էին կամ,ավելի ճիշտ, նրանց վրայից պոկում էին թանկագին զարդերը եւ բռնաբարում էին: Մի խոսքով, քաղաք մտածներից շատերի նպատակը, ինչպես դա միշտ լինում է. որքան հնարավոր է թանկարժեք իրեր եւ փող հափշտակելն է»: Եվ՝ անմիջապես գրում է, որ «բոլորից շատ հափշտակել են, իհարկե, կազակները». ավելացնելով, որ, այո՛. հափշտակել են նաեւ մյուս հրաձիգ զինվորներն ու հայկական ջոկատների զինվորները: Եվ տեղն ու

բավակ

վերաբ

:

տեղը զարմանք է հայտնում. որ ինչ--ինչ պատճառներով Կովկասի փոխարքային հայտնվել է միայն հայերի կատարածբոնությունների մասին: Եվ եզրակացնում է. «Այդ կշտամբանքը (հայերի հասցեին"Հ Կ.) արդարացի չէ, քանի որ հափշտակումներն ու սանձարձակությունները եղել են ընդհանրապես Բիթլիս մտած բոլոր զորամասերի կողմից»: Ապա Նազարբեկովը պատմում է այն, ինչ տեսել է ինքը երես առ երես եւ ինչի մասին. որ նրան զեկուցել են իր ենթակա սպաներն ու-զինվորներ: պարկերով. կազակ Եղել է մարտի առաջին օրերին: Մուշից են բերել մեծ քանակությամբ զինվորների հսկողությամբ. դուրս հարստություններ: Պարզվել է, որ դա ռուսական գնդերից մեկի յասավուլ Բաբիեւի՝ Բիթլիսում զավթած իրերն են եղել: Նազարբեկովը հիշում է, որ ռուսական հրաձիգ գնդերից մեկը Բիթլիսը գրոհելու ժամանակ գլուխըչի կորցրել եւ բազմատեսակ ու մեծ քանակությամբ հարստություններ է հափշտակել, այդ թվում նաեւ թանկարժեք կահույք, որոնք հապճեպորեն ուղարկվել են թիկունք: «Ցավոք սրտի. ինքը' հրամկազմը. իր գործողություններով գրում կամա թե ակամա խրախուսումէր այդ դիակապտությունը», է Նազարբեկովը եւ անմիջապես օրինակ է բերում. անձամբ կորպուսի հրամանատարը, իր թիկնապահի միջոցով դիմել է կազակներին, նրանց, որոնք բոլորից ավելի եռանդուն էին հափշտակումների մեջ. թե՝ չե՞ն կարող արդյոք իր համար լավ գորգ ձեռք բերել: Ինչու չէ. բերել են մի քանիսը. որոնք նա գնել է՝: Իրականում. օրինակնե--

`

Ն

տ:

ՀՀ

ՊԿՊԱ

ֆ

գ

11.

թթ.

20-21:

Ց

Նտա.թ2:

րով բացատրում է Նազարբեկովը, որ եղած ամեն մի նողկալի բան ուռճացվելով վերագրվում է հայերին, եւ նրանց բոլոր դրականը է տրվում: Որ կազակներն են անում. գրում է Նազարմոռացության բեկովը, ոչինչ: Բայց հենց որ հայ կամավորներն են անում. ջապես՝ դաշտային դատի են տրվում. գնդակահարվում: «Ամբողջ Թուրքիան հափշտակված է. բոլոր գորգերը տեղափոխված են Կովկաս, մետաքսյա շորերը հագնում են ծախու կանայք: Դա չի երեւում: Բայց հենց որ հայերը մի կազակից կամ զինվորից մի կով առնեն, կբոռան՝ դիակապտությունէ, եւ կաճապարեն հասցնել փոխարքային»: Եվ դեռ այս ամենից հետո էլ բոլորին քաջատեղյակ Աբացիեւը Անդրանիկի դեմ բողոք էր ուղարկել կորպուսի հրամանատարին": Սրանից հետո է, որ Անդրանիկը հղել է իր մարտյան հրաժարականը: Անկախ նրանից. թե Անդրանիկը ինչ նկատառումներով էր եւ Ճեռնատու էր, եւ դա գրել, բանակային հրամանատարությանը հենց լավ ժամանակին: Հրամանատարություն, մտածված կարգով հանում կամավորներին համբերությունից էր, զայրացնում այն աստիճան,որ նրանք իրենք դնեին իրենց տուն վերադարձնելու. ջոկատները ցրելու պահանջը: Վերեւում ասվեց, որ 1915--ի դեկտեմբերին Պանդուխտի (հնչակյան, վեցերորդ) ջոկատի երկու հարյուր կամավորներն էին հրաժարվել կատարել իրենց ռազմի դաշտից ետ քաշելու, հանգիստ տալու հրամանը, գիտակցելով, որ դա ոչ թե հանգստի, այլ իրենց մեկուսացնելու նպատակն է հետապնդում: Ինչպես տեսանք, 1916-ի հունվարից դեռ շատ առաջ էր հրամանատարության գրություններում պարզ ու որոշակի խոսվում այն մասին, որ պետք է ջոկատների նկատմամբ զգույշ լինել եւ ճՃեռնպահ մնալ նոր ջոկատներ կազմելու հարցում": Գրգռող մանրուքներ են եղել: Այդպիսիք հարկ է համարել, "Ճշմարտությունը գալիքին հանձնելու համար. իր հուշերում գրի առնել վերեւում քանիցս հիշատակված գեներալ Կուլեբյակինը: Նա տեղյակ է եղել Անդրանիկի հրաժարականին եւ հենց այդ նկատառումով էլ պատմել է հետեւյալը. «Անդրանիկը գեներալ Աբացիեւին հայտնում էր, որ ջոկատի զինվորները չափագանց հոգնած էին. որովհետեւ անդադար արշավով մասնակցել էին Արճեշից սկսած Վանա լճի երկայնքով տեղի ունեցած ծանր մարտերին, որոնք եղել էին ձմռան ցրտին ու բքին, երբ նրանց կոշիկներն ու շորերը մաշված էին, իրենք էլ սոված էին եւ լրջորեն ցանկանում էին, որ իրենց թեկուզ մի կարճատեւ հանգիստ տրվի»: Սա, այսպես ասած, շարային բնույթի, մարտակարգի հետ կապված հարց է: Բայց եղել է նաեւ բարոյական. հոգեբանական

անմի-

Ը

Ն

տ.

թ

26:

Ն

տ.

թ

3 ԿՊՌՊԱ.

ֆ. 2100.

ց.

1.

գ

646.

թթ.

20--21:

`

բնույթի մի պատճառաբանություն, որը դարձյալ հիշում է Կուլեբյակինը: 3916 թվականի փետրվարի 18-ի եւ 19--ի մարտերի մասին հենց անմիջապես, ամսի 19--ին, Աբացիեւը իր 636--րդ հրամանում տվել է մարտերի հետեւյալ նկարագրություննու արժեքավորումը. «Երեկ. գիշերը հրաձիգները կազակների հետ միասին համարձակ սվինամարտով ետ են մղել Բիթլիսը պաշտպանող թուրքերին, գրաեւ նրանց հետապնդել Սղերդ տանող մեծ ճանավել են քաղաքը պարհին: Շրջանցող շարասյուները, հաղթահարելով ձյունը, թշնամուն քշում են Բիթլիսի մերձակայքի բարձունքներից: Գիշերային մարտում գերի են վերցվել մոտ 90 սպա, 500 զինվոր եւ 20 հրանոթ: Մեր կորուստները աննշան են»: Ասես թե ոչ կամավորներ են եղել, ոչ էլ՝ հայկական ջոկատ: Կուլեբյակինը շարունակում է. «Այսպիսով, հրամանը լռության է մատնում Անդրանիկի ջոկատիաչքի ընկնող մարտական գործը»: Կուլեբյակինը, համոզիչ լինելու համար. փաստ է բերում. «Բացի դրանից, նույն ժամանակ էլ հայտնի է դարձել, որ երկու լեռնային հրանոթները վերցնելու պատիվը վերագրվել է 6--րդ հրաձգային գնդի 13--րդ վաշտին. այն դեպքում, երբ դրանք խփվել--լոեցվել են Դ1--ինջոկատի մարտիկներիկողմից, ըստ որում անձամբ դասակապետ Ալեքսանդր Հարությունյանցն է գնդակահարել հրանոթը պաշտպանող թուրք սպային եւ նրանից վերցրած ատրճանակն ու հեռադիտակը հանձնել ջոկատիհրամանատարին». այսինքն՝ Անդրանիկին: Նկատենք, որ այս մեջբերումը գեներալը քաղել է Անդրանիկի բողոքագրի տեքստից, որը նա հասցեագրել է Աբացիեւին փետրվարի 20--ին, այսինքն նրա հրամանին ծանոթանալու նույն կամ հաջորդ օրը: Կուլեբյակինը Աբացիեւի այս Հվըիպումները» կամ շրջանցումները է գնահատում. «Այս բոլորը, խիստ բացասաբար որոնք ժամանակին են ուրիշ դեպքերի հետ. ոՈւժհանգամանքների բերումով համընկել են գին կերպով ազդել առանց այն էլ հոգնած ու ջղային հայերի վրա, որոնք խոր հիասթափություն էին ապրում»: Կուլեբյակին՝ պարզ ու որոշակի նկատել է. որ այդ ամենից կամավորները եգրակացրել են, որ իրենց ծառայությունները ոչ ' միայն չեն գնահատվում. այլեւ «վերագրվում են ուրիշների, որ իրենց հանձնարարվում են գործեր, որոնք կարող էին հանձՃճնարարվել ավելի քիչ հոգնած զորամասերին, որ իրենց նկատմամբ, որպես հայերի. ռուսների համեմատ ավելի վատ են վարվում..»Ֆ: Մեղմացնելու նպատակով, Կուլեբյակինը ենթադրում է, թե՝ կոիվների թոհուբոհ էր. հնարավոր է. որ դրանք վրիպումներ լինեին, այլ ոչ մտացածին: Անդրանիկը համենայն դեպս բողոք է գրել Աբացիեւին, որը քննարկում ,

պարզելով Անդրանիկի պատմածի ճշմարիտ լինելը': Դա այլեւս ուշ էր, երբ հնարավոր էլ չէր սխալի վրա համառել: Կամավորները արդեն տեսել էին եւ իրենց եզրակացություններն արել: Բայց ընդունենք, որ պատմածը, իրոք. մանրուք էր: Իսկ ինչպես բնութագրենք հետեւյալը, որին դարձյալ տեղյակ է եղել Կուլեբյակինը, թեեւ փաստը վերաբերում է Չեռնոզուբովին: ճառազմաճակատ վերադարՃի Անդրանիկը 1915--ի դեկտեմբերին է ժամանապարհին Խոյում այցելել Չեռնոզուբովին: Եվ հենց այդ նակ էլ նրան ասել է, որ հրամանատարությունը առհասարակ ուշադիր ու հոգատար չէ կամավորներինկատմամբ: Չեռնոզուբովը ձեւացնում է, թե դժգոհությունը նրա համար է, որ Դիլմանի կռվի համար է

նշանակել.

դեռեւս շքանշաններ չէին կամավորներին

տրվել. խոստանում է հարցն առաջիկայում հեշտությամբ լուծել: Ասելով. թե բանը միայն շքանշանը չէ, Անդրանիկը-չի թաքցրել, որ կամավորներն անգամ նկատում են ինչ--՛որ անբացատրելի անբարյացակամ վերաբերմունք իրենց նկատմամբեւ որ հրամանատար«ության կազմի նման 2շուկեն իրենց: Չեռնոզուբովը, պարզ չէ՞, հերքել է ները գալիս հասնում դրանք եւ ընդգծել իր բարյացակամությունը դեպի հայերը:. Այդ դեպքում. առանց չակերտները բացելու, Անդրանիկը հարցրել է, թե իսկ ինչպես պետք է վարվել քրդերի զինված ուժերի հետ, որոնք են ռուսական զորամասերին եւ անհանգստացմշտապես հետեւում նում նրանց: Նորից պատասխանը համաձայնությունն է. պարզ չէ՞, որ դրանց էլ «պետք է ուղղակի ջարդել, եւ ես խնդրում եմ Արճեշ հասնելուն պես անմիջապես միջոցներ ձեռք առնել դրանց դեմ. մանավանդ որ շուտով ձեր զորագունդը թնդանոթներ էլ կստանա»:

Հոյակա՛պ խոստումներ:

,

Չեռնոզուբով`՝ պարտավորվում է անհապաղ համապատասխա կարգադրություն անել զդրախմբի հրամանատար գեներալ Կուլեբյակինին: Վան հասնելուց հետո Անդրանիկը հանդիպում է Կուլեբյակինին: Պարզվում է, որ նա ոչ մի բանից տեղյակ չէ. եւ Չեռնոզուբովը իրեն ոչինչ էլ չի կարգադրել ո՛չ շքանշանների, ո՛չ քրդերի. ո՛չ էլ հրանոթների մասին: Կուլեբյակինը պարզելու համար հարցնում է՝ իսկ Չեռնոզուբովը. որեւէ գրություն չի՞ տվել իր հասցեով: Ոչ մի նման բան: Կուլեբյակինը ստիպված է լինում անկեղծ լինել, ասելով՝ «Դա նրան նման է»: Եվ նա կատարում է Անդրանիկի համար անսպասելին, հայտնելով, որ գերագույն հրամանատարը հեռագիր է հղել քրդերի հետ մերձենալու, նրանց եւ հայերին հաշտեցնելու մասին: Ինչ խոսք. Անդրանիկն ինքն էլ դեմ չէր հաշտությանն ու Բայց նթա խոսքը գնում էր այն քրդերի

մերձեցմանը: է

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

Ֆ

421.

ց 1.

գ

8.

թթ.

54-56

110-317:

ուղղակի

մասին. որոնք զինված. ամեն քայլափոխի հանգիստ` չէին տալիս. ռուսական զորամասերին, խափանում էին նրանց ծրագրերն ու վնաս հասցնում: Տարբեր բաներ էին: Անդրանիկն ասել է. թե՝ «Մենք. հայերս. քսան--քսանհինգ տարի եղբայրություն. ենք առաջարկում նրանց.բայց իզուր»: Եվ բերում է օրինակներ, թե ինչպես քրդերը կոտորել են ոչ միայն հայերին, այլեւ հարձակվել են կազակների ու ռուս զինվորների վրա: Կովի ժամ էր":

Տհաճություններն ու անախորժությունները զանազան բնույթի էին, իմաստն էր նույնը: Բնականաբար, հայկական մամուլը խանդավաոված էր եւ գունագեղ նկարագրում էր կամավոր ջոկատների կռիվները ռազմի դաշտում: Պարզվում է, որ սա էլ վիրավորում է Կովկաս1915--ի յան բանակի հրամանատարության ինքնասիրությունը: ռազմական հաստատությունը պաշտոնական մարտի 4--ին այդ գըրություն է ուղարկել Թիֆլիսի քաղաքագլուխ եւ հայ հասարակության, ղեկավար դեմքերից Ալեքսանդր Խատիսյանին. մամուլում ուռճացվում է կամավորների դերը դազմի դաշտում, որը «մթագնում է բանակային զորամասերի դերը»: Խնդրվում էր, որ թերթերի էջերում ճշմարտություն հաստատվի: Մինչդեռ անճշտության հարց չկար, պարզապես ոմանց ինքնասիրությունն էր 2Ոշափվում: Եվ այսպիսի գրություն մի անգամ չի ուղարկվել հայ հասարակայնության ղեկավարներին: Վանում. ռուս բանակի մտնելուց հետո, ով ինչ եւ ինչքան թալաներ, մեղավորը միշտ էլ հայերն էին: Կովկասյան բանակի շտաբի պետ Յուդենիչի գիտությամբ Վանում հատուկ դաշտային դատարան է հիմնվում. որի ուշադրությունը բեւեռվում է հենց միայն հայության գործողությունների վրա, դե. քանի որ մնացած բոլորը անմեղ էին արդար:

ու

Հեշտությամբ չեն տարել հայերը սաստումները: Նույն Վանում կամավորները զայրույթից կրակ են բացել իրենց սաստող զինվորների դեմ::Չկարծենք, թե Անդրանիկն էլ շատ համբերատար է եղել եւ լուռ ու մունջ սպասել մինչեւ 1916--ի մարտի բիթլիսյան օրերը: Դեռեւս 1915 թվականի սեպտեմբերի. 26--ին էր նա Երեւանից բողոք հղել Կովկասյան բանակի հրամանատարի հասցեով եւ հրոաժարականի հարց դրել: Դա կարեւոր փաստաթուղթ է. մեջ բերենք անփոփոխ. «Նկատի ունենալով. որ 1914 թվականի նոյեմբերի 5--ից մինչեւ 1915-ի հուլիսի 23-ը իմ ղեկավարած 1--ին հայկական ջոկատը մասնակցել է Արաուլի, Աշնակի, Բուրուշ Խորանի, Բելաջուկի, Դիլ-մանի, Ջուլամերիկի, Ուրթաբի, Դատվանի, Բիթլիսի տակ եւ այլուր մղված 21 մարտերի. արժանանալով զորախմբի բոլոր պետերի եւ 9.

Ն

Ըստ Գգ 558.

Վ թ.

Ահարոնյանի. «Հայաստան» ԽԽ8, 229:

Նոտ.,

Թ

49.

հունիս. 4947թ.:

ԿՊՌՊԱ.

Ֆ.

2400.

զորամասերի հրամանատարների ամենալավագույն գովեստներին, պաշտոնապես չգնահատվելով ինչպես զինվորներին մարտեբայց րում աչքի ընկնելու եւ այլ պարգեւատրումներով. այնպես էլ... ջոկատի ամբողջ մարտական գործունեությունը թողնելով անհայտ թե նաեւ Ձերդ բարձր ինչպես հասարակությանը, այնպես էլ.գուցե պայծառափայլությանը: Մշտապես գտնվելով բոլոր ջոկատների եւ բոլոր մարտերի ավանգարդում եւ, օրինակի համար, միայն Դիլմանի տակ մղված մարտում, ունենալով 25 սպանված եւ 51 վիրավոր, այնուամենայնիվ իմ ջոկատի մարտիկները մնացել են առանց պարգեւատրման: Նկատի ունենալով այդ բոլորը, ես ստիպված եմ խնըդրելու Ձերդ պայծառափայլությանը ին, ազատել 1--ին հայկական ջոկատի հրամանատար լինելուց: Անդրանիկ»: Բանակի հրամանատարը այս կապակցությամբ հոկտեմբերի 3--ին համապատասխան պաշտոնատար անձանց միջոցով հայտնել է. դր՝ «1) ինքը ոչնչով դեմ չէ Անդրանիկին ջոկատի հրամանատարությունից ազատելուն, դա նրա բարի կամքն է: 2) Ջոկատի արժանավոր մարտիկներին ոչ ոք դեմ չի եղել եւ դեմ չէ պարգեւատրման ներկայացնելուն: 3) Բանակի հրամանատարությանունեցած տվյալներով Անդրանիկի ջոկատը հուլիս ամսին ինքնակամ կերպով ցրվել է»՞: Տարեթվերից երեւաց, որ օրագրությունը եղել է Վանի խայտառակ նահանջից եւ այնտեղ բնակչության արյունահեղ ջարդից հետո: Անդրանիկի զայրալից հեռագիրը հայ ժողովրդի բացարկի խոսքն է իր նվիրյալ որդիների նկատմամբ արքունիքի եւ նրա բանակային հրամանատարության խաբուսիկ, երկդիմի վարքագծի դեմ: Անդրանիկի հրաժարական խոսքի պատճառը միայն պարգեւատըրել--չպարգեւատրելը չէր: Նույն օրը, սեպտեմբերի 26--ին, Անդրանիկը նույն հասցեով հղած իր հեռագրում փաստորեն տարրական այնպիսի բաների դեմ էր բողոքում. Ռրոնք նույնպես անհանդուրժելի էին դարձնում հանգիստ սրտով Վանի կրկնակի ահավոր նահանջից հետո նորից ոտք դնել դեպի Վան տանող ճանապարհը. զոհված -

ձիերի դիմաց համալրում չի ստացել, որի պատճառով իր տեղակալ Սմբատը. որն առաջիկայում պետք է միառժամանակ փոխարիներ իրեն, չի կարող ջոկատը մարտի դուրս բերել: Եվ ապա՝ «ջոկատն իր ամբողջ ցանկությամբ հանդերձ չի կարող արշավի ելնել» նաեւ այն պատճառով, ՌՈր... չէր ստացել անհրաժեշտ պիտույքներ ձեռք բերելու համար սահմանված գումարը՝: Իմացանք հրաժարականի երկու դիմում: Եղել է նաեւ երրորդը: Այն ԱՆդրանիկը հասցեագրել է Չեռնոզուբովին, որը 1916--ի մարտի

|)

«ԿՊՌՊԱ. Ֆ.

2400. ց.

1, գ

557, թ.

140:

Ն

տ,

թ

Ռւ

Նտ,

թ.

42:

17-ին հղել է Թիֆլիս՝ Կովկասյան բանակի գեներալ կվարտիրմեյստերին: Ահա այն. «1--ին հայկական ջոկատը պատերազմի սկզբից մինչեւ օրս ազնըվորեն եւ անձնազոհ կերպով կատարել է իր պարտքը հայրենիքի հանդեպ, Բայց ջոկատի նկատմամբ գեներալ Աբացիեւի բացահայտ անբարյացակամ վերաբերմունքը ստեղծում է անցանկալի քաշքշուկ եւ անհնար է դարձնում ջոկատի համատեղ աշխատանքը գեներալ Աբացիեւի զորախմբի կազմում: Ջոկատի նկատմամբ նրա անբարյացակամ վերաբերմունքը նկատվել է սկզբում մանրուքներում, իսկ հետո նաեւ էական հարցերում»: Այնուհետեւ ասվում է այն հրամանի մասինե, որը վերեւում վկայակոչեցինք գեներալ Կուլեբյակինի պատմածի միջոցով.«Զորախմբի Խ636 հրամանում բոլորովին լռության է մատնվում ջոկատի մասնակցությունը մարտերին, երբ որ փետրվարի 8-ից 19--ը ջոկատն ունեցել է 19 սպանված եւ 67 վիրավոր.` 32 հոգի' ձեռք ու ոտքը Սառած: Բիթլիսը գրոհելու ժամանակ 1--ին հայկական ջոկատը թշնամուց խլել է երկու լեռնային հրանոթ եւ 77 հրացան: Ջորախմբի 636 հրամանում ասվում է, որ 1--ին հայկական ջոկատի շարքային զինվորները թալանում են Բիթլիսը: Այդ մեղադրանքը չի համապատասխանում ճշմարտությանը: Եթե հայկական ջոկատի զինվորները մասնակցել են (ընդամենը) անասնակերի եւ պարենամթերքների հայթայթմանը,. ապա մյուս զորամասերը գերազանցել են հայերին: Գեներալ--լեետենանտ Աբացիեւը հենվում է այն բանի վրա, որ անձամբ քաղաքում շրջելիս բոնել է 1Օ հայի, բայց եթե նա ցանկանար. կարող էր բռնել մի քանի տասնյակ զինվորների մյուս զորամասերից. որը հաստատելու համար համարձակվում եմ հրավիրել Ձեր բարյացակամ վերաբերմունքը Բիթլիսից դուրս բերված ժողովրդական ունեցվածքի վրա: Վերը շարադրվածի հիման վրա պատիվ ունեմ խոնարհաբար խնդրելու Ձերդ գերազանցությանը' իմ ղեկավարած ջոկատն անջատել գեներալ--լետենանտ Աբացիեւի զորախմբից եւ միացնել որեւէ այլ գորամիավորման: Ղ1--ին հայկական ջոկատի հրամանատար Անդրանիկ»: Ինչպես տեսանք, այս երրորդը տառացի--բառացի հրաժարական չէր: Այն մասնավորապես նախորդ, մարտի 6--ի, դիմումի հետ քննարկելիս է որակվել դարձյալ որպես հրաժարական: Իրականում հրաժարականի վերջնական հարցը պոռթկումով ժայթքել է այն ժամանակ, երբ ընդամենը մի քանի օր առաջ նա իր եւ ջոկատի առաջիկա գործունեության պլաններ էր հուշում վերադասին: Մարտի 4-ին. Խասքյոյից, գենեռալ Աբացիեւին եւ պատճենը"Նազարբեկոնա վին առաջարկ էր անում. «Եթե դուք ինձ թույլ կտաք. իմ

ՆտՖ

ց

գ

3036, թ.

44):

ջոկատով եւ մի որեւէ այլ գումարտակի հետ միասին կգրավեմ սուրբ Ախպերիկը եւ- կստիպեմ, որ քրդերը մաքրվեն Հոյդից»՝: Նույն օրն ու Սույն ժամին Անդրանիկը Աբացիեւին ու Նազարբեկովին հեռագիր է հղել. նշելով. որ Բիթլիսի եւ Մուշի շրջանները, որտեղ նրանք .կանգ էին առել իրենց զորքով, «իրեն լավ հայտնի են ինչպես իր անցյալ ծանոթության, այնպես էլ տվյալ պահին ստացած լրացուցիչ տեղեկությունների հիման վրա»: Այնպես որ մինչեւ վերջին պահն էլ նա գրում էր, որ ինքը կարող է օգտակար լինել, եւ առաջարկում էր իր լրացուցիչ ծառայությունը: Իսկ երբ այդ ժամանակամիջոցում Նազարբեկովից հրաման է ստացել իր ջոկատով արշավի ելնել դեպի Սղերդ. նա հեռագրել է նրան եւ հայտնել. ես հիվանդ եմ, չեմ կարող գլխավորել ջոկատի երթը, որը «երկամսյա անընդմեջ ծանր արշավներից հետո. առանց սապոգի եւ առանց հանգստի. կատարյալ քայքայման է հասել»: Խնդրում էր, որ իրեն տեղակալ նշանակվի եւ ջոկատի առաջիկա գործողությունների ղեկանրան վարումը::Նույն այս միջոցին, մարտի 11-ին, կորպուսի շտաբից. հրաման էր տրվում խոր կերպով հետախուզել Սղերդ տանող ճանապարհը, դրա համար. առանձնացված ուժերի մեջ մըտցնելով նաեւ 1--ին հայկական ջոկատը, պահանջելով, ռր Ճեւավորված զորախումբը հաջորդ օրը եւեթ երթի ելներ եւ անցներ առաջադըրանքի կատարմանը": Նույն մարտի 12-ին Անդրանիկը զեկուցագիր է գրել եւ խնդրել. որ թույլատրվի իր ջոկատի անդամներին արձակուրդ տալ, որպեսզի կարողանան զբաղվել իրենց ընտանեկան հոգսերով: ՋՈրախմբի հրամանատարՆազպրբեկովը հաջորդ օրը այն ուղարկել է կորպուսի հրամանատարին: Այսպիսին են, ահա, ռազմի դաշտում Անդրանիկի գտնվելու վերջին օրերի գրագրությունները: Պարզ ու որոշ է նրա ճամպրուկային տրամադրությունը: Մարտի 12-ին գրված ու ստորագրված էր թիկունք մեկնելու վկայական-անՍտորագրելէր Նազարբեկովը, հաստատելով. որ 1--ին ցաթուղթը: ջոկատի հրամանատար Անդրանիկը գնում է թիկունք բուժվելու" Ճանապարհը տանում էր Թիֆլիս: Այդ Ճանապարհով պետք է վերադառնար խանդավառ գաղափարներով ռազմաճակատ եկած ռազմիկը: Ինչպիսի՞նէր լինելու վերադարձի՛նրա տրամադրությունը՝ ենք ընթերցողի հայեցողությանը:

հանձնարարվի

Նազարբեկովին՝

թողնու

Վերջում կրկին անդրադառնանքբանաստեղծին: Աբացիեւին տեսել, նրա հետ հանդիպել է Հովհաննես Թումանյանը: Եղել է դա նախ 1914--ի նոյեմբերին, ռազմաճակատի այն հատվա1Ն

տ.

Ն

Ֆ

2300, տ.թ

0. 1. Գ Տ 640:

828. Ն.

409. 440:

թթ. տ,

թ

Ն Ն,

տ.

տ.

թ.

թթ.

638:

44-43

ՀՅ

Ն.

տ.

թ

Որում կռիվներին մասնակցում էր հայ կամավորների երկրորդ ջոկատը, երբ հրամանատար Դրաստամատ Կանայանի վիրավորվելուց հետո ղեկավարը Արմեն Գարոն էր: Ճանապարհվել էր էջմիածին--Իգդիրով նոյեմբերի 17--ին՝: Տեսածն ու լսածը սեղմ գրի է առել ճամփորդական պստիկ ծոցատետրում: Աբացիեւը օգտվել է առիթից: Կամավորների թալանից է պատմել Ու դժգոհել: Թումանյանը գրի է առել. «Եղանք գեներալ Աբացիեւի մոտ: Խոսք եղավ թալանի մասին: Ինքն էլ. Լեբեդինսկին էլ միաձայն պնդում են, որ հայերը թալանով են զբաղված ու թալանել են բոլոր քրդերի ու բոլոր թուրքերի տները»: Երեւում է, Թումանյանը համբերատար ունկնդրել է. իսկ առիթից. երկար ու բարակ պատմել է, տպաԱբացիեւը.օգտվելով վորություն ստեղծելու համար, թե եւ ինքը, եւ մյուս բանակային հրամանատարները ներողամիտ են հայերինկատմամբ: Ճիշտ եւ ճիշտ գտել էր ում ասել հայերի նկատմամբ իր առանձճնահատո՛ւկ վերաբերմունքի մասին, որ նրա միջոցով, եթե համոզեր, մշուշի մեջ հավերժորեն թաքցներ իրողությունը «Մենք քրդերին գնդակահար անել ենք տալիս թալանի համար, իսկ հայերինոչ մեկին չենք անել տամ եւ մենք պատժել, ձեռքս չի գնռւմ. որ գնդակահար հրաման ունենք, որ հայերին առանձնապեսհովանավորենք ու զենք տանք»: Շինծու խոսքեր են: Բանաստեղծին հենց այն է պատմել, ինչը արվել է. բայց շուռ տված ձեւով. իբրեւ թե չի արվել: Այդ ինչպե՞ս պիտի ռազմաճակատում .տարբերակիչմոտեցման հրամաններ տրվեին եւ Ռրտե՞ղ՝են, ապա, դրանք. որ կռիվների օրերի խնամքով պահպանված հրամանագրերում նման բանի չենք հանդիպում Ոչ մի էջում: Ցավում է Աբացիեւը, որ հայերը, այդպես վարվելով, քրդերին վանում են Պուսաց բանակին գերի հանձնվելու մտքից: «Էսպես գրի է առել Թումանյանը Աբացիեւի միտքը. եթե բոլոր գնալով. քրդական ցեղերը բարձրանան մեր դեմ. մենք ուժ չունենք-- չենք կարող կանգնել. ստիպված պետք է հեռանանք եւ հայերին թողնենք քրդերին ի կեր»: Սա եղել է Էրզրումի նահանգի Բայազետ գավառի Դութախ գյուղում: Նույն տեղում Թումանյանը տեսել է, որ Արմեն Գարոն թալանի դեմ հրաման է արձակել: Թեեւ դա էլ պատշաճ արդյունք չի տվել: Երեւում է. այդ օրը Աբացիեւը այցի է եկել Թումանյանին եւ. դարձյալ թալանից է խոսելշ:Այսպես, միակողմանի, պատմել է Աբացիեւը որպես քաղաքավարություն Թումանյանին կածում,

--

--

»"-4ց14--ի նոյեմբերի 17--ին դուրս գալով Էջմիածնից.դեկտեմբերի12--ին եղել Է Սարիղամիշում. որտեղ գիշերը Թիֆլիսից հանկարծակի հայտնվել է, թե թուրքերը հարձակվելու են Սարիղամիշի վրա. եւ նա հապճեպ վերադարձել է: Տես Հայաստանի գրականության եւ արվեստի թանգարան (ԳԱԹ), Ֆ. Հ. Թումանյան, գ 258. էջ 137:

Յ

Ն

տ

|ջԹԾ-67

70-33:

'

-

«Անդրանիկ»

Ն

տ.

էջ 35 '

իմանալով. որ, մեկ է. տարած այցերի ժամանակ. գուցե հաստատ նաեւ կհասնեն պատմի. նրան հակառակ լուրերը: ինչ էլ ինք,՝ Դրանցից մեկը. ըստ Թումանյանի գրառման, այն է, որ Աբացիեւը մտերմություն է ունեցել քրդերի հետ. որոնց նա վստահության թղթեր (ճռաշաճ--ներ) է տվել երթերի ժամանակ իրենց առաջնդրդելու հանձման են գրում է Թումանյանը, նարարականով: «Կազակները, գալիս. սպանված ու վիրավոր քրդերի գրպաններից հանում են նույն --

--

Սըրանից հետո Թումանյանի եզրակացությունն է. Աբաօօա--ները»: ցիեւը հայատյաց է: Նոյեմբերի 28--ին Թումանյանը եղել է Ալաշկերտում. 29--ին՝ Խուստուփում, 30--ին՝ Ջեյդեկանում, հաջորդ օրը նույն` Բայազետի, գավառի Ղարաքիլիսա գյուղում, որտեղ հանդիպել, զրուցել է կորպուսի հրամանատար Օգանովսկու հետ: Նրա հետ են եղել նաեւ վերեւում. Անդրանիկի Սասնո. հայդուկային կռիվների կապակցությամբ, հիշատակված Լյախովը, որն այժմ կորպուսի շտաբի պետն էր. եւ կորպուսի հրամանատարի օգնական հայ սպա Ա. Շախաթունին': Պարզվում է, որ Օգանովսկին հայ կամավորներին ուղղված կոչ է շարադրել եւ մտադիր է եղել հոչակել մինչեւ իսկ կաթողիկոսի հետ Յու

միատեղ:

'

Կորպուսի հրամանատար Օգանովսկուն Թումանյանը հանդիպել էր

ճանապարհորդության արդեն երկրորդ օրը՝ նոյեմբերի 18--ի առավոտյան ժամը 10--ին: Դարձյալ նրա հետ է եղել շտաբի պետ Լյախովը: Եթե ուրիշներին հրամանատարը սովորություն չի ունեցել խոստովանելու. ապա բանաստեղծին, ինչպես նա գրի է առել. ասել է. որ ինքը ծագումով հայ է եւ լավ է տրամադրված դեպի հայերը: Թումանյանը Լյախովի մասին տեղյակ էր, գիտեր, որ արքունիքի հանձնարարությամբ տարիներ առաջ հատուկ ծառայության մեջ է եղել Թեհրանում: Այս դեպքում էլ նրանէ ծոցատետրերի նեղվածքում բնութագրում «խիստ հայատյաց» բառերով, ավելացնելով. որ հավավանաբար ի տարբերություն Աբացիեւի, նա դա չի թաքցնում Աբացիեւը Թումանյանի ծոցատետրում երեւում է նաեւ 1915 թվականին, երբ Ազգային խորհուրդը բանաստեղծինԹիֆլիսի հայոց թեմի առաջնորդ եպիսկոպոս Մեսրոպի հետ գործուղել էր Վան. որի առիթը Վանի գրավումն էր եւ միաժամանակ կամավորական ջոկատների նկատմամբ բանակային հրամանատարության մեջ հակառակ վերաբերմունքի խմորումը, որը հրապարակային արձագանք էր ստացել: Բանաստեղծն ու եպիսկոպոսը Թիֆլիսից դուրս են եկել հունիսին: Ամսի 8--ին Իգդիրում են: Ծոցատետրում այդ օրվա գրաոում կա: Ապա նկարագրությունէ: Վանում նորից թալան է: Անախորժ դեպք 127: Ն տ. էջ 80-82. էջ 6-8: 14 Ն այս

-

տ.

եղել: Թյուրիմացաբար, այլ ոչ մտածված, հայ կամավորները կրակ բացել մարդկանց վրա, չնկատելով. որ դրանք կազակներ են. Հ...զինվորները կազակներին չեն նկատել. դիրք են մտել եւ կրակ են են եկել ու դադաբաց արել: Երբ կազակներին նկատել են, դուրս առ րեցրել կրակը». բառ բառ գրում է Թումանյանը: Փաստը Ուոճացվել է: Կարծես թե չի պատահում. որ եղբայրները գժտվեն ու հետո գրկախառնվեն, ինչպես որ եղել է այս ընդհարումը: Եվ հրամանատարությունը, ջուրը պղտորելու սիրահար գործիչները շտապով նենգափոխել են եւ հայ կամավորներին «զինվորական դաշտայինդատարանով պատժել». ցավով գրում է Թումանյանը փաստը: Ո՞ր ընտանեկան հարկի տակ է, որ վեճ ու կոիվ չի եղել: Սա չէ խորթն ու օտարը. այլ ուռճացումն ու նենգափոխումը: Թումանյանը ցանկացել է փաստացին ու ճիշտը իմանալ, հարցուփորձ է արել. «Մի ուրիշ գեներալի հետ` խոսեցինք, զարմանք հայտնեց, թե ինչու էսպես հանկարծ վերեւից վերաբերմունքը դեպի հայերը փոխվեց». գրել է ծդցատետրում ու շարունակել՝ «Աբացիեւն ավելի ուժեղացավ»: Այդ ի՞նչ ասել է ուժեղացավ եւ ինչպե՞ս ուժեղացավ: Պատասխանել է' նրանով. որ բացարձակ ու անսքող հրապարակ է հանել իր հայատյացությունը եւ գործողությունների դասավորման վրտ այնպես է ազդել. որ հայության կռիվը աննպաստ լինի նրանց համար. կարգադրել է, որ «հայերի գյուղերն իրար հետ հարաբերու-՛ թյուն չունենան», որ մի տեղից մյուսը ցորեն չտանեն, եւ՝ «էս բոլորը է

են

-

--

առանց Օգանովսկու գիտությամբ»': Թումանյանն ավելացնում է որ Օգանովսկին, իմանալով, միջոցներ է Ճեռք առնում Աբացիեւին կանխելու, սահմանափակելուհամար. «..ուզում է շտաբը փոխադրի Արճեշ, որ Աբացիեւի զորամասն էլ իր տրամադրության եւ իրավունքի տակ անցնի...»: Ազգի զավակների կյանքի եւ սիրո երգիչը նրանց նկատմամբ նաեւ,

՝

ու արհամարհանք է տեսել: Ավելի շատ վշտացել,` քան զայրացել է ու գուցե թե մտքում ինքն իրեն մտածել. բայց մի՞թե Աբացիեւն է ամենից բնորոշը այս կռվի համար եւ այս կռվում՝ հայ--դուս հարաբերությունների համար, մի՞թե Աբացիեւնու աբացիեւյան վարվելակերպն են բնորոշը:Հանդիպումներ է ունեցել մարդկանց հետ, հարցուփորձ է արել, թե չէ՝ ինչո՞ւ էր եկել ռազմաճակատ: «Օֆիցերներ կան, որ ասում են՝ ուղղակի ամաչում ենք: Տեղական ամբողջ ազգաբնակչությունը կարոտով է հիշում 1877--78--ի պատերազմի զորքն ու գեներալները»՛. գրում է Թումանյանը, նկատի ունենալով ներկայիս ե՛ւ թալանը, ե՛ւ նման դեպքերի Ուռճացումն ու :շահարկումը՝ ի վնաս ժողովուրդների զավակների ռազմաճակատա-

ճնշում

--

Ն

տ.

Գգ 256.

էջ 3:

Ն

տ,

գ

286.

թթ.

Հ.

9.

10:

յին եղբայրության: Փաստերը քննելով իրենց բարդությունների ու Ու հակասությունների մեջ, դարձյալ մնում է լավատես. Ռուսաստանն է տեսնում ռուս Եվ իր հոգու որպես հայոց ապավեն: Ժողովրդին խոովքը, նույն ճամփորդական ծոցատետրում վերը բերված բառերից ներքեւ տեղնուտեղը Ճուլում է որպես հույսի եւ լավատեսության չափածո փիլիսոփայություն. Շուռ

է գալիս ծանըր քարը Մեր մոր կրծքից տենչավառ, վեր է կենում մեր աշխարհը Ավերներից անհամար: Հեյ՛, ջան տղերք, ուս տվեք, Ո՛ւս, Միահամուռ, միաջան, Հեյ. ջան տղերք, ուժ տվեք, ո՛ւժ, Քարը մոտ է գլորման...': :

Բանաստեղծի .երեւակայություն

է:.

հեռո՛ւ-հեռո՛ւ։

կիպ-կպած. քաղաքականությունը: եւ

Իրականում եւ Մոտը փաստն

շատ

մոտ

էր.

էր.

հեռուն՝

:

վերադարձից հետո հրամանատարի Ջոկատը

Թ

Հրամանատարիպաշտոնումթողնվում

Սմբատ Բորդյանցը՝ 1--ին վաշտի Անդրանիկը ճիշտ, եւ հրամանատարությունը՝շահագրգոված նրա ջոկատի վիճակը բարելավելու. դոազմի դաշտում երան այսուհետեւ թողնելու հարցով. երեւում է նրանից, թե ինչ հոգատարություն ցուցաբերվեց ջոկատի նկատմամբ Անդրանիկիհրաժարականից հետո: Բացարձակապեսոչ մի: Հրաման հրամանի հետեւից էր տրվում. ջոկատին, եւ վերջինս մարտյան ցրտի ու լարված կովի յուրաքանչյուր հաջորդ օրը նախորդ օրվանից ավելի դժվարին մարտերի մեջ էր ուղարկվում: Մարտի 5-ին տրված հրամանում պարզապես նշվում է, Ռր է ջոկատըգտնվել Թիֆլիս--Մուշ գծի վրա: Մարտի11--ին կորպուսի հրամանատարին Նազարբեկովը տեղեկացնում է, որ մի վաշտ Բիթլիսից գնացել է Մարնիկ՝ ջոկատին փոխարինելու. բայց չի հանդիպել: Ով գիտի, վաշտն է ալարել օրտին տեղ հասնել, գտնել. թե ջոկատն է շատ հեռացած եղել եւ հետքը կորցրած: Մարտի 11--ին է

Թե որքան էր հրամանատարը2:

է

Ն

Բորոյանց

տ.

Է եւ

թ

4Է

Բորոյան):

Ձ«ԿՊՌՊԱ. Ֆ.

2300.

ց.

1. գ

4491. ՝

թթ.

199--204

եւ (փաստաթղթերում

կորպուսի հրամանատարին Նազարբեկովը հեռագրել է. «Առաջին հայկական ջոկատի հրամանատար Անդրանիկը հիվանդացել է: Նրա տեղակալն է օգնական Բորոյանը»: Մարտի 14--ի երեկոյան անց 50 րոպեին Բիթլիսից Մուշ տրված հեռագրով ժամը 10-ն գնդապետ Օբրազցովը հայտնում էր, որ ջոկատը ցերեկվա ժամը 2-ից մինչեւ մութն ընկնելը 300 զինված քրդերի հետ հրացանային կրակի մեջ է եղել: Քրդերը համառորեն պաշտպանվել են`: Ոչ մի դադար, ոչ մի հանգիստ: Կամավորները պետք է որ ավելի Շագրգովեին եւ. վերադարձի տրամադրություն արտահայտեին: հագրզդռված լինելու դեպքում Անդրանիկի հոաժարականը բավական պետք է լիներ. որ անհապաղ միջոցներ Ճեռք առնվեին ե՛ւ հանգստի, ե՛ւ հանդերձավորման համար: Մինչդեռ 1916--ի մարտի. 24--ին Խնուս.

Չեոնոզուբովն ինքն է Բիթլիս՝ Կովկասյան բանակի կվարտիրմեյստերին հեռագիր հղել. բիթլիսյան զորախմբում գտնվող հայ կամավորների առաջին ջոկատի հրամանատարը, այսինքն Սմբատը, հայտնում է. որ ջոկատը ծայրահեղ ծանր վիճակում է եւ հասել է քայքայման եզրին: Խնդրում էր՝ Հարդյոք հնարավոր չի՞ գտնվի, որ ջոկատը վերադարձվի Վան, որտեղ ես հնարավորություն կունենամ Ճձեռնամուխ լինելու (ջոկատի) վերակազմմանը»՞: Խորամանկություն է: Իրեն գրում են ջոկատի ծանր վիճակը բարելավելու մասին, իսկ նա վերակազմելու պահանջն է դնում: Ռրքան հեռու են ու տարբեր բարելավում եւ վերակազմում բառերը: Բայց դա էլ գործնական նշանակություն չի ունեցել: Հավանաբար, այդ քայլին դիմելու համար պետք էր: թողնել. որ սպառվեր կամավորների համբերությունը, որպեսզի ջոկատների ցրումը կամ վերաԴրա միջոցը կազվումը ամբողջությամբ նրանց մեղքը համարվեր:՝ կամավորներին դարձյալ ռազմի դաշտ ոՈւղարկելն էր: Ռազմական հրամանի համաձայն, առաջին, ջոկատը Բիթլիսը պաշտպանելու ադաջադրանքով 1916--ի մարտի 24--ի առավոտյան գտնվում էր հանձնարարված տեղանքում,որը ԿարպիցԽոշտար' գյուղից գյուղ տանող ճանապարհինէր: Կամավորները ե'ւ հետախույզի դեր պետք Է կատարեին, եւ պատրաստ լինեին հարկ եղած դեպքում անհապաղ կովի մեջ մտնելու: Փաստաթղթում պատմվումէ, որ քարքարոտ բարձունքի թիկունքից հանկաբծակի հարձակման են անցնում թուրքերը: Նրանք խնդիր ունեին Բիթլիսը վերստին: գրավել քաղաքի երկու թեւերից ճնշում գործադրելու միջոցով: Ջոկատիհրամանատար Սմբատ Բորոյանցը, Ստացած հրամանի համաձայն, հետախուզական Ուժեր է ուղարկում `

«ԿՊՈՊԱ.

է

2100,

-

ց.

1.

գ

Ֆ. 554.

646.

թ.

ց. 91:

2. Գգ 162. թթ. ՆՈՏ

412-448.

2814-2282. 314-315.

481:

Ն

տ,

Ֆ.

՛

։

ու պարզելու: Հետախուզությունը նպատակը ընթացքն թշնամու է, որ «թուրքերն իրոք հարձակում են սկսել». առայժմ պարզում գործի դնելով իրենց առաջապահ զորամասերը: Ենթադրվում է. որ թշնամու ընդհանուր հարձակումը կայանալու է ամսի 24--ի լույս 25--ի գիշերը: Առավոտյան, ամսի 25--ին, թուրքերն իրենց նախընտրած գլխավոր ուղղությամբ արդեն առաջ էին շարժվում: Նրանց դեմ ուղարկվում է հայկական ջոկատի վաշտերից մեկը. հանձճնարարություն ունենալով' «Ինչ գնով ուզում է լինի՝ պահել լեռնանցքը». որով գալիս էր հակառակորդը: Վաշտին որպես օժանդակություն, հետախուզության են ուղարկվում հինգ տասնյակ կազակներ: Դեպքերը նկարագրող փաստաթուղթը շարադրված է կամավորների ցուցաբերած տոկունությանը վայել ոճով: Կռիվն սկսվել է մարտի 26--ի առավոտյան: Թուրքերի ճնշման տակ ռուսական բանակային այն զորամասը, որը կանգնած էր հայկական վաշտի ձախ թեւում, առանց տեղեկացնելու, իր դիրքից նահանջում է: «Հայերը լեռնանցքում մնում են միայնակ. առանց աջակցի: Մինչդեռ թուրքերը նոր--նոր բերում. երկու թեւերից շղթայի մեջ վերցնելով ուժեր են դուրս վաշտին: Այդ շղթայման տակ վաշտը դիմանում է մինչեւ վերջին հնարավորությունը..»: Սակայն ուժերը, որ սկզբից էլ անհավասար ավելի են անհավասար դառնում` հօգուտ թուրքերի: էին, Հայկական վաշտին կարող էր սպառնալ թուրքերի ուժգին հարձակումը թիկունքից. որը կարող էր նրան կտրել Բիթլիսից. այսինքն՝ է: հիմնական ուժերից, ոււտի նա աստիճանաբար հեռանում Նույն այդ ժամերին հայկական ջոկատի մյուս երկու վաշտերը պաշտպան էին կանգնած Բիթլիսի հյուսիս--արեւմտյան կողմում: Ճիշտ է. վկայում է փաստաթուղթը. նրանք հակառակորդի ուժերի առ ետ քաշվել ճնշման տակ ստիպված են եղել քայլ քայլ դեպհ քաղաքը. դրանով միաժամանակ ուշացնելով թշնամու մոտեցումը: Դա՝' մարտի 26--ին եւ 27--ին: Ամսի 27--ին թուրքերը մինչեւ իսկ ստիպված են եղել դադարեցնել իրենց առաջացումըեւ ետ քաշվել. որից հետո հայկական ջոկատը նորից զետեղվել է լեռնանցքի այն մասում. ամսի 28--ին, որտեղիցնրանք նահանջել էին: Դա երբ գիշերն ՛սպասվում էր թուրքերի հարձակում:Այսպիսով. քանի օր անքուն զինվորներն անդադար կռիվներ էին մղում, իսկ առջեւում դարձյալ սպասվում էին նոր մարտեր: Ո՛վ էր մտածողը. որ կամավորները կռվում էին. գործադրելով իրենց տառացիորեն վերջին ճիգերը: Այժմ էլ ջոկատի նոր հրամանատար դարձած երեկվա ..վաշտապետ Սմբատ Բորոյանցն էր ահազանգում: Ֆ.

ՀՀ ՊԿՊԱ,

121. ց. 1. գ 8. թթ. 60-61:

գնալով

:

արդեն

Չեռնոզո

վերը մեջ բերված հեռագրից 13 օր անց. ապրիլի 6--ին, Թիֆլիս «Անդրանիկին եւ Հայոց ազգային բյուրոյին» հասցեով նա փաստորեն նույնն էր գրում ու ահազանգում, ինչ որ երեկ Անդրանիկը, Միայն թե ավելի տխուր գույներով. է եկել. չկա «Ջոկատի հրամկազմըգրեթե լրիվ շարքից դուրս բժիշկ, չկա դեղորայք. մարդ չկա, որ վարի գրասենյակային գործեՎերջին մարտի ժամանակ ջոկատը գործում էր ամենածանրը րը... պայմաններում: Ջոկատը հասել է լիովին քայքայման, եւ դուրս է եկել Հանգիստ չի տրվել եւ չի տրվում, հնազանդության վիճակից: բարձր հրամանատարությանը քանիցս ներկայացվածդիմումչնայած է Սպառնում զենքը դեն նետելը, պահանջվում է կամ ներին: անհապաղ հանգիստ. կամ ցրում: Ես այլեւս ի վիճակի չեմ ղեկավա,

..

..

րելու ջոկատին: Միջոցներ Ճճեռքառեք: Բարձրագույն հրամանատարությանը ես հրաժարական եմ ներկայագրել»`": Պարզ է. Չեռնոզուբովը գրել է՝ անուշադրության է մատնվել, մնում էր գրեր Սմբատը՝ իր վերջին խոսքով: Հուսակտուր այս օրերին, ապրիլի 1--ին, Կովկասյան շտաբի պետ Բոլխովիտնովը գերագույն հրամանատարությանն է վերուղարկել Աբացիեւից ստացած հնօրյա հեռագիրը, որում նա իրեն բնակչության նկատիրավունք էր վերապահում «Հ հերքելու թուրք մամբ վայրագություններին կազակների մասնակցությունը» եւ ամբողջը Կրակը մարելուց հետո վերագրելու հայ կամավորներին: էր լցվում: Բարեբախտաբար. շտաբային եզրակացուանգամ յուղ թյան մեջ ասվում է. «Դաժանության համար նախատինքներ կարող ն լինել երկու կողմից էլ՝ ե՛ւ հայերի, ե՛ւ թուրքերի»:: Իսկ թե այս էր էլ. որքանով ճիշտ, այդ հավանաբար, թողնըհավասարակշռումը վում էր պատմության վճռին: Ականջը ռազմի դաշտի լուրերին. Անդրանիկը Սմբատի ապրիլի 6-ի հեռագրին պատասխանել է ապրիլի ՛18--ին։ Այդ Ժամանակ արդեն անսքող եւ գործնական քայլեր էին կատարվում ազգային

բանա

:

զորամիավորումները,այդ թվում՝ կամավորական ջոկատները, ցրելու.

դրանք ռուսական բանակի կազմում որպես սովորական հրաձգային գումարտակներ տարրալուծելու կամ կամավորներին որպես սովորական բանակային զինվորներ գրանցելու համար: Անդրանիկը մտահոգված էր կամավորների ճակատագրով. «Հարցրեք բոլոր կամավորականներին, թե ով է ուզում մնալ ձեւավորվող հրաձգային գումարտակներում եւ ցուցակներ ներկայացրեք գեներալ Չեռնոզուբովին: Ես հիվանդ եմ եւ առայժմ չեմ կարող գալ: Ուղարկեցեք վերջին

Ն

տ.

թ

Ն

տ.

Յ

Նտ,

թ.

101.

Միջոց մի մարտերում սպանվածների եւ վիրավորների ցուցակը: խնայեք վիրավորների նկատմամբլավ հոգ տանելու համար»: Գիտեր "Անդրանիկը. որ եթե ջոկատը ցրվի ու տարրալուծվի. նրա ունեցածն էլ կարող է ցաք ու ցրիվ լինել: Ուստի հեռագրով պահանջում էր, որ մինչ այդ լավ հաշվեն, թե. օրինակ. քանի Ճի է գնված ազգային միջոցներով. եւ ըստ այդմ էլ պահանջ ներկայացվի Չեռնոզուբովին՝: Հիմա, Անդրանիկի մեկնելուց անմիջապես հետո, առավել եւս է դառնում. թե այլեւս ինչ իմաստ պետք է ունենար նրա պարզ ռազմաճակատում մնալը, երբ ջոկատը ցրելու պլանն արդեն կազմըված էր եւ ուր որ է պետք է իրագործվեր: Զինվորներին արդեն հարցում էր արվում. թե ով է ուզում այսուհետեւ ծառայել որպես բանակային զորամասերի սովորական զինվոր: Համենայն դեպս կամավորներից ոչ մեկը սովորական զինվոր դառնալու համար չէր ռազմի դաշտ եկել: Անդրանիկ Օզանյանը՝ նույնպես: Այդ մասին Օզանյանը վաղօրոք գիտեր: Արդեն փետրվարին գործեր հաստատ հիմքերի վրա էր դրվում: Խոսք էր գնում ջոկատների ոչ միայն հանձնաժոհաշվետվությունները կազմելու, այլեւ դրանք ստուգող ղովներ ստեղծելու մասինշ:Մշակվում էին մինչեւ իսկ ջոկատների Իսկ Անդրանիկի ջոկատի հրամկազմին թոշակավորելու կանոնները: Բիթլիս մտնելուց հետո Չեռնոզուբովն իր շտաբի պետ Մդիվանու միջոցով հեռագրում էր. թե եթե Բիթլիսում ջոկատի կարիքը չի թող այն ուղարկվի Վան: Պարզ չէ. թե ինչու զգացվում, ապա Բիթլիսում անելիք չպետք է լիներ եւ ինչ կարիք կար Վան վերաՍա պարզվում է 1916--ի ապրիլյան գրագրություններից Մինչ դրանք վկայակոչելըասենք, որ 1916--ի հունվարից սկսելով որոշակի խոսակցությունն Ռւ գործը հայկական ջոկատների վերակազմության մասին, մարտ, առավել եւս ապրիլ ամիսներին ջոկատների հետ կապված գրագրություններում պատերազմական գործողությունների հարցերը սկսում են ետ մղվել. նվազել եւ հիմնական խնդիրն ու հոգսը դառնում է վերակազմությունը, որը, փաստորեն, լուծարքն էր: Ոչ միայն զինվորներն էին սովորականի պես տուն վերադառնալու ցանկություն հայտնում. այլեւ բանակային հրամանատարությունն էր ընդառաջ գնում, մինչեւ իսկ հատուկ գումար Սահմանելով վերադարձի համար":Ապրիլի 19--ից հետո, երբ արդեն. ըստ նախատեսվածի, կորպուսի զորամասերը պետք է վերակազմված

դարշնելու՞:

Ն

տ

թ 4:

11:

Ն.տ,

թ.

115:

Ց

Նտ.

Խ

ՈԲ

Ն

ոտ.

Ֆ.

ց

Հրապարակված նյութերում նշվում է. որ առաջին ջոկատից տուն է վերադարձվել732 կամավոր, ստացել Է Հ1. 482ռ. երկրորդ ջոկատից 752 եւ 33630ո, երրորդից՝ 7537 եւ 34.`837ո. չորրորդից՝ 728 եւ 43. 269ռ. հինգերորդից՝ 77 եւ 5. 108ո. 25կոպ. յոթերորդից՝ եւ 18925ռ: Տես Պամառոտ տեղեկագիր Հ. Կ. ազգային բյուրոյի գործունեության, 1915--1917թթ.. Թ., էջ 9: Լ

գ

909,

թ.

`

-:

լ

ժամանակ էլ գալու էր Վան", դերը պարզելու համար: Մայիսի Չ--ին 2-րդ ջոկատը պետք է ետ թաշվեր Խնուս՝ վերակազմության համար: Ի՛նչ էր մնացել ջոկատից. ընդամենը երկու հարյուր ռուսահպատակ տղաներ, որոնք ջոկատի կազմում էին պարտադիր ծառայության կարգով, այլ ոչ որպես կամավորներ: Մնացածները. ամենայն հիմնականում արեւմտահայեր. հեռագել էին ջոհավանականությամբ՝

լինեին. 1--ին ջոկատը. ահա տեղն կամավորների ապագա

այդ

ու

կատից"՞:

Ջոկատների լուծարքի տարբեր հարցեր էին ծագում եւ տարբեր` վճիռներ էին կայացվում: 1916--ի հունվարի 3--ին Երեւանում, 5--րդ ջոկատի զորակայանում որոշակի կարծիք է արտահայտվում ռուսական զորամասերի կազմում ջոկատների մտնելու դեմ: Մյում կարծիքն էլ մինչեւ իսկ եղել է Անգլիա մեկնելն ու այնտեղ զորամասերի մեջ մտնելը՝ դարձյալ որպես կամավորներ՝: Ճիշտ է. հոգնած էին զինվորները. բայց ոչ հայրենիքին ծառայելու գործից ու գաղափարից: Նրանք միջոց էին որոնում վերստին իրենց ուխտին ծառայելու ու համար. ուրիշ ինչ կարող էին նրանք անել դրանից սուրբ

երանելի: :

Ինչ վերաբերվում է վերը նշված ապրիլյան փաստաթղթերին, ապա ասենք. որ 4--րդ կորպուսի շտաբ ուղարկված պաշտոնական փաս-

տաթղթումտեղեկացվում

են»": Նույն

է՝ «1--ին

3--րդ հայկական ջոկատները

եւ

տարվա օգոստոսի

25--ին Կովկասյան հասցեագրված համառոտ պաշտոնական մի զեկույ)եւ ցում լուհարքի ենթարկված 1-ին 3-րդ ջոկատների մասին ասվում է, որ դրանց ցրումից հետո կամավորները մնացել են գեներալ Նազարբեկովի բիթլիսյանզորախմբում"։ 1917 թվականի մարտի 11--ին բանակիգլխավոր շտաբին տեղեկացվում էի, որ ՛տվյալ պահին այլեւս հայ կամավորների ՛ջոկատներ չկան. կան միայն հայկական հրաձգային գումարտակներ, որոնք ձեւավորվում էին ընդհանուր սկզբունքներով, այսինքն արդեն ոչ թե կամավորներից, այլ միայն հայ զինապարտներից՝: Այս պատմությունն էլ ավարտվեց: Ոչ ռազմի դաշտ գալը հույսերն իրականացրեց, ոչ էլ կարելի էր կազմացրված

բանակի

ռազմի

2100.

11-13:

"պ

դաշտ

ԿՊՌՊԱ. ց.

շտաբ

1. գ

ծ

Ֆ.

646, Ն.

չգալ:

2300. թթ. տ.

ց.

գ

1: 909. թ Ն

16, 17: Ֆ. 2168. ց.

Վ. գ

տ.

Ֆ.

273. թթ.

Ն

Տ51.

տ

բթ

ց 2. եւ 18:

գ

յ

262:

335.

թ.

-

5:

ԳԴՀԿՊՈՊԱ

Ն.

տ.

Ֆ. րթ

7 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՍՊԱՐԵՋՈՒՄ

( Մարտ 1916թ. --դեկտեմբեր

1917թ. )

Ռազմաճակատից ուղիղ եկավ Թիֆլիս: Հոգնած էր: Խաղաղության հանգիստ էր առնում ընկերներին այցի գնալով եւ հասարակուԷ բազմաթիվ էին ու թյան հետ հանդիպելով:Ընդունելությունները էր իր հասցեին ասված մեծարանքի խոսքերը: բազմապիսի: Լսում Լսում էր, երբեմն էլ ոչ այնքան շոյվում. որքան զայրանում: Կարծես երբեք թիկունքում չէր եղել. խորթացել էր խաղաղ կյանքից: Ուզում էր, որ միշտ նույնը ասվեր՝ ինչպե՛ս օգնել ռազմի դաշտում մարտիկներին, ինչպե՛ս շտկել ճակատի վիճակը, պահպանել հայության վերջին բեկորները: Զգալով, որ ռազմաճակատն այլեւս հույս ներշընչողը չէ, շրջվեց դեպի թիկունքի այն հատվածը, որը ռազմաճակատի արդյունքն էր եւ որտեղ դարձյալ հոգսերը ծանր էին ու խնդիրները դժվար: Խոսքը Անդրկովկասում եւ Հյուսիսային Կովկասում Երկրից գաղթածզանգվածներին օթեւանելու. նրանց կյանքնապահովելու մասին էր, որը շուտով ձուլվելու էր դատարկված Արեւմտյան Հայաստանը վերաբնակեցնելու գաղափարի եւ դրա իրականացման ջանքերի հետ: Լծվելով արեւմտահայության առջեւ ծառացած այդ խնդիրնեՄաեւ լուծմանը. Անդրանիկը հոգաց իր առողջության մասին: րի եւ Հոդացավը գնալով ավելի էր սրվում իրեն զգացնել տալիս: Բուժման համար նախընտրում է Հյուսիսային Կովկասի հանքային ջրերը, լինում է Կիսլովոդսկում, գաղթականության հոգսերով շրջաեւ գայում մյուս քաղաքներում նորից Կիսլովոդսկ, հանձնվում է ցեխաջրերով բուժմանը: Կիսլովոդսկից հրավիրվեց Վլադիկավկազ: Ընդառաջ եկավ քաղաքի ամբողջ հայության ստվար բազմությունը: Հրապարակային ընդունելությունը հազվագյուտ բարձր ոգեւորության ցույց էր: Վլադիկավկազցիները հպարտ էին, հիշելով. որ իրենց քաղաքը հիմնադրել է հայոց ուրիշ մի անվանի հերոս ու զորավար՝ 1877--1878թթ. ռուս--թուրքական կռիվների Կովկասյան ճակատի հրամանատար Լոռիս--Մելիքովը. որի հետ մտովի ընդհանուր շատ գծեր էին տեսնում Անդրանիկի մեջ: Տոնախմբություն եդավ, որից հետո' կենտրոնական պողոտայով զանգվածային երթ եւ հանդիսավոր Ճաշկերույթ քաղաքի ամենամեծ ճաշասրահում: Հազիվ համբերեց լսելու իրեն մեծարող ճառերը եւ,

մեջ

հենց

վերադառնալով

3: եւ յուշերը» «Անդրանիկի կեանքը. պատերազմները նամակըՀովհ. Թումանյանին (ԳԱԹ):

Պ.

1932. էջ 243:

Նաեւ`

Անդրանիկի .

`

..

խոսք վերցնելով. նորից հիշեց կռվի տեսարանները. չկարողանալով չնկատել տոնախմբության մասնակիցների թվի նշմարելի գերակշռությունն ։-կամավորականջոկատներին քաղաքի տված զինվորների Գուցե թե հարմար չէր` ոգեւորության այդ չնչին թվի համեմատ: պահին նման խոսքը, բայց ինչ արած, այդպիսին էր Անդրանիկը, ճաշկերույթի ժամին անգամ հիշում էր զոհերին ու որբությունը, սովն ու եւ հայի պարտավորությունը իր հերոսներին ճաշկերույթգաղթը ներում մեծարելը չէր համարում. որքա՛ն հեշտ էր դա Ճակատային կովին մասնակցելու համեմատ: Պատմելով այս ամենը, ականատեսը՝ Դաշնակցության: տեսաբան ու պատմաբան Միքայել Վարանդյանը, բախտ էր ունեցել նաեւ այդ կուսակցության հիմնադիրներից որ

լինելու, դա բնորոշում է որպես «ներքին վշտի ու ցասման անդիմադրելի բռնկում». չթաքցնելով իր այն տպավորությունը, թե «ծափերն ու օվսաննաներըայնքան էին պտտացրել (Անդրանիկի) գլուխը. որ:ինքզինքը կերեւար բարոյախոս եւ խարազան հայոց ազգի..Ֆ' Հեղինակը. ինչպես տարեթվից՝է երեւում, իր հուշերը գրել է տարիներ անց ա՛յն բանից հետո, երբ Անդրանիկը վերստին լքել էր Դաշնակցության շարքերը, եւ կուսակցական գործիչները նրան այլեւս մեծարանքի դափնեպսակներչէին մատուցում: Եղել է նաեւ Պյատիգորսկում, եւ ահա թե ինչ երկնաքեր բառեր է գրել «Կավկազսկի կրայ» թերթը. Ռրն էլ արտատպել .է մոսկովյան հայերի «Արմյանսկի վեստնիկ» հանդեսը. «Հայ ժողովրդի համար Անդրանիկն առասպելական, անվեհեր է: հերոս Նրա մասին ժողովուրդը երգ է հյուսում, նրա Սխրանքները հիացմունքի եւ պատկառանքի զգացմունքներ են առաջ բերում: անսովոր է...»: Նրա ժողովրդականությունը հետեւում են նրա կյանքի համառոտ տվյալները, գունագեղ Եվ խոսքերի պսակով երիզված: Պյատիգորսկյան թերթերից մեկը Անդրանիկի հետ .զրույցի է ուղարկել իր թղթակցին եւ հրապարակել հերոսի համառոտագիր խոՍԵվ եթե այնտեղ դեռ քը. Արեւմտյան Հայաստանը .ամայացված է: նա պարտական է փրկարար ռուսաց հայի շունչ կա, ապա

զորքին՞:

դրանով Անդրանիկը առիթներով

ռուսաց զենքը հայոց Ռուսաստանի փրկության հույսը: փառաբանել կապել Պյատիգորսկյան ճաշկերույթում բանաստեղծ Ալեքսանդր Ծատուրյանն ընթերցել է Անդրանիկին նվիրած իր պոետական խոսքը: Ի պատասխան, Անդրանիկն ասել է, թե ինքը մեծ կրթություն չունի, որ

Շատ անգամ եւ տարբեր եւ

ի)39--40

է

հետ

(Միք. Վարանդեան. Մուրատ, Պոսթըն, 1931, էջ 89--93: էջ 21. 1916թ.:

«Արմյանսկի վեստնիկ».

բանաստեղծի պես գեղեցիկ բառեր ասի, բայց ի՛նչ օգուտ դրանից, երբ ազգը տառապանքի մեջ է: Նա ավելի լավ է համարում, որ ամեն մեկն ինքն իրեն հարց տա. թե ինչ է արել. որ թուրքական լծի տակ ապրող հայ մարդու վիճակը գեթ փոքր չափով բարելավվի: Այնպես որ որքան էլ իրեն հասցեագրած խոսքերը գեղեցիկ լինեն. մեկ է, դա չէ. որ. իրեն շոյում է: Եվ դիմում է հայ կանանց. հայ մայրեր, ասում է, դուք եք իմ հույսը: Չէ՞ որ դուք պետք է մանուկներին հայրենիքի սերը ներարկեք եւ նրանց հերոսության կոչեք: Պետք չէ, որ դուք ոսկե զարդեր կրեք եւ ադամանդյա ապարանջաններ: Բոլորն. ինչ ունի ազգը. պետք է նվեր բերի նրանց. ովքեր այնտեղ. հեռվում,' հայոց ավերակ լեռնաշխարհում մեռնում են աղքատության եւ սովի ճիրաններում: Փոքրիկ մի գործը վեր է ամեն տեսակի գեղեցիկ

բառերից":

Երկրամասի ռուսաց թերթերի էջերում Անդրանիկին մեծարող խոսքի իսկական մրցույթ էր: Նրա Արմավիր այցի մասին ասվում էր, թե է եկել «հազվագյուտ մի առաջնորդու հերոս, որը բացառիկ քաղաք ժողովրդականություն է վայելում հայության մեջ». որ նա հայ Գարիբալդին է, որը Իտալիայի զավակի նման պատանեկան օրերից իրեն նվիրել է ազգի փրկության սուրբ գործին: Եվ վկայակոչվում է նրա հիացմունքիեւ երախտագիտության խոսքը ռուս զինվորի նըկատմամբ. ՀԵս ամբողջ հոգով ասում եմ՝ կեցցե՛ ռուսաց զորքը,

կեցցե՛ ռուս կազակությունը, կեցցե՛ն Կուբանի կազակները»: Հարմար չէր գտնում մեծարգո Միքայել որ ԱնդրաՎարանդյանը, նիկը ճառեր ասի. վերհիշի ու եզրակացնի, հանդիմանի ու զայրանա: Որովհետեւ նա միայն ու միայն Անդրանիկի մեջ զինվորին էր

այ՛ո, մեն--միայն զինվորին, կռվող շարքային մարտիկին, թե ֆիդայապետին ու կամավորական ջոկատի հրամանատարին, որը ի պաշտոնե գնդի հրամանատարի էր հավասար: Ջինվորի ի՛նչ գործն է դատողություններ անելն ու վերլուծելը: Այդ դեպքում ի՞նչ պետք է ասեր Միքայել Վարանդյանը, եթե իմանար, որ մամուլը Անդրանիկին. նրա Նոր Նախիջեւան այցի կապակցությամբ, բնութագրել է «հայ հասարակական եւ քաղաքական գործիչ» բառերով: էլ. Նոր Նախիջեւանում, դարձյալ մեծարանքի հանդիպում է եղել`: Ողջույնի խոսքով ընդառաջ է եկել ճեմարանի ուսուցիչ Հրաչյա Աճառյանը: Արեւմտյան Հայաստանի մեծամեծ ծնունդներից մեկն էր Աճառյանը. որը հայերեն լեզուն քննում էր եւ վերլուծում աշխարհի մյուս լեզուների հետ համադրելով ու մատնանշելով հայերեն բառարտեսնում. ոչ

այլ

՝

Այնտեղ

«Արմյանսկի վեստնիկ». Խ30.

կի Կավկազա». Խ225.

47.

10.

21.

1917թ.:

08.

Յ

1916թ: Նաեւ «Ռե». Կ224 1916թ. «Արմյանսկի վեստնիկ». 10. 09. 1917թ.:

«Օտկւլի-

մատներից ամեն մեկի ակունքները. հնարավոր կապերն ու թեքումները: Եթե Անդրանիկը քաջության մեջ իր նմանը չուներ, ապա Աճառյանն էլ անմրցակից էր լեզվագիտությանասպարեզում եւ շատ տեղին էր ու պատշաճ. որ Անդրանիկինողջույնի խոսք ասելու պատիվը հանճարեղ լեզվաբանին էր շնորհվել: 1917-ի հոկտեմբերի 17--ին Արմավիր այցելութան ժամանակ Անդրանիկը հետաքրքրվում է այնտեղ գաղթած հայերի դպրոցի է երեխաներին կոշիկ եւ հագուստ ուղարկել: վիճակով: Խոստանում Ամենից ուրախալին այն է եղել. որ տեղացիք հարկ են համարել նշել. որ դպրոցում Անդրանիկ անունով երեք մանչուկներ կան եւ նույնքան էլ Հայաստան անունով գեղանի աղջիկներ': Արժեր, որ Միքայել Վարանդյանն Անդրանիկի հետ լիներ եւ լսեր նրան նաեւ Մայկոպում, ուր նա ոչ միայն չի հրահրել. որ իրեն մեծարեն, այլեւ մերժել է հույսը իր անձի հետ կապելը. «Եթե միայն իմ կամ իմ նմաններու ներկայությունն է, որ պիտի ոգեւորե Ճեզ՝ այդ չարժեր, ամեն հայ. երբ միմիայն իրեն համար ապրելու մասին չի մտածեր, մեր աղետներու մեծ մասը պակասած կըլլար»: Լսել է ճառերը Անդրանիկը եւ դարձյալ մտածել հոգսը թեթեւացնելու մասին: Ռուս--թուրքական կռվում գերի ընկած հայ զինվորներին եւս ռուսական հրամանատարությունը ընդհանուր կարգով բանտարկում էր կամ Սիբիր աքսորում, առանց որեւէ այլեւայլության: Բռնության այդ լծից ազատվելու համար հայ զինվորները նամակներ էին հղում եւ ազատվելու օգնություն հայցում: Շատ նամակներ հասցեագրում էին Անդրանիկին եւ դիմում անձամբ նրան: Եվ Անդրանիկը խնդիր է դնում հարց հարուցել ցարի կառավարության առջեւ, որ ռուսաց զորքին գերի ընկաօ հայերին երկրում ազատ ապրելու հնարավորություն տրվի:Ցարը եւ նրա բանակային հրամերժում էին նաեւ գերիներին կամավորների ջոմանատարությունը կատները մտցնելու եւ թուրքերի դեմ ռազմաճակատ ուղարկելու նրանց խնդրանքները: Իսկ թուրքական կողմում թե՛ ժամանակին եւ թե՛ հետագայումՄիշտ էլ կարծել են, թե հայերը կամովին գերի էին

ընկնում եւ ապա ուղարկվում թուրքերի դեմ կռվի դաշտ: Դա էլ է սուտ: Պերմի նահանգից 16 հայ գերիների 1917--ի աշնանը գրած նամակի կապակցությամբ մամուլում ետմահու հանդիմանության խոսքեր էին, ասվում Վորոնցով--Դաշկովի հասցեին. թե էլ ինչո՛ւ էր, նա մի կողմից իր մոտ կանչում եւ կամավորների խմբեր ապա, կազմակերպելու հանձնարարականտալիս Անդրանիկին, Քեռուն, Հաէ ԽԱ145, 31. 10 1917թ.: «Հայաստա. կի վեստնիկ» ՊՅՏ-36. էջ 22. 1917թ.

Ն

տ.

ՈԱ147,

2.

197թ.

Ց

«Արմյանս-

մազասպին եւ մյուսներին, երբ մյուս կողմից նրանց եղբայրակից գերիներին պահելու էր կապանքի տակ': Ահա մի նամակ հեռավոր Նիկոլսկից Անդրանիկին: Մարդիկ ամեն տեղ գրել են, բազմիցս ահազանգել: Վերջին հույսը մնացել է Անդրանիկը. «Ձերդ մեծությանը .կըխնդրենք, որ ակնարկ մը դարձնեք մեզ. թշվառներուս վրա եւ կարելի եղածին չափ մեզ օգնություն հասցնեք... է դժոխքի նկարագրությունը՝ մենք 25 թշվառներս...». եւ հետեւում «սով, ծեծ, անդադար չարաչար աշխատանք. հիվանդություն ու մահ' այս պարտադիր պայմաններն են. որ վաստակել են ռուսական բանակին գերի ընկած թուրքականբանակի հայ զինվորները»: Այ քեզ բա՛ն. պատերազմն առիթ եղավ. որ Սիբիրը հիմա էլ արեւմտահայության զավակների համար «կարգապահական» դժոխք դառնա: «Սիբիրի պես տեղը, որ ամենահասարակ մարդիկ տարեկան պետքերուն համար առնվազն 1000 մանեթ կը ծախսեն, իսկ մեր հայ խեղճ 20 գերիները 20 կոպեկեն պետք է հոգան այդ պահանջները, որ ինքնզինքնին պատսպարեն 40--են ավելի աստիճան ցգուրտին դիմաց...»`: 1917-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո, ինքնակալության խորտակմանը հաջորդած ժամանակավոր կառավարության համակարգում (Պետրոգրադում) ստեղծված էին Կովկասի գործերի կոմիսարի",ինչպես նաեւ Տաճկահայաստանի եւ պատերազմի ընթացքում Թուրքիայից գրաված մյուս տարածքների զլխավոր կոմիսարի՝"պաշտոնները, որոնց երկրի հեռավոր վայրերից դիմումներ էին հղում աքսորյալ հայ) գերիներնու շահագրգիռ հասարակական գործիչները' եգերությունից ազատելու պահանջով: Այդ հաստատություններում ղած փաստաթղթերում ասվում էր. որ աքսորյալ հայերի մի մասը ոչ զինվոր է եղել. ոչ էլ ռազմաճակատում, այլ պարզապես Ճերբակալվել եւ աքսորվել է թիկունքային իրավիճակում: Մյուս մասն է միայն, որ գերի է ընկել մարտերի ընթացքում: Ապրիլի 28--ին երկրի ռազմական նախարարը կառավարության նախագահի առջեւ հարց է բարձրացգրելԿովկասյան ճակատի գերիներին աքսորից ազատելու մասին, որը. սակայն ձգձգվել է՞: Ժողովուրդը հանգամանքների բերումով դիմում էր գերազանցապես քաղաքացիական հարցերով, որովհետեւ ի դեմս նրա տվյալ պահին տեսնում էր ոչ թե զինակիր հրամանատարին, այլ իր

.

.

հայ

Անդրանիկին

Ճ

ՉՏ Ռրն էր սենատոր Նաբոկովը: Ադ պաշտոնը վարում էր Ավերյանովը:Հ. Ջավրյանը՝ նրա օգնականն էր քաղաքացիականհարցերի գծով: Տես Վ Փափազեան...հ. աուսջին էջ 441-442:

1917թ. «Հեղափոխական Ռուսաստանըեւ թուրքահայ Ն ՌԳՉ2. 14. 10. 1917թ. տ. 1917թ. 4 ՀՀ ՍՇԿՊԱ, ռազմականմինիստրիգրությունը, Թթ. 1--10: Նաեւ` ՌԱՔԱ, ֆ. 1917թ., Ն,

գ

3518,

նաեւ

տ.

գերիները»: թթ.

-

.

4--5:

«Հայաստանջ. Ի/143, Խ105. «Հայաստա,

28.

27.

10.

08.

քաղարխիվ

մեջ մխրճված հասարակական. ասենք նաեւ քաղաքական գործչին: Հակառակ դեպքում ինչո՛ւ պետք է նրան ուղարկված մի նամակով հանձնարարվեր իր վրա վերցնել շրջա-

հոգսերի

Ալեքսանդրապ

գաղթականների նկատմամբ հոգատարությանգործը. իսկ մի ուրիշ անգամ մամուլում հայտնվեր, որ «Անդրանիկը տասը հազար ոուբլի է ղրկել Սասունի. Փսանքի եւ Խութի շրջանների փախստականների համար..2:Դիմում էին շատերը. մասնավորապես Արեւմըտյան Հայաստանի տուժած վայրերի ներկայացուցիչները:Սասունի փախստականները միայն Անդրանիկին էին տեսնում, Ազգային բյուրոյի հետ միացյալ. իրենց զորավիգ. եւ նրանց են դիմում: Համոզված էին, որ նրա՛նք միայն ճշգրիտ գիտեն իրենց վիճակը եւ ջանք չեն խնայի «բարեհաճելու կարելի եղածի չափ ուշի--ուշով մտածելու այդ շատ կարեւոր խնդրի վրա». եւ լիովին կնվիրվեն -այդ գործին: Սասունցիք կորցրել են իրենց «կրթյալ եւ ավելի փորձառու դասակարգը...». գրում են նրանք եւ ավելացնում. «Այսօր մեր լեզուն դուք եք. բարձրացրեք ուրեմն մեր աղաղակը ուր որ պետք է. լսելի ըրեք հանուր մարդկության...»5: Դիմումներն ու հանձնարարականներըամեն տեղից են, այդ թվում նաեւ Խարկովից: Այնտեղի հայ գաղութը գումար է ուղարկում, որը դրվում է Անդրանիկի տրամադրության տակ՝ «հօգուտ հայ փախըս-

նի

տականներու»":

-

`

Անթերի չի եղել գործը: Գումարները սուղ. դրանց բաշխումը՝ է հանդես գալ. Անդրանիկը մամուլում բարդ: հարկադրված եղել եւ ուղիներ նշել: «Մեր գաղթականական գործը սիստեմավերլուծել տիկ կերպով չտարվեր». գրել է նա եւ եզրակացրել, որ դրա արդյունքը թշվառության չտեսնված պատկերն է: Որոշ դեպքերում. խոստացված, հրապարակված գումարները չէին ստացվում, ուրիշ անգամ էլ տեղ հասածը նշանակված հասցեով չէր ուղարկված լինում: Այդուհանդերձ, Անդրանիկը «գոհունակության բարձր խոսքեր է հղում կովկասահայ «գյուղացիության եւ պատվավոր քաղաքացիության հասցեին», ընդգծելով, որ եթե նրանց «անհատական օգնությունը» չլիներ, ապա կորած էր «ազատված հայության մեծ մասը». «Այդ գաղթականությունը չէր կըրնար ապրել, եթե հարյուր հազարներ չպատսպարվեին կովկասահայ գյուղացիության տաքուկ եւ հյուրընկալ ծոցը»: Սա անդրանիկան երախտագիտության խոսքն է աշխատասեր եւ դիմացկուն բազմահազարամյա հայ գյուղացիությանը: Բայց պակաս ոգեւորության եւ շնորհակալության խոսք չի հղել նա նաեւ արեւելահայ աշխատավորների մյուս խավերի հասցեին. «նա, կովկասահայ է 06.

«Հայաստան» 21.

17թ.:

Ն

տ.

10. 29.

1917թ.: 1917թ.

06.

Ն

տ.

4.

1917թ.

Ց

«Հայաստան, Խ39.

ճ.

եղբայրն է այդ տանջանքի ժողովրդին, եղ» մրրկով էր բաժանված եւ մրրկով կը միանա»: Իր խոսքով ջերմացնում է նա մարդկանց սրտերը, որովհետեւ նրանց իրարից տարբերող. անջատող հատկանիշները չի մատնանըշում. այլ միավորող. մի բոունցք դարձնող պայմանները. գարունը է վարի Ու ուր որ է պիտի բացվի, ժամն ցանքսի: Ռազմիկն ու հրամանատարը մի կողմ է դրել գենքը: Հիմա նրա հույսը հողն է, հացը, մարդկանց սրտերի ջերմությունն ու մերձեցումը: Նրա մտքում եւ են ծնվում ակնկալություններ խմորվում: ուրիշ գաղափարներ Դրանցից ոչ մեկը. նա գրքերից չի քաղում: Գործի մեջ չէ միայն. այլեւ գործի կենտրոնում իր երեկվա հեղինակության ուժով, որին տվյալ օրվա բուն. անմիջական պետք էր արժանի լինել նաեւ գործով, համոզմունքով, կարծիքով: Եվ բոլորը էությամբ, իր առօրյա սեփականով. այլ ոչ փոխառությամբ: Ուրիշները դասակարգերից մեկին առաջնություն տալու, մյուսին ետ մղելու, ելքը նրանց բախման մեջ տեսնելու մտքերն էին սրում եւ դա կատարում էին այնպիսի ազդեցիկ Ճեւերով ու համոզմունքով, հուսադրմամբ, որ դրանից այն կողմ թվում է, իրոք շատ քիչ տեղ ու հնարավորություն էր մնում ուրիշ մտքեր հղանալու. ուրիշ մտքեր : արտահայտելու համար: Հայոց ազգային կուսակցության թերթում Անդրանիկի ջերմ խոսքն է. հայ գյուղացու մասին. «Մենք երախտապարտության պարտք ունենք վճարելու այդ արի գյուղացիությանն»: Ինչո՞ւ, ով գիտեր, ո՞վ կարող էր Ճշտիվ կոահել. պատասխանել՝ ինչո՛ւ էր Անդրանիկն հարցն այդպես դնում: Դժվար հարց չէր սա: Սով էր, մարդիկ սովահար մեռնում էին նախ եւ առաջ հաց չլինելու պատճառով: Հացի գլխավոր արտադրող տղամարդիկ ռազմի դաշտ էին գնացել եւ առայժմ ոչ միայն չէին վերադարձել, այլեւ նրանց զգալի մասն այլեւս մեկընդմիշտ չէր վերադառնալու: Եվ տանը մնացել էին կանայք. երեխաները, ծերունիները: Եթե վաղ գարնան հետ նրանք չսկսեին վարն ու ցանքը. այլեւս ուշ կլիներ: Անդրանիկը հույս էր հայտնում, որ Հտաճկահայ գաղթականը վար ու ցանքի եւ առհասարակ դաշտային աշխատանքի մեջ իր քրտինքը պիտի խառեէ. գոցելով կռվող տղամարդու պակասը եւ ապրելով իր իսկ աշխատանքով»: Անդրանիկը նաեւ խոր ցավ է հայտնում. որ կատարելապես Ներդաշնակ չեն հայ մտավորականն ու հայ գյուղացին, որ գրասենյակային մտավորականն իր ներիակ աշխատանքի համար գումարներ է ստանում, որից գեղջուկի պատկերացում անգամ չունի: Եվ նորից հայոց աշխարհի արեւմուտքից արեւելք գաղթած հային կոչ է անում'

շինականը. հարազատ բայրը,

:

որ

ոքի եւ ոչնչի չսպասել, եւ իմանալ, որ գարնան բացվելու հետ դարձյալ ինքը պիտի պատրաստ լինի «բահն ու բրիչն առնե իր

ոչ

եւ Արարատյան դաշտը» տեղաբնիկ ոչ մեկին հոգս հետ իր սովոր գործը: չպատճառելով՝ սկսի հողի Մի ամբողջ աշխատանքային ծրագիր է շարահյուսել Անդրանիկը. գրի առնել ստացած նպաստները, մարդկանց աշխատանքի տեղաբաշխել. իր հասցեով դրամ ուղարկելու փոխարեն Ուղարկել Ուր ուղղակիորեն այն բաշխվելու է կարիքավորներին, իսկ արտասահմանի հայությունից ստեղծել համաքաղաքացիական միություններ՝ վերազինման գործը ավելի հաստատ հիմքերի վրա դնելու համար': Սա նոր փիլիսոփայություն էր` մարտի դաշտում հացն Ուշացումով ստացած զինվորի անհանգստությունն ապրած ռազմիկի ու հրամանատարի. որն հիմա դատարկված երկիրը լցնելու եւ մեռնող մարդկանց կյանք պարգեւելուհոգսերով է տառապում: Երեկվա համեմատ բոլորովին տարբեր իրավիճակ էր: Երեկ. տարիներ ի վեր. նրա ասպարեզը Արեւմտյան Հայաստանն էր, հշխանությունը՝ Սուլթանի գահն ու երիտթուրքերի կառավարությունը, այսօր Արեւելյան Հայաստանն էր ու հայաբնակ Կովկասը. իշխանությունը. ցարը, ապա՝ Ժամանակավոր կառավարությունը նախ իշխան Լվովի, բուրժուական ապա' սոցիալիստ-. հեղափոխական Կերենսկու գլխավորությամբ, հետագայում, 1917--ի հոկտեմբերի 25--ից. բանվորագյուղացիական, Քոլշեւիկյան խորհուրդները, Ճեւավորված նոր կառավարություն՝ Ժողնախագահ Լենինի ղեկավարությամբ: Ցարի. Ժամանակակոմխորհը, եւ Ժողկոմխորհի դեմ պայքարի խնդիր նա իր վոր կառավարության առջեւ չի դրել. ռուս Ժողովրդի եւ Ռուսաստանի հետ կապն Ու, բարեկամությունը համարելով հայ ժողովրդի գոյատեւման պատվար: Պատերազմի օրերի ապրած դառը հիասթափությունը եւ ըմբոստացնող ցասումը բավարար չեղան. որ նա մոռացության տար իր հին խոսքը. Հ«Ռուսին ալ թշնամի մի՛ ընեք մեզի»: Ուրիշ անգամ նա առիթ է ունեցել ասելու. որ ինքը «մեկ իդեալ ու մեկ նպատակ» է

իջնի

ուսը,

երկրի

`

.

`

`

ունեցել, այն ՛է'

թուրքական ջարդարար պետությանը հարվածելը, « որեւէ պետության եւ կամ կառավարության դեմ շարժումի մը հակառակ պիտի մնայի մինչեւ վերջ»-: Նա փորձել էր եւ փորձվել: Մանավանդ ցարի մեծադղորդ խոստումներից, Վորոնցով--Դաշկովի սիրալի՛ր հավաստիացումներից ու Վանի գրավմանը հաջորդած նահանջի գեներալական հրամաններից հետո... Ոչ ոք փաստին այդպես չէր զարնվել եւ իրողությունն այդպես չէր վերապրել ու հիասթափվել: Եվ այնուամենայնիվ չէր վերանայում իր ժողովրդի սուրբանուն նախնիների եւ Ժամանակաորից դուրս..

է նա, շարունակել

Է Արսեն Ժամկոչեան, Ջորավար Անդրանիկ կը «Հորիզոն» 26-ը հունվարի 1917թ:" 2 պատասխանեիր հակառակորդներուն,Փ., 1945թ. էջ 23: :

-

«Անդրանիկ»

.

կիցների նախընտրածը... միայն դաս էր քաղում եւ եզրակացությունն էր համալրում: Քաղաքականության մեջ խորացող եւ քաղաքական ասպարեզում բարձրացող Անդրանիկը ողջամտորեն է նայում Պետրոգրադի փետըրվարյան հեղափոխությանը, որը հանգեցրեց անձամբ իրեն եւս պատճառած ցարի եւ ցարիզմի խորտակմանը եւ այնքան հոգ երկրում բուրժուական դեմոկրատիայի առաջին ծիլերի արձակմանը: Որպես այդ դեմոկրատիայի ընձեռած հնարավորության իրականացում էր նա ցարի անկումից մեկուկես ամիս անց՝ ապրիլի 16--ին, սկսել լույս ընծայել «Հայաստան» խոսուն վերնագիրը կրող թերթը՝ Առաջին իսկ օրերից, որքան էլ խոսուն խորագրով. թերթը բերնեբեորպես Անդրանիկի կամ անդրանիկյան րան անցավ ավելի շատ իսկ թերթ. որի առաջին համարի առաջին էջում Հ«Ռղջույն Ռուսաստանի ազատ իրավակարգին», բառերն էին: Դրանցում թերթը նախաձեռնողներն իրենց այն համոզմունքն էին խտացնում, որ ազատ Ռուսաստանը երկրի բոլոր Ճնշված ազգերի ազատության կամքն Է: Եվ առանձին. հայկական, Մի շեշտադրում, «Թերեւս չկա Ռուսաստանի փոքր ազգությունների մեջ որեւէ ուրիշ մի ազգ». որը հոգեկան այնպիսի խորությամբ ողջունի «Ռուսաստանի ազատության շարժումները, որքան հայ ժողովուրդը»: Հենց նա. ազատ Ռուսաստանն էր, թերթի համոզմունքով, կառուցելու հայոց Հազգային բաղձանքների կոթողը»: Բայց մի՞թե երեկվա տարակուսանքներով տառապած Անդրանիկը հիմա. վերջապես. այն մտքին էր. որ Ռուսաստանը քանի որ ու այլեւս առաջվանը չէ, հեղափոխական է նոր, պետք է գա եւ ազատագրված Հայաստանը ափսեի վրա մատուցի հայ ժողովրդին: Բոլորովին: Աո առավելը՝նա կկարծեր. թե քանիոր նոր Ռուսաստանն այլեւս ցարականը չէ, գուցե, իշխանության գլուխ անցած հեղափոխական դեմոկրատները հրաժարվեն բոնազավթման նենգ ու խաբուսիկ մեթոդներից եւ գնան քիչ թե շատ բարոյական ճամփաներով: Գուցե թե: Թերեւս երեկվա փորձի ու ստեղծված նոր իրավիճակի վերլուծությունն է, ահա, որ նրան բերում է ուրույն այն եզրահանգմանը, որն այս անգամ արդեն ոչ թե զինվորի ու զորավարի, այլ քաղաքական մտածողի եւ գործունեության քաղաքական եղանակներին առաջնություն տվող գործչի ներդրումն է իր ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմության մեջ: Այդ մտքերի հակիրճ շարադրանքը Անդրանիկը վերնագրել է «Իմ խոսքը» եւ հունիսի 27-ին մամուլի միջոցով ներկայացրել ժողովրդին ի գիտություն: է. որ դրված է Ելակետն այս է. այլեւս անսքող ճշմարտություն արեւմտահայության գլխովին բնաջնջման հարցը: Պատերազմից առաջ

փրկության

ըմբոնումն այլ է Եղել. ուստի այն ժամանակ տարբեր կարծիքներ են եղել եւ ըստ այդմ էլ' տարբեր դիրքորոշումներ, դրանց վրա կառու ցված տարբեր հասարակական--քաղաքական հոսանքներ, քաղաքա-

կան կուսակցություններ: Դա պատերազմից առաջ էր, պատերազմը մեր աչքերը բացեց. «Ըլլանք իմաստուն գեթ ասկե հետո»: Վճիռը Արեւմտյան Հայաստանի ժողովրդի համար պետք է լինի «առանց կուսակցական խտրության եւ կուսակցական մտահոգությունների» միավորել ուժերը, ուժեղացնել ըստ տարբեր շրջանների ստեղծված հայրենակցական միությունները եւ ազգովին, որպես միաճույլ. ամրակուռ միամբողջություն կանգնել թշնամուն դեմ հանդիման: Այնուամենայնիվ, Անդրանիկը այնքան միամիտ չէր, որ հարց դներ կուսակցությունները վերացնելու մասին եւ առհասարակ բացասեր դրանց անհրաժեշտությունը: Բոլորովին: Բայց եւ նա դեմ է. որ տան վրա ժամանակ վատնեն, տուրք նրանք ավելորդ հարցեի փոխանակ եղած ամեն հնարավորը մի կետի ջլատելուն. ՕՁ: պատակամղելու. որը ազգի գոյատեւությունն է: Եվ լակոնիկ պերճախոսությամբ է խտացրել իր միտքը. «Ֆիզիկական գոյությունը վերապրող ժողովրդին-. ահա բարձրագույն հայրենասիրությունը զոր հիմա մենք ի հայտ կրնանք բերել»: Եվ առաջինն անդրադառնում է իր կուսակցականությանը: Չէ՞ որ նա պատերազմի սկզբին, կամավորական շարժմանն ընդառաջ գալու ընթացքում, վերականգնել էր Դաշնակցություն կուսակցության իր անդամությունը: Ուստի հարկ է համարում բոլորին զգուշացնելու, Որ որեւէ մեկը դրանում փորձ չանի տեսնելու ինչ--որ «միտումներ կամ հեռավոր նպատակներ»: Նման դիրքորոշման օրինակ պետք է ծառայի, վկայում է Անդրանիկը. «Հայաստան» թերթը. որում «ավելորդ է կուսակցական նկատումներ տեսնել»: Տվյալ պահին. երբ հարցը լինել-չլինելն էր, առաջնային`՝ Հայաստանի վաղվա ուղղության Դա մասին խոսելը չէր համարում: վաղը կպարզվի, Հ..նախ մարդասիրականեւ հետո ուրիշ մտահոգություններ»: Ահա, այսպես, երեկվա ռազմիկը այսօր քաղաքագետ է. նրա գործելակերպը'խաղաղ միջոցների կուտակումն ու գործադրումը. որպես օրվա եւ վաղվա բնական եւ անակնկալ խնդիրների հաղթական լուծման նախապայման: Բնականաբար, նրա առջեւ ծագում է երկմիասնական խնդիր՝ արեւմտահայերի պահպանված. ցրիվ եկած խմբերի ի մի բերումը. նրանց ապրուստի եւ աշխատանքի, երեխաների ուսման. ապա՝ ճակատի պաշտպանության եւ առհասարակ բնակչության ինքնա-

ըւժերը `

:

պաշտպանության հոգսերը:

ն.տ.

ՌՏ6.

06.

1017թ.

`

Անդրանիկը, իր շուրջը խմբված գաղափարական ընկերները առանձին ջանք են գործադրում ազգային միասնությանը խանգարիչ հանգամանքները բացահայտելու եւ արմատախիլ անելու համար: Այդպիսիք են դիտվում սերնդի անբավարար լքաղաքական հասունությունը, մերթ «հայի մեջ լեռնացած եսը», մերթ հավակնոտ լինելն ու հավաեն. քական կամքի բացակայությունը: Այս բոլորն էլ երեւույթներ որոնք եւ անցյալին էին. վերաբերում. եւ ներկային: Նույն տեղում եզրակացությունն այս է. ՀԱրյունաքամ, ջարդված ու փշրված Ժողովուրդ մըն ենք, իսկ այս վիճակին մեջ գտնվող ժողովրդի մը վերածնունդին համար պետք է հավաքական անխոնջ ջանքեր, հավաքական կամք. փոխադարձ վստահություն եւ անկեղծություն»": Անդրանիկը դարձել էր ճառասաց--քարոզիչ: Թերթերի էջերում տպվում էին խոշորատառ հայտարարություններ, փողոցներումպատերին փակցվում պաստառներ «Հրավեր: Վաղը. կիրակի, Ժամը մեծ 12-ին վանքի եկեղեցու բակին մեջ պիտի խոսին ներկա մոմենտի մասին Անդրանիկ եւ ուրիշներ: Կը հրավիրվինթիֆլիսաբնակ հայաստանցի բոլոր հայերն. ինչպես նաեւ Ոուսահայեր»՞: Մինչդեռ գրականությունն ու բանահյուսությունը,. անգամ պատմագրությունը,. Անդրանիկին միշտ թուրը ձեռքին. ատրճանակը գոտկատեղին. փամփշտակալներով մարմինը պատած եւ հրացանն ուսին մարտիկ են պատկերել: Բոլորովին ուրիշ բան են ասում 1916--ի մարտից 1918--ի փետրվարի երկրորդ կեսի միջեւ ընկած շուրջ երկու տարիները. ժողովներ ու համագումարներ, որբերի խնամք. լրագրի ստեղծում եւ բանավոր ու գրավոր քարոզչություն, շրջագայություն արեւելահայության. մասնավորապես Հյուսիսային Կովկասի գաղթավայրերում,. այց գաղթական ընտանիքներին ու նորաստեղծ մանկատըները. արեւմտահայության պահպանված բեկորների համախմբում, նրանց բնակեցման ու վերաբնակեցման գործի կազմակերպում եւ հանգանակություն... Տարատեսակ գործեր, բայց դարձյալ բոլորը հանուն նույն նպատակի, որն է ազգապահպանությունը: Գաղտնիք չէր. եթե ոչ այդ օրը. ապա հաջորդ օրը թուրքական զորքերը արշավելու էին դեպի Անդրկովկասի խորքերը: Եվ Անդրանիկը խաղաղ օրերին. չիմանալով թե՝ որպես ինչ է վերսկսվելիք կռվին մասնակցելու. մտահոգված էր ու անհանգիստ նրանով. որ միայն հայկականՈւժերը բավարար չէին լինելու արշավը կանգնեցնելու համար: Բայց Երբ խոսք էր բացվում անգլիական կամ ամերիկյան օգնության հնարավորության մասին, նա այլեւս քմծիծաղ էր տալիս. --նրանք զորք բերող չեն: Վահան Թոթովենցը, այդ փուլում Անդրանիկիփաստական օգնականն ու քարտուղարը, նույն այդ

շ0՝.

«Ուժերու

կեդրոնացում»,

Ա

տ.

Խ69.

14.

07.

1917թ.

Ն

տ.

ԱՅՅ.

12.

1917թ.

կարծիքին լինելով. համենայն դեպս գտնում էր. որ չի խանգարի, եթե ջանք գործադրվի. միգուցե նրանք հանձն առնեն ուղղությամբ բանակի ձեւավորմանը. զինմանն ու հանդերձճավորմանըօգնելու գործը: Եվ ահա 1917-ի մայիսի 29-ի առավոտյան Անդրանիկը այդ

Թոթովենցի հետ միասին գնացել է Թիֆլիսի ամերիկյան հյուպատոս Սմիթի. հետ բանակցելու: Վերջինս անկեղծորեն թե դիվանագիտորեն, հետաքրքրվում է, թե հայերն. ցուցադրաբար իսկապես, ինչով կարող Են օգնել իրենց դաշնակից Անգլիայի գործերին. որպեսզի նրանք հաջողությամբ վարեն կոիվները Թուրքիայի դեմ Միջագետքում: Եթե իրոք այսպես է եղել. ինչպես պատմում է Վահան Թոթովենգը, շատ լա՛վ է. առաջին իսկ խոսքից է սկսվել առեւտուրը. Անդրանիկն իր արյունաքամ ժողովրդին օգնելու. փրկելու հարցն է դնում. իսկ Սմիթը. դեռ ոչինչ չասած, դարձյալ արյան պահանջ է առաջ քաշում: խե՛ղճ հայ ժողովուրդ, որ այսպիսի բարեկամներով ու այսպիսի հույսերով պետք է քո ազատությունն ակնկալես: Եվ Անդրանիկն ինքն էլ ճարահատյալ. թե անկեղծորեն, ըստ Վահան Թոթովենցի, ոգեւորված պատմումէ մի ծրագիր, ըստ որի հայերը կկարողանային զորքեր շարժել դեպի Բիթլիս ու Տիգրանակերտ եւ հարկադրել Թուրքիային, որ թուլացնի իր Ճնշումը անգլիական զորքերի վրա՝ կռիվների այդ կողմում: Սմիթը քարտեզ է բերում. տեղնուտեղը գծումներ անում եւ նշումներ կատարում Ու խոստանում, որ անմիջապես կմեկնի Պետրոգրադ եւ ջանք կգործադրի, որ Անդրանիկը կարողանա իրականացնել իր ծրագիրը: Փաստաթղթեր չկան, եղածը այս տողերն են: Վահան Թոթովենցին. Անդրանիկի գաղափարակից գործակցին. կասկածի տակ չդնենք: Բայց չենք կարող ասել, թե Անտանտի տերությունների վերաբերմունքի հարցում այդքանն է, որ կա Անդրանիկը: Նա ոչ հեշտ հավատացողն էր, ոչ էլ ստրկամիտը: Նա կարող էր պահանջ ունենալ, կարող էր միջոցներ որոնել. բայց դիվանագետների պարապ խոստումներին հավատ չընծայելը նրա էության մեջ ձուլվել էր դեռեւս Առաքելոց Վանքի իր օրհասական, բայց եւ առասպելական կովի օրերից: Մենք ստորեւ դեռ առիթ կունենանք է՛լ ավելի մանրամասն ճանաչելու Անդրանիկին եւ իմանալու նրա իսկական կարծիքը հայ ժողովրդին ուրիշի օգնելու խոստումների եւ այդ հարցում մանավանդ ԱՄՆ--ի եւ Անգլիայի ու Ֆրանսիայի դիրքի մասին: Դա առաջիկայում նրա Ջանգեզուր--Ղարաբաղյան օրերին եւ հետագայումէ լինելու: Համբերենք: Իսկ հիմա ասենք, որ Սմիթը որպես դիվանագետ միամիտ մարդ չէր: Նա խնդրել է, որ Անդրանիկը խիստ գաղտնի պահի իր տված խոստումները՝ Բայց նույն պահին էլ առաջարկել է եթե ոչ Անդրկովկասի բոլոր

ազգերի,

ապա

գոնե

հայ

եւ

վրաց

ժողովուրդների «21

բարեկամություն հաստատելու մի ծրագիր եւ խոստացել է Պետրոգրադում այդ բոլորը քննել եւ համաձայնեցնել Կերենսկու հետ եւս: Չերկարացնենք, անցել են օրերը. եւ Սմիթը վերադարձել է Ճեռնունայն: Կերենսկին համաձայնել է միայն, որ հայերը առաջվա պես գումարեն կամավորական խմբեր, որոնք այսուհետ ռուսաց բանակի կազմում կարող էին ազգային զորամիավորումներ լինել եւ այդ ձեւով օժանդակել Մերձավոր Արեւելքում դաշնակիցների հաղթանակին: Բոլորն էլ մնացել են խոսքի շրջանակներում: այսպես կարող էր Նախապես էլ իմանալով, որ բանը նաեւ ավարտվել. Անդրանիկը ձգտում էր հասնել նրան, որ տուժվածներն իրենք իրենց հոգսերով զբաղվեին. արեւմտահայերն հանուն արեւմըտահայերի: Այս հողի վրա էլ քաղաքական ասպարեզում ձեւավորվում մի նոր հոսանք: Դրա ակունքում ապրիլի 16--ից էր անդրանիկյան լույս տեսնող «Հայաստան» թերթն էր: Պետք էր հոսանքն ընդլայնել եւ խորացնել: Այդ գործին Ճեոնամուխ եղան Վանի հերոսամարտի օրերի նահանգապետ Արամ Մանուկյանը. որն այդ միջոցին ԹիֆլիՍսում էր, Անդրանիկն ու ժամանակի կուսակցական ականավորներից Արտակ Դարբինյանը: Մտքեր են փոխանակում, հանգում միասնության եւ մամուլում իրենց երեքի ստորագրությամբ հանդես են գալիս հայտարարությամբ: Միտքն այն էր, որ Կովկասում ապաստան գտած 250 հազար արեւմտահայերը ի մի գային, ընտրեին մի կոմիտեեւ արեւելահայերի հետ հաստատուն կապերի միջոցով ծավալեին իրենց ազգապահպան եւ երկրապահ գործունեությունը: «Արամ. Անդրանիկ, Արտակ Դարբինյան» ստորագրության վերեւում հավատն էր, որ գաղթականները ի մի կբերեն իրենց ջանքերը, եւ հույսը, որ կործանման եզրին հասցված հայ ժողովուրդը կհառնի նոր կյանքով եւ կապույտ երկնքի տակ նա էլ ընդառաջ կգնա հավերժող գալիքինշ: Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո սկսել-էր հայ իրականության մեջ կարծիք շրջել. թե Ժամանակավոր կառավարությունը երկրի դեմոկրատականբարեփոխումների իր ծրագրի մեջ նաեւ Արեւմտյան Հայաստանի բարեկարգման միջոցներ է նախատեսում: Հավատը նման հեռանկարի նկատմամբ ամրապնդվում էր մանավանդ նրանով, որ Ժամանակավոր կառավարության ասպարեզ գալով Արեւմտյան Հայաստանից փախած հայերի վերադարձ էր սկսված դեպի Երկրի այն վայրերը. որոնք գրավել էր ռուսական բանակը եւ որոնցում բանակը դեռ հաստատ կանգնած էր: Ավելին. ինչպես ասվեց արդեն' գրավված այդ վայրերի համար ստեղծված էր կոմի3 «Անդրանիկիկեանքը. պատերազմներըեւ յուշերը». 1932թ.. Պ.. էջ 234--243: Նաեւ` «Զորավար ԱնդրանիկիԿովկասեան ճակատի պատմականօրագրութիւնը:1914-». Պ. 1924թ., էջ 57--59: 1917թթ. «Արմյանսկի վեստնիկ». Ի. 1947թ. էջ 20--21: Նաեւ` Արտակ Դարբինեան.Հայ ազատագրական շարժման օրերեն, էջ 345--147:

սարի պաշտոն. որում նշանակված գեներալ Ավերյանովը վստահությամբ է ընդունվում հատկապես նրանով, որ նա իրեն տեղակալ էր նախընտրել Հակոբ Ջավրյանին, արեւմտահայության ազատության գործի անխոնջ, անդադար նվիրյալին, մի փաստ. որը ինքնին հուէր եւ ոգեվորիչ: Եվ սկսվում են ոչ միայն փախստականների սադրող վերադարձը. այլե նրանց նկատմամբ տեղում խնամատարության աշխատանքներ: Կարճ ժամանակում վերադարձողների թիվը, ըստ հիշատակման, Վանից մինչեւ Տրապիզոն եւ Երզնկա անցնում է 140 հազարից: Ահա աշխատանքի մի բնագավառ, որը «Հայաստան» թերթը ստեղծելու. ասպարեզ բերելու միտքն է հուշում Անդրանիկին

նրա գործընկերներին, որոնք իրենցով կազմում Են թերթի գաղափարական եւ կազմակերպչական գործունեության հիմնասյունը: Այդ գործի համար թերթը շատ կարեւոր էր, բայց պահանջվում էր Ննտեւ այլ մի հիմնադրում: Վերջինիս ձեռնարկողներ եղան Արամ Մանուկյանը եւ Արտակ Դարբինյանը, որոնք ներգրավեցին նաեւ Անդրանիկին. բայց ասենք. որ սկզբում տարակուսանքով ու զգուշավորությամբ: Որովհետեւ փաստորեն ինքնանկախ «Հայաստան» թերթի հրապարակ գալը խոսում էր կուսակցական ընկերներից Անդրանիկի առանձնանալու մասին եւ տարակուսանքների տեղիք էր տալիս: Համենայն դեպս, առանց Անդրանիկի չէր լինի: Իսկ Անդրանիկին գործի քաշելը դժվար էր թվում. թեեւ տվյալ դեպքում եւ տվյալ գործի համար' բոլորովին իզուր: Գործին օգնության է գալիս Հովհաննես Այդպես էր, երբ կարեւոր գործի համար Անդրանիկին Թումանյանը: համոզելը դժվար էր լինում,. դիմում էին բանաստեղծի անվիճելի, անառարկելի հեղինակությանը: Մինչդեռ Անդրանիկն ինքն էր արեւմտահայությամբ զբաղվող մի առանձին մարմնի ստեղծման գաղափարը հղացել եւ այդ մասին պատմել. մինչեւ իսկ գործի հրավիրել Թումանյանին: Արտակ Դարբինյանը վկայում է. «Բանաստեղծ Հովհ. Թումանյան շատ կսիրեր Անդրանիկը եւ հաճախ իր բնակարանին մեջ կը հյուրընկալեր»: Եվ մի օր էլ. իրոք, բանաստեղծը ինքն է Արտակ Դարբինյանին այդ հարցին նվիրված մտքերի փոխանակության հրավիրում իր հարկի տակ, ուր արդեն գտնվում էր Անդրանիկը: Անդրանիկն ինքն էր ցանկացել զրուցել եւ խորհրդակցել: Նրա միտքն այն էր, որ արեւմտահայությանը օժանդակող, նրա համար կուտակվող նպաստները բաշխող մի մարմին ստեղծվեր, որը հենց կազմված լիներ իրենց իսկ փախստականներից եւ որոնք էլ այդ գործը վերցնեին իրենց Ճեռքը: Այդպես ուզում էր Անդրանիկը, բայց նաեւ մի պայմանով, որ կովկասահայ դաշնակցականները եւ, ըստ երեւույթին, առհասարակ արեւելահայ միությունները հեռու մնան այդ եւ

չէ

Ա.

Դարբինեան. նշվ. գիրքը. էջ

345:

գործից եւ նախատեսվող բաշխող մարմինը գտնվի միայն եւ միայն արեւմտահայ մարդկանց Ճեռքում: Հովհաննես Թումանյանի հարկի տակ խոսակցության ժամանակ

Անդրանիկը պարզել է իր միտքը. առարկել դաշնակցականների մասնակցությանը նրանում, որին հակառակ Արտակն-իր պատճառղաբանություններն է բերել: Թումանյանն էլ իր հերթին Անդրանիկին այնուահամոզելու ջանքեր է գործադրել, չնայած տպավորությունն` մենայնիվ այնպիսին է եղել. թե տվյալ զրույցն ապարդյուն է. գրում է Դարբին«Թումանյանն ալ ներկա էր մեր խոսակցության, հաճախ կը փորձեր համոզել Անդրանիկը. բայց իզուր»: «յանը, Գուցե իզուր տվյալ զրույցի պահին, բայց ոչ ընդհանրապես: Որովհետեւ Անդրանիկն ի վերջո համոզվել է ու համաձայնել: Չէ՞ որ այդ --

--

հենց նրա կամքն էր ու ցանկությունը: Նշված գործը գլուխ բերելու համար Անդրանիկը համախոհների հետ միասին նախապատրաստական աշխատանքի է լծվում: Մայիսի 15--ին (նոր տոմարով) Երեւանը դառնում է արեւմտահայերի առաջին ամհամագումարի նստավայրը: Անդրանիկն է առաջինը մոտենում է եւ հայոց համագումարը հոչակում բացված: Թվարկում բիոնին գլխին ջարդված դժբախտությունները: Խոսքի փոխարեն գործի է հավաքել մեր ուժերը. կոչում: Պահանջում է. «Գործի Ճեռնարկել.. Թարմ տպավոխտացնել անխառն սիրով, իրարու ձեռք Երկարել...»-: րությունների ներքո. նա ուշադրությունը դահլիճում նստածներից ու նրանց ներկայացրած ժողովրդից ուրիշ կողմ չի թեքում: Եվ հիշում է Ու հիշեցնում. թե ով է ինքը. ես նրանցից մեկն եմ. ովքեր ապավինում են համերաշխության եւ համագործակցության ուժին եւ հավատում են. որ մենք միայն այն ժամանակ կկարողանանք փրկել ու պաշտպանել մեր ժողովրդին, վառել մեր հանգած՝ օջախների կրակը եւ չկորցնել ապագայի հույսը, երբ իրար կհասկանանք եւ կգործենք համերաշխ: Այս բառերը դեռ բանաստեղծություն պիտի դառնային եւ որպես մնայուն մի էջ զետեղվեին Ճեւավորվող հանԱնդրանիկն ընտրվում է ստեղծճարեղ բանաստեղծի հատորյակում՝: ված Արեւմտահայ խորհրդի կազմում, որն իր զանազան հանձնախմբերովըստ նախատեսության. պետք է զբաղվեր արեւմտահայության կենսահույզ հարցերով: Խորհրդի նախագահ է ընտրվում Վահան Փափազյանը, անդամների թվում՝ նաեւ Սմբատն ու Սեպուհը: Հետագայում Արեւմտահայ խորհրդի նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում Հ

Նույն իմաստն Է Եղիշե Չարենցի «Պատգամ» բանաստեղծությանաքրոստիկոսյան տառերում, «Ով հայ ժողովուրդ. քո միակ փրկությունը քո հավաքականուժի մեջ է»: Երկերի ժողովածու, հ, 4. ե. 1968թ.:

Ն.

տ.

էջ 346-347

«Հայաստան».

Խ18,

7.

05.

1917թ.:

`

գումարված արեւմտահայոց ներկայացուցիչների խորհրդաժողովը Ճեվավորում է Ապահովության խորհուրդ, որը պետք է զբաղվեր արեւմտահայության ինքնապաշտպանության գործով:. նրա Առաջիկայում առջեւ ծառանալու է հատուկ զորամասի Ստեղծման ու նրա հրամանատարի նշանակման հարց, որը սերտորեն կապված է Անդրանիկի անվան հետ եւ որի մասին խոսք կլինի ստորեւ: Նույն տարվա աշնանը դարձյալ Թիֆլիսում ձեւավորված Հայոց ազգային խորհրդի. կազմը զբաղվելու է առավելապես արեւելահայոց հարցերով. անՉուշյո, համագործակցելով Արեւմտահայ խորհրդի հետ': Արեւմտահայոց համագումարի դահլիճում բուռն վեճեր են ընթացել. անպատշաճ խոսքերն էլ կուլ չեն տրվել: Դաշնակցության պարագլուխներից Ռոստոմը անձնական վիրավորանք է հղում Անդրանիկին: Ջայրացած Անդրանիկը ուքի է ելնում... Իսկ Արամը, որ մինչ այդ էլ համբերատար չէր Անդրանիկի նկատմամբ, Ճեռքը մինչեւ իսկ դեպի ատրճանակն է տանում եւ գրոհով մղվում առաջ, երբ Անդրանիկի թիկնապահներն էլ լուռ ու հեզ դիտողի դերում չէին: Ի՞նչ կլիներ. եթե չլինեին նրանց սաստող ու զատող ներկաները՞: Բորբոթված կրքերը մարել են, եւ համագումարի նիստերից հետո Անդրանիկն ու համագումարում պատվավոր դեր խաղացած հայ Շանթը միատեղ ստորագրությամբ Ողջույնի հեռագիր են գրող Լեւոն հղել նախ եւ առաջ Պետրոգրադի բանվորների եւ զինվորների խորհրդին. ապա ԱՄՆ--ի պրեզիդենտ Վիլսոնին: Վերջինիս հասցեագրված հեռագրում ասվում էր, ողջույն եւ շնորհակալություն Ամերիկայի Ժողովրդին հայությանը ցույց տված օգնության համար, եւ ապա՝ չենք տարակուսում, որ «Դուք Ձեր ազգը պիտի շարունակեք... բարոյական աջակցությունը մեր Ժողովրդի վերականգնմաննու բարգավաճմանը»: Ողջույնի հեռագրեր են ուղարկվել նաեւ ֆրանսիայի պրեզիդենտին, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետԼլոյդ Ջորջին. Ամերիկայի ազգային պաշտպանության միությանը, եւ բազմաթիվ այլ հասցեներով... բոլորի տակ՝ «Անդրանիկ, Լ. Շանթ» Ընդունված վճիռներն ու հանձնարարված գործերը բազմազան էին. նախ' բանակցություններ բարեգործական 'եւ նպաստամատույց ընկերությունների եւ Արեւմտյան Հայաստանի վերաշինության հանձէր նաժողովի ու Հայոց գյուղատնտեսական ընկերության հետ: Պետք նրանց հետ պայմանագրեր կնքել եւ համաձայնեցնել գործողություններ Եղբայրական օգնության հանձնաժողովի, Մոսկվայի հայկական կոմիտեի ու Հայ) փախստականականգլխավոր կոմիտեի հետ: Խոր`

ստորագրությունը

Սա պատմվում Է իրեն իսկ (4 Վ. Փափազեան. Իմ յուշերը. հ. Բ. էջ 439--445: Դարբինյանի գրքում. «Հայ ազատագրականշարժման օրերին», Փարիզ. թթ. 344--350 եւ 24-ը ԽԽ27. 29. 21-ը մայիսի 1917թ. ՃՀայաստանթջ,

Արտակ

-.

ժամանակավոր կառավարության դազմական միդիմել հուրդը նիստր Կերենսկուն՝ Սիբիրի հեռավոր վայրեր աքսորված թուրքահայ գերիներին ազատելու համար: Կապ է հաստատել Թիֆլիսի, Երեւանի եւ Բաքվի հայկական գաղթատների հետ, նրանցում փախստականների երեխաների ուսումը շարունակելուհնարավորություն ստեղծելու համար: Հետեւել է հանգանակության կարգով հատկացված գումարեն տալիս մամուլի հրապարակումների բաշխմանը: Ինչպես ցույց շատ հատկացումներ ամենից արվում Են «Հայաստան» թերթի ները. խմբագրության հասցեով:Այս ամենի մասին նամակներ ու դիմումներ էին առաքվում Անդրանիկին եւ խնդիրներ հարուցվում. ինչպես նաեւ տեղեկություններ հայտնվում կատարվածի արդյունքների մասին: Գործ շատ կար անելու: է

:

Առանց գժտության չէր լինում: Գժտությունը ներքին անհամաձայնությունն էր ու անհամերաշխությունը, որոնք դառնում էին երկպառակություն՝ այն լուրջ պատճառներից մեկը, որոնք հեռավոր դարերի խորքերում խարխլեցին հայոց պետականության հիմքերը եւ ուղեկցեցին նրան որպես ազգային դժբախտություն, թեեւ ոչ որպես ազգային բնավորություն: Տարակարծությունները. որոնք անհամերաշխություն էին դառնում. թելադրվում էին տեւական ծանր իրավիճակով, Խմորվում. հասունանում էին դրության անելանելիությամբ պայմանավորված խնդիրների ոչ միայն բարդությամբ. այլ հաճախ Ուժերից վեր լինելով ու անլուծելիությամբ: Նման պայմաններում ծագում, սրվում ու բացահայտվում էին մարդկանց ինչպես հայացքների, նույնպեսեւ անձնական, գերդաստանային ու տոհմային (ժամանակին նաեւ դինաստիական) շահագրգղությունների հակասությունները, եւ գերիշխող մի հեղինակության, առավել եւս անտերունչ իրավիճակում պետական, քաղաքական ազդեցիկ ուժի բացակայության պայմաններում տանում էին դեպի ուժերի ջլատումն ու տարանջատումը. Որից տուժում էր, վերջին հաշվով. ժողովուրդն իր ամբողջությամբ: Այդ1917 թվականին: է լ. հիմա, պես. Ստեղծված իրավիճակի արտահայտություններից մեկը եղավ այն, որ եթե 1914--ին սկսված պատերազմին Անդրանիկն ընդառաջ եկավ վերստին Դաշնակցության շարքերը մտնելով. այժմ՝1918--ին սկսվելիք թուրքական սրարշավի նախաշեմին. նա հարմար գտավ դարձյալ բացարկ հայտարարել Դաշնակցությանը եւ դուրս գալ նրա շարքերից. անշուշտ. քաջ գիտակցելով ու կանխազգալով վերահաս պատերազմի վտանգը, եւ միայն ու միայն այդ վտանգը կասեցնելու խոր մտահոգությամբ: Արդեն այժմ. քանի դեռ ճակատում խաղաղ էր, նա |

«Հայաստանջ.

ԽՏ6ՏՃ.285. 06.

1917թ.:

լավ բան չէր սպասում: Անհանգիստ էր. լարված ու՝ ջղային: Դեպքերից երեք տարի անց հրապարակված պարզաբանման մեջ առաջ է մղվում հեռանալու բարոյական պատճառը: Նրանում դաշնակցականները դաժանորեն «շահամոլ շրջմոլիկների եւ հեղափոխական առեւ-: տրականների» միացյալ ամբոխ են անվանված: Կուսակցության ներՍում. Մեկը մյուսին աղտոտված անվանելով. միմյանց հասարակական դատաստանիկոչ էին անում։: Դաշնակցությունն ապրում էր ներքին իրարամերժ բախումների մի փուլ. ուր չարաբաստիկ դեր էին .

` `

հակասական խաղում կամավորական շարժման վերաբերյալ շրջող կարծիքները: Ցարի .տապալումից հետո, Երբ Դաշնակցությունն ազատ ասպարեզ Ելավ. համադրվում էին եւ հակադրվում նրա անցած ճանապարհի տարբեր երանգները՝մի տեղ ընկերավարական, մի այլ տեղ ազգայնական, երրորդում՝ բուրժուական, այլ դեպքերում՝ դասակարգային. ապադասակարգային, եւ մի քանի ծրագրեր" անցյալ. ինչպես որ վերլուծում է դեպքերից հետո գրիչ ներկա եւ ապագա. Մինչդեռ Անդրանիկն առաջվա պես դարձյալ վերցրած հեղինակը": մի ասպարեզ արեւմտահայության մի հոգս ուներ -եւ գործելու խնամքն ու ապաստանումը, նրա կյանքն ու աշխատանքը: Քանի դեռ պատերազմ չէր. ամբողջ ուժով Ճգտում էր, որ նպաստները շուտ տեղ հասնեին. որ վերջ» տրվեր արեւմտահայության նկատմամբ անտարբեր վերաբերմունքին,կասեցվեր իբրեւ նպաստ ուղարկված

գողությունը: ապրանքների

Արեւմտյան խորհրդի կազմում Անդրանիկն ընտրվեց ո՛չ որպես զուտ դաշնակցական լինելու եւ ո՛չ էլ հատկապես Դաշնակցությանը մատուցած իր ծառայությունների համար. կար ժողովուրդը՝ որպես նրա պաշտամունք, եւ նրա ծառայությունը ժողովրդին: Բնորոշ է եւ այն, որ երբ 1917-ին բացված արեւելահայերի համագումարին Անդրանիկի հետ միասին մասնակցած Արեւմտահայ խորհրդի անդամները միացան համագումարի դաշնակցական թեւին. Անդրանիկը դեմ եւս վրդովվեց: Նա չէր ցանկանա. որ կուսակցական դրա պատկանելության պատրվակով Արեւմտահայ խորհուրդը կրճատեր իր համակիրների թիվը. նեղացներ նրա շահերի պաշտպանությամբ հանդես եկողների շրջանակը: Եվ արդեն այդտեղ Անդրանիկը ոուսահայոց ազգայինհամախորհրդի մեջ մտավ ոչ թե որպես դաշնակցական, այլ՝ կուսակցություններից անկախ: Ուրեմն կար խմորում: Պետք էր լուծումը գտնել եւ դուրս բերել ի ամենքի: Անդրանիկի շուրջը հյուսվում են որոգայթները: Դաշլուր Կ. պոլիս. Գառնիկ Սուրէնեան. Ինչու Ձօր. Անդրանիկը հեռացավ Հ. Ց. դաշնակցութենէն. Տես Ն տ. համարները: «Հորիզոն» թերթի էջտ 1920թ.. էջ 3. 4: ձ Գ. Սուրէնեան. էջ .6--11: Ձ....

|

«7

նակցության վերնախավը բացահայտ ըմբոստանում է նրա դեմ: եւ որտեղ չուսյա՛լ զորականը ումյալների Սկսվում է Մի պայքար. ուժեճարտասան գործիչների բազմության դեմ պիտի մարտնչեր իր րից վեր մի բնագավառում ու ասպարեզ պիտի հաներ իր մտքում ու լուռ մունջ պահված գիտելիքների պաշարն ու կողմնորոշման իր բնական ուժը եւ այն, էլ այնպիսի հռետորական պոռթկումով. որը հնարավոր է, որ. ուրիշ մի դեպքում պաճուճավոր խոսքարվեստի նմուշ համարվեր:. Իսկ այժմ ասենք, որ դա եղել է 1917 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Թիֆլիսում բացված եւ հաջորդ ամսին շարունակված ազգային համախորհրդակցության վեցերորդ նիստում: Ինչպես երեւաց համախորհրդակցություն բառից. նրան պետք է մասնակցեին ըստ էութիան ազգային քաղաքական բոլոր ուժերը, բոլոր կուսակցությունները: Եվ գրեթե այդպես էլ եղել է. մասնակցել են Դաշնակցության, Սոցիալիստ--հեղափոխական, Սոցիալ--դեմոկրատական (մենշեւիկյան) եւ Հնչակյան (այս երկուսը որպես մի բլոկ), ժողովրդական կուսակցությունների, ինչպես նաեւ Արեւմտահայ խորհրդի ներկայացուցիչները: Բոլշեւիկները չեն մասնակցել եւ նախագահություն Ուղարկած գրությամբ բացարկ են հայտարարել համագումարին: ՔԹրըննարկվե են պարենավորմանը եւ գաղթականությանը. տեղական իշխանությունների դեր կատարող զեմստվոներին. դպրոցական գործին. ազգային հարաբերություններին վերաբերող եւ այլ հարցեր: Առանձին հարց է եղել «Ծակատի պաշտպանության եւ ինքնապաշտպանության» մասին: Համախորհրդակցությունում. ի թիվս այլոց, եռանդուն դեր է խաղացել Փարիզից Անդրանիկին ծանոթ Ալ. Շիր.

.

վանզադեն::

Համախորհրդակցության երկրորդ նիստում. Անդրանիկը. հակիրճ որ թեեւ իրենք. Արեւմտահայ խորհրդի 15 անդամներ. ներկայացված են համախորհրդակցությանը. բայց իրավասու չեն մասնակցելու Կովկասին վերաբերող հարցերի քննարկմանը: Ըստ երեւույթինԱնդրանիկի հայտարարությունը թե խորհրդակցությունում, թե դրսում տարակուսանքներիտեղիք է տվել: Եվ պետք է այդ եղած լինի պատճառը, որ «Հայաստանի» խմբագիր Վահան Թոթովենցը հաջորդ օրը հարկ է համարել հանդես գալ հատուկ բացատրությամբ, Արեւմտահայ խորհրդի անդամները նախապես հայտարարել է.

ընտրվելեն միայն «որոշակի խնդիրների շուրջը»

արտահայտվելո ՝

ձգտումներ իրականացնելու համար»: Ինչ վերաբերում է Սոսկ ապա բացատրվում արեւելահայկյանքի հարցերի քննարկումներին, Է Ն Խ/Ս2 34 10 1917թ. «Հայաստան», Խ121. 1. 10. 1917թ.

«որոշ

տ.

է.

որ

նրանք

Անդրանիկն

ու

Աո րդկա միայն

դրանց «մասնակցելու իր ընկերները,

ներկայացուցիչներ

են

եւ

ունեն

ե

իրա

որոշակի

Գ

խնդիրներ ու հանշ2Արեւմտահայ խորհրդի անդամներ են եւ' վերջ. այդ նարարականներ: խորհրդի հոգսերը այնքան շատ են. որ լիուլի բավական են համարում միայն դրանցով զբաղվելը: Ազգային համախորհրդակցության վեցերորդ նիստն է: Պատգամավորներից ամեն մեկը հայտնի է դարձնում, թե որ կուսակցգությունն '

իրեն առաքել: Անդրանիկին. ըստ իր հայտարարության,կուսակոր ուղարկել է. այլ Ռոստովի եւ Նախիջեւանի հայ համայնքը: Այս մի քայլով նահանջ էր կուսակցությունից, բայց բազում քայլերով ընդառաջ էր ժողովրդին: Համայնքը ժողովուրդ էր, մի փունջ, այլ ոչ միայն նրա բոլոր խավերից կազմված երփներանգ բանվորներ.միայն գյուղացիներ կամ ուսուցիչներ եւ ոչ էլ` միայն չունեւորներ կամ միայն ունեւորներ: Երբ ազգի գլխին լինել--չլինելու սուրն է կախված. Անդրանիկն ամբողջով ի մի Ճուլվելու. բոլորով զենքի դիմելու եւ լրիվ կազմով մահու եւ կենաց կռվի ելնելու կոչն է արձակում առանց դասակարգային եւ կուսակցական խտրության: որպես ոչ միայն Եվ այդ է որ կա Անդրանիկը. նախ եւ առաջ, անցյալ, այլեւ ներկա ու ապագա: Եվ եթե մեկն էլ անկոտրում դեմ է դասակարգային տարբեր ու հակոտնյա շերտերի միավորմանը աղհասարակ եւ դրանում չի ուզում տեսնել բացառություն եւ լսել բացառության մասին, թող նա էլ այդպես ասի, բայց հանուն նրա մենք չենք կարող ասել, թե չէ. Անդրանիկը դասակարգերից մեկին հրավիրում է. մյուսին վանում: Երբ ամբողջ ազգի դեմ է վտանգն ուղղված.ինչու պետք է մեկին զենքի կոչեր. իսկ մյուսին ասեր. թե դու գնա հեռու, նստիր տանդ. այս կոիվը քո խելքի ու սրտի բանը Նա նաեւ կանանց էր հրավիրում գործի եւ ծեր ու ջահելներին. չէ նա բոլորին էր զենքի կոչ անում. անկախ այն բանից. թե պահեստում ինչ էր նախատեսվում նրանց համար՝ հրացյան. մուրճ. թե բրիչ. կացին կամ մահակ: Եթե ուրիշ զենք չկար, ինչու պետք է ասեր, թե՝ չէ, կացնով բան չի դուրս գա կամ դագանակն ինչ է, որ իջեցնես քեզ հարվածողի գլխին: Այս մեկ: Մլուսը: Հայտարարելով, թե ինքն իրեն իրավունք չի վերապահում խոսել Անդրկովկասին,այսինքն որոշակիորեն Արեւելյան Հայաստանին. վերաբերող հարցերի մասին. Անդրանիկն ասում է՝ ես եկել եմ համախորհրդակցության ճակատի պահպանության մասին խոսելու. եւ այդ հարցի լուծմանը «իմ պարտականությանս բաժինը Եվ անմիջապես նկատում է այն. ինչն այս պատմության մուտքի. է

ցություն չէ

բերելու»

Ն

տ.

ԻՍ04,

1911թ:

«Հայաստան»,

Խ126.

7.

190.

1917թ.

խոսքում. ասվեց.

«Բայց ցավով որ ժողովը չի պիտի հայտնեմ. զբաղվում հայ ժողովրդի համար ունեկենսական նշանակություն ցող հարցերով. այլ կուսակցական հաշիվներով ու կրքերով կառաջնորդվի»: Կուսակցական հաշիվները. որպիսիք նա նկատի ուներ, ըստ իրեն՝ ժողովրդի հոգսերը չէւին, ավելին" դրանցով զբաղվելը ոչ միայն գործին օգնել չէր նշանակում. այլեւ ուժերի զուր սպառումով նրան մեծ վնաս էր տալիս: Հ...Մեր վիճակն ու կացությունը իսկապես վտանգավոր դրության մեջ կը գտնվի. մեր ադջեւ ցցված է հայ ֆիզիկական գոյությունը ժողովրդի ՍՄԲԱՏԸ պահպանելու հարցը»: Եվ եթե

ՋԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ

ՀԵՏ է, ուրեմն խոսքն էլ հարգն այս դրան պետք է վերաբերի: Բայց ի՞նչ է նկատում Անդրանիկը. «Դուք այս մասին կարծես չեք մտահոգվիր եւ տարված եք միմիայն

սոցիալիստական գաղափարներով»: Ա՛յ) թե որտեղից որտեղ դուրս եկավ: Ի՛նչ գործ ունի այստեղ սոցիալիստական գաղափարները քննադատաբար ակնարկելը, եւ մի՞թե ներկա գտնվող մյուս կուսակցական գործիչները ճակատը պահելու անհետաձգելի. կենսահույզ. Ճակատագրական հարցը քննելու փոխարեն տեսական ու քաղաքական այլեւայլ խնդիրների վրա են իրենց ժամանակը վատնել: Ռւրեմն, այդ էլ է եղել. որ Անդրանիկն իր խոսքի շարունակության մեջ ներկաներին հարկ է համարում հիշեցնել ու սթափեցնել. «Դուք հավաքված եք այստեղ, իբրեւ մի ժողովրդի ներկայացուցիչներ, անոր իղձերուն եւ ակնկալություններուն թարգման հանդիսանալու համար. բայց անոր ցավերով չէ որ կառաջնորդվիք. այլ զուտ կուսակցական հայեցողությամբ եւ մտահոգությամբ»: Բայց Անդրանիկը ոչ տարբեր դասակարգերի գոյությանն է դեմ, ոչ էլ կուսակու ցությունների: Նա պարզ հայացքով է դիտում եւ տեսնում ընդգըծում է այնպես,ինչպես որ կա: Եվ այստեղ է. որ հարկադրված բացել է իր մտքի ծալքերը եւ ասել իր իմացածը սոցիալիզմի մասին եւ իր վերաբերմունքն արտահայտել դրա նկատմամբ: Նրա կարծիքով դեռ վաղ է խոսել սոցիալիզմի մասին, վաղ եւ գուցե թե ապարդյուն: Տ

ՏԵԽ

սույն գրքի 5--7

էջերը:

Աշխարհն ինչպես

կա դեռ հաստատ է ու կայուն, նա դեռ այնպես խարխուլ չէ, որ ուր որ է փլվի եւ իր տեղըզիջի. «Դուք կը ճառեք սոցիալիստության մասին. բայց որ չափ որ աշխարհի վրա դրամ գոյություն ունի. գոյություն պիտի ունենա նաեւ գործարանատեր, բանվոր եւ այլն դասակարգ»: Դրամը կապիտալն է. ինչպես որ դրամատիրական կարգերը, համընդհանուր ընդունելություն գտած բառով ասած, կապիտալիստական կարգերն են: Ռրտեղի՞ց է լսել եւ ումի՞ց է սովորել Անդրանիկը այս բոլորը: Մութ հարց չէ սա: Հնչակյան ու Դաշնակցութ.յուն կուսակցությունների շարքերում էր եղել: Իսկ նրանց ծրագրերում հանգամանալից. որքան: էլ յուրովի, խոսք կար սոցիալիզմի՝ որպես տեսության եւ հասարակարգի մասին: Նյութեր էր հղել նրանց «Հնչակ» եւ «Դրոշակ» թերթերին.որոնց էջերում դարձյալ սոցիալիզմնէր պարզաբանվում եւ քննարկվում: է Պետք որ կարդացած լիներ: Իսկ մի՞թե քիչ բան ասվեց ու վերլուծվե: Դաշնակցության վիեննական համագումարում, երբ այնտեղ կուսակցությունը դեպի սոցիալիզմ կողմնորոշող «Կովկասյան ծրագրի» բուռն քննարկումներն էին ընթանում: Վերջապես, հենց թիֆլիսյան այս օրերին Թիֆլիսում թերթ կա՞ր, որում սոցիալիզմի մասին խոսք չլիներ՝ թեր թե դեմ: Այդ թերթերից շատերից հետ չէր մնում իրեն իսկ հովանավորած «Հայաստանը», որի հազվադեպ համարներում է միայն. որ սոցիալիզմը այս կամ այն կերպ չէր պարզաբանվում եւ վերլուծվում: Եվ. ահա համախորհրդակցգության հռետորական:իր խոսքում նա կտրականապեսժխտում է սոցիալիստական այն դրույթը. թե ձեւավորվելու է անդասակարգ հասարակու-

թյուն

որ

երկրի վրա հաստատվելու է համընդհանուր բարօրություն: է նա, «ՉԻ պիտի չքանան ոչ եւ

եւ

՞Ռչ. հայտարարում

դասակարգե

աշխարհի չարիքը»': Ելույթի լրագրական գրադում է: Բառացի՞, թե' ոչ բառացի: Առհասարա՞կ.հավերժորե՞ն չպիտի չքանան դասակարգերը. թե՝ պարզապես դեռ վաղաժամ է նման հարցադրումը: Կամ. գուցե. այսօր ժամը չէ ալդ մասին խոսելու, քանի որ ժամն է ազգի գոյատեւումը ապահովելու, նրա բնաջնջումը կասեցնելու: Եթե առաջինը հարցական է, ապա երկրորդը հաստատ է: է եւ այն, որ Անդրանիկը բանավեճ ուներ ԴաշնակցուՀաստատ հետ. թյան բայց ոչ նրա ամբողջի, այլ վերնախավի հետ: Այն նյութը. որը քննադատում էր նա, կուսակցության ամեն մի անդամի մեղքը չէր համարում: Այդքան ներդաշնակ չէր Դաշնակցությունը: Անդրանիկը լավ գիտեր նրա ներքին մեքենան: Ինքն էլ այնքան միամիտ ոչ

ալ

չէր, Է

որ Ն

մեկի

ու

մյուսի ասածը բոլորին վերագրեր. «Իմ

կարծիքով

տ:

դաշնակցության ճառախոսներու արտահայտած գաղափարները ամբողջ դաշնակցության արտահայտություններն ու տեսակետները չեն, մոնոփոլիստ խմբակի մը»: Կուսակցությունն ունի կենտրոն.ու այլ վերնախավ,որն էլ իր կամքն է թելադրում եւ ճնշում: Եվ նկատում է, որ նրանք որոշակիորեն ազգի հոգսերից խոսելու եւ նրա վերքերին բուժման միջոց գտնելու փոխարեն ինտերնացիոնալի մասին են խոսում եւ նրա անունից հանդես գալիս: Մտքերի այս կապակցության մեջ է, հիշում է իր նահատակված ընկերներին Գուրգենին, Աղբյուր որ Սերոբին, Գեւորգ Չավուշին. «Անոնք եւ նմանները, հազարավոր մարտիկներ.չինկան հանուն էնթերնասիոնալի. այլ՝ ազգի ու հայրենիքի ազատության նվիրական գաղափարին»: Ասում է եւ ոտքի կանգնում: Ահա սրանից հետո է, որ ոտքի է կանգնում ամբողջ դահլիճը: Որքան էլ ասեին, թե Անդրանիկն անուս մի հայդուկ է. զինվոր, փաստ էր, որ նա իր խոսքի հռետորական համոզչությամբ. իր մտքի տբամաբանականուժով նվաճել էր բազմակուսակցականդահլիճը, որում ազգի ղեկավար զանգվածն էր հավաքված եւ ազդեցիկ ուժը: Դրանից հետո արդեն նա տեղին է համարում ասել, որ նրանք. այդ ներկաները, որ մեծ--մեեծ գաղափարների եւ հեղինակությունների անուններից են հանդես գալիս, բոլորովին էլ այն չեն, այսինքն այն սոցիալիստները չեն. ինչպիսին իրենց հռչակում են: Նրա պատկեՈւ. սոցգիալիստրացմամբ սոցիալիստական գաղափարախոսությունն արժեքներ Իսկ ները միանգամայն ուրիշ էին: դաշնակցականներն էլ ներքնապես միաձույլ չէին, չկար նրանց մեջ ցանկալի այն միաբանությունը. որը մեծաքանակ ուժի դեմ փոքրաքանակ ուժի հաղթանակի տարրական պահանջն է: Չկար տարրական պահանջը: «Հայաստան» թերթի էջերում նրա աշխատակիցԱրշակ Սաֆրաս-

տյանը որոշակիորեն գրում էր Հայաստան աշխարհին Սոցիալիզմի անհարիր լինելու մասին: Նա այդ հիմնավորում էր տնտեսական զարգացման աստիճանի անհամապատասխանությամբ, գտնելով. որ նման մակարդակի դեպքում «սոցիալիստական իրավակարգի մասին մտածելը համահավասար է ազգային ինքնասպանության». որ այն կլինիոչ թե կառուցող, այլ «քանդիչ»: Սոցիալիզմի ժխտման մյուս պատճառը դիտվում էր հայկական «ազգ-պետության» դեռեւս ձեւավորված չլինելը. «Մենք քաղաքական կազմակերպությամբ դեռ ազգ--պետություն չեղած կը փորձենք : մեր սերունդը դաստիարակել սոցիալիստական աշխարհայացքո Այս նշանակում է. որ սոցիալիզմը զարգացման ոչ թե նախնական, անհամեմատ բարձր փուլ է: Ուստի տվյալ դեպքում ոչ թե այլ Սոցիալիզմն է ժխտվում, ոչ թե այն դասակարգային տեսակետից, ՛

|

«Հայաստան». 2.

11.

1917թ.:

պատմականորեն անընդունելի է համարվում. այլ ընդգծվում է նրա համար նախապայմանների բացակայությունը: «Հայաստան» թերթն ասես պարտք էր ստանձնել սոցիալիզմի "'գաղափարախոսությունը քարոզելու կամ. ավելի` ճիշտ, հատկապես հայ իրականությունումնրա կիրառելիությունը պարգաբանելու համար: Հենց դրան էլ մի ամբողջ ձիգ հոդվածաշար է Նվիրվել «Ընկերավարությունը եւ Տաճկահայաստանը» վերնագրի տակ: Իմաստը հետեւյալն է: Արեւմտահայ հեղինակը իր պատանության տարիներին, մի տասնամյակ առաջ, հիացմունքով ու ոգեւորությամբ է լսել աղքատի եւ եւ միջեւ եղած հարուստիտարանջատման, կապիտալիստի բանվորի հակամարտության մասին ուսմունքը: Եվ սուզվել է հույսի ու երազների ծովի խորքը: Ժամանակի ընթացքում գիտակցության. է եկել. չէ՞ որ մարդկային հասարակությունը վաղնջական օրերից պարփակել է իր մեջ ուժեղին ու թույլին. աղքատին ու հարուստին: Թե՛ թե՛ հունական ու հռոմեական եգիպատական փարավոնների օրոք, քաղաքակրթության ժամանակներում. եւ այդպես՝ դարեդար: Սակայն հեղինակը քսաներորդ դարի շահագործող բուրժուազիային եւ ընչազուրկ պրոլետարիատին չի նույնացնում նախընթաց դարաշչրջանների ճնշողի ու ճնշվողի հետ: Էական տարբերություններ է տեսնում: Ամբողջության մեջ կապիտալիզմն իր դասակարգային կազմով. շահագործման մեքենայով նա համարում է միանգամայն ուրույն հասարակարգ, որն ունի դրական գծեր ոչ միայն բացասական, այլեւ եւ աոհասարակ: Եվ ծագում է հարցը. ի՞նչ համեմատ նախորդների հաստատման

|

են Տաճկահայաստանի հարուստն ու աղքատը եւ միթե՞ դրանք են՛-այն դասակարգերը, որոնցով կազմված է կապիտալիզմը: Պատասխանը մերժողական է: Այսինքն՝ ամեն մի աղքատ ու հարուստ չէ որ պրոլետար է ու բուրժուա, ամեն մի ճնշում չէ. որ դասակարգային շահագործում է: Տաճկահայաստանը ոչ թե դրամատիրական (կապիտալիստական) երկիր է, այլ ֆեռդալական, ուր կան մինչեւ իսկ «մինչֆեոդալական կարգեր Ու սովորույթներ»':Եվ ժխտվում է կաՏաճկահայաստապիտալիստական տնտեսակարգի առկայություն նում: Արհեստավորները, սեփականատերերն ու սեփականազուրկները դեռեւս կապիտալիստական չեն. ոչ բառիս բո ւն իմաստով բուր.ժուազիա են, ոչ էլ պրոլետարիատ: Գյուղացու եւ սեւագործի ուսերին իջած հարկերն էլ վաղնջական ժամանակներինն են, այլ ոչ բուրժուականն ու կապիտալիստականը։Մասնավորապեսհայության ճնշումն ու շահագործումը բացատրվում է ոչ թե կապիտալիզմով. այլ երկրի սուլթանական կարգերով. բռնատիրության արեւելյան այդ մեքենայով: ՝

-

Հ

Ն

-

տ

ԹԽ68 14

«Անդրանիկ»

07.

1917թ:

Իսկ վերջում գլխավոր այն հարցն է, որին հետամտել է անդրանիկյան թերթի հեղինակը. Տաճկահայաստանի պես աղքատիկ ու խղճուկ մի երկրում արդյ՞ոք հող կա ընկերավարության եւ ընկերավարական կարգի համար: Պատասխանը մի բառ է՝ Ո՛չ': Բայց նպատակը միայն այդ բառը չէ: վ Հաջորդում է հեղինակի հետապնդած գլխավոր հարցը՝ ընկերավարական է Հայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցու է արդյոք: Եվ պատասխանը՝ընկերաթյունը եւ ընկերավարակա՞ն վարությունը իր բուն բովանդակությամբ երբեք Դաշնակցության գործնական ծրագիր եւ գործունեություն չի եղել. որքան էլ նա, իրապես միշտ, օգտագործել է դրույթներ ու ընդհանուր ֆրազներ, քաղվածքներ է բերել սկզբնաղբյուրներից. երբեմն էլ այն հոչակելով օրվա խնդիրն ու նպատակը: Մեկ է. նրա համար «Կարլ Մարքսը Մնացել է այնպիսի մի ուտոպիստ. ինչպես Թովմաս Մորը»: Այնպես որ. դարձյալ ընդգծում է թերթը. ընկերավարական բնույթի հոդվածների արտատպումն ու գրականության հրատարակումը չի խոսում այն մասին, թե Դաշնակցությունը եղել է ստուգապես ընկերավարական կուսակցություն: Հոդվածի հեղինակը. որն իր խոստովանությամբ դաշնակցական է. վերջում անդրադառնալով Դաշնակցության դերին ոուսական բուրժուական հեղափոխության հաղթանակից հետո, այնուամենայնիվ գտնում է. որ նա պետք է շարունակի իր գործունեությունը ղեկավար սկզբունք ունենալով ընկերավարությունը, պետք է ամեն կերպ աջակցի քաղաքական ազատ կարգերի ստեղծմանը. ժողովրդապետության հաղթանակին. պայքարելով «ազգային իրարամերժ ատելության» դեմ`: Ահա այսպես, թե երես առ երես գործի ժամին, թե մամուլի էջերում կատարվող տեսական վերլուծություններով. քննարկվում եւ քննադատվում էին Դաշնակցության թե ծրագրային փաստաթղթերը. թե նրա անցյալ պատմության էջերը, թե առօրյա քաղաքական գիծն ու գործունեությունը: Միանշանակ չէին կարծիքները: Մի դեպքում տարակուսանքներն էին գերիշխում, մի այլ դեպքում՝ ուղղակի մերժումը, իսկ երրորդում բացառված չէր, որ Դաշնակցությունը, որպես պատմական ուղի անցած եւ ծառայություն մատուցած կուսակցություն, հույսերով ներշնչվեր եւ ներկայի ու ապագայի գործունեության ուղերձներ ստանար: Անդրանիկը. որ այդ ամենը վատ չգիտեր, 1917-ի հոկտեմբերի 7-ին հրապարակ հանեց իր վճիռը: Այդ օրը «Հայաստան» թերթում լույս տեսավ խմբագրությանը հոկտեմբերի Տ-ին նամակ. «Պատճառները ինձ վերապահելով հասցեագրված կը հայտարարեմ դաշնակցական ընկերներուս, որ ես կը հեռաԼՆ տ 1. տ, Պ2. 1917թ: ԻԿ68. 13. 07. 1917թ: 2 Ն, տ. ԽՊ69. 1917թ. ՑՆ

որքան

Ըստ դաշնակցության շարքերե: Անդրանիկ»: էության սա չինելով ազգային համախորհրդակցության երկարաշունչ Ճառի կարճառոտ եզրահանգում, այդ ճառի բովանդակության բաղադրյալ մաս է եւ կազմվել է փաստորեն ճառին նախորդած մտորումների հենց ընթացքում: (Նույն հոկտեմբերի 7--ին էլ «Հայաստանը» հրապարակել է ճառի համառոտացված տեքստը): Լինելով բացարկ կուսակցությանը, նամակը ոչ միայն բացարկ չէր գործին, այլ, ընդհակառակը, գործի մի նոր ինքնապարտավորեցում էր: Հենց նույն տեղում, որպես նամակի հետագրություն. կարդում ենք. «Ազգային համախորհրդի

նամ

-

ուշադրության: Ազգային համախորհրդակցությունեն կազմված մարմինը եթե կը հրյսմմայե իմ վրա .ինկած պարտականության եւ գործի բաժինը կատարել, ամենայն ուրախությամբ պատեմ ընդառաջ երթալ անոր կարգադրություններուն: րաստ Անդրանիկ»:

է նույն Անդրանիկը մնում ինքը: Հայրենիքը եւ ազգը վերին սրբությունն են. նրանց ծառայելը պարտականություններից գերագույնը: Բացահայտվում էր դարձյալ կուսակցականության` մասին անդրանիկյան նույն փիլիսոփայությունը. այս կամ այն: կուսակցության անդամ լինելը'՛ չի որոշում մարդու կամքն ու նրա դերը. քանի որ կան հայրենիքն ու ժողովուրդը. որոնց հոգսն ու պատգամը յուրաքանչյուր առանձին դեպքերում վեր են ամենից: Հեռանալով կուսակցությունից, մնաց նույն հայրենիքի որդին ու նրա հլու-հպատակ կամակատարը: Եվ զուր էր Սոցիալ--դեմոռկրատական բանվորական հայ կազմակերպության պարագլուխ Բախշի Իշխանյանը հռչակում, թե «Հայաստան» թերթը ուրիշ մի հոսանք է: Դաշնակցություն : կուսակցության մեջ. այն անվանելով Հանդրանիկյան հոսանք» Կուսակցության շարքերից հեռանալու հայտարարություն, առավել է դարձնում. քան պարզ որ ժխտելով մեկին, Անդրանիկը նոր արահետ է բացում, ուրիշ ճանապարհ է մատնանշում. ազգովին համախմբվել. միաձուլվել գլխավոր վտանգի դեմ թե մտքով ու հոգով. թե աշխատասիրությամբ, թե ամբողջ ֆիզիկական կարողություններով: Տվյալ պատմական պահը կուսակցություններից մեկի հարցը չէ. որ դնում էր, այլ բոլորի՝ ներդաշնակի թե մերժողի ուժերի լիակատար 4ուլումը: Սա, ի միջի այլոց, չէր էլ նշանակում, թե նա ու կուսակցությունների գոյության գործունեության անհրաժեշտությունն է ժխտում: Ռ'չ: Նա տվյալ պահին նրանց հակամարտությունն ու լուծմանը բոլորի՛ առճակատումն է բացասում եւ գլխավոր: խնդրի ուժերն է հրավիրում: Նշվածը Դաշնակցությունից հեռանալու դիրքորոշիչ պատճառաբանությունն էր ու որոշակի առիթը: Բայց կային `

՝

Ն

տ.

ՈՏ,

07.

1917թ:

վերաբերյալ նույնպես անդրանիկնրա կարծիքով ապրանք չէ. ՛որ յան բացատրությունը. անհատը կուսակցությունը ուզածին պես առուծախի առարկա դարձնի: Հեռանալու պատճառների մեջ նա չի մոռացել հատուկ ընդգծել Դաշնակցության 1907թ. հեռացումը սկզբնափուլի դիրքորոշումից (Արեւմտահայաստանից Ռուսահայաստան),, երիտթուրքերին, նրանց գլխավորած հեղափոխությանը եւ հռչակած կեղծ սահմանադրական նաեւ

`

տարիների խմորումը

եւ

դրա

Դաշնակցո

լոզունգներին տուրք տալը, ավելին, հետագայում էլ երիտթուրքերի միջեւ համաձայնության կնքումը... Ընթերցենք «Հայաստանի» էջերում զետեղված մի Հեղինակը իրեն անվանում է «տաճկահայ սոցիալիստ» եւ դիմում է որպես ընկերոջ դարձյալ մի հայ սոցիալիստի, որը հայ մարքսիստ--լենինյանների պարագլուխ բոլշեւիկ Ստեփան Շահումյանն է: է: Նամակի իմաստը. որը Օրը 1918 թվականի հունվարի 11-ն ու է: է հետեւյալն Շահումյանական զարմանք զայրույթ, բայց իրաները հայտարարում են ազգերի ինքնորոշման' իրավունք. կանում. երբ գալիս է պահը. խանգարում են ազգերից մեկի կամ մյուսի այդ իրավունքի իրականացմանը, դիմելով մինչեւ իսկ ռազմական ուժի օգտագործմանը: Բերված օրինակը Կովկասն է, որտեղ հայերը, վրացիներն ու ադրբեջանցիները «ապրելու նոր պայմաններ են ստեղծում», մինչդեռ դրա դեմ ծառանում են սոցիալ--դեմոկրատները «հենված ռուս բանակի վրա»: Եվ դրանից բացի, հեղինակը նկատում է, որ բոլշեւիկները տվյալ օրերի փաստաթղթում մահմեդականներին կոչում են ուղղակի մահմեդականներ, առանց Սոցիալական խտրականության. իսկ քրիստոնյա ժողովուրդները նրանց համար շերտավորված են' բանվոր. գյուղացի, հողատեր. հողազուրկ... Սա ի՞նչ արտոնություն է եւ հանուն ինչի՛: այն խտրականության, Նամակը խտրականության դեմ է, բայց որին հայ ժողովրդի քիչ թվով զավակներ չեն զոհ գնացել եւ դեռ կզոհվեն. եթե ազգերի ինքնորոշման իրավունքը հդչակվի Ճեւի համար, իսկ մնացած լոզունգներն- էլ հրապարակվեն,ասես ուղիղ հակառակը կատարելու համար»:

չեւ

«Բաց նամակ

սոցիալիս

|

Ձայն տանք Սեպուհին: Դաշնակցությունից հեռանալը կարեւոր հարց է, նա, անշուշտ. չի կարող կարծիք չունենալ: Թվում է, թե հարցի մեջ չի խորացել: Կարծես թե հենց այնպես, ի միջի այլոց, հարեւանցիորեն ակնարկում է' «Անդրանիկ ինքզինքը հեռացած կը համարեր կուսակցութենէն եւ կը մերժեր ենթարկվիլ Է տանչ.

«Ձօր. Անդրանիկ 01. 1918թ.:

11.

Փ.. 1921թ.: Կըխօսի»,

«Բաց նամակ Ս.

Շախւմյանին». «Հայաս-

-

Սա կուսակցական կարգապահութեան»': պարզապես Հեւ է: Իբրեւ է թե Անդրանիկը մի քանի հոդված հանձնել Դաշնակցության, այդ օրերի գլխավոր. «Հորիզոն», թերթին. նա էլ մեկ--երկուսը տպել է, մյուսները՝ ոչ, եւ դրանից էլ Անդրանիկը որոջել է անկախ լինելու համար իր թերթն ունենալ ու այլեւս ոչ ոքի չխնդրել:"Անմիջապես գտել է արեւմտահայ մի քանի երիտասարդների, շարունակում է Սեպուհը, որոնցից ձեւավորել է խմբագրության կազմը, եւ նրանք էլ ասպարեզ են հանել «Հայաստանը»: Բնականաբար, դրանիցհետո խմբագրություննէլ չի զլացել գովասանքի մեջ շլացնել իրեն ծնունդ տվող Անդրանիկ բարերարին: Այստեղից էլ Անդրանիկիայնքան շռայլ գովքն ու մեծարումը: Եվ կարծես թե ուրիշ ոչինչ: Դրանից հետո «Հայաստանը» օր առ օր ու համար առ համար քայքայել է «Հորիզոնի» տիրակալ կողմնակիցների ջղերը. որոնք էլ տեսնելով անդրանիկյան թերթի ձգողական ուժն ու հարաճուն ծավալումը, փորձում են խելքի բերել Անդրանիկին եւ պահանջել, որ վերջ տա «Հայաստանին», իբրեւ «Հորիզոնին» ավելորդ զուգահեղականության, որը վայել չէ միեւնույն կուսակցությաններնում: Այդ առաքելությամբ' Սեպուհը, Ռոստոմն ու Անդրանիկի վաղեմի մարտընկեր Սեբաստացի Մուրադը այցելում են Անդրանիկին: Այցելում են ու սկսում հենց նրանից, որ Անդրանիկին պատիվ չի բերում. որպես կուսակցականի, «Հայաստանի» զուգահեռ հրատարակումը, որն էլ իր հերթին անհարմար վիճակ է ստեղծում «Հորիզոնի» համար: Անդրանիկն հիշեցնում է ոչ թե ձեւը, այլ թե ինչպես Ոստ էության. այլ ոչ իր առջեւ փակվեցին «Հորիզոնի» դոները: է ստացել եւ այցելուները դատարՋրույցը ապարդյուն կաճեռն վերադարձել են: Մանավանդ որ Սեպուհն էլ Անդրանիկին հիշեցրել է նրա զենքի. այլ ոչ գրչի մարդ լինելը, զուր ու ավելորդ Խոսելն այլեւս համարելով նրա լրագրական հավակնությունները: դառնում է անհնար եւ անիմաստ: Սեպուհը կարեւոր միտք է արտահայտել, մի բան, Անդրանիկն ինքը որեւէ անգամ հարկ չի համարել հրապարակել:Միտքն այն է, է սկսվում Դաշնակցություոր «Հայաստան» թերթի հրատարակումով նից Անդրանիկի վերստին հեռանալը': Եվ դա .ճշմարտություն է: Անդրանիկը Դաշնակցությունից գաղպփարապեսու. քաղաքականապես հեռացել էր 1917--ի ապրիլյան օրերից, երբ Թիֆլիսի փողոցներում մանուկները գոռում էին ու հրավիրում. «Գնեցե՛ք «Հայաստան» թերթը». «Գնեցե՛ք Անդրանիկի թերթը»... Եվ հենց այդ օրերից էլ

անմիջապես

պատահմամբ

ընթացք

որը

Անդրանիկն:անկախ էր (

Սեպուհ...

հատոր Ա.

էջ

ու 304:

անջատ. ուներ իր գաղափերախոսությունն

Ն

տ.

Ի

Ս

էջ

301-310:

ընթերցողների մեջ ստեղծվում էր նրա համախոհների հետեւորդների մի նոր հոսանք. եւ այլեւս խզված էր գործնական կապը կուսակցության հետ: Մենք արդեն տեսանք. որ նա համախորհրդակցությանը ներկայացել էր բոլորովին էլ ոչ Դաշնակցության մասին հարկ համարեց կողմից կամ նրա անունից. եւ որ այդ հոչակել նաեւ մամուլում: ու

իր թերթը.

ու

.

8 ԴԻՎԻՋԻԱՅԻ

ՈՒ

ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆՇԱՆԱԿՎԵԼՆ,

ԿՈՉՈՒՄԸ

ԳԵՆԵՐԱԼԻ

( Դեկտեմբեր 1917թ.

--

հունվար 1918թ. )

Բարդ քաղաքական իրավիճակ է ստեղծվում Անդրկովկասում 1917-ի հոկտեմբերի 25--ին Կերենսկու Ժամանակավոր կառավարության անկումից եւ Լենինի գլխավորած ժողկոմխորհի իշխանության գլուխ անցնելուց հետո: Ազգերի ինքնորոշման եւ նրանց քաղաքացիական իրավահավասարության մասին ի սկզբանե բոլշեւիկների եւ մանավանդ տվյալ պահին ժողկոմխորհի հռչակումները երկրամասի Ժողովուրդները ընդունում են անկեղծ ըմբռնումով եւ ելնում են վաղեմի ձըգցարիզմի լծից ազատության եւ անկախության իրենց, տումներն իրականացնելու, որը զանազան ձեւեր է ընդունում: Նոյեմբերի 11-ին Թիֆլիսում իրեն համերկրային փաստացի իշխանություն է հայտարարում Անդրկովկասյան կոմիսարիատը: Վերջինս կազմված էր հիմնականում երկրամասի գլխավոր ազգային քաղաքական կուսակցությունների՝ վրաց մենշեւիկների, մուսավաթականների եւ Դաշնակցության ներկայացուցիչներից: Հաջորդ տարվա փետրվարի 10-ին նրան փոխարինում է, ըստ էության նույն քաղաքական կազմով, Անդրկովկասյան սեյմը եւ երկրամասն էլ հոչակվում է որպես միացյալ ֆեդերատիվ հանրապետություն: Հոկտեմբերի 25--ից հետո Բաքվի բանվորական խորհուրդը անհապաղ կանգնում է ժողկոմխորհի կողմը: Երկրամասի միանգամայն հակադարձ կողմում, Թուրքիայի զավթած հայկական հողերի շարունակություն կազմող Սարիղամիշ քաղաքի զորակայանը ապստամբում է եւ նույնպես ճանաչում խորհուրդների իշխանությունը: Աբխազիայի աշխատավոր ժողովուրդը 1918-ի փետրվարին է ապստամբում եւ Աբխազիան հոչակում .խորհրդային: 1918--ի ապրիլի 25-ի ն Բաքվի ապրոլետարիատն է ձեւավորում իր խորհրդային կառավարությունը. հանձին Ժողկոմխորհի, որի նախագահն էր Ստեփան Շահումյանը: Ի վերջո.

`

Սեյմը իրեն ցրված է հոչակում. տեղի տալով նույն Վրաստանի օր. հանրապետության, ամսի 27--ին՝ Ադրբեջանի եւ Հայաստանի պեորպես ինքնանկախ հանրապետությունների, 28--ին տական միավորների. հոչակմանը: Հայության համարայս նշանակում էր. որ դարերի ընդմիջումից հետո վերականգնվում էր իր ազգային պետականությունը, որը գոյատեւեց մինչեւ 1920 թվականի դեկտեմհոկտեմբերից մինչեւ 1918-ի բերի 2--ը: 1917-ի մայիսյան վերածննդի օրը եւ ոչ պակաս նաեւ հետագայում. հայ ժողովուրդն իր արեւելյան ու արեւմտյան հատվածներով նորից ապրեց ծանր փորձությունների եւ սխրագործություններիի մի աննախադեպ պատմություն, որի անբաժան մասն է կազմում նաեւ Անդրանիկի այդ օրերի կյանքն ու գործը: Երեք ազգային հանրապետություններիձեւավորումը նոր էջ բացեց երկրամասի ժողովուրդների դարավոր պատմության մեջ: Սակայն դա եղավ այդ հանրապետությունների նոր--նոր խմորման ու ինքնաճանաչման, ներքին կյանքի Ճեւի ու բովանդակության դեռեւս ոչ լրիվ պարզորոշման ձւ կառուցման, միջհանրապետական հարաբերություններում հնուց ժառանգված եւ սրման թեեւ հարուստ նորածագ բարդությունների հարթման ու Այդ պատմության. բայց Սոսկ կարճատեւ մի ժամանակաշրջան: ընթացքում հանրապետությունների ներազգային եւ միջազգային երկպառակությունները չվերացան, ներքին սոցիալ--քաղաքական հակամարտությունը շարունակվեց: Ամեն ինչ վարպետորեն օգտագործեցին ու չարաշահեցին դրսաշխարհիկեղծ բարեկամները, թաքնված ու բացահայտ թշնամիները, որոնք ոչ միայն հենց դրան էին սպաԽում. այլեւ հրահրում էին: Նման պայմաններում հայոց ազգային պետականությունը 1920 թվականի դեկտեմբերի 2--ին. արտաքին անդիմադրելի Ճնշման իրավիճակում ուժասպառ, իր տեղը զիջեց Խորհրդային Ռուսաստանի հետ կապված բոլշեւիկյան ուժերին, ճաՆաչելով 1920թ. նոյեմբերի 29-ին Հայաստանի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետության ստեղծման մասին նրանց հոչակած հրովարտակը: Դարձյալ պետք է որոշվեր Անդրանիկի տեղը: Դա պետք է անեին կամ ինքը, կամ նորաստեղծ իշխանությունները: Տե՛ղը: Ավելին պետք չէր: Գլխավորը դերն էր, որը ինքը գիտեր: Հոկտեմբերյան օրերից առաջ Դոնի Ռոստովում գտնված:ժամանակ աճապարելով Թիֆլիս վերադառնալ. բախվում է մի անակնկալի: Ռուսաստանի օգտին արտասանած խանդավառ ճառերից կարծելով. թե բոլշեւիկ է. տեղի սպիտակ կազակները շրջապատում են նրա տունը եւ այդպես երեք օր պահում պաշարված դրության մեջ: Ներսից. իր հետ գտնվող մի քանի զինված ընկերների հետ. դիմադմայիսի 26--ին.

է տեղի՝ Անդրանիկին հասնում մինչեւ որ լուր կռիվների օրերից իմացող կազակներին,՛որոնք պաշարումից նրան ազատում եւ անգամ ուղեկցում են մինչեւ ԳանՃակ': այն պահին, երբ Կովկասյան ճակատի Պուս Թիֆլիս է հասնում էին զինվորները հապճեպ ընտանեկանօջախները: խորհուրդը, հոգսերի մեջ ընկղմված, լարված օրեր էր ապրում: Նիստերն ու բանավեճերը անընդմեջ էին, ամեն մեկն ուներ իր առաջարկն ու վճիռը: Բայց. անկախ դրանից, բոլորն էլ ցանկանում էին ու ձգտում, որ շուտափույթ ձեւավորվի մի երկրապահ զորամաս, որպեսզի անհապաղ պահապան կանգնի ռուսական բանակի լքած հայկական գավառների գյուղերին ու քաղաքներին: Նախապես էր հայտնի դիվիզիայի երկրապահ արտահայտիչ անունը. որի հրամանատար նշանակելու հարցը սկզբից էլ շատերի համար ու պարզ անվիճելի էր. մյուսների համար' մեծ վեճերի առարկա: Մյուսները Դաշնակցության մի քանի պարագլուխներն էին: Հարցը ծագեց նրանց հետ Անդրանիկի սուր գժտության եւ մանավանդ նրա հեռանալուն անմիջապես հաջորդած շարքերից կուսակցությվյն մթնոլորտում: Մարդիկ լարված կատարվածը որպես անձնական վիրավորանք ընդունելով. երեւութապես երկու պատճաղ բռնեցին. մեջտեղ բերելով. այն էլ դիվիզիայի հրամապետք չէ Անդրանիկին "նատարի պոստում.թուրքերի ժանիքները սրել, եւ ապա' Անդրանիկն այնքան ուսյխլ չէ. որ դիվիզիայիհրամանատար կարգվի: Երկուսն էլ. որքան հակաճառողների համար հարմար էին թվում, նույնքան խորն էին խոցում Անդրանիկի սիրտը: Վեճը երկարում էր, իսկ Անդրանիկը Շրերն ու ժամերն էր հաշվում: Եվ որքան երկարում. էր, այնքան ավելի էր Երկիրը դատարկվում դուսական զորքերից եւ այնքան ավելի թշնամին խնամքով էր նախապատրաստվում Անատո լիականի խորքերից մի հարվածով մինչեւ արեւելահայոց սահմանը հասնելու եւ դեպի Բաքու տանող հեռուները մխրճվելու համար: ու Չհամբերեց մինչեւ վեճերի հանդարտումն հարցի լուծումը: ուսն եւ Հրացանն ուղիղ գնաց բանակային հրամանատարուառավ թյուն. որպեսզի վաղը եւեթ ռազմի դաշտ մեկներ որպես շարքային զինվոր, քանի դեռ թուրքերի զորքերը շարվեշարան դեպի՝ կովկաս յան սահմանները չէին շարժվելշ: Գուցե նաեւ սրանից ցնցվեց Հայոց ազգային խորհուրդը. որը ի վերջո համաձայնեց Անդրանիկին Հայաստանի երկրապահ դիվիզիայի հրամանատար նշանակելու մըտքի հետ եւ նրան այդ պոստում նշանակելու վճիո կայացրեց՝:

րում

են.

".915թթ.

Արեւմտահայ

"2

հ.

Ա.

իրենց վերադառնում

եւ յուշերը». 1932թ. «Անդրանիկի կէանքը. պատերազմները

էջ

329--330:

Ց

«Արե:

Դ

09.

1927թ.

էջ

244-246: Սեպուհ....

:

Կովկասյան ճակատի զորքերի գլխավոր հրամանատարի 1917--ի 22--ի գաղտնի հրամանով էր Ճեւավորվել երկրապահ դվկտեմբերի որը բանակային պաշտոնական փաստաթղթերումնաեւ դճզիզիան, առանձին հրաձգային դիվիզիա անվամբ էր. եւ նույն էլ Անդրանիկը նշանակվել է նրա հրամանատար':Այդ Կովկասյան ճակատի զորքեր կոչվածը նրանք էին, որոնք ժամանակ պատերազմի ժամանակ գտնվում էին Թուրքահայաստանի եւ Թուրքիայի' նվաճված այլ մարզերի գլխավոր կոմիսարի ենթակայության

Հայկական

ժամանակից

ներքո:

'

՝

:

Այնուամենայնիվ. դիվիզիան դեռ ավարտուն կերպով Ճեւավորված չէր, այն դեռ ստեղծման, համալրման ընթացքում էր: Դեռ գործ կար անելու, որին շարունակեց իր ջանքերը նվիրել Հայաստանի ապահովության խորհուրդը. որի անմիջական հովանավորության ներքո էր գտնվում երկրապահ դիվիզիան. միաժամանակ. որպես` հայկական կորպուսի զորական Ստորաբաժանումներից մեկը: Նորից ճակատագրի բերումով, միասին ասպարեզ ելան Նազարբեկովն ու Անդրանիկը, առաջինըձեւավորվող հայկական կորպուսի, Ամեն երկրորդը՝նրա կազմի մեջ մտնող դիվիզիայիհրամանատար: մեկը յուրովի առաջադրվեց: Նազարբեկովն իր զորավարական բարձր արվեստի, զորավարների անադարկելի հարգանքը վայելելու, իր կյանքի ընթացքում երեք տարբեր ժամանակների պատերազմներում զբաղեցրած պաշտոններում ցուցաբերած զինվորական արիության եւ հրամանատարական բարձր ձիրքի համար: Անդրանիկը՝լայն ժողովրդականության եւ բացառիկ հերոսականության համար.նրա՛ համար, որ այդ պաշտոնի համար հարմար թվացող թեկնածությունների մեջ ուրիշ մեկը չկար. որը դրան այնպես արժանի լիներ, ընդունելի ու անմրցակից։ Դա թելադրվում էր միաժամանակ այն նպատակներով, որոնց համար ստեղծվել էին կորպուսն ու դիվիզիան: Առաջինը պետք է կազմավորեին արեւելահայերը, երկրորդը՝ արեւմտահայերը: Երբ Թիֆլիսի առաջնորդարանում ընտրվելիս Ապահովության խորհրդի կազմում անցան երեք ռամկավար, երեք դաշնակցական եւ երկու հնչակյան. դրանից հետո ամեն մեկն իր հերթին, ձգտելով հեռու մնալ Ժողովրդի զայրույթից եւ նրա ծափերին արժանանալ, արդեն Ճեւավորվող երկրապահ դիվիզիայի հրամանատարի համար բարձր հնչեցնում էր Անդրանիկի անունը: Որովհետեւ առաջնորդարանի բակում լեփ--լեցուն կուտակված ժողովուրդը րոպե աո

Յ

րոպե սպասում էր, որ իր վճիռը հաստատվի: ՀՀ ՊԿՊԱ. Ֆ. 370, ց. 4. գ 12 Թթ 3 «Անդրանիկի կեանքը... «Արեւ».

Հ

09.

1927թ.

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

Ֆ.

370.

ց.

1. գ

էջ 247-250:

6""

առայժմ Արեւմտահայ խորհրդի վճիռն էր: Պետք է, որ՛ Ազգային խորհրդի համաձայնությունը: արեւելահայոց լիներ Իսկ այնտեղ բոլորովին թարմ էր Դաշնակցության շարքերից /ԱնդԻնչրանիկի հեռանալուհայտարարության ճնշիչ պե՞ս պետք է այնտեղ նստած Դաշնակցության պարագլուխների ձեռքերը վեր բարձրանային նրա օգտին քվեարկելու պահին: Եվ ծնվեց հակոտնյա մի վճիո, որի համար եւ բառը. եւ բովանդակությունը փոխառնվեցին Հին Հոոմի պատմության գրքերից. դիվիզիայի հրամանատարությունը հանձնել ոչ թե մի հոգու. այլ երեք հոգուց մի խմբի, ինչպես որ եղել էր Հին Հռոմում, մեր թվարկությունից առաջ' 60 կամ 59 թվականին: Այն ժամանակ երկրի պետական գործերը վարելու համար որոշվեց ստեղծել եռապետություն (տրիումվիրատ). կազմում Ժամանակիերեք ականավոր քաղաքական ու ռազմական գործիչներ՝Հուլիոս Կեսար, Գնեոս Պոմպեոս ու. Մարկոս Կրասոս: Իսկ հիմա առաջարկվում էին Դաշնակցության երեք թեկնածուներիանուններ՝Սեպուհ. Ռուբեն եւ Վահան Փափազյան: շլացուցիչ տաԵվ, դարձյալ կրքերի բորբոքում եւ բանավիճելու ղանդի պոռթկում: Ազգային խորհրդի այդ հարցին նվիրված առաջին նիստը սկսվեց վաղ առավոտից եւ տեւեց գրեթե ամբողջ օրն ու գիշերը: Նախագահողն էր պերճախոս Ավետիս Ահարոնյանը: Եվ. մեկ է, ոչ մի արդյունք Խորհրդի կազմում մեծամասնություն ունեցող դաշնակցականների միտքը չէր հաշտվում Անդրանիկի թեկնածության հետ. ինչպե՛ս կարելի էր. իրենք լինեն մեծամասնություն, իսկ ընտրվողը իրենց ընդամենը երեկ բացարկ հայտարարած մեկը... Է ի՛նչ միտք ունի մեծամասնություն կազմելը.երբ նրա կամքը չի անցել է առաջին գերիշխելու: Այս մթնոլորտում Նիստը, բացաէ վայել Անդրանիկը: Երկրորդ օրը դահլիճ է մտել Անդրանիկը: Եվ ուղիղ գնացել. բազմել է նախագահող "Ահարոնյանի հետ կողք կողքի: Նշանակում է' նա պետք է տեսներ ովքեր են իրեն դիմադիր -եւ լսեր նրանց պատճառաբանությունները, իմանար, թե ինչպես են իրեն, անուսի՛ն, մերժում ու հիմնավորում ուսյա՛լ մարդիկ. որոնց երազանքը դիվիզիայի գլուխ իրեն տեսնելը չէր: Կարծես թե Սեպուհը, Ռուբենն ու Փափազյանը հենց հատուկ ռազմական դպրոց էին անցել եւ ամբողջ կյանքում բանակներ վարժեցնելն էր նրանց գործը եղել: Հակադրության նպատակով առաջադրվողներից ու հավակնորդներից ոչ մեկը չէր կարող երես առ երես համարձակորեն առարկել Անդրանիկին եւ իրեն նրանից վեր դասել: Ջուր կլինեին նաեւ Սեպուհի համարձակ ջանքերը: Նրա հետ ռազմի դաշտից խույս տալու օրերից էր հարցը պարզ: Այնպես որ ամեն մեկին առանձճին--պռանճին. եւ բոլոր Բայց

դա

նաեւ

տպավորությունը

"

բաղկացած

որին

.

"

"

`

երեքին միասին Անդրանիկը կարող էր հարց տալ. թե այդ ե՞րբ եւ եւ հրամանատար եղել. մի որը նույնպես զարմանքով ու զայրույթով հարցնում եւ որի մասին խոսում էր դրսում խմբված ամբոխը: Համենայն դեպս: Այդ եւս օրը վեճը երկար է տեւել: Թվում է, թե աթոռակին նստած նա է զսպել իրեն: Ի վերջո, ելել է տեղից. ելել է ու գուցե թե հազիվ բոլորին էլ Թվացել է. թե սովորական վեր կենալ չէ դա. այլ զայրույթի անսովոր պոռթկում: Կարող էր թվալ բոլորին միատեղ ու գուցե նաեւ ամեն մեկին առանձճին--առանձին, որովհետեւ ասեկոսեներին պատշաճ հակահարված տվողները ոչ թե այդ դահլիճում էին, դրսում. այնտեղ. ուր ժողովրդի զանգվածային այլ էր խմորվում: Բանավեճին ներկան ու մասնակիցը իր հուշերը թերթին հանձնելով Անդրանիկի մահից ընդամենը մի քանի օր անց, նկատել է, որ Ահարոնյանն էլ, Անդրանիկին զայրացած կարծելով, փորձել է հանգստացնել նրան. խոսքը մի ուրիշին տալ, բայց Անդրանիկն արդեն սկսել էր իր ճառը: Եվ մեր բոլոր սպասելիքներին հակառակ է խոսել: Չի ասել մեր հենց նոր, վերեւում, կարծածներից եւ ոչ մեկը: Գուցե նաեւ զայրացած է եղել. բայց միայն ներքուստ:Համենայն ե՛ւ բառերն ու միտքն են մեղմ ու հանգիստ եղել, դեպս արտաքուստ ե՛ւ արտահայտության շեշտերը: Հայրենիքի սերը ճչոց չէ, ցուցանակ չէ եւ ոչ էլ բառերի կույտ՝ լեզվի ծայրին ամեն րոպե պատրաստ: Դարձյալ Անդրանիկն ինքն է իր հետ եղել. որը.ոչ թե ոգեւորության ու քաշքշուկից բորբոքված զայրույթի վերին բարձունքներից է իջել իր խոսքից առաջ, այլ կարծես թե հենց նոր ատաղձագործի ուրագն է ձեռքից վար' դրել եւ ազգիղեկավարներից իր խոսքն ասելու իրավունք խնդրել. «-Ես հասարակ գյուղացի մըն եմ, իսկ դուք համալսարանական մարդիկ: Դուք կարդացած եք այս մատյանները, ասել է ու պատի ես չեմ կարդատակ շարված պահարանները մատնացույց արել, ցած, բայց կը ճանչնամ հայ ժողովուրդը, կը զգամ անոր ցավերը. թշնամին Երզնկա հասած է...»`: Ականատեսը չի մոռացել: Որովհետեւ նրան էլ թվացել է. թե գեղջկական անպաճույճ խոսքի վրա դահլիճում փոթորիկ Է բռնկել եւ ցասումնալից Անդրանիկը խոսքեր չէ, այլ շանթեր է հղել ներկաների կողմը. ձեռքը թրի բոնակին. աչքերը կայծակնային, խոսքերն ասես ներկաների ահասարսուռ գլխներին իջնող ռումբերի պայթյուն... Իրականում ոչ ռումբ. ոչ էլ պայթյուն: Այդպես միայն կարող էր դեռ ավարտվել, այլ ընդհատվել թվալ, որովհետեւ պատերազմը

որտե՞ղ էին նրանք իրենից լավ ռազմիկ

չառ

կարծիք

--

--

`

«Արե».

3.

09.

1927թ.:

Ն

տ:

չէր

ընդհատվել էր այն պահին, երբ կռվող, դիմադրող հիմնակա բանակը, ոչ թե ճամպրուկային տրամավճռական ուժը՝ ռուսաց դըրության մեջ էր. այլ արդեն տունդարձի ճանապարհին: եւ ոչ ոքի չէր սպառնում, Անդրանիկը գործի ելնելու կոչ էր անում եւ ժամ մի օր. անգամ րոպե ոչ թե ամբողջ այլ նույնիսկ մի ուշանալու ահավորության գիտակցմանն էր մարդկանց բերում: Իսկ գնալ՝ մեկ է, ինքն արդեն վճռել էր վաղն եւեթ ռազմի դաշտ շարքային թե հրամանատար: Եվ դահլիճը մի պահ վերապրում է զինվորին մարտից ետ չպահելու. նրան կովի ժամին մենակ չթողնեեւ ոչ միայն մարտիկի դերում. այլեւ պատշաճ լու կարեւորությունը տեղում տեսնելու անհրաժեշտությունը՝ Մարտիկը Անդրանիկն էր: Նրան չպետք էր մենակ թողնել: Նրան չպետք էր գործից ետ պահել: Նրան չպետք էր ուժերի կիսով ու քառորդով օգտագործել: Եվ այստեղ մարում են առարկության կրքերը: Դրսում լսվում են հավանության եւ շնորհավորանքի ծափերն ու բացականչությունները: Երկրապահ դիվիզիայի նորապսակ հրամանատարըելնում է պատշգամբ՝ ժողովրդին իր շնորհակալության խոսքն ասելու եւ անորոշության մշուշից դուրս բերելու համար: էր ու

եւ

արր

Մի դիվիզիա եւ մի կորպուս. ռոմանտիկներին կարող էր թվալ. թե այդքանը բավական էր հարձակվող բանակի դիմաց: Շուտ ոգեւորվողները կարող էին կարծել, թե ահա, արդեն, թշնամին ետ է մղված, է, եւ հայերն արդեն իրենց պապենական հաղթանակը պատրաստ տներում հանգած օջախների կրակն են բոցավառում: Քիչ չէին հայերի մեջ ռոմանտիկները: Եվ առհասարակ հայության խոսքը քանի հազար տարի ի վեր ոգեշունչ, էր եղել ու պատկերավոր: Այդ ամբողջի ակունքը իր իսկ ծննդյան մասին ժողովրդի երեւակայած. հրաշք պատկերն է, Երկնէր երկին. երկնէր երկիր. Երկնէր եւ ծովն ծիրանի. Երկն ի ծովուն ունէր եւ զկարմրիկն եղեգնիկ. Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր. Եվ ի բոցոյն վազէր խարտէաշ պատանեկիկ. Նա հուր հեր ունէր, Ապա թէ բոց ունէր մօրուս, Եվ աչքունքն էին արեգակունք: Քանի դար հետո մի Եզնիկ Կողպացի փիլիսոփա նորընծա մաշտոցյան այբուբենովհայոց երկունքի ու գոյատեւման իմաստասիրության գրավոր հենասյունը դրեց. եւ նույն այդ օրերին ու տարինե444

րին մի Եղիշե վարդապետ հայոց ազատագրության կովի իրական պատմության քաղցրալեզու դասագիրքը հանձնեց սերունդներին՝ որս որ կարող էր հայապահպանությանիր խորհուրդն ու պատգամը: թողնել գալիքին թշնամու հետ մենամարտի ժամին զոհված սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը: Եվ խոսքն այդ իր շլացուցիչ պատկերներով դարեդար շարունակեց բարգավաճել ու մի օր էլ պոռթկալ որպես կյանքի ու բանականության հավերժության մասին խոսքարվեստի այնպիսի մի վեհապանծ կոթող. որպիսին եղավ Անդրանիկից հազար տարի առոաջ.ծնված Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ս տվարածավալ ասքը: Եվ պատկերների նույն ուժով ողբերգության» հողեղեն մարդու սրտի թրթիռը եւ ներքին զգացմունքի ուժը քառյակ տողերի վերածեց սիրո մեծ երգիչ Նահապետ Քուչակը... Ռւ այդպես, մինչ այն պահը. երբ Անդրանիկի սերնդակից Հովհաննես Թումանյանն իր հազարամյա նախնիների բարդ ու խրթին թվացող տողերի խորին իմաստնությունը եւ իր հանճարի պոռթկումը աշխարհ բերեց որի բնորոշը որպես մի նոր պաճուճավոր

'

պատկերավորությու

պարզությունն խոսքիզարմանալի

՝

է:

Գիտեր, թե՞ չգիտեր այս ամենը Անդրանիկը: Մի՞թե դա է կարեՆա եւ էր ծանր մարդ կարող այդ օրերին զենքի տակ վորը: էլ էր մարդկանց հավաքելու այդ անհնարինությանչափ դժվարին պայմաններում մի դիվիզիայի եւ մի կորպուսի ստեղծմամբ անկեղծորեն ուրախանալ, ինչ--որ մի տեղ հուսադրվել, բայց դա առ առավելը չափավոր ոգեւորություն, պետք է լիներ, բայց ոչ անչափը: Նա ռազմի դաշտ գնալուց ադաջ, առանց հարձակվող թուրք բանակների զինվորների ու նրանց հրանոթների թիզը հաշվելու էլ գիտեր. որ սոսկ մի դիվիզիայով ու մի կորպուսով հեշտ չի լինի թուրքական բանակն զորքին կանգնեցնելը: Նորից նրա մտքում հույսը ռուսաց էր, բանակ, որը հակառակի նման այս անգամ դարձյալ նահանջող էր, նահանջի ճանապարհին եւ այն էլ ծայրեծայր, ամբողջ Կովկաս-. յան ճակատի երկայնքով: Հայ մարդը Անդրանիկի աչքի առաջ արդեն քանի՛ անգամ ճաշակել էր ռուսաց բանակի նահանջի դառնությունը:Սալմաստը քիչ էր, Վանն էլ եղավ. իսկ հիմա նահանջը ամբողջ Կովկասյան ճակատով էր: Պետք էր պահել ռուսաց բանակը.պետք էր չթողնել. որ նա լքի, հեռանա իր զբաղեցրած հայկական հողերից: Պետք էր խոսքով. համոզելով. իրենց իսկ' ռուս զինվորի ու հրամանատարի պարտքը. փորձը հիշեցնելով ետ հին--հին կռիվների նրանց հայապաշտպան պահել նահանջի գաղափարից, կանգնեցնել ետդարձճից: Ամբողջ այսպես ցանկանում: Եվ, հայ ժողովուրդն էր այսպես մտածում, առանձնապես երկու մարդ ամբողջ երկրամասով մեկ այդ մասին ՛

խրոխտ արտահայտվում էին ու կոչ անում: Անդրանիկ Ստեփան Շահումյան: Գաղափարապես ներդաշնակ չէին` Օզանյան նրանք. ավելին. հակառակ էին ու հակառակորդ, բայց հայրենիքի կարծիքը: փրկության հարցում միատեսակ էր նրանց միտքն ու Շահումյանը Բաքվում ու Թիֆլիսում` որպես հոկտեմբերին Պետրոգրադում ստեղծված Ժողկոմխորհի արտակարգ կոմիսար Կովկասում, Անդրանիկը՝ որպես ժողովրդի զավակ եւ երկրապահ դիվիզիայի հրամանատար: Նրանք երկուսն էլ այն կարծիքին էին, որ ռուս զինվորն ու հրամանատարը պետք է կանգ առնեն, որ նրանց Ճեռքին բարձր

ու

.

եւ

իրենց զենքը

եւ շարունակեն պատերազմի կարգով սահմանված Կովկասյան ճակատում եւ պատնեշ լինեն առաջխաղացող թուրքական բանակի առջեւ: Ուրիշ կարծիքներ էլ կային: Ադրբեջանի ազգային գործիչները բանակը եւ Շամխորում. վերաորոշեցին զինաթափ անել ռուսաց դարձի ճանապարհին, գնացքը կանգնեցրին ու կրակ բացեցին զինվորների վրա: Դա վայրենություն էր, եւ Ռուսաստանի ու ՊՂուս ժողովրդի նկատմամբ թաքնված ատելության բարբարոսական դրսեվորում: Նրանց զենքն էր պետք եւ զենքը գերադասեցին զինվորի

մնա

պարտքը

կյանքից:

Ջենք հայերին էլ Եղավ մի պահ, որ ուժով զենքը խլելու ապրիլի սկզբներին:

էր պետք, ոչ պակաս. քան ադրբեջանցիներին: հայ մարդկանց մեջ եւս ռուս որոշ զինվորից միտք հղացավ: Դա արդեն հետո է եղել, 1918--ի Դեպքերն օրագրողը այսպես է պատմում: Դաշնակցության պարագլուխներից Ալեքնանդր Խատիսյանն Ալեքսանդրապոլում Դաշնակցության, տեղի սոցիալ--դեմոկրատական եւ էսէռական կազմակերպությունների երկուպկան ներկայացգուցիչների խորհրդակցություն է հրավիրել: Այն պահն էր, երբ նահանջող ռուս բանակն ուր որ է, տունդարձի ճանապարհին, մտնելու էր Ալեքպոլ: խորհրդակցությունը. նկատի առնելով հայ զորաբանակի զենքի սուղ վիճակը, որոշում է կամովին. իսկ եթե դա չլինի ուժով, նահանջող ոուսական զորամասերից զենքը խլել. այսինքն «բռնի զինաթափ անել»: Եվ այս վճիռը պետք է լսեր ու ընդուներ նաեւ Անդրանիկը, որը նույնպես ներկա է գտնվել. «Չէ՛. ասիկա ինծի համար անհանդուրժելի եւ անտանելի է»': Այս է եղել նրա պոռթկումը: Որքան էլ կամավորության օրերի առիթների բերումով նա խռովահույզ էր. բայց ուխտադրուժ չէր: Թեեւ Աբացիեւի դառը հուշն ապրում էր նրա մեջ, բայց չէր մեռել նրանում ռուս զինվորի ու կազակի հետ եղբայրության սուրբ դաշինքի հիշատակը: Ո՞վ եք դուք եւ ինչո՞ւ եք ուզում զինաթափել դուս զինվորին, ասել է նա, պտելության թույնով Է

«Օրագրությունը». էջ

187:

"

Շամխորում տեղի ունեցած վայրենությունը: Օրագրողը մըտհիշելով քում պահել է Անդրանիկի խոսքը. «...այդպիսի քայլ մը մեր ցեղին. մեր անունին, մեր ասպետական ոգիին. ազգային առաքինություններուն հակառակ արտահայտություն մը պիտի ըլլա... մեր միակ բարեկամը Ռուսիան է. եւ դուք ձեր աղետաբէր ձՃեոնարկով զանոնք ալ կուզիք հեռացնել մեզմե»: Եվ սա այն դեպքում, երբ զենքի կարիքը բոլորից շատ ինքը, դիվիզիայի հրամանատար Անդրանիկն է զգում: Կորպուսի հրամանատարի ընտրության հարցը անհամեմատ հեշտ է լուծվել եւ դրանում առհասարակ դժվարություն չի եղել: Ծիշտ է, նախապես մի կարծիք եղավ՝ ռազմի դաշտից այդ պաշտոնի համար հրավիրել աչքի ընկած հայ հրամանատարներից Միխայիլ Արեշովին, որն այդ ժամանակ կանչվել էր եվրոպական ռազմադաշտից. բայց երբ տրվեց Նազարբեկովի անունը, վերջինն դարձավ ոչ միայն անմրցակից. այլեւ անառարկելի: Նոր պաշտոնում Նազարբեկովն իր. առաջին գործը համարել է բանակային կադրերի ընտրությունը: Լայն ծանոթություն ունենալով թե՛ հայ, թե՛ Պուս սպայակազմի հետ, նա գործի է հրավիրել գնդապետ Չումարովին՝ որպես կորպուսի ինտեն» դանտական ծառայության ղեկավարի, Պուշնովին՝ կորպուսի Բժշկական ծառայության պետի. գեներալ մայոր Պոզոեւին' հրետանու ընդհանուր հրամանատարի, նրա ստորաբաժանումներում` գնդապետներ Կոստանյանին եւ Համազյանին, գնդապետ Քիշմիշյանին՝ կորպուսի դատարանի նախագահ, պրպպորշչիկ Ստեփան Եղիազարյանին կորպուսի դատախազ. դիվիզիաների հրամանատարներ'Սի' լիկյանին եւ նույն Արեշյանին":՛ Կորպուսի, արդեն որպես կազմավորված միավորի, ձեւավորման եւ Նազարբեկովին հրամանատար նշանակելու հրամանը տրվել է 4917թ. նոյեմբերի 19--ին:: Պատկառելի զորավարը Ազգային խորհուրդ այցելելուց եւ շնորհակալության իր խոսքն ասելուց հետո, Անդրանիկի թերթում նույնպես հարկ է համարում հրապարակել շնորհակալության իր խոսքը այս անգամ թե՛ Ազգային խորհրդին եւ թե՛' հայ զինվորականմիությանը: Ռուսական բանակի կազմում Ռուսաստանի համար կռիվների. մասնակից զորավարը երկու խնդիր է տեսնում Ռուսաստանի Սահմանիր առջեւ ծառացած. ապահովել ները թշնամու ներխուժումից եւ «պաշտպանել Հայաստանի սիրտը՝ հայի հարազատ արյունաներկ երկիրը, որ հյուծվել է դարավոր

թշնամիներից...» Բազմաշխատ եւ բազմատանջ զորավարը լավատես Ք

Ֆ.

45.

Նազարբեկովը գրեթե ց.

1. գ

Ն

տ.

Թ

թթ.

էջ 187-188:

40.

բոլոր

ազգանունները «ով» վերջավորությամբ (20. 2

Ն

է

նշում:

Տե՛ս

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

տ.

անկոտրում.նա խոստովանում է, որ տեսնում է հայոց եւ որ իր միակ կամքն է՝ «Աստ«ջերմորեն սպասած արշալույսը». ծուն Սրբազան ապավինած համարձակ դեպ մեր արդար գործը: մինչեւ վերջ հայրենիքի եւ հայ ժողովըրու Ծանրախոհ, բարեկիրթ պարտաճանաչ զորավարի դի առաջ.. »: նուրբ է, որը վկայում է ռազմի գործի մեջ հմտախոսքը ցած զինվորականի անկեղծ մարդասիրությունը: Միեւնույն իրավիճակում հայոց առաջնորդներին, եւ նրանց ժողովրդին ամբողջությամբ. եւ ոգեւորող փաստեր ՛կային, ե՛ւ խոր անկումային տրամադրություն ստեղծող: Երկուսն էլ իրականություն էին: Ուրեմն, ընթացքը եւ աջ կարող էր լինել, եւ Ճախ, եւ դեպի ու առաջ վեր. եւ դեպի ետ ու անկում: Ամբողջ խնդիրը կողմնորոշվելն էր. որ ճամփան բռնեին, նրանով էին գնալու: Առաջնորդների սխալը կարող էր ժողովրդի սխալ դառնալ: Ահա մի նամակ՝ գրված 1917-ի դեկտեմբերի 25--ին Հայոց ազգայինխորհրդի երկու նշա-. նավոր դեմքերի կողմից. Թիֆլիսից արտասահման. Ոչ պակաս նշաՌուսական բանակը .լքում է Կովնավոր Պողոս Նուբար փաշային: կասյան ճակատը, առաջին փաստը,որ հաղորդվումէր, դա էր: Սոսկալի վտանգներով հղի այս փաստը մյուս կողմից թվում է, թե ու չարեց ցարը, հույսի դռներէր բացում. ա՛յն, ինչ խոստացավ կաներհիմահայ ժողովուրդը, տիրելով ազատագրված հողերին, որը կհանգեցներ Արեւելյան եւ Արեւմտյան կտորների տրոհված Հայաստանի միավորման. միասնական պետականության վերականգնման: Այս հույսով ներշնչված, Ազգային խորհուրդը, շտապում են հայտնել նամակի հեղինակները, դիմում է բոլոր միջոցներին պահպանելու եւ պաշտպանելու համար Արեւմտյան Հայաստպնիազատագրված երեք է, Որպես դրա կարեւոր միջոց. որ հայտնվում գեներալ նահանգները: է, նրա հույսը

հառաջ

պարտքը Կատարենք մեր. քնքշորեն

Նազարբեկյանիհրամանատարությամբ ազգային. զորաբանակ

է Ճե-

վավորվում, իսկ արեւմտահայերն էլ իրենց զորամասն Են ատեղծում, նշելով, որ դա էլ Անդրանիկի հրամանպտարությանը հանձնված դիվիզիան է: Ուրիշ տեղեկություններ էլ կային. Հայաստանում ինքնապաշտպանական միլիցիա է կազմավորվում, բանակցություններ են գնում Վրաստանի հետ միատեղ հանդես գալու նպատակով: Ահա հույսերի մի ամբողջ շարք. լույսի առկայծումներ' ընդհանուր առմամբ տխուր տեսարանի վրա. խավարի թագավորության մեջ: խապվարը ճեղքող լույսը, որպես օրվա ու ժամանակի կարեւոր վճիռ, համարվում էր Ռուսաստանում խորհրդային իշխանության հաստատմամբ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումը: Այդ իրավիճա

Խ185. «Հայաստան»

29.

12.

1917թ.

կում հայերի կարեւոր քայլը դիտվում է դիվանագիտական այնպիսի միջոցների կիրառումը. որոնք Հայաստանի լիակատար ինքնավարության հնարավորությունը իրականություն կդար2նեին: Հեղինակներն են՝ Ավետիս Ահարոնյան եւ Նիկոլ Աղբալյան՝: Նամակը գրելու ժամանակամիջոցում, Նազարբեկովի տվյալներով, հայերն արդեն հասցրել էին կազմավորել վեց հրաձգային գունդ, չուրաքանչյուրում երկուական գումարտակ՛եւ մի հեծելագունդ: Տվյալ պահին. 1917-ի վերջին, հրաձգային գնդերը տեղավորված էին Քանաքեռում, Խնուսում, Դիլիջանում, Էջմիածնումեւ Վանում. հեծյալ

գունդը՝ Թիֆլիսում: Նշվածներից բացի, Նազարբեկովը հիշատակում

-

եղել են նաեւ

չորսական հրանոթ ունեցող մի քանի մարտկոց: Սակայն հրաման է տրվել կազմավորելու նաեւ 7-րդ եւ 8-րդ հրաձգային գնդեր, որոնցից մեկը՝ Սարիղամիշում. մյուսը' ԱլեքպոլումՉ:Հայ ժողովրդի ռազմական ուժը լրիվ ներկայացնելու համար Նազարբեկովը ձգտում է պատկերի ամբողջականության: Թիֆլիսում եւ Ալեքպոլում անցյալումԵղած ռուսական պահեստային գումարտակները վերակազմվում են հայկականի, ըստ որում Ալեքպոլինը վեր է ածվում սակրավոր գումարտակի. իսկ 2--րդ ռուսական սահմանապւսհ հեծյալ գունդը վերակազմվում է պարզապես որպես 2--րդ հեծյալ գունդ: Ռազմական գործին մոտ կանգնած մարդիկ այդքանը համարել են քիչ եւ կամովին նախաձեռնել նոր զորամասերի կազծագում են տարաճայնություններ, մավորման: Այդ հարցի շուրջը եւ բայց այնպես սկսվում է Լոռու, պատմում է -Նազարբեկովը. Ղազախի գնդերի. առավել ակտիվ՝ ղարաբաղյան զորախմբի. ինչպես նաեւ կորպուսի շտաբին կից մի հարյուրյակի կազմավորման գործը: Շտաբը Ճեւավորվում է հիմնականում Թիֆլիսի հայերից: Այս ամենից բացի, անձամբ Նազարբեկովը կարգադրություն է արել առկա գնդե-"րի կազմը համալրել եւս երեք գումարտակով: Ինչպես երեւում է. զինվորներ գտնելու գործը անհամեմատ հեշտ է եղել, քան թե փորձված հրամանատար սպաներ: Ոմանք պարզապես հրաժարվել Են նորից բանակային ծառայության անցնել, մյուսները անցյալից պնհամեմատ բարձր վարձատրություն են պահանջել. թեեւ առհասարակ ցանկացողներ քիչ չեն եղել: Այդ պատճառով երկար ժամանակ չի հաջողվել Սարիղամիշում զետեղված 7--րդ գնդի հրամանատար գտնել. մինչեւ որ այդ պաշտոնը ստանձնել է գնդապետ Բեկ--ՄաԱյս ընթացքում հայտնվումէ Դրոն. խիզախ հրամանամիկոնյանը:: տպր Դրաստամատ Կանայանը, որը Հայոց ազգային խորհրդի կողմից նշանակվում է կորպուսի կոմիսար: Երկպառակության իսկական ժամ էր: Կլինե՞ր որ գոնե մի անգամ կատարելապես հաշտ լինեին է, որ

ՀՀ

է

.

ՊԿՊԱ

Ֆ.

«Անդրանիկ»

57.

ց.

5.

Գ

158:

Ն

տ.

թ.

43-46:

ՅՀ

Ն.

տ.

թթ.

24(47)--25(49):

միաբան: Տեսնենք ինչ է պատմում Նազարբեկովը հուշերի իր տետրում: Կորպուսի առաջին դիվիզիայի հրամանատար Արեշյանը գործի բերումով դժգոհություն է հայտնում մարտկոցներից մեկի հրամանատար Մովսեսովից եւ Նազարբեկովիառջեւ խնդիր է դնում. Ռր Նա անհապաղ հանվի այդ պոստից, հայտարարելով, որ հակառակ դեպքում ինքը կհրաժարվի դիվիզիայի հրամանատարի Դըրան հակառակ, գործին միջամտում է Դրոն ե/ իր հերթին սպառնալից տոնով ներկայանում է Նազարբեկովին, որ եթե Մովսեսովը ազատվի իր պաշտոնից. այս անգամ էլ ինքը կհրաժարվի կորպուսի կոմիսարի պաշտոնից: Նազարբեկովը թե. Արեշյանին, թե՛ Դրոյին նույնն է ասում` կուսումնասիրվի գործը, ըստ այդմ էլ լուծում կտրվի: Արեշյանն ըստ երեւույթին համբերատար է գտնվել եւ սպասել. իսկ Դրոն, փառաբանված կամավորական ջոկատի պանծալի հրամանատարը, չի գոհացել Նազարբեկովի պատասխանից եւ հեռացել է եւ

պաշտոնից:

դժգոհ:

՛

Բարեբախտաբարթե դժբախտաբար, Նազարբեկովն ուՍոճնասիր լով գործը. գտել է. որ Մովսեսովի հետ ինչ--որ եղել է՝ պարզապես միամտություն է կամ անփորճություն, եւ հարցը փակել է նրան նկատողություն :հայտարարելով: Ապա Նազարբեկովը պատմել է այդ մասին իրեն այցի եկած Դրոյին եւ միաժամանակ պարտք է համարել ասել. որ կարիք չկա նման մանր պատճառներով սպայակազմի հարաբերությունները փչացնել, որ առանց հրամանատարների համերաշխ աշխատանքի դժվար կլինի: Եվ պահա այդ դեպքից մի երկու օր հետո գումարվում է Հայոց ազգային խորհրդի ռազմական բաժնի նիստ, որին հրավիրվումեն նաեւ Նազարբեկովն ու Դրոն: Քննարկվելու էր կորպուսի բարձր հարցը: Առաջին դիվիզիայի հրամանահրամկազմի հաստատման տարի պաշտոնում Արեշովի թեկնածությունը առարկություն չի հարուցում: Սակայն. երկրորդ դիվիզիայի հրամանատարի համար ներկայացված Սիլիկովի թեկնածության դեմ լրջորեն ըմբոստանում է Դրոն: Նազարբեկովը Սիլիկովի մասին լավ կարծիքի է եղել. «Նրան ես լավ գիտեի», գրել է նա իր հուշերի վերլուծական այս հատվածում: Գիտեր նրան 1914-ին սկսված կռվի թուրքական ռազմաճակատից, որտեղ, ինչպես ասվեց վերեւում. Սիլիկով գնդապետը հաճախ էր կամ իր ղեկավարած, կամ աջակից զորամասերի կազմում հրամանատարի պոստ զբաղեցրել եւ մարտեր վարել: Ուստի Նազարբեկովը խնդրել է, որ Դրոն. կորպուսի կոմիսարը, որն ի երկրորդ դեմքն էր կորպուսի հրամկազմում.բացատրի, թե պաշտոնե՝ բանն ինչում է: Եվ Դրոն վերհիշում է անցյալը. երբ 1916--ին

Սիլիկովը

Եղել

է

Մուշի

զորախմբի

Դրոյին կամավորների իր ջոկատի

հրամանատար եւ հանդիպել իբրեւ թե խույս է տվել

հետ,

է եւ

ջոկատին չի բարեւել: Նազարբեկովը չի համաձայնել Դրոյի մերժմանը. նշանակում է՝ նրա պատմությունն իրեն չի համոզել նման մերժման համար: Սիլիկովի փոխարեն Դրոն առաջարկել է մի գնդապետի. որն իր հատկանիշներով լրջորեն զիջել է Սիլիկովին: Բայց նա պնդել է իր կարծիքը: Անկախ դրանից. Սիլիկովը հաստատվել է դիվիզիայի հրամանատարի պաշտոնում': Գեներալ Սիլիկովին Նազարբեկովը ճիշտ էր գնահատում եւ չէր սխալվում: Եվ դա հաստատելու է ոչ այլ ոք, այլ ինքը Սիլիկովը, ինչպես ակնարկվեց վերեւում. հաջորդ տարվա մայիսի վերջին Սարդարաբադի դաշտում թուրքերի սրարշավը կանգնեցնելու հերոսամարտում, որը փրկելով Երեւանը, փրկություն բերեց հայ ժողովրդի հսկայական մի զանգվածին: Սիլիկովի դեմ դրոյական առարկությունը մերժվելուց հետո դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ նշանակվեց Դանիել Բեկ Փիրումով մի զորական, դարձյալ իր գեներալի գնդապետը, դարձյալ ուսյալ հետ վաղվա Սարդարաբադյան ճակատամարտի հերոսներից |

չիասին

մեկը՛:

Նաեւ

այս

էր

Նազարբեկովը.

ընտրում

էր

ուսյալ

մարդկանց.

զենքարվեստի եւ զորքարվեստի գործի մեջ ոչ միայն մարտերի բովում աչքի ընկած, այլեւ ուսումնառության երկար ու Ճիգ տարիներին հետազոտականկամք ու համառություն ցուցաբերած անձանց: Նազպրբեկյանց, Սիլիկյանց, Դանիել Բեկ--Փիրումյանց՝ կյանքում բոլորն էլ ռուսւականացված «ով» վերջավորությամբ եւ Անդրանիկ Օզանյան, Դրաստամատ Կանայան. ապա Համազասպ. Սեպուհ եւ Քեռի... հայրենասիրության միեւնույն դպրոցի զինվորներ. որ ռազմարվեստին տիրապետելու տարբեր ճամփաներով էին անցել եւ ոչ միատեսակ արդյունքների հասել: Նազարբեկովը թվարկում է հայկական կորպուսից հրամանատարների ազգանուններ... Ու նրանց մեջ նաեւ՝ մեզ ծանոթ Արտեմ Հովսեփյանցն է' համեստ, աշխատասեր, ռազմի գործից չխուսափող, չնահանջող,դժվարությանն ընդառաջ եկող ուսյալ հրամանատարի բնութագրությամբ, որն արդեն գնդապետ է, գնդի հրամանատար: Նույն այդ ժամանակամիջոցում ձեւավորվել են նաեւ վրացական եւ ադրբեջանական կորպուսները: Նազարբեկովըհիշատակում է վրացականի հրամանատար Ահմեդելով. ադրբեջանականի՝Շիխլինսկի ազգանունները: Վրացականում, ըստ գոնե աննշան քանաէ Ն տ, Ն տ. թթ. 51-54 թթ 55:

նրա.

կությամբ զորամասեր են եղել. իսկ ադրբեջանականում «կորպուսի շտաբից բացի ուրիշ բան չի եղել»: Ինչո՛ւ պետք է լիներ: Ռւմի՞ց վախենային. ազգակից. լեզվակից. կրոնակից թուրքերըոչ մի վտանգ չէին բերում նրանց: Վտանգը ուղղված էր քրիստոնյա հայերի դեմ, նրանք էլ տագնապի մեջ էին եւ վերջին ուժերն էին գումարում: Բայց բնակչությունը եւս անհանգիստ էր եւ նշենք, որ երկրամասի ռուս նա էլ է ձեռնամուխ եղել իր" ռուսական, կորպուսի ստեղծման: Նազարբեկովը վկայում է. որ հայերի զինման գործի գլուխ կանգ-. նած մարդիկ միջոցներ են ձեռք առել Կովկասում գտնվող այլ երկրների ներկայացուցիչների հետ կապեր հաստատելու, նրանց հպյ ժողովրդի ինքնապաշտպանական գործին ներգրավելու համար: Վեջանքերի մասին: Նազարբեկովը հիշում րեւում ասացինք Անդրանիկի է. որ այցելություններ են: եղել նաեւ Թիֆլիսում անգլիական հյուպատոս գեներալ Շորին եւ ֆրանսիական հյուպատոս գնդապետ Շարդենիեին: Նրանք չեն զլացել բարի ցանկություններհայտնել Եւ խոստումներ տալ: Նազարբեկովին մի քանի հայ զորականների հետ ամենից ավելի եռանդուն է ճաշկերույթի են հրավիրել, եւ դրանում .

գտնվել . ֆրանսիացի Շարդենիեն: Բաժակներ են բարձրացվել ի պատիվ հայ ժողովրդի եւ հաղթանակի մաղթանքներ տրվել հայոց նորաստեղծ բանակին... Ի՛նչ խոսք. վատ չեն լավ ցանկությունները:: Վահան Թոթովենցը պատմում է, որ դրսաշխարհի. այն է' դաշնակից տերությունների. ներկայացուցիչների հետ բանակցությունները արդյունավետ հիմքի վրա դնելու համար Անդրանիկը կազմել եւ նրանց է ներկայացրել հանգամանալից մի հիշատակագիր: Օգտվելով դրա՝ իր Ճեռքում պահվող ձեռագիր օրինակից, Թոթովենցը վկայում է, որ նրանում Արեւմտյան Հայաստանի հայությանը օգնություն ցույց տալու որոշակի միջոցներ էին թվարկվում. զինվորական ուժ ստեղծելու համար տալ պատերազմական փորձառություն ունեցող 100 նաեւ ինժեներներ, որոնք կամուրջներ կառուցեինեւ օժանդասպա, կեին ավերված Երկրի վերականգնմանը, երկաթուղային պաշտոնյաներ, որ ճանապարհն անխափան լիներ, նաեւ վագոններ, հայոց լեռնանցքներում կուտակվող Ճյուն՝ մաքրող մեքենաներ... «Դուք պետք է օգնեք մեզ». եղել է պահանջը: «Պատրաստ ենք կովի եւ արյուն թափելու. տեսնենք ի՛նչ պիտի լինի «այդ դժբախտ երկրի վախճանը».-- այս էլ՝ պատասխանը: » Մի խոսքով. Անդրանիկի գրությունը համակողմանի օգնության պահանջն է. հայ զինվորներին ու զորավարներին Սատար կանգնելու Ի Ն տ 85-58: թթ. --

.

՛

.

պահանջը, որպեսզի նրանք կարողանային դժվարին պայմաններում Մնում իրենց զորավոր ծառայությունը բերել երկրի ապահովությանը՝: էր) որ Անդրանիկը համոզվեր,որ ընդամենը մի թուղթ էլ է ավելացել, եւ ուրիշ ոչինչ: Վերջին հաշվով հայության համար կովողն էլ, արյուն թափողն էլ հայերն էին լինելու: Այդպես եղել էր. այդպես լինելու էր:̀ Իսկ խոստումներն էլ. որոնք միշտ շռայլ էին. դարձյալ խաբուսիկ եղել էին, այդպիսին էլ մնում էին: Խոստումների չափի տակ թաքնված էր խոստացողի'բուն շահագրգոռոությունը.ըստ որի նույնպես բխում էր, վերջին հաշվով. հայության արյունահեղությունը: Երկրապահ զորամասը նախապես ենթադրվում էր. որ պետք է կանգներ Վանից Խնուս տանող գծի վրա: Իսկ հայկական կորպուսի խնդիրն էր լինելու Էրզրումի պաշտպանությունը եւ այդտեղից դեպի Արեւելք բերող գիծը թշնամու առջեւ փակելը: Սակայն դեպքերի իր տրաբերումով Նազարբեկովը խնդիր է դնում. որ Անդրանիկն Մադրությաան տակ եկող զինվորներին ուղարկի Էրզրում. որտեղ գնալու էր նաեւ ինքը' բերդաքաղաքի պաշտպանությունը

Անդրանիկը.

կազմակերպելու համար:

է21.21.2

Ընդդիմախոսին տեսանք գործի ժամին: Նրա վերհուշը հետեւյալն է: Ներքուստ թերահավատ լինելով. Անդրանիկին երկրապահ դիվիզիայի հրամանատար նշանակելու հարցում միջին դիրք է բռնել. պահանջելով. որ նշանակվիհրամանատար տրիումվիրատի պայմանով. իր բառով ասած. «սպայակույտի» մեջ, որում Վահան Փափազ.

յանի

Ռուբենի հետ նաեւ

նախատեսվել գործը միատեղ կատարելու համար`: Երբ արդեն Անդրանիկին դիվիզիայի հրամանատար մասին որոշումը եղել է. համառ ու հետեւողական Սեպուհը պարտք է ստանձնել այցելել եւ պնդել. որ նա հրաժարվի այդ գործին ձեռնարկելուց: «Ինչո՞ւ, ի՞նչ կա», զարմացական է Անդրանիկը, որպես թե չկռահելով Սեպուհի միտքը: Սեպուհը բացատրել է այսպես. եթե Անդրանիկը տա. ապա ինքը Սեպուհը, նաեւ Սմբատը, Մուրադը, Դրոն ու Անդրանիկն էլ միատեղ կգնան Կովկասի ու Ռուսաստանի հայաբնակ քաղաքները. միտինգներ կսարքեն. գումար կկուտակեն. երիտասարդեւ

ինքն

է

նշանակե

Անդրանիկին -

հարցրել

հրաժարա

Է « Սնդրանիկի կեանքը. պատերազմներըեւ յուշերը». Պ.. 1932թ. էջ 285--259: Նույնի մասին հրապարակվել է նաեւ ավելի վաղ. տես «Անդրանիկ, Մուրատ եւ Պողոս Նուբար», Կ. պոլիս, 1920: 97--99: մաս: Ա էրզրումի կոիվները, էջ «Անդրանիկի կեանԹուրք--հայկական պատերազմը. Ց Սեպուհ... հ. Ա. էջ 314-315: քը...». էջ 288--262:

ներ կհավաքագրեն, ժողովրդին լիովին ոտքի կհանեն եւ կազմ ու երեք ամիս հետո ճակատին պաշտպան կկանգնեն: Ասել պատրաստ. է Սեպուհը եւ միտքը եզրափակել. սա կլինի որպես բացառիկ մի դեպք պատմության մեջ, որը Անդրանիկին (գուցե նպեւ մյուսներին էլ) ե՛ւ անուն կբերի, ե՛ւ փառք: Լսել է լուռ եւ անսպասելի պատասխան տվել. «Ես պիտի ընես»: Ասել է ու ալ կարծեցի, թե մի գյուտ բացատրել. որ կարիք չկա այդքան շրջագայության, երբ Թիֆլիսից

Անդրանիկը

"

էլ բոլոր տեղերին կարելի է ոտքի հանել: Հետքով Հաջորդ օրն Անդրանիկը մեկնել է Ալեքսանդրապոլ: գնացել է նաեւ Սեպուհը: Սեպուհը շահագրգիռ զորավար էր: Նրա համար թերեւս հեշտ չէր խոստովանել Անդրանիկին որեւէ զորամասի հրամանատար նշանակելուն դեմ լինողների նաեւ մի ուրիշ պատճառաբանությունը, որին ինքը եւս տուրք է տվել. բայց որն ինքը եւս չէր ցանկանա բանավոր կամ գրավոր Ճեւով թողնել գալիք սերունդներին: Դա առարկություն էր, որը ներկայացնում էր ռուսահայ ազգային խորհուրդը, այդ մասին գրավոր հետք թողնելով Հայաստանի Ապահովությանխորհըրդի անդամներից մեկի` Անդրանիկին հղած նամակում, ուր ուղղակի ասվում էր. որ ովքեր Անդրանիկին որեւէ զորամասի հրամանատար նշանակելուն դեմ են, «դեմ են այն պատճառաբանությամբ», Որ նրա «առանձին զորամաս ունենալը կքայքայի մնացած բոլոր տաճկական" զորամասերը». քանի որ... բոլորը կուզենան գնալ Անդրանիկի մոտ, երբ առանց դրա էլ «այդ զորամասերը քայքայված են»: նաեւ Կար ոչ շահագրգիռ տեսակետ, որը ՍՈսկ մեկինը չէր, այլ հազարներինը: Մեկը Հովհաննես Թումանյանն էր: Դիվիզիայի հրամանատարի նշանակման հաջորդ օրն եւեթ" նրա խոսքն է հրապարակվել «Հայաստան» թերթում. «Սիրելի Անդրանիկ: Ահավոր մոմենտի առջեւ ամեն մարդ պետք է ընդհանուրի սեղանին բերի ինչ որ ունի եւ կարող է' թե վերահաս վտանգը կանխելու եւ թե բաղձալի խաղաղությանը հասնելու համար: Ես չորս տղա ունեմ, չորսն էլ երկրի կառավարության, Ազգային խորհրդի եւ քո տրամադրության տակ են. իսկ չորս աղջիկս էլ պատրաստակամ գնում են թիկունքի աշխատանքներին. ինչի որ ընդունակ կը լինեն: Ես էլ, անշուշտ. սրանից թանկ ոչինչ չունեմ, '

Ք

տրվել

ՀԿ Այսինքն տաճկական ճակատի հայկական զորամասերը: ճիշտ է. նշանակման հրամանը Է որպես գաղտնի զինվորական փաստաթուղթ. բայց հազիվ թե այդ մասին

չիմանա

Անդրանիկի մտերիմները:

Ն

տ.

էջ 3ՅՕ--334:

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370.

ց.

1.

գ

2.

թ.

Յ։

հետեւաբար ոչինչ չեմ խնայիր. միայն թե կարողանանք բոլոր ազնիվ Ժողովուրդների եւ ազատասեր հոգիների հետ միասին ետ լղել վերահաս վտանգը եւ պաշտպանել ամենքիս սրբազան իրավունքներն ու ազատությունը: Ես անսասան հավատարիմ քո'՝ շատ փոթորիկների մեջ ձեոք բերած փորձառությանը, վառ հայրենասիրությանն ու ազատասիրությանը, այլեւ բնական մարդասիրությանը ու զինվորական բարձր տաղանդին եւ պատրաստ գալու, երբ եւ ուր կը կոչե Քո եղբայրական ձայնը համբուրում եմ հերոսական ճակատդ, միշտ քո' Հովհաննես Թումանյան: Յ. Գ. Պարտավորվում եմ ամսական 200ռ, էս նպատակով տալ մեր ընդհանուր գանձարանին»: : Ծակատագրական ժամին Անդրանիկը կոչեր էր հղում ժողովրդին: Բանաստեղծի խոսքը պատասխան էր: Վեց օր անց հրապարակում զորավարի «Բաց նամակն» է. «Սիրելի Հովհաննես: է ժամը, որ բոլորը Ես հրճվանքով կարդացի նամակդ: Հասած նմանին քեզի. տրամադրելի ընելով իրենց զավակները եւ դրամը հայրենիքի պաշտպանության գործին: Պետք է մոռնանք պահ մը, գրիչը փոխարինելով սուրին. ստեղծելու համար հայրենիքը. որուն խաղաղ ՀՓոցին մեջ միայն կը ծաղկի գեղարվեստի կյանքը: Ես շատ զգացված եմ քու բարձր տրամադրությունեդ եւ կը հուսամ, որ մեր բովանդակ մտավորականությունը կը հետեւի քու օրինակին եւ այսպիսով կը դարբնենք մեր սրբազան ազատությունը: Քոյդ Անդրանիկ»: Դեկտեմբերի վերջին օրերին քաղաքացիական կյանքով ապրող զորավարի՝ մարտականչի կոչեր հղելու կիրքն էր վերստին բորբոքվել: անգամ հեշտ չէր լինի պատկերացնել ԱնդրաՀոգեբանի համապար է Արեւմտյան Հայասնիկի հուզմունքը. ռուսական զորքը հեռանում տանից. գրում էր թերթը. հեռանում է անպաշտպան. անտերունչ թողնելով մեր հայրենիքի սահմանները. որից հակառակորդը շտապում է օգտվել 3. Ո՞վ պետք է օգներ եւ ինչպե՞ս: Ռուսաստանը այրվում էր իր վառած խարույկի վրա: Հեղափոխությունը խառնել էր նրա խաղաթղթերը: Երեկ Ֆրանսիայի.Անգլիայի հետ համատեղ խուճապի հաղթական մարտեր մղող ռուսական բանակը այսօր մատնված, նահանջի ճամփան բռնած, իջել էր պարտվողի աստիճանին: Էլ ո՞վ էր հայի ու Հայաստանի մասին մտածողը: Անդրանիկին մնում էր կոչեր հղել, ցնցել ժողովրդի կենսունակ ուժերին, դիմել հնարավոր ու անհնարինմիջոցների: Նրա համար նույնպես հեշտ `

Է

«Հայաստա».

Խ183.

23.

12.

1917թ.:

Ն

տ.

ՌՄՏ,

29.

12.

1917թ.

Ց

Ն

տ.

միջոց գտնել, վիճակը փոխել: Դեկտեմբերի 29--ին հրապարակ գալիս նրա «Կոչ թուրքահայ եղբայրներուն» ահազանգը. «Մեր հայրենիքի համար ստեղծված է օրհասական վիճակ». «Հայությունը ապրում է ճգնաժամային րոպեներ»: Նրան զայրացնում է, որ այդ ժամին անգամ կուսակցությունները միջոց են գտնում իրենց փոխադարձ հաշիվները մաքրելու ու դատարկ վեճերի մեջ մխրճվելու համար: Անդրանիկն ուզում է ասել, թե ամոթ է ու խայտառակություն, ի՞նչ մարդիկ եք դուք եւ ի՞նչ կուսակցություններ,որ չեք մտածում ձեր ժողովրդի գլխին կախված վտանգի մասին. ինչպե՞ս պետք է դուք գաք եւ ինչպե՞ս ձեր դեմքից վաղը մարդկանց առջեւ դուրս սրբեք այդ աստիճան անմիտ լինելու ամոթն ու խայտառակությունը: Բայց նա, այնուամենայնիվ, ըստ երեւույթին զսպել է իրեն, չի իջել մյուսների աստիճանին եւ գրել է քաղաքակրթությանը վայել այն գալու անցած ավելի բառապաշարով. որով ռազմի դաշտից դուրս քան մեկ տարում հարստացել էր նրա բանավոր ու գրավոր խոսքը. «Ձեզ կը դիմենք բոլոր կուսակցություններ անխտիր, դադար տվեք ձեր վեճերուն... Ձեզ կը դիմենք հայրենակցական միություններ... Ձեզ կը դիմենք երիտասարդ մտավորականություն... ուսուցիչներ, բժիշկներ. իրավաբաններ եւ այլ տեսակի մասնագետներ... Արհեստավոր. գյուղացի եւ բանվոր... Արձագանք տվեք մեր զորակոչին»: Ստորագրությունն է՝ «Հայաստանի ապահովության խորհուրդ, Հայաստանի երկրապահ զորամասի հրամանատար Անդրանիկ»: Լարվածության նույն այդ օրերին «Հայաստան» թերթի կենտրոնական գաղափարներից մեկը այս էր. «Հայ ժողովուրդը մի է»: Եվ ոչ թե տարօրինակ է, այլ լիովին բնական, որ բացատրությունն սկսում է ժողովրդի ներքին տարբերությունները, նույնիսկ հակասությունները թվարկելով. Ժողովուրդը տարբեր պետությունների ներքո է. որից՝' տարբե պետական ծրենքներ, քաղաքական խնդիրներ, տարբեր երազի հորիզոններ, տարբեր վերքեր... Դրանց հակառակ վկայակոչում է միավորող. միաձուլող. միեւնույն դրոշի ներքո եւ նույն խնդիրների համար պայքարի եւ գոյատեւման կռվանները, ինչպիսիք են՝ համահայկական մշակույթը. լեզուն. դավանանքը, վերջում պընդելով. որ ազգի ամեն մի հատվածը «իր մարտնչումի մեջ պետք է ինքնուրույն եւ անկախ»: ըլլա Բոլորի թվում նաեւ այսպիսի մի կոչ, որը խոշոր տառերով վերնագրված է՝ «Անդրանիկի կոչը: Խոսքս դավաճաններուն ու հուդաներուն չէ, այլ մարդասեր բոլոր Ժողովուրդին»: Սրա առիթն այն չէր է

:

`

Ն.

տ.

ՊՏ.

29.

12.

1907թ:

«Հայաստան». ԿՀ.

12.

01.

1948թ.:

մեծ Եվրոպայի տերությունների առջեւ հայկական դատը համար պաշտպանելու գործունեություն սկսած հայ պատվիրակներն

է.

որ

Անդրանիկին. նրա զինակիցներին

հայ հասարակական կազմակերպություններին դիմել էին ռուսական բանակի՝ գրաված արեւմտահայ հողերը ամեն կերպ պաշտպանելու, այնտեղ հայության կյանքը վերարթնացնելու կոչով: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո կնքվել էր զինադադար. սպասվում էր. որ վաղը նաեւ հաշտություն է էր ստորագրվելու: Եվ Անդրանիկը պարզ ու որոշակի տեսնում գրավված այդ վայրերը վերստին թուրքական զորքերին տրամադրեանգամ՝ պահլու վտանգավոր հեռանկարը. նորից նոր եղեռն. այս հազար հայության: Վտանգին պանված ընդամենը հարյուր դիմագըժողովրդի կյանքը հարարավելու. հայոց օջախների կրակը վառելու, տեւելու մի միջոց է մնացել. այն է՝ ժողովրդի վերջին ուժերի գործադրումը: Թվում է, թե բոլորին դիմել է հայ ժողովուրդը, եւ դրսաշխարհը անխտիր պարզել է իր երեսը. այլեւս սեփական բազուկներից բացի ուրիջ միջոց չի մնացել: Ժողովրդի որդին դարձյալ նույն համոզմունքին է՝ այսօր է. որ պետք է որոշվի. ապրելո՞ւ է, թե' մեռնելու մեր ժողովուրդը. «Վայրկյանը, ներկա օրերը մեզ չեն ցուցներ միջին ճանապարհ... »: Եվ նորից կոչն է ազգի հասուն մարդկանց` տղամարդ թե կին, ջահել, թե ծեր՝ տարիքի բոլոր անխտիր բոլորին, ով խելահաս է ու ողջամիտ, ով դավաճան չէ եւ ու պետք է կանգնեն ծախու, բոլորը պահպանության դիրքերում' «Գալիք ազատությունը կը պատկանե բոլորիս... », «Կոչ կընեմ բոլոր զենքի ընդունակ տղամարդկանց առանց դասակարգերու խտրության, գյուղացիեն, արհեստավորեն մինչեւ բարձր ու

հայրենիքի պաշտպանո

դասու

ու հարուստը... մտավորականությունն

»

բոլոր չափահաս դպրոցականներուն... մեր բոլոր մայրերուն եւ քույրերուն՝ կը հորդորեմ. որ չընդունին իրենց սրբազան հարկի տակ հուդաներն ու դավաճանները, թող թքեն անոնց երենին եւ ղրկեն անոնց դեպի զորանոց»: «մարդասիրական սիրտ Չի զլանում Անդրանիկը դիմել նաեւ «ամեն ազգի. ըլլան անոնք հույն, եզիդի, ասորի, քուրդ, ունեցող» Հ...

»

իսլամ կամ ոչ իսլամ. որոնք ենթակա եղած են օսմանյան բռնակալ կառավարության անմարդասեր սարսափներուն»: մոռանալ հազարավոր տարիներ ի վեր Եվ կարո՞ղ էր արդյոք

միեւնույն ակունքից ջուր խմած եղբորը. «Իմ խոսքս կուղղեմ նաեւ վրացի մեծ Ժողովուրդին. որուն ազգային» շահերը դարեր ի վեր համընթաց քալած են եւ համընթաց պիտի

քալեն մանավանդ ասկե հետո. իբրեւ երկու տառապած եւ ազատագրված ժողովուրդներ»: : Խոսքը այս մի կոչով չի սպառված: Նույն թերթի նույն առաջին է համարում երկու կոչ եւս էջում Անդրանիկը պարտք հղել «Հայ հարուստ» եւ «Ջինակից օֆիցերներ» խորագրերի տակ: Բոլորն էլ ըստ էության վերջին ճիգերը գործադրելու եւ զորահավաքի. դեպի վերջին մարտ հրավիրելու կոչ էին: Կոչողը ստեղծված տվյալ իրավիճակում եղել է ոչ թե որեւէ կուսակցություն կամ բոլորը՝ միատեղ, ոչ թե հայ բանաստեղծը կամ մտքի Ու գրչի մեջ գրավոր մեկ ուրիշը: Դա ոչ այնքան մեկի ու մյուսի կամքի հարց էր, որքան ազգի անունից հանդես գալու եւ ազգին դիմելու բարոյական իրավունքի: Այստեղ Անդրանիկը եզակի էր: Եվ սա է առաջին հերթին ու գերազանցապես Անդրանիկը. ոչ միայն այն Անդրանիկը, որն ապրում էր, այլեւ այն, որը ապրելու էր: Խոստովանենք: Հավանաբար քիչ առաջ «հայ բանաստեղծ» բաղե-

տեղին չծգտագործվեցին: Որովհետեւ հայ բանաստեղծներին, առհասարակ գրչի մարդկանց այն է բնորոշը. որ երբեք նրանց երազանքը սոսկ գրիչն ու տաքուկ անկողինը չի եղել: Նրանց մեջ բոլորից առավել նա" էր այդպիսին. ով ամենից վսեմն ու հմուտն է եղել հենց բանաստեղծական արվեստի մեջ: Մի ժողովրդի համար դա Շեքսպիրն է. մի ուրիշի համար' Գյոթեն. երրորդի՝ Պուշկինը: Ամեն մեկը յուրովի իր Ժողովրդի գոյապահպանությանմարտիկն է. անկախ նրանից, թե Ժողովրդին ինչպիսի վտանգ է սպառնումեւ սպառնում է, թե ոչ: Հայության համար այդ բանաստեղծըՀովհաննես Թումանյանն էր, որը Անդրանիկի հետ էր ու հայրենիքի բոլոր պաշտպանների հետ՝ իր ամբողջ քաղաքացիական էությամբ. եւ դա նրա հրապարակայինդիրքորոշումն էր: Անդրանիկ եւ Թումանյան փոխըմբոնումը բանաստեղծի գրչով հըրոչակվել էր «Հայաստան» թերթի լույս աշխարհ գալու առաջին իսկ համարի, առաջին իսկ էջից: Հայը Հայաստան ասելով Տաճկահայաստանն է այդպես անվանել. այսպես էր գրել բանաստեղծը, այդ մի քանի բառով բացահայտելով ոչ թե աշխարհագրական մի փաստ, այլ զորավարի փայփայած երազանքը: Եվ ապպ այն մասին. որ ինքը վերջին պատերազմի ժամանակ երկու անգամ եղել է իր նշած այդ Հայաստանում՝ Ալաշկերտի հովտում եւ Վանում: Տեսել է Հայաստան աշխարհը լռության մեջ: Ասել է՝ թե տեսել է համբերող մի երկիր ու մի ժողովուրդ, որն սպասում է իր խոսքն ասելու օրվան Ու ժամին: Եվ լռության ու համբերության մեջ ընկղմված այդ աշխարհի «ցավն Ու ցանկությունը» մնացել են լռության ծովում ընկղմված, մինչեւ որ րը

Ն

տ

Կ.

22.

42.

1917թ.

ազատության առագաստները նրան էլ մակերես կհանենիր ամբողջ վեհությամբ: «Հայաստանը պետք է խոսի վերջապես», եզրակացէ նում` այդ խոսքի ամբիոն տեսնելով զորավարի հիմնադրած թերթը": Սա ապրիլին էր, երբ Անդրանիկն արդեն ամիսն էր, ինչ զինվորական պաշտոնավարության հետ Ոչ մի ծառայողական կապ չուներ: Բայց ահա 1917 թվականն ավարտվում էր, եւ նա՝ ռազմի դաշտում մեկուկե տարի գտնված կամավորական ջոկատի պաշտոնաթող հրամանատարը, հաստատված էր որպես դիվիզիայի հրամանատար: Մտերիմների շրջանում հարց է ծագում՝ այդ ի՞նչ դիվիզիայի հրամանատար է, որի զինվորական ուսադիրներին ոչ մի տարբերանշան չի լինելու: Հարց տվողները նաեւ հարց են բարձրացնում: Նրանց մեջ առաջինը դարձյալ հավատարիմ ու անձնուրաց Հակոբ Ջավրյանն է, նրա հետ' Ապահովության խորհրդի նախագահ Պաշտոնի եւ ուսադիրների տարբերությունը Պարույր Լեւոնյանը: է: Կովկասյան ռազմաճակատի զորքերի շտաբի պետի անհետանում պաշտոնակատար Լեբեդինսկին 1918թ. հունվարի 23--ին բանակի բոլոր ստորաբաժանումներին պաշտոնապես Պեղեկացրել է,որ ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարի պաշտոնակատարի հրամանով Հայկականառանձին Անդրանիկ Օզանյանին նոր կազմավորված դիվիզիայի:հրամանատարի պաշտոնում հաստատվելու կապակցությամբ շնորհված է գեներալ--մայորի պաշտոնակալի կոչում": Դիվիզիայի հրամանատարի պաշտոնն ստանձնելուն պես էր նա գործի անցել: Գեներալական ուսադիրները թեեւ ոգեւորիչ ՞էին. բայց ինքն անձճամբչէր ակնկալել: Պատմության մեջ գուցե սա բացառիկ դեպքերից մեկն էր. ոչ միայն. այսպես ասած,`անուս զինվորականին գեներալի կոչում էր շնորհվում. այլեւ շնորհվում էր, շրջանցելով գրեթե բոլոր նախորդող կոչումները, միանգամից: Ինչո՞ւ: Գեներալական պաշտոնը տրված էր: Պետք է կոչումն էլ պատշաճ լիներ: Դրան իր արժանի լինելը ոմանք կարող էին հարցականի տակ առնել. բայց ոչ ոք նրա մարտավարական սխրանքն Ու հմտությունը չունեցավ: չէր կարող հերքել: Այստեղ նա մրցակից Առաջին հոգսը, որով նա զբաղվել է նոր ուսադիրները փակցնեհետո, զորամասը կազմավորելն է եղել. այն հատկապես մարլուց տական գործի համար ընդունակ, հուսալի զինվորներով համալրելը: Այդպիսիք էին նրա հետ կապը չխզած հին կամավորները. թե շարքային զինվորները, թե ջոկատի երեկվա ստորաբաժանումների --

բանաստեղծը.

Պ..

Ս. 16. 04. 1917թ. Վրացեան. Հայաստանի հանրապետութիւն, «Հայաստան». հյ. էջ 60: Փաստաթղթու՝ ՃթԽՑԽՇԵՅՔ ՕՇՕՅՅՔ պոտա3Յատ. Կա նաեւ` Օջօղեոան

1958.

8քԽՏւՇա

31:

տասներեքերո

սն

օլքող

Պատճենը՝ ՎԽՍՀ

ձեւը

ՊԿՊԱ.

:

ֆ.

1082.

Յոյքող ց.

5.

տե'ս..

Լ.-Խ.

գ

183.

թ.

ՊԿՌՊԱ.

Ֆ.

2100.

ց.

2.

գ

263.

թ.

29:

հրամանատարները: Բայց. ինչպես երեւում է, դա նրան չի գոհացրել: Ուրիշ էր դիվիզիայի ռազմական տեխնիկան եւ նույնական չէր կարող լինել նրա անձնակազմը: Ուստի պատահական չէ, Որ նրա, որպես դիվիզիայի հրամանատարի, առաջին կոչերից մեկը ուղղված էր ուսումնական հայ երիտասարդությանը'ուսանողներին, գիմնազիստներին եւ առհասարակ երիտասարդ մտավորականներին: Նրանց Անդրանիկը որակում էր որպես ժողովրդի խիղճ. տեղյակ պահելով, որ ինքը ուժեղ բանակ ստեղծելու մեծ խնդիր ունի: Անդրանիկը եւ կիրթ երիտասարդներինհրավիրում էր բանակ եւ նրանց ուսյալ մատնացույց էր անում հրետանավորի, հետախույզի. հեռախոսավարի. գրագրի մասնագիտությունները, առհասարակ գիտելիքներ պահանջող գործերը, որոնցում նրանք ամենից ավելի օգտակար կլինեին մեծ էր': եւ այդպիսի երիտասարդների կարիքը շատ Առջեւում Անդրանիկի կենսուղու այն էջն էր, որում նա անցյալից ոչնչով պակաս եռանդ ու հմտություն չգործադրեց, բայց որը, անկախ դրանից. եղավ ամենաողբերգականը նրա մղած կռիվների պատմության մեջ:

9 ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆ

ԷՐՋՐՈՒՄԸ

«Դավաճանը քայ

է, ով

նա

կնահանջի իր

թեկուզ

մի

պոստից»:

Ի վերջո պետք է գար ռազմաճակատ մեկնելու ժամը: Եվ եկավ: Ճանապարհ է ընկել Թիֆլիսից. դիվիզիայի հրամանատարի պոստում իր օգնական Զինկեւիչի հետ միասին, դարձյալ անբաժան Հակոբ Ճանապարհը Ջավրյանի եւ Վահան Թոթովենցի ընկերակցությամբ": տանելու էր Թիֆլիսից Ալեքսանդրապոլ. Կարս--Սարիղամիշ, ապա Էրզրում, որը ռուսական բանակի գրաված հին հայկական խոշոր քաղաքներից էր: Այնտեղից ռուսական զորքերը վաղուց արդեն ճամփա էին բռնել դեպի իրենց հայրենական օջախները, թեեւ դեռ չէին հասցրել լրիվ դուրս գալ քաղաքից եւ մերձակա վայրերի իրենց Ֆ Էրզրում մեկնելուց առաջ դարձյալ հարկ է եղել դիմելու Հռվհաննես Թումանյանին: Փակվել էր «Հայաստան» թերթը` ռազմաճակատ էին մեկնում եւ թերթի հովանավոր Անդրանիկը,եւ խմբագիր Վահան Թոթռվենցը: Անդրանիկը գտնում էր, որ այսուհետ թերթը պիտի լույս տեսնի Էրզրումում: Առայժմ խմբագրության գոպքի մեծ մասը հանձնվել է Հովհ. Թումանյանին ի պահպանություն 58 եւ ծ փութ տպագրականտադ, տառերի արկղ. կլիշե. մի քանի աթոռ. մեծ ու փոքր այլ գույքի սեղաններ. Թուղթ: Մնացածն էլ թողնվել է: Վ Թոթովենցի եւ խմբագրությանը մոտիկ երկու այլ անանց տներում (ՀՀ ՊԿՊԱ. ֆ. 370):

ՊԵՊԱ.

«Հայաստան». Խ21. 6. Օշ.

Ֆ.

121.

ց.

1. գ

4.

թ.

1918թ: ԿՊՌՊԱ

(տ. ֆ. 2168.

.

2.

Գ

31.

թ

130:

Նաեւ

ՀՀ

զորակայաններից: Հրաժեշտի խոսքում Ավետիս Ահարոնյանը փառա-բանել է զորավարին եւ պանծալի հաղթանակ ցանկացել նրան: Ջորավարը հույսի եւ գովեստի խոսք է ասել իր հետ ուղեւորվող նման ջահել զինվորներին. երբ ազգը պատանիներ է ուղարկում ազատությունն անառարկելիէ: Ասել է ու մատնացույց ռազմի դաշտ, արել շարքերում կանգնած իրոք մի պատանյակի, որը 14 տարեկանից էլ պստիկ է եղել: Դեպի Էրզրում, Ալեքսանդրապոլի կայարանում նույն խանդավառ ճառերն են արտասանվել եւ հենց տեղնուտեղը ոչ ավել, ոչ պակաս՝ երկու հազար հոգի զինվոր է գրվել Անդրանիկի զորամասին: Բայց հազիվ է զորավարը հասցնում նրանց բաշխել ըստ ստորաբաժանումների եւ զորանոցների, երբ պարզվում է, որ մնացել է ընդամենը 25 հոգի, մյուսները փախել են: Սա առաջին լուրջ հիասթափությունն էր

դառնությունը: Գնացքով մինչեւ Սարիղամիշ, այնտեղից էլ ավտոմեքենայով, ճատրտում տեսարաններ դիտելուց, նապարհին բազում տխուր ու է լուրեր ստանալուց հետո, փետրվարի 16--ի. երեկոյան -հասնում ու

Էրզրում::

Բնակչությունը, իմանալով, որ Անդրանիկը Թիֆլիսից դուրս Է եկել, սպասողական վիճակի մեջ էր: Առաջին անգամ էր նա Էրզրում ոտք դնում: Քաղաքի ողջ հայությունը խմբվել էր Կարսից եկող ճանապարհի մուտքի մոտ՝ զորավարին դիմավորելու: 1918--ի փետրվարի 22--ին ռազմաճակատի հիամանատար Օդեշելիճեն Էրզրում: հղած հեռագրում իր ուրախությունն է հայտնում, որ Անդրանիկի մուտքը Էրզրում եւ նրա առաջին քայլերը այնտեղ, «բարձրացրելեն զորքերի ոգին եւ փոխել հայ զինվորների հոգեբանությունը»: Եվ մեծ հույսեր է կապում նրա հետ ու վարդավառ օրեր տեսնում առջեւում. «Հոգեպես չենք ընկճվելու եւ հնարավոր է, Որ հայրենիքին ավելի պատմության հանճարը մի օր ձեր տառապյալ խոշոր ուրախություններ պարգեւի»": Գունագեղ էին հրամանատարի պատկերացումները:Մինչդեռ իրականումայդպես չէր: Հազվադեպ ծանր օրեր էին հայության համար: Եվ թերեւս ամենից ավելի տխուր ու ողբերգական էր թուրք--կովկասյան ճամփեզրի Էրզրում քաղաքում եւ ընդհանրապես այդ ճանապարհով դեպի Անդրկովկաս բերող բոլոր քաղաքներում ու գյուղերում: Թուրքական զորամասերն անհամբեր մոլեգնությամբ մղվում էին դեպի Էրզրում, որից Արեւելք նրանց ընդառաջ կանգնած էին հայության դեմ պատրաստակամ՝ ճամփեզրի զինված ու անզեն թուրք բնակչությունը, 1 «Անդրանիկ. Մուրատ եւ Պողոս Նուբար». Ա մաս, Կ. պոլիս, 1920թ. Նաեւ` «Անդրանիկի եւ յուշերը». Պ.. 1932. էջ 290--291: «Աշխատանք»թերթը նշում Էէ փետրվարի կեանքը. պատերազմները 4. 290--291: 04. 17-ը (Երեան, 1918թ.) 42«Անդրանիկի կեանքը..». էջ

ՀՀ

ՊԿՊԱ

ֆ

12.

9.

գ

թ

165:

`

-

`

իսկ ավելի խորքերում մահմեդականներից կազմավորված ազգային էր նաեւ Թիֆլիսի ու զորամասերը: Այս վիճակը անհանգստացնող ընդհանրապես Վրաստանի համար: Սակայն վրաց ղեկավարները Գերմանիայի հետ լեզու էին` գտել, նրա միջոցով էլ հույս ունեին հարցերը լուծել Թուրքիայի հետ իրենց համար ընդունելի մի պայմանագրով, դրա մեջ էլ տեսնելով իրենց փրկության ելքը: Հայությունը ինքն էր միայն իր հույսը: Այլեւս Երկրից քաշվել. գնացել էր ոուսական բանակը: Այժմ նրա դերր պիտի կատարեր երկրապահ դիվիզիան, որի ներքին կազմից անտեղյակ ժողովուրդը նրա մասին դատողություն էր անում անպարտելի Անդրանիկի հրամանատար կանգլինելով: Դեպքերին մասնակցի տվյալներով, դեմ հանդիմաե՛ նած էր թուրքական կորպուսը Վեհիբ փաշայի հրամանատարությամբ մոտ 10--12 հազար եւ Ալի Իհսան փաշայի ղեկավարած դիվիզիան'՝ 3-4 հազար զինվորով: Թվերը զորամասերի Սովորական կազմի համեմատ այդպես նվազել էին, որովհետեւ նրանց զինվորների մի զգալի մասը, ռուսական բանակի տունդարձից հետո, ուղարկվել էր "Սիրիա: Մնացածի վիճակն էլ բարվոք չէր. սննդամթերքը սակավ էր, զինվորների հագուստը մաշված. պատառոտված, հանդերձանքը թերի: Թուրքական զորամասում ծառայած հայ բժիշկը նույնպես դժգույն է նկարագրում: Երբ փետրվարի սառնամանիքին հարձակման անցան, գրում է նա, թուրքական այդ զորամասերը շատ «խեղճ պայմանների» մեջ էին, «Հկիսանոթի եւ կիսամերկ»: Եվ շատ է ցավում. որ հայ զինվորը չկարողացավ մինչեւ իսկ մի շաբաթ դիմադրել հյուծված թշնամուն: Եվ կատարվածը որակում է Հ«հայության ոսկեղեն իդեալի փլուզում» բառերով: Խայտառակ ու ռղբերգական այդ ելքի պատճառն այն է նա համարում, որ ազգի պարագըլուխները, մխրճվելով«բյուզանդական» վեճերի մեջ, միաբան չգտնըվեցին, անճարակ եղան գումարելու բոլոր ուժերը որպես մի կարգապահ բռունցք, իսկ միայն մի մարդը, որ առաջ էր մղվել եւ մեջտեղ էր եկել. բավական չեղավ. իր լեռ կամքով, իր ոգեշունչ հեղինակությամբ հանդերձ հաղթանակի դափնիներ հյուսելու... Եվ, այսպես, դեպքերի վկան ականատեսեղավ, թե ինչպես «ոսկեզօծ արշալույսը կարմիր ու սեւ վերջալույսի փոխվեց» ': Համենայն դեպս. այսպես է Ու եւ այդպես են նրա մասնակիցը. դեպքերի հիշում Ժամանակակիցն հիշողության մեջ տպավորվել դեպքերը, որոնք ուղղակիորեն կապված են Էրզրումում Անդրանիկի մղած կռիվների հետ: Իսկ ամբողջ ռազմաճակատում զինադադարը խախտելու պահին թուրքերը կռվի բանակների մնացորդները, դուրս բերեցին իրենց 3--րդ եւ 2-րդ

ՏԵԽ

բժիշկ Շահնազար Որբունու հոդվածը «Արեա թերթում. 1927թ.:

դրանք համալրելով երկու այլ դիվիզիաներով. որոնց դարձյալ ' րականի պես ուղեկցում էին քրդական ջոկատները

սովո-

Պետրոգրադում Ժամանակավոր կառավարության անկումից հետո երկրամասում իշխանության դեր կատարող Անդրկովկասյանկոմիսարիատը Կովկասյան ռազմաճակատի բանակային հրամանատարության հետ մեկտեղ, Անտանտի տերություններից առանձին (սեպարատ). զինադադար էր կնքել Թուրքիայի հետ: Իսկ դեկտեմբերի 29-ին Ժողկոմխորհը ընդունել էր Թուրքահայաստանի մասին դեկրետը, որով Ռուսաստանի նոր կառավարությունըհռչակում էր Արեւմըտյան Հայաստանի՝Ռուսաստանի գրաված վայրերի հայ բնակչության ազատ ինքնորոշման իրավունքը: Այդ դեկրետով միաժամանակ նախատեսվում էր ռուսական բանակի դուրսբերումը (էվակուացիա) Արեւմտյան Հայաստանինվաճված տերիտորիաներից:Փաստորեն ճակատը մերկացվում էր: Ետ վերադարձող բանակը. տեղ--տեղ թողնելով զենքի որոշ տեսակներ, իր ունեցած սպառազենը հիմնականում տանում էր իր հետ: Զենքի այդ մնացուկներն էին, որ Անդրկովկասյան կոմիսարիատն ու նրա իշխանության տեղական մարմիններն իրենց նախաձճեռնությամբդուրս էին բերում պահեստներից եւ օգտագործում ազգային զորամասերի կազմավորման համար: Այդ զոնաեւ էին մտնում նահանջից ետ րամասերի մեջ ծառայության մնացած ռուսական բանակի թե հայ, թե ռուս եւ այլ ազգերի սպաներ ու զինվորներ՝ իրենց զենքով ու հանդերձանքով: Բավական թվով ռուս զինվորներ էին բնակություն հաստատել Էրզրում քաղաքում, որոնք բանակի նահանջից հետո էլ հարմար էին գտել մնալ տեղում: Նրանք ընտանիքներով,թե անհատապես,բազմակողմանի կապեր էին հաստատելտեղի եւ շրջակայքի թուրք ու վրացի բնակչության հետ: Լավ գիտեինզենքի պահեստներն ու այնտեղ մնացած պաշարները: Քաղաքի թուրք երիտասարդությունը, կապ Ունենալով մերձակայքի թուրքական բանակային հրամանատարության հետ, թե նրա համար, թե նաեւ իր համար, ռուսական բանակի ետ ընկած սպաներից

մատչելի գներով զենք էր ճեռք բերում ու զինվում, որը ոչ ոքի համար, գաղտնիք չէր, թե վաղը ում դեմ է օգտագործվելու: Փաստերին տեղյակ հեղինակը մի օր գրելու է. «Էրզրումի պաշարումի վերջին օրերը. երբ հայերը կը նահանջեին. քաղաքի թուրքերը ռուսական զենքերով եւ գնդացիրներով կրակ բացին հայերուն վրա»: Կոմիսարիատը ռազմաճակատից վերադարձող զորամասերին բռնի զինաթափելու միջոցներ գործադրեց, որում առանձնապես աչքի ըն-

Սարգսյան. Թուրքիան եւ նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում 1964. էջ 344: Այստեղ եւ մնացյալ գրականության մեջ բերված թվերը իրարամերժ են, որովհետեւ հաստատուն չեն մատչելի աղբյուրները:

Ե.

Ղ

(1914-1918. Ե.

փորձված բարբարոսներ, ադրբեջանական ռազմամոլնեՍտեղծվում էր իրարամերժ վիճակ. որոշ քաղաքական ուժեր բանակին կոչ էին անում տանել զենքը Հյուսիսային Կովկասում. ապա նաեւ իրենց վերադարձի մյուս վայրերում հեղափոխության դեմ ըմբոստացած Ուժերը ճնշելու համար. իսկ մյուսներն էլ նրանց վրա կրակ արձակելով. վերադարձի գնացքները խափանելով ու ճամփախլում էին զենքերը: Կար նաեւ ները փակելով բարբարոսաբար ազնիվ բարեկամության մի հոսանք, որի ներկայացուցիչները Ռուս զինվորին, նրա սպայակազմին կոչ էին անում հապճեպորեն չլքել ճակատը, համբերել, դեռ չհեռանալ, քանի դեռ Կովկասի ժողովուրդներին թուրքական նոր արշավանքի վտանգնէ սպառնում: Այս հոսանքի մեջ ազդեցիկ դեր էին կատարում Անդրանիկը, Բաքվի կոմունայի առաջնորդ Ստեփան Շահումյանը եւ տարբեր քաղաքական կուսակցությունների ուրիշ գործիչներ: Բայց դա հեշտ չէր: Հոկտեմբերի 25--ից հետո ստեղծված Ռուսաստանյան նոր կառավարությունը Լենինի ղեկավարությամբ դեկտեմբերից համաձայնության սեպարատ բանակցություններ էր վարում Բրեստում քառյակ դաշինքի երկրների՝ Գերմանիայի, Թուրքիայի, Բուլղարիայի եւ Ավստրո--Հունգարիայի ներկայացուցիչների հետ, զիջումների մեծ գնով ձգտելով պատերազմը դադարեցնելու համաձայնություն կնքել. դրանով նորաստեղծ իշխանության դիրքերը ամրապնդելու, հեղափոխությաննվաճումները հաստատուն դարձնելու եւ ավելի լայն տարածելու համար: Օիջումների այդ քաղաքականության մեջ լենինյան տեսանկյունով կարեւոր դեր էին խաղալու Կովկասում Թուրքիայի պահանջած հողերի հանձնումը՝ Բաթումը. Արդահանը, Կարսնու Սարիղամիշը. ինչպես նաեւ այդ վայրերից եւ առհասարակ պատերազմի ընթացքում ոուսական բանակի նվաճած տարածքներից բանակային զորամասերի անհապաղ դուրսբերումը, որը արձանագրվեց 1918--ի մարտի 3--ին Բրեստում՝ նշված կողմերի միջեւ կնքված պայմանագրով: Եվ հենց այդտեղ էլ. այդ պայմանագրում, ռուսական կողմը պարտք էր ստանձնում ապահովել ոուսական զորքերի դուրսբերումը Կովկասյան ճակատի նրանց նվաճած վայրերից: Ահա բարդությունների այն շղթան, որը ողբերգական վիճակ էր ստեղծում տուժող- վայրերում, որոնց բնակչության հսկայական մասը չար բախտի քմահաճույքին. թողնվող հայեր էին: Նահանջող դուսական բանակի հետքով կրնկակոխ գալիս էին թուրքական զորամասերը, Որպես իրենց հիմնական Ուժերը Կովկասյան ռազմաճակատում կուտակելու այն պլանի իրականացում, որը կազմել էին թուրք ռազմական գործիչները՝ ի դեմս Էնվեր փաշայի կան, որպես րը:

`

այլոց':

եւ

Իսկ

նահանջը

սկսվել էր ավելի վաղ, քան Բրեստում Ի միջի այլոց. թուրքական կողմն իր

բանակցությունների սկսվելը: հարձակումը

վերսկսելու

համար

չսպասեց

էլ Բրեստում

բանակցու

թյունների ավարտին ու պայմանագրիստորագիմանը: Նա խախտեց Երզնկայի զինադադարի համաձայնագիրը եւ փետրվարի 12--ին իր զորքերը մղեց դեկտեմբերի 5-ի սահմանազատման գծից դեպի ու առաջ Արեւելք, որտեղ որ սպասվում էին Էրզրումի կռիվները: զերծ Էրզրումըհամեմատաբար

էր մնացել թուրքերի ջարդերի եւ

տեղահանության եղեռնագործությունից: Քաղաքը մեն--մենակ, ասես հայոց Արեւմտյան բնաշխարհի դեռեւս կանգուն լինելու կենդանի վկայությունը լիներ: Սակայն անկումը ամբողջի կորստյան ներշնչումը եղավ: Ներհակ այս պարագայում. այնուամենայնիվ, դարձյալ առկա թուրքական բանակը էր հույսի հազվագյուտ հաջող մի պարագա. էր, քիչ թե շատ լուրջ դիմադրության դեպքում ուժերը հապճեպ թույլ գումարելու, առաջ գնալու անկարող. իսկ Էրզրումը հայերի համար' պարենի ու ռազմամթերքի հարուստ շտեմարան, որը տվյալ իրավիճակում կանխապես արդեն մեծ առավելություն էր թշնամու նկատմամբ: Առավելություն, որը` դիպուկ որակվել է նաեւ որպես «Ոսկե առիթ»:Այսպես գունագեղ հայ հասարակական կարծիքը շատ անգամներ է հնուց ի վեր եւ դարեր շարունակ երազանքների իրականացման պահեր բնութագրել եւ մարդկանց ոտքի հանել մոտալուտ հաղթանակի խոր համոզմունքով: Դա Անդրանիկին չի վերաբերում: Նա Էրզրումի խնդրին: Ջուր չէր սկզբից էլ սթափ էր մոտենում հրացանը ուսն առել. որ ժամ առաջ Էրզրում հասնի: Նա գնում էր կռվելու համար, կռվի հարմար պահից չուշանալու համար, անշուշտ, սոսկումով ըմբոնելով. որ որքան հեշտ չի լինելու թշնամուն կանգնեցնելը. նույնքան էլ ողբերգական է լինելու նրան զիջելու հետեվանքը: Մանավանդ, որ չափից ավելի բարդ էր խնդիրը, որ նա միայն Էրզրումը ետ պահել թուրքերի դնում էր իր առաջ. ոչ այլեւ պահել այն որպես Ճեւավորեղեռնագործությունից. վերահաս վող Հայաստանի պետականության ծայր արեւմտյան սահման: Մեկ հիմա պահել. ապա՝ մեկընդմիշտ...

Հասարակության ուշադրությունը Անդրանիկի կողմն էր: ԹիֆլիսԱնդրանիկի յան թերթը հունվարին հրապարակել է թղթակցի զրույցը հետ: Ի թիվս այլ դժվարությունների, նա հատուկ նշել է Էրզրումի կողմում քրդերի հակահայկական զինված դիրքավորումը. «Մեծ դըժվարություն է. որ հայ Ժողովուրդը ընդհարման մեջ է քուրդի հետ», ճիգ ասել է նա. կարծես ցավելով, որ այսքան երկար ու -

եւ

2 Անդրանիկ 0 Ե. Ղ Սարգսյան. նշվ. էջ Հ26--439: էջ 399: հայ յեղափոխականշարժումը.Պ., 1986

-

«Անդրանիկ»

,

Դ

Չելեպեան. Ձօրավար Անդրանիկ

տարիների ընթացքում

չհաջողվեց

երկու

դուռ--դրկից.

հալածական

ժողովուրդների ռազմական դաշինքը: Եվ շեշտը դնում է հայոց ՛ ինքնապաշտպանության վրա. բազում ուժեր իր կողմը գրաված թշնամու դեմ հայությունը մեն--մենակ էր մնացել: Թուրք եւ քուրդ զինված ուժերը կանգնած էին Մուշից մինչեւ կովկասյան սահմանը: Սեփական ուժերը լիովին պետք էր ասպարեզ հանել' այս էր պարզորեն ասում Անդրանիկը. «Ես չեմ սիրել խաբել Ժողովուրդը: Պետք է պարզել Հայաստանի դրությունը. որպեսզի ժողովուրդը գիտակցի զինվորը թողնում--հեգալիք վտանգը»: Եվ ցավով նշում է. որ ռուս է: Անիմաստ է համարում դա, անժամանակ ու վտանգավոր: ռանում Ռուս ժողովուրդը չպետք է մոռանա, որ արյուն է թափել, նա «պետք է կենա եւ պաշտպանի Կովկասը եւ կովկասյան ժողովուրդները»: Դեպքերն օրագրողի տվյալներով, Էրզրումին պաշտպան կանգնեհարցը Անդրանիկի առջեւ դրել էր Պողոս Նուբար փաշան, լու Լոնդոնում հայոց հարցը այդ ժամանակ անգլիական կառավարության առջեւ հարուցող անպաշտոն հայ դիվանագետը, հեռվից դեռեւս 1917-ի ամռանը վերը հիշատակված գեներալ Շորին հղած հեռա2. Գգըրրով: Պողոս Նուբարը միաժամանակ ե՛ւ Վանի ու Բիթլիսի. ե՛ւ Էրզրումի պաշտպանությանը ձեռնամուխ լինելու խնդիր էր դրել, հանձն առնելով հոգալ նյութական միջոցները: Գործի հետ առնչվել է նաեւ Կերենսկու կառավարությունը: Վերջինս արեւմտահայերի 30 հազարանոց բանակ՛ ստեղծելու հարց դնելով. նախապես տրամադրել է 18 հազարի հանդերձանքը պարտավորվելով հետագայում նաեւ հազարինը: Արդեն այդ ժամանակ Անդրանիկը քայլեր է կատարել: Ըստ օրագրողի. Սմբատին 600 զինվոր տրամադրելով՝ուղարկել է Ալաշկերտ. Ախլաթ եւ Մանազկերտ: Խնուսի ճակատն է ուղարկել նրա տրամադրության տակ եւս դնելով գնդապետ Սամարցյանին՞. մոտ 600 զինվոր: Իսկ ինքը՝ Անդրանիկը, երկրապահ զորամասի հրամանատարությունն ստանձնելով, փաստորեն իր վրա է վերցնում Երզնկայից մինչեւ Վան եւ Էրզրում հայության պահպանության գործը: Ինչ վերաբերում է Էրզրումին, նա նախապես չէր թաքցնում. է նրա խոսքը դիվիզիայի հեշտ չէ: Օրագրողը հիշում դա որ հրամանատարի պաշտոնն ստանձնելուց հետո. «Որ չափ որ ես կստանձնեմ այս գործը, համոզվածեմ, թե հաջողությունչունիմ»: Բայց ասել է ոչ միայն ասելու համար: Նա Նազարբեկովին մատնացույց է արել Բաթումից թուրքերի հարձակումը կանխելու անհրաժեշ,

.

»

Նույն Սամարցեւն է:

)

«Մշակ». Թ.

Խ

17. 25. 0

մական օրագրութիւնը, 1914--1917»,

1918թ: Պ.

1924,

«Զօրավար ԱնդրանիկիԿովկասեանճակատի էջ 65--66:

պատ-

տությունը, որտեղիցթուրքերը կարող էին Ախալքալաքով եւ Ախալցըխայով գալ դեպի Ալեքսանդրապոլ եւ այնտեղից թիկունքից խփելով՝ ավելի ծանր հարված հասցնել հայ ժողովրդին:: Անդրանիկը նախապես առիթ էր ունեցել նաեւ Երզնկայում գըտնըվող իր հին ֆիդայական ընկեր Մուրադ Սեբաստացուն հեռագիր թե «ներկա հայ ուժերով Երզնկա չենք կրնար պաշտպանել»: տալու, Եվ խորհուրդ էր տվել, որ տեղի գաղթականության հետ ետ քաշվի Բայց դրանով էլ վիճակը ավելի ապահով Մամախաթուն քաղաքը՞: չբարելավվեց: ամեն տեղ էր դրությունը ծանր ու ողբերգաՀայոգ կան: Ուզածդ զորականը, որ փորձում Դր ուժեր գումարել. հայի վերջին բեկորներին տեր կանգնել. դարձյալ անհաջողության էր մատնվում: Նրանց մեջ էր նաեւ պահանջկոտ Սեպուհը: Օրագրողը պատմում է. որ նույն այդ օրերին նա հանձնարարություն է ունեցել գնալու. այնտեղ. որպես շըրԷրզրումի գավառի Բայբուրդ քաղաքը ջանի զինվորական պետ, գաղթական հայությանը տեր կանգնելու

Արեւմուտքում

եւ այդ ընթացքում զենք ստանալու խնդրով հանդիպել է Անդրանիկին: Անդրանիկը տարակուսում է եւ հաստատ համոզմունք հայտնում, որ այնպիսի ձեւով. ինչպես նա Բայբուրդ է գնում. ոչ մի օգուտ էլ չի ստացվի. եւ դարձյալ թուրքերը կկոտորեն հայերին: ` Դրանից մի քանի օր հետո «Հորիզոն» թերթը գրել է, որ Սեպուհն իր մտքից հրաժարվել. ընդամենը 17 հոգով կանգնել է դիրքերը պահպանելու, որիգ հետո էլ, երբ կոտորվել են թե գաղթականները. թե իր զինվորները, մի կերպ հասել. հանգրվանել է Մամախաթունո Անդրանիկի Այժմ այն մասին, թե ինչ է պատմում օրագրողը էրզրումյան գործունեության մասին: Տեղ հասնելով, Անդրանիկը կատարյալ անիշխանություն է գտնում քաղաքում: Հագին գեներալական թարմ զգեստն էր, կրծքին՝ Կովկասմարտերի համար ստացած շքանշանները: յան ռազմաճակատի Քաղաք մտնելուց անմիջապես հետո իր ձեռքն է վերցնում բերդամԻրեն դիմավորող ժողովրդին կարրոգների ուժերի գապահության, միասնության կոչ է անում, հույսը կապելով զինվորների ու ժողովրդի միաձույլ կռվի հետ: Եւ անմիջապես գործի է կպչում: Իմանալու համար, պարզում է կանգուն զինվորների. դասալիքների. ինչպես նաեւ զենքերի թիվը. զորքերի դասավորությունը ճակատում, պարենի պաշարները, ռազմաբերդերի վիճակը: Պարզում է, որ անիշխանության իրավիճակում ով կարողանում է, որքան կարողանում է, թալանում է պահեստներն ու թանկար-

համար,

հրամանատարությունը":

3 նշված «..օրագրութիւնը».էջ 72. 73: փաշա. Հայկական հարցը. Ե. 1927թ. էջ 71-73:

Ն.

տ.

էջ

73:

3 Ն.

հաղթանա

տ.

«Աշխատանք». Ե.

էջ 76:

Խ02`(192).

4.

Ջեմալ 04.1918թ.:

է կուտակում, այդ բոլորի ժամանակ չզլանալով իսկ թուրք լրտեսների ծառայություննեվտանգավոր օգտվել մինչեւ էր, այլեւս այլ ինչ քան որն ոչ դավադրություն: րից. Հասնելով որոշ կարգուկանոնի եւ ծանոթանալով, ճանաչելով գորէ ե՛ւ այն, ինչ ծի մարդկանց. Անդրանիկն Էրզրումում տեսնում սպասելի էր. եւ այն, ինչ՝ անսպասելի: Նրա ոչ թե զարմանքը, այլ մեծ եղավ. երբ առատ լուր բերին, թե քաղաքի թուրք զայրույթը նահանջից ետ մնացած ռուս բնակիչների տներում ապրող. սպաները. սանձարձակ վայելքի մեջ, նաեւ զենք են վաճառում թուրքերին, . հաշիվ չտալով իրենց, թե ում դեմ են զինում նրանց եւ հանուն ինչի: Թիկունքի անսանձ խաժամուժին աջակից հայի մի ազգանուն էլ կա, որը դրամամոլ է, ընչաքաղց եւ ոսկի է դիզում: Նա գտել է երբ եւ որտեղ դաշինք կնքել ռուս զինվորի հետ. ոչ թե հային նրա թիկունք կանգնելու ճակատային մարտերի օրը. այլ նույն հայի թիկունքը խարխլելու ժամին: Ջենք էր վաճառում թուրքերին. գուցեեւ շատ թանկ. հաշվի չառնելով. որ որքան թանկ էր վաճառում. այնքան վզին: Աղամալյան Տիգրանն էր դա, ավելի թանկ էր նստելու այի Էրզրումի շրջանի կոմիսարի օգնականը եւ քաղաքների միության համառուսաստանյան կազմակերպության լիազորը: Նրա պարտականություններից մեկը նեղ օրն ընկած քաղաքների բնակչությանը Անդրկովկասի ու Ռուսաստանի տարբեր վայրերից ուղարկված միջոցներով օգնության հասնելն էր, այդ միջոցները ճիշտ բաշխելը: Եվ «ճիշտ այդպես» էլ վարվում էր, քանի որ նրա գործը նույն քաղաքաբնակ մարդկանց հետ էր: Երբ Անդրանիկը քաղաք մտնելուց հետո հարգրել էր, թե որքան պարեն կա քաղաքում, նա ճիշտ չի ասել շաքարի, նվազեգրել է ալյուրի եւ մանավանդ զենք ու փամփուշտի պաշարների չափերը ': Մինչդեռ այդ ընթացքում Տիգրան Աղամալյան հայազգին 75 արկղ «Մոսին» հրացան է վաճառել եւ հետն էլ 60.000 10-ը փամփուշտը մեկ կյանքի դիմաց վեց հազար է փամփուշտ: ստացվում, 100--ը' մեկի դիմաց՝ վեգ հարյուր, մեկ է, դարձյալ շատ թանկ է վաճառում: Գուցե այդ էր նրան գոհացնում: Ինչո՞վ էր վատ. որ Մարդը հմո՛ւտ էր առեւտրի մեջ. այն էլ պարենամթերքի պակասի ծանր ժամին: Ինչո՞վ էր վատ: Մի Վասակ Սյունեցի՝ հնում, մի Տիգրան Աղամալյան ներկայումս: Մեկը պաշտոնի մոլուցքի, մյուսը՝ դրամամոլ տարերքի մեջ: Երկուսն էլ վարդագույն են ու

ժեք

իրերը.

ոսկի

հրապուրիչ՝բոլոր

ժամանակներում: Նայած ում համար: Սույն փաստերից բացի. Անդրանիկը բացահայտում է. նաեւ ուղղակի թուրքական բանակի հետ գաղտնի հեռախոսայինկապի միջոցները, ապա նաեւ՝ սուրհանդակներին, որոնք թե լուր էին տանում

ՀՊահակ». Բոստոն,

11.

02.

1919թ:

.2 Մ. Վարանդեան, Մուրատ.՛ էջ 309--30:

դեպի

թուրքական

բանակը

եւ

թե հանձնարարական նամակներ ամենի դեմ հնարավոր միջոցների դիմեց. բայց այլեւս բոլորի արմատը լիովին կտրելու համար ոչ այդ միջոցները բավարար եղան, ոչ էլ ժամանակը: Իրարամերժ էին ճակատից եւ ՃակատամերճՃճվայրերից ստացվող լուրերը: Հակառակ նրա, որ Սմբատը Բիթլիսի վրա հարձակվելու թույլտվություն. էր խնդրում Անդրանիկից, գնդապետ Թորգոմը, որն ընդամենը 450 զինվոր ուներ, սսկված կանգնած էր Էրզրումի արեվելյան կողմում գտնվող Թեքեդերե գյուղում: Գրում է այս ամենը եւ հայտնում նաեւ այն մասին, որ գավահատիկ--հատիկ օրագրողը ոի Իլիջա գյուղում Սեպուհն ու Մուրադն էին իրենց կամավորական ուժերով կանգնած: Իսկ Էրզրումում մինչ այդ ինքնապաշտպանական եւ 4-րդ գնդերը հրաժարվեցին կռվել եւ-դա այն գտնվող 1-ին պահին, երբ Անդրանիկը հարձակման պատրաստություն էր տեսնում: Մարդիկ հոգնել էին. կամա թե ակամա ըմբոստանում էին եւ օր տուն էին ուզում գնալ: Անդրանիկին անգամ, երբ նա աճաաղաջ պարանքով տեղ հասավ գործը շտկելու, զինվորները նրա երեսին էլ եւ սկսեհակաճառեցին. օդում կրակ բացեցին, գրում է օրագրողը, ցին բոռալ. «Չենք կռվե. թող տաճկահայը կռվե»':Արեւելյան Հայասշատ տաք էր, տանից էին. նրանց տեղը Արեւմտյանի համեմատ նրանց -կռվի մղող պատճառները` համեմատաբար տանելի: Չկար

այնտեղից: Պ.Բերում

Թեեւ

այս

այլեւս «Կեցցե՛ Անդրանիկը» գոչը: Շատ լավ է. որ օրագրողն .ինքն է գրում. եւ գրածինոչ տեղյակ, այլեւ մասնակից է. որպես հեղինակ, Անդրանիկը: Վատ է եղել վիճակը, շատ վատից էլ վատ: Հաղթող չի եղել Անդրանիկը. թեեւ նույն Անդրանիկն է եղել: Երեւում է դա էլ է զայրացրել ոմանց: Հայոց մեծ պատմաբան եւ այս դեպքերին քաջատեղյակ ժամանակակից Լեոն գրել է. թե «Էրզրումը պատերազմով չէր վերգված: Անդրանիկը ավտոմոբիլի մեջ կանգնած հանել է թուրը եւ ասել. որ ամենքը գնան իր ետեւից. բայց Ոչ ոք չէր գնացել»: Թող այդպես լինի: Եվ եթե իրոք այդպես է, պատերազմով չի հանձնված եղել, հողը նշանակում է մինչեւ Անդրանիկի տեղ հասնելն է հանձնման ստեղծված եղել. եւ նա տեղ է հասել փաստորեն այնպիսի պահի. պատմության մեջ, հրամանատաերբ. ինչպես միշտ պատերազմների րը իր անձնական սխրանքով է փորձել վիճակը շտկել: Այնուամենայնիվ. ոմանց դա հաջողվել է. իսկ Անդրանիկին չի հաջողվել: Ուրեմն վիճակն է որոշել, այլ ոչ անձն ու անձնավորությունը: Իսկ վիճակն

-

միայն

օրագրութիւնը». էջ

86:

Նաեւ"

«Արեւ». Կահիրե.

շ.

09.

1967թ.:

այն էր, ինչ գրել է դարձյալ Լեոն որպես պատճառաբանություն. «Սկսվել էր նահանջը»: էջեր պահպանվել են դարձյալ Վահան Այս պատմության շատ Նա շնորհիվ: Թիֆլիսից Էրզրում, այլեւ ԷրզրուԹոթովենցի ոչ մում եւ այնտեղից Թիֆլիս վերադառնալիս միշտ եղել է Անդրանիկի հետ. անբաժան: Ոչ միայն դիտել է Անդրանիկի գործը, այլեւ մասէ գործին: Եվ նա էլ վկայում է. որ փետրվարի 26--ի նակցել առավոտյան են սկսվել հայ--թուրքական կռիվները էրզրումյան այս հատվածում: Այդ պահին էլ Անդրանիկը գնացել է ճակատ, կռիվների վայրը. որպեսզի ըստ հնարավորին հաջող հիմքերի վրա դնի հայ զինվորների դիմագրավումը Վեհիբ փաշայի զորքերին: Գնացել է Անդրանիկը. թուրքերն սկսել են հարձակումը: Բայց ո՛վ էր կռվելու: Նախորդ օրն արդեն ռազմաճակատի գլխավոր հատվածում, որ ուղղությամբ որ գալիս էին թուրքերի առաջապահ գնդերը, հայ զորական ուժերը. որոնք ե՛ւ գլխավոր, ե՛ւ հիմնական ուժերն էին. նահանջել էին: Հայկական 1-ին եւ 2-րդ գնդերի սպայական կազմն անգամ կռիվն անիմաստ էր համարում եւ նահանջի քարոզ էր կարդում: Կռահելով. որ ամեն ինչ վատթարից էլ վատ կարող է է եւ լինել. Անդրանիկը հեռագրում է. թե ինքն անձամբ գալու անձամբ գլխավորելու է մարտը: Սրանից էլ է հակառակն ստացվում: Որպեսզի ոչ ոք չկասեցնի իրենց նահանջը. զինվորներն այդ լուրն ստանալուց հետո աճապարում՛են եւ նահանջում, մինչեւ Անդրանիկը տեղ կհասներ: Հայրենիքի անունը տալով, հայոց սրբերին հիշելով. մահապատժի սպառնալիքով ոմանց Անդրանիկը ետ է պահում փախուստից, բայց նույն այդ ժամին թիկունքն էր ձեռքից գնում: Տեղի հայոց ղեկավարներն անգամ, որ պիտի օժանդակեին Անդրանիկին, որոնց հետ. որ նա պիտի պատնեշեր թշնամու մուտքը քաղաք, փախուստի վերջին նախապատրաստություններն էին ավարտում. թուղթ դրամը ոսկու հետ էին փոխում. տանելիք ապրանքների վերջին կապոցներն էին գամում եւ ճանապարհի Սննդի պաշարն էին է այս բոլորը կուտակում: Պատմում այսպես նույնությամբ Վահան

միայն

վշտահար եզրակացնում. «Անդրանիկ

մինակ էր, բացարձակապես մինակ...» ու Իրարանցում էր, փախուստ:Ծակատում կանգնած հայոց զորքի կենտրոնի թեւի զինվորներից շատերը հրագանն ուսն էին գցել, ոմանք մինչեւ իսկ. բեռ էր. դեն էին շպրտել: Ձախ թեւը. այնտեղ, ուր Թորգոմն էր լինելու, այլեւս չէր դիմադրում. հայտնի չէր, թե որտեղ է ինքը՝ Թորգոմը: Միայն Սեպուհի զինվորներն էին, որ

Թոթովենցը

եւ

խուճապ

1 Լեռ. Անցյալից. Թ.. 1925թ. էջ 382: Ավելի հանգամանորեն տես՝ Ա. Հ. Հարությունյան, Թուրքական ինտերվենցիանԱնդրկովկաս 1938թ. եւ ինքնապաշտպանական կռիվները, Ե.. 1984թ.: 2 «Անդրանիկի կեանքը. պատերազմներըեւ 3 Կ. յուշերը». էջ 328-- 329: Շնեուր. Սարդարապատի ճակատամարտը,Ֆ., 1967թ.:

՛

րակում

էին. բայց այն էլ ոչ լրիվ կազմով եւ դարձյալ նահանջի նապարհը բռնած: Խզվել էր տարբեր զորամասերի միջեւ կապը, շղթան կտրվել եւ կոտորակվել էր: Այնուամենայնիվ Անդրանիկը է ճակատ: Իմացել է, թե ինչու է գնում.. լավ է իմացել. մի գնածել 40 մշեցի, իրեն հնուց ծանոթ ու վստահելի զինվոր է եղել. ցանկացել է նրանց մարտի տանելու օրինակով մյուսներին էլ բարձրացնել: Բայց դա զուր բան էր: Ուրեմն, ճիշտ էր զորավարը իր մյուս վճռի մեջ: Երբ բանակը խուճապի մեջ էր եւ նահանջը համատարած, էլ ո՛ւմ էր պետք զորավարը: Անդրանիկն իր, զորավարի, վախճանին էր ընդառաջ գնացել եւ դա չէր թաքցրել տարակուսող ու հարցասեր Վահան Թոթովենցից, «Եթե իյնամ Կարնո պարիսպգրող ու լրագրող ների տակ. բոլորին. պատմեցե՛ք, որ ես ինկա մինակ եւ ամեն օգնութենե զրկված»':Փախչող զինվորի ինչին էր պետք գեներալը: Այնուամենայնիվ. Վահանի պատմելով. Անդրանիկի ջանքերը ոմանց սթափեցրել են: Մեկն ու մյուսը երեսը շուռ են տվել. երրորդը խրամատից հանած մի ոտքը նորից ետ է քաշել եւ ուղիղ բռնել է հրացանը դեպի եկող թշնամին: Քաջալերվել են նաեւ զորքի կազմում մնացած կազակները Մի բան ստացվել է. առաջին գծից ելնող զինվորները խրամատավորվել են երկրորդ գծում: Մի քանի վայրկյան Անդրանիկը հանգիստ Չունչ է քաշել: Բայց դա էլ հույսը չէր: Այլեւս զորավարն ինքն է հաշտվել փաստի հետ. եւ նրա խորհուրդները վերաբերել են կանոնավոր, առանց զենքը շպրտելու, դիմադըրելով եւ հնարավորինչափ քիչ զոհ տալով նահանջելուն: Հենց որ տեսել է, թե նահանջը հանդարտվում է, սկսել է ուրիշ կերպ եւ պատրաստվել վաղվա մտածել. ոչ մի կերպ չթողնել քաղաքը հարձակման: Հավաքում է իր շրջապատի ղեկավարներին եւ խորհըրփետրվարի 25--ի կեսգիշերին: Հենց այդ դակցում: Սա՝ 1918-ի է է որ մի կերպ դուրս պրծել Թորգոմը, պահին էլ հայտնվել թուրքերի ձեռքը գերի ընկնելուց: Եվ այստեղ է, որ Անդրանիկը, կեսգիշերային խավար սենյակի մեջ, ոչ արթուն, ոչ քուն, միանգա-

մճիոը.քաղաքը բացվել

որը պաշարմայն ողջախոհ. կայացրել է իր վերջին ման վիճակի մեջ գցելն էր: է իմաստուն առավոտվա Սա' գիշերային մթի մեջ: "Երբ է եւ դեմքը պարզել. բացվել է նաեւ ցրտից կարկամած արեւն լույսը. զինվորների լիակատար խուճապային եւ համատարած նահանջի տեսարանը, որում գլխավոր դերը պատկանում էր զինվորներից առաջ անցած. փախստականի բեռներն ուսերն առած բնակիչներին )

եւ յուշերը». Պ..1932: Ննաեւ՝ «...օՉրագրութիւնը»: «Անդրանիկի կեանքը. պատերազմները 336--399: «Անդրանիկի կեանքը. պատերազմներըեւ

յուշերըբշ, էջ

ԱՆԴՐԱՆԻԿ

է այն. ինչը Ջենքը զինվորի Ճեռքին էր: Անդրանիկը տեսնում երբեք չէր տեսել. ճակատում. ուր նա գնացել էր վիճակը պարզելու, իր աչքերի առջեւ, իր իսկ կողքին հայ զինվորը լքում էր կռիվը եւ հրացանն ուսին ու առանց հրացանի խույս տալիս նրանից: Գոռաց,

բացատրեց, սպառնաց, հայրենիքի, կաթողիկոսի անունները տվեց... զինվորը անդրդվելի մնաց: Սգի ժամ բայց զորավարը արտասուք-

էր.

Հ

ները կուլ տվեց. իր Երկիր կոչված սուրբ Հայաստանի արեւելյան հատվածի վերջին հողակտորներն էին ճեռքից գնում: Բոլորի աչքի աջ կատարվողը առաջինը Անդրանիկը տեսավ, առաջինը նա զգաց

ու

վերապրեց:

ճարահատյալ այդ ժամին նա՝ մտածում էր՝ ի՛նչ է դավաճանություն չէ՞., որ հայ զինվորը, նրա հետ իր հրամանատարները լքում են ճակատը եւ, մեջքով դեպի թշնամին, թողնում են Արեւմուտքի հողը հայրենի եւ աճապարում դեպի Արեի պատասխան այդ վելք. մի՞թե դավաճանություն չէ Եվ ասես տարակուսանքների. հեռագրել է Խնուս. Կարո Սասունուն, որտեղ զինվորներն արդեն հանդգնել էին դեմքով դեպի Արեւելք դառնալ, երբ Արեւմուտքից էր գալիս թշնամին. «Դավաճանը նա է, ով իր պոստից»: Այստեղ, Խնուսում, կնահանջի թեկուզ մի քայլ Կարո Սասունին, Սմբատը. Անդրանիկի ֆիդայական օրերի հին, անդավաճան ընկերներն էին, որ հնամենի իրենց զինվորների հետ եկել կանգնել էին վերջին հողակտորը պաշտպանելու համար: Եվ այստեղից էլ. ահա. Անդրանիկին լուրեր են հասնում, որ բորբոքվում, ճայթում է նահանջի տրամադրությունը: Եթե զինվոր չկա, հեռագրում է Անդրանիկը. պահանջեք, իսկ եթե սպաներն են պակաս, ասում դասակների ու վաշտերի հրամանատարներ նշանակեցեք հին, փորձված խմբապետերին: Մի խզեք, ուժեղացրեք կապը իրար հետ տարբեր պոստերում կանգնած հրամանատարներդ: Եվ հուսալի վերջաբանը. «Հուսով եմ. որ Տարոնի, Սասունի զավակները պատվով կկատարեն իրենց խնդիրը»: Հին ֆիդային էր վերստին արթնացել ոճը. գեներալի կրեքի տակ եւ ֆիդայական հին անուններն ու «Հեռագիրս կարդացեք Աբրոյին, Փիլոսին,Կարապետին, Մանուկին,

Օիհասական, Խրդյոք.

սա.

մասերում»:

համահավաք զորամասի բոլոր Ուրիշ անգամ Խնուսի ճակատում կովող հայկական երկրորդ գնդի հրամանատար Սամարցեւին հղած հեռագրում նա ասես հաղթանակի պտուղները արդեն վայելած զորավարը լինի, որը պարտավորեցնում է մահու եւ կենաց գնով պահել ձեռք բերածը. «Ազատագրված հայ ժողովրդի անունից Ձեզ կոչ եմ անում մինչեւ թարմ ուժերի գալը հաստատ կանգնել դիրքերում եւ կրծքով պաշտպանել մեր բազմաՍա այն ժամին էր, երբ դեռ հույսը հարգակաչարչար հայրենիքը»: նի տակ չէր դրվել: Նույն այդ օրը, 25-ին, երբ արդեն Էրզրումից արեւէին մուտք ընկած շրջանը թուրքերը գրավել եւ ընդհուպ մոտենում քաղաքին. Անդրանիկը հրաման է արձակում քաղաքից բոլոր կամասին: Արդեն կեսօրից հետո գալու նանց ու երեխաների դուրս ուր լարված կռիվներ էին հանձնելով մոտակայքի Իլիջա գյուղը, ն

փետրվարի

ՀՇ

ՊԿՊԱ.

ֆ

12.

ց

1. գ

թ

2:

4Ն

տ.

գ

թ.

35:

գնում. զորքերը ճակատից նահանջում են դեպի քաղաք: Դեպքերի մասնակիցը կարճ ժամանակ անց մամուլում նկարագրել է ընթացքք/ է Անդրանիկը անհապաղ զինվորԼշրի փոքրիկ մի խմբով շտապույ՛ է օգնության: Բայց այլեւս ուշ լինում. թուրքնրին նահանջողներին` մինչեւ քաղաք մտնելը մնում էր ընդամենը յոթ կիլոմետր: Անհնյեր էր երթը կանգնեցնել': Նույն օրը Անդրանիկը Էրզրումի բերդի պարետ գնդապետ Մորելին ուրիշ գրություն է հղել. գրություն, որից բոլորից

Սեպուհը՝ հին ընկերը. կճանաչեր հեղինակին. «Խնդրում

շուտ

այսօր

եմ

եւեթ հայտնել զորքերին. որ իմ կարգադրությամբ թիկունքում

գնդակահարելու

դրված են գնդացիրներ այն վախկոտներին համար, որոնք դուրս կգան Էրզրումից»-: 1918--ի փետրվարի 27--ն է, ցերեկվա ժամը 1--Լ.: Խնուս՝ գնդապետ Սամարցեւին հղած հեռագիրը միաժամանակ հասգեագրել է իր ֆիդայական հին ընկերներ Աբրոյին եւ Փիլոսին: Սամարցեւը գործիմաց գնդապետ էր, որ քիչ առիթներ չէր ունեցել, հաղթանակի պտուղները վայելելու: Աբրոյի եւ Փիլոնի համար ե՛րբ էր եղել իսկական հաղթանակ. նրանք կդիմանային եւ Սամարցեւը մենակ չէր մնա.

«Այսօր. փետրվարի 27--ի առավոտյան. թողեցինք Էրզրումը: Ես ներկայումս Հասան Կալայում եմ: Աշխատում ենք դիմանալ այստեղ մինչեւ ձեզ հետ միանալը: Պետք է նահանջել առանց խուճապի, կարգով: Մթերք վերցրեք: Հայտնեցեքնաեւ Ախլաթի զորամասին: Ոչնչացրեք պահեստները: Գեներալ Անդրանիկ»՝: Քաջ հայ զինվոր էր ու սպա նաեւ Թորգոմը. որ Անդրանիկի Էրզրում մտնելու պահին այնտեղի զինվորական պարետն էր: Նա էր, որ Անդրանիկի Էրզրում. գալուց առաջ ոգի էր ներշնչում քաղաքի հայ բնակչությանը եւ ազատության հույսով տոգորում: Բերդերին էր հետեւում, զինապահեստներիպարունակությանը,պահակներ կարգում. հայ երիտասարդներին էլ համախմբում եւ նրանց աչքը բեւեռում քաղաքում թուրքասեր տարրերի աշխուժացման վրա: Պատմությունը առաջինը շարադրողը գրի է առել. Հ«..Բոլոր էնթրիկներուն դիմաց մինչեւ Անդրանիկի հասնելը միակ մարդմը կար, որ գերմարդկային ճիգերով կը կռվեր: Ատիկա քաջ հայ մը' գնդապետ Թորգոմն էր»: Թորգոմը ֆրանսիական դազմական կրթություն ուներ, բուլղարական բանակի կազմում ինքնակամ եւ քաջաբար մասնակցել էր Բալկանյան պատերազմին: Բայց երբ 1--ին աշխարհամարտի ժամանակ Բուլղարիան՝ որպես թուրքական տերության դաշնակից երկրներից մեկը, զենք է բարձրացնում Ռուսաստանի դեմ, նա զայրույթով ետ է ուղարկում իր կուրծքը զարդարող բուլղարական թ.

5:

«Կարնոյ անկումը». «Աշխատանք». Ե.. 07. 35Ն

տ.

թ

04.

1948թ:

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 421. 0.

1. գ

41.

.

Նա դա չքանշանները:

Մոսկվայի հիվանդանոցից, ուր կազմում Գերմանիայի դեմ մղված կռվում ստացած իր վերքը': Հեղափոխությունից հետո, գնդապետի ուսադիրներով նա եկել էր Թիֆլիս եւ ուղարկվել Էրզրում, նախապես որպես քաղաքի պարետ: Անդրանիկի Էրզրում գալուց առաջ, Օգտվելով դեռեւս հարմար վիճակից, Թորգոմը ռուսական բանակի գրաված արեւմտահայ տարածքները. առանց որեւէ մեկի հետ համաճայնեցնե՝ լու, մի պահ հդչակել էր որպես անկախ Հայաստան: Դա եղել էր հետեւյալ կերպ: Ռուսական զորքը արդեն 1917--ի կեսերից էր Կովկասյան ռազմա-. ճակատի տարբեր մասերից, այդ թվում նաեւ Էրզրումի ճակատից, բռնել նահանջի ճանապարհը: Էրզրումի բերդամրոցներըսկսում են դատարկվել: Բերդերի 400--ից ավելի հրանոթների մոտ մնում են եւ շատ քիչ իրենց պարտքը գիտակցող սպաները, այն էլ ոչ բոլորը, թվով ոմբաձիգ զինվորներ: Քաղաքը անտերության չմատնելու համար միջոցի է դիմում հայ բնակչությունը, ստեղծելով Հայկական: զինվորական միություն անունը կրող վարչական մարմին: Ահա այս

բուժում էր

ռուսաց

անում

է

բանակի

որ գնդապետ Թորգոմը նշանակվում է Էրզրումի եւ ամրացված շրջանի բերդապետ. որը հենց. պարետն էր: Այդ պոստում նա իր առաջեն խնդիրներից մեկն է համարում քաղաքում ինքնապաշտպանական զորամիավորումների ստեղծումը: Դրանց թըդեկտեմբերին Էրզրումի գաղթականական հայկավում էր 1917-ի կան գունդը. որը դարձավ Ա գունդ՞: Այնուամենայնիվ քաղաքում շարունակում էր իրեն զգացնել տալ անիշխանությունը: Ե՛վ թալանը չէր բացառված, ե՛ւ սպանությունները: Ռազմաճակատի հրամանատար Օդեշելիւճեն այդ ամենի դիմաց խստորեն պատժում էր հայ բնակչությանը՝ առանց պատճառների մեջ խորանալու եւ մեղավորներին բացահայտելու: Պատրվակ բռնելով առանձին անախորժությունները, նա հայությանն սպառնում էր, թե ինքը կարող է «մահմեդական ազգությանը զենք բաժանել, որպեսզի նրանք հնարավորություն ունենան պաշտպանել իրենց կյանքը...»:. Դեպքերի ժամանակակիցնու մասնակիցը վկայում է, որ ռազմաճակատի հրամանատարի նման մտադրությունը ողջունել են տեղական ուրիշ հրամանատարներեւս: Նրանց դեմ ըմբոստացել է գնդապետ Թորգոմը. միանգամայն անարդարացի գտնելով «մի քանի անհատների հանցանքները մի ժողովրդի վրա բարդելը»: Պաբզելով. որ Օդեշելիձեն եւ նրա կամակատարները գործնական քայլերի են դիմում, Թորգոմը հունվարի 25--ին զորատես է նշանակում, քաղաքում «իր զինվորական ուժը բնակչությանը ցույց նպատակով»: տալու Հենց այդ Ժամին էլ նա քաղաքում հոչակում է հայության անկախու-

ընթացքում է, դրա

ս

Ը

Վ

«Պահակ».

Բոստոն.

31. 03.

1909թ:

2 ԿՊՌՊԱ,

ֆ. 268,

ց.

2.

Գ

31.

թ.

30:

թյունը. որպես Էրզրումյան ինքնանկախ հանրապետության մարմնաէ թնդանոթային` 21 վորում: Այս արարողությունը նշանավորվում

համազարկով՝::

Օդեշելիճեն. ճիշտ է, ծնունդով վրացի էր. բայց վրացին մեղք չունի, նա ռուսաստանյան բանակի գեներալ էր: Իսկ Ռուսաստանի համար, որը ոչ շատ առաջ ցարականն էր. ապա՝ բուրժուականը, մեկ է՝ հայի կողմից հայկական հողերի անկախության հռչակումը անակնկալ էր: Իսկ վերջին. Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարությունն էլ այս բոլորից հեռու էր ու անտեղյակ: Այնպես որ Օդեշելիձեն գործում էր ինչպես որ ընդունված էր տվյալ պաշտոնում իրեն Թորգոմի ազգապահպան քայլերը իր դեմ նշանակողների ծրոք: հանել էին շատ հակառակորդների, որոնց առաջին շարքում էր նրան հրամանատար Օդեշելիձեն՞: Վերջինս զայրանալու գործից ազատող ուրիշ «հիմքեր» էլ ուներ: Լուրեր էին գնում. թե Օդեշելիձեն Վեհիբ փաշայի հետ ինչ-- ինչ հողի վրա մտերմություն է ունեցել եւ նրա հետ մինչեւ իսկ հեռախոսային կապ է պահպանում",նրան հարող ռազմական ուժերի եւ առհասարակ ճակատի դրության մասին տեղեկություններ տալով: Եվ այս բոլորի մասին անվախ Թորգոմը հանդգնել է ասել Օդեշելիճեի երեսին՝: Դրանից շատ ժամանակ չի անցել մինչեւ 1918--ի ապրիլի 16--ը. երբ վերը մեջբերված փաստաթղթում շտաբս--կապիտան Տվերդոխլոբովը գրում է, թե Թորգոմին հեռացնելու մասին Օդեշելիձեի «կարգադրությունը բավականաչափ պարզեց, որ դուս կառավարությունը, ինչ գնով էլ լիներ, ցանկանում էր խանգարել հայկական անկախ պետություն հիմնելուն»: են 1914--1916 թվաՕդեշելիձեի գործերը ակամայից կաններին կամավորական ջոկատների հետ առնչված ոուսական բանակի հրամանատարներին. Չեռնոզուբով. Տրուխին, Նիկոլաեւ, Օբրազցով. Աբացիեւ... Ո՞րն էր նրանցից Օդեշելիճեն, որի՞ն էր նման, որի՞ց տարբեր, ո՞ւմ էր իր օրինակով հաստատում, ո՞ւմ էր մերժում... Գուցե փաստերը օգնեն կողմնորոշվելու: Ահա դրանցից մեկը: Թուրքական բանակը դեռ հարձակման չէր անցել: Բայց ոչ ոքից գաղտնի չէր. որ ուր որ է սկսվելու է հարձակումը: Անդրանիկը. ՋԶավրիեւը. Ջինկեւիչը, բերդամրոցգներիհրամանատար գնդապետ Մորելը, գնդապետ Դոլուխանովը. հնարավոր է նաեւ' հրետանային գումարտակի հրամանատար շտաբս-. կապիտան Ջանփոլադյանը. գնդապետ Թորգոմը հավաքվել էին խորհրդակգելու, որտեղ Զինկեւիչը շտապում է հրապարակել հենց նոր Օդեշելիճեի հղած թարմ հեռա-

հիշեցնում

Է Ըստ էրզրումի եւ Դեւեբոյինի ամրոցների ժամանակավոր հրամանատարշտաբս-կապիտան 2 «Անդրանիկ. Մուրատ եւ ՊոՏվերդոխլեբովի օրագրության, տե՛ս Ջեմալ փաշա. նշվ. էջ 64: 404: 3 «Անդրանիկի կեանքը. պատերազմները.եւ յուշեղոս Նուբար». Ա մաս. 1920թ.. էջ 99-263: րը». Պ.. 1932. էջ 262-

ԷՐՋՐՈՒՄ

`

գիրը. «Օսմանյան գլխավոր հրամանատար Վեհիբ փաշայից ես մի Որով նա զորքին Էրզրումը գրավելու հրառադիոհեռագիր ստացա. ման է տվել: Փչացրեք ամրությունների թնդանոթները եւ ետ դարձեք զորքի հետ: Օդեշելիձճե»: Հնարավոր է, որ Վեհիբ փաշան ուղղակի հեռագրած լինի Օդեշելիճեին: Հնարավոր է: Նույն ամսի 25--ի թվով հայտնի է նույն Վեհիբ փաշայի հեռագիրը, հասցեագրված այս անգամ ուղղակի Էրզրում «Անդրանիկ փաշային եւ Կարնո մեծերին»: Հիմնականում նույնն էլ այնտեղ է եւ հնարավոր է, որ միեւնույն տեքստը երկու հասցեռվ ուղարկված լինի: Համենայն դեպս Օդեշելիձեին վերուղարկածը մի երկու բառով գլխավոր միտքն է. իսկ Անդրանիկին հասցեագրվածը՝

.

ամբողջական, «Օսմանյան բանակի հաղթական ուժերը շարժման մեջ են դրված : հայրենիքիհողերը: Ռուսները Բրեստ--Լիտովսկի դաշնագըգրավելու րով մեր հողերը թողել են մեզ՝ Բաթումը, Կարսը, Օլթին, Արդահանը եւ Արդվինը: Ուստի ես ձեզ առաջարկում եմ անմիջապես հեռանալ մեր սահմաններից, եթե ոչ. խստիվ կպատժվեք ծրենքի համաձայն: Արդեն մեր զինվորները Բաթումից ցամաք են դուրս եկել եւ քայլում են դեպի Կարս»: Օդեշելիճեի պատասխանը տեսանք՝թողնել ամեն ինչ եւ բռնել նահանջի ճամփան: Օդեշելիճեն ցավ չուներ: Հողերը հայկական էին: Նրանցով պետք էր հագուրդ տալ անկշտում Վեհիբի ախորժակին, որպեսզի մյուսներին նա գլխացավանք չպատճառեր: Օդեշելիձեն, որ ռազմաճակատի հրամանպտար էր, կարելի է կարծել. թե շտապել է անմիջապես հեռագիրտալ Անդրանիկին եւ հայտնել. թե որքան օգնական զորքեր է ուղարկում եւ պահանջել, որ բոլոր ուժերով Չստանալով իր հրամանատապատնեշ կանգնեցվի թշնամու առջեւ: ,

ձՈ

քաջալերանք. Անդրանիկը կանչել է իր գրավդր Թողթովենցին եւ թելադրել նրան իր պատասխանը գոռոզ Վեհիբին. Բրեստ--Լիտովսկը ձեզ Կարսը եւ Բաթումը հանձնելու փաստաթուղթ է տվել. մինչդեռ մեր ձեռքին զենքը, ռազմամթերքն ու բոլոր միջոցներն են. որ հարկավոր են մեր հայրենիքը կազմող Կարսը, Կարինը, Վանը, Բիթլիսն ու մյուս այն նահանգները պաշտպանելու համար, որոնք շարունակում են չորս հեծել բռնակալության լծի տակ: Անդրանիկի մարտաշունչ խոսքը շատ վայե է Թոթովենցի պատկերավորությանը. Հ..մենք զեն ի հոս եկած ենք. զենքն է. որ պիտի վճոէ .թէ այս հայրենիքը ձՃեռին մե՞րն է, թե Ճերը: Ես քեզի պես բաշաներ շատ տեսած եմ. քեզի: հետ ալ կը չափվինք: Հայաստանի,երկրապահ զորամասի. հրամանատար ժեներալ--մայոր Անդրանիկ»: Դառնանք նորից Թորգոմին: Պարետի պոստը հանձնելուց հետո Թորգոմը նշանակվել է հրամանատար: Բայց այստեղ էլ չի ստացվել: Համենայն դեպս. հիմա էլ Անդրանիկն է նրան այդ պաշտոնից ազատել: Հարկադրված ենք մտածել, որ ըստ երեւույթին Օդեշելիձճեն գոհ չի մնացել: Անդրանիկը է բացատրուԹորգոմի նկատմամբ հարազատի հոգպյոարությամբ եմ Թյուն գրել հրամանատարին. «Ազատել գնդի հրամանատարի պաշտոնից. թողնելով նրան իմ տրամադրության տակ, մտադիր լինելով որպես փորձված մարտական սպայի. օգտագործել փոքր է մարտական խնդիրների համար... Ըստ որում Թորգոմը պատրաստ ՞: է Մնում լինելու էլ»: թեկուզ շարքային: հարցնել՝ այս «թեկուզ շարքային» լինելուն չառարկողը Թորգո՞մն է, թե՝ հենց ինքը Անդրանիկը. երեկվա ֆիդային. որ գեներալ է այսօր: Անդրանիկը վերը մեջբերվածը գրել է Էրզրում գալուց անմիջապես հետո: Ազատել էր եւ ինքն ստանձնել Էրզրումի ամրացԹորգոմին պարետի պաշտոնից ված շրջանի պարետի ու միաժամանակ ռազմական տրիբունալի նախագահի պաշտոնները: Սա 1918--ի փետրվարի 17--ի երեկոյան ժամը 8--ին:: Էրզրում գալուց հետո Անդրանիկի առաջին գործերից մեկն էլ այն է եղել. որ գնացել է սահման, Քյոփրիքյոյ, ուր իրեն ենթակա զորամասեր էին կանգնած՝ հարվածն իրենց վրա առաջինը վերցնելու պարտականությամբ: Եվ տեսել է. որ այստեղ էլ ձիերն են պակաս, եւ հրամանատարները,Ճի չլինելու պատճառով, տեղից չեն շարժվում: Հենց զինվորների մոտից հեռագիր է հղել շրգանի իր լիազորին՝ «Անմիջապես հավաքել շրջանի մեջ եղած» հիմնարկություններիու զինվորական միությունների Ճիերը. հետն էլ «ապահովել ֆուրաժի րից

մի նման

ոչ

խոսքի օգնական Վահան

գնդի

ՅՆ

«..ծրազրութիւնը». էջ տ.

թ.

88--89:

«Անդրանիկ.Մուրատ եւ Պողոս Նուբար».

Կ.

պոլիս. 1920թ.: է

խնդիրը» եւ տրամադրել բանակին. «Բոլոր հակառակողները մեր հրամանին կենթարկվեն զինվորական-- դաշտային դատարանին անմիջապես»: Սա փետրվարի 17--ին: Մինչեւ վերջին ժամը հաշված օրեր էին մնացել. որ. այս քաշքշուկի մեջ, գործնական տեսակետից, հաշված ժամեր էին դառնում: Եկել է. տեսել է, որ զորքերը քայքայվում են ու նվազում, որ զենքերը, լեփ--լեցուն պահեստների առկայության դեպքում. զինվորի ձեռքին չեն: Եվ սկսվել է հեռագրապահանջների տարափը: Փետրվարի 18--ին հեռագիրն հայտնում է. եկել են չորս հարյուր զինվոր, որոնց պետք է շտապ տեղաբաշխել, նրանց հրամանատար սպա նշանակելշ:Որտեղի՞ցսպա գտնել: Հիշում է. թե ով է մնացել թիկունքում, ում կարելի է հրավիրել: Եվ շտաբի պետ ՕԶինկեւիչին հանձնարարում է հեռագրել Երեւան՝ իր հին ընկեր գնդապետ

Բաղդասարովին.

`

«Գեներալ

մաճակատ,

Անդրանիկը Ձեզանից չափազանց դժգոհ է: Եկեք դազմիայն այստեղ կարող եք արդյունավետ աշխատել»:

.

դուք

Որքան էլ ծանր ու օրհասական վիճակում. գեներալի մարտավարական փաստաթղթերում չէր բացակայում հոգատարության վերապահումը:. Տեղերի իր հրամանատարներին հղած կարգապահական հեռագրում նա պահանջում էր՝ «խաղաղ բնակչության նկատմամբ "բռնություն գործադրելու դեպքում անցկացրեք քննություն եւ արհաղորդեք ինձ. մեղավորները դյունքների մասին կենթարկվեն. ինչպես որ արվում է Էրզրումի շրջանում»:: Նրա թշնամին անզեն հակառակորդը չէր: Առավել եւս, երբ անզենը կին էր ու ջահել աղջնակ: Ջինվորը թիկունքով դեպի հնամենի հայրենիքն էր դարձել. ինքն էլ չիմանալով ուր է աճապարում եւ ինչու: Հույսի վերջին շողը նրա մեջ սկսում էր մարել դեռ այն ժամանակից, երբ երկրապահ դիվիզիայի հրամանատարի ընտրության բանավեճի բուռն ճառերն էին եւ մինչեւ այն պահը, երբ Անդրանիկը ոտք կդներ վտանգձգձգվում, ու ված պաշարվող Էրզրումյան հողը: Եղավ մի պահ, երբ վիշտն ու զայրույթը համբերության փոխարինած, գեներալը սուրը պատյանից քաշեց եւ իրեն շրջապատած արեւմտահայ զինվորներին դուրս տարավ թշնամուն ընդառաջ: Մի քանի տասնյակ թուրքեր զոհվեցին, շարունակում է օրագրողը, իսկ նրանք հարյուրներ էին ու հազարներ եւ այլեւ գնդացիր եւ թնդանոթ: ոչ միայն հրացան էին բերում, 1 17-ը փետրվարի ՀՀ ՊԿՊԱ. ֆ. 121. ց. 1. գ 40. թ. 3 1918թ.

մահապատժ

.

շ

ն.

տ.

թ.

146:

ՅՆ

տ.

թ.

152:

հայոց հրետանին Էրզրումի բերդերում մի քանի արկեր շպրտելուց հետո պապանձվել էր քար լռությամբ: Չգիտենք. չենք էլ իմանալու, չպիտի գբենք ու հավիտյանս հավիզինվորների ու տենից մոռացության պիտի տանք հրետանաձճիգ սպաների անունները: Արեւմտահայ զինվորներն անգամ. հուսալքված ու հոգնաբեկ. հրաժարվում էին կռվել. ով գիտի նաեւ ինչ բարոյական ու նյութական շարժառիթներ այստեղ դեր խաղացին: Պատերազմ էր, այլ ոչ եղբայրության ճառախաղ: Լսված բա՞ն է. որ հայ զինվորը լքեր հայրենի հողը: Ինչո՞ւ էր նա ալս աստիճան հուսալըքված: Այդ օրերի մասին մի պատասխանէլ հուշերի իր տետրերում տվել

Այնիչ

զինվորը, իսկ երբ նա փախչում Նազարբեկովը. փախչում էր ռուս կամ նահանջում. մեկ է. նրա հետ հույս կապողի ոտքերը թուլանում էին, այս է ասել Նազարբեկովը, բայց այսպես. «այն տրամադրությունը, որով ռուսական զորքերը թողնում էին ռազմաճակատը, ակամայից վարակում էր նաեւ մեր ազգային զորքերին» ՝: Փետրվարի 27-ի վաղ արշալույսին նահանջը Էրզրումից արդեն զանգվածային էր եւ քաղաքի ու գավառի լքումը՝ ակնհայտ: Ընթացքում. վիճակից դուրս գալու իր ճիգերի մեջ, Անդրանիկը զորավարական միտք է հղանում. քաղաքը պաշարման մեջ պահել եւ գուցե այդ ձեւով հարկադրել, որ զորքը սթափվի եւ հարկադրված մարտական դիրքի մեջ մտնի, իսկ հուսալքված ու անտարբեր բնակչությունն էլ ստիպված լինի օգնական կանգնել զորքին: Հաշվել է. առնվազն վեց ամսվա պաշարներ կան՝ թե զենքի ու զինամթերքի, թե պարենի՞: Բայց մինչեւ միտքը գործողության մեջ դրվեր, արագորեն բոլորին հուսալքումն էր պատում եւ նահանջի տանջալի գաղափարն էր համակում: Խոր անկումային տրամադրության մեջ Անդրանիկը հրավիրված զինվորական արտակարգ խորհրդակցությունում Ունկընդրում է ներկայացածների խոսքին. որը մեծամասամբ քաղաքը դատարկելու եւ նահանջի ճամփան բռնելու օգտին էր: Փետրվարի 27--ի վաղ առավոտից քաղաքը դատարկվում էր, նահանջողներով ու նրանց բեռներով լցվում են նահանջի ճամփան բռնած գնացքները: Ժամը 9--ին քաղաքի տերը թուրքերն էին`: Անդրանիկին մնում էր հաշտվել իրավիճակի հետ եւ փութալ. Որ վիրավորները անուշադրության չմատնվեն, որ ժողովուրդը խուճապի զոհ չդառնա... եւ շուրջ Եվ ձյուն էր ու սառնամանիք. հազար գաղթող բազմություն՝ նորածնից մինչեւ զառամյալ ծերունին: է

Էր

ՀՀ

ՊԿՊԱ. ֆ. 45. 9.

4 Լ. Թութունճեան, Կարնոյ անկումին ողբերգու 14. թ 52 եղեռնի». էջ 825): Նաեւ' Ա. Չելեպեան. «Զորավար Անդրանիկ...».Ս. Վրացեան. Հայաստանի Հանրապետութիւն,Պ.. 1958. էջ 92-93: Գ

.(տե՛ս «Յուշամատեանմեծ թիւնը Պ.

1986.

էջ 426--

427:

փետրվարի 27-ի Թիֆլիսում օրը Կովկասյան բանակի երկրամասի բանակային հրամանատարությունը քննում էր Թուրքիայի հետ պատերազմը շարունակելու հնարավորության հարցը. ինչպե՞սվարվել՝ հաշտվե՞լ թուրքական հրամանատարության հետ եւ մաքրել Բաթումը, Արդահանն ու Կարսը, թե՝ աջակցել վերը նշված հողերը Խորհրդային Ռուսաստանի կողմիցԹուրքիային հանշնելուն դեմ ելած Անդրկովկասյան կոմիսարիատի. որպես երկրամասի իշխանության մարմնի, որոշմանը եւ հարմար գտնել շարունակել պատերազմը: Այդ ժամանակ արդեն գլխավոր հրամանատար գեներալ մայոր Լեբեդինսկին իր ներածական խոսքում վերջինի կողմ է արտահայտվում. հանուն հաշտության, բայց առանց բռնազավթումների: Նկարագրելով Կովկասյան ճակատի ուժերը, շտաբի պետ Շատիլդվը Էրզրումի ուղղությամբ զորքերի դասավորությունը որակում է «ավելի նպաստավոր». գտնելով, որ Էրզրումի, ինչպես նաեւ Վանի եւ Խնուսի պետական սահմանն ապահովված է: Ավելի ուղղություններում Նույն շտաբում

վտանգավոր է Բաթումի, Արդահանի եւ Կարսի վիճակը: Անտեղյակ էի՞ն, թե՝ կամքն էր այդպես թելադրում: Նոյ Ժորդանիան, Անդրկով-

կասյան սեյմի ռազմական պաշտպանության կոմիտեի քարտուղարը, է գնան (ռազմաճակատ) եւ իրատես է գտնվել.. ««Վրացիները է նա.-թաթարները" հնարավոր որ մեր հետեւից կգնան,--ասել չգան: Հայերն արդեն գնում են»: Երբ գլխավոր հրամանատարը ցանկանում է իմանալ. թե երկրամասի նորաստեղծ ազգային զորագնդերն ինչ են արել հարձակվողի ներխուժումը կասեցնելու համար, ստեղծվող ադրբեջանական կորպուէ, թե իրենք առայժմ ոչ մի սի հրամանատար Շիխլինսկին ասում զորամաս չեն ստեղծել (թեեւ արդեն երեք ամիս է սկսվել էր կազմավորումը): Մինչդեռ Նազարբեկովը զեկուցում է, որ հայերը կազմավորել են ութ հրաձգային գունդ, ութ լեռնային եւ դաշտային մարտկոց. զորքի տարբեր տեսակի մի քանի գնդեր, մեկ սակրավոր գումարտակ. երկու հեծյալ գունդ, Անդրանիկի համահավաք առանձին զորամասը, ինչպես նաեւ կամավորական ջոկատներ Երզնկայում, Խնուսում եւ ավելի հեռու՝ Ախլաթում ու Վանում: Ստացվում է' ամեն մեկն իր հոգսերին ու ցավին համապատասխան: Առհասարակ, երեւում է. Էրզրումի կողմում կատարվող դեպքերի մասին անտեղյակություն է: Ճիշտ է, Լեբեդինսկին ասում է, որ Էրզրումի, Բաթումի եւ Կարսի դրությունը սուր է, բայց որ հատկապես Էրզրումում կռիվ է գնում. անտեղյակություն է: Շտաբի պետն ասում է, որ Էրզրումի վրա առաջանում են թուրքական բանակի կանոնավոր զորամասերը: Լեբեդինսկին, պատասխանելով այն հարցին, թե պետք է արդյոք

պետք

`

Տ

ՅԼ

է,

Այսինքն՝ ադրբեջանցիները:

-

«Անդրանիկ» :

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

էվակուացնել Էրզրումը, բացատրում է, թե արդեն դա մասնակիորեն թույլատրված է եւ այդ կապակցությամբ երկաթուղային աշխատողների աշխատավարձն էլ բարձրացված: Շտաբի պետը համոզմունք է հայտնում, որ իրենք ոչ մի կերպ չեն կարող պահել Էրզրումը': Այսինքն, Էրզրումը թողնված է բախտի քմահաճույքին: Թուրքիան փաստորեն սկսել էր հարձակումը. գրավելով առաջ էր շարժվում, իսկ այստեղ դեռ, ենթադրություններ էին արվում: Թուրքիան զորքեր էր բերում Կ. պոլսից. որոնց վարժեցնում էին գերմանական սպաները: Հաջորդ օրը բանակային հրամանատարությունն Անդրկովկասյան կոմիսարիատին հայտնելով Էրզրումի մասին, գրում էր, թե դրությունը «արտակարգ ծանր է», որ «թշնամու ուժերը զգալիորեն գերակըշիռ են եւ նրանից պաշտպանվելու ոչ մի հույս չկա»՛: Սա դարձյալ է տալիս, թե իրոք ինչպիսի դժվարին գործի ցույց էր կամովին ընդառաջ գնացել Անդրանիկը. իրեն մղելով այնտեղ, որի փրկության նշույլ անգամ չէին տեսնում ռազմական. գործի գլուխ կանգնած բարձրաստիճան գիտակները: Էրզրում մտնելուց հետո, զորքերի հետ շփվելու միջոցին, անուշադիր մի դիպվածով ոտքից վիրավորվել էր Անդրանիկը: Բայց ցավին անտարբեր էր մնացել եւ շարունակել էր գնալ առաջին գիծ, մտնել խրամատները, ինքն էլ չիմանալով՝ նահանջի համար զինվոր.

Է

ՀՀ

ՊԿՊԱ

ֆ. 45, ց.

ե

գ

14, թթ

3-4

42 ԿՊՌՊԱ,

ֆ. 2100,

ց.

1. Գ

4427.

թթ.

49-58:

ներին իր զայրույթն արտահայտելու. թե դիմանալու եւ առաջ գնալու նպատակով ոգեւորելու համար: Որովհետեւ գլխավոր վիրավորը ոչ այլ սիրտն էր. սիրտը. որին երբեք իր կյանքում նա թե ոտքը. այդպես չէր կեղեքել եւ ինքը երբեք այդ աստիճան զայրալից ու անելանելի վիճակում չէր եղել: Առաքելոց վանքի ծուղակը փա՛ռք էր «Այսքան էրզրումյան այս ճարահատության համեմատ. տարի է Թուրքերի դեմ կը կռվիմ, այս անգամ միայն ան իմ կոնակս»..--ասել է նա սրտի խոր դառնությամբ: Կռվող զինվորների հետ է եղել դժվարին պահերին: Ձիուց իջել է. Ճեռքն առել. որ մի զինվորի ուժը քառապատիկ դարձնի եւ սուրը գերբնական ուժով փրկի իր հայրենակիցներին մահվան նախճիրից: Հանդուգն, ինքնամոռաց խիզախություն էր սա՝ նախապես սեփական անձի մահվան վճիռը կայացնելուց հետո: Հայլդուկը նրա մեջ դիտավորյալ գլուխ էր բարձրացրել, ով գիտե. գեներալական Ուսադիրների դեմ բողոքելո՞ւ, թե՝ գեներալ դարձածին հանուն հրամանատարական պատշաճության չթողնելու հանկարծ խրամատ մտնել եվ հարկադրել, որ հեռադիտակը աչքերին հեռվից դիտի. զինվորների մահամերձ կռիվը: Մեջ բերենք Անդրանիկի զայրույթին քանիցս արժանացած եւ նրա դեմ իր խռովքը բարեկրթության ուժով զսպած հայ գրողի. քաղաքագետի ու դիվանագետի խոսքը. «Էրզրումն ընկավ, չէր կարող դիմանալ. մեղքը Անդրանիկինը չէ: Անդրանիկ փորձեց պահ մը իր ներքին կրակով վառել փոքրաթիվ. հոգեպես թուլացած. անկազմակերպ հայ բանակը Էրզրումի տակ. փորձեց հրաշք կատարել, մեկ խոյանքով ոտքի հանել նույնիսկ մեռելները եւ փշրել թշնամու կարողությունը...»-: որ դեռ կան Վաղօրոք էլ Անդրանիկի ականջին էին հասնում, մարդիկ. որոնք տարակուսում են, «մարդիկ, որոնք զանազան հընարքներով» փորձում են խույս տալ «դեպի հայրենիքն ունեցած իրենց պարտականությունից»: Այս բառերը նա հռչակել է 1918--ի փետրվարի 2--ին հրապարակած իր կոչում. հայրենիքը երբեք իր զավակների այնպիսի «ճգնաժամային կարիքը» չի ունեցել: Եվ երբեք

տեսավ

«փոքրիկ

թերացումներն» անգամ այնպես ճակատագրական չեն

եղել. ինչպես տվյալ պահին: «Հայրենիքը վտանգի մեջ է. ամեն հայ պարտավոր է գնալ դիմագրավելու այդ վտանգին».արհեստավոր. ուսուցիչ. թե բժիշկ՝ ոչ ոք արտոնյալ չէ: Հակառակ կերպով ամեն դք «պիտի հայտարարվի իր հայրենիքի հանդեպ դավաճան» Հաջորդ ծրը. փետրվարի 3--ին, Անդրանիկն ստորագրել է «Կոչ հայ երիտասարդներին» փաստաթղթի տակ: ժողովուրդը գործի է ձեզ

վարվո

Տե՛ս

2 Ավ. Տես Ահարոնյան. Անդրանիկ: «Անդրանիկ. Մուրատ եւ Պողոս Նուբար». էջ 103: Գ Պահպանվածեն կոչի թոուցիկատիվ օրինակներ: «Հայրենիք». 1927թ:

կանչում, մտեք հայ զորքերի շարքերը. դարձեք հրետանավորներ, որոնց կարիքը այնպես զգացվում է...': Ավելի հեշտ չէր Նազարբեկովի վիճակը, որի ղեկավարած հայկական կորպուսի վրա էր գլխավոր հրամանատարությունը դրել Կարսի եւ Բաթումի մարզերից դեպի արեւելք ընկած հողերի պաշտպանությունը, որով երկու անգամ կրճատվում էին վրացական կորպուսին պաշտպանության հանձնված տեղամասի սահմաններըչ: Գործողությունների այդ շղթայում ընդհանուր հրամանատարության ուժերը պակաս գտնվեցին, եղածն էլ հավուր պատշաճի չտրամադրվեցին Էրզրումի պաշտպանությաննու պահպանմանը, թեեւ Նազարբեկովը այն համոզմունքին էր, որ կոնկրետ պահին պետք էր բոլոր ուժերը գործադրել. որպեսզի Էրզրումը չհանձնվեր: Էրզրումը նա բնութագըրել է որպես «Փոքր Ասիայի բալանի»՝: Անհագուրդ մի ցանկություն ուներ Թուրքիայի ռազմական նախարար Էնվեր փաշան՝ Ճեռք գցել այդ բալանին եւ ամուր պահել, դրանով նաեւ դեպի Կասպիականը գնալու եւ Բաքվից էլ այն կողմ՝ Թուրանի դարպասների դդները բացելու համար: Եվ արդեն հունվարին նա գիտեր, որ օսմանյան թուրքերի աշխարհում անմրցգակից հերոս Անդրանիկն է Էրզրումի զորապահպան նշանակված: Եվ նույն ամսի 17--ին Էնվերը հրաման է արձակել Կովկասյան ռազմաճակատի իր հրամանատարներին փակել բոլոր ճանապարհները Անդրանիկի առջեւ եւ զենքի ընդունակ բոլոր մահմեդականներին ոտքի հանելով՝ հասնել մինչեւ երանավետ Բաքու՞: Էնվերը կանոնավոր բանակ ուներ եւ ամբողջ մի պետություն՝' Նույն այդ թիկունքում ուրիշ բանակներ էլ կային, որոնք թիկունքում:. ուզպծ ժամին կարող էին օգնության հասնել: Իհարկե, նա կհոխորտար եւ կսպառնար: Գործին մոտ կանգնած ազգի որոշ առաջնորդները, որ ամեն ինչ լավ գիտեին. ասես ներքին բավականություն էին Էրզրումում մարեց», իսկ իրենց զգում. որ «Անդրանիկի աստղը Անդրանիկից մեծ ու հաջողակ զորավար կարծողները, որ նախապես չէին թաքցրել նրան դիվիզիայի հրամանատար նշանակելու նկատմամբ իրենց տարակուսանքը, իրենց մարգարե էին կարծում. մենք առաջո՛ւց էլ գիտեինք: Անդրանիկն ասել է. «Պատասխանելով հակառակորդներուս այն խոսքին, թե չկրցա կասեցնել թրքական արշավանքը Կարինի առջեւ, ըսեմ, որ Կարին մտնելես մինչեւ ելնելս է միայն վեց օր: -Այս ճակատին առջեւ, Վասպուրականեն տեւած մինչեւ Երզնկա եւ Բաբերդ. կատարված չարիքին պատճառները պետք է փնտոել Թիֆլիսի աղջկանց գիմնազիոնի մեջ կազմված

Է. գ

Նույնպես:

թթ

Օրինակները տես

58-59

48 Ն

տ.

ՀՀ թ

ՊԿՊԱ--ի Անդրանիկի ֆոնդում: 4 «Արե». 22. 10. 1966թ.:

33:

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ.

45.

ց.

(զորաբանակ) եւ Ազգային խորհրդի մոտ: Այս քորբուսին կազմության համար ծախսվեցավ տասը միլիոն ռուբլի»":

քորբուսի

Ուզում է ասել, թե բոլոր ուշադրությունը հայկական կորպուսի վրա էր գամված եւ բոլոր միջոցներն այնտեղ էին ուղղվում: Երկրապահ դիվիզիայից շատերը Ճեռքերը լվացել էին: Անդրանիկի անունն ու հեղինակությունը նրանց հանգիստ տվեց. նա՛' պետք է զինվոր կանչեր. Հովհաննես Թումանյանը իր որդիներին ու դուստրերին զորավարի տրամադրության տակ դներ եւ հանգանակության կոչ աներ. որ զորամաս ստեղծվեր եւ հանդերձավորվեր: ՀԱրդլոք...դաշնակցական կուսակցությունը կրցա՞վղրկել 5 հազար կամ 3 հազար հոգի դեպի ճակատ». հրապարակորեն հարցրել է Անդրանիկը ի Հարցը դարերի պատմություն ուներ: պատասխան մտան Էրզրում, հայերը, որ դրանից Միաժամանակ թուրքեր Անդառաջ էին նահանջի ճամպրուկները կապել, թողեցին քաղաքը: րանիկը գաղթականների հսկայական զանգվածին պատվար կանգնած իր զորքին բերեց դեպի Արեւելք, որտեղ նրանք գրվեցին. ով ինչպես կուզենար, ինչպես կարող էր ու ինչպես պատահեր:

ընդդիմախոսներինձ:

Ռազմաճակատից Անդրանիկը Ալեքսանդրապոլ եկավ: Դարձյալ հոգնած էր, դարձյալ նյարդայնացած, բայց առավել. քան 1916--ին ռազմի դաշտից ետ գալիս: Այն ժամանակ նա եկավ հաղթողի փառքով, իսկ որ տրամադրությունը ընկած էր, ոչ ոք չէր կարծում, թե դրանում ինքն էր մեղավոր, կամ իր զինվորներն ու լուրայիններից որեւէ մեկը: Ռուսաց հրամանատարությունՑ պարզապես անվայելուչ էր գտնվել եւ իր խոստումներինանհավատարիմ: Հիմա հրամանատարն ինքն էր, զինվորները իրենն էին հայոց ազգի զավակներ, նույնն էին նաեւ մյուս հրամանատարները: Բոլորն էլ յուրայիններ, այդ թվում՝ նաեւ քաղաքի բնակչության զգալի մասը: Ամոքիչ ոչ փաստեր կային եւ ոչ էլ խոսքեր էին գտնվում: Ավելին. խոսքերը, որոնք հարցականով նույնիսկ բոլորովին անկողմնակալ մարդիկ Ուղղում էին իրեն, տարակուսանք էին պարունակում. եւ դրանք ինքն ամեն անգամ ընդունում էր դրպես հանդիմանություն, որին անսովոր էր թշնամուն երբեք մեջք ցույց չտված, անպարտ

զորավարը:

Վերադարձի առաջինօրերին պառկած էր Ալեքսանդրապոլի առաջնորդարանում: Ոտքի վրա չէր կարողանում մնալ. մարդկանց շատ էլ չէր ուզում տեսնել, հարցերը լսել. պատասխաններնէլ, որ ուներ տալու, ոչինչ լավ բան չէին բացահայտելու: Ցավերի տակ մենակության մեջ նամակ է գրել Թումանյանին: Թումանյանն ինքն էլ

«Զօր. Անդրանիկ կխօսի» (հավելված...գիրք). էջ

2331:

Ն

տ:

է տեսնել Անդրանիկին: Անձամբ չկարողանալով գալ. ռրուղարկել. Համլիկին: Նրա վերադարձից հետո Անդրանիկին այցի են եկել Ազգային բյուրոյի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը եւ Արեւմտահայ խորհրդի ժամանակավոր նախագահ Վահան Փափազյանը: Եկել են ու գնացել Սարիղամիշ: Խնդրել են, որ մինչեւ իրենց վերադարձը մնա Ալեքպոլում: Առանց հանձնարարության չէր լինի. մասին Թումանյանին պետք էր գործի մեջ քաշել: Գրել է այս Անդրանիկը Համլիկի գնալուց հետո եւ ավելացրել. ՀՌտքս ցավում է: Ոսկորին խրված է խշտիկ մը: Հույս ունիմ, որ քանի օրից լավանա: ...Մտադիր եմ Ղարաքիլեսե գալ»: Թեեւ Ղարաքիլիսե գնալը չի ստացվել եւ. ինչպես կտեսնենք, ինքն է բանաստեղծին այցի գնացել, այն էլ նրա պապենական օջախում: Իսկ առայժմ, որքան էլ չցանկանալով իր հետ անբաժան կապերով կապված, չցրված զինվորներին անորոշության մեջ, առանց հրամանատարի թողնել. արտահայտվում է դիվիզիայի հրամանատարի պաշտոնից հրաժարվելու ցանկությամբ: Դեռ Ալեքսանդրապոլ չհասած. Սարիղամիշից հակիրճ հեռագիր էր հղել զանազան հասցեներով՝ Կովկասյան զորքերի ընդհանուր հրամանատար Լեբեդինսկուն, դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներին, Հայոց ազգային խորհրդին, Հայաստանի ապահովության խորհրդին. «Շրջապատված ըլլալով դավաճաններէ, կը Հայաստանի Երկրապահ զորամասի հրամանատարութենեն»": Մարտի 17-ին կորպուսի հրամանատար Նազարբեկյանը մի գըրություն է հղում երկու հասցեռվ՝ Ալեքսանդրապոլում գտնվող Անդրանիկին եւ համապատասխանաբար՝ գնդապետ Բեժանբեկովին. ադաջինին ազատում է, երկրորդին նշանակում այդ պաշտոնին:3 Բայց ո՞վ էր Անդրանիկին անգործ թողնողը: Անհապաղ նամակով նրան է դիմում Հայաստնի ապահովության խորհրդի ժամանակավոր նախագահ Պարույր Լեւոնյանը. ազգի վիճակը ծանր է, Անդրանիկին գործի Մեջ տեսնելու ցանկությունը՝ մեծ: Անդրանիկից թույլտվություն է խնդրվում Նազարբեկովի առջեւ հարց հարուցելու. որպեսզի պատշաճ պաշտոն տրվի զորավարին": Նազարբեկովի վերը նշված ազատման տեղեկացումից չորս օր անց, մարտի 21--ին, Հայաստանի ապահովության խորհուրդն ու' նրա ժամանակավոր նախագահըերկրորդ նամակն են հղում Անդրանիկին, խնդրելով՝ «շուտափույթ ձեռնարկեք մի զորամասի կազմությանը Ձեր հրամանատարության ներքո մարզված եւ անձնվեր ուժերե եւ փութաք ճակատի պաշտպանության»: Խորհուրդը այդ գործին Անդրանիկի անփոխարինելիության համար նրա անձն է վկայակոչում,

կամեցել

դուն

է

հրաժարիմ

,

1 ԳԱԹ,

9...

գ2.

ֆ. Հ. Թումանյան. գ 6507: 2 4..օրագրութիւնը».էջ95-96: 4 Ն տ. թ 3: Նաեւ «Պահակչ. Բ. 21. 01 1919թ.

'

ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ

370. է

`

"

նրա առինքնող ու ոգեշնչող էությունը. «Ավելորդ է ավելացնել. որ խորհուրդը վստահ է, որ Ձեր հմայքն ու փորձառությունը իրարու քով պիտի բերե գեթ հազար հոգի. որոնք ընդունակ լինեն անձնազոհության Ձեզ հետ եւ մեր արյունոտ դատին համար»: Եվ ժամն էր վերջինը, եւ միջոցը: Գրությունն էլ անսքող է. ոչ այնքան պաշտոնի հրավեր է. որքան անձնազոհության կոչ զորավարին ու նրա զինվորներին` միատեղ: Ռումբերն ու գնդացիրները չէր, որ գործի էին դրվելու եւ ոչ էլ թնդանոթներն էին մարտի ելքը եւ կենաց կռվի պատրաստակամությունը, որը մահու այլ որոշելու, է թիվը «զուգընթաց (անդպետք բազմապատկերեկող

զինվորների

բանիկյան) զորամասի սխրագործությանց»::

հարցականի տակ մնա թե նա եւ այս մասին չասվի ու կարող զորավար է, թող որքան հմուտ չգրվի, բայց որ նա անանձնական է. ոչ եսակենտրոն, այլ հայրենիքի հոգսին ձուլված անմարմին մի էակ, դա եւս անառարկելի է: Այդ խոստովանություննէ գրվում եւ ուղարկվում նրան. չգիտես` որպես արհամարհանք, թե որպես մեծարանք: Եթե ոչ ոք չլինի, վերջին լինի, թեեւ իրոք նաեւ ժամին Անդրանիկը կա ու կա: Թող այդպես է: տեղ Նապոլեոն Բոնապարտն' Այս առթիվ է ասված, անգամ լիներ չպիտի կարողանար փրկչի դեր խաղալ..»՛:Հերոսին. ծնողը միայն ժամանակը չէ: Չկա հատուկ հաղթողների ժամանակ եւ հատուկ պտրտվողների ժամանակ: Բայց միշտ էլ եղել են ու կլինեն հաղթանակի եւ պարտության հանգամանքներ: Գուցե թե դրա համար էր Անդրանիկը Էրզրումյան պարտության համար մատնացույց անում Թիֆլիսի օրիորդաց գիմնազիան, ուր կազմավորվում էր հայկական կորպուսը, եւ Ազգային խորհուրդը, ուր հրաշունչ ճառեր էին անդաԴ դար ու անվերջ... է Իսկ ի՞նչ պատմում Սեպուհը: Իլիջա գյուՓետրվարի 17--ին. երբ ինքն իր գնդով ղում էր, հենց որ իմացել է, որ Անդրանիկը Էրզրում է եկել, բացականչել է' «Լեռն երկնեց եւ ծնավ մուկն չնչին»: Ինչո՞ւ: Ռրովհետեւ ասել են նաեւ, որ հազիվ մի քանի հարյուր կամավոր է բերել դրված հետը: Հազարներ ու բյուր հազարներ չի բերել:

Լա՛վ

հ

գտնվել Անդրանիկը.

թող

այդպես «Անդրանիկի

.

մոտակայքի

էր եւ շուտափույթ չի հավաքել ու բերել: Սեպուհը հիվանդ էեղել:Բժշկի խորհրդով որտեղ նրան այցի է գնացել Անդրանիկը:

Պատրաստ

Էրզրում, փոխադրվե խոստովանում է

է

Սա

Սեպուհը: Նա էլ ասել է, որ Իլիջայի դիրքերըհաջող չեն. իսկ Անդրանիկը հայտնել է. որ ինքը վճռել է վաղը եւեթ գնալ այնտեղ:

ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ

Հ70,

ց.

1. թ.

Միք. Վարանդեան. Սուրատ. էջ

314:

է,

գնացել

Եվ

իրոք.

Մուրադի

հետ:

Այստեղ

Սեպուհը

շտապով

պատմում է. թե ինչպես առաջին իսկ հանդիպման պահինզինվորները զայրացել են: Ռրովհետեւ Անդրանիկը«արծարծել է տաճկահայ- Ռուսահայ խնդիրը». իսկ դիմացը կանգնած են եղել ղարաբաղցի զինվորներ, որոնք դա ընդունել են անվստահություն կամ անարգանք իրենց նկատմամբ: Մուրադը մի կերպ վեճը հարթել է: Բեժանբեկովին ճակատի այս հատվածում հրամանատար է նշանակել եւ վերադարձել Էրզրում: Սեպուհն իմացել է. որ Անդրանիկի գալստյան յոթերորդ օրը թուրքերը գրավել են Իլիջան: Հիվանդը, 40 աստիէ եկել. ճան ջերմությամբ, սա ինքն է գրում. չի համբերել, դուրս եւ հեծել ձին ասպատակել ուղիղ դեպի քաղաքի մատույցնե որտեղից թշնամին գրոհով առաջանում էր: Տեսել է Անդրանիկին, որ է եւ ետ խելահեղ տարերքի մեջ փախչող իր զինվորներին սաստում հայրենիքի՛»: Սեպուհը, իր ասելով. .մոտեցել, ուղարկում «հանուն հանդիմանել է զորավարին, թե դա ձեւ չէ, սխալ է, իբրեւ թե նկատելով նաեւ. որ Թշնամին սպասել է. որ վերադարձվող զինվորները կուտակվեն եւ նոր միայն կրակ է բացել նրանց դեմ: Այնպես է պատմում, որ մարդ ուզում է ասել. թե ափսոս, որ Անդրանիկը չի լսել Սեպուհին, եւ հազար ափսոս, որ Սեպուհը չէ հրամանատարը: Եվ տեսեք, թե էլի ինչ. հեռվում Մուրադն էլ է սրանից տուժել: Իր 60 քաջ զինվորներով նա «շղթա բռնած ադաջանում էր: Թշնամին տեղի կտար եւ կը քաշվեր դեպի ետ», բայց շատ ափսոս, «տեսնելով մեր զորաց կեդրոնին կոտորածը, ինքն ալ ստիպված կըլլա նահանջել»: Այ քեզ բա՛ն: Փաստորեն ամբողջ նահանջի մեղավորը Անդրանիկն էր: Այո՛, հաստատում է. Սեպուհը. ռազմի մյուս հատվածում գնդապետ Թորգոմը չկարողացավ օգտվել իր հաջողությունից, Հոայնքան ողբալիորեն կեդրոնը կը վարեր րովհետեւ Զօր. `

Անդրանիկ

Այ քեզ զորավա՛ր: կը փճացներ»': Երեւում է ոտքի վրա հիվանդի արած եզրակացությունները չեն բավարարել: Աճապարել, գնացել է անկողին մտել եւ նորից խորհել. որ չսխալվի: Եվ. չէ՛. գտել է. որ չի սխալվել. «Երկար թե այս աղետի պատասմտածելէ յետոյ. եկայ այն եզրակացութեան, խանատուն Ջօր. Անդրանիկն է»: Դե, էլ ինչ ասենք: Բարեխիղճ Սեպուհը մեկ տեսել ու իր կարծածին չի հավատացել, ետ է քաշվել, խորհել ու ծանրութեթեւ է արել. հո՞ հենց այնպես, առանց մտածելու. հապճեպ չի եզրակացրել. որ սերունդները չհավատան: Շատ ափսոս, որ Անդրանիկը չլսեց Սեպուհին ու զուր տեղը եկավ Էրզրում: Նրա ի՛նչ խելքի բանն էր այս կռիվը: Սեպուհը լիներ, լինեին Վահանն ու գուցե թե էլի ուրիշները. Էրզրումը վաղուց ջարդուփշուր էր արել եւ

Լ

Սեպուհ...

հ.

Բ.

Պ..

1929թ.. էջ 61:

հրեն

թուրքերի հարձակվող զորքերի Ժանիքները: Միայն թե Անդրանիկը չլիներ... Սա էլ է կարծիք եւ մինչեւ օր, երկհազարամյա ապրող

փիլիսոփայություն: Մի ընդդիմախոս էլ կա, ավելի հաստատուն ու հետեւողական, իր խոսքում հաշվենկատ, զուսպ եւ ծանրախոհ: Նա ՍՈՍկ որպես հուշագիր ու դեպքերի ժամանակակից չէ հանդես գալիս. այլ նաեւ բավական ազդեցիկ քաղաքական գործիչ է. որն իր իսկ մասնակցությամբ եղած պատմության հատորներ է գրել: Սիմոն Վրացյանն է դա: 1917-ի վերջն ու 1918--ի սկիզբը նա համարում է «հիվանդագին մի շրջան» Անդրկովկասի ժողովուրդների կյանքում: Եվ գտնում է, որ ընդհանուր այդ շփոթի մեջ գործերն ավելի լավ են եղել արեւմըտահայերի զորամասերում, «որոնց կազմակերպումը գտնվում էր Ապահովության խորհրդի Ճեռքում». թեեւ ամբողջ հրամանատարու թյուն, պատկանել է Անդրանիկին, այդ փաստը որակելով որպես «Ճակատագրական սխալ»: Եվ անմիջապես վերհիշում է հայդուկին. որքան հաջող էր նա ու «անգնահատելի» որպես հայդուկ, նույնքան «անարժեք» է որպես զորավար, որը զուրկ էր դրա համար Հպահանջվող մասնագիտական: կրթությունից»:Նորից նույն երգը. երգ. որի մեղեդին այս անգամ արդեն վաղծրոք հայտնի էր, եւ եթե ետին թվով դա որպես մեղադրանք պետք է ասվեր ու դրանում մեկն էլ համոզված էր, պետք էր նախապես, այսպես ասած, այդ սխալը թույլ Երբ Դիլմանում էր, նույն անուսումնական Անդրանիկն էր, երբ չտալ: նա իր ջոկատին առաջնորդում էր դեպի Վան, Բիթլիս ու Մուշ, դարձյալ նույն թերուսն էր, եւ ոչ ոք էլ նրան բարձրագույն զինվորական կրթության ատեստատ չէր տվել: Հաղթելիս դիպլոմի մասին մոդանում էին, պարտվելիս կամ համանման մի այլ իրավիբոլորը ճակում բոլորը միայն ու միայն դիպլոմի պակասն ու բացակայությունն էին մատնացույց անում: Եվ դա այն դեպքում, երբ նրա հետ մարտի դաշտում գտնվող շտՃբի պետ գնդապետ Չինկեւիչը կրթված էր. գնդապետներից Բեժանբեկովն ու Թորգոմը առանց կրթության չէին հասել զինվորական այդ աստիճանին եւ այսպես` դիվիզիայի հրամկազմի ճնշող մասը: Պարտվողին փրկություն չկա. հաղթողին ու դատ դատաստան: Շարունակենք լսել Սիմոն Վրացյանին. «Նա չկարողացավ ըմբռնել ժամանակի ոգին ու տրամադրությունները: անկարող եղավ համախըմբել իր շուրջը կենդանի, գործուն եւ հայրենիքի բարօրությանը նվիրված մարդկանց: Նա իրեն շրջապատեց ունայնություններով, աղավ մի գործ, որին պատրաստ չէր մասնագիտորեն եւ անկումն |

անխուսափելի եղավ հակառակ իր անձնական 1 Ս,

Վրացեան. Անկախ եւ Միացեալ Հայաստան. Բ.

խիզախության»:

1920թ.. էջ 11-13:

Շատ ափսոս. քաջ էր, խիզախ էր եւ մի դիպլոմն էր պակասում: Գուցե այն ունեցել կորցրե՞լ էր Դիլմանից, Բիթլիսից ու Մուշից հետո: Շա՛տ ափսոս: Այս դեռ ոչինչ. կասկածի տակ Է դրվում մինչեւ իսկ նրա զինվորների նվիրվածությունը հայրենիքի բարօրությանն ու իրենց զորավարին: Եվ դա այն դեպքում, երբ նրանք. ճիշտ Է. եկել էին հայրենի օջախի փրկության համար կովելու, բայց եկել էին Անդրանիկի՛ հետ ու նրա՛ ղեկավարությամբ կռվելու: Այն պահից. երբ ձեւավորվել է Էրզրումյանդիվիզիան, Անդրանիկը թե՛ ժողովրդի մեջ եւ թե գրավոր փաստաթղթերում անվանվել է նաեւ «Տաճկահայերի ընդհանուր ռազմական հրամանատար»: Եթե ոմանց համար դա հաճելի էր, մյուսների համար՝ անախորժ, դա ուրիշ հարց է: Հակոբ Տարոնացի արեւմտահայզինվորը իր հայրենակիցներիցհրաձիգ զինվորների մի հարյուրյակ է կազմած եղել եւ գնդացրային մի մարտկոց: Կոմիսար Արզումանյանը եւ զորապետ Նազարբեկյանը Որոշել են նրանց ուղարկել` Բեկ--Փիրումովի հրամանատարության տակ. Հ..իսկ մեր տղաները, Անդրանիկին գրում է Հակոբը 1918--ի ապրիլին. չեն Ուզում ենթարկվել, մինչեւ որ -Հլինի անձամբ Անդրանիկի պատասխանն ու նրա ապագա գործունեությանծրագիրը.. Մենք ոչինչ չենք ուզում: Այսպես է իրողությունը: Քանի կաս դու. կանք եւ մենք: Եթե դու, չենք լինի նաեվ մենք: Սպասում ենք քո կարգադրություններին»: --

--

--

չլինես

Ինչ--ինչ, Սիմոն Վրացյանը հենց սա լավ գիտեր: Իսկ որ կորպուսի հրամանատարությունը եւ Ազգային խորհուրդը, որից հեռու չէր կանգնած նույն ինքը՝ Սիմոն Վրացյանը. Էրզրումի ճակատին մատերի արանքով էին նայել. հնարավորին չափ ուժեր չէին կուտակել. ամեն ինչ թողնելով Անդրանիկի անվանն ու հոչակին, այդ ոչինչ: Այդուհանդերձ մեղքը մեկից չառնենք մյուսին տանք: Ուժերի հարաբերակցության հարց էր: Երբ չկար այլեւս Ղումաց բանակը եվ հայոց ուժերն էլ նոր--նոր էին խմորվում, հարձակվողի համար էրզրումը զավթելն անհամեմատ դյուրին էր. քան պաշտպանվողի համար այն պահելը: Նազարբեկովը պատմում է. թուրքերի հարձակումից հետո-նա անհապաղ հայկական հրաձգային գնդերից առաջինն ու չորրորդը ուղարկել Է Էրզրում: Երկուսն էլ տեղ են հասել առանց հրամանատարի:Առաջինի հրամանատարը հիվանդ է եղել, իսկ չորրորդինը, որը մեզ ծանոթ Արտեմ Հովսեփյանցն եղել. չի ներկայացել"կոմիսար Դրոյի հետ գժտված լինելու պատճառով: Մանրուքներ՝ մեծ հարցեր լուծելիս:

(Շարունակությունըերրորդ պրակում)

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370.

ց.

1. Գ 36, թ. 4: 2 Նտ.

ֆ. 45,

ց.

1. գ

14, թ54:

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

ՆԻԿՈԼԱՅԻ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

«ԱՆԴՐԱՆԻԿ»

(2-րդ պրակ)

ԲՃԹՃԱՔՂՆՎԻ

15011 Ճիլ5ՃՔ1Լ15781ԷԼ

"ՊզԷՍԱԻՃԻՒՈՂՒ"

(223ր6 81Օքօ1Լ,ԷԼ Ձ քում ՇԽ

ՕԻԼ ա3ԵԼԵՇ)

1994. Ճո", Քրճոշր, -

Խմբագիր՝ Հ. Մ. Պողոսյան, հրատ. խմբագիր՝ Վ. Գ. Ալեքսանյան: Մրբագրիչ նե տեխն. խմբագիր՝ ՄՍ. Ա. Սիմոնյան: Վերստուգող սրբագրիչ՝ Գ. Վ. Դանիելյան: ..

Պրակի 1992-ի շարվածքը անփոփոխտպազրվել է 1994-ի ապրիլին: 7689: Ապրիլ, 1994 թ: Ծավապըբէեձե0 տպ

Ֆոլիոտ՝

1/16:

60:84

մամով:

Թուղթ՝ տպագրական2-րղ: Գինը՝ պայմանագրային: :

Շ0 Հեղինակի

«ՀԱՅԱՍՏԱՆ»

«ՀԱԿՈԲ

ն

ժառանգների:1992

-

1994:

հրատ., Երեւան 9, Ավ Իսահակյան փ. 28:

ՄԵՂԱՊԱՐՏ»

տպազրատուն, Երեան 9, Տերյան 91:

0503020913 701 (01-94