Անի.. Կուսական վանք - Գրիգոր Գուրզադյան

ԱՆ

Բ...

ԿՈՒՍԱՆԱՑ

ՎԱՆՔ... ԴաշնակահարուհիԱնի Այդինյանին Ինչքա՛ն, ինչքա՛ն սրտեր է հուզել, հոգիներ քրքրել առասպել դարավերակ վիճակումանգամԱնինեղավ ու հիմարմնացումըբուռն իրադարձություններուլ լեցուն մի ամբողջ էպոխայի`Բագրատունիներիթագավորության:Ու չսպառվող գանձարան նան մեր միջնադարյան կյանքի, մշակույթի, ճարտարապետության: Վատկապեսճ̀արտարապետության: Անինդարձավ մի վիթխարի,անհատնում թանգարան` մեր միջնադարյանճարտարապետությանխոշորագույն արժեքները ներկայացնող: Քսաներորդ դարի լեզվաբանության,հնագիտությանն պատմագրությանաշխարհիգիգանտներիցմեկը՝Մառը,տասից ավելի արշավախմբերկազմակերպեցՍանկտՊետերբուրգիգիտություններիակադեմիայիհովանավորությամբԱնինհամակողմանիորեն մտածվածու ծրագրված,հիմնավորապեսուսումնասիրելուն վերծանելունպատակով,ու այդպեսէլ չսպառեց: Իսկ Անին կործանվում է, կործանվումէ շատ ավելի արագ, քան կկործաներբնությունը... ձած այդ անունը՝Անի:Իր մա էլ է կենդանիվկան ու

Յ8

Անին շատ է տարողունակ, հարուստ է անչափ ու աներնակայելի բազմազան:Ամեն մարդ, ամեն խառնվածքկգտնի, կարող է գտնել այս ավերակներիաշխարհում ինչ-ինչ բաներ՝ իր հոգուն հարիր: Ու գտնելուց հետո կորցնել հանգիստը, չբաժանվել ներքնապես դրանից ու դարձնել մասն իր ներաշխարհի,իր լուռ, անխոս մտորումների... Այդպիսին է հրաշքներիցմեկը՝ ԱնիիԿուսանաց վանքը... «Փ 2»

Կուսանացվանքը... Սա մի գողտրիկշինություն է, փոքրիկմի վանք՝ Ախուրյանիկիրճի զառիթափբարձունքինբազմած:Դիրքը հոյակապէ: Կառուցվելէ 1200-ականթվականների վանսկզբներին:Վատակագծում քը բոլորաձն է, երկհարկանի,երկու գլանաձն ծավալներ` թմբուկներ՝ իրար վրա դրված.առաջինըաղոթարաննէ, երկրորդը՝գմբեթը, որը վերջանում է կոնաձնծածկով՝վեղարով:Ներքնիթմբուկիշրջանըբաժանված է վեց հավասարմասերի,որոնցիցյուրաքանչյուրն իր հերթինվարիցվեր ձգված կիսագլանէ` կիսաշրջան,ավելի ճիշտ` պայտաձնկտրվածքով, դա կոչվումէ աբսիդ (ճարտարապետական տերմինէ, հայերեն՝խորան): ն՛ է ներսից, ե՛ դրսից ու խիստ սիմետԱյսպիսովվ̀անքը վեցաբսիդ րիկ՝ կենտրոնինկատմամբ:Աբսիդներիճարտարապետական մշակվածությունը դրսիցխիստ տպավորիչ է. մի-մի զույգ շատ բարակ, շատ նուրբ որմնասյուներ երկու կողմից` վերնից լայն ու հարուստ քանդակազարդ կամարներովիրար միացված: Երկրորդ հարկի թմբուկը՝ գմբեթը, տասներկունիստանիէ` ամեն մի նիստը նույնպեսերիզվածերկու կողմից մի-մի զույգ նեղ ու երկարորմնասյուներով:Նիստերը վերնից ամփոփվածեն եռանկյունաձնքիվերով` բավական զանգվածեղու ճարտարապետորենհարուստ մշակվածությամբ: Այդքիվերը կազմում են շարունակությունը կոնաձնտանիքի՝վեղարի` խիստ ընդգծված եռանկյունաձն առվակներիտեսքուլ ձնեավորված: Անցումըվեղարաձնտանիքից դեպիգմբեթը՝եռանկյունաձնքիվերով, ստացվել է արտակարգհարուստ` ճարտարապետական տեսակետից, ու արտակարգհաջող՝ կոնստրուկցիայիտեսակետից.տարածական քանդակլինի կարծես: «Փ 2»

Վանքը արնելյան կողմից ունեցել է նախասրահ`ուղղանկյան տեսքով, հատակագծիչափերով` հավասար բուն վանքի չափերին:Նախասրահըհայկականվանքայինճարտարապետության մեջ նոր բան չէ: Որ39

պես կանոն` դրանքպարզապեսկցվում են վանքինկամ եկեղեցուն, երբեմն դրանք լինում էին ավելի ուշ ստեղծվածկառույցներ: Կուսանաց վանքի դեպքում այդպես չէ. այստեղ նախասրահը, դատելով հատակագծի տեսքից, կազմում է օրգանականամբողջություն վանքի բուն կերպարի հետ: Հատակագծում «վանք-նախասրահ»կոմբինացիան, ինչպես երնում է ստորն բերված նկարից, խիստտպավորիչ է. իսկույն երնում է` նախասրահնու վանքը ստեղծվելեն միաժամանակու որպես մի ամբողջություն: Արնեմուտքից նախասրահըերեք սյուն է ընդամենը,երկուսը` անկյուններում՝ եռանկյունաձնկտրվածքով,ն մեկը՝կենտրոնում՝գլանաձն: Պատերչկան: Հյուսիսից ն հարավիցլայն բացվածքներեն, այնպես որ, վանքի մուտքին կարելի է մոտենալերեք կողմից: ճարտարապետորեն շատ հետաքրքիրէ լուծված նախասրահիերկու կեսերըվանքի մուտքի հետ կապող մասը. այդ կեսերը՝ աղեղնաձն, կազմում են մի ամբողջություն բուն վանքի հատակագծիհետ: Այս ամենը ստեղծող ճարտարապետի ֆանտազիան,հնարամտությունըճչում են պարզապես: Վանքըունեցել է մի մուտք միայն, ն դա անցել է աբսիդներիցմեկով, մնացածհինգ աբսիդներըեղել են խուլ: Կուսանաց վանքի «նախասրահ-վանք» կոմպոզիցիանչի ունեցել նախատիպ ն չունեցավ կրկնություն. այն մնաց բացառիկմի իրադարձություն մեր միջնադարյանճարտարապետության մեջ՝ որպեսծավալների ու ֆորմաների վերին աստիճանիհարմոնիկու պլաստիկ լուծման փայլուն օրինակ: Այս պահին նախասրահըավերվածէ հիմնովին,չկան նույնիսկ բեկորները, ն կազմել նույնիսկ մոտավոր պատկերացումնրա արտաքին տեսքի մասին` անհնար է: Գատակագիծըշատ քիչ մնացած հետքերով կարողացելէ վերծանել,դժվարությամբերնի, Թորոս Թորամանյանը: Դատելով այն բանից, որ դրսից վանքի վեցաբսիդ թմբուկի վերին մասը պահպանվածէ ողջ պարագծով,հետնում է, որ նախասրահըեղել է զգալիորեն ցածր վանքի հիմնականմասի՝ թմբուկի բարձրությունից: Իշխողը, հիմնականըեղել է այնուամենայնիվվեցաբսիդ թմբուկն ու նրա վրա բարձրացողհոյակապգմբեթըիր խիստ հարուստճարտարապետականհագեցվածությամբ: Կուսանացվանքնայն հետաքրքիրդեպքն է, երբ բազմանիստգմբեթն իր կոնաձնվեղարովավելի բարձրէ բուն վանքի հիմնականմասից: Գմբեթի տրամագիծըմոտ երկու անգամ փոքր է վանքի հիմնական մասի տրամագծից,իսկ անցումըգմբեթիցդեպիվանքի հիմնական՝գլանաձն մասը իրականացվելէ կարճ ու թեք օղակաձն տանիքիմիջոցով` պարուրելովգմբեթը ներսից ու գլանաձն մասը դրսից: Այդ տանիքն էլ

չկա հիմա: Բայց կան, լավ երնում են կրածեփիհետքերըգմբեթի վրա, դրանք եռանկյունաձնեն, որտեղից հետնում է, որ այդ օղակաձն թեք տանիքընույնպես եղել է վեղարաձն՝եռանկյուն պրոֆիլներով: Այստեղ մենք մոտենում ենք ամենահետաքրքիրմասին, այն է՛ իր տեսքով գմբեթից թմբուկին անցնող այդ օղակաձն վեղարայինծածկը հար ն նման է, պարզապեսկրկնությունն է գմբեթի կոնաձն ծածկի վեղարի. դրանք միայն չափերով են տարբեր իրարից: Բայց ի՛նչ հարմոնիա, ի՛նչ ռիթմ, երաժշտականռիթմու ներդաշնակություն`հարուցված ահա այդ երկու վեղարաձնծածկերից՝մեկը մյուսին ձայնակցող,ն մեծ երնակայությունպետքչէ` հասկանալու,թե ի՛նչ չքնաղ պատկերպիտի որ ստացվածլիներ արդյունքում: «Ճ Պ»

Մի հանգամանքխանգարում է, այն էլ շատ, Կուսանաց վանքի ողջ հմայքը վայելելուն. խոսքը երկթեքտանիքովմի փոքրիկտնակի մասին է, երնի՝ մատուռ, դժվարէ հասկանալ, բայց եթե անգամմատուռ է, ապա մնում է անհասկանալի` ինչու, ինչ տրամաբանությամբ կամ ինչ սկզբունքով է եղել դրվածայդ մատուռը այդքան մոտ վանքին, հարավային կողմից գրեթե կպած. այդ մատուռը շատ լավ է երնում ձախից՝ ստորն բերված նկարներում:Աններդաշնակությունըվանքի հետ ակնհայտ է, այդ անտեսք ու անշուք կառույցը չի թողնում, որ վանքը «երնա»: Այդտնակ-մատուռը,հակառակիպես լավ պահպանված,գրեթե անվթար, ակնհայտորենհետո է կառուցվել. վանքը ստեղծողճարտարապետըերբեք չէր թույլ տա այդպիսի բան, որ վանքի կողքին ու այդքան մոտ դրվեր նրա բուն կերպարիհետ ոչ մի առնչություն չունեցող նման մի շինություն: Գիմա դիտողը ակամա հարկադրում է իրեն մտքով«չտեսնել» այդ կառույցը. նկարում այդպեսէլ արված է, մատուռը հեռացվածէ. տպավորությունըբոլորովին այլ է՝ վանքնիր ողջ վեհությամբ` դիմացիսարալանջիու երկնքի ֆոնի վրա... Գտնել մի կետ, որտեղից երնա միայն վանքը` առանց այդ մատուռի, հնարավորչէ. հաջորդ` վերջին նկարը` պատկերվածբոլորովին ուրիշ կետից, հաստատում է այս միտքը.նկարելվանքն առանցայդ մատուռի հնարավորչէ... «Ճ Պ»

Արվեստումկա այդպիսիբնորոշում լիրիկական:Լինում է, կա լիրիկականնկար, բնանկար,լիրիկական երգ, սիմֆոնիա,լիրիկական օպերա, բալետ, կարող է լինել բանաստեղծ, արձակագիր`ամբողջովին լի41

րիկական:Անգամբնության տեսարանի,հայացքի դեմ փռվածպատկերի համար կարող է ասվել` լիրիկական... Բայց լիրիկականճարտարապետությո՞ւն,չգիտեմ, չեմ հանդիպել... Իսկ ի՞նչ է, ճարրտարապետությունն արվեստչէ՞ Վամենայնդեպս,չեն ասում՝ լիրիկականշենք... Կուսանաց վանքը լիրիզմ է ամբողջովին... Գամակմեղմություն, անսահման քնքշանք... Այս հեքիաթայինվանքի առաջ անհնար է չհիշել, չմտաբերել սիրածդ պոետին՝ «...որ չմրսես ձմռան ցրտին...», չլսել խորքից եկող հնչյունները միշտ ներսում նստած երգի, մեղեդու, Կուսանացվանքը` Ախուրյանի սիմֆոնիայի... «Որսկանախպեր...» ափին՝ գահավեժ ժայռի կատարին՝այս հիասքանչ լեռնապարիառաջ, կատարյալ սիմֆոնիա է, լիրիկական սիմֆոնիա... Տարեք այդ չքնաղ վանքը մի ուրիշ տեղ, թեկուզ սարի կատարը, այն չի լինի, չի ունենա այն հնչեղությունը, հմայքն ու հոգին ցնցող այն ուժը, ինչ այստեղ է` այս տեսարանիառած... Կուսանաց վանքը երաժշտություն է, համակ երաժշտություն, որ կողմից էլ նայեք՝ ն՛ ներսից, ն՛ դրսից...

«Ճ

2»

Ո՛վ է եղել Կուսանացվանքի ճարտարապետը, հայտնի չէ: Բայց անկասկածէ, որ այդ հրաշքը ստեղծողհանճարըսկսել է վանքիտեղի ընտրությունից: Ու այդ փնտրտուքն էլ բերել է նրան ահա այստեղ` այս անդունդի եզրը: Նա անհաշիվ ժամեր է անցկացրել,օրեր, գիշերներ՝ նստած քարաբեկորին,հայացքը հառած չորս դին՝գետի հանդարտհոսող ջրին, լեռներին,քարաժայռերին Որոնումներ,անվերջորոնումներ ստեղծվելիք վանքի կերպարի,որ այդ կերպարըներդաշնակվի,խոսի այս ամենիհետ... Նրա մտամոլոր, անթարթհայացքիննա՛ էր կանգնած՝ սնաչյա այդ չքնաղ կույսը՝ բարալիկիրանը,երկարվարսերըերկու կողմից կախվածերեսն ի վար... Իրեն հունից հանողայդ հրաշքը... Փնտրում էր, անվերջփնտրումվանքիկերպարը,ուրվագիծը,բարակածուխըձեռքին՝ խզմզում,խզմզումժամերշարունակ հաստ պերգամենտիվրա` հայացքի առաջ ունենալով նրան... Գազվադեպէր տեսնում նրան, հեռվից միայն, սպիտակիմեջ վերից վար, եղնիկ լիներ ասես... Այդ քայլքը, այդ սլացիկհասակը,ու ինքն էլ չէր հասկանում,թե ինչպեսխզմզոցներըդառնում էին ավելի ու ավելի նուրբ, ավելի զուսպ, եթերային...

«Փ 2»

Այդ օրերին էր, արդեն քանիերորդանգամ,նստած իր քարաժայռին, հայացքը` վար` անդունդի եզրին, որտեղ նա վանքն էր նստեցնում

մտովի, ու հանկարծ` մի զրնգուն քրքիջ վերնից. աղջիկներն էին: Չէր հասցրելսթափվել,երնացինմիանգամիցչորս-հինգ ջահել, թռվռունաղջիկներ` մարդկանցիցհեռու, աչքերից հեռու, տրված իրենց ազատությանը՝ վանդակից դուրս պրծած եղնիկների պես` թեթն, իրանները՝ ճկուն, սլացիկ, ու լաչակներըգույնզգույն՝ վզներից,ուսերիցկախ՝ մեղմ քամու տակտարուբերվող... Ու նրանց մեջ, ով աստված,ո՞ւմ է տեսնում՝ նրա՛ն... Նա՛ է` ամբողջովինճերմակի մեջ կոլոլված, մազերը` արձակ, մեղմ քամուն տրված,փողփողացողլաչակը ձեռքին... Աղջիկները,հանկարծակիիեկած,չէին սպասում,մի պահ սսկվեցին, աչքի տակովիրար էին նայում` չարաճճի ժպիտներ փոխանակելով.բոլորի հայացքները ակամաուղղվեցինճերմակիմեջ կոլոլված իրենց ընկերուհուն... ...Նրանց հայացքներըզարնվեցինիրար...Մի պահ, մի ակնթարթմիայն... Բայց ինչքան բան կատարվեցայդ ընթացքում... Գեղեցկությունը տեսնելու համար ակնթարթըբավական է...Հմայքը զգալու համար մի հայացքը բավական է... Նա քարացել էր, այդքան մոտիկից չէր տեսել նրան երբեք, երազ լիներ կարծես...Վրաշքէր թվում պահը՝ այդ պատկերը, այդ աչքերը... Ղայացքը՝թովչանքովլեցուն աչքերի անթաքույցկարոտով իրեն ուղղված... Եվ ի՛նչ քնքշանք, ի՛նչ կարոտ խորքում, շատ խորքում հայացքի Այսպիսիհայացք, այսպիսի նայվածքաղջիկը կարող է նետել կյանքում երնի մեկ անգամ միայն...Վաջորդակնթարթիննա իջեցրեց աչքերը, ու չքացավ ծիծաղը դեմքից. ընկերուհիներիընդհանուրքրքիջի տակ իր հանկարծակիլռությունը մնաց աննկատ ...Աղջիկները ձնացրին, թե ոչինչ չեն տեսել, չեն տեսել իրենցճարտարապետին, բայց կարծեսխոսքը մեկ արած` փոխեցինճամփան... Վաջորդպահին բարալիկ մեջքերն

էին աղջիկների իր հայացքին հառված` հեռվում շորոր-շորոր ճոճվող, քամուց տարուբերվող,ինչպես պար՝ բարձր ծաղիկներիմեջ... Այդ ամբողջ ժամանակմիայն նրագլուխն էր կախ, աչքերը՝ վար, լուռ, նա կարծես չէր տեսնում, չէր զգում ներկայություննաղջիկների:Բարալիկ մարմինը հեռվում ավելի ու ավելի փոքրացավ, դարձավգրեթե աննկատ, դարձավտեսիլք կարծես,ու միայն սպիտակ լաչակն էր շարունակում ծածանվելքամուց` ազատություն ստացածհրճվալիցմոլուցքով... ճարտարապետը կորցրելէր իրեն, նրան թվաց, թե կարող է հիմա՝ այս պահին, լեռներ շարժել ու փոխել ընթացքը գետի... Մեջքով կրել ապառաժբեկորներու բարձրացնելպատերըվանքի... Այդաչքերը, այդ կաթնագույնդեմքը... Եվ, ուվԱստված,այդ քնքշանքը... Մի՞թեհնարավոր բան է այդ քնքշանքը վերերկրային,անդրաշխարհային...Ու հանկարծ հայտնվեց, ծնվեց նրա մեջ, մի ակնթարթում, օրեր տնած իր փնտրածը.նա գտավ կերպարանքըվանքի... Վիմանա տեսնում է. աչքի առաջ է իր երազը՝ վանքը՝ վերսլաց, հոլորուն ու քնքուշ, անսահման քնքուշ, փաղաքշող իր ողջ կերպարանքով... Ինքն էլ չհասկացավ, թե ինչպե՛սեղավ հայտնությունը՝որոնումներ, որոնումներ օր ու գիշեր ու հանկարծ գտնել, գտնել մի ակնթարթում, այդքան արագ, այդքան հեշտ... Խենթանալ կարելի է... Նա գտավ իր փնտրածը... Քնքշանքը, համակքնքշանքնայդ կույսի անցավկերպարինվանքի... ..

«Հ. 2»

Անցանտարիներ, շատ տարիներ... Ախուրյանիայս ափի բարձունքին մոտեցողը դեռ հեռվից կլսեր ձայնը մուրճի հատու հարվածների: Եվս երկու քայլ, ու նրա հայացքինկհառներմի չքնաղ տեսարան՝վերասլաց, հոլորուն վանքը` անդունդիեզրին ...Դեռնս անավարտ... Ութ տարի առաջ սկսվեց այս գործը` Կուսանաց վանքի շինությունը. ութ տարի ահա այս երկու վարպետներըօրնիբուն գործել են վանքի վրա՝ երկու-երեք օրը մի տաշած քար դնելով պատին... Մեկը պատերն էր բարձրացնում,մյուսըքանդակներնէր փորագրում.քանդակները,նուրբ կիսագլանաձնորմնասյուները,քիվերի, կիսակամարներիծաղկազարդ արագ արվող գործեր չէին. դրանքհամբերություն, փորագրությունները ուշիմություն էին պահանջում:Հիմա վերջանալունմոտ է, հասել են երկրորդ թմբուկի՝գմբեթիվերինմասին,եռանկյունաձն քիվերն են մնում ու վեղարաձն տանիքը: Երկու տարվա գործ կա դեռ... Քարի պաշարը քարհանքիցբերել, կուտակել էին ի սկզբանե`գործը սկսելու առաջին տարում: Երկու գործավոր՝ ուժեղ, մկանուտ տղաներ, իրենց հետ էին

օր, օգնում էին տաշված քարերը բարձրացնելու, իրենց տեղը դնելու դժվարինգործին... Նրանցից մեկը լավ ձայն ուներ, երգում էր ու հետն էլ գործում... Ամբողջօրը գետի խշշոցն էր ու նրա ախորժալուր երգը... ճարտարապետը...Չհասցրեց տեսնել իր երազը իրականացված, նախանցյալտարի վախճանվեց...անսպասելիորեն.խոց ուներ, փրկել հնարավորչեղավ... Վեց տարիշարունակ նա այստեղ էր, ամեն օր, երանության մեջ էր. երկու-երեք օրը մի քար էր դնում, ն իր աչքի առաջ ծնվում էր վանքը,ճիշտ ու ճիշտ այնպես,ինչպեսիր երնակայություննէր ստեղծել... Վիմագործըշարունակվումէր առանց իրեն, բայց վարպետները գիտենիրենցանելիքը` մինչն վերջին մանրուքը,քիչ բան է մնացել ավարտին,ու իրենք էլ էին անհամբերվանքը կանգնածտեսնելու... ...Անցան տարիներ,շատ տարիներ... Կուսանաց վանքը ահա ինչքան ժամանակ է դարձել էր մասը այս քարափի, մասը Անիի, դարձել ուխտատեղի՝մագնիսիպես իրենձգող, իրեն քաշող: Վանքըսիրվեց իսկույն նեթ, մտավհոգու մեջ բոլորի, բայց ամենիցշատ՝ ջահել աղջիկների: Նրանք գիտեին պատմությունը վանքի, սրտառուչ պատմությունը սիրո՝ այդ հրաշքն ստեղծող ճարտարապետիու նրանով խելքահան եղած սնաչյա գեղեցկուհու:Նա՝ այդ սնաչյա գեղեցկուհին,կա դեռ, ապրում է, ապրում միայնակ, մեկուսի` աշխարհիցկտրված, տարիների ծանրությունըուսին նստած... Երազները,ապրումներըինչքան-ինչքան ջահելների՝ իրենուլ խելքահան եղած, մնացինանարձագանք...Աղջիկները տեսնում էին նրան ամեն օր, հեռվից... Ամեն օր, գլխահակ,սների մեջ պարուրված,վանք տանող ճանապարհին...Անցյալիգեղեցկությունից շատ բան մնացել էր դեռ՝ սլացիկ հասակը,աննման քայլքը ու խորունկ, թախիծովլեցուն սնորակաչքերը... Նա չէր տեսնում, չէր զգում ոչինչ շուրջը, ապրում էր ինքն իր մեջ, մեկուսի` փակված կարոտի, երազների իր աշխարհում... Ճարտարապետիկերպարն էր հառնում նրա աչքերին, որ կողմն էլ որ ուղղեր հայացքը... Այն տարիներիներկուստեք ուխտել էին կարծես՝ լուռ, անխոս, պիտի սպասել, պիտի դիմանալ մինչն վանքի ավարտը... Վանքիվերջին քարը դնելու օրը լինելու էր ն օրը իրականություն դարձածիրենց երազի, օրն իրենց երջանկության... Բախտըչեղավ բարեհաճ... Աղջիկներըպատկառումէին այդ պատկերիառած, այս կին արարածըներկայանումէր իրենց աչքին ինչպես երազ, ինչպես կենդանիմի առասպել`երկնքից իջած... Առավոտէր, արնը բարձրացել էր բավականվեր, բայց վանքի ստվերը արնմուտքից ձգված էր դեռ... Եվ եթե այդ վաղ ժամին մի անցվոր հանդարտքայլերով վար իջներ լանջից ու մոտենար մուտքին վանքի, նա կտեսներայնտեղ՝ ներսում, խորանիառաջ, այդ պատկերը ամեն

երկնային՝ Կուսանաց վանքի տարաբախտգեղեցկուհին՝ սների մեջ պարուրված,ծնկաչոք, փոքրիկ մոմի առաջ կքված, թները կրծքինխաչած... Լուռ, միայնակ, տիեզերականանդորրություն էր շուրջը... Մոմի լույսն էր արտացոլվում միայն աչքերից հորդող, կոկորդը սեղմող արցունքում նրա... Նրա կերպարով,նրա առասպելականկյանքու|կնքվեց անունը վանքի՝ Կույսի վանք... Կուսանացդարձավշատ հետո միայն... «6.2»

Իր ծավալայինկոմպոզիցիայովԿուսանացվանքը կարծեսթե նման

է Փրկչի եկեղեցուննույն Անիում:Բայց միայնառաջինհայացքից:Փրկչի եկեղեցին էլ է բաղկացած մի հզոր բազմանիստ գլանից, որի վրա ն դրված է ոչ պակասհզոր ու նույնպես բազմանիստգմբեթը`կոնաձնվե-

ղարատիպտանիքով: Փրկչի դեպքումգմբեթիգլանը շատ չի տարբերվում վարի հիմնականգլանաձնծավալից,երկուսն էլ խիստեն զանգվածեղ ու առնական,ու թերեսդրանիցէլ այս վանք-եկեղեցինթվում է ավելի շուտ մոնումենտալ,բայց ոչ լիրիկական:Ահա ինչպիսիհսկա տարբերություն կարող է առաջանալ ընկալմանհարցում,երբ փոխվումէ հարաբերությունըչափերի,զանգվածների,ն եթե Փրկիչն էլ է երաժշտություն, ապա անդրերկրային՝երգեհոնային Այստեղչկա արդեն Կուսանաց վանքի վերասլացությունը,քնքշությունը, չկա նրա համակ լիրիկան... Փրկիչը լրջություն է, մտորճձունք, փիլիսոփայություն... Փրկչի եկեղեցին274դարի գործ է՝ Կուսանացվանքիցհարյուր-հարյուր հիսուն տարի առաջ ստեղծված:Այնպեսոր Կուսանացվանքը ստեղծող ճարտարապետն իր աչքի առաջ ունեցել էր ահա այս Փրկչին՝ երկթմբուկանի, բազմաբսիդ,ու դրանու|հանդերձ չի ընդօրինակել,չի «արտանկարել» Փրկչին. նա իր առաջ դրել էր բոլորովին այլ խնդիր,այն է՝ չկրկնելով Փրկչին՝ դնել իրար վրա երկու գլանաձնթմբուկներայնպես, որ ի հաշիվ չափերի, հարաբերությունների բոլորովին այլ ընտրության, նան ճարտարապետական ձներիու մանրամասների հետաքրքիրօգտագործման՝ ստեղծելմի նոր հարաբերությունկոմպոնենտների միջն, ն արդյունքում մոնումենտալությունը փոխարինվիլիրիզմով...Դա նրան հաջողվում է. Փրկիչը մոնումենտալությունէ, Կուսանացվանքը՝համակ լիրիկա...

«Փ 2»

ԳագիկԱռաջինըա̀յս լուսամիտ ու խելացիարքան,որն իր երկարու խաղաղթագավորությանընթացքում շատ բան արեց առնտրականու

.

ԱԱ

ԻՆ

ԱԱՀ

ԹԻՆ

մշակութային ասպարեզումբարգավաճն ուժեղ երկիրստեղծելու գոր-

ծում, բացառիկ ուշադրության առարկա էր դարձրել ն մայրաքաղաքը՝

Անին, որպեսզի իր մայրաքաղաքըհասնի երբեմնի մեծ քաղաքների համբավին՝Դվին, Մրեն, Բագարան... Այս շրջանում է, որ բացառիկ զարգացում են ստանում քաղաքաշինությունը ե ճարտարապետությունը: ճարտարապետությունըհ̀ատկապես: Այո, Անին հետնել է ու զարգացրել լավագույն ավանդույթները ավելի վաղ ստեղծվածարժեքների`Պտղնի, Արուճ, Դդմաշեն, Բագարան, Զվարթնոց, բայց ն ստեղծեց, այն էլ աներնակայելի առատությամբ, իրենը, տիպիկ անիականը:Այսպես առաջացավ ահա ա՛յդ բնորոշումը Անիի ճարտարապետական դպրոց, որն ունեցավ ուղղակի ազդեցություն ն Անիից դուրս` հայկականմնացած տարածաշրջաններում: Նրա մեջ մտնում է նան կառուցողականարվեստը, հմուտ քարագործ վարպետներիառաջանալը, տեխնիկականհմտությունը, նրանց բացառիկ վարպետությունըհատկապես կոր մակերեսներիմշակման

հարցում կամարներ,աբսիդներ,խորշեր,գմբեթներ,որմնասյուներ,անթիվ-անհաշիվ բարձրաքանդակներ, թաղեր, ծածկեր... Անին ստեղծեց իր ճարտարապետականու կառուցողականձները, մեթոդները՝բոլորովին նոր ու բոլորովին ինքնուրույն. դրանք հետագայումընդօրինակվեցին ու տարածվեցինամենուր... Անիի ճարտարապետությանհամար բնորոշ է, խիստ է բնորոշ տաճարների ու վանքերիարտաքինմակերեսներիհարդարանքների,դեկորատիվ էլեմենտների առատությունը` նուրբ որմնասյուներ, հարուստ փորագրություններովորմնակամարներ,ճոխ քիվեր, տեսակ-տեսակ վեղարատիպգմբեթներ,տանիքներ:Այս տեսակետիցԱնիիճարտարա-

պետությունըէապես է տարբերվումնախորդշրջանի` հայկականվաղ միջնադարի ճարտարապետությունիցԱ̀վան, Հռիփսիմե, Բագարան, Տեկոր, Պտղնի, Արուճ ն այլն, որտեղարտաքինպատերիհարդարանքների ու դեկորատիվության խնդիրը ընդհանրապեսչի եղել դրված. Հռիփսիմեիհսկա պատերին,օրինակ, չկա բացարձակապեսոչինչ, ոչ մի որմնանկարկամ որմնասյուն: Խնդիրնայն է, որ Անիիդեպքում դեկորատիվությանհարցը լուծվել է ճաշակով, չափի զգացողությամբ,գեղարվեստական բարձր մակարդակով: Դեկորատիվությունը, պիտի կարծել, համապատասխանելէ անեցիներիհոգեբանությանը,նրանց ներքին պահանջներին,կենցաղին,ապրելակերպին,նրանք, անշուշտ, եղել են պակաս ասկետ ու ավելի հակվածպերճությանը,շքեղությանը... Անեցիներինբնորոշ է եղել գեղեցկության զգացողությունը, սուր զգացողությունը: Գեղեցիկ է եղել նրանց մոտ ամեն ինչ` ն՛ ներսը, ն՛ դուրսը...

Եվս մի հանգամանք`շատ կարնոր. Անինչնայած ժամանակակիցն էր արաբականառկայության,արաբականտարրերը այնուամենայնիվ չթափանցեցին բուն Անիի ճարտարապետության մեջ, հատկապես կափոքր ձեերի հարցում` զարդաքանդակներ,բարձրաքանդակներ, մարներն այլն, ինչի վտանգըկար, ն որոնցիցչխուսափեցինայլ վայրերում: Անիիճարտարապետությունըխիստ տարբերէ նան նախաքրիստոնեական հայկական ճարտարապետությունից:ճՃճարտարապետությանհարցում Անինմնաց Անի,քանի կար: «Փ 6» Շատ հաճախ Անին բնութագրվումէ իր վանքերի ու եկեղեցիների առատությամբ:Պատահականչէ նրան տրված ա՛յդ մակդիրը`«Հազար ու մի եկեղեցիներիքաղաք»: Բայց Անինպիտի որ բնութագրվիամենից առաջ ու հատկապեսվանքերի ու եկեղեցիներիիր բազմազանությամբ:

Պարզապես անհավատալիէ, ինչքա՛ն են իրարից տարբեր ու ինչքա՛ն ինքնատիպ,ուրույն վանքերը, եկեղեցիները, տաճարները այս փոքր եռանկյունաձնտարածքում` ցրված ընդամենը մեկուկես-երկու կիլոմետրանոց լայնքով, երկայնքով: ճարտարապետորեն երկու միատեսակ վանք կամ եկեղեցիԱնիումանկարելի է գտնել: Այդպեսչէ, օրինակ, հռչակավորՊալմիրայում: Պալմիրան գիգանտ է, խիստ տպավորիչ. հսկա տարածությանվրա փռված փլատակ տաճարներ` դասականոճի, կրաքարե վիթխարի սյուներ, կիլոմետրանոց սյունաշարեր,մարդաբոյխոյակներ՝ա̀նթիվ-անհամար,բայց ճարտարապետորենայդ ամենը բավականմիօրինակ են, տարբերություններ տաճարներիու դասականբազիլիկանսամբլներիմիջն գրեթե չկան, դա մի միասնականոճ է, մի էպոխա՝ուշ հելլենական՝ բյուզանդականտիրապետությանշրջանում տիրապետող: Անին այդպես չէ: Ահա հսկա Մայր տաճարը` շատ արագ, մի տաս-տասներկուտարվա ընթացքում՝988-1001 թթ., կառուցված,երնի թե ամենահինտաճարըԱնիում: Քառանկյունի հատակագծովայս կառույցը՝ արտաքինպատերը,բոլոր չորս հսկա պատերը,որմնասյուների ու այդ շարքերը` այդքա՛ն հարմոնիկ, այդքա՛ն ռիթորմնակամարների միկ, դեկորատիվճարտարապետությանշեդեր է տեղով: Մայր տաճարի բարձրությանճիշտ ընտրությունիցու նան արտաքինպատերիընդհահաջող լուծումից է գալիս տանուր կոմպոզիցիայի,դեկորատիվության ահա ճարի այդ վսեմ հանդիսավորությունը,այդ անըմբռնելի, աննկարագրելի վեհությունը... Ինչ-որ վերերկրային,տիեզերականշունչ է հորդում տաճարիողջ կերպարանքից...Դեռ հեռվից, տաճարինչմոտեցած, մարդակամաձգվում է, հավաքվումներքնապեսայդ պատկերիառաջ... Մայր տաճարը բոլոր ժամանակներիհայ ճարտարապետության գոհարն է անշուշտ, աներնակայելի, անըմբռնելի կատարելություն բոլոր տեսակետներից:Անին չունենար ոչինչ, ունենար միայն Մայր տաճարը,բավականկլիներ աշխարհիներնւաւլու...Իսկ հիմա, իր ներկա վիճակում,երբ չկա գմբեթը, ու չորս պատերնեն միայն պահպանված ամբողջ բարձրությամբ,տպավորությունըբոլորովին այլ է. տաճարը ստացել է բոլորովին այլ հնչեղություն... Կարող է տարօրինակթվալ, բայց այսպես, իր այսօրվա տեսքով՝ առանց գմբեթի, այն թվում է շատ ավելի զուսպ ու հանդիսավոր, շատ ավելի վեհ ու մոնումենտալ... Համենայնդեպս, տեսնողը մի պահ մոռանում է, որ ծիսակատարային կառույցի առաջ է կանգնած... Համակ ազնվություն է բուրում Մայր տաճարից իր այսօրվա տեսքով դա ճարտարապետական մի կատարելությունէ` ոչ մի բանի հետ չհամեմատվող...Ինչքան, ինչքան երկրներու ժողովուրդներ կերազեինունենալ Մայր տաճարը...

Մայր տաճարից քիչ հեռու Փրկչի վանքն է, որը, վերնում խոսվեց մասին, ոչ արտաքուստ, ոչ ներքուստ չունի հեռավոր նմանություն Մայրտաճարիհետ. երկու շրջանաձնթմբուկներ՝իրար վրա դրված`քիչ տարբերվողտրամագծերով, բայց ի՛նչ մոնումենտալություն, ի՛նչ ուժ: Երնակայություն պիտի ունենալ Մայր տաճարից հետո Փրկիչը ստեղծելու համար... Եվ անունը՝ Փրկիչ... Տիգրան Հոնենցի եկեղեցին` Ախուրյանի աջափնյա բարձունքին բազմած, միայն քառանկյունիհատակագծովէ նման Մայր տաճարին, մնացած ամեն ինչը իրենն է՝ խիստինքնատիպ,խիստնորովիամեն ինչում` սկսած արտաքինպատերիեռանկյունաձնզույգ խորշերից, հանդիսավորկամարներիցմինչն ճոխ բարձրաքանդակները: Ներսի պատերը ծածկված են վիթխարիչափերի որմնանկարներով, բոլորն էլ կոմպոզիցիաներպատմականթեմաներով:Հայկականմիջնադարինշանակալի իրադարձություններիցէ անշուշտ Տիգրան Հոնենցը՝զարդը Անիի: Առաքելոցեկեղեցին՝դրսի պատերիդեկորատիվձնավորմամբ,ծավալների հետաքրքիրլուծումներով, բոլորովին նոր խոսք է ոչ միայն Անիի, այլե հայկականմիջնադարյանճարտարապետությանմեջ ընդհանրապես.դա հայտնագործությունէ, խիստյուրահատուկ, նախատիպը չունեցող հայտնագործություն... Վարավայինպատը հատկապես... Ի՛նչ երնակայությունպիտիունենալ դրան հասնելու, այսպիսի սիմետրիկություն, կոմպոզիցիոնհարստությունստեղծելու համար... Աշոտիեկեղեցին... Եթե կա, կարող է լինել տանիքներիճարտարապետություն, սա՛ է՝ Աշոտիեկեղեցին: Պատերի գեղեցկությունը, բոլոր չորս պատերի դեկորատիվությունը,ռիթմն ու հարմոնիան ուղղակի ճչում են... Տանիքները`հատկապես... Աբուղամրենցվանքըարտաքուստ թվում է նման Փրկչին՝ շրջանաձե, երկթմբուկանի, բայց ինչքա՛ն բան կա ինքնուրույն ու նորովի, թեկուզ այդ հզոր խորանները`շուրջանակիդասավորվածդրսի պատի շրջագծով բոլոր կողմերից:Այդ վանքի առաջ կարելի է ամեն ինչ մոռանալ... Դեմք ունի իրեն ձգող... 1020 թվականներինկառուցված, այԳագկաշենեկեղեցին 1001 սինքն՝Մայրտաճարիցանմիջապեսհետո... ԳագիկԱռաջինըշատ է սիրել, շատ է եղել խանդավառվածԶվարթնոցով`մի երեք հարյուր տարի առաջ էջմիածնի մոտ կառուցված,ու նրա պատվերովայս նոր եկեղեցին, որը հետո պատմությանմեջ կմտնի իր անունձվ`՝Գագկաշեն, ամբողջովին ստեղծվում է Զվարթնոցիօրինակով՝երեք հսկա թմբուկներ իրար վրադրված՝ անփոփոխպահելով նան հատակագիծը:Բայց Գագկաշենի դեպքում ավելի շքեղ, ավելի հարուստ են եղել ճարտարապետականհարդարանքները,մանրամասները,հատկապեսդրսից: Հիմա դրա

-

տաճարիցչի մնացել ոչինչ, միայնհատակագիծնէ զգացվում ու բեկորներտարբերհարկերից մնացած, ն դրանք էլ հերիքել են Թորամանյանին վերականգնելու ողջ տաճարը: Գագիկ ն Գագկաշեն... Հովվի վանքը... բայց դրա մասին` հետո... Այս շարքը վերջ չունի. տաճարներ,վանքեր, եկեղեցիներ, որոնց ինչ լինելու մասին, որքան էլ փլատակ, բավականաչափտվյալներ կան, գոնե պատկերացումկազմելու համար Անիում երեք տասնյակի են հասնում: Եվ բոլորն էլ իրարից տարբեր,անկրկնելի,խիստինքնատիպ: Ահա դա` այդ անկրկնելիության հզոր տպավորությունն է դարձնում Անին այդքա՛սգրավիչ ու այդքա՛նձգող... Սա ուրիշ է... Սա լեգենդ է, առասպել... Իսկ Կուսանաց վանքը Լիրիկա, Ճարտարապետական լիրիկա...Կուսանաց վանքը հայ չուներ մինչ այդ, չունեցավ ե հետո: Կուսանաց ճարտարապետությունը վանքը եղավ այն սահմանը, որին անգամմոտենալու փորձ չարվեց... այդ

«6.»ֆորմաներով Քաղաքը լեցուն է եղել փոքր ճարտարապետական խաչքարեր, տեսակ-տեսակկոթողներ, աղբյուրներ, հոլիկներ... Մառը հայտնագործեց սալարկված փողոցներ, քարակոփ մայթեր... Տաճարների,վանքերիանհաշիվքանակության հետ միասինդա եղելէ քաղաք-թանգարանբաց երկնքի տակ: Քաղաք-թանգարանիտիպար էր Հռոմը:Հետնությունըդառնումէ անխուսափելի.Անինիր Ճարտարապետական հզոր համալիրով, աներնակայելի բազմազանությամբ,իր գեղագիտականմակարդակովդառնումէ հար ն նման Հռոմի կենտրոնին՝ Ֆորումի համալիրին... Հռոմի պատրիկի երեխային Անիի գառնարած պատանուհայացքներըտնից դուրս գալուն պես դեմ են առել ահա արն երկուսն էլ փոքրուց դաստիարակվեստի այդ կատարելություններին, վել են ճաշակի ու գեղեցկությանբարձրագույնչափանիշներովմիայն... Անիում բոլորը, իշխան թե հովիվ, ունեցել են գեղեցիկի զգացողությունը... Եվ այսպես, սերնդից սերունդ առաջացավհայ մարդու գենետիկ մի տեսակ՝անեցի՝իր գեղագիտականընդգծված,արդեն ժառանգական դարձած ընկալումներով:Հետագայում`Անին ընկնելուց հետո, անեցիները ցրվեցին աշխարհովմեկ՝ Ռուսաստան, Լեհաստան, Ղրիմն այլուր, բայց ուր էլ որ գնար անեցին, կտարբերվերմնացածներից: նան

«6.»Պատմագրությունը Աբիխինէ վերագրումայն հզոր ցնցումը, որով բացվեցինքաղաքակիրթԵվրոպայիաչքերը Անիի վրա: Աբիխըտաս51

նիններորդդարիԵվրոպայինշանավոր գիտականկենտրոններիցմեկի՝ Դորպատիհամալսարանիպրոֆեսոր էր ն համարվում էր Կովկասի ու Հայաստանիերկրաբանությանխոշորագույնգիտակներիցմեկը: Աբիխը 1844 թվականինայցելում է Կովկաս ու լինում Անիում: Նա ցնցված էր տեսածով: Չորս օր շարունակ, առանց դադարի, առանց շունչ քաշելու, չափում-չափչփում էր նա Անին լայնքով, երկայնքով, նետվում տաճարից տաճար, ավերակիցավերակ: Նա չէր հասցնում հայացքով անգամ ընդգրկել այս անչափելի հարստությունը: Կրճատ նոթագրումներ, հապճեպ չափագրումներ ամենաշատը: Ահա ինչ է գրում նա իր մորն ու քույրերին ուղղված նամակում. «Մի՞թեհնարավորէ չտրվել վշտահար տրամադրությաննայստեղ` ավերակներիայս ցնցող պատկերիառաջ... Այո, ամեն վեհ բան, ամեն գեղեցկություն երկրի վրա ի վերջո դատապարտվածէ, ն բնության օրենքներով պիտի գա օրը դրանց կործանման:Բայց եթե մեր ժամանակներըկարողանում են Հռոմի ավերակներիառաջ մեղմել մեր վհատությունը` կորցրածքաղաքակրթությանհամար`գոնե ունենալով հնարավորություն վերապրելու անցյալի վեհությունը, Անիի ավերակների առաջ անհնար է գտնել սփոփանք... Արտասովործաղկմանհասած մի ժողովուրդ` բախտիցահա այսքան դաժանորենհալածված:Նրա թշնամիները պիտի որ ըմբոշխնենիրենց հաղթանակը՝բացառապեսկոպիտ ուժով ծեռք բերված: Եվ քաղաքակիրթ Եվրոպանհանդուրժումէ այս նրա եղբայրներն այստեղ` այս ավեխայտառակությունը...Դավատի րակների վրա, շարունակում են մնալ առաջվա պես անօգնական, կեու բռղեքված... Շարունակումեն հանդուրժել կամայականություններն են նությունը իսլամի... Նրանք զրկված զարգացմանբոլոր հնարավորություններից` ի վերուստ տրված իրենց հոգեկան տվյալներին ու մարդկայինկոչմանըհարիր...»: Աբիխը,ըստ էության, եղավ առաջինգիտականհետազոտողըԱնիի: Որպես երկրաբան` նա արագ կողմնորոշվեց Անիի երկրաբանական կառուցվածքիհարցում ու տվեց տարածքիառաջին երկրաբանական նկարագիրը:Նա կազմեց նան առաջին հատակագիծըԱնիի: Երկար ժամանակ Անիի մասին նրա թողած հրապարակումներըգիտական շրջաններումընդունվում էին որպեսհավաստիսկզբնաղբյուր: Շատ ջերմ խոսքեր է թողել Խաչատուր ԱբովյանըԱբիխի մասին, որին գիտեր դեռես իր` Դորպատումեղած տարիներին,որտեղ հայտնվել էր Պարրոտի հետ Արարատիգագաթը բարձրանալուցմեկ տարի անց: ԿաթողիկոսՆերսես Կ-ին ուղղված իր նամակում,որի հանձնարարությամբնա ուղեկցել ու աջակցել էր Աբիխինիր շրջագայությունների ընթացքում,Աբովյանըգրում է. «ես չեմ տեսել, չեմ իմացել իր գործին,

գիտությաննու իր կոչմանըայդքան անձնուրացաբարտրվածմարդ ու այդքան ազնիվ այր, ինչպիսին էր պրոֆեսոր Աբիխը... եվ թող դա իմանա Աստվածու ինքը նան...»: Աբիխի հետ միասին Աբովյանը լինում է Անիում ու նրա հետ վերապրում տեսածն ու զգացածը: Եվ ինչպես հոգու ճիչ՝ պոռթկում են ահա այս խոսքերը ծայրահեղ զգայուն, հուզմունքից հազիվ իրեն պահող Աբովյանիներսից. Անի, Անի, ախ Անի, Քանդողիդտունը քանդվի, Քեզ որ ազգը չպահեց, Մեկ սուգ անողն ի՞նչ անի... ԿուսաԱբիխըմորն ու քույրերին ուղղված նամակըվերջացնում է Նա է ներշնչված, խանդավառված բերում նկարագիրը նաց վանքով... Կուսանացվանքի. այստեղգիտության մարդը՝ծանրակշիռ,սառը տրամաբանող, չկա արդեն. նա չի գտնում խոսքեր, բառեր` բնութագրելու այս հրաշքը. խառնվածքովմիշտ հանդարտ,ծանրախոհ՝նա կարծես դուրս էր եկել հունից, դարձել անսպասելիպերճախոս,դարձելպոետ... Հետագայում այդ տրամադրությունը անցավ նրա գիտականբնույթի նան: Աբիխըեղավ առաջինը, որը քաղաքակիրթ հրապարակումներին հասու դարձրեցԿուսանաց վանքիգոյությունը: Այս վսեմաաշխարհին ճարտարաշուք այրը գտնում էր, որ Կուսանացվանքը գեղագիտական, պետականու արվեստագիտականայնպիսիարժեք է, այնպիսիերենույթ, որը դուրս է գալիս ազգայինշրջանակներից: Դա հարյուր հիսուն տարի առաջ էր...

«Ճ. 2»

պատմաբանՄուրավյովը եղել է անհանգիստ,հետաքրքրասեր ճանապարհորդ,անզուսպ սիրահար էկզոտիկայի,նա լինում է Սիրիայում, Պաղեստինում, շատ օրեր անցկացնումԲաալբեգիավերակների վրա, իր աչքերով տեսնում առասպելական Պալմիրան անծայրածիր անապատիկենտրոնում,հետո՝ Կովկաս, ու միքանի տարի Աբիխիցհետո հայտնվումԱնիում: Նա ապշած էր, դեռ չհասած Անի՝չորս-հինգ վերստ հեռավորությունից, նրա հայացքին է հառնվում ահա այդ պատկերը՝բերդի կանգուն մնացած մասերը, հսկա դարպասներն ու քաղաքի տարածքում այստեղ-այնտեղցրված անհաշիվշինությունները՝մեծ ու փոքր, գրեթե բոլորն էլ ավերակվիճակում... Այդտեսարանըանակնկալէր նրա համար, նա պատրաստ չէր դրան, ն դա հարկադրումէ իրեն հավաքվել ներքնաՌուս

պես, ուշքի գալ ու պատրաստ լինել անակնկալների...Մոտենում է պամեռած րիսպներին,ե ահա բարձունքից՝ այդ հսկա համայնապատկերը քաղաքի՝անհաշիվտաճարներ,վանքեր,շինություններ ու ավերակներ` քաղաքի ողջ տարածքով մեկ սփռված... նա ցնցված է, ապշանքից չի կարողանում սթափվել ու ակամապոռթկում է ներսից այդ տեսարանի առաջ. «Հայկական Պալմի՛րա...»»: Ամբողջովինտրված ավերակներիպատրանքին`նա, մի կերպ հավաքելով իրեն, փորձումէ երնակայությանուժով վերականգնել,կենդանացնել դրանց երբեմնի կերպարանքը,վեհությունը... Մտովի լսում է ղողանջըզանգերի՝ տասնյակվանքերից,եկեղեցիներից,տաճարներից միաժամանակտարածվող... Տեսնում ժողովուրդը` ամբոխըքաղաքի երկարուձիգ փողոցներում կուտակված... նա չի կարողանում ուշքի գալ տեսածից... Ահա այս հիասքանչ եկեղեցին, հետո կիմանա, Մայր տաճարն է, հսկա մի խոյանք քաղաքի կենտրոնում, ի՛նչ վեհություն, ի՛նչ հանդիսավորությունն ի՛նչ իշխող շունչ շրջապատիվրա... Նա չի կարողանում հավատալ, որ այս ամենը ավերակներեն, ամայություն... Եվ այդ ամենը այն վիճակում, կարծես մարդիկհենց նոր են թողել քաղաքը ու անհետացելհայտնի չէ՝ ուր... Բագրատունիների այս առասպելական մայրաքաղաքը... «Մի՞քջեամայի է Անին, մի՛թե հիմա Մայր տաճարիցդուրս չի հորդա ամբոխը...»,--- շշնջում է նա ակամա... Զորսբոլորըվանքերեն, տաճարներ,բոլորն էլ` հանդիսավոր,բոլորն էլ՝ իրարիցտարբերու խիստինքնատիպքառանկյունիկամշրջանաձն, բոլոր պատերըհրաշալի ձնավորված,քիչ այնկողմ,երկոարկանի,իրար վրա դրվածգլանաձն թմբուկներեն՝ տաճարթե վանք` դժվար է հասկանալ... Փողոցներ, երնում են հետքերը սալարկվածմայթերի,քանդված բնակարաններիու պալատների նան... Ահա ն քարաշեն պարիսպը՝ կարմրավունամուր տուֆից, քաղաքի հյուսիսային մասում, հաստ, զորեղ պատերով,շարքը շարքի հետնից,աշտարակներմեծ ու փոքր` այստեղ-այնտեղբարձրացող... Արեմուտքում`բարձունքի վրա, գահավեժ անդունդի եզրին, ավերակներնեն պալատների, բոլորովին այլ տիպի, հավանորենարքայական Ավերակներբոլոր կողմերից... Շարունակում է դեգերումները... Ու ինքն էլ չզգալով, թե ինչպես, հայտնվում է պարսպիցդուրս... Շրջապատըաչքը կտրածիչափ ամայի է, տափաստան,ոչինչ չկա, ու նոր է նկատում հեռվում, բավական հեռվում մի շինություն` կիսաքանդ,վերասլաց ուրվագծով`վանք լինի կարծես... Վա՞նք`բոլորովին մեկուսի, այն էլ այս անծայրածիրտարածության մե՞ջ, ինչպե՛ս է հայտնվել այստեղ, այսքան հեռու քաղաքից... Չի համբերում, քայլերն ուղղում է դեպի այդ խորհրդավորշինության կողմը... Բավականհեռու է...Այո, վանք է, ն ի՛նչ վանք. հետո է իմանում՝

Հովվի վանքն է՝ Անիի պարիսպներից դուրս, բոլորովին մեկուսի, հսկա տափաստան է, չկա ոչինչ` ոչ շինություն, ոչ ծառ անգամ... Գովվիվանքը` մեն-մենակ: Ահա պատմություննայդ հանելուկայինվանքի: Վանքըկառուցել էր մի հովիվ, որը, զայրացած այն բանի համար, որ Զատկի օրը իր կնոջը չի հաջողվել, ավելի ճիշտ՝ չեն թողել մտնի այն ժամանակվաԱնիի ամենամեծ` Գագկաշեն եկեղեցին, որոշում է իր միջոցներով կառուցել վանք, որ իր կինը երբ ուզենա, երբ կամենա,գա ու մտնի ներս... Բայց, հովիվ էր վերջապես,իշխան չէր, մերժում են նրան վանքը կառուցել Անիիսահմաններում,ն նա, մեկ անգամ նես զայրանալով,որոշում է այն քաղաքի պարիսպներիցդուրս` մի ամայիտեղ ու, միտումնակառուցել վոր կերպով իհարկե,հնարավորինչափ հեռու քաղաքից... Հայտնի չէ, թե ում է պատվիրումնա՝ այս զայրացկոտհովիվը, վանքի շինությունը, ն ով է եղել Ճարտարապետը, բայց նա՝ այդ ճարտարաէ պետը, արարում կատարյալշեդեր... Ի՛նչ հարմոնիա,ի՛նչ մոնումենտալություն... Այդ անանուն ճարտարապետըստեղծում է չափերով ոչ մեծ, նույնիսկ բավականփոքր, բայց իր տարածականկոմպոզիցիայով Գագկաշենըհիշեցնողեռաստիճան-եռահարկ վանք-տաճար՝երեք գլանաձն թմբուկներ իրար վրա դրված, հատակագծում՝երեքն էլ շրջանածն, աստիճանաբարփոքրացող տրամագծերովու բազմաբսիդ:Եվ ի՛նչ հարստությունճարտարապետականձների, ի՛նչ բազմազանություն բարձրաքանդակների, զարդանախշերի,քիվերի, որմնասյուների:Վովվի վանքը դարձավզարդն ու թովչանքըհայկականմիջնադարյանճարտարապետության... Մտածելու բան է. մի հովիվ կարողացել է խանդավառելճարտարապետին, այն էլ` տաղանդավոր, բացառիկօժտված ճարտարապետին այն աստիճան, որ նա ի զորու է լինում ստեղծել գլուխգործոց` ի զարմանս գալիք ժամանակների... Ահա այսպես, Անին ստեղծեց նան չափանիշը, էտալոնը հովվի հպարտության,իր կնոջ արժանապատվություննայդքա՛ն բարձր դնող ու գնահատող այս մարդ արարածի կերպարը... Ամե՞ն ժողովուրդ է ունեցել այսպիսիհովիվ... Օրհնվի քո հոգին, ո՛վ անանուն հովիվ... ...Ցնցված տեսածով,զգացածով` նա, գլխիկոր, թաղված մտքերի մեջ, քայլերն ուղղում է հետ` դեպի պարիսպները:Նորից քաղաքի տարածքում է, չորս կողմը վանքերեն, տաճարներկիսաքանդ,կիսավեր Ահա Մայր եկեղեցուց քիչ այն կողմ Առաքելոցեկեղեցին է` գլխավոր ճակատի փառահեղ ձնավորմամբ.կոմպոզիցիոնհնարք է դա` վերին աստիճանինուրբ զարդանախշային շերտեր վերից վար իջնող, ասեղնագործությունքարի վրա... Մի փոքր հեռու՝ Ախուրյանինչհասած, նաչորսբոլորը

խորդ օրը իր տեսած Փրկչի եկեղեցին է՝ բոլորովին տարբեր նախորդ երկուսից... Քայլերն ուղղում է դեպի Ախուրյանիկողմը. այստեղ նա դեռչի եղել... Ահա ն գետը` ոլորապտույտ, հանդարտ, զառիվարլանջերով... Մոտենում է անդունդի եզրին ու... գամվում տեղում քարացած. այնտեղ` ներքեում, ժայռի կատարին,Կուսանաց վանքն էր... Աստված իմ, սա ի՞նչ է, ապշանքիցշունչն է կտրվում,չգիտեր ինչ անել, նա ոչինչ չգիտեր դրա մասին, անակնկալէր լրիվ, իրեն թվաց, թե մի ուրիշ աշխարհ է ընկել... Այդ գողտրիկ վանքը, այս հրաշքը... Այսքանեթերային,այսքան քնքուշ... Երազ լինի ասես... Այդաստիճանիհարմոնիկ,այդ աստիճանի ռիթմիկ...Տեղով երաժշտություն՝հանդիսավոր,հոգեպարարերաժշտություն. այստեղ`այս պատկերիառաջ, ամեն մի դիրիժորակամաձեռքը կբարձրացներհնչեցնելու համար իր սիրած, ներսից եկած առաջինիսկ սիմֆոնիան`գետի մեղմ խշշոցի տակ, ինքն էլ վերացած,անէացած աշխարհից... Ու արձագանքըսիմֆոնիայի`հեռո՛ւ- հեռու տարածվող... Երկարմնաց նա այդ տեսարանիառաջ անշարժ,քարացած, չէր շտապում մոտենալ վանքին, մոտենալ, փարվել նրա պատերին,մոտիկից տեսնել մանրամասները,մատներու|շոյել ժանյակապատքարերը... Նստած քարաբեկորին,նույն այն քարաբեկորին,որտեղ դարեր առաջ էր թիկնածեղել երնի՝իր երազնեայդ հրաշքը ստեղծող ճարտարապետն րի մեջ թաղված,երկարժամանակնա չէր կարողանումկտրել հայացքն այս հեքիաթայինպատկերից... Տիեզերականտեսիլք լիներ կարծես... Նա քիչ բան չէր տեսել աշխարհում,հրաշալի գիտեր արվեստը,Գիտեր ճարտարապետությանպատմությունը,երկրպագունէր փարավոնների էպոխայիԵգիպտոսի,խնկարկունհելլենական Հունաստանի տաճարների, ինքնամոռացսիրահարը կեսարներիշրջանի Հռոմի... Բայց արվեստագիտաայս մեկը՝Կուսանաց վանքը, ճարտարապետական, կան այս շեդերը, այս անըմբռնելի, անհասանելի ներդաշնակությունը չկա, չի տեսել ոչ մի տեղ... Բնության,երկնքի ու հոգու մի ապշեցուցիչ հարմոնիա, որը խառնեց,տակնուվրաարեց նրա ողջ էությունը... նա` այս խոհուն, հոգով հարուստ, գեղեցկության, կատարել ության հանդեպ այնքա՛ն զգայուն ռուսազգի այս պատմաբանըերկար ապրեց, եղավ շատ երկրներում,թողեց հետաքրքիրգրքեր, աշխատություններ, հուշագրություններ նան, ունեցավ անթիվ-անհամարհանդիպումներ, տպավորություններ՝շատ դեպքերում հպանցիկ,երկար չհիշվող, բայց Կուսանացվանքիհմայքը,նրաբուրմունքն ու քնքշանքը ինչպես մի անմարկարոտ մնացիննրա հոգում ընդմիշտ...

Գառնի,սեպտեմբեր,2001