Անտիկ գրականության պատմություն

Ն.Մ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ԱՆՏԻԿ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆԻ Վ.ԲՐՅՈՒՍՈՎԻ անվ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ն.Մ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ԱՆՏԻԿ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ 2002

ԼԻՆԳՎԱ

ՀՏԴ 820/89.0 ԳՄԴ 83.3 /0/ 3 Խ

Խ 282

Խաչատրյան Ն. Անտիկ գրականության գրականության պատմություն: Եր.: «Լինգվա», 2002. - 123 էջ:

Խմբագիրներ՝ Գրախոս`

բ.գ.թ. պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյան, ՀՀ ԳԱԱ ավագ գիտաշխատող Գ.æանիկյան ՀՀ ԳԱԱ ավագ գիտաշխատող Մ.Մաքսապետյան

Սույն ուսումնական ձեռնարկը ստեղծված է հեղինակի դասախոսությունների հիման վրա ն նախատեսված է բուհերի հումանիտար բաժինների ուսանողության համար: Ձեռնարկի առաջին բաժինը նվիրված է հին հունական, երկրորդը` հռոմեական գրականությանը:

Խ

4603020300

2002թ.

ԳՄԴ 83.3 /0/ 3

0134(01) 2002

© Ն.Խաչատրյան, 2002թ.

ISBN 99930-922-6-6

Անտիկ գրականության դասընթացը ընդգրկում է Հին Հունաստանի ն Հռոմի, իրավամբ եվրոպական քաղաքակրթության օրրան համարվող երկու պետության գրականությունների պատմությունը: Այդ դարաշրջանի մշակույթը ստեղծել է ց՝ այսօր գոյություն ունեցող բոլոր գրական ժանրերի փայլուն օրինակներ ն երախտապարտ մարդկությունը պահպանել է նրանց կանոններն ու անվանումները՝ էպոս /վիպերգություն/, տրագեդիա /ողբերգություն/, կոմեդիա /կատակերգություն/, պոեմ, օդա /ներբող/, էլեգիա /եղերերգ/, սատիրա /երգիծանք/, էպիգրամ, իդիլլիա /հովվերգություն/, ռոման /վեպ/ ն այլն: Անտիկ դարաշրջանում են ստեղծվել նան ոճի տեսությունը՝ ճարտասանությունը ն գրականության տեսությունը՝ պոետիկան: Անտիկ հեղինակների ստեղծագործությունների աշխարհընկալման բանաստեղծականությունը, հերոսների պարտքի բարձր գիտակցումը, նրանց կերպարների վեհակերտությունը, կրքերի ուժը ոգնորել են հետագա դարաշրջանների արվեստագետներին ն բարեբեր հող դարձել գեղարվեստական ոճերի ն ուղղությունների համար /Վերածնունդ, 2Մ||դ. կլասիցիզմ/: Մինչն 2Մ||դ. եվրոպական մշակույթը կողմնորոշվում էր հռոմեական օրինակներով, քանի որ, նվաճելով Հունաստանը, Հռոմն էր դարձել անտիկ դարաշրջանը եվրոպական միջնադարին կապող կամուրջը: Այդ պատճառով տարվա որոշ ամիսներ անվանվեցին հռոմեական աստվածների անուններով /մարտը՝ Մարս աստծո, հունիսը՝ Յունոնայի, հունվարը՝ Յանուսի/, իսկ մոլորակների պատմականորեն հաստատված անվանումները՝ Մերկուրի, Մարս, Վեներա, Յուպիտեր ն այլն, ստեղծված լինելով հույների պոետիկ երնակայությամբ՝ պիտի հնչեին Հերմես, Արես, Աֆրոդիտե, Զնս ն այլն: Հռոմը, իր ավելի ուշ զարգացման ընթացքում, Հունաստանից է փոխ առել ն’ կրոնը, ն’ փիլիսոփայությունը, ն’ արվեստները, ն’ գրականությունը, հարմարեցնելով իր ճաշակին: Հույների մոտ պատրաստի պատասխաններ գտնելով՝ հռոմեացիները ստեղծեցին մշակույթ, որն անխուսափելիորեն պիտի կրեր «երկրորդականության» դրոշմ, նույնիսկ իր ամենահանճարեղ ստեղծագործություններում: Անտիկ հասարակությունը ստրկատիրական էր: Պետական կառուցվածքի հիմքն էր պոլիսը՝ քաղաք պետությունը՝ ազատ քաղաքացիների մի համայնք, որն ուներ իր թագավորը, զորքը,

օրենսդրությունը, դաստիարակչական համակարգը: Պատերազմի դեպքում պոլիսները կարող էին միավորվել, կազմելով սիմախիաներ՝ ռազմական դաշինքներ: Շփման գլխավոր սկզբունքը հյուրընկալության օրենքն էր՝ պրոքսենիան, քաղաքի ն հյուրի փոխադարձ պարտավորությունները: Պոլիսների միջն կապը իրագործվում էր դեսպանների միջոցով, որոնք երբեմն ընտրվում էին դերասաններից, նկատի ունենալով նրանց հռետորական կարողությունը: Դեսպանին հանձնվում էր երկտակ փաստաթուղթ, որը կոչվում էր դիպլոմա /այստեղից դիպլոմատիա՝ դիվանագիտություն/: Պոլիսները կառուցվում էին մի բլրի՝ ակրոպոլիսի շուրջը, որի վրա կանգնեցվում էր պոլիսը հովանավորող աստծուն նվիրված տաճարը:

ԲԱԺԻՆ |

ՀԻՆ ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՏԻԿ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Անտիկ գրականության աղբյուրներն են դիցաբանությունը ն բանահյուսությունը դիցաբանությունը /ֆոլկլորը/: Աշխարհն ընկալելու ն գիտակցելու գործընթացում նախնադարյան մարդն անխուսափելիորեն կանգնում էր այս կամ այն երնույթը ըմբռնելու, գոնե անվանելու անհրաժեշտության առջն: «Միթոս» հունարեն նշանակում է «բառ», այսպիսով հասկանալի է դառնում ոitհօlօgia /դիցաբանություն/ բառի սկզբնական իմաստը: Միթոսի առարկա էին դառնում ն’ բնության երնույթները, ն’ աշխարհի ստեղծումը /կոսմոգոնիան/, ն’ աստվածների ծագումը /թեոգոնիան/, ն’ երկնային մոլորակներն ու աստղերը, որոնց հետ անտիկ դիցաբանությունը կապում էր աստվածների, մարդկանց ն կենդանիների /հունարեն՝ զոդիակների/ կերպարանափոխությունների վերաբերյալ պատմությունները: Ըստ հին հունական դիցաբանության ողջ աշխարհը ն անմահ աստվածները գոյացել են Քաոսից , որը ծնել էր Գեային /երկիր/, էրոսին /սեր/, Տարտարոսին /ահավոր անդունդ/, Նյուկտային /գիշեր/, էրեբին /խավար/: Գեան ծնեց Ուրանոսին /երկինք/, սարեր ու ծովեր: Ուրանոսը ն Գեան ծնեցին վեց ուստր ն վեց դուստր՝ տիտաններին, դրանք են Oվկիանոսը /Հելիոս՝ արեգակի, Սելենա՝ լուսնի ն էոս՝ արնածագի հայրը/, Հիպերիոնը, Պրոմեթնսը, էփիմեթնսը, Ռեան ն ուրիշներ: Տիտաններից մեկը՝ Քրոնոսը /խրոնոս՝ ժամանակ/ ըմբոստացավ հոր դեմ ն գահնկեց արեց նրան: Վախենալով իր հերթին գահից զրկվելուց՝ Քրոնոսը Ռեայից ծնված իր զավակներին կուլ էր տալիս: Միայն վերջինին՝ Զնսին, Ռեային հաջողվեց փրկել ն թաքցնել Կրետե կղզում, որտեղ Ադրաստեա ն Իդեա ջրահարսերը կերակրեցին նրան Ամալթեա այծի կաթով: Զնսը մեծացավ, ըմբոստացավ հոր դեմ ն ստիպեց նրան վերադարձնել կուլ տված հինգ զավակին: Տաս տարի տնած պատերազմում աստվածները հաղթեցին տիտաններին, նետեցին նրանց Տարտարոս անդունդը ն բնակություն հաստատեցին Օլիմպոս լեռան գա1

Հատուկ անունները, հաշվի առնելով նրանց տարընթերցվածությունը, աշխատել ենք առավելագույնս մոտեցնել հունական ն լատինական հնչողությանը:

գաթին: Նրանք սնվում էին ամբրոզիայով ն նեկտարով: Զնսն իր կնոջ՝ Հերայի հետ բնակվում էր ոսկե դղյակում, նրա կողքին էին խաղաղության աստվածուհի էյրենը ն հաղթանակի աստվածուհի Նիկեն: Այստեղ էին ճակատագրի աստվածուհիներ Մոյրաները` Կլոտոն մանում էր կյանքի թելը, Լախեսիսը առանց նայելու վիճակ էր հանում, իսկ Ատրոպոսը վիճակվածը գրի էր առնում երկար գլանաձն ձեռագրում /հռոմեացիները Մոյրաներին անվանում էին Պարկաներ/: Մարդկանց ճակատագրի վրա մեծ ազդեցություն էր գործում նան հաջողության աստվածուհի Տյուխեն /հռ. Ֆորտունան/ առատության եղջյուրը ձեռքին:

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նկատի ունենալով այն մեծ նշանակությունը, որ հին հունական աստվածների կերպարներն ունեցան եվրոպական մշակույթի ն գրականության համար, անհրաժեշտ է որոշ տեղեկություններ իմանալ նրանցից առավել կարնորների մասին: ԶԵՎՍԸ /հռ. Յուպիտերը/ արդար, ամենազոր, շանթարձակ ն կնամոլ աստված է: Երջանիկ ազատագրումից հետո երախտապարտ աստվածները Զնսին են ընտրում թագավոր: Հին հույների պատկերացումներով Զնսը մարմնավորում է ամենաանհասկանալին՝ որոտն ու կայծակը, ինչպես հայերիս Արամազդը: Զնսը կնության է առնում քույրերից ամենագեղեցիկին՝ Հերային, բայց հաճախ դավաճանում է նրան դիցուհիների ն մահկանացու կանանց հետ: ՀԵՍՏԻԱ /հռ Վեստա/. Զնսի քույրն է, ընտանեկան օջախի աստվածուհին: Հռոմում Վեստայի տաճարում պահպանվում էր հավերժական կրակը: Քրմուհիները ընտրվում էին ազնվազարմ ընտանիքների վեց-տաս տարեկան աղջնակներից, որոնք ծառայում էին երեսուն տարի: Հանգած կրակի համար, որը համարվում էր դժբախտության նշան, քրմուհիներին մտրակով ծեծում էին, իսկ անարատությունը կորցնելու դեպքում՝ կենդանի թաղում: Հեստիայի քրմուհիներն անձեռնմխելի էին, ունեին մեծ իրավունքներ, օրինակ՝ կարող էին մահվան դատապարտվածին կյանք պարգնել: ԴԵՄԵՏՐԱ /հռ. Ցերերա/. Զնսի քույրն է, պտղաբերության ն հողագործության աստվածուհին: Նրա դստերը՝ Պերսեֆոնեին /հռ. Պրոզերպինեին/ առնանգում է ստորերկրյա աշխարհի աստված Աիդը: Զայրացած Դեմետրան, Հելիոսից իմանում է իր դստեր տեղը, իջնում է Օլիմպոսից ն գնում աղջկան փնտրելու: Զնսը, տեսնելով, որ Դեմետրայի բացակայությամբ երկրի վրա առաջանում են

երաշտ, տեղատարափ, կարկուտ, հեղեղ, ստիպում է Աիդին վերադարձնել Պերսեֆոնեին ն որոշում, որ այսուհետն նա տարվա կեսը կանցկացնի ստորերկրյա աշխարհում, կեսը՝ երկրի վրա, մոր հետ: Այսպես, Դեմետրայի տրամադրությամբ է բացատրվում տարվա եղանակների փոփոխումը: ՀԵՐԱ /հռ. Յունոնա/. Զնսի քույրն է ն կինը: Նրանց հարսանիքին Գեան նվիրում է ոսկե պտուղներ տվող խնձորենի: Հերան բնության ն ամուսնության հովանավորն է: Իշխանասեր, խանդոտ ն ոխակալ դիցուհի է, անողորմ հետապնդում է Զնսի սիրուհիներին. Իոյին դարձնում է սպիտակ կով, Կալիստոյին՝ էգ արջ /որին Զնսը հետագայում երկինք է համբարձում Մեծ Արջ համաստեղության տեսքով/, Սեմելային սպանում է, Ալքմենայի ծննդաբերությունը հետաձգում է ն այլն: Հերան նան հետապնդում է Զնսի ապօրինի զավակներին, հովանավորում է Արգոս ամրոցը, որտեղ հինգ տարին մեկ անցկացվում են նրան նվիրված տոնախմբություններ՝ հերեիներ: ՊՈՍԵՅԴՈՆ /հռ. Նեպտուն/. Զնսի եղբայրն է, ծովերի աստվածը: Ապրում է ծովի հատակում գտնվող շքեղ դղյակում իր կնոջ՝ Անֆիտրիտեի հետ: Նրա շքախումբը կազմված է ներեիդներից, տրիտոններից ն այլ ֆանտաստիկ էակներից: Ձեռքի եռաժանիով ժայռեր է ճեղքում: Ապոլլոնի հետ կառուցում է Տրոյա քաղաքի պարիսպը: Աթենքին տիրելու համար, Աթենասի հետ վեճի է բռնվում, բայց պարտվում է: Հաճախ անվանվում է «երկիրը սասանող», քանի որ Պոսեյդոնի հետ է կապվում երկրաշարժի առաջացումը: ԱԻԴ կամ ՀԱԴԵՍ /հռ. Պլուտոն/. Զնսի եղբայրն է, ստորերկրյա աշխարհի ն ստորերկրյա հարստությունների աստվածը: Նրա թագավորության մուտքի մոտ նստած է եռագլուխ շուն Կերբերը /կամ Ցերբերը/, որը բոլորին ներս է թողնում, սակայն ոչ մեկին դուրս չի թողնում: Մի անգամ առասպելական երգիչ Օրֆեոսը քնեցնում է նրան իր երգով, մեկ այլ անգամ էնեասը՝ բլիթով, իսկ Հերակլեսը կապում է /12-րդ սխրանքը/: Մահացած մարդու դագաղի մեջ Կերբերի համար մեղրաբլիթ էին դնում, իսկ բերանի մեջ՝ պղնձյա դրամ Խարոնի համար, որը Ստիքսոս գետով ստվերների աշխարհ էր տեղափոխում հանգուցյալի հոգին: Ստորերկրյա աշխարհի գետերն են Լետան՝ մոռացության գետը, որի մի կում ջուրը մոռացնել է տալիս երկրային կյանքը, Կոկիտոսը /կամ Կոցիտոսը/՝ արցունքների սառը գետը, Պիրիֆլեգետոնը, Ախերոնը ն Ստիքսոսը, որի ջրերով են երդվում աստվածները, իսկ երդմնազանցները մի տարով քուն են մտնում ն ինը տարով վտարվում Օլիմպոսից: Աստվածներին վիրավորող մահկանացուները պատժվում են ստորերկրյա աշխարհում /դանայիդները, Սիզիֆը,

Տանտալոսը/: Աիդի շքախմբում են մահվան աստված թնավոր Տանատոսը՝ սն թիկնոցով ն երիտասարդ գեղադեմ աստված Հիպնոսը: ՀԵԲԵ /հռ. Յուվենտա/. Զնսի ն Հերայի դուստրն է, գեղեցիկ կույս է, անձնավորում է առավոտյան ցողը, թարմությունը, մաքրությունը: Օլիմպոսում աստվածներին մատուցում է ամբրոզիա ն նեկտար, այդ պատճառով այսօր փոխաբերական իմաստով խորհրդանշում է մատուցող աղջկա կամ պանդոկի տիրուհու: Հեբեն Հերակլեսի երկնային կինն է: Հեբեի տաճարը մտնող ստրուկը ազատություն էր ստանում: ԱՐԵՍ /հռ. Մարս/. Զնսի ն Հերայի որդին է, պատերազմի աստվածը: Ռազմատենչ է ն արնախում: Զնսը չի սիրում Արեսին նրա դաժանության համար: Արեսը սնվում է մարտադաշտում թափվող արյունով, հաճախ մարտնչում է մահկանացուների կողքին ն երբեմն պարտություն է կրում Աթենասից: Մի անգամ վիրավորվում է մահկանացու Դիոմեդեսի ձեռքով: Արեսի ն սիրո ու գեղեցկության աստվածուհի Աֆրոդիտեի սիրային կապից ծնվում է էրոսը /հռ. Ամուրը/, որը պատկերվում է չարաճճի երեխայի տեսքով, նրա ձեռքին են սերը հարուցող ն սերը սպանող նետերը, որոնցով նա խոցում է ն’ մահկանացուների, ն’ աստվածների սրտերը: ՀԵՓԵՍՏՈՍ /հռ. Վուլկան/. Զնսի ն Հերայի որդին է, կրակի ն արհեստների, հատկապես դարբնության աստվածը: Ծնվում է թուլակազմ ն տգեղ /ըստ Հոմերոսի՝ նան կաղ/: Հերան նրան Օլիմպոսից ցած է նետում: Երկրի վրա Հեփեստոսը սովորում է դարբնության արհեստը, Հերայից վրեժխնդիր լինելու նպատակով նրա համար մի երկաթե գահ է կռում, որին նստելով Հերան գամվում ն ստիպված է լինում համաձայնել որդու պայմաններին՝ նրան վերադարձնել Օլիմպոս ն սիրո ու գեղեցկության աստվածուհի Աֆրոդիտեին կնության տալ: Օլիմպոսում Հեփեստոսը հիանալի իրեր է պատրաստում. Զնսի գայիսոնն ու հովանին, Հելիոսի կառքը, Աքիլլեսի զրահները, երկու ոսկե ստրկուհիներ, որոնք կաղ աստծուն օգնում էին քայլել, մի ցանց, որով բռնում է Արեսի հետ իրեն դավաճանող Աֆրոդիտեին, հողից ստեղծում է գեղեցկուհի Պանդորային, աստվածների համար Օլիմպոսում ոսկե պալատներ է կառուցում: Հռոմում նրան նվիրում են վուլկանալիներ՝ օգոստոսի 23–ի տոնը: ՀԵՐՄԵՍ /հռ. Մերկուրի/. Զնսի ն Մայա աստվածուհու որդին է, աստվածների բանբերն ու ճանապարհների ն ճանապարհորդների հովանավորը: Ստեղծում է քնարը, որը տալիս է Ապոլլոնին: Հետագայում համարվում է նան առնտրի աստված: Աֆրոդիտեից ունենում է Հերմաֆրոդիտես անունով որդի, որին սիրահարվում է

Սամալկիդե ջրահարսը ն աղերսում Աֆրոդիտեին նրանց մեկ մարմնում ձուլել: ԱԹԵՆԱՍ /հռ. Միներվե/. Զնսի ն իմաստության աստվածուհի Մետիսի դուստրն է: Մոյրաները զգուշացնում են Զնսին, որ Մետիսից ծնված որդին հորը գահընկեց կանի, ուստի ճակատագրից խուսափելու նպատակով Զնսը կուլ է տալիս Մետիսին, սակայն որոշ ժամանակ անց սաստիկ գլխացավ է ունենում ն գլուխը սկսում է ուռչել: Ցավից ազատվելու համար Զնսը խնդրում է Հեփեստոսին ճեղքել իր գլուխը ն բացվածքից դուրս է գալիս իմաստուն ն գեղադեմ Աթենաս աստվածուհին՝ ռազմական հանդերձանքով: Աթենասը հույների ամենասիրելի դիցուհին է, նրա անունով են կոչում իրենց մայրաքաղաքը՝ Աթենքը: Աթենասը մարմնավորում է իմաստություն, արդարություն, ռազմական փառք: Նա է սովորեցնում հույներին քաղաքներ ն նավեր կառուցել, ձիեր սանձահարել, կառքեր պատրաստել: Աթենասին անվանում են Պալլաս՝ քաղաքների հովանավոր, Վարվակիոն՝ ռազմիկ, Պարթենոս՝ կույս, էրգանա՝ արհեստների հովանավոր: ԱՐՏԵՄԻՍ /հռ. Դիանա/. Զնսի ն աստվածուհի Լատոնեի դուստրն է, առաքինի, որսորդուհի, կույսերի ն որսորդների հովանավոր: Հաճախ պատկերվում է իր սրբազան կենդանու՝ եղնիկի ուղեկցությամբ: Ամուսնանալուց առաջ աղջիկները քավության զոհ են բերում Արտեմիսին: Դիցուհին հաճախ անողորմ է վարվում մահկանացուների հետ. Օրիոնին որսորդությամբ իր հետ մրցակցելու համար դաժանորեն պատժում է, Ակտեոնին՝ միակ մահկանացուին, որը նրան մերկ է տեսել, եղջերու է դարձնում, բայց ն օգնության է հասնում զոհաբերվող կույս Իֆիգենիային: ԱՊՈԼԼՈՆ. Զնսի ն Լատոնեի որդին է, Արտեմիսի երկվորյակ եղբայրը: Լույսի աստվածն է ն արվեստների հովանավորը: Շրջապատված է ինը Մուսայով, որոնցից յուրաքանչյուրը առանձին արվեստի հովանավոր է. Կլիոն՝՝ պատմության, Եվտերպեն ՝ քնարերգության, Տալիան ՝ կատակեգության, Մելպոմենեն ՝ ողբերգության, էռատոն ՝ էրոտիկ պոեզիայի, Կալիոպեն ՝ էպիկական պոեզիայի, Պոլիհիմնեն ՝ մնջախաղի, Ուրանիան ՝ աստղաբաշխության, Տերփսիքորեն ՝ պարի: Ապոլլոնը տրոյական արքայադուստր Կասանդրային մարգարեության շնորհ է պարգնում, սակայն հետո պատժում է նրան մարդկանց անհավատությամբ: էրոսի նետով խոցված՝ անպատասխան սիրահարվում է ջրահարս Դափնեին, որը հետապնդող Ապոլլոնից ազատվելու համար օգնություն է խնդրում հորից՝ գետերի աստծուց: Հայրը նրան ծառ է դարձնում, այդ ծառի տերններից Ապոլլոնը իր համար պսակ է հյուսում: Ց’ այսօր արվեստում կամ

սպորտում առանձնահատուկ հաղթանակների համար մարդկանց պարգնատրում են դափնե պսակներով: Ապոլլոնի որդի էսկուլապը /հռ. Ասկլեպիոսը/ բժշկության աստվածն է: Մահացածներին վերակենդանացնելու համար Զնսը շանթահարում է նրան: Որդու մահվան վրեժը լուծելով՝ Ապոլլոնը սպանում է Զնսի համար կայծակներ կռող կիկլոպներին /կամ ցիկլոպներին/: Որպես պատիժ Զնսի հրամանով յոթ տարի ծառայում է մահկանացուներին: ԴԻՈՆԻՍՈՍ /հռ. Վաքխ կամ Բաքսոս/. Զնսի ն մահկանացու կնոջ, սնափառ գեղեցկուհի Սեմելեի որդին է: Խանդոտ Հերան Սեմելեին դրդում է խնդրել Զնսին իր առջն ներկայանալ աստվածային տեսքով, բայց Զնսից արձակվող կայծակները մոխրացնում են Սեմելեին: Իր չծնված զավակին փրկելու համար Զնսը նրան կարում է իր ազդրի մեջ, որտեղից ն ծնվում է Դիոնիսոսը: Մահկանացու մայր ն աստված հայր /կամ հակառակը/ ունեցողը համարվում է հերոս /այսինքն աստվածային կարողություններով մահկանացու/, սակայն քանի որ Դիոնիսոսը երկրորդ անգամ աստծուց է ծնվում, համարվում է աստված: Դիոնիսոսը պտղաբերության, խաղողագործության ն գինեգործության աստված է: Նրա պաշտամունքը տարածված է ոչ միայն Հունաստանում, այլն Փոքր Ասիայում: Դիոնիսոսին նվիրված տոները կոչվում են բաքսոսատոներ, իսկ պաշտամունքը կատարող կանայք՝ բաքսոսուհիներ: Հունաստանում Դիոնիսոսին էր նվիրված ամենահանդիսավոր վեցօրյա տոնը՝ Մեծ Դիոնիսականը: Աստվածների մասին ասքերի կողքին հին Հունական դիցաբանության մեջ մեծ տեղ է հատկացվում նան հերոսների մասին ասքերին, հայտնի են Պերսնսի, Աքիլլեսի, Հերակլեսի, էնեասի մասին առասպելները, որոնք բազմաթիվ գեղարվեստական ստեղծագործությունների հիմք են դարձել: Հին հունական գրականության երկրորդ աղբյուրն է ժողովրդական բանահյուսությունը՝ ֆոլկլորը, որը ներկայացված է երգերով /աշխատանքային, ծիսական, օրացույցային/ ն էպիկական ասքերով: Այդ ասքերը բանավոր փոխանցվում էին սերնդե սերունդ ն գրի են առնվել մոտավորապես մ.թ.ա.Մ| դ. երբ ստեղծվել է գիրը: էպոսի պահպանողներն էին ժողովրդական երգիչներ աեդները՝ հորինողները, որոնց մասին մեզ տեղեկություններ չեն հասել, ն ռապսոդները՝ «կարողները», որոնք գոյություն ունեցող ասքերը միավորում, «կարում» էին, պոեմի գրական ձն տալիս: Պոեմները կատարվում էին տավղի կամ քնարի նվագակցությամբ խնջույքների կամ ժողովրդական հավաքույթների ժամանակ: Հաճախ կազ14

մակերպվում էին ռապսոդների մրցույթներ /Հայաստանում նույնատիպ մրցույթներ էին անցկացվում գուսանների միջն/: Հին հունարենում շեշտը ոչ թե ուժային էր, այլ մեղեդային. շեշտվող վանկը արտասանելիս ձայնը մի քանի տոնով բարձրանում էր, այդ պատճառով ընդունված էր պոեմների կատարումն անվանել երգ:

էՊԻԿԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐ

Սյուժետային ընդհանրության սկզբունքով պոեմները միավորվում են կիկլերի /ցիկլերի/ /ցիկլերի/, այսինքն՝ պոեմների շարքերի մեջ, որոնք խմբավորվում են մի քաղաքի /թեբեական շարքը/, մի հերոսի /Հերակլեսի, Պերսնսի մասին շարքերը/, կամ մի իրադարձության շուրջը /արգոնավորդների մասին շարքը/: Առավել հայտնի ն հետագայում առավել մշակված շարքը նվիրված է Տրոյական պատերազմին: Տրոյա կամ Իլիոն քաղաքը գտնվում էր Փոքր Ասիայում, Դարդանել նեղուցի հարավում, առնտրական ուղիների խաչմերուկում: Հարուստ քաղաքը գայթակղիչ էր զավթիչների համար ն հաճախ պատերազմի բեմ էր դառնում: Այդպիսի պատերազմներից մեկը, ըստ հնագիտական տվյալների, տեղի է ունեցել մոտ մ.թ.ա. 1180 թ.-ին: 2|2 դարում գերմանացի հնագետ Հայնրիխ Շլիմանի կատարած պեղումները հայտնաբերեցին քաղաքի տասնենեք շերտ, որոնցից վեցերորդը հաստատում է երկրաշարժից առաջացած մեծ հրդեհը ն վեց մետր լայնք ունեցող պատի ճեղքը: Հոմերոսի անկեղծ երկրպագու, վաճառական Շլիմանը ձեռնարկել էր այդ պեղումները Հոմերոսի պոեմների պատմական վավերականությունը հաստատելու համար: 1874–76թթ. նա հայտնաբերեց նան Ագամեմնոնի գանձարանը Միկենեում, որտեղ 2Մ||| դարից պեղումներ էին անցկացվում, բայց բոլոր գտածոն հափշտակվում էին անգլիացիներ լորդ էլջինի, լորդ Սլիգոյի ն թուրք Վելի փաշայի կողմից: Տրոյական շարքը նկարագրում է Տրոյայի պաշարումն ու ավերումը հունական դաշնակցային զորքի կողմից, կազմված է ութ պոեմից, որոնցից երկուսի՝ «Իլիականի» ն «Ոդիսականի» հեղինականությունը ավանդաբար վերագրվում է Հոմերոսին:

1. ԿԻՊՐՈՍԱԿԱՆ

Պոեմի անվանումը ծագել է հեղինակի՝ Ստասինոս Կիպրոսացու անունից: Նա պատմում է Տրոյական պատերազմի պատճառների, սկզբի ն տասնամյա ընթացքի մասին: Զնսը, կամենալով թեթնացնել գերբնակեցված երկիրը, որոշում է վառել պատերազմի ջահը ն այդ նպատակով ծնում է Հիասքանչ Հեղինեին, իսկ ծովային դիցուհի Թետիսին ամուսնացնում է Թեսալիայի թագավոր Պելնսի հետ, իմանալով, որ նրանցից ծնվելու է հզոր հերոս Աքիլլեսը: Պելնսի ն Թետիսի հարսանիքին հրավիրվում են բոլոր աստվածները, բացի երկպառակության աստվածուհի էրիսից: Վիրավորված դիցուհին անտես մտնում է հարսանյաց սրահ ն սեղանին գցում «ամենագեղեցիկին» մակագրությամբ մի ոսկե խնձոր: Խնձորին տիրանալու համար վեճ է առաջանում Հերայի, Աթենասի ն Աֆրոդիտեի միջն: Զնսը նրանց խորհուրդ է տալիս դիմել երիտասարդ հովիվ Պարիսին, որը ոսկե խնձորը պարգնում է Աֆրոդիտեին՝ ամենագեղեցիկ կնոջը իրեն կնության տալու խոստումի դիմաց: Այնուհետն Պարիսը մասնակցում է Տրոյայի համաքաղաքային խաղերին, հաղթում է բոլորին, նույնիսկ արքայազն Հեկտորին: Գուշակ արքայադուստր Կասանդրան, տեսնելով Պարիսին, ճանաչում է վաղուց կորած եղբորը, ն ծնողները, անմիջապես հրճվանքով ընդունում են նրան: Պարիսի ծնվելուց առաջ նրա մայրը՝ Հեկաբեն երազում տեսել էր Տրոյայի հրդեհվելը, ն գուշակը բացատրել էր, որ քաղաքը կկործանվի Պարիսի պատճառով: Պրիամոս թագավորը հրամայեց աղախնին երեխային թողնել մութ անտառում, սակայն էգ արջը կերակրեց Պարիսին, հետո նույն, աղախինը գտավ ն մեծացրեց նրան: Պարիսը վերադառնում է տուն ն Աֆրոդիտեն, իր խոստումը կատարելով, ուղարկում է նրան Սպարտա քաղաքը՝ Մենելաոս արքայի ն նրա կնոջ՝ Հիասքանչ Հեղինեի մոտ: Պարիսը ն Հեղինեն սիրահարվում են ն, մոռանալով հայրենիքը, ամուսնուն, դստերը՝ Հերմիոնեին, Հեղինեն Պարիսի հետ փախչում է Տրոյա: Վիրավորված Մենելաոսը վրեժխնդիր լինելու համար օգնություն է խնդրում իր եղբայր Ագամեմնոնից, նրանք պատերազմի են կոչում բոլոր հունական թագավորներին, որոնք, յուրաքանչյուրն իր զորքով /ընդհանուրը շուրջ 100000 զինվոր/, հավաքվում են Ավլիս քաղաքում, մեկնելու պատրաստ 1186 նավի մոտ: Աստվածները համընթաց քամի ուղարկելու համար պահանջում են, որ Ագամեմնոնը զոհաբերի իր ավագ դստերը՝ Իֆիգենիային, ն հույները ուղնորվում են դեպի Տրոյա: Այստեղ Հեկտորի առաջնորդությամբ նրանց արդեն սպասում է հսկայական մի զորք: Հույները պաշարում են քաղաքը ն տաս

տարի, ապարդյուն պաշարման ընթացքում, ավերում տրոյացիների դաշնակիցների քաղաքները:

2. ԻԼԻԱԿԱՆ

Նկարագրվող դեպքերը կատարվում են Տրոյական պատերազմի 10-րդ. տարում: Հիմնական բովանդակությունը Աքիլլեսի զայրույթն է ն այդ զայրույթի հետնանքները: /Պոեմի մանրամասն վերլուծությունը՝ «Հոմերոս» գլխում/

3. ԵԹՈՎՊԱԿԱՆ

«Իլիականի» սյուժեի շարունակությունն է. այստեղ նույնպես գլխավոր հերոսն Աքիլլեսն է, նկարագրվում են նրա հաղթանակները տրոյացիներին օգնության եկած դաշնակիցների՝ ամազոնուհիների ն եթովպացիների դեմ պայքարում: Ամազոնուհիների թագուհի, Արեսի դուստր Պենթեսիլեի հետ մենամարտում Աքիլլեսը նիզակով շամփրում է նրան ձիու հետ միասին, բայց, հանելով սպանված թագուհու սաղավարտը, զմայլվում է գեղեցկությամբ, սիրահարվում ն թույլ է տալիս տրոյացիներին պատվով թաղել: Աքիլլեսի հետ մենամարտում զոհվում է նան էոս աստվածուհու որդի՝ եթովպացիների թագավոր Մեմնոնը: Եթովպացիների զորքերի մասն էին կազմում ասորեցիները, որոնց թվում կար Զարմայր անունով մի հայ ռազմիկ: Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմության» | գլխի վերջին տողերում վկայում է, որ նա «այնտեղ հելլենացոց քաջերից վիրավորվելով, մեռնում է», ն հույն մեծ հերոսին իր հարգանքի տուրքը տալով, խոստովանում է. «բայց կկամենայի Աքիլլեսից, ոչ թե մի ուրիշ քաջից»: Աքիլլեսին հաջողվում է ներխուժել Տրոյա, որտեղ նա ահավոր կոտորած է սկսում: Տրոյացիներին կարեկցող Ապոլլոնը Պարիսի նետն ուղղում է Աքիլլեսի միակ խոցելի տեղը՝ գարշապարը: /Աքիլլեսի մայրը՝ ծովերի աստվածուհի Թետիսը, նորածին որդուն անխոցելի դարձնելու համար, գարշապարից բռնելով, նրան ընկղմել էր Ստիքսի ջրերը/: Մահամերձ Աքիլլեսը դեռ մարտնչում է, բայց «մթնում են նրա աչքերը, թուլանում է հզոր ձեռքը», ն մեծ հերոսը ընկնում է: Նրա մարմինը թշնամիների անարգանքից փրկում են Այաքսն ու Ոդիսնսը, որոնք անձնուրաց կռվում են, հունական ճամբար հասցնում Աքիլլեսի դին: Տասնյոթ օր շարունակ ողբում են հույները ն անմխիթար Թետիսը, տասնութերորդ օրը վառում են դիակիզման խարույկը: Աքիլլեսի աճյունը ամփոփում են ոսկե սափորի մեջ, իսկ նրա ոսկե զրահները որոշում են տալ Այաքսին կամ Ոդիսնսին: Վիճակահանության ժամանակ Աթենասը, Ագամեմնոնը ն Մենելաոսը նենգորեն փոխում են Այաքսի վիճակը հօգուտ Ոդիսնսի:

Այաքսը որոշում է վրեժխնդիր լինել ն գիշերը սուրը ձեռքին դուրս է գալիս իր վրանից՝ զինակիցներին սպանելու միտումով: Աթենասը նրան անմիջապես խենթությամբ է համակում ն խելացնորության մոլուցքի մեջ նա կոտորում է ցուլերի մի նախիր: Լուսաբացին ուշքի գալով, խայտառակությունից փրկվելու համար Այաքսը ինքնասպան է լինում: 4. ԻԼԻՈՆԻ ԱՆԿՈՒՄԸ /կամ «Փոքր Իլիական»/ Տաս տարվա ապարդյուն պաշարումից հետո հույները հասկանում են, որ կարող են հաղթել միայն խորամանկությամբ: Ոդիսնսի առաջարկով նրանք կառուցում են հսկայական փայտե ձի, մեջը թաքցնում մի քանի տասնյակ ընտիր մարտիկ, թողնում են այն ծովի ափին: Ապա հրկիզում իրենց ճամբարը, նստում նավերը ն իբր հեռանում, բայց իրականում թաքնվում են մի կղզու ետնում: Տեսնելով պաշարողների հեռանալը ն պատերազմն ավարտված համարելով, երջանիկ տրոյացիները որոշում են ձին քաղաք բերել: Ապոլլոնի քուրմ Լաոկոոնը զգուշացնում է համաքաղաքացիներին, աղերսում չհավատալ թշնամու ընծաներին, սակայն տրոյացիները, կարծես խելագարված, նույնիսկ չեն լսում թաքնված հույների զենքերի շաչյունը, երբ Լաոկոոնը նիզակով հարվածում է փայտե ձիուն: Աթենասի ուղարկած հսկայական օձերը հարձակվում են Լաոկոոնի ն նրա երկու որդու վրա, խեղդում: Արքայադուստր Կասսանդրան սարսափում է, տեսնելով, որ տրոյացիները դարպասից չանցնող հսկայական ձին ներս բերելու համար քանդում են պարիսպը, գուշակում է քաղաքի անկումը, բայց նրան, ինչպես միշտ, չեն հավատում: Գիշերը, երբ բոլորը խոր քուն են մտնում, հույները դուրս են գալիս ձիու միջից ն մեծ խարույկ վառում: Այդ ազդանշանով նրանց նավերը վերադառնում են Տրոյա ն պարսպի քանդվածքով հույները ներխուժում են քաղաք: Արիաբար են կռվում հանկարծակի եկած տրոյացիները, բայց անհավասար պայքարում կոտորվում են: Մենելաոսը, որի սրտում Աֆրոդիտեն նորից սեր է արթնացնում Հեղինեի հանդեպ, ներում է կնոջը: Երեք օր շարունակ հույները թալանում են տրոյացիների հարստությունները, գերում են գեղեցիկ կանանց ն աղջիկներին, սպանում տղամարդկանց, ծերերին ու մանուկներին, հրկիզում քաղաքը ն վերջապես ճամփա են ընկնում հայրենիք, թողնելով ծխացող, կողոպտված ու ամայի Տրոյան:

5.ՎԵՐԱԴԱՐՁ

5.ՎԵՐԱԴԱՐՁ

Վերադարձի ճանապարհին հույներին շատ փորձություններ են սպասում: Նրանցից շատերը արագ ն բարեհաջող են վերադառնում հարազատ քաղաքները, սակայն Մենելաոսը հայրենի

Սպարտա է հասնում միայն յոթ տարի թափառելուց հետո, իսկ նրա եղբայր Ագամեմնոնը երկար ճանապարհորդությունից տուն հասնելուն պես սպանվում է իր կնոջ՝ Կլիտեմնեստրեի ն նրա սիրեկան էգիսթոսի ձեռքով:

6.ՈԴՒՍԱԿԱՆ

6.ՈԴՒՍԱԿԱՆ

Սյուժետային առումով «Ոդիսականը» կարելի է համարել «Վերադարձ» պոեմի շարունակությունը, քանի որ պատմում է հերոսներից մեկի՝ Ոդիսնսի վերադարձի մասին: «Ոդիսականը» Հոմերոսին վերագրվող երկրորդ պոեմն է, հետնաբար վերլուծվում է «Հոմերոս» գլխում:

7.ՏԵԼԵԳՈՆԻԱ

7.ՏԵԼԵԳՈՆԻԱ

Ոդիսնսն իր ճանապարհորդության ժամանակ ամբողջ մի տարի մնում է Կիրկե /կամ Ցիրցեյա/ կախարդուհու կղզում: Ոդիսնսի ն Կիրկեի որդի Տելեգոնը, որը ծնվում է հոր հեռանալուց հետո, մեծանում է, իմանում հոր անունը ն ուղնորվում նրան փնտրելու: Չճանաչելով հորը, սպանում է նրան ն Ոդիսնսի կնոջ՝ Պենելոպեյի ուղեկցությամբ, դիակը տանում Կիրկեի կղզի:

8. ԲԱՏՐԱՔՈՄԻՈՄԱՔԻԱ

ԲԱՏՐԱՔՈՄԻՈՄԱՔԻԱ /Գորտերի ն մկների պատերազմը/ Հերոսական էպոսի այս պոեմ-պարոդիան ստեղծվել է Մ|-Մ դարերում: Թագավորական ցեղի մի մկնիկ գորտի մեջքին նստած, տեղափոխվում է առվակի մյուս ափը, բայց, վախենալով ջրային օձից, գորտը սուզվում է, մկնիկը՝ խեղդվում: Մկները պատերազմ են հայտարարում գորտերին: Այսպես ծաղրվում են Տրոյական պատերազմի պատճառները: Այնուհետն մանրամասն նկարագրվում է Օլիմպոսում տեղի ունեցող աստվածների խորհուրդը: Աթենասը հրաժարվում է օգնել կողմերից որնէ մեկին, քանի որ մկները կրծել են նրա թիկնոցը, իսկ գորտերը իրենց կռկռոցով խանգարում են քունը: Բացառիկ տաղանդով են նկարագրվում ռազմական գործողությունները, որոնք հիշեցնում են «Իլիականի» բովանդակությունը: Մկները սկսում են հաղթել: Այդ ժամանակ Զնսը գորտերին օգնության է ուղարկում խեցգետիններին: Մկները փախուստի են դիմում ն դրանով ավարտվում է «մեկօրյա ահեղ պատերազմը»: Անանուն հանճարեղ հեղինակը /կամ հեղինակները/ ցուցաբերել են հերոսական էպոսի ավանդական ոճաձնի ն ռիթմիկայի փայլուն իմացություն:

ՀՈՄԵՐՈՍ Եվրոպական գրականության առաջին գլուխգործոցներն են «Իլիական» ն «Ոդիսական» պոեմները, որոնց հեղինակությունը դեռ անտիկ դարաշրջանում վերագրվել է Հոմերոսին: Հոմերոսի մասին ստույգ տեղեկություններ չկան: Նա ապրել է մոտ 2||-Մ|| դ.դ. մ.Ք., նրա հայրենիքը լինելու պատիվը վիճարկում են յոթ քաղաքներ, հայտնի են նրա աստծո ապօրինի զավակ լինելու ն էպիկական հերոսների հետ անձնական ծանոթության մասին առասպելները: Ըստ ավանդական պատկերացման նա կույր է եղել, քանի որ որոշ փոքրասիական լեզուներով «հոմերոս» նշանակում է «կույր»: Վիճարկելի է նան վերը նշված երկու պոեմի պատկանելությունը Հոմերոսին, քանի որ նրանք տարբեր ժամանակաշրջաններ են արտացոլում: «Իլիականը», ըստ նկարագրվող հասարակարգի ն նյութական մշակույթի, ավելի վաղ շրջանի պոեմ է, համապատասխանում է Մ|||-Մ|| դդ.: Այդ դարաշրջանին բնորոշ են ռազմիկների բրոնզե զենքերը, արնելյան ոճի հագուստներն ու սանրվածքները, Փոքր Ասիայից բերվող մարգարտյա զարդերը: «Ոդիսականը» ավելի ուշ շրջանի է պատկանում, արտացոլում է նավագնացության ն առնտրի նոր էտապ: Պոեմները ստեղծվել են Իոնիայում, իոնական բարբառով, բայց «Ոդիսականում» ավելի շատ են էոլիական ձները: Հոմերոսի պոեմները գրված են հեքսամետրով /վեցաչափով/՝ –-սս / –սս / –սս / –սս / –-սս / – – / /–` շեշտված վանկ, ս` անշեշտ/: Հայերեն թարգմանություններում հեքսամետրը չի պահպանվել: Հոմերոսյան, ընդհանրապես անտիկ տաղաչափության մեջ հանգ չի եղել:

«ԻԼԻԱԿԱՆ»

«ԻԼԻԱԿԱՆ»

Պոեմի գործողությունը կապված է Տրոյական պատերազմի 10-րդ տարվա հետ: Ենթադրվում է, որ ընթերցողին կամ ունկնդրին արդեն հայտնի են պատերազմի ն’ պատճառները, ն’ ընթացքը, ն’ գործող անձիք:

Իոնիան, էոլիան, Ատտիկան, Լակեդեմոնիան, Մակեդոնիան Հին Հունաստանի մարզերն են:

«Իլիականի» հսկայական նյութը շարադրված է 15700 տողում, որոնք դեռ անտիկ գիտնականները, ըստ հին հունական այբուբենի տառերի թվի, բաժանել են 24 գրքի կամ երգի: Սյուժեի հիմնական հանգույցը արտահայտված է առաջին իսկ տողում՝ Զայրույթն երգիր, աստվածուհի, Պելնսածին Աքիլլեսի: Նշենք, որ թարգմանությունը ճիշտ չէ, բնագրում «մենին աեյդե» նշանակում է «երգի’ր զայրույթի մասին», իսկ երկրորդ տողը՝ Զայրույթն ահեղ, որ աքայանց մատնեց անթիվ աղետների վկայում է, որ պոեմը ոչ թե գովերգում, այլ դատապարտում է այդ զայրույթը: Երգ | - Սրածություն: Զայրույթ: Արհամարհելով քուրմերի ն նրանց ընտանիքների անձեռնմխելիությունը, հույների առաջնորդ Ագամեմնոնը Ապոլլոնի քուրմ Քրիսոսի դստերը գերի է վերցնում, ն հրաժարվում վերադարձնել: Հույներին պատժելու համար Ապոլլոնը ժանտախտ է ուղարկում նրանց ճամբարը: Վրդովված զինակիցների պահանջով Ագամեմնոնը վերադարձնում է Քրիսոսի դստերը, բայց փոխարենը Աքիլլեսից խլում է նրա հարճ Բրիսեիսին: Վիրավորված Աքիլլեսը, դառը արցունքներ թափելով, գնում է ծովի ափ, գանգատվում է մորը՝ ծովերի աստվածուհի Թետիսին ն առանձնանում իր վրանում, հրաժարվելով մասնակցել ռազմական գործողություններին: Զնսը խոստանում է Թետիսին, որ Աքիլլեսին վիրավորանք հասցնելու համար կպատժի հույներին. նրանք կպարտվեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ Աքիլլեսը չի կամենա դուրս գալ ռազմադաշտ: Այսպիսով հաստատվում է գործողության երկու պլան՝ երկրի վրա ն Օլիմպոսում: Տրոյական պատերազմը պառակտում է առաջացնում նան աստվածների միջն՝ Զնսը, Աթենասը, Հերան, Թետիսը ն Հեփեստոսը օգնում են հույներին, իսկ Աֆրոդիտեն, Արտեմիսը, Ապոլլոնն ու Արեսը՝ տրոյացիներին: Երգ || - Երազը: Բեովթիա կամ Նավահանդես: Զնսը մոտալուտ հաղթանակ խոստացող խաբուսիկ երազ է ուղարկում Ագամեմնոնին, որն անմիջապես մարտակոչ է հայտարարում: Թվարկվում են պատերազմին մասնակցող նավերն ու հերոսները: Տասնամյա ապարդյուն պաշարումը ձանձրացրել էր հույն ռազմիկներին, որոնք սկսում են մտորել վերադարձի մասին, սակայն Ոդիսնսն ու Ագամեմնոնը համոզում են նրանց, գրոհի տանում: Տրոյացիները բաց են անում քաղաքի դարպասը ն Պրիամոսի

Հույներն անվանվում էին նան աքայացիներ /Աքայա մարզի անունով), դանայացիներ /հերոս Դանայոսի որդիք), կամ հելլեներ /Հելլադա՝ Հունաստան):

որդի՝ խիզախ ն ազնիվ Հեկտորի առաջնորդությամբ դուրս գալիս մարտի: Երգ ||| - Երդումներ: Տեսարան պարսպից: Ալեքսանդրի ն Մենելաոսի մենամարտը: Զորքերը շարժվում են իրար ընդառաջ: Ընձառյուծի մորթի հագած Պարիսը /կամ Ալեքսանդրը/ առաջ է գալիս ն աքայացի հերոսներից որնէ մեկին հրավիրում մենամարտի: Տեսնելով ահեղ Մենելաոսին՝ վախենում է ն նահանջում, սակայն Հեկտորը նախատում է նրան ն ստիպում կռվել: Երկու կողմն էլ երդվում են, որ մենամարտում հաղթողը կտիրանա Հեղինեին, որից հետո հաշտություն կկնքվի: Վերջապես Տրոյայի պարսպի վրա հայտնվում է գեղեցկուհի Հեղինեն, Պրիամոսի ն թագավորական տոհմի մյուս անդամների հետ հետնում է մենամարտին: Զարմանալի է, որ այդ մենամարտը տեղի է ունենում պատերազմի սկզբից տաս տարի անց. սովորաբար ռազմական գործողությունները սկսվում էին նման մենամարտով: Տարօրինակ է նան, որ մինչ այդ Պրիամոսը չէր տեսել հույն հերոսներին, միայն Հեղինեի պատմածից է իմանում նրանց մասին: Մենամարտը երկար չի տնում: Մենելաոսը սկսում է հաղթել, սակայն Աֆրոդիտեն ամպով համակում է իր սիրեցյալ Պարիսին ն փախցնում դաշտից: Մենելաոսը փնտրում է հակառակորդին ն չի գտնում: Ագամեմնոնը ավետում է հաղթանակը, պահանջում, որ տրոյացիները վերադարձնեն Հեղինեին ն ավար տան հույներին: Երգ |Մ - ՈՒխտադրժություն: Ագամեմնոնի զորատեսը: Աթենասի դրդումով տրոյացի Պանդարոսը նետահարում ն վիրավորում է Մենելաոսին: Զինադադարը խախտվում է ն’ վերսկսվում է մարտը: Ագամեմնոնը զորատես է կազմակերպում: Հունական զորքը գլխավորում է Աթենասը, տրոյականը՝ Արեսը: Երգ Մ - Դիոմեդեսի սխրանքները Հույն ռազմիկ Դիոմեդեսը խիզախության հրաշքներ է գործում, մենամարտում է Պանդարոսի ն էնեասի հետ. Պանդարոսին սպանում է, իսկ էնեասին փրկում է մայրը՝ Աֆրոդիտեն: Աթենասի օգնությամբ Դիոմեդեսին հաջողվում է վիրավորել պատերազմի աստված Արեսին, որը թռչում է Օլիմպոս՝ գանգատվելու Զնսին ն բուժելու իր վերքը: Երգ Մ| - Հեկտորի ն Անդրոմաքեի հրաժեշտը: Գործողությունը կատարվում է Տրոյայում: Հեկտորը հրաժեշտ է տալիս կնոջը ն որդուն՝ Աստիանաքսին: Նախազգալով Հեկտորի վախճանը՝ Անդրոմաքեն աղաչում է նրան մարտադաշտ չգնալ, բայց անվախ հերոսը հեռանում է, իսկ Անդրոմաքեն աղիողորմ լացով վերադառնում է պալատ:

Ողջը Հեկտորին էին սգում՝ մինչ նա կենդանի էր տակավին, Այնքան նրանք հույս չունեին, որ ետ դառնար այն գոռ մարտից, Ոչ էլ փրկվեր աքայեցոց անվանելի բազուկներից: Երգ Մ|| - Հեկտորի ն Այաքսի մենամարտը: Աթենասը ն Ապոլլոնը կրկին որոշում են պատերազմի ելքը լուծել մենամարտով: Հեկտորը մարտահրավեր է նետում հույներին: Սկզբում նրանցից ոչ մեկը չի հանդգնում կռվել, սակայն ծեր արքա Նեստորի ամոթանքից հետո դուրս են գալիս իննը զորավար: Վիճակն ընկնում է Այաքսին: Մենամարտը տնում է մի ամբողջ օր, մայրամուտին հակառակորդները որոշում են խաղաղ բաժանվել: Ի նշան փոխադարձ հարգանքի Հեկտորն Այաքսին նվիրում է իր սուրը, իսկ Այաքսը Հեկտորին՝ թանկարժեք գոտի: Տրոյացիները հավաքվում են խորհրդի, որի ընթացքում Պարիսը մերժում է Հեղինեին վերադարձնելու առաջարկը ն որոշում սահմանափակվել՝ հույներին հարուստ փրկագին տալով: Աքայացիներն այդ պայմանը չեն ընդունում: Երգ Մ||| - Աստվածների ժողով: Ընդհատված մարտ: մարտ Կողմերը որոշում են մեկօրյա զինադադար հայտարարել՝ սպանվածներին հողին հանձնելու համար, հաջորդ օրը վերսկսվում է պատերազմը: Զնսը, հավատարիմ Թետիսին տված խոստումին, օգնում է տրոյացիներին, որոնք հույներին ետ են մղում մինչն նավերը: Աթենասը ն Հերան փորձում են օգնել աքայացիներին, սակայն Զնսը նրանց վերադարձնում է Օլիմպոս: Գիշերը Հեկտորի պնդումով տրոյացիները քաղաք չեն վերադառնում, մնում են մարտադաշտում, պատրաստվելով լուսաբացին լիովին ջախջախել հույներին: Երգ |2 - Պատգամավորություն: Ագամեմնոնը խորհուրդ է հրավիրում, որոշում հարուստ ընծաներով ն Բրիսեիսին վերադարձնելու խոստումով պատգամավորներ ուղարկել Աքիլլեսի մոտ: Աքիլլեսը, սակայն, սիրալիր ընդունելով զինակիցներին, անդրդվելի է մնում մարտին չմասնակցելու իր որոշման մեջ: Երգ 2 - Դոլոնական Գիշերը Ոդիսնսն ու Դիոմեդեսը լրտեսելու են ուղնորվում Տրոյա, ճանապարհին գերի են վերցնում տրոյացի լրտես Դոլոնեսին, որը հայտնում է տրոյացիների ն նրանց օգնության եկած Թրակիայի թագավոր Ռեսոսի զորքերի դասավորությունը: Դիոմեդեսը Աթենասին զոհաբերություն է անում, գլխատելով Դոլոնեսին, այնուհետն Ոդիսնսի հետ թափանցում է տրոյացիների ճամբարը,

սպանում տասներկու թրակեացու ն Ռեսոս թագավորին ու հետ վերադառնում երկու գողացված ձիով: Երգ 2| - Ագամեմնոնի սխրանքները Ագամեմնոնը բազմաթիվ սխրանքներ է գործում, բայց վիրավորվում է: Վիրավորվում են նան Ոդիսնսը, Աքիլլեսի ընկեր Մախաոնը, Դիոմոդեսը: Աքիլլեսի մտերիմ ընկեր Պատրոկլեսը խնդրում է նրանից զրահները՝ սարսափեցնելու համար հույների ճամբարը ներխուժող թշնամուն: Երգ 2|| - Մարտ պարիսպների մոտ ն Երգ 2||| - Նավերի մոտ Շարունակվում է կատաղի ն արյունալի ճակատամարտը, հատկապես աչքի են ընկնում Հեկտորը, Այաքսը: Համոզված լինելով, որ տրոյացիները կհաղթեն, Զնսն այլնս չի հետնում մարտին: Երգ 2|Մ - Զնսի գայթակղումը Պոսեյդոնը սկսում է օգնել հույներին, իսկ Հերան այդ ժամանակ սիրո թովչանքով շեղում է Զնսի ուշադրությունը ն քնեցնում նրան: Սակայն զարթնելուց հետո Զնսը նորից օգնության է հասնում տրոյացիներին ն Ապոլլոնին ուղարկում է վերականգնելու Հեկտորի ուժերը: Երգ 2Մ - Նավերից հալածումը Աքայացիների վիճակը գրեթե անհույս է, նրանք նահանջում են ծովափ, ն Հեկտորը, փախուստն անհնար դարձնելու համար, պատրաստվում է հրկիզել նրանց նավերը: Երգ 2Մ| - Պատրոկլական Աքիլլեսը համաձայնվում է իր զրահները տալ Պատրոկլեսին, որը գլխավորում է զորքը ն հարձակվում տրոյացիների վրա, սպանում շատ թշնամիների, նույնիսկ Զնսի որդի՝ Լիկեայի արքա Սարպեդոնին: Պատրոկլեսը հասնում է Տրոյայի պարիսպներին ն երեք անգամ հարձակվում է քաղաքի վրա, սակայն ամեն անգամ Ապոլլոնը ետ է մղում նրա գրոհները, Պատրոկլեսի գլխից պոկում է Աքիլլեսի սաղավարտը, նիզակը ջարդուփշուր անում, խլում է վահանը: Տեսնելով, որ զրահավորվածը Աքիլլեսը չէ, տրոյացիները քաջալերվում են ն հարձակվում Պատրոկլեսի վրա: էվֆոբեսը թիկունքից ստորաբար հարվածում է անզեն հերոսին, ն վրա հասած Հեկտորը սպանում է նրան: Երգ 2Մ|| - Մենելաոսի սխրագործությունը Մենելաոսը հերոսաբար պաշտպանում է Պատրոկլեսի դիակը, որի շուրջը կատաղի կռիվ է սկսվում: Հեկտորին հաջողվում է տիրանալ Աքիլլեսի զրահներին:

Երգ 2Մ||| - Զինագործություն Նեստոր արքայի որդի Անտիլոքոսը Աքիլլեսին հայտնում է սիրելի ընկերոջ՝ Պատրոկլեսի վախճանի բոթը: Աքիլլեսը, գլխին մոխիր ցանելով, դառն արցունքներ է թափում: Անզեն կանգնում է նա բլրի վրա ն երեք անգամ ահավոր ճիչ արձակում: Տրոյացիները սարսափահար փախչում են ն Պատրոկլեսի դին վերջապես բերվում է հույների բանակատեղը, Աքիլլեսի վրանը: Աքիլլեսը ողջ գիշեր ողբում է ընկերոջ մահը, իսկ Օլիմպոսում այդ ընթացքում Հեփեստոսը Թետիսի խնդրանքով Աքիլլեսի համար նոր զրահներ է կռում /հատկապես հիանալի է վահանը, որի վրա դարբին աստվածը պատկերում է աստվածներ, աստղեր, մարտի ն որսի տեսարաններ, արոտավայրեր, գեղեցիկ հարսներ/: Լուսաբացին նա պատրաստի զրահները դնում է Թետիսի ոտքերի տակ, ն դիցուհին դրանք հասցնում է որդուն: Երգ 2|2 - Հրաժարում զայրույթից Աքիլլեսը կամովին՝ իբրն վրիժառու, վերադառնում է ռազմի դաշտ: Նա դժկամորեն է ընդունում Բրիսեիսին ն Ագամեմնոնի ընծաները, ռազմակառք է բարձրանում ն իր փայլատակող զրահներով նետվում մարտի: Երգ 22 - Դիցամարտ Հերան, Աթենասը, Հերմեսն ու Հեփեստոսը մարտի են բռնվում հույների, իսկ Աֆրոդիտեն, Արտեմիսը, Ապոլլոնը, Արեսն ու գետերի աստված Քսանթոսը՝ տրոյացիների կողմից: Բախվում են բանակները, կոչ են արձակում Աթենասն ու Արեսը: Պոսեյդոնը ցնցում է ողջ երկիրը, նույնիսկ Աիդն է վեր թռչում իր գահից: Աքիլլեսն այդ ժամանակ կատաղի կռվում է, փնտրում Հեկտորին ն սպանում նրա եղբորը՝ Պոլիդորին: Այդ տեսնելով Հեկտորը հարձակվում է Աքիլլեսի վրա: Երեք անգամ Աքիլլեսը հարվածում է նրան, բայց երեք անգամն էլ Ապոլլոնը խավարով պատում, փրկում է Հեկտորին: Երգ 22| - Գետափնյա մարտը Աքիլլեսի սրից փախչող տրոյացիները փրկություն են փնտրում Քսանթոս գետում, որի ջրերն այլնս չեն կարող հոսել: Քսանթոսն իր ջրերը թափում է Աքիլլեսի վրա, սակայն Հերան գետի դեմ է ուղարկում բոցահարող Հեփեստոսին: Արեսը նիզակով հարվածում է Աթենասի հովանուն, իսկ Աթենասը քարով խփում է նրա վզին: Տրոյացիները նահանջում են քաղաքի պարիսպների տակ, ն Պրիամոս արքան հրամայում է բացել դարպասը: Երգ 22|| - Հեկտորի մահը Իզուր են ծնողներն աղաչում Հեկտորին քաղաք մտնել. նա մնում է դաշտում ն սպասում Աքիլլեսին, սակայն երբ հույն հերոսը

հարձակվում է նրա վրա, վախենում ն փախուստի է դիմում: Աքիլլեսը հետապնդում է Հեկտորին, ն նրանք երեք պտույտ են կատարում Տրոյայի շուրջը: Զնսը մահվան վիճակ է գցում իր ոսկե կշեռքին: Հեկտորի նժարը իջնում է: Այդ տեսնելով՝ Ապոլլոնը լքում է նրան, իսկ Աթենասը, ընդունելով Հեկտորի եղբայր Դեիֆոբոսի կերպարանքը, ոգնորում է ն օգնություն խոստանում, բայց երբ մենամարտն սկսվում է, անմիջապես անհետանում է: Աքիլլեսը, վերջապես, իր սուրը մխրճում է զրահներից ազատ Հեկտորի պարանոցը: Մահամերձ Հեկտորը խնդրում է Աքիլլեսին իր դին հանձնել հայրենակիցներին՝ վայել թաղման համար, սակայն Աքիլլեսը կապում է նրան իր կառքից ն գետնով քարշ տալիս: Սիրելի որդու մարմնի պղծումը տեսնելով դառնորեն լալիս են Պրիամոսը ն Հեկաբեն, նրանց հետ՝ պարիսպներին բարձրացած դժբախտ Անդրոմաքեն ն մյուս տրոյացիները: Երգ 22||| - Պատրոկլեսի թաղումը: Խաղեր Հույները հսկայական խարույկ են պատրաստում, Պատրոկլեսի մարմինը յուղում են գառների ն եզների ճարպով, ողբալով կտրում են իրենց մազերը ն նրանցով ծածկում սիրելի ընկերոջ դին: Սպանում են չորս ձի ն երկու շուն, խարույկի փայտերի վրա են դնում նան Աքիլլեսի ձեռքով սպանված տասներկու տրոյացի պատանիներին: Աքիլլեսը վառում է խարույկը, որն այրվում է ողջ գիշեր, առավոտյան այն գինով հանգցնում, Պատրոկլեսի աճյունը ամփոփում ոսկե սափորի մեջ: Այնուհետն սկսվում են թաղման խաղերը՝ կառքերի վազք, բռնցքամարտ, սկավառակի ն նիզակի նետում, նետաձգություն: Այդ ընթացքում Հեկտորի պղծված մարմինը ընկած է մնում խարույկի մոտ, բայց Աֆրոդիտեն այն օծում է անուշահոտ յուղերով, իսկ Ապոլլոնը ամպով պաշտպանում է արնից: Երգ 22|Մ - Հեկտորի փրկությունը Արնածագին Աքիլլեսը Հեկտորի մարմինը նորից կապում է իր կառքից ն երեք պտույտ է տալիս Պատրոկլեսի գերեզմանաբլրի շուրջը: Անգամ աստվածներն են զայրանում նման վերաբերմունքից: Զնսը Թետիսի միջոցով հրամայում է Աքիլլեսին Հեկտորի դին մեծ փրկագնով հանձնել տրոյացիներին: Հերմեսը ծեր Պրիամոսին օգնում է թափանցել Աքիլլեսի վրանը, որտեղ դժբախտ հայրը, համբուրելով որդուն սպանած ձեռքերը, Աքիլլեսին աղերսում է վերադարձնել Հեկտորի մարմինը: Նրանք միասին ողբում են պատերազմի պատճառած վիշտը:

Մտիկ արա աստվածներին, հիշիր հորդ ն ինձ գթա, Նրանից շատ թշվառ եմ ես՝ ն կրեցի այնպես վշտեր, Որ ոչ մի մարդ մահկանացու այս աշխարհում չէր տեսել դեռ: Տես, ձեռն անգամ համբուրեցի, որ սպանեց իմ զավակին: Աքիլլեսը հրամայում է իր ստրկուհիներին լվանալ Հեկտորի մարմինը, որն անվնաս էր մնացել աստվածների բարեհաճության շնորհիվ: Աքիլլեսն ինքն է բարձրացնում դիակը ն դնում կառքին: Պրիամոսի պատվին նա ճոխ ընթրիք է կազմակերպում, բայց երբ բոլորն արդեն քուն են մտնում, Հերմեսը, վախենալով հույների նենգությունից, համոզում է Պրիամոսին արագ հեռանալ: Լուսաբացին Պրիամոսը մտնում է Տրոյա, նրան դիմավորում են ողբացող Հեկաբեն, Անդրոմաքեն, Կասսանդրան, Հեղինեն: Ինը օր շարունակ Իդե սարից փայտ են բերում դիակիզման խարույկի համար: Տասներորդ օրը այրում են Հեկտորի մարմինը, աճյունը ոսկե սափորով դնում գերեզման, վրան տապանաքարեր շարում ն դամբարանաբլուր բարձրացնում: Հեկտորի թաղման ն Պրիամոսի պալատի ճոխ հացկերութի նկարագրությամբ էլ ավարտվում է «Իլիականը»:

«ՈԴԻՍԱԿԱՆ»

Ինչպես ն «Իլիականում», այստեղ նույնպես հսկայական նյութ է ի մի բերված, բայց կառուցվածքի առումով «Ոդիսականն» ավելի բարդ է: Պոեմն սկսվում է պատմության կեսից, իսկ նախորդող իրադարձությունների մասին տեղեկանում ենք կենտրոնական երգերից: Ի տարբերություն «Իլիականի», «Ոդիսականի» սյուժեն ոչ թե հերոսական է, այլ հեքիաթային, արկածային ն կենցաղային: Գլխավոր հերոսն ավելի վառ է արտահայտված: «Ոդիսականը» նույնպես բաժանված է 24 գրքի կամ երգի, թեման է՝ Իթակե կղզու թագավոր Ոդիսնսի վերադարձը տաս տարի տնած Տրոյական պատերազմից ն տասնամյա ճանապարհորդությունից հետո: Երգ | - Պոեմը սկսվում է Մուսային ուղղված ավանդական դիմումով ն Օլիմպոսում աստվածների ժողովի նկարագրությամբ:

Երգիր մուսա, այն մեծ մարդուն, խորագետին բազմահնար, Որ Իլիոնը քանդելուց ետ թափառական շրջեց երկար, Որ այց գնաց շատ քաղաքներ, տեսավ մարդկանց վարքերն ու բարք, Որ վշտերուն ն ծովերուն կրեց բազում նա տառապանք,

Որ իր ն իր ընկերների դեպ հայրենի դարձը հոգաց, Բայց զուր եղավ հոգսը նրա, չհաջողվեց փրկել նրանց, Քանզի նրանք երկար ճամփին ոչնչացան բոլորովին: Արդ այս մասին, ասա մեզ բան, դուստր Զնսի, ո’վ դիցուհի… Աստվածները քննարկում են Օգիգեա կղզում Կալիպսե ջրահարսի մոտ գերի պահվող Ոդիսնսի ճակատագիրը: Օգտվելով Ոդիսնսին հետապնդող Պոսեյդոնի բացակայությունից, աստվածները որոշում են թույլ տալ Ոդիսնսին վերադառնալ հայրենիք ն իրենց սուրհանդակ Հերմեսին են ուղարկում հայտնելու Կալիպսեին այդ վճիռը: Աթենասը ուղնորվում է Իթակե ն Ոդիսնսի որդի Տելեմաքոսին դրդում գնալ հորը փնտրելու: Քսան տարի բացակայող թագավորին իթակեցիներից շատերը մեռած են համարում ն երիտասարդ լկտի ազնվականների մի խումբ պահանջում է, որ Ոդիսնսի կինը՝ Պենելոպեն իրենցից մեկին ընտրի ամուսին: Պենելոպեն /որն առ այսօր հավատարիմ կնոջ խորհրդանիշն է/, խոստանում է ընտրություն կատարել Ոդիսնսի հոր՝ Լաերտի համար դագաղի ոստայն գործելուց հետո, բայց խորամանկորեն ժամանակ է շահում, գիշերները քանդելով ցերեկվա գործածը: Երգ || - Աթենասը խորհուրդ է տալիս Տելեմաքոսին դիմել իթակեցիներին, գանգատվել Ոդիսնսի տանը խնջույքներ կազմակերպող ն նրա ունեցվածքը թալանող փեսացուներից, որոնք անպատիժ ծաղրում են բոլորին, նույնիսկ գուշակ Հալիփերսոսին, որը կանխագուշակում է Ոդիսնսի մոտալուտ վերադարձը: Ժողովուրդը Տելեմաքոսին նավ է հատկացնում, դաստիարակ Մենթորի կերպարանքն ընդունած Աթենասի ուղեկցությամբ նա մեկնում է Տրոյայի արշավանքից վերադարձած թագավորների մոտ: Երգ ||| - Պիլոսի թագավոր, ծեր Նեստորը սիրալիր ընդունում է Տելեմաքոսին, պատմում Ագամեմնոնի սպանության մասին, Ոդիսնսի ճակատագրից անտեղյակ, խորհուրդ է տալիս գնալ Սպարտա, Մենելաոս արքայի մոտ: Երգ |Մ - Մենելաոսը ն Հեղինեն սրտաբաց են ընդունում Ոդիսնսի որդուն: Նրանք Մենելաոսի որդու հարսանիքն են տոնում, իսկ նրանց դստերը՝ Հերմիոնեին, ճանապարհում են ապագա ամուսնու՝ Աքիլլեսի որդի Նեոպտոլեմի մոտ: Տելեմաքոսը նրանցից իմանում է, թե ինչպես Տրոյական պատերազմի ժամանակ ծպտված Ոդիսնսը թափանցեց Տրոյա, ն Հեղինեն, ճանաչելով նրան, չմատնեց, թե ինչպես Հեղինեն աստվածների դրդումով մոտեցավ Տրոյական ձիուն ն ներսում թաքնված հերոսների սիրելի կանանց

ձայները ընդօրինակելով կանչեց նրանց, սակայն խորամանկ Ոդիսնսը թույլ չտվեց ընկերներին պատասխանել: Վերջապես Մենելաոսը ն Հեղինեն Տելեմաքոսին հայտնում են, որ նրա հայրը մնում է Օգիգեա կղզում, որտեղ ջրահարս Կալիպսեն համոզում է ամուսնանալ իր հետ: Երգ Մ - Հերմեսից ստանալով աստվածների հրամանը, Կալիպսեն ազատում է Ոդիսնսին, որը լաստ է պատրաստում ն ուղնորվում դեպի հայրենիք, սակայն տասնութերորդ օրը Պոսեյդոնը նկատում է նրան, փոթորիկ ուղարկում, փշրում լաստը: Լնկոթե աստվածուհու տված կախարդական թիկնոցի շնորհիվ Ոդիսնսին հաջողվում է եռօրյա կենաց ն մահու պայքարից հետո ուժասպառ դուրս գալ անհայտ մի կղզու ափ, որտեղ նա թաղվում է չորացած տերնների մեջ ն քնում: Երգ Մ| - Սքերիա կղզում բնակվող թեակացիների թագավոր Ալքինոյի դուստրը՝ Նավսիկեն Աթենասի դրդմամբ առավոտյան իր աղախինների հետ ծովափ է գալիս լվացք անելու: Պերճ զգեստները ջրի մեջ ոտքերով տրորելուց ն թփերին փռելուց հետո աղջիկները սկսում են գնդակ խաղալ: Նրանց ձայներից Ոդիսնսը զարթնում է, մոտ գալիս ն բացատրում, որ քսան օր ալեկոծ ծովում է անցկացրել: Խղճալով գեղեցկադեմ դյուցազնին, Նավսիկեն նրան հագուստ է առաջարկում, ցույց տալիս քաղաք տանող ճանապարհը, բայց բամբասանքներից խուսափելու համար ինքը Ոդիսնսին չի ուղեկցում: Երգ Մ|| - Թեակացիների թագավոր Ալքինոյը ն թագուհի Արետեն օտարականի գեղեցկությամբ ն փառահեղ տեսքով հիացած, խոստանում են օգնել նրան: Երգ Մ||| - Հաջորդ օրը հյուրի պատվին կազմակերպված խնջույքի ժամանակ կույր ռապսոդ Դեմոդոկոսը /որն ըստ երնույթին Հոմերոսի նախատիպն է/, երգում է Տրոյական պատերազմում հույն հերոսների սխրանքների մասին: Այնուհետն խաղեր են կազմակերպվում, որոնց մասնակցում է նան Ոդիսնսը: Երգ |2 - Խնջույքը շարունակվում է: Դեմոդոկոսը երգում է Տրոյական ձիու ն Ոդիսնսի սխրանքների մասին: Հյուրն արտասվում ն խոստովանում է թեակացիներին իր ով լինելը: Ոդիսնսին օգնելու համար հուզված Ալքինոյը տրամադրում է թեակացիներին պատկանող կախարդական նավը, որն առանց առագաստի կամ թիերի ուղնորին հասցնում է իր նպատակին: Մեկնելուց առաջ Ոդիսնսը պատմում է իր տասնամյա թափառումների մանրամասները: Տրոյայի ափերից տասներկու նավով հեռանալուց հետո, նա պատերազմում է Թրակիայում ապրող կիկոնների դեմ: Իր ուղեկից29

ներից մի քանիսին կորցնում է լոթոֆագների /լոթոս խժռողների/ երկրում, որը որոշ տվյալներով, այժմյան Լիբիան է: Փորձելով այդ կախարդական ծաղիկը, նրանք մոռանում են ամեն բան՝ հայնենիք, ընտանիք, պարտք ն մնում են այդ երկրում: Այնուհետն նրանք ընկնում են կիկլոպների /կամ ցիկլոպների/ կղզին: Այդ միակնյա մարդակեր հսկաները ապրում են քարանձավներում, որտեղ ն պահում են իրենց գառներն ու այծերը: Կիկլոպներից մեկը՝ Պոսեյդոնի որդի Պոլիֆեմը, Ոդիսնսին տասներկու ուղեկիցների հետ միասին քշում է իր քարանձավը ն ամեն երեկո նրանցից երկուսին խժռում: Տեսնելով, որ մուտքը փակող ժայռը տեղաշարժելը մարդկային ուժերից վեր է, խելամիտ Ոդիսնսը խորամանկության է դիմում, գինովցնում է Պոլիֆեմին ն կրակի վրա շիկացրած մահակի սուր ծայրով կուրացնում: Առավոտյան ոչխարների փորերի տակ թաքնվելով նրանք փախչում են, նավով հեռանում: Ոդիսնսը հաղթանակած գոռում է իր անունը, Պոլիֆեմը դիմում է հորը՝ Պոսեյդոնին, խնդրելով պատժել հանդուգն մահկանացուին: Պոսեյդոնը սկսում է հետապնդել Ոդիսնսին, ինչը ն դառնում է նրա տասնամյա թափառումների պատճառը: Երգ 2 - Քամիների աստված էոլոսը Ոդիսնսին անբարենպաստ քամիներն ամփոփող մի պարկ է տալիս, սակայն կարծելով, որ այնտեղ պահված է Ոդիսնսի հարստությունը, ուղեկիցները այն գողանում ն քանդում են: Մարդակեր Լիստրիգոնների հարձակումից հետո տասներկու նավից մնում է միայն մեկը, որով Ոդիսնսը հայտնվում է Հելիոսի դստեր, գեղեցիկ կախարդուհի Կիրկեի /կամ Ցիրցեայի/ կղզում: Կիրկեն Ոդիսնսի ընկերներին խոզ է դարձնում, սակայն Ոդիսնսը փրկում է նրանց ն մի ամբողջ տարի Կիրկեի սիրո ն խնջույքների հաճույքը վայելելուց հետո ուղնորվում է ստվերների թագավորություն՝ թեբեական գուշակ Տիրեսիոսից իմանալու իր ճակատագիրը: Երգ 2| - Հանդերձյալ աշխարհի մոտ Ոդիսնսը Կիրկեի խորհրդով փոս է փորում, մեղր, գինի ն ջուր է լցնում, ավելացնում սպիտակ ն սն գառների արյունը ն սպասում Տիրեսիոսի ստվերին: Իմանալով իրեն սպասող բոլոր աղետների մասին, Ոդիսնսը զրուցում է իր մոր, Տրոյական արշավանքի մասնակիցների հետ, վերադառնում է էյա կղզի, Կիրկեի մոտ: Երգ 2|| - Կիրկեն սովորեցնում է Ոդիսնսին փորձանքներից խուսափելու հնարքները ն հրաժեշտ տալիս նրան: ճանապարհին Ոդիսնսի նավն անցնում է մահաբեր սիրենիների /կիսակին, կիսաթռչուն էակներ/ կղզու մոտով: Սիրենիներն իրենց կախարդական երգով գրավում ն կործանում են նավագնացներին. սակայն

Ոդիսնսն իր ուղեկիցների ականջները մոմ է լցնում, իրեն էլ հրամայում է կայմից կապել ն չարձակել մինչն կղզուց հեռանալը: Հաջորդ արկածը կապված է երկու հրեշների՝ Սկիլլայի ն Քարիբդայի մոտով անցնելու վտանգի հետ: Սկիլլան աղմկով ն ծխով կուլ է տալիս շուրջը գտնվող նավերը, իսկ Քարիբդան իր վեց երախներով ն երեք ժանիքներով խժռում է Ոդիսնսի վեց ուղեկիցներին: Վերջապես նրանք հասնում են Տրինակրիա /այժմյան Սարդինիա/ կղզին, որտեղ արածում են Հելիոս աստծո սրբազան ցուլերը: Մի ամբողջ ամիս աստվածները համընթաց քամի չեն ուղարկում, պաշարները սպառվում են: Չնայած Ոդիսնսի նախազգուշացմանը, նրա քաղցած ընկերները մորթում են ցուլերից մի քանիսին: Հելիոսը զայրանում է, գանգատվում Զնսին, որը թույլ է տալիս Պոսեյդոնին փոթորիկ ուղարկել ն ոչնչացնել Ոդիսնսի նավը: Բոլոր ուղեկիցները զոհվում են, իսկ Ոդիսնսին ինը օր անց ալիքները շպրտում են Օգիգեա կղզի, հանձնում ջրահարս Կալիպսեի կամքին: Երգ 2||| - Թեակացիները հարուստ ընծաներով ճանապարհում են Ոդիսնսին: Նրանց նավը հերոսին հասցնում է հարազատ Իթակե, սակայն հետադարձ ճանապարհին Պոսեյդոնը այդ նավը ապառաժ է դարձնում: Աթենասը Ոդիսնսի վերադարձը ապահովելու համար, նրան վերափոխում է աղքատ ծերուկի: Երգ 2|Մ2|Մ-2Մ - Ոդիսնսը գալիս է իրեն հավատարիմ խոզարած էվմեոսի մոտ, իսկ Աթենասը Սպարտայում գտնում է Տելեմաքոսին, ստիպում արագ տուն վերադառնալ, ճանապարհին օգնելով խուսափել փեսացուների դարանից: Երգ 2Մ| - էվմեոսի տանը Ոդիսնսը հանդիպում է Տելեմաքոսին, ամեն ինչ խոստովանում է նրան, պահանջում է գաղտնի պահել իր վերադարձը ն պատրաստվում է պատժել Պենելոպեի փեսացուներին: Երգ 2Մ|| - Ծեր մուրացկանի տեսքով է մտնում Ոդիսնսը իր պալատը, հավատարիմ շունը՝ Արգուսը տիրոջը քսան տարի սպասելուց հետո ճանաչում է նրան ն մեռնում: Տուն մտնելիս, Ոդիսնսը ենթարկվում է խնջույքի հավաքված փեսացուների վիրավորանքներին: Երգ 2Մ||| - Շրջմոլիկ Իրոսը ծաղրում է Ոդիսնսին ն ուզում է կռվել նրա հետ, սակայն Ոդիսնսը ծեծում ն դուրս է շպրտում: Խնջույքը շարունակվում է մինչն ուշ գիշեր: Երգ 2|2 - Վերջապես խնջույքից հետո, երբ Ոդիսնսը Տելեմաքոսի հետ դուրս է բերում դահլիճում պահվող զենքերը, մտնում է գեղեցիկ ն խելամիտ Պենելոպեն: Ոդիսնսը պատմում է, որ հանդիպել է նրա ամուսնուն, որը շուտով կվերադառնա: Պենելոպեն չի

հավատում, բայց հրամայում է սիրալիր վարվել աղքատ ծերունու հետ: Ոդիսնսի պառավ դայակ էվրիկլեն լվանում է հյուրի ոտքերը, սպիից ճանաչում է տիրոջը: Երգ 2222-22| - Հաջորդ օրը փեսացուները հավաքվում են խնջույքը շարունակելու: Ստրկուհիներից մեկը մատնում է Պենելոպեին, պատմելով, որ թագուհին խորամանկորեն գիշերները քանդում է ցերեկվա գործածը՝ ժամանակ շահելու նպատակով: Փեսացուները պահանջում են անմիջապես ընտրություն կատարել, Պենելոպեն ստիպված հայտնում է, որ կամուսնանա փեսացուներից նրա հետ, ով Ոդիսնսի աղեղից նետը կանցկացնի տասներկու օղերի միջով: Մրցույթը սկսվում է, երիտասարդ ն ուժեղ փեսացուներից ոչ մեկին չի հաջողվում նույնիսկ կեռել աղեղը: Հանկարծ ամբոխից դուրս եկած չքավոր մի օտարական վերցնում է աղեղը ն ենթարկվելով փեսացուների ծաղրանքներին, մրցույթին մասնակցելու թույլտվություն խնդրում: Նա հեշտությամբ է կեռում աղեղը, նետը անց կացնում տասներկու օղերի միջով: Երգ 22|| - Աթենասը անմիջապես վերադարձնում է Ոդիսնսի իսկական կերպարանքը, նա հայտնում է իր ով լինելը, հաջորդ նետով սպանում է փեսացուներից մեկին՝ Անտինոյին, հետո, Տելեմաքոսի ն էվմեոսի օգնությամբ՝ բոլոր մնացածներին: Ներում է շնորհում միայն երգիչ Թեմիոսին: Երգ 22||| - Պենելոպեն, աչքերին չհավատալով, ուզում է համոզվել, որ գեղեցկադեմ դյուցազնը իրոք սիրելի ամուսինն է, ն երբ Ոդիսնսը նկարագրում է իր ձեռքով սարքած նրանց մահճակալը, Պենելոպեն վերջապես ճանաչում ն գրկում է նրան: Երգ 22|Մ - Ոդիսնսը հանդիպում է հոր՝ Լաերտի, հետո սպանված փեսացուների հարազատների հետ: Նրանք քաղաքում ապստամբություն են բարձրացնում, սակայն դաստիարակ Մենթորի կերպարանք ընդունած Աթենասի օգնությամբ Ոդիսնսը նրանց ներում է շնորհում, հաշտություն կնքում իր ժողովրդի հետ: Հոմերոսյան արվեստը |. Հոմերոսի պոեմները ռեալիստական են, ներկայացնում են դարաշրջանի բոլոր առանձնահատկությունները, դասակարգերը, ստրկությունը, կենցաղային տարրերը,հագուստը, սպառազինությունը, ավանդույթները, զրույցները, համայնքի ժողովները /ագորաները/ ն այլն: Պատահական չէ, որ Հոմերոսի պոեմներն անվանում են «հնադարի հանրագիտարան»:

||. Պոեմներն արտահայտում են հեղինակի հակապատերազմական ուղղվածությունը, մարդասիրությունը, մարդկային կյանքի գնահատումը: |||. Չնայած հարգանքի արժանի թշնամիների ճշմարտացի նկարագրությանը, հույն հեղինակի պոեմները անկեղծ հայրենասիրական են ՝ հերոսները մարտնչում են հանուն հայրենիքի, որի մասին մեծ սիրով ն կարոտով են արտահայտվում: |Մ. Պոեմները շարադրված են էպիկական ոճով, որն հետագայում պարտադիր է դառնում եվրոպական էպիկական պոեմների համար: Այն ենթադրում է՝ ա. շարադրանքի հանդիսավորություն, վերամբարձ ոճ, հերոսների անունների հետ անպայմանորեն օգտագործվող էպիտետներ /Զնսը ամպահալած, շանթարձակ, Աքիլլեսն արագավազ, Այաքսն ուղղամիտ, Ոդիսնսը խորամանկ/: բ. կերպարների վեհակերտություն, գլխավոր գործող անձանց հերոսականություն, գերմարդկային սխրագործություններ: գ. անհատապաշտություն. հերոսներն ազատ են իրենց ընտրության մեջ, նրանց վրա չի ծանրանում ո’չ աստվածների, ո’չ պետության իշխանությունը: /Աքիլլեսն, օրինակ, իր որոշման մեջ կողմնորոշվում է միայն իր ցանկությամբ ն վիրավորվածությամբ/: դ. կերպարների ստատիկա /անփոփոխականություն/, նրանք չեն փոխվում ո’չ իրենց բնավորությամբ, ո’չ էլ արտաքինով, չնայած անցնող տասնյակ տարիներին: ե. աստվածների մարդկայնացում՝ ՝ նրանց մասնակցությունը երկրի վրա կատարվող գործողություններին, բնավորությունները մարդկային արժանիքներով ու արատներով օժտելը: զ. դեմոկրատիզմը՝ հերոսների հավասարությունը անկախ սոցիալական դիրքից /թագավոր Ոդիսնսի մտերմությունը խոզարածի հետ, արքայադուստր Նավսիկեի լվացք անելը աղախինների հետ/: Մ. Հոմերոսյան պոեմների բանաստեղծական տեխնիկան ենթադրում է հեքսամետրը, հաճախակի կրկնությունները /որոնք կազմում են պոեմների ծավալի 1/3-ը/, հասարակ ն բարձր ոճերի, հանդիսավորության ն հումորի, դրամատիզմի ն քնարականության համատեղությունը:

ՀԵՍԻՈԴՈՍԻ ԴԻԴԱԿՏԻԿ էՊՈՍԸ

Մ.թ.ա. Մ|||-Մ|| դարերում հերոսական էպոսի զարգացումը դադարում է. դա բացատրվում է ն’ հոմերոսյան մեծության հանճարների բացակայությամբ, ն’ ռազմական թեմատիկայի հանդեպ հետաքրքրության թուլացմամբ: Ըստ հին առասպելի, ռապսոդների մի մրցույթում նրանցից մեկը հատվածներ էր կատարում հոմերոսյան հերոսական պոեմներից, մյուսը գովերգում էր խաղաղ կյանքը ն գյուղացիական աշխատանքները: Ոմն Պանեդես արքան մրցանակը շնորհում է երկրորդին: Այսօր Պանեդեսի անունը խորհրդանշում է վատ ճաշակ ն թուլամտություն, բայց ն այնպես նրա որոշումը ինչ-որ չափով արտացոլում է ժամանակաշրջանի ճաշակը, աշխարհայացքը: Հաղթող երգչի անունն էր Հեսիոդոս: Հեսիոդոս Անտարակույս՝ նա իր տաղանդով զիջում էր Հոմերոսին, սակայն իր ուրույն տեղն է զբաղեցնում գրականության պատմության մեջ որպես դիդակտիկ էպոսի ստեղծող: Հեսիոդոսի «Աշխատանքներ ու օրեր» դիդակտիկ /այսինքն դաստիարակչական, խրատական/ պոեմն իր ձնով գյուղատնտեսական տրակտատ է, որն ընդգրկում է չորս գլխավոր գյուղական աշխատանքները՝ հողագործություն, անասնապահություն, խաղողագործություն ն մեղվաբուծություն: Հեղինակի տված խորհուրդներն իր ժամանակի համար, անկասկած, մեծ արժեք ունեին, բայց այսօր դրանց բովանդակությունը միայն պատմական հետաքրքրություն ունի: Իսկ իր գեղարվեստական արժանիքներով, չնայած արտաքին նմանությանը /հեքսամետր, կրկնողություններ, դիցաբանական հիմք, իոնական բարբառ/, Հոմերոսի պոեմների հետ համեմատվել չի կարող: «Աշխատանքներ ու օրեր» պոեմը Հեսիոդոսը, որպես խրատ ն մխիթարանք, ուղղել է իր եղբորը՝ Պերսոսին, որը սնանկացել էր հոր ժառանգության անարդար բաժանման պատճառով: Նյութական օգնության փոխարեն Հեսիոդոսը նրան խորհուրդներ է տալիս, մշտապես հիշեցնելով աշխատելու անհրաժեշտությունը: Մարդը չի կարող դիմակայել աստվածների կամքին, որից լիովին կախված է: Աստվածները պատժում են մարդկանց այն օրվանից, երբ Պրոմեթնսը նրանցից գողացավ կրակը ն տվեց մարդկանց: Այդ պատճառով կյանքը ծանր է, լի պայքարով ն հետզհետե վատթարանում է: Այդ միտքը հաստատվում է երկու առասպելով՝ Պանդորայի արկղի ն հինգ տոհմի մասին: Կամենալով պատժել մարդկանց, որոնք մեծամտաբար ձգտում են հավասարվել աստվածներին, վերջիններս ստեղծում են մի չքնաղ գեղեցկուհի՝ Պանդորային ն ուղարկում երկիր, Պրոմեթն34

սի եղբորը՝ էփիմեթեսին կնության: Հարուստ ընծաների հետ նրանք տալիս են մի արկղ, որն արգելում են բացել: Սակայն երկիր հասնելուն պես, Պանդորան բաց է անում արկղը. այնտեղից դուրս են թափվում մարդկային բոլոր արատներն ու դժբախտությունները՝ նախանձը, խանդը, հիվանդությունները, չարությունը ն այլն: Իր արածից սարսափած, Պանդորան փակում է արկղը, չիմանալով, որ նրա մեջ է մնացել հույսը: Ըստ երկրորդ առասպելի երկրի վրա միմյանցհաջորդել են մարդկային հւնգ «տոհմ» կամ սերունդ: Եթե առաջին՝ ոսկե դարի ժամանակ մարդիկ երջանիկ էին, անհոգ ապրում էին բնության առատ բարիքներով, ապա արծաթե ն հաջորդ՝ պղնձե դարերում կյանքը բարդացել էր, առաջացել էին պատերազմները, ատելությունը, մարդասպանությունը, մարդիկ ստիպված էին աշխատել, պայքարել դժկամ բնության դեմ: Պղնձե դարից հետո պիտի գար երկաթե դարը, Հեսիոդոսը ավելացնում է «հերոսների սերունդը», որն ուզում է օգնել մարդկությանը, բայց ապարդյուն: Ինքը՝ Հեսիոդոսը, ապրում էր իր պատկերացմամբ ամենադաժան՝ երկաթե դարում, երբ մարդկությունը հասել էր ինքնակործանման եզրին: Մարդկանց հարաբերությունները Հեսիոդոսը ներկայացնում է երկու էրիսի տեսքով. մեկը պառակտման չար աստվածուհի է, մյուսը բարի է, մարմնավորում է աշխատանքային մրցակցությունը: էրիսներից բացի երկրի վրա են գտնվում «երեսուն անմահ պահապան», որոնք մարդկանց բոլոր արարքները հայտնում են Զնսին. իսկ Զնսն իր հերթին պատժում է բոլորին, նույնիսկ թագավորներին: Մարդկանց մնում է ազնվորեն ապրել ն աշխատել, այն էլ միայն Հեսիոդոսի խրատների համաձայն: Նրա խորհուրդները գործնական են ն խիստ, արտահայտում են աշխատասեր ն հաշվենկատ գյուղացու աշխարհայացքը, որտեղ զգացմունքներին տեղ չի մնում. կանանց հանդեպ սերը ավելորդ ծախսեր է պահանջում, այդ պատճառով մերժվում է, բայց ամուսնանալը անհրաժեշտություն է /գերադասելի է՝ հարնանուհու հետ, հողամասերը միացնելու հեռանկարով/, ժառանգությունը չկիսելու համար պետք է ունենալ միայն մի որդի ն այլն: Պոեմի վերջում Հեսիոդոսը տալիս է տարբեր աշխատանքների համար «բախտավոր» ն «դժբախտ» օրերի ցանկը: Հեսիոդոսի պոեմներից պահպանվել է նան «Թեոգոնիան» /Աստվածների ծագումը/, որը մտահորիզոնի առումով ավելի լայն է, սակայն այստեղ նույնպես ցայտուն երնում է հեղինակի ինքնահավանությունը. նա իրեն հակադրում է մյուս բոլոր երգիչներին, որոնք չեն կարող ճշմարտության ուսուցիչներ լինել, քանի որ Մուսաները

միայն իրեն՝ Հեսիոդոսին են պսակադրել ն ներշնչել աստվածային շնորհը: «Թեոգոնիայում» Հեսիոդոսը փորձում է ստեղծել աստվածների տոհմաբանությունը, ինչը ինքնին չափազանց հետաքրքիր է, որովհետն ներկայացնում է աշխարհի փիլիսոփայական ընկալման առաջին փորձը: Այսպես՝ Քաոսը, Գեան, էրոսը ն Քրոնոսը մարմնավորում են տարածության, մատերիայի, շարժման ն ժամանակի փիլիսոփայական կատեգորիաները: Հոմերոսի կողմից սիրված «երիտասարդ» աստվածներին /Աթենասին, Աֆրոդիտեին, Ապոլլոնին, Արեսին ն ուրիշներին/ Հեսիոդոսը ավելի քիչ տեղ է հատկացնում, գերադասելով պատմել մայրիշխանությունից հայրիշխանության անցման, ավագ ն կրտսեր աստվածների միջն պայքարի, տիտանների պատմության, Զնսի սիրային կապերի մասին: Հեսիոդոսի գրչին են պատկանել նան երեք չպահպանված պոեմներ ՝ «Կանանց ցանկը» /հույների նախամայրերի, հերոսուհիների մասին/, «Մելամպոդիան», «Թետիսի ն Պելնսի ամուսնությունը»:

ՔՆԱՐԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Մ| դարը քնարերգության դար է: Անտիկ քնարերգությունը /լիրիկան/ գոյություն է ունեցել դեռ նախահոմերոսյան ժամանակներում՝ կենցաղային, ծիսական կամ աշխատանքային երգերի տեսքով, սակայն լիրիկայի զարգացումը Մ| դարում կապված է անհատ պոետի ձնավորման հետ, մի անձնավորության, որն իրեն համարում է ինքնուրույն գոյություն ունեցող, ապրող ն զգացող անհատականություն: Լիրիկայի կատարումը ենթադրում է պարային տարր ն քնարի կամ լիրայի /այստեղից ն անվանումը՝ լիրիկա/, հետագայում չորս կամ յոթ լարանոց կիթառի, սրնգի նվագակցություն: Լիրիկական պոեզիայի մուսան՝ Եվտերպեն, ավանդաբար պատկերվում է կրկնակի սրնգով, իսկ էրոտիկ լիրիկայի մուսա էրատոն՝ քնարով: Անտիկ քնարերգությունը զարգացել է երկու ուղղությամբ՝ դեկլամացիոն ն երգային: Դեկլամացիոն /արտասանական/ լիրիկան ընդգրկում է երկու ժանր՝ էլեգիան ն յամբը: էլեգիան սկզբում ողբ էր, հետագայում վշտալի բնույթը փոխարինվեց խրատական, փիլիսոփայական կամ դրդիչ ուղղվածությամբ: էլեգիաները կատարվում էին խնջույքների կամ համայնական ժողովների ժամանակ, հաճախ սրնգի նվագակ36

ցությամբ: Օգտագործվում էր հեքսամետրը, երբեմն պենտամետրին զուգահեռ: Քաղաքական, ռազմահայրենասիրական էլեգիան կարնոր դեր էր խաղում հասարակական ն քաղաքական կյանքում: Այսպես, 671թ./մ.թ.ա./, Մեսենական պատերազմի ժամանակ սպարտացիները աթենացիներից խնդրեցին օգնության ուղարկել մի զորավարի: Աթենացիները, որպես ծաղրանք, ուղարկեցին Տիրտեոսին՝ միաչքանի կաղ ուսուցչի, որը, սակայն, իր ռազմատենչ էլեգիաներով այնպես ոգնորեց սպարտացիներին, որ նրանք հաղթեցին: Հայտնի է նան,որ աթենացի օրենսդիր Սոլոնը երկար ճանապարհորդությունից վերադառնալով հայրենիք, իմանում է, որ մեգարացիները զավթել են Աթենքին պատկանող Սալամին կղզին: Խելագար ձնանալով՝ Սոլոնը կանգնում է հրապարակում ն աթենացիների պատվին, նրանց հայրենասիրությանն ուղղված էլեգիաներ արտասանում: Ռազմատենչ էլեգիաների ամենահայտնի հեղինակն էր Կալլինոսը: Կալլինոսը Սիրային էլեգիան ներկայացված է Միմներմոսի փայլուն երկերով: Միմներմոսը համոզված է, որ տղամարդու համար նախընտրելի է մեռնել, քան ապրել ծեր ն առանց հաճուքների: Թո’ղ որ կյանքը տնի միայն 60 տարի, բայց լինի սիրով, «ոսկե Աֆրոդիտեին» ծառայությամբ լի: Միմներմոսը համարվում է նան էրոտիկ էլեգիայի ստեղծողը: Մոտ 150 սիրային էլեգիայի հեղինակ է Թեոգնիդեսը, Թեոգնիդեսը սակայն հայտնի է նան նրա խրատների ժողովածուն, որն ուղղված է Կիռնոս անունով մի պատանու: Յամբը՝ ոտանավոր է, որը գրված է բուն յամբով /ս --/ կամ տրոխայով /քորեյով -- ս/, կատարվում էր պտղաբերության, հողագործական տոների ժամանակ: Յամբի համար բնորոշ են ծաղրական բնույթը, հեգնանքը, հայհոյանքը, զվարճանքը: Երբեմն յամբերն ուղղված էին ժողովրդի սիրելիների դեմ՝ պահպանելով նրանց չար աչքից: Այդ պատկերացումը հետագայում տարածվել էր նան Հռոմում, այսպես՝ Հուլիոս Կեսարը ներողամտաբար էր վերաբերվում իր մասին երգվող յամբերին, նույնիսկ ճաղատի վերաբերյալ խիստ վշտացնող ակնարկներին: Յամբերը ոճի առումով մատչելի էին ն հեշտ հիշվող, ուրեմն, արագ տարածվելով, կարող էին վտանգավոր զենք դառնալ: Հայտնի է, օրինակ, որ ոմն Լիկամբոսը ինքնքսպան է եղել իր դեմ գրված յամբերի պատճառով: Այդ յամբերի հեղինակը՝ փայլուն պոետ Արքիլոքոսը, վիրավորված էր, որ Լիկամբոսը իր գեղեցիկ դստերը՝ Նիոբուլեին պոետին կնության չէր տվել, պատճառաբանելով նրա ազնվականից ն ստրկուհուց ապօրինի ծնված լինելը: Արքիլոքոսը թողեց հայրենիքը, որպես վարձկան զինվոր մեկնեց պատերազմի ն զոհվեց: Նա ոչ միայն յամբերի, այլն էլեգիաների, էպիգրամների հեղինակ է, ստեղծել է սրնգի համար երաժշտական գործեր: Նրա երկերը ն’ փիլիսոփայա37

կան են, ն’ սրամիտ, հայրենասիրական ն սիրային, ռազմատենչ ն ուրախ: Ժամանակակիցները նրան համեմատում էին Հոմերոսի հետ: Յամբերի հայտնի հեղինակներից է նան Սիմոնիդեսը Սիմոնիդեսը, սը որը գովերգում էր կյանքը, տոկունությունը, լավատեսությունը՝ անգամ ամենածանր պահերին: Բանաստեղծը հատուկ ուշադրության էր արժանացնում կանանց, որոնց բաժանում էր տարբեր կենդանիներից գոյացած տաս խմբի /առավել գովելի էին մեղվից ծնվածները/: Անտիկ քնարերգության երկրորդ ձնը մելիկան է /մելոս՝ մեղեդի բառից/, այսինքն՝ երգային լիրիկան: Ըստ Պլատոնի մելոսը բաղկացած է երեք տարրից՝ խոսքից, հարմոնիայից ն ռիթմից, այսպիսով այն կարելի է պատկերացնել որպես երաժշտության, պոեզիայի ն օրխեստիկայի /պարային արվեստի/ միացություն: Մելիկան բաժանվում է մոնոդիկ /մեներգային/ ն խմբերգային տարատեսակների: Խմբերգայինը ենթադրում է խմբային կատարում՝ հանդիսավոր տոների ժամանակ: Օրինակ՝ Մեծ Դիոնիսականների համար գրվում էին հատուկ Դիոնիսոսին նվիրված օրհներգեր՝ դիֆիրամբներ, մարմնամարզական մրցույթների հաղթողներին նվիրվում էին էպինիկեներ, իսկ տարբեր անձանց /զորավարներին, թագավորներին, առաջնորդներին ն այլն/՝ էնկոմիեներ: Խմբերգային օրհներգների հեղինակներից հայտնի են ՍտեՍտեսիքորի սիքորի ն Իբիկոսի անունները: Ըստ առասպելի՝ Ստեսիքորը Հեղինեին քննադատաբար նկարագրելու համար կուրացել է, սակայն երբ գրել է, որ այն վերաբերում էր Հեղինեի ստվերին միայն, նորից սկսել է տեսնել: Իբիկոսը թափառական երգիչ է եղել, սպանվել է նախանձողների վարձած մարդասպանների ձեռքով: Ամայի դաշտում մեռնելիս՝ նա սպանողներին ասում է, որ ոչ մի հանցանք անպատիժ չի մնում ն վկա է բերում երկնքում թռչող կռունկներին: Իրոք, շատ ժամանակ անց, մարդաշատ մի հրապարակում, մարդասպաններից մեկը, ընկերոջը ցույց տալով գլխավերնում թռչող կռունկներին, ասում է. «Ահա Իբիկոսի կռունկները»: Սիրելի պոետի անունը լսելով՝ կողքին կանգնած մարդիկ հասկանում են, որ նրանց ինչ որ բան է հայտնի, ձերբակալում են ն ճշմարտությունը բացահայտելով՝ մահապատժի ենթարկում: Խմբերգային լիրիկան տարածված է եղել Հելլադայի բոլոր մարզերում ն զարգացում է ապրել մինչն Մ դարի սկիզբը: Լավագույն օրինակներ են Սիմոնիդեսի, Պինդարոսի ն Բաքքիլիդոսի հիմները: Մոնոդիկ կամ մեներգային լիրիկան զարգացել է առավելապես Լեսբոս կղզում, որտեղ ապաստան էին գտել դեմոսի /ժո38

ղովրդի/ ապստամբության հետնանքով ցամաքային Հունաստանից վտարված ազնվականները: Հասկանալի է, որ այդ լիրիկան պիտի կրեր հոռետեսական ն փիլիսոփայական բնույթ, սակայն հոգեբանորեն տրամաբանական է սիրո ն գինու գովերգությունը: Տխուր իրականությունից մտովի հեռանալու համար հիասթափված ազնվական պոետները մխիթարություն էին փնտրում սիրով կամ գինով արբենալու մեջ: Լեսբոս կղզում տղամարդիկ ն կանայք առանձին ինքնամփոփ խմբակներ էին կազմում, ժամանակը անցկացնելով ընտանիքից դուրս: «Մուսաների տաճարներ» կոչվող այդ խմբակների հոգնոր առաջնորդներն էին Ալքաոսը ն Սաֆոն /կամ Սապֆոն/: Ալքաոսը պատմում է իր ճակատագրի փոփոխականության մասին, հայրենի պոլիսը նա պատկերացնում է որպես փոթորկող ծովում կործանվող մի նավ: Նրա հոգեվիճակը ողբերգական է, միայն գինին կարող է մոռացնել տալ իր վիշտը: Հայտնի են Ալքաոսի ռազմական էլեգիաները՝

Ռազմի փայլով է ամեն ինչ շողում, Տունս լցված է զենքերով միայն. Օ`, փառք Արեսին: Սռնապաններն ահա պղնձի Կախված են շքեղ, դիմացի պատից: Կապարճներն ահա Ահա ն նրանց զրահը ցոլուն Եվ վահանները՝ վառ ու ոսկեգույն Կլոր ու ամուր: Սիրո երգիչ Ալքաոսը ջերմ տողեր է նվիրել Սապֆոյին՝

Սրբասո’ւրբ Սապֆո Քնքուշ ժպիտով Սապֆո. Գանգուրներիդ մեջ Կապույտ մանուշակ Սապֆո: Շուրթերիցդ ահա Ուզում է թռչել մի խոսք, հանդգնել Ամոթը նրան Չի թողնում թռչել, Չի թողնում հնչել: Սապֆոն, Սապֆոն որպես կին պոետ, հազվադեպ երնույթ է անտիկ ժամանակներում: Նա սահմանափակվում է սիրո թեմայով, սակայն

նրա երգերը շատ տաղանդավոր ն բազմազան են, գովերգում են ն’ հավատարմությունը, ն’ խանդը, ն’ մաքուր զգացմունքը, ն’ էրոտիկ սերը, ն’ մայրական ու ընկերուհիների հանդեպ քնքշանքը:

Վեհ բարձունքից բազմագունյան գահույքի Լռության մեջ նյութելով դավ խորամանկ՝ Մի’ քամահրիր,իմ սրտամաշ թախծանքի ճնշված հոգուս քեզ աղերսող հառաչանք: Օ`, արի’, ե’կ, չէ՞ որ հին օրերին Ունկդ արթուն՝ աղերսանքից խոնարհած՝ Շանթընկեցի ապարանքն իսկ ոսկեղեն Դու ինձ համար լքեցիր ու եկար ցած… Սապֆոն համարվում է ամուսնության աստված Հիմենեոսին նվիրված հարսանեկան երգի՝ էպիտալամի ժանրի ստեղծողը:

Տանիքը բարձր, բարձր կառուցեք, փառք հարսանիքին, Ատաղձագործնե’ր, ամո’ւր կառուցեք փառք հարսանիքին, Գալիս է փեսան որպես մի աստված, որպես զորավար, Նա, որ բոյով է, շքեղ է անմահ աստծու նման: Հարսին ցնծություն, փեսին խնդություն Դու երկար ապրես, ուրախ ապրես հարս Դու էլ շատ ապրես, պատվարժան փեսա: Սապֆոն, սիրահարվելով երիտասարդ ազնվական Ֆաոնին, նրան ուղեկցում է Սիցիլիա, որտեղ հոմանու դավաճանությունից հետո իրեն ժայռից նետում է ծովը: Մ| դ.|| կեսի փայլուն պոետներից է Անակրեոնը, Անակրեոնը որն ուրախ ն նրբազգաց էրոտիզմի երգիչ է: Նա իր ուշադրությունը բնեռում է մի ակնթարթի, մի անցողիկ տրամադրության, մի զգացմունքի վրա: Նրա սիրային լիրիկան զերծ է փիլիսոփայական մտորումներից, ոճը պարզ է, գեղեցիկ, թեմաներն են՝ սերը ն բնությունը:

Ես հայելի կուզեմ լինել, Որ իմ մեջը դու նայես, Կամ պատմուճան կուզեմ լինել, Որ ինձ հագիդ դու կրես: Երբ մարմինդ լվանում ես, Կուզեմ, որ ես ջուր լինեմ,

Կուզեմ, որ ես քեզ օծում եմ, Անուշահոտ խեժ լինեմ: Կուզեմ լինել կրծքակապդ, Վզիդ՝ գոհար, անգին ակ, Կուզեմ լինել ոտնամանդ, Որ ինձ կոխ տաս ոտիդ տակ: Անակրեոնի հիանալի բանաստեղծությունները այնքան մեծ ազդեցություն գործեցին հետագա դարաշրջանների վրա, որ եվրոպական պոեզիայում ստեղծվեց «անակրեոնտիկա» կոչվող ուղղություն: Անակրեոնտիկայի ակնառու նմուշներ են թողել Վոլտերը, Հայնեն, Պուշկինը ն ուրիշներ:

ԳՐԱԿԱՆ ԱՐՁԱԿԸ

Մինչն Մ| դ. /մ.թ.ա./ հույների գրականության մեջ գերիշխում էր չափածո ձնը, արձակով գրվում էին միայն փաստաթղթերը, օրենքները, մրցույթներում հաղթողների ցուցակները ն այլն: Արձակը զարգացում ապրեց Մ| դարում, հատկապես՝ Իոնիայում, քանի որ շատ ճանապարհորդող իոնացիները հեռավոր երկրներից բերում էին մեծ քանակությամբ տեղեկություններ ն դիտումներ, որոնց մշակումը դարձավ հին հունական արձակի առաջին ձնի՝ գիտականի հիմքը: Արձակ խոսքը կոչվում էր լոգոս, իսկ արձակով գրողները՝ լոգոգրաֆներ: Լոգոգրաֆներ էին մաթեմատիկոս, երաժիշտ ն փիլիսոփա Պյութագորը, առաջին դիալեկտիկ փիլիսոփա Հերակլիտեսը, որն ապացուցում էր աշխարհի գոյացումը կրակից, Թալեսը, որը ջուրն էր համարում ամեն բանի սկիզբը, նրա աշակերտ Անաքսիմանդրոսը՝ Հելլադայի առաջին աշխարհագրական քարտեզի ստեղծողը ն այլ հեղինակներ, որոնք փայլուն աշխատություններ են թողել բժշկության, աստղաբաշխության, մաթեմատիկայի, աշխարհագրության ն, հատկապես, պատմության ասպարեզներում: Պատմագրությունը զարգացել էր երկու ուղղությունով, առաջինը՝ տեղական խրոնիկաներն են, վարքագրությունները /Սոլոնի, Կրեզոսի, Պիսիստրատի գեղարվեստական կենսագրությունները/, երկրորդը՝ կիսաաշխարհագրական բնույթի գործերը, տարբեր երկրների ն ժողովուրդների նկարագրությունները: Այսպես, Գեկաթեոսը գրել է երկու տրակտատ՝ «Երկրի նկարագրություն» ն «Տոհմածառեր», պատմադիցաբանական մի գործ, որտեղ առասպելները բնորոշ-

վում են որպես «ծիծաղելի» ն փորձ է արվում դրանց առաջացումը բացատրել բնական պատճառներով: Գիտական արձակից բացի Մ| դարում ստեղծվել է նան առակը: Քննադատությունն այդ անտիկ ժանրի ստեղծումը կապում է Փռյուգացի ստրուկ, տգեղ, սապատավոր, բայց իմաստուն փիլիսոփա Եզովպոսի /Այսոպոսի/ անվան հետ: Ըստ առասպելի նա ազատություն է ստացել, ապրել է Կրեզոս արքայի արքունիքում, դելփացի քուրմերը նրան մեղադրել են սրբապղծության մեջ ն ժայռից ցած նետել: Առակը՝ կյանքի անարդարության քննադատությունն է ժողովրդի տեսանկյունից: Հաճախ առակի հերոսները մարդկային արատներով օժտված կենդանիներ են, որոնցից ամեն մեկն ունի իր ավանդական դարձած բնութագիրը՝ առյուծը խորհրդանշում է ուժը, աղվեսը՝ խորամանկությունը, գառը՝ անմեղությունը, անզորությունը, գայլը՝ ագահությունը, ավանակը՝ հիմարությունը ն այլն: Եզովպոսի արձակ առակներից «Ագռավն ու աղվեսը», «Աղվեսն ու խաղողը», «ճպուռն ու մրջյունը» ն շատ ուրիշներ, հետագայում չափածո ձնով մշակվեցին տարբեր դարաշրջանների հեղինակների կողմից: Առավել տաղանդավոր առակագիրներից են 2Մ|| դ. ֆրանսիացի պոետ Լաֆոնտենը ն 2|2դ. ռուս առակագիր Կռիլովը: Հայ գրականության մեջ հայտնի են Մխիթար Գոշի, Այգեկցու, Աթաբեկ Խնկոյանի առակները:

Մ ԴԱՐ: ԱՏՏԻԿԱԿԱՆ ԴԱՐԱՇՐæԱՆ

Մ| դ.. || կեսում Իոնիան ընկավ Պարսկաստանի տիրապետության տակ ն, բնականաբար, կորցրեց հունական մշակույթում իր առաջնատար դերը: Մ դարի առաջին երկու տասնամյակում Հունաստանը շատ ծանր ն քայքայող պատերազմներ մղեց Պարսկաստանի դեմ: Պատերազմի պատճառներն էին փոքրասիական ծովափնյա հունական քաղաքների աճող ազդեցությունը Արնելքում ն պարսիկների հարձակումը հունական ամենահարուստ գավառի՝ Միլետի վրա: Նրանք ավերեցին քաղաքը, ոչնչացրեցին բնակչությանը, ստրկացրեցին կենդանի մնացածներին: 492 թ. պարսից թագավոր Դարեհի Հունաստան ուղարկած նավատորմն ու զորքը, մեծ կորուստներ կրելով, նահանջեցին, բայց երկու տարի անց նոր արշավանք սկսվեց: 480 թ. Դարեհի որդին՝ Քսերքսեսը, Հելլեսպոնտն անցավ 800 հազարանոց բանակով ն հարյուրավոր նավերով: Սպարտացիները նրանց ճակատամարտ տվեցին Ֆերմոպիլի

մոտ, որտեղ Լեոնիդեսը 300 սպարտացիների հետ հերոսաբար զոհվեց, իսկ աթենացիները ջախջախեցին պարսկական նավատորմը: Մարաթոնի հաղթական ճակատամարտից հետո, արագավազ մի զինվոր ուղարկվեց Աթենք՝ լուրը հայտնելու: 42174 կմ վազելուց հետո, նա հայտնեց հայրենակիցներին, «Միլթիադեսը հաղթեց պարսիկներին» ն ուժասպառ մահացավ: Այսպիսով՝ մինչն մակեդոնյան նվաճումը Հունաստանի հետագա պատմությունն անցնում է Ատտիկա մարզի կենտրոն՝ Աթենքի մշակութային ազդեցության տակ, այդ պատճառով էլ դարաշրջանը /Մ- |Մ դ.դ./ կոչվում է ատտիկական: Աթենքում գոյություն ունեին 2 կուսակցություն՝ պահպանողական ն դեմոկրատական, որոնք պայքարում էին իշխանության համար: Դեմոկրատականների առավել հայտնի առաջնորդներն էին Ֆեմիստոկլեսը, էֆիալտեսը ն Պերիկլեսը: Վերջինի անվան հետ է կապվում Աթենքի քաղաքական ն մշակութային վերելքը Մ դարի 50-30-ական թվականներին, որը հաճախ անվանում են «Պերիկլեսի դար»: Պերիկլեսը հեռատես, իմաստուն ն գործունյա ղեկավար էր, նրա մտերիմ ընկերներն էին փիլիսոփաներ Անաքսագորը, Սոկրատեսը, պոետ Սոֆոկլեսը, պատմիչ Հերոդոտը, քանդակագործ Ֆիդիասը: Աթենքի հոգնոր կյանքում կարնոր դեր է խաղացել նան Պերիկլեսի կինը՝ նախկինում հետերա, գեղեցիկ, խելացի ն կրթված Ասպասիան: Պերիկլեսի օրոք Աթենքում տարեկան մոտ 60 տոն էր կազմակերպվում, սակայն նրա գլխավոր վաստակը Աթենքի վերակառուցումն ու գեղազարդարումն էր, հունական ճարտարապետության գլուխգործոցների պատվիրումն ու հովանավորությունը: Աթենքի Ակրոպոլիսի բարձունքում կանգնեցվեց Ֆիդիասի կերտած Աթենասի 11 մետրանոց փայտե արձանը, որի դեմքը, պարանոցը ն ձեռքերը ծածկված էին փղոսկրով, իսկ հագուստը /1151 կգ ընդհանուր քաշով/՝ ոսկուց էր: 433 թ. Ֆիդիասին մեղադրեցին ոսկու մի մասի յուրացման մեջ, ոսկյա թիթեղները հանեցին ն կշռեցին, սակայն դրանով միայն ապացուցվեց Ֆիդիասի անմեղությունը: Ֆիդիասի ղեկավարությամբ ճարտարապետներ Իկթինոսը ն Կալլիկրատեսը կառուցեցին Աթենաս Պարթենոսին /կույսին/ նվիրված տաճարը՝ Պարթենոնը: «Հազար տալանտների սրբության» բացումը տեղի ունեցավ 438 թ.: Տաճարի դիմացի ն ետնակողի ճակատներն ունեին ութ սյուն, որոնց աննշան հաստացումը ն աննկատելի թեքությունը դեպի կենտրոն իդեալական ուղղահայացության ն թեթնության տպավորություն էին ստեղծում: ճակատագիրը, սակայն, անողոք է եղել Պարթենոնի նկատմամբ՝ պելոպոնեսյան պատերազմի ժամանակ այն օգտագործվել է որպես աթենական ծովային դաշինքի գանձարան, մ.թ.ա. | դարում վերածվել

Աստվածամոր քրիստոնեական տաճարի, իսկ 1456 թ. թուրքերը դարձրին մզկիթ, ավելի ուշ՝ վառոդի պահեստ: 1687-88 թթ. հրանոթային արկի պայթյունից փլվեց տանիքը, պատերը, հյուսիսային ն հարավային սյունաշարերը: Միայն 1930 թ. հույն ճարտարապետ Բալանոսը վերականգնեց հյուսիսային սյունաշարը: 1977թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենը դիմեց միջազգային հանրությանը Աթենքի Ակրոպոլիսի փրկության կոչով: Ավտոմեքենաների ն կաթսայատների ծուխը, սակայն, շարունակում է քայքայել մարմարը, նույնիսկ բլուրի հիմքը՝ կրաքարե ժայռը: Չկա աշխարհում այնպիսի մի վայր, որը մշակույթի զարգացման համար ավելի մեծ նշանակություն ն խորհրդանշական իմաստ ունենա: Ակրոպոլիսում կարնոր տեղ ունի Պոսեյդոնին նվիրված տաճարը՝ էրեքթոնը: Արնմտյան սյունաշարի կարիատիդները /տանիքը պահող կանացի քանդակները/՝ Մ դարի հունական արվեստի գլուխգործոցներն են: Այժմ փոխարինված են պատճեններով, իսկ մեկի օրինակը լորդ էլդոնի անպատժելի նախաձեռնությամբ տեղափոխվեց Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանը: Ակրոպոլիսի հարավային լանջին գտնվում է Դիոնիսոսի թատրոնը, ավելի ուշ այստեղ կառուցվեց Նիկե Ապտերոսի տաճարը ն հռոմեացիների մ.թ.ա. | դարում կառուցած Պրոպիլեն՝ մարմարե աստիճանների համակարգը: Ատտիկական դարաշրջանում կրոնը ավելի վերացական բնույթ ստացավ: Աստվածությունը կորցրեց իր գերբնականությունը՝ մերվելով բնության ն հասարակության հետ: Հունական մտքի բոլոր ասպարեզներում հակում նկատվեց դեպի պանթեիզմը, այսինքն բնության ամբողջության աստվածացումը: Մարդուն ազատելով դիցաբանական աշխարհայացքից, պանթեիզմը իր ժամանակի համար առաջադեմ երնույթ էր: Փիլիսոփաներ Քսենոֆանը ն Անաքսագորը աստվածությունը փոխարինեցին «բանականությամբ», հաստատելով հավատը մարդու ուժի ն մտքի հանդեպ: Դեմոկրիտեսի ստեղծած ատոմիստիկ տեսությունը, հանդիսանալով մատերիալիստական փիլիսոփայության հիմնաքար, հաստատեց բնության ուժերը հաղթահարելու մարդու ձգտումն ու հնարավորությունը: Արվեստը կրում էր մոնումենտալ /մեծակերտ/ բնույթ: Ստեղծագործողները մարմնի իդեալական համաչափություն էին փնտրում: Գեղարվեստական իդեալը հիմնվում էր չափի ն ներդաշնականության, ազատության, բնականության ն մարդասիրության սկզբունքների վրա: Չկար արնելյան վիթխարիությունը, ամեն բան համաչափ էր մարդու հետ: Գրականությունը նույնպես ուղղված էր

դեպի մարդը, անհատը՝ ցույց էր տալիս հասարակական կյանքում նրա վարքի ուղիները: Մ դ. գրականության մեջ իշխող ժանրը՝ դրաման է, կոնֆլիկտի պատկերումը: Դրամայի ծագումը կապված է ծիսական խաղերի հետ, որոնց համար բնորոշ էր ծպտվելը, այսինքն՝ որնէ աստծու կամ կենդանու դիմակ հագնելը: Ամենատարածված ծիսակատարությունը տեղի էր ունենում Դիոնիսոսի պաշտամունքի ժամանակ, գարնանը, երբ աստծու երկրպագուները հավաքվում էին սրբազան պուրակում ն ջահերի լուսավորության տակ, գազանների մորթիներ հագած, պարերով գրգռված, պատառոտում էին հատուկ այդ օրվա համար պատրաստած այծը՝ Դիոնիսոսի սրբազան կենդանուն: Դիոնիսոսի պաշտամունքը իր մեջ պարունակում էր վեհություն ն գռեհկություն, լրջություն ու կատակ, կրքոտություն ու դիմակահանդես, այդ նույն աղբյուրից առաջացան դրամայի երեք ձները՝ ողբերգությունը, կատակերգությունը ն սատիրական դրաման: Մ| դարում աթենական տիրան /բռնապետ/ Պիսիստրատը հիմնադրեց վեց օր տնող «Մեծ Դիոնիսական» տոնը: Այդ օրերին ստրուկները ազատություն էին ստանում, երեխաները չէին սովորում, բոլորն իրար նվերներ էին ընծայում, պարտքերը մարում ն զվարճանում էին: Առաջին օրը Դիոնիսոսի արձանը դուրս էին բերում տաճարից ն հանդիսավոր թափորով շրջում էին փողոցներով ու հրապարակներով: Երկրորդ օրը կոչվում էր «գավաթների օր»՝ քաղաքացիներն իրենց պատրաստած գինին տակառներով փողոց էին հանում ն ամեն ոք կարող էր անվճար հյուրասիրվել: Երրորդ օրը հատկացված էր քաղաքի հրապարակներում տարբեր հեղինակների դիֆիրամբեր կատարող լիրիկական երգչախմբերի ելույթներին: Վերջապես չորրորդ, հինգերորդ ն վեցերորդ օրերը հատկացնում էին դրամատիկական ստեղծագործություններին: Ամեն օր մի հեղինակ ներկայացնում էր իր քառերգությունը /չորս մասից բաղկացած ստեղծագործություն/՝ մեկ ողբերգական եռերգություն /տրիլոգիա/ ն մեկ սատիրական դրամա: Կատակերգությունների հեղինակները ներկայացնում էին մեկական ստեղծագործություն: Բեմադրության ծախսերը հոգում էր խորեգը՝ հարուստ մի քաղաքացի, որը հավաքում էր երգչախումբը, սովորեցնում տեքստը, կարել տալիս հագուստները ն վերջում խնջույք կազմակերպում: Վեցերորդ օրվա վերջում տաս հոգուց կազմված ժյուրին երեք մրցանակ էր շնորհում, ընդ որում երրորդը՝ հավասարազոր էր պարտության: Առաջին մրցանակը, այսինքն դրամական պարգնը ն բաղեղե պսակը տրվում էր հաղթող պոետին, խորեգին ն պրոտագոնիստին /առաջին դերակատարին/: Նրանց անունները գրվում

էին հատուկ ակտերում ն պահվում արխիվներում, |Մ դարից՝ գրվում էին մարմարյա սալաքարերի վրա: Ներկայացումները սկսվում էին առավոտյան ն տնում էին մինչն երեկո, այդ պատճառով հանդիսատեսներն իրենց ուտելիքով էին գալիս թատրոն: Քաղաքացիները պետությունից հատուկ թատերական գումար էին ստանում ն գնում էին նշված տեղերով հատուկ մետաղե համարներ: Դիոնիսոսի քուրմի համար առաջին շարքում հատուկ բազկաթոռ էր դրվում: Աթենքի թատրոնը տեղավորում էր 17 հազար հանդիսատես, Մեգապոլիս քաղաքինը՝ 44 հազար: Հունական թատրոնը բաղկացած էր երեք հիմնական մասից՝ սկենայից, օրխեստրայից ն ամֆիթատրոնից: Սկենան դերասանների զգեստափոխման համար հատկացված մի տաղավար էր, որը սկզբում հանդիսատեսների տեսադաշտից դուրս էր գտնվում, այնուհետն տեղափոխվեց օրխեստրայի խորքը, կառուցվում էր քարից, ձնավորվում էր կամարներով, պրոսկենայով /դիմացի սյունաշարով/ ն պարասկենաներով՝ կողաշենքերով /այժմվա կուլիսներով/: Օրխեստրան՝ կլոր հարթակ էր, որտեղ տեղավորվում էր 1215 հոգուց կազմված երգչախումբը: Աթենքի օրխեստրայի տրամագիծը 24 մետր էր: Հաճախ օրխեստրայի կենտրոնում տեղադրվում էր Դիոնիսոսի զոհասեղանը: Ամֆիթատրոնը պայտաձն էր, հանդիսատեսների տեղերը սկզբում փայտից էին, Մ դարում փոխարինվեցին քարե նստարաններով: Թատրոնները հիանալի ակուստիկա ունեին, անգամ շշուկով ասված բառը լսվում էր վերջին շարքում, սակայն միմիկան /դիմախաղը/, հանդիսատեսից մեծ հեռավորության պատճառով, զարգացած չէր, այն փոխարինվում էր բուռն ժեստիկուլյացիայով ն դերասանների դիմակներով: Դերասանների զգեստները շատ վառ էին, ավելի բարձրահասակ երնալու համար նրանք հագնում էին բարձր գլխարկներ կամ թագեր ն հատուկ կրունկներով /կոտուռներով/ կոշիկներ: Մի դերասանը մի քանի դերեր էր կատարում: Դրամայի զարգացման ընթացքում անհրաժեշտ դարձավ երկու, հետագայում ն երեք դերասանի միաժամանակ մասնակցությունը, այդպիսով՝ դրամայի վերջնական կազմը ընդգրկում էր երեք դերասան ն երգչախումբ: Երկրորդ դերասանը կոչվում էր դնտերագոնիստ, երրորդը՝ տրիտագոնիստ, սակայն կատակերգությունների կատարումներում երբեմն ելույթ էին ունենում նան կին դերասաններ: Դերասանները օգտվում էին որոշ արտոնություններից, օրինակ՝ ազատվում էին հարկերից: Բեմադրությունը ավելի հետաքրքիր դարձնելու համար օգտագործվում էին տարբեր սարքավորումներ, այսպես,

տան ներսում կատարվող գործողությունը ցույց տալու համար սկենայի կամարներից դուրս էր բերվում անիվներով մի հարթակ՝ էքիկլեմա, վրան նստած դերասաններով, իսկ գործող անձանց օդ բարձրացնելուն կամ իջեցնելուն ծառայում էր վերամբարձ մի կռունկ, որը կոչվում էր մաշինա /մեքենա/, իսկ գործելաձնը՝ d6ստ 6x ոaօհiոa:

ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ /Նոխազերգություն/ Տրագեդիա բառը նշանակում է «այծի երգ» /tոagօտ՝ այծ/: Արիստոտելը ողբերգության ակունքները փնտրում է դիֆիրամբների կատարման մեջ, երբ հերթականությամբ ելույթ էին ունենում երգիչը ն խումբը: Երգիչը դառնում է դերասան, իսկ խումբը՝ երգչախումբ: Դրաման առաջացել է Պելոպոնեսում, բայց զարգացել ն կատարելագործվել է Աթենքում: Ողբերգությունները բեմադրվել են 534 թվից, իսկ կատակերգությունները՝ 488-486թթ.: Ողբերգությունը սկսվում էր պրոլոգից /նախերգանքից/, որի ժամանակ պրոտագոնիստը դիմում էր աստծուն կամ մուսային, ողջյունում էր հանդիսատեսին, հակիրճ պատմում ողբերգության բովանդակությունը: Պրոլոգին հետնում էր երգչախումբի առաջին ելույթը՝ պարոդը: Այնուհետն իրար էին հաջորդում էպիսոդիները՝ դերասանների նոր ելույթները ն ստասիմները՝ երգչախումբի երգերը: Ողբերգությունն ավարտվում էր միասնական լացով ն երգչախումի ու դերասանների հանդիսավոր ելքով, օրխեստրայից հեռացումով՝ էքսոդով: Ներկայացումը կատարվում էր առանց ընդմիջումների: Ողբերգության մեջ առաջին պլան էր մղվում ոչ թե հոմերոսյան էպիկական սխրանքը, այլ տառապանքը, կրքերը, որոնք երբեք հանդիսատեսների աչքի առաջ չէին ծավալվում, նրանց մասին հայտնում էր դերասանը, իսկ երգչախումբը երգով արձագանքում էր: Վաղ շրջանի ողբերգությունը ժամանակի ն տեղի միասնությունը չէր պահպանում, սակայն հետագայում այդ միասնությունը դարձավ պարտադիր, ն առանձահատուկ նշանակություն ունեցավ 2Մ|| դարի եվրոպական կլասիցիզմի համար: Մ դարի ողբերգությունից պահպանվել են այդ ժանրի ամենանշանավոր երեք ներկայացուցչի՝ էսքիլոսի, Սոֆոկլեսի ն էվրիպիդեսի երկերը:

էՍՔԻԼՈՍ /525 – 456 թ.թ./

Հունապարսկական պատերազմների ն աթենական պետականության ձնավորման դարաշրջանի պոետ էսքիլոսը համարվում է «ողբերգության հայրը»: Նա ծնվել է էլնսին քաղաքում, ազնվականի ընտանիքում, մասնակցել է 480 թ. Սալամինի ճակատամարտին, 472 թ. երիտասարդ Սոֆոկլեսի հետ մրցույթում պարտվելուց հետո հեռացել է Աթենքից ն վերջին տարիներն անցկացրել Սիցիլիայում: էսքիլոսի գրած 70 ողբերգություններից ն 20 սատիրական դրամաներից մեզ են հասել 7 ողբերգություն ն մոտ 400 հատված: Դրամատիկական մրցույթներում էսքիլոսը տարել է ըստ տարբեր աղբյուրների 13 կամ 28 հաղթանակ: Արիստոտելը էսքիլոսին է վերագրում երկրորդ դերասանի, ճոխ զգեստների, դիմակների, կոտուրների ն տեխնիկական սարքերի ներմուծումը: Նա օգտագործել է պարային տարրեր, որոնց համար բեմադրական խորհուրդներ էր տալիս: էսքիլոսը առաջին հեղինակն էր, որի ողբերգություններում հանդես են եկել աստվածները ն մահացածների ստվերները: էսքիլոսի եռերգությունները կապակցված են, բեմադրման ժամանակ ավարտվում էին սատիրական դրամայով: «Աղերսողուհիներ»: Երկի հիմքն է հանդիսանում Զնսի սիրուհի Իոյի ն նրա հետնորդների մասին արգոսական ասքերից մի դրվագ: Եգիպտոս ն Դանայոս եղբայրները գժտված էին իրար հետ, սակայն Եգիպտոսի 50 որդիներն ուզեցին ամուսնանալ Դանայոսի 50 դստրերի հետ, որոնք որոշեցին փախչել իրենց նախնիների հայրենիքը՝ Արգոս: Ողբերգությունը սկսվում է Դանայիդների /Դանայոսի դստրերի/ Արգոս ժամանումով: Ժողովրդի համաձայնությամբ Պոլասգոս արքան ապաստան է տալիս կույսերին: Եգիպտիդների ուղարկած դեսպանը պահանջում է վերադարձնել նրանց հարսնացուներին, սպառնալով հակառակ դեպքում պատերազմ հայտարարել: Գրականության պատմության մեջ առաջին անգամ է դրվում հետագայում դասական ողբերգության համար պարտադիր դարձած պարտքի ն զգացմունքի միջն պայքարի հիմնախնդիրը, որը դրական հերոսների կողմից լուծվում է ի օգուտ պարտքի: Այսպես` Պելասգոսը, որին թագավորական պատասխանատվությունը թույլ չի տալիս վտանգի ենթարկել իր քաղաքը, գերադասում է խախտել

Դանայիդներին տված խոստումը ն նրանց հանձնել Եգիպտիդներին: Ըստ առասպելի, առաջին ամուսնական գիշերը Դանայիդներից 49-ը թունավորում են իրենց ամուսիններին, միայն մեկը՝ Հիպերմնեստրեն, խղճալով ամուսնուն՝ Լինկեոսին, չի սպանում: Այդ հանցանքի համար Դանայիդները պատժվում են ստորերկրյա աշխարհում, նրանք դատապարտվում են հավիտյան ջուր լցնելու տակ չունեցող տակառի մեջ: Ողբերգության մեջ գործողությունը շատ սակավ է, գործող անձանց բնավորությունները միակուռ են ն սխեմատիկ, առանց զարգացման: Անգամ Դանայիդների երգչախումբը չի գործում, միայն անհանգստանում է, վախենում, պաշտպանություն աղերսում: Ողբերգության գաղափարը ազատ կամքով ամուսնանալու իրավունքն է: Հատուկ ուշադրության է արժանի նան ժողովրդավարության սկզբունքը /Պելասգոսի իր ժողովրդի հետ խորհրդի տեսարանում/: 472 թ.բեմադրվել է էսքիլոսի «Պարսիկներ» ողբերգությունը, միակը, որ գրվել է ոչ թե դիցաբանական, այլ պատմական սյուժեով: Գործողությունը կատարվում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սուզիում, Սալամինի ճակատամարտից հետո: Տոհմավագների երգչախումբը, լսելով Քսերքսես արքայի մոր՝ Ատոսսայի պատմած չարագուշակ երազը, անհանգստանում է պարսկական զորքի ճակատագրով: Մունետիկը հայտնում է, որ Սալամինում ջախջախվել է պարսկական նավատորմը: Երնում է Քսերքսեսի հոր՝ Դարեհ արքայի ստվերը, որը մեղադրում է որդուն ն կանխագուշակում նոր կորուստներ: Վերջապես վերադառնում է վհատ, ընկճված Քսերքսեսը, որը երգչախմբի հետ դառը լացով արտահայտում է իր վիշտը: Հույն հեղինակը, շարունակելով Հոմերոսի ավանդույթը, կարեկցանքով ն հարգանքով է նկարագրում թշնամիներին, առավել նս պարտված թշնամիներին: Նա մեղադրում է պարսիկներին, որոնք պատժվեցին իրենց ոտնձգությունների համար: էսքիլոսի համոզմունքով հույները պետք է հաղթեին, որովհետն պաշտպանում էին իրենց հայրենիքը: Արնելյան բռնապետությունը հակադրելով հունական ժողովրդավարությանը, էսքիլոսը փառաբանում է վերջինիս առավելությունները: «Յոթն ընդդեմ Թեբեի» 467 թ. բեմադրված ողբերգության գործողությունը կատարվում է Թեբե քաղաքում, որը պաշարված է յոթ թագավորների զորքերով, էդիպ արքայի որդի՝ Պոլինիկոսի առաջնորդությամբ: Թեբեն պաշտպանում է Պոլինիկոսի եղբայր էթեոկլեսը: Ողբերգությունը բաժանված է յոթ մասերի ն ավարտ49

վում է երկու եղբայրների մահով, որին հետնում է ընդհանուր մեծ ողբը: էթեոկլեսի կերպարը առաջին դրամատիկական հակասական բնավորությունն է. նա‘ նվիրված է աստվածներին, ն’ անարգում է նրանց, հիշելով իր տոհմական նզովքը: էթեոկլեսը հայրենասեր է, հեռատես, սառնարյուն, բայց ն դաժան է՝ ատում է եղբորը: Մոտալուտ մահվան նախազգացումը ողբերգականություն է հաղորդում նրա կերպարին: Չնայած գործողության սակավությանը, ողբերգության լարվածությունը գնալով ուժեղանում է, տրամաբանորեն ավարտվելով եզրափակիչ ողբով: էսքիլոսի ամենահայտնի ողբերգությունն է «Շղթայված Պրոմեթնսը»,՝ մարդկության այդ մեծ բարեկամի մասին գրված եռերգության միակ պահպանված մասը: Առաջին ն երրորդ ողբերգություններն էին համապատասխանաբար՝ «Պրոմեթնս կրակաբերը» ն «Ազատագրված Պրոմեթնսը»: Եռերգության ստեղծման տարեթիվը հայտնի չէ, այն բեմադրվել է 460-ական թվականների վերջում: Տիտան Պրոմեթնսի մասին առասպելը առաջին անգամ շարադրվել է Հեսիոդոսի «Աշխատանքներ ու օրեր» պոեմում, որտեղ Պրոմեթնսը ոչ միայն մարդկության բարերարն է, այլն առաջին մարդու կերտողը: էսքիլոսի վեց մասից բաղկացած «Շղթայված Պրոմեթնսը» ողբերգության պրոլոգում, Հեփեստոսը Զնսի հրամանով Պրոմեթնսին շղթայակապում է Կովկասյան ժայռին: Նրան ուղեկցում են Իշխանության ն Բռնության աստվածուհիները: Ինքը՝ Հեփեստոսը կարեկցում է Պրոմեթնսին, բայց գերադասում է ստրկաբար ծառայել Զնսին, որն օժտված է բռնակալին բնորոշ գծերով՝ նա անշնորհակալ է, անողորմ, վրիժառու: Պրոմեթնսը պատմում է, թե ինչպես է Զնսին օգնել գահնկեց անելու նրա հորը՝ տիտան Քրոնոսին ն դառնալու աստվածների թագավոր: Մոռանալով այդ ծառայությունը, Զնսը ահավոր տանջանքների է մատնում Պրոմեթնսին:

Երբ որ Զնսը գահ բարձրացավ հաղթաբար՝ Անմիջապես աստվածներին նա բաժանեց Առատաձեռն ամեն տեսակ ճոխ պարագաներ: Եվ այդպիսով իշխանությունն իր հաստատեց: Բայց անտեսեց նա մարդկային ցեղն անբախտ, Մարդկանց ոչինչ չշնորհեց ն ավելին՝ Ուզեց ջնջել,ոչնչացնել ողջ մարդկությունն Եվ փոխարեն ստեղծել նոր մի սերունդ: Ոչ ոք դրան, բացի ինձնից, չընդդիմացավ Այլ միայն ես փրկեցի ցեղը մարդկանց, Թույլ չտվի,որ նա իջնի տունն Հադեսի:

Եվ փոխարենն ես շահեցի տանջանք,պատիժն այս ահեղ, Որը տեսնելն է զարհուրանք, իսկ կրելը էլ’ ավելի… Օվկիանոսի դուստրերի երգչախումբը կարեկցում ն մխիթարում է հպարտ տիտանին, նրանք պատրաստ են բաժանել նրա ճակատագիրը: Ծեր Օվկիանոսը առաջարկում է Պրոմեթնսին հաշտվել Զնսի հետ, հայտնելով նրան իշխանությանը սպառնացող գաղտնիքը: Երնում է խայթող բոռից փախչող ջրահարս Իոն, որին խանդոտ Հերան սպիտակ կով էր դարձրել: Պրոմեթնսը նրան խորհուրդներ է տալիս ն կանխագուշակում է նրա հետնորդներից մեկի՝ Հերակլեսի օգնությամբ իր ազատագրումը: Վերջապես երնում է Հերմեսը, որը նոր տանջանքներ սպառնալով, պահանջում է հայտնել Զնսի կործանման գաղտնիքը: Հպարտ Պրոմեթնսը նորից հրաժարվում է ն ժայռի հետ միասին անդունդ է գլորվում: Ողբերգությունն ավարտվում է Պրոմեթնսի «Տեսե’ք ինչպես տառապում եմ ես անարդար…» բառերով: Ի տարբերություն Հեսիոդոսի, էսքիլոսը չի գտնում, որ կյանքը վատթարանում է, քանի որ Պրոմեթնսի տված ընծան՝ լույսը, գիտությունը, արհեստները, ոչ միայն փրկեց, այլն բարելավեց մարդկանց գոյությունը: Երգչախումբային դերը սեղմ է, դրամատիկական զարգացումը թույլ, կերպարները միակուռ, ստատիկ են, սակայն Պրոմեթնսի գեղեցիկ, վեհ կերպարը ճակատագրի ու հերոսական կամքի հակադրության դասական օրինակ է: Մեզ հասած միակ ամբողջական եռերգությունը էսքիլոսի «Օրեստականն» է, որտեղ արդեն մասնակցում է երրորդ դերասանը: «Օրեստականը» բաղկացած է երեք մասից՝ «Ագամեմնոն», «Խոեֆորներ» ն «էվմենիսներ»: |. «Ագամեմնոն»: Պատկերում է Կլիտեմնեստրեյի ոճրագործությունը: Հունաստանի լեռնագագաթներին վառած կրակները հաղորդում են Տրոյայի անկման մասին: Ողբերգության երանգը հենց սկզբից մռայլ է, անխուսափելի դժբախտության նախազգացումը լսվում է ն՝ խմբի երգերում, ն՝ Կլիտմենեստրեյի երկիմաստ խոսքերում ու մութ ակնարկներում Իփիգենյայի զոհաբերության, նույնիսկ արքայի մոտենալու մասին մունետիկի հաղորդման մեջ: Հաղթակառքի վրա մուտք է գործում Ագամեմնոնը, նվաճված Տրոյայի արքայադստեր՝ Կասսանդրայի հետ, հանդիսավորությամբ տուն մտնում: Չարագուշակ մթնոլորտն ամենաբարձր լարվածության է հասնում Կասսանդրայի գուշակության տեսարանում: Տան ներսից լսվում է Ագամեմնոնի մահամերձ մերձիմ աղաղակը: Կլիտեմնեստրեն ամուսնուն կացնի հարվածով սպանելուց հետո սպանում է նան Կասսանդրային: Այսուհետն Արգոսում թագավորելու է

Կլիտեմնեստրեն ու նրա սիրած էգիսթոսը, խումբը սպառնում է նրանց Օրեստեսի ապագա վրիժառությամբ՝

…………………..Թագավորին դու Սպանեցիր, մենակ նյութեցիր ոճիր. Գիտցի’ր, սակայն, դու չես փրկվի ժողովրդի Դատաստանից: Եվ կպատժվես դու, թշնամի: ||. «Խոեֆորներ» /գերեզման օրհնողուհիներ/: Օտարության մեջ մեծացած Օրեստեսը վերադառնում է Արգոս, որպեսզի վրեժ լուծի Ագամեմնոնի մահվան համար, բայց այդ պարտականությունը նոր սոսկալի ոճիր է պահանջում՝ մոր սպանությունը: Ողբերգության սկիզբը տեղի է ունենում Ագամեմնոնի գերեզմանի մոտ՝ Հայրենի տունն եմ եկել ես: Եվ գերեզմանի վրա աղերսում եմ հորս Լսել, ականջ դնել ինձ: Օրեստն է կանգնած քո դեմ, քո զավակը: Որդուդ վտարել է մայրն արքայական տնից, Հափշտակել ժառանգությունը: Եվ օտար երկրում Փոկիացոց երկրում մեծացա ես: Բայց եկա ես, որ հրամանը Կատարեմ ես Ֆեբոսի ն հորս մահվան վրեժը լուծեմ: Այստեղ Օրեստեսը հանդիպում է իր վշտաբեկ քրոջը՝ էլեկտրային ն ստրկուհիների խմբին: Կատարվում է «ճանաչելու» տեսարանը: Պալատ թափանցելով իբրն օտարական, որն եկել էր Օրեստեսի մահը հաղորդելու, Օրեստեսը սպանում է էգիսթոսին, այնուհետն Կլիտեմնեստրեին, բայց նրան համակում է խելագարությունը, նա փախչում է, հետապնդվելով էրինիաների /վրիժառության աստվածուհիների/ կողմից: |||. «էվմենիսներ». պատկերում է աստվածների պայքարն Օրեստեսի մեղավորության հարցի շուրջը: էրինիաները, որոնք մարմնավորում էին արյան վրիժառության տոհմային սկզբունքը, պահանջում են պատժել Օրեստեսին առանց գործի որնէ քննության, բայց Աթենասը սպանության դրդապատճառների հարցն է առաջ քաշում, պարտադրում դատական քննություն: Հին աստվածուհիները բախվում են «կրտսեր աստվածների»՝ Աթենասի ն Ապոլլոնի հետ, այդ պայքարը էսքիլոսը ներկայացնում է որպես պայքար հայրիշխանության ն մայրիշխանության միջն: Օրեստեսը արդարացված է, իսկ էրինիաները այսուհետն պաշտվելու են որպես

պտղաբերության անունով:

բարեհաճ

աստվածուհիներ

«էվմենիսներ»

էսքիլոսի ողբերգության առանձնահատկությունները՝ 1. 2. 3. 4.

Հայրենասիրությունը Վիթխարակերտությունը /մոնումենտալիզմ/ Պաթետիկան Անհատականության խորացված բնութագրի բացակայությունը 5. Դրամատուրգիական կառուցվածքի պարզունակությունը 6. «Համր վշտի» /բեմում երկարատն լռության/ ներմուծությունը 7. Ողբերգության կենտրոնացումը մեկ իրադրության շուրջը 8. Հանդիսավորություն ն փառապանծություն 9. ա. Առաջին պիեսներում /«Պարսիկներ», «Աղերսողուհիներ»/ երգչախմբային տեսարանների գերադասությունը, երկրորդ դերասանի համեստ մասնակցությունը, կերպարների վերացականությունը բ. Ստեղծագործական միջին շրջանում /«Յոթն ընդդեմ Թեբեի», «Շղթայված Պրոմեթնս»/ հերոսի կենտրոնական կերպարի հայտնվելը, երկխոսության ն պրոլոգների զարգացումը, էպիզոդիկ կերպարների հստակությունը գ.Երրորդ շրջանում /«Օրեստական»/՝ բավականին բարդ կառուցվածքը, դրամատիզմի զարգացումը, երեք դերասանի մասնակցութունը, բազմաթիվ երկրորդական կերպարների ներմուծումը 10. Հիմնական պրոբլեմատիկան է՝ աստվածային կամքի ն մարդու գիտակցական վարքի հարաբերակցությունը 11. Ստեղծագործությունների դիցաբանական հիմքը /էսքիլոսի արտահայտությամբ ՝ «Հոմերոսի խնջույքների փշուրներ»/

ՍՈՖՈԿԼԵՍ /496 – 406 թ.թ./

Եթե էսքիլոսը աթենական դեմոկրատիայի ծնունդ առնելու ժամանակի պոետն էր, էվրիպիդեսը՝ ճգնաժամինը, ապա Սոֆոկլեսը՝ Աթենքի ծաղկման, «Պերիկլեսի» դարի պոետը: Սոֆոկլեսի հայրենիքը Կոլոնն էր /Աթենքի արվարձանը/, որը պոետը հռչակավոր է դարձրել մահվանից առաջ գրած «էդիպը Կոլոնում» ողբերգությամբ: Նա ծագումով պատկանում էր ուննոր շրջաններին, ստացել էր ավանդական մարմնամարզական ն երաժշտական կրթություն: Ժամանակակիցների սիրելի պոետն էր, մահվանից հետո դասվել էր «հերոսների» կարգը, նրա գերեզմանի վրա ամեն տարի զոհեր էին մատուցում: Գրել է 123 պիես, մրցույթներին 24 անգամ ստացել է առաջին մրցանակ, ն ոչ մի անգամ վերջին տեղը չի գրավել: Մեզ հասել է միայն 7 ամբողջական ողբերգություն: |.էլեկտրա: Գրված է էսքիլոսի «խոեֆորների» սյուժեով, բայց այստեղ գլխավոր դեմքը էլեկտրան է, որը տարիներ շարունակ միայնակ է կրել Կլիտեմնեստրեյի ն էգիսթոսի դեմ բողոքը ն ենթարկվել նրանց հետապնդումներին: էլեկտրայի անհանդուրժողականությանը հակադրված է Սոֆոկլեսի հորինված, էլեկտրայի ն Օրեստի քրոջ՝ բարեհամբույր Քրիսոթեմիսի հնազանդությունը: Սոֆոկլեսի էլեկտրան ավելի կենդանի կերպար է, քան էսքիլոսինը, նրա կրքոտ բնավորությունը արտահայտվում է վշտի, ցասումի, ուրախության բազմազան տեսարաններում: Իսկ Օրեստի կերպարը ավելի մարդկային է էսքիլոսի ողբերգության մեջ, որտեղ, մոր սպանությունից առաջ, նա մոլորված հարցնում է ընկերոջը. «Պիլադ, ի՞նչ անեմ»: Սոֆոկլեսի Օրեստը անողոք է՝ նա կատարում է Ապոլլոնի կամքը: Կլիտեմնեստրեյի կերպարը այստեղ զրկված է էսքիլոսյան ողբերգական վսեմությունից: || Փիլոկտետոս /409 թ./: Քննարկվում են խորամանկության, նենգամիտ իմաստության ն ազնիվ ուղղամտության հակադրության, ինչպես նան անհատի ն պետության շահերի բախման հարցերը: Գլխավոր հերոսը՝ Տրոյական պատերազմի մասնակից Փիլոկտետոսը, օձի խայթոցից առաջացած վերքի գարշահոտության պատճառով աքսորվել է ամայի Լեմնոս կղզին, որտեղ անցկացրել է տաս տարի: Աստվածները հայտնում են հույներին, որ նրանց հաղթանակը հնարավոր կլինի միայն Փիլոկտետոսի մոտ գտնվող Հերակլեսի աղեղի առկայության դեպքում: Ոդիսնսը առաջարկում է

խորամանկությամբ խլել աղեղը, սակայն Աքիլլեսի որդի՝ ազնիվ Նեոպտոլեմը հայտնում է Փիլոկտետոսին ճշմարտությունը: Նրան միանում է Հերակլեսի ստվերը ն Փիլոկտետոսը հանձնում է աղեղը: Աստվածները, գնահատելով Փիլոկտետոսի անձնվեր հայրենասիրությունը, բուժում են նրա վերքը, ն նա միանում է մարտնչող հայրենակիցներին: Այսպիսով՝ մարդու երջանկությունը կայանում է ո’չ թե անձնական շահերի բավարարման, այլ հայրենիքին ծառայելու մեջ՝ դա է ողբերգության հիմնական գաղափարը: |||. Տրախինուհիներ»: Եվս մի ողբերգություն, որտեղ հերոսը հանցանք է կատարում անգիտությամբ: Հերակլեսի կողմից սպանված կենտավրը՝ Նեսսը, մահից առաջ խորհուրդ է տալիս Հերակլեսի կնոջը՝ Դեանիրեին, Հերակլեսի թիկնոցը թաթախել իր արյան մեջ, որն իբր սիրահարույց դեղ է: Իրականում այն թույն ու ժահր էր: Դեանիրեն, միամտաբար հավատալով Նեսսին, թունավոր թիկնոցը ուղարկում է սիրեցյալ ամուսնուն: Չդիմանալով անտանելի տանջանքներին, Հերակլեսը իրեն նետում է կրակը, Դեանիրեն նույնպես ինքնասպան է լինում: |Մ.«Այաքս»: Սոֆոկլեսի վաղ ողբերգություններից մեկն է: Ազնիվ ն խիզախ ռազմիկ Այաքսը, իմանալով որ հույներն Աքիլլեսի զրահները շնորհել են Ոդիսնսին, վիրավորվում ն որոշում է վրեժխնդիր լինել: Գիշերը նա, սուրը ձեռքին, ուղնորվում է դեպի Ատրիդների ն Ոդիսնսի վրանները, սակայն աստվածների կամքով, խելագարության մոլուցքի մեջ, ոչնչացնում է ցուլերի ն գառների հոտեր: Լուսաբացին սթափվելով, ամաչում է իր հակահայրենասիրական մտադրությունից ն «պառկում է սրի վրա»: Ողբերգությունը վերջանում է Այաքսի թաղման մասին վեճով՝ Ագամեմնոնի կարծիքով Այաքսը արժանի չէ պատվավոր թաղման, սակայն հաղթում է Ոդիսնսը, որը հայտարարում է, որ մահը վերջ է դնում թշնամանքին, իսկ դիակի անպատվումը «աստվածային» օրենքների խախտում է: Մ.«էդիպ արքան»: Ողբերգության սյուժեն վերցված է Թեբեական շարքից: Թեբեի արքա Լայոսը գուշակներից իմանալով, որ սպանվելու է որդու ձեռքով, հրամայում է մի ստրուկի շամփրել նորածին որդու ոտքերը ն թողնել Կիֆերոն սարի վրա: Սակայն ստրուկը խղճալով մանուկին, նրան տալիս է Կորինթոսի մի ստրուկի, որն էլ իր հերթին հանձնում է Կորինթոսի անզավակ թագավորին: Պոլիբոս արքան էդիպին /որի անունը նշանակում է ուռած ոտքեր/ դաստիարակում է որպես հարազատ որդու: Մի օր, մի հարբած նավաստի նրան «ընկեցիկ» է անվանում: Զարմացած էդիպը դիմում է գուշակին ն իմանում, որ նրան վիճակված է սպա55

նել հորը ն ամուսնանալ մոր հետ: Սարսափահար էդիպը թողնում է «ծնողներին» ն հեռանում Կորինթոսից: Թեբե քաղաք տանող ճանապարհին նա, վեճի բռնվելով մի ծերունու հետ, սպանում է նրան ն նրա թիկնապահներին: Հասնելով Թեբե, էդիպը հանդիպում է մարդակեր Սֆինքսին, որը սարսափի մեջ է պահում թեբեացիներին: Լուծելով Սֆինքսի առաջարկած հանելուկը, էդիպը ստիպում է նրան հեռանալ Թեբեի դարպասներից: Երախտապարտ թեբեացիները էդիպին առաջարկում են դառնալ Թեբեի թագավոր, ամուսնանալով իրենց այրի թագուհու հետ: Այսպիսով ՝ էդիպը ամուսնանում է Թեբեի թագուհի Իոկաստեի հետ, նրանից ունենում է չորս զավակ /երկու որդի՝ Պոլինիկոս ն էթեոկլես, ն երկու դուստր՝ Անտիգոնե ն Իսմենե/ ն, վայելելով ժողովրդի սերը, 16 տարի թագավորում է Թեբեում: Սոֆոկլեսի ողբերգությունը սկսվում է հանդիսավոր թափորով, թեբեացիները աղերսում են էդիպին նորից փրկել քաղաքը, այս անգամ սարսափելի ժանտախտից: էդիպը Իոկաստեի եղբայր Քրեոնին ուղարկում է Դելֆի, հարցում անելու պատգամախոսին: Վերադառնալով՝ Քրեոնը հայտնում է, որ ժանտախտի պատճառը Լայոսին սպանողի Թեբեյում գտնվելն է: էդիպը հետաքննություն է ձեռնարկում, կույր գուշակ Տիրեսիոսը հայտնում է, որ Լայոսին սպանողը ինքը՝ էդիպն է: Այդ ժամանակ հայտնվում են երկու ստրուկ, մեկը՝ պատահմամբ փրկված Լայոսի թիկնապահը, վկա է եղել նրա սպանությանը, մյուսը՝ Կորինթոսից գալով, հայտնում է, որ իրենց թագավորը մահացել, կորինթոսցիները հրավիրում են էդիպին հաջորդել նրան: Տեսնելով էդիպի վիշտը, ստրուկը նրան հանգստացնում է, ասելով, որ նա Պոլիբոսի որդին չէ ն պատմում է, թե ինչպես է բերել ոտքերը շամփրած մանկանը, հանձնել իր թագավորին: Իոկաստեն, հասկանալով, թե ինչպիսի հանցանք է գործել՝ լինելով հարազատ որդու կինը, ինքնասպանություն է գործում: էդիպը, ցնցված, իրեն կուրացնում է ն հեռանում Թեբեից: Նրան հետնում է միայն Անտիգոնեն: Մ| «Անտիգոնե»: Մշակում է մարդկային օրենքների ն բարոյականության «չգրված օրենքների» կոնֆլիկտը: Անտիգոնեի երկու եղբայրների սպանվելուց հետո Թեբեի թագավոր Քրեոնը հրամայում է համապատասխան մեծարանքով թաղել էթեոկլոսին, իսկ Թեբեի դեմ պատերազմող Պոլինիկոսի մարմինն արգելում է հողին հանձնել, սպառնալով մահվան ենթարկել հրամանը չկատարողին: Ողբերգության նախերգանքում Անտիգոնեն հաղորդում է Իսմենեին Քրեոնի արգելքի ն եղբորը թաղելու իր մտադրության մասին.

Եղբայրներից միայն մեկին թաղման ծեսով Կրեոնն հարգեց: Մինչ մյուսն, ահավասիկ՝ Պատվազուրկ է ն անարգված: էտեոկլեսին Արդարացի ն օրենքի պատշաճությամբ Թաղեց արդեն, ուստի այնտեղ, անդրաշխարհում էտեոկլեսին պատիվ ու փառք է վիճակված, Մինչ դին Պոլինիկի մնաց անթաղ, անարգ: Այս էպիզոդում Սոֆոկլեսը դիմում է իրեն բնորոշ ոճաձնին՝ խիստ ն մեղմ հերոսների հակադրմանը: Երկչոտ Իսմենեն համակրում է անհողդողդ քրոջը, բայց տատանվում է գործակցել նրան: Անտիգոնեն Պոլինիկեսի մարմինը ծածկում է հողի բարակ շերտով, այսինքն՝ կատարում է սիմվոլիկ թաղում, որը ըստ հունական պատկերացումների բավական էր մեռածի հոգին հանգստացնելու համար: Իմանալով, որ իր հրամանը խախտված է, Քրեոնը դա համարում է իր իշխանությանը սպառնող վտանգ, ն երբ նրա մոտ են բերում Անտիգոնեին, որին բռնել էին երկրորդ անգամ Պոլինիկեսի դին այցելելու ժամանակ, Անտիգոնեն բացատրում է իր գործողության իրավացիությունը, վկայակոչելով արյան պարտականությունը ն աստվածային օրենքների անսասանությունը: Քրեոնի որդի ն Անտիգոնեի փեսացու Հեմոնեսն իզուր է մատնանշում հորը, որ Թեբեի ժողովրդի համակրանքը Անտիգոնեի կողմն է: Քրեոնը Անտիգոնեին մահվան է դատապարտում քարե դամբարանում: Կույր գուշակ Տիրեսիոսը հաղորդում է Քրեոնին, որ նրա վարմունքը զայրացրել է աստվածներին ն նախագուշակում է սոսկալի աղետներ: Քրեոնը ուղնորվում է Պոլինիկոսին թաղելու, այնուհետն Անտիգոնեին ազատելու, սակայն բանբերը հաղորդում է, որ Անտիգոնեն դամբարանում կախվել է՝

Կախված էր նա յուր հագուստի ոլոր գոտու օղակից, Իսկ Հեմոնը յուր գրկի մեջ նրան բռնած, Անիծում էր յուր գետնատակ հարսանիքն այդ դառնակսկիծ, Վճիռն ահեղ յուր ծնող հոր ն կործանումն ահռելի: Հեմոնեսը հոր աչքի առաջ իր հարսնացուի դիակի մոտ իրեն սրախողող է անում: Քրեոնի կինը, լսելով որդու մահվան լուրը, վերջ է տալիս կյանքին, անիծելով որդեսպան ամուսնուն: Քրեոնը խելագարվում է: Աստվածային արդարությունը, այսպիսով, հաղթանակում է, սակայն առանց աստվածային ուժերի մասնակցության:

Մ||.«էդիպը Կոլոնում»: Սոֆոկլեսի վերջին ողբերգությունն է, որը բեմադրվել է նրա մահից հետո: Այստեղ Սոֆոկլեսը փորձեց մեղմացնել մարդկային ճակատագրի այն մռայլ պատկերը, որը նկարագրված է «էդիպ արքայում»: Կույր վտարանդին, որի անունից ցնցվում են բոլոր նրան հանդիպողները, մահանում է աստվածների ընտրյալի հիասքանչ մահով ն լիության աղբյուր է հանդիսանում այն երկրի համար, ուր նա իր վերջին ապաստանն է գտնում: Սոֆոկլեսի հերոսները վառ կերպով արտահայտված անհատականությամբ անձիք են, բայց պատկերելով մարդու վեհությունը, մտավոր ն բարոյական ուժերի հարստությունը, Սոֆոկլեսը դրա հետ միասին նկարագրում է նրա տկարությունը, մարդկային հնարավորությունների սահմանափակությունը: Սոֆոկլեսի հիմնական արժանիքներից մեկը՝ կերպարների բնութագրության արվեստն է: նրա հերոսները մարդկային են, նրանց հոգեկան կյանքը ավելի հարուստ է, քան էսքիլոսի հերոսներինը, գործողությունը նույնպես ավելի բարդ է շնորհիվ հերոսների տատանումների ն ապրումների: Սոֆոկլեսը հաճախ դիմում է հերոսների կոնտրաստային հակադրմանը, որի արտահայտություններից մեկը «ճառերով մրցելն» է: Մեծ ուշադրություն է հատկացնում կանացի կերպարներին: Սոֆոկլեսը հանդես բերեց երրորդ դերասանին, այսպիսով ավելի բազմազան դարձրեց գործողությունը: Սոֆոկլեսի նորմուծությունը ընկալեց էսքիլոսը ն օգտագործեց «Օրեստականում»: Խումբը, որի թվական կազմը Սոֆոկլեսը ավելացրեց, հասցնելով 15 երգիչների, միայն օժանդակ դեր է խաղում: էսքիլոսյան ողբերգության վսեմությունից հրաժարվելը Սոֆոկլեսի ողբերգություններում արտահայտվել է նան լեզվի պարզեցմամբ: Սոֆոկլեսի ողբերգական արվեստը մեծ ազդեցություն ունեցավ նոր ժամանակի գրականության վրա՝ Կոռնեյլ, Վոլտեր /«էդիպ»/, Ռասին /«Թեբեական»/, նեոհումանիստներ /Հեգելն «Անտիգոնեն» անվանում էր «ողբերգության բացարձակ օրինակ»/, 22 դ. Անույի «Անտիգոնեն», Ստրավինսկու «էդիպ արքա» օպերան ն այլն: Ի տարբերություն էսքիլոսի, Սոֆոկլեսի ողբերգություններում աստվածները միշտ իրավացի են, հերոսներն՝ ավելի մարդկային ն ինքնուրույն իրենց որոշումներում, ողբերգականությունը կապված է ոչ թե տոհմի, այլ անհատի ճակատագրի հետ, եռերգության մասերի սյուժեները շաղկապված չեն, ամեն ողբերգությունը ինքնուրույն ստեղծագործություն է, դրամատուրգիական կառուցվածքը ավելի հստակ է:

էՎՐԻՊԻԴԵՍ /480-406 թ.թ./

Մ դարի երրորդ ողբերգական բանաստեղծն է: Ծնվել է 480 թ. Սալամին կղզում: Հայրը, ըստ Արիստոֆանի, եղել է կանաչի վաճառող, սակայն հայտնի է նան, որ նա ստացել է փայլուն կրթություն եղել է փիլիսոփա Անաքսագորի աշակերտը ն, ըստ ժամանակակիցների վկայության, նրան, ինչպես ն Անաքսագորին, ոչ ոք ժպտալուց չի տեսել: էվրիպիդեսը սովորել է նան սոֆիստ Պրոտագորի մոտ, որի հիմնական դրույթը՝ «մարդն է ամեն ինչի չափանիշը», մեծապես ազդել է էվրիպիդեսի կերպարների ստեղծման վրա: Արիստոտելն իր «Պոետիկայում» գրել է, որ Սոֆոկլեսը մարդկանց կերտում է այնպես «ինչպիսին նրանք պետք է լինեն, իսկ էվրիպիդեսն՝ ինչպես որ նրանք կան»: Հին վարքագրություններում շատ են չարախոսությունները էվրիպիդեսի հասցեին՝ բացի պլեբեյական ծագումից նրան վերագրվում են ֆիզիկական արատներ, մռայլ բնավորություն, ընտանեկան դժբախտություններ ն մահվան երկու վարկած՝ իբր հոշոտել են կամ գազազած շները, կամ ստեղծած կանացի կերպարներից վիրավորված կանայք: Հայտնի է նան, որ էվրիպիդեսը այդ դարաշրջանի համար հազվադեպ մեծ գրադարան է ունեցել, ն այսօր էլ Սալամին կղզում կարելի է այցելել այն քարանձավը, որտեղ ստեղծագործել է մեծ պոետը: էվրիպիդեսի երկերը խիստ դատապարտության էին արժանանում ժամանակակից հասարակության կողմից ն անընդհատ ծաղրի առարկա դառնում Մ դ. կատակերգության համար: Քսան անգամ էվրիպիդեսը մասնակցել է ողբերգության մրցույթներին, բայց միայն հինգ անգամ է արժանացել առաջին մրցանակի: Նա մահից հետո, ուշ անտիկ շրջանում, դարձավ հույների ամենասիրելի ողբերգական պոետը: Նրա գրած 92 դրամաներից մեզ է հասել 19-ը /«Ռեսի» հեղինակությունը կասկած է առաջացնում/: 1.«Մեդեա» /431 թ./: Սյուժեն վերցված է արգոնավորդների մասին միթոսից: Կախարդ Մեդեան, Կոլխիդայի թագավոր էէտի դուստրը ն Հելիոս աստծո թոռնույին սիրահարվում է Յասոնին, սպանում եղբորը, դավաճանելով հայրենիքը՝ օգնում է Յասոնին տիրանալ ոսկե գեղմին, ն մեկնում է Հունաստան: Ողբերգության սյուժեն վերաբերվում է այն ժամանակաշրջանին, երբ Մեդեան Յասոնի ն երկու զավակի հետ ապրում է Կորին-

թոսում ն իմանում է, որ Յասոնը որոշել է ամուսնանալ Քրեոնթ թագավորի դստեր՝ Քրեուսի հետ: Պրոլոգը հանդիսատեսին ծանոթացնում է Մեդեայի հոգեվիճակին. բեմի ետնից լսվում են Մեդեայի հառաչանքները, անեծքներն ու սպառնալիքները Յասոնի ն նրա ժառանգների հասցեին: Մեդեայի մենախոսությունը արտահայտում է ընտանիքում կնոջ ն տղամարդու անհավասար իրավունքները, անարդար բարոյական ավանդույթները: էվրիպիդեսի Մեդեան հպարտ կին է, որը մտադիր չէ ներել Յասոնին, հաշտվել նրա հետ, հակառակը՝ նրա միակ նպատակը վրեժխնդությունն է, Յասոնի տոհմի ոչնչացումը՝

Բայց ես նրան, կամքով անմահ աստվածների, Կվճարեմ չար վրեժով, կկործանեմ նրա սերունդն, Զավակներին, ինձնից ծնված, նա կենդանի չի տեսնի, Եվ չի ծնի նրան զավակ նորապսակ նրա կինն, Որը, իբրն ամենաանողոք ն դավաճան տարփածու, Կխորտակվի դաժան մահով, թույնից իմ ժանտ ն անխուսափ: Մեդեան, իր որդիների միջոցով, թունավորված հարսանեկան զգեստ է ուզարկում Քրեուսին, որն անմիջապես փորձում է ն մահանում: Թունավորվում է նան նրան գրկող հայրը: Բանբերը հաղորդում է արքայադստեր ն Քրեոնի տանջալից մահվան մասին ն, հասկանալով, որ զայրացած կորինթոսցիները վրեժխնդիր կլինեն իր զավակներից, Մեդեան ուժ է գտնում ի կատար ածելու սկզբնական մտադրությունը՝ սպանելու զավակներին: Վերջին բեմական էֆեկտը հետնյալն է՝ Մեդեայի աստվածային պապ Հելիոսը, նրան թնավոր վիշապներ լծած երկնային կառք է ուղարկում, որի վրա նա իր զավակների դիակները գրկին, հեռանում է /նշենք, որ առասպելում Մեդեան իր զավակներին չի սպանում/: 2. Սիրո թեման օգտագործվում է էվրիպիդեսի մյուս շատ հայտնի «Իպոլիտոս» /428 թ./ ողբերգության մեջ: Աթենքի արքա Թեսնսի կինը՝ Ֆեդրան, սիրահարվում է իր խորթ որդի Իպոլիտոսին, ինչը ն խոստովանում է դայակին՝ Դայակ. - Այդ ի՞նչ ասացիր, սիրասուն զավակ, Սիրահարվա՞ծ ես: Ասա. ու՞մ արդյոք: Փեդրա. – Ով էլ որ լինի՝ ամազոնից է նա աշխարհ եկել: Դայակ. – Հիպոլի՞տն արդյոք: Փեդրա. - Դու անվանեցիր, ինձնից չես լսել:

Թող որ կործանվի ամենադաժան մահով անողոք Այն կինն անիծյալ, որն օրինական մահիճն ամուսնու Մի այլ մարդու հետ խայտառակ պղծեց առաջին անգամ: Իպոլիտոսը, որը մոլի որսորդ է ն պաշտում է կույս Արտեմիս աստվածուհուն, խուսափում է սիրուց ն կանանցից: Իպոլիտոսից մերժում ստանալով, Ֆեդրան նամակ է թողնում ամուսնուն, որտեղ մեղադրում է Իպոլիտոսին իրեն բռնաբարելու փորձի համար: Զայրացած Թեսնսը խնդրում է Պոսեյդոնին պատժել անառակ որդուն՝

Հիպոլիտը՝ իմ զավակը մեծագով, Փորձ է արել, զարհուրելի, բռնի մի փորձ՝ Ավաղ, պղծել իմ անկողինն: Կանչում եմ քեզ, ո’վ Պոսիդոն, իմ մեծ հայր. Մի ժամանակ ինձ խոստացար, Որ կատարես ցանկություններն իմ երեք, Արդ, կատարիր դու իմ փափագը վերջին, Հայր, սպանիր այս զազրելի իմ զավակին… Պոսեյդոնը ուղարկում է հրեշավոր մի ցուլ, որը սարսափ է ազդում Իպոլիտոսի նժույգների վրա, ն նա մեռնում է, դիպչելով ժայռին: Հանդիսատեսները չընդունեցին ողբերգությունը, որը հակաբարոյական թվաց, ն էվրիպիդեսը ստիպված եղավ ներկայացնել «Իպոլիտոսի» նոր խմբագրությունը, որը ն հասել է մեզ: Նոր Ֆեդրան տառապում է սիրո կրքից, որն ապարդյուն կերպով ջանում է հաղթահարել: Նրա դայակը տիրուհու գաղտնիքը հայտնում է Իպոլիտոսին: Հետագայում Ֆեդրայի պատիվը փրկելու համար, նա է զրպարտում Իպոլիտոսին: Այսպիսով երկրորդ խմբագրության մեջ գայթակղիչ Ֆեդրան դառնում է զոհ: Հռոմեական ողբերգական պոետ Սենեկան իր «Ֆեդրայում» դիմեց էվրիպիդեսի առաջին խմբագրությանը, իսկ Ռասինի «Ֆեդրայի» համար, որը ֆրանսիական կլասիցիզմի լավագույն ողբերգություններից մեկն է՝ նյութ ծառայեցին երկու խմբագրությունները: 3. «էլեկտրա» /413 թ./: էվրիպիդեսը վերամշակում է միթոսը, նրա հերոսները միայն աստվածների կամքը կատարողներ չեն, ինչպես էսքիլոսի մոտ, ոչ էլ Սոֆոկլեսի հերոսների նման օրենքների ջաթագով են, պարզապես դժբախտ զավակներն են մի մոր, որը մոռացել է նրանց հանուն սիրեկանի: Կլիտեմնեստրեն իր ն էգիսթոսի իշխանությունը ապահովելու նպատակով էլեկտրային ամուսնացնում է մի ավտուրգի /գյուղական աշխատողի/ հետ:

էվրիպիդեսը այստեղ հրաժարվում է «ճանաչման տեսարանում» իր նախորդների օգտագործած միամիտ մանրամասնություններից՝ Օրեստեսի մազերի խոպոպից, ոտնահետքից: Օրեստեսը ն էլեկտրան վրեժխնդրության համար չեն գնում թագավորական պալատ, այլ լուր ուղարկելով Կլիտեմնեստրեին էլեկտրայի սկսվող ծննդաբերության մասին, խաբեությամբ նրան կանչել են տալիս ավտուրգի խրճիթը, որտեղ ն սպանում են: Օրեստեսը չարախնդորեն սպանում է էգիսթոսին, սակայն մոր սպանության պահին ահավոր տանջվում է /էսքիլոսի մոտ միայն տատանվում է/, ն երբ էլեկտրան, տեսնելով եղբոր տառապանքները, նախատում է նրան, Օրեստեսը, դեմքը թիկնոցով ծածկելով, ի վերջո հասցնում է սրի մահացու հարվածը: Ողբերգության վերջում հայտնվում են Կլիտեմնեստրեի եղբայրները՝ Դիոսկուրները, ն ներում են շնորհում մայրասապաններին: 4.«Օրեստես» /408 թ./: «էլեկտրայի» շարունակությունն է, պատմում է մոր սպանությունից հետո Օրեստեսի հոգեկան տառապանքների մասին: 5.«Իփիգենիան Ավլիդում» /406 թ./, բեմադրվել է հեղինակի մահից հետո, արժանացել է առաջին մրցանակի: էվրիպիդեսին հաջողվել է բարբարոսական զոհաբերությունը վերածել անձնազոհության սխրանքի: Երբ աստվածները Տրոյական պատերազմից առաջ Ավլիդ նավահանգստում հավաքված հունական զորքին համընթաց քամի ուղարկելու համար պահանջեցին զոհաբերել Ագամեմնոնի դստերը՝ Իֆիգենիային, Ագամեմնոնը ստիպված եղավ նրան Արգոսից հրավիրել Ավլիդ, Աքիլլեսի հետ ամուսնացնելու պատրվակով: Իմանալով իր ժամանելու իրական պատճառը՝ Իֆիգենիան հուսահատության մեջ է ընկնում, ողբում, աղերսում կյանքը չխլել: Նրան պաշտպանում են Աքիլլեսը ն մայրը՝ Կլիտեմնեստրեն, որն անիծում է Ագամեմնոնին, երդվում է վրեժխնդիր լինել: Սակայն լուսաբացին Իֆիգենիան ինքնակամ պատրաստակամություն է հայտնում կյանքը զոհաբերել հանուն հայրենիքի հաղթանակի: Միամիտ, վախեցած աղջնակը դառնում է հերոսական անձնազոհ կերպար: էվրիպիդեսի այս ողբերգության սյուժեն օգտագործել է 2Մ|| դարի ֆրանսիական մեծ կլասիցիստ Ռասինը իր «Իֆիգենիան Ավլիդում» ողբերգության համար: 6. «Իֆիգենիան Տավրիդում» /413 թ./: Գործողությունը կատարվում է տավրերի երկրում, որտեղ հայտնվում է Իֆիգենիան զոհաբերությունից հետո: Կույսերի հովանավոր Արտեմիսը վերջին պահին զոհասեղանը մշուշով էր պատել ն Իֆիգենիային փոխարինել սրբազան եղնիկով: Տավրերի երկիրն այցելողներին Իֆիգենիան պարտավոր էր զոհաբերել Արտեմիսի տաճարում: Այստեղ է

հայտնվում Օրեստեսը, որն ընկերոջ՝ Պիլադի հետ եկել էր փնտրելու Արտեմիսի կուրքը: Կատարվում է ավանդական «ճանաչման տեսարանը», Իֆիգենիան օգնում է եղբորը գտնել կուռքը, նրանք միասին վերադառնում են Հունաստան: 7. «Հերակլես» /423-421թթ./ 8. «Աղերսավորներ» /416 թ./ 9. «Անդրոմաքե» /423-421 թթ./ 10. «Գեկաբե» /423 թ./ 11. «Տրոյուհիներ» /415 թ./ 12. «Հերակլիդներ» /427 թ./ 13. «Փյունիկուհիներ» /410-408 թթ./ 14. «Ալկեստա» /438 թ./ 15. «Հեղինե» /412 թ./ 16. «Իոն» /415 թ./ 17. «Բաքսոսուհիներ» /406 թ./ 18. «Կիկլոպ» /սատիրական դրամա/ Մեդեայի ն Ֆեդրայի կերպարները էվրիպիդեսի հակառակորդները օգտագործեցին «կնատյացի» համբավ ստեղծելու համար: Բայց նրա երկերում նշանակալի տեղ են գրավում նան անձնազոհ հերոսուհիների կերպարները, որոնք իրենց կյանքն են տալիս հարազատներին փրկելու կամ հայրենիքի բարօրության համար: Նրանց թվին է պատկանում «Իֆիգենիան Ավլիդում» ողբերգության հերոսուհին, «Տրոյուհիներ» ողբերգության հերոսուհիները ն ուրիշներ: էվրիպիդեսի ստեղծագործությունը վերջավորեց հին հունական ողբերգությունը: Դիցաբանական սյուժեների մեջ նա հաճախ փոփոխություններ է մտցնում, ի տարբերություն էսքիլոսի ն Սոֆոկլեսի՝ չի հավատում աշխարհը կառավարող բարի ուժերին: Կասկածամտորեն է վերաբերվում պատգամախոսություններին ն գուշակություններին: էվրիպիդեսի ողբերգությունների կառուցվածքում մեծ դեր է խաղում պատահականությունը: Հաճախ օգտագործվում է դրամայի վերջաբանում աստծո հանկարծակի հանդես գալը, որը հայտնի է լատինական “d6ստ 6x ոaօհiոa” անունով /աստված մեքենայից/: Մենախոսությունները ծավալված են, արտացոլում են հերոսի հոգում կատարվող ներքին պայքարը: Լեզուն ավելի պարզ է, քան նախորդներինը: էվրիպիդեսը հին հունական ողբերգության մեջ առաջինն էր, որ նկարագրեց զգացմունքների պայքարը ն ներքին գժտությունը: Ի տարբերություն էսքիլոսի ն Սոֆոկլեսի, էվրիպիդեսը չի ընդունում, այլ քննադատում է միթոսը, խումբը ավելի դրվագային

դեր է խաղում, կերպարները հոգեբանորեն ավելի բարդ են, նրանց հոգում ծավալվող պայքարի արդյունքում հաղթում է ոչ թե պարտքը, այլ կիրքը, ավելի մեծ տեղ է տրվում երաժշտական տարրին: էվրիպիդեսը նշել է երկու ուղղություն, որոնցով ն ընթանում է հետագա հունական դրաման՝ մի կողմից՝ պաթետիկ, ուժեղ, բացառիկ, երբեմն էլ նույնիսկ պաթոլոգիկ կրքերի դրամայի ուղին, մյուս կողմից՝ հասարակ կերպարներով կենցաղային դրամային մոտենալը: Այդպիսի դրաման ըստ անտիկ տերմինոլոգիայի կոչվում էր կատակերգություն:

ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Կոմեդիա /«օոօidia/ նշանակում է «կոմոսի երգ»: «Կոմոսը»՝ անհոգ խրախճանասերների խումբն է, որը խնջույքից հետո շրջում է ն երգեր երգում: Կոմոսի դերը կատակերգության մեջ կատարում է դիմակավորվածների խումբը, որը փառաբանում է, իսկ ավելի հաճախ պախարակում այն անձնավորությանը, որի դեմ է ուղղված կատակերգությունը: Kօո6dia–ն սկիզբ է առնում Դիոնիսոսին նվիրված պտղաբերության տոնակատարությունների երգերից ն խաղերից, բայց Մ դարում դրա մասին վկայում են միայն խմբի զգեստները, որոնք ն որոշում էին կատակերգության անվանումը՝ «Այծեր», «Կրետներ», «Թռչուններ», «Գորտեր» ն այլն: Ի տարբերություն խմբերի մասնակիցների՝ դերասանի զգեստը մինչն |Մ դ. նույնն էր՝ հաստ փոր, հաստ նստուկ ն կաշվե ֆալլոս: Դեմքին դիմակ էր հագնում: Կատակերգության առանձնահատկություններն են՝ 1. Խմբերգը 2. ագոնը՝ /երկու կիսախմբերի վեճը/ 3. պարաբասան՝ խմբերի դիմումը հանդիսատեսին 4. դիմակները՝ /կանաչ, դարչնագույն, դեղին, կարմիր/ 5. «բոմոլոխի» կերպարը՝ /ազնիվ միամիտ մեկը, որը ծաղրում է վաճառականներին, բժիշկներին, ամբոխավարներին/ 6. սյուժեում ընդգրկված խնջույքի, սիրային արկածների, հարսանիքի էպիզոդները 7. եզրափակիչ մասում՝ ջահերով շքերթը 8. Ողբերգության մեջ, ըստ Արիստոտելի, գլխավոր դեր է խաղում վախը ն կարեկցանքը, ինչպես նան «կատարսիսը», այսինքն՝ այն ինքնամաքրումը, որն ապրում է հանդիսատեսը, մոռանալով առօրյա հոգսերը ն հաղորդակցվելով կյանքի վեհ ու դաժան օրենքներին: Կատակերգության ժամանակ հանդիսատեսը

անհոգ ծիծաղում է հերոսների կեղծ տառապանքների վրա: Կատակերգությունը ստեղծվել է գյուղերում ն մեծապես տարբերվում է քաղաքային մշակույթից: Մ|| դ. Սիցիլիայում ստեղծվեց «միմոսը» ՝ ժողովրդական առօրյա կյանքի տեսարանների, ծիծաղելի իրադրությունների, չարաճճի կերպարների ներկայացումը: Ժողովրդական միմոսի հիմքի վրա Սիցիլիայում ստեղծվել էր Սոֆրոնեսի ն Քսենարքոսի արձակ երկխոսության ձն ունեցող գրական միմոսը: Դրա ընդօրինակումներն են Թեոկրիտեսի «Սիրակուզուհիներ» իդիլիան, Պլատոնի որոշ երկխոսությունները: Դրամատիկական ֆաբուլա ունեցող առաջին գրական կատակերգությունն է էպիքարմոսի սիցիլիական կատակերգությունը /520 – 500 թթ./: Նա օգտագործել է ինչպես կենցաղային, այնպես էլ դիցաբանական սյուժեներ: Արիստոտելը հատուկ ընդգծում է էպիքարմոսի նշանակությունը կատակերգության զարգացման ասպարեզում: Եգիպտոսում գտնվել են պապիրուսի վրա գրված հատվածներ, էպիքարմոսի «Ոդիսնսը փախստական» կատակերգությունից, որը հիմնված է Ոդիսնսի Տրոյա թափանցելու մասին Հոմերոսի պատմության վրա, սակայն էպիքարմոսի մոտ Ոդիսնսը կոմիկական կերպար է՝ նա վախկոտ է ն, Տրոյա չհասնելով, թաքնվում է մի փոսում, որտեղ հորինում է հույներին հետագայում պատմած իր արկածները: էպիքարմոսի կենցաղային պիեսներում հայտնվում է «պարասիտի» /ձրիակերի/ կերպարը ն փիլիսոփայական տեսությունների, օրինակ՝ Հերակլիտեսի դիալեկտիկայի «ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ փոփոխվում է» հիմնական դրույթի ծաղրը: էպիքարմոսը չէր օգտագործում երգչախումբը, անտիկ քննադատները նրա պիեսները անվանում էին դրամաներ, քանի որ բացակայում է կոմոսը: Դրանց ծավալը մեծ չէր՝ մոտ 400 տող: Արնմտյան Հունաստանում ստեղծվել են փոքր միմիկական տեսարաններ՝ ֆլիակներ: Հին ատտիկական կատակերգություն: Ամենաբարձր զարգացումը կատակերգությունն ապրել է Ատտիկայում՝ կրելով ողբերգության որոշ ազդեցություն: Հաստատվեցին դերասանների թիվը, բնահատուկ դիմակները, հունվար ամսին անցկացվող «լենեյները» տոնի ժամանակ երեք կոմիկական հեղինակների մրցույթը, ն վերջապես, կատակերգությունը տեղ գտավ Մեծ Դիոնիսականում: Երգչախումբը կազմված էր 24 հոգուց, թռչկոտում էր, կոտրատվում, բուռն ն խելահեղ պարում: Դեկորացիաները չէին փոխվում: Կանանց թույլատրվում էր դերասան լինել: Կատակերգության կառուցվածքն է՝

1. պրոլոգ՝ Տալիային դիմումը, բովանդակության բացատրությունը 2. պարոդ՝ երգչախումբի մուտքը 3. ագոն՝ մրցում, վեճ 4. պարաբասա՝ դիմումը հանդիսատեսին, կազմված էր երկու մասից՝ առաջինում խմբերգը հայցում էր հանդիսատեսի բարեհաճությունը, երկրորդը՝ բաժանվում էր չորս մասի՝ ա. օդա՝ առաջին կիսախմբի լիրիկական երգը բ. էպիռեմա՝ առաջին կիսախմբի առաջնորդի մենախոսությունը գ. անտօդա՝ երկրորդ կիսախմբի լիրիկական երգը դ. անտէպիռեմա՝ երկրորդ կիսախմբի առաջնորդի մենախոսությունը 5.էպիսոդիների ն ստասիմների հերթագայությունը 6.էքսոդ՝ պարող ն երգող երգչախումբի ելքը: Ատտիկական կատակերգությունն ուներ քաղաքական ն մերկացուցիչ բնույթ: Նրա առանձնահատկություններն են՝ առանձին անձանց ծաղրելու ազատությունը, ծաղրածուական տարրերը, գռեհիկ արտահայտությունները, զգեստների խայտաբղետությունը: Առաջին ագոնը Մեծ Դիոնիսականի ժամանակ տեղի ունեցավ 486 թ., ելույթ ունեցան երեք կամ հինգ հեղինակ, ներկայացնելով մեկական կատակերգություն:

ԱՐԻՍՏՈՖԱՆ /450 – 384 թթ./

Արիստոֆանի 44 կատակերգությունից պահպանվել է 11-ը: Նրա բարձր գեղարվեստական արժեք ունեցող կատակերգությունները հանդիսանում են դարաշրջանի քաղաքական ն պատմամշակութային կյանքի մասին տեղեկությունների աղբյուր: Արիստոֆանը արտահայտում է գյուղացիության տրամադրությունները՝ դժգոհությունը պատերազմից, իշխող դեմոկրատական կուսակցության հարձակվողական քաղաքականությունից: 1.«Աքարնանիացիներ» /425 թ., առաջին մրցանակ/՝ հակապատերազմական թեմայով: 2. «Հեծյալներ» /424 թ., առաջին մրցանակ/: Ուղղված է դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ Կլեոնի դեմ, այն էլ նրա ժողովրդականության շրջանում՝ սպարտացիներին ջախջախելուց անմիջապես հետո: Կլեոնի հակառակորդն էր «հեծյալների» արիստոկրատական կուսակցությունը: Գործողությունը կատարվում է խուլ ծերունի Դեմոսի /ժողովուրդ/ տան առաջ: Դեմոսը իր տան կա66

ռավարումը վստահել է Կաշեգործին /Կլեոնի հոր մասնագիտությունը/: Պրոլոգում երկու ստրուկ՝ Նիկիոսը ն Դեմոսթենոսը /Պելոպոնեսյան պատերազմին մասնակցած զորավարների անուններն են/, որոշում են գողանալ Կաշեգործի գուշակին, որը հայտնում է, որ Կաշեգործը պետք է իշխանությունը զիջի ավելի «ցածր» մասնագիտության ներկայացուցչի՝ Երշիկագործին: Խմբերգը բաժանվում է երկու մասի ն սկսվում է ագոնը: Կաշեգործն ու Երշիկագործը քծնում են Դեմոսին, Երշիկագործը կերակրում է նրան Կաշեգործից գողացած նապաստակով ն Դեմոսը նրան է հաղթող ճանաչում: Երշիկագործը Դեմոսին եփում է եռման ջրի մեջ, այսպիսով նրան վերադարձնելով երիտասարդությունը: Վերջում գալիս են 30-ամյա խաղաղությունը մարմնավորող ուրախ գեղեցկուհիներ: Սկսվում է անսանձ ուրախությունը: Արիստոֆանը ստիպված եղավ խաղալ Կլեոնի դերը, քանի որ նշանակված դերասանը վախեցավ հանդիսոատեսների ծեծից: 3. «Ամպեր» /երրորդ մրցանակ/: Ծաղրի է ենթարկվում Սոկրատեսը, սոփեստությունը, կեղծ իմաստությունը ն վեճերում խաբեության հմտությունը: Գյուղացի Ստրեպսիադեսի որդի Ֆիդիպիդեսը խճճվել է պարտքերի մեջ, պարտքատերերը պահանջում են իրենց գումարները: Փրկելու համար անառակ որդու պատճառով վտանգված հարստությունը` Ստրեպսիադեսը որոշում է գնալ Սոկրատեսի «դպրոցը», որտեղ սովորեցնում են «թույլը ուժեղ դարձնել, սուտը` ճշմարտություն»՝

Ասում են, որ էդ խելք ծախողները Երկու տեսակ խոսք ունեն՝ սուտ ն ճշմարիտ: Սուտ ասելով ամեն մարդ, ամեն տեղ ն միշտ Կհաղթանակի, թեկուզ ն գլխովին անարդար լինի: Ուրեմն, եթե սուտ ասելը սովորես, Բոլոր պարտքերից, որի պատճառը դու ես միայն, Ես նույնիսկ մի գրոշ էլ չեմ տա: Իրական Սոկրատեսը ամբողջ ժամանակն անցկացնում էր Աթենքի հրապարակում, բայց Արիստոֆանի մոտ նա նստած է մի զամբյուղում, որը ճոճվում է ամպերի մեջ: Սոկրատեսի ուսմունքից հիասթափվելով /աշակերտներից մեկը պարզում էր, թե մոծակն իր մարմնի որ մասում է տզզում, մյուսը` չափում էր լուի թռիչքների երկարությունը/ ն ոչինչ չհասկանալով` Ստրեպսիադեսը հուսահատված վերադառնում է տուն: Ֆիդիպիդեսը որոշում է, որ ինքը ծանոթանա Սոկրատեսի ուսմունքին ն արագորեն տիրապետում է բոլոր անհրաժեշտ խորամանկություններին, բայց սոփեստական արվես67

տը ուղղում է հոր դեմ ն գազազած ծերուկը հրդեհում է Սոկրատեսի «իմաստնարանը»: 4.«Կրետներ» /422 թ./: Ծաղրի է ենթարկում դատական համակարգը: 5.«Խաղաղություն» /421 թ.,երկրորդ մրցանակ/: Գովերգում է Նիկիոսի խաղաղության կնքումը: 6.«Թռչյուններ» /414 թ./: Երկու ծեր աթենացիներ ուղնորվում են երջանկության երկիրը փնտրելու, դիմում են հոպոպին, որին առաջարկում են ստեղծել թռչունների քաղաք: Այն, գտնվելով երկրի ն երկնքի միջն, ծնկի է բերելու ն’ մարդկությանը, ն’ աստվածներին: Ի վերջո աթենացիներից մեկն ամուսնանում է Զնսի դստեր հետ, ն հաշտություն է կնքվում: 7.«Լիսիստրատե» /411 թ./: Աթենքի ն Սպարտայի կանայք հոգնել են ամուսինների վարած Պելոպոնեսյան պատերազմից: Աթենացի Լիսիստրատեն /պատերազմ դադարեցնող/ առաջարկում է կանանց չկենակցել տղամարդկանց հետ, մինչն որ նրանք չդադարեցնեն պատերազմը: Շուտով հաստատվում է խաղաղություն: 8.«Կանայք Ֆեսմոֆորիներ տոնելիս» /411 թ./: Կատակերգությունը ուղղված է էվրիպիդեսի դեմ: 9.«Գորտեր» /405թ. առաջին մրցանակ/: Պիեսում ծաղրի է ենթարկվում էվրիպիդեսը: Դիոնիսոսը, մտահոգված ողբերգության բեմի դատարկությամբ, էվրիպիդեսի ն Սոֆոկլեսի 406 թ. մահվանից հետո ուղնորվում է դեպի մեռյալների արքայություն իր սիրեցյալ էվրիպիդեսին դուրս բերելու համար: Գորտերի զգեստներ հագած խումբը ուղեկցում է Դիոնիսոսի նավակը: Հասնելով ստորերկրյա աշխարհը՝ Դիոնիսոսը մրցում է կազմակերպում էսքիլոսի ն էվրիպիդեսի միջն՝ էսքիլոս

Փոքրիկներին բարություն ն ուղի է ուսուցանում ուսուցիչը, իսկ հասակավորներին ուսուցանում են պոետները: Մենք գեղեցիկի մասին միշտ պետք է խոսենք: Ինքը՝անհրաժեշտությունը հրամայում է մեզ վեհ մտքերին ն գործերին վեհ լեզու տալ: էվրիպիդես

Ես խոսել եմ պարզ, սովորական ն տնային բաների մասին: Ինձ ստուգել կարող է ամեն ոք: Ես չեմ խաբել, չեմ պոռոտախոսել, Չեմ փքվել հնդուհավի նման, չեմ խաբել քաղաքացիներին…

Հմտորեն սովորեցրել եմ նրանց, Ցույց տվել կյանքի օրինակ, Պոեզիայի մեջ ներդրել գիտություն Եվ առողջ դատողություն: Այժմ ամենքն Ընդունակ են դատել ամեն բանի մասին Թե պետության մեջ, թե տանը: էսքիլոսը հաղթում է ն Դիոնիսոսը նրան է երկիր տանում: 10.Օրենսդիր կանայք /392 թ.առաջին մրցանակ/: Ծաղրի են ենթարկվում պետության մասին տարբեր ուսմունքները, հատկապես Պլատոնի «Պետության» դրույթները /քաղաքացիների բաժանումը երեք դասի՝ արհեստավորների, զինվորների ն փիլիսոփաների, մասնավոր սեփականության ն ընտանիքի վերացումը ն այլն/: Կատակերգության մեջ կանայք զավթում են իշխանությունը ն հռչակում են ամուսինների ընդհանրություն: 11.«Հարստություն» /388 թ./: Աղքատ Քրեմիլը գերի է վերցնում հարստության աստված Պլուտոսին, բուժում է նրա կուրությունը, ն աղքատ մարդիկ սկսում են ապրել լիության մեջ, իսկ բանսարկուն ն հարուստ պառավը, որը փողով երիտասարդ սիրեկան էր պահում, սնանկանում են: Ագոնում ելույթ է ունենում Աղքատությունը ն ապացուցում է, որ ո’չ թե հարստությունն ու անբանությունը, այլ կարիքն ու աշխատանքն են հանդիսանում մշակույթի աղբյուրները: Աղքատությունը տալիս է բոլոր ուտոպիաների համար մահացու հարցը. «Իսկ ո՞վ է աշխատելու, եթե բոլորը հարուստ լինեն»: Մշտական պատասխանն է՝ ստրուկները: Բայց «ո՞վ է նրանց վաճառելու»: Պատասխան չկա: «Դու ինձ չես համոզի, նույնիսկ եթե համոզես», բացականչում է Քրեմիլը ն վռնդում է Աղքատությանը: Սնանկանում են նան աստվածները, քանի որ մարդիկ նրանց զոհեր չեն մատուցում: Հերմեսը ն նույնիսկ Զնսը ստիպված իջնում են Օլիմպոսից ն դառնում են Քրեմիլի ստրուկները: Արիստոֆանի կատակերգությունների ոճը չափազանց արտահայտիչ է, լեզուն քաղաքային՝ ատտիկական, բայց կենդանի ն պարզ, երբեմն գռեհկացված: Հետագայում ատտիկական կատակերգության քաղաքական բնույթը վերացավ, երգեցիկ խմբի դերը թուլացավ, զարգացավ կենցաղային ն սիրային կատակերգությունը, որը |Մ դարում կոչվեց «նոր ատտիկական»: Արիստոֆանի ստեղծագործությունը եզրափակում է հունական մշակույթի պատմության ամենափայլուն դարաշրջաններից մեկը: Այն տալիս է Աթենքում դեմոկրատիայի ճգնաժամի ժամանակաշրջանի քաղաքական ն մշակութային վիճակի համարձակ, երգիծական պատկերը:

Մ - |Մ ԴԱՐԵՐԻ ԱՐՁԱԿԸ

Պատմագրություն: |Մ դարում, դեմոկրատիայի պայմաններում, զարգանում է դատավարական, քաղաքական ն էպիդիկտիկ /հանդիսավոր/ ճարտասանությունը, հունական հռետորական արվեստը /րիտորիկա/, այսինքն՝ ճարտասանության ն համոզիչ փաստարկման արվեստը, ինչպես նան քաղաքականության ն էթիկայի հիմքերի մատչելի շարադրումը: Հռետորական կրթությունը մատչելի էր միայն բարձր խավին: Ստեղծվեց նոր ժանր՝ գեղարվեստական ճառ, ինչպես նան գեղարվեստափիլիսոփայական շարադրանքի գրավոր ձն՝ փիլիսոփայական երկխոսություն: Ամենանշանավոր հռետորներն են՝ Լիսիուսը /դատավարական/, Իսոկրատեսը /հռետորության ուսուցիչ/ ն Դեմոսֆենը՝ Իսոկրատեսի հակառակորդը, հայտնի «Պանեգիրիկի» հեղինակը: Ժամանակակիցների վկայությամբ նա իր կակազելը հաղթահարեց բերանում քարեր պահած ճառեր արտասանելով: Գեղարվեստական պատմագրության առաջին ներկայացուցիչն է Հերոդոտը /484-425 թթ./: Ծնվել է Գալիկառնասում: Նրա աշխատությունը կոչվում է «Պատմություն»: Բաղկացած է իննը գրքից, ըստ Մուսաների թվի: Առաջին չորս գրքում շարադրվում է Պարսկաստանի, Ասորեստանի, Եգիպտոսի, Սկիֆիայի ն Հայաստանի, իսկ 5-9–ում` հունապարսկական պատերազմների պատմությունը: ||- Ֆուկիտիդեսը Աթենքից /460 – 399 թթ./: Իր պատմության ութ գրքերում շարադրել է Պելոպոնեսյան պատերազմը, նշելով ստրուկների մասնակցությունը: ||| – Քսենոֆոնտը /430 – 354 թթ./: Ավելի մակերեսային պատմագիր է, մասնակցել է պարսից արքա Արտաքսերքսեսի դեմ Կիռոս Կրտսերի 401 թ.արշավանքին: Հույների տաս հազարանոց զորքի հետ Բաբելոնից Քրդստանով ն Հայաստանի սարերով նահանջել է դեպի Տրապիզոն: Քսենոֆոնտի աշխատություններն են՝ «Անաբասիսը», անավարտ «Հելլենիկան» ն «Կիրոպեդիան»: Փիլիսոփայություն. Պլատոնը /427–347 թթ./ հին արիստոկրատական տոհմից է, կալոգակատիայի, այսինքն՝ ֆիզիկական ն բարոյական գեղեցկության զուգակցության կրող, դրամատուրգ, պոետ, երաժիշտ, նկարիչ, ատլետ: Նրա ուսուցիչն էր Սոկրատեսը՝ համեստ հագնված, ոտաբոբիկ, միշտ ընկերներով ն աշակերտներով շրջապատված: Սոկրատեսը երբեք ոչինչ չի գրել, հարցեր է տվել ն պատասխանել: Պլատոնը նրան հանդիպեց 407 թ. ն մոռացավ բոլոր իր զբաղմունքները, բացի փիլիսոփայությունից: 399 թ.

ավանդական կրոնի քննադատության ն երիտասարդության վրա վնասաբեր ազդեցության համար, իշխանությունների հրամանով, Սոկրատեսը ինքնասպան եղավ /թույն խմեց/: Երիտասարդ Պլատոնը, շատ ազդված ուսուցչի մահից, Սոկրատեսին դարձնում է իր բոլոր ստեղծագործությունների /բացի «Օրենքներից»/ հերոսը: Պլատոնը Աթենքում հիմնեց փիլիսոփայական դպրոց՝ Ակադեմիա /հերոս Ակադեմի պուրակում/: Պլատոնի փիլիսոփայությունը օբյեկտիվ իդեալիզմի առաջին ուսմունքն է, գեղեցիկի նրա փնտրումը՝ առաջին էսթետիկան: Միայն կորցնելով բանականությունը, ընկնելով խենթության /ոaոia/ մեջ, պոետը կարող է ըմբռնել իդեալական գեղեցկությունը, դառնալ ստեղծագործող: Գեղեցկության բարձրագույն մարմնավորումը՝ տիեզերքն է: Մարդը ձգտում է այդ բարձրագույն գեղեցկության ն ներդաշնակության ն այդ ձգտումը Պլատոնն անվանում է էրոս: Պլատոնի ստեղծագործությունների ձնը՝ երկխոսությունն է: Հաճախ օգտագործվում է ճառը /«խնջույք»/: Ոճը բազմազան է՝ հումոր, երգիծանք /«Իոն»,«Պրոտագոր»/, դրամատիկ իրադարձություններ, ողբերգականություն /Սոկրատի դատապարտությունը «Ապոլոգիայում»/: Իր ստեղծագործություններում Պլատոնը նկարագրում է իր բանտարկությունը /«Կրիտոնում»/, կնոջ ն ընկերների հրաժեշտը, վերջին զրույցը, կապանքների հանումը, աշակերտների վիշտը, թույնով թասը, թույնի ազդեցության սառնասիրտ դիտումը, վերջին խոսքը մահից առաջ /«Ֆեդոնում»/: Արիստոտելը /384 –322 թթ./ Քսան տարի եղել է Պլատոնի աշակերտը, երեք տարի /342-339 թթ./ Ալեքսանդր Մակեդոնացու դաստիարակը: 335 թվականին Աթենքում հիմնել է իր դպրոցը` Լիկեյը: Արիստոտելի ամենահայտնի ստեղծագործությունը՝ «Պոետիկան» /«կատարսիսի» տեսությամբ/, ոչ ծավալուն, բայց շատ բովանդակալից է: Հատկապես կարնոր է «Պոետիկայի» 6-րդ գլուխը՝ ողբերգության մասին ուսմունքը: Արիստոտելին են վերագրում երեք միասնությունների օրենքը /որը առաջին անգամ ձնակերպել է իտալացի Կաստելվետրոն 1570 թ./, բայց իրականում նա պահանջում էր միայն գործողության ն ժամանակի միասնությունը: Ողբերգության մեջ գլխավորն են ֆաբուլան ն բնավորությունները: Ֆաբուլայում պետք է անպայման լինեն պերիպետիներ /իրադարձությունների անցումը հակառակին՝ երջանկությունից դժբախտությանը, կատակերգության դեպքում՝ հակառակը/: Բնավորությունները պետք է լինեն վեհ ու ազնիվ: Ի տարբերություն Պլատոնի, Արիստոտելը գեղեցիկը տեսնում է իրերի բուն ձնի ն նրանց տեղադրման մեջ: Արվեստը նա համարել է բնության ն գոյի ստեղծագործական ընդօրինակում

/ոiո6տiտ/: Արիստոտելի մյուս հայտնի ստեղծագործությունը՝ «Ռիտորիկան» բաղկացած է երեք գրքից ն նվիրված է հռետորության արվեստին, որը ներկայացվում է որպես համոզելու արվեստ ն հիմնվում է դիալեկտիկայի վրա: Արիստոտելը եղել է նան բնագիտության ուսուցիչ: Նրա “Օ6 aոiոaliԵստ” աշխատությունը պարունակում է կենդանիների մոտ 500 ձնի նկարագրություն:

ՀԵԼԼԵՆԻԶՄ

Պոլիսի քայքայման հետ նկատվեց միապետության ն զինվորական դիկտատուրայի ձգտում: Թուլանում է ավանդական կրոնը, շարքային հույնի համար բարձրագույն ուժ է դառնում հաջողության, փոփոխական երջանկության աստվածուհի Տիքեն /հռոմեական Ֆորտունան/: Արվեստը կորցնում է ժողովրդականությունն ու վիթխարակերտությունը: ճարտարապետության մեջ գերիշխող է դառնում մասնավոր պատվերը, հարուստների համար շքեղ տների կառուցումը: Աթենքը փորձեց նվաճել Սիցիլիան, Սպարտան, դիմեց պարսից արքա Դարեհի օգնությանը: Նրա խորհրդականն էր աթենացի Ալկվիվիադեսը, որը ծառայում էր Սպարտային, բայց ուզում էր վերադառնալ Աթենք: Ալկվիվիադեսի դավաճանության շնորհիվ 395-387 թթ. Կորինթական պատերազմում Աթենքը հաղթեց, Սպարտան պարտվեց, արդյունքում՝ Հունաստանը մասնատվեց: Հունաստանի կենտրոնացումը սկսվեց Մակեդոնիայից, որի արքան՝ միակնանի Ֆիլիպը, տարբեր քաղաքական, ռազմական ուղիներով, նյութական ն բարոյական աջակցությամբ ն կաշառումով, իրեն էր ենթարկում Հունաստանի մարզերը: 338 թ. Հունաստանում հաստատվեց մակեդոնական գերիշխանությունը՝ Խերոնեի ճակատամարտում Ֆիլիպը հաղթեց Դեմոսֆենի ստեղծած հունական դաշնակցային զորքը, նույն թվականին հրավիրեց համահունական վեհաժողով, որտեղ իրեն հայտարարեց ո’չ թե բասիլնս /՝թագավոր/, այլ՝ գեգեմոն /առաջնորդ/: Նա բաժանվում է Դեմետրայի հիասքանչ քրմուհուց՝ Ալեքսանդրի մորից, ամուսնանում է երիտասարդ Կլեոպատրայի հետ ն մահանում 336 թվին: Մակեդոնիայի թագավոր է դառնում նրա կաղ որդին՝ քսանամյա

Մի անգամ նա գրել է, որ ճանճը ունի ութ թաթիկ: Արիստոտելի հեղինակությունը այնքան բարձր էր, որ մոտ 2 հազար տարի այդ փաստը ոչ ոք չի ստուգել ն միայն 2Մ|| դարում պարզվեց, որ ճանճը ունի վեց թաթիկ:

Ալեքսանդրը: Տաղանդավոր, փառասեր, արդար ն փայլուն կրթություն ստացած այս զորավարը թագավորության տասնմեկ տարիների ընթացքում իրեն ենթարկեց հսկայական նոր տարածքներ՝ ընդհուպ Նեղոսի ն Սն ծովի ափերը: Նրա պետությունը ընդգրկում էր Հունաստանը, Սիրիան, Պերգամը ն Եգիպտոսը, նա նվաճեց Պարսկաստանը, ն իր հայտնի Բուցեֆալ անունով նժույգով հասավ Հնդկաստան: Պարսկական ազնվականության բարեհաճությունը շահելու համար նա կնության է առել բակտրիացի կուսակալի դստերը՝ Ռոկսանային: 333 թվականին, ճակատամարտի ժամանակ պարսից արքա Դարեհ ||| դիմեց փախուստի՝ ճամբարում թողնելով իր աղեղը, կառքը, կնոջը, մորը, դուստրերին ն հարեմը: Ալեքսանդրը նրանց պատվով վերադարձրեց: Տասնմեկ տարում Ալեքսանդրը կառուցեց 70 քաղաք, որոնք կրում էին իր անունը: Նոր հսկայական պետության մայրաքաղաքը դարձավ Եգիպտոսում հիմնված Ալեքսանդրիան: Հնդկական արշավանքի նախօրեին Ալեքսանդրը մահացավ: Անմիջապես սկսվեց նրա դիդադոխների /զորավարների/ պայքարը տարածքների համար: Եգիպտոսին տիրացավ Պտղոմեոսը /Պտոլեմեյը/, Սիրիային՝ Սելնկը, Մակեդոնիային ն Հունաստանին՝ Անտիպատրը: /Որոշ ժամանակ իշխանությունը պատկանում էր ավագ դիադոխին՝ Պերդիկկային, որը կառավարում էր Ալեքսանդրի անչափահաս որդու անունից/: Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Պարսկաստանի նվաճու5 մից /334-330 թթ./ մինչն Հռոմի՝ Հունաստանի նվաճումը ընկած դարաշրջանը կոչվում է հելլենիզմ: Այդ տերմինը, որն առաջարկել է ակադեմիկոս Դրոյզենը 1833 թ.՝ միակողմանի է, քանի որ ենթադրում է միայն հունական մշակույթի տարածվելը ն ներգործությունը Արնելքի մշակույթի վրա, բայց ոչ պակաս նշանակություն ունեցավ ն հակառակ ազդեցությունը: Այսպիսով՝ հելլենիզմ տերմինով կոչվում է մ.թ.ա.||| – | դարերի ընդհանուր՝ հունաարնելյան մշակութային դարաշրջանը: Հասարակության լուսավորյալ մասը խոսում էր նոր հունարենով՝ կոյնեով‘: Նախքան գրերի գյուտը Հայաստանում պետական լեզուն կոյնեն է հանդիսացել: Հայերը կրթություն էին ստանում Աթենքում ն Ալեքսանդրիայում: Հայկական դրամների վրա գրվում

Մակեդոնիան՝ 148 թ., Պերգամը՝ 133 թ., Սիրիան՝ 64 թ. ն, վերջապես, Եգիպտոսը՝ 31 – 30 թթ:

էր հունական տառերով, հայկական այբուբենը Մ դարում դասավորվել է հունարենի կարգով: Ստրուկների աշխատանքը իդեալական պայմաններ էր ստեղծում ազատ քաղաքացիների ստեղծագործ աշխատանքի համար: Բոլոր ասպարեզներում նկատվում էր հսկայական ծաղկունք: Գիտության մեջ Արիստարքոս Սամոսացին ստեղծում է արեգակնակենտրոն տեսությունը, որը մոռացության մատնվեց մինչն 2Մ| դ. Կոպեռնիկոսի հայտնագործությունը: Ստեղծվում են Եվկլիդեսի երկրաչափությունը, Արքիմեդեսի տեսական մեխանիկան, Թրակիացի Դիոնիսիուսի քերականությունը, կազմվում են առաջին գլոսսարիները /բառարանները/, ||| դարում Սիրակուզում կառուցվում է առաջին աստղադիտարանը, աշխարհագրագետ էրատոսֆենը չափում է երկրի շրջանագիծը, ինչի ճշգրտությունը հաստատվել է 2Մ դ.՝ Վասկո դա Գամայի շուրջերկրյա ճանապարհորդության ժամանակ: Բժշկության մեջ թույլատրվեց դիակների հերձումը: Պտղոմեոսի ստեղծած Մուսեյում /մուսաների տաճարում/ հավաքված էր կես միլիոն գիրք /հանրահայտ Ալեքսանդրյան գրադարանը, որը հրկիզվեց 47 թ. Հուլիոս Կեսարի օրոք/: Անտոնիուսը Ալեքսանդրիա տեղափոխեց Պերգամի հարուստ գրադարանը: Մուսեյը նան բոլոր հունական գիտնականների աշխատավայրն էր: Նրանց տարեկան վարձատրումը կատարվում էր թագավորական գանձարանից: Արվեստի բնագավառում ստեղծվել է աշխարհի երեք հրաշալիք՝ Մավսոլեյը /Մավսոլ թագավորի քառակուսի մարմարե դամբարանը/, Ռոդոսի կոլոսսը /Գելիոս աստծո ոսկեպատ արձանը Ռոդոս կղզում/ ն Ալեքսանդրիայի փարոսը: Ոմն Հերոստրատի ձեռքով մի գիշերվա ընթացքում իսպառ այրվեց Արտեմիսի տաճարը էֆեսում: Դաժան խոշտանգումների ենթարկված Հերոստրատը խոստովանեց, որ ուզում էր անմահացնել իր անունը: Որպես պատիժ արգելվեց արտասանել այդ անունը, սակայն Հերոստրատի անունը հիշվեց: Հելլենիզմի դարաշրջանում գոյություն ուներ չորս փիլիսոփայական դպրոց՝ էպիկուրեիզմ. փիլիսոփա էպիկուրը էպիկուրը Աթենքի մոտ այգի ուներ, որտեղ ն համախմբում էր աշակերտներին: Դպրոցը հայտնի էր «էպիկուրի այգի» անունով, կանայք ն ստրուկները այնտեղ հավասար իրավունքներ ունեին: էպիկուրը մատերիալիստ էր, ատոմիստիկ թեորիայի հիմնադիր: Մարդկային կյանքի նպատակը երջանկությունն է, բարձրագույն նպատակը՝ ատարաքսիան /անվրդովություն/, այսինքն՝ տանջանքի բացակայությունը, հաճույքը, անխռով կյանքը, մահից չվախենալը: էպիկուրի

ուսմունքը գռեհկացվել է հակառակորդների կողմից՝ նրան վերագրել են հաճույքներով լի կյանքի ձգտում, բայց նա նկատի ուներ ոչ թե անառակների զգայական հաճույքները, այլ մարմնային տառապանքներից ն հոգեկան հուզմունքներից զերծ լինելը: Ստոյիցիզմ. հիմնադիր Զենոնի դպրոցը գտնվում էր «Բազմագույն ստոյայում» /սյունասրահում/, այստեղից ն անունը: Ստոյիկների գերագույն իդեալը հանդիսանում է առաքինությունը, հաճույքը չի կարող լինել մարդկային կյանքի նպատակը: Իմաստունը պետք է ունենա ուժեղ կամք ն իմացություն, անկիրք ն անտարբեր լինի, ցավը ն ընդհանրապես ֆիզիկական տանջանքներն ու հաճույքները չպետք է որոշեն իմաստունի վարքը, կյանքը զոհաբերելով կարելի է փրկվել տառապանքից: Ուստի պետք է հրաժարվել կրքերից, լինել արի, միատեսակ հանգստությամբ տանել կյանքի ն’ ձախողությունները, ն’ հաջողությունները, չվախենալ մահից: Ստոյիկներին է վերագրվում «լոգիկա» բառի հորինումը: Սկեպտիցիզմ. ըստ դպրոցի առաջնորդ՝ Պիրհոննի՝ Պիրհոննի՝ զգացության միջոցով մեր ձեռք բերած ըմբռնումները հարաբերական են, ուստի գոյություն չունի ո’չ լավը, ո’չ վատը, ո’չ արդարացին, ո’չ անարդարացին՝ ամեն ինչ ենթակա է կասկածանքի: Ոչ մի բանի մասին չպետք է վստահորեն արտահայտվել: Կինիզմ /ցինիզմ/. փիլիսոփայության հիմնադիր Դիոգենեսին /որն, ըստ առասպելի, ապրել է տակառում/, անվանել են «Կինիկոս» /կծող շուն/: Կինիկները գերադասում են հոգնորը մարմնականից, քարոզում են հրաժարվել մարդկային քաղաքակրթությունից, ամուսնությունից, կրոնից, ն վերադառնալ բնական պարզ կյանքին: Սոկրատեսի աշակերտներից մեկը ասել է Դիոգենեսին. «Եթե դու սովորեիր շողոքորթել, ստիպված չէիր լինի սնվել ոսպե ապուրով»: «Եթե դու սովորեիր բավարարվել ոսպե ապուրով,- պատասխանել է Դիոգենեսը,- ստիպված չէիր լինի շողոքորթել»: Ըստ առասպելի՝ նույնիսկ Ալեքսանդր Մակեդոնացին է հիացել Դիոգենեսի փիլիսոփայությամբ: Ժողովրդական կրոնը զգալիորեն թուլանում է, նկատվում է հունական ն արնելյան աստվածությունների միացումը, այսինքն ստեղծվում է սինկրետիկ կրոն, օրինակ՝ Դեմետրան նույնանում է եգիպտական Իզիդայի, Դիոնիսոսը՝ Օզիրիսի հետ: Հունաստանում կառուցվում են արնի տաճարներ՝ էքֆրասիներ: Գրականության մեջ, ի տարբերություն ճարտարապետության վեհակերտության, նկատվում է հիմնախնդիրների նեղացում, հետաքրքրություն՝ «փոքր» մարդու ճակատագրի նկատմամբ, թեմատիկան դառնում է բացառապես կենցաղային: Գրականության

հիմնական ժանրերն են՝ նոր ատտիկական կատակերգությունը, ալեքսանդրյան պոեզիան ն հելլենիստական արձակը:

ՆՈՐ ԱՏՏԻԿԱԿԱՆ ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Նոր ատտիկական կատակերգության անվանումը հակադրում է «նոր» կատակերգությունը «հին», արիստոֆանյան ատտիկական կատակերգությանը: Հասարակության ճաշակի համաձայն |Մ դ. կատակերգությունը արծարծում է սիրո ն ընտանեկան հարաբերությունների թեման: Կատակերգությունը բաղկացած էր հինգ գործողությունից, որոնց միջն ելույթ էր ունենում երգչախումբը, որը գործողությունից դուրս էր մնում ն որի երգերի տեքստը սովորաբար չէր մտնում կատակերգության տեքստի մեջ: Ողբերգության ն կատակերգության տարբերությունը որոշվում էր դերերի բնույթով: Ողբերգության մեջ, որտեղ ըստ Արիստոտելի ներկայացվում են «հերոսական ճակատագրի փոփոխականությունները»՝ հերոսները աստվածներ, թագավորներ, զորավարներ են: Եթե դրամայի հերոսները հասարակ մարդիկ են, առօրյա զգացմունքներով, դա՝ կատակերգություն է, նույնիսկ եթե չկա հումոր, երգիծանք, պարոդիա, ծիծաղ: Ավարտը պիտի լինի բարեհաջող, երբեմն՝ նույնիսկ հուզիչ: Սյուժեները բավականին միատեսակ են՝ վաղուց կորցրած զավակի ճանաչումը, երիտասարդ զույգի փոխադարձ սերը բազմաթիվ, բայց հաղթահարվող արգելքներով ն այլն: Հին Հունաստանում սիրով ամուսնությունը հազվադեպ երնույթ էր՝ կինը ընտանիքի հավասարաիրավ անդամ չէր, հարսնացուի համար տրվում էր գլխագին, հաճախ ցուլերով /մինչն 100/, ընտանիքում ծնվող աղջիկներին անվանվում էին «ցուլ բերող»: Սյուժեում կարնորագույն դեր էր խաղում պատահականությունը: Սյուժեների միատեսակությանը համապատասխանում էր դիմակների միատեսակությանը՝ մի երիտասարդ, օրիորդ կամ հետերա, կավատ կամ կավատուհի, ծեր հայրեր, աղախին կամ դայակ, պարասիտ, խոհարար: Պարասիտի ն հետերայի կերպարները նոր էին գրականության մեջ: Հետերաները մեծ դեր էին խաղում հասարակության, հատկապես կրթված տղամարդկանց կյանքում: Պտոլեմեի մայրը՝ Արսինոյան, Ֆիլիպ Մակեդոնացու սիրուհին, հետերա է եղել: Կավատները գնում էին 6 – 8 տարեկան գեղեցիկ աղջիկներ ն մեծ գումարներ էին ծախսում նրանց կրթության վրա: Հետերաները պետք է իմանային տարբեր գործիքներ նվագել, բանաստեղծություններ գրել, պարել, երգել, գիտության տարբեր ոլորտներից տեղյակ լինել ն տիրապետել սիրո արվեստին: Հետերայի տան

մուտքի մոտ գրվում էր երեք տառ՝ օմեգա, քսի, էպսիլիոն ն հետերայի անունը: Նրան առաջարկում էին դրամ /տալանտ/, բայց նա իրավունք ուներ մերժել, չստորագրելով ժամադրության առաջարկը: Հետերաները գեղեցիկ էին, շքեղ էին հագնվում, կարող էին կրել պերիսցելիդներ՝ ոտքի ապարանջան: Ի տարբերություն ամուսնացած պատվարժան կանանց, հետերաների մազերը կարճ պիտի կտրված լինեին: Պարասիտը՝ ազատ քաղաքացու կերպար է, որը չի ուզում աշխատել, շողոքորթելով հարուստ քաղաքացիներին՝ ապրում է նրանց նպաստներով: Նոր ատտիկական կատակերգության առաջին հեղինակն է Ֆիլեմոնը, որի 97 կատակերգություններում արդեն չկա երգչախումբ, սյուժեն՝ ընտանեկան է: Երկրորդ հեղինակը Մենանդրոսն է /342 – 292 թթ./, ում վերագրվում է մոտ 100 կատակերգություն: Եղել է զինվոր, ճակատագիրը նման է էվրիպիդեսին: 1905 թ. Եգիպտոսում գտնվել են Մենանդրոսի կատակերգությունների ձեռագրերով պապիրուսներ: Եղել է էպիկուրի հասակակիցը, մերժել է Պտոլեմեի Ալեքսանդրիա տեղափոխվելու առաջարկը: Պահպանվել է նրա երեք կատակերգությունները՝ «Միջնորդ դատարանը» /2/3-ով/, «Կտրած ծամը» /1/2-ով/ ն «Մարդատյացը» /ամբողջովին/: «Միջնորդ դատարանը». Երիտասարդ Խարիսիոսը տոնախմբության ժամանակ հարբած վիճակում բռնաբարում է Պամֆիլային ն կորցնում մատանին: Հետագայում, չճանաչելով Պամֆիլային, նրան կնության է առնում: Հինգ ամիս անց, Խարիսիոսի բացակայության ժամանակ, Պամֆիլան ծննդաբերում է, երեխայի բարուրի մեջ դնում նրա հոր մատանին ն տալիս է մի ստրուկի, որը նորածնին թողնում է անտառում: Խարիսիոսը, իմանալով կնոջ անհավատարմության մասին, հիասթափվում է ն վերադառնում նախկին սիրուհու՝ Գաբրոտոնոն անունով հետերայի մոտ, որտեղ ն երկար արկածներից հետո հայտնվում է Պամֆիլայի զավակը: Գաբրոտոնոնը ճանաչում է Խարիսիոսի մատանին, այդ մասին հայտնում է սիրեցյալին: Երջանիկ ընտանիքը վերամիավորվում է, Գաբրոտոնոնի տիրոջը փրկանք տալով, հետերային ազատություն են պարգնում:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ ՊՈԵԶԻԱ

Այսպես կոչված Ալեքսանդրյան պոեզիան կրթված էլիտայի արվեստ է, որին օտար են հասարակական ն քաղաքական շահերը, փիլիսոփայական վեճերը: Հետաքրքրությունը կենտրոնանում է

անհատի ինտիմ կյանքի, բնության զգայական ընկալման, անցողիկ տրամադրությունների ն, իհարկե, սիրո թեմայի վրա: Ալեքսանդրյան պոեզիային բնորոշ է նան «գիտականությունը», այսինքն՝ հին հեղինակներից մեջբերումները, դիցաբանական ակնարկները, բժշկական, բնագիտական, աստղագիտական գիտելիքների վկայությունները: Ալեքսանդրյան պոեզիայի ամենատարածվածը «փոքր» ձնն է՝ էլեգիան, էպիգրամը, որոնք երբեմն համախմբվում էին անտոլոգիաների /ծաղկաքաղերի/ մեջ: «Ալեքսանդրյան» տերմինը պայմանական է, քանի որ մ.թ.ա. ||| դարի առաջին կեսի հելլենիստական պոեզիայի ծաղկումը կապված է ոչ միայն Ալեքսանդրիայի հետ՝ նրա ակնառու ներկայացուցիչներն ապրում էին հելլենիստական աշխարհի տարբեր անկյուններում, բայց ճանաչում ու գովերգում էին իրար: Ալեքսանդրյան պոեզիայի կենտրոնական դեմքն է Կիրենացի Կալլիմաքոսը /310240 թթ./՝ Պտղոմեոսների արքունական պոետը: Նրա գլխավոր ստեղծագործությունն է «Պատճառներ» /Ճitia/ էլեգիաների ժողովածուն, որի եզրափակիչ «Բերենիսի հոպոպը» հայտնի է Կատուլլոսի լատինական թարգմանությամբ: Կալլիմաքոսը գրել է նան էպիգրամներ, օրհներգեր ն յամբեր: «Փոքր» ձնի վարպետ Կալլիմաքոսի աշակերտ ն հետագայում հակառակորդ Ապոլոնիուսը, որը Կալլիմաքոսի հետ թշնամության պատճառով տեղափոխվել էր Ռոդոս կղզի ն հայտնի է Ռոդոսցի անունով, հելլենիստական պոեզիայի ամենածավալուն ստեղծագործության՝ «Արգոնավտիկայի» հեղինակն է: Հին հայտնի առասպելը նա շարադրել է նոր ոճով՝ զգացմունքների ն տրամադրությունների լայնածավալ նկարագրությամբ, էմոցիոնալ լարվածությամբ, դետալների նրբությամբ, շարունակելով զարգացնել էվրիպիդեսյան «կրքերի հոգեբանությունը»: Առաջին երկու գրքում պատմում է արգոնավորդների ժամանումը Կոլխիդա, երրորդում, որը մեծ ազդեցություն է գործել Վերգիլիուսի վրա՝ Մեդեայի ն Յասոնի սերը, չորրորդում՝ արգոնավորդների վերադարձը: Ալեքսանդրյան պոեզիայի մեծ ներկայացուցիչ է Թեոկրիտեսը Սիրակուզից /Սիցիլիա/, որն ամենավառ կերպով արտահայտեց ալեքսանդրյան պոեզիայի կարնորագույն բացահայտումները՝ բնության զգայական ընկալումը, սիրո տառապանքները, ինտիմ ն կենցաղային մանրամասնությունների հանդեպ հետաքրքրությունը: Թեոկրիտեսը իդիլլիայի /Էidilliօո/ ժանրի ստեղծողն է /6idօտ նշանակում է ն’ երգ, ն’ տեսարան/: Նրա իդիլլիաների մեծամասնությունը «բուկոլիկ» է /Ես«օlօտ՝ տավարած/, հիմնված է սիրահարված սրնգահար հովիվների մասին հին երգերի վրա, առավել հայտնի է

Դաֆնիսի մասին իդիլլիան: Թեոկրիտեսի իդիլլիաները երբեմն գրված են մենախոսական կամ երկխոսական միմերի /տեսարանների/ ձնով, հանդիպում են նան զավեշտական տարրեր, օրինակ՝ ջրահարս Գալատեային սիրահարված Պոլիֆեմի մասին 2| իդիլլիան: Թեոկրիտեսի անվրդով կյանքի նկարագրությունը մեծապես ազդել է նոր եվրոպական գրականության մեջ տարածված իդիլլիայի ժանրի վրա, որի բնորոշ հատկանիշներն են մնում ծաղկած ծառերը, քչքչացող աղբյուրները, կանաչապատ մարգագետինները, ծաղիկները, թռչունները, արածող հոտերը, միշտ հանդարտ ծովը: Մ.թ.ա. ||| դարի ծաղկումից հետո հելլենիստական պոեզիան անկում է ապրում ն արձակի զարգացման պայմաններում մնում է երկրորդ պլանում: Հելլենիստական դարաշրջանի հունական ռիթմիկայի նորամուծությունը՝ հանգը, դարձավ համաշխարհային պոեզիային թողած նրա վերջին ժառանգությունը:

ՀԵԼԼԵՆԻՍՏԱԿԱՆ ԱՐՁԱԿ

||| դ. ճարտասանությունը կորցնում է իր նշանակությունը քաղաքական ն դատական ոլորտում, շարունակում է զարգանալ էպիդիկտիկը /հանդիսավորը/ հատկապես՝ «պանեգիրիկը» /թագավորի գովերգումը/, որի ցայտուն հեղինակներից է Իսոկրատեսը: ճարտասանությունը դասավանդվել է դպրոցներում երկու ուղղություններով՝ /ասիանիզմ ն ատտիկիզմ/ ն հինգ բաժնիններով՝ 1. ճառի համար նյութի ընտրությունը՝ տիպիկ գաղափարներ, հայացքներ 2. Ընտրած նյութի դասավորությունը լավագույն տպավորության ստեղծման նպատակով 3. Ոճի մասին ուսմունքը՝ գոյություն ուներ երեք հիմնական ոճ՝ բարձր, միջին ն ցածր 4. Պատրաստվող ճառը հիշելու կանոններ 5. ճառի հռետորական արտասանության միջոցներ Փիլիսոփայական արձակում տարածում է գտնում էպիկուրցիների ն ստոյիկների «ուղերձը», ինչպես նան կինիկների «դիատրիբան» /վեճը/, որը հետագայում դառնում է քրիստոնեական քարոզի հիմք: Կինիկները գրել են նան «սատիրաներ», որոնց փայլուն հեղինակներից է Մենիպպոսը /||| դ./: Գրականության մեջ մնացել է «մենիպպյան ժանր» հասկացությունը՝ արձակի ն բանաստեղծությունների մեջընդմիջումը:

ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ՆՎԱճՄԱՆ ԴԱՐԱՇՐæԱՆԻ

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մ.թ.ա. || – | դարերը Հռոմի դեպի Արնելք բռնազավթման դարաշրջանն է: Հունական հասարակության հարուստ խավը ընդունում էր հռոմեական կարգերը, քանի որ հռոմեական լեգիոնները նրան պաշտպանում էին ցածր խավից, որը, հռոմեացիներին հակառակ, սատարում էր Պոնտի արքա Միհրդատին: Հռոմեական հանրապետությունը դաժանորեն շահագործում էր իր գավառները, որոնք կառավարվում էին ամեն տարի փոխվող «պրոկոնսուլի» /կուսակալի/ կողմից: Միայն նախկինում հայտնի պոլիսները՝ Աթենքը ն Սպարտան, հատուկ կարգավիճակ ունեին ն պահպանում էին ինքնավարության հին ձնը: Հունական մշակույթի գործիչները տեղափոխվում էին Հռոմ, հունարենը դարձել էր Հռոմի բարձր խավի լեզուն: Հելլենիստական աշխարհի միակ գիտական կենտրոնը մնում էր Ալեքսանդրիան, իսկ | դարից արվեստի կենտրոն էր դարձել Ռոդոս կղզին: Եգիպտոսի անկումից /մ.թ.ա. 30 թ./ ն Հռոմեական կայսրության հաստատումից հետո հելլենիստական աշխարհի արնելյան մարզերում որոշ վերելք է նկատվում /«|| դարի հունական վերածնունդ»/: Տարածվում է նոր՝ քրիստոնեական կրոնը, որը սկզբնական շրջանում խառնվում է ապաքինող աստվածների, փրկիչների, աստվածածին կանանց /Տեոտոկոս՝ աստվածամայր/ մասին հելլենիստական առասպելների հետ:

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ /46 – 120 թթ./

Ծնվել է Բեոտիայի Հերոնե քաղաքում, կրթությունը ստացել է Աթենքում, ընկերների ն աշակերտների կողմից ստեղծած Ակադեմիան գոյատնել է նրա մահից հետո մոտ 100 տարի: Պլուտարքոսի հռոմեական կապերն ու ռոմանաֆիլ համոզմունքները ապահովեցին կայսրերի՝ Տրայանի ն Ադրիանի բարյացկամությունը ն վերջին տարիներին Աքայայի պրոկուրատորի պաշտոնը: 95 թ. նրան շնորհվեց դելֆական քուրմի կոչումը: Հերոնեի եկեղեցում այսօր էլ կարելի է տեսնել «Պլուտարքոսի մարմարե աթոռը»: Պլուտարքոսի 227 ստեղծագործությունից պահպանվել է 150, որի մի մասի հեղինակությունը, սակայն, կասկածելի է: Նրա ստեղծագործությունները ընդունված է բաժանել երկու մասի՝ ոօոalia /բարոյագիտական տրակտատների/ ն վարքագրությունների:

Խօոalia տերմինը ներառում է տարբեր թեմաներ՝ կրոն, փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, քաղաքականություն, հիգիենա, կենդանիների հոգեբանություն, երաժշտություն, գրականություն: Հետաքրքիր են Պլուտարքոսի դատողությունները էթիկական հարցերի շուրջ՝ շատախոսության, հետաքրքրասիրության, կեղծ ամոթխածության, էրոսի, զայրույթի ն այլն: Պլուտարքոսի անանց նշանակությունը հիմնված է նրա «Զուգահեռ վարքագրություններ» ստեղծագործության վրա, որն իրենից ներկայացնում է հույն ն հռոմեացի գործիչների զույգ կենսագրությունների շարք: Մեզ է հասել 23 զուգահեռ վարքագրություն: Պլուտարքոսը կենսագրական ժանրի մեծագույն ներկայացուցիչն է: Արտահայտելով անտիկ դարաշրջանին բնորոշ անձի ստատիկ ընկալումը՝ Պլուտարքոսի հերոսները կենդանի են, իրական, իրենց թուլություններն ու արժանիքներն ունեցող կայացած բնավորություններ են: Նրա կարծիքով կենսագրության մեջ արտացոլված իրադարձությունները ավելի լավ են ներկայացնում հերոսի բնավորությունը, քան նկարագրությունը: Նախաբանում Պլուտարքոսը զգուշացնում է, որ գրում է ո’չ թե պատմություն, այլ կենսագրություն: Աննշան արարքը, խոսքը կամ կատակը երբեմն ավելի արտահայտիչ են, քան ճակատամարտերն ու պաշարումները: Այդ պատճառով նրա վարքագրություններում տեղ են գտնում ն’ պատմական անեկդոտները, ն’ հերոսների խոսքերը, որոնք Պլուտարքոսի շնորհիվ դարձան թնավոր, ն’ նույնիսկ՝ բամբասանքները: Անգնահատելի է Պլուտարքոսի դերը եվրոպական գրականության, հատկապես, պատմական ն կենսագրական ժանրերի զարգացման մեջ: Նրա վարքագրությունները հիմք են դարձել էռազմի, Ռաբլեի, Շեքսպիրի, Մոնտենի, Կոռնեյլի, Ռասինի, Ռուսսոյի ն այլ մեծ հեղինակների ստեղծագործությունների համար:

ԼՈՒԿԻԱՆՈՍ /120 – 180 թթ./

Մեծ երգիծաբանի ստեղծագործություններում արտահայտվել ն քննադատության են ենթարկվել անտիկ հասարակարգի գաղափարական անկման բոլոր հատկանիշները՝ փիլիսոփայական մտքի մանրացումը, սնահավատությունների աճը, գրականության անբովանդակությունը: Լուկիանոսը իր «Երազ» ստեղծագործության մեջ նկարագրում է իր մանկությունը՝ ծնվել է Սիրիայում, Սամասաթե քաղաքում, աղքատ արհեստավորի ընտանիքում, քանդակագործություն է սովորել հորեղբոր մոտ, բայց մարմարյա սալաքար կոտրելուց

հետո դաժան ծեծի է ենթարկվել ն դիմել փախուստի: Հունաստանում, համառ աշխատանքի շնորհիվ, դառնում է հայտնի փաստաբան, «ճարտասանության Պրոմեթնս» ն վերադառնում Արնելք: Կյանքի վերջին տարիները Լուկիանոսը անցկացրել է Եգիպտոսի կուսակալի գրասենյակում, ծառայելով Հռոմին: Աթենքում Լուկիանոսի փիլիսոփայության ուսումնասիրությունները քննադատական բնույթ են կրում ՝ նա ընդօրինակում է իր հայրենակից Մենիպպոսին, որին երբեմն իր ստեղծագործություններում գործող անձ է դարձնում: Նա մեկ իջնում է հանդերձյալ աշխարհ /«ճանապարհորդություն դեպի ստորերկրյա աշխարհ»/, մեկ երկինք է ճախրում /«Իկարոմենիպպոս»/: Հայտնի են Լուկիանոսի հակակրոնական ն հակափիլիսոփայական սատիրաները, կյանքի վերջում նա դառնում է էպիկուրական ն սկսում է ծաղրել կինիկներին /«Կյանքերի վաճառք», «Ձկնորսը», «Խնջույք», «Աշխատավարձով ապրողների մասին»/: Լուկիանոսի երգիծանքը խոր չէ՝ սրամիտ է, նրբագեղ ն բազմազան: Նա չի ընդունում ո’չ փիլիսոփաների մեծությունը, ո’չ աստվածների հզորությունը: Լուկիանոսի կերպարները, սյուժեները, հատկապես ոճը, մեծ ազդեցություն են գործել եվրոպական հեղինակների վրա՝ նրա «Լուկիուսը կամ Ավանակը» հայտնի է Ապուլեի լատինական մշակմամբ, Լուկիանոսի սյուժեով է գրված Գյոթեի «Կախարդի աշակերտը» բալլադը, նրա «ճշմարիտ պատմությունը» օրինակ է ծառայել Ռաբլեի ն Սվիֆտի համար, Սերվանտեսն իրեն համարել է Լուկիանոսի աշակերտը: ||| դարում հունական գրականությունը զարգանում է երկու ուղղությամբ՝ 1. Պատմագրական /իրական ն «կեղծ»/ արձակ 2. Արկածային վեպ Իրական պատմագրությունը զարգանում է հելլենիստական ավանդույթներով, դրան նպաստում էին Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները, քաղաքական գաղափարների ն աշխարհագրական սահմանների ընդլայնումը, ինչպես նան թագավորների ն զորավարների կողմից պատմիչների հովանավորումը: «Կեղծ» պատմագրությունը /քտ6սdօհiտtօոia/ իր մեջ պարունակում է՝ 1.ֆանտաստիկ արձակ, ուտոպիաներ /օրինակ՝ պատմիչ Ֆլեգոնտի «Զարմանալի պատմությունները» հսկաների, ուրվականների, հրեշների մասին: Մահացած աղջկա ուրվականի ն նրա ծնողների հյուրի միջն սիրո պատմությունը դարձել է Գյոթեի «Կորինթոսցի հարսնացուն» բալլադի հիմքը/,

2.արետալոգիա /հետագայում քրիստոնեական սրբերի վարքագրությունների հիմք դարձած մեռնող ն հարություն առնող աստվածների մասին առասպելներ/ ն 3.միստիֆիկացիաներ, օրինակ՝ իբր Ներոնի դարաշրջանում գտնված «Տրոյական պատերազմի օրագիրը», որը վերագրվում է արշավի մասնակից Դիտիսին, կամ տրոյացի Դարետոսի «Տրոյայի անկման պատմությունը»: Երկու ստեղծագործություններն էլ շատ հայտնի էին միջնադարում, նրանց վրա է հիմնված Բենուա դը Սենտ-Մորի «Տրոյայի վեպը»: Զարգանում է նովելի «ցածր» ժանրը, որը ընդմիջարկվածից դառնում է ինքնուրույն գրական ժանր, օրինակ՝ Միլետցի Արիստիդեսի սիրային նովելների ժողովածուն: Արկածային վեպը՝ մեկ կամ երկու գլխավոր հերոսների արկածների մասին պատմող ժանր է: Լավ է պահպանվել հատկապես ամբողջովին մեզ հասած Խարիտոնի «Հերեյոսը ն Կալլիրոյեն» /|-|| դդ./, Լոնգի «Դաֆնիսը ն Քլոյեն» /||-||| դ.դ./, Հելիոդորի «Եթովպականը» /||| դ./, Աքիլլոս Տատիուսի «Լնկիպպան ն Կլիտոֆոնտը» /|||դ./: Մասամբ հասել են էֆեսցի Քսենոֆոնտի «էֆեսական վիպակը» /|| դ./ ն Յամբլիքոսի «Բաբելոնյան վիպակը»: Սյուժեները միատիպ են՝ երիտասարդ սիրահարները ծնողների կամքին հակառակ գաղտնի ամուսնանում կամ նշանվում են ն դիմում փախուստի: Հանգամանքները նրանց բաժանում են, մեկը գերի է ընկնում ծովահենների մոտ, մյուսը՝ նրան փնտրում է: Արկածները ստանդարտ են՝ փոթորիկ, նավի խորտակում, գերություն, ստրկություն, առնանգում, հարազատների «ճանաչում», «կեղծ մահ», բնության նկարագրություն: Վեպերն ավարտվում են երջանիկ հանդիպումով ն սիրո հաղթանակով: Հունական գրականության նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն իր անզուգական արժանիքներով՝ անգնահատելի է ազդեցությունը համաշխարհային գրականության վրա` սիմվոլներ դարձած դիցաբանական կերպարները կենդանի են առ այսօր: Հոմերոսյան վեհակերտությունը, լիրիկական ժանրերը, ողբերգության ն կատակերգության ավանդույթները, պատմագրության ն վեպի առանձնահատկությունները օրինակ են դարձել տարբեր դարաշրջանների ն երկրների գրականությունների համար, որոնցից առաջինը՝ Հին Հռոմի գրականությունն է:

ԲԱԺԻՆ ||

ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հունական «ոսկեդարից» 200 տարի անց՝ հելլենիստական մշակույթի ծաղկման դարաշրջանում՝ մ.թ.ա. ||| դարում, Իտալիայում սկսում է զարգանալ անտիկ հասարակարգի || գրականությունը՝ հռոմեականը: Ապենինյան թերակղզին բնակեցնող ցեղերը միավորվում են լատինների կենտրոն Հռոմի շուրջը, որտեղ ն սկսում են ստեղծել իրենց գրականությունը լատինական լեզվով: Հռոմեական հասարակությունն անցնում է հիմնականում զարգացման նույն փուլերը, ինչ հունականը, սակայն ստրկատիրության հակասությունները ավելի սուր ձն են ստանում, ինչը ն բերում է անտիկ հասարակարգի փլուզմանը: Բացի դրանից, ավելի ուշ զարգանալով, Հռոմը իր հարցերին պատրաստի պատասխաններ է գտնում հունական մշակույթում ն իր ճաշակին ու պահանջներին հարմարեցնելով՝ անվանափոխում, փոխառում է կրոնը, փիլիսոփայությունը, արվեստն ու գրականությունը: Այսպիսով՝ Հունաստանը նվաճելուց հետո Հռոմն է դառնում այն օղակը, որը կապում է անտիկ ն եվրոպական միջնադարյան մշակույթները` մինչն 2Մ||| դարի «նեոհումանիզմը» եվրոպական գրականությունը հիմնվում է միայն իրեն ծանոթ հռոմեական օրինակների վրա: Հռոմեական գրականությունն ընդունված է բաժանել հետնյալ փուլերի’ 1. հնագույն /մինչն մ.թ. ա. 240 թ./ 2. արխայիկ /մ.թ.ա. 240- 81 թթ., մինչն Ցիցերոն/ 3. «ոսկեդար» /Ցիցերոնի ժամանակների արձակը 81-43 թթ. ն Օգոստոսի ժամանակների պոեզիան 43 - մ.թ. 14 թթ./ 4. «արծաթե դար» /մինչն Տրայանոսի մահը 14 – 117 թթ./ 5. ուշ կայսերական դարաշրջան /117 – 476 թթ./ Կարելի է նան առանձնացնել Հանրապետության /մինչն մ.թ.ա. 30 թ./ ու Կայսրության /մ.թ.ա. 30 – մ.թ. 476 թ.թ./ դարաշրջանները: Հռոմեական գրականության երեք աղբյուրներն են՝ դիցաբանությունը, բանահյուսությունը /ֆոլկլորը/ ն հունական գրականությունը: Դիցաբանություն. Հունական հարուստ դիցաբանությունից հռոմեացիները ընտրել ն ընդունել են 12 աստվածների՝ 1. Պանթեոնը գլխավորում է որոտի ն կայծակի աստված Յուպիտերը, որին նվիրվում է հինգշաբթին ն «իդաները» /ամեն

ամսվա 13 – 15- րդ օրերը/: Յուպիտերի քրմերը անվանվում էին պոնտիֆիկներ ն ֆլամիններ: 2. Սատուրնը մարդկանց սովորեցրել է հող մշակել, նրան նվիրված տոները տնում էին յոթ օր ն կատարվում էին տարվա վերջին /17 – րդ/ ամսվա կեսերին: 3. Յունոնան հովանավորում էր երիտասարդ կանանց ն ծննդաբերությունները, նրան նվիրված տոները’ մատրոնալիները, կատարում էին ամուսնացած կանայք: 4. Մարսը ոչ միայն պատերազմի աստվածն էր, այլ նան Հռոմուլուսի ն Հռեմուսի հայրը, առնական ուժի մարմնավորումը ն, քանի որ նրան նվիրված էր տարվա ||| ամիսը’ մարտը, համարվում էր գարնան աստված: Պատերազմի աստվածուհի էր նան նրա քույրը կամ դուստրը՝ Բելլոնան /լատինական Ե6llսո՝ պատերազմ բառից/: Մարսի քրմերը կոչվում էին սալիներ: 5. Վեներային նվիրվում էին ապրիլի կալենդաները /առաջին երեք օրը/: Լինելով էնեասի մայրը, նա հանդիսանում էր հռոմեացիների նախամայրը: Վեներայի ամենաշքեղ տաճարը կառուցվել է Հուլիոս Կեսարի հրամանով, տաճարի առաջ կանգնեցվել էին դիցուհու ն Կլեոպատրայի ոսկեզօծ արձանները: 6. Ֆլորան ծաղիկների աստվածուհին էր, ֆլորալիները նշվում էին ապրիլի 23-ից մինչն մայիսի 3-ը, այդ օրերին կանանց թույլատրվում էր հագնել մյուս օրերին խստիվ արգելված գունավոր զգեստներ: 7. Բաքսոս կամ Լիբեր /լիբերները կատարվում էին մարտի 17ին/ 8. Վեստա /հունիսի 9-ին/ 9. Վուլկան 10. Պանը անտառների, պուրակների ն դաշտերի բարի ու կատակասեր աստվածն է /տոնը նշում էին մայիսի 1-ին ն դեկտեմբերի սկզբին/: 11. Հռոմեացիների կյանքում մեծ դեր էին խաղում ճակատագրի աստվածուհի Անանկեն ն նրա երեք դուստրերը՝ Մոյրաները: 12. Վերտումնը՝ տարվա եղանակների փոփոխման աստվածը ն նրա կին Պոմոնան՝ այգիների աստվածուհին: Նշանավոր էր հռոմեական Յանուսը՝ խաղաղության, ամեն ինչի սկզբի ն դռների աստվածը: Նոր տարին սկսվում էր Յանուսի օրվանից /հունվարի կալենդայից՝ ամսի մեկից/: Այդ օրը հռոմեացիները աղ էին ցանում իրենց շեմին ի նշան առատության ն հյուրընկալության: Յանուսը երկդեմ էր՝ աչքերի մի զույգը նայում էր դեպի

ապագան, մյուսը՝ դեպի անցյալը: Նրա աջ ձեռքին գրված էր ՇՇՇ /300/, ձախին՝ Լ2Մ /65/, տարվա օրերի թիվը: Հռոմեացիներին պահպանող աստվածություններն էին լարերը, պենատները ն մաները: Լարերը տան բարի ոգիներն էին, ապրում էին օջախում, սնվում էին կերակուրների հոտերով ն սիրում էին գովեստի, երախտագիտության խոսքեր /հակառակ դեպքում նրանք դառնում էին լեմուրնե՝ չար ոգիներ/: Պենատները նույնպես բարի էին, նրանց պատկերները պահվում էին պահարաններում, որոնք բացվում էին տոն օրերին: Ի տարբերություն լարերի, պենատներին կարելի էր տեղափոխել: Մաները՝ մահացած նախնիների հետմահու դիմակների փշուրները, հռոմեացիներին պահպանում էին ճանապարհորդությունների կամ պատերազմի ժամանակ /այստեղից՝ թալիսման բառը/: Հույներից փոխառելով կրոնադիցաբանական ընդհանուր համակարգը՝ հռոմեացիները ստեղծել են նան մի շարք սեփական առասպելներ՝ • Տարպեա անունով մի աղջկա մասին, որն իր հոր ամրոցը դավաճանաբար հանձնել է թշնամուն /հմմտ. Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը»/, • Մուցիուս Սցնոլայի մասին, որն այրել է իր ձեռքը, քանի որ սխալմամբ Հռոմի թշնամիների թագավորի փոխարեն սպանել է մեկ ուրիշին, • էթնա հրաբխի մասին. Միներվան էթնա սարը գցել է աստվածների դեմ ըմբոստացած մի հսկայի վրա, որը մինչ օրս երբեմն փորձում է ազատվել, • Հռոմ քաղաքի հիմնադրման մասին . Ալբա Լոնգա քաղաքի թագավոր Նումիտորի եղբայր Ամուլիուսը գահազրկում է նրան, Վեստայի տաճար է տալիս նրա դստերը՝ Հռեա Սիլվիային, որը Մարս աստծուց ունենում է զույգ զավակներ: Այդ իմանալով՝ Ամուլիուսը հրամայում է մանուկներին սպանել: Ստրուկը, սակայն, նրանց զամբյուղով նետում է Տիբրոս գետը, ն նրանք հայտնվում են Պալատին բլուրի մոտ: Նրանց գտնում ն կերակրում է մի էգ գայլ, հետո դաստիարակում է մի հովիվ, որը տալիս է Հռոմուլուս ն Հռեմուս անունները: Մեծանալով ն իմանալով իրենց ծագումը՝ նրանք գալիս են Ալբա Լոնգա, սպանում են Ամուլիուսին, գահը վերադարձնում են իրենց պապ Նումիտորին, ապա գնում են Տիբրոսի ափ, որտեղ նրանց գտել էր էգ

գայլը ն այդ տեղում կառուցում են նոր քաղաք: Կառուցման ընթացքում նրանք վիճում են, Հռոմուլուսը սպանում է Հռեմուսին ն նոր քաղաքը իր պատվին անվանում է Հռոմ /Բօոa/: • Սաբինուհիների առնանգման մասին. Հռոմում սկզբնական շրջանում բնակվում էին հիմնականում տարբեր բնակավայրերից եկած աղքատ, շրջմոլիկ տղամարդիկ՝ պլեբեյներ /քl6օ’ լցնել բառից/, որոնք հրավիրեցին հարնան սաբինների ցեղին, արբեցրին տղամարդկանց ն առնանգեցին երիտասարդ աղջիկներին: Այդ աղջիկները հոժարակամ մնացին Հռոմում ն կասեցրին հայրերի ու ամուսինների պատերազմը: Այսպիսով` հռոմեացիները հույներից փոխառել են հիմնականում կոսմոգոնիկ միթոսներ /սոլար, լունար, աստրալ/, մինչդեռ իրենցը՝ հռոմեականները հիմնականում անտրոպոգոնիկ են: Բոլոր միթոսների ստեղծման պատճառը էթնոլոգիզմն է, այսինքն ծագման պատճառը, այստեղից սեփական պատմությունը, թագավորների կերպարները, քաղաքների ստեղծումն առասպելականացնելու ձգտումը: Բանահյուսություն /ֆոլկլոր/. Հռոմի բնակչությունը՝ /ումբրեր, էտրուսկներ, հույներ/ ստեղծել է ֆոլկլորի ավանդական ձներ’ 1. հիմներ 2. ծիսական երգեր /նենիաներ՝ ողբ, ֆեսցենիներ՝ ծաղր, տրիումֆալ, խնջույքային/ 3. ծիսական խաղեր: Ծագել են Ատելլայում, դերասանները՝ հիստրիոնները խաղում էին մի գործողությամբ փոքր պիեսներ, որոնք կոչվում էին «ատելլանա»: Ատելլանան ուներ ավանդական չորս դիմակ՝ Մակկուս /հիմար շատակեր/, Բուկկոն /Եսօօa՝ այտ բառից, սնափառ շատախոս/, Պապպուս /խարդախ գիտնական/, Դոսսենուս /dօոտսո՝ սապատ բառից, չար ծերուկ/: 4. փոքր ձներ /ասացվածքներ, աոածներ/: Պոեզիան գոյություն ուներ միայն բանավոր ձնով, իսկ արձակը /հիմնականում՝ գործնականը/ Մ| դարից գրի էր առնվում /օրինակ’ «տասներկու աղյուսակների օրենքը» պատրիցիների ն պլեբեյների միջն ամուսնության արգելքի մասին/: Հռոմեական գրականության առաջին նմուշները ստեղծվել են մ.թ.ա. |||-|| դարերում: Դրանք են Կատոնի «Հողագործության մասին» գյուղատնտեսական տրակտատը, առաջին պոետների փորձերը ն կատակերգությունը:

Առաջին պոետներն են Լիվիուս Անդրոնիկուսը ն Գնեուս Նեվիուսը: Լիվիուս Անդրոնիկուսը, ազգությամբ հույն, եվրոպական գրականության առաջին թարգմանիչն է, նա կրճատումներով ն բացատրություններով լատիներեն թարգմանել է Հոմերոսի «Ոդիսականը», որոշ հունական կատակերգություններ: Գնեուս Նեվիուսը հռոմեացի էր, «շատ ազատամիտ» կատակերգությունների պատճառով նա կանգնեցվել է անարգանքի սյունին ն վտարվել Հռոմից: Գնեուս Նեվիուսն իր կատակերգություններում առաջին անգամ օգտագործել է կոնտամինացիան`՝ մի կատակերգության մեջ տեղափոխելով տեսարաններ ուրիշ կատակերգություններից: Նրան է պատկանում նան յոթ գրքից բաղկացած «Փյունիկյան պատերազմ» պատմական էպոսը, որը հետագայում Վերգիլիուսը օգտագործել է «էնեականը» ստեղծելիս:

ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Հռոմեական վաղ շրջանի կատակերգությունը իրենից ներկայացնում է վերամշակված հունականը, պահպանում է սյուժեները, կերպարները ն հերոսների անունները: Այդ պատճառով այն կոչվում է օօոօ6dia քalliata /քalliսո հունական թիկնոցի անունով/: Բուն հռոմեական կատակերգությունը ստեղծվել է շատ ավելի ուշ ն կոչվել է tօgata /tօga՝ հռոմեական թիկնոցի անունով/:

ՏԻՏՈՒՍ ՄԱԿՑիՈՒՍ ՊԼԱՎՏՈՒՍ

T|TՍՏ ԽՃՇՇՍՏ ՔԼՃՄTՍՏ /254-180 թթ./

Կատակերգության առաջին հեղինակը՝ ծագումով ստրուկ Տիտուս Մակկուսը, Պլավտուս /հարթաթաթ/ մականունով, եղել է ատելլանայում Մակկուսի դերակատարը: Հռոմեացի գիտնական Վարոնը /| դար/ նրան վերագրում է 21 կատակերգությունների հեղինակությունը: Պլավտուսը ստեղծել է միայն պալլիատաներ, որոնք գրել է հունարեն ն որոնց բնագրերը չեն պահպանվել, ավելացնելով ակրոբատիկա, բուֆոնադ ն ֆարս: Նա օգտագործել է կոնտամինացիա, բացառիկ հումոր ն ժողովրդական լեզու: Նրա սիրված կերպարն է ճարպիկ ն խորամանկ ստրուկը: Կատակերգությունների նախերգանքները՝ արգումենտաները, գրված են աքրոստիքով: Սնապարծ զինվորը /Խil6տ glօոiօտստ, 204 թ./: Կատակերգության գլխավոր հերոսը Պիրգոպոլինիկոսն է /շատ ամրոց նվաճող/,

ալ կարմիր զգեստով, փետուրներով, փարթամ հոպոպներով, հսկայական սրով, միամիտ ն սնապարծ: Նա մեծ հաճույքով լսում է պարասիտ Արտոտրոգի /հաց կրծող/ հնարած պատմությունները «կատարած» սխրանքների, հատկապես կանանց գերելու մասին: Արտոտրոգոս

Ես գիտեմ քո հաղթանակները… Դեռ Հնդկաստանում մի հարվածով ջարդեց իր փղի մի ձեռքը Այդ գիտե ողջ աշխարհը. Աշխարհում դու մի հատիկ ես Ե’վ քաջությամբ, ն’ քո դյութիչ գեղեցկությամբ. Հաղթանակների մեջ չկա քեզ հավասար ոք. Քեզ սիրում են բոլոր կանայք - ն իրավացի. Դու այդպես գեղեցիկ ես, այ, օրինակ, երեկ Ինձ կանգնեցրին քո թիկնոցի պատճառով… Նրանցից մեկը հարցրեց՝ դու Աքիլլեսը չե՞ ս «Ո’չ, նրա եղբայրն է»: Մի ուրիշը՝ թե.«Ինչ գողեցիկ է նա, Ինչ նրբագեղ է նա»: Ինչպես սազում են նրան գանգուրները: Պիրգոպոլինիկոս

Սարսափելի դժբախտություն է գեղեցիկ լինելը… Պարասիտը ն խորամանկ ստրուկը որոշում են միացնել բաժանված սիրահարվածներին ն, օգտվելով Պիրգոպոլինիկոսի միամտությունից ու գոռոզությունից, նրա աջակցությամբ առնանգում են իր իսկ ստրկուհուն: Կատակերգությունը լի է զգեստափոխություններով, ծեծկռտոցներով, ուրախ ինտրիգներով: Հռոմեացի դերասանները դիմակ չէին կրում, բնականաբար մեծ դեր էր խաղում դիմախաղը ն դերասանական տեխնիկան: Պիրգոպոլինիկոսի կերպարը օգտագործել է Շեքսպիրը իր «Տասներկուերրորդ գիշեր» կատակերգության մեջ, Ֆալստաֆի կերպարում: Կճուճը /Ճսlսlaոia/. Օջախի բարի աստվածություն Լարը գիշերը ծեր էվկլիոնին երազում հայտնում է, որ նրա օջախում ոսկով կճուճ է թաքցրած: Նույն գիշերը էվկլիոնը գտնում է կճուճը ն դստերը՝ Ֆեդրային օժիտ տալու փոխարեն որոշում է թաղել այգում: Հարնանի ստրուկը, նկատելով նրա գործողությունները, էվկլիոնի հեռանալուց հետո գողանում է կճուճը ն հանձնում իր

տիրոջը՝ Լիկոնիդին, որը մի տոնական գիշեր բռնաբարել էր Ֆեդրային ն, իմանալով, որ նա հղի է, որոշել էր ամուսնանալ հետը: Լուսաբացին նկատելով կճուճի կորուստը՝ գլուխը կորցրած ծերուկը դիմում է հանդիսատեսի օգնությանը.

Կորած եմ ես: Ես խորտակվեցի: Մեռած եմ ես: Ո’հ, Ո՞ւր փախչեմ ն ո՞ւր չփախչեմ: Կանգնի’ր, բռնի’ր: Ո՞վ, ո՞ւմ: Չգիտեմ, չեմ տեսնում, կույր եմ ես: Բայց ո՞ւր կորչեմ: Ո՞րտեղ եմ ես: Ո՞վ եմ ես: Չեմ կարող հասկանալ: Օգնեցե’ք, աղերսում եմ: Ցույց տվեք նրան, ով գողացել է այն: Ի՞նչ ասացիր դու: Պատրաստ եմ քեզ հավատալու: Դու լավ մարդ ես, երնում է երեսիցդ: Այս ի՞նչ է: Ծիծաղու՞մ եք: Բոլորիդ ճանաչում եմ: Մեծ մասը գող եք, կասկած չկա… Իմանալով կճուճի տեղը՝ հարնանից պահանջում է վերադարձնել այն: Լիկոնիդը, վաղուց սիրահարված լինելով էվկլիոնի դստերը’ Ֆեդրային, խնդրում է ձեռքը: Այդ երկխոսությունը գրված է մեծ վարպետությամբ, քանի որ մեկը նկատի ունի կճուճը, մյուսը՝ Ֆեդրային: Այդ միջոցը կոչվում է զսi քոօ զսօ /մեկը մյուսի փոխարեն/: էվկլիոնի կերպարը ստեղծված է կատակերգական մեծ տաղանդով՝ հատկապես հերոսի ժլատությունը արտահայտող մանրամասների բազմազանությամբ /քնելուց կապում է բերանը, որ շունչը իզուր դուրս չգա, լվացվելուց լաց է լինում, որ ջուրն իզուր թափվում է, վարսավիրի մոտ կտրած եղունգները հավաքում, տուն է բերում ն այլն/: Պլավտուսի ստեղծած էվկլիոնի կերպարը հիմք է ծառայել 2Մ|| դարի մեծ դրամատուրգ Մոլիերի «Ժլատը» կատակերգության համար: Երկվորյակներ /Խ6ոa6օհոi/: Երիտասարդ Մենեխմը գալիս է մի քաղաք, որտեղ վրան է հարձակվում իրեն անծանոթ մի կին իր թիկնոցը գողանալու ն սիրուհուն նվիրելու մեղադրանքով: Տեսնելով, որ Մենեխմը չի ճանաչում իրեն, կինը օգնության է կանչում հորը, գանգատվելով, որ ամուսինը ծաղրում է: Մենեխմը, սակայն, «աներոջն» էլ չի ճանաչում: Նրան հիվանդ համարելով՝ հայրը բժիշկ է հրավիրում: Այդ ժամանակ հայտնվում է Մենեխմի երկվորյակը: Ստրուկ Մեսենիոսի միջամտությամբ պարզվում է, որ երկվորյակներից մեկը կորել էր հոր հետ ճանապարհորդության ժամանակ, հայրը վշտից մահացել էր, իսկ երեխային գտել ն որդեգրել էր մի հարուստ վաճառական: Մյուս եղբայրը մեծացել է հարազատ

քաղաքում՝ Սիրակուզում, մի օր որոշել է գնալ եղբորը փնտրել, ն հասնելով էպիդամնոս գտել է նրան: Շեքսպիրը իր «Սխալների կատակերգության» համար օգտագործել է Պլավտուսի «Երկվորյակների» սյուժեն՝ երկվորյակ տերերի զույգին ավելացնելով երկվորյակ ծառաների զույգ: Պլավտուսի գրչին են պատկանում նան «Ամփիտրիոն» /Ճոքհitոiօ/, «Խաբեբա» /Քտ6սdօlստ/, «Գերիներ» /ՇaքtiՄi/ ն այլ կատակերգություններ, որոնց սյուժեները փոխառնված են նոր ատտիկական հեղինակներից: Պլավտուսը, տիրապետելով բեմական արվեստին, նրանց հռոմեական շունչ է հաղորդել:

ՊՈԻԲԼԻՈՒՍ ՏԵՐԵՆՑԻՈՒՍ ԱՖՐ

ՔՍՑԼ|ՍՏ TԷԲԷԱT|ՍՏ ՃճԷԲ /195 – 159 թթ./

Հռոմի երկրորդ կատակերգուն է Տերենցիուսը, որին մանուկ հասակում որպես ստրուկ Կարթագենում գնել ն Հռոմ է բերել սենատոր Տերենցիուս Լուկանը: Նկատելով բացառիկ ընդունակությունները՝ տերը նրան ուսման է տալիս ն ազատություն շնորհում: Դառնալով Հռոմի գրական խմբակներից մեկի մասնակից՝ նա օգտվում է հայտնի քաղաքական գործիչ Սկիպիո Աֆրիկացու հովանավորությունից: Վերջին տարիներին մեկնում է Հունաստան, սակայն հետադարձ ճանապարհին ծովում նավը խորտակվում է՝ հետը տանելով նրան ն Մենանդրոսի կատակերգությունների իր թարգմանությունները: Տերենցիուսի կատակերգությունները պալլիատաներ էին, մեզ հասած վեց կատակերգությունից չորսը գրված են Մենանդրոսի սյուժեներով: Առավել հայտնի են նրա «Սկեսուր» ն «Եղբայրներ» կատակերգությունները: «Սկեսուր» /165 թ./: Սյուժեն նույնությամբ կրկնում է Մենանդրոսի «Միջնորդ դատարանը»: Այստեղ նույնպես գլխավոր հերոս Պամֆիլոսը կնության է առնում Ֆիլումենային, որին ինը ամիս առաջ հարբած վիճակում բռնաբարել էր, բայց ի տարբերություն հունական տարբերակի, նան գողացել էր աղջկա մատանին: Հետաքրքիր է սկեսուրի կերպարը, որը, չիմանալով հարսի տնից գնալու պատճառը, իրեն է մեղադրում ն անգամ պատրաստակամություն հայտնում երիտասարդների երջանկության համար հեռանալ քաղաքից: Կատակերգության ավարտը բնականաբար բարեհաջող է. ազնիվ հետերան հայտնում է, որ Պամֆիլի իրեն նվիրած մատանին պատկանում է Ֆիլումենային, ճշմարտությունը բացահայտվում է, երջանիկ Պամֆիլը ընդունում է կնոջն ու նորածին

երեխային, շնորհակալություն է հայտնում հետերային, սակայն նրա ազատության համար փրկանք չի վճարում: «Եղբայրներ» /160 թ./: Կատակերգության մեջ քննարկվում է դաստիարակության հիմնախնդիրը: Դեմեա ն Միկիոն եղբայրները տարբեր սկզբունքների կողմնակից են’ Միկիոնը, որը, զավակ չունենալով, որդեգրում է եղբոր որդիներից մեկին, ազատամիտ քաղաքացի է ն քանի որ դաստիարակվել է հունական ոգով ու հարում է էպիկուրյան փիլիսոփայությանը, որդուն դաստիարակում է վստահության, ազատության սկզբունքով: Դեմեան, որը ներկայացնում է հռոմեական գյուղական մտածելակերպը, իր որդուն դաստիարակում է խստության ն վախի մթնոլորտում: Միկիոնի որդի էսքինոսը սիրահարվում է աղքատ մի աղջկա ն ստանում է հոր համաձայնությունը: Այդ ժամանակ պարզվում է, որ նա առնանգել է ուրիշ մի աղջկա: Բարձրացած աղմուկը ստիպում է էսքինոսին խոստովանել, որ հանցանքը կատարել է հանուն եղբոր, որը հորից վախենալով չէր կարող հանդիպել սիրած աղջկան: Տեսնելով իր սկզբունքների տապալումը, Դեմեան զղջում է իր արարքների համար.

…Նրան, ուրիշին անվաստակ տրվում են Հայրական ողջ բարիքները, նրան սիրում են բոլորը, Ինձնից խորշում ամենքը, նրան հավատում են, Բոլոր մտքերը, նրան հարգում, նրա հետ են երկուսը, Իսկ ես մենակ, արհամարհված նրանցից: Արի փորձեմ կկարենա՞մ ես էլ քնքուշ ու սիրալիր Զրուցել: Ես էլ կուզեմ այժմ սիրվել ն մեծարվել: Ի տարբերություն Պլավտուսի, Տերենցիուսը իր կատակերգություններում չի օգտագործում ակրոբատիկա, բուֆոնադ, զավեշտական իրադրություններ, կոմիկական կերպարներ, գռեհկաբանություն: Նրա կենցաղային ն ընտանեկան դրամաները կատակերգություն են համարվում միայն բարեհաջող ավարտ ունենալու պատճառով: Եթե Պլավտուսի կատակերգությունների նախերգանքները նպատակ ունեին հանդիսատեսին ծանոթացնելու ներկայացվող պիեսի բովանդակությանը, ապա Տերենցիուսի նախերգանքները ավելի տեսական բնույթ են կրում. դերասանների բանավեճի միջոցով հեղինակը ներկայացնում է իր կարծիքը կոնտամինացիայի ն այլ գրական միջոցների մասին: Դերասանները գործողության ընթացքում չեն դիմում հանդիսատեսին: Տերենցիուսի կատակերգությունները հեղինակի օրոք ժողովրդականու93

թյուն չեն վայելել /Հուլիոս Կեսարը նրան նույնիսկ անվանել է «կիսամենանդրոս», նկատի ունենալով ոչ օրիգինալ սյուժեները/, սակայն 2Մ|| դարում Մոլիերը օգտագործել է «Ֆորմիոնը» ն «Եղբայրները» իր «Սկապենի խարդախությունները» ն «Ամուսինների դպրոց» կատակերգությունների համար, իսկ 2Մ||| դարում Տերենցիուսի պիեսները օրինակ են ծառայել «լալկան» կատակերգության ն «քաղքենիական» դրամայի հեղինակների համար: Մ.թ.ա. | դարը Հռոմի պատմության ամենաբուռն ն ամենափայլուն դարաշրջանն է, որը համարվում է հռոմեական արվեստի «ոսկեդար»: Հռոմը դառնում է անտիկ աշխարհի մշակութային կենտրոն, որտեղ հավաքվում է հանճարեղ պոետների, հռետորների, ճարտարապետների, գիտնականների մի ամբողջ համաստեղության: Հռոմեական պոեզիայում ակնհայտորեն երնում է հունական, հատկապես ալեքսանդրյան ազդեցությունը: Այսպես՝ Կատուլուսի /Շaiստ Մal6ոiստ Շatսlստ, 87–54 թթ./՝ նրբակերտ բանաստեղծությունները գրված են բազմազան ոճով’ վերամբարձ սիրային խոստովանություններից ն ընկերներին նվիրված ջերմ ուղերձներից մինչն թշնամիների դեմ ուղղված քինոտ էպիգրամներ: Հունական ազդեցությունը /Սապֆո, Միմներմ/ արտահայտված է անուններով /Լեսբիա/, ավանդական համեմատություններով, բանաստեղծությունների կառուցվածքով ն հունական դիցաբանության կերպարների դիմումով: Սիրային բանաստեղծությունները նվիրված են Կլոդիա անունով մի կնոջ, որը հայտնի էր Հռոմում իր գեղեցկությամբ ն թեթն վարքով ն որին Ցիցերոնը անվանել է «բոլորի բարեկամ»: Կատուլուսը նրան կոչել է Լեսբիա ն նվիրել բազմաթիվ ն բազմաբնույթ բանաստեղծություններ: Նա առաջին պոետն է, որն այդ չափ անկեղծ, առանց հեգնանքի ն հումորի արտահայտել է սիրո, կարոտի, հիասթափության, քնքշության, բուռն կրքի, տառապանքի զգացմունքները.

Դու հարցնում ես, Լեսբիա, քանի՞ համբույր Քո անձկալի շուրթերից կհագեցնի սիրտն իմ տոչորուն: Դու լիբիական ավազը համրիր անհամար, Համրիր աստղերը դու երկնի: Այո: Ատում եմ, բայց ն սիրում: «Ինչպե՞ս կարելի է» հարցնում ես դու: Չեմ բացատրի: Բայց այդ եմ զգում մահու չափ տառապելով:

Թշվա’ռ Կատուլուս, հերիք խենթանաս: Ինչ անցել է վաղուց, համարիր անցյալ: Երբեմն շողում էին աստղերը քեզ համար, Բերկրանքով թռչում էիր դու սիրելիի քաղցր կանչին: Այն ժամանակ շողում էին աստղերը քեզ համար, Այժմ նա քեզ չի սիրում, դու նույնպես մի սիրիր: Կատուլուսից մեզ հասած ժողովածուն կազմված է հետնյալ ձնով՝ սկզբում փոքր լիրիկական բանաստեղծություններ են, հետո «Ատտիս» ն «Պելնսի ն Թետիսի հարսանիքը» ծավալուն պոեմները, եղբոր մահվանը նվիրված էլեգիան, հարսանեկան բանաստեղծությունն ու վերջում՝ էպիգրամները:

ՏԻՏՈՒՍ ԼՈՒԿՐԵՑԻՈՒՍ ԿԱՌՈՒՍ

T|TՍՏ ԼՍՇԲԷT|ՍՏ ՇՃԲՍՏ /98 – 55 թթ/

Դարաշրջանի մյուս մեծ պոետն է: Նրա «Իրերի բնության մասին» /Օ6 ո6ոսո ոatսոa/ հռչակավոր պոեմը ց’ այսօր զարմացնում է գրական ն գիտական հանճարի զուգակցությամբ: Պոեմի գաղափարը ծնվել է հայրենակիցներին էպիկուրի փիլիսոփայության հետ ծանոթացնելու ցանկությունից, սակայն էպիկուրի ուսմունքի երկու՝ գիտական ն բարոյական ուղղությունից, Լուկրեցիուսը զարգացնում է գիտականը: Պոեմը կազմված է վեց գրքից: Առաջինը նվիրված է ատոմիստիկ տեսությանը: Երկրորդ գրքում արտահայտվում է աշխարհի հավերժ շարժումից ստեղծման գաղափարը՝

Նրանք որոնք անգետ են բնավ մատերիայի հատկության Կարծում են, մեզ հակառակ, առանց աստվածների կամքի Բնությունն անընդունակ է Փոխել տարվա եղանակները ն հացահատիկներ աճեցնել Եվ մյուս բոլորն ստեղծել…Սակայն նրանք այդ մտքերով, Ինձ թվում է, շատ հեռու են առողջ մտքից, որովհետն Եթե անգամ անհայտ մնա ինձ տակավին Նախասկիզբն իրերի, ն այն ժամն էլ երկնային երնույթներով, Ինչպես ն շատ այլ բաներով, ես կխիզախեմ ստույգ համարել, Որ ոչ մեզ համար ն ոչ բնավ աստվածային կամքով ստեղծված է Ողջ գոյող աշխարհը մեր:

Երրորդ գիրքը նվիրված է հոգու ն ոգու տեսությանը: Այն սկսվում է էպիկուրի գովքով, որին Լուկրեցիուսը անվանում է «հայր» ն «փառք ու պարծանք Հելլադայի»: Ըստ Լուկրեցիուսի ն’ հոգին, ն’ մարմինը «ունեն մարմնական բնություն», հոգին, բաղկացած լինելով ատոմներից, մահանում է մարմնի հետ: Այսպիսով Լուկրեցիուսը մերժում է հոգու անմահությունը ն Պլատոնի առաջարկած հոգիների տեղափոխության գաղափարը: Ոգին Լուկրեցիուսի համար հոմանիշն է բանականության, խելքի, որը գտնվում է մարդու կրծքավանդակում: Ոգին, ինչպես մարմնի բոլոր այլ մասերը, ենթակա է հիվանդության ն մահվան, որն անխուսափելի է, սակայն դրանից պետք չէ վախենալ, քանի որ ոչ մի տարտարոս չկա, մահից հետո մարդը ոչինչ չի զգում: Չորրորդ գրքում քննարկվում են զգացողությունները՝ որպես իրական աշխարհի նյութական արտացոլումներ: Հինգերորդ, ամենաբովանդակալից գիրքը նվիրված է երկրի ն մշակույթի պատմությանը, պետության ն լեզվի գոյացման տեսությանը: Այստեղ նկարագրվում է քաղաքակրթության կայացումը նախնադարյան ժամանակաշրջանից, երբ մարդը սկսել է ճանաչել աշխարհը, օգտագործել կրակը, ստեղծել նոր իրեր ն հարաբերություններ մինչն հողագործության, մետաղների հայտնագործման ն արվեստի դարաշրջանը: Իսկ բնության գրկում ապրող մարդու երջանիկ, անխռով կյանքը գովերգելը Լուկրեցիուսին դարձրեց հռոմեական գրականության առաջին հովվերգական պոետը: Վեցերորդ, անավարտ գրքում բացատրվում են ամպրոպի, երկրաշարժի, փոթորկի երնույթները: Հանրապետական դարաշրջանում սոցիալական հակասությունների սրման պայմաններում առանձնահատուկ դեր է խաղում քաղաքական ճարտասանությունը /հռետորությունը/, որն ուներ երկու ուղղություն՝ ասիանիզմ ն ատտիկիզմ: Ասիանիզմը, որն առաջացել է Փոքր Ասիայում, ի տարբերություն ատտիկիզմի, ընդունում էր լեզվի պերճություն, գեղեցկություն ն անսպասելի էֆեկտներ: Հռոմեական հռետորության ամենավառ ներկայացուցիչ Ցիցերոնը հարել է այդ երկու ուղղություններին:

ՄԱՐԿՈՒՍ ՏՈՒԼԼԻՈՒՍ ՑԻՑԵՐՈՆ

ԽՃԲՇՍՏ TՍԼԼ|ՍՏ Շ|ՇԷԲO

/106 – 43 թթ./ Ծնվել է Լացիումում, Արպինա փոքր քաղաքում, երիտասարդ հասակում տեղափոխվել է Հռոմ, որտեղ ստացել է փիլիսոփայական, հռետորական, իրավագիտական ն գրական փայլուն կրթություն: Հունարենից թարգմանել է բազմաթիվ չափածո ստեղծագործություններ: 80 թ. հայրասպանության կեղծ մեղադրանքով դատապարտված ոմն Սեքստ Ռոթիուսի պաշտպանությամբ սկսվում է Ցիցերոնի փաստաբանական կարիերան: 63 թ. Հռոմում տեղի ունեցած մեծ ապստամբության ժամանակ կոնսուլ Ցիցերոնի ելույթը վճռական դեր խաղաց ազնվական Կատիլինային ն ապստամբության մյուս առաջնորդներին մահապատժի ենթարկելու որոշման մեջ, որից հետո Ցիցերոնը դարձավ պետության ղեկավար: 59 թ. նա հրաժարվեց համագործակցել տրիումվիրատ /եռիշխանություն/ կնքած Հուլիոս Կեսարի, Պոմպեի ն Կրասոսի հետ, որոնք ն 58 թ. նրան վտարեցին Հռոմից: 51 թ. Ցիցերոնը Կիլիկիայի կուսակալ է նշանակվում, բայց 44 թ. Հուլիոս Կեսարի սպանությունից հետո վերադառնում է Հռոմ: Խորաթափանց Ցիցերոնը, կանխատեսելով Օկտավիանուսի կայսերական ապագան, դարձավ նրան կողմնակից ն նրա թշնամի Անտոնիուսի դեմ արտասանեց տասնչորս մերկացուցիչ ճառ: Սակայն երբ 43 թ. Օկտավիանուսը, Անտոնիուսը ն Լեպիդը կնքեցին երկրորդ տրիումվիրատը, Ցիցերոնը ստիպված եղավ փախչել Հռոմից: Հիշաչար Անտոնիուսի ուղարկած զինվորները հետապնդում ն սպանում են Ցիցերոնին: Ցիցերոնի գրած տրակտատները /«Հոմերոսի մասին», «Բրուտուս», «Հռետոր», «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Թուկուլանյան զրույցներ», «Պարտականությունների մասին»/ բոլոր ժամանակներում ուսումնասիրվել ն ընդօրինակվել են, ինչպես ն նրա փայլուն ճառերը, որոնք ց՝ օրս հռետորական վարպետության օրինակ են մնում: Ըստ Ցիցերոնի հռետորական ճառը պետք է ունենա երեք նպատակ՝

1. ներկայացնել սեփական տեսակետը /ինչը պետք է արվի հանգիստ տոնով/, 2. ունկնդիրներին հաճույք պատճառել /ոճի պատշաճ նրբագեղությամբ/, 3. համոզել ն ստիպել ընդունել սեփական դրույթները /ինչի համար անհրաժեշտ է հուզված ն պաթետիկ տոնը/:

ՕԳՈՍՏՈՍԻ ՊՐԻՆՑԻՊԱՏԻ ԴԱՐ

ԴԱՐԱՇՐæԱՆԻ

ԱՇՐæԱՆԻ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մ.թ.ա. 27թ. Օկտավիանուսը դառնում է քոiոօ6քտ տ6ոatստ /| սենատոր/, ստանում է Օգոստոսի պատվավոր տիտղոսը ն 23 թ. զավթում է տրիբունի իշխանությունը, այսինքն սենատի որոշումների վրա վետո դնելու իրավունքը: Օգոստոսին հաջողվում է բազմազան թոշակներով ն անձնական հովանավորությամբ շահել կայսրության հայտնի գործիչների բարեհաճությունը: Օգոստոսի մտերիմ ընկեր Գայուս Ցիլնիուս Մեկենասը մեծ դեր է խաղացել մ.թ.ա. | դարի արվեստների ն գրականության զարգացման գործում, նա իր տանը ռեցիտալիներ /ընթերցումներ/ էր կազմակերպում, որոնց մասնակցում էին ժամանակաշրջանի մեծագույն պոետները, գրողները ն հռետորները: Մեկենասից ստացած պարգնների ն ընծաների համար երախտապարտ ստեղծագործողները նրա պատվերով հաճախ գրում էին «աստվածային» Օգոստոսին գովերգող երկեր՝ ազդարարելով Հռոմի նոր՝ «ոսկեդարի» գալուստը: Օգոստոսի կարնորագույն նվաճումը խաղաղության հաստատումն էր, ինչը բնականաբար նպաստեց մշակույթի զարգացմանը ն քաղաքի վերակառուցմանը: Նրա հրամանով Հռոմը զարդարվում է պուրակներով, նորակառույց տաճարներով, ակվեդուկներով, ճոխ վիլլաներով: Օգոստոսի վկայությամբ նա «Հռոմը գտել է կավե, թողնում է՝ մարմարե»: «Ոսկե» դարի մեծագույն պոետներն են Վերգիլիուսը, Հորացիուսը ն Օվիդիուսը:

ՊՈՒԲԼԻՈՒՍ ՎԵՐԳԻԼԻՈՒՍ ՄԱՐՈ

ՔՍՑԼ|ՍՏ ՄԷԲG|Լ|ՍՏ ԽՃԲO /70 – 19 թթ./

Ծնվել է կավագործի ընտանիքում, ուսումը ստացել է Կրեմոնայում, Մեդիոլանումում /Միլան/, 50-ական թվականներին տեղափոխվել է Հռոմ, որտեղ տարվել է ռիտորիկայով ն էպիկուրյան փիլիսոփայությամբ: Հետագայում թողնում է Հռոմը ն բնակություն հաստատում Նեապոլյան ծովածոցի ափին գտնվող շքեղ վիլլայում: Նրա առաջին պոեմն է տասը էկլոգներից /բանաստեղծություններից/ բաղկացած «Բուկոլիկներ» /Ցսօօliօa/ հովվական իդիլիան: Այս պոեմում զգացվում է իդիլլիայի ժանրի «հայր» Թեոկրիտեսի ազդեցությունը: Սակայն եթե հելլենիստական պոետին հետաքրքրում էին հովվական կյանքի իրական ն կենցաղային մանրամասնությունները, հովիվների կենդանի կերպարները ն բնության նկարագրությունը, ապա Վերգիլիուսի հերոսները պայմանական ն արհեստական են, նրանք կրթված, զգայուն պոետներ են, ապրում են նույնքան իդեալական աշխարհում: Վերգիլիուսը կարծես փախչում է իրականությունից դեպի իր երնակայական աշխարհը, որը լի է ծաղիկներով, թռչունների երգով, առվակների կարկաչով: Եթե անգամ հնչում են ողբերգական երանգներ, ապա դրանք միայն անհույս սիրո տառապանքներն են /2 էկլոգ/: |Մ էկլոգում Վերգիլիուսը կանխագուշակում է Հռոմի համար երջանիկ դարի մոտալուտ գալուստը, որը կապում է մի արու զավակի ծննդի հետ: Հատուկ ուշադրության է արժանանում բնությունը, որի նկարագրությունները լատիներեն լեզվով գրված պոեզիայի լավագույն էջերից են /Մ| էկլոգ/: Վերգիլիուսի հաջորդ պոեմը կոչվում է «Գեորգիկներ» /G6օոgiօa/ ն նվիրված է Մեկենասին ու Օգոստոսին: Օկտավիանուսի մասին գրվել է դեռ | էկլոգում, որտեղ պոետը շնորհակալություն էր հայտնում բռնագրավված կալվածքը վերադարձնելու համար, սակայն այս պոեմում Վերգիլիուսը ոչ միայն Օգոստոսի, այլն նրա ողջ կառավարման գովքն է անում: Օգոստոսի ժամանակ կայսրության գյուղատնտեսությունը, իրոք, վերելք է ապրում ն դառնում երկրի բարեկեցության հիմքը: Եթե «Բուկոլիկներում» Վերգիլիուսը նկարագրում է բնության վերացական գեղեցկությունը, ապա «Գեորգիկներում» նրան հետաքրքրում է մարդու ն բնության անմիջական կապը: Եթե մարդը չաշխատեր, բնությունը կվերադառնար նախկին քաոսական վիճակին: Ըստ հեղինակի “ԼaԵօո օոոia Մiոօit” /աշխատանքը հաղթում է ամեն ինչի/:

«էնեականը» /Ճ6ո6iտ/ Վերգիլիուսի գլուխգործոցն է, որի վրա աշխատել է 10-12 տարի: Մահից առաջ նա խնդրում է ընկերներին այրել իր կարծիքով անավարտ պոեմը, որը, սակայն, պահպանվել է Օկտավիանուսի հրամանով: Պոեմը բաղկացած է 9896 տողից, 12 գրքից, երկու մասից՝ առաջինը /1-6/ գրված է Հոմերոսի «Ոդիսականի», երկրորդը /7-12/՝ «Իլիականի» օրինակով: Պոեմի գլխավոր հերոսը տրոյացի էնեասն է՝ Վեներայի որդին: Տրոյայի նվաճման ժամանակ նրան ներկայանում է Հեկտորի ստվերը, որը էնեասին մարտի է կոչում հույների դեմ, սակայն Վեներան խորհուրդ է տալիս որդուն փախչել Տրոյայից: Ուսերին առնելով իր ծեր հորը՝ Անխիսեսին ն բռնելով որդու՝ Ասկանիի /Հուլիուսի/ ձեռքը, էնեասը ուղնորվում է դեպի նավերը, վշտացած հեռանում հարազատ ափերից: Հոմերոսի օրինակով, Վերգիլիուսն իր պոեմի սյուժեն տեղադրում է երկու պլանում՝ աստվածային ն երկրային: Այսպես, եթե Ոդիսնսին հետապնդում էր Պոսեյդոնը, ապա էնեասին՝ Յունոնան: Իմանալով, որ իր հովանավորած Կարթագենը պիտի քանդվի հռոմեացիների ձեռքով, Յունոնան խոչընդոտում է էնեասի հասնելը Իտալիա, որտեղ պիտի դառնար հռոմեացիների նախահայրը: Յոթ տարի ծովի վրա թափառելուց հետո՝ շնորհիվ Վեներայի ն Յուպիտերի միջնորդության, էնեասն իր ուղեկիցների հետ գալիս է Կարթագեն: Թագուհի Դիդոնեն պատիվներով ընդունում է էնեասին ն խնջույքի ժամանակ խնդրում է պատմել նրա արկածների մասին. Մանավանդ, պատմե մեզ, ո’վ հյուր Բուն ըսկզբեն Դանայեցվոց դարաններն Եվ արկածները քո ազգիդ ն մոլորումներդ, Զի յոթներորդ ամառն է Հորմեհետե ծովափունքե ծովափունք Եվ ծովե ծով թափառական կը շրջիս: || գիրքը նվիրված է Տրոյայի կործանման նկարագրությանը, իրար են հաջորդում դրամատիկ տեսարաններ՝ քուրմ Լաոկոոնի հույների կառուցած փայտե ձին քաղաք չբերելու հուսահատ աղերսանքները, ձիուն հասցված նիզակի հարվածը, նրա ն երկու որդիների տանջալից մահը օձերի խայթոցից, ծեր ն անզեն Պրիամոս թագավորի Աքիլլեսի որդի՝ Պիրրոսի ձեռքով սպանությունը, ն էնեասի քաղաքից հեռանալը:

||| գրքում էնեասը պատմում է տարբեր քաղաքներով ն կղզիներով ճանապարհորդությունների մասին: Առավել հետաքրքիր են Արպիանների դեմ մարտը, Պրիամոսի որդի Հելենոսի հետ նոր ամուսնություն կնքած Անդրոմաքեին հանդիպելը, Անխիսեսի մահը ն Կարթագենում հայտնվելը: |Մ գրքում նկարագրվում է էնեասի ն Դիդոնեի սերը: էնեասի գեղեցկությամբ ն կատարած սխրանքներով հիացած Դիդոնեն այլնս չի կարող դիմադրել իր զգացմունքներին.

Ո՞վ է այս նոր հյուրը, որը մեր տունը եկավ Ինչ լավն է նա, ինչ քաջություն, ինչ կորով Հավատում եմ ն հավատով աներկմիտ Որ զարմից է աստվածների Պետք է որ քեզ խոստովանեմ, իմ Աննա, Որ այն օրից, երբ Սիքեոս ամուսինս Վատաբախտիկն սպանվեցավ եղբորիցս Սա միմիայն զգայությունս ողոքեց Եվ անհողդողդ սիրտս հուզեց, դրդվեցրեց: Նա, ի վերջո, դրժում է մահացած ամուսնուն հավատարիմ մնալու երդումը ն որոշում ամուսնանալ էնեասի հետ: էնեասը պատրաստ է մոռանալ ճակատագրի կողմից իրեն պարտադրված պարտականությունները ն, ինչպես Ոդիսնսը Կալիպսոյի, Անտոնիուսը Կլեոպատրայի մոտ, օրերն անցկացնում է խնջույքներում ու սիրո հաճույքներում: Սակայն նրան ներկայանում է Յուպիտերի կողմից ուղարկված Մերկուրիուսը, որը հրամայում է թողնել Կարթագենը ն ուղնորվել աստվածների կողմից նախանշված Իտալիա: Դիդոնեն սպառնում է գալիք արհավիրքներով, աղերսում է, սակայն իզուր, էնեասը գիշերով նավ է բարձրանում ն արցունքներն աչքերին հեռանում Կարթագենից: Անտիկ գրականության մեջ գուցե առաջին անգամ է նկարագրվում ստիպված պատմության թելադրանքին ենթարկվող մարդու ողբերգականությունը: Հիանալի է նան Դիդոնեի կերպարը, առաջին գրքերում նկարագրված հպարտ թագուհին |Մ գրքում ներկայանում է որպես դժբախտ մի կին, որը խղճի ծանր խայթերը հաղթահարելով, նվաճում է իր սիրած հերոսին, բայց ստիպված է հրաժեշտ տալ նրան: Տեսնելով իր աղերսանքների անզորությունը՝ Դիդոնեն խարույկ է բարձրանում ն էնեասի նվիրած սրով իրեն սպանում: էնեասի ն Դիդոնեի կերպարները կառուցված են հոգու անտիկ վեհության /ոagոitսdօ aոiոi/ ն մարդկայնության /հսոaոitaտ/

միաձուլման սկզբունքով: Նրանց սերը ոգեշնչել է շատ նկարիչների ն կոմպոզիտորների ստեղծելու կտավներ, օպերային ն բալետային երկեր: Մ գրքում էնեասը գալիս է Սիցիլիա, որտեղ խաղեր է կազմակերպում հոր մահվան տարեդարձի առիթով: Յունոնան նորից է փորձում խափանել էնեասի ուղնորությունը դեպի Իտալիա. նրա դրդմամբ տրոյացի կանայք հրդեհում են էնեասի նավերը, սակայն Յուպիտերը անձրնով հանգցնում է: Մ| գրքում էնեասը հասնում է Իտալիա ն Կումա քաղաքում հանդիպում է Սիբիլլային, ում խնդրում է ուղեկցել իրեն հանդերձյալ աշխարհ, հոգիներից իր ճակատագիրն իմանալու ն խորհուրդ հարցնելու համար.

Մութ գիշերով լուռ ու մենակ անցնում էին Պլուտոնի լայնածավալ պետության Աղջամուղջն ու ամայի գավառները, Այսպես, գիշեր ժամանակ թավ անտառից Լուսնի աղոտ լույսով անցնում է ուղնորն, Երբ Յուպիտերը մեգով պատել է երկինք Եվ մութը սն գողացել գույնն իրերի: Վեներայի օգնությամբ մութ անտառում գտնելով թաքցրած ոսկե ճյուղը՝ էնեասը թույլտվություն է ստանում թափանցել Պլուտոնի թագավորություն: Այս գրքում Վերգիլիուսը օգտագործում է ն’ հոմերոսյան պատկերացումները, ն’ Պյութագորի հոգիների տեղափոխության տեսությունը /ըստ որի երկար մաքրումից հետո մահկանացուների հոգիները նոր կերպարանքով վերադառնում են երկիր/, ն’ ստոյիկների ուսմունքը հոգու կրակե էության մասին: Վերգիլիուսի հանդերձյալ աշխարհի նկարագրությունը նշանավոր է իր ազդեցությամբ համաշխարհային, հատկապես կղերական գրականության մեջ հայտնի էսխատոլոգիական սյուժեների վրա: Բավական է հիշատակել Դանթեի հանճարեղ պոեմը, որտեղ հեղինակը Վերգիլիուսին է իր ուղեկցողը դարձնում դժոխքով ն քավարանով անցնելու համար:Վերգիլիուսը առաջինն է նկարագրում հանդերձյալ աշխարհի բաժանումը՝ տարտարոսը հատկացված է մեղավորների տառապանքներին, էլիսիումում ցնծության մեջ ապրում են անմեղ հոգիները.

Ոմանք կանաչ գետիններին, իսկ ոմանք Շեկ ավազին մարմիններն են մարզում Կամ մրցում են հաճոյական խաղերով, Եվ տաղերի մրմունջներով ուրիշները Կաքավում են ն գայթում են ոտնատրոփ: Ստորերկրյա աշխարհում էնեասը հանդիպում է իր տրոյացի ընկերներին, Դիդոնեին, որը էնեասից փախչելով շարունակում է փնտրել ամուսնուն նրա ներողամտությունը հայցելու համար: Եվ վերջապես էլիսյան դաշտերում հանդիպում է Անխիսեին, որն իր որդուն պատմում է Հռոմի փառքի մասին, ցույց տալիս նախկին ն ապագա մեծ գործիչների հոգիները, առանձնահատուկ մեծարանքով է խոսում Օկտավիանուսի մասին.

Այս այն դյուցազն է, որ քեզ շատ անգամ Ես խոստացա, աստվածների շառավիղ Մեծն Օգոստոս Կեսար, որ դարը ոսկեղեն Պիտ հաստատի Լացիումի մեջ վերստին, Այն երջանիկ վայրերում, ուր երբեմն Ինքնակալեց վեհ Սատուրնուս թագավոր: Նա պիտ իշխի Գարամանտին ու Հնդիկին Եվ մինչ անդ, ուր չի հասնում ոչ արն Եվ ոչ տարի, ն ուր Ատլաս ուսն առած Պարտում է լուսաճաճանչ առանցքը: Հռոմը սիրելու ն պաշտպանելու պատգամը տալուց հետո Անխիսեսը փղոսկրյա դռնից դուրս է թողնում էնեասին: Մ|| գրքից սկսվում է «էնեականի» երկրորդ մասը: «Իլիականի» ազդեցությունը արտահայտվում է մուսային ուղղված Վերգիլիուսի դիմումում՝

Դու’, դիցուհի’, արդ ներշնչիր քերթողին, Պիտի երգեմ պատերազմներ ահավոր: Լացիումի թագավոր Լատինուսը գուշակներից իմանալով, որ իր դստերը՝ Լավինիային պիտի ամուսնացնի տրոյացի մի հերոսի հետ, պատրաստվում կատարելու աստվածների կամքը, սակայն Յունոնան դրդում է Լավինիայի փեսացու, հռուտուլների առաջնորդ Տուրնուսին պատերազմ հայտարարել նորեկներին: Մ||| գրքում պատերազմող կողմերը դաշնակիցներ են փնտրում: էթրուսկների ն սաբինների ցեղերը օգնում են հռուտուլ103

ներին, իսկ Արկադիայի թագավոր էվանդրոսը էնեասին 400 հեծյալ է հատկացնում իր որդու՝ Պալլանտի գլխավորությամբ: Վեներայի խնդրանքով Վուլկանը զրահներ է պատրաստում էնեասի համար: Ինչպես ն «Իլիականում» հատուկ ուշադրությամբ է նկարագրվում վահանը, որի վրա պատկերված են Օկտավիանուսը ն մարտում հաղթանակող հռոմեացիները: |2 գրքում պատմվում է, թե ինչպես էնեասի բացակայության ժամանակ հռուտուլները հարձակվում են նրա ճամբարի վրա, հայտնի է հատկապես երկու ընկերոջ՝ Նիսոսի ն էվրիալի հերոսական պաշտպանությունը, մահվան դրամատիկ էպիզոդը: 2 գրքում նկարագրվում է Յունոնա ն Վեներա դիցուհիների վեճը, որից հետո Յուպիտերը որոշում է չմիջամտել պատերազմի ընթացքին: էնեասը 30 էթրուսական նավերով փրկության է հասնում իր պաշարված բանակին: Վերսկսված ճակատամարտում Տուրնուսը սպանում է էնեասի ընկերոջը’ Պալլանտին, ն որպես ավար կրում նրա գոտին ն ուսափոկը: 2| գրքում 12 օրվա զինադադար է հայտարարվում Պալլանտի մահը սգալու համար: Բանակցությունները խաղաղություն չեն բերում, հռուտուլներին գլխավորող ամազոնուհի Կամիլլայի սպանությունից հետո զորքը դիմում է փախուստի, Տուրնուսը դուրս է գալիս դաշտ՝ մենամարտով լուծելու պատերազմի վախճանը: 2|| գրքում Տուրնուսի քրոջ՝ Յուտուրնայի հրահրումներից բռնկված հռուտուլները խախտում են մենամարտի համար կնքած զինադադարը ն, նետահարելով տրոյացիներին, վիրավորում են էնեասին: Վեներան բուժում է նրա վերքը, էնեասը հարձակվում է թշնամիների վրա՝ սպանելով հազարավոր հռուտուլների: Տուրնուսը հրամայում է դադարեցնել պատերազմը, դուրս է գալիս մարտադաշտ: Յունոնան հրաժարվում է Տուրնուսին պաշտպանել այն դեպքում, եթե Լացիումի անունը պահպանվի ն «Հռոմը հզորանա իտալական քաջությամբ»: էնեասը վիրավորում է Տուրնուսին, որը Հեկտորի նման աղաչում է իր դիակը հանձնել հորը, իսկ էնեասը Աքիլլեսի պես մի պահ խղճում է նրան,բայց հանկարծ նկատելով Պալլանտի գոտին ն ուսափոկը, սրով խոցում է Տուրնուսի սիրտը: «էնեականը» մի կողմից հռոմեական «պաշտոնական իդեոլոգիայի» ն Օգոստոսի ժամանակաշրջանի «ոսկեդարի» տեսության արտահայտությունն է, մյուս կողմից ժառանգում է հունական, հատկապես հոմերոսյան ավանդույթները՝ աստվածների մասնակցությունը, հերոսների վեհակերտությունը, հեքզամետրը, հոգեբանական նրբությունը, մարդու ներաշխարհը թափանցելու հմտությունը: Սակայն, ի տարբերություն Հոմերոսի, Վերգիլիուսը իր ստեղծագործությամբ կատարել է սոցիալական պատվեր, նրա հե104

րոսները ինքնուրույն չեն իրենց որոշումների մեջ, Վերգիլիուսին խորթ է հոմերոսյան դեմոկրատիզմը ն, քանի որ նա խուսափել է կենցաղային մանրամասնություններից, նրա «էնեականը» չի կարող համարվել «հնադարի հանրագիտարան»: Վերգիլիուսի պոեմում շատ են ալլեգորիաները /այլաբանությունները/, այսպես՝ բարձրացնելով Վուլկանի կռած վահանը, էնեասը դրանով ուսերին է վերցնում սերունդների՝ հռոմեացիների ճակատագիրը, էնեասի շքեղ կյանքը Դիդոնեի դղյակում՝ հիշեցնելով Անտոնիոսի՝ Կլեոպատրայի մոտ ապրելը, հուշում է նրանց սիրո ողբերգական վախճանը ն այլն: Միջնադարում Վերգիլիուսին համարել են Քրիստոսի ծնունդը ավետած իմաստուն, իսկ նրա պոեմները՝ գուշակությունների աղբյուր: Նրա ազդեցությունն են կրել լատինական պոեզիան, եվրոպական էպիկական պոեմները, Վերածննդի ն կլասիցիզմի էպիկան ն պաստորալը: Ռոմանտիզմը, Վերգիլիուսի արվեստը համարելով արհեստական, պաթետիկ ն պալատական, նրան հակադրել է Հոմերոսի «ժողովրդական» պոեմները, բայց 2|2 դարի վերջից Վերգիլիուսը իրավամբ համարվեց հռոմեական պոետներից մեծագույնը:

ՔՎԻՆՏՈՒՍ ՀՈՐԱՑԻՈՒՍ ՓԼԱԿԿՈՒՍ

QՍ|ԱTՍՏ HOԲՃT|ՍՏ ՔHԼՃՇՇՍՏ /65-8 թթ./

Ծնվել է Վենուզիայում, հայրը եղել է ազատարձակ ստրուկ: Չնայած սուղ միջոցներին, ստացել է փայլուն կրթություն Հռոմում, հետագայում Աթենքում, որտեղ ուսումնասիրել է հունական գրականություն: Աթենքում նա ծանոթացել ն մտերմացել է Բրուտուսի հետ /Հուլիոս Կեսարի սպանությունից հետո/, անգամ հանրապետականների բանակում լեգիոնի հրամանատար է եղել: Բրուտուսի ն Կասսիուսի բանակի ջախջախումից հետո Հորացիուսը վերադառնում է Հռոմ, հաշտվում է Օգոստոսի պրինցիպատի հետ ն նվիրվում գրական գործունեությանը: Հորացիուսի առաջին բանաստեղծությունները երկտող էպոդներ են: Այդ ծաղրական, երգիծական, երբեմն կոպիտ տողերը հակադրվում են Վերգիլիուսի նրբագեղ ոճին: Հիմնականում երգիծանքի են ենթարկվում նրա ժամանակակիցները՝ անչափ երկար տոգայով զբոսնող տրիբունը /4 էպոդ/, պոետ Մեվիուսը, որի նավը պիտի խորտակվի /10 էպոդ/, չար կախարդը, դավաճան սիրուհին ն այլն: Գործող անձանց շրջանակը սահմանափակվում է «փոքր մարդկանցով», քանի որ մեծերին ծաղրելը վտանգավոր էր: Այնուամենայնիվ, Հորացիուսը իր հոռետեսությունն արտահայտում է

Վերգիլիուսի ազդարարած «ոսկեդարին» հակադրելով իր կոչը հռոմեացիներին՝ «փախչել հեռու կղզիներ» /16 էպոդ/: Հորացիուսը չի ընդունում նան Վերգիլիուսի բուկոլիկ պոեզիան /նրանով հիանում է էպոդների հերոսներից մեկը՝ վաշխառու Ալթիուսը, որը մտահոգված է միայն իր հարստության կուտակման հիմնախնդրով/: Սիրային էլեգիան նույնպես չի հուզում Հորացիուսին, էպոդներից նա անցնում է սատիրաներին, ընտրելով փիլիսոփայական դիատրիբայի ձնը: Նրա սատիրաները նվիրված են տարբեր թեմաների՝ քաղաքական, փիլիսոփայական, երգիծական: | գրքի | սատիրայում պոետը ծաղրում է ժլատներին, որոնք իրենց գանձերը թաքցնելով, ցնցոտիներ են հագնում: Ըստ Հորացիուսի, մարդը պիտի ապրի բնության հետ ներդաշնակ՝ հաճույքներ ստանալով առօրյա կյանքից: Մ| սատիրայում նա նկարագրում է սեփական համեստ կյանքը՝ շուկայից գնումներն ինքն է կատարում, նրան սպասարկում են ընդամենը երեք ստրուկ, բայց նա երջանիկ է, քանի որ ոչ մեկից կախում չունի ն ազատ տնօրինում է ժամանակը: Համաձայն էպիկուրյան տեսության, Հորացիուսը գովերգում է ընկերական հավատարմությունը ն կոչ է անում ընկերոջ թուլությունների հանդեպ ներողամիտ լինել: Մ սատիրայում պոետը նկարագրում է Մեկենասի ն Վերգիլիուսի հետ կատարած ճանապարհորդությունը Բրունդիզի, Օկտավիանուսի ն Անտոնիուսի բանակցություններին մասնակցելու համար: Շրջանցելով քաղաքական հարցերը, Հորացիուսը նկարագրում է կենցաղային մանրամասնությունները, ճանապարհի դժվարությունները, համեստ ուրախությունները: Սատիրաների || ժողովածուն ավելի հասուն է, նախապատվությունը տրված է երկխոսության ձնին: Մ| սատիրայում հեղինակը պատմում է իր կալվածքի դրվածքի մասին: Հետաքրքիր է սեփական դիմանկարի ինքնաքննադատությունը. պոետը խոստովանում է իր բնավորության փոփոխականությունը, ծուլությունը ն դյուրագրգռությունը: || գրքի Մ սատիրայում հույն գուշակ Տիրեսիուսը Ուլիսին /Ոդիսնսին/ կորցրած հարստությունը վերադարձնելու ուղիներ է հուշում, խորհուրդ տալիս դիմել Օգոստոսի դարաշրջանին հատուկ շողոքորթությանը ն ստորությանը: Մ.թ.ա. 23 թ.–ից Հորացիուսը սկսում է գրել օդաներ /ներբող/, որտեղ այլնս չի շոշափում քննադատական ն ծաղրական մոտիվներ: Ի տարբերություն Կատուլուսի սուբյեկտիվ պոեզիայի՝ Հորացիուսի օդաները, ժամանակի վեհակերտությանը համահունչ, գրված են հանդիսավոր վերամբարձ տոնով, կոչ են անում «իմաս106

տության», զերծ են հուզականությունից, կրքերի ն դժբախտությունների նկարագրություններից: Ոգեշնչված լինելով Ալքայոսի, Սապֆոյի, Անակրիոնտի պոեզիայով՝ Հորացիուսի օդաները բազմազան են՝ ուղերձներ ընկերներին, հիմներ աստվածներին, մտորումներ, սիրային բանաստեղծություններ: Յուրաքանչյուր օդան ոսկերչական աշխատանքի արդյունք է, բառը՝ կշռադատված ն մտածված, նկարագրությունը՝ սեղմ: Հորացիուսը միշտ դիմում է որնէ հասցեատիրոջ: Այսպես՝ առաջին գրքի 23-րդ սիրային օդան նվիրված է ոմն Խլոյային.

Փախչում ես ինձնից, Խլոյա, որպես պատանի եղնիկ Որ կորցրել է լեռներում Իզուր ես դողում դու Անտառի մեղմիկ շրշյունից: Ես վարդ չեմ, ոչ էլ առյուծ, ահաբեկող զավակը Լիբանանի Որ հոշոտեմ գազանաբար հարձակվելով Թող վազելը մորդ հետնից, Ժամանակն է, որ պսակվես: |2 օդայում նա, շարունակելով Ալքայոսի ավանդույթները, դիմում է ընկերոջը՝

ՄԻ’ մտածիր, թե ինչ կլինի մեր վերջը, Ընդունի’ր որպես շահույթ մեզ պարգնած օրը ճակատագրի ն մի մերժիր, բարեկամս Եվ շուրջպարը, ն սիրային փաղաքշանքը: Փիլիսոփայական օդաներում Հորացիուսը մտորում է կյանքի կարճատնության ն մահվան անխուսափելիության մասին՝ ընթերցողին հրավիրելով կենսական դժվարություններում իմաստուն կեցվածքի.

æանիր պահպանել դու հոգուդ անդորրը Փորձության պահին, իսկ բախտավոր ժամիդ Մի արբիր ցնծությամբ, զի Ենթակա ես դու մահվան, Դելլիուս, ինչպես մենք բոլորս: Մենք բոլորս պիտի քշվենք դեպ Հադես Պտտվում է սափորը, վաղ թե անագան Վիճակը մեզ կընկնի ն ահա Մեր հանդեպ նավակը դեպ հավետ չքացում:

Հորացիուսի ամենահայտնի օդան նվիրված է պոետի դերին ն նշանակությանը.

Կանգնեցրի անմեռ արձան ես ինձ համար ամրակուռ քան պղինձն Ու պալատներն արքայական ն բարձրաբերձ, քան բուրգերն այն, Եվ չեն եղծի ո’չ անձրնը, ո’չ Աքվիլիոնը հյուսիսի, Ո’չ անհամար շարանները դարերի: Ոչ, չեմ մեռնի ես լիովին, ն լավագույն մասն իմ կյանքի Կփրկվի թաղումից ն փառաշուք պսակն իմ Կփթթի առհավետ, որքան քուրմն անմռունչ կույսի հետ Կելնէջե սանդուղքներով դեպ տաճարը Կապիտոլի: Օդաների |Մ գրքում Հորացիուսը գովերգում է Օկտավիանուսին, նրա խորթ որդիներ՝ Տիբերիուսին ն Դրուզոսին, ն փաստորեն դառնում է «Հուլիուսների ցեղի երգիչ»: Մ.թ.ա. 17 թ. Հռոմում կազմակերպվել էր «սեկուլյան խաղեր» տոնը, որը պիտի խորհրդանշեր քաղաքացիական պատերազմների ավարտը ն ազդարարեր «Օգոստոսի հովանու տակ նոր երջանիկ դարաշրջանի գալուստը»: Տոնական հիմնի ստեղծումը հանձնարարվեց Հորացիուսին, որը Վերգիլիուսի մահից հետո /մ.թ.ա. 19 թ./ համարվում էր կայսրության մեծագույն պոետը: Այդ պաշտոնական հիմնում Հորացիուսը բնականաբար գովերգում է Օկտավիանուս Օգոստոսին, նրա բարեփոխումները, հռոմեական պետությունը, «նոր դարի սկիզբը»: Հորացիուսի ստեղծագործական վերջին տարիների նախընտրած ժանրը ուղերձներն են՝ չափածո նամակները: Ինչպես ն սատիրաները, դրանք նույնպես գրված են անկաշկանդ զրույցի ձնով, սակայն այստեղ բացակայում է ծաղրանքը, իսկ «հորացիական իմաստությունը» արտահայտվում է Օգոստոսին, Մեկենասին, Տիբերիուսի քարտուղար Ֆլորին ուղղված խորհուրդների ձնով: Ուղերձների երկու գրքերը լույս տեսան համապատասխանաբար մ.թ.ա. 20 ն 14 թթ.: Երկրորդ գիրքը բաղկացած է գրականությանը նվիրված երեք նամակից, որոնցից կարնորագույնը «Պիզոներին» ուղերձն է, որը հայտնի է «Պոետական արվեստ» խորագրով: Այստեղ Հորացիուսը ներկայանում է որպես հռոմեական կլասիցիզմի տեսաբան: Պոետական ստեղծագործությունից նա պահանջում է ներդաշնակություն ն մասերի համաչափություն, իսկ պոետից՝ կրթվածություն ն դատողություն: Տաղանդը պետք է ամրապնդել քրտնաջան մասնագիտական աշխատանքով: Այս նամակը կարնոր աղբյուր էր դարձել Վերածննդի ն կլասիցիզմի տեսաբանների համար:

Հորացիուսի պոեզիան բարձր է գնահատվել Պետրարկայի ն Վերածննդի մյուս հումանիստների, 2Մ|| դարի տեսաբանների, ինչպես նան 2Մ||| ն 2|2 դարի սկզբի ֆրանսիական ն ռուսական պոետների կողմից:

ՊՈՒԲԼԻՈՒՍ ՕՎԻԴԻՈՒՍ ՆԱՍՈ

Ք|ՑԼ|ՍՏ OՄ|Օ|ՍՏ ԱՃՏO /43 մ.թ.ա.- 18 մ.թ./ Հռոմեական «ոսկեդարի» պոետներից կրտսերն է: Նա իր կենսագրությունը պատմում է «Հեծեծանքներից» մեկում: Ծնվել է 43 թ. մ.թ.ա. Սոլմոնա քաղաքում, որի գլխավոր փողոցը այսօր կրում է Օվիդիուսի անունը: Կրթությունը ստացել է Հռոմում ն Հունաստանում: Հռոմում ուսումնասիրել է ճարտասանության /ռիտորիկայի/ երկու հիմնական ձները՝ կոնտրովերսիան /դատական/ ն սվասորիան /դատողական/: Նա կարող էր դառնալ լավ հռետոր, ժամանակակիցների վկայությամբ, իր ճառերին երբեմն տալիս էր բանաստեղծական ձն: Օվիդիուսը Հունաստան էր ուղնորվել փիլիսոփայություն ուսումնասիրելու նպատակով, սակայն հետագա գործունեության համար ավելի կարնոր դարձան Տրոյա, Ալեքսանդրիա, Սիցիլիա կատարած ճանապարհորդությունից ստացած տպավորությունները: Իրեն ուղեկցող ընկերոջ՝ Մակրուսի հետ /Մակրուսը, ի դեպ, Հռոմի առաջին գրադարանի ստեղծողն էր/ Օվիդիուսը ծանոթանում է հին հունական դիցաբանությանը, բարքերին, մշակութային արժեքներին: Վերադառնալով Հռոմ՝ Օվիդիուսը, հոր կամքով պետական պաշտոն է ստանձնում, սակայն շուտով թողնում է այն՝ գերադասելով բանաստեղծության ոլորտը: Օվիդիուսը երեք անգամ ամուսնացել է, երրորդ կնոջից ունեցած նրա միակ դուստրը՝ Պերիլլան, նույնպես բանաստեղծ է եղել: Օվիդիուսը սիրո մեծագույն երգիչ է, իր խոստովանությամբ «նա անկարող էր երկար դիմադրել էրոսի նետերին», սերը նա համարում էր արվեստ ու գիտություն: Օվիդիուսի առաջին ստեղծագործությունը Կորիննա անունով առեղծվածային մի կնոջ նվիրված “Ճոօո6տ” սիրային էլեգիաների ժողովածուն է: Ի տարբերություն նախորդ պոետների՝ Օվիդիուսը ռեալիստորեն ն սրամտորեն է վերաբերվում սիրո տառապանքներին, ավելի ազատ է թեմաների ընտրության մեջ. Երիտասարդ ընթերցողին խորհուրդներ է տալիս իր օրինակով ծանոթանալ ն սիրել գեղեցիկ աղջիկներին ն կանանց՝ անկախ նրանց սոցիալական դիրքից, անգամ խաբելով սիրուհիների ամուսիններին: Սերը Օվիդիուսի համար ուրախ ժամանց է, սակայն նրան հետաքրքրում են ոչ միայն սիրահարված պոետի, այլն կնոջ զգացմունքները: Սիրային էլեգիան Օվիդիուսի

գրչի տակ դառնում է կատակ, նրբագեղ մանրապատում: Սիրային թեման նա տարածում է նան դիցաբանական կերպարների վրա: «Հերոսուհիներ» /Էքiտtօla6/ պոեմում նոր երանգներ են ստանում Պենելոպեի, Բրիսեիսի, Ֆեդրայի, Դիդոնեի, Մեդեայի սիրային զգացմունքները: Օվիդիուսը նրանց անունից նամակներ է ուղղում նրանց սիրեցյալներին՝ դրսնորելով կանացի հոգեբանության ճանաչողական հմտություն: Օվիդիուսի ստեղծագործական առաջին փուլի գլուխգործոցն է «Սիրո արվեստ» /Ճոտ aոatօոia/ պոեմը, որի շարունակությունը մեկ տարի անց /մ.թ.ա.1 թ./ դարձավ «Սիրո հաբը» /Բ6ո6dia aոօոiտ/ պոեմը: Օվիդիուսը, հետնելով տարածված դիդակտիկ ավանդույթին, խորհուրդներ է տալիս սիրահարված երիտասարդին: Պոեմի առաջին մասը նվիրված է սիրո առարկան գտնելու վայրերին /թատրոններում, կրկեսներում ն այլն/, երկրորդը՝ գեղեցկուհուն գրավելուն՝ /հետնելով սեփական արտաքինին, կեղծ խոստումներ տալով, հուզիչ նամակներ գրելով, սերը թաքցնելով բարեկամության դիմակի տակ ն այլն/, երրորդը՝ այն պահպանելուն /պերճախոսությամբ, հնազանդությամբ, խանդով ն այլն/: Գրքի երրորդ մասում Օվիդիուսը խորհուրդներ է ուղղում կանանց՝ նրանցից պահանջելով նուրբ ճաշակ, արտաքին նրբագեղություն ն գիտելիքներ: Պոեմի ազատ ոճը, համարձակությունը զայրացրին բարոյականության ջատագովներին, ն չնայած իր գրած երկրորդ, ավելի լուրջ բնույթ կրող, «Սիրո հաբը» պոեմին, մեղադրվեց անբարոյական բարքերը խրախուսելու ն տարածելու մեջ: «Սիրո հաբը» պոեմում Օվիդիուսը սիրո հիվանդությունից բուժվելու միջոցներ է առաջարկում, դրանցից կարնորագույնը՝ պարապությունից խուսափելն է, որին օգնում են նան սիրուհու ֆիզիկական ն բարոյական թերությունների մտաբերումը, ծոմ պահելը, հատկապես սոխ ն գինի չօգտագործելը: Չնայած այս պոեմի «անմեղությանը»՝ «Սիրո արվեստը» պոեմի հեղինակին Հռոմից վտարելու Օգոստոսի որոշումը մնաց անփոփոխ: Նրան աքսորեցին Սն ծովի ափին գտնվող Թոմի բերդը, որտեղից այլնս չվերադարձավ, չնայած բազմաթիվ դիմումների, աղերսանքներով լի նամակների, որ ուղղել էր թե’ Օգոստոսին, թե’ Մեկենասին ն թե’ Օգոստոսից հետո կայսր դարձած Տիբերիուսին: Նրա մահվան տարեթիվն անգամ մոտավորապես է հայտնի: Օվիդիուսի գլուխգործոցն է «Մետամորֆոզներ» հանճարեղ պոեմը, որն իրենից ներկայացնում է 15 գրքից բաղկացած հունական ն հռոմեական առասպելների հանրագիտարան: Օվիդիուսը

մոտ 250 կերպարանափոխություններ է նկարագրում՝ միավորելով տարբեր շարքերում՝ թեբեական, արգոսական ն այլն: Համաշխարհային մշակույթի ն գրականության համար անգնահատելի է այդ պոեմի սյուժեների նշանակությունը: Ապոլլոնը ն Դափնեն, Ֆաետոնը, Նարկիսոսը, Պիգմալիոնը, Դեդալը ն Իկարը դարեր շարունակ ոգեշնչել են գրողներին, պոետներին, նկարիչներին, քանդակագործներին, երգահաններին: | գրքում Օվիդիուսը նկարագրում է քաոսային վիճակից երկրի, կենդանիների, բույսերի ն մարդու առաջացումը, արծաթե, պղնձե ն երկաթե դարերի հաջորդումը, ջրհեղեղը, որից փրկվում են Պառնաս սարը բարձրացած Դնկալիոնը ն Պիրրան: || գրքում Յուպիտերը շանթահարում է Արեգակի որդի Ֆաետոնին, իսկ նրան սգացող քույրերը բարդիներ են դառնում: ||| ն |Մ գրքերում կենդանանում են թեբեական դիցաբանական հերոսները՝ Կադմոսը ն Գարմոնիան, Աքթեոնը, Սեմելան, Տիրեսիոսը: Առավել հետաքրքիր են Նարկիսոսի ն էքոյի, Պիրամոսի ն Թիսբեի, Պերսնսի սխրանքների մասին էպիզոդները: Մ- Մ|| գրքերը վերաբերում են արգոնավորդների ժամանակներին: Հայտնի են Նիոբեի, Յասոնի ն Մեդեայի, Թեսնսի ն Մինոսի մասին պատմող առասպելները: Մ - |2 գրքերում պատմվում են Հերկուլեսի ժամանակի միթոսները, որոնց հերոսներն են Դեդալը ն Իկարուսը, Փիլեմոնը ն Բավքիդը, ինքը՝ Հերկուլեսը ն նրա հետ կապված կերպարները: 2 գրքի փայլուն էջերից են Օրֆեոսի ն էվրիդիկայի, Կիպարիսի, Հիացինտի, Պիգմալիոնի, Ադոնիսի մասին առասպելները: 2| գրքում առավել հետաքրքիր են Միդասի ոսկու ն ականջների, ինչպես նան տրոյական դիցաբանության անցումն ազդարարող Պելնսի ն Թետիսի մասին պատմող առասպելները: 2|| ն 2||| գրքերում ներկայացված է տրոյական դիցաբանությունը՝ Ավլիսում հավաքված հույները, Իֆիգենիան, Աքիլլեսի մահը, Ուլիսի ն Այաքսի վեճը: 2|Մ ն 2Մ գրքերում Օվիդիուսը վերջապես անդրադառնում է Հռոմի դիցաբանական պատմությանը՝ տրոյացի էնեասի ճանապարհորդությանը, հռուտուլների դեմ մղած պատերազմին, նրա աստվածացմանը, հռոմեական առաջին թագավորներից մեկի՝ Նումայի արդար կառավարմանը: Ավարտելով կերպարանափոխությունների այդ հսկայական շարքը՝ Օվիդիուսը գովաբանում է Հուլիոս Կեսարին, որը մահից հետո վեր է ածվում համաստեղության, Օգոստոսին, որը հետնելու է Կեսարին, ն ինքն իրեն՝ որպես Հռոմի երգչի:

«Մետամորֆոզներ» պոեմում, որը ն’ էպիկական է, ն’ լիրիկական, նան դրամատիկ, զարմանալի ներդաշնակությամբ են զուգակցվում բազմազան գեղարվեստական ժանրերն ու ոճերը՝ էպիստոլյարը, իդիլլիկը, սիրային էլեգիան, սերենադը, էպիտաֆիան, ողբը: Օվիդիուսը ցուցաբերում է նան գույների սիմվոլիկայի նուրբ զգացողություն: Մետամորֆոզների» հետ զուգահեռ Օվիդիուսը գրում է «Օրացույց» /ճaտti/ պոեմը: Նա ծրագրել էր ստեղծել տասներկու գիրք, ըստ ամիսների թվի, սակայն գրել է միայն վեցը: Յուրաքանչյուր գիրք սկսվում է տվյալ ամսվա հետ կապված առասպելով. առաջինը՝ Յանուսի անունով, երկրորդը՝ փեբրուարիուսը՝ դաշտերի, լեռների ն անտառների աստված Փաունոսի անունով, երրորդը՝ Մարս աստծո, չորրորդը՝ ծովի փրփուր նշանակող Ափրոս անունով, հինգերորդը՝ մայեստաս /մեծություն/, ն վեցերորդը՝ Յունոնայի անունով: Աքսորում գրած «Հեծեծանքների» /Tոiտtia/ 5 գրքում Օվիդիուսը նկարագրում է աքսորավայր մեկնելու ճանապարհին Ադրիատիկ ծովում փոթորկից փրկվելը, «Մետամորֆոզների» ձեռագրի Հռոմում այրվելը, ներում է հայցում կայսրից, բացատրում է Թոմի անվանումը, գանգատվում դաժան կլիմայից ն «բարբարոսների» տգիտությունից, տալիս է իր ինքնակենսագրությունը: «Նամակներ Պոնտոսի» /Էքiտtօla6 6x Քօոtօ/ ժողովածուն բաղկացած է չորս հատորից: Օգոստոսին ն Մեկենասին ուղղված նամակներում Օվիդիուսը աղերսում է իրեն ներում շնորհել ն թույլատրել վերադառնալու Հռոմ: Այս նամակներում ընկճված պոետը իր գովեստներով ն շողոքորթությամբ գերազանցում է պալատական պոետներ Վերգիլիուսին ն Հորացիուսին: Ընկերներին ն հարազատներին ուղղված նամակներում Օվիդիուսը աղաչում է բարեխոսել իր համար, սակայն մնում է անպատասխան: Օվիդիուսի վերջին, թերավարտ պոեմը՝ «Ձկների մասին» /Hali6օսtiօa/ ուսումնասիրությունն է: Օվիդիուսը թաղված է Թոմիում /ժամանակակից Կոնստանցայում/, տապանաքարի վրա գրված է իր իսկ տապանագիրը՝եթե սիրել ես, անցորդ, մի’ զլանար շշնջալ նրա աճյունին հրաժեշտի ողջույն. «Հանգիստ աճյունիդ Նասո»: Եթե Օկտավիանուսի կայսրության օրոք պոետներն անկեղծ էին կայսրի իրենց գովասանքներում, ապա Օկտավիանուսին հաջորդող կայսրերի՝ Տիբերիուսի /14-37 թթ./, Կալիգուլայի /37-41 թթ./, Կլավդիուսի /41-54 թթ./ ն հատկապես Ներոնի /54-68 թթ./ ժամանակ գրականությունը օգտագործվել է իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով: Կայսրերը շարունակում են հովանավորել,

նույնիսկ կաշառել պոետներին, գրողներին, փիլիսոփաներին ն պատմիչներին, որոնց մեծամասնությունը գովերգում է իշխանավորներին: Մ.թ. | դարի ականավոր գրողներն են առակագիր Ֆեդրը, փիլիսոփա ն ողբերգակ Սենեկան ն վիպասան Պետրոնիուսը:

ԼՈՒՑԻՈՒՍ ԱՆՆԵՈՒՍ ՍԵՆԵԿԱ

ԼՍՇ|ՍՏ ՃԱԱԷՍՏ ՏԷԱԷՇՃ

/…մ.թ.ա. - մ.թ. 65 թթ./ Ծնվել է Կորդուբա /Կորդովա/ իսպանական քաղաքում, երիտասարդ տարիներն անցկացրել Եգիպտոսում, որտեղ ծանոթացել է հելլենիստական գրականության ն արնելյան պաշտամունքների հետ: Հռոմ տեղափոխվելուց հետո Կլավդիուս կայսրի հրամանով վտարվում է Կորսիկա կղզի, որտեղ ութ տարի զբաղվում է գրականությամբ ն փիլիսոփայությամբ: Կլավդիուսի երկրորդ կինը՝ Ագրիպինան, նրան վերադարձնում է Հռոմ ն վստահում իր որդու՝ Ներոնի դաստիարակությունը: Կասկածամիտ ն դաժան Ներոնի կայսրության արյունոտ տարիները նշանավորվեցին քրիստոնյաների խոշտանգումներով, հակառակորդների ն հարազատների՝ եղբոր՝ Բրիտանիկուսի, մոր՝ Ագրիպինայի, կնոջ՝ Օկտավիայի, սիրուհու՝ Պոպպեայի սպանություններով: Դրա հետ մեկտեղ Ներոնը հովանավորել է գրականությունը, թատրոնը, երաժշտությունը, գրել է ողբերգություններ, մասնակցել ներկայացումներին որպես դերասան: Ներոնի կայսրության սկզբնական շրջանում Սենեկային շնորհվում է կոնսուլի պաշտոն, սակայն 65 թ. կայսրը հրամայում է նրան ինքնասպան լինել: Սենեկայի գրական ժառանգության մի մասը մեզ չի հասել: Նրա ստեղծագործությունները բաժանվում են երկու մասի՝ փիլիսոփայական ն գեղարվեստական /ողբերգություններ/: Սենեկայի փիլիսոփայական հայացքները ո’չ հետնողական են, ո’չ կայուն: Իրեն ստոյիկ համարելով՝ Սենեկան ընդունում է նան էպիկուրիզմի շատ դրույթներ /«Հոգեկան հանգստի մասին», «Ժամանցի մասին» տրակտատները/: Տեսականորեն Սենեկան բոլոր

մարդկանց հավասար է ճանաչում, բայց իրականում նրա տրակտատներն ուղղված են բարձր խավին: Սենեկայի կարծիքով, մարդ կարող է հոգեկան ազատության հասնել միայն փիլիսոփայությամբ: Մարդու բացարձակ ազատությունն է այն, որ ցանկացած պահի կարող է ինքնասպանությամբ հեռանալ կյանքից: Այդուհանդերձ ինքը կենսական տարբեր իրավիճակներում միշտ պատրաստ է եղել փոխզիջումներ փնտրելու: Հատկանշական է նրա վերաբերմունքը հարստության նկատմամբ: Գովերգելով բարքերի պարզությունը ն աղքատի համեստ հաճույքները՝ Սենեկան կոչ է անում արհամարհել հարստությունը՝ չհրաժարվելով նրանից: Իմաստունը «հարստություն չի սիրում, բայց գերադասում է այն, նրան չի տալիս իր հոգին, բայց ընդունում է այն, տիրում է նրան, բայց չի դառնում նրա ստրուկը»: Ավելին, միայն ունենալով կարելի է արհամարել հարստությունը: Հարստության հանդեպ բացասական վերաբերմունքը Սենեկային չխանգարեց մեծ կարողություն դիզել, իսկ փիլիսոփայական իմաստությունը՝ պալատական խարդավանքներին մասնակցել: Իր քարոզած բարոյական սկզբունքների ն սեփական ապրելակերպի հակասությունները Սենեկան բացատրում է մարդուն հատուկ թուլությամբ ն ընդհանուր մեղավորությամբ: Կայսրությունը անխուսափելի չարիք է, ն նրան հակադրվելու համար Սենեկան հոգեկան ուժեր է փնտրում: Այդ նպատակով պետք է ճնշել կրքերը, սովորել դիմակայել տառապանքներին, դաստիարակել «պասիվ դիմադրություն», որի վերջին ապաստանը մահն է: Ամբողջ կյանքը պետք է լինի մահվան նախապատրաստում. «Վատ է ապրել նա, ով չի կարողանում լավ մեռնել»: Սենեկան նախընտրում է վառ գույներ, նրան հաջողվում են արատների, բուռն կրքերի, պաթոլոգիական հոգեվիճակների նկարագրությունները: Ոճական այդ առանձնահատկությունները արտահայտվել են հատկապես ողբերգություններում: Մեզ հայտնի է Սենեկայի իննը ողբերգություն, որոնք հռոմեական ողբերգության բացառիկ ամբողջական նմուշներ են: Սենեկայի «դեկլամացիոն» ոճով գրված ողբերգությունները նախատեսված են ոչ բեմադրման, այլ ընթերցանության համար: Նա պահպանում է հին հունական ողբերգության արտաքին ձնը՝ չափածո մենախոսություններն ու երկխոսությունները հերթագայվում են խմբերգի լիրիկական հատվածների հետ, գործող անձանց թիվը չի անցնում երեքից, երգչախմբի ելույթները ողբերգությունը բաժանում են հինգ գործողության: Պահպանվում են նան հույն դասականների մշակած դիցաբանական սյուժեները. Սենեկան նորից անդրադառնում է «Մեդեային», «Ֆեդրային», «էդիպոսին» ն այլն:

«Մեդեա»: Սենեկան էքսպոզիցիա չի տալիս, ենթադրվում է, որ ընթերցողը ծանոթ է ն’ առասպելին, ն’ գործող անձանց, ն թե գործողության վախճանին: Ողբերգությունը սկսվում է հերոսուհու մենախոսությունից, որտեղ նա ներկայանում է որպես դաժան կախարդ, որի միակ նպատակը վրեժխնդրությունն է: Սենեկայի Մեդեան ոչ մի բանից չի վախենում. «ճակատագիրը վախենում է քաջերից, ճնշում վախկոտներին… ով հույս չունի, հույսը չի կտրի ոչ մի բանից… ճակատագիրը կարող է մեզնից խլել մեր հարստությունը, բայց խլել մեր ոգին չի կարող»: ճարպիկ փաստաբանի հմտությամբ Մեդեան կարողանում է մեկ օրով հետաձգել իր աքսորը /երեխաները չեն աքսորվում/: Եթե էվրիպիդեսի Մեդեան ատում է իրեն դավաճանած Յասոնին, ապա Սենեկայի Մեդեան պատրաստ է ներել նրան ն առաջարկում է միասին փախչել: Մեդեայի բազմաթիվ մենախոսություններից ամենատպավորիչը վերջին գործողության մենախոսությունն է. նա պատմում է, թե ինչպես է իր հոգում «մայրը» պայքարում «կնոջ» դեմ, «սերը»՝ ատելության: Մեդեայի աչքին հայտնվում են եղբոր մասնատված դիակը, վրիժառության աստվածությունները, ն խելացնոր վիճակում սպանում է որդիներից մեկին: Ի տարբերություն հունական ողբերգության՝ Սենեկայի հերոսները ոճիրը գործում են հանդիսատեսի ներկայությամբ: Տեսնելով մոտեցող Յասոնին՝ Մեդեան երկրորդ որդուն սպանում է հոր աչքի առաջ՝ հրճվելով նրա տառապանքներով: «էդիպոս»: Ի տարբերություն Սոֆոկլեսի, Սենեկայի հերոսը ողբերգության սկզբից նախազգում է իր ողբերգական ճակատագիրը, սակայն հասկանում է պայքարելու անիմաստությունը: Հատուկ ուշադրությամբ է նկարագրվում ժանտախտի տեսարանները, զոհաբերությունները, կենդանիների փորոտիքով գուշակությունները: Իմանալով ահավոր ճշմարտությունը՝ ինքնասպանության պատրաստ էդիպը հասկանում է, որ մահը իր համար միայն տանջանքներից ազատում կլիներ ն ինքն իրեն կուրացնում է՝ դատապարտվելով ավելի դաժան տառապանքների: Սոֆոկլեսի Իոկաստեն, գուշակելով ահավոր ճշմարտությունը, աղաչում է էդիպոսին դադարեցնել հարցաքննումները ն, հեռանալով բեմից, ինքնասպան է լինում: Սենեկայի Իոկաստեն փորձում է համոզել արդեն կույր էդիպին, որ կատարվածի մեղավորը ճակատագիրն է ն, էդիպից խլելով սուրը, սպանում է իրեն:

«Թիեստես» ողբերգության մեջ դաժան Ատրնսը բեմում սպանում է եղբոր զավակներին ն նրանց մսով կերակրում Թիեստեսին: «Ինչպես Հայաստանի լեռների արքան՝ անագորույն ոսկեբաշ առյուծը, հոշոտում է հոտը ն արյունաշաղախ ընկնում է ն քաղցը հագեցնելով`՝ յուրաքանչյուր ակնթարթ կատաղում ու հոգնած ատամներով սպառնում փոքրիկ անպաշտպան արջառներին, այսպես ն Ատրնսը է’լ ավելի պայթում է բարկությունից, ն մոռանալով, թե ով է կանգնած իր առջն, արյունաթաթախ սուրը մխում է երկու մարմնի մեջ այնպես, որ սուրը կրծքից անցնում է թիկունքը: «Ֆեդրա» ողբերգության համար Սենեկան օգտագործում է էվրիպիդեսի «Իպոլիտոսի» առաջին տարբերակը, որտեղ Ֆեդրան ինքն է սեր խոստովանում խորթ որդուն: Երբ Իպոլիտոսը տանջամահ է լինում, Ֆեդրան մեղանչում է կատարած հանցանքի համար՝ ինքնասպանություն գործում: «Դդմացում» երգիծական ստեղծագործությունը ուղղված է Կլավդիուսի դեմ: Նկարագրվում է նրա մահից հետո համբարձվելը երկինք, որտեղ աստվածները, գնահատելով ապրած կյանքը, նրան ուղարկում են դժոխք: ճանապարհին նա հանդիպում է սեփական հուղարկավորությանը ն ականատես լինում ժողովրդի ցնծությանը: Դժոխքում Կլավդիուսին դատում են իր իսկ սկզբունքով՝ լսելով միայն մեղադրողներին: Նրա կողմից հալածվածները շրջապատում են նրան ն դատապարտում են անտակ բաժակով զառ խաղալու: Սենեկայի կուտակված ատելությունը արտահայտվում է Կլավդիուսի ֆիզիկական արատների, տգեղության, տգիտության ն դաժանության նկարագրություններում: Սենեկայի բազմազան գրական ժառանգությունը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ինչպես հին, այնպես էլ նոր ժամանակներում: Նրա ստոյիցիզմը ուսումնասիրվել է քրիստոնեական մտածողների կողմից, բարոյական փիլիսոփայությամբ տարվել են 2Մ||| դարի լուսավորիչները, հատկապես Դիդրոն: Ողբերգությունները օրինակ ն սյուժեների աղբյուր են հանդիսացել Շեքսպիրի ն Վերածննդի դարաշրջանի մյուս դրամատուրգների, 2Մ|| դարի կլասիցիստների համար:

ԳԱՅՈՒՍ /ԿԱՄ ՏԻՏՈՒՍ/ ՊԵՏՐՈՆԻՈՒՍ

ՔԷTԲOԱ|ՍՏ ՃԲՑ|TԷԲ

/… - մ.թ.66 թթ./ Տացիտուսը /Տակիտոսը/ իր «Աննալներում» պատմում է Ներոնի ժամանակների մի շատ հետաքրքիր գրողի մասին, որը «ցերեկը քնում էր, գիշերը գործում ն զվարճանում» ն որի գիրքը բացարձակ հաջողություն է ունեցել: Խոսքը Պետրոնիուսի «Սատիրիկոնի» մասին է: Պիզոնի դավադրությունը մերկացնելուց հետո Պետրոնիուսը որոշել էր ինքնասպան լինել, բայց նույն Տացիտուսի վկայությամբ, մեկ կտրում էր երակները, մեկ կապում, չշտապելով բաժանվել կյանքից: «Սատիրիկոնը» գրված է «մենիպպյան սատուրայի» ձնով, այսինքն արձակ ն չափածո հատվածների հերթագայությամբ: «Սատիրիկոնը» երգիծական կենցաղային վեպ է, որտեղ ծաղրի է ենթարկվում սերը իր վեհ հասկացությամբ: Պետրոնիուսի նպատակը ընթերցողին հետաքրքրելն էր սիրային արկածների չափազանց անկեղծ նկարագրություններով: Այս ծավալուն վեպից մեզ հասած հատվածները սկսվում են 2|Մ գլխից: Գլխավոր հերոսը՝ էնկոլպիուսը կրթված երիտասարդ է, սակայն դարձել է թափառաշրջիկ ն հանցագործ: Նա տաճար է պղծել, վիլլա է թալանել, սպանություն է գործել, գլադիատոր է եղել: ճակատագիրը նրան շպրտում է քաղաքից քաղաք, դժբախտությունից դժբախտություն: Համաձայն վիպական ավանդույթի՝ հերոսին պետք է հետապնդեր աստվածների «զայրույթը», էնկոլպիուսին նույնպես հետամտում է սիրո մի աստվածություն, բայց ոչ էրոտը կամ Աֆրոդիտեն, այլ «ցածր որակի» աստված Պրիապը: Ավանդական սիրող զույգը վեպում ներկայացնում են էնկոլպիուսը ն կանացի տղա Գիտոնը: Այս «զույգին» պարբերաբար միանում է որնէ երրորդ թափառաշրջիկ, որը խախտում է նրանց հարաբերությունների ներդաշնակությունը: Գլխավոր հերոսները ենթարկվում են տարբեր փորձությունների՝ փոթորիկ, նավի խորտակում, կեղծ ինքնասպանություն, բաժանումներ ն հանդիպումներ: Վեպի հիմնական հետաքրքրությունը, սակայն, բազմաթիվ էպիզոդների նկարագրություններում է. իրար են հաջորդում խրախճանքների, խաղաորջերի, հրապարակային վեճերի տեսարանները: Հեղինակը ցածր խավի ներկայացուցիչների զարմանալի իմացություն է ցուցաբերում, նա շատ վառ է պատկերում կախարդներին, կավատներին, սիրային արկածներ որոնող կանանց, օժիտ փնտրողներին, պարազիտներին, գողերին, նավաստիներին ն զինվորներին:

Առավել հայտնի էպիզոդը Տրիմալքիոնի խնջույքի տեսարանն է: Տանտերը՝ Տրիմալքիոնը /եռակի զզվելի/, ազատարձակ է, նախկինում սիրիացի ստրուկ, պատանեկության տարիներին ծառայել է տերերի սիրային հաճույքներին, ազատություն է ստացել ն հարստացել շնորհիվ հաջող առնտրի: Իր համար պատրաստած տապանաքարի վրա նա գրել է տալիս. «նա եկել է ցածր խավից, թողել է 30 միլիոն սեստերցի ն երբեք չի լսել ոչ մի փիլիսոփայի»: Չնայած Տրիմալքիոնի դղյակի շքեղությանը ն խնջույքի պերճությանը՝ նրա ճառերը, տգիտությունը, սնահավատությունը, մեծամտությունը ն հատկապես անճաշակությունը ապացուցում են ստրկական ծագումը: Տրիմալքիոնի հյուրերը նույնպես ազատարձակ ստրուկներ են, գռեհիկ, անճաշակ ն ագահ: Պետրոնիուսի վեպը վկայում է, որ հռոմեական ազնվականությունը, որին պատկանում էր «Սատիրիկոնի» հեղինակը, կայսրության դարաշրջանում կորցրել էր հավատը դեպի ապագան: Պետրոնիուսին բնորոշ են նիհիլիզմը, հիասթափությունը, բացարձակ նատուրալիզմը, որոնք, սակայն, չեն արժեզրկում հռոմեական այս վեպի գեղարվեստական նշանակությունը:

ԼՈՒՑԻՈՒՍ ԱՊՈՒԼԵՅ

ԼՍՇ|ՍՏ ՃՔՍԼԷ|ՍՏ

/125 - … թթ./ Հռոմեական մյուս մեծ վիպասանը՝ Ապուլեյը, ծնվել է 125 թ. Աֆրիկայում, հարուստի ընտանիքում: Սկզբնական կրթությունը ստացել է Կարթագենում, հետո Աթենքում, որտեղ տարվել է սոփեստությամբ ն փիլիսոփայությամբ, մոգությամբ ն արնելյան հավատքներով: Հռոմում մի քանի տարի փաստաբանությամբ զբաղվելուց հետո որոշել է ճանապարհորդել ն դեկլամացիոն դասախոսություններով շրջել է արնելյան երկրներում: Վերջնականապես բնակություն հաստատելով Կարթագենում՝ շարունակում է իր հռետորական գործունեությունը ն զբաղեցնում «գավառի քրմի» պաշտոնը: Տաղանդավոր գրողը լատիներեն ն հունարեն գրված բազմաթիվ ստեղծագործությունների հեղինակ է. «Պլատոնի ն նրա ուսմունքի մասին», «Սոկրատեսի աստվածայնության մասին», «Աշխարհի մասին», «Ձկների մասին», «Ծառերի մասին», «Թվաբանության մասին», «Երաժշտության մասին» ն այլն: Համաշխարհային փառքի արժանացան նրա «Ապոլոգիա» ճառը ն «Մետամորֆոզներ» կամ Ոսկե ավանակը» վեպը:

ճանապարհորդություններից մեկի ժամանակ Ապոլեյը հանդիպում է մի վաղեմի ընկերոջ ն ամուսնանում նրա մոր հետ: Կնոջ ազգականները մեղադրում են Ապուլեյին, որ նա մոգության /հայելու ն ատամի փոշու/ միջոցով հրապուրել է իրենից տաս տարով մեծ հարուստ այրուն՝ ունեցվածքին տիրանալու նպատակով: Այդ առիթով էլ Ապուլեյը ելույթ է ունենում «Ապոլոգիա» ինքնաարդարացման ճառով, որտեղ ծաղրում է տգետ ն ագահ մեղադրողներին, մոգությունը հայտարարում աստվածային գիտություն: «Մետամորֆոզներ» վեպը դեռ անտիկ դարաշրջանում ստացել է երկրորդ անվանումը՝ «Ավանակ», որին հիացած ընթերցողները ավելացրել են «ոսկե» գնահատականը: Գլխավոր հերոսը՝ Լուցիուսը ընկնում է մոգությամբ հայտնի Թեսալիա մարզը ն իջնանում վաշխառու Միլոնի մոտ, որի կինը՝ Պամֆիլան կախարդուհի է: Լուցիուսը սիրային կապի մեջ է մտնում մի սպասուհու հետ, որի օգնությամբ գաղտնի ականատես է լինում Պամֆիլայի բու դառնալուն: Լուցիուսը աղաչում է սիրուհուն իրեն նույնպես կերպարանափոխել, սակայն թռչունի փոխարեն նա դառնում է ավանակ: Մարդկային կերպարանք ստանալու համար նա պետք է վարդի տերններ ծամեր, բայց վաշխառուի տան վրա ավազակներ են հարձակվում ն գողանում ավանակին: Սկսվում են նրա տառապանքները, նա ձեռքից ձեռք է ընկնում, ահավոր զրկանքներ կրում, բայց վեպի վերջում աղոթում է Իզիդային, որի քուրմը նրան վարդե պսակ է տալիս ծամելու: Լուցիուսը ավանակի կերպարանքով ակամա վկա է դառնում մարդկային բնավորությունների իրական դրսնորմանը, նրանց արարքների դրդապատճառների, հարաբերությունների բազմազանությանը: Վեպը բաղկացած է 11 գրքից, որոնց մեծ մասը կազմում են ընդմիջարկված էպիզոդները: Տարբեր ոճերով գրված այդ էպիզոդները, միահյուսվելով, արտացոլում են դարաշրջանի հասարակության խայտաբղետությունը: Ամենահայտնի էպիզոդը՝ «Ամուրի ն Փսիխեի» մասին նովելն է, որն, ինչպես ն ամբողջ վեպը, հաճախ է օգտագործվել բազմաթիվ նովելիստների /Բոկաչչո/, ինչպես նան քանդակագործների ն նկարիչների կողմից:

ՎԵՐæԱԲԱՆ

Անտիկ գրականությունը երբեք վերջնականապես չի մահացել, նույնիսկ Միջնադարում. Մ||| դարում Կառլոս Մեծը իր մայրաքաղաք Աախեն է հրավիրել տարբեր երկրների գիտնականներին Ակադեմիա հիմնելու նպատակով, 2|| դարում հիմնվել է Փարիզի համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրվել են Վերգիլիուսը, Օվիդիուսը, Հորացիուսը, Ցիցերոնը ն այլոք, սիրո երգիչներ տրուբադուրները օգտվել են Օվիդիուսի պոեմներից, միջնադարյան վեպերը նվիրված են եղել Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, էնեասին, Տրոյական պատերազմին: Դանթեի «Աստվածային կատակերգության» էջերում բացի Վերգիլիուսից հանդիպում ենք անտիկ պոետներ Հոմերոսին, Հորացիուսին, Օվիդիուսին ն այլոց, անտիկ դիցաբանության կերպարներին, պատմական դեմքերի: Ամբողջ միջնադարի ընթացքում լատիներենը եղել է կրթության, եկեղեցու, փիլիսոփայության, օրենսդրության, գրականության լեզուն: Վերածննդի համար անտիկ դարաշրջանը եղել է մարմնի ն ոգու ազատության իդեալի: Վերածննդի մեծագույն ներկայացուցիչները հիմնվել են անտիկ աստղագիտության, բժշկության, բնագիտության, փիլիսոփայության նվաճումների վրա, 2Մ դարում Կոզիմո Մեդիչին հիմնել է Ֆլորենցիայի Պլատոնյան ակադեմիան: Պետրարկան, Բոկաչչոն, Շեքսպիրը, Դյու Բելեն, էրազմ Ռոտտերդամցին իրենց ստեղծագործություններում օգտագործել են անտիկ գրականության ավանդույթներն ու սյուժեները: Նոր ժամանակներում անտիկ գրականությունը պահպանում է իր հսկայական նշանակությունը՝ չափանիշ դառնալով 2Մ|| դարի կլասիցիզմի գեղագիտության համար: Կոռնեյլի ն Ռասինի անտիկ սյուժեներով գրված ողբերգությունները, Լեսսինգի ն Շիլլերի գեղագիտական հայացքները, Գյոթեի պոեմներն ու «Ֆաուստի» || մասը, Լոմոնոսովի ստեղծագործությունները, ռոմանտիկներ Բայրոնի, Շելլիի, Հյուգոյի, Պուշկինի երկերի պոետիկ կերպարները անտիկ գրականության անմահության լավագույն վկայությունն են: Ց՝ օրս նորագույն գրականության ներկայացուցիչները շարունակում են դիմել անտիկ գրականության հավերժական թեմաներին: 22 դարում Ֆրանսիայում Ժան Կոկտոն գրում է «էդիպ արքա», «Անտիգոնե», «Օրփեոս», «Բակտոս», Անդրե Ժիդը՝ «էդիպ», «Թեսնս», Ժան Ժիրոդուն՝ «Տրոյական պատերազմը չի լինելու», «էլեկտրա», Ալբեր Կամյուն՝ «Կալիգուլա», ժան Անույը՝ «էվրիդիպես», «Անտիգոնե», «Մեդեա», Ժ.- Պ. Սարտրը՝ «ճանճեր» դրամաները: Գերմանիայում Գ. Հաուպտմանը ստեղծում է «Իֆիգենիան Դելֆիում», «Իֆիգենիան Ավլիսում», «Ագամեմնոնի մահը»,

Ա. Մյուլլերը՝ «Դիդոնեի մահը», Գ. Ի. Հեկկերը՝ «Ոդիսնսի մահը», Ի. Վեսֆալը՝ «Դիոնիսոս» եռերգությունը, Շվեցարիայում Ֆ. Դյուրենմատը՝ «Հռոմոլուս Մեծը», «Հերակլեսը ն ավգյան ախոռները», ԱՄՆ-ում՝ Օ’Նիլը «Սուգը սազում է էլեկտրային», Տ. Ուայլդերը՝ «Ալկեստիդե» ստեղծագործությունները: Այսպիսով՝ անտիկ գրականությունը միշտ կմնա բոլոր ժամանակների գրական, փիլիսոփայական, քաղաքական, գեղագիտական, բարոյական նվաճումների ոգեշնչման անսպառ աղբյուր:

ՄԱՏԵՆԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐՔ

1. Առաքելյան Ա., Հունական գրականության պատմություն, Եր. 2. Առաքելյան Ա., Հռոմեական գրականության պատմություն, Եր. «Լույս», 1975 3. Տրոնսկի Ի. Մ., Անտիկ գրականության պատմություն, մաս 1-2, 1949-50 Ճ.Ճ., ԾՄëèõ Ճ.Ծ., 1Ըòîքèÿ àոòè÷ոîé 4. ×èԸòÿêîâà ëèòåքàòՄքû, Ë.1963 5. ՛àõî6Լîäè Ճ.Ճ., 1Ըòîքèÿ àոòè÷ոîé ëèòåքàòՄքû, Խ. 1986 6. Կարապետյան Ա.,Անտիկ գրականության քրեստոմատիա, մաս 1-2, 1952-54 7. Դիցաբանական բառարան, Եր. «Լույս», 1985 8. Կուն Ն.Ա., Հին Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները 9. ËîԸåâ Ճ.Փ., Ճոòè÷ոàÿ ìèօîëîãèÿ â åå èԸòîքè÷åԸêîì քàçâèòèè, Խ.1957

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐ

Հոմերոս, Իլիական,., թարգմ. Հ.Համբարձումյանի ,Եր. 1955 թ. Հոմերոս, Ոդիսական,. թարգմ. Հ.Համբարձումյանի, ԵՊՀ, 1988 թ. Ծîéոà ìûøåé è ëÿãՄøåê, Խ.,1936, 1 â Ըá. ÝëëèոԸêèå Աîýòû, Խ., 1963 Եզովպոս, Առակները, Եր. 1972 թ. Պինդարոս, Ներբողներ,. թարգմ. Ա. Թոփչյանի, Եր. 1992 թ. Տաղք Անակրեոնի, Կ. Պոլիս 1871 թ. Հելլենական քնար /Ծաղկաքաղ հելլեն բանաստեղծություններից/, թարգմ. Վ. Եսայանի, Աթենք, 1949 թ. էսքիլոս, Ողբերգություններ, թարգմ. Ա. Թոփչյանի, Եր. 1991 թ. Հույն ողբերգակներ. էսքիլոս, Սոֆոկլես, Եվրիպիդես, թարգմ. Հ.Համբարձումյանի, Եր. 1950 թ. Հին հունական ողբերգություններ, թարգմ. Հ.Համբարձումյանի, ԵՊՀ, 1990 թ. Եվրիպիդես, Բաքսոսուհիներ թարգմ. Ա. Թոփչյանի, Եր. 1995 թ. ՃքèԸòîօàո, 1çáքàոոûå êîìåäèè, Խ.,1974 Քսենոփոն Աթենացի, Անաբասիս Եր. 1970 թ. Քսենոփոն, Կյուրոպեդիա, Եր. 2000 թ. ՃքèԸòîòåëü, 1îýòèêà, Ë., 1927

Խåոàոäք, Ճîìåäèè.Փքàãìåոòû, Խ., 1982 Պլուտարքոս, Երկեր, Եր. 1988 թ. ËՄêèàո. 1çáքàոոîå, Խ. 1962 Լոնգոսի հովուավեպը կամ Դափնիս ն Քլօէ, թարգմ. Վ. Աքնի, Աթենք, 1927 թ. 1ëàâò. 1çáքàոոûå êîìåäèè, Խ., 1967 ՛åքåուèé. Ճîìåäèè, Խ., 1934 Լուկրեցիուս, Իրերի բնության մասին, թարգմ. Գր. Արեյանի, Եր. 1960 թ. ՃàòՄëë. Ëèքèêà, Խ., 1957 Վերգիլիուս, էնեական, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1910 թ. Ծåքãèëèé. ÁՄêîëèêè. Լåîքãèêè. Ýոåèäà.Խ., 1971 Լîքàւèé. Օäû, ýԱîäû, Ըàòèքû, ԱîԸëàոèÿ.Խ., 1970 Հորացիուս, Արվեստ քերթողական, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1947 թ. Օâèäèé. Ëþáîâոûå ýëåãèè. Խåòàìîքօîçû. Ըêîքáոûå ýëåãèè.Խ.,1983 Öèւåքîո. ՛քè òքàêòàòà îá îքàòîքԸêîì èԸêՄԸԸòâå. Խ., 1972 Ըåոåêà. ՛քàãåäèè. Խ., 1983 1åòքîոèé Ճքáèòք. Ըàòèքèêîո. Խ.6Ë., 1924 ՃԱՄëåé. ՃԱîëîãèÿ. Խåòàìîքօîçû. Փëîքèäû.Խ., 1958 Ճîքոåëèé ՛àւèò. Ըî÷èոåոèÿ, Ë., 1969 Ըâåòîոèé. Æèçոü äâåոàäւàòè ւåçàքåé, Խ.6Ë., 1964

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ |

ՀԻՆ ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ……………………………..

Անտիկ գրականության աղբյուրները …………...……………. Հունական դիցաբանություն …………………………………… էպիկական շարքեր ..……………………………………………. Հոմերոս …………………………………………………………… «Իլիական» …………….…………………………………….. «Ոդիսական» ………………..……………………………….. Հեսիոդոսի դիդակտիկ էպոսը ………………………………….. Քնարերգություն …………………………………………………. Գրական արձակը ………………………………………………... Մ դար: Ատտիկական դարաշրջան ……………………………. Ողբերգություն …………………………………………………… էսքիլոս …………………..……………………………………. Սոֆոկլես …………..…………………………………………. էվրիպիդես ………………………..………………………….. Կատակերգություն ………………………………………………. Արիստոֆան …..……………………………………………… Մ- |Մ դարերի արձակը ………………………………………….. Հելլենիզմ ………………………………………………………… Նոր ատտիկական կատակերգություն ………………..…... Ալեքսանդրյան պոեզիա ………………………………..…... Հելլենիստական արձակ ……………………….…………... Հռոմեական նվաճման դարաշրջանի հունական գրականություն ………………………………………………….. Պլուտարքոս ………………..………………………………... Լուկիանոս …………………………………..………………...

ԲԱԺԻՆ ||

ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ...……………………………… Կատակերգություն ………………………………………………. Պլավտուս ………..…………………………………………… Տերենցիուս …………………………..………………………. Լուկրեցիուս ……………………………………………………… Ցիցերոն ………………………………………………………….. Օգոստոսի պրինցիպատի դարաշրջանի գրականությունը .. Վերգիլիուս …………………..……………………………….. Հորացիուս ………………..………………………………….. Օվիդիուս ..…………………………………………………….

Սենեկա …………………………………………………………… Պետրոնիուս ……………………………………………………... Ապուլեյ …………………………………………………………… Վերջաբան ………………………………………………………... Մատենագրական շարք Գեղարվեստական տեքստեր …………………………………...

Համակարգչային ձնավորումը՝ Վ.Բրյուսովի անվ. ԵՊԼՀ-ի համակարգչային կենտրոն /ղեկավար՝ դոց. Վ.Վ.Վարդանյան/ Օպերատորներ՝

Հ.Մ.էլչակյան Ս.Վ.Առաքելյան

Համակարգչային շարվածքը` Մ.Ներկարարյանի Ստորագրված է տպագրության՝ Հանձնված է տպագրության՝

15.11.2002 30.11.2002 Տպաքանակ՝ 200