Աշխարհամասերի ֆիզիկական աշխարհագրություն. Պր. 1. Եվրոպա

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

կ. 0. 0ՀԱՆՑԱՆ, Ա. Մ. ՈՍԿԱՆՑԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԻՆ ՊՐԱԿ

ԵՎՐՈՊԱ Ուսումճական ձեռճարկ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

19ՓԵՐԵՎԱՆՏՑ4

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԵ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՂՄԻՑ

Սույն գոքում տված են ԾԽվբոպայի բնության առանձնաճատկություննեոը, նեբցամակարնեոբազույն քային շոջաննեբիլանդշաֆտային տիպեոընե ֆիզիճամառոտ կա-աշխարբճագբական բնութագոությունը: է այդ աշխաոբճամասի Շառշադոված ոելյեֆի ձնավորման ձամառոտ պատմությունը, կլիմայի ճիմնական Գծեոր, նեքին չբեբր, բուսականությունը, ողն ու կենդանական աշխաոշճը: Միաժամանակ գենետիկական Ն ֆիզիկա-աշխաոբճազբական լանդշաֆտայինճՔատկանիշնեբիՔիման վբա կաշբգաբաշխական ոբոշակիսիսսաճմաննեոում առանձտեմով Աբշեմտյան Ծվոբռպայի նացվածեն եոբկոներիխմբեր, առանձիներկրներու են նբանցբնումաոզերՆ ճանգամանորբեն Ւէննաբկված թյան բնորոշգծեր: Աշխատությունը օգտակարկարող է լինել ուսանողուսուցիչնեոի,ինչպեսնան աշխաոճագոությամբ ՇԵՐի, ճամար: Ճետաքոքովող լայն ճասաբակայնության

"Խ.:Օ. ճ.

Ի.

ՕՐՃԻՏԻԵ

ԾՕԸՇԱԵՃՒԼՒԼ

ՓԱՋՅԱՎԵԸՇԿԵՃՎԸՐԵՕՐՔՃՓԱՑ

ԿՃԸՂԲՈ ԸՔՑԵՂՃ

Ցաոյըճ Ոճքճեւն Շ8ՔՕՈՃ

ՖՎՇՇԵՕՇ ՈՕՇՕՑԱՎՇ

Ա1ՅՈՅ1Շ2ԵՇԼո0

Ա:

քենե նօխ

23եղ(6)

ՕՐՕ ԼՕՇՄո8թոքԲ6ակօՐօ ԾքՇոտիոՇ

ԷքՇոճա-1964

7իատօքճտծ8

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Մինչն օրս ճայերեն լեզվով չի «Հրատարակվելաշխարճամասերի ֆիզիկական աշխարճագրության առարկայի գծով ջիչ թե շատ լրիվ ն մանրամասն դասագիրք կամ ձեռնարկ՝բարձրագույն ուսումնական Հաստատությունների աշխարճագրական ֆակուլտետների ճամար: նման

մի դասագիրք կամ ձեռնարկ գրելու ճամար գոյություն ունի չափազանցընդարձակ ն ճարուստ գրականություն, որը, սակայն, ճիմնականում գրված է վաղուց ն ճաճախ պարունակում է ճակասական,թերի, ճնացած ն երբեմն էլ սխալ ու անընդունելի տեղեկություններ տվյալներ: իրենց առաջ նպատակ են դրել տալ աշխարձճաՀեղինակներն մասերի ֆիզիկական աշխարճագրության մի ամփոփ ձեռնարկ, որը ճամապատասխաներ պետական ծրագրի պաճանջչներին,մեֆածավալ չլիներ, ճամառոտ լինելով Հանդերձլիներ ժամանակակից գիտության պաճանջներինՀամապատասխան, տար այս կամ այն տերիտորիայի լանդշաֆտի, ֆիզիկա-աշխարճագրական օրբյեկտի ոչ միայն ներկա վիճակը, այլն նրանց ծագումը, զարգացման տենդենցը, երանց կրած որակական քանակականփուվփոն տարածության մեջ, ինչխությունները ժամանակի ընթացքում պես նան առանձին ֆիզիկա-աշխարճագրական միավորների ն նրանց ամբողջական կոմպլեքսի պատմությունը: աշխատությունըգրելիս առաջնորդվել են ՍՍՌՄ Հեղինակները բարձրագույն կրթության մինիստրության կողմից ճաստատվաժ՝ արտամիութենականերկրների ֆիզիկական աշխարճագրության առարկայի ծրագրով, ձեռքի տակ ունենալով երնանի պետական Համալսարանիաշխարճագրական ֆակուլտետում իրենց կարղաու

ու

ցած դասախոսություններիՀամառոտագրությունները,որոնք Հատ-

կապես

աշխատությանճամար ենթարկվել են Հիմնական վեբամշակման՝ ըստ նորագույն աղբյուրների։ Աշխատությունը Հրաէ Հաջորդականպրակներով: տարակվհլու այս

Լինելով աշխարչամասերի ֆիզիկական աշխարձճագրության՝

բուճական ձեռնարկ ստեղծելու առաջին փորձը, աշխատությունը, անշուշտ, չի կարող զերծ լինել որոշ թերություններից: Հեղինակներըշնորճակալությամբ կրնդունեն այն բո-լոր դիտողությունները, որոնքննպատակկունենան լրացնել, ճշտել կամ վերացնել այս կամ գրքում տեղ գտած. բացերը: Հայերեն լեզվով այս

Թգ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐ

(Համառոտ ընդնանու՝ տեղեկություննե երկրագնդիմակերեսը կազմումէ 510 միլիոն քառ. կիլոմետր, որից 361 միլիոնը (20,8 0-ը) բաժին է ընկնում չրին, իսկ 148 միլիոնը (29,2 ն -Ը)՝ ցամաքին: Դեռ մինչն վերջերս ընդունված էր ամբողջ ցամաքը բաժանել Հինգ աշխարճամասերի:Հետագայում (447 դարի սկզբներին) որս։վնս աշխարչամաս Հայտնի դարձավ նան Անտարկտիդան: Հաշվի առնելով մայր ցամաքների միջն գոյություն ունեցող բնական պայմանների մի ամբողջ շարք առանձնաչասոկություններ, ներկայումս ընդունված է առանձնացնել 6 աշխարճամասեր կղզիները): (նրանց տարածության մեջ Հաչվելով նան Հարակից

են՝ Դրանք Ասի

43,8

Ամերիկա Աֆրիկա Անտարկտիդա

Եվրոպա .

42,0 30,0 ՞

.

միասին)

»

բառ.

»

14,0 10,5

»

»

7»

» »

» »

8,7

կիլոմետբ

»

»

կլտրալիա (Օվկիանիայի ճեւո

միլիջն

» »

»

|

»

Միաժամանակխաղաղօվկիանոսի կենտրոնական մասում երթեմ) որսլես աշխարչամասերինՀամազոր միավոր առանձնացնում ծն նան 0վկիանիան, որը, սակայն, իրենից ներկայացնում է ոչ թե մեծ կղզիների մի ամբողջ մի ամբողջականցամաք, այլ փոքր ու

աշխարճ:

՝

«Աշխարճամասեր Հասկացությունը նրբեմն չՀամբնկնում է «մայր ցամաքներ» Հասկացության Հետ (օրինավ՝Աֆրիկանն իսկ երբեմն՝ ոչ։ Ամերիկանմի ամբողջականաշԱվատրալիան) խարճամաս է, բայց կազմված է երկու մայր ցամաքներից. իսկ նե եվրուղան երկու տարբեր աշխարչամասեր են, որոնցից մռսիան

կազմված է մեկ միասնական նվրազիամայր ցամաքը (թեպետե առանձին վերցրած նրանցից յուրաքանչյուրը նույնպես երբեմն կոչվում է մայր ցամաք): Վերը թվարկած բոլոր աշխարճամասերըմիմյանցից բաժանված են օվկիանոսային ն ծովային ավել կամ պակաս ընդարձակ նրանք իրար միացաժֆ րարկոա ւտարածություններով: են չատ նեղ պարանոցներով: հացառությունեն կազմում նվրոպան ն Ասիան, որոնք իրար սաշմանակցում են ցամաքային Ճոծ զանգվածով: Հենց ալդ պատճառովայդ երկու աշխարճամասերը մեկ ընդչանուր անունով ճաճախկոչվում են շեվրազիա»7:«ծվրազիան» կարելի է ընդունել որպես երկու իրարից խիստ տարբեր աշխարճամասերիկոմպլեքս անուն. Սակայն նկատի ունենալով ՛եվրոպայինեԱսիայի միջն գոյություն ունեցող կարնոր առանձնաՀատկությունները, սովորաբար դրանք դիտվում են որպես երկու առանձինաշխարճամասեր:

ավե

Ներկայում» ռրոշ աչխարճադետներ (կալեսնիկ, Մել(ով) «աշթթբնամառեր» ճասկացությունը ճամարում են արգեն ճնացաժ ն ավելի ճիշտ ԵՖ գաֆում «աշխարնամասերի» փոխարեն կիրառել «մայր ցամաբներ» տերմջֆը։ «ծվրազիս» տերմինը առաջին անցզցամառաջարկել է զերմանացի ճայտնի այշխարճագետ Ալեջսանգը Հումբոլտը, մոտ 190 տարի ազա, է

ԵՎՐՈՊԱ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

Եվրուղան, անկասկած, ունի առանձին աշխարճամաս կոչվելու տվյալները: Դրաննպաստում են ոչ միայն նրա մեծությունը, այլն միանցամայն առանձնաճատուկ բնական պայմանները: Եեվրուվայիբնորոշ առանձնաճարլկություններից, անշուշտ, ռաջնային նշանակություն ունի նրա ափերի խիստ կտրտվածությունը:Չկա ն ոչ մի աշխարճամաս, որտեղ ծովր այնքան խորը ներթափանցի ցամաք ն ափագիծը այնքան խիստ մասնատվածլիՀետնանքով նի, որքան Եվրոպայում:Ափազգծի խիստ մասնատման է ընկնում իր աչջի բազմաթիվ ծովերով,ծովածոցերով, Եվրուվան կղզիներով ն թերակղզիներով. կղզիները թերակղզիներիՃետ միասին կազմում են ամբողջ մայր ցամաքի մակերեսի 34 ԳԵ-ը։ ծվրոպայի ամենից ավելի խոշոր կղզիներից նրա արնմուտքում 4այտնի են՝ Մեծ Բրիտանիան (230 Հազար քառ. կիլոմետրը),որն իր մեծությամբ աշխարճիՏ-րդ մեծ կղզին է, Իսլանդիան(103 Հազար քաո. ծովում խոկմ), հոլանդիան (84 Հազար քառ. կմ): Միջերկրական են՝ չոր կղզիներից Սիցիլիան(26 ճաղար քառ. կմ), Սարդինիան (24 Հազար քառ. կմ) ն այլն: Թերակղզիներից (825 Հազ. ամենից մեծն է Սկանդինավիան Փկմ-), մյուս թերակղզիներիցնշանավոր են Պիրենելան,Բալկանյան ն Ասպեննինյան թերակղզիները: Եվրոպայիֆիզիկա-աշխարճագրական բնույթի կարնոր է նան նրա Համեմատաբար ռանեձնաճատկություններից մեղմկյիման: եվրոպանգտնվում է բարեխառն գոտում, նրա տերիտորիայի մեժ մասը ենթակա է Ատլանտյանօվկիանոսի կողմից ներթափանցող տաք խոնավ օդային զանգվածների ազդեցությանը: Այգ բոլոր

ա-

ա-

ու

Գրթում Եոսվելու

վում է ՍՍՌՄ

է

այն ճատվածի մասին, եվբոսղլլայի

աթնչուտթ: սանմաններից

օբ

տարաժ-

ճանգամանքով պայմանավորված է նրա ճատկապես արնմտյան օդի զանգվածնեշրջանների մերձծովյան տիպի կլիման: Ծովային են դեպի արնելք մինչ" Ըը Ատլանտյանօվկիանոսից տարածվում Ուրալ, որից այն կողմ վերափոխվում են ցամաքային օդի:Այդ պատճառով նույն լայնության վրա ՈւրալիցարնելքԱսիայում ձմեռները շատ ավելի խիստ են ն ցամաքային, քան Եվրոպայոսք: Անշուշտ մեծ նշանակություն ունի նույնպես Ատլանտյանօվկիանոսով դեպի Հլուսիս-արնելք անցնող Գոլֆատրիմծովային տաք 6ճոսանջը: եվրոպանիր կլիմայի ն ռելլեֆի լուրաճշատկությամբամենից ուժեղ կերպով Հակադրվում է Ասիային, որին ամենից խիստ է մերձեցած: Ըստ որում Ասիան ընդճանուր առմամբ Ճայտնի է նապատայինն կիսանապատայինավազոտ 4սկայական տարածություններով, մինչդեո Եվրոպան,մեղմ ծովային կլիմայական պայմանների ճետնանքով, աչքի է ընկնում ամենուրեք լայն տարաժված անտառային ն մասամբ տստիաստանայինբուսականությամբ: Բնորոշէ, որ Եվրոպայիլալնատերն անտառները դեպի արնելք տարածվում են մինչն Ուրալ, իսկ Ուրալից արնելք չեն անցնում: Ռելյեֆի տեսակետից Ասիանճայտնի է աշխարճում ամենից բարձր ն ընդարձակ, դժվարամատչելի(եքն չասենք անմատչելի) լնոնաշղթաներով, որոնթ մերթ ընդ մերթ փոխարինվում են լալնատարածցածրություններով։ Այստեղ կան բազմաթիվ լեռնադագաթներ,որոնք մինչն օրս մնացել են մարդու ճամար դգեռնսանա-

Հասանելի:

Մբանգամայնայլ է եվրոպայի ոռելյեֆը, որտեղ անդամ ամենից բարձր լեռնային սիստեմները, խիստ մասնատվածության ՀԵտնատնքով, արգելքներ չեն ստեղծել ցամաքի յուանճչաղթաճարելի բացման Համար: Սվրոպայի ամենաբարձր լեռնեքն են Աւպերը, որոնք բազմաքիվ տեղերում կտրտված են խճուղիներով ն երկաՔուղիներով: եվ, վերջապես, ԱսիանՀայտնի է աշխարճում չերմության ամենամեժծ Հակադրություններով: Այստեղ են գտնվում Հյուսիսային ն 0յմեկոկիսագնդի «ցրտության բնեռ» Համարվող Վերխոլյանսկի ձմռանն են նի շրջանները, որտեղ Հլուսիսային կիարձանագրված

ռագնդի Համար ամենացածրջերմաստիճաններ: Հակառակդրան, Եվրոպանգրեթե ամենուրեք աչքի է ընկնում բարեխառն տիպի է կազմում միայն նրա արնելյան մեղմ կլիմայով: Բացառություն կեսը, որտեղ մասամբ Ասիայի ճակա ցամաքի ազդեցության 4ե-

ստկանքովձմեռը լինում է բավականին «տաք:

ամառն

ցուրտ,

ՀիմնականումՃաշվի առնելով վերը նշված

ն

մի

շարք

էլ՝ այլ

շատ

էա-

եվրոպան առանձ-

Համարում կան տարբերությունները, ճիշտ նացնելԱսիայից կ այն դիտել որպես առանձին աշխարճամաս:Այդ երկու աշխարճամասերիսաճմանը մի ժամանակ ճամարել են Դնեպրդետը, այնուճետկ՝ Դոնը,իսկ ավելի ուշ՝ Ուրալյան լեռնաշղթան: Անցյալում էլիզե Ռեկլյուն ն Զուպանըսաճմանն անց էին կացնումՈւրալյան լեռնաշղթայով, Մուգոջարներով, Ուստ-Ուիտի սարաճարթով կ ապա նախկինում Սն ն կասպիցծովերը միացնող կումա-Մանիչիցածրությամբ։ Այս բաժանմամբ Կասպիցծովն ու Կովկասը պատկանում էին Ասիային: Այժմ ավելի ճաճախ սաճմանն անցեն կացնում Ուրալյան լնեռնաշզթայի արնելյանմասով, փւրալ գետով, կումա-Մանիչի ցածրությամբ ն Կերչի նեղուցով: Վէյսբաժանմամբ Ուրալն ամբողջապեսՀաշվվում է եվրոպայի մեջ, նկատի ունենալով այն, որ արնմուտքում նա աստիճանաբար է վյոծրանում, իսկ արնելքում միանգամիցզառիքավփիջնում է դեպի Արեմտասիբիրական դաշտավայրը: երբեմն կովկասը նույնպես Ճճաշվում են եվրոպայի մեջ: Այդ դեպքում սաճմանն անց են կացնում Ադրկովկասով։Սն ծովը, Բոսնեղուցը Համարյա ֆորի նեղուցը, Մարմարա ծովը ն Դարդանելի միշտ էլ դիտվել են որպես Ասիայի ն Եվրոպայիմիջն անփոփոխ են

աաճման:

Այսպիսով, եվրոպան գրավում է եվրազիա աշխարճամասի արեմտյան կեսը: նա Հիմնականում գտնվում է բարեխառնգոտում ն միայն նրա ծայր Ճյուսիսային ն մասամբ ճարավային չրջանները "պատկանում են Համապատասխանաբարենքարկտիկականն մերձարնադարձայինգոտիներին: եվրոպա աշխարճամասիծայրակետերն են Համարվում՝Հյուսիսային մասում (Սկանդինավյան թերակղզու սաճմաններում )՝ Սաճրվանդանը, տակ Ճլուսիսային լայնության 2168՛-ի Սորդկին կայն եվրոպայի ծայր ճյուսիսային կետը միաժամանակ րբնդունվաժ է ճամարել նորդկապ Հրվանդանը, որը գտնվում է Մագերյո կղզու վրա, Հյուսիսային լայնության 21410՛-ի տակ: Վերջինիսշչրըջակայքում, չնայած ծայր Հյուսիսային դիրքին, ծովր երբեք չի սռառչում՝չնորչիվ Գոլֆատրիմծովային տաք Ճճոսանթիազդեցության:

եվրոպայի ծայր ճարավային կետն է ՄարբոկիՀրվանդանըչ տակ, արնմուտքում՝ ՌոկաճրվանՀյուսիսային լայնության 3665-ի դանը արնեմտյաներկայնության 9030-ի տակ: ԱրնելքումԵվրոպան տարածվում է մինչն արնելյան երկայնության նշճ6ի (Բնեռային

Ուրալիմու): կղզիների Հետ եվրոպան,

լիոն

քառ.

է մոտ

կիլոմետր

իխասին,գրավում է

մոտ

Հյուսիսից-Հարավ տարածություն:

իսկ կիլոմետր,

10,5

մի-

ձգվում կիլոմետր:

նա

արնմուտքից արնելք՝ 8000

ԾՈՎԵՐԸ

եվրոպայիարնկմտյան ափերը ողողվում

են

Ատլանտյանօվ-

կիանոսի չրերով սակայն անմիջական սաշմանը օվկիանոսային իջվածջի ն մայր ցամաքի (կոնտինենտի) միջն այնքան էլ չի «ամապատասխանում ափերի գծադգրությանը:Այդ երկուսի եվրոպայի միջն ընկած է ցամաքի շելֆային (ծանծաղուտային) շրջանը, որտեղ խորությունները Հազվադեպ են անցնում 200 մետրից: Բացառություն է կազմում Պիրենեյանթերակղզու իսպանական ն պորտուգալական ծովափնյա շրջանը, որտեղ առանձինվայրերում խորությունները Հասնում են մինչե 5000 մետրի: օվկիանոսն ունի բավականինխիստ մասնատված Ատլանտյան անճարթշատակ:Օվկիանոսիկենտրոնականմասով լայնակի, իսկ երբեմն էլ երկալնակի ուղղությամբ ձգվում են մի շարք ստորջրյա թմբեր։ Այդպիսիթմբերից մեկը, որը Հայտնի է Թոմսոնիանվամբ» լայնական ուղղությամբ անցնում է օվկիանոսի Հլուսիսային եզրամասով Թոմսոնի թմբի սաճմաններում օվկիանոսի խորությունը 600 մետրից չի անցնում նրա շրջանում տեղավորված են իսլանդիան ն Բրիտանական կղզիներիցՃյուսիս ընկած Ֆարերյան կղզի ները:

Քմբից Հլուսիս Թոմսոնի

ընկած է մի խոր ջրային ավազան

(մինչե մետր խորությամբ), որը մերձենում է ՀյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոսին,բայց միաժամանակ Սառուցյալ օվկիան Սկաննոսի արկտիկականջրերից անջազված է Գրենլանդիայի դինավիայի ճյուսիսային մասերն իրար միացնող Շպիցբերգենի

կղզիներով: Ջրայինայդ ավազանը արնելլան կնսում կոչվում է ծով, իսկ արնմտյան կեսում՝Գրենքրոնղական ծով: Նորվեգական ալդ Սակայն

ամբողջական ավազանը մինչ

ալժմ մի ընդճշանութի

այն անվանում է Հյուչունի, թեպետն Ցու. Մ. Շոկալսկին ծով, իսկ այլ ճեղինակներ՝Սկանդինավյան ծովր սիս-եվրոպական Ատլանտյանօվկիանոսի Հիդրոլոգիական առանձնաձարարո« թյունների Համար շատ կարկոր դեր է կատարում Գոլֆստրիմծոծովային տաք Ճոսանքը: Վերջինսսկիզբ է առնում Մեքսիկական 8--10 ցից ն ժամում կիլոմետր արագությամբ Հյուսիսային Ամերիկայի արնելյան ափերով շարժվում դեպի «յուսիս: Հյուսիսային լայնության 405-ից սկսած նա թեքվում է դեպի «Հյուսիս-արնելք |չ ուղղվում դեպի նվրուղա: Այստեղնա բաժանվում է մի շարք ճյուղերիչ բայց ճոսանքի գլխավոր մասը կարողանումէ Ճասնել մինչի ն այնտեղիցէլ մուտք գործել Սառուցյալ օվկիաթումբը Թոմսոնի անուն

նոս:

նորվեգականծովի շրբանում

Գոլֆատրիմնունի փետրվարին

86, իսկ օգոստոսին՝ 193--150 ջերմություն: նրա ջրի աղիություն» ՅՏՂ/թէ: Նորվեգականափերով դեպի Հյուսիս շարժվելիս չջերմուԴե» թյան անկման Հետ միասին պակասում է նան աղիությունը:

չչճասած Բարենցիծովին, Գոլֆատրիմըբաժանվում է երկու ճյուն Հոսանքներ անվան տակ առղի» որոնք Նորդկազի Շպիցբերգենի անցնում են ավելի խորը՝Համեմատաբարքիչ աղի» տիճանաբար

բայց

ջրերի տակ: օվկիանոսը առաջացնում է մի Ատլանտյան սառը

ցից Արեմտյանեվրոպայի սաճմաններում | Միջերկրական ծովերը:

են

շարք

ծովեր. դրան-

Հյոաիսային,Բալթիկ

Հյուսիսային ձովը շատ ծանծաղ ջրային ավազան է: Նրա խորությունը մեծ մասամբ100 մետր է, իսկ առանձին շրջաններում» օրինակ, Դոգեր ծանծաղուտում՝ 40 մետլ/ Հյուսիսայինծովը, օվկիանոսի առաջ, ուռբովՀչետնմիանգամայնբաց է Ատլանտյան ստիորոշակիորեն կրում է նրա ազդեցությունը: Այսպես,օրինակ, Հյուսիսային ծովը Քիչ չափով է միայն աղիությամբ (34--350/00) զիջում Ատլանտյան «վկիանոսին. բացառություն են կազմու մերձցամաքային(գետաբերանային) շրջանները: րի բարնեխաոնությունը ձմռանը պակասում է Հյուսիսից Հարավ, 20-իցՀասնելով մինչն 30-ի։ Ամռանըջրի բարեխառնությունըսակասումէ ճարավ-արնելքից Հլուսիս-արնմուտք ուղղությամբ, 170-ից Հասնելով "-

1206-ի:

Հյոաիսայինծովը, ինչպես նան նրան մերձակա կամանչ ՖԽ Պա-դե-կալենեղուցները ենթակա հն մակընթացության ե տեղատրվության

Թեմզայում չրի երնույթին։Այդ երնույթի Ճճետնանջով

«մակարդակըբարձրանում է մինչն 6 մետր, մի քանի այլ վայլեմետր: «րում՝ 10--12 փակ ծով է: Հյուսիսային ծովի Բալթիկ ծովր նեբցավացքալին Հետ միացած է Սկագերակ, կատեգատ ն «ճամեմատաբարավելի Մեծ Բելտ, Փոքր Բելտ նեղուցներով: փոքր Զունդ, Չնայածայդ կապին, նա կարծեք թե մեկուսակած ջրային ավազան լինի, որովՀետն նշված նեղուցների շրջանոռմ ջրի խորությունը շատ չնչին է: նեՀենց այդ պատճառովնրա աղիությունը Սկագերակ-կատեգատ մեֆ ղուցներում 205/00օէ, Բելտում՝ Կ/ցց, Ֆոքր Բելտում՝ 2,5 Չ/00, իսկ Բալթիկ ծովի Ճյուսիսում՝ 2 600 ն ավելի պակաս: Խորու թյան 4ամապատասխանաղիությունը ավելանում է, ծովը (այլ ծովերի ՀամեմատուԸնդՀչանուր առմամբԲալթիկ փյամբ) քաղցրաճամէ, որովչետն սնվում է մեծ քանակությամբ գետերով ն մթնոլորտային տեղումներով: Բացիայդ, նա գտնվում Վ աշխարճագրականբարձր լայնությունների տակ, որտեղ գոլորշացումը շատ մեծ Հի: Ամռանը 15--160 է, ջրի բարեխառնությունը իսկ ձմռանը՝ Հլուսիսում 06 ն պակաս, Հարավում՝ մինչն ՀՅ. Բացառությամբ Հարավային մասի,Բալթիկ ծովն ամբողջապես ձրմռանը սառցապատվումէ: Տնական սառցապատմամբ աչքի է ընկնում հոտնիկական ծոցը, մասամբ՝ Ֆիննականն ավելի բիչ՝ Ռիգավի ծոցերը: «4նարավորուԱտլանտյանօվկիանոսի, մակընթացություն թյուն չունի ներթափանցելու Բալթիկծովը: Այնուամենայնիվ,այսԿոնղ գոյություն ունեն ջրի մակարդակիտուտանումներ, որ բացատրվում են Բալթիկ ծովը մուտք գործող գետերի վարարոսքներով, փնչպես նան մթնոլորտային տեղումների սեզոնային տարբերություններով: Բալթիկծովն ամենից պածրմակարդակ ունենզւմ է ի սկ ձմռանը, ամենից բարձր՝գարսանը:

Բալթիկ ծովում նույնպես կան չրային Հոսանքներ. նրանցից Մեկը, որն անցնում է Շվեղիայի ափերով, Հյուսիսից դեպի Հաբավ, ճաճախիր ճետ տեղափոխում է նան սառցակտորներ:

Բալթիկ ծովի ավելցուկ ջրերը նեղուցնիԸնդչանուր առմամբ փի շրջանում մակերեսայինճոսանքով մուտք են գործում Ատլանայան օվկիանոս, իսկ Ատլանտյան օվկիանոսի ճամեմատաբարաղի ջրերը, Հատակայինմասով՝ Բալթիկծով:

է

Քալթիկ ծովը նույնպես ծանծաղ է: նրա միջին խորությունը

մետր է։

խորությունը Առավելագույն

մետրից:չատակնանճարթ է,

Շատ

տեղ-տեղ միայն անցնում մասերում կան խութեր,

որոնք առանձին դեպքերում դուրս հն գալիս ծովի մակերնույթ ժայռակերպ կղզիների ձնով: կարնորագույնկղզիներից են Քոտնիկականծոցում Ալանդյան: կղզիները, Ռիգայի ծոցի մուտքի մոտ՝ Սարեման խԽիումա, Շվեդիայի ափերի մոտ՝ էլանդ ն Գոտլանդ,իսկ Դանիականափերի մոտ՝ Զելանդիա, Ֆյուն, (ոլանն ն մի շարք ավելի փոքր կղզիներ: Միջերկրականծովը գրավում է 2 ժիյ. 500 Ճաղար քառ. կփ տարածություն: ԱտլանտյանօվկիանոսիՀետ միացածէ Ջիբրալտարի նեղուցով, որի ամենանեղ մասն ունի 13 կմ լայնություն ն 320 մետր ամենափոքր խորություն: Միջերկրականծովն իր բնույթով տարբերվում է Ատլանտյան օվկիանոսի վերը նկարադրած ծովերից նրանով, որ եթն առաջինները գտնվում են եվրոպայի շելֆային շրջանում ն շատ ծանծաղ են, ապա Միջերկրական ծովը շատ խորն է. բացի ույդ, նա շատ ավելի տաք է, ինչպես նան շատ ավելի աղի (նույնիսկ օվկիանոսի

Համեմատությամբ): Միջերկրական ծովը Համարվում է մնացորդային ծով: նրոս ժամանակակից կառուցվածքիվրա նշանակալից ազդեցություն են' թողել երրորդականժամանակաշրջանիլեոնակազմական պրոցեսները, որոնց Ճետնանքով առաջացած ուղղաձիգ տեղաշարժերը նրան տվել են նոր գծագրություն, բաժանելով մի շարք ինքնուրույն ջրային ավազանների: Միջերկրականծովը Ճիմնականումբաժանվում է երկումասի` արեմտյան ն արնելյան: Բաժանման սաՀչմանըանցնում է Ապեննինյան թերակղզով, Սիցիլիա կղզով ն Սիցիլիայից մինչն Թունիս ընկած ստորջրյա թմբով։ Սովի արեմտյան ավազանն իր Հերթին բա-

ծով (Ճամանուն կղզիների շըըրժանվում է հրեք մասի. Բալեարյան ծով, որը տարածվում է ջանում ն նրանցից «յուսիս), Ալբորանի ն նախորդիցՀարավ՝ դեպի Ֆիբրալտար Տիրենլան ծով: Սրանք բոՎորն էլ ունեն մինչե 3000 մետր խորություն:

Առավել խորություններով աչքի է ընկնում Միջերկրականծովի արնելյան ավազանը: Այս մասում առանձնացվում են Հոնիա«Հասնում կան ծովը, որի խորությունը է մինչն 4400 մետրի: Այ ժովի սաչմաններում են գտնվում Հոնիականարշիպելագի կղզինեորոնցից ամենից մեծր կոչվում է Կորֆու, Մյուս ծովերից են մինչն մետր խորությամբ ն ապա էգեյան ծովը՝ Ադրիատիկը՝

իր»

մինչն 3000 մետր խորությամբ: էգեյան ծովի սաճշմաններում աչքի ընկնող խոշոր կղզիներիցեն՝ Կրետեն,Հոոդոսը, էվբեան։ բայի

կղզիներ, որոնց խմբավորումներից այլն: ծովը, չնալած նրա ավազանիմեծությանը, աչՄիջերկրական Փի ընկնող խոշոր գետեր քիչ է ընդունում Միաժամանակճարավային դիրքի ն պարզկա եղանակներիտիրապետության 4ետնանՔով նրանում մեծ չափերի է Հաճնում գոլորշացումը: Այդ պատճածովը աղիութրամբնկատելիորեն գերազանցում տով Միջերկրական է Ատլանտյանօվկիանոսին: Այսպես, օրինակ, Միջերկրականծո"վի արնմուտքում աղիությունը ճասնումէ 32 0/00,իսկ արնելքում՝ Մեծ աղիության ն մակերեսից ջրերի ուժեղ գոլորշացման 0/00-ի: շնորչիվ Ատլանտյանօվկիանոսիմակերնույթից մշտական ջրային Հոսանք է առաջանում Ֆիբրալտարի նեղուցով դեպի Միջերկրական ծովը: նեղուցում այդ Հոսանքի միջին արագությունը կազմում է 3,7-ից մինչն 5,5 կիլոմետր մեկ ժամում: Արագությանտատանումը կապվածէ մակընթացության ն տեղատվությանՀետ. Այդ նույն Հոսանքի տակով, մուտ 200 մետր խորության վրա, Հակառակ ուղղությամբ Միջերկրական ծովի ծանը ն ավելի աղի չրերը ճոսում են օվկիանոս, բայց անճամեմատ Ատլանտյան ավելի պակաս ճզոբությամբո նան Սն ծովը ջրերի որոշ ավելցուկ է ստանում Միջերկրական ՀԺովից,որտեղ աղիությունը ճամեմատաբար ավելի քիչ էչ որովՀետն նրա մեջ թափվում են բավական մեծ քանակությամբ քաղց6/ցցաղիության չրերը Միչջերկրաբաճամ գետեր: Սն ծովի 17--18 են կան ծովն մուտք գործում Բոսֆորի,Մարմարածովի ն Դարդանելի նեղուցով: այդ,

կան բազմաթիվ մանր

ճայտնի են

Սպորադներըն կիկլադները,

Միջերկրական ծովն ունի բարեխառնության յուրաճատուկ՛ռե-

է 246-մակերեսին ճասնում 260-ի,Հատակում՝1390-ի,Ձմռանը մակերեսի ն Հատակիբարեխառնություններիմիջն տարբերություններ չկան. ամենուրեք այն

չրի չերմությունը ժիմ, Ամռանը

արտաճայտվումէ

ջերմությամբ: Այդ բացատրվում է Փիբրալ-

տարի նեղուցիշրջանում

ստորջրյա

թմբի առկայությամբ, որը թույլ

Հի տալիս Ատլանտյան օվկիանոսի ճատակային սառը

չրերին Միջերկրական ծովր: ն տեղատվության երնույթը Միջերկրական Մակընթացության Հովում թույլ է արտաճալտվում (50 սմ.), բացառություն է կազմում նեղուցներիշրջանը (օրինակ՝ Ապեննինյանթերակղզու ն ՍիՑիլիայի միջն), որտեղ այն լավ է նկատվում:

մուտթ գործելու

Արնեմտյան եվրոպայիափերը ողողող ծովերը եվրոպականժոչամար ունեն բացառիկ կարնոր նշանակուկրոնքի ղովուրդների թյուն. նրանք արտակարգ ճարուստ են օրգանական աշխարչճովն մեծ մասամբ Հանդիսանում են ձկնորսության լայն զարգացման շրջաններ: Ատլանտյան օվկիանոսի, ինչպես նան առչասարակ աշԽարչի ամենաչճարուստձկնորսության շրջաններից մեկը Համարվում է Հյուսիսային ծովը: Բացառիկէ եվրոպական ծովերի տրանսպորտայիննշանակությունը:

ՌԵԼՅԵՖԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԾԵՐԸ

եվրոպայիռելլեֆը ներկայացնում է մեծ բազմաԱրեմտյան «զիսություն: նրանում տարածված են բազմաթիվ լեռնաշղթաներ, որոնց աջորդում են ընդարձակ գոգչովիտներ, միանգամայն Ճարթ դաշտավայրեր ն բարձրավանդակներ. եվրոպայիլեռնային շրջանները միմյանցից տարբերվում են իրենց երկրաբանականծագմամբ ն տեկտոնական կառուցվածքով: Նրանք միմյանցից տարբերվում են նան իրենց գեոմորֆոլոգիական

առանձնաճատկություններով: աչքի ընկնող լեռնային ծվրոպայիՀյուսիս-արնեմտյանմասում բարձրություններից «ալտնի են Սկանդինավյանլեռները, որոնք տարածվումեն Հրմնականում Հարավ-արնմուտջից դեպիՃյուսիսէ Սկանդինավյանթերակղզու մեծագույն արնելք: նրանցով բոնված մասը, Սկանդինավյան լեռները բավականինզառիթափ լանջերով

դեսլի արնմուտք ն միաժամանակ աստիճանաբարցածբանում դեպի արնելք:։ Մակերնույթըբավականին Հարթ է ն կազմված առանձին բարձրավանդակներից,որոնց վրա բարձրանում են մեկուսացված լեռնազանգվածներ, որ առանձին դեպքերում իրենց վրա կրում են սառցաղաշտեր:։Սկանդինավյան լեռների աչքի ընկ2195 նող լեռնագազաթեներից Ճճյուսիսում ճայտնի է Կեբենեկայսեն, մետր բարձրությամբ, իսկ Հարավում Գալխեպիգգենը 2466 մետր բարձրությամբ: կեռներիմակերնույթը բավականին խիոտ մասնատված,Ճճատկապեսարնմուտթում, որտեղ առաջացել են մեծ Փանակությամբ խոր գետաճովիտներ ն լեռների մեջ մխրճված ֆիորդներ, եվրոպայիճյուսիսում ռնլլեֆի տեսակետիցմի առանձինշչըրչան է ներկայացնումիսլանդիակզզին, որի մեծ մասը իրենից ներկայացնում է բազալտային սարաճարթ։ Այդ սարաճարթիվրա աիջնում

են

Հաճախ ծածկըմենուրեք ցրված են Հրաբխայինլեռնագադգաթներ՝ վաժ սառցադաշտերով:կարնորագույնՀրաբուխներից է Հեկլա սարը՝ 1447 մետր բարձրությամբ: կղզու Հարավային մասը մակերեվույթի առումով եերկայացնում է դաշտավայր: Հյուսիսային եվրոպայում լեռնոտ մակերնույթ ունի նան ՄեՓ

Քրիտանիակղզուճյուսիսայիռմասը՝ Շոտլանդականլեռնաստանը, որ մինչն 1343 մետր բարձրություն ունի: Տեկտոնականն մա-

սամբ մորֆոլոգիական առանձնաճատկություններովվերջինս Ճամարվում է Սկանդինավյանլեռների արնմտյան շարունակությունը: լեռնոտ մակերնույթով մասամբ ճայտնի է նան հոլանդիս:կղզին: նշված լեռները (բացառությամբ իսլանդիայի)պատկանում հն ժալքավորություններին։ նրանք Հետադա Հնագույն(կալեղոնյան) ժամանակաշրջաններում, Հատկապես ծրրորդականին Ջորրորդականի ընթացքում, ենթարկվել են խիստ ջարղվածքների ն ճեղքվածքներիգծով արտաչճայտվածտեղաշարժերի:Հենց շնորչիվ ուղղաձիզ այդ շարժումների ստեղծվել են տվյալ գոտու ռելյեֆի խոշոր ձները, ինչպիսիք են վերնում թվարկած լեռնային բը ն նրանց միմյանցից բաժանող իջվածքները։ ՎերջիններիքվիՖ ծն պատկանում նան ն իռլանդական ծովերը: Հյուսիսային եվրոպայիճյուսիսային լեռնային այս գոտուն կարելի է միացնել Ֆարերյանկղզիները, Շպիցբերգենիկղզիախումբը, ԱրջիկողՀովսեփի երկիրը։ Գտնվելով Համեմատաբար բարձր ղին,Ֆրանց լայնություններում ն խոնավ կլիմայական պայմաններում, լեռնա-

զանգվածնե

ժամանակաշրջանումեղել են Չորրորդական յին այդ զանգվածները ճզոր սառցադաշտերիկենտրոննելո Այդ կենտրոններից սառրցադաշտերըբերել են մեծ քանակությամբ մորենային նյութեր ն նբատեցրել մասամբ այդ, մասամբ էլ Հաջորդ (ճարավային) դոտիներում:

Հյուսիսայինեվրուլայի լեռնային շրջանից անմիջապեսդեպի Հարավ ն ճարավ-արեելք ընկած է ցածլոտդիր Հարթություններին իչվածքների մի գոտի, որի բնդարձակ մանշ

ու

որոշ

մասը բոնվաժ է կա-

ծովերի նեղուցների ն ՀյուսիսայինԲալթիկ Պա-դե-կալե ու

ավազաններով:Ցածրադիր դաշտավայրային կերնույթը տեղ-տեղ խախտված է

բլրային

ալդ

գոտու

ճարթ մա-

թմբերով, ոլոնք

տե-

Հյուսիս-Ֆրանսիական,ԳերճարավայինԱնգլիայի, մանա-վեչականն մասամբ-Շվեդականդաշտավայր չրի սաճմանղադրված

ներում:

հն

Այս

նախորդ գոտիների միջն անցողիկ շրջան է ներկայացարնելյան մասը, որը կազմված է Ֆեննո-Սկանդինավիսւյի գննեյաներից, գրանիտներից, բյուրեապարներից, մինչկեմքրյան Սա նույնպես տեղ-տեղ ենթարկվել է ոչ մեծ ղային թնրթաքարերից: մասշտաբի ուղղաձիգ տեղաշարժերի,չսռաջացնելովմի կողմից ոչ բարձր թմբեր (ճորստաձն զանգվածներ),մյուս կողմից՝իջվածքն

նում

այստեղ սովորաբար ներ:Բարձրություններն

ճասնում

են 300--400

ժետրի: Բացառությունեն կազմում միայն ՖինլանդիայումՄատնսելկե ն Սուսռմինսելկե շղթաները, որոնք ունեն մինչն 200--725 մետր բարձրություն:

Այս գոտու ամենամեծ իչ ածջներից են՝ լա-Մանջի Պա-դեկալեի նեղուցները:(որ Մեծ Բրիտանիակղզին բաժանում են մայր ծովի Ճճարավայինմասը, Բալթիկ ծովը» Հյուսիսային ցամաքից)» ԼադոգաԼիճը,Սպիտակծովը: Այս նույն զոտու մեջ մտնում են նան Սկագերակ կատեդգատ լայն նենղուցնենըը, որոնցով Հյուսիսային չժովը կապվում է Բալթիկ Մեծն ծով) «ետ։ Ավելի փոքր նեղուցներից են էրեսուն, ՓոքրԲել են ոլոնք փաստորեն ներկայացնում ծովով ծածկված եհնդուցները, գետաճովիտոներ: նկարագրվող զոտին գրեթե ամբողջովին ծածկված է սառցադաշտային բերվածքներով: Հենց ալդ պատճառով նրա շատ մասերում Հանդիպում են ոչ մեծ բարձրության մորենաբլրային թմբաու

ու

շարեր:լ

այս գոտուց ՑածրադիրՃճարթավայրային

Հարավ, նրան

զու-

լեոնագաչեռ, տարածվում է եվրուղալի մլջին բարձրությունների ն է ցածրուընկնում բարձրությունների վին գոտին, որն աչքի Թյունների խիստ զդալի տարբերություններով: Ամբողջ այդ գոտին

մի շարք ներկայացնում է լեռնազանգվածների ն ցածրությունների են կննտբալրձրություններից Աչջի ընկնող Հերթափոխություններ: րոնական Ֆրանսիական լեռնազանգվածը՝ժինչն 1856 մետր բարձորի ծայրումասային լեռները րությամբ,Բոչեմական զանգվածը, մինչն 1600 մետր բարձրություն ունեն, այնուճետն՝ Միջիկ Դնրմածական լեռները:

Ավելի Հարավ տարածվում է երիտասարդ, երրորդական ծալՓսվորությունների լեռնային գոտին: Այստեղ լեռեերը ձգվում են ոչ միայն որոշակի ուղղություն ունեցող շղթաների ձնով, այլն աչՔի են ընկնում սղուրզորոշ չրբաժաններով, ինչպես նան Հսկայական ձգվածությամբ: Այս մասի կանորցվգովն, բարձրություններիցեն

գեԱլպյանլեռները: Սրանք աղեղնաձն տարածվում են Ռոնալի ԴաՄիջին տաբերանիմոտից մինչն Վիեննայիդոդավորությունը՝

նուբյան դաշտավայրի սաճմաններում: Ալպյան լեռների ընդճանուր երկարությունը «ավասար է մոտ 1300 կիլոմետրի, ամենաէ փոքր լայնությունը (Մոնբլուն լեռան միջօրեականում)Հասնում 130 կիլոմետրի, իսկ առավելառույն լայնությունը (արնելյան մասում)՝ մինչն 240 կիլոմետրի: Ալպյանլեռները մեծ բարձրության են Հասնում արնմտյան կեսում: Այդտեղ շատ գագաթներ մշտապես ձյունով, որտեղից սկզբնավորվում են ծածկված են Ճավերժական բազմաթիվ սառցադաշտեր: Ալպերի, ինչպես նան ամբողջ եվըոպայի, ամենաբարձր գագաթն է Մոնբլանը, որն ունի 4810 մետր

բարձրություն: Ալպյան լեռների արնելյան տեկտոնական շարունակ.-բյունն են կարպատյանլեռներց: Սրանք Ալպերիցբաժանված նեն կազմում է Հոսում. ոիով Դանուբ գետն կարպատյան Վիեննայի իջվածքով, լեռները նույնպես ձգվում են աղեղնային կորությամբ, առաջացնելով Ճճյուսիսայինկողմում ուռուցիկություն, սակայն ի տարբերություն ԱլպերիյԿարպատյան լեռներն անՀամեմատ ավելի ցածր ենն շատ մասերում նման են եվրուլայի միջին բարձրության լեռնիերին: կարպատյան մասը Տատրավլեռնա լեռներիառավելբարձը մետր առավելագույն բարձրությամբ: կարպատզանգվածնէ, յան լեռները վերջանում են ՍտորինԴանուբյանդաշտավայրի սաճմաններում, «երկաթյա Դարպասների»մուոչ «երկաթյա Դարպասլեռների շարունակություն են կազմում ներից» սկսած Կարպատյան լեռները, որոնք տարածվում են մինչն Սն ծովը: Բայկանյչան Ալպյան լեռների մի ճյուղավորություն միանում է Դինարյան լեռներին, որոնք ձգվում են Բալկանյանթերակղզու արնմտյան եղզրամասով, իսկ մի այլ Ճյուղավորություն անցնում է Ապեննինյան թերակղզու կենտրոնականճատվածով ն կոչվում է Ապեննինյան լեռներ: գտնվում են կենտրոնաինչպես նան կարպատները, Այպերը, կան եվրոպայում, իսկ Ալոլյանլեռների շարունակությունը կազմող

Դինարյանն. Ապեննինյան ծալեռները՝ Ճարավային Եվբուղայում: են րավային կամ Միջերկրածովային Եվրոպայումն գտնվում նույնԱպեննինյան ն Բալկանյան թերակղզիները, «լես Պիրենեյան, որոնք ռելյեֆի տեսակետիցավելի շատ աչքի են ընկնում լեռնածոյին բարձրություններով,ճիշտ այնպես, ինչպես Միջերկրական վում գտնվով կղզիները, Աչքի ընկնող դաշտավայրերըՃիմնակա-

Ալպերի ն Կարպատների ճարավում: Դրանցիցեն ն Միչին Դանուբյանդաշտավայրերը: վոմբարդական (Պադանյան) լեռներից արնելք ընկած է Ստորին Դանուբյանդաշկարպատյան նում

ընկա՛

ւղավայրը:

Հարավայինեվրոպայի երեք թերակղզիները միմյանցից

անված վում են

են

ոչ

գիությամբ։

բա-

բավականին ընդարձակ ծովերով ն իրարից տարբերմիայն ոնլյեֆի բնորոշ տիպերով: այլն ափերի գծա-

առավելապեսբնորըչշվումէ զանգվաՊիրենեյան թերակղզին Փային տիպի ոնլլեֆով ն ափագծիթույլ մասնատվածութամբ: Թեբակղզու կենտրոնականմասը ներկայացնում է մի ընդարձակ սաբաճարթ, որը կոչվում է Մեզետա։ Մեզետայիկենտրոնականմասով ձգվում են մի շարք Հնագույն լհոներ, որոնցից են Սիերրա-դեն այլշղթաԴվադարամա, Սինրրա-դե-Գատա Սինրրա-դե-Գրեդոս, ները. նրանք բոլորը միասին Հաճախ կոչվում են կենտրոնական կորդիլլերներ։կենտրոնականԿորդիլյերներով ամբողջ Մեզետան բաժանվում է երկու սարաճարթերի, որոնցից մեկր (Հյուսիսում) կոչվում է Հին Կաստիլիա, իսկ մյուսը (Հարավում) նոր կաստրճլիա: իսպանական Մեղզետան եզրավորվածէ մի շարք Համեմատաբար բարձր ծալքավոր բնույթի լեռնաշղթանհրով: Դրանցիցեն Անդալուզյան կամ Բետլանլեռները (մինչն 3480 մետր բարձրությամբ), հբերականն կանտաբրյանլեռները (մինչե 2642 մետր բարձրությամբ),ինչպես նան Պիրենեյան լեռները (մինչն 3404 լեռները եվնշված լեռներից Անդալուզյան մետր բարձրությամբ): ն են միայն Այպերին խիստ մասրբոպալումբարձրությամբզիջում են. նատված Այդ լեոների տեկտոնական շարունակությունն է կազմում կղզիներիխումբը: Բալեարյան Համեմատաբար ավելի Ատպեննինյան թերակղզին

է

մասնատ-

մոտակայքում աՀետնանքով նրա սաճմաններում են մի շարք թերակղզիներ ն կղզիներ։ Թերակղզիներից ն Գարգանոն,իսկ են Հայտնի Ապուլիան կղզիներից՝ կալաբրիան,

ված ռաջացել

ն դրա

ու

Սարդինիան,Կորսիկան ուրիշները: Սիցիլիան, ս

Ապեննինյան թերակղզու կետրոնականմասով անցնում են Ապեննինյան լեռները, որոնց բարձրությունը միչին մասում (ԳրանՍասսո զանգվածում Հասնում է 29 21 մետրի: Ապեննինյան թերա) մասում է կղզու «լուսիսային Պադանյանկամ Լոմբարգտնվում դական դաշտավայրը, որը եզրավորված է իտալականԱլալերով։ 1Փ

բնորոշվում է թերակոզին Բալկանյան

ոչ միայնռելյեֆիչ այլն մասնատվածությամբ: Այդ ամենի Հետնանափազծի խիստ քով, առանձնապես նրա ճարավում, առաջացել են բազմաթիվ կըոզղզիներ ն թերակղզիներ: ԴրանցիցՀայտնի են Պելոպոննես, Խոալկեթնլակղզիները, Հվբեա ն Կչճւտն խոշոր կղզիդոնիա,Գալլիպոլի ները, ինչպես Ծան բազմալկվ մանր կղզիների արշիպելագներ: ն ապա արեմտյան մասով անցնում են Պիենարյան Թներակղզու նրանց Հարավային շարունակությունը կազմող Պիեղոսիլեռները: Արնելյան մասում Ռոդոպյանլեռնազանգվածը մինչն 2924 մետր բարձրություն ունի: Հարավային (ալպյան) ծալքավորությունների գոտին ծվրուլայի տեղ-տեղ ընղճատվում է ճնադույն լեռնազանգվածներով(օրինավ՝ իսպանական Մեղետայի, լեռների շրջանում), ինչպես Ռոդուլյան նան առանձին դեսլքերում մեջ ընդ մեջ փոխարինվումէ իջվածքներով, որոնք մեծ մասամբ առաջացել են երրորդականիընքացքուի կատարված խզումների Հետնանքով։ Հարավում երկրակեղնի իշվածքային որոշ տարածությունները օվկիանոսի մակերնույթից ցած լինելու պատճառովծածկվել են ջրով (օրինակ՝ ԲիսկայանծոՍն ն Մարմաղլրա Տի, Միջերկրական, ծովերի շրջանները): Փիբրալտարը նույնպես իրենից ներկայացնումէ մի իջվածք, որը Պիրեու նեյան թերակզզինբաժանում է Աֆրիկայից: հսկ Դարդանելն

մեծ

որոնք Բալկանյանթերակղղին բաժանում Բոսֆորը,

սիայից, իրենցից ներկայացնում ներ:

են

են

ՓոքըԱ-

ժովով ծածկված գետաչովիտ-

Պիրենեյան,Ապեննիսյունն Բալրանյանթերակվզինեսրըզգալի

չավով ներկայացնում նն «նադույն ցամաքի մնացորղդներ: նույնը կարելի է ասել Միջերկրականծովի բազմաթիվ կղոիների (ԲաՍարդինիս, կորսիկա, Կրետե, կիպլրոս,Հոտդոս ն ալլն) յնարյան, մասին:

ՑԱՄԱՔԻ ԶԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ցամաքի ձնավորման եվրոպայի

սլատմությունը սկսվում է Հին դարաշրջաններում:նրա ընդարձակումը տեղի է ունենում 2Ճյուսիսից-Հարավ, ըսա որում սկզբնական ցամաշռը բաղժիցս կոտրբատվելովերբեմն անցել է ջրի տակ ն ապա կրկին բարձրացել վեր: 4նագույն կորիզը, որի շուրջն ընդարԱրնեմոյան եվրուվայի ձակվել է մայր ցամաքը, Հանդիսանումէ Ֆեննո-Սկանդինավյան

շուտ

ծայրամասերի) ճամար Դնոնըբնորոշ է մասամբ կոնտինենտալ ն մասամբ ծանծաղ ծովային նստվածքների առաջացմամբ: կարբոնիժամանակաշրջանիառաջին կեսում Ուրալյան գեոորն ընդռինկլինալի կողմից տեղի է ունենում ծովի տրահսդգրեսիա, գրկում է արնելանրոպականպլատֆորքի մեծ մասը ն այնտեղ կուտակում մեծ քանակությամբ կրային նստվածքներ (ինչպես, օրինակ, Վոլգայի, Դնեպրի, Դոնի, Թերեթի, կուբանի ավազաններում ն այլն) Այդ ծովի ափջ երկարությամբ, Մերձմոսկովյանն ն Դոնեցի ավազաններում, Ուրալիշրջանում մի շարք կղզիներում աճում է փարթամ անտառ, որը ճետադայում տեղիք է «տալիս քարածխի գոյացմանը: Միջին կԿարբոռնում Արեմտյան եվրոպայումե Զչրալում տեղի են ունենում ուժեղ լեռնակազմականպրոցեսներ, որոնք տնում են մինչն Պերմի սկիզբը։ Այս լեռնակազմական պրոցեսները, որոնք տեղի են ունենում Պալեոզոյանէրայի երկրորդ կեսին (զարբոնեն Պերմ),Հայտնի Հերցինյան ծալքավորություն անվամբ: Այս ժամանակաշրջանումԱրեմտյանեվրոպայում ծովի Հատակից բարձրանում են Հզոր լեոնաշղթաներ, որոնք տարածվում են իսսլանական ն Արմորիկականզանգվածից դեպի Մեզետայից արնելք, մինչն Հարավ-լեչականլիռները։ Այսպիսով ստեղծվում է մի ընդարձակ ցամաք, որր Միջերկրական ծովի գեոսինկլինալը բաժանում է շատ ավելի ծանծաղ Ատլանտյանօվկիանոսից՝ հոլանդիայի, Անգլիայի,Հյուսիսային Ֆրանսիայի,Բելգիայի, «յուսիսային Գերմանիայի տերիտորիաներով մինչն Լետաստան ձգվող ժովից։ Վերջինս շուտով սկսում է արագորեն ծանծաղել ն վերածժԱյստեղսկսում են կուվել թեք լանջերով լեռնագոգ Ճճովիւտների: տասկվել մեծ բանակությամբ բուսական մնացորդներ, որոնք Հետագայում առաջացնում են քարածխային ավազաններ: Հերցինյանծալբավորությունների Հետնանքով Հզոր լեռնային են ձեավորվում նան Պիրենեյանթելակղզում,Բրիտասիստեժնելր Հարավայինկեսում, Ապեննիններում,Բալկաննենական կղզիների րում, ինչպես նան Միջերկրականծովի մի շարք խոշոր կղզինեբում:

Արեմտյան եվրոպայում ճերցինյան ծալքավորության պատկանող լեռները կենտրոնական Ֆրանսիականղանդվածից բաժանվում են երկու աղեղների: նրանցիցմեկը, որ ձգվում է Կենտրոնական Ֆրանսիական զանգվածից դեպի «Հլուսիս-արնեմուտք,կոչվում նա ընդգրկում է Արմորիկական։ է Բրետանի,Հարավային Անգլիա23

լի ն հոլանդիայի լեռները: Մյուս աղեղը, որ ձգվում է Կենտրոնական Ֆրանսիականզանգվածից դեպի «յուսիս-արնելք, կոչվում չ Սա իր մեջ ընդգրկում է Վոգեզները, Շվարցվալդը, Վարիսցյան։ Բոշեմական,չանքային ն մի շարք այլ լեռներ:

Շնորձիվճերցինյան եվրոպայի ամար ժալքավորությունների,

լ նկատելիորեն մեծանում կարբոնիվերջում տեղի է ունենում ծովի ոնհգրեսիա,որբ ռավելադույն չափերի է Հասնում Հատկապես Պերմի ընթացքում: Ծովային պայմանները պաճպանվում են ժիայն Միջերկրածովավին գեոսինկլինալոմ ն մասամբ արնելանրոպականպլատֆորմի արնելյան եզրամասում (Ուրալի երկարությամբ մինչն Կասպից

Քը

ա-

ծովը )։

:

Պերմում չոր ն տաք կլիմալական պայմաններում տեղի է ջրերի ուժեղ գոլորշիացում, որը նպաստում է լճերում, ինչպես նան ծանծաղ չրային տարածություններում աղերի կուտակմանր: Այդ միննույն ժամանակաշրջանումտեղի է ունենում Ճերցինյան լեռների ինտենսիվ ՀողմաՀարում: նյուԼեռների քայքայված թերը սկսում են կուտակվել ցածրադիրՃարթություններում ն տեղտեղ առաջացնում մեծ Հզորության, ցամաքային ծագում ունեցող կարմրագույն ավազաքարերը(ինչպես, օրինակ, Հարավային ԱհդՄերձուրալյանշբջանում ն այլն): լիայում, Գերմանիայում, Պերմում շարունակվում է ջարդվածքների ուղղությամբ երկՇակեղնի առանձին տեղամասերի իջեցումը, որոնք տեղ-տեղ վեր են ածվում ջրային ավազաններին պաշպանում իրենց գոյությունը նան երկրաբանականմյուս ժամանակաշրչսաններում։ Ուղղաձիգ շարժումների Հետնանքով առաջանում են գրաբեններ ն Հորստեր: խախտումները մի շարք վայրերում (Հիժնականում՝ երկրակեղնի կենտրոնական Ֆրանսիականզանգվածի ն Սուդետների միջն ընկած տերտորիայում) ուղեկցվում են ուժեղ Հրաբխականությամբ: Տրիասիընթացքում եվրուլայի մեծ մասը շարունակում է մնալ ռրպես ցամաք: Այդ ժամանակաշրջանը եվրոպայիՀամար առավելաու-

նենում

եղել է Հանգստիշրջան: Ըստ որում Տրիասում ծվրոպանշաիունակում էր մնալ Հլուսիս-ատլանտյան ցամաքի մասը: ծժարաանս

վում գտնվում էր Միջերկրածովային գեոսինկլինալը՝ Թետիս օվկիանոսը, որը բոնում էր ներկայիս Ալպերի, կարպատներին Հա-

րավային եվրոպայիտերիտորիան:Մի շարք երկրաբաններիտրվյալների ճամաձայն, չնայած յդ ծովի մեծ խորությանը, այնու24

ամենայնիվ, նրա ճատակում տեկտոնականխախտումներըսկսվում են դեռիս Ցուրայիցն շյսրունակվում երրորդականժափանակաչըըջանում, վեր բարձրացնելով ծալքավոր լեռներ:Ըստ որում Ցուրաուղղույում Ալպյան լեռների շրջանում ձնավորվում է լայնակի թյամբ ձգվող ստորջրյա մի թումբ, որը այդ մասի ջրային ավազանը բաժանում է մի քանի ինքնուրույն մասերի: ԱմբողջՏուրյոզի շրջանի Համար շատ բնորոշ են եվրուղայի ցամաքի ուղղաձիգ տատանումները, որոնց Հետկանքով անընդճատ փոփոխվում էին ծովային ավազանների չափերը, խորությունները, «Հոսանքները, ջերմային պայմանները ն այս բոլորի Հետնանքով՝ նրանցում առաջացող նստվածքների բնույթը: Հենց սրանով է բացաորվում Չուրայի ֆացիաների մեծ բազմաղանությունը: Միջերկըսծովայինգեոսինկլինալի ծովը Յուրայի ընթացքում ավելի է խորանում, բայց տեղ-տեղ սկսվում են տեկտոնական "պրոցեսները, ոլոոնց շնորճիվ առաջանում են իրար զուգաճեռ մի շարք ստորջրյա շղթաներ (օրինակ՝ Բալկանյանթերակղզու զանդ«վածը, Կովկասյան կղզին):Յուրայի վերջում ծովը ծանծաղում է ն Հետզճետե հտ քաշվում։ Արեմտյանեվրոպայի արտաալպիական (ճյուսիսային) զոնայում ստորին Յուրայում կատարվում է տրանսՊրեսիա, առաջանում է մի բավական խոր ծով, որի մեջ ընկաֆ չին եվրոպականՃճերցինիդներից կազմված առանձին ՛որստեր (կղզիներ) հապանականՄեզետան, Արմորիկյան զանգվածը,

կենտրոնականՖրանսիականզանգվածը,Շվարցվալդլը. ՎոգեղզնեՐԸ,Արդեննո-չռենոսյանզանգվածը ն այլն: Միջին Ռուրաւչումո'յդ Կորանսգրեսիան ուժեղանում է, կղզիները փոքրանում են, բայց փոքրանում է նան ավազանի խորությունը: Վերին Յուրայում ծովը թեպետ տեղ-տեղ ավելի մեծ չափերի է Հասնում, բայց խիստ ծանծաղում է: Այս ծովի ջուրը բավական տաք է եղել, նրանում առաջացել են կորալային ոիֆեր։ Յուրայի վերչում նկատվում է ժԺովի ուժեղ ռեգրեսիա: Յուրայի ընթացքում լեռնակազմական պրոցեսները մեծ ուժի չեն չասնում, նրանց շնորչիվ կատարդում Հ միայն արնմտանրոպւական երցինիդների կոտրատումը ն ատաջանում են

Դոբրուջայիլեռները

(ճին-կիմերական ֆազում

պրոցեսներին զուգընթաց ուժեզանում Վեռնակազմական

չափերի

ճասնում

նան

է

ն

մեֆ

Հրաբխականությունը(կովկաս, Ղրիմ, Ալ-

«պեր,Քանատի լնոներ):

Ստորինկավճիընթացքում ցամաքի ն ծովի բաշխումը մոտաՎլորապեսնույնն է, ինչ վերին Ցուրայիվերջում, խոր ծովով դեռ

իսկ Արնեմտյանեվրոնված է Միջերկրածումային գեոսինկլինալը, է, րացառությամբ ծանժաղ ծովով րոպայի մնացած մասը ցամաք ն բոնվաձ արնելյան Անգլիայի 4յուսիսաւյին Գերմանիայի: Վերի, կավճում Հարավիցկատարվում/ է ծովի շատ ուժեղ տրանսդրիսիացամաք են մնում միայն Արնմտյանեվրոպույի առանձին Հատվածները, որոնք կղզիների ձնով Վեր են բարձրանում այդ ընդարձակ ծոում (Ազովո-Պոդոլյան վպանգվածը, Բոչեմյան զանգվածը» կենտրոնականՖրանսիական ղանգվածը, իսպանական Մեղետան): Այս ճսկայական ծովր շատ տաք ջուր ուներ. նրանում նրստում էին դլխավորապես մերզելային կրաքարային նստվածքներ ն կավիճ։ Վերին կավճում Միջերկրածովայինգեոսինկլինաչի առանձին մասերում մեծ չափերի են Հասնում լեռնակազմական ոլրոցեսները (Հատկապես արնելյան Ալպերում, Պիրենեյլներում, կովկասում), իսկ Հրաբխային երնույթները Համեմատաբար թույլ ու

են

արտաճայտվում:

կավճի ն Պալեոգենիսաչշմանում

ամբողջ եվրոպայում կաՃետղթ Կկսվում է մի նոր մեծ տրանսգրեսիա, որը առավելագույն շափերի է Հասնում 0լիդոցենում, Այդ ժամանակ ծովը բոնում էր Ճամարյա այն տարածու թյունը, ինչ վերին կայճում, բայց այս նոր ծովում կղզիները ավե(ի շատ էին ն ավելիմեծ, քան վերին կավճի ծովում: ուժեղ լեռնակազմական պրոՊալեոգենումտեղի են ունենում Պիրենեյնեցեսներ, որոնք ընդգրկում են Ալպերի, Դինարիդների, բի, Կովկասին Ալպյան գոտու այլ լեռնաշղթաները: Ալպյան զոնայից դուրս այդ շարժումներն արտաճայտվում են նան Փարիզյան ավազանում, Սաքսոնիայում ն այլն: Այս միննույն ժամանական Շվարցվալդի շրջանին է վերաբերում Վոգեզների միջնՀոննոսյան գրաբենի առաջացումը: պրոցեսները իրականում ալպյան զոնայում լեռնակազմական նեն սկսվում դեռես կավճում, արտաառավելինտենսիվությամբ տարվում է ծովի

ռեգրեսիա, բայց ուժեղ-

ճայտվում Պալեոգենում ն պակաս

«զորությամբ շարունակվում Նեոգենում։ Ալպյան ծալքավորությունների վրա ուժեղ կերպով նեբգործում են Հնագույն ցամաքները, որոնց ճնշման՝ ներքո նոր են երկու ուղղություն: նրանցմի մաառաջացող լեռներն ստանում սը, ալպիդներ անվամբ, շրջվում է դեպի եվրոպականպլատֆորմը, իսկ ժյուս մասր՝ դինարիդներանվամբ, դեպի Աֆրիկայիցամաքը: Հնագույն միջլեռնայինցամաքներիըՄիջերկրականծովի արնեն եղել Տիրենյանն իբերյանզանգմրտյան մասում նշանակալից

վածները, որոնք նեոգենիշրջանում մեծ մասամբ քայքայվել են |. սուզվել ծովի տակ, պաճպանվելով միայն իրենց եզրամասերում, ինչպես, օրինակ, կատալոնյան լեռների շրջանում, Կորսիկա ն Սարդինիակղզիներում ն կալաբրիաթերակղզում: Ալոյանլեռների արնելյան մասում միաժամանակ գոյություն է ունեցել Հունգարական կամ Պաննոնյան Նրա ազդեզանգվածը: ցության Հետնանքովկարպատյանլեռներն ստացել են աղեղնային կորություն: նեոգենում Պաննոնյանզանգվածը իջել է ն ապ բռնվել Պաննոնյչանն Սարմաթյան ծովի չրերով. Ավելի ուշ ծովը նաճանջել է ն նրա տեղում առաջացել է Միջին Դանուբյանդաչտավայրը: Ըստ երնույթին, այդ միննուլն ժամանակ կարպատյանլեռների արնելյան մասը (հերկայիսՎալախիխայի դաջտավայքը)բոնվաժ է եղել Պոնտիղացամաքի արնեմտյանՀատվածով: Հենց Հնագույն անայդ ցամաբի ազդեցությամբ էլ բացատրվում է կարպատների միջական շարունակությունը կազմող Բալկանյան լեռների ծռվածքթ

(աղեղնային կորությունը): Ալպյան զոնայումլեռները մեծ բարձրության են չասել ալնդինարիդներըխիստ մոտեցել են միմյանց: տեղ, ուր ալպիդներն Այդպիսի վայրերում նրանք բնորոշ են ոչ միայն մեծ բարձրությամբ, այլն մի շարք շարիաժներով (վրաշարժերով): Հլուսիսերրորդականժամանակաշրջանում տեղի է ունենում ն Ատլանտյան իջեցումը, ՀետնապեսԵվրոպայի ցամաքի Ամերիկացի անջատումը: Այդ պրոցեսներովպայմանավորված է նան իսլանդիայի ժամանակակիցՀրաբխականությունը: կլիման եղել է տաք կ թոավ: 0րիՊալեոդենում եվրուլայի նավ՝ միջին Պովոլժիծում տիրապետելէ հնքարնադարձային կլիման: կլիմայի իր այդ բեույլքով, ինչպես նան բուսականությամբ հա շատ է 4ճիշնցրելներկայիսԿ«վկասի մերձանծովյանշրջանը: ննոգենում եմրոպան ֆիզիկա-աշխարճագրական պայմանների ու

ընդճանուր զծերով շատ

Հիշեցնում ցամաքի ն ծովի ներկա բաշխումը: Այդ ժամանակաշրջանումվերջնականապեսձնավորվում են

Ալպյան գոտու

է

լեռնաշղթաները, սկսած Բետյան կորդիլլերներից`

ճյոաիսից լեռնային այս գոտին դեռնս Սակայն շարունակում էր ողողվել ծովի մի նեզ շերտով: նեոգենումՄիջերկրական ծովի շրջանում, նախկինում գոյություն ունեցող ցամաքամինչն Կովկաս:

մասերի տեղում, առաջանում

են

մի

շարբ

Խոր իջվածքջներ:

պրոցեսները Եվրուվայում Հրաբխային գործունեությամբ: Այդ ոչ ամենուրեք ուղեկցվում միայն ալպյան ծալքավորությունների զոնայում, այլն ճերցինյան Ֆրանսիականզանգվածում, Հոելեռների, այն է՝ Կենտրոնական նոսյան Թերթաքարային լեռներում,Քոչեմիայում,մասամբ նան

երրորդականիլեռնակազմական են

Կալեդոնյան ծալքավորությունռերում(օրինակ՝ Շոտլանդիայոմ|)։ վերջնականապեսձնավորվում են եվրոպայի Չորրորդականում ռելյեֆի ժամանակակից գծերը, Հիդրոգրաֆիան,կլիման, բուսականությունն

կենդանականաշխարՀը: սկզբում եվրոպայում մի քանի անդամ նկատՉորրորդականի վում է կլիմայական պայմանների խիստ փուվիոխություն։Այդ ժամանակ ծվրուվայի Հյուսիսային կեսը ն բարձր լեռնաշղթաները 4 անդամ բռնվում են Հզոր սառցադաշտերով, որոնք շատ մեծ ազդեպություն են թողնում նվրոպայիժամանակակից ոելլեֆի վր Սառցասլատման գլխավոր կենտրոնը Սկանդինավյանթերակղզին Հր, որտեղից զանազան ուղղություններով դեպի Հարավ էին իջնում սառցադաշտերը: Չորսսառցադաշտային շրջաններից ամենաշզորը եղել է երրորդը (Ռիսս), որի ժամանակ սառցադաշտը ԱՎրնեմտյան եվրոպայում բոնելիս է եղել Համարյա ողջ Անգլիան, Քելգիան, Հոլանդիան, Հյուսիսային Գերմանիան,Լ0Հա«Դանիան, Մերձբալթյան երկրները, տանի մեծ մասը՝ մինչն կԿարպատները, ԿարՖեննո-Սկանդիան։Հարավում նա ձուլվում էր Ալպերից ւպատներիցիջնող սաոցադաշտերիճետ: Այս ժամանակաշրջանին է վերաբերում նան Միջերկրածովային ավազանիառանձին մասեբի վերջնականձնավորումը (մն ծով, Տիրենյանծով, էգեյան ծով, ժով ն այլն), ինչպես նան ԱրնմտյանԵվրոպայիցՀյուԱդրիատիկ աիս ընկած ծովերի ձնավորումը, որ վերջնականապես ավարտվում ու

ու

փ

ՉՋորբորդականի ընթացքում:

մփոփելով վերը շարադրվածը,

"պան կարելի է բաժանել չորս

ըստ

սփրուկտուայի

եվրո-

մասի, այն |՝ Մինչկեմբրյան Եվրո

ւղլսւ, կալեդոնականեվրոււտՀերցինյան եվրոպա ն Ալպիական Եվրոպա: Սրանցիցառաջինը Հանդիսանում է մինչկեմբրյան

ժամանա-

կաշրջանում առաջացած ծալքավորված, մետամորֆիկ ապարներից կազմված Ռուսական(Արնեելանրոպական) պլատֆորմը, որի ն

ն կայնողոյի ապարնեմասերում Պալեողոյի, Մեզոզոյի րը շատ թույլ ծալքավորված կամ`բոլորովին չծալքավորված շերտեր են կազմում: Ռուսականպլատֆորմի ճիմքը (կազմված գրաապարներից)տեղ-տեղ դուրս է եկել երկրի երես նիտոգնեյսային

վրա

Զ8

շատ

ն

առաջացրել այսպես կոչված Բալթյան

ն

Ազով-Պոդոլլան վա-

շանները:

նկարագրվածպլատֆորմից դեպի «յուսիս-արնմուտք դտնվում բավականին բարդ կառուցվածք ունեցող կալեդոնյան լեռներըյ,որոնք առաջացել են ստորին Պալեոզոյան տեկտոնականէտասում: նրանք Դնոնից Հետո այլնս չեն ծալքավորվել, բայց ենեն թարկվել ուժեղ դիզյունկտիվ պրոցեսների (օրինակ, Մկանդիկավյան, Շոտլանդիայի,Ուելսիլեռները ն այն): կալեդոնյանլեոխերը Հարուստ են շարիաժներով ն մեծ մասամբ Ճճակվածեն դեպի են

Ռուսականպլատֆորմը: Մի առանձին զոնաէ կազմում ՀերցինյանԵվրուղան, որը ձեդավորվել է Հիմնականում վերին Պալեոզոյան ժամանակաշրջունում։ Այս զոնան ավելի քան աչքիէ ընկնում բարձրացումների կ. իջեցումերի, ճորստերի գրաբենների տարածմամբ: Զոնայուժ ու

խիստ ղիսլոկացված «որստերի օրինակ են Հանդիսանում Բոչշեմական վանդգվածը,Թյուրինգյանանտառը, լեոները,ՀռննուՀարցի յան Թերքաքարային լեռները,Արդենները, ՎոդեզնեՇվարցվալդը,

Ֆրանսիականզանդվածը, ՐԸ, կենտրոնական հասպանական Մեղե-

այլն։ Այս բոլորն ունեն ծալքա-խզումնային բնույթի բարդ կառուցվածքն կազմված են Պալեոզոյան,մասամբ Մինչկեմբրյան,. ինչսյես մետամորֆիզի ենթարկված, նույնպես ն նորմալ նստվածքային ասղարներից։Սրանցմիջն ընկած տարածությունները ներկայացնում են իջվածքներ, որոնք Մեղոզոյան ն կայնողոյան էրաճետնանքով, ծածկված են եղել ժովեներում,տրանսգրեսիաների ն են ընկնում նորմալ նստվածքներով: Դրանցից այժմ աչբի րով նն՝ Շվաբո-Ֆրանկոնյանավազանի, Բելգիական ավազանը՝ Արդեններից «լուսիս, ոնդոնյան ավազանը, որբ նախորդի շարունակությունն է կազմում ն, ապա Փարիզիավազանը: Այս նույն նըստվածրբեերովճայտնի են նան Ակվիտանիայի էբրոյի ավաղանտան

ն

ու

ները:

Ալպիականեվրոպան կազմվածէ Եվրուղայի ամենից ավելի երիտասարդլեռնային ծալքավորություններից։ Աեոներիայդ գո-

տին աչբի է ընկնում մի ամբողջ շարք բարձր լեռնաշղթաներով: մասամբ երանց միջն ընկած Ճճարթքավույրերով, ծովային երիտա-

իջվածքներով, ինչպես մնացորդներով: սարդ

ճետ

նակ

բյուրեղային Հին զանգվածների

եվրուլայի ստրուկտուր-տեկտոնականզոնաներից մի քանիսի սերտորեն առնչվում են ժամանակակիցսելսմիկ երնույթները: Ձ9.

երնույթներն արտաճայտվում են հրիտասարդ՝ ալպիական ծալքավորության պատկանողլեռների զոնայում։ Այս-

Ամենից ուժեղ

այդ

տեղ Հատկապես ուժեղ երկրաշարժային շրջաններ են ԱլպերիՃաւրավային լանջերը՝ ոմբարդականդաշտավայրի եզրամասերը, Ապեննինյան թերակղզու ն Սիցիլիայիարնմտյան՝ ՏիրենյանիջվածՔին կից շրջանները ն մի շարք այլ վայրեր, որոնք բնորոշ են ուղղաձիգզտեղաշարժերով:Թույլ սռյսմիկշրջան է ճերցինյան լեռնային դոտին։ Այստեղ երկրաշարժեր սովորաբար տեղի են ունենում խզման գծերի շրջանում նկ առանձին լեռնաբեկորային զանգվածների ծայրամասերում (օրինակ՝ չռենոսյան գրաբենում, Հոննոսվան Թերքաքարային լեռներում, ՍաքսոնականՀանքայինլեռներում ն այլն):

Հարավայինեվրոպայի Միջերկրականծովի շրջանը ոչ միայն սնյսմիկ շրչան է, այլն ժամանակակից գործող ՀրաբխականուԹյան։ Այստեղ գործող Ճրաբութները դասավորված են ճիմնականում երկու շրջանում՝ Ճճարավայինիտալիայում ն Հունականարշիպելադում։ ծրկու տեղերումն էլ նրանց գործունեությունը սերտոընն կալված է խախտման դիզյունկտիվ գծերի 4ճետ, որոնք ջացել են երկրակեղնի(ցամաքի) խոշոր իջեցումների Հետնանքով: իտալականճրաբուխներըբաժանվում են չորս խմբի: Դրանցից են՝ 1) նեապոլիտանական (Վեզուվի ն Ֆլեգրեյան դաշտերի առա-

Հրաբուխները (էտնա), 3) Սիցիլիա-Աֆրիկյան կող), 2) Սիցիլիայի ն զիների (Պանտելերիա ուրիշները), 4) Աիպարյան կղզիների (Ստրոմբոլի,Վուլկանո,1իարի, Պանարիա,Սալինա ն այլն) Ճրա-

բութները:

Հունականարշիպելագի Հրաբուխները(մեծ մասամբ

անցյալում ճանգած) ձգվում

են

ոչ

Ճեռու

աղեղնաձե, կղզիների մի ամբողջ

շղթայով: ԴրանցիցՀայտնի են կիկլադյանկղզիները, որոնք ձըգվում են դեպի ճարավ-արնելք, մինչն ՓոքրԱսիա: Փոքր Ասիայի

ասխիերկարությամբ տարածվում է ճրաբուխներթմի ուրիշ շարք, որի մի մասը պատկանում Է Սպորադյան կզիներին։ Հունական արշիվելագի ամենանշանավոր ճրաքխային կղզին Ճանդիսանումէ

Սանտորինը: նան

շրջանից բացի, Միջերկրածովային

ժանի

են

Հեկլան ն ճեղքային(մոտ

ակի ճրաբուխը:

Յ0

ԵԽվրուղայում Հայտնի

են

իսլանդիայի Տրաբուխները, Հիշատակության արնրանցիք

կիլոմետրը երկարությամը)

ՕԳՏԱԿԱՐ

ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

եվրոպայում օգտակար անածոների տեղաբաչշԱրնեմտյան ումը սերտորեն կապված է ցամաքի ստրուկտուր-տեկտոնական առանձնաճատկություններին երկրաբանականանցյալի ճետ: չանածոների մի ղգալի մասը տեղաբաշխված է այն շրջաններում, ե Պալեոզոյան ուր ապարները Հիմնաղանումունեն Միեչկեմբրյան

Հասակ: Ամենիցավելի խոշոր Ճանածո Ճարստություններիցկարեգի է նշել երկաթն քարածուխը,որոնց պաշարներով Արեմտյան Ֆվրոպան կարնոր տեղ է գրավում Ճճամաշխարճայինտնտեսության մեջ։ նրանցօգտագործումը խոշոր չափով նպաստեց 1Ան դարերում եվրոպայի ինդուստրիայիզարգացմանը: Մյուսօգտակար Ճանածոներիցկարելիէ նշել արճիճը, ցինկը, պղինձը, ալյումինային ճումքը (բոկսիտները), ժծումբը, սնդիկը: Արնեմտյան եվրոպանաղքատ է ազնիվ մետաղներիցն նավթից: »աքավայրերը լայնորեն տարածված են Արեմտյան երկաթի եվրոպայի շատ մասերումը նրանք սովորաբար տարբերվում են ն միմյանցից տիպերով ծագմամբ: երկաթաճանքերի մի մասը տաե փբածվածէ Արխեյան Պալեոզոյան ապարներում: Դրանցից ու

ա-

են ռանձնապես նյանավոր

նոովեգական ն Ճյուսիս-շվեդակահ չճո Հելլիվարե, կիրունա)Ճճանքերը, ինչպես նակ Հերցրնրոն

նազանգվածների մի քանի այնպիսի վայրեր, որոնցում տեղանքը նկատելիորեն ենթարկվել է քայքայման ու լվացման: Այռ նույն տիպի ճանքավայրեր տեղաբաշխված են Ալպյան լեռների

էլբա կղզում գոտում,Հարավային ֆալքավոր կարպատներում, ուրիշ

շատ

ն

տեղերում:

կարնորնշանակությ ւնեն նույնպես ե երկաթի՝ նատվածքային ծագման «անքավայրերը։ ԱյդօրինակՀանքավայրերով Հայտնի են 1(ոքաբինգիան, Արդենները, Թյուքինգիան, Բոչեմիան, / մի շարք շրջանները: Պդնձով Անգլիայի ճարուստ է Ֆրանսիայի Շվեդիան(Ճատկապեսմեծ լճերի շրջանում), այնուշետն Չեխոսլովակիան, ինչպես նան Պիրենեյան, իսպանիան, Հարավսլավիան, ն Բալկանյպն Ասպեննինյան թերակղզիները: է

մեծապես ճանքավայբերի Քարածխի տեղաբաշխումը

քերցինյանծալքավորության

գոտու

Հետ:

կապված

Այդ պատճառովնրանք

ճիմնականում կենտրոնացածեն Միչին եվրոպայի երկրներում՝ Վնգլիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում,Չեխոնվովակիսյում։ Այս այն երկրներն են, որոնք վերին Պալեոզոյում ՅԼ

լճավերում, ծովեզրյա շրջաններում, ինչպես նան առտճասարակ: իջվածքներում ունեցել են փարթամ անտառային բուսականություն, որը ն 4ետո տեղիքէ տվել քարածխի առաջացմանը: Այդպիսի վայրբերումն են առաջացել արնմտյան Գերմանիայի աշխարԴաճոչակ ՌուրիՀանքերը, քարածխային ավազանը, ԱնգՍաարի ն լիայում կարդիֆի ուրիչ այնքեր։ Քարածխի Հանքավայրերով կենտրոնականՖրանսիականլեռնազանգվածը »այտնի են նան ), Ճյուսիսային Ֆրանսիան(Աւ), Սիլեզիայի ավա(Սենտ-էտիեն ն ն այլն: զանը(Գերմանիայի եշաստանի սաՀմաններում)

Հարավայինեվրոպան ընդճանուր առմամբ

է քարա-

աղքատ

ծուխի ճանքերով, իսկ ճյուսիսային եվրուղայում դրանք իսպառ բացակայում են: նավթիՃճանքավայրերիառաջացման ճամար երկրաբանական կառուցվածքի տնսակեհից նպաստավոր նավիուդրյալ են չանդիսանում երկրի կեղնի գլուրաթեք (Ճկուն)տեղամասերի՝ Հզոր կավավազային տիպի նատվածբներով։Այդպիսի վայր է ներկայացնում Ալպյանզոնայի արնելլան են դանը4տավածբ:Այս մասումն

Արնմտյան' եվրոպայի փոքրաթիվ նավթաճանքերը: նրանչ ռիմնականում կենտրոնացած են կարատսյանլեռներից Հարավ ն արնելք (Վալախիան այլն):

վում

"

Արեմոյան եվրոպայիշատ մասերում տեղաբաշխված են նավոր մետաղների՝ճիդրոթնրմալ ծագման ճանքեր։ նրանք

գուճա-

Հանքեր ռւավային (արծաթ-կապար-զինկ)

Հա-

ճախ ճանդես են գալիս Հերցինյան լեռնազանգվածների կուտըըվածքների ն խզման գծերի շրջանում, ինչպես, օրինակ, Բորեմայան ղանդվածի ն Վերին Հռենույան գրաբենի եղրամասերում, Իսն. այլն: Այդւլիսի Մեզետայի ծայրամասում ո"լանական բազմամեկան Բոչեմիայում,

փավային հսպանիայում, ՍաքսոնականՀանքային լեռներում

ն

ուրիշ տեղերում: իսպանիայի Հարում արեմ ուսւք»ամ,Ալմադենա քաղաքի մոտ, կան նան սնդիկի ճանքեր։

շատ

օգտակար անածոներից են նստվածքային ), ծծումբը (Սիցիլիայում), աղերը (Ֆրանսիայում

տելաբթաշխումըսերտորեն Ճանքավայրերի

յական

պայմաններիճետ։

Պերմի,մասամբ

նան

ննրում։ նշանավորեն

նրանք

կապված է

բոկսիտներբ ոյլն։ Օ-Աղի չոր

կլիմա-

մասամբ տարածված

են

ծրրորդականժամանակաշրջանի հատվածքՀատկապես ճյուսիսային Գերմանիայում

Ստասֆորդիաղաճանթերը: Յ2

մեծ

ն

Արեժտյան եվրոպայի առանձին շրչաններ, մասնավորապես երիտասարդ ծալքավոր լեռնային ն ճՀրաբխայիներկրները Ճարուստ են թանկարժեք շինարարական նլութերով, առանձնապես մարմաբով:

ԳԵՈՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ՄԱՐԶԵՐԸ

Հաշվի առնելով ռելյեֆի

կարնորագուլն առանձնաճատկու-

եվրոպայում, ճամաձայն թյունները,Աընժտյան

Բ. Ֆ.

Դոբրինինի,

գեոմորֆոլոգիականՀետելալ մարզերը. 1. Հյուսիսալթեվրոպա։ Այս մարզի գեոմորֆոլոգիական լանդէ շաֆան աչքի ընկնում Հնագույն պենեպլենացվածցամաքի ուղղաձիգ շարժումներով, խզումնային (սբրոսային) բնույթի տեկտոնական խախտումներով, ճրաբխականությամբ, ինչպես նան ռելյեֆում պարզ արտաճալտված Ջորրորդականսաոցապատման թարմ ճետքերով: 11. Միջին եվրոպայի Հյուսիսային Հարթություն։ Այլ կերզ զարձլի

այս

է առանձնացնել

մարզր կոչվում է Գերմանա-ԱեՀական դաշտավայր: Բնորոշ-

վում է մորենային լանդշաֆտով: 111.

Միչին եվրոպայի «չերցինյան մարզ: Այստեղ «երցինյան

ծալքավոր ստրուկտուրայի պենեպլենացված գոտում տիրապետող են «անդիսանում խզումնային լեռները։ Այդ պատճառովայլ կերպ այն երբեմն կոչվում է նան «Հերցինյան բեկորա-զանգվածային

մարզ: 7"

Միջին եվրոպայի երրորդականծալքավոր շղթաների մարզ

(Ալւեր, կարպատներ):

Ալպիականծալքավորությունների տեկտոնականիչվածքներում ալյուվիալ Հարթություններիմարղ: 1. Հարավ-եվրոպական(միջերկրածովային)մարզ, որի Ճճամար բնորոշ է ճնագույն լեռնազանգվածների չերթափոխությունը երրորդականծալքախզումնային լեռնաշղթաներով: նշանակալից տեղ են գրավում նան Հրաբխային ձների տարածման շրջանները: Այժմ մի փոքր ավելի «Հանգամանորեն ծանոթանանք վերթ Ւ.

նշված գեոմորֆոլոգիական մարզերին: 1. Հյուսիսային եվրոպայում «Հատկանչշականը,Հատկապետ Սկանդինավյան թերակղզու ն Շպիցբերգենի Համար, կարելի է 4աե Չորրորդական մարել երրորդական ժամանակներումէպեյրոգենետիկ խոշոր բարձրացումները, որոնք ուղեկցվել են Նորվեգական

8--109

ն

Գրենլանդական ծովերի շրջանում երկրակեղնիխոշոր իջեցում-

մասամբ կրել են կամարաձն, բայց ավեներով Բարձրացումները լի շատ՝ Ճորստայինբնույթ: Այդ ամենի Հետ միասին առաջացել են թե՛ լայնակի ն թԹե՛երկայնակի բազմաթիվ ճեղքվածքներ ու կոտրատումներ, որոնց ուղղուքգամբ տեղ-տեղ կատարվել է նան ցաբնույթի այդ շարժումնեմաքի մասնակի իջեցում, Տերտոնական է բացատրվում ոչ րով միայն Սկանդինավիայի, այլն իսլանդիայի, Շպիցբերգենի,Շոտլանդիայի.Հերրիգյան ն Ֆարերյանկղզիների ֆիորդային չովիտների ձնավորումը: խոշոր իջեցումների Միաժամանակ Հյուսիսային Եվրոպայում ուղեկցվել են Երրորդականն Չորրորդական ժամանակաշրջանի մեծ մասշտաբի ճրաբխային (գլխավորապեսբազալտային լավավի) արտավիժումներով: Այդ արտավիժումներնընդգրկել են, իսլանդիայից բացի, Գրենլանդիայի արնելլան ծայրամասերը, «Թոմսոնի թմբի» ամբողջ գոտին, Յան-Մայեն կղզին ն Մեծ Բրիտանիայի ու

հոլանդիայի մասերը: ճյուսիսային

ինչպեստեսնում ենք,Հյուսիսայինեվրոպայի երկրները ունեն լանդչաՖտի շատ ընդճանուր զծեր: նրանցռելգեոմորֆոլցգիական

յեֆի ճամար շատ կարնոր դեր են կատարում կոտրվածքային ն խզումնային ձները, ինչպես նան գլացիալ ցիկլի ձները՝ կապվա3 Չորրորդական Հետ, որոնց գլխավոր կենտրոսառցապատումների նը Հանդիսացել է Սկանդինավյան լնեոնաշխարձը: Այս ամենիՀիմանվրա, ամբողջ Բալթիական վաճանը, Մեֆ ն փխհոլանդիայի Հլուսիսային մասերը, Հեբրիդյան, Բրիտանիայի Օրկնելան, Շետլանդականն Ֆարերյան կղզիների արշիպելագները, իսլանդիայիճետ միասին, սովորաբար միավորում են Հյուսիռմի ամբողջական Եվրոպական մարզի մեջ, գեռմորֆոլոգիական Միաժամանակ,առանձնաչատկություններիպատճառով նրանից առանձնացնում են Հնտնյալ ճամեմատաբարխոշոր միավորումները: 1. Սկանդինավյանլեռնաշխարտճ.--բնորոշէ լուրաճատուկ ն ֆյելդերով, խորը մասնատված ֆիորդներով դետաճովիտներով

ծովածոցերով, լավ պաճպանված4Ճնագույնոռնլլեֆի Հարթված մակերեսներով:Ամենուրեքտիրապետումեն գլացիալ էրոզիոն ձեվերը, տրոգային ճովիտները, լճային գոգավորությունները, «գանգուր ժայոնհրը», «խոյի ճակատները»: 2. Ֆինլանդիան չարավայինՇվեդիա.--սա բոնում է Բալթիական վաճանիմի մասը ն նախորդից տարբերվում է իր Համեու

մատաբար քիչ բարձրացումով: Աչքի է ընկնում Հին ն նոր կոտըրվածքների բարդ ցանցով, ինչպես նան բազմաթիվ ճորստերի ու զրաբեններիխզվածքներով: Ռելլեֆը մասամբ ճարթեցվել |՝ շնորՀիվ Չորրորդականսառցադաշտի գործունեության: Սառցադաշտն ալատեղառաջացրել է մեծ քանակությամբ լճեր ն ճաչիճներ։ ՍառՋադաշտի գործունեությունը կրել է ոչ միայն էրոզիոն, այլն ակումուլլատիվ բնույ, Գետայինցանցը թույլ չ զարգացել: 3. Քրիտանական կղզիներիՀյուսիսային շրջան (Հարնան կրղ-

ղզիներիՀետ միասին).--ներկայացնում է Ճնագույն կալեդոնիդների խիստ մասնատված մի տեղամաս: Սկանդինավյանլեռնաշխարճի նման աչքի է ընկնում լեռնագլացիալ ձներով, տրոգային Ճովիտներով, ֆիորդներով: Տեղ-տեղ բնորոշ են երրորդականէֆուզիաները (բազալտներ): 4. հսլանդիակղզի.-բնորոշվում է Հզոր ն բազմապիսի Հրաբն խային ձներով երնույթներով։ Առավել բարձր լեռնազանգվածներն ու գագաթներըծածկված են բավականին խոշոր սառցադաշտերով: Ռելյեֆում Համաճավասար չափով ներկայացված են ճոսբխային ն սառցադաշտային ձները: 11. Գերմանա-վեճական դաշտավայրըթեպետ ծագմամբ սերտորեն կապվում է Ճյուսիսային Հետ, բայց տեկտոնաեվրուղայի պես տարբերվում է նրանից՝ որպես մի ընդարձակ Ճկվածքային (ոքօրսծճ)զոնա, իր ամենուրեքաչքի ընկնող միօրինակ դաշտավայրային մակերնույթով:

Այս մարզի ռելյեֆում տիրապետող են Հանդիսանում գլացիալ են սկանդինավյան ձեերը, որոնք առաջացել Ջիկլի ակումուլյատիվ «`առցադաշտի բերվածքների Հետնանքով Այս տեսակետից ա-

ռանձնառղեսլավ արտաճայտված վհրջին (Վյուրմյան) սառցապատման մորենային կուտակումները, որոնք ներկայացված են լայնակի ուղղությումբ ձգված մի շարք զուգաշեո թմբերի ձնով: դաշտավայրի ֆիզիկա-աշխարճագրական մարԳՓերմունա-Լեշական են նույնպես Դանիայի ն Հոլանդիայի ղի մեջ մտնում տերիտորիաները: են

Միջին եվրոպայի ճերցինյան բեկորային լեռների մարզն է՝ որպես Հերցինյան ծժալքավորությունների գոտի: Այդ գոտու մեջ մտնում են Քրիտանակաւն կղզիների Հարավային ն մասերը,ՀամարյաամբողջՖրանսիան(առանցՊիրենեյների ն Ալպերի),միջին ՀարավայինԳերմանիան,Չեխոսլովակիայի մեֆ մասը ն այլն։ Այստեղտիրապետում են Հճերցինյան լնոնազանգ11.

առանձնանում

վածների մնացորդները,որոնք կազմված են բյուրեղային ն Պալնոզոյան նստվածքային ապարներից. տեղ-տեղ «անդիպում են հան ավելի երիտասարդ նստվածքներ: Մի քանի լեռնազանգվածներ ներկայանում են ուղղակի որպես ճորստային բեկորներ, ուղղորդ լանչերով ն ժայռային համ սեղանաձն բարձրությամբ, ինչպես, օրինակ, Գերմանիայում Հարցիզանգվածը ն Թյուրինգյան անտառը: Մի շարք վայրերում ճանդիպում են պենեպլենացվափ ծալքավոր ստրուկտուրայի կամարաձն բարձրացումներ. Առավել բարձր կամարաձն բարձրացմանօրինակ են ծառայում Վերին Հոննոսյան

Հ4ամեմատագրաբենի շուրջըՎոդգեղզներն Շվարցվալդը: ու

բարդ կառուցվածք ունեն կենտրոնականՖրանսիականզանգե վածն ու Բոճեմականզանգվածը,որոնք միաժամանակՀասնում մեծ բարձրության: Դրանցիցառաջինը մասում միջին աչքի է ընկնում խոշոր կոտրվածքային գծով, որտեղ ն ճանդիպում են գոզա-

բար

վոր բնույթի գրաբեներն ճրաքխայինկոնեռկց կազմվածշղթաներ՝

մի

շարք

Հանգած

ճրաբուխներով:

Հերցինյան լեռնազանգվածների միջե ընկած իջվածջներչ" ծածկված են Մեզոզոյան ն մասամբ երրորդականնստվածքային ապարներով (ինչպես, օրինակ, Փարիզի ավազանը): Այստեղ իչվածքիՀատակը կազմված է երրորդականապարներից, իսկ եզրամասերում երնան են գալիս Մեզոզոյան շերտերը, ընդ որում սկրզՄեզոզոյան այդ ապարները բում կավճի ն ապա՝ Յուրայի: նեղուցները ե ապա րածվում են մինչն (ա-մանշն Պա-դե-կալե Հարավային ափերին: կրկին երնում են Մեծ Բրիտանիայի Հերցինյան ծալքավորությունների գուտին շատ ավելի լայն է արնմուտքում։ Արնելքում այն խիստ նեղանում է ն վերջանում՝ Հասնելովմինչն Արնելանրոպականպլասֆորմը։ 1/7. երրորդականծալքավոր լեռնաշղթաներիգոտին միջին Եվըոպայի սաճմաններում բաժանվում է երկու ընդարձակ լեռնային Ալպերիկ Կարպատների,որոնք իրարից տարբերվում են մարզերի՝ տա-

իրենց գեոմորֆոլոգիական առանձնաճատկություններով

որպես ծալքավոր լեռնային սիստեմ, ձնավորված ԵրԱլպերը, րորդական շրջանում, պաճպանում են իրենց ամբողջականություեր ընդճուպ մինչն մեր օրերը.Աեռներըկազմված են գլխավորա-

պես Հսկայական շարիաժային ծածկոցներից։Ալպերնընդունված է

ն արնելյան մասերի: Նրանց միջն սաճմանն բաժանելարնեմտյան անցնում է մոտավորապեսվերին չոռենոսով։Արեմտյան Ալպերն

ավելի բարձր

են,

նրանք ենթարկվել են ինտենսիվ էրոզիայի,

էայ-

Խորեն մերկացված են բյուրեղային ն մետամորֆիկ ապարները: են մի շարք Բացի այղ, արնեմտյանԱլպերիկազմում մտնում բյուրեղային զանգվածներ, այդ թվում Մոռնբլանի գրանիտա-գնելսային զանգվածը: Արնելյան ԱլպերըՀամեմատաբար ցածր են, բայց ավելի ընդարձակ:

Ընդչանուր առմամբԱլպերի ռելլեֆումտիոապետում

են

լեո-

նագլացիալ ձները։ ժայռոտ կատարեները սուր կոնաձն դագաթնեն բով զառիվեր լանջերով, սառցադաշտային կրկեսները, կարային լճերը, Հսկայական տրոդային Հովիտները, խոր կտրտվածլեռնեֆը չափազանց բնորոշ են ,սլպյան լանդշաֆտի ճամար: Այստեղ անչրաժեշտ է ավելացնել նան խոշոր լճերի առկայությունը Ալպան լեռների «Հյուսիսային նկ Հարավային լանջերի ցածրադիր գոսռում։ Այդ լճերը ձնավորվել են Հետսառցադաշտայինէպոխալում, Ճսկայական Ճովտային սառցադաշտերի վերջավորությանշրջանում կ լանդշաֆտին Հաղորդում են յուրօրինակ բնույթ: կարպատյանլեռները ռելյեֆի «Հիմնական 4ատկանիշներով խիստ տարբերվում են Ալպերից:Առանցքայինբյուրեղային զոնան, որը լայնորեն արտաճայտվածէ Ալպերի ամբողչ լեռնաշրղԹայում, Կարպատներումպաճպանված է միայն 4Ճյուսքբսայինն Հարավայինշրջաններում: Ալպերիլեռնալանջերին շատ գագաթների Համար այնքան բնորոշ կրաքարերին դոլոմիտների «Հզոր շերտերը կարպատնեերում ներկայացված են միայն առանձին աննշան տեղամասերով: կարպատյանլեռների առաջացումն ուղեկՋեվել է ինտենսիվ Հրաբխային գործունեությամբ, մի բան, որ Համարյա տեղի չի ունեցել Ալպերում: կարպատներընշանակալիցչափով ցածը են Ալպերից ն այդ Չորրորդական ռսառոագաշտեր: պատճառով չունեն ժամանակակից է կարպատները։ Այդ ընդգրկել միայն քիչ չափով սառցառլատումը են ձներն այստեղ թույլ սվատճառովլեռնագլացիալ կոմպլեքսի ի տարբերություն ալպյան ժայռոսկերպ կատարների, զարգացած: ւհղանաՀաճախ կարելի է տեսնել Կարպատնհրիբարձր մասում

բարձրություններ: Ֆ. Ալպերի ն կԿարպատների Հարավային ստորոտներում տափածվում է մի ընդարձակ տեկտոնական իջվածք, որբ նեոգենում ձն

բոնված է եղել ծովային ն լճային ավազանով. ավելի ուշ այն չոտացելէ ն լցվիլ լեոնային սառցադաշտերիջրային բերվածջներով:

Միտարածությունները(Պադանյան, երրորդական ծալքավոր լեոԴանուբյան, Ստորին Դանուբյան)

Այժմ Պարթավալրայինայդ

ջին

նային գոտում Հանդիսանումեն բնակեցմանկարնորագույնշրջաններ: Հարթավայրերին ցածրություններիմի ավելի նեղ գոտի ձըգվում է Ալպերի ն Կարպատների«լուսիսային փեշերով, բաժանե-

լով նրանց ճերցինյան ժալքավորությունից։ Ցածրություններիայդ բարձրավանգոտին ընդդրկում է Ռոնայի Հովիտը, Շվեյցարական դակը, Բավարականպլատոն այլն: 1. կամ միջերկրածովային խոշոր գեոՀարավ-եվրոպական մեջ ընդգրկում է չարասաճմանների մարզը իր մորֆոլոգիական վային եվրոպայի երեք խոշոր թերակղզիները, նրանց ճարակից կարելի կղզիների ճետ միասին: Այդ մարզերի Համար տիպականը է Համարել երրորդական ծալքավոր լեռնաշղթաների զուգակցումը Հերցինյան լեռնազանգվածների մնացորդների Հետ, ընդ որում

շարունեցել խոշոր մասշտաբի տեկտոնական ծոՀետնանքով Այդ ամենի ժումներ, իջեցումներ, խորտակումներ: են անցել ցամաքի ճսկայական տարածություններ, վի Հատակն թերակղզիներ։ երկրակեղնի ռաջացել են բազմաթիվ կղզիներ իջեցումներնուղեկցվել են Հրաբխականության Հզոր զարգացմամբ: ԴրաՀետ է կապված առանձնապես իտալիայի լանդշաֆտի Համար այնքան բնորոշ ճրաբխային ձների առկայությունը: Հարավայինեվրոպայիերեք թերակղզիները, չնայած միմյանց ընդչանուր գծերի, այնուամենայնիվ, նկատմամբ ունեցած որոշ գեոմորֆոլոգիական առանձնաճատկություններիտեսակետիցիրարից զգալիորեն տարբերվում են: Պիրենեյանթերակղզին առավելապես բնորոշ է «Հերցինյան Հասակի բհկորային լեռնաշղթաներով ն լայն պլատոներով, որոնցից կազմված է կենտրոնական լեռնաշխարձը (իսպանական Մեզեծալքավորությունները «իմնականում եզրամուն)։ երրորդական են վորում կետրոնականսարաչարթը։ Պիրենեյանթերակղզին ամբողջությամբ վերցրած ավելի կոմպակտ է, զանգվածային, ջան

այստեղ տեղի

են

ա-

ու

Ապեննինյանն Բալկանյան թերակղզիները: կ ափագծիմեծ Ռելյեֆի

մասնատվածությամբյուրաճատուկ է Ապեննինյանթերակղզին՝Սիցիլիա, Սարդինիան Կորսիկա:կղզիների «ճետ միասին: ԱյստեղՀնագույն Տիրենյանզանգվածից մնա-

ցորդներ պաՀճպանվելեն Սարդինիայում, կորսիկայում, կալաբրիայում, մասամբ նան Սիցիլիայում, Ապեննինյան թնրակղզզին

(չ2աշված կալաբրիան) |լ Սիցիլիանաջի են ընկնում երիտասարդ (նրրորդականՃասակի)լեռնաշղթաներով:Այստեղմեծ տարածու

ՅՑ

Մեզոզոյան կրաքարերը, ինչպես նան երրորդականի փուխր նստվածքները:Միաժամանակնշանակալից զարգացման է Հասել Հրաբխային լանդշաֆտը։ կան ոչ Հեռավոր անցյալում Ճած«րաբուխներ: գած ն ժամանակակից գործող բավականին շատ Հանգածճրաբուխներից մի քանիսի խառնարաններըայժմ վեր են ածվել փոքրիկ լճերի: Բալկանյանթերակղզին Հարավային եվրոպայի երեք թերակղզիների մեջ բնորոշվում է առավելագույն մասնատվածությամբ էւ ճարավային մասի ավփագծիամենամեծ կտրտվածությամբ, որի մասում այդ խոշոր »նետնանքով առաջացել են բազմաթիվ մանր կղզիներ: Բալկանյանթերակղզու կառուցվածքում տիրապետումեն երրորդականՀասակի լեռնաշղթաները: նրանցից ճայտնի են Դի նարյան լեռները, որոնք շատ մասերում բնորոշվում են կարստ յին ձների զարգացմամբ: Հնագույն ղանգվածներով առանձնանուս ծն Հատկապես Մակեդոնիանն Ռոդոպյան լեռները, որոնք մնաեն ցել էգեիդացամաքի խորտակումից: ունեն

նան

ու

ԿԼԻՄԱՆ

ԱրեմտյանԵվրոպայիկլիմայի վրա ազդում

մի շարք գործոններ. դրանց թվում կարնոր է նախ նրա բարենպաստ աշխարՃագիական դիրքը ինչպես բնեոի ն Հասարակածի, նույնպես ն սաճմանակիցԱտլանտոլան օվկիանոսի նկատմամբ: Աշնեմալան Էմրոպան դրեթե ամբողջասլեստեղավորված է բարեխառն գոտում ն արեմտյան ափերիերկարությամբ ողողվումէ Ատլանտյան օվկիանոսի բավական տաք ջրերով: Ռրոշազդեցություն է թողնում նույնն ես Միջերկրական ծովը, որն ընդչանուր առմամբ Ճճայտնիէ որպես տաք կլիմայական պայմանների ծով։ Արնմտյան եվրոպաւի վրա, որպես բացասական գործոն, խոշոր չափու աղդում է Ասիա աշխարչամասը: Ասիանիր ցամաքային կլիմայով զգալի ներգորժություն Լ թողնում արնելյան եվրոպայի, իսկ նրա միջոցով նան են

եվրուլայի կլիմայի վրա։ Ոչ պակաս կարնոր նշանաԱբնեմտյան կություն ունի Եվրոպայիբառդ դելլեՖը ն ընդչանրապես ցամաքի

խիստ կտրտվածությունը, որն իր ուժեղ կնիքն է դնում մայր մաքի (մանավանդ առանձին միկրոշրջանների) կլիմայի վրա:

ցա-

Արնմտյանեվրոպանգտնվում է մթնոլորտի ընդճանուր շրրջապտույտի այն մասի ազդեցության տակ, ուր մերձարնադարձա39

դեպի «յուսիս-արնելք չարժվող տաք յին բարձր ճնշման գոտուց մերձբնեռային առովեօդի ղանգվածներըշփման մեջ են մտնում լագույն ճնշման վայրից դեպիցածր լայնությունները շարժվող սաոր ջերմաստիճաններ, տարբեոռ օղի զանգվածների ճետ: Տարբեր խտություն ն տարբեր ճնշում ուննցող այս երկու տիպի օդային ա /) շփման վայրում առաջանում են մինչն 2000 զանգվածների ն տար կմ տրամագիծ ունեցող դիկլդններ անտիցիկլոններ,որոն, բեր ճանապարճներովշարժվում են դեպի արնմուտք ն արնելբ, նայած թե տարվա տարբեր եղանակներինցամաքը ն ծովը ինչ աստիճանեն տաքացած: Ձմռանը ցիկլոններով բոնված օդային զանգվածները շարժվում են դեպի Ճարավ ն ընդգրկում են նան Հարավային Եվրուղան, իսկ ամռանը ցիկլոնները տեղափոխվում են դեպի Հյուսիս՝ կենտրոնականն Հյուսիսային նվրուվա, իսկ ճարավային այդ ժամանակգտնվում է պասսատներիտիպի քամինեծվրոպան րի ազդեցության չրջանում: Այդպիսով ծվրոպայի Հարավային մասը իրենից ներկայացնում է կլիմայական մի առանձնաճատուկ շրջան, որտեղ գերակշռում է միջերկրածովայինկլիվալանան տիինչ վերաբերում է Արնեմտյան ծվրոպայի մնացած մասին, ապա այստեղ ամբողջ տարին գերիշխում են մթնոլորտի ցիկլոնային շարժումները: Այդ շարժումների ինտենսիվության տեսակետից ԱրեմտյանԵվրոպայիայս մասը բաժանվում է երկու գլխավոր շրջանների՝ արնմտյան կ արնելյան։ Առաջինումցիկլոնային շարժումները Ճճասնում են ամենամեծ զարգացման. դրա սլատճառն այն է, որ ցիկլոնների առաջացման ճիմնական օջախը գտնվում է ) շրջանում: ԲաԱտլանտյան օվկիանոսի (հոլանդական մինիմումի մեծ ցի այղ, այս մասի կլիմայի վրա խիստ չափովազդում են նան չարնան տաք չրերը: Այդ երկու գործոնների օվկիանոսային միատեղ գործունեության Ճետնեանքով շրջանի կլիման ստա-ց այս

Ց.)

նում

է մեղմ ծովային

չտաճայտությունը բնելքում Համարյա աս՛

ւ

բնույթ: երկրորդ շրջանում ցիկլոնների ար"աբար դառնում է ավելի թույլ, իսկ ա-

սչ.

լովին չեզոքանում է: Ջմռանըարնելջից

լեռների ճարավայինմասով Ուրալյան

այս

շրջանն են թափանցում

սիբիրականանտիզիկլոնիլեզվակները, որոնց շնորչիվ կլիման ավելի ցամաքային է դառնում: Ընդշանուրառմամբ կլիմայի ցամաջայնությունը դեսլի արնմուտք 4նետզճետենվազում է, իսկ դեպի արնելք՝ մեծանում, շնորչիվ ցամաքի աստիճանաբարընդարձակմանը:

Այսիսով, Արնմտյան եվրոպայում

առանձնանում

են

երեր.

կլիմայական շրջաններ. 1. Հարավային՝ժիջերկրածովաոշոր որն աչբի է ընկնում ամռան չորությամբ ն ձմռան խոնավումին. | թյամբ, արնմտյան, որր բնորոշ է մերձծովլյան մեղմ տիպի կլե Գ.) կենտրոնական,որն ունի մայով(առավելապես ցիկլոններով) ճամեմատաբար տիպի կլիմա:պամաքալին կ Արնեմտյան եվրոպայիլիմայի առանձնաճատկությունների Համար շատ կարնոր գործոն է Գոլֆստքբիմ ծովայինտաք Հոսանէ Քը, որը ուղղում Հարավային լայնուդեպի եվրուվայի ափերն թյունների ավելի տաք չրերի մասսան: Շնորչիվ այղ Հոսանքի, ծվրուայի անդամ ծայր Հյուսիսի ծովափնյա մասերը, մասամո Ֆան Բարենցիծովը, բոլորովին չեն սառցապատվում, մինչդեո, օրինակ, ավելի Հարավ գտնվող Ազովի ծովը (որոշ տարիներում Ֆֆան Սե ծովի 0դեսայի ափերը) սառչում են: Գոլֆստրիմ ծովային տաք Հոսանքի ազդեցության ՀետնանՔով եվրուվայի կլիման անչամեմատ ավելի տաք է, քան նույն լայնության Համապատասխանվայրերը՝ մյուս աշխարծճամասերում: Պլիմայականայդալիսի պայմանների Հետնանջով, օրինակ, Սկանդինավյան թերակղղին ծածկված է փշատերնանտառային բուսականությամբ, այնինչ նույն լայնությանը Համապատասխանող Գրենլանդիան բոնվածֆ է սառցի Հաստ շձրտով: Արեմտյանեվրոպայի կլիմայի վրա որոշակի ազդեցություն ձն թողնում նան արեմտյան քամիները, որոնք տաքանալով Գոլֆստրիմ Հոսանքից. նշանակալից չափով մեղմացնում են ծվրոպայի ձմոան բարեխառնությունը: Այդ նույն քամիներիազդեցության Արնմտյանեվրոպանաչքի է ընկնում զով ամառով ն Հետնանքով բավարար քանակությամր տեղումներով: Ամենից շատ տեղումներ են ծովափնյա շրջանները, րստ ատանում որում իսլանդիալումյ ն արեմոյան ափերում Շոտլանդիալում, Անգլիայի իզյանդիայի ն է մինչն 2000--3000 նրանց քանակր տեղ-տեղՃասնում ավելի միլիմետրի,Բիսկայանծովավփերում՝ միլիմետրի, Սկանդինավլան թերակղզու արնեմտյան (լեռնալանջերում՝ 1400միլիվետբի: ներցամաքայինմասում ւտեղումներիքանակն ավելի բիչ է, ընդորում որքան արբեմուտքից շարժվում ենք դեպի արնելք, այնջան տեղումների քանակը պակասում է՝ Հասնելով 700-ից մինչե

միլիմետրի:

են կազմում ՔԽսցառություն

լեռնային շրջանները

կարպատները, Դինարլանլեռները ն մլուսները), որոնք (Ալաերը,

Հարմար շնորչիվ նույնպես ստանում էքսպոզիցիայի պակաս, քան 2000---3000 միլիմետր տեղումներ:

են

տսրեկան

տչ

Ամենից բիչ տեղումներ թափվում

կենտրոնականն

Սկանդինավյան

էն

Պիրենելան քերակգ

յուսիս-արնելյան շրջաններում: Այդմասերում տեղումների տարեկանքանակը կավզմում է 300--400միլիմեաբ:Համեմատաբարչորային շրջաններ են նան Միջին ն Ստորին Դանուբյան դաշտավայրերը: Աբնմտյանեվրոպայում ջերմության սեղաբաշխումը որոշվում է միայն աշխարճագրականլայնությամբ, այլն օդային զանգվածների դերով: Այդ տեսակետին մեծ նշանակություն ունեն արնմըտյան ն Հարավ-արեմտյան ծովային քամիները, ինչպես նան օդային զանվվածեելվիտաքացումը Գոլֆստրիմով: Գոլֆատրիմի մեղմացուցիչ ազդեցությունը ԱրեմտյանԵեվրուլայիկլիմայի վրա երնումէ ձմռան իզոթերմերի տեղաբաշխմանպատկերով: Այսպես, օրինակ, Ճունվարյան 06 իզոթերմը Ճարավային ափնիսլանդիայի րից անցնում է մինչն նորվեգիայիճյուսիսային ծովափերը, այնուՀետն Սկանդինավյան թերակղզու արնմտյան ափագծով Հարավավին ուղղությամբ շարունակվում մինչն Դանիան ապա դանիական կղզիներիարնելյան մասով ուղղվում չարավ՝ դեպի Ալպերը, բայց դեռ Ալպերինչճասած թեքվում է արնելք ն Հարավ-արնելք, ձգվելով մինչն Դանուբիգետաբերանը: Այդ իզոթերմով եվրոպան բաժանվում է երկու մասի՝ արնճարավային մոս, որն ունի մեղմ ձմեռ ն գերսզանցամըտյան պես ծովային տիպի կլիմա,ե արնելյան Պյուսիսայինմաս՝ ցուրտ ձմեռային եղանակով ն բարեխառն ցամաքային տիպի կլիթերակղզու

։

ոչ

ու

ու

մայով:

Արեմտյանեվրոպայում ամենից ցածր չերմություննկատներքին շրջաններում: Ձմռանը ամենից վում է Սկանդինավիայի բարձր չերմություն դիտվում է եվրոպայի ծայր Հարավում, ըստ ն որում Հ 109 եզոթժերմն անցնում է Պիրենեյան, Ապեննինյան կան Բալկանյանթերաղկզիների Ճարպյ|ային մասերով:նրանցում վայրեր, որոնց միջին

Վ-130-ի:

Հասնում Հունվարյան ջերմությունը

է մինչ|

Ամռան

իզոթերմերը, որպես կանոն, անցնում են Հարավ-արեմուտքից Հլուսիս-արնելք։ Այսպես, օրինակ՝ Հուլիսյան ՉՕ0Դ իզոթերմն անցնում է իսպանիայիՀլուսիսային ափերով, լնուծեւոն յս

քեջվում է Հյուսիս-արնելք, անցնում մոտավորապես Փարիզիուղղությամբ ն ապա շարունակվում Վինննա--Լվով գծով մինչն Կին։

Այս իզոթերմով բաժանված ԱրեմտյանեվրոպայիՀարավային կեսի Համար բնորոշ է

տաք

ու

երկարատն ամառը, իսկ Ճճլուսիսային-

կեսի ճամար՝ բարեխառն: ն զով ամառը: Միջին Ճուլիսյան ամե(26-ից մինչն 280)ջերմաստիճան դիտվում է ծայր Ճանաբարձր րավայինեվրոպայում (իսպանիայում, Սիցիլիայում ն ճարավա): յին Հունաստանում եվրոպանտարվա մեծ մասում, իսկ ձմռանը՝ ճաԱրեմտյան բարձր ճրնշմարյա ամբողջապեսգտնվում է՝ Մերձարնադարձային ման ազդեցության: ճոսանքների սկզբնավորվղղ օդային., գոտուց տակ: նրանց առաջացումը պայմանավորվածէ մերձարնադարձային առավելագույն ճնշման գոտուց դեպի ճյոաիս ն ապա ճյուսիսարնելք շարժվող օդային զանգվածներով: Ամոանը բարձր ճնշման այս գոտին մի փոքրըտեվաշարժվում է Ճճյուսիս,որի Ճետնանքով նրանից Հարավ (ճիմնականում՝ Պիրենեյան, Ապեննինյան ն Բալկանյան թերակղզիներում)ստեղծվում է միջերկրածովային տիպի կլիմա՝ չոր ամառով ն խոնավ ձմեռով, մինչդեռ այդ ժամանակ Արեմտյանեվրոպայի մնացած մասերում տիրապետումէ. խոնավ

կլիման:

-

Արնմտյանեվրոպայիկլիմայական պայմանների Համար,

ան-

որոշիչ նշանակություն ունեն, ինչպես ասվեց, Ատլանտյան. օվկիանոսի կողմից դեպի արնելք շարժվող խոնավ քամիները, մասամբ նակ ցամաքային օդային զանգվածները, որոնք Արեմտյաֆ եվրոպա են նծրքափանցում Արնելանրոպական«արքությունից» Աֆրիկայից,ինչպես նան Փոքր Ասիայի կողմից' Արեմտյանեվրոպայում օդային զանգվածներիշարժումը մն«մթնոլորտային գործողության: ծապես կապված է այսպես կոչվածլ. Ճետ: օվկիանոսի Ճյուսիսակենտրոնների» նրանցից յին կեսում Հայտնի է Ազորյան առավելագույն ճնշման կենտրոնը աստիճաններիմիչն) ն ապա (ճյուսիսային լայնության 30--40 իսլանդականնվազագույնը (մինիմումը), որըդտնվում է Հյուսիառաջինը աստիճաններիմիջա. սային լայնության 60--65 դբրառաջացման անտիցիկլոնների, իսկ երկրորդը՝ ցիկլոննեհրի դապատճառ է: շուշտ,

Աելանտյան

նրանցից

եվրոպայի կլիմայի վրա ազդում է (Ջմոանը լեզվակը, որն առաջանում է

իցիկլոնային

(իայի

ն

արնելյան

Սիբիրիբարձր ճնշման

նան

Ասիայի ան-

շճյուսիսային Մոնղո-

Այն մուտք: կենտրոնից

Արնելանրողականճարթության արավային շրջանները ն ապա անցում միջին եվրոպայի ճարավ-արնելյան մասր: է խիստ 0դի բարձր Ճնշման այս գոտին եվրոպայումառաջացնում կոնտրաստիսլանդականնվազագույն ճնշման մարզի նկատմամբ, է գործում

4Ֆ

ամբողջ Ճլուսիսորն իր ազդեցության տակ է պաճում եվրոպայի արնմուտքը: Օդային ֆրոնտների գլխավոր զոնաները ընկած են եվրուա-

Արնշրջանում:նրանցից օվկիանոսի Ատլանտյան մից արնմուտք, ենթաունի նշանակություն մբտյան եվրոպայի Համար Հիմնական

բնեռային (կամ ուղղակի «բնեռային») ֆրոնտը, որը տեղադրված է Հյուսիսային լայնության 40Նն 60 աստիճանների միջն: ենքազբնեռայինֆրոնտի զոնայով մե մասամբ անցնում են ցիկլոններ, չափով Հանդես են գալիս աշնանն ու ձմռանը որոնք առավելագույն ն իրենց մեջ են ընդգրկում գերազանցապես եվրոպայի «յուսիսարնեմտյանմասը: Քիչ դեպքերում նրանք շարժվում են նան դեպի

Հարավային եվրոպա:

Տարվա Սբբիրականանտիցիկլոնը: (Արան ույն Ազորյան ինտենսիվ առավել

այդ վերանում է է դառնում ժամանակ: բարձր «Ճնմունգոնակ,որը շարժվում է դեպի Հյուսիս՝եր ոլորտի մեջ ընդգրկելով նան միջին ն Հարավային եվրուղան: Տարվա այդ եղանակինիսլանդականցածր Ճնշման զոնան արտաճայտԿվածէ ավելի թույլ, քան Օդայինզանգվածների այսօրինակ տեղադրման Հետնանքով, Արնեմտյան եվրոպայումձմռանը տիրապետող են դառնում Հարավարնեմտյանքամիները, իսկ ամոանը՝ արնմտյան ն Հյուսիս-արն-

գործողությա

Ամռանը)

մրտյանու.

Արնմտյան եվրողլայի Համար կարնոր նշանակություն ունեցող օդային ղանգվածներ, Դոբրինինի,ճամարվում են արկտիկականը, ենթաբնեռայինը (այլ կերպ՝ «բնեռային») ն ենթատրոպիկականը(այլ կերպ՝ «տրոպիկական»):։նրանցից լուրապայմաններին, իր Հերթին բաՓանչլուրը, նայած ատաջացման ժանվում է ծովային ն ցամաքային ենթատիպերի։ Բացի այդ, նրանք կարող են լինել տաք կամ ցուրտ: Արկտիկական օդային «մասսան ծվրոպայի Համար միշտ ցուրտ է, իսկ ենթաբնեռայինը, նայած առաջացման պայմաններին, կարող է լինել ցուրտ կամ

"ՑԱ է)-

«տաք:

(Արկտիկական

օդը Եվրոպա է ներթափանցում Արկտ այից, դրեթե ամբողջ տարին (բացառությամբ Հուլիս ն օգոստոս ամիսՆերի)

Ծովային հնթաբնեռայինօդը ամենից Հաճախ դեպի եվրոպա

4 շարժվում արնմուտքիցն Հյուսիս-արնեմուտքթից: Քիչ դեսլքերում նա լինում է Համեմատաբար տաք:

Ցամաքային (կոնտինենտալ)ենթաբնեռային օդր նույլնպեսկամ տաք: Առաջինըսովորաբար լինում` կարող է լինել կամ ցուրտ, է տարվա ցուրտ ժամանակ ն առաջանում է Ճյուսիսային ն արնելյան Եվրոպայում, իսկ երկրորդը ձնավորվում է ամռանը, ՍՍՌՄ-ի. եվրոպականմասի Հարավում ն Բալկանյանթերակղզում: ենթարնադարձայինօդը գոյություն ունկ ամբողջԾովային տարվա ընթացքում: նա առաջանում է ենթատրոպիկականգոտու ծովերում, Ատլանտյանօվկիանոսի Ազորյան անտիցիկլոնի մարզում ն Միջերկրականծովում Ներթափանցում է ճարավ-արեմուտքից ն արնմուտքից: Ցամաքային (կոնաինենտալ)ենքարնադարձային օդը ձնաէ վորվում Հյուսիսային Աֆրիկայում, արեմտյան Ասիայում ն Բալկանյան թերակղզուՀարավային մասում: ներթափանցումէ ճարավից Ճարավ-արնելջից: բկտիկական օդի ներխուժումը եվրոպա սովորաբար ուղեկըցյվում է ուժեղ քամիներով, ձյան տեղումներով ն ձմոսն չերխիստ անկմամբ: Առանձին մաստիճանի դեսլբերում արկտիկական ցուրտ օղի ներխուժման ազդեցության տակ միջին Եվրոպայում` (օրինակ՝ Միլեզիայում, Բավարիայում)բարեխառնություննիջնում` լ --Չ50-ից մինչն --350, իսկ Ճյուսիսային իտալիա յում՝ --15-184չ|Զմռանըծովային ենթաբնեռային օդի ներխուժումը Արնեմըտյան եվրոպա սովորաբար ճարթավայրերում առաջ է բերում նկա-

լ

աւելի տաքացում, իսկ լեռներում՝ մած

ինչպես ցրտեցում,՝

ամսլանղանակ։ Ցամաքային(կոնտինենտալ)ենթաբնեռային օդը:

է արնելյան Եվրոպայից ե ներթափանցում

վում է պարզկա եղանակով:

մեծ

նան

մասամբ ուղեկըց-

Ծովային ենթարնադարձայինօդը մուտք է գործում եվրոպա Ատլանտյանօվկիանոսից, Հաճախ ճարավ-արկմտյան ն արնմըտ-

յան ուժեղ քամիների ուղեկցությամբ: Զմոռանը, ինչպես նան ափմասսան ռանը, օդային այդ աչքի է ընկնում իր շատ բարձր ջեր-

մությամբ, ըստ որում անգամ նրա միջերկրային ցրտացած շերտրէ Է10--126 չերմություն:միջին եվրոպայում ձմռոանի ունենում

Սովորաբարայդ

օդը

ձմռանն

առաջ

է բերում ամպամած եղանակ,.

մերթ՝մառախուղ անձրեւ ենթարնադարձայինօդը Ցամաքային

մերթ ընդ

ն

Ճարավից: նա ուժեղ կերպով է ընկնում փոշիներով: աչջի

բոպա

ներթափանցում է եվ-

է ջերմությունը... բրձրացնում `

`

ԳԵՏԵՐՆ ՈՒ ԼՃԵՐԸ

եվրոպայի ջրագրական ցանցը բավական խիտ Արեմտյան

իսկ գետերը՝ ջրառատ:

Այդ բացատրվում

է ոչ

է,

միայն արնմտյան

են զանգվածների սռկայությամբ,որոնքբերում խոնավ օդային Մեծքանակությամբ տնղումնեայլն բարձը կուտակլեռներում

վող

մեծ

քանակությամբ Ճավերժական ձյան

ն

տերի

են Հեշման մշռական աղբյուր առկայությամբ, որոնքգետերի սառ

ցանցի խտացման Հանխանու գետային

ոչ պակաս կարնոր զգորուժեղ ուղղաձիգ մասնատվառելլեֆի ծությունը:Բայցորովճետն Արնմտյան եվրոպայի ափերը խիսա ծովերով ու մասնատվածեն ցամաքի խորքը մխրճված բազմաթիվ այնտեղ բարենպաստւպայմաններ չեն ծոցերով, այդ պատճառով ստեղծվել մեծ երկարության գետերի առաջացման ճամար: Այլ տեսակետիցբնորոշ է Հարավային (կամ թերակղզային) Եվրոպան, գետը Հանդիսանում է Դա զԱ նմտյան եվրուայիամենամեծ նուբը։ Սա սկիզբ է առնում լեռներից ն թափվում Սե Շվարցվալդի ծովը:Ո|Դանուբն ունի կմ երկարություն ն 860 000 քառ.կմ ավազան։ Արնմտյան Եվրոպայիմյուս գետերն անչամեմատ ավելի կարճ են: Այսպես օրինակ, Հոննոսը,չնայած իր ջրառատությա1154 նը, ունի ընղամենը 1320 կմ երկարություն, կմ, 0ղ903 ն կմ այլն: 0դերը)՝ Արնմտյան եվրոպայի գետային ցանցը ճամարյա ամբողչապես պատկանում է Ատլանտյանօվկիանոսին: Բուն Ատլանտյան

ծոն

|

է Հանդիսանում նան

էրան"

օվկիանոսի ավազանին պատկանում են Նորվեգիայի ն Քրիտանանչական կղզիների մի շարք մանը գետեր: Ֆրանսիական Գարոնան:Պիրենեյանթերսկղղու զենավոր են Սենան, կ(ուարան.

գետերից

ուեչից

են

Գա Մինիզն, Ֆվադիանան, Դունհրոնչ Տախոն, յվ ու

վիրը։ Բալթիկ ծովի ավազանին

գետերից սլատկանող

են

Նեժանը.

Վիսլան,0դրան մի շարք Համեմատաբար ավելի փոքր գետեր .(օրինավ՝Տորնեո,Լովլեռ ն այլն): են ծովի ավազանին պատկանում էլբան(աբա), Հյուսիսային Վեղերը,էմսը, Հռենոսը (ՄատսիՀետ), Շելդան, Թեմզան։Միջերկն

րական ծովի ավազանին պատկանում են Խուկարը, էբրոն, նան,

Մարիզանն Պոն,Վարդարը,

այն)

Ռո-

Արեմտյանեվրուայի գետերի մեծ մասը, շնորչիվ նրանց միչն զոյություն ունեցող Համեմատաբարցածրադիր ջրբաժան տա-

րածությունների ն բազմաթիվ վտակների, մեծ Հնարավորություն նն ընձեռում դրանք ջրանցքներով միմյանց Հետ կապելու Այդ տեսակետից առանձնապես բնորոշ են Հարավային Անգլիայի, Ճլուսիս-գերմանական, ինչպես նան ֆրանոիական գետերը"նրանք Համարյա բոլորն էլ միմյանց Հետ կապված են ջրանցքներով: է ճիմնականումկլիմայական ռեժիմը սփուիոխվում Գետերի գուռու գեպայմաններին ճամապատասխան: ենթաարնադարձային տերը սովորաբար ամռան վերջում Համարյա ամբողջովին չորանում են կամ խիստ ծանծաղում, իսկ աշնան վերջում ն ձմռանը արտակարգ կերպով վարարում են ն երբեմն դուրս գալով իրենց ափերից։ մեծ ավերածություններ են կատարում: Միանգամայնայլ են միջին եվրոպայի արնեմտյանծովամերձ, մեղմ կլիմայական շրջանների գետերը: նրանք ըստ սեզոնի բիչ են փոխում իրենց մակարդակըն սովորաբար ձմռանը չեն սառչում: Մի փոքր արնելք, Համեմատաբարպակաս ցամաքային կլիմա նեցող վայրերում, գետերիմեժ մասի մակարդակն ամռանն իջնում է, իսկ ձմռանը նրանք շատ կարճ ժամանակով, այն էլ ոչ ամեն տարի, սառչում են: էլ ավելի դեպիարնելք, կլիմայի ցամաքայնության խստացման Համապատասխան, ուժեղանում է գետերի Փծանծաղումը,ինչպես նան ձմեռային սառցապատման տնողությունը. դրա փոխարենխիստ ուժեղանում են գետերի գարնանա"՛-

:

յին

ոկ վարարումները գետերիսնման, Ճոսքի, Արնմտյան Եվրոպայի ա ռնելով Հաշվի

ջրային ռեժիմի ն մի քանի այլ ճատկանիշների էական տարբերություֆները, նրանց կարելի է ստորաբաժանել մի շարք տիպերի: Մի առանձին տիպ են կազմում Հյուսիսային Եվրոպայի գետերը: նրանք բոլորն էլ ձնավորվել են վերջին սառցապատման 8--10 Այդ ճազար տարի առաջ: նաչճանջիտեղամասում, մոտ մասում է դեռնս իր պատճառով այդ գետային ցանցը գտնվում մեծ մասամբ ղարդացման սկզբնական աստիճանիվրա: ճտերը ունեն ձնային ռեժիմ ն ունեն բազմաթիվ սաճանքներ ու ջրվեժներ: ն ՇվեդիանՀոչակված են Հիդրոներվրա Նորվեգիան մեծ Հյուսիսայինեվրոպայի գետերի մեծադետիկ

ԱյլՀիման

ոնսուրսներովվ

մասը ձմռանը տնականորեն (4--6 ամիս) սառցապատվում է, ԳետերիՀոսքի գործակիցը միջին ն Հարավային Շվեդիայում կազմում է 50 40.

ույն

կլիմայականն գեոմորֆոլոգիականավելի բարդ պայմաննեչրի մեջ են գտնվում միջին եվրոպայիգետերը: Ըստ Բ. Ֆ. Դոբրի47

նինի, միջին եվրոպայի «ամար բնորոշ գլխավոր տիպերը.

են

գետերի Հետելալ Ճինտ

Սրանք բնորոշվում են գեսնումով. այդ պատճառով նրանց ոնանձրնային րազանցապես ժիմը սերտորեն կապված է թաւվող տեղումների ն գոլորշացման: Հետ։ Այս տիպին են պատկանուվ Անգլիայի մի շարք գետեր, որոնց' թվում Թեմզան,Ֆրանսիայից՝Սենան, Լուարանիր ստորին Հոսանքում, ինչպես նան մասամբ արնմտյան Գերմանիայիմի քանի գիտեր (ճիմնականում իրենց ստորին Ճճոսանքում ): Մերձատլանայան տիպի գետերը չեն սառցապատվում, ջրաեն, նրանց մակարդակիտատանումներըփոքր են: Ջրի ամենամեծ ծախսը տալիս են ձմռանը, իսկ մինիմումը՝ ամռանը, շնորմեծ »իվ տարեկան Ճոսքը շատ փոքր է: այսպես, օրինակ, Թեմզայի Հոսքի գործակիցը 33,2 80 է, Սենայիէ ասել, որ ալդ գետերով Հոսում նը՝ 32,3 0: կարելի է թափվող տեղումներիմոտավորապես մեկ երրորդ մասը: մթնոլորտային Միջինբաոձբության(ձեռցինյան)լեռնային ռեժիմիգետեո: որպես կանոն, սկիզբ նն առնում ն վերին Հոսանքում (ՔրՍրանք, են միջին բարձրության Հերցինյան ճոսում բեմն էլ ամբողջապես) ունեն որոնք մետր լեռնազանգվածներից, մոտավորապես ձմռան են Այստեղ բարձրություն: տեղումները գալիս ձյան ձնով է այդ այդ գետերի պաճպանվում մինչն գարուն: Հենց պալտճառով նշանակալիցէ նան առավելագույն Ճոսքը կատարվում է աշնան Հոսքի մեծացումը՝ շնորճիվ մի կողմից աշնանային անձրեների, իսկ մյուս կողմից՝ ջերմության անկման ճետնանքով նվաղ են ամենացածր մակարդակի «ասնում մեծ թեջությունների պատճառով մեծ է ամոանը:Համեմատաբար այսգետերի տարեկանճոսքը, ըստ որում նրանցՀոսքի գործակիցը: տատանվումէ 40--50 ձյ-ի միջն։ Այս տիպին պատկանող գետեբից բնորոշ է Հռենոսիվտակ Մայնը։ Փ.մ լլպյան տիպիգետեր:Սրանք աչքի են ընկնում սառցադաշտային սնուցմամբ։ Դրա Հետնանքով նրանց վարարումները: :

ռատ

գոլորշացումների։ )Միչին

գարնանը:

գոլորշիացման: Գետերն

ամեՀիմնականում տեղի են ունենում ամռանը, իսկ մակարդակի անկում նրանք տալիս են ձմռանը: Արագաճոսեն, ուստի ն:

համեծ

աչքի են ընկնում տարհկան Հոսքի առավելագույն քանակով (50-ից մինչն 80 ճե): Ալպյան տիպի գետերից են վերին Ճոանքներուտ

Ռոնան, Հոռենոսը,

Դանուբը՝ իր

աջ

իրենց ձախակողմյա վտակներով, վերին» ն այլն, վտակներով, Գարոննան Գոն՝

մոտ (կամ նռան փոխանցվող) տիպի ԱՐենլանբռպականին Ճաեն Վիսլան, Շդրան (0դերը), ս լատկանում տիխոլին Այս գետեր: ն այլն։ կլիմայի գ ետերը ցամաքայնության րավայինՇվեդիայի

4.

Հ2ետնանքովայս

ձմռան պայտիպին պատկանող դետերը ցուրտ 2--3 են նրանք մաններում սառցապատվում ամիս: Միաժամանակ բնութագրվում են գարնանային ուժեղ վարարումներով ն ամռան վերջում մակարդակի անկմամբ: 5. Դանուբյանտիպիգետեր: Այս տիպին են պատկանում մին ն նրա չին որոն թշ ստորինԴանուբը Հարթավայրային վտակները, են չունգարականն Վալախիայիդաշտավայրերով։ նրանց Հոսում տարեկան Ճոսքը ընդճանուր առմամբ շատ փոքր է, շնորճիվ չոր ե տաք ամոան, ուժեղ գոլորշացման ն ռելյեֆի Թույլ անկման:Բացն ալդ, նշանակություն ունի նան չրերի ներժծումը, որը պայմանավորված է այս մասի ջրքափանցգրունտով: Գետերիսնումը կրում է խառը բնույթ: Ջնչալքը ն գարնանայինանձրնեներըճարթավալբերում ն շրջասլաւտիմիջին բարձրության լեռներում առաջ են բնրում դարնանային առավելագույն ճոսք, որի նվազագույնը բաժին է բհկնում ամոան ճարթության վերջին ն աշնանը: Հունգարակոոն գլխավոր գետի՝ Տիսայի տարեկան Հոսքի գործակիցը արտաճայտվում է 20 «ո-ով: կլիմայի ցամաքայնության Ճետնանքով են, իսկ տիպի գնտերըամռանը խիստ ծանծաղում Դանուբյան ձմռանը՝սառցապատվում, թեպետ կարճատն: Ընդճանուրառմամբ միջին եվրոպայի խոշոր գետերը »աճախ հն միանգամայն սարբեր կլիմայական Հոսում մասերում տարբեր ն գեոմորֆոլոգիական շրջանենրով, ուստի ն ալքի են ընկնում բավական բարդ ռեժիմով: Այգ տնսակետից բնորոշ են ճատկապեջ մաՀոնեոսը ն Ռոնան, որոնք իրենց «Հոսանքիտարբեր Դանուբը, սերում Հանդես են դալիս միանգամայն տարբեր տիպի ոնժիմով:։ Այդ բոլորից բացի, մրջին եվրոայի խոշորագույն գետերը միաժամանակ բնորոշվում են երկրաբանական բավականին վաղեմի

պատմությամբ: նրանցից ժի քանիսը փաստորենիրենց. պատմու թյունն սկսում են դեռես երրորդականժամանակաշրջանից, Հենց այդ պատճառովնրանք ունեն լավ արտաճայտված ն ճյուղավոբ-

ված սիստեմ:

Հարավային եվրոպայիմիչերկրածովային տիպի ջրային ռեժիմ ունեցող գետերը: Այստեղ որոշիչ նշանակություն ունի կլիման: կլիմայով է պայմանավորված գետերի առավելագույն ծախսը, որ բաժին է ընկնում ձմռանը"

Միանգամայն այլ բնույթ

`

4--178

ունեն

անձրեների։ նվազաչոր ամիսներին, երը մեծ, իսկ տեղումներիքագոլորշացումը լինում է անչամեմատ նակը՝ աննշան: Ամռանը փոքր գետերից շատերը ամբողջովին ցամաքում են, մինչդեո ձմռանը նրանք խիստ վարարում են: Վ զետերից Սենան ն Ատլանտյան ավաղանի մեծ են Հերցինիդներից, ն ԳաՆւարան,որոնք սկսվում Ֆրանսիայի իրենց ռեժիմով ոլատկարոննան,որ սկսվում է Պիրենեյներից, նում են արեմտանրուղական,մեծ մասամբ մերձատլանտյան տիպին: նրանց ջրերի առավելագույն ծախար բաժին է ընկնում աշնանն ձմռանը, մինիմումը ամռանը, Ֆրառատն նավարկելի են են ծովակ ձմռանը սովորաբար չեն սառչում: Բնորոշ գետեր փերին առաջացած ձագարաձկ լայնացումներով (էստուարնեթով): նշանավորէ Հատկապես Գարոննայիէստուսրը՝ ժիրոնդան: Պիրենեյանթերակղզու գետերը՝ Դուհրոն, Տախոն, Գվադիան մյուսները, որոնք սկիզբ են առնում նան, Գվադալկվիվիրը իստարբեր մասերից, տիպիկ միջերկրածովա«պանական Մեղետայի յին ոնժիմ ունեն: նրանքբոլորն էլ ամռանը շատ խիստ ծանծաղում ծն, իսկ ձմոանը՝ վարարում: նրանց դերը նավարկության Համար չնչին է, մինչդեռ ոռոգման | Հիդրոէներգիայինշանակության տեաակետից՝շատ մեծ, Արնմտյան նվրոսլայի՝ դեպի Բալթիկ ծովի Հոսող գետերից բնույթ ունեն: Նեմանը,Վիսլանն 0դերը դաշտավայրայինգետերի Սբանք սկսվում են ճամեմատաբար ոչ շատ բարձրադիր շրջաններից ն կարճ ւտարածությունից«ետո անցնում Գերմանա-կենչական նրանք Հոսում են շատ դանդաղ, որի Հետնանքով դաշտավայրը: մեծ քանակությամբ տիղմ են նստեցնում իրենք Հուներում: Վարարում են գարնանը, իսկ ջրի նվազագույն մակարդակ ունենում են ձմռանը: Սովորաբարսառչում են կարճ ժամանակով ն այն էլ տարի: Սրանքբոլորն էլ քավփվումնն Համարյա փակ ծոոչ ամեն վախորշեր, որոնց Հաճախ անվանում են «Հաֆո-եր: Դրանքծովից բաժանված են գետի բերած տիղմից առաջացածցամաքալեզվակներով։ նշված գետերը մեծ նշանակություն ունեն նավարկության ն ոռոգման Համար, սակայն Համեմատաբար փոքր է նրանց էներգետիկ նշանակությունը: Արեմտյանեվրոպայիգետերից Հլուսիսայինծովի ավազանն են թափվում էլբան, Վեզեբը, էմսը, Հոռննոսր, Մաասը, Շելդան ն շնորչիվ տարվա այդ ժամանակվա գույն ծախսը ճամընկնում է ամռան

առատ

տաք

ն

աան

ու

,

Գարոննան վերին շոանթում

ալպիական «իպի «եժիմ "ւնի

Սրանքիրենց ստորին

Ճճոսանքներումդաշտավայրային են, սակայն վերին Ճոդանդաղ են, սանքներում բավական արագաճոս որովճետն սկսվում են գըլխավորապես միջին բարձրության լեռներից. Այդ գետերից Հոննոսը իր վերնագավառում ունի տիպիկ ալպիական ռեժիմ, իսկ Թեմղան դրեքե ամբողջ երկարությամբ բացառապես դաշտավայրային գետ է: նա սկիզբ է առնում շատ աննշան բարձրություն ունեցող գետերն էլ ունեն տրանսբլուրներից: Հիշատակվածայդ բոլոր նան պորտային, իսկ վերին Հոսանքներում՝ Հիդրոէներգետիկխոշոր նշանակություն, նրանք բացառիկ կարնորություն են ներկայացնում նան ոռոգման ճամար, մանավանդ նախալեռնայինշըրն որը ջաններում:Այդ բոլոր գետերը, բացի Հռննոսից, Մասոսի Հետ մեծ է Շելդայի միասին առաջացնում դելտա, բավական Ճայտնի են իրենց գետաբերաններումառաջացրած էստուարնեաԱ

գետեր են, Ճոսում

են

ու

ջրառատ

րով:

եվրոպայիՄիջերկրականծովի ավազանիկարնորագույն գեեն Խուկարը, էբրոն, Ռոնան, Պոն, Վարդարը, Մարիցանն այլն: Սրանքիրենց ռեժիմով որոշ չափով իրարից տարբերվում ծն. Պիրենեյանն Բալկանյան թերակղզիներիգետերը, ինչպես նան Ա-

տերից

պեննինյան թերակղզու մանր գետերը, ունեն զուտ միջերկրածովային ռեժիմ, իսկ Ռոնան ն Պոն մի փոքր այլ տիպի գետեր են. ն նրա ձախ վտակները ունեն Ռոնան,Պոյիվերին Հոսանքը ալ-

սպիականտիպի

ռեժիմ:

Արնմտյան եվրոպայի Սն ծովի ավազանինպատկանողամենախոշոր գետը, ինչպես ասվել է, Դանուբն է. Սկիզբ առնելով Շվարցվալդիլեռներից ն աջակողմիցիր մեջ ընդունելով Ալպերից վերին Ճոսաւնքում արագաՀոսող բաղմաթիվ վտակներ, Դանուբը Հոս է, իսկ միջին ն ստորին Հոսանքում՝ դանդաղաճուս: ՄիջինՃՀոսանքում բացառություն է կազմում միայն մի փոքր տարածություն, որ Հայտնի է «երկաթյա գարպասներ» անունով: Այստեղ ն Բալկանների ծայրամասերը ն Դանուբը կտրում է կարպատների ն Հոսում բավականինսրընթաց: Դանուբըվերին միջին Հոսանքում ունի ալպիական ոհժիմ, վարարում է ամռանը ն խիստ նվագում ձմռանը, ստորին Ճոսանքում չրի մակարդակի առավելագույն բարձրացում նկատվում է գարնանը, իսկ նվազագույնըամռանը: երբեմն կարճ ժամանակով սառչում է: Ձմռանը եվրոպանՀարուստ է նան լճերով: 1ճերը շատ հն ե/Արնմտյան մասնավորապես նրա Հյուսիսային շրջաններում, որոնք Չորրոր-

ԼՖԷր

դական դարաշրջանումենթարկվել էին Համատարած սառցապատԱյդ լճերը ձնավորվել են մեծ մասամբ ետսառցաղաչշտային ժամանակաշրջանում,սակայն նրանց մի մասը առաջացել է դեռնս մինչ սաոցապատումը:Այդ այն լճերն են, որոնք ունեն տեկտոնիկ ժագում: աչքի ընկնող լճերից են ՎայեվրոպայիՀյուսիսային

ման:

նա

ման, Վեներենը, ելարենը,էնարենը,իմանդրան Վետտերնը, հ

է Ֆեննո՛ Հարուստ Այսպես, Սկանդիան։ արտակարգ այլն:1չերով

օրինակ՝ Շվեդիայումբոլոր

լճերը բոնում

են

տոկոսը,Ֆինլանդիայում՝

եիկրի մակերեսի մոտ

տոկոսը: Այդ միննույներկրներում 2ճսկայականտարածություններ են բռնում նան ճաշիճները, րատ: որում միայն Ֆինլանդիայումնրանք գրավում են ամբողջ տերիտո-

բթայի մոտ 30. տոկոսը: Հյուսիսային եվրուայիլճերի մի նշանակալից մասը գոյացել է Հիմնականում ցածրությունները (գոգավորությունները) սառցաղաշտային բերվածքներով (մորեններով) փակվելու ճետնկանքով:

Բավականմեժ թվով լճեր կան նան Ալպերում: նրանք գերոպանցապեսսառցադաշտային ծագում ունեն կ պատկանում են եբկու կարնոր խմբի՝նախալեռնայինվոնայի խոշոր լճեր ն բարձր լնոնային զոնայի մանր կառային լճեր։ Ալպերում լճերի առաջացման գործում մեծ ղեր են կատարել լեռնային սառցադաշտերը: Ֆրանց գործունեության ճետնանքով առաջացած վերջնամորեններիթըրմբերը փակել են իջվածքները (որ մասամբ տեկտոնականծագումի են, մասամբ էլ՝ չրա-էրոզիոն ն սառցաղաշտային) ն առաջացրել գոգ Ճովիտներ, որոնք Հետագայում բռնվել են սառցադաշտի Հալոցքային ջրերով: Այդպիսի ծագում ունեն Ալպերի Հարավային լանջերին ընկած մեծ լճերից շատերը՝ Ժենի,Ցյուրիխի,

Բոդենի,

Լագո-Մաջ ,ն այլեւ ջիորե,կոմո,արդա, վուգանո

Սառցադաշտային ծագման պատկանողմանր

լճեր

ՐՀ

կան.

շատ

լեռնային մյուս շրջաններում, որոնթ Արնեմտյան եվրոպայի են Չորրորդական սառցապատմամբ, ինչես, օրիեղել Անգլիայում, Պիրենեյներում, կարպատնենավ՝ Շոտլանդիայում, նան

բռնված րում

ն

այլն: Բալկանյանթերակղզու առավել խոշոր լճերից Հիշա-

։տակության են արժանի Սկուտարին Օխրիդալճերը, որոնք մասամբ անհկառնականն

մասամբ ծագում: ոնլիկտային

Համար առավել տիպիկ նինյան թերակղզու րբ (օրինակ՝ Վիկո, Ալբանո ն այլն):

են

ունեն

Ապեն-

խառնարանայինլճե-.

Արնեմտյանեվրուլայի լնոնային գետերն լճհրը իրենց Հրսկայական է'հրզետիկ ռեսուրսներով բացառիկ դեր հն կայոարում երկրների ժողովրդականտնտեսության զարգացման սսռանձին բնագավառում: Այդ տեսակետից «սպիտակ ածխի» պաշարներով առաջին տեղն է զրավում Մկանդինավիան,որի պաշարներից Չ0 միլիոն կիլովատ բաժին է ընկնում նորվեգիայինն -15,5 միլիոն ռեսուրսներով »չարուստ կիլովատ՝ Շվեդիային: Հիդրոէներգետիկ ծն նան Ալոյանլեռները, որոնք մեծ քանակությամբ Ճիդրոէներդիա հն տալիս Շվեյցարիային, Ֆրանսիային,իտալիսյին։ «Սպիտակ ածխի», նշանակալից պաշարներ ունեն նույնպես Հարավային ն կարպատները: Փվրբոպան ու

ՀՈՂԵՐԸ

Հողերի տարածումը

նրանց առանձնաչճատկությունները կլիմայի ն բուսականության Հետ: Հենց ալգ պատճառով Արնմտյանեվրոպայում Ճողեիր տարածված են այնպիսի դոտիականությամբ, ինչպիսի գոտիականություն ունեն կլիման ն Հատկապես բուսական ծածկոցը։ կլիմայի ն բուսականուքյան նման, սովորաբար նրանք իրենց բնույթը փոխում են 4յուսիսից-Հարավ. Սակայն այստեղ նույնպես այդ օրինաչափությանը նկատելիորենխանգարում է ռելյեֆը: ծայր Հյուսիսում ընկած են տունդրայի Հողերը. եվրոպայի են Հլուսիսը ն հոլաննրանքընդդրկում Մզանդինավյան լեռների ճայդիակղզին: մյդտեղ նթ, թույլ Հա ին ծածկոցը ողա ճային Հողեր:Որոշ տեղերում ն

ածրտորենկապված են

տ

Հանդիպում`

բացակայումէ։ Այդ այն վայրերն

են,

Իա Գարգացոծ

իվՉորրորդա7

որոնք,

կան սառցադաշտերիգործունեության, ներկայացնում են մերկացած տեղամասեր:Տունդրայի ավազային ենքաճողերի Ճարավում են շատ փոքը ճաստության պոդզոլավրա տեղ- տեղ տարածված, Վենճողեր:

լ

Բուն պոդզոլալին «ողերի զոնան «Համապատասխանումէ

Արեմտյան եվրուլայիշատերն տառների դուուն: Հողային է դրեթե այդ զոնան ընդգրկում ամբողջՖինլանդիան, ՄՍկանդինաՄեծ կ Դակետաստանը, ՃյուսիսայինԳերմանիայի վիայի մասը, ն նիայիմի մասը Բրիտանականկղզիների ",Հլուսիսային շրջաննե ո

ճաշքափոխարինվում րը: Մճրքընդմնրը պոդզոլային Հողերը նն Վին ն

կիսաճաշճային Հողերով։ Պողզոլայինճողերի տարածման

՛"

շրջաններ, Հատկավես ճերցինյան ծալքավորության լերնեն այլն), րում (ինչպես,օրինակ,Ֆրանսիայոսէ, Գերմանիայում են խճաքարային չողերով: ծածկված Միջինեվրուայիանտառածածկ տարածություններիՀամար ավելի տիպիկ են նավելիշատ մուգդաբչնադույն Հողերը: (դեզին)ճողերը մեծ մասամբ (բարեխառն-Թջ կլիմա ունեցող շրջաններում, տարածված են գերմանական լեռների Ճյուսիսայլինլանջերում, մերձալպյան սաՔիչ չափով նան րաճարթերում (մասնավորապեսԲավարիայում), գերմանա-լեշական դաշտավայրում, ուր նրանք մերը ընդ մերթ վլոխարինվումեն պոդզոլային տիպի ճողերով: դարչնագույն Հողերը լայն չափովտարածված են նան Ֆրանսիայղյմ, նական կղզիներում, ինչպես նան Հարավային եվրոպայում ն ընդՀանրապես բոլոր այն վայրերում, ուր լայնատերն անտառներն են շրջանոմք, տարածված: Հարավում` մերձարկադարձային. -Վվլիմայի ին կարմրաչռ.. մուգ ղարչնագույն ն դեղնաճողերը փոխարինվում ղերով ն լեռնաանտառային մուգ 2ագանակագույն ճոզերով: Ճճլուսիս-արնմուոքում,` մասնավորապես Նիդերլանեվրուղայի արնդաշտավայրի ն Դանիայի Գերմանական դիայում,Հյուսիսգոտում զարգացած են խիստ արգավանդ մրտյան մերձծովափնյա են, այն ճողային տարածություններն մարշալին «ողերը: Դրանք ԱԱ մարդիկ են «խլել» ծովից, նրանց սաճմանակցում են խիստ պոդզոլացած ավազալին Հողերը («աղքատ Հողեր» )» որոնք մեջ ընդ մեջ փոխարինվումեն տորֆաճաճճային տարածուԹյուններով: Եվրոպալում սիկաճողերնընկած են գլխավորապես Արնեմտյան որոշ

դեղնապոդվոլալին

Մուգշագանակագուրն

Մուշ,

Բրիտա

ան

Ստորին ն

գալում պվաճոլերն նված է

Միջին

այսինքն:

տա-

չափով սնաճողերով է ծածկվաֆ փաստանային շրբածենրոռի Որոշ նան

էլբա գետի միջին

ն

նրա շիստեմին պատկանողՁալե վտակի

ավազանը: Այստեղ առավելապես տարածված են լլոսանման սնա-

Հողերը: Արնեմտյան չոր տափաստանայինորոշ եվրոպայի

(օրինակ, իսպանականՄեզետայում) ծածկված գույն Հողերով:

նն

շրջաններում, կեռնային

Հատկապես

նաների մեջ աչքի

գետնայինՀողերը: Ե4

չագանակա-

պարզ Ալպերում,

տելի է ճողերի ուղղաձիգ զոնայականություն,ըստ են

վայրեր

որում

այդ

նկազո-

ընկնում Հումուսով Հարուստ լնռնամարդա-

ՃճողերըՃանդես են ծչարավային եվրոպայում

գալիս բազմաՔիվ տարատեսակներով: Դրա պատճառըՃանդիսանումէ ոչ միայն կլիմայի բազմապիսությունն ու բուսականությունը, այլն ոռնլյեֆի

Միջերկրածովային շրրապարատեսակների բազմազանությունը: է իշխում ենքատրոպիկականկլիման, Հանդիպում ջանում,որտեղ ն

«կարմրաչողերի» գոյացություններ, կարմրաճողերը,շնորճիվ նրանցում եղած նյութերի լվացման ու տեղատարման, 4ումուսով Հարուստչեն լինում։ Այդ պատճառովսովորաբար նրանք Ճարըստացվում են Հանքային պարարտանյութերով: Հայտնի են մերձարնադարձային եվրոպայի առավել անները: Մերձարնադարձայինն միջին եվրոպայիորոշ շրջաններ, ինչպես, օրինակ, Ֆրանսիայիճարավայինծովափը։ մասամբ 1ոմբարդական դաշտավայրը, նիդերլանդիային Դանուբի ճովտի ծածկված են խիստ արգավանդ ռանձինմասեր, Ճողնրով: Արեմտյան եվրոպայում ետսառցադաշտային ժամանակաշրըջանում Հողային, ինչպես ե բուսական զոնաները ենթարկվել են որոշ տեղաշարժման՝Հյուսիսից-Հարավ ուղղությամբ: Այդ պատճառով ներկայումս այդ. զոնաների սաչմաններում Հաճախ նկատվում են երկու տարբեր վզոնաներինՀատուկ Հողեր, որոնք կրում են թե՛ մեկն թե՛ մյուս զոնային Հատուկ ճողակազմական պրոցեսի Հետքեր. Այդ միննույն շրջաններում տեղ-տեղ պաճպանվել են նան ռելիկտային ճողեր։ Այդ հրեույթն առանձնապես աչրի է զարնում պողզոլային Հողերի ն սնաճողերի սաճմաններում։ Այդտարբեր տիպերի զուգորդտեղ ճողակազմական պրոցեսիքերկու են ման առաջացել մի շարք անցման ձներ (մոխր-ճետկանքով գույն անտառայինկավաճողեր ն այլն): են

կարմրաճողեր

խոնավ չբրա-

ալյուվիալ

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արնմտյան եվրոպայի բուսականության տարածումն ռանձնաճատկություններըսերտորեն կապված են ռելյեֆի, կփմաչ Հետ» Ոչ միչ ինչես նան Ճճողային ածկի փոխազդեցությունների են ունեցել նան ճարնան մալբ պակաս կարնոր

"ոչ

նչանակություն ն

ինչպես ցամաքների ներգործությունը,

ռառցաՉորրորդական

դաշտային ն հտսառցադաշտայինժամանակաշրչանի կլիմայական փոփոխությունները, որոնց ազդեցության ՀնտնանքովԱրնեմտյան

ծվրուղայում բուսականությունը միգրացիա է կատարել մերթ դե"պի Հարավ ն մերթ դեպի »չյուսիս։ կլիմայական այդ փոփոխություններն առանձնապես ուժեղ կերպով ներգործել են Արեմտյան եվրոպայի Հյուսիսային կեսի բուսածածկի վրա։ Այդ մասի երրորգական չերմասեր բուսականությունը Համարյա թն ամբողջապես ոչնչացել է: Կլիմայականայդ փոփոխությունները թույլ են ազդել Հարավային եվրոպայիերեք "թերակղզիների վրա։ Վերջիններիս բուսականությունըսառցադաշտային կենտրոնից «Համեմատամեծ ճեռավորության վրա դտնվելու ճետ միասին, Հյուսիսաբար մին ցուրտ քամիներից պաշտպանված է եղել բարձր լեոնաշղթաներով: Այդ ճանդամանքիշնորճիվ, Հարավային թերակղզիներում ական պաշտպանվելեն ե տաք ժամանակաշրջանի բուսականության որոչ ներկայացուցիչներ, մինչդեռ եվրոպայի մնացած մասերում, եթե նրանք չեն ոչնչացել, ապա քշվել են Հեռու՝՝ դեպի Հարավ, որտեղ խիստ աղքատացել են ձներով: վերջում եվրոպայում սկսվում է կլիմայի ցբրԵրրորդականի տեցում: Դրա Հետնանքով Հյուսիսում աճող այն բուսատեսակնեԸը որոնք ջերմության ավելի մեծ կարիք էին զգում, ճետզչճետն են չարավ, իրենց տեղը զիջելով բարեխառն կլիտեղափոխվում մային Հատուկ բուսատեսակներին։ Այդ նույն ժամանակաշրջանում Ճարավային լեռնաշղթաների վրա գոյանում են բույսերի մի շարթ տիպական ալպյան տեսակները։ Սառցաղաշտհերի առաջին ներԽուժման Հետնանքով Հյուսիային ծվրուան բոլորովին զրկվում է բուսածածկից, միջին եվրոպայի բուսականությունըքաշվումէ դոպի Հարավ ն ճարավ-արնմուտք, լեռներում մնում է միայն ցրտաբուսականությունը, ՍՄառցաղաշտի ճարավային եզրի դիմացկուն մոտակայքում աճում են տունդրային Հատուկ բոսատեսակներ։ Առաջին սառցաղաշտի ետ թաշվելուց ճետո, նրա տեղը բոնում է տունդրային բուսականությունը, որին միախառնվում են նան լեռիջած ալպիական բուսատեսակները, ներից դեպի ստորոտները որոնց Համար տունդրայի կլիմայական պայմանները տանելի էին: ծրկրորդ ն երրորդ սառցադաշտերը, նույն ձնով, կրկին անգամ ստեղծում են բուսատեսակների խառնուրդ: երբ Արեմտյանեվրոպայից սառցադաշտերը բոլորովին ետ 'նն քաշվում դեպի Սկանդինավյանթերակղզին ն ցամաքի բարձր լեռները, ծվրոպա են ներթափանցումնան դրսից եկած որոշ բուսատեսակներ։ նրանք դեպի միջին ն Հյուսիսային ծվրոպա էին շարժվում գլխավորապեսՃարավ-արնելքից՝Հարնան Ասիայից ն

«Մասամբէլ Հարավային եվրոպայի միջերկրածովային շրջանից: Այս նոր որը բոնված էր մերձարնադարձայինբուսականությամբ:

բուսականությունը «ետզչճետեետ է մղում հտսառցադաշտային բուսականությանը ն բոնում է նրա տեղը, Հարմար(տունդրային) վելով կլիմայական պայմաններին. այնտեղ, ուր կլիմայական պայմանները նպաստավոր էին, նա բավական Հյուսիս էր գնում (օրինավ՝ այդ շարժման արդյունքն են ներկայումս Բրիտանական կղվիներում աճող որոշ մշտաղալար մնրձարնադարձայինտեսակնեբուսականությունը, որ վերոչիշյալ պատճառնեըը)' Տունդրային րի «հտնանքով իր մեջ պարունակում էր նան բաղմաթիվ լեռնային (բւլլիական) բուսատեսակներ, քաշվում է Հյուսիս ն Ճճաստատվում փսմանակակից եվրուայի ծայր Հլուսիսում: Վերջինմիջսառտաք ցաղաշտային շրջանի ն ետսառցադաշտայինշրջանի չոր կլիմայի պայմաններում Արեմտյանեվրոսլայի որոշ մասերում ւ։տաջացածլյոսն ու սնաչողերը բոնվում են տափաստանայինբու-. սակոչնցւթյամբ, որը Հետագայում, խոնավության աճելու ճետնանմեծ մասում փոխարինվել 4 անտաոջով, Արեմտյան եվրոսլայի ն է միայն որոշշրջաններում, ուր ներով ներկայումս պաճպանվել պայմաններն ավելի բարենպաստ են (օրինավ՝ Միչին ն Ստորին )։ Այդ նույն պատճառով միջերկրաԴանուբյան դաշտավայրերում ծովային բուսականությանմեջ նս կատարվում են որոշ փոփոխուՓՔյուններ. զուտ մերձարնադարձային(մշտադալար) տեսակներին ավելանում են նան բարեխաոռն-տաքկլիմային Հատուկ բուսատեսակները ն ստացվում է այն պատկերը, որ ներկայումս գոյություն ունի միջերկրածովային շրջանում: Այսպիսով,հտսառցադաշտային ժամանակաշրջանում Արնաիրտյանեվրոպայում սառցից ազատված տարածություններում ռաջանում է բոլորովին նոր բուսականություն, որը այնուճետն աստիճանական զարգացմամբ վերափոխվում է ժամանակակիցձեվերին: ու

ա-

ա-

եվրուվայի բուսական զոտիների սաշմանները, այսպիսով, անըեդչատ ենթարկվել են փոփոխությունների,ընդ որում այդ փոփոխությունները չի կարելի ներկայումս «ճամարել ավարտված: ճաղզարամյակումնկատելի է, որ եվրոպայի կլիման դարձե, Վերջին

զով Դրաճետնանքով բուսական բնավան գոտիները աստիճանաբարտեղաշարժվում են դեպի ճարավ, է մի փոքր ավելի խոնավ

ն

այսինքն՝ տունդրան շարժվում է կամ ուղղակի Հարձակվում է տայվրա, փշատերն անտառը՝ լայնատերնանտառի վբա, ան-

գայի

տառը տափաստանին այլն: Համապատասխան փովոխություններ ուղղաձիգ զոնայականությամբնկատվում են նույնպես ն լեռնային շրջանների բուսականության մեջ: ինչպես ասվել է, Արեմտյան եվրոպայի ժամանակակից բուսականությունը կրում է զոնալ երքափոխություն, թեպետ այդ ձրնույթին բավական մեֆ չափով խանգարում է ոնլյեֆը։ Հիմնատայդան, լայնատերն կան զոնասերն եչ՝ տունղրանրոավրոպական անտառները ն միջերկրածովային բուսականությունը: Լ. Տունդբրայի զոնան ընդգրկում է եվրոպայի ծայր 4յուսիսը, Հյուսիսային ծոառավելապես Սկանդինավիային Ֆինլանդիայի ն վավփնյագոտին նորվեգականլեռնային շրջանը: Այստեղ տարածված են լեռնային տունդրային բնորոշ բուսատեսակներ՝մամուռը, քարաքոսը, վառ. գույնի ծաղկող խոտերը, եղջերամամուռբ (յագել), կաքավախոտը,ինչպես նան շատ Հատապտուղներ ն այլն: Մեծ տարածում ունեն ճատկապես թփուտները: Բուն տունդրայում` իսկական անտառ չկա, բայց երբեմն պատաճում են գաճաճ կեչին բնեռային ուռենին, որոնք այս զոնայի Հարավային սաճմաններում առաջացնում են անտառատունդրա: Տունդրայի մոտավորապես նույն տիպի բուսականությամբ բնորոշվում է նան իսլանդիան, ուր ծառեր (գլխավորապեսկեչի) Հանդիպում են միայն Հարավային ծովափին: 11. Տունդրայից ճարավ տարածված 4 եվոբոպական տայտիպի գան, կամ բորիալ տիպի փշատեին անտառը, որ ընդգրկումէ Սկանդինավյանթերակղզու մեծ մասը ե ճամարյա ամբողջ Ֆինլանդիան։ Այս գոտու Հիմնական ծառատեսակներնեն եղենին ն Հետ սոճին:Դրանց միասին պատաճում է կեչին, քիչ չափով նան կաղամախին, լաստենին ն բարդին: եվրոպական տայգան շատ մասերում ուղեկցվում է Ճաճճուտներով, իսկ երբեմն էլ՝ մարգագետիններով: ու

մասամբ Սկանդինավիայի,

տայգային միանում

նան`

ճարավում` Ֆինլանդիայի

լայնատեին անտառի որոշ ծառատեսակներ, ինչպես, օրինակ, կաղնին, թղկին, Հացին ն այլն: Անտառային ճոծ զանգվածներով աչքի է ընկնում Ֆինլանդիան:նրա անտառային տարածությունները քոնում են ամբողջ տերիտորիայթ 74 5-ը, Շվեդիայում՝52 գ0-ը: են

ՏայգայիցՀարավ ընդարձակ շերտով տարածվողէՎ միչին եվրոական լայնատեբեանտառների գոտին:՛նրա, կազմում, 111.

որպես առավել տիպիկ ծառատեսակներ,ճանդես են գալիս

Ճաճա-

Հաճարինավելի կաղնին:

տարածված է արեմուտքումչ խոնավությունը բավ:ոորտեղ Հշատկապեսայնպիսի վայրերում, ամառն է, էլ Համեմատաբար զով է: ձմեռը ցուրտ չէ, իսկ րար Այդպիսիվայր է մերձատլանտյան գոտին, ՀատկապեսԱնգլիան ն. ուղղաձիգ զոնայաճյուսիս-արնեմտյան Գերմանիան:Այդ մասում է 4300--500 մետր բարձրության, կանությամբ Ճաճարին Հասնում իսկ միջին եվրոպայիարնելքում, Սուդետներում՝ 950 մետրի, Ալւերում՝ 1200 մետրի, Ալսերի Հարավային լանջերում՝ 700-ից-1800 մետր բարձրության կաղչին առավելապես տարածված է արնելքում. նա անճչամեմատ ավելի է դիմանում ոչ միայն ձմեռային խիստ ցրտերին, այլն ամռան ուժեղ շոգերին: Միջին եվրոպական անտառային մարզը պրոֆ. Բ. Ֆ. Դոբրիչ նինի կողմից ստորաբաժանվումէ Հետնյալ պրովինցիաների. 1. Ատլանտյան պրովինցիա.-- Գրավում է Քրիտանական մեծ մասը։ Սա իր մեղմ կլիմայական կղզիների ն Ֆրանսիայի պայմանների շնորճիվ ընդգրկում է մի ամբողջ չարք ջերմասեր Հարավայինբույսեր: Հաճարուցբացի, որը գերիշխում է այստեղ» լայն տարածված է նան շադգանակենին։ Այս մարզի առավել խոնավ շրջանները շատ ավելի բնորոշ են մշտադալար մացառուտներով: Պատաճում են նան մշտադալար ծառատեսակներ(քարի կաղէ փշատերն նի, խցանի անտառոր: կաղնի),բացակայում մտնում են Հարավա2. Բալքիական պրովինցիա.--Արա մեջ 1ԱՀասյին Շվեդիան, Դանիան, Գերմանիան, ճյուսիս-արնելյան տանը: Այստեղ նուլնպես տիրապետում են Հաճարի անտառները, առանց Հարավային մշտադալար բույսերի: Բացակայումէ բայց նան շագանակենին։ կլիմայի ցամաքայնության 4Հետնանքով արեմեծ ստանում վելքում Հաճարի փոխարեն տարածում է ամառային են թղկու, լորենու, Ճացենու տեսակները:Բակաղնին:Բազմաթիվ ցի այդ, փշատերն ծառերից Հանդես են գալիս նան եղննին ու սոճին:

բին

ն

3.

շատ

Միջին բարձրության լեռների (Ճերցինյան զանգվածների

առավելապես բնորոշ է եվրոպական կունպրովինցիա.-Այստեղ

միասին գրավում է լեռների վերին լեռնալանջերը ծածկված են Հաճարի, կաղնու, թղկու, լորենու լայնատերկ անտառներով: նշանակալից անեղեն գրավում նան մացառուտները: 4. հլլիրա-պոնտական ընդնախալեռնային պրովինցիա.--Սա գրկում է կարպատների ճարավային արնեմտյանն Ալպերիծայթ

նին, որը եղննու ն սոճու գոտին: Ստորին ն միջին

Հետ

ու

շ

`

6»

թնրակղզոճ արնելյան նախալեռները։ ինչպես նան Բալկանյան մ եզրավորում կարծեք թե Այս ։ղլրովինցիան մասերը: ծՓյուսիսային են բնորոշ տափաստանը: նրանում Հունգարականանտառազուրկ Վաղնու որոշ տեսակները, սն սոճին, արծաթափայլ լորենին: 5. Ալպերի ն կարսլատներիլեռնային պրովինցիա.--Աչջի է Հայտված բուսական ուղղաձիգ ղոբնկնում պարղ կերպով արտգ Ֆայականությամբ: Լեռների ցածրադիր լանջերը բոնվաժ են կաղնու անտառներով: Բարձրում նրանք փոխարինվում են չաճարի ն փշատերն անտառներով, որոնցում տիրապետում են հղնապա նին, կուհնին, սոճին, ինչպես նան եվրոպականխիժափիճին: Ավելի բարձր Հանդես են դալիս ենթալպյան ն ալպյան մարդգագետինները, որոնցում, շնորճիվ կարճատն ւսմուտնն երկարատնու խիստ ձմռան, շատ բուսատեսակներ ընդչանուր են նան տունդրայի ճամար: Լեռների միջն ընկած իջվածքներում ն գողավորություններում տեղ-տեղ Հանդիպում են տափաստանային ծազում ունեցող մարգագետինների ոնելիկտներ, որ աճում են լլոսերի վրա:

Միջին եվրոպական անտառայինգոտու մեջ արնելքից ներթափանցում է տափաստանայինբուսականության մի շերտ, որն ընդգրկում է Ստորին Դանուբյան (Վալախիայի) ն Միջին Դանուբյան (լամ Հունդարական) դաշտավայրերը: Բուսականությանբնույթով դաշտավայրերը արնելանրոպականտափաստանային տարաՀունգարականւտաժության ճետ կազմում են մի ամբողջություն:

այդ

Կիաստանըկամ, ինչես տեղում այն անվանում են, «Պուշտանեմերթ ընդ մերթ փոխարինվում է անտառակներով:

Փի»,

Միչերկբածովային մաոզըընդգրկում է Հարավային եվրոպայի երեք թերակղզիները։նրանքբոլորն էլ աչքի են ընկնում բա17.

ցառիկ Հարուստ բուսականությամբ: Դրա պատճառը մասամբ ռոելյեֆի ն կլիմայի բազմապիսի պայմաններն են, ինչպես նան միչերկրածովային բուսականության վաղեմությունը: կարնորնշանակություն ունի նան Հարավային դիրքը «յուսիսային օդային

պանգվածներիցլեռներով պաշտպանվածությունըն Չորրորդական սառցապատումիցքիչ վնասված լինելը: ռելյեֆի լեռնային

տիրապետման4ետնանքով միջերկրածովա-

Վին շրջանում շատ լավ արտաճայտված է բուսական ուղղաձիգ զոնայականությունը, ընդ որում ցածրադիր դոտում ամենուրեք գերիշխում են մշտադալարու մասամբ տերկաթակվլայնատերն անտառի ծառատեսակները:Դրանցթվում բնորոշ են Հատկապես մշտա40

կաղնին,

դալար

սոճու. մացառուտները, կոշտատերն մշտադալար

ն այլն: միջերկրածովայինւտոնսակները Միջերկրածովայինմարզում աճում են մի ամբողջ շարք տիէ քապական էնդեմիկ տեսակներ: նրանցիցառավելապես տիպիկ նա առաՀ ուր այդ ծառը լավ է պաճպանված, բե կաղնին: Այնտեղ, ջացրել է խիտ պուրակներ: Միջերկրականիարնմուտքում, ճատկապեսՊիրենեյանթերակղզու ճամար, բնորոշ է խցանի կաղնին,. Բալկանյանթերակղզում՝ վալոնի կաղնին, մակեիսկ արնելքում, Դրանց ճետ միադոնական կաղնին ն մի քանի ուրիշ տեսակնելո նան ունեն ենթաարնադարձային սոճու միսին լայն տարածում շարք տեսակները, որոնց թվում իտալական պինիա կոչվող սոճին, Հալեպի ն ապա մերձծովյան սոճին: Միջերկրածովային մարզի` ցածրադիր գոտում մյուս փշատերն ծառատեսակներից Հայտնի է ), որն ավելի շատ Հանդիպում է Բալկանվայրի նոճին (կիլարիսը կղզում: յան թերակղզում ն կրնետե Մշտադալարմացառուտներիամենաբնորոշ ֆորմացիաներիցէ մաքվիսը,որը փարթամորեն աճում է Միջերկրականի արնմուտկ քում Հունականմաքվիսը միավորվումէ մրտեՀունաստանում: նու, վայրի սլիստակենու խնկենու, «քարային լո(ֆիստաշկսյի), ըենուս, ծառանման մորու,գիճու, վայրի ձիթենու ն մի քանի այլ բուսատեսակներիճետ: Գրեթե այսպիսի »իմնական կազմով է ներկայանում նան իտալական ն պիրենեյանմաքվիսը: Ճճարավ-արննլյան մասում, ինչսլես ն մասամբ իսսպլանիայի իտալիայում, յուրաճատուկ մացառուտալյինՀամակեցություն է ի-. ըննից ներկայացնում «ՍՊալժիտո» բույսը, որ Հանդիսանում է Եվբոպայում արմավենու միակ վայրի տեսակը: մարզի անտառային ներքին գոտու ավելի Միջերկրածովային չոր

ն քարքարոտ

բաց

լեռնալանջերում տարածված

տային ցածրաճասակմացառուտային

են

քսերոֆի-

կամ կիսամացառուտային

նեղ ն կոշտ տերններ, նրանքսովորաբար երբեմն նան փշեր: Թփուտային այսօրինակ բուսականություն» Հայտնիէ գարիգա կամ ֆրիգանա անունով: նրա կազմում մրոո-

տիպի բույսեր:

Եում

են

բաղմաթիվ տեսակներ: Այս տիպի չորաբուսականության

սեր մացառուտներով Ճայոնի է

ալդօրինակ բուսականությունն կոչվում ոբ»

ունեն

է

նան

«շիբլլակ»։ նրա կազմում

(ոՇք2ԽԱղ6ք680), յասամանը

Քալկանյանթերակղզին, ութ-

սերբական արտաճայտությամո-

«բռնիր ծաուրիշ բույսեր: ւ

մտնում

ն շատ

են

նան

ԳԼւ

Այսպիսինէ միջերկրածովային բուսականությունը ցածրադիր

գոտում, որտեղ նա ճիմնականում կազմված է մշտադալար ծառա են մինչն 500--600 մետր սոնսակներից։ Վերջիններս, «ասնում Ավելի բարձր ճանդես է գալիս անցողիկ մի գոտի, բարձրության: որտեղ մշտաղալար անտառային բուսականությանը միանում են Կոնրնաթափ ծառատեսակներ, ինչպես, օրինակ, շագանակենին, Հացին, կաղնին, թղկին։ 1000--1200 մետրից վեր, օդի ջերմության անկման նկ խոնա«վության ավելացման Ճետնանքով, բուսականությունն արադ կերսղով փոխում է իր բնույթր. Մինչն 2000 մետր բարձրություններն աչքի են ընկնում լայնատերն անտառներով, որոնցում տիրապեեն ճաճարին, տող ծառերըՃանդիսանում շաղդանակենին, Թռկին, ն կաղնին, լաստենին: Ջոր ժայռոտ տեղամասերում Ճճաճախպաոաճում են նան սն սոճու, իսկ նան եվրոպական կունհտեղ-տեղ՝ նու անտառները: մետրից վեր անտառը վերանում է ն երե.վան է գալիս մացառուտային,իսկ Հետո՝ ենթալպյան ն ալպյան մարգագետնային բուսականությունը, որը, սակայն, Միչերկրականում մեծ տեղ չի գրավում: Արնեմտյան եվրոպայումմարդու միջամտությանշնորճիվ բնավկան բուսածածկը խիստ փոփոխվածէ։ Անփոփոխմնացել է մա-Կամբ միայն տունդրան: Մյուս զոնաներում,մանավանդխիտ բնակեցված վայրերում, Հանդիպոսմնն շրջաններ, որոնք բոլորովին զուրկ են բնական բուսածածկից: 0րինավ՝ կենտրոնական ԱնգլիաՎի, արնեմտյանԳերմանիայի, Բելգիայի շատ մասերում անտառը կտրված է ն վեր է ածվել մարգագետինների կամ վարելաճողերի: Շատ ավելի մեծ փոփոխություններիեն ենթարկվել տափաստանՆԽերը. նրանցում բնական բուսականությունը գրեթե ամբողջովին փոխարինվածէ կուլտուրական բուսականությամբ: Այդ տեսակետից շատ բնորոշ է Հատկապես միջերկրականի մարզը, որը Ճա«մարվում է մի շարք կուլտուրական բույսերի (խաղողի, ձիթենու ն

այլն) Ճայրենիթ:

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ

Արնմտյանեվրոպայիկենդանական աշխարճը, ինչպես

ն բու-

վերջին ժամանակաշրջանում եներկրաբանական պականությունը,

ծրրբորդականի

թարկվել է շատ խիստ մոփոխությունների։ վերջում, ն ՞բուսաերբ այստեղ իշխում էին մերձարնադարձային կլրնան

«2

կանությունը, ֆաունան նույնպես, դրանց ճամապատասխան, մերձարնադարձայինբնույթ ուներ: Այն ժամանակ եվրոպայում ն տաք երտարածված էին առյուծներ, ոնգեղչյուրննը, կապիկներ կըրներին ճատուկ մի շարքջերմասերկենդանիներ. Չորրորդակա Նի սկզբում, սառցադաշտերիներխուժման Ճճետնանքով,մերձարեվադարձային շրջաններին ճատուկ. կենդանիներն թոչունները մասամբ ոչնչացան, մասամբ տեղափոխվեցինճարավ՝ Հլուսիսաետ քաշվելուց ճետո յին ն կենտրոնական Աֆրիկա:Սառցադաշտի նրանց տեղը բոնեցին դրսից (Հավանորեն՝ Ասիայից) նկած ավելի դիմացկուն տեսակները ն միաժամանակ ճարավից դեպի «յլուսիս սկսեցին շարժվել դեպի Հարավ տեղափոխվածտեսակները: Մինգելի ն Ռիսսի մեծ սառցադաշտերը այդ նոր տեսակներին կրկին Քշեցին Հարավ՝ դեպի Միջերկրածովայինշրջանը, իսկ նրանց տեմիջին եվրումայում տունդրայի պայմաններին Ճարղը բռնեցին մարված տեսակները: Սառցադաշտերիվերջնականապեսետ քաշվելուց Ճետո, նոր ստեղծված կենդանականաշխարճը սկսեց կամաց-կամաց շարժվել դեպի Հյուսիս՝ դասավորվելով, ըստ իր կենսապայմանների, տունդրայի, փշատերն անտառների, խառն անտառների ն տափաստանների գոտիներում, իսկ միջերկրածովային շրջանում բնակություն ճաստատեցին նան մի շարք Հարավային տեսակներ, որոնք ճատուկ են ճյուսիսային Աֆրիկային: Այս ւտհղաշարժերի ճետնանք է, րստ երնույթին, նան թոչունների չուն ((ենդանական աշխարչի միգրացիաներին չուր ճանապարտճները ժոտավորապեսՃամընկնում են): Այդ նույն տեղաշարժերովէ բան փշատերն Ջպատրվումնան այն 4Ճանգամանքը,որ տունդրային ն անտառներինՀատուկ մի շարք կենդանիներ թռչուններ ապրում նն նան ալպիական շրջաններում, այսինքն՝ այս ասպարեզում նս կատարվել է նույն երեույթը, ինչ որ բուսականության նկատմումբ: ֆաունայի կազմի մեջ մտնում են ոչ Արնեմտյան եվրոպայի միայն տեղականէնդեմիկ ,րեսակներ, այլն ուրիշ աշխարճամասեու

ու բից (գլխավորապեսԱսիայիցն մասամբ Աֆրիկայից Հյուսիսային Ամերիկայից) տարբեր ժամանակներում, տարբեր Ճանապարճ-

ներով միգրացիակատարածկենդանական տիպերը: Ասիայիցկեն-

ն միջին եվրոպատեղի է ներթափանցումըՃճարավային դանիների ունեցել գլխավորապես արնմտյան Ասիայից էզեիդացամաքի վրայով:Ամելի խոշոր չափերով 4ճյուսիս-ասիական կենդանիներ

ժամանաներթափանցումեվրոպատեղի է ունենում երրորդական ն վերջում ճաշրջանի Ջորրորդականի սկզբում,երբ եվրոպայում

`

ձնավորվում է տալդայի բուսականությունը: Վերջին սառցապատ-՝ ման էպոխայում Ասիայից նվրոպա նն տեղաշարժվում նան տունդիսկ հտսառցադաշտային չոր կլիմարայինՃատուկկննեդանիները, յական ժամանակաշրջանում միգրացիա են կատարում տափասորոնք Հետադայում մեծ մատանային տիպի մի շարբ կենդանիներ, սամբ ոչնչանում են: Աֆրիկանց կենդանիների ներթափանցումբ եվրոպա տեղի էր ունենում էգեիդա, Տիրենիդան ներկայիս Ֆիբբալտարի նեղուցի տեղում գոյություն ունեցող ցամաքներով: Այդ կենդանիները նուլնպես Հետագայում գրեթե ամբողջապես ոչնչաեն, ԱրնՄտանրոպական նում կենդանական աշխարճի մեջ որոշակի տեղ են դրավում նան կենդանիների այնսլիսի տիպեր, որոնք Ամերիկային նրանք, ըստ երնույթին,ընդճանուր են Հյուսիսային Հյուսիսային Ամերիկայից այստեղ են եկել դեռես երրորդական ն կենտրոնական երբ եվրուլայի ժամանակաշրջանում, Ամերիկայի զամաքբը: միջն գոյություն ուներ այսպես կոչված Ատլանտիդա Այն ժամանակ Ատլանտիդայինէին միացած ֆան Կանարյան ն Ազորյան կղզիները: ներթափանցման եղել է ճյուերկրո ճանապարՀը Ր սիսային այն ցամաքը, որը ալան ինավիան ն իս| լանդիան միացնում էր Գրենլանդիային Հյուսիսային Ամերիկային: երկու ցամաջներիալդ կապը պաշպանվել է ընդճուս մինչն: վերջին սառցադաշտային էպոխան: Արեմտյանեվրոպայիկենդանական աշխարչը զգալի փոփոխություն է կրել նան մարդու Հասարակականգործունեության 4էտանանքով,որի չշնորճիվ ոչնչացվել են որոշ կենդանիներ, ընտելացվել մյուսները, բուծվել են երրորդները ն սաշմանափակվել է չորրորդների աճումն տարածումը: Օրինակ` արեմտանրոպական մի քանի ելկրներում բոլորովին ոչնչացված են մի շարք խոչ շոր կենդանիներ(գայլը, արջը ն առճասարակգիշատիչնհիր, խ»ն այլն), այլ տակեր կենդանիներիցիշայծյամը, տուրը երկրնե-

Սրան,

ու

բում, որսի ն սակավանում

նակ՝կուղբը)։

ուժեղ ճետաողնդման «Հետնախքով,աստիճանաբար թանկարժեք մորթ ունեցող կենդանիները (օրի-

են

Այդ ամենի

միասին, ընդարձակ անտառային Ճողամասերի փոխակերպումը վարելաճողերի, որոշ ուփիաստաչ Հետ

նային կենդանիների Հնարավորությունտվեց զարդանալ ն տարածվել իրենց բնակավայրերիցշատ ավելի Հեռու: նհրկայումս կարե-

վոր նշանակություն ունի մի շարք կենդանիների պածպանումը: օրենջի միջոցով (սլետական՝արդելանոցներ կազմակերպելու 4ձեվով) ծօ4

Արնեմտյանեվրոպայի ֆաունանամբողջովինպատկանում է

ստորաբաժանվում է նհրպալեարկտիկ մարդին: ան Հիմնականում մեծ մասը, որն իր մեջ ընդգրկում է Ցամաքի կու ենթամարգերի:

ընթացքում պարՀյուսիսայինն Միջին եվրոպաննջորրորդականի

Եվրո,

բերաբար ենթարկվել է ուժեղ փոփոխումների, մտնում է սզա-Սիբիրականենթամարզի մեջ, իսկ փոքր մասը, պատկանում է. է որն ընդգրկում երեք Ճարավային մարզին,

Միջերկրածովային

քնրակղզիները,Միջերկրականծովի կղզիները

Ֆրանսիայի Ճարավային մերձծովափնյա գոտին: եվրուլա-Սիբիրական ենթամեծ

ն

մարզում տիրապետող են Հանդիսանում տայդգայիտիպի էլեմենտները, որոնք ունեն Հլուսիս-ասիական ծագում, իսկ Միջերկրածովային մարզի ֆաունայում տիրապետումեն էնդեմիկ ձները, որոնք խառնված են սպֆրիկյան ն լեռնայինասիական ծագումունեցող էլեմենաներին։ եվրոպայի արկտիկական ն ենթարկտիկական զոնաների Տամար (իսլանդիա,Ճյուսիսային Սկանդինավիան տունդրայի այլն) բնորոշ են բնեռային երկրներին Հատուկ կենդանիները՝Ճյուաղվեսը, բնեռային նայեմինգը,Ճյուսիսային ոիսայինեղջերուն, պաստակը, սպիտակ կաբավբ,բննեուսյինբուն, ինչպես նան բավջրային ն ճաչճային թոչուններ (որոր, այտերուկ հ մատեսակ այլն), որոնք իսլանդիայի,Սկանդինավիայի,մասամբ նան Շոտլանդիայի աիամերձ ժայոնրի ն կղզիների վրա ստեղծել են այսպես կոչված «թոչնային շուկաներ»: Հարավ, մերձբնեռային զոնայում տարածված են Տունղրալից

Հոմճաին կնայի. առպառալին երգ, տեղ »անդիպում որոնք կապված կենդանիներ, այնպիսի կրնգանիո

Միաժամանակայս-

են

էն

Տայդայի կենդանիները4իմՀյուսիսային ն Միջին նվրոպայի փշա-

ն ճաչիճների ճետ: մարզագետինների

նականում տարածված

են

տերկ անտառներիշրջաններում, սակայն

ոլյոշ

չսւփով թափանցել

են նակն լայնատերե անտառային բուսականության զոնան կ խաո-

հըվել տեղական ն ճարավային ծաղում ունեցող մի դանիների

Բուն

ճետ:

շարք

այլ

կեն-

հն՝

տայգային պատկանող կենդանիներից

իչազծյամը, Ճլուսինապաստակը,

սկյուռր, անտառային լեմինգը, սային եղջերուն,գորշ արջը, գալլը,

ներից տիպիկ զեն, անգղը նան

5--179

ն

են՝

ցախածլորը, լորը,

բազմաթիվ ջրային

միջատներով, բայց

խիստ

աղվեսը, կզաքիսը: Թոչուն-

փայտփորիկը,խլաճավը,բա-

թոչուններ:Տայգան ճարուստ

աղքատ

է

է սողուններով:

վայնատերնանտառների կենդանական աշխարճը այտնի է

մարդու գործունեության Հետկանքով կրած խոշոր փոփոխություններով:Չնայածայդ Ճանդամանքին,այն աչքի է ընկնում մեծ բազմազանությամբ: Այս զոնայում նշանակալից տեղ են գրավում տեկենդանիներիցեն ազնիվ եղջերուն, այլծյաղական ձները:Բնորոշ կատուն, լուսանը, փորսուղը, մը, վարազը, վայրի անտաթնային են աղվեսը, գորշուկը, ոզնին, աքիսը, ժանՍովորական կուղբը։ ն ուրիշներ: նշված կենդանիներիմի զգալի մասը ներտաքիսը անտառային գոտին շատ թափանցել է նան տայգա: Լայնատերն Հարուստ է թոչուններով, բնորոշ թռչուններից են ցախաքլորը, գորշ կաքավը, կանաչ փալտփորիկը,Ճայը, սոխակը, արագիլը, կարմիր ուրուրը (ցին), արծիվը, բուն, աղավնին ն այլն, Համեմատաբար

սողունները: երկկենցաղներն մասամբ Հարավայիննվրոպայի լեռնային շրջաններն ունեն մեծ մասամբ կենդանիներիայնպիսի տիպեր, որոնք ծադմամբ գերազանցապեսպատկանում են Արնմտաասիական եՄիջինեն՝ լեռշրջանի կենդանիներից այծյամը, ասիականլեռներին: Այդ այծը, արջամուկը, ալպյան ալպյան նապաստակը, եղջենային րուն, լեռնային կաքավը, արծիվը: Այդ նույն լեռների փշատերն անտառներում տիպիկ են տալգայի կենդանականաշխարտճի որոշ ձներ, ինչպես, օրինակ, գորշ արջը, սկյուռը, նապաստակը,խլաՃավը, փայտփորիկը ն ուրիշներ: -«----ՎԱԱՀամեժատ ավելի ն լուրաճաուկ է բազմազան ՀՏարուստլ Հարավայինեվրոպայի (կամ Միջերկրածովային մարզի) ֆաունան, Այդ տնեսակետից մարզը խիստ կերպով տարՄիջերկրածովային բերվում է Արեմտյան մնացած տերիտորիայից։ Այսեվրոպայի տեղ բազմաթիվ են էնդեմիկտեսակներըն աֆրիկյան կենդանինեավելի

շատ

են

ու

Միջինն

բը:

(գլխավորապես Չափազանց Հարավէ սողուննիքի, ֆաունան ն

օձեր, մողեսներ կրիաներ): ՇԿ (զանազան երկկենցաղները են ն ավելի պայծառ գունավորված գորտեր, սալամանդրա ): Խոշոր միջատները: Միջերկրածովային մարդի էնդեմիկ խոշոր.կաթնաեն աուններից եղնիկը, մուֆլոն կոչվող լեռնային (որն առաոչխարը ն է վելապես տարածված Սարդինիայում կորսիկայում),ազնիվ եղջնրուն, ինչպես նան ԱֆրիկայիցՀարավային իսպանիաներթափանցածպավիանիընտանիքինպատկանող կոչվող կապիմակակ զը ն ուրիշներ, Մակակ կապիկից բացի, Պիրենեյանթերակղզին Բնորոշ է Աֆրիկայից եկած նան մի քանի մանրըկենդանիներով,

ինչպես,օրինակ, փարավոնամուկը, խոզուկըն այլն, Միջերկրա-

ծԺովայինմարզի առանձին վայրերում: պատաճում

են արջը,

լուսա-

վայրի շնագայլը,իսպանիայում՝ թերակղզում՝ նը, Բալկանյան

ճա-

տեղական նապաստակըն ուրիշներ: Շատ են էնդեմիկ թրոչունները, ինչպես, օրինակ, երկնագույն կաչաղակը (իսպանիայում, նրա այլատեսակներըՀանդիպում են նան Ճապոնիայումն Չինաստանում).մյուս տարածված թոչուններից են լեռնային կաքավը, կկուն, սարյակը, աղավնին, խաչկտուցը, Հուպոպը, գառնանզղը ն շատ ուրիշներ:Սողուններից տիպիկեն Ճճեկկոն մողեսը, լորտուն, ինչպես նան դունափոխմամբ միջավայրի պայմաններին Հարմարվող քամելիոնը։ 0ձերից Հոչակված է միջերկրածովային իժը (Բ1/ԱՕԽՅ):Շատ են կրիաները, միջատները, ինչպես ն կարիճի էնդեմիկ տեսակները: դարը,

/

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

/2/- աան.

բնակչության

գերաԱրեմտյանեվրոպայի ժամանակակից կշռող մեծամասնությունըպատկանում է Հնդնրոպականլեզվան գերխմբին: Դրանցմեջ են մտնում սլավոնական,ռոմանական մանական ժողովուրդները: Քիչ թվով ժողովուրդներ, ինչպես օրինակ՝ Ճունդարացիները,ֆինները, էստոնացիներն լապլանդացին ները, միավորվում են ուգրո-ֆինն լեզվախմբիմեջ։ եվրոպայի ճնազույն ժողովուրդներից են բասկերը, լիգուրացիք, «ին էտբուսկներն պելասգները, որոնք պատկանում են Ճաբեթակտն լեզվախմբին:։ եվրուվայիՃարավ-արնելքում, Հատկապես Բալկանյան թերակղզում ապրում են նան թուրքակած ժողովուրդներ: ու

ու

են լեեվրոպայում սլավոնական ժողովուրդներից ա4Արնմտյան

չերը, չեխերը, ալովակները,սլովենները, սերբերը, խորվաթները, բուլղարները: Ռոմանական խմբին պատկանում են իսպանացիք, իտալացիք, պորտուգալացիք, ֆրանսիացիք, զալիսիացիք,կատալեզվալոնցիք,ռումինացիք, վալոնները, Հույները: խմբի մեջ մտնում են գերմանացիք, Ճոլանդացիք, ֆլամանղացիք,

Գերմանական

դանիացիք, անգլիացիք, շոտլանդացիք, շվեդացիք, նորվեգացիք: ԱրեմտյանԵվրոպայիՀնագույն բնակիչներից թիչ քանակությամո

մինչն այսօր պաճպանվել են բասկերը Ճյուսիսում), (իսպանիայի կելտերը (ճյուսիսային Շոտլանդիայում,Ուելսում ն արնմտյան

իռլանդիայում),էտրուսկները (Հլուսիս-արնմտյան հտալիայում

հ

այլն):

Արեմտյանեվրոպայիբֆակչության ընդճանուր թիվը (առանյ եվրոպականմասի տերիտորիայի)1800 թ. կազմում էր 153 միլիոն մարդ, 1850 թ.՝ 210 միլիոն, 1900 թ.՝ 290 միլիոն, 1950 թ.՝ մոտ (ներառյալ ամբողջ եհվրուլայի ներկայումս 450միլիոն: ՍՍՌՄ-ի եվրոպականմասի տերիտորիայի) բնակչությունը կազէ մում է մուռ 600 ժիլիոն ռոչ։ Միջին խտությունը մոտ 55 մարդ 1 քառ. 2,5 աշխարչի կմ վրա, որը ավելի է, ջան ամբողջ անգամ միչին խտությունը: ՍՍՈՄ

Արնմտյանեվրոպայումմարդիկ ապրում են ամենուրեք. ոչ միայն մերձարնադարձային կլիմա ունեցող Միջերկրաժովայի', մարզում ն կամ թե բարեխառն մեղմ կլիմայական զոնաներում, այլն Հյուսիսային բարձր լայնություններում, ինչպես նան Համեու

սարաճարթերում: Սակայն բնակչության տարածումը խվատանչավասարաչավէ: Ամենից

դժվարամատչելի լեռնային մատաբար

խիտ

Պյուսիսբնակեցված են կենտրոնական ն Հարավային Անգլիան, ն Հյուարեմտյան Գերմանիան, Բելգիան, չոլանդիան, Դանիան սիսային հտալիան։ Բելգիայումմեկ քառ. կիլոմետրին րաժին է

րնկնում

մարդ, նիդերլանդիալում՝ 270, Մեծ

Բրիտանիայում՝

այլն։ Առանձինվայրերում (օրինակ՝ Ռուրի ավազանում ) բնակչության խտությունը Ճաշվվում է մինչն 1000 մարդ:

ն

Թվարկվածերկրներում քաղաքները, ինչպես կամ միացած

են

իրար

ն

կամ միմյանցից

Ճեռու

են

նան

գյուղերը

միայն մի

նի կիլոմետրերով: նրանց սաչմաններում անտառր ճամարլա

քաամ

բողջապես ոչնչացված է, իսկ երկիրը ծածկված է ճանապար«ների խիտ ցանցով: Շատ

խոշոր քաղաքները: Արեմտյանեվրոպայում Հումեմատաբարթույլենբնակեցված ն Ֆինլանդիայի Սկանդինավիայի Հյուսիսը, կարպատների,Պիրեն նծյների Ալպերիբարձր լեռնային շրջանները, Բալկանյանթերակղզու ներքին մարզերը։ Այսպես, օրինակ, նորվեգիայումյուրաքանչյուր մեկ քառ. կիլոմետրի վրա ապրում է ընդամենը 10 մարդ, Ֆինլանդիայում՝13, Շվեդիայում՝ 16 մարդ: Այս շրջաններում ջիչ են խոշոր քաղաքները, եղածներն էլ գտնվում են միայն ծովավեՐին։ Գյուղերը նույնպես քիչ են ն մեծ մասամբ տեղաղրված են ժովերի, լճերի ն գետերիափերին: նրանցմիջն սովորաբար ընկած է անտառայինՃոծ զանդվածը: են

ՖԻԶԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

Արեմտյան նվրուվայիֆիզիկա-աշխարչագրական ընդճանութ ֆոնի վրա դժվար չէ նկատել նրա առանձին մասերի միջն բնական որոնք առանձնաճատկությունները, կարնորագույն պայմանների Հիմք են տալիս ամբողջ մայր ցամաքը բաժանել երեք մասերի՝ Հյուսիսային, միջին ն Հարավային: Միաժամանակ նշված այղ տեբիտորիալ միավորներից յուրաքանչյուրը, ընդճանուր Հատկանիշների Հետ միասին, Հանդես է բերում լանդշաֆտային էական տարբերություններ, որոնց ճիման վրա (րստ տարբերիչ գծերի) նրանք իրենց ճերթին ստորաբաժանվում են մի շարք ավելի փոքրըմիավորների (մարզեր, շրջաններ ն այլն): Հիմք ընդունելով պրոֆեսոր Բ. Ֆ. Դոբրինինի ստորաբաժանումը, ստորն շարադրվելու է Արնեմտյան եվրուղույի ֆիզիկական աշխարձճագրությունը՝ ըստ լանդշաֆտային շրջանացման ճետկյալ սխեմայի.

Հյուսիսային Ր ը կանդինավյան թերակղզի ' ՐՆ, «վանդ Վի սլանդիա Եվբուվա

լ.

՛

Դիեանցիա 1.

եարի Լ

Միշին Եվոոպա

Միջինեվրուայի Ճյուսիսային Հարթություն կղզիներ Բրիտանական միջին բարձրության(ճերցինյան) լեռների ն Ֆրանսիայի

տավայրերի մարզ կենտրոնական

մարզ լեոների Ալպերի

միջին եվրուղայի

բարձրության

դաշ-

(ճերցինյան)

մերձալպյան մարզ կարպատ-Դանուբյան մարզ ն

:

'

լ `

ու.

ՀարավայինԵվոոպա

Պիրենեյանթերակղզի Ապեննինյան թերակղզի Բալկանյանթերակղզի

ՀՅՈՒԾԻՍՇԳԳԻՆ

ԵՎՐՈՊՑ-

Հյուսիսային եվրոպայիմեջ են մտնում Սկանդինավյան Թետակղզին, Ֆինլանդիանկ իսլանդիակղզին: նրանք թեպետ միմ69

յանցից մեկուսացած են ն տարբերվում են բնական պայմանների որոշառանձնաճատկություններով, բայց միաժամանակ աչքի են ն զարգացման, ինչպես նան ֆիզիկա-աշխարճաընկնում ծագման ընդճանուր շատ գծերով: գրական կորիզն է կազմում եվրոպայի վազէՀյոսիսայինեվրոպայի (Բալթյան բյուրեղային վաճանը): մի ցամաք ՖեննոՍկանդինավիայիկազմում ընդունված է Ճաշվել նակ 4նագույն կալեդոնական ծալքավորությունների (նորվեգական լեռների) մարորպես ցամաք ձնավորվել է դեռնս Ա:զը։ Ֆեննո-Սկանդինավիան անընդչատ ենթարկվել է պենեպլենացման:

կարնորագուն կոմպոնենտների Սկանդիան

փեյում, այնուՀետն ուշ, Ավելի

երրորդականն

ժամանակաշրջաններում, Չորրորդական

Հնագույն ցամաքի խոշոր նրա սաճմաններում տեղի են ունենում իզոստատիկ բարձիջեցումներ ն միաժամանակ Սկանդինավիայի րացումներ. Այդ ամենին զուզակցում է երկրակեղնի բազմաթիվ տեղերում խզվածքների ն ճեղքվածքներիառաջացումը, ինչպես ն իսլանդիայումՀրաբխային Հզոր դործունեությունը։ Հյուսիսայինեվրոպայիժամանակակիցռելյեֆի ն լանդշաֆտի ձնավորման ասպարեզում խոշորագույն դեր է կատարել Չորրորդականսառցապատումը, որի ազղեցության՝ տակ առաջացել են ռելյեֆի ժամանակակիցգլացիալ ձները: Այս բոլորի Հետ միասին Հյուսիսային Եվրոան եր ցիկլոնան գելեռնային տունդրայի յինտիպիկլիմայական պայմաններով, փշատերն անտառային բուսականությամբ, մասամբ րազանցապես նան ճողերի կենդանականաշխարճի առանձնաճատկությունն»րով նկատելիորենտարբերվումէ մնացած եվրոպայիցն ներկայանում մի ինքնատիպտերիտորիա: որպես ու

Սկանդինավյան

թերակգզ:

եվրոպայիամենամեծ թերակղզին է: Տեղավորվածէ մայր ցամաքի «Հյուսիս-արնմտյան կողմում ն ողողվում է Բարենցիծոկատեդատն Զունդ նեծովի Սկագերակ, վի, նորվեգական ղուցների Բալթիկծովի ջրերով: Հյուսիս-արնելքումթերակղզու սաճմանը պայմանականորենանցկացվում է Տորնեոգեւոի ստորին միջին չոսանքով դեպի Հյուսիս, ապա դեպի Հյուսիս-արնելը՝ մինչնէյնարե լճի արնեմտյանափը ն Վարանգերֆիորդը։ Տեղավորված է Ճլուսիսային լայնության 71612՛-ի (նորդկապ Հրվանդան) կ արնելյան երկայնության 55020՛-ի 4056՛-ի 3120-իմիջն: նրա Սա

ու

ու

ու

ու

երկարությունը

կմ է, ամենամեծ լայնջը՝ 250 կմ: Քոնում է Հազար քառ. կմ տարածություն: Սկանդինավյանթերակղզին մի Հին ցամաք է: նրա կառուցվածքում տիրապետում են Մինչկեմբրյան ն ստորին Պալեոզոյան

մոտ

ապարները: Ավելի երիտասարդժամանակաշրջանիգոյացություններ չկան, եքե միայն նկատիչունենանք առանձին դեպքերումՀաննատվածքները։ ԹերակղզինՀամեմատադիպող Ջորրորդականի բար քիչ է ենթարկվել տեկտոնական խախտումների. բացառություն են կազմում նորագույն ժամանակաշրջանումկատարվածիջեցումներն ու բարձրացումները: Սկանդինավյան թերակղզին երկրաբանական կազմության տեսակետից է երկու մասի՝ արնելյան սարաճարթային բաժանվում ն առաջինում տիրապետում են արնմտյան Դրանցից Մինչկեմբրյան ժամանակաշրջանիգնեյսները, գրանիտները, բյութերթաբարերը, իսկ երկրորդը Համեմատաբար երիտաարդ ժամանակաշրջանի գոյացություն է. այն ձնավորվել է ստոն րին Պալեոզոյում պատկանումէ կալեդոնյանծալքավորությանը: Ամբողջությամբ վերցրած Սկանդինավյան թերակղզու ռելյեֆի ժամանակակից ձների առաջացման գործում խոշոր դեր է կատարել Չորրորդական սառցադաշտը: Այստեղ շատ կան սառցադաշտային նստվածքներ, լճեր, սառցադաշտային լեռնագոգ փոսեր, խիստ խորացածդգետաճովիոներ,որոնց մի մասը վեր է ածվել ֆիորդների:

լեռնային: ՞ է

էո.

շրջանը Սկանդինավյան նտսառցադաշտային թնրակղզու Համար բնորոշվումէ ցամաքի Այդ երնույքը շատ բարձրացմամբ:

պարզորեն արտաճայտվում է քե՞՛արնելքում՝ Բալթիկծովի ափե-

բին

ն

Թե՛ արեմուտքում՝ նորվեգական ծովափերին: ենթադրվում

ներկայիս ֆիորդները Հանդիսանում են անցյալի գետաճովիտներ, որոնք ենթարկվել են սառցադաշտերիխորացնող աշխա-

է,

որ

տանքին, խորասուզվել ջրի տակ ն ապա աստիճանաբար բարձրացել վեր։ ներկայումս արեմտյան ծովափում յուրաքանչյուր 100 տարում ցամաքը բարձրանում է մոտ մեկ մետրով:

թերակղզում Սկանդինավյան

չրբաժան լեռներն անցնում են Հյուսիս-արկմտյան ծովափին ղուդաճեո, ափիցոչ մեծ Հեռավորու-

թյամբ։ Դեպիարնմուտք նրանք իջնում դրա

զառիթափլանջերով. Հետկանքովդեպի Ատլանտյանօվկիանոս Հոսող գետերը, չնաեն

ված իրենց ջրառատությանը, անձչամեմատ

ավելի կարճ են ն արագաճոս, իսկ դեպի Հարավ-արնելք ճոսող գետերը Համեմատաբար Դ

կտրում են թերակղզին «ամարյա ամբողջ լայնուն Տուրնե-էլամենից ավելի երկար են Գլոմման թյամբ: Գետերից ունի41.000 վը։ Սրանցիցառաջինը (թափվում է 0սլոյի Ֆիորդը) )՝ քառ. կմ, իսկ երկրորդը (որը թափվում է Բոթնիկական 40000 քառ. կմ տարածությամբ ավազան: Մյուս գետերն անչամեմատ փոքր են, թեպետ բավական ջրառատ: Սկանդինավյանթերակղզին արտակարգ Հարուստէ լճերով: ՄՔառավել մեծերը (ինչես, օրինակ, Վեներն, Վետերն, նրանցից են կ լարեն ուրիշներ) կենտրոնացած ուղղված է դեպի օվՍկանդինավյանթերակղզին մի երեսով կիանոս, իսկ մլուսով՝ դեպի Բալթիկծովը: Աշխարճագրական այսպիսի դիրքի «ետնանքով այդ երկու մասերը, Հատկապես կլիմա» յական պայմաններիտեսակետից, իրարից խիստ տարբերվում են։ Դեպիօվկիանոս նայող մասը տաք ծովային Հոսանքներիաղդեցության տակունի մեղմ կլիմա, իսկ արնելյան մասը, որ սաճմանակցում է սառցապատվող Բալթիկ ծովին, խիստ կլիմա ունի: Արնմըտյան մերձծովափնյա մասերում ձմռան բարեխառնությունը, անգամ բուրձր. լայնություններում, Ճազիվմի քանի աստիճան0-ից ցած է իչնում։ Ըատ որում ձմռանը նորվեգական ծովափում Հունվարյան միջին ամսականբարեխառնությունը Հյուսիսային մասում արտաճայտվում է 0"-ից մինչն մինուս 40 ջերմությամբ, միչին ն Հարավային մասում՝ 00-ից մինչն 26: Սակայնդրա փոխարեննորվեգական ծովավփումամառը շատ զովէ. ճուլիսյան միջին բարեխառնությունը սովորաբար արտաճայտվում է 10-ից 192-ով: Անչամեմատ խիստ է կլիման Սկանդինավյանթերակղզու աընելյան կեսում։ Այստեղ ձմեռն ավելի ցուրտ է, ըստ որում օդի չերմությունը շատ ամիսների ընթացքում 06-ից ցածր է: Հունվարէ մինուս 10"-ի ն այան միջին ջերմությունը տեղ-տեղ Հասնում վելի ցածր: Այսպիսիկլիմայական սլայմանների ՀնտնանքովԲոթնիկական ծոցի ճյուսիսային մասերը սառցապատվում են ն սա-

երկար

են

ն

ծոցը

Շվեդիայում:

`

պաշճպանվումէ մինչն Հունիս, մինչդեո բուն Բալթիկ ծովում՝ մինչն ապրիլի սկզբները: Սակայնամառն ավելի տաք է. մի-

ռույցը

ջին ճուլիսյան բարեխառնությունը 16-ից 126 է, բացառություն է կազմում միայն Հյուսիսը, որտեղ չերմությունն իչննոմ է

15-ից մինչն 106-ի։ Տեղումներընույնպես բաշխված են շատ անճառնում է մինչն 2000 ն Ճավասար: Արեժջւտքում նրանց քանակը ավել միլիմետրի, իսկ արնելքում՝ 500-ից մինչն 1000 միլիմետրի: Ձմռան տեղումներըսովորաբար գալիս են ձյան ձնով: Հարավում

ձյան ծածկոցը պաճպանվում է մինչն 11 ամիս, Միջին Շվեդիայում՝ 3--4 ամիս, իսկ ճյուսիսում՝ 4--6 ամիս: Սկանդինավյանթերակղզում «Հիմնականում տիրապետումէ փշատերն անտառային բուսականությունը: Բացառությունէ կազծայր Հարավը, որտեղ անտառներում պատա՞ում Հ նան Հաճարին: Թերակղզուարնմտյան կեսը, առավելապես նորվճգական լեռնային շրջանում (բացառությամբ գետաճովիտների), է անտառազուրկ տարածություն: լեռների բարձրաներկայացնում դիր մասերը ծածկված են տունդրային բուսականությամբ: Սկանդինավյանթերակղզին ընդունված է ստորաբաժանելմի շարք ֆիզիկա-աշխարճագրական մարզերի: Դրլյնք են՝ ճյուսիսլԼեոնային մարզը: արնեմտյան մերձափնյա գոտին, նորվեգական ն Հարավի ցածրադիր, բլրաճար մարզը արքային արնելյան թավայրային մարզը: Սկանդինավյանթերակղզու Հլուսիս-արնմտյան ծովափը, թեերկարությամբ, խիստ կտրտված բլրածածկ մի ՞արթություն է: նեղ ծովափնյա այդ գոտին մի կողմից միանում Հ նորվեգականլեռների զառիթափ լանջերին, իսկ մյուս կողմից՝ շխերայինտիպի բազմաթիվ մանր կղզիներին, որոնք աչքի են ընկնում սառցադաշտային ռելյեֆի այնպիսի բնորոշ գծերով, ինչպիսիք են «խոյի ճակատները», օ«գանգրավորժայռերը» ն այլն: Սկանդինավյան թերակղզու յլուսիս-արեմուտքում շչխերային բնույթով ճայտնի են Հատկապեսվոֆոտենյանն Վիստերոլենկրղ-

մումթերակղզու

սարե:

րակղզու ամբողջ

Արեմտյանֆիորդով

զիները, որոնք մայր ցամաքից բաժանված

են

ն

գծագրությամբ: նորվե-

աչքի

են

ընկնում ափերի անսովոր

Պական

բարդ

ծովափնյա նեղ գուտին ծովից վեր բարձրացած

մ.

ն

30--40

բարձրություն ունեցող մի դարավանդէ: նրա ձնավորումը տեղի

է ունեցել նախքան Ջորրորդականի Հետագայում սառցապատումը:

ենթարկվելէ թե սառցադաշտի ն թե ծովի ուժեղ մշակմանը: Սկանդինավյան թերակղզուՊյուսիս-արնեմտյան մերձափնյա գոտու ամենաբնորոշ առանձնաճատկություններից մեկը նրա խիստ մասնատվածություննէ բազմաթիվ նեղ ծովախորշերով, որոնք այստեղ Ճայտնի են ֆիորդներանունով: Հ.տվաՖիորդները նաբար առաջացել են նախկինտեկտոնիկ գետաՀովիտներիտեղում, որոնք Հեւտոմշակվելեն ռառցադաշտերի կողմից,խորացնւս

վել

ունեն

ն ապա շատ

ցամաքի իջեցման Հետնանքովլցվել ջրով: Ֆիորդներն խորություն (մինչն 1200 մետր) ն խիստ ուղղորդ

մեծ

պատեր: նրանք բավական մեծ տարածությամբ խորանում են ցամաքի ներսը, Հասնելով բուն լեռնաշղթային։ Աչքի ընկնող ֆիորդ-

ֆիորդը։ Սա ունի 220 կիներից ամենից մեծը Համարվումէ Սոգնե ն մինչն 1240 մետր կմ լայնություն լոմետր երկարություն, 6--8 են ֆ իորդը՝ Այնուշետն նշանավոր խորություն։ Հարդանգեր կմ երկարուկիլոմետր երկարությամբ, Տրոնչեյմ ֆիորդը՝ Ստավանգերֆիորդը։ թյամբ, նորդ ֆիորդը, Հարավային մասում՝ մասում՝ Պորսանդել, ֆիորդը։Վարանգեր ֆիորդը ն Հյուսիսային մեջ քափվում են մանը գետեր, որոնք Հաճախ Ֆիորդների ուրիշներ: Հոսում են փոքր լճերի միջով ն շատ Հարուստ են սաճանքներովն ջրվնժներով: Չնայած նորվեգական Փովափի խիստ մասնատվածությանը, չանչամար քանակությամբ փոքր ու մեծ կղզիներին ն թերակղզիներին, որոնք մեծ մասամբ ունեն ժայոոտ մակերնույթ ն 1000-ից՝ ինչն 1200 մետր բարձրությամբ ատամնավորկատարներ,այնուամենայնիվ այն բավարար չափով յուրացված է մարդու կողմից ն բնակեցված: Այդ մասում կղզիների շղթան, որբեզրավորումէ առափնյադուտին,բարենպաստ պայմաններ է ստեղծել ծովափնյա նավագնացությանն ձկնորսության ճամար: է բեՄերձափնյագոտու ճյուսիսային կեսի մեծ մասը ընկած նա է վեռային շրջանից ճյուսիս, որտեղ բնորոշվում բնեռային երՀչկարատնգիշերներով: Այդ մասի ձմեռը, չնայած իր երկարատնությանը, «Համեմատաբար մեղմ է. (ոֆոտենյան կղզիներում Ճուն26-ից վարյան միջին բարեխառնությունը տատանվում է պլյուս մինչն մինուս 44-ի միջն, թմառը ղով է, միջին Հուլիսյան բարեխառնությունը 120-իցինչն 96 է։ Մեծ է ամոլամածությունը ն ընդանրապես մառախլապատ օրերի թիվը: Հաճախակիեն ուժեղ քամիները:

Ամբողջությամբ վերցրած մերձծովափնյա գոտու կլիման, շնորճիվ Գոլֆատրիմծովային տաք Հոսանքի բարերար աղդեցության, չի Համապատասխանումերկրի Հյուսիսային դիրքին։ Ջըմռանը օդի միջին ջերմաստիճանը սսլասվող նորմայից բարձր է ա-

վելի քան150-ով։ Շատ է տեղումների քանակը, այն Հասնում է միլիմետրի։ Ֆիորդներով դեպի երկրի խորքը շարժվե-

1000--2000

լիս բնորոշ է տեղումների աստիճանաբար նվազումը կան պայմանների նկատելի խստացումը:

ն

կլիմայա-

Չնայածնորվեգական ծովափնյա գոտու մեղմ կլիմայական պայմաններին (ճՃատկապես առատորեն թափվող մթնոլորտային:

է: Դրա պատտեղումներին), բուսականությունը խիստ աղքատ մեծ է ճառը մասամբ պետք ճամարել Հողազուրկ ժայռակերպ մաայստեղ գրեթե կերնեույթը, որի պատճառով ողագործություն լրիվ բացակայում է: Անտառը Քիչ է տարածված ն կազմված Է 2ՀիՎնականումսոճուց ն Արեմտյան նեղ ծովափնյագոտուցանմիջապես արնելք, թեամբողջ երկարությամբ տարածվումէ նորվեգական վյակղզու լեոնային մարզը: Ռելյեֆի տեսակետից նորվեգական լեռներն իրենցբարձրադիր մասում աչքի են ընկնում բարձրավանդակայինտիպի Մեծ մասամբ իրարից մեկուսացված բարձրադիր: "մակերնույթով: ճարթ պլատոյաձն այդ տարածությունները տեղում «Հայտնի են անունով: Վերջիններսիրենց ռելյեֆի միապաղաղ ձներով (ֆյելդ անապատատիպ լանդշաֆտով խստորեն Հակադրվում են ճարնան՝ մեծ մասամբ զառիվերլեռնալանջերի որոնք խիստ» թեքջություններին, ն ֆիորդներով։ Սկանդինավկտրտված են տրոգային չովիտներով յան ֆյելդերը երրորդականժամանակաշրջանիպենեպլենացվաժ մակերնույթի վեր բարձրացած մասերն են, որոնք որոշ չափով ենԹարկվել են Չորրորդական սառցադաշտի մշակմանը: Միաժամանակ ուժեղ սառնամանիքային չողմաճարման Հետնանքով երկրի մակերեսը ծածկվել է քարքարուտներով: թերակղզու ամենից ավելի բնորոշ ֆյելդերից Սկանդինավյան Հ Հարդանգերսարաճարթը (պլատոն): Սա ընկած է 1200--1400 մետր բարձրության վրա: Ունի ոչ խոր գետաճովիտներ, բազմաԹիվ լճեր ն տունդրային տիպի բուսականություն: Տարվամեծ մասը ծածկված է ձյունով: Մյուս ֆյերդերից նշանավոր է ՅուտունՀեյմեն սարաճարթը: Սա փաստորեն ներկայացնում է լնեռնազանգմետր բարձվածների մի ամբողջ խումբ, որոնք ունեն Չ000--2400 րություն ն կազմված են շատ պինդ բյուրեղային ապարներից:

կեչ'""9'|-ԲՅՂՅ

Ֆյելղային ընդարձակսարաճարթներովառավելապես աչքի Է բնկնում Սկանդինավյան լեռների ճարավային մասը, մինչդեո լեոների «Հյուսիսայինմասում

նրանք բիչ

են

ն

ընդգրկում

են Հճամեմա-

սաճմանափակտարածություններ:Սակայն այդ մասում, չեայած Հեագույն ցամաքի պենեպլենացման, չշնորճիվ տեկտոնատաբար

կան խախտումներին սառցադաշտերիու գետերի էրոզիոն գործունեության, լեռնային ոռելյլեֆըխիստ մասնատված է:

Սկանդինավյանլեռները իրենց միջին Հատվածում գտնվող հմտլանդի ցածրությամբ բաժանվում են Հյուսիսային ն Հարավաին մասերի: Հյուսիսային կեսի ֆյելդայլին սարաճարթերիվրա յե

«տեղ-տեղ բարձրանում են մի քանի աչքի ընկնող լեռնտգագաթներ. գագաթը, որն ունր առանձնապեսճայտնի են Սուլիտելմա դրանցից մետր բարձրություն ն կեբենկայսելեռը՝ 2135 մետր բարձճայտնի է Ֆինմարկեսում րությամբ:Հյուսիսային են բարձրանում մի շարք որի վրա վեն սարաճարթը (պլատոն),

Մբաշամանակ

լեռներ: մնացորդային

Սկանդինավյանլեռների ճարավային կեսի խոշորագույնբարձրություններից է Սնհճետա գագաթը՝ մինչն 2300 մետր բարձրուՍկանդինավյան լեռների ամենաբարձր գագաթն թյամբ: Սակայն է Հարավային մասում գոնվող լեռը,որն ունի կազմված բոլորբարձրգագաթները «եւոր բարձրություն: Հարավի հն Հնագույն բյուրեղացած ապարներից (տիրապետում են գնելոներն ու գրանիտները):Ցածրադիր շրջանները լցված են փուխր ապարներով: նրանցում մեծ տեղ են գրավում սառցադաշտայինկուպռակումները:: Ամբողջությամբվերցրած նորվեգական լեռներն ունեն կալեկան ծագում: Բացառությունէ կազմում ծայր Հարավային շրջանը, որ կազմում է Ֆեննո-Սկանդինավյանվաճանի անժիջա"կան մասը: կալեդոնիտներըկազմված են գլխավորապես կեմբրի ն Սիլուրի կրաքարերից, թերթաքարերից ն ավազաքարերից։ Տեղտեղ նրանց վրա նստած են Դնոնիցամաքային նստվածքները: Վերին Պալեոզոյին նրան Հաջորդող դարաշրջաններինստվածքները Վրբիվբացակայում են. ԶնավորվելովՍիլուրում ն Դնոնում, նորվեգականլեռները այնուշետն շարունակ ենթարկվել են էրոզիայի, իսկ ճետագայում նան վոզումների (Յուրայում)։ Չորրորդականի սկզբներում նորվեգիան վերտիկալ տատանումների ճետնանքով վեր է բարձրացել մինչի նա ընդճանրապեսիչել է, իսկ վերջին մետր: Հետագայում

ֆալխնպիգգնն

ա-

լ

սառցադաշտային էպոխայից

ճետո

բարձրացել է կրկին անգամ.

այսպիսով պայմանավորելովոնլյեֆի մի շարք առանձնաճչատկություններ (ֆիորդների առաջացումն ու խորացումը ն այլն): կալեդոնական լեոնակազմականպրոցեսներին զուգընթաց կատարվել նան ուժեղ ճրաբխայիներնույթներ, որոնց ճետնանքով նկատ-

.են

վում է ապարներիշատ

ուժեղ մետամորֆիզմ: Հնագույնապարնն-

բից կազմված ն խիստ մաշված

այս

երկիրը չափաղանց Հարուստ

է օգտակար Ճանածոներով,Հատկապես երկաթով, նիկելով, պղըն-

ձով, մոլիբդենով, կոբալտով ն արծաթով: Չ6

`

նորվեգականլեռնային մարզի ճամար չափաղանց բնորոշ եներիտասարդլճերն գետերը, ըստ որում վերջիններիսճամար սոեն սաճանբները, ջրվեժենրը, անորոշ ջրբաժանները, Հավորական են, ալաՃախակի բիֆուրկացիան: Քազմաթիվ գետերըջրառատ Ամենամեձ ն մեծ ունեն. գաճշոս Ճիդրոէներգիայի պաշար գետը Գլոմմա (կամ Գլոմմե) գետն է, որը մոտ 580 կիլոմետր երկարություն ունի ն որի ավազանը կազմում է 41400 քաո. կմ։ Սրա Վոր է նորվեգիայի ամենամեծ վտակը Հոսում ճից, որը կոչվում է Մյոու

մետր խորություն: Շատ լճեր ներկայացնում են երկարաձգված գոդգավորություններ։ նրանք Ճիմնականումձգվում են այնպիսի ուղղությամբ, ոլոով մի ժամանակ Չորրորդական սառոցադաշտնէ շարժվել: Մի շարթ տեղերում նրանք ամբողջովին կտրում են լեռների առանցքալին դոտին ն սովորաբար վերջանում են գետերով: Հենցայս գետերի միջոցով կապվելով միմյանց Հետ, նրանք Ճաճախ ստեղծում են յճերի ամբողջական շղթաներ: Ամենացուրտ շրջանը Ֆինմարկենիմասն է, արնելյան որտեղ Ճունվարյան միջին ջերմաստիճանը մի146 է, իսկ մինիմալ ջերմաստիճանը՝մինչն նուս մինում 39Բ։ՆերՔին շրչանի ճամար նս Ճատուկ են ցածր ջերմաստիճաններըն փոքբաքանակ տեղումները (ինչն 500 ն նույնիսկ ինչն 244 մմ), մմ տեղումներ նն բայց բարձրադիր վայրերը դարձյալ 1000-2000 ստանում, մի Հանգամանք, որ է արնեմտյանխոնավ. քամիներով: նորվեգիայի մերձափնյա շրջանի ՀամեմատուԱրնեմտյան թյամբ, կլիմայական պայմանները մի փոքր Փվելի խիստ են նորվեգական լեռների Հարավ-արնելյան մասում: Այստեղ ճունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է մինուս 2-ից մինչն մինուս 4, իսկ չուլիսյան միջինը՝ պլյուս 16-ից մինչն պլյուս 1276-իմիջն: Սկանդինավյան լեռները մեծ տարածությամբ ծածկված են որտեղից սկիզբ են առնում շատ սառցաՖիրնայիձ. դաշտերով, դաշտեր»:նրանց թվում իր մեծությամբ Հռչակված է առանձնապես

բացատրվում /էա

սառցադաշտը, «ուստեդալբըն

որը գրավում է մուտ 1000 քառակուռի կիլոմետր տարածություն: Մյուս սառցադաշտերը Համեմատա-

րար քառ.

ավելի փոքր են։ նրանք բոլորը միասին գրավում կիլոմետր տարածություն:

զերծ ֆյելդերը Սառցադաշտներից

են մոտ

մասամբ հերենցիցներկայացնում են անտառազուրկտունդրա, ծածկված քարաքոսներով, մամուռներով, ցածրաճասակմացառուտներով: մփաՀյուսիսային մեծ

այդպիսի վայրերը լապլանդացիները սովորաբար օգտագորեն իրենց ընտանի եղջերուներին արածացնելու ճամար: Երբեմն պատաճում են նան անտառներ, կազմված փշատերն ծառնեՐից (եղնենի, սոճի): Սկանդինավյանլեռների արնելյան մասում մասնակի տարածում ունի կեչին: Ֆյելդերի սաչմաններում 500-ից մինչն 1100 մետր, իսկ երբեմն 1200 մետրից էլ բարձր վայրերը Փածկված են ալպիական բուսականությամբ: Ալպիական գոտու (8ՇքօլԱՅՐ վայրերում տարածված են ցախաստանները տրոշ Ա էւ): Մեծ տեղ են բռնում ճաճիճները: 3 Սլանդինավյանթերակղզու արնելյան սարաճարթային մարզի մակերնույթը Հիմնականում Հարթ է։ Այդ տեսակետից այստեղ որն իր մեջ ընդգրկում Հայտնի է նորլանդական բարձրավանդակը, Հ Համարյա ամբողջ Հյուսիսային Շվեղիան։ Վերջինսթույլ թեքությամբ աստիճանաբարցածրանում է Հյուսիս-արնմուտքից դեպի Հարավ-արնելք, Հենց ալդ ուղղությամբ էլ Հոսում են նրա բոլոր գետերը. Արնմուտքում ճայտնի են մի շարք գագաթներ, որոնք տեղ-տեղ ծածկված են Հավերժականձյունով: Սարաչարթիմիջին բարձրությունը տատանվում է 400-ից մինչն 600 մետրի միջե Մինչն երրորդականժամանակաշրչանը նորլանդականսարաճարթըիրենից ներկայացնում էր պենեպլենացված Հարթություն։ նրրորդականի ընթացքում ն դրանից Հետո այն ենթարկվել է ուղղաձիգ տաորոնց Հետնանքով նրա մակերենույթր ներկայումս .տանումների, է Հայտնի բավական շատ անճարթություններով: Այստեղ առկա են .մեծ թվով իջվածքներ ն ոչ մեծ բարձրության բլրաթմբեր՝ թույլ արտաճայտված լանջերով ն ճաՀշիճներով: նորլանդիանկազմում է Ֆեննո-Սկանդինավյանվաճանի մի Հատվածը: Այստեղ, ինչպես նան ամբողջ վաճանում, Մինչկեմբըրվան Հիմբի մետամորֆային այպարների՝զնեյսների, գրանիտների, Թերթաքարերիվրա նստած են ստորին Պալեոզոյին Չորրորդականի նստվածքային ապարներիբարակ շերտերը: Առանձինշրրաում

ում

ջանչերում, դիզյունկտիվ դիսլոկացիաների Հետնանքով առաջաճեղքերից վեր բարձրացած լավաները առաջացրել հն խոշոր

ւած

ինտրուղզիաներ, որոնք ուժեղ էրոզիայի ն ողողումների Հետկանքուվ են ն կազմում են առանձին բարձր գագաթներ: Այլ մերկացված

«վայրերում, օրինակ, ծմտլանդիիջվածքային շրջանում, նշանակալից տեղ են գրավում Սիլուրի թերքաջարերը, ավազաքարերն կրաքարային ապարները: Սրանք, ի տարբերություն բյուրեղային ապարների, Հեշտությամբ ենթարկվում են ողողումների. ճենց այդ

«պատճառովէլ նրանց տարածմանշրջանում ռելյեֆը առավել մհծ չափով կրում է բլրային բնույթ: ԱյդտեղՀողը Համեմատաբարավելիարգավանդ է, կլիման՝մեղմ: առմամբ նորլանդականսարաճարթում մեծ տաԸնդՀանուր ունեն րածում 9Ջորրորդական սառցադաշտային բերվածքները: Աեն մորենները ն Հսկայական մեծության մենուրեք պաճպանված Հասնողվալունները։ ՍառցադաշտայիննստվածքներիՀետնանքով Հիմքի ապարներըքիչ տեղերում են դուրս գալիս երկրի մակերես: Այդտեսակետիցբացառություն են կազմում միայն գետաճովիտների զառիթափ լանջերը: շրջանում սառցաղաշտերըփորելնորլանդականսարաճարթի լայլնացրել գետաՀերկել են երկրի մակերեսը, խորացրել ու (տրոգների) ձնչ Երկրի այլ Հովիտները ն նրանց տվել տաշտերի մասերում, Հղկելով ու մաշելով լեռները, նրանքառաջացրել են ռե(լենֆիլյուրաճչատուկ ձեեր՝«խոյի ճակատներ»ն օդանգուր ժայռեր»: Այդ միննույն ժամանակ Ճարավային Շվեդիայում սառցադաշտերի բերած նյութերի (վալուների, ավազների, կավերի, խճաքարերի ) կուտակումների Հետնանքով առաջացել են ակումուլլատիվ ձներ՝ մորենային թմբեր, օզեր, կամերչ զանդրեր: Հարավային Շվեդիաէպոխան, ըստ որոշ գիտնականների «Ճաշլում սառցադաշտային վումների, վերջացել է ընդամենը 12000տարի սրանից առաջ, իսկ Շվեդիայում սառցադաշտը մնացել է ավելի երկար: Ճյուսիսային ժամանակաշրջանում ամբողջ Սկանդինավյան նտսառցադաշտային թերակղզին զգալի չափով վար է իջել, նրա Հարավային ու արնելյան ծովափերը ն միջին Շվեդիայիցածրադիր շրջանը բոնվել հն Ժովով, որը ճետադայում թողել է երիտասարդնստվածքներիմի Ճճետո թերակղզին զգալի բարակ շերտ: Այդ ժամանակաշրջանից չափով բարձրացել է ն շարունակում է բարձրանալ նան այժմս: կրում է կամարաձնբնույթ ն այդ պատճառովամեն Քարձրացումը սռոեղՀավասարաչափչի կատարվել ու Հի կատարվում:

քերակղզու

արնեելյանսարաճարթայինմարզի Սկանդինավյան սաճմաններում մի առանձին ենթաշրջան կարելի է Համարել Բոթնիկական մերձծովափնյա գոտին, որը մի ճամեմատաբարՃար է, Այն ձնավորվել է հտսառցադաշտային ժամանաիդաշտավայր

կաշրջանում, բարձրացման ՀետնանՍկանդինավյան Թերակղզու

քով

այդ

մասի ծովի Հատակի մերկացման շնեորշչիվ:Դաշտավայրի

Միջին լայնությունը տատանվում է 50-ից մինչն 70 կիլոմետրի միջն։ նրանում նշանակալիցտեղ են գրավում ալլուվիալ, ինչպե:

ձները։ Բոթնիկականմերձսառցադաշտային ակումուլլատիվ ծովափնլա գոտինզուրկ է Սկանդինավյանթերակղզուարնմտյան փերին բնորոշ նեղ ու երկար ծովածոցերից կամ ֆիորդներից, բայմ ունի ժայոոտ ափեր, մանր, երբեմն ծովի մակերնույքից Հազիվ վեր բարձրացող բազմաթիվ շխերային կլղիներ: Շխերներիառաջացմանը մեծապես նպաստում է ցամաքի աստիճանական բարձրացումը: կան անտառներ, սակայն ավելի մեծ տարածություն են. վարելաճողերը: գրավում մարգագետիններն վերցրած թերակղզու արնելՍկանդինավյան Ամբողջությամբ յան սարաչարթային մարզն ունի բավական խիստ կլիմա, ՇնորՀի Սկանդինավյանլեռների, նա ճամեմատաբար քիչ չափով է օգտվում Ատլանտյան օվկիանոսի բարերար աղդեցությունից: Արեվելքից նրան սաշմանակից է Բոթնիկականծոցը, որը տարվա: մեծ մասը մնում է սառցապատված։ Այդ պատճառով նկարագըրըրվող շրջանն աչքի է ընկնում ցամաքային տիպի կլիմայով: Ջմռոանն են մինչնմինուս 30--400-ի,իսկ երբեմն ճասնում այստեղ ցրտերը Հունվարյան միջին ամսական բարեխառնությունը՝ մինուս 9Յ-իմ՝ մինչն մինուս 126-ի։ Տեղումներիտարեկան քանակը սովորաբար: կազմում է 500 միլիմետր։ նրանց ժամանակաշրջանը մեծ մատամբ Համապատասխանումէ ամռան կ աշնան ամիսներին, Տեղումների 36 0-ը կազմում է ձյունը, Ջնածածկի տնողությունը 5--շ ամիս է: Այս մարզի Համար նշանակալից երնույթ են երկաՂ րատկ ցերեկներն ու «սպիտակ գիշերները»: ու լճերով չափազանց ՃաԱրնելյան րուստ երկիր է: ԱճերըՇվեդիայիլանդշաֆտի ամենաբնորոշ Հատկանիշն են կազմում (ինչպես ֆիորդները՝ Նորվեգիայում): նրանքբոնում են ընդճանուր առմամբ մոտ 32.000 կմ տարածուքառ. թյուն կամ երկրի (Շվեդիայի) ամբողջւտերիտորայիմոտ 8 00-ը: նորլանդականսարաճարթի մի շարք Խոշորլճեր, որոնք ձգված են սառցադաշտերի շարժման ուղղությամբ, ունեն սառցադաշտային: նան

ա-

ու

Մեա

են Է ծագում. Դրանցից ն Ավան, Սիլյան այլն:

նշանակություն ունեն

եւն րով

Ստուր-Ուման, ՍտուրՍտուր-1ովե-Տրեակ,

Արեճլյան Սկանդինավիայի բոլոր

լճերը

մեծ

իբրն ճաղորդակցության ճանապարձճներ: հնչ վերաբերում է գետերին, ապա նրանք մեծ մասամբ Ճոսում հն: լճերի միջով, շատ երիտասարդեն, Ճճուներըդեռ վերջնականապես մշակված չեն, Հարուստ են սաճանքներով ջրվեժներով, ճաճախակի են բիֆուրկացիայիդեպքերը, արադաճոս են ն նավարկության Համար մէեժ մասամբ պիտանիչեն, սակայն շատ Հարուստ» ու

են.Հիդրոէներգիայի պաշարներով: Տրանսպորտայիննշանակուքյան տեսակետից շատ ավելի կարնոր են Հարավ-շվեդական գետերը, որոնք մեծ մասամբ նավարկելի են ն մեծ լճերը կապում են (ճոսում է Վետերն լճից դեպի ժովի Հետ: Դրանցիցեն Մուտալա Բալթիկ ծովը)» (ճոսում է Վեներն լճից դեպի Կատեն գատ) այլն: Մի շարք գետեր աչքի են ընկնում խոշոր ջրիվեժնեերով,ինչպես, օրինակ, (ուլեո գետի վրա էտնա--Մուորկի-Կաբայի չրվեժը՝ 40 մետր բարձրությամբ: Հյուսիսային Շվեդիայի մեծ են գետերը սկսվում են Սկանդինավյանլեռներում ն Հոսում են դեպի Բալթիկ ծով. դրանցից Տորնեո,կալիկս,Ռոնե, 1ուլեով Ոլժե ն այլն: Շելլեֆտե, Սկանդինավյան թերակղզու արնելյան սարաճարթերիբուսա-չկանությունը կազմված է Հիմնականում փշատերն անտառներից: Նրանցումգերիշխում են սոճին ն սպիտակ եղենին, պատաճում են " նան կեչին, բարդին ն լաստենին։ ենթանտաոռր կազմված է ցախիից (Ճավամրգի)ն ճՀատապտուղների թփուտներից։ Անտառըբոնու է Շվեդիայիամբողջ տերիտորիայիմոտ 50 40-ը: նրա մեջ շատ-տեդնրում Ճանդիպում են տորֆային ն բոշխային ճաճիճներ, որոնք բռնած տարածությունըդեպի Հլուսիս մեծանում է: Հյուսիսում ծառատեսակներըՀետզճետե գաճաճանում են, անտառը նոսրանում է ն տեղի է տալիս տունդրային։ Բարձրլայնություններում անտաոր վերջանում է 350 մետրի վրա, դրանից վեր ալպիական ն տունդյլ րային բուսականություն է (մինչն 1000 մետր): Արնելյան Սկանդինավիայի անտառներում մինչն օրս դեո գիշատիչներից պաճսլանվել են արջը, գայլը, աղվեսը, կզաքիսը» փորսուղը: Հյուսիսում ընտանի կենդանիներից կարնորէ Հլուսիսային եղջերուն, պատաճում են նան արկտիկականզոնային Հատուկ կենդանիներ(լեմմինգ, սպիտակ աղվես): Ծովափերումապրում է «փոկը:ՋափազանցՃարուստ է թոչունների աշխարՀը (ցախաքլորներ, թուխկատարներ, սպիտակ լորեր ն այլն)։ Սողուններն երկ-

Գետա

կենցաղներ շատ քիչ են պատաճում: Գնտերնու լճերը շատ Ճաեն ձկներով, ճատկասլես բուուռ ղանաղան տեսակներով: սաղմոնի

էլ Թերակղզուսաճմաններում բնական լանդշաֆտի լուրօրբնակ վայրերից խիստ կերպով տարբերվում է ա պատկերու«նացած

մարզը: Վերջինս րավայինՍկանդինավիայի բլրաչարթավայրային

ընդգրկում է Հիմնականում

Շվեդական

մեծ

լճերի շրջանը

ե

նրանից Հարավ ընկած տերիտորիան: ի տարբերություն Հյուսիսի» որտեղ մեժ մասամբ տիրապետում է լեռնային տեղանքը, այստեղ

Փ--179

գերիշխում են Հարթությունները: կլիման անճամեմատ մեղմ |, բուսականությունըՀիմնականում կազմված է խառը ն մասամբ լայնատերն ծառերից: Ֆաունայի Համար բնորոշ են աղվեսը, փոր«ուղը,

այծյամը, քոչուններից՝ լորը,

ն

բադը

այլն:

մարզը 4յուսիՀարավ Սկանդինավյան բլրաճարթավայրային

սից Հարավ ստորաբաժանվում է երեք գլխավոր շրջանների. 1. Շվեդական մեծ լճերի ն ղաշտավայրային շրջան, Հլ Սմոլանդի կամաիաձն բարձրություն, 3. Մկոնե թերակղզու շրջան: 1. ն դաշտավայրային շրջանը մակեՇվեդական է ընղարձակ Հարթությամբ, որը բնորոշվում տեսակետից բնույթի է մեջ ընդ մեջ փոխարինվում խոշոր լճային գոգավորություննեբով ն ոչ շատ բարձր, սառցադաշտային ծագումի բլրաթմբերով: մասերը ծածկված են ալյուվիալ նստվածքներով: երկՑածրադիր րակեղնի ուղվաձիգ շարժումների Հետնանքով նկարագրվողշրջանը դեպլրեսիաներով,որոնք ներկայում" աչջի է ընկնում մի շարք են Ամենամեժ բռնված լճերով: լճերն են Վեներնը՝ մոտ 5568 քառ. կիլոմետրըտարածությամբ, Վետերնը՝մուս 1898 քառ. կմ տարա-

Ար

էլմարեն ն այլն: Մելարեն՝ 1170 ծժությամբ, կմմակերեսով, նշվաժ լճերը բոլորն նտսաոգադաչտային,-ժափանակաշրջանի էլ քառ.

ժովային ավազանիմնացորդներ են:

.

ժամանակաշրչանում շվեղական մեծ լճենրանց Հարակից ամբողջ արթությունը ենհիի Հեթարկվել է ծովի տրանսգրեսիայի ն ապա ոռնգրեսիայի։Դրանց տնանքով տեղանքը ծածկվել է փուխր նատվածքննրով,որոնց վրա առաջացել են այս շրջանի Համեմատաբարարգավանդ ողերը: տսառցաղաշտային

տերիաորիանն

այս շրջանի Բլրաճարթավայրային

ցածրություններում սառցաղաշտային նյութերը (վալունները, մորենները, ընդՀանուր ժամբ խճաքարայինմակերնույթը) քողարկված են ծովային նըստեն վածքներով, բայց պաճպանված բարձրություններում։Այս միննույն շրջանում ճնադույն ծագում ունեցող սարաչարթաձն որոշ վայրեր, խիստ կերպով քայքայվելով, այժմ տեղ-տեղ ներկայաառ-

են որպես «սնեղանաձեթ բարձրություններ (սարեր): Հնագույն ունլլեֆի բարձրադիրայդ շրջանները, Հատկապես Վեներնլճից Հա-՝

նում

բավ

ն

Հարուստ Վետերնից Հճայտնի արնելք, մետաղների

շարներով:

Շվեդականմեժ լճերի

ւա-

հա

ն

նրանց

«ՀարակիցՀարթավայրային

մասամբ ցամաքային տիսլի կլիմայի փոխազդեցությամբ: ԱյստեղՀունվարյան միջին բարե-

շրջանը բնորոշվում է ատլանտյան

ն

փառնությունը մինուս 35-ից մինչն մինուս 3,506 է: Հուլիսյան միջին մոտ 16,504 է, իսկ տեղումների տարեկան միբարեխաոռնությունը միլիմետրը:Բուսականությունըկրում է խառը չին քանակը՝ ծառերի ճետ միասին այստեղ լայնատերն ծառեբնույթ:Փշատերն բից լայն տարածում են ստացել կաղնին, ճացին, լորենին, թղկին հ այլն, որոնք տարածվում են մինչն յուսիսային լայնության

600-ը:Պատաչում

են

նան

մրգատու ծառեր:

Քնական պայմանների տեսակետիցայս շրջանի արնմտյան շարունակությունը կարելի է Համարել Հարավ-նորվեգական մերձժովափնյա գոտին։ Այս Հատվածը Սկագերակ նեղուցի շարունակությունը կազմող 0սլո-ֆիորդով փաստորեն բաժանվում է արեմըտյան ն արնելյան մասերի: նրանցում կարնոր տեղ են գրավում արտավիժած ապարները: Տեղ-տեղ պատաճում են կրաքարեր:Ի տարբերություն նորլանդականսարաճարթի, այստեղ կլիմայական պայմանները անչամեմատ ավելի մեղմ են, իսկ բուսականությունը՝ Հարուստ տարածված են բազմատեսակ:Մովափնյամասում անտառները, ճաճարի որոնք դեպի վեր փոխարինվում են խառր անտառներով:Ավելի բարձր աճում է փշատերն անտառոր: Հ. Հարավ Սկանդինավյանմարզի կարնորագույն շրջաններից նա գրավումէ մեկը Համարվում է Սմշլանդի բարձրությունը: 45.000 քառ. կմ տարածություն, Ունի պլատոյաձն Հարթված մակերնույթ. բացառություն են կազմում պլատոյի ծայրամասերը, որոնք գետերի ն սառցադաշտերի էրոզիոն աշխատանքիՀետնանեն: քով խիստ մասնատված Սմոլանդիբարձրության արնմուտքը աչքի է ընկնում զառիվեր լանջերով: Հենց այդ պատճառովայդ մասի գետերը արագաճոս են ն բնորոշ սաճանքներովու ջրվեժներով: Սմոլանդիբաձրությունը ծածկված է մորենային, ֆլյուվիոգլացիալ հ լճաստաոցադաշտային նստվածքներով:Պլատոյի կենտրոնականմասում մակերնույթը նշանակալիցչափով ճաճճացած է: կան շատ լճեր: Լայնտարածում ունեն խճաքարերը: Այդ բոլորի, ու

ինչպես նան թույլ զարգացած Ճողերի ն Համեմատաբարցուրտ խոնավ կլիմայի պայմաններում պլատոն քիչ է յուրացված:

ու

Սկանդինավյանթերակղզու ծայր Հարավում գանվում է Սկոնե թերակղզին: ինչպես նան լանդշաֆտային կառուցվածքով, 3.

շատկանիշներովնա լրիվ տարբերվում է Սկանդինավյանթերակղզու ամբողջ տերիտորիայիցն որոշ չափով մոտենում Դանիական կղզիներին, որոնցիցբաժանված է տեկտոնականծագում նեցող Զունդ,Մեծ Բելտ ն Փոքր Բելտ նեղուցներով: ու-

Սկոնե թերակղզու Հնագուլն ապարատեսակներն են գրանիտները, գնեյսները, ինչպես ն Կեմբրի Սիլուրի ավազաքարերը,թերթաքարերն կրաքարերը։ Որոշ տարածում ունեն նան վերին կավճի նստվածքները, որոնք ավելի շատ պաշպանված են տեկտոնական իջվածբներում,Հարթավայրերըբոնված են երիտասարդ ծովային ն մասամբ ալյուվիալ նստվածքներով: Մովափնյագիծը բիչ է մասնատված, որի Հետնանքովայստեղ չկան Սկանդինավյան թհրբակղղզուն շխերներ: կլիման ավելի մեղմ է, բնորոշ ֆիորդներ Հունվարյան միջին բարեխառնությունը 0" է, իսկ Հուլիսյան միչիմինը՝ մուտ 176. տեղումներիտարեկանմիջին քանակը 600--700 լիմետր է: Անտառային բուսականության տիրապետող ծառատեսակներն են ճաճարին կաղնին։ ու

ու

ու

ու

(լանդշաֆտային ընդճանուրճատկանիշներով Հարավ-սկան-

մարզի մեջ ընդունված է Հաշվել դինավյան

նան

էլանը Ր Փոտլանդ

կղզիները: Գուլանդ կղզում մասնակի տարածում ունի կարստային լանդշաֆտը: Ֆիեճլաճղիա

Ֆինլանդիայի տերիտորիանմոտ 350 ճազարքառ.

կմ է, որի

՞ՀԼ գալի տառը զազմում ինլանդիայի ժամանակակից իրենից ռելլեֆր ներկայացնում են

է մի

ճաճիճներն

ու

լճերը:

Ճարթություն, որն առաջացել է Հնագույն բարձրավանդակիխիստ քայքայումից, Մակերնույթիմիջին բարձրությունը մուտ 150 մետր է: մեծ մասամբ ընկած է Ճ0-ից մինչն 300 Տեղանքը մետր բարձրության միջն, իսկ արնեմտյանն Հարավային ծովափնյա շրջանները դրանիցէլ ցածրեն (50--100 մետր): Չնայած ռելմեֆի խիստ կտրտվածությանը (մորննային թմբեր, օզեր, լճային այնուամենայնիվ, ամբողջ երկիրը, մինչի ճաճիճներ), ավազաններ, Հյուսիսային լայնության 60-րդ զուղաճեռականը, ներկայացնում է. մի ընդարձակ Հարթավայր: Ֆինլանդիանառավելագույնբարձրության է ճասնում Հյուսիսարնելքում, ՍՍՌՄ սաճմանի մուտակայքում, որտեղՀյուսիսից-Ճարավ ձգվումէ Բալթիկն Սպիտակ ծովերի չրբաժանը Ճանդիսացող՝ բլրապատ

Մանսելկլա բարձրությունը:ՎերջինսՀյուսիսային տեղ

Հասնում

է մինչն

500--600

մասում

մետր բարձրության (նրա

տեղ-

առա-

վելագույնը 744 մետր է): Մանսելկյայի Ճարավայինշարունակությունն է կազմում Սուռմենսելկլաբարձրությունը (250-ից մինչը 350 մետր): լայնության 62"-ից Հյուսիս ընկած է Հյուսիսային 8Է

ապլան ապատ բարձրավանդակը, որի սաճմաններում է էնարե (հնարի) լճի Հարթավայրային տեսքով առանձնանում

շրջակայքը:

ՐՀ

Ֆինլանդիանբոնում է Բալթիականվաճանի արնելյան մասը կազմված է Մինչկեմբրյանբյուրեղացած ապարներից.(գրանիտներից, գնեյսներից ն բյուրեղացած թերթաքարերից), որոնք շատ խիտ մետամորֆացված են ն ենթարկված ուժեղ դիսլոկոցիաների: Հաճախ ճանդիպում են նան ջվարցիտներ ն կոնգլոմերատներ, Քիչ դեպքում նան ավազաքարեր, դոլոմիտներ ն մարմար: Հիմբէ ապարները շատ տեղերում մերկացվածեն ն նշանակալից ազդեցություն են թողնում ռելյեֆի վրա. Կարծրգրանիտները Հաճախ առաջացնում են զառիվեր լանջերով մերկ ժայռեր ոչ միայն երկրի ծովափնյա չրջաններում: կենտրոնականմասերում, այլն լճերի ժատերիտորիանընդճուպ մինչն Չորրորդական Ո ն անընդճչատենթարկվել է քայմանակաշրչանը եղել է ցավաք Փայման։ երկարատնէրոզիայի ն դենուղացման Հետնանքով պենեպլենի ենթարկված երկիրը Ջորրորդականի ընթացքում ծածկվել Վ Հզոր սառցադաշտերով: Հենց այդ սառցադաշտերի գործունեությամբ էլ գլխավորասլես պայմանավորված է Ֆինլանդիայիժաբնորոշվում է մերկ տարածություննեմանակակից բով, «խոյի ճակատներով», «գանգուր ժայռերով», ֆլյուվիոգլացիալ նստվածքներով: Վերջինները չափերի են Հասառավելագույն նում Հարավային Ֆինլանդիայում Այստեղսառցադաշտային նյութերն առաջացրել են տասնյակ կիլոմետրերով ձգվող մորենային թմբեր, որոնք տարածվում են սովորաբար Ճյուիս-արնմուտքից դեպիՃարավ-արնեեք, սառցադաշտերի շարժման ուղղությամբ: գործունեության Հետ են կապված նան ՖինլանդիաՍառցադաշտի մի «ազարավոր մանր ու խոշոր լճերն ու ճաճիճները։ Սառցադաշտերի ետ բաշվելուց Հետո երկրի էպեյրոգենետիկ տատանումների «ետնանքով ձնակերպվել է Բալթիկ ծովի ավազանը, որը մերթ ն

Ֆինլանդիայի

ու

որը ռելյեֆը

է

բնդ մերթ կապվել

սիսային ծովի

եղել թե՛

Հետ,

մի կողմից Սպիտակծովի, մյուս կողմից՝Հյունախկին հոլդյան ծովի կապված է Այուզես,

ն Սպիտակ թե՛ Հյուսիսային ծովերիՀետ,

տագայում այն փոխարինվել է

սակայն 4հԱնցիլյանփակ լճով, իսկ նրանից

Ճեւտո առաջացել Լ 1իթորինյանծովը, որը նեղուցներով կրկին կապված էր ճյուսիսային ծովի «ետ: 1իթորինյանծովից Հետո ամԲողջ

Ֆինլանդիան(ինչպես

կին անդամ վերէ

նան

Սկանդինավյան թերակղզին)կըր-

բարձրացել: շարունակվում Բարձրացումը

է նան

ծոցավփվին ցամաքի բարձրաներկայումս, ըստ որում Բոքնիկական ցումը 100 տարվա ընթացքում ճասնում է 1,5 մետրի, Խանկո թե9 սմ։ 60 սմ, Հելսինկիի մոտ՝ Ամենից ավելի նշանարբակղզում՝ կալից բարձրացում նկատվում է երկրի ճյուսիսային ն ՀլուսիսԱյդ տեսակետից բնորոշ է Հատկապես Բոթնիարեմտյան մասում: կական ծոցի Հյուսիսային ծովափնյա շրջանը, որը ներկայացնում է ոչ վաղուցվա ծովի Հատակիբարձրացման մի ընդարձակ տարանորագույն ժամանակաշրջանիբարձրուցումով է ծություն:Ցամաքի Ֆինլանդիայիափերի խիստ կտրտվածուքյունը պայմանավորված ն տիպի կղզիների առկայությունը: (Ֆինլանդիայիներկայիս մակերնույթում գերիշխում են սաոցադաշտային նստվածքները: ԹեպետետսառցադաշտայինժամանակաշրջանումՖինլանդիայիտերիտորիայիմի զգալի մասը ծաժղվել է ծովով, բայց ալն քիչ չափով է փոխել սառցադաշտային ռել/եֆը: ճարավում սառցադաշտային ակումուլյատիվ (Ֆինլանդիայի ձներից առավելապեսբնորոշ են դրումլիները, որոնք ձգվում են 200 ն 3-ից մինչն 25 մետր մետրից մինչն 2 կիլոմետր երկարությամբ

շխերային

Լայն տարածում բարձրությամբ:

ունեն

նան

որոնք ներկաօզերը,

յացնում են նեղ թմբեր, քիչ թե շատ ճարթ մակերեսներով ն տեղտեղ ընդշատված լճերով: նրանք սովորաբար ունեն 10-ից մինչ 50 մետր բարձրություն, կազմված են սառցադաշտային նստվածքներից (Հիմնականումավազներից): Ֆինլանդիայումվերչնամորենայինթմբերի կլասիկ օրինակ են ՃանդիսանումՀարավային ն Հլուսիսային Սալոլաուսելկյա շղթա45ները, որոնք ձգվում են միմյանց զուդաճեռ, 20--Չ5 : ռավորությամբ: ՀարավայինՍալպաուսելկյա. բլրաթումբը. ունի մետրից մինչն 3,5 կմ լայնություն ն 30- -ից մինչն 150 Մետր բարձբություն, իսկ Հլուսիսային րլրաշարը՝ 250 մետրից մինչն 4 կիլոմետր լայնություն ն 100-ից մինչն 160 մետր բարձրություն:

կիոմետր

գործունեությունը ՖինլանդիայումմիաժաՍառքադաշտային

մանակ առաջացրել է

շատ

խորդուբորդություններ,գոգավոլու-

թյուններ, փոսեր, որոնք ներկայումս բոնված են մեծ ու փոքր լճեբով ն ընդարձակ Ճաշճուտներով: 1ճերին Ճաճիճներիառատութլու-

նը կազմում է երկրի լանդշաֆտի ամենաբնորոշ գծերից մեկը: ԹԱեբով շատ ճարուստէ Փատկապեսերկրի ճարավային կեսի կենտրո-

նական շրջանը։ Այն ներկայացնումէ լճերի իսկական լաբիրինթոս: է գզոոնվում«կենտրոնական Այստեղ լճերի պլատոն»։ Աճերիառա-

տության պատճառովՖինլանդիան Հաճախ անվանում են «ծՀազար լճերի երկիր», բայց իրականում այստեղ կա ոչ քե Հազար, այլ 40.000 լիճ,որոնք բոլորն էլ շատ Ճարուստ են ձկներով: Լճերը բրոնում են երկրի տերիտորիայի12 տոկոսը: նրանցիցշատերը իրար Հետ միացած են կարճ, բայց Հաճախ արագաճոս գետերով: Ամենամեծ են ն 0ուլույարվի լճերը: Գետերըչալճերից Սալմա,ինարի են: փվլզանց երիտասարդ նրանցմի մասը աչքի է ընկնում Հիդրոէներգիայի մեծ պաշարով։ Ամենամեծ գետերն են Վուոկսա(թափֆվում է ԼադոգաԼ0Ճը),կյումմենե (թափվում է Ֆիննական ժոցը), սաճանքավոր գետերը Ընդճանուր առմամբ Ֆինլանդիայում Կեմի: են ջրվեժներով Հարուստ: Այստեղ Հաշվում են մոտ 2000 սաՀանք ջրվեժ, ռրոնցից ամենամեծըիմատրասաճանքն է Վուոկգետի վրա, որը մեկ կիլոմետրի վրա 19 մետր անկում է տաու

ու

սա

լիս։

են Ֆինլանդիանունի բարեխաոն-ցուրտկլիմա: Առավել ցուրտ երկրի. կենտրոնականշրջանները ն Համեմատաբար մեղմ՝ ծովափնյա վայրերը, որոնց վրա որոշ չափով դրական ազդեցություն են ն Բարենցիծովերը: Ֆինլանդիայի ներքին շրջանԹողնումԲալթիկ ներում տարեկան միչին ջերմությունը ՀՏՅ է, իսկ Լապլանդիայում մինուս 2 աստիճան է։ Ամենատաքկլիմա ունեն Ալանդյան կղզիները, իսկ ամենից ցուրտ՝ կապլանդիայի Ճյուսիս-արնմտյան մասը, որտեղ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է մինուս 126-ից մինչն մինուս աստիճան: երկրի մնացած մասերում Ճունվարյան միջին ջերմաստիճանըտատանվում է մինուս 50-ից մինն Մինուս 10 աստիճան: Բարենցիծովափին Հունվարի միջին ջերմասէ, իսկ երկրի Հարավ-արնմտյան ծժովափին՝--Տ աստիճանը--690 Զմոան ուժեղ ցրտերի «Հետնանքով Բոթնիկականծոցը, տիճան: ինչպես ն Ֆինլանդիայիմեժ լճերը, մինչն մայիսի վերջը սառած են։ Ամառը բավական ցուրտ է, Հատկապես Բոթնիկականծոցից արնելք ե (ադոդաճի շրջանում: Այստեղնույնիսկ ամոանը գիշեր-

ները երբեմն թույլ սառնամանիքներեն լինում։ երկրի Հարավավին կեսում, օրինակՀելսինկիում,ճուլիսյան միջին ջերմաստիճանը

126 է, երկրի Ճյուսիսային կեսում՝ պլյուս մոտավորապես պլյուս 134--1506,Բարենցիծովի ափին՝ սվլլուս116--126, Ֆինլանդիալում

բավականին մեծ ուժի են Հասնում քամիները: նրանք մեծ մասամբ ձմռափչում են Հարավ-արնմուտքից, գլխավորապես աշնանն ու

նը ն ընդշանրապես խոնավաբեր են: Տարվա մլուս եղանակներին երկրի կենտրոնական ն արբնելլանմասերում գերակշռող են դառԷԶ

արնելյան, Համեմատաբարչոր քամիները։ Տեղումներիտաէ մինչն Հարավում Ճասնում րեկան միջին քանակը Ֆինլանդիայի 400--600 600 մմ, մմ, կենտրոնական շրջաններում՝ իսկ Հյուսինում

սում՝

մոտ

մմ.

Ֆինլանդիայիտերիտորիայի մեծ մասը բոնված է փշատերն անտառներով: նրանցում տիրապետող ծառատեսակներնեն սոճին եղննին։ Հաճախճանդիպում են նան կեչին, գիճին, լաստենին, կաղամախին ն այլն: ննքանտառըկազմված է ցախաստաններից ու

Հատապտուղներիթփերից: Մեծ տարածում ունի նույնպես ճատճային բուսականությունը: ՖինլանդիայիՀարավում գերակշոում է խառը անտառր: Այստեղ փշատերն ծառերի Հետ միասին Հանդես են գալիս կաղնին, տիսը, շաճարին, լորենին ն այլն: լորենինՀանդիպում է անգամ Ֆինլանդիայիկննտրոնականմասի անտառներում: Դեպի Հյուսիս անտառն աստիճանաբարնոսրանում է ն ծայր Հյուսիսում վերափոխվում անտառատունդրայի, իսկ բարձրադիր ն

մշակում են վարսակ, շրջաններում՝ Ֆինլանդիայում ւտունդրայի: տարեկան, կարտոֆիլ, իսկ մինչնՀյուս. լայն. 62 աստիճանը՝ աշ-

ծառեր: նրկրում տիրապետոմ|են նանացան ցորեն ու պտղատու պոդզոլային ճողերը, որոնք շատ մասերում խիստ Ճաշճացած են: Ֆինլանդիայիֆաունան այնքան էլ Հարուստ չէ: Այստեղ գնխազանցապես տարածված ին կնտառային կենդանիները: Սրանց լուսանը, որոնք արջը, գայլը, ներկայացուցիչներից են իշալծլամը,

պատաճում են երկրի Հլուսիս-արնելյան անտառնեբում: Այդ նույն շրջաններում շատ տարածված են նան աղվեսը, սկյուռը, սպիտակ ճագարը, ջրասամույրը (8ԵմքՅ): Մայր Հլուսիսում մերձրնեռային երկրների բնորոշ կենդանիներից Հանդիպոսմ են Հյուսիսային եղջերուն, աղվեսը, լեմ նգըն այլն, Երկսպիտակ են րի Հարավում որոնք Հանդիպում այնպիսիկենդանիներ, են տիպիկ միջին ծվրոպային, ինչպես, օրինակ, խլուրդը, մոխրագույն ճագարը ն այլն. ՄեՓժ տարածում ունեն չրաթոչունները: ավելի

շատ

ոի

բնորոշ ՀատկանիշներիՀիման վրա, ՖինլանԼանդշաֆտային դիայում Բ. Ֆ. Դոբրինինըառանձնացնում է Հետնյալ ֆիզիկա-աչխարճագրականշրջանները:

1. սա ու

առափնյագոտի.-- Արնմուտքումն Հարավային ն

ն Աբո կղզիների արշիպելագները: Կան շատ ծովախորշեր քերակղզիներ։ Սովափնյաշրջանի Հարթավայրայինռելյեֆը ներ-

լանդյան ն

ճարավում

աչջիէ ընկնում մի ամբողջ շարք մանրը մեծ կղզիներով(չխերներով): նշանակալիցեն Հատկապես Ախիստ կտրատվածէ

փոխարինվում է մի շարք բլրաթմբերով: ն Դրանցից Հարավային ՀյուսիսայինՍալպաուսելկյամորենային թմբերը։ Հարավային Սալպաուսելկյաբլրաթմբի արնմտյան Ջամաջային

մասում

են

շարունակությունն է կազմում Խանկո թերակղզին: Հարավային առափնյա գոտին, առանձնապեսարկմուտքում, աչքի է ընկնում

Վամենիցավելի մեղմ, ծովային տիպի կլիմայով: Դրան ճամապատասխան այստեղ երնան են գալիս միչին եվրոպական օրգանական աշխարչճիմի շարք ձներ ն լայնատերն անտառի շատ ծառատեսակներ։ Այս գոտին երկրի առավել խիտ բնակեցված մասն է:

գոտի.--Զգվում է Բոթնիկականծոցի ԱՐեմտյան առափնյա հրկարությամբ՝ 100--150 կիլոմետր լայնության մի շերտով: Ռելյեֆը Հարթավայրային է, Դրան առանձնապես նպաստել են հտաառցադաշտային ծովային նստվածքները: ճեր քիչ կան, սակայն են: Ամբողջ գոտին ծածկված է անՃաՀիճներն անճամնեմատ շատ

տառներով: Հյուսիսում փշատերն անտառն է, իսկ Հարավում փշատերնների Հետ միասին, աճում են նան լայնատերն ծառեր: չարավում Հողադործության զարգացման կապակցությամբ անտառը նշանակալից չափով ոչնչացված է: 3.

Չքայաժմակերնույթի Կենտբոնական լնայինպլատո.--

ան-

նշան բարձրությանը, նախորդ շրջանների Համեմատությամբ մասնատվածությամբ: Հայտնի է ռելյեֆի բավական որոնք բենային շատ թմբեր ու բլուրներ,օզեր ն դրումլիներ, վոր

կողմերից

շրջապատվածեն

սա

կան մո-

մեծ

բո-

լճերով բռնված տեկտոնական իջչ-

վածքներով՝գոդավորություններով: ՇրջանիՀամար ամենից ավելի փոքր լճերն են, որոնբ բնորոշը Հակայականքանակությամբ մեծ են ոչ բարձր մերթ ընդ մերթ փոխարինվում բլուրներով,թմբերով մեծ տարածում ունի անտաՃաշճուտներով: Այստեղ նույնպես տը, որում տիրապետումէ սոճին: 4. Հյոաիսային շրջանը Ֆինլանդիայի մնացած շոջան.--Այս վայրերից տարբերվում է ոչ միայն իր ռելլեֆի Համեմատաբար մեծ ու

ու

կլիմայով: Շրջանի բարձրությամբ, այլն տնական ցուրտ ծայր է ճյուսիսբ բոնված մասամբ անտառատունդրայով,իսկ բարձրու-

թյունները՝ տեղ-տեղ

նան

բնորոշ բույսեր Ճանդես

են

լեռնային տունդրայով, որտեղ որպես գալիս գաճաճ կեյին ն եղջերուի մա-

ծածկված մուռը: Մնացած տարածությունները ն սոառներով տորֆային ճաճիճներով:

են

փշատերն

ան-

Իսղանգիտա

իսլանդիանեվրոպայիերկրորդ մեծ կղզին է՝ Մեժ Բրիտանիանա տեղավորված Ատլանտյան օվկիանոսիՀյուսիսում, յից է կ Հյուսիսային բնեռային շրջածյուսիսային լայնության 63025՛-ի ունի մոտ 490 կմ երկարություն ն մինչն 320 կմ` գծի միջն: կղզին լայնություն: Գրավում է 103.300 քառ. կմ տարածություն: իսլանդիայի ափերըխիստ կտրտված են ի ունեն ֆիորդանման են կղզու Հլուսիսային ն որոնք տարածված մի շարք ծովածոցեր, Հետո

'

արնեմտյանափերին: Այստեղ նրանք բավականին երկար տարամեջ ն երբեմն իրենց մեժ լայնուծության վրա խրվում են« ցամաքի թյան պատճառովկոչվումէ ծոց: նրանցիցամենամեծերն են Ֆակ-

ցամաքի մեջ, որ կղզուց Համարյա անջատում են իրենց արանքում ընկած եռանկյունաձն մեծ թերակղզին: իսլանդական ֆիորդները Հիմնականում տեկտոնականծագում ունեն. նրանց խորացման ն մեծացման գործում զգալի դեր են կատարել նան Ջորկ ետսառցադաշտայինշրջանի գետային. բորդականիսառցադաշտը աշխատանքը: Տեկտոնական(դիսլոկացիոն բնույթի) խախտումների Հետեվանջով, իհսլանդիանենրրորդականի վերջում ն Ջորրորդականի սկզբում ենթարկվում է կամարաձն բարձրացման: Դրա շնորչիվ,. արկմուտքում, առաջանում են կիսաառանձնապես իսլանդիայի շրջանաձն ճեղքվածքներ, որոնց ուղղությամբ ցամաքը որոշ տեղերում իջնում է ն տեղիք տալիս ֆիորդանման ծովածոցերի առաՀ ջացմանը։ Այդ ձնով են առաջացել Ֆակսաֆլոու ն Բրեյդի-ֆիորդ՝ ծովածոցերը ն նրանց եզրավորող թերակղզիները: Պլիոցենիվերջում զգալի չափերի է Հասնում ճրաբխային գործունեությունը, որ անընդմեջ շարունակվում է մինչ ժամանակակից` դարաշրջանը: Հատկապեսկղզու Հարավ-արկելքում առաչ են գալիս ճեղքային բազմաթիվ գծեր, որոնք տեղիք են տալիս "ակայական քանակությամբ լավայի արտաճուման կ փուվսր էրուպտիվ նյութերի դուրս նետման Այս ձնով իսլանդիայում ստեղծվում է նրա երիտասարդճրաբխային ռելյեֆը։ Դրաննպաստում են ոչ միայն սն բազալտային կամ ավելի բաց գույնի դոլերիտային ն տրախիտային լավաները, այլն ուժեղ պայթյուններին ուղեկցող Հրաբբխային մոխիրն ու բրեկչիաները: իսլանդիանընդճանրապես լեռնային երկիր է: նրանում ցածմտնում

րությունները շատ աննշան տարածություն են բոնում ն ճանդիպում են Հիմնականում կղզու Հարավային ն Հարավ-արնմոյանկղզու ներքին մասը բարձրավանդակիտեսք ունի» ծայրամասերում: նրա միջին բարձրությունը մուտ 600 մետր է, Առանձինվայրերում: ճանդիպում են Հարակատար լեռնային զանգվածներ, որոնք Ճասնում են մինչն 1200--1300 մետր բարձրության, Դեպիծովը նրանք. են դարավանդանման աստիճաններով:կղզու սովորաբարիջնում բարձրավանդակայինմասը գրեթե ամբողջապեսկազմվածէ Հրաբըխային ապարներից, գլխավորապես բազալտներից, որոնք երրոր-

ծագում ունեն, 9որրորդականի դականի ն Չորրորդականի Հրային ու ապարները(լավաներն մոխիրները) շատ տեղերում բոլորովին ժածկում են կղզու ճին Հիմքը: իսլանդիայումճրաբխային երնույթները շարունակվում են նան ներկալումս ն այն էլ բավական ինտենսիվ կերպով. ալս տնսակետից հսլանդիանՀանդիսանում է երկրագնդի ակտիվ ճՃրաբխային գործունեության խոշորագույն օջախննրից մեկը: Ներկալումս իսլանդիայում Ճաշվում են տարբեր ու տիպերի պատկանող 100-ից ավելի Հանգած գործող Հրաբուխ«ասնում, ներ: Վերջիններիսժայթքումները շատ մեծ ուժի են նրանք արտավիժում են Հսկայականքանակությամբ լավա: երբեմն լավաներն արտավիժումեն ուղղակի ճեղքերից, առաջացնելով լավային գմբեթներ ու թմբեր ն ընդարձակ լավային ծածկոցներ: Այդպիսի բնույթ ունի, օրինակ, լակի ճեղքային Հրաբուխը, որը մոտ 21 կմ երկարություն ունի, հիսլանդիայում լավային ծածկոցներով բոնված տարածությունը կազմում է մուտ 6700 քառ. կմ, այսինքն՝՝ կղզու տերիտորիայիՀամարյա 6 0ր-ը։ Այդպիսիծածկոցներից մեկը, որը կոչվում է 0դղաղդախրաուն, գտնվում է կղզու Ճյուսիս-արննա մեծ է վելքում։ բռնում քառ. կմ տարածություն: Բավական ան Վատնա-Յոկուլ ճրաբխից «յուսիտ տարածություն է գրավում մեծ մասը տեղավորվաժ ընկած լավային ծածկոցը: Հրաբուխների է կղզու կենտրոնական մասում: նրանցից ամենանչանավորներն

կետն է

ն

տեղավորված է

(1447 մետր),

նրա

Հարավ-արնելյան մասում,

Ասկիան:

որ տեղավորված է կղզու կենտրոնում, 0դադախըբաունիցքիչ արնելք ն Հայտնի է իր մեծ խառնարանով, ն Հեկլան (կղզու Հարավային մասում, 1558 մետր), որ շրջապատված է մի շարք պարազիտայինկոներով ն գործող «րաբուխներից ւսմենաՀայտնին է։ նրա վերջին ժայթքումը եղել է 1845 թ. Հրաբխային երնույթների ճետ կապված են նան իսլանդիայի բազմաթիվ

աղբյուրներն ու գեյզերները: Վերջիններիցամենաճայտնինէ Գեյզերը(որի անունով կոչվում են այդ տիպի տաք ջրերը), որն են նան ընկած է կղզուճարավ-արիմտյան մասում: Բազմաթիվ նակ Հաճախակի իսլանդիանաչքի է ընկնում պեխի Հրաբուխները: առաք

Ֆրկրաշարժերով: '

՛

իսլանդիանընկած է մերձբնեռայինզոնայում, ուստի ունի ծովային ցուրտ կլիմա: Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը 8--10", կազմում է պլլուս ամենացուրտ ամսվանը՝ մինուս 4-ից 05, տաք մինչն կլիմա ունեն կղզու ճարավային ւ Համեմատաբար Հարավ-արնելյան ափերը, որոնք դտնվում են Գոլֆատրիմիազդեության տակ: Ցուրտեն Հլուսիսային ն Հյուսիս-արնմտյան ափեճոսանքով: փը, որոնք ողողվում են արնելագրենլանդականցուրտ ն քանակը, որպես կանոն, Օդիջերմաստիճանները տեղումների ծն Հարավից-Հյուսիս։ Տեղումներիքանակը Հլուսիսում ապրլակասում կազմում է 400-ից մինչն 600 մմ, իսկ Հարավային ծովափում՝ ծովափում, խոնավ տաք 1000-ից մինչն 2000 Հաբավային

մմ. Քամիների չնորՀլրվ, 4լոնըերկար չի

ու

մնում,

տեղում է Ճակազմում ամառային

բայց

են մարյա ամբողջ տարին, Բացառություն ն հրեք ամիսները: Համեմատաբար ցուրտ չոր Ճյուսիսում Հավերժական ձյան գիծը ընկած է 1100--1300 մետր բարձրության վրա, մինչդեո խոնավ ն «Համեմատաբարտաք Հարավում Հավերժական ձյունը սկսվում է արդեն 600--800 մետր բարձրությունից, իսկ ներքին չոր շրջաններում` ձյուները, մետրից:ծավերժական քառ. կմ տարածուՖիոներն սառույցները բոնում են 13.460 Թյուն։ Այդ մոտ երեք անգամ ավելի շատ է, քան Ալպերում։ Ամենարնդարձակսառցապատ գագաթը, որ գտնվում է Խվաննադալախուկ Հրաբխից Քիչ Հյուսիս, կղզու Հարավ-արնելյան ծայրամաաում, կոչվում է Վատնա-Ցոկուլ (կամ`նլոֆա),Այդ գագաթից իչ«նող սառույցի առանձին լեզվակները ճասնում են մինչն ծով։ Չորփորդականի ն ժամանակակից սառցադաշտերի ֆլլուվիոգլացիալ են Ֆատվածքներըփոված են կղզու ծայրամասերում: Բազմաթիվ ու

ռիանը գետերնու լճերը, որոնք սնվում դաշտային ջրերով:

են

գլխավոբապես սառցա-

բուսական ծածկոցում տիրապետումէ տունդրան իսլանդիայի լնեռոնատունդրան։ Տունդրայիգլխավոր բույսերից են մամուռները ն քարաքոսները: Կղզու Հարավային կեսում պատաճում է Հիմնականում կեչուց կազմված անտառը: Թփուտային(մացառուտային) բույսերից բնորոշ են բնեռային ուռենին ն դաճաճ կեչին: կուլտու-

Վ.

բանջարեղենները». րականբույսերից տարածված են կարտոֆիլն Պատա:չտում են տունդրաՇատ աղքատ է կենդանականաշխարձլո պին տիպի որոշ կենդանիներ՝սպիտակ աղվեսը ն բազմապիսի. ջրային թոչուններ։ կղզու ափերի մուտ ծովը Հարուստ է ձկներով. ու

(փրփրուկ,տառեխ):

ՓԻՖԻՆ

ԾՎՇՈՊՑ.

Միջինեվրոպա անվան տակ վերցվում է այն ամբողջ տարա-ծությունը, որն ընկած է մի կողմից Սկանդինավյան, իսկ մլուսմիչերկրածովյան երեք խոշոր (Պիրենեյան, Ապեննինյանէ: կողմից՝ Բալկանյան)թնրակղզիներիմիջն: Արնմուտքում նա իր մեջ է առնում Ֆրանսիանն Բրիտանական կղզիները, իսկ արնելքում տա-րածվում է մինչն ՍՍՌՄ տերիտորիան: Միջինեվրոպանամբողջովին ընկած է մեկ լայնական գոտում». որտեղ կլիմայական պայմանները որոշ օրինաչափությամբ աստի-ճանաբար խստանում են արնեմուտքից-արնելքուղղությամբ: Ֆիզիկա-աշխարճագրական լանդշաֆտի տեսակետից չնայած միջին Եվ-րոպան այնքան էլ միասնական չէ, բայը ավելի մեծ տարբերուն Հարավի(միչերկէ թյուններ տալիս Հյուսիսի (Սկանդինավյան) ն նրանը «Համեմատությամբ րբածովյան)երկրների նկատմամբ ճանդես է բերում բնական պայմաններիորոշ ընդչանրություն: ՀիմնականումՀաշվի առնելով բնական պայմանների (կլիմա-յի, ռելյլեֆի ն այլն) կարնորագուլն առանձնաճատկությունները, Միչին եվրոպայում կարելի է առանձնացնել Հետնյալ ֆիզիկա-աշխարձճագրականմարզերը. Հյուսիսային ճարթություն, Բրիտանական կղզիներ, Ֆրանսիայիմիչին բարձրության (Հերցինյան) լեոների ն դաշտավայրերի մարզ, կենտրոնական եվրոպայի միջին. լեռների մարզ, Ալպերին մերձալպյան. բարձրության (ճերցինյան)

մարզ: մարզ,կարպատ-Դանուբյան Հյուսիսայիճ

հարթություն

Միչին եվրոպայիՀլուսիսային Հարքթությունը դեպի արնելթսարածվում է մինչն ՍովետականՄիության սաճմանները, իսկ դեպի արնմուտք՝ մինչն Հռենոս գետի ստորին Հոսանքը: ձչարավիցվ: սաճմանափֆակված է կենտրոնականեվրոպայիմիջին բարձրության լեռներով, իսկ Հյուսիսից ողողվում է Հյուսիսային ն Բալթիկծռ-

Կերի ջրերով: Ծովափերըճարթ նն ն Համեմատաբար թույլ կտըրտված, կազմված են մեծ մասամբ դյուներից: ՏեկտոնականտեսակետիցՃյոաիսային Ճճարթությունը ներկաացնում է դեռես Պերմում ձնավորված մի ընդարձակ կքվածջ (ոքօրոճ) Քալթյան վաշանի ն պալեողոլան ծալքավորությունների միջն: Հարթությանկառուցվածքում մասնակցում են Պերմի, կավճի ն Երրորդականի ծովային նստվածքները: երրորդականի վերջում ճարթությունը վերէ ածվում որից Հետո նրա ձնավորուցամաքի, ւմը սերտորեն կապվումէ սառցադաշտի գործուՋորրորդականի նեության Հետ. Հարթության մակերնույլթում որոշակի են երկու

Ռիսյան (Ռիսյան ն Վյուրմյան) սառցապատման Ճճետքերը: ւ.ցապատման ժամանակաշրջանում ամբողջ Հարթությունը,ընդսառ-

Հուպ մինչն կարպատյանլեռները, ծածկված է եղել սառույցով: սառցապատմանժամանակ սառցադաշտը «ծածկել է ճարթության միայն Հյուսիս-արնելլան մասը, սակայն նրա Հետքերը ժամանակակիցռելլեֆում պաճպանված են անճամեմատ ժամանակաշրջանումտեավելի լավ: Ետսառցադաշտային են ունննում ն նոր իջեցումներ տրանսգրեսիաներ,որոնց Ճետեղի վանքով առաջանում նն Հյուսիսային ն Բալթիկ ծովերը. Ներկայումս նրանց ափերը մասնակի չափով (առանձնապեսարնմուտՔում) ենթակա են իչեցումների, իսկ մի քանի այլ շրջաններոսԲ ընդճակառակն, բարձրացման: Ճարթության Ժեջեն մտնում Նիդեռլանդները, Հյուսիսային Դանիական կղզիների ճետ միասին ե .ՑուտլանդիաԹերակղզին՝

(Վյուրմյան) Վերջին

ւ

Գերմանա-լեշական դաշտավայրը:

ՆԻԴԵՌԼԱՆԴՆԵՐ

այս երկիրը Ճիմնականում իր մեջ ընդգրկում է ՀոՑածրադիր լանդիայի տերիտորիան:Նրա Հիմքը ճերցինյան ծագում ունի կ ոչ Հի մերկանում: Երկրի մակերեսը ծածկված է երրորդականի մի տեղ ն Ջորրորդականի, ինչպես նան ետսառցադաշտային ժամանակա շրջանի երիտասարդ նստվածքներով: Սովափերը ավազոտ հն, Հարթ, ուժել կտրտված, շատ մասնրում առաջացել են բավական մեծ ծովախորչեր (ինչպես, օրինակ՝ Զելդերզե, Դոլարդ, լշուձագարաձկ գետաբերաններ (ճատկապես վերսզե) Հռենոսի, ն )/ երկրիարնեմտյանճարլագետաբերաններում Մառի Շելդայի վայբային մասը մեծ մասամբ ծովի մակերեսից ցածր է ն ծովիղ բաժանվածէ դյուների շարաններով: դյուներն ու

նիդեոլանդներու

կմ երկարություն ն մինչն 60 մ բարձրուսովորաբար 4--5 թյուն: երկրի առանձին մասերում, օրինակ, Զելանդիայում, դյուշնորները կտրտված են գետաբերաններով,իսկ Ֆրիսլանդիայում, Հիվ այդ մասի ցամաքի իջեցման ն ծովի քայքայիչ աշխատանքի, առաջացել են Արնմտյան Ֆրիսլանդական(կամ Ֆրիզյան) կղզիմայր ցամաքի առափնյամասում ծովը չաները: Սրանց Հարակից ն է տեղատվության ժամանակ մերկանում է: ծանծաղ Տեղա վությունից մերկացվող վայրերը այստեղ կոչվում են «վատտներ»:Դյուներիշրջանը բուսականությունից Համարյա զուրկ է ն տեսքունի, տեղ-տեղ միայն Ճանդիպում են թի»ոշանապատային ներ: Դյուների գոտու երկարությամբ, նրանցից դեպի Հարավ, ընկած է այսպես կոչված իրենիցներկաջացնում է մեծ մասամբ ծովիմակերնուլթից ցածր մի տերիտոգետային նըստբիա, որը կազմված է երիտասարդ ծովային ե ծովի ներխուժումից պաշտպանված է դյուների ն արչեստական պատնեշներիմիջոցով: Մարշերի շրջանն ամբողջովին ծածկվածէ մարգագետնայինՃարոււտ բուսականությամբ:

տունեն

ՀՄԴ

մարշերի շրջանը: Վերջինս ու

վաֆքներից

Մարշերի մի զգալի մասը տեխնիկականկառուցումների շնորչիվ նվաճված է ծովից: Այս ձնով առաջացել է այսպես կոչված պոլդյերների շրջանը, որը Համարվում է Հոլանդիայի մասը: նրկրի այս ցածրադիր շրջանները անձրնաջրերիավելորդ կուտակումներից պաճպանելու Համար, քամու շարժիչների միջո-

ամենաարգավ

ցով

ջուրը

դուրս

են

մղում դեսլի ծով:

Մարշերից արնելք տարածվում է այսպես կոչված Հեստերի չրջանը, որը իրենից ներկայացնում է մի բլրոտ «Հարթավայր, կազմված ճիմնականում սառցադաշտայինֆլյուվիոգլացիալ նրստվածքներից: Այստեղշատ կան վալուններ ն մանր լճեր: Արնեմուտքում նշանակալից տեղ են դրավում ավազները, որոնք Հաճախ ներէ կայանում են դյուներ ձնով: Այդ մասոմ տեղանքը բոնված

մասամբ ցախաստաններով, տեղ-տեղ էլ՝ սոճու արձեստական անտառներով: Արնելյան մասում գերակշռում են տորֆային ճամեծ

Հիճները, Սառցադաշտի ազդեցությունը բավական լավ զգացվում Մատս գետից Հարավ, որտեղ մեծ տարածություն են գրոս-

4 նան

բարն կ ճաճիճները: երկրի ծայր

վում ըն

Հարավ-արնելյան մասը ներկայացնում է նրրորդականիապարներով ծածկվածմի կավճաին պլատո, կտրտված է Հիմնականում Մաատսի որը վտակների փոր ճովիտներով: Սա ունի թույլ ալիքավոր ռելյեֆ ն կազմում է

ԱրդեններիՀյուսիս-արնելյան շարունակությունը,

նա

ծածկված է

սաղարթախիտ անտառներով ն

ընդարձակ մարգագետիններով: են բակլիմայական տեսակետից Ննիդեռլանդներըմտնոմ բեխառն-տաք գոտու ճյուսիսային ենթազոնայիմեջ: Այստեղամենուրեք իշխում է ծովային մեղմ կլիժան։ Տարեկանմիջին չերմաստիճանը մուտ Հ 100 է, Զմեռը ընդանրապես մեղմ է, ըստ որոսմ հրՃունվարյան միջին ջերմաստիճանըմինուս 16-ից Հ" է, ետեբեմն լինում են նան ավելի ցածր ջերմաստիճաննեք, որի՝՝ վանքով ճյլուսիսում չրանցքներն ֆրիսլանդական փոքր լճերը 180 է, Տեղումների պառչում են, Հուլիսյան ջերմաստիճանը միջին ու

մմ է, Տեղումտարեկան միջին քանակը մոտավորապես 700-500 են ները ճամեմատաբարավելի շատ թափվում (ձմռանը ն մասամբ: աշնանը: նիդեռլանդներումարեմտյան խոնավաբերքաժիների գեբակշոության շնորճիվ շատ Հաճախակիեն մառախուղները ն ամպամած ռրերը: Ֆաունան բնական վիճակում ճամարյա չի պոտԽոշոր կենդանիներ, այդ Թվում գիշատիչներ, պանված. բնաջընջման Հետնանքով չկան: Բազմազանէ թոչունների աշխարը, շատ են Հատկապես ջրային թոչունները: Հանդիպում են, նան որոշ կրրու ծողներ փորող կենդանիներ:

ՑՈՒՏԼԱՆԴԻԱ

Այս թնրակղզին ընկած է Հյուսիսային ն Բալթիկ ծովերի րբանքում, նրա մոտակայքում տեղավորված է Դանիականկղզիների արշիպելագը, որոնց թվում «այտնի են Զելանդիա, Ֆյուն, այլ կղզիներ։ շարք ափերը նմի նրանց ողողվում Ֆալստեր վոլանդ, են Սկագերակ,կատեդգատ, Մեծ Բելտ, ՓոքրԲելտ ն ունդ նեղուցնեբի չրերով: նշված նեղուցների մի մասը (Մեծ Բելտ, ՓոքրԲելտ) ներկայացնում են ծովով ծածկված գետաճովիտներ,իսկ Մլուս մասը (օրինակ, Ջունդը) տեկտոնիկ Հովիտներ:։ Ջունդ նեղուցը գտնվում է խզումային ճեղքերի այն վայրում, որբ Սկանդինավյանթերակղզին բաժանում է եվրոպական ցամաբից: չավանորենտեկտոնիկ Հովիտներ են նան Սկագերակ կԿատեգատ նեղուցները: Յուտլանդիա թերակղզու 4լուսիս-արեմտյան ծովափը ընդճանրապես ճարթ է ն ջիչ կտրտված: Այստեղ քիչ դեպքում միայն ճանդիպում են լայնացած գետաբերաններ,որոնք կոչվում են Հաֆեր, Նրանք ա-

ու

սո-

վորաբար ծովի կողմից սաշմանափակված ավազաթմբերով արեմտյան ծովափի երկարությամբ (ներունգներով)/ Թերակղզու նն

ձգվում է մարշերի գոտին: երկրի ցածրադիր այդ նեղ շերտը ծովի ներխուժումից պաշտպանված է բնական ավազաթմբերով (դյուներով), որոնք, սակայն, առանձինվայրերում տեղիք են տվել ծովի քայքայիչաշխատանքին ն վերածվել շղթայաձն կղզիների: Այ» ձեով է առաջացել Հյուսիս-Ֆրիսլանդական կղզիների խումբը: Թեբակղզու արնելյան մասը նույնպես խիստ մասնատված է. դա «Ճհտանք է մասամբ այն բանի, որ Հին գետաճովիտները կամ ժաեն ծովով: Այս ձնով մառակակից գետերի գետաբերաններըբռնվել թերակղզու 4յուսիսում իմ չՖիորդը: Վերջինս, սկսաֆ Վոոաջացել թ., կապվել է նան Փովի տետ ն դրա 4ետեՀյուսիսային վանքով թերակղզու Հյուսիսային Հատվածը դառել է կղզի: երկրաբանականառումով Յուտլանդիաթերակղզին Դանիաեն կան կղզիների Հետ միասին մտնում Ռուսավան պլատֆորմի մեջ։ ԱյստեղՄինչկեմբլյան Հիմքը արտաինից-ժաձյված-էնաւ ճի ն ծրրորդականիապարներով: ծրրորդականի ապարների մեջ են նան 4Ճանդիպում միոցենիածխատարշերտեր,որոնք պարունակում են որոշ քանսկությամբ գորշ ածուխ: Ռելյեֆի տեսակետից ՅուոլանդիանՀանդիսանում է Գերմանա-վեՀականդաշտավայրի անմիջական շարունակությունը: Այստեղ ամենուրեք տարածված են սառցադաշտային ն ետսառցադաշեն 50, տեղ-տեղ մինչն200 տային նստվածքները, որոնք Ճասնում մետր Ճճաստության: Սառցադաշտայինե հտսառցադաշտային երիտասարդ նրստվածքները երկրի տերիտորիայում առաջչացրելեն մի շարք մորենային թմբեր: Դրանցից ամենամեծը սկսվում է Հյուսիսային ծովի ասխին, Աիմ-ֆիորդիցջիչ Հարավ ն ապա ձգվում է դեպի արնելք, մինչն թերակղզու կեսր: Այնուշչետնայն տարածվում է դեպի Հարավ ն մտնում Գերմանիայիտերիտորիան: Բացի դլխավոր այս են ձգվում թմբիը, երկրում էլի մի քանի մորենային թմբեր, որոնք են ճամապատասխանում վերջին (Վյուրմի) սառցադաշտի նա-

ճանջի փուլերին։ Մորենային այդ թմբերի շրջանումն էլ ընկած թերակղզու ամենաբարձր կետերը,որոնք Հասնում են մինչն

եֆ

բարձրության: Մորենային այդ թմբերի Հետնանբով երկրի ոռելյեՄակերնույթի ԺոՖր։ Հատկապես արնելքում, ունի բլրոտ տեսք: տավորապես այդպիսի ձներով են բնութագրվում նան Դանիական կղզիները: Տուտլանդիաթերակղզին, ինչպես նան նրա մերձակա կղզինեէ գլխավորապես մոխրագույն վալունային կավաճոՓածկված 6, տ 7--17Ց

ղերով, որոնցում տեղ-տեղ պատաճում են լճային ու ծովային նստվածքներ: նշանակալից տարածում ունեն ավազապատ տարածությունները, որոնք առաջացել են ֆլյուվիոգլացիալ նստվածքներից:Նրանք ընդճանուր առմամբ ճարթ մակերես ունեն, բայց ռանձին վայրերում ուժեղ քամիների Հետնանքով մասամբ ալիջավորված են: Յուտլանդիայիգետերը շատ կարճ են ն մեծ մասամբ «ոսում ծն փոքրիկ լճերի միջով, երբեմն էլ՝ ճին գետերի լայն ՀովրտնէՍա ունի 139 կմ կոչվում է Գուդեն-0: րով: Ամենամեժ ա-

գետը

'

երվա-

Թափվում է Բալթիկ ծովը: ինչպես ն կղզիները, կլիմալական տեսակետիքը Թերակղզին, գտնվում է մի կողմից Հյուսիսային ն միջին եվրոպայի, իս տյուս կողմից արնեմտյան արնելյան եվրոպայի փոխազդեցության Հավասարաչափիր վրա կրելով ինչպես արնմուտքի, ոլորտում, այնպես էլ Հյուսիսի ն արնելքի ազդեցությունը: Թերակղզուվլա ամենիցավելիշատ ազդում են արնմտյան քամիները,որոնք երենց Հեւո բերում են թե՛ խոնավություն ն թե՛ ջերմություն (4ըմռանը): Երկրի ամենախոնավսեզոնը աշունն է, ամենաչորը գաբունը: Տեղումներիտարեկան միջին քանակը Մեծ Բելտիչլրշչս'կոյջում կազմում է ընդամենը 480 մմ, կոպենչագենում` 550 մմ, արնեմտյանծովափին՝220 մմ։ Արնելքում տեղումներիպակասումը բացատրվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ազդեցության աստիճանական թուլացմամբ: Թերակղզու կլիման ընդճանրապես մեղմ է. ամառը՝ զով, իսկ ձմեռը՝ ոչ շատ ցուրտ: Աշունը Համեմատաբար է, գարունը ընդչակառակը, ցուրտ: տաք կոպենճագենում(ծովի մակերնուլթից 5 մետր բարձրության վրա) ունվարյան միչին 0,146 է, իսկ Հուլիսյան միչինը՝16,64. ջերմությունը Ցուտլանդիանն կից կղզիները ընկած են անտառներիղզոնայում, բայց անտառներ երկրում շատ քիչ կան: նախկինում եղոծ Հարուստ բուսականությունը Ճամարյա ամլ'ուլչովին անտառային մեծ է, ոչնչացված ներկայումս տերիտորիայի մասըբռնված է ն վարելաշճողերով: Թերանղզո։ Հար։'վ-արեմարգագետիններով րություն.

՞

ու

որտեղ գերիշխում են ավազապատ տարածությունները, ծածկված է ցախաստաններովն մասամբ սոճու արձեստական ան-

մուտքը,

տառներով։ Տեղ-տեղ պատաճում են նան Հաճարից կաղմզած անտառի փոքրիկ Հատվածներ ն ճաչշիճներ։, Ֆաունան նույնն |, ինչ

Նիդեռլանդներում,բայց այն իր նախնական ձնով այստեղ նույնպես շատ վատ է պաճպանված: Բնակչությունը կազմված է Հա08

մարյա բացառապես դանիացիներից: երկրի ամենից խիտ բնա կեցված մասերն են Դանիականկղզիները ն թերակղզու արնելյան

մասը:

չ

ԳԵՐՄԱՆԱ-ԼԵՀԱԿԱՆ ՀԱՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Այս շրջանի բնական պալմաններն աչքի են ընկնում բավակառ մեծ միօրինակությամբ: Հարթությանարնմտյան մասը Կհո-

կայացնում է մինչն 100 մետր բարձրության դրեթե միօրինակ դաշտավայր: Տեղ-տեղ ալդ դաշտավայրը նիդեոլանդիայինմոն գտնվում է ծովի մակերնույթից ցածժ։ Հարթությունն ընդարէլբա գետիներքին Հոսանքից արնելք ն ձակվումէ ռնհլյեֆի բնույթը նկատելիորեն փոխվում է։ Հարթուորը թյան Հյուսիս-արնելքը, ծածկվելչէ վերջին սառցապատումով, աչքի է ընկնում բլրային ռեայժմ, ի ւտարբերություն արնմուտքի: լեֆով ն նկատելի բարձրությունեերով: Այստեղ կան մեծ քանան նրանցով արգելակությամբ մորենայինբլուրներ, թմբաջշարեր փակված բազմաթիվ (ճերի շատության պատճառով այդ ամբողջ տերիտորիանՀայտնի է դարձել որպես լճերի շրջան, Այդ տեսակետից ԳԴՌ-ի տերիտորիայում նշանավոր է Մեկլենբուրգյան լճերի պլատոն, իսկ 1 0.Հաստանում՝ Պոմորյեն, դաշտավայրի մորենային լանդշաֆտի Գնրմանա-Լեշական է Բալթիական որը բնորոշ ձներից Հլուսիսում Հայտնի բլրաշարը, դեպի արնեմուտքթեպետն ճետզչճետեցածրանում է, բայց ամենուն անտառապատ,լճերով Հարուստ բեք պաճպանում է իր բլրոտ մտնում են տեղանքի բնույթը. Բալթքիական բլրաշարի կազմում բարձրությունը, որի ամենաբարձր մասը Տուրմբերգ Պոմերանի զանգվածն է (մինչն 331 մետր) ն Մեկլենբուրգյան բարձրությունը: Ավելի Հարավ լայնակի ուղղությամբ ձգվում է բուրգյան բարձրությունը: էլբայից արնմուտք բարձրություններիանընդճատշղթան վերածվում է առանձին բլուրների, որոնք միմյանցից բաժանված են (դրանցիցեն էյուբեկի ն Քիլի ջրանցքի իջվածքները իջվածքներգվ Քալթիականբլբաշարից Հյուսիս ընկած է ծովափնյա շերտը, որր արնմուտքում, ճոլանդական ծովափի նման, բոնված է դյուներով։ գնատերով մարշերով։ Բալթիկծովի ափը մի ջիչ ավելի կտբրտ ու ված է ն արնեմուտքում առաջացնում է Լլուբե Պոմերանյան ռու, է Ռյուգեն ծովախորշերը, որոնց միջն, ծովափից Քիչ ընկած կղդին, իսկ արնելքում՝ Գդանսկիծովախորշը: Ընդանուր առմամբ

Հանր

Սիլեզա-իրանդե

):

ու

9Փ

լեչական ծովափերըշատ նման էն Հոլանդական գերմանական ե դանիական ծովափերին: Հարթավայրի կլիման աստիճանաբարփոխվումէ Հյուսիսային գերակըշարնեմուտքից-արնելքուղղությամբ: Արեմտյանմասում ռում է մեղմ, խոնավ կլիման, իսկ արնելքում, որտեղ արնելյան եվրոպայիցամաքային ազդեցությունը բավական ուժեղ է. կլիման Համեմատաբար ավելի խիստ է, ձմեռը՝ ցուրտ, իսկ ամառը՝ շատ ավելի տաք: Արնմուտքումքիչ դեպքում միայն, արնելքից կամ Արկտիկավից ցուրտ օդային զանգվածներիներթափանցմանժամանակ, լիամառն անչամեմատ հում են ուժեղ սառնամանիքներ:Այդ մասում -16-ից մինուս 1 է, իսկ զով է: չունվարյանմիչին ջերմությունը 120--186, Տեղումների տա ամառվա ամենատաքամսվա միջինը՝ է 700--800 րեկան քանակը Հասնում միլիիտրի։ Տիրապետում են անձրնային Դեպի արնելք տեղումների քանակը տեղումները: է: նկատելիորեն պակասում Միաժամանակտեղումների առավելագույն քանակր աստիճանաբարտեղափոխվումէ գարնան ն ամռան ժամանակաշրջանը: Արնելքում շատ որոշակի են ձմեռայիչ ինչպես նան գետերի սառցապատումը: Վարսառնամանիքները, շավայում Հունվարիմիջին ջերմությունը մինուս 46 է, իսկ Հուլիսքանակը՝ 500 միլիմետր: յանմիչինը՝ 200, տարեկան տեղումների Ճարթության կարնորագույն գետերն են էմսը, Հյուսիսային ու

էլբան, Վեզերը,.

0դրան (0դերը), Վիսլան։ Ընդչանուր առմամբ մասի գետերը,ի տարբերություն արնեմտյան արնելյանի,աչքի ն ընկնում միօրինակ ոնհժիմովն կարճատն նրանջ սառցապատումով: սա

սիում, Սեման լրացուցիչ աղգերազանցապեսանձրնային ծառայում լճերն ու ճաշիճները: խոշորագույնգետերից բյուր էլքան Հարթավայրիսաճմաններում ամենից բարձր մակարդակի է Հասնումգարնանը, ձլան ճալոցբի: Մակարդակի երկրորգ. շնորճիվ Հետնանքո|։ քարձրացումը տեղի է ունենում աշնան անձրնների ունեն

,

են

է կարճ ժամանակով (երկուսից չորս շաբաթ)կ Սառցապատվում այն էլ ոչ ամեն տարի: Գրեթեայս նույն ռեժիմն ունի նան 0դրան: Մի փոքր նրանցից տարբերվում է Վիսլան։ Սա Համարյա իր ամբողջ երկարությամբանցնում է Հարթքավայրով,ըստ ռեժիմի մոտենում է ՍՍՌՄ-ի եվրոպականմասի գետերի ցամաքային տիպին։ Մակարդակըտարվաեղանակներինճամապատասխանուժեղ կերպով տատանվումէ: Վարարում է գարնանը, մասաժբ նան ամոտնը՝ ուժեղ տեղատարափ անձրնների «ետնանթով, սակայն ամռան

Վերջում սովորաբար ծանծաղում է: Վիսլանսառցապատվում է միամիս: ջին Հաշվով 2--21/2 միմյանց Հետ ՀյոաիսայինՀարթավայրի գրեթե բոլոր գետերը են չրանցքնե կապված ւժՎիսլան միացած է 0դրայի վտակ Վարտային, 0դրան(Շպրենվտակով)՝էլբային, էլբան՝ չրանցքային մի է Վեզերին ն էմսին, նշանավոր ամբողջսիստեմով՝

է ջրանցքը, որն անցնում

նան

Քիլը

Յուտլանդիաթերակղզու Հարավային ն ժովը միացնում է Բալթիկ ծովի «ետ։ մասով Հյուսիսային նկարագրվողամբողջ տերիտորիանբոնված է Հիմնականում

Հոզոնայի թույլ պոդզոլային կամճիմապոդզոլային անտառային

"ղերով:Հողերի այս

տիպը ընդգրկում է Գերմանա-կեչականդաշծովավնյա շրջանների մեծ մասը. արնելքում այն փոտավայրի է տորֆա-ճաչճալին Հողերով: Հյուսիս-արնմուտքում խարինվում ունեն նան մարշային Հողերը: մասնակիտարածում Բուսականությունը պատկանում է Հոլարկտիկ մարզի եվրոպական ենթամարզին։ Այդ ենթամարզի պրովինցիաներիցԳերմանա-|եչական դաշտավայրում ներկայացված են Ատլանտյանպրոարնեդաշտավայրի վինցիան, որը բոնում է Գերմանա-Լեչական մրտյան կեսը մինչն էլբա գետը, ն Բալթիականպրովինցիան,որն ընդգրկում է դաշտավայրի մնացած մասը: Ընդչանուրառմամբ ամբողջ տերիտորիան առավելապես բնորոշ է խառր ն սաղարթավոր անտառների տարածմամբ. Սակայն բնական անտառր, Հատկապես արկմուտքում, մեծ մասամբ կտրտված է ն վերածված վարբելաչողերի,թեպետ որոշ տեղերում տնկված են նան արծեստական անտառներ: Արնմուտքումտիրապետում են մարգագետիններնու մշակելի Ճողերը: Առանձին դեպքերում Հանդիպում են անտառազուրկ մասում, ստարածություններ՝մեկուսացված ծառերով: ՍՄովափնյա սոճու ունեն դյուների շրջպնում, որոշ տարածում պուրակները ն ավելի շատ՝ ցախաստանները:Դեպի արնելք անտառային բուսա-

փազոքկոմ առախքանարար ալդջնում 8.Աճառտա կան որոնք մինչ այժմ շատ քիչ չափով ենթարկվել փոխոխման։Մեծ տարածում ունեն Հատկապես

անտառային են որ

Հոծ

զանգվածներ,

խա-

անտառները: նրանցում եղննու

ն

սոճու

Հետ

միասին Հանդես

գալիս լայնատերն բազմապիսի ծառատեսակներ,ինչպես, օրինակ, լորենին, կաղնին, Հաճարին, թղկին ն այլն: Հաճարին արեծն

վելքում թիչ է երկում, շնորչիվ ժան.

ցամաքային կլիմայի ուժեղաց-

անտառային բուսականությունը Համարլա իր նախնական վիճակում պաճպանված է ճատկապես Բելովեժյանթավուտում ե հր մեջ ընդգրկում է ԼԵՀաստանի Վերջինս (արգելափակոցում ): Խառն

Միության սաչմանամերձ տերիտորիան, Այստեղ որոՍովետական ակի պատկերացում կարելի է կազմել ոչ միայն տվյալ մարվի ինական բուսածածկի, այլն կենդանական աշխարճի մասին,

Հարթավայրի կենդանական աշխարչը մարդու ծյուսիսային միջամտության Հետնանքով ենքարկվել է խիստ փոփոխման: Վայրի շատ կենդանիներ ոչնչացված են. նրանց որոշ մասը անկ վարելաչճողերի ընդարՀետացել է շնորճիվ անտառաճատման այդ ամենի Հետնանքով նպաստավոր ձակման:Միաժամանակ պայմաններ են ստեղծվել մի շարք ավելի մանը, վնասատու փաստանայինտիպի կենդանիների՝«իմնականում կրծողների տարածման Համար:Այստեղ Ճճանդիպումեն ազնիվ եղջերուն, լհսը։ այծյամը, վայրի խոզը (վարազը), երբեմն զուբրը, կզաքիսը, բարսուկը ն այլն: շատ են թոչունները, Հատկապես խլաճավը,անտառանքլորը (տետերնը) ն այլն: տա-

Լ

|

՛

-

Քրիտաճակաճ կղզիճեր

Փյուսիս-արնեվրոպայի Մայրցամաքից նրանք բաժանված են (ամանշ Պա-դե-կալն Բրիտանական կղզիները ունեն ցանեղուցներով: Բրիտանական կղզիները ընկած

են

մփրտյանմասում: ն

մաքային ծագում,

որում նրանց անջատումը մայր ցամաքից ժաոչ շատ վաղ անցյալում: նտսառցադաշտային մանակաշրջանիսկզբում նրանք դեռնս միացած էին եվրոսլային: Այդ ժամանակ Հյուսիսային ծովը, ինչպես նան ցամաքը բսժանող ըստ

տեղի է ունեցել

ն կամանշ նեղուցներըներկայացնում էին ցամաքային Պա-դե-կալե

տարածություններ։ Որ իրոք Բրիտանական կղզիներն առաջացել մս.յր ցամաքի անջատումից, դրա ապացույցներ են Հաանդիսանում Մեծ Բրիտանիայի Ճճատվածի Ճարավային ոռելյլեֆի ն երկրյաբանական կառուցվածքիխիստ մեծ նմանությունը Ֆրանսիայի արնեմտյան շրջանների «ետ: իրականում այդ տեսակետից ՄԵծ ՔրիտանիսյումկԿորնուելըամբողջովին Հիշեցնում է ֆրանսիական Բրետանին, Լոնդոնիավազանը՝ Փարիզի ավազանին,Հարավ արեմրտյան Անգլիայի ուվալները՝ արնհմտյան Ֆրանսիսյում Արտուժ թմբին Լ այլն: են

'

Բրիտանական կղզիները կազմված են երկու մեծ ն մի Քանի ավելի փոքր կղզիների խմբերից, նրանց ընդչանուր տարածությունը Հավասար է մուտ 314000 քառ. կիլոմետրի: Այդ թվում Մեծ 230000 է գրավում քառ. կմ տարածություն, իսկ իռԲրիտանիան լանդիան՝ կմ, Այդ երկու կղզիները միմյանցից բաժանվածեն՝հոլանդականծովով, որե սաշմաններում գտնվում էՍ կ Հյուսիսային չրանցքնեղուցները Մեծ ԲրիտաՍուրբԳնորգի նիան, մասամբ նան իռլանդիանաչքի են ընկնում ափերի խիստ փոքր կղզիներով: Ննրանկորտվածությամբ ն բազմաթիվ մեծ ցից Մեժ Բրիտանիայի 4Ճյուսիս-արեմուտքումՀայտնի են Հերբիդչ յան կղզիները, որոնք բաժանված են Արտաքինն Ներքին խմբերի, Հիբրիդյանկղզիների խմբում առավել խոշոր կղզիներից են էյուին սը, Հյուսիսային Հարավային Ռւվիստը, Սկայը,Մալլը ն այլն: նրանք բոլորը միասին գրավում են մոտ 3000 քառ. կմ տարա-

84000 քառ

ու

ծություն: Մեծ

մում

`

ՔրիտանիայիՀյուսիսային շարունակությունն

0րկնեյան մուտ2400 քառ. ն

ապա

կազգրավու կղզիները, որոնք Շետլանդական են

կմ տարածություն, հոլանդականծովի կղզիներից Հայտնի են Մեն ն էնգլսի(էնգլեզի), իսկ Անգլիայի ճարավ ծովափի մոտ՝ Ռւայտկղզին: ւսոեկտոնականկառուցվածքում կարեԲրիտանական կղզիների վոր դեր են կատարում կալեդոնան ն Հերցինյան ժալքավորուու կղզիներում՝ Մինչթյունները, Շետլանդական իակ Հիբրիդյան են

բյուրեղային ն մետամորֆիկ կեմբրյան գնեյաների,ինչպ են Հյուսիսայլ ապարների մերկացուժննիը, որոնք եերկալացնում ան

ատլանտյան ցամաքի աննշան մնացորդներ:

կալեդոնյանկառուցվածքն ընդգրկում է ամբողջ Շոտլանդիան, մեծ մասը, իսկ ՀեիԱնգլիանն հոլանդիայի Ճյուսիս-արնեմտյան ցինյան ծալքավորությունները՝ առավելապես Անչլիայի տերիտորիան ն իռլանդիայի Հերցինյեե Ճարավ-արեմուտքը: Անգլիայում ժալքավորություններից առավելապես կարնոր են Պեննինյան լեռԿոպ

աաա

ները, որոնք կագմված են կարբոնի ժամանակաշրջանի կրաքաբերից ու ավազաքարերից:

Պեննինյանլեռներից Հարավ արնելք ե Ուելսից ելսից արնելք բուն Անգլիայի տերիտորիան, մասամբ ու

տրոնական

իոլանդիան, ներկայացնում թույլ են

թություններ։ նրանք Հիմնականում կազմված

են

ու

Կկորնու-

նան

բլրապատ

կեն-

Հար-

Յուրայի, կավճի

մասամբ նրրորդականի կրաքարերից, ավազաբարերից, կավճից կավերիջ, Բրիտանականկղզիների ժամանակակից լեռներն ունեն միջին բաժանված են բարձրություն: նրանք սովորաբար միսյանցից խզումնային Հովիտներով ն գոդավորություններով։ Ամենից ավելի բարձր լնոնային շրջան.է ՀյուսիսչՇոտլանդական լեռնաստանը: Այդտեղ են գտնվում Գրամպյուն լեռները, որոնց վրա Բեն-նիվիս գաղաթր Հասնում է առավելագույն բարձրության (1343 մետր): լնեոնաստանը: Մի փոքր Հարավ գտնվում է Հարավ-Շոտլանդական Այդ երկու լեռնային շրջանները միմլանցից բաժանված են Շոտվանդականդաշտավայրով: Բուն Անգլիայի Հյուսիսում աչքի ընկնող բարձրություններիջ Քն՝ Կամբերլենդիզանգվածը (1070 մետր) ն Պեննինյանլեռները՝ մինչն 890 մետր բարձրությամբ: Լեռնային մակերնույլքով Հայտնի ն "ւ

ճն

նան

Դրանցից Ուելսի ն մասամբ կորնուհլսի թերակղզիները: Հասնում

է մինչն մետր բարձրուառաջինում Սնոուդոնլեռր թյան. Մոտավորապես այս նուլն բարձրությամբ Հարավ-արնՀայտնի են Կերրի ժըտյան իողլանդիայում լեռները: աչքի են ընկնում Անգլիայի Հարթություններով Ցածրադիր Ճճարավ-արնելքըն հոլանդիայի կենտրոնական շրջանը: Այդտեղ մետր բարձրունրանք սովորաբար Հերթափոխվում են 200--300 բլուրներով: թյան Հասնող կունստայլին թմբերով Բրիտանականկղզիների ճնագույն զանգվածները 4Հիմնականում ունեն Հղկված, սարաչարթաձն մակերնույթ: նրանց վրա տեղ-տեղ բարձրանում են ժայռոտ կատարներ, որոնք Հանդիսաու

նում

են

ավելիկարծր ապարների մնացորդներ:

Բրիտանականկղզիների ոնլլեֆի ժամանակակից մի շարթ Ճեքր՝ («խոյի ճակատներ», ֆիորդային ափեր, տրոզոաւյինճովիտներ, մորենային թմբեր ն այլն), առաջացել են Չորրորդական սառցադաշտի աշխատանքի Հետնանքով: Սառցադաշտային ռելյեֆի բնորոշ այդ ձները առանձնապես մեծ տարածում ունեն Շոտլանդիալում ն Հյուսիսային իոլանդիայում: Քրիտանական կղզիների ափերը արտակարգ խիստ կտրտված են բազմաթիվ մեժ փոքր ծովածոցերով ն խորշերով: Այդ պայմանավորվածէ նախ ոնլլեֆի՝ տեկտոնական բնույթի ուժեղ մասու

ժամանակաշրչանում մահտսառցաղդաշտային կերնույթի իջեցումով: Ցամաքի ընկղման Հետնանքով խզումային իջվածքները, ինչպես նան ցածրադիր Հովիտները ծածկվել են ծոնատումով

ն

ապա

՝

կերպ առաջացրել Քրիտանականկղզիներին այնքան ասիերի ձնր։ ի նգրեսսիոն բնորոշ ն հտսառցադաշտային ժամանակաշրջանում Պլելյստոցենում «ռեղի է ունեցել ցամաքի բարձրացում: Դրա Հետնանքով Բրիտանական կղզիների Հյուսիսային ափերի երկարությամբ առաջացել են լավ արտաճայտված Չորրորդական ծադումի ծովային երեք դարավանդներ։ նրանցից վերին երկուսը վերաբերում են պլեյստոցենին,իսկ ներքին դարավանդը՝ հետսառցադաշտայինժամանա կաշրջանին: կղզիները, շնորչիվ իրենց աշխարչագրական Քրիտանական բարենպաստ դիրքին, ունեն ցայտուն կերպով արտաճույտվածօվտիպի խոնավ ու մեղմ կլիժա'նրանք ենթակա են օվկիանոսային փչող արնմտյան քամիների ազդեցությանը, որոնք ձըրմկիանոսից ռանը բերում են ոչ միայն խոնավություն, այլ ջերմություն, իսկ ամոթնը՝զովություն:կլիմայականայս Հատկանիշներովառավելապես աչքի են ընկնում Շոտլանդիանն Հյուսիսային իռլանդիան, փնչպես նան առչասարակ երկու կղզիների արնմտյան շրջանները: Բրիտանական կղզիների վրա ճաճախ ներգործում են ցիկլոնները, որոնք մեծ մասամբ սկզբնավորվումեն իսլանդական ցածր ճնշմանշրջանից:Ցիկլոններնառավել տիրապետող են Շոտլանդիայում ն իռլանդիայում,որի Հետնանքով այստեղ շատ փոքր է ս«սրնափայլիժամերի քանակը, մեծ է ամպամածությունը ն ուժեզ՝ Փամիների Այսպես, օրինակ, արնմտյան

վով

ն այդ

Հաճախականությունը:

շեղումներ,

նակ, անգամ եթե չկան թանձր մառախուղը նստում ն է ցամաքի ծովի վրա: Ծովային խիտ մառախուղները նկատելիոբեն դժվարացնում են նավագնացությունը: Առանձնապես խիտ մաեն ռախուղներով ծածկվում արդյունաբերական քաղաքները, որտեղ մառախուղը միանում է գործարանային ծխնելույզներից վեր ,արձրացող ծխի Հետ ն դժվարացնում տեսանելիությունը: Բրիտանական կղզիների արեմտյան, առավելապես լեռնային շրջանները, որոնք մշտապես իրենց վրա են կրում ծովային օդի տեեն առավելագույն զանգվածների ազդեցությունը, ստանում առանձպաշտպանված արնելյան շրջանները, ղումներ:Աոռներով են նվազագույն տենապես Անգլիայի Հարավ-արնելքը, ստանում ղումներ՝ տարնկան ոչ ավել քան 620 միլիմետրը: Սակայն դրա

Հարավիջ

փոխարեն այստեղ, շնորՀիվ ցամաքային օդի ներթափանցմանը, մեծ թիվ են կազմում արնափայլի ժամերը, յ

տեղումների քանակով կ Ճաճախականությամբ Մթնոլորտային Քրիտանականկղզիները Համարվում են եվրոպայի առավել խո-

նավ երկիրը։ Տեղումները բաշխված են տարվա ամիսների վրա Հճավասարաչակփ, քիչ չափով միայն տարբերվելով աշնան առավեկ գարնան քանակի միջն. Ամենից շատ տելագույն՝ են թափվում Շոտլանդիայիարնմտյան կեսում, Այդտեղ ղումներ ամենուրեք տեղումների տարեկան միջին քանակը Հասնում է ոչ պակաս 1000 միլիմետրի, իսկ մի շարք շրջաններում 2000 միլիմետրից ավելի է։ 1000-ից մինչն 2000 միլիմետրըսեղումներ են ստանում Անգլիայիարնեմտյանլեռնային շրջանները ն հոլանդիայի ամբողջ արնեմտյան գոտին, Ամենից քիչ տեղումներ (մինչն

բԱոԱՑաՆ,

միլիմետրը)թափվում են Հարավ-արնելյան Անգլիսյում ե տեղտեղ Շոտլանդիայիու հոլանդիայի արնելյան ծովափերում։ Շնորճիվ օվկիանոսի մեղմացուցիչ ազդեցության, բարեխաոնության տարբերություններն ըստ տարվա եղանսկների այնքան էլ մեծ չեն։ Ջմեռը Համեմատաբար տաք է, իսկ ամառը՝ զով: Հունվար ամսվա միջին չերմություը 30-ից տատանվում է պլյուս պլյուս 16,5-ի միջն: 64-ի, իսկ ճուլիսյան միջինը՝ 136-ից պատճառով Բրիտանականկղզիները փոքր զուրկ են խոշոր գետերից: ամենից ավելի խոշորներն են

տարածության Գեղերից կ

Թեմզան Սեվերնը՝ Անգլիայում Մյուս գետերը կարճ են, բայց ջրառատ: ու

Շաննոնը՝հոլանդիայում: րբաժանները մեֆ Գետերի

մասամբ աննշան բարձրություններ են, այդ պատճառով էլ մեծ ղժվարություն չեն ներկայացնում գետերը Հետ կապելու Համար: Հենց այդ պատճառով գետերի Բրիտանիայի մեծագույն մասը միմյանց Հետ կապված են ջրանցքներով:

չրանքաջներով միմյանց

Քրիտանականկղզիներում լայն տարածում ստացած ճաճճային ճողերը, Հաճախակիփչող ուժեղ քամիները ն ցածր բարեխաոՖության պայմաններում արտակարգ խոնավությունը բացասական ազդեցություն են ունեցել անտառային բուսականության վրա: ԱնՄեծ Բրիտանիայումբոնում է երկրի սսմբողջ տարածության տառը 6,5 (0-ր, իսկ հոլանդիայում՝ ընդամենը 2 6կ-ր։ Անտառի սակավության պատճաորմասամբ եղել է մարդու միջամտությունը. Ճրսկայական տարածությունների վրա Ճատելով անտառոր, մարդիկ այն վեր են ածել վարելաճողերի ն արոտավայրերի: Բրիտանական ծառատեսակներիցբնորոշ են ամառային ն ձմեռային կղզիներում ՕՄեղմ կլիմայական պայմանկաղնին, «Հաճարինն բոխին են նահ աճում ների շնորճիվ կղզիների Հարավային մասում

մշտադալար բուսականության մի շարք տեսակներ, որոնք ունեն: միջերկրածովային ծադում: միջին եվրոպայի մյուս մարզերի, որտեղ --Հփտարբերություն անտառները տարածված են երկրի միայն խոնավ շրջաններում այստեղ նրանք ընդգրկում են նան երկրի շճշամեմատաբար չոլ վայրերը: Բրիտանականկղզիներում մեծ տեղ է գրավում մարգազետնային բուսականությունը: Բրիտանականկղզիները Հլուսիսում ծածկված են Հիմնականում պոդզոլային, իսկ Հարավում՝ մուգ շագանակագույն տիպի Հողերով։ Լայն տարածում ունեն կիսաճաճճային ն ճաշճային տորֆաչողերը:

ՄԵՄ ԲՐԻՏԱՆԻԱ

կղզին է: նա բռնում ԲրիտանիանԵվրոպայի ամենամեծ է (230000) քառ.կմ տարածություն, յուսիսից «արավ ձգվելով կմ, իսկ արնելք՝ 510 կմ։ Ողողվում է Ս. Գնորարնեմուտքից գի ջրանցքի, հոլանդական րանցքի,Հյուսիծովի, Հյուսիսային Մեծ

սային ծովի

ն

չրերով: լա-Մանշի Պա-դե-կալեի ու

երկրաբանական կառուցվածքի տեսակետից Մեծ

Բրիտանիան

շրջանին: կալեղո» պատկանում է կալեդոնիդների ն «երցինիդների նական լեռնակազմության շնորճիվ Մեծ Բրիտանիան կապված էր Հյուսիսային Ամերիկայի «ետ մինչն Երրորդականիվերջը: Եեվրոընթացքում: պայի ցամաքից նա բաժանվել է Չորրորդականի Ռելլեֆի ճամար բնորոշ են ինչպես նրա խիստ կտրտվածությունը, այնպես էլ կղզու աննշան միջին բարձրությունը. նրա ամե1350 են մետրից չեն անցնում: Գնրակշոում կետերը Խաբարձը, ն Հղկված, չարք մակերեսները լայն Հարքավայրերը, որոնցում՝ առանձին բարձրությունները մեղմ գծագրություն ունեն։ Ռելլեֆի ավելի խիստ կտրտված, երիտասարդ ձներ պատաճում են միալն արագաճոս գետերի մոտակայքում, գլխավորապես կղզու Ճյուսիսում:

Մեծ

Բրիտանիայիժամանակակից մակերնույթի

«4իմնական

մասամբ իրենց ձնավորումն ստացել տիպերը Չորրորդականի սառցադաշտի ազդեցության տակ: եվ Թեպետ այստեղ Սկանդինավյան սառցադաշտը լիովին իր տիրապետությունը չի Հաստատել, բայց իր գոյությանժամանակ մեծ զարգացում է ստացել: Բացի այդ, այստեղի լեռները թեպետ ժամանակի գորժոմեծ

են

նի, ինչպես նան խոնավ կլիմայական պայմանների ազդեցության տակ մեծ բարձրություն չեն ունեցել, բայց ծածկված են եղել Հզոր Փառցադաշտերով. գ սառցադաշտերը4Հղկել, ճարթեցրել են լեռնեըր, իսկ առանձին դեպքերում քայքայելով խորացրել են Հովիտաները: Այդ ամենի Հետնանքով առանձին վայրերում, Հատկապես ժամանակակից ոռելյեֆն աչքի է ընկնում վայՇոտլանդիայում, բի բնույթով: ՋՉորրորդականի սառցադաշտերը, որ դեպի «արավ «ասնում գետը, առաջացրել են տրոգաձն երկար Հովիտէին Ֆեր (որոնք ճետո մասամբ վեր են ածվել լճերի), «խոյի Ներ»,մորենային թմբեր ն ֆլյուվիոդգլացիալ նստվածքների մինչն 30 մետր Հաստության Հասնող շերտեր. Սառցադաշտի գործունեության Հետնանք է նան Շոտլանդիայի,Ուելսի ն Հյուսիս-արնմրտյան ԱնգլիայիՀամեմատաբար ուժեղ կտրտված ժայռոտ սելյեֆը, այնտեղ տարածված բազմաթիվ լճերով: երկրաբանական լուրաճատուկ կառուցվածքի ն սառցադաշտերի գործունեության Հետնանք են նան կղզու խիստ կտրտված ափերը: Փափուկ (փուերր) ապարների լվացման շրջանները Համապատասխանում հն խորշերին (Կլալդի, Ֆորտ, Սոլուեյի,Ա. «լխավորապեսծոցերին մի Լոն ծոցերը ն այլն): Մոզածոցերից թանիսը տեկտոնական ծագում ունեն, նրանք առաջացել են երկրի կեղնի էպեյրոգենետիկշարժումների Հետնանքով: կղզու 4յուսիեն ֆիորդային տիպի աումգերակշռում ափերը,որոնք մեծ մասամբ ունեն սառցադաշտային ծագում, իսկ Հարավում,որտեղ սառցադաշտերի գործունեությունը բացակալել է կամ թույլ է եղել, գերակշռում են ռիասային տիպի ափերը: Սովափիուժեղ կտրտվածուՔյան ճետնանքով կղզուոչ մի կետը ծովից120 կմ-ից ավելիՀետու չէ, Սովի աշխատանքի շնորճիվ կղզու ափերը նոր մշակման են ենթարկվել, առաջացել են բազմաթիվ նոր կղզիներ, ծովածոցեր ն խորշեր: կղզու արնեմուտքում կարնորագույն ծովածոցերից են՝ Հրբիստոլի, կա դանի,Սալուեյի,կլայ ծոցերը, իսկ արեվելքում՝ Թեմզայի, Հուլի ն շարք այլ ծովածոցեր։ Մեժ Բրիտա: նիայի ծովածոցերն իրենցից ներկայացնում են չափազանց Հարմար նավաճանդգստային վայրեր, նրանց ափերին ստեղծված յուբաքանչյուր խոշոր քաղաք միաժամանակ խոշոր նավաճանգիստ է'

քինչ, Թեմզա

ճակատ-

ու

ախաոոլի,

Վերովի,

Բրիտանիան Հարավ-արնմտյանտաք Փի ազդեցության չնորճիվ ունի ծովալին մեղմ Մեծ

կան այդպիսի բնույթով

շատ

ավելտիսիկ

է

ու

խոնավ քամինեկլիմա։ կլիմայա-

Շուոլան: արնեմտլան

դիան։ Ամառն այստեղ բավարար չերմության ւպակասությանպատճառովերբեմն ճՃացաճատիկները չեն Հասունանում, իսկ ձրմոանը, ձյան սառնամանիքներիբացակայության պատճառով» մարգագետիններըմնում են կանաչ: երկրի այս մասում տիրապետում են անընդչատ մառախուղներն ու մանրամաղ անձրնները: նան երբեմն ձյուն է դալիս, որը շատ կարճ ժամանակ նստելուտ Հետո Ճալչում է: Մի փոքր ավելի ցամաջային է կլիման ԱնգլիայիՀարավ-արեվելյան մասում: Այստեղեղել են դեպքեր, երբ ամուսն ջչնրմաստիճանը ստվերի տակ բարձրացել է մինչե 306, իսկ ձմռան ուժեղ է Հետնանքով ցրտերի սառցապատվել Թեմզան։Սակայն ընդճանութ կլիմայական պայմանները բնորոշառմամբ Մեծ Բրիտանիայի. վում են ոչ ցուրտ ձմեռով ն զով ամառով: Այսպես, օրինակ, Գրինվիչի ամենացուրտ ամսվա միչին չերմաստիճանը ոլլլուս 3,660 է, ֆակ ամենատաք ամսվա միջինը՝127,009իվերպուլումամենաամսվա միջին չերմաստիճանը 4,106 է, իսկ ամենատաֆ ցուրտ ամսվա միչինը՝ 15,4". Հեբրիդլան կղզիներում ամենպցուրտ ամսվա միջինը 54 է, իսկ ամենատաք ամսվա միջինը՝ 12,86 ն այլեւ Մեծ Բրիտանիան ծածկված է Խիտ ցանցով: կան բազմաթիվ դետեր ն լճեր, որոնք իբրն Հաղորդակցության բնական ճանապարճներ երկրի Համար ունեն բացառիկ կարնոր նշանակություն: Գետերի գլխավոր չրբաժանը անցնում է կղզու մոտավորապես երկարությամբ «յուսիսից ճշարավ, երկու ափերից Ճավասար4եռավորությամբ: Ջրբաժանից դեպի արնմուտք ն արնվելք ճոսող գետերը իրենց ակունքեերով-իրարչափաղանց մուտ են: Այդ շՀանգամանքըմեծ Հնարավորություներ է ստեղծում նրանք միմյանց ճետ ջրանցքներով կապելու ճամար, մանավանղ, որ նրանց վրա (բացառությամբ Շոտլանդականգետերի) չկան չըրվեժներ ն սաճանքներ: Գետաբերաններըմեծ մասամբ ներկւսյացնում են էստուարներ, դրա ճետնանքջով շնորչիվ մակընթացության է ն դրանով իսկ շատ գեչրի մակերնույթն այստեղբարձրանում տեր իրենց ստորին Ճոսանքում մատչելի են դառնում անգամ ծովային նավերի ճամար: Գետային նավարկությունը, ՀատկապեսԱնլիայում, կատարվումէ ամբողջ տարին: ու

`

ճիդրոգրաֆիկ՝

Բրիտանիայիկարնորագույն ջրային տրանսպորտային արտերիան Թեմզան է։ Սա ունի-Հ3Հ հրկարություն, որիը կիլոմետր Մեծ

7--Ց

կիլոմետրը նավարկելի է: Թեմղան գետաբերանի մոտ ունի կիլոմետր լայնություն, իսկ լոնդոնյան կամուրջների մոտ

ֆրա լայնությունը ճասնում է, մինչն 243 մետրի,Լոնդոն են Հասնում օվկիանոսային մինչն 0քսֆորդ Թեմզան Լոնդոնից նավարկելի է միջին մեծության նավերի Համար, իսկ այնոթնի փոքր նավերի Համար: նավարկելի մյուս (ճամեմատաբարխոշոր) գետերիցնշանավոր է Սեվերնը։ Սա ունի 355 կիլոմետր երկարու-

նավերըն

Քոն

ն Հոսում

է

դեպի Մրիատոլի ծոցը: Մյուս մզ.

գետերից (որոնք

Տեն

դեպի արնելք) կարելի է նշել այլն: Տըենտ, Դեպի արնմուտք են Հոսում, իդենը,կլալդըն այլն: Մեծ ԲՔրիտանիայի գերազանցապես սառցադաշտային ունեն: ծագում նրանք առանձնապես շատ են Շոտլանդիայում,ինչնան 1ճերիցմի քանիսը ուՀյուսիսային մասում: պես Անգլիայի նեն նեղ ու երկար գծագրություն, ծայրամասերով միանում են գետերի ն գետակներիճետ ն դրանով իսկ ելք ստանում դեպի օվկիանոս։ Մերձափնյա շատ լճեր, որոնք իրենց ափերի գծագրուՔյամբշատ նման են ֆիորդային բնույթի ծովածոցերին, Շոտլանդրաորը դիայում կոչվում են «լոխ»-եր։ նշանավոր է Լոխ-Նեսը, Հոսում

են

(ճեբի

Տարածություն,մուտ

վում է 50 կմ ունի թյուն ն 1/չ կիլոմետը լայնություն

նա

կիլոմետր երկարուամբողջ երկարությամբ

ընկած է Գլենմորիխոր Հովտում: Մյուս լճերից Հայտնի է լոխգտնվում է կլայդծովածոցից անմիջապես Հլուռիս կ Հանդիսանում է Մեծ Բրիտանիայիամենամեծ լիճը: նա գրավում է մոտ 21 քառ. կմ տարածություն, ձգվում է միջօրեականիուղղությամբ, մոտ 33 կմ երկարությամբ, «ճյուսիսում նեղ է ն ծանծաղ, է մինչն 7 կիլոմետրի, իսկ Ճճարավումնրա լայնությունը ճասնում

որը Վոմոնդը,

Խորությունը՝ մետրի'չ

Մեծ

Բրիտանիայիանտառային

աաա

րագիր

բուսականությունը Հիմնակակազմված է սակույլն բնական անտառային տարածությունների այստեղ շատ քիչ են, Անն տառներում ճիմնական ծառատեսակներնեն կաղնին Հաճարին: տհիՆրանցում պատաճում են նան ավելի տաք նում

կլիմային Հատուկ

մբտնենի): ագավաներ, սակներ(օրինակ՝ մայրի,արաուկարիաներ, բարձրադիր շրջանները Անգլիայի Շոտլանդիայի լեռնոտ ու

ու

ցախաստաններով տորֆաճաճիճներով։ Ամենաբոարձըր լնոնային շրջաններում տեղ-տեղ պատաճում են ալպիական նն բուսականության պատառներ: կուլտուրականբույսերից ատում

բռնվածեն

ն

ցորենը,գարին, մասամբ վարսակը, կարտոֆիլը, կտավատը(վու-,

շը), սլտղատու ծառերը, բանջարանոցային բույսերը: Հսկայական տարածություն են բոնում ար ավույլ իր, որ արնեմտյանԱնգլիա-

վի (ն հոլանդիայի) լանդշաֆտի ամենաբնորոշՀատկանիշն է, ինչպես ֆիորդները՝ նորվեգիայում ն մանր ու խոշոր լճերը՝ Ֆինլանդիայում:

Բրիտանիայիֆաունան բնական վիճակում Համարյա բոլորովին չի պա:պանվա'ծ: խոշոր գիշատիչները ամբողջովին ոչընչացված են, Պատաճում են մի շարք էնդեմիկ տիպեր՝ ճաղարների ու մկների տեսակներից: Հայտնիեն ազնիվ եղջերուն, վայրի այծը» անտառային կզաքիսը, փորսուղը, ջրասամույրը, աղվեսը, վայրի կատուն: Շատ Ճարուստ է թռչունների աշխարճը: Սոզուններ ձկներից չկան. Տնտեսական Հսկայական նշանակություն ունեն տառեխը, փրփրուկը ն կամբալան: Հիմք ընդունելով ռելլեֆիառաջացման պայմանները,տեկտոնիկան, ինչպես նան լանդշաֆտային բնորոշ գծերը, Մեծ Բրիտաերկու մասի՝ Շոտլանդիա նենմն նիան կարելի է այի: Շոտլանդիանգերազանցապեսլեռնային երկիր է, բուն Անգլիան՝ առավելապես Հարթավայրային: Առանձնացվածայս շրջաններից հր Հերթին ստորաբաժանվում է մի շարք ավելի յուրաքանչյուրն մանը միավորների: Շոու կարելի է առանձնացնել Հյուսիսային Շոտլանդիայում ն Հարավալանդական լեռնատտանը, Մեժ

ուշա)

վինՇոտյանդաան

Շոտլանդական դաշտավայրը

լեռնաստանը:

տիրապետում Շոտլանդիայու (Հյուսիսային

կալեդոնիտմինչկեմբրյան գնեյսներից, որոնք միացած են Հրային ապարների (գրանիտների, դիորիտների այլն) ճետ ն խիստ դիսլոկացվածեն: Հյուսիսային Շոտլանդական (եռնաստանիարեմտյան ծովափն աչքի է ընկնում բացառիկ մառԱյդտեղ անճամար քանակությամբ կղզիները» նատվածությամբ: ծոթերակղզիները, մերկ ժայոային ցցվածժքները,նեղուցներն են իսկական աո Երկրի արնմուտքում ընվածոցերը ստեղծել ն Շետկած են Հեբրիդյան կղզիները, իսկ Հյուսիսում՝ Ձրլկնելան են Ճյուսիսեզրավորում լանդականկղզիները: նրանք բոլորը ատլանտյան իջվածքը, որի առաջացումը տեղի է ունեցել վերին Մ ընթացքում: Այս իջվածքի առաերրորդականի Չորրորդականի ջացման ժամանակ տեղի է ունեցել առափնյա ցամաքի մասնատումը,մեծ քանակությամբ ճեղքերիառաջացումն Ճճրաբխային Այս կերպ առաջացել են արնեմտյանՇուտլանարտավիժումները: ները. սրանք

կազմված

են

են

ու

ու

դիայի ֆիոլդային ձնի ափերը (Մինչի նեղուցը,Աորնի,Մարի ն այլն): Հյուսիսային Շոտլանդական լեոնաստանն

Ֆերտի ծոցերը

ամենուրեք աչքի է ընկնում ռելյեֆի գլացիալ ձներով. բնորոշ

հն

ճատկապես սառցադաշտի էրոզիոն ձները, որոնց տիրապետման

շրջանների ոնլյեֆն ստացել է տիպիկալպլան քնու կան բնույթ կցադաշտայինշատ լճեր, տաշտաձն բնդարձակ տարածություններ: Հյուսիսային Շուտլանդական՝ բով անցնում են մի շարք տեկտոնական ճեղքեր, որոնք ուղղությամբ տեղի են ունեցել խոշոր իջեցումներ։ նշանավոր է Գլենէ կալեղոնյանչրանցքը։ որով անցնում նրա երկաՄորիջվածքը, րությամբ ձգվում են Գրամսպիան է գտնվում վրա որոնց լեռները, Մեծ Բրիտանիայի Բենկետը՝ սարը(1348.մե-Նեվիս ամենաբարձը կ. տըր բարձրությամբ): 4 Շոտլանդական դաշտավայրը ընդգրկում է Շոտլանդիայիմիչին մասը։ Այն արնմուտքից սաչմանափակված է Ֆերտ-օֆ-Կկլայ Դի, իսկ արնելջից՝ Դրանքծովի տակը ընկղմված դաշտավայրի մասեր՝են։ Ներքին մասերում ռելյեֆը բնորոշվում է բազմաթիվ մանր խզումային գծերի առկայությամբ: Այդ խզումների ճեղքերով Պալեոզոյում ն երրորդականումվեր են բարձրացել բազալտներն անդիզիտները: Դրանց, ինչպես նան մասամբ մորենային կուտակումների Հետնանքով, Շուտլանդական դաշտավայրում առկա են մի շարք բլրաթմբեր։ Շոտլանդական դաշտավայրն ունի մեղմ կլիմա, արգավանդ Հողեր, լավագույն մարգագետնային ն անտառային տեղամասեր: Արեմուտքում, կլայդ գետի ավազանում կան քարածխի խոշոր Ճանքեր։Այստեղ է կենտրոնացած Շուլանդիայի բնակչությանգլխավորմասսան, որն զբաղվում է գյուլատնտեսությամբն առավել մեծ չափովար-

ԱՆ ոորֆորաշճ ։

սառ-

լեռ

Ֆերտ-օֆ-Ֆորտի ոլերով: ու

խոշոր կենտրոններից դյունաբերությամբ։Արդյունաբերական

է

Որիտանիայում (ոնդոնից Գլազգոն, նան է է: երկրորդ քաղաքն նշանավոր Շոտլանդիայի նախկին մայրաքաղաք էդինբուրդը,որ գտնվում է Ֆերտ-օֆ-Ֆորտ ծոցի՝ որը

ափին:

բնակչությամբ

Հետո

Մեժ

նաաոաոաւկըընկած Հարավային Շոտլանդական

չէ Շոտլան-

դիայի ծայր Հարավում: Հիմնականում ունի սլատոյաձն մակներեվույթ, 600 մետր միջին բարձրությամբ: Առավելագույն բարձրուէ 842 մետրի: չարաթյունը (Մերրիկլեռնագագաթում ) Հասնում

նույնպես Շուլանդական լեռնաստանի մեջ են մտնում ն է Շուտլանդիայի Անգլիայի լեռները, որոնցով անցնում Չիվիոտի Շոտլանդականլեռնաստանի քաղաքական սաշմանր: ճարավային բարձրադիր մասերը Հիմնականում կազմված են Միլուրի մետավային

մորֆային ասլարներից. Հովիտներում տիրապետումեն Պերմի» Տրիասի ն Կարբոնիթերթաքարերը, Մակերնույթը Հիմնականում

ծածկված է տորֆաճաճճային, մարգագետնային ն մասամբ անտառային բուսականությամբ: նան տրզավանդ յայն Հովիտներ: Բնակչությունըայստեղ ավելի խիտ է, քան Հյուսիսային Շոտլանդիույում: գրավում | մոտ 150 ճազար քառակուսի կիլոմետր Անգլիան տարածություն. Արնմուտքիցողողվում է, հոլ«նդականծովով ն ծոցով, իսկ արնելքից՝ Հյուսիսալինծովով ն նրա մասը Բրի«տոլի Հուլին մի շարք այլ ծովածոցերով (խորշերով): կազմողգթեմգայի, Հարավում(ա-Մանշն Պա-դե-կալե նեղուցով բաժանված է մայր ցամա Բուն Անգլիայի տերիտորիան աչքի է ընկնում մակերնույթի Լեռնաչ բազմապիսի ձներով՝լեռներ, բլուրներ,դաշտավայրեր:

բլրային տարածություններն առավելաղես ընդգրկում են Անզլիայի Հլ/ուսիս-արնմուտքը, իսկ դաշտավայրերը Հարավ-սրնելքը: Այս երկու շրջանները միաժամանակ միմյանցից տարբերվում ԵԷ երկրաբանական կառուցվածքով ն կլիմայական պայմաններով: Անգլիայի Ճյուսիս-արնմուտքը ավելի շատ բնորոշվում է երկրաբանական կառուցվածքի Հնագույն զանգվածներով, ինչպես նան ծայրաճեղ խոնավ կլիմայական պայմաններով, իսկ Հարավ-արեվելյան Անգլիան՝ ջիչ չափով խախտված ճամեմասաբար երիտասարդ Մեղողոյանն ծրրորդականշերտերով ն արնոտ, ավելի տաք, տիպի կլիմայով: տասամբ ցամաքային Անգլիայի ֆիզիկա-աշխարչագրական կարնորագույն մասերն են Հանդիսանում՝ կամբերլենդի լեռները, Պեննինյանլեռնաշղթան:

Կորնունյսի թերակղդին,Միղլենդսի դաշտավալյդեսիզանգվածը,

դազճայ

րը, Լոնդոնիավազանը, Հարավ-արնելյան Անգլիայի բլուրների շրջանը: կամբերլենդի լեռներն ընկած են Անգլիայի ծայր Ճյուսիսարնմուտքում. ունեն մինչն 950 մետր բարձրություն: Չնայած փոՔըր բարձրությանը, դժվարամատչելի են: ՊատճառըՃնազույն արտավիժած ապարների Հզոր եյքերն են, որոնքոելյեֆում առաջացբել նն մեծ քանակությամբ ժայռոակերպգազաթներ: նշանակալից տեղ են գրավում նան սառցադաշտային ձները։ կան մի շարք մեժ ն խոր լճեր: տարածված են մացառուտները ն մարգաԱնոռներում պատաճում են անտառային տեզետինները: Գետաճովիտներում ղամասեր:

Պեննինյան լեռները ձգվում են Անդլիայի Հչուսիսային կեսի են կենտրոնական մասով: Առավելագույն բարձրության ճասնում Ց--179

են ճյուսիսային մասում, որտեղ առանձին գագաթներ Հասնում 950-ից 978 մետր բարձրության: նրանք ունեն ճարթված սլատոյաձն մակերնույք, որոնք սովորաբար այստեղ կոչվում են ֆելլ: իրականում ներկայացնում են երրորդական Դրանք

Հասանք անէ

նեպլենիմնացորդներ:

Պեննինյանլեռնաշղթան Հիմնականում կազմված է կարբոնի ապարներից,առավելապեսկրաքաքերից» կարծրացած ավազաքարերից ն քարածուխ պարունակող կավավազային շերտերից: Այն-

տեղ, ուր տիրապետում են կրաքարերը, Հաճախ կարելի է ճանդի"պել քարաբեկորային կույտերի, խոշոր տճեղթերի, կարստային մի շարք բնորոշ ձների, ինչպես, օրինակ, ձազարաձե լանդշաֆտի քարայրներ, չորացած գետա՞ովիտներ, ստորոսեր, փլվածջներ, ն ըկրյա գետեր այլն: Ռելլեֆի այսօրինակ ձներով աչքի են ընկում Պեննինյան լեռների Ճյլուսիսայինն ճարավային շրջանները: Պեննինյանլեռների կենտրոնական մասը կազմված է ավելի կարժըր՝ դիմացկուն ապարներից, որոնք տեղ-տեղ առաջացրել են ժայռակերպ մակերնույթ: Գետերն այստեղ շատ մասերում առաջացրել են նեղ, վայրի բնույթի կիրճեր: Ընդճանուր առմամբ շըղթայի լանջերը կտրտված են գետային խիտ ցանցով: կան գեղատեսիլ շատ ճովիտներ, որոնք մեծ մասամբ ծածկված են մարգագետիններով, իսկ տեղ-տեղ նակ անտառային բուսականությամբ: Պեննինյանլեռներից դեպի արնմուտք ընկած է մերձծովյան դաշտավայրային շրջանը: Վերջինս ունի բավական խոնավ կլիմա ն որոշ չափով ճաճճացած Հողեր: կան ոչ մեծ լճեր: նրանցով դեվինսել գետը, պի հոլանդականծովն է Հոսում գետաբերամասում նային գտնվում է Անգլիայիխոշորագույն նավատանգիսոեճրից ժեկը՝ (իվերպովը:Ալդ ՍԱ բիտանիայ բերության խոշորագույն կենտրոն Մանչեստըրը, որը ջրանցքով կապված է Մերսեյ գետի չետ. տարածությամբ ճայտնի է նան Դեննինյան Դաշտավայրային լեռներից դեպի արնելք ընկած «արթությունը, Սա իր ռելյեֆի ե Ճճողերիբնույթով ավելի բազմազան |, .Սրա .արնելյանմասով ձգվում են մոնոկլինալ ոչ մեծ բարձրությունՃճյուսիսից-ճարավ ներ. Այս մասով դեպի Հյուսիսայինծովն են Հոսում Տրենտ, Ուզ ի նրանց սիստեմին պատկանող շատ վտակներ: որի

ա

Հարավային Անգլիայիարնմուոքում

լեռնային մակերնույքով թերակղզիներ՝Ռւելորը ն կորնունլաը, որոնք միմյանցիցբաժանված են Բրիստոլի ծովով:Ուելսի թերակղզին առանձնանում

են 2

ընկած է հոլանդականծովի մասը կազմող Աիվերպուլի, Կարդիգանի ն Բրիստոլիծովածոցերի միջն։ Մակերնույթի առումով Ուելսը ներկայացնում է ոչ շատ բարձր, բայց խիստ մասնատված լեռնային երկիր։ Աչջի ընկնող բարձրություններից Հայտնի են Սնոուդո1085 մետր բարձրությամբ ն կեմբրլան լեռները: նի զանգվածը՝ նրանք երկուսն էլ, չնայած ոչ մեծ բարձրության, բնորոշվում են լավ արտաճայտված ալպյան տիպի ոռելյեֆիձներով (սառցադաշտային կրկեսներ, տաշտաձկ ճովիտներ ն այլն): Ուելսի զանգվածը ծրրորդականիմի պենեպլեն է, որի վրաւ Ուելսի ավելի ուշ իր կնիքն է գրել Չորրորդականիսառցադաշտը, են մեծ մասամբ ներկալացնում արոտավայրային բարձր մասերը տարածություններ Գետաճովիտներն նախալեռնային շրջաննեիը բոնված են լայնատերն անտառներով: Ունլսում տիրապետում ու

պոդզոլային Հողերը:

լեռնաանտառային ժոցի առափնյա գոՈւելսթերակղվու Ճարավային, Բրիստոլի տին մակերնույթի տեսակետից ներկայացնում է դաշտավայր: Վերջինս աչքի է ընկնում իր մեղմ կլիմայով ն արգավանդ ճողեբով Բնակչություննայդտեղ խիտ է: Դրան միաժամանակ նպաստել է այդ մասի Հարուստ ն բարձրորակ քարածխի ն մասամբ Այդ մասում, որպեսխոշոր արառկայուխյունը: երկաթաճանքի ն ճռոչակված է նավաճանգստային քաղաք, դյունաբերական են

կարդիֆը:

Ուելս թերակղզուց անմիջապես ճարավ, մեֆ ձգվածությամբ տարածվում է կորնուհլս թերակղվին։ Սա մի «ճին լեռնային երկիր է, ուր ծալքավորությունները ճիմնականում տեղի են ունեցել վերին Այժմ մակերնույթի տեսակետից այն մեծ մասամբ Պալեոզոյում։

ներկայանում է

որպես բլրածածկ

նրանում աչքի ընկնող զանգվածներ

տպլատոյաձն տարածություն: են

էքամուրը (520 մետր)

ն

շրջանը, որ ընդգրկում է թերակղզու միջին (ավելի ընդարձակ) մասը, կոչվում է Դլոն կամ Դնոնշիր: Ռելյեֆի կառուցվածքում 4ճիմնականումմասնակցում են թերավազաքարերն ու գրանիտները-Աոահձին դեպքերում թաջարերը, ՄԵեն իսկ Հարավ-արնելքում` Կարբոնի կրաքարեր, Հանդիպում ու զողոյան կավեր կրակավեր:

բի

այդ

կոռրնուհլսի կլիման մեղմ է

ռով բավականին

տաք,

Հարավային դիրջի պատճաորի ճետնանքով այստեղ աճում են անգամ ն

որոշ բույսեր: մշտադալար

Ուելս թերակղզուց արնելք ն Պեննինյանլեռներից Հարավ րածվում է Միդլենդս կոչվող դաշտավայրային շրջանը: վլանդշուֆտի տեսակետից այն իրենից ներկայացնում է պլիքավոր մի «չարթություն, կազմված Հիմնականում Մեղողոյան կրակավերիցն կատա-

վերից: Շատ տարածված են մարգագետիններ, կան

նան

անտառ-

ներ. Տեղ-տեղ կղզիների ձնով ճին մնաավելի ցորդային բարձրություններ, որոնց վրա պաճպանված են լայնատերն անտառային տեղամասեր: Արնելքում ն Հարավում Հանդիպում են կրաքարերից կազմված երկար բլրաշարեր. Դրանցից ուսուոլդ բլուրներն ունեն մինչն 350 մետր բարձրություն: Սովորաբար դրանք ունեն քարքարուտ մակերնույթ ն ծածկված են մացառուտներով, թիծրով խոտերով: Դեպի Ճարավ-արնելք նրանք աստիճանաբար ցածրանալով ձուլվում են մերձակա ցածրադիր է Հյուսիսային ծովին ն զոնային, որն ընդարձակվելով մոտենում անցնում նրա չրերի տակ, առաջացնելովծանծաղ Ուոշիծոապա այժմ աստիճանաբարլցվում է ալյուվիալ բերվածքցը: Վերջինս խերով ն ճավանաբար, եթե այսպես շարունակվի, շատ չանցած կվերածվիցամաջի: Միդլենդս դաշտավայրը մասամբ իր մեջ է ընդգրկում Պեննինյան լեռների Հարավային ցածրադիր լանջերը, որոնք այստեղ Հռչակված են երկաթի ն քարածուխի Հարուստ պաշարներով: Հենց այդ պատճառով այս շրջանը Ճայտնի է որպես արդյունաբերական շրջան, չնայած որ բնական պայմանները շատ ավելի նյպաստավոր են գյուղատնտեսության Համար: առանձնանում

են

ու

է կավճաՄիդլենդոի դաշտավայրը ճարավից եզրավորված յին ապարներից կազմված մի շարք բլրաթմբերով- դրանց թվում ճայտնի են Չիլտերնիբլուրները ն այլն: Անգլիայում ֆիզիկա-աշխարճագրականմի Հարավ-արնելյան Սա իրենից առանձին շրջան է Ճամարվում ավազանը: լոնդոնի է է արնեմուտներկայացնում մի ընդարձակ իջվածք, որը ձգվում Փից-արնելք ն գրեթե ամբողջապես ծածկված է նրրորդականիծովային նստվածքներով, գլխավորապես ավազներով կավերով: Ավելի Հին են Համարվում պալեոգենի «Աոնդոնյանկավերը», որոնց է մինչն 100 մետրի: Մասնակի տարածում Հզորությունը Հասնում ունեն ալյուվիալ բերվածքները:։ Լոնդոնի ավազանում երիտասարդ Կիուխը նստվածքներով է ծածկված Հյուսիսային ծովի առափնյա ու

գոտին: Լոնդոնիավազանում նշանակալից տեղ են դրավում մարգագետինները,ֆիչ չափով նան անտառային պուրակները: կոն-

Թեմզան, որը չնայած մեժ գետ չէ, բայց մակընթացության ալիքի շնորճիվ նրանով անգամ Հ-Վկրանոսային նավերը կարողանում են շարժվել մինչն (ոնդոն։ Դրա չետնանքով թեպետն գտնվում է ծովափից տասնյակ կիլոմետրերով վոնդոնը, Հեռու, այլնուսմենայնիվ դարձել է աշխարճի խոշորագույն ծովային նավաճանգիստներից մեկը: Ֆիզիկա-աշխարճագրական տեսակետից մի յուրօրինակ լանդէ շաֆտային շրջան ներկայացնում Անգլիայիծայր Ճարավ-արնելյան մասը։ Այստեղ տիրապետում են Մեզոզոյան ապարներից կազմված կավճային չերտերը, որոնբ ընդարձակ լայն թմբերով ձգվում են արնմուտքից-արնելք: նրանցից են Ուիլդի բԼլուրները, ունեն որոնք մետր բարձրություն ն տեղ-տեղ ծածկված մինչն են կաղնու ն Հաճարի խիտ անտառներով: Այս միննույն շրջանում Հայտնի են նան Հյուսիսային ն ՀարավայինԴաունս թմբաշարերը: Սրանք նույնպես կազմված են կավճային ապարներից, ն «ենց է չրերով, պատճառով նրանց մակերնույթը խիստ աղքաս. այդ մինչդեռ նթանց ստորուտներում,որտեղ կենտրոնացած է բնակչությունը, բազմաթիվ ջրառատ աղբյուրներ կան: Այդտեղ անտառա-չ յին բուսականության ճետ միասին մեծ զարգացման մ ճասել գյուղատնտեսականզանազան կուլտուրաների մշակությունը: Հարավ-արնելյան Անգլիայի բնորոշ առանձնաճատկություններից մեկր պետք է Համարել «ամեմատարար տաք, Ճյլուսիսոյին առանձֆրանսիայինին մոտիկ կլիմայի առկայությունը: Այղտեղ նապես բարձր է Այդ մասի ճարավային ծովաարնոտ օրերի թիվը: փը Ճռչակված է մի ամբողջ շարք կուրորտայինքաղաքներով, ւպուրակռրոնջ ամեն կողմից շրջապատված են կանաչ այգիներով, ներով ն աչքի են ընկնում ճիանալի լողափերով: Նրանք բոլորն էլ Լոնդոնի Հետ կապված են երկաթուղային ն ավտո-խճուղային ճանապարձճների խիտ ցանցով: դոնի ավազանով է

Հոսում

լ

ԻՌԼԱՆԴԻԱ

նա

իռլանդիանբռնում է մոտ 84.000 քառ. Բրիտանիակղզուց բաժանված է

Մեծ

ջով (որն ունի

մուռ

կմ

կմ

տարածություն»

Հյուսիսային ջրանցն ծովով լայնություն),հոլանդական

Ս. Գնորգիջրանցքով: կղզու ձգվածությունը Հլուսիսից-Հարավ Հասնում

գիայի

է մոտ

կմ,

տերիտորիայիմեժ

ՀՈՏԵՐ»

արնմուտքից-արնելք՝ 180 մասը ներկայացնում է

կմ:

հռլան-

միայն ծայրամասերում բարձրանում են ոչ մեծ բարձրության Հին լեռնային զանգվածներ, նրա կառուցվածքում տիրապետում են ու որոնց Հղորուգլխավորապես Կկեմբրի Սիլուրինստվածքները, ճասնում է 30--40 թյունը Հարթության կենտրոնական մասում մետրի։ Կղզու Ճյուսիսային մետրի, իսկ ծայրամասերում՝ 80--100 մեծագույն մասը ունի կալեդոնական ծագում, իսկ ճարավ-արնմըտյան մասը՝ Ճերցինյան։ կղզուծայրամասային լեռները կաղմված են մասամբ Դեոնի ավազաքարերց ն մասամբ ճրային ապարներից՝բազալտնեքից, սիենիտներից, անդեզիաներից ու Փոքր տարածում ունեն Տրիասիապարները: Վերը Փվարցիտներից։ ապարներից կազմված են կղզու Ճլուսիսային մաՀիշատակված լեռները: էնտրիմ լեռները, առանձնապես սում՝ Դոնեգոլ ծովափնյա մասում, աչքի են ընկնում շատ լավ արտաճայտված բազալատասյուներով: նույնպիսի բնույթ ունեն նան կղզու արնմուտթում կոննեմոբրեւիսկ արնելքում՝ Ռփվկլոու լեռները:կղզու Հարավ-արնեմտյա մասումն է գտնվում կարրի, զանգվածը, բոնունի1140.մեճանդիսանում է իոլանդիալի ամենաբարձր որը բարձրությունն կետը:Հիշվածլեռներիծալքավորումը ունի Հարավ-արնմուտքից դեպի Հյուսիս-արնելք ուղղություն, իսկ կղզու ճարավային մասում ծալքերը ձգվում են Հիմնականում Ճյուսիս-արնմուտքից դեպի «ոթավ-արնելք:։ Այս վերջինները Հանդիսանում են եվրոպական «երցինիդների Արմորիկյանաղեղի մի ճյուղը: տեկտոնական էտապից Հետո անընդիոլանդիան Հերցինյան Հատ ենթարկվել է մասնատման: նրա վրա խոշոր չափով ազդել

եթնտրիմ

է էրոզիան

ն

ենթարկվել է

մասամբ

երկու անգամ խզումները: Ջորբորդականում

ՍառցապատումներիՀետկնանքով սառցապատման: Պո-

տաշտանման քանակությամբ վիտներ, սառցադաշտայինկրկեսներ՝ մորենային լճերով, «ղկված ն այլն, Հարթավայրերումմեծ տարածում ունեն ֆլյուվիոժայռոնհր ն կուտակումգլացիալ նստվածքները, սվավային խճաքարային ժամանակաշրջանից Հետո հոլանները ն այլն: Սառցադաշտային դիան ենթարկվել է տեկտոնականբնույթի տեղաշարժերի ն ապո Այդ ժամանակ ցամաքը շատ մաանջատվել է Մեծ Բրիտանիայից: սերում իջել է: Դրա շնորչիվ, ինչպես նան սառցադաշտերիգործունեության ճետնանքով, կղզու ափերը խիստ կտրտվել են։ Այդ տեսակետից աչքի են ընկնում կղզու Հատկապես Հյուսիսային ե են կղզու վրա առաջացել

մեծ

արնեմտյանծովափերը, որոնք

ունեն

ֆիորդների տեսք. Միանգա-

մայն այլ են կղզու Ճարավային ն արնելյանափերը, որտեղ իչեցում չի կատարվել կամ շատ թույլ է կատարվել: Երկրի այս մատիպի ափերու): Այս տեսերը առավելապես բնորոշ են ռիասային սակետից հոլանդիան չափազանց նման է Մեծ Բրիտանիային:

է, երբավականին Հարուստ իռլանդիայի ջ ցանցը ջրագրական

լճեր ուճաչիճներ։

Գետերը կարճ կըբրումշատ կան մանրըգետեր, ենչու դանդաղաճոս: նրանք շատ դեպքերում Ճոսում են լճեոի միչով: Ընդչանուր առմամբ հռլանդիայիգետերն ունեն ցածրադիր ն է, որն անորոշ ջրբաժաններ: Ամենաերկարգետր Շաննոնն շատ նա կմ երկարություն, ունի ընդամենը անցնում` Ճաննոն, ն թափվում Ճամանուն ծոցը: հոլանդիաիջով քանի մի այլ կան նան մի լճերը մեծ մասամբ սառցադաշտային ծագում ունեն, տեկտոնական ծագումի լճեր: Տեկտոնականծագկարստային ման պատկանող լճերից է Լոկ-Նեյը,որ գտնվում է կղղու Ճլուսիսն 396 քառ. Լ Մոտ կմ տարածություն: արնելյան մասում գրավում ն հոլանդիայիգետերը ջրառատության դանդաղաՀոսության պաոճառով մեծ նշանակություն ունեն նավագնացության Ճամար, սակայն խիստ փոքր է նրունց ճիդրուներգետիկ նշանակությունը: իռղլանդիան կլիմա,Ճճատկապես արեունի օվկիանոսային նա ժտնում է կլիմայական նույն մարմուտքում։ Այս տեսակետից զի մեջ, ինչ որ Մեծ Բրիտանիան:իոլանդիայի ձմեոր չափազանց Դուբլինում ամենացուրտ ամսվա միջին մեղմ է, Այսպես, օրինակ՝ բավականին զով է, րսչո ջերմաստիճանըպլյուս 4,264 որում Հուլիս ամսվա միջին ջերմաստիճանը Դուբլինում կաղմում

Է

լճերի միջ:

|

ու

Հ Ամռանը

(է

15,460: Գարունը Ճամեմատաբար ցուրտ

պատաճում են դեպչերմասքեր, երբ մարտի միջին չերմաստիճանը ճունվարի միջին է,

է Ղիրոմ։ Չափազանցճաճախակի են մառախուղցածր` տիճանից անձրնները: Շատ է տեղումների քանակը, կղզու արններն ու

մրտյան ծովափին այն

է մինչն 1500

ճասնում

մմ,

Ճարավ-արն-

իսկ Դուբլինում՝ մմ։ Զյումինչն.2000 մբտյան ծժովավխին՝ ն նատում։ Տեղումները բաշխված են երկար չի նը Հազվադեպ է ՃամեմատաբարՀավասարաչափ, մի փոքր միայն նրանք ավել են աշնանն ու ձմռանը: կղզուկլիմայական պայմանեերը ճամեմատաեն Հյուսիս-արնելքում: իռլանդիայում գերաբար չոր ցուրտ՝ Հասմեծ են են ուժի կշռում արնմտյանքամիները, որոնք Ճաճախ մմ,

ու

նում:

կղզու բուսականությունը շատ նման է Մեծ Քրիտանիային, բայց այստեղ անտառներն ավելի փոքրըտարածություն են բոնում (ոնրիտորիայի մոտ 2 տոկոսը): երկրի բուսական լանդշաֆտը

աչքի է ընկնում ամբողչ տարին(ամառ թե ձմեռ) կանաչ մարգաՀենց այդ պատճառով հոլանդիանՀաճախ անվան-: գետիններով: է վում «կանաչ կղզի»։ հոլանդիայի կենտրոնական մասերում զգալի տեղ են գրավում տորֆաճաճիճները,որոնք բոնում են կրի մոտ 'ե-րդ մասը, հռլանդիայիառանձին վայրերում, շնորճիվ ձմեռվա մեղմ կլիմայի, աճում են մերձարնադարձայինորոշ բույսեր, ինչպես, օրինակ՝ դափնին, բայց ամառվա ցածր՝ջերմության պատճառով չեն աճում խաղողը, եգիպտացորենը,պտղատու ծառերից՝ տանձենին, խնձորենին ն բազմաթիվ այլ ծառեր: հռլանդիայում կուլտուրական բույսերից ամենից շատ մշակում են կարտոֆիլ, վուշ, գարի ն վարսակ: ծորենն լոբազգիները վատ են աճում: է: կենդանական աշխարճը տեսակներով աղքատ իոլանդիայի Մասնավորապեսսողունները բոլորովին բազակալում են: Խոշոր կենդանիներիցշատերը (օրինավ՝ գայլը) ոչնչացված են, Գետերն ծովերը շատ ճարուստ են ձկներով: Նրանցից տարածված են ե Հճատկապեստառեխը, մակրելը սաղմոնազգիները: հոլանդիայում կարելի է առանձնացնել ֆիզիկա-աշխարճագրական մի շարք շրջաններ: Դրանցից արնեմտյանծովափը աչքի է ընկնում ծովափնյա գծի, ինչպես նան լեռնային ոնլյեֆի խիստ մեծ մասնատվածությամբ։ Առափնյա գոտին Հայտնի է բազմաթիվ ժովածոցերով, խորշերով ն կղզիներով: կլիման ծայրաստիճան ցածրադիր Ճարթությունը նշախոնավ է, ամպոտ: կենտրոնական նավոր է բազմաթիվ լճերով, ճաշիճներով ն տորֆաճաճիճներով: Հյուսիսի լեռնային շրջանը բնորոշվում է լավ արտաճայտված Չորրորդականսառցադաշտային ոելյեֆի մշակվածությամբ, ինչպես նան շատ խոնավ ն զով կլիմայով, լճերով ն տորֆաճաճիճծովափի Համար տիպիկ է մասամբ ցածներով:Հարավ-արնելյան բիչ է րադիր ն մասամբ ոչ բարձր լեռնային ոռելյեֆը, ԾՄովափը մասնատված: Ունի Համեմատաբար ոչ շատ խոնավ կլիմա ն արգավանդ Հողեր: Վերջասլես, Հարավային լեռնուս ծովափր բնորոշվում է Հիմնականում մեղմ կլիմայական պայմաններով: տաք

եր-լ

ու

ու

ու

Ֆրաճաթայի

միջին ն

Միջին

բարձրության գաշտավալրերի

արնմուտքում եվրոպայի

յին սիստեմների մի ընդարձակ մարզ,

(ՀԵրցիճյաճ)

լեռճերի

մարզ

րնկած է Հճերցինյանլեռնաորը

Մեղողոյում

ե

նրսնից

լեռնակազմական որկոտրատման, ձրաբխականության, երբեմն

եար ն

պրոցեսների չետնանքով

ենթարկվել է ուծովային տրանս-

պեննպլենացման։ Այդ մարզի ժամանակակիցռելյեֆի են կատարել դիզյունկտիվ դիսլո-

դեր ստեղծման գործում կարնոր

կացիաներն ու

պրոցեսները, Հրաբխային

ունեցել շարունակվել նրրորդականում։Այս ամենի Հճետնանքով ՞երցինյան ծալքուվորությունների ժամանակակից ռելյեֆը է միջին բարձրություն բեկորայինն կամարաձն զանգբնորոշվում վածներով, կունստային թմբերով, բլուրներով Ճարթություններով: Ռելյեֆի Հենց այսպիսի.ձներով է բնորոշվում այս շրջանը, որ Հաճախ անվանվում է նան Հերցինյան Ֆրանսիա: Հերցինյան Ֆրանսիայի բնական սաճմաններն են կազմում Միջերկրական (ա-Մանշն Պա-դե-կալե նեղուցները, օվկիանոսը, գրաբենը: ծովը, Պիրենեյան ու Ալպյան լեռները ն Հոռննոսյան ընթացքում Հերցինյան Ֆրանսիայի առանձին երրորդականի մասերըենթարկվել են ուղղաձիգ(տե չ-տեղ՝ կամարաձն) բարձրացման: Այդ ամենի «Հետնանքով առաջացել են առանձին զանգվածներ, որոնք միմյանցից բաժանված են ընդարձակ իջվածքներով ու ճարթքավայրերով:Դրանցից իր գրաված տարածությամբ ու բարձբարձրությամբ ամենախոշորը կենտրոնականՖրանսիական ն անճամեմատ Սա է։ է Հարավային կեսում բավանդակն բարձր ցածր` Հյուսիս-արնեմուտքում: նրա Ճճարավ-արնելյանբարձրադիր մասը կոչվում է Սեվենն։ Հանգած բարձր գագաթներիցՀայտնի է Պլուխ-դե-Սանսի Զանգվածի բարձրավանղակը բոլոր Հրաբուխը։ կենտրոնականՖրանսիական կողմերից շրջապատված է «արքություններով: նրանիցդեսլի իսկ դեարնմուտք ընկած է Գարոննայի դաշտավայրը, ընդարձակ ն Սոնայի ճովիպի արնելք՝ Հյուսիսից-Հարավ ձգվում է Ռոնայի Հյուսիս տարածտը, որն ունի տեկտոնական ծագում:Զանգվածից վում է Հլոաիսային Ֆրանսիականդաշտավայրը, որին այյ կերպ

Մեղողոյում

ն

որոնք տեղի

են

ու

Հյուսիս-արնեմուտքումձգվում անվանում ւմ հն «Փարիդյան ավազան:

իջվածքը, որը կենտրոնական Ֆրանսիականբարձրավանդակը բաժանում է ճերցինյան ծագում ունեցող Բրետան ն նույն ծագումն ուբակղզու բարձրությունը: նրանք բոլորն էլ նի նան կոտանտ է Պուատու

աոաաարի

դգրանիտներից, քաՊալեոզոյի ավաղա Ունձն չնչին «ճրային թերթաքարերից

Հիմնականում կազմված

րերից

ու

են

ն

ապարներից:

ժթ.ջ90»9»2»՞Շ2ՇԵ..9»Փ9....Կ,

բարձրություն, որի Հետնանքով նրանց գրաված տարածությունն ստացել է բլրածածկ Հարթության տեսք: Համեմատաբարավելի բարձր են Արդենները (մինչն 500 մետր բարձրությամբ) նՀՎոգել1426 մետր): Սրանց արանքում տեղավորված է Էմերը(մինչն քարինգյան պլատոն, որը Հոչակված է երկաթի ճարուստ Ճանքեերին իջվածքը, րով: Վոգնզներիցարնելք ընկած Հոռննույան է անվամբ: որի մի մասը Հայտնի էլլապի Հարթություն Հերցինյան Ֆրանսիայի մնացած տարածությունները, առավելապես Հարթավայրերը, մեծ մասամբ կազմված են Մեզոզոյի ե փոքր տեղ են գրավում՝ երրորդականիշերտերից: Համեմատաբար

/ ՖրանՋորրորդականի նատվածքները: Ընդչանրապես Նեոգենի

սիայում ճարթավայրերը մեծ մասամբ են գետային ծածկված է Կավճի ն նատվածքներով, որցնց տակից Հաճախ մերկանում ծրրորդականի՛ մերգելներից,կավերից, կրաքարերից, կավճից ավազաջարերից կազմված ճիմքը: Ֆրանսիան ամբողջովին ընկած է Հյուսիսային լայնության 42620՛-ի ն51"05՛-ի միչն։ Այն մշտապես ենթակա է Ատլանտյան օվկիանոսից դեպի արնելք շարժվող օդային զանգվածների ուժեղ ու'

ունի ազդեցությանը: Հիմնականում

բարեխաոռնչ-տուքն մեղմ կլիեն` (ա-Մանչ Տիպիկ օվկիանոսային կլիմայով առանձնանում ն նրանցից «ոշի ծովափը, կոտանտեն ն ԲրետանթԹերակղզիները րբավ՝մինչն |ուարայիգետաբերանն ընկած մասը: Ֆրանսիայիչարավային ծովավն ունի միջերկրածովային տիպի կլիմ,ու Ամառը չոր է ու շոգ, իսկ ձմեռը, տաք ու խոնավ: Համեմատաբարավելի Խիստ կլիմալական պալմաններում են գտնվում բարձր լեռնային շրջանները, որտեղ որոշ չափով նկատվում է ուղղաձիգ զոնալումա։

թյունը (ԿենտրոնականՖրանսիական զանգվածի ն Վոգեզների շրջաններում )։ սաճչմաններում Հունվար ամսվա միչին ՀերցինյանՖրանսիայի Հարավում նկ արնմուտքում կազմում են Է ն պակաս: Հուլիս ամսվա --ՎՏՑ, իսկ Հյուսիս-արնելքում՝ ԷՀ. Հասնում են 23--Չ40-ի, իսկ միջին ջերմաստիճաններըՀարավում 4յուսիսում՝ 17--180-իչ Մեղմ ձմեռը Հատուկ է առանձնապես Ճճարավային ն արնմտյան Ֆրանսիային, իսկ տիպիկ ծովային կլիման՝ արնմտյան շրջաններին. Արնելյան Ֆրանսիայում տարեկան միջին ամպլիտուդը կազմում է մուտ 186, իսկ ծայր Հլուսիս-արնելքում՝

ջերմաստիճանները

նույնիսկ մինչն

200:

Այստեղ արդեն զգացվում է կլիմայի

կոնտինենտալություն:

որոշ

Հերցինյան Ֆրանսիան ընկածէ աշխարճագրականայն ըրյնության տակ, որտեղ գերիշխում են արեմտյան, ջաչ խոնավաբնեը են արնմտյուն ծովաշ ատ թափվում տեղումներ ժիները:Ամենից փին ն բարձր լեռնային շրջաններում, Այդ մասերում տեղումների տարեկան միջին քանակը երբեմն 1000 սմ-ից ավելի է: Անչամեմատ ավելի չոր են ներքին շրջանները, ինչպես նան Ֆրանսիայթ միջերկրական ծովափը: Օրինակ, «յուսիս-ֆրանսիական դաշտավայրում տեղումների տարեկան միջին քանակը կաղմում է 500-600 մմ., Համմ, իսկ Ֆրանսիայի Հովտում՝ 600--250 Գարոննայի մմ։ րավ-արնքելյանծովավին՝ 500--600 Տեղումների առավելաէ ընկնում Հիմնականում դույնը բաժին աշնան ու երբեմն գարնան: սակայն Հյուսիս-արնելքում, ինչպես նան լեռներում Համիսներին, ավելի շատ տեղումներ թափվում են ամառվա, իսկ Հարավային ովափվին՝ձմռան ամիսներին Տիրապետումեն անձրնային տելումները. ձյուն գալիսէ, սակայն բացառությամբ լեռնային շրջանԺածկ չի կազմում: Կլիմայի տեղական առանձների, Հաստատուն ոչվող ցուրտ քամին, որը սովոնաճատկություններից րաբար փչում է լեռներից դեպի Ռոնայի ճովիտըգ Ֆրանսիայի բուսականությունը բնորոշվում, է պալեարկտիկ մարզի ատլանտյան ենթամարզինպատկանողտեսակներով: Երկրում տարածված են լալնատերը անտառները, որտեղ գերակիչռում են մշտադալար կաղնիները ն Հաճարին, չագանակենին, թփուտները (դափնի, փշարմավ)։ Հարավայինծովափը բոնված է առավելապես միջերկրածովային տիպի բուսականությամբ: Այս:տոնղտարածված է աթվիսը ծառերից՝ մշտաղալար կաղնին, ձիԹենին ն այլն. կենտրոնական Ֆրանսիականբարձրավանդակում ն լայնատերն անտառները դեպի վեր փոխարինվում Վոգեղներում են փշատերն անտառներով, որոնցում գերակշռում է եղնենինիր մի քանի տեսակներով, սոճին ն խիժափիճին: ՖրանսիայիՀյուսիս-արնելքում տարածված են անտառային մոխրագուլն բի

մեծ

ն գորշ

Հողեր. Պոդզոլային ն տորֆաճաչշճայինՀողե-

տարածում ունեն

Հիմնականում Բրեւտանում, Կենտրոն-

մասամբ կան Ֆրանսիականբարձրավանդակում,

նան

Բիսկայան

Ֆրանսիայի այն շրջաննեիը, որոնք ընկած են ծովափին, լուարանան Ռոնայի եֆմասամբ Գարոնհա բռնված ա վազաններում, լի, յի, ԷՀ ժոեն ծածկված Միջերկրականի կարմրաճողերով դեղնվլճոգերով: աքտատտաոկոնաաաանաաաոա

վափնյա շրջանները:

Հերցինյան Ֆրանսիայիճիդրոգրաֆիկ ցանցը բավական խիտ ձ. դրան նպաստում է տեղումների բավարար քանակը, Գետերը մեծ մասամբ «Հոսում են դեւի Ատլանտյան օվկիանոս, որի ավա-

ուարան, Սե զանին պատկանող խոշոր գետերից են Դարոննան, ն ուրիշները: Միջերկրական ծովի ավազանին Մոզելը Մասսը, նան, գետը Ռոնան է: Վերը թվարկած դետերից պատկանող միակ խոշոր ուարան իր ձախակողմյանխոշոր վտակներով | Ալլլե,Շեր,Վլենն) սնվում է անմիջականորեն կենտրոնականՖրանսիականզանդգվածից, Դարոննան մեծ մասամբ Պիրենեյներից է սնվում, սակայն նրա աջ վտակները իրենց ջրերը «ավաքում են կենտրոնական զանգվածի Հարավ-արնմտյան լանջերից: Սենան իր Ֆրանսիական վտակներով (էնա,Մառնա ն այլն) իր մեջ է Հավաքում Փարիզյան ավազանի չրերը, Ռոնանն նրա ձախ վտակները (իզեր, Դլուբանսն այլն) սնվում են ՀիմնականումԱլպերից.բայց Ռոնայի տեՃարավային լանչերից: Ռեժիմի աջ վտակ Սոնան՝ են սլսակետից Վերին Ռոնան ն մասամբ Գարոննանպատկանում պիական տիպին, նրանց մակարդակի առավելագույն բարձրացում լինում է ամռանը: Սենան ն կուսրան պատկանում են արեմտաեվրոպական (մերձատլանտյան)տիպի գետերին նրանց ջրերի նվազագույն մակարդակը լինում է ամռանը, իսկ առավելոագույնը ձմռան վերջում ն գարնան սկզբում: Ֆրանսիայիբոլոր մեծ գետերը ընդչանրապես նրանցից շատերը, որոնք Հոսում են դեպի Ատլանտյանօվկիանոս, դրեթն բոլորն էլ ունեն էստուարներ, իսկ Ռոնան՝ բավական ձակ ցածրադիր դելտա: ինչպես նան առչասարակ կենտրոնական եվրոՖրանսիայի, պայի, ֆաունան պատկանում է պալեարկտիկմարղի եվրոպական ն միջերկրածովային ենթամարղերին, առաջինի ճամար Դրանցից են դեռես տեղ-տեղ Հանդիպող գայլը, այնուճետն՝ եղջեբնորոշ րուն, այծյամը, խլուրդը, ոզնին, երգեցիկ թոչունները, իսկ երկրորդի (միջերկրածովայինենթամարզի) Համար ավելի բնորոշ են վիթը, լեռնային ոչխարը (մուֆլոնը) սողուններն երկկենցաղները: պայմանների բազմազանության Ֆիզիկա-աշխարճագրական շնորճիվ ճերցինյան Ֆրանսիայումկարելի է առանձնացնել լանդշաֆտային մի շարք շրջաններ. Դրանք են՝ Փարիզյան ավազանը, Հլուսիս-արնելյան շրջանը, Բրետանի շրջանը... նհնարթոնաւկա Ֆրանսիական զանգվածը, Ակվիտանյան դաշտավալիը ն միչերՊիրածոմայինշրջանը:

ջրառատ ենլ իբրն կանոն ջեի սառչում։

ընդար-

ու

ու

ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԱՎԱԶԱՆ

ինա

Ֆրանսիայի ամենաընդարձակ աք իք մասամբ: շրջանն է, որ մեծ մասամբ բոնված է Սենայիսիստեմով: Սենան ն նրա բազմաթիվ վտակները Հովճարաձն ձգվում են դեպի Ֆրանսիայիկենտրոնը, դեպի Փարիզ, ն ալդ պատճառովէլ այս դաշտավայրը ստացել է Փաբիզլան ավազան անունը: Փարիզյան: ն ավազանը տեղավորված է Արդենների, Վոգեզների,Բրետանի կենտրոնականՖրանսիականբարձրավանդակի միչն ն բռնում է Ֆրանսիայի /4-ը: Գետերիջրբաժանների աննշան բարձրությունը ն ռելյեֆի ընդճանրապես թույլ բլրասլատ ճարթավայրային բնույթը մեծ Հարմարություններ են ստեղծում ջրանցքային ցանց ստեղծելու Համար: Ավազանիմի զգալի մասը կազմված է երրորդական Հասակի նստվածքային ապարներից։ Այս շրջանում առաջացել են. մի կողմից ընդարձակ, ճարթ կամ շատ թույլ կտրտված չոր պլատոներ, մյուս կողմից՝ այդ պլատոների արանքում ընկած դեպրեսիոն ճարթություններ, որոնք ավելի Հարուստ են աղբյուրներով ու Հոսող ջրերով, Ավազանիարնմտյան մասը՝ Պիկա այի Հարթությունն ու արնելյան նորմանդիան կազմված են գլխավորապես կավճից: Այդ մասն ունի պլատոյաձն թույլ ալիքավոր ռելյեֆ։ նրանով ճոսող գետերն ունեն բավականին լայն Հովիտներ։ Ավազանի արնելյան մասում տեղանքը Հետզշճետե բարձրանում է, թեպետ Համեմատաբար թեք լանջի ձնով: Այդ թեքության վրա գետերը աղեղնաձն կուեստային թմբեր, որոնց առաջացրել են մի շարք են դեպի արնելք։ նայում զառիթափ լանչերը Այսպիսի կառուցնաճանդը, որի մի մասր «չոր Շամպայն» վածք ունի Շամպայնի անվամբ իրենից ներկայացնում է քիչ պտղաբեր, ճամեմատաբոսր Սա

բլրուտ

Թույլ բնակեցված, կավճային ապարներիցկազմված ոչ բարձր մի պլատո։ նրանից դեպի արեմուտք ձգվում է կունստային թմբերի

առաջինխումբը,որը Հայտնիէ իլչդը-Ֆրանս անունով:Շամպայն

նաճանգիՀարավ-արնելյան ծայրամասը Հայտնի է «խոնավ Շամչ պայն» անունով Վերջինս իրենից ներկայացնում է մի դեպրեսիա,

դեպի Հյուսիս Հետզճետն նեղանում ն ապա սաչմանափակվում է Արդեններիանտառապատ բլրաշարով: «Խոնավ շամպայնը» անՀամեմատ խիտ է բնակեցված: Այն ունի բավականին արգավանդ Հողեր, որոնք լավագույն կերպով օգտագործվում են այզեդործաորը

բանջարանոցային կուլտուրաների մշակության «Համար: Շամպայննաճանգում մեծ զարգացումունի Հատկապեսխաղողական

ն

մշակությունը, որի բազայի վրա՝ նան գինեգործությունը: Հայտնի նն նաճանգի անունը կրող «Շամպայն» գինիները:Փարիզի այդ ընկած է Արտուայիբլրոտ ամենաճյուսիսային մասում պաավազանի բարձրությունը, իսկ նրանից Ճյուսիս տարածվում է ֆրանսիական Ֆլանդրիան,որն իրենից ներկայացնում է մի «արթ դաշտավայր: Վերջինիս մակերնույթը, ի տարբերություն Փարիզյան ավազանի, սառցադաշտի թողած ազդեցության ճետնանքով բավաՀնագույն է ն քիչ պտղաբեր: Փարիզյան ավազանի 4յուկանին քարքարոտ ընկած է նորմանդական աիս-արեմտյան մասում բարձրավանդակը, որը Ճերցինյան ծագում ունի ն իրենից ներկայացնում է մի բլրոտ շրջան: նրա ամենաբարձր կետը ընդամենը 412.մետըէ:

ՀՅՈՒՍԻՍ-ԱՐԵՎԵԼՅՑԱՆՇՐՋԱՆ

է Վողեղները, (ոթարինգիայիպլատոն ն իր մեջ ընդգրկում Վլզասի Ճարթությունը: Վոդեզները, որ կազմում են այս շրջանի օրոգրաֆիայի գլխավոր էլեմենտներից մեկը, իրենցից ներկայացնում են կամարաձն բարձրացած Վերին Հռննոսլան շրջանի խզուՀԱՐԻՐ Զորա» մային զոնայի արեմտյան բարձրադիր թեր։ նրանցից արնելք ընՎե ին-Հռննոսյան գրաբենը, իսկ ավելի արնելք՝ կած է որ ձգվում են Հռննոսի ձախ ափին վզուդաչեո, Վողեզները, վալդը' Սա

Շվարց-

երկարություն ն մինչն 40 կմ լայնություն ունեն: նրանց առավելագույն բարձրությունը 1432 տր է, Վոգեզները մասում են ցածրադիր ծածկված լայնատերն (գլխավորապես «ամասում` փշատերն անտառներով: Անտաճարի),իսկ բարձրադիր տը սովորաբարճասնում է մինչն 1200 մետր բարձրության: Վոգեզներում տարվա ցուրտ շրջանում տեղումները քափվվում են մուտ

լմ

ձյան ձնով,որը ն առաջացնում է կայուն ծածկ: (եռոնակատարա վին մասում ձյունը պաճպանվում է 4--5 ամիս: կաթո Կրտոգշաաակցակատատաաայա ն ՎոգեզներիցՃյուսիա Հլուսիս-արնմուտք, մինչն Հռենոս Թերթաքարային տեղավորված է ոթա նգյան սլլասոն: Սա ունի մինչն (ն մի փոքր ավելի) բարձրություն: Ռել200-Մետր մեֆի ճամար բնորոշ են կուհստային թմբերը, որոնք բարձր մասեբում ծածկված են լայնատերն անտառներով Շրջանի կլիման Փարիզյան ավազանի Համեմատությամբ մի փոքր ավելի խոնավ է ե ցուրտ: Զմռանի տեղումները «աճախ թափվում են ձլան ձնով հ երբեմն կարճատնժամանակովնստում: Երբեմելինում են նան սաոՖամանիքներ, որոնք սովորաբար գարնանը վնասում են այգիներին:

լեռները,

Ամառը չափավորտաք է, Հուլիս ամսվա միջին ջերմությունը մոտ Վոգեզներից արնելք, Հռենոսի ձախ ափի երկարությամբ է ալյուվիալ ձգվում է էլզասի արթությունը, որը ծածկված նստվածքներով ն մարգագետիններով: Հարթության արնմտյոան Վ180 է:

կեսը բոնված է այգիներով

ն

վարելաճողերով:

ԲՐԵՏԱՆ Բոնում

է Համանուն թերակղզին, Հերցինյան ծագումի այս բարձրավանդակը, որ ենթարկված է եղել պենեպլենացման, եիբորդականում ճամեմատաբար փոքր չափով կամարաձն զել է. որի ճետնանքով թերակղզու ծայրամասերը որոշ չափով իջել են ն ծովը ներխուժել է գնտաբերանները,առաջացնելովբազմաթիվ թերակղզիներ, ծոցեր խորշեր։ Այս ձնով է առաջացել Բրեստի խորշը)որի ափին գտնվում է Քրեստի ռազմական նավաՃանգիստը: Բարձրացումները առավել ինտենսիվ բնուլթ են կրել Բրետանիկենտրոնական մասում, որտեղ գտնվում է այս շրջանի ամենաբարձր գագաթը(391 մետր բարձրուՃատվածը՝ Սեն-Միշել այս մասը Ատլանտյանօվկիանոսի մոտիկությամբ):Բրետանի ծածկթյան պատճառով շատ խոնավ է: Առաջներում Բրետանը ված է եղել խիտանտառներով, սակայն մարդու անխնա վերաբերմունքի ճետնանքով նրանք մեծ մասամբ ոչնչացված են: նրանց ցախասսոեղում այժմ ավելի շատ տարածված են թվուտներն սկան ստանները: երկրաբանության, ինչպես նան գեոմորֆոլոգի առանձնաճատկություններով Բրետանիցգրեթե ոչնչով չեն տար-

բարձրա-

ու

ու

բերվում նորմանդականն Պուատուիբարձրությունները:

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ

ԶԱՆԳՎԱԾ

իրենից ներկայացնում է Հծրցինյան Ֆրանսիայիամենաընդարձակ ն ամենաբարձր լեռնային շրջանը, որից ճովճարս:ձն Սա

Գարոննայի,Սենայի Ռոնայի սիսգուարալի, բազմաթիվ վտակներ: Զանգվածի բարձր տեմներինպատկանող

ցած

են

Հոսում

ու

որը մասերից նրա Ճարավ-արնելյան մասում Ճայտնի է Սեվեներ, զառիթաւի լանջերով իջնում է դեպի Ռոնային ճովիտը: Ջանգվածի այս լանջը առաջացել է Ռոնայի Հովտի սաճմաններում երկրակեղեի իջեցման «ետնանջով։ Գեոմորֆոլոգիական տեսակետից կենտրոնականՖրանսիականզանգվածում կարելի է առանձնացնել մի շարք շրջաններ:

Ա.

մուզեն

պլատու--ընկած

է

կենտրոնական զանգվածի

Ճյուսիս-արեմտյան մառում: ներկայացնում է չին պենեպլենի «արաճարթաձն բարձրություն: կազմված է գրանիտներից ն ունթ

մետր մժիչին բարձրություն: Այստեղ առավել մեծ առանձնանում բարձրություններով (մինչն է Միլվաշ մետր) պլատոն։ կիմուղենի մակերնույթը ժամանակակից գետերի էրո200--500

զիայի շնորճիվ աչքի է ընկնում մի շարք խոր Հովիտներով։ Պլատոյի մինչն 500 մ բարձրությունները ծածկված են կուլտուրական դրանից վեր Հաճարի անտառներ են ն ապա բուսականությամբ, գոգչճչեվիտներըմեծ մասամբ բռնված ցախաստաններ: Ցածրադիր են

ճաշիճներով:

Կենտրոնական

Բ.

Օվերն.--սա Ֆրանսիական զանզվածի ամենաբարձր մասն է: Աչբի է ընկնում գրաբննների ն Հորստերի ---են Ուժեղ զարզացման Հասել «րաբխային ձները, տարածումով, են: այս կամ այն չավո վ քայքայված որոնք` աչքի Հրաբխային է. Պլուլի-դե-Դոմ գագաթներից թյամբ): Հրաբխայինլանդշաֆտի բնորոշ

ընկնող

մուտ 1463

մ

աաա:

րու-

ձներով շատ ավելի տիպիկ է Մոնդորզանգվածը,որը գետային էրոզայի ազդեցության Հետնանքովխիստ կերպարանափոխված է։ նրա վրա է գտնվում Չ գագաթը (1886 մ), որը ճՃամարվումէ ամբողջ ուլի-դե-Սանսի ինչպես նան կենտրոնական եվրոպայի ՀերցինյանՖրանռիայի, բարձրության լեռներիամենաբարձր կատարը: 0վերնի կամիջին է կանտալճրաբխիային զանգվածը, որը նույնպես ընոր մասերից զետաճովիտնեխիստ մասնատված է: նրա լանչերին առաջացել առանձնացած պոատոներ, որոնք կոչվում րով խոր կտրտված են «պլանեզ»: Սրանցցածրադիր մասերը ծածկված են անտառնեառմամբ րով, իսկ բարձր մասերը արոտավայրերով: Ընդչանուր են

ու

պլանեզներն աչքի

աղբյուրներով:

են

ընկնում արգավանդ Հողերով ն Ճորդառատ

Գ. կենտրոնականՖրանսիականլեռնաղանգվածում մի սռռան-

ձին շրջան է իրենից ներկայացնում Սնենեերը։ Սրանք ընկած :

Փա

են

կենտրոնականզանգվածի Հարավ-Խրնելյան ծայրամասում: կաղն ղանաղան Ճրային ապարնեմրված են Պալնողոյի դգրանիտներից նում Սնեններն են խիստ րից: Դեպիաան ճարավ-արնելք Նաաւան» անջերով, առաջացնելով խոր գետաճովիտներ, դժվարամատչեձորակներ, Սեեններում շատ լավ արտաճայտված են բուսականության ուղղաձիգ զոնաները, ըստ որում ստորոտում

Հրեն, (28

ու

միջերկրածովային բույսեր, այնուճետն տարածվում են անտառները, իսկ բարձրում՝ մւորգագետինները: Դ. կենտրոնականՖրանսիական զանգվածում երկրաբանական, ինչպես նան գեոմորֆոլոգիական առումովմի ինքնուրույն ն: շրջան է ներկայացնում կոս կննտրոնականՖրանսիա տարձրավանդակիճարավալին ծայոր կազմվաժ է Յուրայի կրաքարե նրա Հճարավ-արնելքում 1րանչկոսս ց. է 1000 մետրըբարձրության ն բռնված է կազանգվածը«ասնում րըստային լանդշաֆտի բնորոշ ձներով։ Ավելի ցածրադիր է Ճաբավ-արնմուտքում ընկած կրաքարային Պտի-կոսսպլատոն,որը ս ծածկված է մարգրավում է «Գորդոն ն վո գետերի Ճճովիտները գագետիններով: կենտրոնականՖրանսիական զանգվածից մի փոքրը յլուՍա կենտրոնական սարաճարսիս գտնվում է Մորվուն զանգվածը: Թից բաժանված է Լուարաղետ Ռոնայիսիստեմինմիացնող կենտրոնական ջրանցքով: Մորվանզանգվածնունի մուտ 850 մետրը բարձրություն: Ռելյեֆըբնորոշ է սեղանաձն րայրձրություններով: Այն կտրտվածէ խզվածքներով ն էրոզիոն բնույքի աստիճաններով: Փոքր Մորվան վանգվոածն ունի ավելի մեղմ բարձրությունների պատճառով կլիմա, որի Հետնանքով այն գրեթե ամբողջապես յուրացված է ն անտառային մեծ զանգվածներ, ավելի խի բնակեցված: կան որոնք ավելի լավ պաճղպանվածեն Մորվանի բարձրադիր շրջանլանջերին ն առանձին լեռնագագաթների վրա: ներում,զառիթափի Մոլվան զանգվածի Հյուսիսային շչարունակությունն է կազմում անդր պլատոն:

աճում

են

լայնատերն

Այս անունով կոչվում է.

առեւ ագԸաԹԹաաակ

բա

ստ

ԱԿՎԻՏԱՆՑԱՆ ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ

(գ«ԲՎ6«չէ)

կերպ կոչվում է Գարոննալի այլ | Ֆրանսիական տեղավորված Այ. կենտրոնական գաշտավալը: ն նրա միջն։ ալատաքին ծոցի Պիերենելների զանգվածի, Բիսկայան ն երրորդականի Չոռրրորղականի ծածկումմեծ տեղենգրավում նստվածքները, որոնք «Հիշեցնում են Այոլլան մոլասների (կավեր, ավազաքարերի կրաքարի բարակ շերտեր):Դրանք աոաջացել ԵԷ Հիմնականում Պիրենեյան լեռների՝ ողողման ենթսկա եյուքերի Ակվիտանլան ղաշոավալըն

են

տեղափոխման շչնորձիվ։ Ակվիտանիճյի Հարավում ընկած չրոնջ իրենցից ներկականնեմեզենն

Արմանլակ արատները,

յացնում կոները:

են

ՊիրենեյներիցՀոսող բազմաթիվ գետերի արտածման

Ակվիտանիայումբնական պայմանների լյոդւրաճատկությումբ

"Միանդամայն

առանձնանում

է

որը ծուվափնլա չարքությունը,

ձգվող ուներ), միամբողջշարք բարձր ավազաքմբ ուժեղ քաավաղները նախկինում, շնորշիվ արնեժտյան Դյունային իների ներգործության, Հաճախ շարժվում էին դեպի հրկրի ներթյամբ

իրենց ծածկի տակ առնում ցանքատարածությունները: Նրանց առաչխաղացումը կասեցվեց միայն 111 դարում, շնորչիվ արճեստական անտառատնկման: ներկայումս վանդերի դլունային լանդշաֆտը Համարյա ամբողջապեսծածկված է մերձծովյան սոՃու անտառներով: տեշնործիվ առատ վանդերումմակերնույթը, ն է միանգամայն Ճճարթտեղանքի, բոնված ղումների քաղզմաթիվ սաբր ն

լճերով: լագունաներով սճաճիճնելով, ու

Ակվիտանիան ունի

խոնավ կլիմա. բարձր է Հատկապես բարեխառնությունը, որը շատ է նպաստում ճատկապես Հովիտը բոխաղողի ն եդիտացորենի մշակմանը: Գարոննեայի չակվածէ ամբողջ Ֆրանսիայում, որպես խաղողամչակությո ամենակարնեորշրջաններից ՞ժեկը:Խոնավությունը դեպի «Հարավ Ճճետզճետե պակասում է, մոտենալով միջերկրածովային նորմային: դիրքի պատճառով չնրմաստիճաններն ավելի բարձր ծարավային են, քան Բրետանում: Ակվիտանիալումնշանակալից տարածում ունեն լայնատերն անտառները: Բնորոշ ծառերից են կաղնին (մի քանի տեսակնեեն նան մշտադալար մացառուտներ բով) ու Պաճարին: Աճում ն այլն): (մաջվիս ան անին Հյուսիսից միանում է Փուասոու տաք

ն

ամռան

`

իսկ նրանիղ բարձրությունը,

է

Ճլո

Ն ,

Վանդելան չՀալլքությունը: ուարայի դաշն տավայրի կապող օղակ է Հանդիսանում Գարոինայի Սհնայի միջն, գաշտավայրերի որի մի մասը կազմում է

ՄԻՋԵԲԿՐԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ

ն Բոնում է իոնի ժոզվ ւմերձավնլա գոտին՝ ձանգեղոկը նրա Ճյուսիսում գտնվու) է կենտրոնակուն ՖրանսիաՊրովանսը: «ԷԷ---Ը«ապտաատագաա դկաակայտայանաաաատակաա ՀՊըոաատաոմթոաակաանաաանաաաաաա, Ալպկան զանգվածը, իսկ արնելքում՝ արեժուտքում՝ Պիրենելան, Հոապատաատ լքքճղրոոպաոկաոԿատաակապաատառաատաթ,

Սա նման է մի «սակայական ամֆիթատրոնի, որը յան լեռ է դեպի ծովը: Այդ աստիճանները կաղմում ասոիճանաձն իչնում են բարձրավանդակին Ալպերի Հակենտրոնական Ֆրանսիական րավային եզրերը, որոնք ուռուցիկ կողմերով դեպի ճարավ նայող երկու աղեղների ձն ունեն: նրանց միջն տարածվում է Ռոնալի Հովիտը: Շրջանի արնմուտքում ընկած է ստորին(անգեդո րը մի :

«Լոռե,

դաշտավայր է, իսկ

րովանս

ն

արնելքում՝ բլրաճրոտ՛

ստորին Պրովանսը:

Ալպյանլեռների ցածրադիր լանջերի

չէոզբանա ՎԱ միչն, ննկած

ն

Մի-

ֆրանաիական, Ծիկլերան,՝օրը ռչակված է միշարք խոշոր առողջարակներով՝ (նիցցա՞նայլն): Այս բոլոր շրջանների ճամար բնտրոշի ւիպի կլիման։Ամառրչոր է ն շող, ձմեռը՝ մեղմ, Թեպետ երբեմն լեռներից փչոզ միստրալ կոչվող քամիների պատճառով լինում է կազմված է մշտադալար կոշտատերն ցուրս:: Քուսականությունը մեծ տարածում ունի մաջվիսը, ինչպնս նան ծառերից:Այստեղ մշտադալար կաղնին: է

Ժիջերկրածովալին

ԿԵճտրոճակաճ

Ծվրոպայի

միջիճ

(ՀԵրցիճյան) լեռճերի

Միջին բարձրության լեռների

բարձրության մարզ

մասամբ բարձրավանդակների երկիրը Ճյուսիսից սաշմանափակված է Գերմանա-Լնեճական դաշտավայրով, իսկ Ճարավից՝ Ալպ-Կարպատյան ծալքավորուԹյուններով։ երկրաբանական ժամանակաշրջանի տեսակետից մարզի լեռներն ունեն Հին ծագում: նրանք առաջաղել են ճերցինյան ծալքավորություն այդ պատճառով միջին շրջանում: ւ2ենց ն ճամար բնորոշ բարձրավանդակների բարձրության այս լեռների են գագաթների կլորացած, «ղկված ձները, երբեմն տորֆլոճաիճներով բռնված տեղամասերը,լայն ճովիտները, որոնց շրջապատող լեռները Հաճախ ամբողջովին պատած են անտառներով ե ղեպի Ճճովիտներնեն իջնում սովորաբար չարք լանջերով: իբրեբացառություն ճանդիպում են նան նեղ կիրճեր ն սրածայր գագաթներ: Հարա-ՀԱյս ամենի ճետ միասին արեմտյան 9եխոսլովակիսյում, նան մասամբ ճարավային վային Գերմանիայում, ինչպես լեճաստանում որոշակի տեղ են գրավում ճարթված ցածրադիր տարաՀությունները, որոնք արդեն պլատոների կերպարանք ունեն: կենտրոնականեվրոպայի միջին բացձրության լեռների'մարզը ն

այս

կազմված է բազմաթիվ առանձին զանգվածներից,որոնց մեծ ռելլեֆը չափազանց խճճված տեսք ունի: Այստեղ տիրապետում

են

շնորձիզ

մասամբ մնացորդային որոնք լեռնազանգվածնեքը, միմ-

անցից բաժանված են քիչ թե շատ ընդարձակ գրաբեններով կամ իջվածքներով։ կենտրոնականեվրոպայի միջին բարձրության լեռները կարելի է բաժանել չորս խոշոր խմբերի: Դրանցից առաջին խումբը, որ սկսվում է Ալպերիու Յուրայիշրջանից ն Հոռննոսը երկու կողմերով տարածվում է դեպի Հյուսիս՝ մինչն Ռուրի շըրջանը, մի ընդճանուր անունով չ»աճախանվանվում է Հոննոսյան ն լեռների խումբ: երկրորդ մեծ խումբը տեղավորված չ Ալպերի ն կարպատների միացմանվայրից «յուսիս, Ճիմնականում էլբայի Օդերի վերին Ճոսանքների շրջանում ն մի ընդճանուր անունով երբեմնկոչվում է էլբու-0դերյանլեռների խումբ:Լեռների երրբորչ է նախորդ երկուսի արանքում, խումբըտեղավորված Մայն գետի Վեվերի վերնագավառում: Այն ճովտից յուսիս, առավելապես լեռների խումբ: Չորրորդ խմբին ճիչտ կլինի անվանել Վեզերի են պատկանում Հարավային 1եՀաստանի կելեց-Սանդոմիրյա առղլեռները։ Այժմ մի փոքր ավելի Հանգամանորեն քննության նենք այդ խմբերն առանձին-առանձին:

ա)

ՀՌԵՆՈՍՑԱՆ

ԽՈՒՄԲ ԼԵՌՆԵՐԻ

Այս խմբի լեռներից

ֆրանս-դերմանական սաճմանի մոտ Հռեարնմուտքում Վոգեզներնու նոսի երկու ափերով ձգվում են՝ Գարդտըն րձեա լեոնաղզանդվածեերըփաստորեն մի ամբողջություն նն կաղմում, որը մասնատված է Վերին Հոռննոսյան բավական խոր դգրաբենով: Չորս զանդգվաշներնէլ իրար չափազանց նման են ն՛ իրենց ուղղություններ"վ, ն՛ դեպի Հռենոս նայող լանջերի զառիթավությամբ, ն' բարձրություններով, նրանցից Համեմատաբար առավել բարձրության են Հասնում Շվարցվալդի լեռները։ Սրանց վրա է գտնվում Ֆելդբերգգագաթը, որն ունի 1423 մ բարձրություն: նշված լեռներից Հյուսիս, Հռենոսիերկու կողմերում ընկած են լեռները,որոնք նույնսլես միմյանցից բաժանված են Հռենոսի ու նրա վտակներիճովիտներով: Այս Հատ-

Շվարովալը, ՐՊոնեվար նր» լոր

Հոմաայան. Բորքաթարային վածիաչքի ընկնող լեռներից են

ն «Հարավայինմասում Տաունուսը Հունսոյուկը։ Այս զույգից Հյուսիս տեղավորված է Վեսաւերվալդը ն էյֆելը։ ԱվելիՀյուսիս տեղավորված են Ձաուերլանդն Բարձր:

լեռները: չոննոսյան Թերթաքարայինլեռները իրենցից ներկայացնում են բարձրավանդակների տեսք ունեցող բլրոտ շրրջաններ (Հատկապես Հյուսիսում), Գետերըայստեղ «Հոսում են խոր Հովիտներով: լեռների խմբի մեջ ընդունված է ճաշվել նան Հոռենոսյան Շվարցվալդիցն Օդենվալդիցարնելք ընկած բարձրավանդակը,որն այլ կերսլ անվանում են Շվաբ-Ֆրանկոնյան ավազան կամ Շվաբ-Ֆրանկոնյան աստիճանավոր երկիր, Մ» կազմվաժ է կորագագաթ բլուրներից ն կրաքարային ցածլոդիր պլատոներից, որոնք մասնատված են բազմաթիվ խվղումներով։ Այդ խզումների ճեղքերով տեղ-տեղ դուրս են Հոսել լավաներ, որոնցից առաջացել են այդ մասի ծրային ապարները: Ավազանի մակերնույթը շատ մասերում աչքի է ընկնում աստիճանաձն բարձրություններով։ Այս նույն ձնով Միջին գերմանականբարձրավանմասում դակի Հարավ-արնմտյան վեր է բարձրանում Շվաբական

Ֆենն

Միջին Գերմանակա

նրա անմիջական Հյուսիսբարձրությամբ): է կազմում ՖրանկոնյանՑուրան, որն շարունակությունն արնելյան Յուրան (մուտ 1015

մ

ավազանը ունի մինչն 657 մ բարձրություն: Շվաբ-Ֆրանկոնյան լեռնաէ մի ոչ շարք շատ բարձր Ճյուսիսից սաճմանափակվում են Շպեսսարտը(կամ Սպեսարտը), Ֆոշղթաներով, ինչպիսիք ն դգելսբերգը Ռյոն ղանգվածը:

ք)

ԷԼԲԱՑԻ ՈՒ ՕԴԵՐԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

են 9եխսկան անտառոր(որի Լեռների այս խմբի մեջ մնում ամենաբարձրգագաթն չ Շումավայիլեռները, Բավա ական անտառը, Ֆիխսել լեռները, Ֆրանկոնյան յսնտառը,Հանքային լեռները ն Սուդեաները, որոնց արնմտյան ամենաբարձր Հատվոածրկոչվում է Հսկաներիլեռներ: Սուդետներիվրա է գտնվում Սնեժկակամ Հանդիսանում է կենտրոնական եվրոպայի միշին բարձրության լեռների ամենաբարձր կատարը (1603 մ) Սուդետներըիրենց մորֆոլոգիական Ճճատկանիշներովշատ նման են Չեխականանսառցադաշտի աաոին:նրանցում Հողմնաւճչարման, Չորրորդականի ազդեցության ն էրոզիայի շնորճչիվ առաջացել են մերթ երկար, խոր, ակոսանման ճեղքեր (կառեր),մերթ՝ կլոր գոգավորություններ (կրկնսներ), որոնց Հետիանքով տեղանքը շատ մասերում ստացել է ալպիականռելյեֆի բնորոշ ձներ։ Այս խմբի յնոնո-

Արբեր տարը մ բարձրությամ

Շեենկու ն«ռաք շնր

նեն գլխավոր գագաթները ընկած: զանգվածների Համարյա բոլոր են ն նայում դեպի լեռնաշղթաների մեջ նրանց ներքին մասերում պարփակված Չեխ-Մորավական բարձրավանդակը:Հանքայինլեոներից արնելք, էլբայի Հովտում ընկած է ավազաքարերից կազմված մի Հարթ պլատո, որի մակերնույթը աչքի է ընկնում շատ խիստ մասնատված նեղ Հովիտներով. Այստեղ ավազաքարերի Հողմնաչարման Հետնանքով առաջացած ռելյեֆի բազմազան ձեվերը--ուղղաճայաց պատերով վեր բարձրացած ժայոհրը, սյունանման ցցվածքները, քարայրերը, խոր կիրճերը--յուրօրինակ գեղեցկություն են տալիս այդ ամբողջ շրջանին, որը Հաճախ կոչվում է Սաքսոնական Շվեյցարիա: կենտրոնականԵվրոպայի միջին բարձրության լեռները մեծ մասամբ բնորոշ են ռելյեֆի Հղկված ձներով, կլորացած գագաքներով, լայն Հովիտներով ն երբեմն տորֆաճաճիճներով բոռնվաֆ ջրբաժաններով: նրանք փոքր բացառությամբ գրեթե ամբողջապես ծածկված են անտառներով: Չեխականանտառի, Հանքայինլեռների ն Սուդետների արանքում էլբայի ((աբայի) ն նրա վտակ Վլտավայի ավազանում տեղավորված է Չեխականբարձրավանդակը: Այն դեպի արնելք ձրգվում է մինչն կարպատների արնեմտյանփեշերը: Չեխականբարձրբավանդակն ունի բլրոտ մակերնույթ։ նրա 4իմքը կազմված է գըրլխավորապեսԱրխայանգրանիտներից, որոնց վրա տեղադրված են Պալեողոյին ապա վերին Կավճիու Երրորդականիապարները: Չեխականբարձրավանդակը արնելքում միանում է Մորավական պլատոյին,Վերջինսդեպի ճարավ-արնելք Ճետզճետե ցածրանում է ն ապա միանում Մորավական Հարթությանը։ Ընդչանրապես բարձրավանդակըայնքան էլ բարձր չէ. նրա Չեխ-Մորավական միջին բարձրությունը 500-ից մինչն 600 Մետր է, ըստ որում դեպի Ճյուսիս (էլբայի ուղղությամբ) ն դեպի Հարավ-արնելք Մորավայի ուղղությամբ) բարձրությունները Հետզճետե փոքրանում են ն ռելյեֆը ստանում է դաշտավայրի բնույթ: Զեխականն Մորավական պլատոներիմիջն ընկած Ջեխ-Մորավականբարձրությունը: է

ՎԵՋԵՐԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

Այս խմբի մեջ

անտառը ն դաշտավայԹյուրինգյան բի մեջ միայնակ տեղավորված Թյուրինգյանանչարըզանգվածը: 984 մետր տառի ամենաբարձր Բ երբերդ գագաթը ընդամենը կետը՝ մտնում

բարձրություն ունի,

բալց

են

քանի որ

նա բոլոր

կողմերից շրջապատ-

վածէ իջվածքջներովն ընդչանրապես Հարթ տարածություններով, այդ սլատճառով բարձր լեռան տպավորություն է թողնում: նույնսպիսիտպավորություն են թողնում նան Հարցի լեռները, որոնց մենաբարձր գագաթը (Բրոկեն ) ունի 1142 մ բարձրությոն։ Հարցի լեռները տարածվում են մոտ 100 կմ երկարությամբ ն 30 կմ լայնությամբ: Սրանց լուսիս-արեմտյան շարունակության վրա լեռները, իսկ նրանց դիմաց, Վեզերի ձախ գտնվումհն Վեզերի ափինընկած է Տեվտոբուրգյան անտառը(առավելագույն բարձրուՔյունը՝ 468 մետր): ա-

ԿԵԼԵՑ-ՍԱՆԴՈՒՄԻՐՅԱՆ

ՀՀ-ի)

ԼԵՌՆԵՐ/2յ(՛

Ճյուսիսային լանջերի Հարավում,կարպատների ԼեՀաստանի հրկայնությամբ Ճյուսիս-արնմուտքիցդեպի ճարավ-արնելք ձգվում է կամ կելեց-Սանդոմիրյանբարձրությունը, Սա Միջին-լեչական ունի Հերցինյան ծագում են իր երկրաբանական կառուցվածքով, ինչպես նան գեոմորֆոլոգիական ձներով ոչնչով չի տարբերվում ն միջին բարձրության լեռներից, Նրս/ Ֆրանսիայի Գերմանիայի ամենաբարձր կետը կիսայա Դորագագաթն է, որն ունի 611 ։ բարձրություն,

ՆՏՆար Ծ կենտրոնականեվրոպար" միջին բարձրումերնում նշված

լեռները ձնավորվել Պալեոզոյում,որից Ճեենգեռնա են նրանք ենթարկվել անընդչատ քայքայման: ԸՕստորում խաղաղօվկիանոսյան էտապի «Ճին-կիմերիական ֆազայի ն մանավանդ ալպիական տեկտոնական էտապի ընթացքում այղ Հին լեռնաշղթաները, որոնք մինչ այդ էրոզիայի ն Հողմաշարման ճետեվանքով դառել էին պենեպլեններ, կրկին անգամ լեռնակազմության ազդեցության տակ կոտրատվում են տարբեր ուղղություններով ն միմյանց նկատմամբ ուղղաձիգ տեղաշարժեր կատարելով առաջացնում ընդարձակ իջվածքներ, Այս ձնով են առաջացել ՇվաբՖրանկոնյան գոգավորությունը, գրաՄայնգետիճովիտը, Հռենոսի ն բենը այլն: նրանք միմյանցից բաժանված են ավելի բարձր մնացած կամ վեր բարձրացած լեռնային զանգվածներով(օրինակ՝ ՎօԽումբը,Հոննոսյան թերդգեզներ-Գարդտ-Շվարցվալդ-նդենվալդ էլբայի, 0դերի Վեզերիլեռները ն լեռների խումբը, թաջարային մարզում ռելյեֆի աայլն): Այս ամենի Հետնանքով նկարագրվող մճնաբնորոշ գիծը բարձրադիր լեռհային զանգվածների ե նրանջ էչ Հերթափոխությունն ժիչջնընկած իջվածքների փոխադպիձ թյան

բոլոր

տո

ու

կենտրոնականեվրոպայի միջին բարձրության լեռնային շըր օրինակ, ցինջանը ճարուստ է օգտակար Հանածոներով: Այսպես, Հանքերով Հոչակված են լեռները, բազկին կապարի երկաթի ճանքերով՝ մամետաղներով՝ 1ոթարբինգյա Ռուրի ավազանը ն Վերին Սիլեզիան, կալիական քարո ծուխով՝ ղերով ն նավթո ՎերինՀռենոսյանՃարթությունը ն այլն: Շատ են շրջաններ աչքի ընկնում Հանքային բուժիչ ջրերով: Այդ տեսաառավելակետից առանձնապես ճանաչված է Չեխոսլովակիան, պես Հանքայինլեռների ն Սուղետներիշրջանում։ Հանքայինկարնոր չրերի շրջան է իրենից ներկայացնում Շվարցվալդը: ՛ կենտրոնական եվրոսլայի միջին բարձրության լեռնային շըրջանը բնորոշվումէ արնելք կլիմայական պայմանների աստիճանական մամբ։ Արեմտյանշրջաններն ունեն բարեխառն ծովային կլիմա, իսկ արնելյանը՝ ցամաքային: Մարզում ամենուրեք լեռների արնեմրտիարեխառն յան լանջերն ավելի խոնավ են, քան արնելյան։ Արնմուտքոսք, Վոգեզներիշրջանում սովորաբար ձմռան սառնամանիքներըձյան տեղումներով շարունակվում են մինչն երեք ամիս, Ամոանն այդ շրջանը շատ տաք է ն բնորոշ ամպրոպային անձրններով։ Գյուղատնտեսական բոլոր տեսակի կուլտուրաների մշակման չամար միանգամայն բարենպաստ մեղմ ն տաք կլիմայով աչքի է ընկնում ձմեռը Հճամեմատաբառ Վերին-չոռենույան Հարթութլթեր: Այստեղ է, ամսվա չերմությունը 04 է: միջին ամենացուրտ մեղմ ավելի Բայց սլատաճումեն սառնամանիքներ, երբ ջերմությունն իջնումէ մինչն մինուս 200, Ամռան ամենատաք ամսվա ժիջին չերմությունր -Հ200 է։ Տեղումներիքանակը 600 միլիմետր է, Դրանքթափվում են գերազանցասլեսգարնանը ն ամոան առաջին կեսին, որր օգտակար է առանձնասլես երկրագործությանճամար: շատ

Սուդետները,

բրա

Հանքային

ա-

աաա

ա-

Միջին բարձրության լեռնային մարզում Համեմատաբար ցամաքային կլիմա ունեն Չեխականզանգվածի կենտրոնական մասը ն Թյուրինգյանավազանը: Պրագայում ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմությունը 06-ից ցածր է, իսկ ամենատաբ ամսվանլ՝ Է 196։ է։ Ձմռան

տեղումձյան ձնով: լեռնազանգվածների արեմտյան ԸնդՀչանուր առմամբ բոլոր 1000 միլիմետր տեղումներ, մոտ ստանում են լանջերը տարեկան իսկ որոշ դեւլբերում՝ ավելի շատ: (եռներում ամռան կ ձմռան բա-

Տեղումներիտարեկանքանակը 500 միլիմետր ները մասամբ թափվում

են

ըեխառնությունն ավելի ցածր է: են շրջանները ձմռանն ստանում

Սովորաբար լեռնագագաթային ձյան տեղումներ, որոնք

առատ

Հարցի, Սուդետներինհ ՇվարցվալդիլնեոնազանգվածներումպաՀպլանված են

4--6

ամիս։ կենտրոնականեվրուղայիմիջին բարձրության լնոնային մարզի գետային ցանցը բավական խիտ է։ Այստեղ Համարյա բոլոր սեծ գետերը, ռելյեֆի ընդչանուր թեքությանը Համապատասխանչ Հոսում են դեպի«լուսիս ն այդպիսով ջրային ճարմար ուղիներով կապում Հյուսիսային ծովերի Հետ։ Ավելի երկրի ներքին շրջանները ն թույլ է արնմուտքի արնելքի գետային կապը, որը մասամբ կոմպենսացվումէ այդ ուղղություններով կառուցված ջրանցքների միջոցով: ԸնդչանրապեսՃերցինյան լեռների շրջանում գետերի անկումը միջին ն ստորին Հոսանքներում շատ փոքր է: Այդ պատճառով նրանք գրեթե բոլորն էլ նավարկելի են։ Միջին բարձրության լեռներից են սկիզբ առնում 4յուսիսային Հարթության բազմաթիվ գետերը:Սուդետներիճարավային լանջերից սկզբնավորվում է էլբան (1աբա.), իսկ Չեխականզանգվածից՝ նրա ամենամեծ վտակ Վլտավան։Միջին գերմանական (լամ Շվաբ-Ֆրանկոնյան) սարաՃճարթիցսկիզբ են առնում Հոննոսի աջափնյա վտակներնեկարն Մայնը, ինչպես նան վերին Դանուբի մի քանի վտակները: Թյուճարավ-' րինդյան լեռներից սկիզբ է առնում Վեզերը, Սուղետների արնելյան ծայրամասից՝ Սդերը ն այլն, նշված գետերի ջրի ամենամեծ ծախսը բաժին է ընկնում գարնանը՝չնորճիվ ձնճալքի: մեծագույն մասը ջրանցքներով կապված է միմյանց Գետերի Հելո։ (Մայնի նշանակալիցէ ու

քառկապես 2ղմնուի րային կապը

Հետ: միջոցով)Դանուբի

Ուսումնասիրվողմարղի

ճիմնականում` բոնված

տն

մասամբ անտալչպոդզոլացած Հողերով, որոնք զարգացել են տային գորշ, թույլ գլխավորապեսլյոսանման կարբոնատներովՃարուստ ենթաՀողերի, ապարների վրա ն իրենց կառուցվածքով որոշ չափով Ճիշեցնում ձն ՍՍՌ եվրոպական մասի անտառատափաստանի դեգրադացված Ճոէ անտառայինզոնայի

գլողզոլալին

Հողերով,

մեծ

է Լլոսերի ղերը: Չեխ-Մորավականպլատոն վբազարծածկված

գացած Ճողերով:

նկարագրվողմարզի ամբողջ տերիտորիան ամենից ավելի բնորոշ է անտառային բուսականությամբ, սակայն անտառն իր

մամեծ բնական վիճակում վատ է պաճպանված: Անտառները են ն սամբ կտրված վնրածված վոիկլաճոզերի, որոշ

տեղերում

գե-՝ անտառներ: Ներկայումս անտառը տնկված են փազանցապեստեղադրվածէ լեռնային ղանգվածներիստորոտնե-

արձեստական

լեոների վրա։ Սովորաբարանտադի վերին սաշմանը 465:է 1200-1300 մընկնում մետր բարձրությունների Հետ, որից ավելի վեր Հանդես է գալիս լնոնամարգագետնայինն ճաճճային բուսան ճիմնական ծառատեսակներն են կաղնին կանությունը:Անտառի Համապատասխան փոխարինվում որոնք բարձրության Ճաճարին, են փշատերն ծառերով (եղենի, սոճի ն այլն): նկատվում է նան "րում

ն

ի առնուրղդ (օրինավ՝սամշիտ, բուսատեսակնն

ՀԱԱԱԱ չկմիուտ ք,

ոշ

Արա կուլտուրական

տարածված հն բույսերից մեֆ

անտառոները։ մրդատու ծառերը: Համեմատ կենդանականաշխարՀը նախկինի խիստ աղքատան է ցել փոխվել:նախկինումմարզի Համար Հատուկ էին անտառային Ֆաունայի ճամար բնորոշ ձներ, սակայնանտառների տիճանաբարկրճատման 4Հետնանքով խիստ փոխվել է նրանց կազմը: Վայրի շատ կենդանիներ Համարյա ամբողջովինոչնչացվել են (զուբրը, տուրը, իշայծյամը), իսկ որոշ ձներ այժմ պաճպանվում՝ են միայն ներկայումս մարզում Համարյա ոչ մի՛ արգելանոցներում: տեղ չեն Հանդիպում գայլը, լուսանը,անտառային կատուն,արջը: ԱրդելանոցներումՀանդիպում են եղջերուն, այծյամը, ազնիվ եղջերուն, վարազը: Անտառիոչնչացման չետնանքով շատացել եխ Հանղիպում են եվրոպական անտառի գրեթե բոլոր ներկայացուցիչները՝ կաքավը, կտցարը, խլաճավը բազմաթիվ երգեցիկ ն չրային քոչուններ լաստենու ճաշճոտ տարածում

ունեն

աս-

կրծողները: Ծոչուններից

Փլպերի

«շշ

ն

մերձալպյան

մարզ

Ալպյան մարզը, բացի բուն Ալպյանլեռներից, իր մեջ ընդգրկում է նան նրանց կից նախալեռնային պլատոները, Ցուրայի լեռները ն Պադանյան((ոմբարդական)դաշտավայրը: Արդ բոլոր` շրջանները իրենց ծագմամբ սերտորեն կապված են միմյանց Հետ հ Հենց այդ պատճառով, չնայած բնական պայմաններիէական' տարբերություններին, նրանքմիավորվումեն մեկ ամբողջական ֆիզիկա-աշխարչագրական մարզի մեջ: ԱՊԵՐ

Բուն Ալպերը աղեղնաձն ձգվում

մինչն Դանուբ գետի Հովիտը՝

են

"չ Ռոնայի գետաբերանից Արնմժուտ-

իջվածքի մոտ: Վիեննալի

էյ. «ետղզճետեմեծանում իսկ Վերոնա քաղաքի (Իտալիա) Մոնբլանի մոտ 240 կիլոմետրի: Հյուսիսից Ալերկարությամբ՝ մժիջօրեականի Քավարականբարձրավերին են մերձենում Շվեյցարական լեռները, իսկ Հարավանդակները,Հլուսիս-արնկմուտքից՝Յուրայի

Քից դեպի արնելք նրանց լայնությունը մոտ

Ճասնելով 130,

ու

ԱւԱրեմուտքում դաշտավայրը: վից՝ Պադանյան (ամբարդական)

պերը սաչշմանափակվածեն ստորին Ռոնայի Ճովտով: Ալպյան լեռները չնայած ունեն երիտասարդ ծազում, բայց խիստ մասնատված են լայնակի երկայնակի խոր Հովիտներով,. են Ռոնան, որոնցով «ոսում Հռենոսը, իննը,էննսը,Ադիչենն մի շարք այլ գետեր: Այդ ամենի Հետնանքով Ալպյան լեռներն իրենցից ներկայացնում են բարձրադիր լեռնաշղթաների մի շարք խըմբեր, որոնք միմյանցից անջատված են Համեմատաբար ոչ շատ. բարձր լեռնանցքներով: Այս Հանգամանքը «նարավորություն է տալիս Ալպերիսիստեմը բաժանել մորֆոլոգիապես իրարից տարբեր մի շարք մասերի: Հարավ-արնմուտքում, Միջերկրականծովափից սկսած դեպի 4յուսիս՝ մինչն Ժննիլիճը, ձգվում են մի ամբողջ շարք լեռներ, որոնք միմյանցից բաժանված են էրոզիոն 4ովիտնեն րով ցածրադիր լեռնանցքներով։ նրանցից նշանավոր են Լիզու-. Դեբական, Ծովավնլա, կոտտլան, Գրալան ն Սավոյան Ալզերը: ն առավելապի Հյուսիս այդ լեռները ՀետզՀետեբարձրանում են դույն բարձրության Հասնում ՍավոյանԱլպտրում:Այստեղէ գտնըվում ոչ միայն Ալպերի, այլն ամբողջ եվրոպայի ամենաբարձր մ բարձրությամբ. Մոնբլանից չհռոնագագաթ ակսաժ դեպի արեծլք ն Դյուսիս-արնելքընկած է Ալպերիկենտրոնական Ճատվածը, որը բաժանվում է երկու .Ցզուգաճեռ ճյուղերիդրանց միջն ընկած են Ռոնային Հռենոսիվերին Հովիտները։ Հյուսիսային ճյուղը Հռենոսիսիստեմին պատկանող Աար ն Ռեյս գետերի Ճովիտներովբաժանվում է երեք մասի, որոնք կոչվում ե Ալպեր։ Սրանք ձյունաու

ԽՐ Յ88

ւՈւնտերվալգենյան Քեռնյան, ֆլարնյան սառցադաշտերու|Հարուստ շղթաներ են, որոնց վրա բարձԲ

ն

պատ,

րանում

են

բազմաթիվ սրածայր.գագաթներ: Սրինակ՝ Բեոնյանալ-

պերում ծունգֆրաու, Ալեչչորնն Ֆինստերաարձորն" գագաթները ունեն մետրից ավելի բարձրություն: Արնեմուտքից-արնհլթ

լեռների բարձրությունն աստիճանաբարպակասում է, որի Ճետեալպերում միայն առանձին դագաթներ վանքովՈւնտերվալդենյան են մատ

ծածկված Հավերժական ձյունով: ԳլարնյանԱբպերըանճամեավելի ցածրադիր են ն ավելի ջիչ են ձյունապատ:

կենտրոնական ԱլպերիՀարավային ճյուղը կազմված է լեռնա« սիատեմիզ: դրանք են Պեննինլան շղթաների երկու նւԱւ յան Ալպերը, Ննանցքով(2010 մ): Այս լեռներից են սկիզբ առնում աե գետի բազ-

աաա աաա ւմԱրրաբ եւ ե-

մաթիվ վոտակնել(Դորա-Բալթեա, Տոչե կ այլն), որոնք կտրատելով Պեննինյան ն Աեպոնտինյան Ալպերը առաջացրել են բազմաԹիվ կիրճեր, ձորեր, առանձին դեպքերում նան ընդարձակ Հովիտներ։ Այդ երկու շղթաներից ավելի բարձր են Պեննինյան Ալպերը: Սրանց վրա են գտնվում Մոնտե-Ռողա, ՎելսճորնԴՄատտերճ են 4500մ ն ավելի բարձրուլեռնագագաթները, որոնք Հասնում թյան: Դյուֆուր կատարը ունի 4638 մ բարձրություն: Աեպոնտինյան Ալպերը ճամեմատաբարավելի ցածր են ն կտրտված են մի լեոշարք լեռնանցքներով, որոնցից նշանավոր է Սկն-ֆոթարդի նանցքը (2114 մ բարձրությամբ), որով անցնում են Հյուսիսային ն Հարավային եվրոպանիրար միացնողկարնորագույն խճուղային ն երկաթուղային ճանապարճները: կենտրոնականԱլպերը ձգվում է մինչն Բոդենիլճի միջօրեականը, ընկաժ են Արնելյան Ալպերը: Սրանբ

Այդտեղից արնելթ

նման կենտրոնականԱլպերիցավելիցածրադիր՝ ՃԵ՞ննրանց ժանված են առանձին ճատվածների, որոնքկազմումեն իրար

բազու-

ձգվող լեռնաշղթաների երե խմբեր: դաճեո,արնմուտքից-արնելք

խա:թր-ր էցտալլան Ալպեր, շղթաները միմ-

նրանցից առավել բարձրությանէ

Հասնում

կազմված է Հնտնյալ մասերից.

իի

(Նոնա

ԲարձըՏարմերն,

ն այս ՑածրՏաուերն Շտիրիական Ապեր: Ալպերի են Դանուբի ձախ վտակների ճյուղերով, ունեն յանցիցբաժանված դեպքերում փոքրաթիվ ձյունածածկ կատարներ, որոնք առանձին

մինչն 3800 մ բարձրության: Այս շղթաներից անմիջապես Հյուսիս ձգվում է Արնելյան Ալեն պերի Ճյուսիսային ճյուղը, որի մեջ մտնում Տիը լՀյուսիսային ն յան Ալպերը, Զալցբուրգյան Ալպերը Ավստրիական կրաքարա-

միայն

Հասնում

են

ոաերՎինննայի Հետե.

վերածվում

են

գոգավորության մոտ ալդ շղթաները Ճետրզանտառասլատ բլրաշարքերի, որոնց վրա

տեղ-տեղ միայն Հանդիպում

են

մինչն

200Ս

մ

բարձրության կա-

Արնելյան ԱլպերիՀարավային ճյուղի մեջ մտնում են չարավային Տիրոլյան Ալպերը, ԴոլոմիտայինԱլպերը ն Յուլիական Ա.-

են կարնիա ՑուլիականԱլպերիցՀյուսիս-արնմուտք ընկած ւպերը: իսկ Հյուսիս-արնելք՝ Վրան Ալպերը, լեռները,որոնք կարավանկայի

Հետզճետե ցածրանալով վերեն ածվում բլուրների ու մտնում Բալկանյան թերակղզու սաչմանները, Ալպերին Քալկանյան թերակղղզո անցման շրջանում գտնվում է կարստի երկիրը, որն ունի պլատոյաձն ռելյեֆ, Մակերնույթի, ինչպեսնան երկրաբանական կառուցվածքի այդ նույն ձներով աչքի է ընկում նան ճարնան հստրիաթերակղզին: ԱլպերումՀավերժական ձյան գիծը ամենից բարձր է կենտրոն արնելք այն Ճետղճենական Հատվածում, որից դեպի արեհմուտք տե իջնում է, Արեելյան Ալպերի Հյուսիսում Հավերժական ձյան գիծը գտնվում է 2500 մետր բարձրության վրա, ԲարձրՏաուրնում` 2700 մ, էցտալյան Ալպերի Հյուսիսային լանջերում՝ 2900 մ, իսկ չարավային լանջերում՝ մետրից ավելի։ Հավերժական ձյան ծածկոցով ավելի շատ աչքի են ընկնում կենտրոնականն Արնեմտյուն Ալպերը: Հենց այդ պատճառովայդտեղ են կենտրոնացաժ ամենախոշոր սառցադաշտերը: նրանցից Մոնբլանիվրա «րոչակված է Մեր-դը-Գլյասսառցադաշտը, որն իջնում է ցած մինչե 7150 մ բարձրությունը: ԲեռնյանԱլսյերում գտնվող ՖինստերաարՃորն գագաթիշրջանում կան բազմաթիվ սառցադաշտեր: Ալպերում ոա սառցադաշտնԼ, որն ունի 2618 կմ երկարուքառ. կմ տարածություն: Սառցադաշտերկան թյուն ն բոնում է նան Արնելյան Ալպերում, բայց նրանք անչամեմատ փոքր են ե են քառ. բացառիկ դեպքում միայն գրավում կմ-ից ավելի մակերես: Հնագույն սառցապատման դարաշրջանում Ալպերում ձնագիծը ընկած էլ ներկայիս գծից մուտ 1200 մետրով ցած։ Այդ ժամանակ սառցադաշտերը իջնում էին մինչե նախալեռնային գետաճովիտները. դրանց թողած ճետքերն են Հանդիսանում վերջնամորեննեըը որոնք շատ լավ պաճպահված են ԱլպերիՃյուսիսային ն արնմըտյան բոլոր նախալեռներում: Հյուսիսում սառցադաշտերը իջել են մինչե իսկ արնմուտքում՝ Մյունխեն, մինչեվիոն։ Վերչնամո-

արգարը

րեններ դիտվում

են

նան

ԱլպերիՀարավային լանչերին

լեռներում,բայց այստեղ նրանք ռլածսլանվել

են

նախա-

ու

ավելիվատ:Այ-

ճարանուամենայնիվ այդ ճետբերը ցույց են տալիս, որ Ալպերի ն Վերոնա։ Այդ սաովում սառցադաշտերը իջչել են մինչն Թուրին

ցադաշտերի ճետնանք են այս մասի լճե Գարդալշ Աագոն այլն), ինչպես նան սառցադաշտայի բազմառելյեֆի Մաջիորե են Ալպերի Հապիսի ձնեերը, որոնք ընդճանրապես շատ բնորոշ յ

մար: 141'

րին

պրոցեսներն սկսվել են դեռեսվե. լեռնակազմական Ալպերում է վերջնական Պալեողոյում, բայց լեռների ձնավորումը տեղի

Հոնեցել մբայննեռգենում,

ալպիական տեկտոնական էտապի ֆա-

զերի Հետնանքով:

Ալպերիկլիման խիստ բազմազան է: (եռնաշղթաներումտե-

կուգանոյում ղումներով առավել Հարուստ են Հարավային լանջերը: ն կագո-Մաջիորնլճերի արանքում) տեղումների տարեկան (հոմո միջին քանակը կազմում է 1570 մմ։ Ավելի արնելք (ճարավային է մինչն 2420 մմ, Ամենաչոր վայրը Ռոլանջերում) այն Հասնում Ալպերիներնայի վերին Հովիտն է (570--630 մմ): Ընդչանրապես Քին Ճովիտները Համեմատաբարչոր են, այդ պատճառովէլ կենտրոնական լեռներում ճավերժականձյան սաշչմանը ավելի բարձր է, քան ծայրամասերում: Ալպյան լեռների շատ մասերում սովորա1500--2000 բար մեւրից վեր տեղումների քանակըաստիճանաբար պակասում է, որի Հետնանքով իսկական ալպյան զոնան ճամեմա«տաբար չոր է, աչքի է ընկնում պարզկա եղանակով (ճատկապես ձմռանը):Ջերմային պայմաններընույնպես բազմազանեն: չՀովիտկներում, ծանր ու ցուրտ օդի կուտակման Ճետնանքով,ձմռանը Հաէ լինում, քան լեռնալանջերին: Օրինակ, ինն ճախ ավելի ցուրտ

մետր բարձրության վրա, Ճունվարչերմաստիճանը կազմում է --Ջ,96, իսկ Յուլիական

գետի վերնագավառում, 1211

յան միջին

Ալպերումշատ լեռնանցքում, 2244 մետր բարձրության վրա՝--2:30: ն քամիները, ըստ խոշոր նշանակություն ունեն որում այն 4ո-

վիտները, որ ենթակա են ֆյոն քամիներին, ընդշանուր առմամբ աչքի են ընկնում մեղմ ձմեռով աշնանային տաք եղանակներով: ու

Ֆյոնի ժամանակ ձմռանը տեղ-տեղ ջերմաստիճանըբարձրանում է Ամառվա չերմաստիճանները դեպի լեռների մինչն -Է15--19։: բարձունքները ամենուրեք նորմալ կերպով իջնում են. Ալպերում մեծ

դղադացումունեն

նան

տեղական լեռնաճովտային քամիները,

որոնք ցերեկները փչում ներքնից դեպի լեռները, իսկ երեկոները՝ լեռներից--Ճովիտները: են

էնդչանուր առմամբ ալպյան լեռները Հայտնի են որչղես բարձր Խոնավության շրջան. Առատ տեղումները, Հավերժական ձյունը ն աառցադաշտերըպայմանավորել են Ալպերիխիտ գետային ցանցի ն բազմաթիվ փոքր ու մեծ լճերի առաջացումը Ալպյան գետերն

ընկնում Հոսքի մեծ արագությամբ: Առանձինղեպքերում նր, մինչռնո մերձգետերիճոսքի գործակիցը Հաշվվում է 60--90

աչբի

են

ատլանտյան ռեժիմի որոշ գետերի (օրինակ՝ Սենայի) Հոսքի գործակիցը Հասնում է մուտ 20 00-ի: Սովորաբար ալպյան գետերի մեծագույն մասը սնվումէ սառցպադաշտերից.այդ պատճառով նրանք ամռանը ոչ միայն վարատեղիք են տալիս: Շատ վտակրում են, այլն երբեմն չեղեղումների սնվում ծեն անձրնաջչրերովէ՛ ձյուներ նախալեռնային փասերում նով, ուստի գետերի մի մասի վարարումըՀամընկնում է գարնան ժամանակաշրջանի Ճետ: Մի փոքր այլ բնույթ ունեն Ալպյան լեռների Հարավայինմասի գետերը, որոնք մեծ մասամբ ունեն միջերկրածովային ռեժիմ:Ըստ որում նրանց սնումը թեպետ Հիմնականումկատարվումէ սառցադաշտերից, բայց ամենամեծ դգոլորշացում նրանք տալիս են ամռան ամիսներին: իրենց խոշորագույն գետերից են Ռոնան ն Հոռենոսը՝ Ալպերի վերին Հոսանքում։ նրանք երկուսն էլ սկիզբ են առում Սեն-Գոթարդի լեռնազանդվածիցն ճակառակ ուղղություններով Հոսում են մեդեպի ժն նի (ԻՃը, իսկ մյուսը՝Քոդենի։ Մյուս գետերից նշանավկը՝ վոր են Պոյի վտակները (Դորա-Րիպարիա,Դորա-Բալթեա,Տիչինո, Ադդա ն այլն), ինչպես նան Ադիջեն, նրանք բոլորն էլ սկիզբ

ՃճարավայինԱլպերիցն «աճախ անցնում լճերով: Ալպերից սկիզբ առնում նան Դանուբի շատ վտակներ: Խիստ նՀչՀռենոսի Մեծ է ալպյան գետերի էլեկտրաէներգետիկնշանակությունը: Ալպերըլճերով ամենաչճարուստլեռնային երկրներիցեն։ Ալպունեն յան լճերը գերազանցապես սառցադաշտային ծագում: կաեն րնորագույն լճերից Լագո-Մաջիորնեն, Կոմոկ Դարգան։ Ալպերն ունեն տեսակներով Հարուստ բազմազան բուսականություն: Քուսականությունըտարբերություններ է տալիս Հիմնականում րստ ուղղաձիգ վոնալականություն, ըստ որում լեռների ն Հասնում են ՀամեՃճարավային արնմտյան լանջերին զոնաները մեծ ու մատաբար ավելի բարձրության, քան Հյուսիսում արնելեն առնում են

կ

Քում։ Ալպերում կարելի է առանձնացնելբուսականության յալ ուղղաձիգ ղոնաները. 1.

Հետե-

նախալպյանլայնատերն անտառայինզոնա.--սա ճասնում մ բարձրության: Բնականբուսակա-

Հ 600, տեղ-տեղ մինչն 1200

նությունը սաղարքավոր անտառներն են, կազմված գլխավորապես նան շագանակեկաղնուց ն ճաճարից, իսկ Հարավային լանջերին՝ նուց: Այս գոտում լայն տարածում է ստացել խաղողի ն այգիների մշակությունը:

պտղատու

2.

Փշատերնանտառներիզոնա.--ընդգրկում է մինչն

մ

բարձրությունները, առանձին վայրերում Ճասնում է մինչն 2300

բարձրության: Սա փաստորեն ենթալպյան զոնան է, որը բնորոշվում է փշատերն անտառներով, որոնցում տիրապետողծառատեսակներն են Հանդիսանում եղենին, սոճին, սպիտակ եղննին, Այստեղ մասնակի տարածում ունեն մարգագետիններնու արոտավայբերը: 3. Ալպիականզոնա.--ընդգրկում է մինչն 2300, տեղ-տեղ՝ Ճազվադեպ են պամինչն 3200 մետր բարձրությունները: Այստեղ տաճում միայնակ ծառեր (լեռնային սոճի, եղննի) ն Հատապտուղեն: Սա ների թփուտներ, որոնք դեպի վեր Հետզճետե արչետանում տիպիկ ալպյան բուսականության շրջան է, որտեղ բազմերանգ ծաղիկներով արտաճայտված մարգագետնայինճոխ բուսականությունը ստացել է «ալպյան գորգեր» անունը: 4. 2500 մետրից վեր (առանձին վայրերում 3200 մետրից արձր)բուսականությունը Համատարած ծածկոցՀի առաջացնում, այլ Հանդիպում է որոշ տեղերում, ձյունից ն սառույցներից ազատ կազմված լինելով մամուռներից, քարաքոսկոարածություններում, խերից առանձինցրտադիմացկուն խոտաբույսերից: Ալպերի կենդանական աշխարչը Ճարուստ է ու բազմազան: Այստեղ,բացի միջին եվրողայի անտառային շրջաններինբնորոշ կենդանիներից, Հանդիպում են նան մի շարք էնդեմիկ տեսակներ (շրինակ՝ ալպիական նապաստակը):Ալպերի ձյունապատ բարձր լեռներում ապրում են ալպիական այծը, վիթը, ալպիական սկյուռը, ալպիական Ճողափորը, արջամուկը, ալպիական կաքավը, լեռն նային արծիվը այլն Չնայած իրենց գրաված Հսկայական տարածությանը ն մե բարձրությանը, Ալոլյանլեռները լուրջ դժվարություններ չեն ստեղծում անցումներիճամար: Դրան մեծապես նպաստում են տեկտոնական ն էրոզիոն խիստ մասնատվածությունը ն բազմաթիվ ճարու

մար լեռնանցքները: Այդ ամենի 4ետնանքով դեռ «նազույն ժամանակներից միջին եվրոպայիժողովուրդները Ալպերի վրայով կապվում Լին ՄիջերկրականիՀետ:

բազմաթիվ ավտոխճուղային ն

ներկայումս Ալպերով անցնում երկաթուղային ճանապարճներ:

են

լեոՍեն-Բեռնարի մետր բարձրության վրա, Մոնբլանի ն Պեննին-

Էլպերի կարնորազույն լեռնանցքներից են՝

նանցքը՝ մոտ լան

Շվեյցարիանկապվումէ իյոամիջե: Այդ լեռնանցքով Ալպերի

(իայի

ճետ.

Սիմպլոնիլեռնանցքը գտնվում

է 2009

մետր բարձու-

թյան վրա, Պեննինյանն (եպոնտինյան միջե:իր նրկարուԱյպերի Քյամբ աշխարՀում Հայտնի է Սիմոլոնյան թունելը, որով անցնող հրկաթուղին իտալիան կապում է կենտրոնական նվրոպայի մյուս է գտնըերկրներին: Ալպերիմոտավորապես կենտրոնականմասում վում Սեն-Գոթարդիլեռնանցքը՝ մետր բարձրության վրա: Արնելյան Ալպերում նշանավորէ Բրեններիլեռնանցքը՝1320 մետբթ երկաթուբարձրության վրա, որով անցնում է ալպյան առոաւջին ղային ճանապարչը (ավարտված թվականին), շաշոշատտաաաաաաաատատաոն Ձա

ՑՈՒՐԱՑԻ

ԼԵՌՆԵՐ

Յուրայիլեռներն ընկած են Ալպերից անմիջապես Հյուսիսարնմուտք: Դրանքերիտասարդծալքավոր լեռներ են։ Առաջացելեն երրորդականժամանակշրջանի երկրորդ կեսում Ալպերից բաժանվել են՝ շնորճիվԱլպերի էպեյրոգենետիկ բարձրացումների: Այդ բարձրացումը միաժամանակ պայմանավորելէ Ալպյան լեռժամանակաշրջանի ների քայքայվաժ, ինչպես նան Ջորրորդական մորենա-ֆլյուվիոգլացիալ նյութերի տեղափոխումը ղեպի Յուրաս Յուրայիլեռները Հիմնականում կազմված են Յուրայի Հզոր ու կրաթարբնրից։Հենց այդ պատճանատվածքբներից, մերգելներից ռելյեֆի կարստային ձենռով մի շարք վայրեր աչքի Ֆե-բջկնում րով, ինչպես նան էրոզիոն խոր Հովիտներով։Շատ մասերում տիրբաղպետում է պլատոլաձնմակերնույթը, այլ մասերում, Հատկապես Հերցինյան ծազման պատկանող տեղամասերում՝ սեղանաձկ բարձեն Շվելլեռները րությունները: Յուրայի 320 կմ ունեն մոտ ցարական բարձրավանդակով։Յուրայի լեռներն երկարություն ն մինչե 80 կմ լայնություն: Յուրայիսիստեմում առանձնացնում,ին Ֆրանս-Շվեյցարական Յուրանն ՍեղանանմանՅուրան: Ֆրանս-ՇվեյցարականՅուրան մի

որից առանուացվա .

է, որ լեոնաշխարձ ծալքավոր

Շվելցարիայի

Ֆրանկողմով ուղղված է դեպի Ճյո«սիայի Հարակից մասերը: Ուռուցիկ սիս-արնեմուտք: Յուրայիծալքավոր լեռները կազմված են Մեղոզոմին երրորդականի նստվածքային ապարներից, որոնցում տիրաեն պնտում կրաքարերն ու մերգելները: Դրանց վրա տեղ-տեղ, մեծ են նան Ջորրորդամասամբ գոգավորություններում, ճանդիպում ն սառցադաշտային նստվածքներ: Մորֆոլոգիական կանի լճային տեսակետից Ֆրանս-Շվեյցարական Յուրայի արնելքում կարելի է որն իրենից ներկայացնում է մթ առանձնացնել (եռնային-Հոզրան, զուգաճեռ շղթաների փունջ. նրանից Հյուսիս-արնեմուտքընշարք բոնում

է

ու

10--179

կած է ՊլատոյանմանՅուրան, որը նախորդիցբաժանված է.Դու Ցուրանչնայած կազմված է կրաքարերից, գետի ճովտով: (եռնային Համեմատաբար երիտասարդ ծալքավորության ճՀետնանքով զոսյց Փիչ է ջայքայված: Յուրայի միջին բարձրության շղթաներն իրենցից ներկայացնում են մեծ մասամբ կամարաձն բարձրացած անԿոիկլինալ ծալքեր, իսկ նրանց միջն ընկած Հովիտները՝ սինկլիալներ, որոնց միջով Ճճոսում են բազմաթիվ մանր գետեր, որոնք կիրճերի տեսք ունեցող լեռնանցքներով մի չովտից անցնում են մյուսը: Այդ նույն լեռնանցքներով անցնում են նան Ֆրանսիայից դեպի Շվեյցարիատանող գլխավոր ճանապարճները: ՊլատոյանմանՑուրան նույնպես Ճիմքում ծալքավոր է, բայդ Այստեղ անտիկլինալները նրա ծալքերը թույլ թեքություն ունեն: անչամեմատ ավելի ուժեղ են քայքայված ն վերածված են պլամասնատված չ էնն, Պլատոյանման մակերնույթը տոների: Ցուրայի Դու ն մի շարք այլ գետերի խոր «Հովիտներով։Արնելքում նրանք մեծ մասամբ ծածկված են անտառներով, իսկ արնմուտքում՝ արոստավայրերով,որոնցում Հաճախ պատաճում են մերկ, կարստային երնույթներով ճարուստ կրաքարային տարածություններ: Ֆրանս-Շվեյցարական Յուրայում կլիման մեղմ է լեռների ստորոտներում ն Ճյուսիս-արեմտլան նախալեռներում ն Համեմատամ բարձրություններիգոտում: Այս նույն գոբար խիստ՝ 500--Ջ00 տում տեղումները բավական շատ են, նրանց տարեկան քանակը Ճճասնում է 660-ից մինչն 1400 մմ-ի: Բուսական ծածկոցում 500-Ջ00 մ բարձրություններիղոտում տիրապետում է սաղարթավոր ն կազմված ճաճարից անտառը, Ավելիբարձրընկած է կաղնուց: փշատերն անտառի զոնան, որը կազմված է գլխավորապես եղեԽուց, շամից ն սոճուց։ Բարձրադիր գոտու ՀարթավայրերումՀաճախ Ճճանդիպումեն տորֆային ճաշիճներ, սառցադաշտային բուսականության ռելիկտներով: Ֆրանս-Շվեյցարական բարձրաՅուրայի

Լ

դիր զոնայում ճաճախ փշատերնանտառր փոխարինվումէ ալպիական արոտավայրերով:

Սեղանանման Յուրանընկած

մից շյուսիս

ն

ՑուրաՖրանո-Շվեյցարական Ճյուսիս-արնելք, Շվեյցարիայի, Գերմանիայի է

ու

տերիտորիաներում։ Ֆրանսիայի

Կազմվածէ

բից,

սակայն որովճետն

ինչ

որ

նախորդ շրջանը,

նույն

ապարնե-

Սնեղանա-

ՅուրայիՀիմքում ընկած են ավելի Հին, կարծրացած պարներ, ուստի Փուրայիայս մասը ծալքավորման չի ննթարկվել:

նման

ՍեղանանմանՅուրան շատ

ա

տեղերում կտրտված է խզումներով

ն

ուղղաձիգ տեղաշարժերի ճետնանքով բաժանվել է առանձին ճատվածների:Այս ձնով է առաջացել նրա ճամար շատ բնորոշ մակեբնույթը:

ՇՎԵՑՑԱՐԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿ

է Ալպերի Շվեյցարական բարձրավանդակը տեղավորված

Յուրայի լեռների միջե:

նա

ն

տարածվում է ճարավ-արեմժուտքից ԴԵ-

պի Հյուսիս-արնելք, սկսած Ժննի լճիզ մինչն Քոդե նի վիճը: նրա Մատերիտորիանունի 250 կմ երկարություն նտ0 կմ լայնություն: կերնույթի տեսակետից Շվեյցարականբարձրավանդակը ներկամետր միջին բարձրությամբ մի բլրածածկ երյացնում է 400--600 կիր, նրանում տեղ-տեղ Ճճանդիպումեն ոչ շատ բարձր լեռնաշարջեր՝ 700--1300 մետր բարձրությամբ: Դրանցիցամենաբարձրը է՝ Քերնի ն կյուցերնիմիջն, Քարձրավանդակը լեռնաշարն նապֆ է միջին երրորդականի մոլասսներից: կազմված Հիմնականում ԴրանքփաստորենՀանդիսանում են Ալպերիմոլասսների շարունաընթացքում Շվեյցարական բարձկությունը:Դեռես Չորրորդականի րավանդակը իրենից ներկայացնում էր մի Հարք տարածություն, թույլ կերպով թեքված էր դեպի «լուսիս-արնեմուտք:նրանում որը տեղ-տեղ բարձրանում էին լայնադիր լեռնաշարեր: Մինչե Չորրորդականի սառցապատումը Շվեյցարականբարձրավանդակը գետերի էրոզիոն աշխատանքի Հետնանքով արղեն մասնատվել էր ն բաժանվել իրարից անջատված սեղանաձն Հատվածների:Չորրորդականի վերջում Շվեյցարականբարձրավանդակըգրեթե ամբողչովին բոնված էր սառցադաշտերով: Սառցադաշտերի թողած ճետքերն են ճանդիսանում վերջնավորենները, որոնցով ծածկված է

Բացի այդ, բարձրավանդակի ամբողջտերիտորիան: են տերի գործունեության Հետենանք

ըը,

որոնք մասամբ վեր են

նան

սառցադաշ-

բազմաթիվ գոգճովիտնե-

շրրածվել լճերի:եսյոսառցադաշտային

ռնելյեֆը ուժեղ կերպով չանում ՇվեյցարականբարձրավանդակիՐ՝

վերամշակման է ենթարկվել գետերի կողմից, որոնք այստեղ ռաչացել են բազմաթիվ խոր, նեղ երկար Հովիտներ: Նլոչանք »իմնկանում ձգվում են Ալպերին Յուրային զուգաճեռ՝ Ճճյուսիսարնոլբից դեպի ճարավ-արնմուտք,իսկ մի մասն էլ՝ միջօրեակաեի ուղղությամբ: տարեկան քանակը ՇվնյցարականբարձրավանՏեղումների Ճճասնում է դակում պակաս են 400--1000մմ-ի: Համեմատաբար տեղումները ցածրադիր դգոգճովիտներում մմ): Ըեդ(մինչն ա-

ու

ու

է ճանուր առմամբ Շվելցարականբարձրավանդակը բնորոշվում ժննում տարեկան միջին չափավոր ցուրտ կլիմայով, բարեխառն 8,1". է 9,206, Բերնում՝ ԴեպիՑուրայի տճանը կազմում ջերմաս Ալպերը տարեկան միջին ջերմաստիճանըիջնում է, սալեռներն կայն տեղումների քանակը աստիճանաբարավելանում է ու

Շվեյցարականբարձրավանդակըմեծ մասամբ բռնված է լայնատերն անտառներով: նրանցում տիրապետող ծառատեսակներ են

կաղնին

ու

Հաճարին:

ՊԱԴԱՆՅԱՆ

ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ

եկած էՊոզանյան

Ալպերից անմիչապես Հարավ (Լոմբարդական) դաշտավայրը, որի սաչմաններում Ալպյան լեռնային սիստեմի Հարավային մասը երրորդականիընթացքում իչել է։ ԱյնուՀետն ջրերով, որը Հետագայում աստիայն բոնվել է Ադրիատիկի բերված նյութերուլ ն ճանաբար լցվել է Ալպերիցն Ապեննիններից ապա աստիճանաբարվերածվել ցամաքի: Պաղանյանդաշտավալն միսյն ծալ100 մեծ մասն Րե ունի ընդամենը մետրբարձրություն նա Հասնումէ մինչն բամասերում մետր բարձրության: ՆԱռների ստորոտներիմոտ դաշտավայրն ունի բլրային ոնլլեֆ։ Այդ մասերում մեծ տեղ են գրավում վերջչնամորենայինկուտակումները ե Դեպի Պո գետի Հովիտը ոռելյեֆը առտլզանդրային ավազներ: է ճանաբար դառնում ավելի Հարթ, Այդտեղտիրապետող են ալյուվիալ նստվածքները: նշանակալիցտարածում ունեն նան ճաչրանցջների միջոցով` Հիճները, որոնք դրենաժի ենենթարկվում Պո գետը ն նրա շատ վտակները, ինչպես նան Ադիչեն, իրենը ատորին Հոսանքում Հոսում են արձճեստականորեն կառուցվչժ պատնեշներիմիչով։ Այդ միջոցառումները նրա «Համարեն, որ: պեսզի կանխվեն Հեղեղումները, որովճետն նրանց մակերեույքը ստորին Հոսանքում ավելի բարձր է, քան շրջապատող Ճճարթությու՞

ամենամեծ նր, Դաշտավայրի

կարություն:

գետը

Պոն

է,

որն ունի

652կմ եր-

Պադանյանդաշտավայրի լուսիսային՝ միանգամայն Հարք ծովափնյա մասը պատկանում է լագունային տիպին: Այն ուղեկըցվում է ավազայինլեզվակներով ն բազմաթիվ կղզիներով: Լագունաներիցմեկի սաչմաններում կղզիների վրա կառուցվածէ ՎենքՎե տիկը: որի փողոցներըմեծ մասամբ կղզիների միջն ընկած նիղուցների կերպարանքունեն: նրանցովերթնեեկումեն շատ «կույկ148

ներ: Վենետիկնայն տպավորությունն է թողնում, որ այն կարծեք Քե ժովից բարձրացած քաղաց լինի: Պադանյանդաշտավայրն աչքի է ընկնում բարեխառն-ցամաքային տիպի կլիմայով ն ճամեմատաբար ցուրտ է գրեթե ամեն տարի ն յան միչին ջերմությունը 04 է, նում է 2--3 շաբաթ: Հուլիսյան միերբեմն կազմում է ծածկ, որը, 2ՀԱ--Չ46է, տեղումների տարեկան քանաջին ռարեձխառնությունը (դաշտավայրիբարձրադիրծալկը՝ 500-ից մինչն 1200-միլիմետը

Ջլջ«0՛ գալիս

ձմեռոր 2ունվար-

բա.ասերում):

նախնական անտառային բուսակս:նությունը Դաշտավայրի ոչընՀամարյա (կազմված «Հիմնականում Հաճարից) ամբողջով|Ի չացված է: Քիչ դեպքերում միայն գետաճովիտներիերկարությամբ պաճպանված են դեոնս կաղնիներն բարդիները: Դաո վալրի բնական պայմանները չափաղանց նպաստավոր են երկրոգործական կուլտուրաներիմշակման Համար: Մեծ տարածում ունեն այ: մուտ առտնեուրեք գիները, խաղողի մշակությունը: Բնակավայրերի են Հանդիպում դափնին, նռնենին, նոճին: Մշակում են ոչ մէկուլտուրաներ, այլն այն Հացաչատիկային (ցորեն, եգիպտացորեն) ու

պտղատու ձառեր:

Կարպտտ-Ֆաճուբյան

մարզ

ՀՀՀ

կարպատ-Դանուբյան մարզ անվան տակ միավորվում են ան շրջանները, որոնք տեղավորվածեն կարպատյանլեռների ն Դանուբի շրջանում, մի կողմից՝ Բալկանյանթերակղզու ն մյուս կողմիջին եվրոպայի Սն ծովի միջն Այս մարզի ժամից՝Ալպերի, ու

է Հիմնականում ալպիական տեվմանակակից ոելյեֆըձնավորվել Են տոնականէտապում: կարոլատ-Դանուբյան մարզի մեջ մտնում Միջին Դանուբյան դաշտավայրը, կարղլատներըն Ստորին Գանուբյան դաշտավայրը: նրանցից երկուսը Մեզոզոյան (մասամբ ն ունեն, իսկ կարպատները, որ տեղավորվածեն Հճերցինյան)Հասակ ն երկու դաշտավայրերի մասամբ Ռուսականպլատֆորմի աայդ րանքջում, ալպիական Հասակի են. նրանք կազմում են ալպիական օրոգենի Հյուսիսային Ճյուղի (ալպիդների) մի մասը։ Հերցինյան օրոդենեզից Հետո որպես բարձրադիր ցամաքբներգոյացել են ներ-

կայիս Միջին Դանուբյանն Ստորին ԴանուբյանՏարթքավայրերը: էտապում այդ դաշտավայրերը Խաղաղօվկիանոսյան տեկտոնական վեր են ածվել իջվածքների ն բոնվել էպիկոնտինենտալծովերով,

որոնցից նրանք ազատվել են միայն Երրորդականիվերջում: Խս.տեկտոնական էտապի շնորճիվ նկարագրվող ղաղօվկիասոսյան մասում առաջանում են նան Դո ուջայի լեռնեմարզի արնելյան են Սրանք եվրոպայում միակ լեռներն են, րբը։ Դեռ նախքան Սրխաղաղօվկիանոսյան տեկտոնական էտապին, րորդական ժամանակաշրջանը կարսլատ-Դանուբյան մարզի,Ռո. սական պլատֆորմի ու կելեց-Սանդոմիրյան լեռների արանքում ընկած տեղամասը ներկայացնում էր մի նեղ դեոսինկլինալ որը միաժամանակշրջապատված էր Ճերցինյան Ճասակի Միջին ն Ստոն կոշտացած զանգվածներով: բին Դանուբյո նրանում,շնոր»չիվ ալպիական տեկտոնական էտապի, ձնավորվում են կարպատները:

արան

ԿԱՐՊԱՏՆԵՐ

լեռները աղեղնաձնձգվում են Վիեննայիիջվածկարսվատյան Քից մինչն նրկաթյա դոները: նրանք ունեն մուտ 1500 կմ ծրկարուգոտու լեռները կազմված են ՆԵովթյուն, կարպատներք արտաքին ն ճի Երրորդականիֆլիշից, իսկ ներքին գոտին՝ նան Հրային բյուրեղացած ապարներից: կարպատների ծալքավորումը սկսվել դեռնս սյոորին կավճում, սակայն նրանց վերջնական ձնավորումը տեղի է ունեցել նեոդենում։ նեոգենիլեռնակազմական պրոցեսներին ծալքավորմանը զուգընթաց առաջացել են. բազմաթիվ ճեղՔեր, որոնցից արտաճոսել է լավան: Մակերնույթիկազմության տեսակետիցժամանակակից կարպատները կարելի է բաժանել երեքմասի. արնմտյան կարպատներ, արնելյան կարպատներնէ Հարավային կամ Տրանսիլվանյա ո՛

ու

Ալպեր:

սկսվում Արնմտյան կարպատները

են

մուտից, Վիեննայի

ներ-

վում են Փոքր կարպատներ:նրանց լեռներով. որոնք շարունակություննէ կազմում Սպիտակ արպատները: Ավելի Հյու222 Մորավոլիաջ ափին ընկած են կրաքարերիցկազմված Մարշի լեռները, իսկ Մորավայիցարնելք տարածվում են արնեմտյանԲեսկիդները, որոնց վրա գտնվում է անտառներով ծածկված Բաբյաորա գագաթը 1225 մ բարձրությամբ: Արնեմտյան կարպատների են Բարձր ն լեռներից կարնոր Տարան մի շարք այլշղթանել։։ Բարձր է գտնվում կարսլատների ԳերՏառլրայումն ամենաբացձր գագաթ լախովկա աթ: որե ոնի 2663 մ բարձրություն, ԲարձրՏատրալում լավ ե: սյամպւնված Չորրորդականի սառցապատման 4ետՔելը: Արնմուլան կարպատների ներքին զոնայի լեռները կազմված Քին

1Ե0

գոտու

որոնք ձգվում են Հլուսի:-արնելք քանիփոքրշղթաներից» Հասնում ն Այդ լեոարնելք մոտավորապես 1500 մ բարձրության:

Մի

են

ու

ն այլն: նրանք կազմվաֆ ներից են Մեծ Ֆատրան, Ցածք. Ճատբան են Հիմնականում բյուրեղացած ապարներից: Դրանցից Ճճարավըն-

կած են ՍլովակյանՀանքային լեոները:Արնմտյան կարպատները մեպի արնելք ձգվում են մինչն Վիսլայի սիստեմին պատկանող Դուղրատգետը: Արնելյան ոպրատ գետի ճովտից արնենլք տարածվում են կարպատները։Դրանց այն մասը, որ ընկած է Պոպրատն Տիսա կոչվում է Անտառոտ կարվատներ, գետերի ակունքների միչն, նրանց մեծ մասը տեղադրված է ՍՍՌՄ սաճմաններում։ Սրանքմի անտազա

լեռնաշղթաներեն, որոնք արնմուտքում կոչէ վում ներ: նրանց բարձրությունը ճասնում Անտառուտ են մինչն կարպատներըկազմված միայն մետրի: ֆլիշից: նրանցիցՀարավ բյուրեղացած ապարներից կազմված զոնուն Համարյա բացակայում է: Տիսալի ակունքներիցմինչն Բրաշարք

են

շով ջին

մեո,

քաղաքը մասում

յո

Բես

աւն

ձգվում ընկած

են

Սեմ

ադլան

կա

է-քերթաքարերից

ազմվա

տները: նրանց ների լեռնաշխար",

կազմում է արեմտյան կարպատներիարտաքին (ֆլիշային) ղոնայի շարունակությունը Այստեղ բարձրությունները 2300 մետբից չեն անցնում: որբ

Անտառոտ

կարպատներիցճարավ լեռնային սիստեմը կրկին ն իր առավելագուլն լայնությանն է Հասնում Ռու-

ընդարձակվում է

մինիայում։ Այստեղ լեռնաշղթաներն ու լեռնազանգվածները դասավորված են հռանկյունաձն: նրանց միջն ընկած է ընդարձակ

Տրանսիլվանյան

ատոն,

որից դեպի արնելքտարածվում են արենրանք կազմված են

աոդար Սարաբիան Կարպատները:

Տեղ-տեղ վեր ճխքնականում ֆլիշային ապարներից:

նում

բյուրեղացած

ապարներից կազմված

բարձրալեռնազանգվածներ: են

Արնելյան կարպատներիներքին շրջաններով ձգվում է Հանգած ճրաբուխներից կազմված մի շղթա, իսկ արտաքին եզրամասով՝ նախալեռնայինՄոլդավականպլատոն կամ այսպես կոչված Մոլբարձրությունը, որբ կազմված է կրաքարերից ն

դավական

մակերեսից ծածկված է բարձրություն: են

լյոսով։

Պլատոն ունի

400--500

մետր

Տրանսիլվանյանգոգավորությունից դեպի արնմուտք ձգվում հռանկյան մասը կազմող Սեմիգրադյանլեռները: Այղտեռ կան

մի ամբողջ շարք լեռներ, որոնցից ճայտնի չան լեռները ն այլն:

են

Բի Հանքային,

"ր--

Տրանսիլվանյանպլատոն (կամ գոգավորությունը) ճամեմատաբար ավելի ցածր է, քան իր շրջապատի լեռները: Նրա բարձ-

է 250-ից մինչն 800 մ, Ամենարությունը սովորաբար ճասնում մասը ընկած է Մուրեշ գետի ճովտի երկարությամբ: Գոգտցածր վորության մակերնույթր կազմված է երրորդականի ծովային նստվածքներից,որոնք ծածկված են լյոսով: Սա մի իջվածք է, որը բռնված է եղել ծովով: նա բարձրադիր պլատոյի ծրրորդականում Դատեսք ունի, որովճետն ավելի բարձր է, քան Միջին ն Ստորին նուբյան դաշտավայրերը: կարպատներից իջնող գետերը (Տիսայի ձախ վտակները)խիստ մասնատել են այդ պլատոն, առաչացնելով լայն ու խոր Հովիտներ, որի Հետնանքով նա բլրոտ երկրի տեսք է մետր բարձրություն ունեն ն ծածկըստացել: Բլուրները600--700 են ված անտառներով: Հարավային կարպատները,կամ Տրանսիլվանյան Ալպերը ձգվում են Հյուսիսային լայնության 466-ից Հարավ, Բրաշովքաղաքի մոտից մինչն երկաթլա դարպասները:Սա իրենից ներկալացնում է լեռնաշխարճ, որտեղ արնմուտքից-արնելք ձգվում են մի ամբողջ շարք շղթաներ, նրանքկազմված են բյուրեղացած են բավական մեծ բարձրության: պարներից ն երբեմն Հասնում ն (կամ ՖաԱյդ շղթաներից նշանավոր են Քուզաուի Ֆոգարաշի գարաշի) շղթաները, որոնք միմյանցից բաժանված են Տեմեշլեռնանցքով (որով անցնում է Բրաշով-Պլոնշտի երկաթուղին): Ֆոգարաշի շղթան ձգվում է մինչն 0լտուլ գետի Հովիտը: Այդտեղից դեպի արնմուտք ընկած են Հին սառցապատմանՃետքեր կրող մի շարք լեռնաշղթաներ, որոնք արնմուտքում աստիճանաբար այլ ձուլվում են Բանատի լեոների Հետ. ա-

կարպատյան լեռները ամենից մեծ բարձրություն

ստանում

են

ն լայնություն որտեղ գտնվում է բարձր լեռների շրջանում: Ֆագարաշյան

Հյուսիս-արնմուտքում,

ն Հճարավային մասում՝ Տատրան,

կարպատյան լեռների Ճյլուսիս-արնմուտքը երբեմն կոչվում

է

իշկ Հարավը՝ կարպատներ, Սլովակո-(նըՀական Ռումինական ընկած է կարպատյան լեռների կարպատներ: Այս Ֆրկուսի Միջն մենանեղ մասը, որը կոչվում է Սովետական կարպատներ: են տեղակարպատյան Լեռները Չորրորդականում ննթարկվել կան բնույթ կրող ոչ մեծ սառցապատման: Սառցապատման կենտ-

նան

ա-

րոններ

են

եղել

Տատրանն Քարձը

կարՏրանսիլվանյան Ալպերի:

այդ վայրերում ամենուրեք աչբի է ընկսառցադաշտային բնորոշ ձներով: է ն փոփոխվում է շրջանում կլիման բազմազան «Ը-կարպատների ըստ վայրի աշխարճագրականլայնության բարձրության, Այստեղ պարզ կերպով արտաճայտված կլիմայի կոնտինենտալություէ նը, որը բացատրվում է Ատլանտյան օվկիանոսից ուննցած բավականին մեծ ճեռավորությամբ։ կարպատյանլեռների Հլուսիսում ն Ճյուսիս-արնելքում տարեկան թափվում են 800--1000 միլիմետր տեղումներ:Ձմեռայինտեղումներն ամենուրեք կրում են ձյան բնույթ: Զնածածկիտնողությունը մեծ մասամբ Հաշվվում է 5 ամիս, ժնում է մինչե սակայն լնոնագագաթային մասերում Հաճախ այն ամռան վերջը: Ամենից Քիչ տեղումներ ստանում են լեռների արեվելյան ն ճարավ-արնելյան լանջերը, ինչպես նան լեռնաճովիտներն ու գոգավորությունները (մուտ600 միլիմետր ն ավելի պաամսվա միջին բարեխառնությունը նախալեոկաս):Ամենացուրտ ներում սովորաբար մինուս 2-ից մինուս 4" է, բարձր

պատյան լեոների ոնլյեֆը

նում

ու

նում՝ մինուս 60, ջչերմությունը Թ, Հուլիսի միջին 20--226

է,

լեռներում

լեոնհրու

նախալեռներում

Տրանսիլվանյանգոգավորությունում՝ 186, իսկ բարձր

109--126։

կարպատյանգետերի մեծագույն մասը պատկանում է Դանուբի, մասամբ նան Վիսլայի ն Դնեստրի ավազաններին: կարնոեն Վագ, 0լտ, Տիսա բագույնգետերից Սերետ, Մուրեշ, Ֆրուտ,

(վերին Հոսանքում) ն այլն: կան բավական շատ ոչ մեծ լճեր, րոնք գերաղանցապես սառցադաշտային ծագում ունեն: մեծ լեռները

Ժինչե

մասամբ բոնված

հն

անտառներով, ըստ

ո-

որում

անբարձրությունը մետբկաղնու, Հաճարի ն թղլկու

տառներ են, որոնք դեպի վեր փոխարինվումեն փշատերն անտւաոներով, իսկ ավելի վեր (սկսած

մետրից)սկսվում է ենթալել-

յան մարգագետնային զոնան:

կարպատյանլեռներում դեռ մինչե այժմ էլ գիշատիչներից արջը, Հաճախ-են պատաչճում լուսանը, պաշպանված են գայլը, կենդանիներից բեոորոշ , կզաքիսը:Մյուս. վայրիկատուն, աղվեսը,

Շատ վայրիայծը, այծյամը: խոզը,

են վայրի

թոչունները,

կադրանցքփում՝արծիվը,բազեն, խլաՀավը, անտառացլորը

Ցավը:

ԾՈ

ՐՀ

ր

ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ

(ՀՈՒՆԳԱԲԱԿԱՆ)

ՄԻՋԻՆ ԴԱՆՈՒԲՅԱՆ

ՄիջինԴանուբյանդաշտավայրը տեղավորված է կարպատների ն Արնելյան Ալպերի միջն, Դաշտավայրիմիջին բա 'ձրությունր 108 մետր է, Սա իրենից ներկայացնում է Մեզողոյան հ մասամբ Հերցինյան ծագումի ծալքավոր լեռնային կառուցվածքի մի իջվածք, որ, ինչպես ասվել է, առաջացել է խաղաղօվկիանոսյան տեկտոնական էտապի Հին-կիմերիական ֆազի ժամանակ: նրա ծովային Հերցինյան ն Մեզոզոյան Հիմքի վրա նստած են նեոդգենի ն ապա էլ Ճորիզոնաբոլորն Հին ալյուվիալ նստվածքներ, որոնք նի ծովի (լագունայի) մնացորդներն են Հանդիսանում Նելզիդլեր ն արտաքին ծածկում նշածանծաղ լճերը: Դաշտավայրի Քալաթոն է տեղ են գրավում լյոսերը, որոնց Հզորությունը ճասնում

նամալից

60-80

մետրի:կյոսով են

ծածկված

նան

դաշտաՀունգարական

վայրիջրբաժան բարձունքները: Դաշտավայրիառանձին մասերում ԱԿ

տավայրուվ

ԱՆԻ,

ճոսում

են

մի

ղու

միջին

գետեր,

որոնց

պաՀպանվել

մի

Ճանդիսանումեն

Հնագույն ցամաքի բեկորները: նրանք մի Պաննոնյան

կոչվում անունով

լայ

ալյուվիալ բերվածքներ են

մասում

որոնք բարձրություններ,

որստաձն

Գարո:7»շ-

ԻԵ

դանդաղաճոս ծածկված են շարք

Ճճովիտներըամբողջովին Հունգարականդաշտավայրի շարք

իսկ

Միջին Հունգարական լեռներ

ընդճանուռ

Բակոնյան ն ունեն կազմված Ա 400--250 մետր բարձրություն: Դանուբ գետով ն Բակոնյանլեոների Ճյուսիս-արնելյան բլբաշարերով Միջին Դանուբյանճարթությունը բաժանվում է արեմտյան ն արնելյան մասերի: Դրանցից առաջինը կոչվում է ւնդարական չարթություն, իսկ երկեծ րորդը Մ դե ր ունդարական ն-Դանուբյան դաշտա որ ընդճուպմուտեՀարթությունը, ավելի-փոջը է-ն արնժուտքում նում է Արնելյան Այպերին Փոքր կարպատներին, ունի պլատոեն, նրա սաՀյաձն մակերնույթ, նրա եզրերը մի փոքր բլրապատ մաններում,Բակոնյանանտառից բացի, Հայտնի են նակ քարածուխով ՃարուստՄեչելկի-լեռները (682 մետր բարձրությամբ), որոնք Հանդիսանում են մնացորդային լեռներ. ՄիանդամայնՀարթ անտառր:։

են

Ա

կամ

ու

տարածություն է

Փոքրդաշտավայրը: Միջին-Դանուբյան

Միջին Դանուբյանդաշտավայրը (այլ կերպ կոչվում է նան Հունգարական Ճարթություն) եզրերից դեպի կենտրոն 4եՍտորին տրզչեունիջնում է, ճակված լինելով ընդշանրապես ճյուսիսից դեսա

ամենուրեք տարածված են լյոպի Հարավ: նրա ծայրամասերում գտնվում է սրսուռ :սսային ճողեր, իսկ կենտրոնականմասում վազների մի ընդարձակ շրջան, ծածկված բազմաթիվ դյուներով, կողմերից լեռներով Միջին Դանուբյան դաշտավայրը բոլոր շրջաղատված լինելու պատճառով ունի ցամաքային չոր կլիմա: է արնմուտքից-արեկլիմայի ցամաքայնություննավելի մնծանում վելք։ Արնմուտքում ջերմության տարեկան ամպլիտուդը մոտ 2Չ4 260 ն ամենացուրտ ամսվա է, իսկ արնելքում՝ ավելի:Բուդապեշտի է, արնմուտքում տեղումների միջին չերմությունը մինուս րեկան միջին քանակը 800 միլիմետր է, իսկ Տիսայից արնելք՝ 600 միլիմետր: կարնորագույն գետերից է Դանուբի ձախափնյա վտակ Համարյա ամբողջովին անցնում է Միջին ԴանուբՏիսան: Վերչինս Սնվում է մեծ մասամբ անձրնային ն ձյան լան դաշտավայրով: չրերով: Տարվա մեջ վարարում է մի քանի անգամ, ճիմնականում պատճառով: ձյան Հալոցքի ն ամառային տեղատարափանձրնեների Առավել վտանգավոր են ամառային վարարումները, որոնց ժամանակ Տիսանսովորաբար դուրս է դալիս իր ափերից ն Հսկայական առնում չրի տակ: Միջին Դանուբյան դաշտատարածություններ վայրի մնացորդային լճերից են Քալաթոնըն Նեյզիդլերը Միջին Դանուբյան դաշտավայրը բուսականության տհսակեեր: տից Հիմնականում ներկայանում է որպես ուր բեմն պատաճում են անտառներ ն մացառուտնեեր։Անտառն ընդպրկում է դաշտավայրի արեմտյան նախալեռնային շրջանները, որտեղ Հանդիպում են Հիմնականում ճաճարին ն կաղնին, ինչպիս նան չիբյյակային տիպի որոշ թփուտներ: Դաշտավայրիարնելյան կեսումգերիշխում է տիպիկ տափաստանը, որը կաղմում է արնհլառուսական տափաստանիարեմտյան շարունակությունը: Չո փաստաններնայստեղ կոչվում են Միչին Դանուբյանղաշտավայրում տիրապետում են սնաչճողերը. իսկ գետաճովիտներում՝ ալյուվիալ ճողերի ընդարձակ գոտա-

«շր»

աա

մշակում տին, Դաշտավայրում Հիմնականում

-

են

պտղատու

զա-

նազան ծառեր, խաղող, ծխախոտ, եգիպտացորեննհ Հացաշատիկային այլ կուլտուրաներ:

բնորոշ Տափաստանի

կենդանիներ (սայգան, դրոֆը ն ժյուսները) Համարյա ամբողջովին ոչնչացվել են։ Այժմ ավելի շատ շատ

Հանդիպումեն կրծողները ն տափաստանայինթռչունները: ՃաՀիճների չորացման կապակցությամբ խիստ կրճատվել են նան մի 165.

սագերը,բադերըկ թոչուններ՝ ջչրաճաճճային

այլն: Այստեղ ավելի մեժ տեղ են գրավում չվող թոչունները, որոնք Հատկապես ամգարնանը արտակարգ աշխուժություն են ստեղծում Դանուբի երկարությամբ: Քողչ շարք

ՍՏՈՐԻՆ

ԴԱՆՈՒԲՅԱՆ

ԴԱՇՏԱՎԱՑՐ

կարպատներից Հարավ ն արնելք տեղավորված է ՍտորինԴաՖուբյան դաշտավայրը: նա Հիմնականում իր մեջ է բընդգրկում միջն ընկած մասը, որը կոչՏրանսիլվանյանլեռների Դանուբի ն է Պրուտ Վալախիա։ կարպատների գետի միջն ընկած է «վում դելտայից Հարավ, Վալախիայի ն Սն Մոլդավիան, իոկ Դանուբի Ժովի միջն տեղավորված է Դոբրուջան։Ստորին Դանուբյանդաշն Բալկանների միջն մի ժատավայրը առաջացել է կարպատների մանակ գոյություն ունեցող Մեզոզոյան ծալքավոր լեռնազանգվաԺե (Վալախիայի) Ճյուսիսային իջեցման Հետնանքով։ Վալախիայի է է ստորոտում, մյասըչ որ բնկած բլրոտ Տրանսիլվանյանլեռների նկ մասամբ ծալքավորված։ ԴեպիՀարավ ն արնելք այն ճետզչնտե ցածրանում է, բլուրները աստիճանաբարփոքրանում են ն ռելյեէ Հարթ դաշտավայրի բնույթ: ֆը ստանում Ստորին Դանուբյան դաշտավայրը արնմտյան մասում ունի մոտ 300. բարձրում միջին ն յուն, որը սակայն դեպի Հարավ արնելք.Հեսզչետե փոքրանաէ մինչն 50 մ ն ավելի պակաս բարձրության: Ընդճալով Հասնում նուր առմամբ դաշտավայրը Հարթ է, մասամբ միայն մասնատ.ված է գետաճովիտներով։Դանուբիողողատի մոտ դաշտավայրը ատանում է մուտ 25 մետր բարձրություն ն վերջանում խիստ թեջ կտրվածք ունեցող լլոսային դարավանդով։: Դանուբիստորին ՀովՎիտըշատ ցածրադիր, լճերով ն ճաշիճնկթովՀարուստ մի տեղամաս է, որը կոչվում է Բալտա: ն Պրուտիմիջն տեղավորվածէ Մոլդավական կարպատների բարձրությունը, որն ունի ավելի խայտաբղետ ռնլլեֆ։ նրա Հյուաիս-արնեմտլանՀատվածը ալիքավորվածճարթության տեսք ունի, կենտրոնականմասը բլրապատ է նկ ծածկված լլոսով, իսկ Հարավային մասը ներկայացնում է սնաճողերով բոնված տափասյթթան վին Հարթություն։ Նրա դելտայից Հարավ տեղավորված է Դոբրուջան: Դանուբի է ն մասամբ լեռնային Հյուսիսային մասը անտառածածկ բնույթ ունի: ԼեռներըՀասնում են մինչն 456 մետր բարձրության: Հարավային Դոբրուջան ցածրադիր է ն անտառազուրկ, նա գրեթե ու

ամբողջովին ծածկված է տափաստանայինբուսականությամբ, որի պատճառով Հաճախ անվանվում է ՏափաստանայինԴոբրուջա: Վերջինիս ծովափնյաճատվածը,կտրտվածէ մի շարք լիմաներով,. որոնցից առանձնապեսճայտնի է կապույտ լիմանը։ դաշտավայրի կլիման ընդչանրապես Ստորին Դանուբյան մաքային է, Այն աչքի է ընկնում չոր շոգ մուո երկու է մնում ռով, Գետերըսառչում են, ձյունը նստած Սե են, ծովի ափին նրանց քանակը չի միս։ Տեղումներըշատ ջիչ անցնում 300 մմ-ից,սակայն նախալեռներում նրանց քանակն անՀամեմատ է, Տեղումներըմեծ մասամբ թափվում են մայիշատ սին, որոշ չափով՝ նան Հունիսին: Ընդչանրապես ամառվա ընչոր թացքում մանր գետերը ցամաքում են: Դրանմեծապես նպաստում են նակ Հյուսիս- արնելյան չոր քամիները, որոնց շնորճիվ ամառը բարձրանումէ օդի ջերմաստիճանը ն փոքրանում խոնավութլունը։ վալախիայի կենտրոնական մասում տարեկան միջին չերմսսոր ճանը 14,46 է, Հուլիսյան միջինը՝ 22,864, Հունվարյան միչինը՝ --4,30։ է Ամռանըառավելագույն չերմությունը երբեմն Հասնում ո.է --260, ընկնում մինչն 404-ի,իսկ ձմռանը Մթնոլորտային ղումները թափվում են գլթաավորապեսգարնանը, նրանց տարեկան միջին քանակը Հավասար է 380--760 մմ, Միջին ն ստորին Դանուբյան դաշտավայրերի ամենախոշոր՝ եվջրային արտերիան Դանուբնէ: նա Հանդիսանում է Արեմտյան ն Հա.2660 ամենամեծ երկարություն տրոպայի գետը, կմ զար քառ. կմ ջրշավաք ավազան։ հանուբն սկսվումէ Շվարցվալդի արնելյան լանջերից: Մինչն Ում քաղաքը, որտեղ նա աջ կողմից ընդունում է հլլեր գետը, Դանուբընավարկելի չէ։ Իլլերի գետախառնուրդիցսկսած Դանուբըդառնումէ նավարկելի ընդՀուպ մին-

Հաշվնոա 118-ցա-

ու

ա-

ութի

չն Սն ծով, Դանուբըչրառատ

գետ է: Վերին Հոսանքում

նա

ունի

ալպյան տիպի ոնժիմ, իսկ մնացած շրջաններում՝ Հարթավայրային գետի բնույթ, բացառությամբ այն վայրերի, որտեղ կտրում է

երկաթյա դարպասների, մալեռնաշղթաները (Վիեննայի դոների, լեռների Դոբրուջայի

մոտ): Մինչն Հունգարականդաշստավայրըչրի առավելագույն քանակը բաժին է ընկնում ամռանը, Համրեկիսկ նվազագույնը՝ ձմռանը, այնուճետն առւվվելագոսւյնը սամբ

նում

նան

ամռանը:Ձմեռներըերբեմն է գարնանը, նվազագույնը՝

օր): Լեռնայինվտակներիբերած չրերի նակության շնորճիվ 4աճախակի են վարարումները,

չում է (մինչն

ծ.-

ՀՀ

մեծ

ռսառ-

ջա-

ւ

Ստորին Դանուբյան դաշտավայրը գերազանցապես տափաոտանային շրջան է: Այստեղմշակում են ցորեն. եգիպտացորեն,գա-

բիչ տարեկան, վուշ, արնածաղիկ, ծխախոտ: Մեժ տեղ է գրավում այգեգործությունը: Կենդանիներիցառավելապես տարածված են կրծողները ն Փոչունները (առանձնապես Դանուբիդելտայում):

2.0.Ր0.ՎԱ.ՅԻՆ

ԾՎՐՈՊԺ

ծվրոպայի Հարավային երեք մեժ թերակղզիներին բազմաթիվ կղզիների ֆիզիկա-աշխարճագրականպայմանները մեծ չափով իենչ նրանց միավորում է Միջերկրական ծովը ն կլիմարար նման յական այն յուրաճատուկ տիպը, որը միջեըկցածովային` կլիմա։ Ամբողջ միջերկրածովային շրջանի Համար բնորոշ է տեղումների խիստ անճավասարբաշխումը ամառվա կ ձմեռվա միջն,

կոչվում է

ըստ

որում

ամառըչոր ամենուրեք

է

իսկ ձմեռային եղանակը մեղմ է ու է ջերկրածովային շրջանը ստանում ղումներ, որոնցից ամուսկը բաժին

ու

շոգ,

Հաճախ՝ երաշտային,

խոնավ: Միջին Հաշվով մի-

տետարեկան 260 միլի մետը

Մալքոյում՝ է՞րնկնում

Միչին իտալիայում՝ բար իտալիայում՝

կոս, Սիցիլիալում՝

`

տոչ

տոկոս, Հա-

11 տոկոս, մինչդեռ տարեկան տեղումների րավային գումարը տարվա ամիսների վրա (ճավասար) բաշխման դեպքում է տոկոս: կան նույամառային ամիսներիրաժինը պետք լիներ նիսկ այնպիսի վայրեր, որտեղ ամռանը տեղումները բոլորովին բացակայում են կամ չափազանց թիչ են (3 ամսվա ընթացքում՝ մինչն 50 մմ). այդպիսի վայբերից են Հարավային Պորւոուգալիան,

Բալեարյան կղզիները,կորսիկոոն, շՀարավ-արնելյան իսսլանիան, ՄիջինՀունաստաՍարդինիան, Սիցիլիան, կալաբրիան, Մալթան,

նր: Այդ ձրկրներում ն ընդչանրապես միջերկրածովյան ավազանում ամռան ամիսներին չափազանց ցածր են օդի Հարաբերական խոնավությունը ն ամպամածությունը, նրանցում տարեկան տեղումների մեծագույն մասը բաժին է ընկնում տարվա ցուրտ ժամանակաշրջանին,ձմռանը: Միաժամանակ որպես կանոն նկատելի են, է, որ թերակղղզիների արնելյան մասերը ավելի ցամաքային քան արնմտյան մասերը, ըստ որում արնմուտքից դեպի արնելք ամառվա ն ձմեռվա ջերմաստիճաններիտարբերությունը մեծանում է, Դա Հետնանբ է մի կողմից արեմտյան քամիների ազդեցության, մյուս կողմից՝ թերակղզիներիլեռնոտ ռելլեֆի, որի շնորչճիվ ծովերի Վէ8

ԼԼ

--

Հ.

-ծՊ-

Ծ-«աջթ»//

ազդեցությունը քիչ է տարածվում դեպի արնելք,Բացի դրանից,

ընայն, որ, ի տարբերություն արնմուտքի դարձակ ջրային ավազանի, արնելքում տիրապետողհն դառնում ցամաքային տարածությունները: ՀարավայինԵվրոպայիմիջերկրածովային կլիման Հետնանք է այն բանի, որ մերձտրոպիկական մթնոլորտային բարձր ճնշման գոտինամառվա ն ձմեռվա ընթացքում մերթ տեղաշարժվում է դեպի Հյուսիս ն մերք՝ դեպի Հարավ: ճնշման գոտու տեղաշարժերիշնորչիվ միջերկրածովային շրջանըձմոանը՝ գտնվում է խոնավաբեր քամիներիազդեցության տակ, իսկ ամոանը՝չոր ու տաք քամինեքիս ՎերջիններսՀաճախ պատճառ են դառնում մինչն -ՀՅՏն ջերմություն ունեցող տեղական քամիների ռաջացման, Տեղի աշխարճչագրականլայնության ն Միջերկրական ծովի ազդեցության շնորձճիվՀարավային եվրոպայում բավական բարձր են տարեկան ջերմաստիճանները: ՄիջերկրածովայինԵվրոպանբնորոշվում է խիստ մասնատված լեռնային ոռելյեֆով։ Այստեղ ամենուրեք ճին ծալքավոր լեոնաղզանգվածներին ուղեկցում են ալպյան գեոսինկլինալիլեռնոյին կառուցվածքները, ինպես նան երկրաբանական նորագույն ժամաորոնց նակաշրջանում երկրակեղնի ուժեղխախտման տեղամասերը, Հետնանքով առաչացել են Հարավային եվրոպայիշատ բնորոշ մասնատված ափազծերը ն մինչն այժմ դեռ շարունակվող չրաբր-

ունի նշանակություն

ն

Մերձտրոպիկական բարձր

ա-

խականությունը,

Հարավային եվրոպայի կարնորագույն առանձնաճատկութ

ներից է նույնպես բուսականությանմիջերկրածովային տիպը, ինչպես նան աշխարճը, որն իր զարգառյուրաճատուկ կենդանական ման ն ժամանակակիցձներով խիստ առանձնաճատկություններով տարբերվում է Եվրուղայի մնացած մասերից: Վերջապես,որչվես ընդճանուր օրինաչափություն, կարնորէ նշել վառ կերպով արտաՃա յտվածկլիմայական ն լանդշաֆտայինուղղաձիգ զոնայականությունը, որլ։ ոչ մի տեղ եվրուլայում այնքան լավ չի արաաչայտված (բացառությամբ Ալպերից),ինչպես միջերկրածովյան երկըրներում:

Գիրենելաճ թերակղզի

Պիրեննյանթերակղզին, որ երբեմն կոչվում է նան իրերա' աէ կամ հոպանականքնրակզզի, Հարավ ալնդաե|ում( եվրոպայի մասում։ մբտյան Հյուսիսից (ցամաքային մասում) նրա սաոսոնն

կազմում Պիրենեյանլեռները, իսկ արնեմուտքից,Հարավից ն աբնելջից՝Ատլանտյանօվկիանոսն ու Միջերկրականծովը: արաէ: Թերակղզումեծ մածությունը մոտ 580 Հազար քառ. կիլոմետրը Համարյա բոլոր սը բոնված է Մեզետա բարձրավանդակով, որը Թերակղզու ամեսակողմերից շրջապատված է լեռնաշղթաներով: ագա բարձր կետը Սիերրա-Նեվադաշղթայի մետր):Դաշտավայրերն ցածրադիր շրջանները Համեմասոսրար փոքր տարածություն են բոնում: Ռելյեֆի ն երկրաբանական կառուցվածքիտեսակետից Պիրենեյան թերակղզին ընդունված է բաժանել երեք մասերի. կենտրոնական բարձրավանդակ (Մեզետա երիտասարդ ), ծայրամասային ն ծալքավոր լեռներ արեմտյան (Պորտուգալական)ծչարթություն: են

-

ու

..

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

՛

ՔԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿ

կենտրոնական բարձրավանդակըկամ իսպանական Մեղնետան բռնում է թերակղզու մեժ մասը: նա գրեթե բոլոր կողմերից շրչապատվածէ երիտասարդ ծալքավոր լեռներով, այդ թվում նանտաբըրյան, հբերական,Անդալուզյան։ Մեզետայի Հարավ-արնեմտյան կողմում ընկած է Անդալուզյանդաշտավայրը, իսկ չյուսիս-արնվելյան մասում՝ Դրանքունեն տեկտոնիկ ծագում ն Հանդիսանում են Մեզետայի ցած իջած Ճատվածիւնըը: Մեզետայի կենտրոնում Հյուսիս-արնելքից Հարավ-արնմուտք ուղղությամբ ձգվում են այսպես կոչված կավտիլյան կամ իսպանական կենտրոնականկո երները, յորոնք կազմված են մի քանի առանձին ոչ բարձր լեռնաշղթաներ ցդրանցից են Սինրրա-դե-

Արագոնյան գոգծովիտը:

Սինրրա-դե-Փրեղոս,Սբերրա-դե-Գատա Գվադարրամա,

այլն:

ԴրանցովՄեզետանբաժանվում է 2 Հատվածների. չյուսիսայինը, որ կոչվում է Հին Կաստիլիա (մինչն 700 մ բարձրությամբ) ն Ճա-

որ կոչվում բավայինը,

մ

է նոր կաստիլիա։ Այս վերջինը ունի մինչն Մեզետայի Հյուսիս-արեմտյան անկյունում լեռները, իսկ ճարավայինմասում` Գալիսիայի

բարձրություն

բարձրանում

են

մինչն ՍիձրրաչՄորենա լեռնաշղթան, Վերջինս

մ

բարձրուզառիքափ լանջերով իջնում է դեպի Անդալուլյան թյուն ունի դաշտավայրը: ՄեզետայիՀիմքը կազմված է Հնագույն գրանիտներից, գնելաչ մի չարչ վայրերում մերկացա (օրինակվ՝Գալիսիայում, կենտրոնականկորդիլյերներում, Տոլեղոյիլեռներում ն այլն): Վերոճիշյալ Հնագույն զանգն

թերթաջարերից, որոնք Ջորիք Լ.բյուրհդացած

վածները շրջապատված են չերցինյան ծագումի մնացորդային լեոեերովւ։ նրանք բոնում են Մեզետայիմեծագույն մասը: Մինչմեզոզոյան ապարներից կազմված իսպանականՄեզետան Մեզոզոյի ընթացքում ենթալկվել է ուժեղ կոտրատումների ն լվացման, վերբածվելով պենեպլենի։, նրրորդականի վերջում այդ պենեպլենը կրկին ենթարկվել է ընդճանուր բարձրացման կոտրատումների, րստ որում դրանց Հետքերը շատ լավ դիտվում են Սինրրա-Մորենա լեռներում ն բարձրավանդակի լուսիս-արնմտյան արեմտյան սաճմաններում ընկած բարձրություններում: չենց այդ նույն պրոցեսների Հետնանքով վեր են բարձրացել ԿենտրոնականԿորդիլյերու ները ն իչել են Անդալուզյան դաշտավայրերը, Արագոնյան են որոնք Սրրորդականում մասամբ բոնված եղել լճերով, մասամբ էլ լցվել եհ կոնտինենտալ բերվածքներով։ Մեզետայի մեծադույն գետա-Հմասը,մանավանդ նրա արնելքը, ծածկված է երրորդականի չին լճային նստվածքներով: ու

ու

ու

ԾԱՑՐԱՄԱՍԱՅԻՆ

ԼԵՌՆԵՐ

Պիրենելանթերակղզու ծայրամասային երիտասարղ լեռների ԿԹվին պատկանում են կանտաբրյան, Պիրենեյան, իբերական, տալոնյան ն Անդալուզյանլեռները, Սրանքըստ ծագման բաժանվում են ալպիդների թվին պատկանում Ալպիդների ն իբերիդների, են Անդալուզյանլեռները, որոնք շարունակվում են դեպի Բալեարչան կղզիները: Իբերիդներիխմբին պատկանում են կանտաբրյան, իբերականն կատալոնյան լնռները: Ալոլիդներըաղա Պիրենելան, չջացնլ են ալպիական տեկտոնական ձնավորվել էտապի ժամանակ, են Հատվաալպիական գեոսինկլինալում, Ճին Թեւտիսի արնեմտյան ծում, է եղել հբերիդներիառաջացումը. սրանք վեր Մի փոքր այլ են բարձրացել էպիկոնտինենտալ պլատֆորմի (ճերցինյան Հիմքի) վրա: Այն գեոսինկլինալը, որում առաջացել են նրանք, եղել է ավեէ ավելի ծանծաղ ծովային լի ծանծաղ, նա իր մեջ պարունակել ավդ, իբերիդների կազմում որոշ մասնակցունատվածքներ: Բացի նան են Հանդես բերել ճերցինյան չին Ճճիմքիբեկորներըչ Թյուն այնքան ուժեղ ձի եղել: ինչքան ալպիդնենրանցծալքավորումը րոմ։

Պիրենելան թերակղզու լեոնագրության մեջ աչքի են ընկնում լեռները,Սրանքայլ կերպ կոչվում են Բետական Անդալուզյան կորդիլյերներ, ձգվում են թերակղզու ճարավ-արկելյանՄասի ֆովափի երկարությամբ, տարածվելով արավ-արնմուտքից դեպի

Հյուսիս-արնելք։ նրանց երկարությունը մոտ 600 կմ է, լայնուքյունը՝ 100--160 կմ։ Դեպիարնելք նրանց շարունակությունն են կազմում Պիտիուզյանն Բալեարյան կղզիները: Անդալուզյանլեռները կազմված են իրար զուգաճեռ ընքաՑող մի շարք շղթաներից, որոնք միմյանցից բաժանված հն խոր գոգճովիտներով ու ցածրություններով։ նրանց թվում առանձնաեն Հատկապես Սիներրա-նեվադայի նում լեռները, որոնք իշխող ունեն դիրք լեռների սիստեմում: Անդալուզչան Սինրրա-նեվադայում է գտնվում Պիրենեյանթերակղզու ամննաբարձր գագաթը՝ մ բարձրություն ունի: կամ Մյուլշասեն, որը ւՄոլյասեն Թերակղզու մյուս լեռնաշղթաներից կարնոր են Պիրենեյան լեոները,որ ձգվում են Բիսկայանծոցից մինչն Միջերկրականծով: Նրանք ունեն մոտավորապես 450 կմ երկարություն ն մոտ 120 կմ լայնություն: Լեռները առավելագույն բարձրության են ճասնում Մա'ադետազանգվածում, որտեղ գտնվում է Պիկ-դր-ԱզքաոլագաԹը, 3404 մ բարձրությամբ։ Պիրենեյանլեռները քիչ են մասնատված, Հենց ալդ պատճառով էլ դժվարամատչելիեն: Լեռնալանջերը ավելիզառիթավեն Ճճյուսիսայինկողմում, քան Հարավում՝դեպիԱ.բագոնյանդաշտավայրը: Պիրենեյանլեռներում ճավերժական ձյան կան սակավաթիվ գիծն սկսվում է 2400--2800մ բարձրությունից: սառցադաշտեր,որոնք կենտրոնացած են Հիմնականում 4յուսիսա-

Հինլեռնալանջերում:

ցածր են արնեմուտքումն շատ Պիրճնեյներըանճամեմատ վելի բարձր՝ կենտրոնական Ճատվածում: Այստեղեն գտնվում Մալադետա զանգվածը ն Պիրենելան լեռների ամենաբարձր գագաթն այն): ները (Պիկ. Մալադետազանգվածում են կենտբոնացած նան ՊիրենելներիՃճամարյաբոլոր սառցադաշտերը: Այսսառցատեղ լավ են արտաճայտված նույնպես Ջորրորդականի պատման Ճճետքերը,Հատկասնս ակնառու են գետերի վերնադաա-

տո

սառցադաշտային

կենտվառների ընդարձակ կրկեսները: Գետերը րոնական Պիրենեյներումառաջացրել են բազմաթիվ նել կիրճեր ն"

բարձրության չրվեժներ. Պիրենեյների կենտրոնական ճատմիաժամանակ Հայտնի էիր շատ բարձը լնոնանցքնելով: Այս"վածը մեծ

ւվես, օրինակ, «Ռոլանդիճեղք» լհոնանցքը ընկած է բության վրա:

ավելի Պիրենեյները Համեմատարար Արբնելյան

մ

բարձ-

ցածր են,

մ լ, սրանթ ավելի բայց նրանց միջին բարձրությունը 2000--2300 են ե ընդճուպ մինչն Միջերկրականծովը պաճպասմբողջական

իրենց սկզբնական միննույն բարձրությունը: Մայր արնելջում միայն, ծովափի մոտ (Լեչ Ալբերլեռները) խիստ ցածրանալով Հասնում են 650 մ բարձրության: Արնելյան Պիրենելներըձյունապատ չեն, բացառություն են կազմում միայն մի քանի գագաթներ: Ամբողջությամբ վերցրած,Պիրենեյներըպատկանում են ալպիական ծագման, բայց սրանք ձնավորվել են մի փոքր ավելի վաղ, քան Ալպերը։ Լեհռնակազմական պրոցեսներն այստեղ Ճիմնակատարվել են էոցեն-Պլիոցենում, այսինքն նրանք վերջա"կանում ցել են նախքան ալպիական տեկտոնական էտապի Հիմնական ֆազերի սկսվելը, Քանի որ շրջապատող ճերցինյան զանգվածներիկողմից (ճյուսիսից ն Հարավից) եկող ճնշումը ճավասար է եղել, ուտի Պիրենեյներըսիմետրիկ կառուցվածք ունեն, Պիրենեյներիտեկտոնիկան շատ բարդ է, նրանցում մեծ տարածություններ են բբոնում վրաշարժերն խզումները: լեռները կազմում են Պիրենեյներիարնեմտյան կանտաբրյան նրանք ձգվում են արնելքից դեպի արնմուտբ՝ շարունակությունը: Ժրնչե Մինյո գետը, ունեն մուտ 450 կմ երկաւրությում: Դեպիծովը լանջերը խիստ զառիթափ են իջնում, իսկ դեպի ճարավ անճամեմատ արնելյան մասը»որ կոչվում է Բիսավնլիճարթ են: նրանց կայայի լեռներ, կազմված է գլխավորապես կավճի դարաշրջանի կրաքարերից» իսկարնեմտյանմասը, որը մերձենում է Գալիցվիաչ յին, կազմված է գլխավորապես կրաքարերից, քվարցիտներից, կոնգլոմերատներիցն ավազաքարերից. կանտաբրյանլեռների կենտրոնական մասում գտնվումէ շղթայի ամենաբարձր գագաթը նում

են

ու

(Պիկ-դբ-եվրո աս, 2665 մ), լեռներիայս մասում աչքի են ընկնում Հարթված լեռոնակատարները:կանտաբրյանլեռներում խիստ տարածված են դիզյունկտիվ երնույթները: Շատ. տեղերում Հանդիպում են ձներ: կարստային

լեռները ձգվում են կենտրոնական իբերական բարձրավանդակի (Մեղզետայի)«յլուսիս-արնելյան սաճմանի երկայնությամբ, էբբո զետի վերնազավառից մինչն Միջերկրական ծովը: նրանց երկա440 են. մուտ է: Դժվարանցանելի Հաղորդակցություրությունը կմ հր ծովափի ն ներքին շրջանների միջն Ճ4իմնականումկատարվում է

էբրոյի վտակ Խալոնա գետի Ճճովտով,որով անցնում է ՄադրիդՍարազոսահրկաթուղին: կատալոնյանլեոները սկսվում են Պիրենեյների արկելյան ծայրամասից ն ծովափի երկարությամբ տարածվում մինչն էբրոյի ղեյտան: կազմված են մի քանի զուգաճեռ շղթաներից, որոնք ներ163

կայացնում են ճին Հերցինյան Ճիմջի կոտրատումների ն դիզյոակտիվ տեղաշարժերի ճետնանքով վեր բարձրացած բեկորներ, կատալոնյան լեռներում ճիմնականում կարելի է առանձնացնել երվու գլխավոր շղթաներ, որոնցից մեկը ձգվում է ծովափի մոտով, իսկ Այս վերջինը ավելիբարձրէ, սրա վրոմյուսը՝նրանից արնմուտք: է գտնվում Մոն-Սենի զանգվածը, որն ունի 1234 մ բարձրություն, մինչդեո ծովափնյա շղթան 600 մետրից բարձր չէ: Այդ երկու շրղթաների միչն տեղավորված է կատալոնյանՃովիտը։ Մովափնյա շղթան երիտասարդ խզումների շչնորճիվ վերածվել է մի շարթ զանգվածների, որոնք միմյանցից բաժանված են իջվածքներով: Այդ իջվածքները Հնարավորություն են տալիս Հարմար ճանապար4ներով կատալոնիայի ներքին շրջանները կապել ծովափնյա վուլճետ: րերի Հաաա»

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ

ՀԱՐԹՈՒԹՅՈՒՆ.

(ՊՈՐՏՈՒԳԱԼԱԿԱՆ)

Մեզետայից արնեմուտքընկած այս ճարթությունը բոնում է Տախոն Գվադիանագետերի ստորին Ճոսանքների՝ Մինլո,Դուերո, Հասնում շրջանը:շարթության առավելագույնբարձրությունը

մ,

Է

նրանում տեղ-տեղ առանձինբլրաշաեն կենտրոնականԿորդիլյերներիշարունակազմում որոնք րեր,

Հանդիպում են

նան

ն են Սինրըա-դա-էստրելլա Սիերրբա-դե-Սինտկությունը:Դրանցից

շղթաները: Վերջինս ձգվում է ընդճուպ մինչն Ռոկա Հրվանդանը: Պորտուգալական Ճճարթության արնելյանմասը մի իջվածքէ, ու որը բոնված է վերին Մեզոզոյի երրորդականի ապարներից՝ էն կազմված բլուրներով: Դրանք առանձին վայրերում Հասնում մինչն 900 մ բարձրության: ի Ճճակակշիոռ այդ բարձրությունների, Ճճարթությանարնմտյան (ծովափնյա) մասը չափազանց ցածրադրը է, տեղ-տեղ Ճաճճակալված: Այդմասում տիրապետումեն ծովային: կ ալյուվիալ նստվածքները: ծչարթությանտերիտորիայում Հաճախակի են երկրբաչարժները,որոնք վկայում են, որ դեռնասչարունակվում են տեկտոնական պրոցեսները: Պիրենեյան րակղզու կլիման,ռելյեֆի ն տարբերտիսչի՝ ազդեցության շնորճիվ, խիստ բազմազան է: օդային Հոսանքների Այստեղ կարելի է միմյանցից տարբերել Հետնյալ կլիմայավզօն շրջանները: Ա. Հյուսիսիմերձօվկիանոսյանչշրջան.--ՍաՀիմնականում իբ ն Բիսկայան:Այդ ամբողջ ջ է ընդգրկում Գալիսիան,Աստուրիան Հատվածում իշխում է ծովային միապաղաղ կլիման, որն արտարա

Փայտվում է մեղմ ձմեռով ն ոչ շատ շոգ ամառով: Այստեղտարեէ 13--146, Հունվարյան մՄիջիկան միջին ջերմաստիճանը կազմում Ֆը՝ ՀՑ--Ց,24:, Հուլիսյան միջինը՝ 18--200, Տեղումներըընդչանրապես րաշխված են Հավասարաչափ, սակայն մի փոջր մինիմում նկատվում է ամռանը: Տեղումների տարեկան միջին քանակը ճառԽում 1000--1500 է մմ, իսկ որոշ տեղերում 2000 մմ ն ավելի բարձր է: Պիրենեյանլեռների շրջան.-- Այստեղ տեղումները առատ են ն բաշխված են նույնպես Հավասարաչափ: Սակայն նրանց քանակը դեսլի Հարավ ն արնելք խիստ նվաղում է. այսպես, օրինակ, Ճյուսիս-արնմուտքում տեղումների տարեկան միջին քանակը ճամմ, իսկ Հարավ-արնելքում`՝ընդամենը 500-վասար է 1500--1800 300 մմ։ Պիրենեյանլեռներում շատ լավ արտաճայտվածէ կլիմույի ուղղաձիգ գոտիականությունը: Գ. չարավ-արնեմտյան շրջան.--Բոռնումէ Անդալուզյան լեռնտն դաշտավայրային մասը: Կլիման տիպիկ միջերկրածովայինէ, խոնավ: Դաշտավայրաամառը շոգ է ն չոր, իսկ ձմեռը՝ մեղմ տարեկան միջին ջերմաստիճանըկազմում է 12- 195, յին մասում Հունվարյան միջինը՝ՎՀ11--12,54,ճուլիսյան միջինը՝ 23--264, իսկ Սեվիլիայում՝ անգամ 290, Տեղումներիտարեկան միջին քանակը մմ, սակայն լեռնային շրջաններում 1000 կաղմում է 500--1000 մմ-իցավելի է: Լեռներում շատ լավ նկատվում են կլիմայական ուղղաձիգ գոտիները: Դ. Հարավ-արնելլանշրջան.-- Քոնում է թերակղզու ՀարավՍա իսպանիայիամենաչոր աիձելյան ծովափը մինչն էբրո գետը: մեծանում է «Հյուսիս-արնելքից շրջաններից մեկն է։ Չորությունը Հարավ-արնմուտք ուղղությամբ: Վալենսիայում տեղումների 340 մմ, իսկ րեկանմիջին քանակը 422 մմ 1, կարթախենում՝ Մուրսիայում՝ էլ ավելի պակաս: Խիստ չորային լինելու ճետնան-

1.2.

Ւ,

ու

վ

տա-

քով այստեղ երկրագործականկուլտուրաների մշակությունը տանց արչեստական ոռոգման անճնար է: երմային պայմանների ա-

որոշ չափով նման է նախորդ շրջանին, սակայն տեսակետից ձմեռով: նրանից տարբերվում է ճամեմատաբար ավելի ցուրտ Մեզետայի շրջան.--իսպանիայի կենտրոնական բարձրաշրջանը, լեռնաշղթաներով շրջափակված լինելու այս վանդակային Հետնանքով, ընդճանրապեսունի ցամաքային կլիմա։Մեծ են նրասա

Պէ.

օրվա, ինչպես ն տարվա ամպլիտուղները: Մադրիղումտաեկան միջին ջերմաստիճանը 144է, Հունվարյան ժիջինը՝ 4,84, նում

տեղումների տարեկան միՀուլիսյանմիջինը՝24,960.Մեզետայում մեծ մասամբ ջին քանակը մմ-իցւպակաս է, մի փոքր ավելի

խոնավ

են

կենտրոնականԿորդիլյերները:

է էրրո դաշտավայր.--Ընդգրկում 09. Արագոնյան

գետի «ովիտը։ Բնորոշվում է առավել չոր կլիմայով, ըստ որում նախորդ շրջանի Համեմատությամբ ամառն այստեղ ավելի չոր է, չերմությունը՝բարձր, ձմեռը մի փոքր ավելի տած, իսկ տեղումներիքա-

նակը՝ավելի պակաս: Այսպես, օրինակ, Սարագոսայումտեղումների տարեկանմիջին քանակը կազմում է ընդամենը 295 մմ, է. Պորտուգալական շրջան.--Սա նույնպես ունի միջերկրածոճամեմատաբար մի փոքր ավելի մեղմ կլիմա, բայց տ իպի վային արտաճայտված: Այստեղ կլիման նկատելի տարբերություններ է ուղղությամբ։ Այսպես, օրինակ, ՀյուսիտալիսՀյուսիսից-Հարավ սում ճունվարյան միջին չերմությունը 20 է, իսկ Հարավ-արնմտյան մասում` 110, Ճուլիսյան միջին ջերմությունը սովորաբար Ճասնում է 20--240-ի: Պորտուգալական Ճարթավայրում բացասական չերեն, սակայն լեռնային շրջանների ճամաստիճաններըՀազվադեպ մար դրանք սովորական երնույթ են։ Լեռնային շրջաններն ստամմ ն ավելի: Որնում են առավելագույն տեղումները՝ մինչն 2000 ես կանոն,դեպի Հարավ տեղումների քանակը աստիճանաբար պակասում է: Այսպես, օրինակ, Պորտո քաղաքում նրանց քանաէ 1226 մմ-ի,իսկ կիսաբոնում՝ 226 մմ: կը Հասնում ամՉնայած կլիմայական տիպերի այս բազմազանությանը, բողջությամբ վերցրած թերակղզին ունի Հիմնականումմերձարնադարձային միջերկրածովային տիպի կլիմա, որն անճամեմատ մեղմ է խոնավ Ճյուսիս-արնմուտքում ն ավելի խիստ չոր՝ ճարավու

ու

արնելքում:

Պիրենեյանթերակղզու ջրագրական ցանցն աչքի է ընկնում ճինգ խոշոր գետերով: որոնցից չորսը (Դուերոն,Տախոն, ԳվաՃճոսում են դեպի Ատլանտյանօվկիադիանան ն Գվադալկվիվիրը) նոս, իսկ ճինգերորդը,էբրոն՝ դեպի Միջերկրական ժով: Դրանցից անճչամեմատ արագաճոս են Դուներոն, Գվադիանանն Տախոն: նրանք անցնում են կենտրոնական սարաճարթով, այդ մասում ն խոր կանիոններ սաճանքներ։ էբրոն ն ոաչջացնելով բազմաթիվ ա-

են, իսկ Գվադալկվիվիրը ընդճանուր առմամբ անդաղաճոս

բին

ճոսանքներում՝ նան

բից օվկիանոս, են

նան

ստո-

նավարկելի։ Թերակղզու կարնոր գետե-

Գալիսիայում՝Մինյոն, որ թափվում է Ատլանտյան խուկարը,որը թափվում է Միջերկրականծով:

ն ապա

նշված

գետերն էլ ունեն տիպիկ միջերկրածովայինոնժիմամռանը նրանք խիստ ծանծաղում են, իսկ ձմրանը՝ վարաբովի: Բացառիկկարնոր է այդ գետերի նշանակությունը ռոոգման Համար: նրանք խիստ արժեքավոր են նան էներգետիկայիտեսակետից: ԹերակղզուՀողային ծածկոցը նույնպես բնորոշվում է բազմապիսությամբ։ Այստեղ Հարավային անտառային գորշ Հողերի ճետ միասին Հանդիպում են նան կարմրաճողեր ն Հումուսով Ճարուստ կարբոնատային սնաճողեր։ երկրի բարձրադիր քարքարոտ շրջանները մեծ մասամբ բռնված են կմախքային, ինչպես նան դեգրադացիայիենթարկվածՃողերով։ Թերակղզուորոշ վայրերում մասնակի տարածում ունեն կիսաճաճճային տիպի ճողերը: Պիրենեյան թերակղզոսբուսականությունըՀիմնականում կրում է միջերկրածովայինրնույթ։ Այստեղշատ ճարուստ են էնէ անտառային բուդեմիկ տեսակները, Համեմատաբարաղքատ սականությունը, Հատկապես գրավում են երկրի ամբողջ տերիտորիայիմուտ 10 տոկոսը (իսկ բոլոր

իսպանիայում, որտեղ անտառներ

Պորտուգալիա յում՝ մոտ

սում

25 տոկոսը): Թերակղղու Ճլուսիսային մաեն (Բիսկայանժովավփնյա ) տիրապետում գոտում լայնատերն

անտառները: Այս մասի բնորոշ ծառերից են կաղնին, շագանակե-

նին, Հաճարին ն այլն, Հաճարինլայն տարածում ունի նան Հարավում, ինչպես նան երկրի մյուս մասերում, որտեղ որպես տիրապետող ծառեր Ճանդես են գալիս մշտադալար կաղնին (իր մի շարթ Ճճալեպիսոճին, սինիան, սն սոճին ե այլն: Թերատեսակներով), կղզում մեծ տարածում ունեն մաքվիսը ն մաքվիսի տիպի մշտադալար թփուտները: Սրանք ավելի շատ տարածված են քարքարոտ

բարձրավանդակայինշրջաններում: Հալեռնալանչերին բավային իսպանիայումաճող բնորոշ ծառատեսակներիցէ նույնպես «Պալմիտո» կոչվող վալրի արմավենին։ Պիրենեյանթերակղզու ու

չոր

ու

կենտրոնական բարձրավանդա կայինշրջանը,ինչպես նան Ճճարավ-

աթար, Լ Հանի:

արնելյան միջերկրածովային ճատվածը,

բռնված

են

Հիմնականում է նան

կիսաանապատային բուսականություն, Բավականզգալի է աֆրիթերակղզու ճարավ-արնելյան կական բուսատեսակների խառնուրդը շրջանում: կուլտուրականբուսականության մեջ կարնոր տեղ են գրավում կոկոսյան արմավենին, շաքարեղեգնը ն սուրճը:

Պիրենեյանթերակղզու կենդանականաշխարճը պատկանում է միջերկրածովային մարզին: կան նան բավական շատ էնդեմիկ ն

աֆրիկական տեսակներ: Բնորոշկենդանիներից են եղջերուն, հղնիկը, քարայծը, վիթը, լեռնային այծը, վայրի խոզը, արջը, գայլը, փորսուղը, աղվեսը ն բազմաթիվ կրծողներ: Աֆրիկականտեսակներից թերակղզու ծայր չարավում տիպիկ են ջիբրալքարի կապիտարածված են մոկը,վիվերրան,ալժիրիոզնին:Սողուններից ղեսները, օձերը ն ցամաքային կրիաները: Հարավումպատաձում է նան քամելիոնը: Թոչուններից էնդեմիկ տեսակներ են կապույտ ու կարմիր լորը: կաչաղակն Թերակղզուբնակչությունը Հիմնականում կազմված է իսպանացիներիցն պորտուգալացիներից։Փոքր թվով ապրում են նան կատալոնցիներ,բակեր ն ֆրանսիացիներ։ Ամենից խիտ բեակեցված են Հարավային շրջանները, դաշտավայրերը ն Բիսկայանծովափը։ Անչամեմատ թույլ է բնակեցված կորդիլյերների ն Պիրհնեյների շրջանը:

Գ.այեճճիճյաճ

թերակզզի

Ապեննինյանթերակղզին բոնում է մոտ 150 Հազար քառ. կմ տարածություն: Հյուսիսում նրա սաճմանը պայմանականորեն անցկացվում է Պադանյան դաշտավայրի ճարա((մբարդական) Վենետիկ. Թերակղզուն վային եզրերով՝ ժոցիցՄինչե Ճյուսիսից միանում է (ոմբարդականդաշտավայրը, իսկ նրանից դեպիՀարավ-արնմուտք ն արնմուտք գտնվում են Սիցիլիա, Կորասիկան Սարդինիախոշոր ու մի շարք այլ մանր կղզիներ, որոնբ սովորաբար միացվում են այս թերակղզուն: Ապեննինյանթերակղզու ամբողջ երկարությամբ անցնում են լեռները, որոնք Ճետո մուտք են գործում Միցիլիա։ Ապեննինյան Հետ են Մերձժովյան Ալպերին, որոնց Հյուսիսում Նրանք միանում ժամանակագրականն օրոգրաֆիկ տեսակետից ներկալացնում են

Ջենովավի

մի ամբողջություն. Ալպերի ն Ապեննիններիմիջն պալմանակսն սաճմանազիծրըմոտավորապես կարելի է անցկացնել Սավոնա ն

քաղաքներն իրար միացնող գծով: Ապեննինյանլեռներից Թուրին դեպի արնմուտք ն արնելք, լեռների նծովափերի միչջն, ընկած են

ընդճատվողՃարթություններն բլրավոր տարածություններ, որոնք ճետ: իրենց կառուցվածքով չեն կապվում Ապեննինների առաջացել են Ապեննիններն

պում։ նրանք տարածվում

են

ալպիակաիքտե

դեպի Հարավ

մուտ

էտաՎՏՍ0կիլոմետր

ՖՃրկարությամբ։ Ապեննիններում լեռնակազմական պրոցեսները Հիմնականում ավարտվել են Նեոգենի սկզբում: Պլիոցենում ն Չորբորդականում այստեղ կատրվել են բավական ուժեղ էսլեյրոգեորոնց 2ճետնանքով խզման գծերիշլչանում նետիկպրոցեսներ, ս/ինչն օրս էլ դեռ շարունակվում են երկրաշարժներնու Ճրալիչային երնույթները երնույթները: Հրաբխային են պով կատարվել Չորրորդականի սկզբում, Հատկապես թերաառանձին մակղզու արեմտյան ն արնելյան ափերին: Թերակղզու են սերը ներակայացնում Հին (չերցինյան) ցամաքների մնացորդՏոսՆեր: Այդպիսիվայրերից են, օրինակ, կալաբրիան, արնեմտյան են գըրլն Բուն այլն։ կազմված կանան,Ապուլիան Ապեննինները խավորապես Պալեոդենի(մասամբ նակ վերին Մեզոզոլի) նելստ վածքային ապարներից, որոնք փւժեղծալքավորված են: Ռելլեֆի տեսակետից Ապեննինները ընդունված է բաժանե հրեքմասի՝Ճյուսիսսւյին, կենտրոնական ն Հճարավային։Հլուաիսայինի մեջ են մտնում էիգուրական նրանք կազմված են էոցենի, 0լիգոցենի ն Նեռգենի նստվածքային մետրից բարձր շրջաններում գերիշխում են աապարներից: Մուր ավազաքարերը,իսկ ավելի ցածրադիր շրջաններում՝ փխրուն են որոնցում խիստ տարածված կավերե՛ու ավազները, սողանքնետդեպի Հարավ ն Հարավ-արնմուտբ հը: Հյուսիսային Ապեննինները առաջացնում են խիստ զառիթաւ լանջեր, ինչպես, օրինակ, կիգո«րական ծովաիին,որտեղգտնվում է իտալական Ռիվյերան: Հյուախիսային Ապեննիններըցածրադիր լեռներ են, նրանը ամենաբարձը գագաթըՄոնտե-9իմոնհ՝տարն է, որնունի ընդամենը 2163 մ բարձրություն:

ՀԵՄԷՀ անձնա Լէբ-

ն Տոսկանական Ապենեիններ

հնարոնական՝

նպքննինենրր-փորհվագ-ձն տեկտոնական իչվածքներով

Մեզոզոլի կրաքարե

ց:

լիավորապմա

նրանք

բա-

զանգվածներից: նշանավոր է Գրան-Սասսո լեռնազանգվածը, որի վրա գտնվում է Ապեննինների ամենալ(արձ ժանված

են

մի

շարք

լեռնագագաթկորնո-Գրանդեսարը

(2914

մ),

ը

իա

ն մասամո անկտոնական Համար բնորոչ ենմասամբ

պեննինների Վարստյան ծագումի

նձրից

է

գոգ

Հովիտները։ կարնորագույնլեռնաշղթա-

որոնք Ֆորրորդական դարաշրջանում Աբրուցցվ-գերները,

սառցապակման ենթարկվել հնաառցապատման,քստ որում

Քերն այստեղավելի լավ

են

Հետ-

պաճպանված,քան Հլուսիսային Ա-

պեննիններում: յ69

դեպի արնմուտք Հյուսիսայինն կենտրոնականԱպեննիններից Սա բաժանվում է զոնան: ընկած Տիրրենլյաննախաապեննինների է մասի. Ճլուսիսային, որը կոչվում է Տոսկանականշրջան ն Հաաջինի «իմրավային, որը կոչվում է Հռոմի շրջան, Դրանց

ար նականում ունի պլարոոյա ելյեֆ, որի վրա տեղ-տեղ ն Մեզոզոյի ապարներից կազմված, բարձրանում են Պալեողոյի Հերցինյան ծագումի մնացորդային փոքրիկ շղթաներ, Այս շրջանի Հարավում ընկած է Մոնտե-ԱմիատաՃանզած 4րաբուխը, որն ունի

ճարավ գտնվում է Հռոմի շրրբարձրություն: Տոսկանայից ջանը: Վերջինսծածկված է գլխավորապես լավաներով, որոնք արգտնվող, ներկայումս Հանգած, չորս տավիժել են Հռոմի շուրջը Հրաբխային կոներից. Այդ Հրաբութները շարունակել են գործել ընդճուպ մինչն Չորրորդականդարաշրջանի սկիզբը: Առանձնապես Հռոմիշրջանում շատ տարածված են խառնարանայինլճերը, որոնք սովորաբար շրջապատված են տուֆալավաների ընդարձակ տեղա1234

մ

Արա աանեաի Մարեմ-

մասերով:Տիրենյան ծովափի երկարությամբ ձգվում

ճարթություն, որըալյուվիալ է, նրա մա,

ծագում ունի

են

Հարավ առանձին մասերը Հյուսիսից

Փոնտականցածրություն

ն

կամպանյա։

է

մի

նե

կոչվում են

ՀարավայինԱպեննիններըբավական խիստ տարբերվում

ձն

կենտրոնական (միջին) Առսղեննիններից։ ճյուսիսային Մեզոզոյի կրաքարերը այստեղ շատ քիչ են արտաճայտված։նրանցովկազմված են Տիրրենյան ծովափին ընկած փոքր ու ցածրադիր զանգվածները, Հատկապես Սորրենտոյի թերակղզու, կապրի կղզու ն Պալերմոյիխորշի շուրջը ընկած տեղամասերը: ՀարավայինԱպեննինները Համեմատաբար մեծ բարձրության են Հասնում նհապոլի, ԱպեննիններիՀարավային մասում, որտեղ գտնվում են Լուկկայի մ բարձրություն լեռները, Այստեղ Մոնտն-Մապա գագաթը ջի է ունի։ Բավականբարձր ԿալաբրիայիսաճմանակիցշրջաԱպեննիններըՃճարթու լայնանիստ լանջեր ունեն, նը: Հարավային որոնք խիստ քայքայված են ն բավական խախտվածժ՝էրողիայի ն շատ տարածվածսողանքներիՀետնանքով: Ապեննինների այս Հատն

վածում ուժեղ կերպով արտաճայտված են ժամանակակիցճրաբը-

խային երկույթները։ Հրաբխայինգործունեության կարնորագույն` օջախներն են Ճամարվում շատ կան ֆումարոլներ), Վո

ո

4րաբուխնե

Ֆլեգրեյանդաշտերը (որտեղ Վեզուվը, նե ում` ե Մտրոմբոլի

Սարյան

րաբխային տուֆերի քայքայումից

առա-

ջացած արգավանդ ճողերով ծածկված Վեզուվի շրջանը, չնայած`

ամենաճրաբխային գործուննության սպառնալիքին, իտալիայի է: խիտ բնակեցված տեղամասերից մեկն ՀարավայինԱպեննիններից արնելք ընկած շրջանը ընդունված է բաժանել մի շարք Հատվածների: Դրանցից Գարգանո կամ Մոն-

է կավճի ն Յուրայի կրաքատե-Գարդգանո թերակղղինկազմված րերից որի պատճառովայստեղ շատ տարածված են ռելյեֆի կարըստային ձնեերը։Գարդգանոն ներկայացնում է ճերցինյան ծագուզանգված, մինչն 1058 մ բարձրությամբ: Սրայի մրգժբնեթաձն նից Հարավ տարածվում է Տավոլյերա ճարթությունը, որը կազմված է ալյուվիալ նստվածքներիցն ճնում եղել է ծովածոց: Տավոլյերա Ճարթությանը սաճմանակից է Մուրջիապլատոն, որն ընկած է նրանից Հարավ ն կազմված է գլխավորապես կավճի դարաշրջանի կրաքարերից, Մակերնույթի տեսակետից դա ներկայացնում է ոչ մեծ բարձրության մի սարաճարթ: Մուրչիա ճարավ ըհկածէ Ապովիա թերակղզին: Սա ներկայացնում է մի ատո

Հարթություն, ցածրադիր

ուր

տիրապետում

են

կավճիդարաշրջա-

նի կրաքարերը նրրորդականինստվածքային ապարները, որոնթ Թե՛' Հորիզոնական տեղադրություն ունեն. Մուրջիայում ն թե՛ ն

Ազոմհայում խատ

տարածված

են

կարստային երնույթները:

Նրանցում Համարյաբացակայում են Ճոսող ջրերը: Ապեննիննյանթերակղզու ճարավ-արնեմտյանծայրամասում ընկած է կալաբրիաթերակղզին: Սա իրենից ներկայացնում է մի ված է գլխավորապես գրանիտներից, Հին զանգվա որը դնեյսներից ն բյուրեղացած թերթաքարերից: երկրաբաններիմի մասը գտնում է, որ նա ճավանորեն ճերցինյան ծագում ունեցող Տիրրենյան ցամաքի մի բեկորն է, Դեպի շրջապատի ծովերը այս զանգվածը իջնում է բավական զառիթափ լանջերով: կալաբրիայի մետրից բարձր մասերում լավ նկատվում են Հին պենեպլենի Հետքերը, որոնք ներկայանում են առանձին կանգնած ոչ բարձր ճարթակատար բարձրություններով։ Այդպիսի ձներով են Հանդես ,

դալիս Միլա շղթան՝ Հյուսիսում (մինչն զանգվածը՝Հարավում (1956 մ): նան

մ)

նե

Ասպրոմոնան

Ապեննինյանթերակղզու ճարավային մասին շատ նման են Սարդինիան Կորսիկակղզիները: Դրանցիցառաջինր. Սարգի-

գրավում

է 24 Հազ. քառ. կմ տարածություն: է նիան ներկայացնում Պան մի «ին զանգված, որը ճերցինյան ծագում ունի կազմվածէ

լեոզոյի նստվածքային ն բյուրեղացած «րային ապարներից: նա Խիստ կտրտվածէ, տեղ-տեղ ճանդիպում են երիտասարդՃորստա175

ճարթ ու ցածրադիր գրաբեններ: գտնվում է Մոնտե-Ֆերրու կղզու Հյուսիս-արնմտյան Հրաբխային փոքրիկ գագաթը, որ ընդամենը 1050 մ բարձրություն ունի: Այստեղ ամենուրեք լայն տարածում ունեն ճրաբխային «պզարները։կղզու արնելյան ափը աչքի է ընկնում շատ որոշակի է տալիս արտաճայտվածխզումային գծերով: Այդ ամենը ցույց Հետ մի ժամանակ նրա ուննցած կապն ու անՏիրըննյանցամաքի ֆատումը: Սարդինիայիցանմիջապես Ճլուսիս ընկած է կորսիկակղզին: Սա Սարդինիայից որն ունի ընբաժանված է Բոնիֆաչոնեղու Ա Ա կմ դամենը լայնություն: 8220 քառ. կմ տարածություն: նրա միջին մասում Հյուսիսից դեպի կազմված է որբ Ճարավ ձգվում է Արար բյուրեղացած Հին ապարներից, գլխավորապեսգրանիտներից:Շրղթայի ամենաբարձր գագաթն է Մոնտե-ցինտո սարը, որ 22710 մ նման է բարձրություն ունի հր կառուցվածքով կորսիկա ատ չատ է ացվում ալ'Սարդինիային,թեպետ այստեղ բավական պիական տեկտոնական էտապի ազդեցությունը: Ապեննինյանթերակղզուց Հարավ ընկած խոշորագույն կղզիներից է Սիցիլիան։Վերջինսգրավումէ մոտ 25 Հազ. քառ.կմ րածություն, Մայր ցամաքից բաժանված է Մեսինայի՝ ընդամենո Յ կիլոմետր լայնություն Սիունեցող ճետ։ է լեոԱպեննինների ցիլիան կապված Կղզուկարնորոդույն Ներից են ՍիցիլիականԱպենինները,որոնք տարածվումեն Հյուսիսային ափերով. նրանցիցՊելորիտանյանլեռները կազմում Են կալաբրյանզանգվածի շարունակությունը, որոնցից բաժանվել են Խրկրաբանականերիտասարդ ժամանակաշրջանում: Սիցիլիայում առավել բարձր են Լե-Մադոնեիլեոները։ Աչքի են ընկնում նան Իբլծի լեռները, որոնք ընկած են կղզու Հարավային մասում: Սրաղ.բ ենթարկվել են կամարաձն բարձրացման ն Հետո առանձին մասեյին լեռներ, որոնց միջն ընկած

են

մասում

ա-

արան,

ագան-Իրոնաշղքան,

տա-

նեղուցով: Սեոնագրությամ

րում առաջացրել են իջվածքներ, որոնցից մի քանիսը ձնավորվել են որպես ծովածոցեր (կամ խորշեր): Դրանցից է օրինակ, Սիրա-

իբուզի ծովախորշը, որի ափին գտնվում է Համանուն քաղաքը: լեի լեռներից մի փոքր ՃՀլուսիսընկած է Սիցիլիայում ամենից ընդարձակ կատանիայիալյուվիալ Հարթությունը, որի Հյուսիսային մասում գտնվում է ժամանակակիցակտիվ գործող 4Հրաբուխներից

Դտնան(3200 մետր բարձրությամբ): էտնայի գործունեության Համար բնորոշ է ոչ այնքան լավաների արտավիժումը, որքան տաք

գազերի, մոխրին ռումբերիէտնան ճայտնի

է

պարաբազմաթիվ

մուտ 200-ի, էտնայի" զիտային կոներով։ որոնց թիվը են արգավանդ ճողերով. ճենց այղ պատճառով, լանջերը ծածկված չնայած էտնայի սպառնալից գործունեությանը, նրա լանջերը խիտ: են բնակեցված: Ապեննինյանթերակղզու Ճարավում ժամանակակից գործող: Հրաբուխներից են նան իպարյան կղզիները։ նրանցից ռանձնապես ակտիվ գործունեությամբ ՞«ռչակվել են Վոլկանոն»

Հասնում

է

ա-

Ստրոմբոլիկղզիները:

մեծ մասը, ներառյալ ճարակից կղզիԱպեներելան թերակղզու ռերը, միջերկրածովային կլիմա ունեն, Դա ամենից լավ արտաՀայտվում է Հարավային իտալիայում ն առշասարակ թերակղղ"ո ծովափնյա գոտում: ԲարձրությանՀամապատասխաննշանակու-թյուն է ստանում կլիմայի ուղղաձիգ գոտիականությունը:Թերակղզու կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն է թողնում լեռնագրություներ: Դրա Հետնանքով արնմուտքն ավելի տաք է ու խոնավ, քան:

արնելքը:, է 1ԻԱվելի մեղմ կլիմայական պայմաններով առանձնանում գուրական ծովափը՝ իտալականՐիվյերան, Վերջինս Հյուսիսային ցուրո օդային զանգվածներից պաշտպանված է լեռներով: Հենց

ձմեռն այդ ոլատճառով այստեղավելիտաք է ն խոնավ,քան նրան նից Հարավ ընկած Ֆլորենցիայի շրջանները: ՐիվլերաՀոռոմի յում ճունվարյան միջին ջերմությունը 80 է, իսկ տեղումների քանակը մոտ 3000 մմ է: Ամառը սովորաբար արնոտ է հ անձրնազուրկ. Զմեռբ տաք է, սառնամանիքները Հազվադեպերնույթ են, ձյուն ճամարյա երբեք չի տեղում:

մում

ն ՀոռռԹերակղզու ճյուսիսային շրջաններում՝ Ֆլորենցիայում

Հունվարյան միջին ջերմությունը5--64 է: Այստեղ ամեն տարի լինում են սառնամանիքներ:Տեղումներիքանակը 1000 միլիմետրից պակաս չէ, իսկ արնելքում՝ 500 մմ-իցոչ ավել: Ամառբ բավական տաք է. ճուլիսյան միչին ջերմությունը Չ4--256ն է, ԱնՀամեմատ ավելի տաք են թերակղզու Հարավային շրջանները, կան լաբրիան Ապուլիան, ԱյստեղՀունվարյանմիջին չերմությունը սոՀասնում է 11--126-ի, Հուլիսյան միջինը՝ 2806-ի, վորաբար իսկ տեՀաղումների քանակը՝ 600 միլիմետրից ոչ ավելի: Բարձրության են,/ մապատասխանտեղումները շատանում կլիման նկատելիորեն ցրտում. որի ճետնանքով բարձր լեռնագագաթներում տեղաՋող

ձյունը տարվա ընթացքում պաճչպանվումէ

կար ժամանակ:

բավական ջր-

Ապեննինյան թերակղզում կարելի է առանձնացնել Ճճետնյալ Հիմնական կլիմայական շրջանները. Ա. Արեմտյան ծովասի.-- Այստեղ կլիման կրում է միջերկըս:է, Հուն. ծովային բնույթ: Տարեկանմիջին ջերմաստիճանը 15--180 ինչն Ամառվարյան միչինը՝ 50-ից (ճյուսիսում) (Ճարավում): տարեկան ամպլիտուդլ վա ամենատաք ամսվա միջինը՝ 23--Չ50, Հասնում է 16--170-ի, սակայն բնորոշ է, որ ծովից Ճճեռանալիս մեծանում է: Տեղումները առանձին վայրերում աստիճանաբար այն են մինչն 1500 Հասնում մմ: Դրանքթափվում են գլքավորապես աշնանն ձմռանը, ամառը չոր է ն շոգ, ձմեռր՝մեղմ ն տար, Ճաղվադեպէ ձյունը, որը սակայն ծածկ չի կազմում: Բ. Արնելյան ծովափ.--Սա նախորդի ճամեմատությամբ մի Քիչ ավելի չոր է, ջերմաստիճաններիտարեկան ամալիտուղն էլ մի Քիչ ավելի մեծ է։ Այստեղ տարեկանմիջին ջերմությունը կազմում է 14--186,Հունվարյան միջինը՝ 3--80, ամառվա ամենատաք ափովա միջինը՝ 21--266, տարեկան ամպլիտուդըՀյուսիսում 4ասնում է մինչն 220, իսկ «արավում՝ 160. Տեղումների տարեկան միջին բո՛1000 | Հասնում է, պակաս Ճճարավում նրանց քանակը նակը մմ-ից ու

մմ: Տեղումները թափվում են գլխավորապես ձմռանը, ամառը խիստ չոր է, ՀատկապեսՀարավում:

մուտ

Թերակղզուներքին բարձրադիր շրջանները.--Սրանքթե-

Գ.

բավարարքանակի տեղումներ, սակայնձմռանն կլիմա։ Այդ սլատճառով նրանց չերՀամեմատաբար ցուրտ

պետ ստանում

ունեն

են

մության տարեկան ամպլիտուղը, Հատկապես գոգչովիտներում, բավական մեծ է: Տեղումներիքանակը բարձրադիր լեռնային շրր-

չաններում Հասնում են մինչն 2000 մմ, գետաճովիտներում ն ցածբադիր զոզշովիտներոսԻ մինչն 1000 մմ, Զմոռանը տեղումները քափվում են ձյան ձնով, պանվում է:

որը

բավական երկար ժամանակ պա"-

Հարավայինիտալիանն կղզիները.-- Սրանքունեն տիպիկ միջերկրածովային կլիմա, Հարավայինիտալիայում ն կղզիների շրջանում ընդճանրապես օդի Թե՛ տարեկան ն 22 օրեկան չերմային ամպլիտուղները փոքր են. Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 15-- 186 է, ճունվարյան միջինը՝2--129, իսկ Ճճուլիսյան միջինը՝ 26--280: նշված վայրերում ամառը շատ շոգ է, երկարատն չոր, իսկ ձմեռր՝ մեղմ խոնավ: Տեղումներիտարեկան միջին քանոմմ, իսկ որոշ տեղերում՝ նույնիսկ 500 կը կազմում է 500--800 Դ,

ու

ու

մմ-ից էլ պակաս: Բոլոր դեպքերում նրանք մեծ մասամբ քափվում են

ձմռանը:

թերակղզին Ճոսող ջրերով Առեննինյան

Հարուստ չէ:

կան

ոչ

քանակությամբ գետեր, որոնց երկարությունը սովորաբար մի քանի տասնյակ կիլոմետր է: Թերակղզու ամենամեծ գետըՏիբ400 նա է է, Հռոմը: ունի րոսն որի վրա գտնվում ընդամենըկմ երէ նշանավոր Արնոն,որի վրա գտնըկարություն:Մյուսգետերից Կում է Ֆլորենցիան:նշված երկու գետերն էլ աչբի են ընկնում իրենց մեծ

Հովիտների պտղաբերությամբ: Կլիմայի բնույթին Համապատասխան, Ապեննինյանթերակղզու գետերի մեծ մասը ամռանը խիստ ծանժաղում է, իսկ ձմոռանը՝ վարարու յուսիսում գետերի վարաում է աշնան գարնան անձրնների րումը առավելապես ճամը Հետ. մեծ երկրում կան ոչ քանակությամբ փոքրիկ լճեր, որոնք ն ճրաբխայինծագում: կարստաՀիմնականում ունեն կարստալին Վին աղում ունի Տրազիմենյանլիճը: իսկ Հրաբխային լճերից նշանավոր է Բոլսենան: կլիմայական պայմաններին ն երկրաբանականկառուցվածՔին Համապատասխան, Ապեննինյանթերակղզին ն կից կղզիներն ունեն խիստ բազմազան Ճճողայինծածկոց: Թերակղզուծովափերին ընկած փոքր դաշտավայրերըծածկված են շագանակագույն ճողեեն Ճոսւլատաճում ըշ տուֆերի վրա զարգացած րով,տեղ-տեղ ն ղեր: Ապեննինյանլեռները, Կորսիկան Սարդինիանբռնված են ն շագանակագույն Հողերով։ Ալպերի կմախքային կարմբրաճողերով ն Ապեննիններումընկած բարձր լեռնային շրջանմոտակայքում ները բռնված են լեռնակմախքային ն լեռնամարդագետնային Ճողերուի ու

Ապեննինյանթերակղզում գերակշռում յին ըն ում բուսականությունը, «Հիմնականումթերակղզու Ճարավային կեսը: Հյուսիսում առավել տիրապետողեն բուսականուԹյան միջինեվրոպական տիպին մոտ էլեմենտները: Մի փոքր այլ բնույթ ունի Րիվյերայի բուսականությունը. Այստեղ առողջարանների (կուրորտների)շրջանում մեծ տարածում են ստացել ոչ միայն ենթարկադարձային, այլն դեկորատիվ նշանակություն ունեցող արնադարձայինբուսականության որոշ տեսակներ: Րիվյերայիծոոր

վավփնյագոտու երկարությամբ ձգվում են արմավենու, նարինջի, ձիթենու, խցանի կաղնու, նոճու պուրակները:

Թերակղզու Հյուսիսային մասի բուսածածկում մեծ տնղ են զրավում տերնաթավփ անտառներն ու մացառուտները: Այս մասում

մշտադալար անտառները Համարյա թե ամբողչովին ոչնչացվել կաւ Ոչնչացված անտառի տեղում նշանակալից չափով զարգացել են Մշտադալարծառատեսակներիցպատաճում են կաղթփուտները: նին ն իտալական սոճին (պինիա)։Տիպիկ բուսատեսակներիցէ բնորոշ ծառերից են դափնին ոճ Թերակղզու արավում աջվիսը:

մրտենին, Ապեննինյանթերակղզում ամենուրեք շատ լավ նկատվում են ճետնյալ ուղղաձիգ բուսական զոնաները: 1. Մշտադալար,միջերկրածովայինբուսականությանզոնա.-Սա տարածվում է մինչն 600 մ բարձրությունը: Այս մասի թփումըշտային բույսերից բնորոշ է մաջվիսը, իսկ ժառատեսակներից՝ ե Հարավ տեսակները: Դեպի սոճուզանազան տադալար կաղնին զոնան իր մեջ է ընդգրկում ամբողջ Հարավային իտալիան: այդ Թեպետ դեռես պատաչում Հ. նախալեռնային ղոնա.--Այստեղ

մշտադալար բույսեր, բայց տիրապետող են Հանդիսանուսիը տերնաթափ անտառները, Այս մասի անտառներում ամենատաեն

նան

րածված ծառերից են շագանակենին ն կաղնին: Այս զոնսն րածվում է նան Լոմբարղականդաշտավայրի եզրերում:

տա-

Լեռնայինանտառներիզոնա.-- Սա ընդգրկում է թերակղզու կղզիների բարձրադիր մասերը: Այս մասի անտառի տիրապետող ծառերից է Հաճարին, որը դեպի վեր փոխարինվում է փշատերն 3.

ն

ծառատեսակներով: 4. ենթալպիական ն ալպիական մարգագետիններիզոնա.-Այս զոնան սաչմանափակ տարածությամբընդգրկում է Ապեննին-

յան լեռների ամենաբարձրադիր մասերը:

Ապեննինյանթերակղզու ն կղզիների կենդանական աշխար"ի բնորոշ ներկալացուցիչներից են խոշոր կաթնասուններից՝վայրի այծը, վիթը, քարալծը, եղջերուն (կղզիներում), եղեիկը, մուֆլոնը

(Սարդինիայում), վայրի խոզը,

(Աբրուցներում), գայլը (լննտրոնական նչարավային Ապեննիններում ). լուսանը, աղվեսը, մեջ մեծ տեղ են գրավում չվող տեվայրի կատուն: Թոչունների սակները: Թերակղզուներքին ջրերը, ինչպես ն ծովերը, շատ Հաեն ձկներով, Հատկապես րուստ սաղմոնի մի կարմրախայտի մեծ շարք տնսակներով։ Առանձնապես նշանակություն ունեն ծովերում որսացվող մակրելը, կամբալան, սարդինը.ն օձաձուկը: արջը

ու

Ճալկաճյաճ թերակղզի Բալկանյանթերակղզին արնմուտքից, Հարավից ն արնելքից Սն ն Մարմժարի ծովերի չրերով,նրա ողողվում է Միջերկրական, Հյուսիսային սաչմանը պայմանականորենանցկացվում է Տրինս-

սմենաժեծ տի ժոց--Սավա--Դանուբ դծով:Թերակղզու լայնությու1200 մասում Հավասար է նը նրա Ճյուսիսային կմ, իսկ կենտրոնական մասում, Դրինա գետի ակունքներից մինչե Սն ծովը,մոտ 700 կմ է։ Հունաստանում է 200 կք, նրա լայնությունը Հասնում Հունաստանըմիացնում իսկ Կորնթոսի պարանոցը, որ Հյուսիսային է Պելոպոննեսի ընդամենը6 կմ լայնություն ունի: թերակղզղդքն, ափերլ Ճյուսիսում Ճամեմատաբարթույլ են կտրտված, Թերակղզու իսկ Հարավում՝շատ: ԸնդչանրապեսԲալկանյանթերակղզու ափեըի խիստ կտրավածությանճետնանքով առաջացել են բազմաթիվ Գալլիպոլի,Պելոպոննես)ն Հազարավոր էվբեա կղզին, Հոմանր խոշոր կղզիներ, որոնցից նշանավորեն ն այլն: նիական կղզիները, Հյուսիսային Սպորադները, Ցիկլադները է մուտ Հազար քառ. կմ ւարածություն: Թերակղզինմեծ մասամբ լեռնոտ երկիրէ, Հարթությունները են մասում՝ գլթքավորապես արնելյան ընկած Ստրումա, Մարիցա, Վարդարգետերի չովիտներում, մասամբ կենտրոնական Հունաստանում: Բալկանյանթերակղզու արնմտյան մասում ձգվում են են Դինարյանլեռները։ Սրահցշարունակությունն կազմում Հլուսիս-

թերակդվիներ (նալկիդոն,

ու

Թերակղվզին գրավում

(Հունաստանում):Սրանք ն Պինդոս Ալբանական Սրբեր լեռները պատկանում ալոլյան

օրոգենի ճարավային թնը կազմող դինարիդներին, որոնք Ճունական սսրշիպելագիվրայով տարածվում են դեսլի Փոքր Ասիա(Տավրոս): Այս լեռ աշղքաներից արնելք ընկած է Մակեդոնա-Թրակյան լեռնաչխարչըյչ որն իրենից ներկալացնում է լեռնային մի մարղ: Այս մաքում Հոչակված են Ռոդույահ լեռները:Նրանցից Հյուսիս դտնվում են Բալկանները, որոնք նույնւպես պատկանումեն ալպիդներին։ նրանց արնելյան շարունուկությունն են կազմում Պոնտոսք լեռները Փոքր Ասիայում: եշված լեռներից Դինարյանլեռները սկսվում են Թերակղզու բոլորը

են

Հքրգինյան) կառուցվածքի րրգրո Արտին) կարուջվածը

Ալսերի Հարավ-արնելյան մոտավորապես ծայրամասից, Ցուլիական ալպերի ն կարստիսարաճարթիմոտակայքից: Դինարյանլեռնճրը ունեն մոտ 650 կմ երկարություն ն 200 կմ միջին լայնու-

է 1500--2000 մետրի: Բյուն, իսկ նրանց բարձրությունը Ճասնում կետը Դուրմիտորգադաթն է (2528 մ), Դինարյան Ամենաբարձր

«Հ

անա»

12--179

լեռները կաղմված են իրար զուգաճեռ մի քանի շղթաներից, որենք ն երրորդականիկրաքաբաղկացած են գլխավորապեսՄեզոզոյի են բյուրեղացած ապարնեբերից:Տեղ-տեղ մերկանում Պալեոզոյի Հարուստ արնելյան մասում): կրաքարերով ԲԸ (օրինավ՝ Բոսնիայի ն շատ տեղերում Հարթ պլատոների տեսք ստացած լեռներում, մա(Դալմաթիայում ն նավանդ նրանց «յուսիս-արեմտյան մասում կարստիշլջանում) խիստ զարգացած են կա ստային երնույլթները: ծովի աշխատանքի ն Միաժամանակ շնորչիվ լեռնաշղթայի Հյուսիս-արնմտյան մասում, մինչն ալբանական սաՀշմանը, առաջացել է ափի մասնատվածությանմի լուրաճատուկ տիպ, որը կոչվում է տիգի ափ:Դինարյախ «ովիտնեե՛եհրկայնական լեռները խիստ կտրտված են լայնական ն բավական են զառիթափ նրանք ծովափը իչնում խիստ րով: դեպի լեռների կրաքարային շրջանները բուլանջերով: ղժվարանցանելի սականությամբ աղքատ են, իսկ որտեղ ճանդես են գալիս այլ աբուսականությունն պարներ (ճատկապես արնելյան Բոսնիայում), ավելի ճարուստ է: Այստեղ մինչն 1800 մ բարձրությունը աճում են իսկ ավելիվեր՝ տեղ-տեղ Հաճարի,սոճու ն եղենուանտառներ, Հանդիպում են վտիտ մարգագետիններ,Ծովափըպատված է միջերկրածովայինբուսականությամբ: Հլոաիս-ալբանականԱլպերը բարձրությամբ չեն տարբերվում Դինարյան լեռներից:նրանց երկրաբանականկառուցվածքը եույնպես նման է Դինարյանլեռներին, բայց այստեղ չատ են խզումնեն դրանց Ճճետնանքովառաջացած Ճորստերն ու բը գրաբենները, օրոնց շնորճիվ լեռները խիստ մասնատված են: կազմված են իրար զուգաչեռ ներեքշղթանեն ծածկված են բավականխիտ անտառներով: Սրանքծովափ բից ճն իջնում ավելի Հարթ լանջերով: Պինդոս լեռները Հունաստանի արնելքում նե Ճարավում չափազանց ուժեղ կտրտված են խզումներով: Մասամբայդ պատճառովնրանք տարբեր ուղղությամբ ձգվող

«մկաանական՝ էշնույթնե

Դալմաքչան

Պինդոս լեոները

ունեն. կարճ լեռնաշղթաների ն լեռնային զանգվածների տնենսք են դրանցից նշանավոր 0լիմպիոս զանգվածը (2917 մ), որ Բալկանյան թերակղզու զանգվածը (1978 մ), լեռներից

բարձր

կամբոնյանլեռները

ն

ջանի ճյուղերով լցնում

Է Սառա

այլն։ Պելոպոննեսթերսկղզում երանք մի

ամբողջ տարածությունը ն վերջանում Տճնարոն Մալելա Հրվանդաններով: Պելոպոննեսիամենամեծ գտնվում է Օլոնոս լեռներում, կազմում է որ բարձրությունը, 2926 տ են

ու

են

շրջանից

Բալկանյան թերակղզու՝ արնմտյանկարստի մինչն վերը թվարկված այդ է ամբողջ լեռնային սիստեմը առաջացել , ալպիական նս են էտապում: Այստեղ Հաճախակի են` ոու`

Հրվանդանը ձգվող Տենարոն(Մատապան)

տեկտոնակ Վրաշարժերն

մանավանդ Հունաստանի տերիտորիայում, ըստ որումՎրաշարժեկատարվածեն դեպի Հարավ: Խղման գծերի ուղղությամբ» որ Հետնանք են, տեղ-տեղշարունակՋորրորդականտեկտոնիկայի վում են երկրաշարժերը, իսկ Սանտորինկղզում (Ցիկլադներում անգամ Հրաբխականությունը, որի առաջացումը կալված է ՋորԴրո րորդական դարաշրջանի տեկտոնական պրոցեսների Հետ: ապացույցն են նան ծովափի ուղղաձիգ տատանումներիճետնանքով առաջացած մի քանի տերասները, ինչպես նան ափի խիստ կտրավածությունն կղղիների բազմությունը (ճատկապես էգեյան ծովում), որոնք առաջացելեն այդ մասի ցամաքի խորտակման ՃեԿոնանքով: Բալկանյանթերակղզու արնելքում երրորդականի վերջում ն սկզբում էգեյան ծովի Հետ միասինձնավորվել են Ջորրորդականի Բու որի ն Դարդանելի նեղուցները, որոնք առաջացել են նախկինի ընդարձակ գետքճովիտների իջեցումների շնորչիվ: Բալկանյանլեռները, որոնք աճախ բուլղարական արտաճայընկած են թերակղզու մասում ն տարածվում են երկաթե դոներից Փյուսիս-արնելյան մինչն Սե ծով: նրանց երկարությունը մոտ 600 կմ չ։ Արեւմուտքում բուն Բալկաններըսկսվում են Դանուբիաջ վտակ Տիմոկ գետի մոլեռներից: Այս տից, որը նրանց բաժանումէ Արնելա-Սերբական վերջինի արեմտլան ծայրամասի ն կարպատների արանքում ընկած են երկաթե դռները:Չնայած իրենց Համեմատաբար փոքր բարձեն Հանդիսանում Բալրությանը, Բալկանները կարնոր սաշման ն կանյան թերակղզու կարպատա-Դանուբյան երկրների միչն՝ կլիրը

)

ու

տությամբ կոչվում են|Ստարա-Պլանինա,.

ե ւտեսամայի, բուսականության ընդճանրապես լանդշաֆտների են ն Սն ծոՄիջերկրակուն կետից։ նքլանք ջրբաժան Հանդիսանում վերի միջն:

ցրոգրաֆիայի տեսակետից Բալկաններըբաժանվում են երեք մասի Արնեմտյան Բալկանները ընկած են երկսսթեդրո-

ների ն հսկիրի չովտի միջն։ Բարձրադիրմասերում նրանք կաղմված են Հրային ապարներից ն բյուրեղացած թերթաքարերից, իսկ

կրաքարերը Լեռները ցածր լանջերին մեծ տարածում ունեն նիանց ամենաբարձր գագաթը Միջուր կամ Միջոր սարն է՝ 2186

են,.

մ.

Բալկաննեկամ Մեծ բարձրությամբ. կենտրոնական են Դեմիր-կափու լեռնանցքը: ՃՀովտիցմինչն ձգվում հսկիրի բը աաա ա Անչամեմատ են, ըստ որում նրանց բարձրությունթ ավելի բարձր ոչ մի տեղ 1400 մետրից պակաս չէ, իսկ առանձին գագաթներ2009 մետրից բարձր են։ Այստեղ է գտնվում Քատն զանգվածը, որն ունի (2323 մ) բարձրություն: Լեռնանցքներըմեծ մաառավելագույն մ բարձրություն, նրանցից նշանավոր են սամբ ունեն 900--1650 ն դոները: կենտրոնականԲալկաններըկազմՇիւպկանՏրայանի ված են բյուրեղացած թերթաքարերից, տեղ-տեղ պատաչում եք նակ Հրոյին ապարներ: ԴեպիՀարավլեռնաշղթան խիստ զառիթափ իջնում է խզումային ծագում ունեցող մի գոգ Հովիտ, որը Հարալեռնաշղթայով: Արնելվից եզրափակված է Անտիբալկանների յան կամ Փոքր Քալկանները տարածվում են Դեմիր-կափու լեռնանցքից մինչն Սն ժով, բաժանվում են մի շար ոչ բարձի են դեպի Սն ծովը: շղթաների,որոնք աստիճանաբար ցածրանում կենտրոնական(կամ Մեծ)Բալկաններից Հարավ ձգվում է Անտիբալկանների շղթան։ Սրա շարունակությունն են իստրանջա լեռնեմ րը (Մրոջե՞ՒՒծ0 բարձրությամբ): Բալկաններին Դանուբի միջն տեղավորված է Բուլղարական ն Ռոդոպյան Մարիպլատոն, լեռների արանքում՝ իսկ Բալկանների պայի «Հովիտը: Վերջինս ունի տեկտոնական ծագում: նրա մակերնույքը Ֆածկվածէ ալյուվիալ մոնո կամ Թրակիական լեռները ձգվում են Ստրումա գեՌոդոպյան տի վերին Հովտից դեպի Հարավ-արնելք ն ապա՝ արնելք, մինչն Մարմարածովը: Ռոդոպյանլեռների ամենաբարձր գագաթը.Մու Ալա սարն է (2925 մ): Դեպիարնելք Ռոդոպյանլեռների բարձրուփոքրանում է: |նռները կազմված են Պաթյունը առոիճանաբար լեոզոյի խիստ ծալքավորված ն խզումներով կտըրոոՄեզոզոյի ծավաժ ճնագույն ապարներից: Ռոդոպներն ունեն Պալեոզորան աաա

ու

գում, սակայն

բարձրության են Հասել ծրրորդակաժամանակակից

Հովմեծապես նպաստել է Հարնան երկու դրաբենների՝Մարիցայի ն էգեյան ծովի իջվածքների առաջացումը: տի

Վերը թվարկված (Դինարյան-Հունականէ Բալկանյան-Ռոլեոդոպյան) լեոների միջն տեղավորված է Սելբ-Մակեդոնական որը բազմաթիվ խզումների Հետնանքով վերածվել նաշխարճը,

է

առանձինբեկորների, որոնք ուլղաձիգ տեղաշարժ են կատարել միմյանց նկատմամբ, առաջացնելով բավական ընդարձակ գոգճո-

Վվիտներ։Այդ օովիտները երբեմն զգալի տարածություն են բռնում ն, մակերեսում նստած ալյուվիալ լագունային նստվածքների ու

աչքի շնորՃճիվ,

են

արգավանդ Ճողերով:Գոգընկնումչափազանց

ճովիտների մեծ մասը նախկինում բռնված է եղել լճերով: Ռելյեֆի տեսակետիցՍերբ-Մակեղոնականլեռնաշխաիճը կաբելի է բաժանել երեք մասերի՝ արնեմտյան,արնելյան ն Հարավագեն Արեմտյան մասը ավելի լեռնոտ է, այստեղ բազմաթիվ են խզումների գծերով առաջացած, լեռնաշղթաներով շրջապատված բարձրության են Հասփակ գոգճովիտները։ Լեռներըամենամեծ խում Հարավում: Դեպի Հյուսիս բարձրությունները փոքրանում են ն Դանուբիմուտակայբում տեղանքը վերածվում է միջին բարձրության մի Հարթ շրջանի, որը կոչվումէ Շումադիա։ Սերբ-Մակեդոնիայի արնելյան մասը, որ ընկած է Մորամոյի ն Բալկանների լեռներով: Սրանք կազբանքում, բռնված է Արնելա-Սերբական են մում Ալպերիանմիջական շարունակությունըն Տրանսիլվանյան ունեն մինչն 1500 մ բարձրություն, Մորավայի Հովիտը, որ ընկած ա-

չ վերոճիշյալ երկու շրջանների միջն, իր բերրիության պատճառով դարձել է երկրի ամենախիտ բնակեցված շրջանը: նրանով կարնոր են անցնում Դանուբյան երկրներից դեպի ԲալկանճանապարչՀներ չան թերակղղինն դեպի Ադրիատիկծով: Սերբ-Մակեդոնական լեռնաշխարչի Հարավայինմասը տեղավորված է ԱլբանականԱլպերի, Դրինի վերին Հովտի ն Վարդար գետի միջե: ԴեպիՀարավ այն ձգվում է մինչն Հունականլեռները: Սերբ-Մակեդոնական լեռնաշխարչճի այս ՀՃատվածընրա ամենամասն է: Լեռներնայստեղ ունեն 2000 մետրից ավելի բարձբարձր րություն, իսկ Շար-Պլանինալեռնաշղթայի առանձին գագաթներ մ բարձրության: Այստեղ նս ՀաՀասնում են անգամ մինչն 2510 ճախ ճանդիպում են լեռներով շրջապատված գոգճովիտներ,որոնք ծածկված են արգավանղ ճողերով: Բալկանյանթերակղզու Հարավայինմասը ն Ադրիատիկայի նեղ ծովափնյա գոտին ունեն տիպիկ միջերկրածովային կլիմա։ Ամառն շոգ, ձմեռը՝ մեղմ այստեղ չոր է խոնավ: ձատկապես է մեղմ տաք Դալմաթիայիկլիման: Այստեղ ծովափին տարեկան միջին ջերմաստիճանները տատանվում են -14-ից մինչն 17", Հունվարյան միջինը՝ՀՏ6,5-ից մինչն (սառնամանիքները Ճազ250 մուտ |, իսկ տեղումների Հուլիսյան սմվադեպ միջինը են), մմ 1000--1500 Կան է, տեկան քանակը վայրեր (օրինակ,Օրյեն ու

ու

ու

ոտա-

գագաթը) որտեղ

մմ։

տեղումների տարեկան քանակը

կազմով է

ԹերակղզուՀլուսիսային կեսը մեծ մասամբ ունի միչին-եվրոՀուսիս-արնելյան մառը «Հարավպական տիպի կլիմա, ռուսական։տափաստաններիտիպի կլիմա։ Այս մասում տեղումները Հիմնականում թափվում են ամռանը: Հունվարյանմիջին չերմաստիճանները06-ից ցած են, պատաճում են սառնամանիքներ, երբ ջերմաստիճանը իջնում է մինչե մինուս Չ0--2506, Ջյունը լեոներում նստում է Ճճամարյա ամբողջ տարին: Սն, էգեյան ն Ադրիատիկծովերի ազդեցությունը դեպի երկրի խորքը Համեմատաբար քիչ է արտաճայտված: Դա բացատրվում է ոչ միայն բարձր լեռների առկայությամբ, այլն քա ների, թյամբ: Թերակղզուռելլեֆի բազմազանության են նան ըստ կան վայրի բարձրության ն դիրքի: րինակ՝ բարձրադիր լեռնային շրջաններում ձմեռը բավական խիստ է ն ձյունը Հաճախ նստում է մի քանի ամիս, մառն անչամեմատ զով է, մինչդեո նրանց Հարնանցածրադիր շատ ն նկ գետաՀովիտներում գոգճովիտներումձյունը ծածկ չի կազմում

որՌՈՒ ուղ

ամանները խրատ փոխվում

-

-

շոգ

ամառվա

Հասնում ընթացքում

է

ամԸնդչանրաղես խաղողըո

բողջԲալկանյանթնրակղզում թեպետ լավ նկատվում

են ուղղաձիդ կլիմայական գոտիները, բայց բնորոշ է, որ դեպի արնելք Ճետզճետե մեծանում է կլիմայի կոնտինենտալությունը, ինչպես նան տարեկան ջերմային ամպլիտուդները։ Ներքոչիշյալ աղյուսակը որոշ պատկերացումէ տալիս Բալկանյան թերակղզու տարբեր մասերի կլիմայական պայմանների մամին:

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը

Վայրբ

Աթենջ

17,9-

Գորֆու նղղի

17,5՝

կարիոա

10,8՞ 14,0-

Տրիեստ

15,9-

Սալոնին

|

8,5

27,7

5,8՝

28,4՝

16,7՝

Սֆէ»

Հուլիս--օզոսՀունվարյան միջին ջերմաս-| տոսի միջին ջերմաստիճանը տիճանը

-Ձ,1" 4.7՝ 4,6՞

Համապատասխան, Բալկանյան կլիմային

վանությունը

կս

Հարավում

ու

25,6" 28,6՞

24,1"

26,2`

թերակղզու բուսաարեմտյան ծովափին մեծ մասամբ

միջերկրածովայինբնույթ ունի: Երկրի մնացած շրջաններում տիրապետում են միչջին-եվրոպականտիպի անտառները: Տեղ-տեղ էլ Քուլղարականպլատոլում ն Մարիցայի Հովտում) Ճան(օրինավ՝

մի պգալի մասը, դիպում են նան տափաստանեեր: Թերակղզու տերիտորիայում, ունի անցողիկ ձարավսլավիայի Հիմնականում (Ժիջերկրածովային-մեջինեվրոպական)տիպի բուսականություն: Քալկանյան թերակղզու միջերկրածովային բուսականության նրանցիցառաջինը կազմՀամար բնորոշ են մյոքվիսը ն ֆրիզանյան։ ված է մշտադալար թփերից,իսկ երկրորդը՝չորասեր խոտաբույսերից ու կիսաթվուտներից: նրանց տարածման շրջաններում անտառները պատաճում են Համեմատաբար բարձր լեռնալանջերին: Հիմնական ծառատեսակներն եհ մշտադալար կաղնին, Անտառի նոճին, ձիթենին, դափնին, մրտենին, օլեանդրը, Ճալեպի սոճին ն այլն: Այս գոտում լայն տարածում ունեն բազմապիսի կուլտուրական բույսեր, այդ թվում՝ խաղողը, ցիտրուսները, ձիթենին, ծխակազժխոտը,ւտտեղ-տեղ՝ բրինձը:Խիստսակավ են խոտաբույսերից ված մարգագետինները: արեմտյան մասի լեռներում լավ նկատվում են Թերակղզու բուսականության ուղղաձիգ գոտիները, ըստ որում մինչե 200--400 մ բարձրությունը լավ աճում են մշտադալար բույսերը ն մաքվիսը, թզենին, ցիտրուսները, խաղոկուլտուրական բուլսերից՝ ձիթենին, է ղը: Դրանից վերն տարածվում լայնատերն անտառը, ուր տիրապետում են կաղնին, շագանակենին, Հաճարին: Լեռների Ճյուսիսային մասում, 1960 մետրից բարձր,անտաոքց վերն պատատում են հնթալպիական մարգագետիններիփոքր "ատվածնել, Անտառներով բոնված է նան Սերբ-Մակեդոնական լեոնաշխարչի մի մաեն մակեդոնականկաղսբ: Այդտեղ անտառներիտիպիկ ծառերից նին ն սամշիտը: երբեմն պատաձում են նան փշատերեներ(եղենի, ու

սոճի):

Բալկանյանթերակղզու կենդանական աշխարձչը ընդճանուռ նման է միջին-եվրոպական երկրների ֆաունային։ Բնորոչ կենդանիներից են արջը, գայլը, շնագայլը, լուսանը, քարայծը, եղ-

գծերով

ջերուն, վիթը, վայրի խոզը

ն

այլն։

պայմանների տեսակետից մի Քնական

շարք

կություններ ունի թերակղզու Հարավալբն մասը: ալպիականտեկտոնիկալ արդյունք, կանում

առանձեաչաւտ-

ԼինելովՀիմնաթերակղզու այս

ՃորստեՀատվածըաչքի է ընկնում բազմաթիվ գրաբեններով ծածկոցներով: Հարավ-արնելքումն արնելբով, վրաշարժերով ու

ու

քում շատ ավելի պարզ զգացվում են Հատկապես Ջորրորդակասի զանազանուղտեկտոնականշարժումների Հետնանքները: Այստեղ ղություններով ձգվող լեռնաշղթաները ոռնլլեֆին տալիս են խիսո խճճված տեսք: Տեղ-տեղ, կրային ապարներիտարածման շրջաննեկարստային ձները Այդ րում, մեծ տերիտորիա են բոնում նան են վայրերով Հոսող գետերը առաջացրել որ դրանով իսկ ավելի նս սաստկացնելով ոռելյեֆիՀակադրությունները: Ծովափը խիստ կտրտվածէ, մանավանդ արնելջումն Ճճարավում, որտեղ առաջացել են բազմաթիվ խորշեր ծոցեր: նշանավորէ Կորնթոսի բածոցը, որն ունի տեկտոնականծագում: նրանով Պելոպոննեսը Հետ է է ժանված կապված խիստ ցամաքիմնացած մասից,որի նեղ Կորնթոսիպարանոցով: ներկայումս ալդ պարանոցի ամենանեղ մասում փորված է չրանցք, որը Պելոպոննեսըբաժանել է Բալկանյան թերակղզուց: Հիդրոգրաֆիկցանցը ներկայացված է բազմաթիվ կարճ գետերով, որոնք մեծ մասամբ միջով ն իրենց են ն անձրնային պերիոդների Հետ. (ճերբ ռեժիմով կապված չոր ն նն փոքր, նրանք մասամբ կարստային ծագում ունեն: Քիչ Բալկանյանթերակղզու գետերի մի նշանակալից մասը պատկանում է Դանուբի ավազանին: Այդ մասի խոշորագույն գետերից են Սավան,որը Հոսում է նրա Հյուսիսային ծայրամասով (նրա մհջ են Բոսնան կ Թափվում այնուճեւոն՝ Մորավան, իԻսկիրը, Դրինան),

ք

կիրճեր,

ու

-՞

Հոսում ենխոր կբրճերի

Տիմոկը, էգելան-ֆովը գետերիցնշանավոր են՝ Մարիցան, «ոսող ն Հոնիականծովերի Ստրուման,Վարդարըն ուրիշներ, Ադրիատիկ

ավազաններին պատկանում են մի շարք Համեմատաբար փոքր դեեն տեր. Բալկանյանթերակղզու գետերի մեծ մասը որդանում են, |լ կամ իսկ խիստժանծաղում դրանք ձմռանը Մի քանիսը՝ անգամ ցամաքում: լեռների շրջանում կան կարստային ընդարձակ տերիտորիաներ, որոնք ամբողջովին զուրկ

աշնանը: Ամոանը Դինարյան

են

մակերնույթային Հոսքից։ Հենց այղ

պատճառովՀարավսլավիա-

մի, մասամբ

բնակԱլբանիայիլեռնային որոշ շրջաններում չությանը ջրով մատակարարելըկապված է մեծ դժվարությունների Հետ: Թերակղզին ՀամեմատաբարՃարուստ է լճերով: Ամենից վելի խոշոր լճերն ունեն տեկտոնիկն կամ կարստատեկտոնիկծագում. նրանք մեծ մասամբ տեղադրված են Հարավսլավիայի, Ա,սաճմաններում, ինչպես, օրինակ, Շկեբանիայի ն Հունաստանի նան

ա-

դեր, Պրեսպա,0խրիղա ն այլն: Թերակղզումյուս, Համեմատաբար փոքր (լճերի խումբը իմնականում ունի կարստային ծագում:

Նրանք առավելապես տեղադրված են Դինարյանլեռներում ն Պինդոսում:Չորժամանակ նրանցից մի քանիսը լրիվ զրկվում են ջրից:

ԹերակղղուՀարավային մասը ընդծանրապես ունի միջերկրակլիման, երկրի ներքին մասում ծովայինբնույթի կլիմա, բայց բարդ ոռելյեֆի շնորճիվ, դառնում է բազմապիսի' Այստեղ ամռանը տաք քագերակշռում են Հյուսիսային ն Հյուսիս-արնեմտյանչոր ու

միները, իսկ ձմռանը՝ Հարավային ն Հարավ-արեմտյան խոնավաՏարվա խոնավ ժամանակաշրջանը Համընկնումէ քամիները: բեր «ետ: ցուրտ Տեղումները թափվում են թե՛ անձրնի ն կիսամյակի Թե՛ ձյան ձնով: Բարձրգագաթների վրա ձլունը պաՀճպանվումէ մինչն Հուլիս, իսկ երբեմն էլ՝ Համարյա ամբողջ տարին: Տեղումնեբի տարեկան քանակը երկրի «Հլուսիս-արնելյան ծովափնյա մասում Հասնում է 750 մմ-ի, կենտրոնականլեռներում՝մինչե 1000 մմ, իսկ արեմտյան ծովափնյա գոտում՝ մինչն 1500 մմ, Նկարագրվողշրջանների ցածրադիր մասերում տիրապետում ծն /7հրձարեադարձային տիպի կսրմրաճողերն ու դեղնաճողերը: ծրկրի այլ մասերում տարածված են գլաավորապես շագանակագույն Հողերը: Քալկանյանթերակղզու Հարավային մասի բուսականությունը նույնպես կրում է միջերկրածովային բնույթ: Անտառներջիչ կան: Ննթանք գրավում են ամբողջ տերիտորիայի ընդամենը 9 տոկոսը: Մեժ տարածում ունեն մաքվիսը ն ֆրիգանան: (ավ են արտաճայտված բուսականության ուղղաձիդ գոտիները, ըսս- որում ցածրադիր շրջանները բոնված են մշտադալար բուսականությամբ: Այս մասի բնորոշ տեսակներիցեն դափնին, մրտենին, նոճին, մշտադալար կաղնին, սամշիտը ն այլն: նրանցից վեր այդ ծառատեսակներն իրենց տեղը զիջում են տերնաթափ ծառատեսակներին։ Ավելի

բարձր շրջանները(մինչն

մ) բոնված

1600--1700

Տեղ-տեղ Հանդիպում անտառներով:

են

նան

են

արոտավայրեր։ Այդ

զոնայից վեր տարածվում է նախաալպիականզոնան, յացված է

մեծ

լալնատերն որը

ներկա-

մասամբ փշատերնկ անտառինբնորոշ ծառատեսակ-

ն ալպիական բուսականությունը Ֆկարաներով, Սուբալպիական

գըրվող շրջանում ունի խիստ սաճմանափակտարածում:

Հիմք ընդունելով լանդշաֆտի Հիմնական առանձնաճատկուԲ. Ֆ. Դոբրինինը Բալկանյանթերակղզինստորաբաժա-

թյունները, նում

է մի

շարք

ֆիզիկա-աշխարճագրականմարզերի:

ԴԻՆԱՐՅԱՆ

լեռների Դինարյան

ԼԵՌՆԵՐ

մարզն արնմուտքում կազմված է

Մեզոզո-

յան կրաքարերի ճզոր շերտախմբերից, իսկ արնելքում՝ ՊալեոզոՀերթափոխողթերթաթարերից, ավազաքարեյի ւ կրարից, կրաքարնրից ն բյուրեղային ապարներից։ Արնեմուտքում քարային ապարների տարածման շրջանում ռելյեֆը ավելի շատ

ղոր իրար

ն պնենեպլեններով։ նրանց բնորոշ է պլատոյաձե պլատֆորմներով են վրա բարձրանում ժայոակերոլ բեկորային շղթաներ, կարստային, սառցադաշտային ն ֆիոիկական Ճողմաճարման յուրատեսակ ձներով:կեռնայինպլատոներումն տեկտոնական գոգավորություններում մեծ տեղ են գրավում կարստային պոլյաները (ոօր5չ), են մինչն 63 կմ երկարության ն 10--15 կմ լայնուորոնք ճասնում թյան: նրանցից մի քանիսը ծածկված են լճային նստվածքներով: Գարնան ձեչճալքային չրերի կուոռակման ետնանքով Հաճախ

անճետամասամբ Հատակային անցքերով ներծծվում են են: Այս մինորի Հետնանքով սլոլյաները կրկին ցամաքում հույն շրջաններում մեծ տեղ են գրավում կարստային ուրիշ մի ձները, ինչպես, օրինակ, ձագարաձնփոսերը, իչվածքշարթ այլ ները, քարայրները, ստորերկրյագետերը ն այլն: Սովորաբարչրերի ներծծման պատճառով գետերն այս մասում շատ քիչ են (չնայած տեղումներիքանակն այստեղ ավելի է, քան արնելքում), իսկ եղաֆ գետերն էլ Ճոսում են բավական խոր ն նեղ կիրճերով: Դինարյան լեռների արնելլան լանջերում ռելլեֆի կարստային ձները մղված են Հետին պլանի վրա: լեռներն անշամեմատ ավելի խիսո Այստեղ են մասնատված գետային էրոզիայով, չրերով «Հարուստ են ե են ծածկված ավելի խիտ անտառներով: ՀովիԴինարյանլեոների Հլուսիս-արնելյան (դեպի Դանուբի են ռելյեֆի տը) աստիճանաբարցածրացող լանջերը առանձնանում ճամեմատաբարթույլ մասնատվածությամբ ն «ղկված չրբաժաններով: Այս մասի լեռնալանջերի մի զգալի մասը երրորդականի երկրորդ կեսում բոնված է եղել Պաննոնյանլճա-ծովային ջրերով: ՀետագայումՊաննոնյան չրերի նաճանջի ն մասամբ ցամաքի բարձրացման 4ետնանքով լեռնալանչերը մեծ չափով ծածկվում են լճային դարավանդներով: վտակներ Մորավաւն, ներկայումս Դանուբի Դրինանն Բոսնան մեծ մասամբ Հոսում են այդ նույն մարզի դարավանդային ճովիտներով, որոնք ծածկված են Հիմնականում լճային նստվածքներով: Ռչ շատ առաչ այղ ամբողչ մարզը ծածկված է մեծ

նում,

ու

եղել խիտ լայնատերն անտառներով: ներկայումս այն մեծ մա-. սամբ վեր է ածվել վարելաճողային տարածությունննրի։ Անտառներն ընդգրկում են ավելի շուտ միջին բարձրությունների շրջանը: էեռներիբարձր մասերը ծածկված են լեռնային մարգագետիններով:

Դինարյանլեռներում բնական պայմանների էական տարբերություններ նկատելի են Հատկապեսարեմուտքում՝ըստ ուղղաձիգ գոտիականության: Տիպիկ միջերկրածովային կլիմայով ն նրան բուսականությամբ Ադրիատիկյանծովափում Համասղլլատասխանող առանձնանում

է

Դալմացիան:

ՄԱԿԵԴՈՆԻԱ

Մակեղոնիան,որպես ֆիզիկա-աշխարչագրական մարզ, տեէ թերակղզուկենտրոնական մասոսք: ԱրնԲալկանյան ղադրված "մուտքից սաշմանափակվածէ Ալբանական,իսկ արնելքից՝Ռոդոպյան լեռներով:

Մակեդոնիանառավելապեսբնորոշ է որպես Հին լեռնային երկիր։ Այստեղշատ են առանձնացածբեկորային լեռնազանգվածնեն նրանց միջն ընկած րը տեկտոնականընդարձակ գոգավորությունները։ Վերջիններսերրորդականիվերջում բոնված են եղել լճերով. Հետագայում, ցամաքի վեր բարձրացման շնորձճիվ,լճային ջրերը Հոսել են դեպի գետերը ե,աստիճանաբարցամաքել: Մակեդոնիայում որպես մնացորդային լճեր մնացել են Օխրիդանչ կ Մեծ են Պրեսպան այլն: գրավում լճային դարավանդները, տեղ որոնք խիստ խախտումներիՀետնանքով գտնվում

են

անչավասաթ

բարձունքներիվրա: Աչքի ընկնող բարձրություններից է Շար-Պլանինա շղթան (մինչե 2496 մետր):

ՄակեդոնիայիՀարավ-արնմուտքնունի որոշ չափով մերձաընադարձայինշրջաններինբնորոշ կլիմա՝ տաքու չոր ամառով: Այլստեղ պատաճում են մշտադալարբուսականության առանձին տեխոնավ ն զով սակներ:Առավել

է

ՄակեդոնիայիՀյուսիսն արնու

մուտքը: Մակեդոնիայիլեռները Հիմնականում ծածկված տառներով։ նշանակալիցտեղ

են

են

ան-

գրավում մացառուտներն

ու

մարգագետինները:

ԱԼԲԱՆԻԱ

Մակեդոնիայիցդեպի արնմուտք ընկած է Ալբանիաֆիզիկաաշխարճագրականշրջանը:Այստեղ,ե տարբերություն Դինարյան վեռների, ավելի շատ տիրապետում է ռելյեֆի էրոզիոն մասնատլեռներնամենուրեք աչքի են ընկնում խոր ճովիտվածությունը: կիրճերով: ՍովափերըՀամեմատաբար Հարթ են ն մաներով Խամբ ճաճճացած, այնտեղ տիրապետումեն դետայինկուտակումկրում է միջերկրածովային ները: կլիման ծովափնյա մասում աճում նն բնույթ: Այդտեղ մշտադալարծառեր: Առներն առավնեն Վապես ծածկված կաղնու ն ճՀաճարիխիտ անտառներով: ու

ՌՈԴՈՊՅԱՆ

ԼԵՌՆԵՐ

դնպի արնելք առանձնանում Մակեդոնիայից

Ռոդոպյանլեո.. 4ամեմատաբար ավելի ամբողջական է: Ների զանգվածը: է Հիմնականում բյուրեղային թերթաքարերից ն գրաՊաղզմված նիտներից։ Ունի խոնավ ն բավականինխիստ կլիմա Հարավալին են միջերկէգեյան ծովափի Ճետ միասին, մտնում լեռնալանջերը, վրածովայինկլիմայական մարզի մեջ: Լեռները ծածկված են խիտ անտառներով: Բնորոշծառերից են՝ ռոդոպյան կաղնին, Հունական ընկուզենին, Հարավային ճացին, թղկին, բոխին, սն սոճին: Ավելի բարձր աճում է ճաճարին, այնուճչետն՝ փշատերն ծառերը ն ապա՝ «ենթալպյան մացառուտներն ալպյան մարգագետինները: է

Սա

ու

ԲԱԼԿԱՆՆԵՐ

Բալկանյանթերակղզու արնելյան մասում ֆիզիկա-աշխարՀագրական կարնորագույն մարզերից մեկն է Բալկանների լեռնա-

աղեղնաձն ձգվում են Դանուբի յին սիստեմը: Բալկանները երկաթյա դարպասներիմոտից մինչն Սն ծով. նրանք առավել մեծ բարձբության են Հասնում իրենց տարածման կենտրոնական մասում, որտեղ առանձին գագաթներ Ճասնում են մինչն 2373 մետրի' Քալ-կաններիլեռնային սիստեմի մեջ են մտնում նան Անտիբալկաննե ԲԸ» որոնք ձգվում են Բալկաններին ղզուդաճեո, նրանիցՀարավ: նրանց միջն ընկած են մի շարք խզումային գոգավորություններ, տրոնցից արնեմուտքումՀայտնի է Սոֆիալի ավազանը: Սա ներկայացնում է Համարյա բոլոր Բր Սոֆիայի ավազանից դեպի արնելք նշանավոր է Մարիցայի վտակ վերին Ճովիտը, որն ունի տեկտոնական ծագում: Տունքայի

ամիմարի,

դեպի ճյուսիս, Բալկանների աստիճանական Բալկաններից ձնավորվել է ընդարձակ Քուլղարական ցածրացման Ճճետնանքով, է մինչն 200 մետրի: պլատոն, որի միջին բարձրությունը ճասնում նա գրեթե ամբողջապես ծածկված է լյոսային սնաճողով: Բալկաններիլեռնային մարզը ճիմնականում ունի խոնավ բաբեխառն կլիմա։ Ցուրտ կարելի է Համարել միայն լեռնային բարձքանարադիր զոնան: Լեռնային շրջանումտեղումների տարեկան Համեմատաբար բիչ կը 800 մմ-ից մինչն 1150 մմ է, Տեղումները են գոգավորություններում ն Բուլղարական պլատոլում։ Այս վերջինում է 500-ից մինչն անղումների տարեկան քանակը «ասնում են վեծածկված խիտ անտառներով: Անտառի մմ-ի: Աոները ճասնում է մետրի։ Բալկաններիարնելմինչն բին սաճմանը յան շրջաններում անտառն իր բնույթով՝ լիանների ն ենթանտառային մշտադալար ծառերի որոշ տեսակներով, շատ է ճիշեցնում՝ կոլքիդլյան անտառներին: Բալկաններիսա»շմաններում ճամեմատաբարմեղմ կլիմայաէ Տունչայի Հովիտը, կամ ին:կան պայմաններով առանձնանում պես ընդունված է անվանել՝ կազանլիկի դրաբենը։ Այստեղ Ճունվարյան միջին չերմությունը 09-ից բարձր է, իսկ Հուլիսի միչինը 21,868 է։ Հովիտը Հոչակված է կազանլիկիվարդի մշակությամբ: է կլիման կոնտինենտալ Բուլղարականպլատոյում։ նրա վրա բացասական ավդեցություն է թողնում Արնելա-երոպականՃարթությունը, որտեղից ձմռանը ներխուժում են ցուրտ, իսկ ամոանը՝` խիստ տաքացած օդային զանգվածները: Ջմոսան սառնամանիքները են ոչ ՀաղվադեպՀասնում մինչն 156 ն ագամ 2504-ի: Պլատոն ծածկված է կիսով չափ տափաստանային ն կիսով չափ անտառավին բուսականությամբ:

ՄԱՐԻՑԱՅԻ

ԱՎԱԶԱՆ

ԵՎ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԹՐԱԿԻԱ

Բալկանյանթերակղզու արեելքում ընկած են Մարիցայի ավազանը ն Արնելյան Այս մարզի ոելյեֆը բնորոշ է մի Թրակիան: շարք բարձրություններով ն նրանց միջն ընկաժ դաշտավայրերով: Աչքի ընկնող բարձրություններիցէ իստրանջայիզանգվածը: Սա իրենից ներկայացնում է ճին լեռնային երկրի պենեպլենացվածտեղամաս: Մակերեսից ծածկված է բեկորային քարակոշտերով: Ունթ. Ճամեմատաբարխոնավ կլիմա: տառային է

ն

մասամբ Բուսականությունը

մասամբ թփուտային:

ան-

Մարիցայի վերին Հարթությունը պարփակված է Ռոդույան լեռների ն Բալկաններիմիջն ն ամբողջապեսծածկվածէ ալդ նույն լեռներից ճոսող գետերիբերվածքներով։ Հողն արգավանդ է ն մեֆ մասամբ օգտագործվում է Հացաճատիկային ն այգեգործական ներքին ավազանը կաղմված է կուլտուրաներիճամար: Մարիցայի երրորդականլճային նստվածքներով ն Ճճամեմագերազանցապես պակաս պտղաբեր է: Մարիցայիստորին Հոսանքից դեպի տաբար արնելք, Արնելյան Թրակիայում, Սարոսիծովածոցի երկարությամբ ընդճուպ մինչն Մարմարածովը, ձգվում են մի քանի բլոոլեռներն ունեն մինչն 900 մետր շարեր, որոնց թվում Թեքիր-Դաղի բարձրություն: Արնելյան Թրակիանավելի խոնավ է առափնյա շրջանում ե բյսրձրություններում, որտեղ առանձին վայրեր ունեն անտառայրն բուսականություն: ներքին շրջաններն ունեն չոր կլիմա ն դրան ճաաղքատ բուսականություն, կազմված մացառուռմապատասխսան՝ ներից:

ԽԱԼԿԻԴՈՆՅԱՆ ԹԵՐԱԿՂՋԻ

մասնատվածությամբ, որպես ֆիզիկա-աշխարճաՅուրօրինակ է Խալկիդոնյան(Խալգրական մի առանձին շրջան, առանձնանում կիդիկա) թերակղզին: նրա մասերն են կազմում կասանդթա,1ոնն գոս Աֆոնթերակղզիները, որոնք ունեն բեկորային բարձրուԲուն թերակղզու պլատոյաձն բարձրությունը նկատելիոյուններ: բեն մասնատվելէ գետերով ն աչքի է ընկնում մի շարք գագաթներով, որոնք մինչն 1200 մետր բարձրություն ունեն: Թերակղղին ծածկված Լ մացառուտներով, կան նան անտառներ: Առափնյագոտում աճում է մաքվիսը, իսկ բարձր մասերուվ՝ սոճին ն կաղնին։ Խալկեդոնյանթերակղղին արնմուտքից ողողվում է Սալոնիկի ծովածոցով, որը նրան անջատում է Թեսալիայից: ԹԵՍԱԼԻԱ

աաա Է.ՆՏԵՑան

ԹեսալիանԲալկանյան թերակղզուՀարավային մասի ամենաընդարձակ Հոչակված է եղել որպես երկրադործականկուլտուրաների կենտրոն։ Այժմ էլ այնտեղ զարզացած է Հացաճատի կությունը, նշանակալից տեղ է գրավում նան այգեգոր ությունը:Թեսալիանբոլոր կողմերից շրջէ պատված լեռներով: նրա սաճմաններումն է գտնվում 0յիմպիո-

Դ90

ռի լեռնազանգվածը(2917մ), որը Հունաստանիամենաբարձրլեոնագագաթն է։ նրանից մի փոքր Հարավ գտնվում է 0սա լեռնազանգվածը: Թեսալիան ունի տեկտոնական ծագում: Ծածկված է Ունի ցամաքային կլիմա, որն գետային ն լճային նստվածքներով: չոր ամառով ն բավականինցուրտ արտաճայտվումէ շատ տաք ձմեռով: Մշտադալարբույսերից առավել տարածված չ ձիթենին: ու

ՊԻՆԴՈՍԻ ՎԵՌՆԵՐ

դեպի արնմուտք ընկած է Պինդոսիծալքավոր Թեսալիայից լեռների շրջանը: Սա ավելի շատ բնորոշվումէ էրոզիոն մասնատկանիոններ։ Տեղվածությամբ: Կան բազմաթիվ խոր կիրճեր են նան ձներ։ ռելյեֆի կարստային Բուսականուտեղ պատաճում թյուննայստեղ ավելի Հարուստ է. ծովամերձ շրջանում աճում է լեռներում տարածված մաքվիսը ն մշտադալար կաղնուանտառը, են լայնատերն ծառատեսակները: Մեժ տեղ են գրավում նույնպես մարգագետինները: ու

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆ

Պինդոսիլեռներից Հարավ ն ճարավ-արնելք մակերնույթի

ա-

է կենտրոնառավել խիստ մասնատվածությամբ առանձնանում կան Հունաստանը:Այս մասի ռելյեֆը մեժ մասամբ բնորոշ է բեկորացված սեղանաձկբարձրություններով: նրանք Հաճախ ճերթափոխվում են իջվածքներով ն գոդավորություններով, որ լցված են նորագույն ժամանակաշրջանիփուխր նստվածքներով: Աչջի ընկնող լեռնազանգվածներից է մ), որի «Հարավայի: լանջերը աստիճանաբարցածրանու դեպի Կորնթոսիժոցը։ Կլիմն քատ:

դաոնա (5257

է, բուսականությունը՝ ցամաքային ընդճանուր առմամբաղԱյն գերազանցապեսկազմվաժէ կոշտտտերնմացառուտնե-

բից: Տեղ-տեղ պատա«ում են նան սոճիներից կաղմված պուրակներ: ԿենտրոնականՀունաստանի ծայր Հարավ-արնելյան ծովափին գտնվում է Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքը:

ՊԵԼՈՊՈՆՆԵՍ ԹԵՐԱԿՂՋԻ

թերակղզու Բալկանյան

մեկուսացած մարզերից է Պելուոնկողմերից շրջապատված է ծովերով, որոնք Հրա սաճմաններում առաջացրել են մեծ քանակությամբ ծո-

նես

թերակղզին:

Սա

բոլոր

թերակղզիներ:Թերակղզուգծագրուվածոցեր, խորշեր, կղզիներ ն ոնլյեֆի ժամանակակից բնույթը առաջացել են երկրաբաթյունը նական նորագույն (Ջորբրորդական ) ժամանակաշրջանիտեկտոնական խախտումների4ետնանքով: Կամարաձն էպեյրոգեն բարձրացումները ուղեկցվել են խոշոր մասշտաբի խզվածքներով, որոնչ թերակղզու շատ մասերում պայմանավորել են զրաբենային տիպի տեկտոնականիջվածքների առաջացումը: նրանք իմնականում՝ ներկայացնում են դաշտավայրեր,որոնք մասամբ ունեն ալյուվիալ ծածկ։ Կան բեկորային շղթաներ, ինչպես նան մեկուսացված լեոնազանգվածներ, որոնք մեծ մասամբ վերջանում են ժայռակերպ գագաթներով (0լենոս՝ 2225 մ, Խելմոս՝ 2356 մ): Պելոսլոննեսի կլիման,ինչպես նան բուսականությունը, կրում` են տիպիկ միջերկրածովային բնույթ: Մարզի առանձին շրջաններում պաճպանվելեն մշտադալար կաղնեո-Վ.խիտ փարթամ մաքխոնավուչ վիսի տեղամասեր: Կան որտեղբավարար թյան, արեգակնայինլուսավորության ն արգավանդ կաիմբաճողերի պայմաններում մեծ զարգացում են ստացել խաղողամշակությունը, այգեգործությունը, նարինջի, լիմոնի, ձիթենու -ն. մերձարկադարձայինայլ կուլտուրաների մշակությունը: ու

ու

շրջաններ,

առատ

ԷԳԵՑԱՆ ԾՈՎԻ

ԿՂԶԻՆԵՐ

Քալկանյանթերակղզին շրջապատված է բազմաթիվ կղզինեբով նրանց թվում մի առանձին խումբ են կազմում էգեյան ծովի

Հյուսիսային Սպորադյան, ենթախմբերի։ նրանք բոՍպորադյան Հարավային

կղզիները, որոնք ստորաբաժանված են

կիկլադյանն

էլ ունեն լեռնային ոենլյեֆ։ կազմված են գերազանցապես Հնագույն բյուրեղային ն մետամորֆիկ ապարներից, առավելապես գնեյսներից ն բյուրեղացած թերթաքարերից: Կղզիներիցմի

լորն

ունեն քանիսը(Միլոս, Սանտորին)

ծագում:նրանցից` ճրաբխային

Առնտորին Հրաբուխը մինչ այժմ էլ շարունակում է իր գործունեությունը: էգեյան ծովի առանձին կղզիներից Փոքր Ասիայի ափերի մոտ Առավել խոշոր Քիոսը, Սամոսը, Հռոդոսը: Հայտնի են Լեսբոսը, է

Հունաստանիափերի

մոտ

էվբեա կղզին,

սրը

մայր ցամաքի

է երկրաբանականամենաերիտասարդ ժամանակաշրըբաժանվել

չանում։ նրա կառուցվածքում նշանակալից տեղեն գրավում կրաջարերը:

էգեյանծովի ճարավումիր չափերով բոլորին գնրազանցում է Կրետեկղզին:Սա գրավում է մոտ 8,4 Հազ. քառ. կմ տարածություն:

ուղղությամբ ձգվում են Լեկվա--0րի (մինչե իդա (2456 մ) լեռնաշղթաները: կղզու այն մասերում, մ) որտեղ գերիշխում են կրաքարերը, բուսականությունն ընդճանուր առմամբ աղքատ է ն կազմված է 4իմնականում մացառուտներից ու ֆրիգանայից: Ծիչ դեպքերում պատաձճումեն նան ալոյան ճու ն մշտադալար կաղնու ազյոառներ: Դրանցիցավելի վեր տաանտառը նոճու մասնակցությամբ: լայնատերն ածվում է կղզու բարձրալեռ շրջանները ծածկված են մարգագետիններով:

նրանովլայնակի

ն

սո-

43--

Կ. 0.

Օ0ՀԱՆՑԱՆ, Ա. Մ. ՔՍԿԱՏՆՅԱՆ

ԱՇԵԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջինպրակ

Եվրոպա Ուսումնականձեռնարկ

ձրատ. խմեազիր՝ Ա. Մ. Գաբրիելյան Տեխնիկական խմբագիբ՝Հ. Ա. Հովասափյան Վերստուգոզսբբազբիչ՝Ռ. Գ. Ավոյան

ՎՖ

09542

չ

Տպաբանակ1090

Գատվեր179

Հանձնվաֆ է արտադրության 19||11964 թ.. է տպագրության Չ20(Մ 18904 թ. Սառբազրվածժ Թուզք՝ 005Հ921/լգ:Տպագր: 12,25 մամուլ": Հաշվ.-ճրատ- 10,9 մամուլ:

Գիֆը՝41

կոպ»

Մինքշարնէրի

ձայկական ՍՍՌ սովետիմամուլի (ետական գոմի "եի պոլիգբոֆ արգդյունարերության գլիտվոր վարչության 4 10 տպարան, :04" Երեան, Արովյանփող: ատ