Աշխարհամասերի ֆիզիկական աշխարհագրություն. Պր. 2. Ասիա

Կ. 0. 0ՀԱՆՑԱՆ, Ա. Մ. ՈՍԿԱՆՑԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՊՐԱԿ

ԱՍԻԱ Ուսումնականձեռնաբկ -

«ՄԻՏՔ»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

19"ԵՐԵՎԱՆ"65

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ

Տվյալ գիոքը կազմում է վեբչերս ճՐատաբակված «Աշխաբճամասեոի ֆիզիկական աշխաոճագոություն» աշխատության եբկբոոդպոակր: ՆՐանում քննաբկված են Ասիա աշխաոճամասի ֆիզիկա-աշխաբճագբական պայմաննեոը: Գիոքը նախատեսվածէ աշխաբճագբականֆակուլտետիուսանողներիճամաո՝ ոբպես ուսումնակաչ ձեռնաոկ:Այն միաժամանակ օգտակարկարող է լինել ԲԵուսուցիչներին,ինչպեսճան աշխաոբճագոությամբ տաքոքբվող լայն ճասաոակո-թյանը:

`

ԷՐ7 ԳՐԱԴԱՐԱՆ

Ծ/ԾՈ/Օ`-ԲԻՅՑ ԷՐ)

հ. Օ. ՕՐՃԻՎԻՆ,

Լ

8ՕՇԽՃԻԼՈՒՄ

Ճ.

ՓԱՅԱՎԵՇԵՃՑՆ

ԸԲՕՐՔՃՓԱՑ

ԿՃԸՇՂՔՈ ԸՑԻ՞Ճ

Ցոեւոօգ ճուօքօմ Ճ3818

ՄԿՇՇԵՕՇ ՈՕՇՕԾՇ

(էն

Յքոտ

ո

«ՕԿ 83:16)

թլՅՈ816ՈԵՇՕ180Լիա"

քշտՅա--1965

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐԱԿՆԱՐԿ"

ամենամեծն է: Կղզիներիճետ միաԱսիանաշխարճամասերիս, մուս բոնում է քառ. սին կմ տարածություն, այսինքն երկրագնդիամրողջցամաքի մոտ |)3-լ: նա Ճամարյաամբողջովին տեղավորվածէ Հլուսիսային կիսագնդում. բացառություն են կազմում միայն Մալայան արշիպելագի կղզիները, որոնք կիսով չափ անցնում են ճարսվային կիսագունդ: ԱրեմուտքումԱսիայինմիացած է նվրոպան.նրանց միջն պայմանականսաճմանըընդունված է անցկացնելՈւրալյան լեռների արկելյան Մուգոստորուտներով, ցածջարներով, Ուրալ գետով, Կասպիցծովով, կԿումա-Մանիչյան սաճմանաՍն մինչն չրային այնուճետն բնական րությամբ՝ ծովը, նեղուցներով այն Հասցգժով՝ Սն ծովով, Բոսֆորի Դարդանելի Ասիան վում է մինչն Միջերկրական ծովը Հչարավ-արնմուտքում Աֆրիկայիցբաժանվածէ Սուեզիջրանցքովն Բաբ-էլ-Մանդերինեղուցով: ՀլուսիսայինԱմերիկայից(Ալլասկայից) նա բաժանված է Բերինգինեղուցով: Ասիայի անջատումը Հարնանաշխարճամասեն րից տեղի է ունեցելերրորդականի ընթացքում: ւ. ՋՉորրորդականի Ցամաքիամենաճյուսիսայինկետը ՋելյուսկինիՀրվանդաննէ, Ն որ ընկած է ճյուսիսային լայնության 272444՛-ի վրա, ամենաճարաէ Մալակկայում, վային կետը Քուրու 4Հրվանդանն գտնվում է որը Ճյուսիսային լայնության 16 16՛-ի վրա: ԱսիայինպատկանողՄաեն ճարավայինլայնուլայան արշիսլելագի կղզիները Ճասնում թյան 110-ը: Դեպիարնմուտքցամաքըտարածվում է մինչն արնելյան երկայնության 260 2,5. (Բաբա Ճրվանդանը՝Փոքր Ասիայում), իսկ դեպի արնելք՝ մինչն արնմտյան երկայնության 169040 (Դեժնյովի Հրվանդանը):նրա ափերը բավական ուժեղ կտրտվածեն. ու այս տեսակետիցԱսիանետ է մնում միայն Եվրոպայից Հյուսին ռային Ամերիկայից:Թերակղզիները կղզիները միառին վերցրած ։

նա

ու

Այստեղ ն ճետագայում ամենուրեք եխոսվելուէ Սաիայիայն ճատվածի մասին, որը աարաֆվումէ ՍՍՌՄ սանմանֆնրիցճարավ "

բոնում են կոսը. այս

կմ կամ ամբողջ ցամաքի մոտ 24 եվրոպայից, որտեղ տեսակետից Ասիան ետ է մնում

մոտ

10,8

մլն

Էաո

տո-

թերակղզիներն կղզիները միասին կազմում են ամբողջ ցամաքի 13-ը: «՛ Ասիայի Հարավային փերը ողողվում են ՀնդկականօվկիաՆ նոսի տաք ջրերով: Կլիմայականպայմաններիճամար կարնոր դեր են կատարում նան Ճասարակածայինօդային զանգվածները,որոնք ներթափանցումեն այստեղ որպես ամառային մուսսոններյդային այդ զանգվածներից զուրկ են իրանն ու Արաբիան,որոնք ավելի շատ ենթակա են ցամաքային տրոպիկական չոր օդի ներգործությանը: Ասիայի արեմուտքում գտնվողՓոքր Ասիա թերակղզին նրանից Հարավ ընկած Սիրիականշրջանի Հետ միասին առավելապես դրանորումէ միջերկրածովայինկլիմայի գծեր: Ընդչանուրառմամբ շնորձիվ իր ճսկայական մեծության, Ասիան ներքին շրջաններում, առավելապես փակ ավազաններում, ներկայացնում է անապատայինն կիսաանապատային տարածություններ: Միաժամանակշատ մեծ են Հլուսիսի ն Հարավի, ինչես նան արնելքի ն արնեմուտքիմիջն եղած տարբերությունները: Բնականպայմանների տարբերություններընրանց միջն այնքան մեծ են, որ դրանց բազմազանությամբ Ասիանբացառիկ աշխարճամաս է: նրա տերիտորիայում արտաճայտված են երկրագնդի կլիմայական ճամարլա բոլոր տիպերը: ու

Ասիայի բնորոշ

առանձնաճատկություններիցէ աշխարճի ամենից բարձր լեռների, ընդարձակսարաճարթերին դաշտավայբերի առկայությունը: Այստեղ են գտնվում աշխարճիամենաբարձր լեոնակատարներըն ցամաքային խոշորագույն իջվածքները՝ վելագույն խորություններով։ Այդ ամենի «ետ միասին, Ասիային բնորոշ են բարձրությունների ն բարեխառնությունների՝ աշխարճում ամենամեծ տարբերությունները: առա-

Հյուսիսից դեպի Հարավ Ասիանձգվում է մոտ 8 000 կմ, արնմուտքից դեսլի արնելք՝ մուտ 10000 կմ, իսկ ճարավ-արնմուտքից դեպի 2լուսիս-արնելք՝մոտ 12 000 կմ: Ասիայի ճամար չափազանցբնորոշ են խոշոր թերակղզիները ն բազմաթիվ մանր խոշոր կղզիները, որոնք արնելքում ձգվում են աղեղների ձնով: Դրանցիցեն Կուրիլյան, Ճապոնական, Ռյուկյու ն Ֆիլիպինյանկղզիներիշղթաները: նրանց միջոցով Խաղաղ օվկիանոսիցառանձնացվածեն Ասիայի արնելյան ափերը ողոու

ղող

մի

եզրային ծովեր (0խոտյան, Ճապոնական,Արնելա-

շարք

Չինականայլն): ն

մ՛ Ասիայի «սկայական ցամաքի

Ճարնանություն Խաղաղօվանճավասարսառեցման ն տաքացման պայմաններում, արնելյան Ասիայում առաջ է բերել մուսսոնային տիպի կլիմա, որն արտաճայտվումէ ամառը ծովային, իսկ ձմեռը՝ ցամաքային քամիներով:/ Ճճարավումընկած են երեք խոշոր թերակղզիներ՝ Ասիայի Արաբիա,Հնդկականն Հնդկաչին,ինչպես նան մանը մեծ կղզիներից կազմված ինդոնեղիայիարշիպելագը, որի ափերը խիստ կտրատված են մի ամբողջ շարք միջկղզային ծովերով ն նեղուցներով: են ամենիղ առաջ եվրոպացիներից ին Ասիային ծանոթացել ժամանակ արդեն տեղեկություն ունեին. որոնք Հոմերոսի ՃՀուլները, Ասիայի մասին: Դեռ մինչ մեր թվաբկությունը, Ճույլն գիտնական. մուտ մենք արդեն ճանդիպում ենք արկմտյան Ասիայի Հերոդոտի կիանոսի ետ,

ու

Ջորտալիս արչավանքները, ԱլեքսանդրՄակեդոնացու աբնելքուն

րորդ

դարում Սելեվկիոսին

այլ

նվաճողներիարշավանքներիշնոր-՝

կապէ ստեղծվում կանոնավոր եվրոպային Ասիայիմիչեւ Հիվ են շատ մասին ճՃաղորդում բավականին տեղեկություններ Ասիայի նան

նում

շրջաորում արաբական.առիբապետության ծն կուտակում ճՃանապարճորդները ճսկայական

ըստ արաբները,

արար

Եք

դվաճումների,.. Ժամանակ

ե ապաօամանյան Մոնղոլական

ցամաքային առնտրական կապե-

ՆՖում, երբ Արեմտյանեվրոպայի

խզվում են Ասիայից,այդ Հանգամանքը ժամանակավորապես է որոնման պատճառդառնումդեպիԱսիանոր ճանապարչների՝ ըը

ն (Վասկոդե- Գամայի Մագելլանիճանապարճորդությունները

Հյուսիսայինծովային ճանապարՃի որոնումները ն այլն): Այս ժակամպանիայի մանակներինէ վերաբերում նան Արնելա-Հնդկական 4ճիմնումը,որի կողմից կազմակերպվածճանապարճորդությունները նույնպես ճարուստ նյութ են տալիս Ասիայի տարբեր շրջանների մասին: Առնտրականճարաբերությունների զարգացմանը զուղընքաց կատարվում է նան ասիական տարբեր երկրների դգաղութացումը ն դրա Ճետ կապվաժծ' ցամաքի տարբերմասերիուսումնասիրությունը, որը ավելի սիստեմատիկբնույթ է կրում սկսած 2571 դարից: 17111 դարի վերջերիցսկսած Ասիան արդեն ընդճանուր ծ

գծերովուսումնասիրվածէր: 411 դարում Ասիայիուսումնասիրուճանաթյուններում առանձնապեսխոշոր դեր հն կատարում ռուս Վրանգել, Միգիտնականները(Կրուղենշտերն, պարճորդներն ու

Ֆեդչենկո, Օբրուչեվ,Գրումդենդորֆ, Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի,

Գրժիմայլո, Պրժեվալակի,Կոզլով ն ուրիշներ) Չնայած այս բոլոբին, Ասիայի ուսումնասիրությունը դեռես շարունակվում է: եթե Հաշվի չառնենք ՍովետականՄիության տերիտորիան, Ճապոնիան ն մասամբ ԱրնելյանՉինաստանը,ապա Ասիայի մնացած շրջանների շատ քիչ

են բավարար ուսումնասիրված, իսկ մասերն

կենտրոնականԱսիայում դեռ մինչն օրս էլ կան վայրեր, որտեղ գրեթե չեն եղել ն այդ տարածություններըերկրաճետազոտողներ կ բանական մի շարք այլ քարտեզներիվրա դեռ մնում են իբրն ապիտակբծեր:

ԾՈՎԵՐԸ

Ասիայի Հյուսիսային ափերը ողողվում են ՀյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոսի,իսկ արնելյան ափերը՝ Խաղաղ օվկիանոսի ջրերով, որն այստեղ առաջացնումէ Բերինգի,0խոտի, Ճապոնան Հարավ-Ջինական կան, Դեղին,Արնելա-Ջինական ծովերը: Ասիաէ յից Հարավտարածվում Հնդկականօվկիանոսը, որի մասերն են ն Անդամանյան կազմում կարմիր,Արաբական ծովերն ու Բենդալն յան, 0մանի, Պարսկական Ադենիծոցերը: Կարմիրծովր Ասիան բաժանում է Աֆրիկայից:Արնմուտքջից Ասիայիափերըողողվում են ծոԱտլանտյանօվկիանոսիավազանին պատկանողՄիջերկրական Վի ջրերով:

՛

մեծ ազդեԱսիայիբնական պայմաններիվրա անչամեմատ ցություն է թողնում Խաղաղօվկիանոսը, որի խորությունը կենտբոնական մասում Ճասնում է 5--6 Ճազարմետրի: Առավելագույն

խորությունները տեղադրվածեն օվկիանոսի արնմուտքում ն ձըգվում են Ասիայի արնելյան կղզիների ն ստորջրյա շղթաների երեն բոլորն էլ ներկայացնում Նրանք կարությամբ: Ճամաշխարճային օվկիանոսի Հատակի ամենախորտեղամասեր:Դրանցիցեն՝

Կու-

իջվածքը, որն ունի 10 542 մետր առավելագույն բիլա-կամչատկյան խորություն, Մարիանյանը՝11034 մետր (սա Համարվում է 4Համաշխարճային օվկիանոսի առավելագույն խորությունը), Ֆիլիպինյանը՝10 265 մետր ն այլն: ծ:

Խաղաղօվկիանոսի ասիականմերձափնյա մասերը ամենուրեք չքի են ընկնում սեյսմիկ ն ճրաբխային գործունեությամբ, որը բացատրվում է այդ գեռսինկլինալային շրջանի նորագույն տեկտոնականշարժումներով: Խաղաղօվկիանոսի արնմուտքում Ասիայի կլիմայական պայմանների վրա նշանակալից ազդեցություն է թողնում կուրո-Սիվո տաք ճոսանքը: Վերջինսձնավորվում է Ճյուսիսային Հասարակածային ճոսանքից, որը Ֆիլիպինյանկղզիների մոտ սկզբում ստանում է 4յուսիս-արեմտյան ն ապա 4լուսվիս-արնելյանուղղություն: Մոտավորապես4լուսիսային լայնությտն 4060-ի մոտ նա «ճանդիպում է 0յա-Սիվո (Կուրիլյան) ցուրտ ճոսանքին ն թեքվում դեպի Ամերիկայիափերը: Ճապոնական ծովը Օխոտիծովի Հետ միացած է Լապերուզին Թաթարականնեղուցներով, իսկ Դեղին ծովի Ճեւտ՝ կորեականն նեղուցներով: Սովի Հատակըներկայացնում է տեկտոՑուսիմայի նական մի իջվածք՝ 3710 մետր պոավելագույն խորությամբ: Համե.Մատաբար ծանծաղ են նան Խաղաղ օվկիանոսը մյուս ծովերի ճետ կապող նեղուցները, դրա Ճետնկանքովդապոնական ծովիջրերի ճիմնական մասսան կայուն ունի բավական ցածր չերմություն: րի բարեխառնությունըմակերեսում բավականինբարձր է: Զմռաէ մինչն 1360-ի,իսկ նը Ճապոնականկղզիների մոտ այն ճասնում ամոռանը՝250-իչ Այդ բացատրվում է Ճապոնականծովը մուտք գործող Կուրո-Սիվոյիմի ճյուղը կազմող Տուսիմայի տաք ճոսանբի ազդնցությամբ, որն անցնում է ճիմնականում Ճապոնականկղզիների արեմտյան ափերի երկարությամբ: ՄիաժամանակՃապոնական ծովի ճյուսիս-արնմուտքում,խորքային սառը չրերի վեր բարձրացման շնորճիվ, ձնավորվում է կոմպենսացիոն ցուրտ ոսանք, որի ազդեցուցյան տակ արիմտյան ափերում չրերը մակերեսում ունեն մինչն 130 ջերմություն: Հարուստէ Ճապոնականծովի կենդանական աշխարձը: Այնտեղ որսում են թե՛ ցուրտ ն թե՛ տաք ջրի ձկների շատ տեսակներ (ճարինգ, տառեխ, փրփրուկ, տափակաձուկ, սարդին): Արդյունաբերականկարնոր նշանակությունունի նույնպես փոկի ն խեցգետնի որսը:

Դեղին ծովը մեծ մասամբ տեղադրվածէ ցամաքային պլատֆորմի սաչմաններում: նրա շրջանում գտնվում են կորեհայի, կլյաոդունի ն Շանդունիթերակղզիները ն մի շարք ծանծաղ ծովածոցեր (լաոդունի, Բոխայլվանի) Ամռանը ճարա(Արեմտա-կորնական,

վում ջրի բարեխառնությունըմակերեսինՃասնում է մինչն 26--Չ76, իսկ ձմռանը՝ոչ ավել 6--80: Սովիճյուսիսային մասի վրա ձմռանը է ներգործում ցամաքը, որը մեծ մասամբ գտնվում բացասաբար է անտիցիկլոնային պայմաններում: Դրա Հետնանքով այդ մասի ջրէրը մի քանի ամիս շարունակծածկված են լինում սառույցով: Ծովի արնելյան (կորեական)ափերով անցնում են տաք, իսկ արնմտյան ափերով (ճլուսիսից Հարավ)՝ ցուրտ Ճոսանքներ:Ծովի աղիությունը ջրավազանիմեծ մասում 350/ց0է, ծուլածոցերիշրջանում այն իջնում է մինչն 250/00-ի:Դեղինծովի բնորոշ առանձնամեկն այն է, որ նրա մեջ առատությամբթափՀատկություններից վում են դեղնավունկավ-ավազային ն տիղմային գետային բերվածքներ, որոնց ներգործությանտակ ծովի ջրերն ստացել են դեղին գույն, որից ն առաջացելէ այդ ծովի անունը: Ծովը Հարուստ է բազմապիսիձկներով: Արնելա-9ինական ծովը արնելքից սաշմանափակվածէ Ռյուկյու կղզիներիշղթայով, իսկ ճարավից՝Տայվանկղզով։ Արեմտյան կեսն անճամեմատ ծանծաղ է (խորությունը՝ Յ0--160 մետր), արեվելյան կեսը՝ շատ խոր (մինչն 27217 մետր): րի բարեխառնությունը մակերեսինամռանը Հասնում է Չ7--Չ86-ի, իսկ ձմռանը՝ առավել տաք շրջանում Հանդիպումէն Հարավ-արնելյան 7--1660-ի: անգամ կորալականկառուցվածքներ: Սովի բնորոշ կաթնասուններից Հանդիպում են կետերն ու դելֆինները: Շատ են ձկնատեսակները, Հատկապեսսարդինըն տափակաձուկը:Արդյունաբերական նշանակություն ունեն նույնպես ծովախեցգետինը,տրեպանգը ն ծովային այ կենդանիներ: Ասիայիարնելյան ափերիմոտ խաղաղօվկիանոսիամենամեծ ծովն է: նրա մասերն են կազմում ջրավազանըՀարավ-Չինական Սիամին Տոնկինյանծոցերը, որոնց՝ջրերով ողողվում են Հնդկաչինի արեմտյան ն արնելյանափերը:Հարավ-Ջինական ծովի արեվելյան մասում ընկած են Ֆիլիպինյան կղզիները.Հենց այդ շրջանում էլ գտնվում են նրա առավելագույն խորությունները (մինչն մետր) Սովը մնացած շրջաններում մեծ մասամր ծանէ Կկալիմանծաղ է: Հարավ-արնելքիցծովը սաճշմանափակված տան (Բորնեո) կղզով, իսկ արնմուտքից՝Մալակկա թերակղղով ն Սումատրակղզով։ Ծովի Հյուսիսային մասում ընկած է Հայնան. կղզին: Կան նան կորալական կ ճրաբխայինծագում ունեցող մի շարք մանր կղզիներիխմբեր: Հարավ-Զինական ծովը Արնելա-9ինական ծովի Հետ կապված է Տայվանի(Ֆորմոզայի) նեղուցով»

կղզիների խումբը: որի սաճմաններում գտնվում է Պեսկադորյան Հարավ-Ջինական ծովը Հնդկական օվկիանոսի «ետ կապված է նեղուցներով: Մալակկայի, իսկ Ճավայանծովի Ճետ՝ Կարիմատա կ թե՛ Ճավայանծովերը ամբողջ տարվա Թե՛ Հչարավ-Չինական ընթացքում աչքի են ընկնում բարձր ջերմությամբ ն Համեմատաբար փոքրը աղիությամբ (51--326/0ցյի: Ասիային պատկանող մի շարք ծովեր տեղադրված են Մալայան արշիպելագիկղզիների սաճմաններումն Հիմնակննում ունեն տեկտոնական ծագում: Հենց այդ պատճառով էլ նրանք աչքի են ընկնում բավական մեծ խորությամբ (3000-ից մինչն 5000 մետր): Այդ ծովերից են՝ Սովու, Ցելեբեսլան,Բանդա,Ֆլորես ն այլն: հրենց՝ Ճճարավային բարձր բարնդիրքի պատճառով նրանք ունեն շատ խառնություն (մինչն 26--290) ւ մուտավորապեսօվկիանոսին մոտիկ աղիություն: Խաղաղօվկիանոսիտրոպիկականտաք ջրերի ավազաններում է ֆաունան: նշենք, որ միայն Մալայան արարտակարգճՃարուստ շիպելագի ջրերում Ճաշվվում է մոտ 2000 ձկնատեսակ: Պատաճում՝ են նակ սողուններ(ծովային կրիա ն օձ):

Ասիայի ճարավային ափերը ողողվում են Հնդկականօվկիանոսի ջրերով: ՕվկիանոսիՀատակը ներկայացնում է 4սկայական մի իջվածջ՝ 3000--5000 մետր խորությամբ: Առավելագույն խորությամբ ճայտնի է Ճավայիիջվածքը(2450 մետր): Հնդկականօվկիանոսի ջրի բարեխառնությունը 4յուսիսային

կեսում ավելի բարձր է, քան նույն լայնության վրա ուրիշ օվկիանոսներում: Դրա պատճառըցուրտ Ճոսանքներիբացակայությունն: էչ Հյուսիսային կեսում ջրի բարեխառնությունը մակերեսին մեծ 22--ՉՅՅ է: Ջերմությունը մասամբ մի փոքր պակաս է արնմուտջում, որտեղ ամառային մուսսոնների ազդեցության տակ մակերեսային տաք ջրերի փոխարինվում են ստորին շերտերի ճամեմատաբար սառը ջրերով:

ավազաններիցէ Բենգալյան ծոցը, որի ճարավային մասը ներկայացնում է տեկտոնական իջվածք՝ 3730 մետր խորությամբ. Սանծաղեն Բենգալյան ծոցի Ճյուսիսը (Գանգեսիդելտայի շրջանում) ն արնելջը, որտեղ ՃյուՕվկիանոսիկարնորագույնջրային

ձգվում են կորալյան ն ճրաբխային ծագում ունեսիսից-Ճճարավ ն նիկոբարյանկղզիախմբերը: Բենգալյանծոցի ցող Անդամանյան շրջանումն է գտնվում նան Ցեյլոն կղզին: Բենգալյանծոցի ջրի բա9

քոլոր

նղանակներինտատանրեխառնությունըմակերեսինտարվա վում է 25--220-ի միջե: Ավելինս խորը (մինչն 5203 մետր) ջրային ավազան է ներկանրանում յացնում Արաբականծովը, սակայն բւաորեխառնությունը (առանձնապես ձմռանը)բավականցածր է: Հնդկականօվկիանոսի ջրային ավազաններիցէ նան կարմիր ծովը, որը պարփակվածէ Աֆրիկայիցամաքի ն Արաբիա թերակղզու միջն: նտ իր Հարավային դիրքի ն պասսատ քամիների ներգոլորշիացումով, Ճճայտնիէ ջրերի մեծ գործության 4Ճետնանքով նան ինչպես առավելագույն աղիությամբ (մինչն 400/0ց): Կարմիր ժովը Բաբ-էլ-Մանդեբինեղուցով կապված է Հնդկականօվկիանոսի Ադենիծոցի ճետ. Հնդկականօվկիանոսը առաջացնում է Հյուսիս-արնեմուտքում ն 0մանի Պարսիցծոցերը, որոնք միմյանց Հնտ կապված են 0րՊարսիցծոցում մուզի նեղուցով: Ուժեղ գոլորշիացման Ճճեւտնանքով նույնպես ջրի աղիությունը «Ճասնում է 38--404/0ց. Բարեխառնուչ Թյունը ջրի մակերեսինամռանը ճասնում է 30--330 ասաիխճանի, իսկ ձմռանն իջնում է մինչն 15--200:

ՌԵԼՑԵՖԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԾԵՐԸ

Ռելյեֆի առումով Ասիան մյուս աշխարճամասերիճամեմատությամբ խիստ լնոնոտ է: Այստեղ տիրապետում են բարձրադիր շրջանները: Ասիայիմիջին բարձրությունը Ճաշվվում է 950 մեւտրչ մինչդեռ Աֆրիկայում այն Հասնում է 650 մետրի, իսկ Եեվրոպամետրի: Ասիայիդաշտավայրային(մինչն 200 մետր յում՝ 300--350

բարձրություն ունեցող) տարածություններըգրավում են նրա ամբողջ տերիտորիայի25 տոկոսը 200--2000 մետր բարձրությունները՝ 61 տոկոսը, իսկ 2Հ000-ից բարձր մասերը՝ 14 տոկոսը: Քարձրություններով առավելապես աչքի է ընկնում Ասիայի կենտրոնականմասը: Այստեղլայնական ուղղությամբ արնմուտՔից դեպի արնելք ձգվում է մի ընդարձակբարձր լեռնային գոտիչ որն իր մեջ է ընդգրկում Ասիայիբարեխառնն մասամբ մերձարն-

վադարձայինշրջանները: Լեռնայինայդ տող

գոտին (որում տիրապն-

վեչությամբ բարձրանում են Հիմալայները)Ասիայի Հարա-

վային թերակղզային ճատվածն ամբողջապես անջատում է 4լու-

ռիսի բարեխառն

ն

բնեռային զոնայից: Անռնայինայս գոտում

-

են

տեղավորված մի ամբողջ շարք բարձրաբերձ լեռնային սիստեմԱններ: Արնմուտքում նրանք սկսվում են Պոնտոսի,Տավրոսի տիտավրոսիլեռներով, որոնք եզրավորում են Անատոլական բարեն նրանց կազմում ձրավանդակը: շարունակությունն 4յուսիսում՝ Փոքր կովկասի, էլբուրսիչ Թուրքմենա-Խորասանական,կոպետդաղի, Հինդուկուշ-Պամիրիսիստեմները, իսկ Հարավում Հչայկան կան Տավրոսի, Զագրոշի, ձարավ-հրանական Սուլեյմանիլեոնախմբերը: Այս երկու շարք լեռների արանքում տեղավորվածեն չայկական լնեռնաշխարճըն իրանականսարաճարթը: Այդտեղիցարնելք ձգվում են նույնպես լեռնաշղթաների երկու շարքեր, որոնցից «լուաիսում ճայտնի են կունլունի ն Նան-Շանիլեոները, իսկ ճարավում՝ կարակորումն Հիմալայները: նրանց միջն տեղավորվածէ աշխարճի խոշորագույն բարձրավանդակՏիբեթը։ Վերջինսգրա վում է Չ մլն քառ կմ-իցոչ պակաս տարածություն ն իր կենտրոնական մասում ունի մուռ 4500 մետր միջին բարձրություն: ու

ու

Վերը թվարկած լեռնաշղթաները մեծ մասամբ ունեն 3500 մետրից ոչ պակաս միջին բարձրություն, իսկ նրանց առանձին գաանգամ ամբողջ շղթաներ (կարակորումումն Հիմալայդաթներ ներում) ունեն 6--7 կիլոմետր ն ավել բարձրություն: Այս շղթաներումն են գտնվում աշխարճի ամենաբարձրլեռնագագաթներից կամ էվերնու, Կոնչենջինգա,Դխաուլագիրի շատերը (Ջոմոլունգմա ն այլն), որոնց բարձրությունը ասնում է մինչն 8000 ն ավելի մետրի: Բարձրլեռների այս զոնայի անմիջականշարունակությունն են կազմում, մի կողմից, Հնդկաչին-Մալայան արշիպելագի լեռները, որոնք տարածվում են դեպի Խաղաղօվկիանոսի խորքերը (մինչն Ֆիջի, Սողոմոնյանկղզիներըն նոր Ջելանդիա),իսկ մյուս կողմից՝ դեպի Ֆիլիպինյանկղզիների, Տայվանի, Ռյուկյու կղզիների, Ճապոնիայի, Սախալինի,Կուրիլյանկղզիների ու կամչատկայիլեոները, որոնք Ալեուտյանկղզիներիվրայով միանում են Հյուսիսային Ամերիկայիլեռնաշղթաներիսիստեմի ճետ: Ասիայում լեռնային սիստեմների մի ամբողջ շարք, սկսած Պամիրից, մոտավորապես ՍՍՌՄ տերիտորիայի ասիական մասի ճարավային սաճմանագծի երկարությամբ, ձգվում է դեպի յուսիս-արնելք՝ մինչն Խաղաղօվկիանոս: Դրանցթվումն են գտնվում Փոքր ն Մեծ Տյան-Շանը, Ալթայր,Սայանները, Անդրբայկալը» Խինգանները, Մանջուրիային Կորեայիլեռները: Այս լեռներով են ու

շրջապատվածկենտրոնականԱսիայում Գոբի անապատային գոդավորությունները: Թարիմին ՖՓունդարիայի րբաճարթը, Ասիայի ռելյեֆի բնորոշ դծերից են նան նրանում այնքանշատ տարածված դոգավորությունները,որոնք ճամարյա բոլոր կողմերից շրջապատվածեն բարձր լեռներով: Այդ փակ գոդավորությունբարձր լեռների կողքին ն առանները գտնվում են գերազանցապես են դարձնում ռելյեֆի «ակադրուձին դեպքերում խիստ ցցուն թյունները: նրանցիցՏյան-Շանի արնելյան մասում ընկած է Տուրֆանի իջվածքը, որի բարձրությունըծովի մակերնույթի նկատմամբ մի քանիսն ունեն բաՃաշվվում է մինուս 154 մետր: իջվածքներից մեծ օրինավ՝ Բայկալիդոգավորությունում վականին խորություն. լճի Հատակնընկած է մինուս 1046 մետր բարձրությանվրա. Մեոյալ ծովի ճատակը՝մինուս 295 մետրի, իսկ Կասպիցծովի Ճարակենտրոնական վային մասի ճատակը՝մինուս 971 մետրի: Ասիայի բարձրադիրլեռնային զոնայից ճյուսիս փակ դգոգավորություններ են Թուրանի դաշտավայրը, Թարիմիավազանը, Փունգարիան,Գոբին, Ցայդամը:Ռելյեֆի այսօրինակ փակ, բայց Ճամեմատաբար ավելի փոքր դոդավորություններշատ կան Անատոլական,չայկական, իրանական,ինչպես նան Տիբեթի սարաճարթերում։Դրանք մեծ ազդեցություն են թողնում ֆիզիկո-աշխարճագրականմյուս կոմպոնենտների,մասնավորապես կլիմայի ն բուսականության վրա: սա-

Ռելլեֆի այսպիսի կառուցվածքի ճետնանքովխիստ Թեծաէ Ասիայի,առանձնապեսկենտրոնականփակ շրջանների կլիմայի ցամաքայնու|ղունը:Այս ամենի ՀետնանքովԱսիայում ջացել են ընդարձականճոսքշրջաններ, որոնք ներկայումս բոնված են անապատներով կիսաանապատներով:Բացի այդ, Ասիայի բարձրադիր լեռների լայնական ուղղությունը անճնար է դարձնում ճյուսիսի ցուրտ կլիմայի ազդեցությանտարածումը դեպի ճարավն ընդճակառակը:Այս գործոններըմիաժամանակազդում են Ասիայի բուսականությանտեղաբաշխման վրա: Վերնում արդեն սավեց, որ Ասիայում ցածրադիր «արթությունները ճամեմատաբար փոքրտարածություն են բոնում: նրանցից ամենաբընդարձակները տեղավորված են ՍՍՌՄ տերիտորիայում: Ասիայիմնացածմասերում նրանք4իմնականումտեղաբաշխված են մեծ գետերիՀովիտներում:Դրանցից նշանավորեն ԱրնելաՄիջագետքի, Սիամի ե Չինական, Հարավ-Ջինական, Հնդկական, նում

առա-

ու

դաշտավայրերը: Մանջուրական

Ասիայի ռելյեֆի Համար ամենից բնորոշն այն է, որ այստեղ պերակշոում են ծալքավոր կամ բեկորային լեռներով շրջապատված կենտրոնականբարձրավանդակայինշրջանները (Անատոլա-

իրանի, Տիբեթի,Գոբին այլն): Բացիայդ, ցածկանչՀայկական, Ճամարյա բացառապես տեղավորված են ցամաքի րությունները ծայրամասերում (հրաքում,

Չինաստանում, Հնդկաստանումն

այլն): Գեոմորֆոլոգիական կառուցվածքի տեսակետից Ասիայում ճանդիպում են մորֆոլոգիական ամենաբազմազանձննր: նրանցից առավելապես բնորոշ են ալյուվիալ գետաճովիտներն դաշտավայրերը, ներքին փակ բարձրավանդակները,որոնք մեծ մասամբ ու

անապատներով,սեղանաձն մնացորդային լեռներն պլատոները,ալպյան տիպի բարձրադիրլեռները ն այլն Մորֆոլոգիական առանձնաճատկություններից կարնոր է նշել նան բարձր ու լեռնային շրջաններինՀատուկ Ճին նոր սառցադաշտերիգործունեության Հետնանքովառաջացած ձները ն լլոսային շրջաններին Ճատուկմորֆոլոգիականտիպերը: ռելյեֆը, երկրաբանականկառուցվածքին ն գեոմորԱսիայի ֆոլոդգիականճաւտկանիշներին ճամապատասխան,կարելի է ստորբաբաժանելճեւտնյալՃինդգլխավոր խմբերի. բոնված

են

ու

երիտասարդծալքավոր լեռների գոտի. սրանք գլթավորապես ալպիական տեկտոնիկայի Ճճետկանքեն, ձգվում են Փոքր Ասիայիցմինչն Հնդկաչինն աչքի են ընկնում իրենց առավելագույն բարձրությունով ու սուր կատարներով: Դրանցից են Տավրոսի, էլբուրսի, Հինդոմլուշի,Հիմալայներիլեոները ն այլն: 1.

Ծալքավոր-բեկորային լեռների գոտի. ալս լեռները առաջապել Պալեողոյին Մեզոզոլյիընթացքում, ուժեղ ու երկարատեն էրոզիայի շնորճիվ վերածվել են պենեպլենների, իսկ ալպիական ւտռեկտոնական էտապի ժամանակ ուղղաձիգ շարժումների շնորճիվ գորստաձն վեր են բարձրացելու ասել մեծ բարձրության: Սրանց թվին պատկանում են Տյան-Շանը, Տիբեթը, կունլունը, Տարբագաթայը, Ալթայը ն բազմաթիվ այլ լեռնաշղթաներ: 3. Հին պենեպլեններիմարզեր. սրանք Ճղկվելուց Հետո ալպիական տեկաոնականէտապի շնորչիվ տեղ-տեղ ենթարկվել են 2.

են

մասնակի բարձրացման, ճիմնականում պաճպանելովիրենց ընդՃճանրապես ճարթ մակերեսը ն ճաճախ ծածկվելով երիտասարդ

ծովային պումկոնտինենտալնստվածքներիճաստ

շերտերով: Հին

պենեպլեններիընդարձակմարզերի թվին են պատկանում Մոնղոլիայի, Արաբիային մասամբ Հնդկաստանիտերիտորիաները: 4. Սեղանաձնբարձրավանդակների մարզ. այստեղ բարձրաեն տարբերՃասակինստվածքայինապարվանդակներըկազմված Հաստ շերտախմբերից,տեղ-տեղ ծածկված են ների Հորիզոնական էֆուզիվ ապարներովն ընդճանուրառմամբ խիստ մասնատվածեն էրողիայի Հնտնանքով։ Դրանցթվին պատկանում են ճյուսիսային Շանսին Շենսինաճանգներիպլատոներըն այլն: Չինաստանի Տ. իջվածքների մարզեր. սրանք իրենցից ներկայացնում են տարբեր ճասակի Ճճնագույն կառուցվածքներ, որոնք մակերեսից ծածկված են ավելի երիտասարդ ապարների ճաստ շերտերով ե ճարնան շրջանների Համեմատությամբ բավական զգալի չափով վար են իջած: նրանք մեծ մասամբ շրջատապվածեն երիտասարդ իջվածքը, Փենջաբը, ծալքավոր լեռներով: Դրանցից են Թարիմի Թառ անապատը, Ջունգարիան, Չինականմեծ դաշտավայրը ն այլն:

ՑԱՄԱՔԻ ՋԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ասբայի ժամանակակից ցամաքը ձնավորվել է Հնագույն ու Չինական շուրջը, որոնք բաժանված Պալեողոյում միմյանցից պլատֆորմների էին ընդարձակգեոսինկլինալներով։Այդ նույն ժամանակաշրջանում Թետիսօվկիանոսը նրանց բաժանում էր Հարավում տեղավորված Ճնագույն ցամաք Գոնդվանայից,որի երկու բեկորները՝ Արաբիաննկ Դեկանը,շատ ուշ ժամանակներում,ալպ-Ճիմալայան գեոսինկլինալումտեղի ունեցած լեռնակազմական պրոցեսներից Ճետո միալն, միանում են Ասիային: Ասիայիարեմտյան մասում երկրաբանական պատմության Համար կարնոր դեր է խաղացել Արնեելա-Ռուսական պլատֆորմը, որի արնելյան ծայրում Պալեոզոյիվերջում ձնավորվում են Ուրալը ն Ղազախատանը, դրանով իսկ Հնարավորություն ստեղծելով մի ամբողջական մայր ցամաքի՝ եվրազիայիառաջացմանճամար: ԱսիայիՃյուսիսում ընկած Սիբիրականպլատֆորմի կառուցվածքում նշանակալիցտեղ են գրավում Մինչկեմբրյան խիստ դիսլոկացված ճիմքային ապարները, որոնք առանձին վայրերում են եկել երկրի մակերես (օրինակ, Անաբարի, դուրս իրԱլդ.'նի, ցամաքային կորիզների՝Սիբիրական (Մինչկեմբրյան)

-

կուտսկի շրջաններում):Այլ վայրերում նրանց վրա Ճճորիզոնական. ձնով նստած են Կեմբրիու Սիլուրի ծովային ն Պերմիցամաքային նստվածքները: Բացիայդ, Սիբիրականպլատֆորմում կարնոր դեր են խաղում նույնպես Պերմի ն Տրիասիժամանակներիլավաները, որոնք Հայտնի են տրապներ անվամբ. Սիբիրական պլատֆորմի Հյուսիսում ն Հլուսիս-արնմուտքում, Մեզոզոյանշրջանի ծովային ն կոնտինենտալնստվածքներիՃեւո միասին, զգալի տեղ են գրավում նան ՊալեոզոյանՀասակիկրաքարերը: է մի շարք առանձնացած Չինականպլատֆորմը կազմված զանգվածներից, ինչպես, օրինակ, Հյուսիս-Չինականզանգվածը, որնիր մեջ է ընդգրկում նան Կորեայիմեծ մասը, Հարավ-Ջինական այնուճեւոն Թազանգվածը, որը տարածվում է մինչն Հնդկաչին, րբիմի,Սիչուանի, 0րդոսի, Մանջուրական բեկորները ն այլն: Ըստ վերջում ն երնեույթինՉինականպլատֆորմը Պրոտերոզոյան էրայի Պալեոզոյիսկզբում մի ամբողջական ցամաք էր ներկայացնում, ռակայն Պալեողոյի վերջում ն Մեզոզոյում տեկտոնական տեղաշարժերի Ճետնանքով մասնատվել է ն վեր է ածվել առանձին բեկորների։նրանց միջն առաջացել են նեղ գեոսինկլինալներ, որոնցում 4ետագայում ձնավորվել են նոր շղթաներ, ինչպես, օրինակ, Ցինլինշանի, Օ09ինական պլատֆորժի Ալաշանիլեռները ն այլն ն է ՄինչկեմբրյանՀիմքը ծածկված Պալեոզոյի Մեզոզոյի թույլ կերպովխախտվածծովային ն ցամաքային նստվածքներով: ն Հնդկական Արաբական վաճաններըներկայացնում են Գոնդվանա ցամաքի մասերը: ենթադրվումէ, որ այդ ցամաքը այն ժաճետ: մանակ միացնում էր ԱֆրիկանԱվստրալիայի Արաբական վաճանը կազմված է Մինչկեմբրյան դիսլոկացված ապարներից, որոնք դուրս են դալիս մակերես կենտրոնականմասում, արնմուտքում ն Հարավում: Տեղ-տեղ պատաճում են նախալեռնային իջնստվածքներով: Այլ մավածքներ, որոնք լցված են երրորդականի սերում Ճիմքային ապարներըծածկված են Պալեոզոյի, Մեզողոյիչ մասամբ նան Պալեոգենիցամաքային ն ծովային նստվածքներով: ծայրամասերը սաշմանափակված են ծալքավորությունՎաճանի ն ներով մի շարք գրաբենային բնույթի իջվածքներով (Կարմիր ճետ ծովը, Ադենի ծոցը, Մեռյալ ծովը՝ Հորդանանի դգետաճովտի

միասին): ԱսիայիՀարավում Հնադույն ցամաքներիցէ Հնդկականվաճանը, որն իր մեջ է ընդգրկում ամբողջ Հնդկական թերակղզին) Ցեյլոնի Հետ միասին Հնդկական վաճանը նույնպես իմքում

կազմված է խիստ դիալոկացվածմետամորֆիկապարներից,ոլ ցամաքային նուտվածքնել տեղ-տեղ ծածկվում են Գոնդվանայի ո ակսածկարբոնից մինչն Յուրայի ժամանակաշրջանը ներառ,աչ: Հնդկականվաճանի, ճատկապեսԴեկանիսարաճարթումմեծ -5» են գրավում տրապները, կազմված 4իմնականում բազալտնել րց. որոնց արտավիժումըտեղի է ունեցել գլխավորապեսկավճիժամ «նակաշրջանում: ՀյուսիսիցՀնդկականվաճանը է Հիմալայների նախալեռնայինիջվածքով, որով այժմ ճոսում ղետերը: Հինդոս, Գանգեսն Բրաչշմապուտրա Մինչն Սիլուրի կեսերը Ասիայի գեոսինկլինալներումանընոչճատ կուտակվումեն պլատֆորմների լվացման արդյունքը ճանոոապարներ:Սիլուրիկեսերից սկո.«4 սացող զանազաննվտվածքային մինչն Դնեոնի սկիզոր, կալեդոնականտեկտոնականէտապիլեո..-.պրոցեսների շնորճիվ, Ասիայում ձնավորվում են Ա, Շվելյոսն Ալթայը, ԿուղնեցկիԱլա-Տաուն, Սալաիրո-Սայանյան լէ նան ն Անդրբայկալյան լ եոները, ինչպես Մերձբայկալյան ները,1 լեռների արնելյան չինական կալեդոնիդները(Արնելա-ցինական մասը ) կալեդոնական տեկտոնականէտապի աղդեցությունըզդացվել Է նան Ղազախական լեռնաշխարճում,բայց այստեղ ծալքավոր կայուն լեռներ չեն առաջացել Ընդշանրապեսնկատվում է, որ կալեդոնական տեկտոնականէտապիլեռնակազմականպրոցեոնե4ետղծետե թուլանում են: Ասիայիկալեղոնիդդեպի արնմուտք ԲԸ Հետո, "ների ձնավորումից ժամանակաշրջանը»տնում է մինչն ստորին Կարբոն.մինչ այղ՝ պլատֆորմներնու նոր առաջացած կալեղոնիդներըուժեղ էրողիայի ն ճողմնաճարման4ճետնանքով ավելի ու ավելի շղկվում ն ցածրանում են, իսկ նրանց վրայից լվացված նյութերը շարունակ կուտակվում հն ճարնան գեոսինկլինալային ավազաններում:Վերջիններիս ատակը ճետզճետեիջնում է ն ծովը՝ խորանում: Հաջորդ՝Ճճերցինյան էտատեկտոնական պի (որ Ասիայում ընդգրկում է մի Հակայականտարածություն՝ Տյան-Շանիցմինչն Խաղաղօվկիանոս)լեռնակազմականպրոցեսների շնորչիվ ձնավորվում են ԱրեմտյանԱլթայը, Տյան-Շանիմեծ Ալթին-Դաղը,նանմասը, ունգուրականԱլա-Տաուն, կունլունը, ն մի Շանը շարք այլ լեռներ կենտրոնական Ասիայում, որոնք ընդՀճանուրառմամբ ունեն լայնական ուղղություն: Այդ ամենի Հետեն Զինականպլատֆորմների վանքով փակվում է Սիբիրական միջն ընկած գեոսինկլինալը,իսկ Թետիսիավազանըչափազանցնեղա-

անա, է

դԽզմական

«խաղաղ

նում

էչ

է երրորդ, ավելի ուժեղ տեկտոնանախապատրաստվում

կան էտապը: Մինչ այդ Ասիայի Հլուսիսում ն Ճարավում արդեն ստեղծվել էին երկու խոշորցամաքներ: Հերցինյանտեկտոնական էտապը ճիմնականումվերջանում է Պերմի վերջերում: կարճատնդադարիցՃճետո, որը տնում է մինչն Տրիաս, սկսվում են խաղաղօվկիանոսյան տեկտոնական էտապի փուլերը, որոնց շնորճիվ Ասիայում,ինչպես ն եվրոպայում,կոտրատվում ն ուղղաձիգ կերպով տեղաշարժվում են ճերցինիդները. առաջանում են իջվածքներ, որոնց արանքներումիբրն ցցվածքներ (գորստեր) մնում են մասամբ վեր բարձրացած նախորդ ժամանակաշրջաններիլեռնային կառուցվածքները: Մեզոզոյանկամ, ինչպես ընդունված է Ճաճախանվանել, Խաղաղօվկիանոսյանծալքավորությունները 4սկայական դեր են կատարում արնելյանԱսիայիկառուցվածքում: նրանքՃանդեսեն գալիս սկսած Տրիասից (Հնդկաչինում)ն վերջանում կավճի դարաշրջանում, ամենից ավելի լավ դրսնորվելով Չինաստանում:Մեզոզոյան ծալքավորություններիճետնանքջովընդարձակ ցամաքներ են առաջանում Չինականպլատֆորմի ն Խաղաղօվկիանոսիկենտրոնական մասի պլատֆորմի միջն: Մեզոզոյանծալքավորությունն ն Չուկոտյանշրջանիր մնջ է ընդգրկում Վերխոյանսկ-Կոլիմայի ները, արնելյան Անդրբայկալը,Սիխոտե-Ալինիլեռները: չարավարնելյանԱսիայում Մեզոզոյան ծալքավորությունների զոնան ձգվում է ընդճուպ մինչն Զոնդյանարշիպելագը: Հնդկաչինով

իրենցառաջացմանժամանակաշրջանիցսկսած կոնտինենտալ ռեժիմի պայմաններում Մեզոզոյանծալքավորություններըենթարկվում են երկարատնդենուղացիային լվացման՝ մինչն լրիվ պենեպլենացումը: Անապատային կլիման ն աղքատ ջրագրականցանցը են նպաստել այդ պենեպլեններիցշատերի պաճպանմանը: Խաղաղօվկիանոսյան տեկտոնական(տապի ճետնանքով Ա-

աիան ավելի է մեծանում,

իսկ

Թետիսի գեոսինկլինալը: ընթացքում Եերրորդականի

դրա

շնորճիվ ավելի

նս

նեղանոմ է

ինտենսիվ ծալքավորման պրոցես-

Վ. վ. Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալում: տեղի կարծիքով Հիմալայանգեոսինկլինալայինմարզը կազՔելոուսովի մում է ճարավային եվրոպայիգեոսինկլինալի շարունակությունը, որը ձգվում էր արնմսստքիցՃարավ-արնելք՝Փոքր Ասիա թերակղզուց մինչն Մալայանարշիպելագիկղզիները: Վ. Վ. Բելոոասովը Ալպյանգնոսինկլինալ մարզին միացնում է նան Ասիանարնելքից եզրավորողՄեզողոյանկառուցվածքները,որոնք սակայն մյուս Ճե-

ներ

են

ունենում

տազոտողներիմոտ առանձնացվումեն որպես մի ինքնուրույն (Արեգեոսինկլինալայինմարզ: վելլան-Ասիական) Ալպ-Հիմալայանլեռնակազմականպրոցեսների «ետնանքով երրորդականի երկրորդկեսում վերանում է Թետիսիգեոսինկլինալային ավազանը:նրա տեղում առաջ են գալիս Հզոր լեռնային սիսծովից տարածվում են դեպի տեմներ, որոնք սկսած Միջերկրական արնելք՝ մինչն Զոնդյանկղզիները: Լեռնայինալդ գոտու առանձին տեղերում լեռնաշղթաները, խիստ սեղմվելով միմյանց, առայացնում են յուրօրինակ տիպի մի շարք «լեռնաճանգույցներ»,ինչպես, օրինակ, Հայկականլեռնաշխարճումն Պամիրում։ Այլ մասերում նրանք 4նռանալովմիմյանցից ստեղծում են ընդարձակ սարաճարթեր (Անատոլական, հրանական,Տիբեթին այլն):

երրորդականծալքավորության պատկանող կարնորագույնլեռնային սիստեմներից են Փոքր Ասիայի սաճշմաններումՊոնտամ կան ն Տավրոսիլեռները՝ 2500--3500 բարձրությամբ: նրանց սարաճարթը, որտեղ պատաճում են: միչե ընկած է Անատոլական նան առանձին Հրաբխայինկոներ(էրջիլաս, 3916 մ) Հրաբխային լանդշաֆտը առավել վառ դրսնորված է Հայկական լեռնաշխարՃում, որտեղծալքավորություններնամենուրեք ուղեկցվել են

բազ-

բարձրացումներով:Այստեղի խոշորագույն բարձրություններիցէ Արարատ րաբխային լեոը՝ 5156 մետր բարձրությամբ: Մլուս լեռներից հրանականսարբաճարթի եզրամասերում Ճայտնի են Զագրոսի,Մեքրանի, Սուլելկոմանի, Հյուսիսային մասում՝ էլբուրսի, Թուրքմենո-Խորասանի, պետդաղի,իսկ արնելքում՝ Հինդուկուշի լեռնային սիստեմները: երիտասարդ ծալքավոր լեռնային սիստեմներիցեն Պամիրը, ՀարավայինՏիբեթը, Կարակորումը, ինչպես նան Հիմալայները, որտեղ ծալքավորություններըն նորագույն շարժումները ճասել են բացառիկ ուժի ն այժմ էլ շարունակվում են: Հիմալայներիցդեպի Ճարավ-արնելք,սկսած Յուննանիպլատոյից, երիտասարդծալքավորությունների գոտին անցնում է Հնդկաչինն ապա՝ Մալայան արշիպելագիկղզիները: Ալպիական ծալքավորությանմյուս, խաղաղօվկիանոսյանգոտին տարածվումէ Ասիայիարնելյան ափամերձշրջաններով:նա իր մեջ է ընդգրկում կորյակական կղզինելեռները: կամչատկան, կուրիլյան բը, Սախալինը, Ճապոնիան,ն ապա Ռյուկյու, Տայվանու Ֆիլիպինյան կղզիներովանցնում Մալայանարշիպելագ: երրորդական ծալքավորություններիՀետնանքով նեղանում էն գեոսինկլինալները,ցամաքի սաճմանները ստանում են մոտավոմաթիվ խզումներով, ճեղքվածքներովու

բապես ժամանակակիցգծագրությունը: Միաժամանակնորագույն ուղղաձիգ շարժումները նշանակալիցչափով բարձրացնումէն Ալթայը, Տյան-Շանը, Սայաններըկ մի շարք այլ ճնազույն լեռներ: է, որ Ջորրորդականի ընթացքում ՀիմալայներըբարձՀաստատված րացել են ավելի քան մեկ կիլոմետր: Միաժամանակնրրորդականի ն Չորրորդականի ժամանակաշրջչաններումտեղի են ունեցել նան խոշոր իջեցումներ, որոնց Հնտնանքովառաջացել են Ճապոնական, Օխոտին Բերինգիծովերը: Այդ միննույն ժամանակաշրջանինէ վերաբերում Մեռյալ ծովի ն Բայկալլճի խոշոր գրաբեններիառաջացումը: նորագույնտեկտոնականպրոցեսներըմինչն օրս էլ դեո շարունակվում են. դրանց ապացույցն են ճանդիսանում արնելյան Ասիայի շատ շրջաններում տարածված4րաբուխներըն Հաճախակի կրկնվող երկրաշարժերը:

Չորրորդական դարաշրջանում Ասիայի «յուսիս-արեմտյան մասը ն բարձր լեռնային շրջանները, եվրոպայինման, պատվել են իջել են Հարավ մինչն Հյուսիսառցադաշտերով։Սառցադաշտերը սային լայնության 604--610-ը։ Ենթադրվումէ, որ այդ Հզոր սառցադաշտի ազդեցության Հետկանք է 4Ճյուսիսային Ասիայում տաբածված Հավերժականսառածությունը (8ՇՎԱԵՅՑՋ ԽՇքՅոՕ18), որը դեպի Ճարավձգվում է մինչն Մոնղոլիա: (եռնակազմական պրոցեսներինզուգընթաց, Ասիայում մի քամեծ են նի անգամ ուժով արտաճայտվել ճրաբխայիներնույթները: Արխայանն Պրուտերոզոյան էրաները եղել են ուժեղ Հրաբխականության դարաշրջաններ, կեմբրո-Սիլուր՝ ճամեմատաբար Ճանգիստ, իսկ Դնոնը, կարբոնըն Պերմը կրկին եղել են Հրաբխային ինտենսիվ գործունհության ժամանակաշրջաններ:Պերմումարտավիժել են Սիբիրիտրապները՝Տունգուսկաներիավազանում: կավճում արտավիժել են տրապները, Ճրաբխային ուժեզ Հնդկաստանի պրոցեսներտեղի են ունեցել նան Ճապոնիայում, Սախալինում, Անադիրի ն Անդրբայկալյանլեռներում: ՆերկայումսՀրաբխականություննառանձնապես ուժեղ է արտաճայտվածԽաղաղօվկիանոսի ծովափնյա կղզիներում ն Մալայան արշիպելագում: Միայն Ճավակղզում Ճաշվումեն 27 գործող Ճրաբուխներ,որոնցից 14-ը ունեն 3000 մետրից ավելի բարձրություն: երիտասարդ Հրաբխականության ծալքավոր լեռների շբրջանները, Հատկապես խաղաղօվկիանոսյան ծովափը, Մալայան արշիպելագըն Թետիսի շրջանը, միաժամանակ ուժեղ սեյսմիկ ու

շրջաններ են,

ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

ՉնայածԱսիայի տերիտորիայիՃամեմատաբար թույլ

Ն

Ճայտնաբերվածեն

ուսում-

օգտակար ճանա-

նասիրվածլինելուն, այնտեղ ծոների շատ տեսակներ: Ասիան առանձնապես Ճարոատէ քարածեի, նավթի ն մետաղների բազմապիսի Հանքավայրերով, Քարածխիտարածման Հիմնականշրջաններն են (ՍՍՌՄ սաշճյուսիս-արնելքը, արնելքն ու Ճամաններից դուրս)Չինաստանի ն Ճապոնական Տայվան կղզին, կորեան կղզիները: րավ-արնելքը, նան ՀնդկականթերակղզուարնելՔարածխիՀանքավալրերկան լան շրջաններում ն ՓոքրԱսիայում:նավթիտարածման կարնորագույն շրջաններից են Թարիմի ն Փունգարականիջվածքները ն Ալաշանիանապատը՝Չինականպլատֆորմի սաճմաններում:: երրորդականծալթավորություններիեզրամասայինզոնայում խոշոր նավթաբեր շերտեր են ՀայտնաբերվածՄիջագետքիդաշտավայրում, Պարսիցծովածոցիմերձափնյազոնայում ն իրանականսա.-

ւ

րաճարթիծայրամասերում: նավթկա նան Հնդկաչինում(Բիրմա), ինչպես նան Մալայանարշիպելագիկղզիներում, ւ. Ն ԱսիանարտակարգՃարուստէ մետաղներիբազմապիսիՀանքավայրերով, որոնց առաջացումը գերազանցապես կապված է Մեզոզոյանծալքավորությանն նրանուղեկցող 4րաբխականության ճետ: նրանք մեծ մասամբ տարածված են մայր ցամաքի արնելյան շրջաններում ն կղզիներումէ՞Որոշ մետաղաճանքերճայտնաբերված են Մինչկեմբրյան ն Պալեոզոյան ապարներիտիրապետման մարզերում: նրրորդական ճասակի լեռնային կառուցվածքները Համեմատաբարաղքատ են մետաղներով: Լ ՄրնչկեմբրյանբյուրեղացածՀիմքի ապարներիճետ կապված երկաթինշանակալիցՀանքավայրերՀալտնաբերվածեն Հնդկական քերակղզում: Այնտեղ կան նան մարգանեցի ն խրոմիտի նշանակալից պաշարներ: Նույն ՀասակիերկաթաճանքերիՀարուստ պաշարներ կան 4Հլյոաիս-արնելյան Հարավում, Շանդուն Չինաստանի թերակղզում ն Կորեա թերակղզու 4յուսիսում:«՛ ՄեզոզոյանծալՓավորություններիՀետ կապված ինտրուզիաներումերկաթի ճաեն Ցանցզիգետի ավազանում: պաշարներ Ճայտնաբերված բուստ Ասիայիմի շարք այլ մարզերում(օրինակ՝ Շանսիում, Հնդկաստաունեն նստվածքայինծագում: նում) ենրկաթաճանքերն Ն՛Ասիայի Մեզոզոյանկառուցվածքները բացառիկորեն են գունավոր մետաղներով:Անագի, վոլֆրամի, ծարիրի (ԸՄքեԽՅ) ն սնդիկի Հարուստ Հճանքավայրեր կան Ցանցզիգետից Հա-

Հարուստ

նշանակություն ունեն Մալակկաթերակըղրավ: Համաշխարճային ն զում Մալայանարշիպելագիմի քանի մանր կղզիներում ճայտնաբերվածանագիխոշոր Հանքավայրերը: Ցինկի,կապարին պղընձի ՀանքավայրերովՀարոստ են Ճապոնական կղզիները:՛ Ոսկու Ասիաննշանակալից չափով զիպաշարներովարտամիութենական մասինգ Ոսկու գլխավոր Միության ասիական ջում է Սովետական են կորեան Չինաստանը, Հյուսիս-Արնելյան շրջաններն Համարվում ն Հնդկաստանը: Հնդկաչինը,հրանականսարաճարՀնդկաստանը, Թը» ինչպես նան Տեյլոն կղզին ճոչակված են նան թանկարժեքքաբերի՝ ալմաստի, շափյուղայի (ՇՅոֆոք), սուտակի արդյունաճանշատ մամբ: Գրաֆիտիխոշոր պաշարներկան Ցեյլոնում: Ասիայի ունեն որոնք աղաճանքերը, վայրերում լայն տարածում մասամբ կապ ունեն Միոցենյան (հրանի սաչմաններում) ն կեմբերյան

իրանում ն Փոքր (Հնդկաստանի Հարավում) նստվածքներիՀետ:Ն՛ նշանակալից քանակությամբ Ասիայում

Չինաստանում՝ծովի ջրից, լճնրիցո՛իսկ ռուցված ավազաններոսի:

արդյունաճանվում է արճեստականորենկա-

աղ

ԿԼԻՄԱՆ

Ասիայիկլիմայի ճամարխոշոր նշանակություն ունի նրա ցամաքի Հսկայականտարածությունը:ՀյուսիսիցՀարավ ն արեմուտՔից արնելք նա ձգվում է Հազարավորկիլոմետրեր: կարնոր նշանակություն ունի ն այն, որ նա երեք կողմերից ողողվում է տարբեր չերմական պայմաններ ունեցող ծովերով օվկիանոսներով:Ցամաքի Հսկայականտարածությունները, Հյուսիսային Սառուցյալ, Խաղաղն Հնդկականօվկիանոսների ազդեցություն ն ռելյեֆի մեծ բազմազանությունըայն Հիմնական գործոններն Խն, որոնք արնի ճառագայթներիփոխազդեցությամբ ձնավորում են Ասիայի կլիման: Ասիայիծովերն ու օվկիանոսներըմիմյանցից խիստ տարբեր չերմական պայմանների ն նրանց վրա ծնվող դեպի ցամաքը շարժվող օդային զանգվածներիորակիու քանակի տեսակներից: Այդ Հանգամանքը,ինչպես նան ցամաքի տարբերմասերի տարբեր կտրտվածությունը,լեռնային, բարձրավանդակային ու ճարթքավայրային շրջանների անճամաչափբաշխումը, Հլուսիու

ենվիրձնց

ու

սից-ճարավ ն արնմուտքից-արնելք տերիտորիայի «սկայական ձգվածությունը որոշում են Ասիայիկլիմայականտիպերիբազմա21

դանությունը՝բնեռային ցրտաշունչկլիմայից մինչն տրոպիկական խոնավու տաք կլիման: Ասիայիկլիմայի ամենաբնորոշ գիժը նրա ցամաքայնությունն է: Աշիաարձճամասերից ոչ մեկում գոյություն չունեն այնպիսի ծայբաճեղ ջերմաստիճաններ, ինչպես Ասիայում: Այստեղ են գտնվում միաժամանակ աշխարի ն՛ ամենաշոգ վայրերը (օրինակ՝ Արաբիայի ու հրաքիներքին շրջանները),Է՛ ամենսցուրտ վայրերը որտեղ բացակայում են մարդու մշտա(չՀաշված Անտարկտիդան, կան ոնակավայրերը)ը Ամռանը Ասիայիցամաքը այնքան ուժեղ է տաքանում, որ նրա Ճսկայլական տերիտորիայիոչ մի մասում ՃուԼա ամսվա միջին ջերմաստիճանըսովորաբար բւսցասականչի լիում, ըստ որում Արաբիայում, Միջագետքում, իրանում, Պակիստանում ն Կենտրոնական Ասիայիմի մասում այն կաղմում է պլյուս 300 կ ավելի բարձի (ծովի մակերնույթին Հավասարեցրած): Այդ նույն հրկրներիառանձինվայրերոսք Ճուլիսյան միջին չերմությունը Ճասնում է 3406-ի,

Ասիայիկլիմայական պայմաններիՀամար բնորոշ է, որ ամղանը արնմուտքիցդեպի սրնելք, դեպի Խաղաղօվկիանոսիափերը օդի ջերմաստիճանըպակասում է: Այդ մասամբ բացատրվում է Ասիայի խաղաղօվկիանոսյանափերի մոտով անցնող ծովային ցուրտ Ճոսանքիազդեցությամբ (0լա-ՍիվոյԿԶմոան ընքացքում Ասիան աչքի է ընկնում խիստ ցածր բարեխառնությամբ: Ուժեղ Ճառագայթման ն գոգավորություններում ու փակ բարձրավանդակներում ծանր ու ցուրտ օդի Հսկայականզանգվածներիկուտակման 4ետնանքով Ասիայի տարածության մի զգալի մասը ճունվարին ունենում է բացասականչերմաստիճաններ: ՀլուսիսայինՄոնէ մինչն ղոլիայում Ճճունվարյան միջին ջերմությունը ասնում --206-ից--220, Հյուսիս-արնելյան Ջինաստանում՝--10"-ից --207 ն ավելի ցածր, Պեկինումու Հոկայդոյում՝--Տ0: Շանճայըգտնվում է Հյուսիսային լայնության 30-ի վրա, բայց նրա Հունվարյանմիջին ջերմությունը ընդամենը -ՎՏ0 է: ՀյուսիսայինՄոնղոլիայումպաեն տարիներ,երբ ջերմությունը իջնում է մինչն --Տ0Յ, տաճում Զմոանն

Ասիայի կենտրոնական

ցամաքի խիստ ցրթտեցմանՃետնանքով ստեղծվում է աշխարճում խոշորագույն անտիցիկլոնայինօջախը, այսպես կոչված կենտրոնական-Ասիական կամ Մոնղոլա-Սիբիրական անտիցիկլոնիմարղըո մասում

Զմեռը նշանակալից չափով տաք է Ասիայի ենթաարնադարգոտու արնմուտքը։ Փոքր Ասիայի Հունվարյան միջին չեր-

ձային

Ջ

ՀՀ

մությունը (ճավասարեցրածծովի մակերնույթին) տատանվում է Հ2-ից մինչն ԺԷ104-իմիջն, իսկ Արաբիայի արավային կեսի, դաշտավայրի ճունվարյան միինչպես նան Հինդոս-Գանդգեսյան չին չերմությունը՝ Հ10-ից մինչն -Ժ18'-ի:Ամբողջ հնդոնեզիայի Հունվարյան միջին ջերմությունը (ճավասարեցրածծովի մակերեվույթին) Հ-200-ից բարձր է' մեծ 3 Փերմային պայմաններին Համապատասխան, Ասիայի մասի վրա ամառվաընթացքում գերիշխում է մթնոլորտայինցածր ճնշումը: ԱրեմտյանՀնդկաստանումն Հարավային հրանում օդի միջին ճնշումը Ճուլիս ամսին ընդամենը 997 մբ է: է բարձր ճնշումը: Կ Ձմեռվաընթացքում Ասիայում տիրապետող Ցամաքիճամարյա ամբողջ տերիտորիան, բացի կամչատկայից, Հոկայդոյից,Մալայանարչիպելագիցն Հնդկաստանիու Հնդկաչինի ծայր Ճարավից,1012 մբ-իցավելի ճնշում ունի: Այս սեզոնում «/ննամեծ ճնշման շրջանը Մոնղոլիանէ (որը, ի միջի այլոց, առավել է ծովերից): Այդտեղէ գտնվում կենտրոնական Հեռացած Հոփով Ասիականմաքսիմումը, որ կազմում է 1036 մբ: Կենտրոնական Ասիայում այդ ժամանակ ամենուրեք ճնշումր 1027 ժիլիբարից բարձր է: ա-

ՃԱմառվան ձմեռվա ընթացքում օդի Ճնշման այսպիսի դասավորության 4ետնանքով, Ասիայում ձմռանը ընդճանրապեսգհրա-

կշռում են բոլոր ուղղություններով ցամաքից դեպի ծովը փչող քաժիները, իսկ ամոանը՝ մեծ մասամբ ծովից դեպի ցամաքը, այսինքն՝ կատարվում է քամիների մուսսոնային բնույթի ճերթափոխում: Սակայնքանի որ ռելլեֆի գործոնը մեժ ազդեցություն ունի քամիներիուղղության վրա, ուստի Ասիայիառանձինվայրերում ոչ միայն փռխվում է քամիների ուղղությունը, այլե փոխվում է նրանց բնույթը:

Տիպիկմուսսոնային կլիման թագավորում է Ասիայիարնելյան ճարավ-արնելյաներկրներում, գլխավորապեսծովափնյաշրջաններում: Հենց այդ շրջաններում էլ, Հատկապեսարնելյան Ասիայում, մուսսոններիմիմյանց 4երթափոխելուժամանակ, չափազանց են թայֆունները, որոնք կապված են քամիների մեկ Ճճաճախակի սիստեմըմյուսով փոխարինվելուճետ: ) Ճարավարնմուտքի)ամ3 ՀարավայինԱսիան(բացառությամբ ռանը Ճճամարյա ամբողջովին ընկած է Հասարակածայինծովային օդի կամ Ճասարակածային մուսսոնների ազդեցության տակ: Հասարակածայինմուսսոնները շարժվում են Հնդկականօվկիանոսի ն

կողմից ն բերում են մեծ քանակությամբխոնավություն, որը, Ասիան եզրավորողբարձր լեռների պատկայն, արնեադարձային Ճառով, ճիմնականում թափվում է նրանց արավային լանջերին: ԱյնուսմենայնիվՀասարակածային մուսսոնները բավական «զոր են ն դեպի Հյուսիս անցնում են մեծ տարածություններ:Դրա4նտեճամարյաաննկատելիեն: վանքով պասսատները Ասիայում Արնադարձային Ասիայի արնեմտյանմասը (Արաբիան,Ճարավային իրանըն արեմտյան Պակիստանը) ամբողջ տարվա ընթացքում ընկած է ցամաքային արնադարձային օդի ազդեցությանտակ: Հասարակածային մուսսոններն այստեղ Համարյա թե չեն Հասնում, իսկ ամռանը ճլուսիս-արնեմտյանօդային չՀոսանքներըբերում են միայն չոր օդ: ՄաՀճԱսիայի միայն Հարավ-արնելյանմասը՝ Ինդոնեզիան, ն ունեն լակկայի Ցելլոնի Հարավայինշրջաններն Հաճարակածայիծ կլիմա: Այդտեղտարվաբոլոր ամիսները Հավասարաչափտաք են ու խոնավ: Սակայնամառը այնքան տաք չէ, ինչպես Հարավ-արնմըտյան Ասիայում:Այստեղտիրապետումեն 260-ից մինչն 286 ամսական միջին ջերմությունները:ՋերմությանՀամեմատաբարբարձր տե-չ չլինելը բացատրվում է օդի բարձր խոնավությամբ ն առատ ղումներով: 0դի չերմաստիճանների,մթնոլորտայինճնշման ու քամիների այսպիսի բաշխման 4Ճետ սերտորենկապված են տեղումների քանակը, նրանց աշխարճագրական բաշխումը ն եղանակից-եղանակ կրած փոփոխությունները:ՎՏեղումների բաշխման տեսակետից Ասիայումբավական ուժեղ կերպով զգացվում է ճակադրությունը» մի կողմից՝ նրա բարեխառնն արնադարձային շրջանների միջն, մյուս կողմից՝ ծայրամասերին ներքին փակ բարձրավանդակ շրջաններիմիջն: Այստեղ արդեն կրկին անդամ իրենց ուժեղ ազդեցությունն են ցույց տալիս, մի կողմից՝ աշխարչագրականդիրքն ու ցամաքիընդարձակտարածությունները,մյուս կողմից՝ ռելյեֆը: արտամիութենական Այս գործոններիազդեցության «4Հետնանքով Ասիայում տեղումներիբաշխումն ունի Հետնյալ պատկերը: ՀընդՀնդկաչինը,Մակաստանը(բացի Թառ անապատիցն Փենչջաբից), կոն Չինաստանը, արնելյան լայան արշիպելադգը, Հարավային ստան բնան, ճարավային Մանջուրիան Ցապոնականկղզիները սա-

.-

քանակությամբ տեղումներ: Այստեղտեղումների տարեկանմիջին քանակը 500 մմ-ից ավելի է, ըստ որում՝ առանձին շրջաններում, Հատկապեսբարձր լեռնաշղթաների՝դնեպի'

նում

նն

ամենամեծ

--

օվկիանոսներընայող լանջերին, տեղումների քանակը ճասնում է 2000-ից մինչն 12000 մմ: Ասիայի մնացած ամբողջ տարածուբարձրավանդակի, «լուսիսթյունը, բացառությամբ Հծայկական իրանին Փոքր Ասիայիմերձափնյաշրջանների, տարվա արնեմտյան ընթացքում ստանում է 500 մմ-ից պակաս տեղումներ, ըստ որում կենտրոնականԱսիայիմեծագույն մասը, իրանականն Արաբական Թառանապատըստանում են 250 մմ-իցէլ բարձրավանդակները, տեղումներ են ստանում ճարավային պակաս: Առանձնապեսառատ Հիմալայները,Հնդկաստանում՝արնեմտյանչատերիլեռնային շըրջանը, Հնդկաչինը,Ինդոնեզիայի կղզիները, Ֆիլիպինները ն Ջինաստանի Հարավային մասը Սրանցտարեկան տեղումներիմիջին քանակը Ճասնում է 1500-ից 3000 մմ-ի: Առանձինվայրերում տեղումների քանակը շատ ավելի մեծ է: Այսպես, օրինակ, Հիմալայների արնելյան ստորուտներում,Ասամի պլատոլյի սաճմաննեստանում է տարեկան թվով րոսմ,Չերապունջա միջին բնակավայրը մուտ 13000 կլիմիլիմետրըտեղումներ: Խոնավենթարնադարձային մա ունեն նան Ճապոնական կղզիները (բացառությամբ Հոկալդոյի նչոնսյու կղզու Ճյուսիսային մասի): նրանց տարեկանտեղումններիմիջին քանակըկազմում է մինչն 2000 մմ: Ճ» Ինչ վերաբերում է տեղումներիբաշխմանը՝ըստ տարվա եղանակների, ապա Ճարավային ն Ճճարավ-արնելյանԱսիայումգերակշռում են ամառայինմոասոնայինտեղումները, որ կապվածեն Ճան ճարավ-արնեմտյան Ճետ, իսկ մնացած րբավ-արնելյան քամիների են մասերում գերակշռում ընդճանրապեսամառային տեղումները, ըստ որում տարբեր շրջաններում նրանց մաքսիմումը ընկնում է տեղումներըգերակշռում են առատարբեր ամիսներինՑՋմնռային վելապես Ճապոնիայիարնեմտյանափերին ն արեմտյան Ասիայի միջերկրածովայինշրջաններում: կլիմայական պայմանները ուսումնասիրելիս աչքի .Ֆ-մսիայի

է

զարնվում այն ճանգամանքը,որ առանձինլայնական գոտիներում,

մասնավորապեսբարեխառնգոտու վին ու

Ճարավում ն մերձարնադարձա-

արնադարձայինգոտիներում, արնմուտքից դեպի արնելք.

ծովափնյաշրջաններիցդեպի երկրի խորքը կլիմայականպայտերիԱսիայի մաչորիայում կլիմայականտվյալ լայնական զոնայի արնեմտյան ն

մանները զգալի չափով փոխվում են: իբրն կանոն,

ավելի տաք է, քան արնելյան ծայրամասը (բայց ոչ կենտրոնական մասը). դրա պատճառըԽաղաղօվկիանոսի ճյուսիսային մաՀ սը

ն արնելքի այս տարբերուսի ցուրտ ազդեցությունն է: Արնեմուտքի թյունը դեպի Հարավ ճետղզշետեփոքրանում է ն ապա վերանում: ԱրտամիութենականԱսիայում կաբելի է առանձնացնել մի քանի կլիմայական տիպեր, որոնք միմյանցից մեծ չափով տարբերվում են: Սակայնչպետք է մոռանալ, որ յուրաքանչյուր կլիմայական շրջանում մենք գործ ունենք նրա բազմաթիվ այլափոխությունների ու տարբերությունների Հետ, որոնք այնուամենայնիվ Հիմնական կլիմայական ավելի փոքր են, քանտ̀արբերությունները տիպերի միջն: Այդ կլիմայական տիպերը ճետնյալներն են.

1. Հասարակածային տիպի կլիմա.--սա ընդգրկում է Համարյա

Ինդոնեզիան,Մալակկաթերակղզին ն Ցեյլոնի Ճարավային ամբողջ

մասը: նշված մարզերըգրիթե ամբողջ տարվաընթացքում գտնվում են Հասարակածային օդային զանգվածներիազդեցության տակ, են րոնք ձնավորվում տեղում, երկու կիսագնդերիտրոպիկականօդի Այս ամբողջ տերիտորիանբնորոշվում է տարվա պառսսատներից: բոլոր ամիսներինՀավասարաչափտաք խոնավՃճասարակածային կլիմայով: ո-

ու

է Հասարակածային մուսսոնային կլիմա.--առանձնաճատուկ մուսՀարավային ն Հարավ-արնելյանԱսիային:Հասարակածային սոնները տարբերվումեն արնելյան Ասիայիբարեխառնգոտու մուսսոններից ճիմնականումնրանով, որ առաջանում են ոչ թե ցամաքին տարբերուժովի՝ըստ տարվաեղանակներիջերմային պայմանների թյունից, այլ Հարավայինկիսագնդիպասսատներից,որոնք շլուսիսալին կիսագնդիտաք ժամանակաշրչանումանցնելով Ճասարակածը, փոխում են իրենց ուղղությունն ու բնույթը նե ճանդես զալիս որպես Հարավ-արնեմտյանխոնավ քամիներ. ծչասարակածային տաք է (տարեկանիզոմուսսոններիշրջանում կլիման անճամեմատ են Թերմերը 250-ից բարձր են): Տիրապետում ամառայինտեղումները, ձմեռը չոր է: կլիմայականայս տիպիմեջ մտնում են Հնդկասստանիմեծ մասը, Հնդկաչինը,ինչպես նան ՀիմալայներիՀարավացին լանջերը: 2.

Արնադարձային ցամաքային(կոնտինենտալ)անապատային կլիմա.-- կլիմայական այս տիպը չափազանց խիստ տարբերվում չ մյուս տիպերիցթե՛ իր ջերմաստիճանների տեսակետից, որոնք ամբողջ տարվաընթացքում շատ բարձր են, ն թե՛ տեղումներիքանակի տեսակետից,որոնք չափազանցքիչ են (ընդշանրապեսՉ50-200, տեղ-տեղնույնիսկ 200 մմ-ից էլ քիչ): Կլիմայականայս տիպն իր մեջ է ընդգրկում Արաբիան, Հարավային հրանը, արնմտյան 3.

Պակիստանը:նրանցում լայն տարածում

ունեն արնադարձային անապատները,որոնք ամբողջովին ընկած են արնադարձայինցամաքային (կոնտինենտալ)օդի ազդեցության տակ: 4. Լեռնային կոնտինենտալ անապատային կլիմաներ.--առանձնաճատուկեն կենտրոնական Ասիայինն արեմտյլան Ասիայի ներքին բարձրավանդակային շրջաններին Այս տիպի կլիմայի ամենաճատկանշականգծերն են տեղումներիչափազանց աննշան քանակը (մինչն 250 մմ) ն օդի չերմաստիճանների չափազանց խիստ տատանումներըտարվա տարբեր սեզոնների օրվա ընթացքում: Ամառըչոր է ն տաք, ձմեռը՝ խիստ ցուրտ: Կլիմայական են այս մարզի մեջ մտնում ավազանը,Փունդարիանն Թարիմի Մոնղոլիան: 5. Միջերկրածովային տիպի կլիմա.--ճատուկ է արնեմտյա Ասիայի ծովափնյա շրջաններին ն չափազանց նման է եվրոպայի ամառ, տաք ն խոնավ միջերկրածովային կլիմային (չոր շոգ տարեկան քանակը մինչն 750 մմ Մ, Տեղումների 500-ից ձմեռ), ունեն Այս տիպիկլիմա Սիրիան,Միջագետքը,ՓոքրԱսիային իրանական սարաճարթիճարավային մասի որոշ Հատվածներ: Կլիմադառնում է ցամայական այդ տիպը դեպի արնելք աստիճանաբար ամառվա քային. պակասում է տեղումների քանակը ն մեծանում ձմեռվա ջերմաստիճանների տարբերությունը: 6. Ենթարնադարձային ն բարեխառն մուսսոնային կլիմա,-ընդգրկում է արնելյան Ասիան: Ենթարնադարձային մուսսոնային խոնավ կլիմա ուննն Հարավային Չինաստանը ն Ճապոնական կղզիները (բացառությամբՀոկայդոյին Հոնսյու կղզու Հլուսիսային մասի), իսկ բարեխառն մուսսոնային տիպի կլիման Ճատուկ է Հյուսիսային ն Հլուսիս-արնելյան Չինաստանին,ուր ամառը տաք է, ձմեոր՝շատ ցուրտ, իսկ տեղումները ջիչ են ն բափվում են գերազանցապեսամռանը: 7. Բարձրալեո զով (բալց չոր) ամառային ն խիստ ձմեռային կլիմա.--այլս ճատկանիշներըբնորոշ են 4իմնականում Տիբեթի Ճամար, որը մեծ մասամբ բոնված է բարձր լեռնային քարքարոտ ու

ու

ու

սնապատներով:

ԳԵՏԵՐՆ ՈՒ ԼՃԵՐԸ

Ասիայի տերիտորիանաչքի է ընկնում բավական ընդարձակ անճոսք շրջաններով, որոնք Արաբիայի, Անատոլիայի,հրանի ու

վրայով ձգվում են Թարիմի

մինչե

Գոբի,ինչպես նան

մի

շարք

խո-

շորագույն գետերով, որոնք սկսվելով կենտրոնականբարձրավանդակային կամ լեռնային շրջաններից, Ճճոսում են դեպի ցամաքի ցանցը միաժամանակՃճայտծայրամասերը:Ասիայի4ճիդրոգրաֆիկ նի է լճային ընդարձակ տարածություններով,որոնք մեծ մասամբ տեղավորվածեն անճոսք բարձրավանդակայինշրջաններում:

նում

Արտամիութենական Ասիայիգետերը Հիմնականում պատկաեն

մասամբ Խաղաղ, Հնդկական,

նոսների ավազաններին: Մեծ

նան

օվկիաԱտլանտյան

տեղ գրավում նույնպես ներքին անճոսք շրջանները: Ատլանտյանօվկիանոսի ավազանը բոնում է Ւառ կմ) տարածուՀամեմատաբարփոքր (ընդամենը 700000 թյուն։ Այս ավազանիգետերըփոքրեն ն Ճոսում են կարճ տարածություններով, գլխավորապեսՓոքրԱսիայի Դրանտերիտորիայով: ցից են կզոլ-իրմակը,Եշիլ-Իրմակը,Սեյխանը,Ֆեյխանը, Մենդե-րեսը ն այլն: Խաղաղօվկիանոսիավազանը, չճաշված նրան պատկանող ՍովետականՄիության տերիտորիան,գրավում է մոտ 8 մլն քառ կմ տարածություն: Այդ մասի խոշորագույն գետերից են Ամուրը, Խուան-Խեն, Ցանցզին,Սիցզյանը,Մեկոնգըն այլն: Հնդկական օվկիանոսիավազանըկազմում է 2,4 մլն քառ կմ։ Այս ավազանին պատկանող խշորագույն գետերից են Սալուննը, հրավաեն

դին, Քրաճմապուտրան, Հին-. Գանգեսը, Նարբադան, Գոդավարին,

դոսը, Սնփրատը, Տիգրիսը նե այլն: Անտոսքշրջանները Ասիայում բռնում են 17,7 մլն քառ կմ տարածություն (ցամաքի մոտավորապես 40 տոկոսը): Անճոսքշրջանի խոշոր գետերից են Հիլմենդը,

Գերիրուդը,Թարիմը: Վերնումասվեց, որ Ասիայիբոլոր

գետերը սկսվում են նրա կենտրոնականմասի բարձրադիր լեռներից, որտեղ տարեկան տեղումներիքանակը ցածրադիրշրջանների նկատմամբ բավական են, շատ է: Այդ պատճառով նրանք բնդճանուր առմամբ ջրառատ ունեն մեծ անկում ն աչքի են ընկնում 4իդրուներգիայիՃոկայական պաշարներով:Այդ գետերիցշատերը սկիզբ են պոռնում բարձր լեոներից, այնուճնտն անցնում են սարաճարթերով,ստորին Ճոսանքներում դուրս գալիս դաշտավայր ն ապա թափվում ծով, ինչպես օրինակ Խուան-Խեն, Սիցզյանըն այլն: Գետերիմի մասը իր ջրերը մեծ մասամբ սպառում է անապատային տարածություններում՝ կամ թափվում փակ շրջաններիլճերի մեջ (օրինակ՝ Թարիմը,Հիլ-

մենդը).

մեծ

պատճառովէլ փակ բարձրավանդակայինշրջանները Ճճարուստ են մանր ու խոշոր լճերով: ընդճանրապես Ասիայում

այդ

Աաիայիգետերի ռեժիմը խիստ բազմազան է: ԴեպիՀյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս ճոսող գետերը մեծ մասամբ սկիզբ են առ-

բարեխառն կլիմայական շրջաններում, հրկարատն սառցապատվում են, ամռանը նրանց ջուր «աճախ ճոսում է սառույցի վրայով: Սառույցներիցվերջնականապես ազատվում հեն միայն ամռան վերջերին: նրանց վարարումները խիստ մեծ չափերի են Հասնում շնորճիվ ալդ վայրերի Հավերժականսառածության, որը մակերեսային ջրերին թույլ չի տալիս ներծծվելու երկրի խորքը: Անճոսք շրջանների գետերը խիստ Ճակադրություններեն ներկայացնում տարվատարբեր եղանակներիընթացքում: նրանց մի մասը առավելագույն մակարդակիէ 4ասնում ամռանը, երբ գետերի վերնագավառներումինտենսիվ կերպով Ճալչում են բարձր լեռնային շրջանների ձյունն ու սառույցը: նրանք սովորաբար: Ջմոռանը դառնոսմ են սակավաջուր, որովճետն, մի կողմից, դադարում է Ճավոցքային չրերի մուտքը իսկ մյուս կողմից խիստ նվազում են տեղումները: Գետերիցմի քանիսը ձմռանը անգամ չորանում են: Կան նան ամռանը չորացող շնորչճիվտարվա այդ շրջանում չրի գետեր՝ ուժեղ գոլորշիացման: Ասիայի՝ դեպի Խաղաղ| Հնդկականօվկիանոսները Ճոսող գետերըիրենց ոնժիմով սերտորեն կապված են մուսսոնային կլիմայի ճետ: նրանքսովորաբարԽիստ վարարում են ամառային անձրեների ժամանակ, իսկ ձմեռային չոր շրջանում ծանծաղանում են: նրանք ճոսում են գլխավորապես մերձարնադարձային ն արնադարձայինգոտիներով, ընդճանրապեսջրառատ հն: Չափազանցմեծ է նրանց ամառային վարարումներինշանակությունը, որովճետնվարարելիս 4սկայականքանակությամբ արռնժիմի գավանդ տիղմ են նատեցնումիրենց ափերին: Այսպիսով, տեսակետից, Ասիայի դեպի Ճյուսիս ն փակ շրջանները Ճոսող գեսերը (որոնք վարարում են ամռանը, շնորճիվ Հալոցքային ջրերի)» տարբերվում են դեպի Հարավ ն արնելք «Հոսողգետերից, որոնք վարարում են ամռանը, շնորչճիվամառային անձրնային ժամա-

նում

նակի:

Ասիայի Հյուսիս-արնելյան մուսսոնային Արտամիութենական գետերը ձմռանը սառցապատվումեն: Սառցիցնրանք սկսում են ազատվել գարնանը, որի Հետնանքովտարվա այդ ժամանակ ունենում են մասնակի վարարում: Սակայն նրանց Հիմնական վարարումը տեղի է ունենում ամռանը, շնորչիվ մուսսոնային անձրնների: Այդպիսի ռեժիմով բնութագրվում են ՉինաստանիՃյուսիսային ն Ճյոաիս-արնելյան շրջանների, ինչպես նան Կորեայի (նսոխե,

Վեյխե ն այլն) գետերը: Այդ նույն տիպով բնութագրվում է Ամուրն իր վտակներով, Հարավ-արնելյանԱսիայի գետերը նույնպես աչքի են ընկնում որոշակի մուսսոնային ռեժիմով, ամռանը ջրերի մակարդակիառավելազույն բարձրացմամբ, բայց ձմռանը մակարդակիխիստ ցած-լ րացում չեն ունենում, որովճետն ճարավային Ճապոնականկղզիները ն Յանցզիգետի ավազանից Հարավ ընկած տերիտորիան են ցիկլոնային տեղումներ: Հենց ալդ պատճաձմռանն ստանում ռով, օրինակ, Սիցզյանգետը մնում է ջրառատ ամբողջ տարին: Հնդկաչինին Հնդկաստանի գետերը սովորաբար մեծ տատաեն նումներ տալիս տարվա չոր ն խոնավ ժամանակաշրջանների միջն: Չոր (4մռան) ժամանակաշրջանումՀատկապեսԴեկանիսարաճարթայինգետերը(օրինավ՝ Գոդավարին) ուժեղ գոլորշիացում ների պայմաններում Համարյա ցամաքում են Համեմատաբար. ավելի Հավասարաչափոնհժիմունեն ՀնդկաչինումՍալուննը,Իրավադին ն մի քանի այլ գետեր, որոնք սկիզբ են առնում բարձր լեռներից:

Իրենցչափերով Համեմատաբար փոքր են ինդոնեզիայիգետերը, բայց նրանք կազմում են խիտ ցանց ՀատկապեսԲորնեոեն ն ունեն միօյում ն Սումատրայում:նրանք բոլորն էլ չրառատ

բինակ ռեժիմ: էական տատանումներնրանք չեն տալիս: Միջերկրածովային ռեժիմով առանձնանում են ենթարնադարձային Ասիայիծայր արնմտյլանմասի գետերը, որոնք ձմռանը վարարում են, իսկ ամոանը՝ խիստ ծանծաղում, իսկ մի մասը ճամարյա ցամաքում է:

Ասիայիխորոշագույլն գետերից ամենահրկարը Յանցզինէ: ունի 5530 կմ երկարություն ն մոտ 1226 Հազ, քառ. կմ տարածությամբ ավազան: Սկիզբէ առնում Տիբեթից, որտեղ նրան սնում են բազմաթիվսառցադաշտեր: ՍտորինՀոսանքը անցնում է 9ինական Մեծ դաշտավայրով,որտեղ նա բաժանվում է բազմաթիվ բազուկների, որոնք տեղ-տեղ առաջացնում են ընդարձակ լճածով թափվելիս առաջացնում ցումներ: ՅանցզինԱրնելա-Չինական է դելտա, որը 40 տարում մոտ 1 կիլոմետրով աճում է: ՏՑանցզի գնտի ոնժիմը մասամբ կարգավորվում է նրա իսկ առաջացրած լճերի չրերով: Ամռանը գետի վարարած չրերը ուղղվում են դեպի լճնրը, որոնք Հսկայականչափերով մեծացնում են իրենց տարածությունը, իսկ ձմռանը, գետի մակարդակի ցածրացման ժամավ նավ՝ լճերից Հոսում դեպի գետը: Գետիներքին Հոսանքում ազդում նա

Յ0

է նան մակընթացության ալիքը որի «ետնանքովչրի մակարդակը: օրվաընթացքում բարձրանում է մոտ 4--5 մետրով:

Ցանցզինմինչն

Ավազանընավարկելի է: նրանովազատ երթնեկում միայն սովորականգետային, այլն (մինչն Խանկո Քաղաքը) օվկիանոսային նավերը: նրա ջրերը մեծ չափով օգտադործում են նան ոռոդման Համար: Մեծ

են ոչ

Խոշորագույնգետերից է նույնպես Խուան-Խեն: նա ունի 4840 կմ երկարություն ն 745 հազ քառ կմ տարածությամբավազան: Սկիզբ է առնում Կունլուն լեռներից: Անցնում է լյոսային պլատոյով, որտեղից վերցնում է մեծ քանակությամբ տիղմային նյութեր ն տանում-կուտակում իր ստորին Հոսանքում (ՀյուսիսայինՉինական դաշտավայրի սաճմաններում): Հյուսիսային Չինականդաշտա-Հ վայրի արգավանդալյուվիալ Հողային ընդարձակ տարածությունները Համարյա ամբողջովին կազմված են Խուան-Խե գետի բերվածքներից: Այստեղ(ստորինՃոսանքում)գետի Հունը շրջապատից ավելի բարձր է, որի ճետնանքովջրի մակարդակիբարձրացումները անցյալում շատ անդամ ուղեկցվել են ուժեղ Ճեղեղումներով, որոնք

պատմական ժաաղետալի ճետնանքներ են ունեցել: Խուսն-Խեն է իր Հունը: Այժմ` մանակաշրջանում բազմաթիվ անդամ փոխել նրա ռնժիմը կարդավորելու ճամար շատ տեղերում կառուցված են պատնեշներ ջրամբարտակներ, կատարվա են անտառապատումներ ն այլն: ու

Ասիայի խոշորագույն գետերից է Մեկոնգը: Հարավ-արնելյան ունի 4500 կմ երկարություն ն 800 ճազար էառ կմ-ից ավելի ավազան: Սկիզբ է առնում Տիբեթում, մուտ 5000 մետր բարձրուէ ն աչքի է ընկնում թյունից: Վերին Ճոսանքում խիստ արադաձճոս ն բազմաթիվ ջրվեժներով սաչանքներով: ՍտորինՀոսանքն անցնում է Սիամի դաշտավայրով: ՀարավայինՋինականծովը թափվելիս առաջացրել է դելտա, որն իր մեծությամբ մոտ երեք անդամ դնրազանցում է Ալբանիայի տերիտորիան: Մեկոնգն ուն, տիպիկ մուսսոնային ռեժիմ, որն արտաճայտվում է ամռան ջրերի մակարդակի խիստ բարձրացմամբ: Մեկոնդըիր մի բազկով կապված է Տոնլե-Սապլճի Հետ, Այդ լիճը կարգավորիչիդեր է կատարում, նա ամռանն իր մեջ է ընդունում Մեկոնգիվարարուն ջրերի մի մասը, իսկ դետի մակարդակիցածրացման ժամանակ վերադարձնում է նրան: նա

Հնդկաստանիամենաջրառատգետերից մեկը Գանգեսնէ: նա ունի 2700 կմ երկարություն ն մոտ 1 մլն քառ կմ տարածությամը Յէ

ավազան: Սկիզբ է առնում չիմալայներիցն ապա ստորին Հոսանքում անցնում իր իսկ առաջացրածալյուվիալ դաշտավայրով ե ճետ թափվում Բենգալյան ծոցը Այստեղ նա Բրաճմապուտրայի միասին առաջացրելէ մինչն 80 հազ էառ կմ տարածությամբ դելտա, որի սաճմաններում բաժանվում է մի շարք բազուկների: են Մեգնա (որի մեջ թափվոմ է ԲրաճմաԴրանցիցնշանավոր ն պուտրան) Խուգլիբազուկները Գանգեսիբազուկները, ինչպես նան Բրաճչմապուտրան, փոխում դելտայի սաճմաններումՃճաճախ ժամաեն իրենց Հունը։ Այդ տեղի է ունենում ուժեղ Ճճեղեղումների ամեն տուժում է տարի Գանգեսի գրեթե խիստ ավազանի նակ, որից տնտեբնակչությունը: Գանգեսի,ինչպես նան Բրաճմապուտրայի, մեծ ն է թե՛ ոռոգման թե՛ նավասական նշանակությունըշատ գետը սկիզբ է առնում գնացության ասպարեզում:Բրաճմապուտրա Տիբեթի սաճմաններում, մոտ 4200 մետր բարձրությունից: Նա ունի 2960 կմ երկարությունն 620 Ճազքառ կմ-ից ավել տարածությամբ ավազան: խոշորագույն գետերիցէ Հնդկաստանի

կմ զան: Սկիզբ է

երկարություն ն 960

ճազ էառ

նան

որն ունի Հինդոսը,

կմ տարածությամբավա-

Տիբեթի Հարավային մասում, մոտ 5300 մետր բարձրությունից: Այնուճետննա կտրում է Հիմալայան լնոառնում

ները, մի քանիտասնյակ կիլոմետր երկարությամբ Ճոսում է խորը անդնդային կիրճերով ն ապա դուրս գալիս ճարթավայր, որտեղ բաժանվում է մի շարք բազուկների։ Վերջիններստարվա չոր եղանակին խիստ ծանծաղում են, իսկ անձրնների ժամանակ, վարարումների Ճճետնանջով, միանում ն Ճճասնում են մինչն 25 կմ լայնության: ՓենջաբիՃարթությանսաճմաններում Հինդոսինեն միանում նրա 4Ճինգ վտակները,որոնց պատճառովէլ այդ Ճարթությունն ստացել է «Փենջաբ»անունը (որ նշանակում է՝ Հինգ գետեր): Հինդոսը Ճամեմատաբարավելի սակավաջուրէ, որը բացատրվում է նրա ավազանումՃամեմատաբարքիչ թափվողտեղումներով ն շատ մեծ գոլորշիացումով: Տնտեսական ասպարեզումարտակարգմեժ է նրա նշանակությունը ոռոգմանճամար:

Արեմտյան Ասիայի խոշորագույն գետերից են Տիգրիսը (1950 կմ երկարությամբ) ն նփրատը(2670 կմ երկարությամբ): նրանք երկուսն էլ սկիզբ են առնում Հայկականլեռնաշխարճիցն ապա դուրս գալիս Միջագետքի դաշտավայրը: ՍտորինՀոսանքում 150 կմ Հեռավորության վրա) միանում են միմ(գետաբերանից յանց ն Շատ-էլ-Արաբանվամբթափվում Պարսիցծոցը: երկու գե32

տերն էլ ճսկայականքանակությամբ կախվածնլութեր են տանում մ. նստեցնում իրենց ստորին Ճոսանքներում:Դեռ պատմական ժամանակաշրջանումնրանք Պարսիցծոցն էին թափվում առանձինառանձին, ընդ որում, նշանակալից չափով ավելի Հլուսիս, քան ներկայումս: Գետերիմակարդակի առավելազույն բարձրացումը լինում է գարնանը,որը պալմանավորվածէ այդ ժամանակաշրջանի ձնճալքով ն անձրններով, իսկ ամենացածրը մակարդակինրանք Ճառսնում են ամռանը:

Ասիայիգետերըդեռ 4նագույնժամանակԱրտամիութենական ներից սկսած լայն չափով օգտագործվում են թն՛ ներքին նավագնացության ն թե՛ ոռոգման ճամար: Գետերից անց է կացված ջրանցքների լայն ցանց ոչ միայն չոր արնմուտքում, այլն խոնավ Ճարավում, ինչպես ն արնելքում, որտեղ երկրագործականորոշ կուլտուրաներ(ինչպես, օրինակ, բրինձը) պաճանջումեն առավելագույն խոնավություն: կան, բայց նրանք Արտամիութենական Առիալումլճեր շատ մեծ մասամբ փոքր են ն տեղաբաշխված են շատ անճավասար: Մեծ մասամբ նրանք գտնվում են բարձրադիրսարաճարթերում ն ունեն տեկտոնիկծագում: Բազմաթիվ փոքր ն աղի լճեր, որոնք տեեն արնեմտյանՏիբեթում, Իրանական բարձրավանդաղավորված կում ն ՓոքրԱսիայում,Հաճախտարվա տաք ժամանակաշրջանում չորանում են ն վերածվում աղուտների։ Կենտրոնական Ասիայում են՝ առավել աչքի ընկնող լճերից կուկունճորը(նան-Շանիլեռնեբում, մուռ 3000 մետր բարձրությանվրա) ն (ոբնորը(ԹարիմիգոՃետեդավորությունում):Վերջինսիր մակարդակիտատանումների վանքով մշտապես փոփոխում է իր գծագրությունը: Անչոսք լճերից է նան Մեռյալ ծովը: նա ընկած է մի նեղ ն խորը գրաբենում, որի Հատակըծովի մակերնույթիցցածր է մոտ 392 մետրով:Խիստմեծ աղիության պատճառովնրանում Ճամարյաբացակայում է օրգանական կյանքը: Հայկական լեռնաշխարճումանճոսք լճերից Հայտնի են Վանա ն Ռեզայե(Ուրմիա) լճերը, որոնք ձնավորվել են տեկտոնական իջվածքներում։ նրանց շուրջն ընկած են ոչ Ճճեռավոր անցյալում Հանգած մի շարք րաբխային կոներ. Ասիայիալյուվիալ դաշտավայրայինցածրություններընուլնպես, տեղ-տեղջրածՓածկվելով,վեր են ածվել լճերիչ Սակայննրանք, չնայած իրենց մեծ չափերին, բավական ծանծաղ են: Այդ տիպիլճերից են Յանցզի գետի ավազանում Դունտին-խուն Պոյան-խուլճերը, ինչպես Մեկոնգիավազանում Տոնլե-Սապըն այլն: էլ սնվում են գետայինչրերով:

նան

նրանք բոլորն

8--821

ՀՈՂԵՐԸ

Ասիայիընդարձակտերիտորիայում անդիպում

են Հողային տիպերը, սկսած տունդրայի ճաճճային ն կմախքային Հոշրջաններիլատերիտները: ղերից մինչն արնադարձային

բոլոր

Հնդկաստանում, Հնդկաչինում, Չինաստանի ն Ճապոնիայի

Ճարավային մարզերում 4իմնականում տարածված են արնադարձային ն ենքարնադարձայինկարմրաճողերը, որոնք շատ դեպքեբում ձնավորվում են ավել կամ պակաս Ճղզորության լատերիտաԱյս միննույն երկրներում երբեմ» յին կեղնի ճժողմնաճարությունից։ ճանդիպում են նան ճողերի այլ տիպեր, ինչպես, օրինակ, յուրաճատուկ արնադարձայինսնաճողերը, լեռնային շրջաններում`անտառային մուգ դարչնագույն իսկ սավաններում՝ կարմրաշագանակադույնճողերը: Ասիայիմեծ մասը բռնված է մոխ3Արեմտյանն կենտրոնական ն րագույն գորշ ճողերով, մասամբ նան լյոսերով։ Այստեղընդարանապատայինու կիսաանապաձակ տարածություններեն բոնում դորշ ն մոխրագույն Հոտային տերիտորիաները։որի Հետնանքով ղերը ճաճախճերթափոխվում են ճողային ծածկոցից բոլորովին զուրկ ավազներով, կավային աղուտներով ն Ճամադաներով:Արնմրտյան Ասիայի լեռնային, Համեմատաբար խոնավ շրջաններում չշադանագորշաճողերըփոխարինվում են լեռոնատափաստանային կագույն ն մասամբ սն ճողերով։ Միջերկրածովային շրջաններում Ճիմնականումտիրապետումեն դարչնագույնճողերը: ՓունկենտրոնականԱսիայի առանձին շրջաններ՝կԿաշղզարը, ն ն են գարիան Մոնղոլիան,առավելապեսբնորոշ մոխրագույն բայ: շագանակագույնճողերով: Տիբեթումլեռնաշղթաներիլանջերը 4իմնականում բռնված են լեռոնամարգադետնային ճողերով, իսկ մնացած շրջաններում տիրապետումեն բարձրալեռո շատ: անապատները՝ թույլ զարդացածՃողածածկով: Հյուսիսայինն ճյուսիս-արնելյան Չինաստանումավելի շատ տարածվածեն շագանակագույնՃողերը ն սնաճողերը,իսկ Կորեայում ն Հյուսիսային Ճապոնիայում՝ գերազանցապես անտառային: մուգ դարչնագույնՃողերը: ն ճարավային դաշտավայրերում, ինչպես Արնելյան Ասիայի նան ընդճանրապեսգետաչովիտներում դելտաներում, կարնոր տեղ են դրավու ալյուվիալ Հողերը: ԱսիայիՀասարակածային շրջանը Հիմնականում բնութադրվում է արնադարձայինկարմրաճողերով, լատերիտներով,որոնք ճանդես են գալիս թե՛ անտառայինն թե՛ սավանայինտեղամասերում: ու

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ասիայիբուսականությունը սերտորեն կապված է ցամաքի

երկրաբանականանցյալի, մակերնույթի կազմության, ողերի ն կլիմայական պայմաններիՀետ. Դեռ Մեզոզոյի սկզբից Ասիայի մեծագույն մասը արդեն ցամաք էր, ն ծածկասերմբույսերի առանրա ճարավայինմասը ջացման ժամանակ(նավճի դարաշրջանում) ճետ: նրկրա(Հնդկաստանը,Արաբիան)կապվածէր Գոնդվանայի բանական 4ենտագադարաշրջանների ընթացքում Ասիայի բնական պայմանները ենթարկվել են խոշոր փոփոխությունների, որոնք ուժեղ կերպով ազդել են նրա բուսականության կազմի ու բնույթի վրա: Առանձնապես շատ ուժեղ կերպով զգացվում է Ջորբորդականի սառցադաշտերի ազդեցությունը Ասիայի (ճատկապես նրա Հյուսիսային կեսի) բուսականությանվրա: Ջնայածայդ ամենին, մինչն այժմ էլ ԱսիայումՀանդիպում են շրջաններ,որտեղ Ճնագույն բուսականության որոշ ներկայացուցիչներ ամարյա անփոփոխպաճպանվելեն մինչն օրս (օրինակ՝ գինգկո ծառը Ճապոնիայում, պտերներիորոշ տեսակներըՀարավ-արնելյան Ասիայում ն մասնավորապեսՄալակկաթերակղզում, որտեղնրանքշատ նման են կարբոնումտարածվածպտերներին)։ Քուսականության ռելիկտայինայս ձների ուսումնասիրությունը Ճարուստնյութ է լիս ընդճչանրապես ամբողջ աշխարճիբուսականության պատմության Համար: ԴրանցուսումնասիրությանՀիման վրա ապացուցէ բազմաթիվ կուլտուրական բույվում է, որ ԱսիանՀՃանդիսանում սերի(ն ընդճանրապես ծածկասերմերի) Հայրենիքը: Ասիայի ներկայիս բուսականություն պատկանում է բուսաերկու մարզերի՝ Հոլարկտիկական,որ ընդգրկում աշխարճագրական է մայր ցամաքի մեծ մասը, ն պալեոտրոպիկական: Ցամաքիարեվելքում՝ ՈասուրիիՀովտում, «լուսիո-արնելյան Չինաստանումե. մանավանդՃապոնիայումնրանք խառնվում են միմյանց. դրանք այդ իրենցից ներկայացնում են անցման շրջաններ: Արնեմուտքում երկու մարզերի բուսականությունը շփման մեջ է մտնում միայն մասամբ: Այդ մասում ստեղծված է միջերկրածովայինտիպի բումասում սածածկ: Ասիայիկենտրոնական Ճոլարկտիկն պալեոտրոպիկ բուսականությունը իրարից բաժանված են բարձրավանդակների լեռների ն անապատներիբավական ընդարձակ տարածու թյուններով: Դրա 4Հետնանքով այստեղ նրանք բոլորովին ինքնուբույն բնույթ ունեն: Ասիայիթե՛ Հոլարկտիկականն թե՛ պալկոտրո պիկական մարզերը ռելյեֆի, կլիմայի, Ճողերի ն այլ տեղական տա-

շնորճիվ Ճանդամանքների մայն ինքնուրույն բնույթ պրովինցիաներ:

ն

առանձինշրջաններում ունեն միանգաներկայացնումեն առանձինբուսական

ԱրտամիութենականԱսիալի կենտրոնական

արնմտյան բարձրավանդակայինշրջանները, շնորճիվ իրենց երկրաբանական տարբեր անցյալի, տարբերբարձրության ն եզրային լեռոնաշղթաբարձրության, միմլանց նկատմամբ ճանների տարբերդիրքի դես են բներումբուսականությանբավական մեծ տարբերություններ: Այսպես, օրինակ, իրենց բնուլթով միմյանցիցզգալի չափով տարբերվում են Մոնղոլիայի, Հայկական, Տիբեթի,Անատոլական, իրանի ու Արաբականբարձրավանդակներիբուսականությունը: Չնայած այդ ամենին, նրանք ալնուամենայնիվ ունեն նան նմանություն: Ըստ որում նրանց բոլորի Համար էլ (որպես ընդճանուր ընտանիբնորոշ են, օրինակ,ճովանոցավորների բուսատեսակներ) Քին պատկանողբույսերը, աստրագալները,ճալոֆիտները, սոխարու Հալոֆիտներըընդճանմատակիրներըն այլն: Քսնրոֆիտներն են ն անապարապես բնորոշ Ասիայի բոլոր կիսաանապատային տային շրջաններիճամար: Դեպիճարավ-արնմուտք (Արաբիայում, կիսաանապատայինն անապատային բուսականության իրաքում) մեջ Հետզշետե ավելանում են նան աֆրիկականբուսատեսակները, Ճատկապեսփշոտ թփուտները:Հարավ-արնմտյան Ասիայիլեռնաինչպես նան Անավին շրջանները՝իրաքի, Պաղեստինի, Սիրիայի, տոլական սարաճարթիսաճմաններում, Հնում ծածկված են եղել Խիտ անտառներով,սակայն դրանք ներկալումս մեծ մասամբ ոչրնչացված են ն ներքին լեռնալանչերըներկայացնում են մերկ տարան

ու

փոքյուններ, ԱրնմտյանՊակիստանի, Հարավային

Իրանի ե Արաբիայի

ընդճանուր գծեր ունի ՍաԱսիայինշված վայրերում, գետերիափերին ն օազիսներում աճում են տամարիսկները (մոշավայրին), եփրատիբարդին, փյունիկյան արմավենին, ռանձին վայրերում Ճանդիպում են քսնրոֆիտային ակացիաները, որոնք ընդճանուրեն նան Հլուսիսային Աֆրիկային: բուսական ծածկոցը բավականինշատ

Հարալի ն

Սուդանիբուսականության4ետ.

ա-

Բուսաաշխարչագրական տեսակետից մի առանձին մարզ է իրենիցներկայացնում հրանի մերձկասպյան շրջանը: Այստեղ (այսպես կոչված Գիրկանյան բուսաաշխարճագրականպրովին-

ցիայում) մեծ տարածում ունի բավականփարթամորենաճող լայնատերն խիտ անտառը,որը կարծեք թե կազմում է «կոլխիդյան»

ՅՑ

անտառի նմանօրինակը: նոսր մացառուտային բնույթի անտառլեռնալանջերին: ներ պատաճում են նան Զագրոսի Ասիան շատ աղքատ է անտառայինբուսակաԿենտրոնական նությունից: Այստեղ երբեմն անտառներ .պատաճում են միայն ծայրամասային շրջաններում, Հիմնականումճյուսիսային Մոնղոլիայի ն Տիբեթի առանձին շղթաների լեռնալանջերին ն գնտաճովիտներում։ կենտրոնականԱսիայիմնացած մեժ մասը ծածկված է չոր տափաստանայինն Հիմնականում կիսաանապատայինքսնբոֆիտբուսականությամբ: ն անապատներիգոտուց Ճարավ, Ասիակիսաանապատների յում ընկած է բարձր լեռնային շրջաններին ճաւտուկ բուսականությունը, որը ցամաքիտարբերմասերում, արնեմուտքից դեպի արեվելք, խիստ մեծ բազմազանությունէ ներկայացնում: Ընդճանրապես կենտրոնական բարձրադիրլեռնաշղթաների վերին մասերը, ինչպես նան Հայկականլեռնաշխարճը, Պոնտոսի,Տավրոսի, Ճարավ հրանականլեռների բարձրադիրմասերը բռնված են ալպիա-

կան տիպի բուսականությամբ:

Փոքր Ասիայի՝ դեպի Միջերկրական ծովը նայող լեռնալանչերին ու ափամերձ շրջաններում տարածված է միջերկրածովային բուսականությունը, որը Ճիմնականում կազմված է մաքվիսից ն մշտադալար կաղնու անտառներից,իսկ ճյուսիսի ծովափնյա դոտին բոնված է կոլխիդյան տիպիլայնատերն անտառներով:Միջերկրածովային բուսաաշխարճագրականմարզի մեջ են մտնում նան ն Միջագետքի Պաղեստինը արեմտյանմասը: Սիրիան,

լուրաճատուկ մի շրջան է իրենից ներկայացնում Ջափազանց արնելա-ասիականկամ Ջին-Ժապոնական մարզը, որը ծածկված է մասամբ տափվաստաններով (որ ներկայումս մեծ մասամբ վերածված են վարելաճողերի),մասամբ` փշատերնեն սաղարթավորանտառներով,որոնցում զգալի տեղ են գրավում նան արեմտա-ամերիկյան տեսակի փշատերնծառերը: Այս անտառը, որ շատ տեղերում կտրտված է ն փոխարինվածզանազան կուլտուրական բույսերի պլանտացիաներով,Ճյուսիսում անցում է կատարում ղեպի ճապոնականն մանջուրականպրովինցիաները,իսկ դեպի ճարավ նա միանում է ԱսիայիՀասարակածային (մուսսոնային) բուսականության շրջանին: Այս մասում (Հարավում) սկսում է գերիշխել ենթարբնադարձային մշտադալար անտառը: Արնելա-ասիական մարզում վերը նշված անտառային տիպերը (փշատերնե,լայնատերն ն մշտադալար)շատ տեղերում Ճանդես են գալիս խառը ձնով,

որում ամենուրեքլայն տարածվածկաղնու,Ճաճարի,ճացենու, շագանակենուն լայնատերնմյուս ծառերիկողքին ճաճախկարելի է ճանդիպելոչ միայն սոճու, եղննու, այլն արնադարձայինլիանների, էպիֆիտներին մշտադալարզանազան ծառատեսակների:

րստ

ԱսիայիՃարավայինն Ճարավ-արնելյանշրջանի բուսականու-

է, որը ճանդես է գալիս Թյան ճիմնական ֆորմացիան անտառն չափազանցմեծ բազմազանությամբ:Հարավումանտառներիամենափարթամշրջանն ընկած է մինչն 900--1000 մետր բարձրուԹյունները, որտեղմթնոլորտային տեղումներիտարեկանմիջին քանակը Հասնում է 2000 մմ-ի ն ավելի: Այստեղչափազանցշատ են էպիֆիտները,լիանները, պտերազգիները,արմավենիներըն ընդմեծ բարձրության (80-ճանրապեսփարթամորենաճող շատ 100 մ) Հասնող ծառերը: Խոնավարնադարձայինխիտ անտառները առանձնապեստիրապետողեն ինդոնեզիայումն Մալակկայում,որըստ որում տեղնրանք կազմվածեն բազմաթիվծառատեսակներից, միայն ՃավայումՃաշվվում են 500-ից ոչ պակաս ծառերիտեսակներ, իսկ ամբողչ Մալայան արշիպելագում նրանց քանակը Ճասնում է մուռ Չ000-ի։ Շատ են լիանները, որոնցից արմավենու ընտանիքինպատկանողրոտանգ լիանը, փաթաթվելովծառերին, Ճաճախձգվում է մինչն 300 մետր երկարությամբ: ու

Մալայանտիպի խոնավ արնադարձայինանտառներսաճմանափակ տարածությամբճանդիպումեն նան ճարավայինն ճարավ-

մի արնելյանԱսիայի

շարք այլ շրջաններում, ինչպես, օրինակ, արնելյան Հիմալայներիճարավային լանջերում՝ Ասամի պլատոյում, Հնդկաչինիարնմտյանլեռնոտ ծովափերինն Հնդկաստանում: Նրանցումտիրապետողտեսակներնեն ֆիկուսները (որոնք Ճասեն մինչն 100 մետր բարձրության),բամբուկը, բանանը, արնում մավենիները(ըստ որում միայն ճարավ-արնելյանԱսիայիկղզիներում նրանց տեսակներիթիվը Հասնում է մինչն 300-ի)։ Սումատբայում, Ճավայում,Ֆիլիպիններումն մի քանի ուրիշ կղղիներում բնորոշ ծաղկավորբույսերից է րաֆֆլեղիան:

Հարավայինն ճարավ-արնելյան ԱսիայիՀամեմատաբարչոր մեծ կլիմա ունեցող շրջաններում (Հնդկաստանի մասում, Հնդկաչինի ներքին շրջաններում) արնադարձային անտառներն ավելի նոսր են կ կազմված են առավելապես տարվա չոր ժամանակաշրջանում տերնաթափվողծառերից: Այդ շրջաններում նշանակալից տարածություններ են գրավում նակ սավանները ն փշաբույսերից կազմվածթփուտները:ՄիաժամանակտրնադարձայինԱսիայիա-

տավել խոնավ վայրերում տարածված են դժվարանցանելի, ճաշճակալված անտառները այսպես կոչված ջունգլիները, որոնք կազմված են ճամեմատաբարցածրաճասակ,խիտ ն փարթամորեն մուտ ու ծովափերին աճող ծառերից ու թփերից: Գետաբերանների են մանգրային տիպի անտառների: նրանք սովորաբար վերածվում ՀարավայինԱսիայիլեռնային շրջաններում, Հատկապես Հիմաէ անտառի լայների ճարավայինլանջերին, շատ լավ արտաճայտված ուղղաձիգ գուռիականությունը:Այստեղ մինչն 1000 մետր բարձրությունները ծածկված են արնադարձայինանտառներով, նրանցից վեր աճում են ենթարնադարձայինմշտադալարանտառներ,որոնցում շատ մեծ չափովտարածվածեն ռոդողենդրոնները:2000 մեւրից վեր արնադարձայինանտառր վերանում է, սկսում են շատանալ փշատերեները, երնան են գալիս լայնատերն տերնաթափանստառները:Այս գոտու ճամար շատ բնդրոշեն ճիմալայան ոոդոդենդրոնները: 3500 մետրից բարձր անտառորվերանում է, սկսվում է բարձրալեռ մարգագետիններին թփուտներիգոտին: ԲուսականուԹյան ուղղաձիգ գուռիականությունն շատ լավ է արտաճայտված նան Հնդկաչինի Հյուսիսային ն Չինաստանի Ճարավայինշրջանների լեռներում: Ասիանմարդկությանըտվել է բազմաթիվ կուլտուրականբույանհր.նա Ճճամարվում է ճացաճատիկայինշատ կուլտուրաների, ն թանկարժեք փայտ ունեցող ծառերի, ինչպես նան դեպտղատու ղատու, կաուչուկատու ն ներկատու բազմաթիվ այլ բույսերի ճայրենից,

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ

Արտամիութենական Ասիայիկենդանական աշխարձճը Հարուստ բազմազան: Այդ բացատրվումէ ոչ միայն մայր ցամաքի բնակլիմայական պայմաններիբազմազանությամբ, այլե երկրաբանական ոչ Ճեռավորանցյալում Ասիային մյուս աշխարճամասերի ցամաքային կապերով: Հենց այդ պատճառովայստեղ ճանդիպում է

են

ու

կենդանիներիշատ տեսակներ, որոնք ընդճանուրեն պային, Աֆրիկային,ինչպես նան Ամերիկային:

նան

Եվրո-

Արտամիութենական Ասիայում Հիմնականում կարելի է առանձնացնելկննդանա-աշխարճագրականերկու մարզեր պավնոարկտիկն Ճնդկա-մալայանչ Յ9

մարզն ընդգրկում Պալեռարկտիկ կեննդանա-աշխարճագրական Արաբիանճամարյա ամբողջությամբ(բացառությամբ նրա Ճարավային փոքր մասի), առաջավորԱսիան,կենտրոնականԱսիան ն արնելյան Ջինաստանը՝ Կորեայի Ճապոնականկղզիների«ետ է

«ւ

միասին:

Հնդկա-մալայան մարզի մեջ մտնում են Հնդկականն Հնդկաչին թերակղզիները,Տայվանը, Ֆիլիպինյանն Ճոնդյան կղզիները: Այս երկու ճիմնականմարզերից բացի, փոք, տարածությամբ է ռանձնացվումէ նան Արաբիայիճարավայինմասը (որը մտնոմ ն էֆիոպյան կենդանա-աշխարճագրական Մալայան մարզի մեջ) արշիպելագիծայր Ճարավ-արնելքը(որը ավստրալիականկենդանա-աշխարճագրական մարզի մի մասն էԼ): ա-

առմամբ պալեռոարկտիկ մարզն ունի ՀամեմատաընդՀանուր

ֆաունա, քան կենդանա-աշխարճագրական ավելի աղքատ մյուս մարզերը: Այդ տեսակետիցբացառություն է կազմում չինճապոնականհնթամարզը(ներառյալ արնելյան Հիմալայները), որն կ ու է ընկնում ֆաունայի աչքի բավականՀին լուրաճատուկ ռելիկտային ձնեերով։ Այս ենթամարզը միաժամանակ բնութագրվում է արնադարձայինշրջաններինբնորոշ մի շարք կենդանիներով,ինչպես, օրինակ, կապիկներով,որոնք ճասնում են մինչն ռապոնիան Հյուսիսային Չինաստան: ննթամարզինբնորոշ կենդանիներիցեն կատուն, բծավոր եղջերուն, չջրարջանմանշունը, անտառային ճասնում է մինչե Հլուսիս-արնելլյան Չինաստանու վագրը, որը սն ապրում է լեռներում, մինչն կորեհա,ծիմալայան արջը (սա 4000 մ բարձրությունները,սնվում է բուսական նլութերով, միջատՊատաճում են նան ընձառյուծը, ներով ն մանը կենդանիներով): բամբուկային արջը: Թռչուններից բնորոշ են փասիանները,ճապոնական կռունկը: ԳետերումՀանդիպում է ալիգատորներիմի տեսակը: Շատ կանցամաքային կրիաներ:

բար

Ասիականենթամարզընույնպես բնորոշվում է կենտրոնական ֆաունայի լուրաճատկությամբ: Ամենիցշատ այստեղ տարածված: են խոշոր սմբակավոր կենդանիները ն կրծողները: ենթամարզի տիպիկ կենդանիներից Խն՝ անտիլոպները (սայգան, չեյրանը), վայրի լեռնային այծն ուղտը, վայրի ոչխարը, երկսապատավոր էչը (կովանը). դեռ մինչն վերջերս «ճանդիպում էր Պրժնալակու վայրի ձին: Տիբեթում վայրի վիճակում դեռես պաճպանվումէ մակը, որը միաժամանակ կենտրոնական Ասիայի ամենատարածված ընտանի կենդանին է Գիշատիչներիցբնորոշ են Ճճովազը,. ու

են տափաստամոխրագույն արջը, գայլը, շնագայլը: Շատ առատ ն նային, անապատային բարձր լեռնային շրջաններին ատուկ կրծողները:նրանցից առավել տարածում ունեն ճագարամուկը, նապաստակը, արջամուկը, գետնասկյուռը, Համաստերը: Թոչուններից, առանձնապեսլեռնային շրջաններում, ճանդիպումեն գառնանգղը, լեռնային գորշ ագռավը, ճարթավայրայինշրջաններում՝ ն այլն: Սողուններիցավելի շատ են ճանղդիպում արտույտը արոսը, ն մողեսներ Համեմատաբարավելի բիչ՝ օձեր:

կենդանա-աշխարճագրական Պալեռարկտիկ մարզի արեմտյան մասը պատկանումէ միջերկրածովայինենթամարզին: Այստեղտարածված են առավելապեսկենդանիներիխառը ձներ, որոնք բնորոշ են ինչպես բուն միջերկրածովային, նույնպես ն կենտրոնականասիական ն Հնդկականենթամարզերին։ Մասնակիտարածում ունեն նան էֆիոպյան մարզի կենդանականաշխարճի որոշ ներկայացուցիչներ: Սմբակավորներից այս ենթամարզի Համար տիպիկ են անտիլոպները,վայրի էշը, կենտրոնական-ասիական լեռնային ոչխարը ն այծը, վիթը. գիշատիչներիցՀաճախ են ճանդիպում ընձառյուծը, լուսանը շնազայլըչ բորենին, աղվեսի մի բանի տեսակներ: Շատ են կրծողները, ինչպես նան բազմապիսի սողունները, 2Ճատկապես մողեսներն ու օձերը:

ԱսիայիՃճարավային մասի մնացած շրջաններըգրեթե ամբողեն ջապես մտնում 4նդկա-մալայան կենդանա-աշխարճագրական մարզի մեջ ն աչբի ընկնում տեսակներիարտակարգՃարստությամբ: Այստեղամենից ավելի վառ արտաճայտվածեն կենդանականաշխարճի արնադարձային ձնեերը,որոնցից շատերը Համարվում են էնդեմիկ, մասամբ նան մնացորդային:Կենդանական աշխարճիարառանձնանում է Ճճատկապեսմալայան տակարգՃճարստությամբ ենթամարզը,որի մեջ մտնում են Մալակկաթերակղզին,Ջոնդյանն Ֆիլիպինյանկղզիները: Այս մասի տիպիկ կենդանիներիցեն գետակինճը, ոնգեղջյուրը, վայրի եզը, Հնդկական գոմեշը, վագրը, կապիկներիմի բանի տեսակներ, այղ թվում օրանգուտանգը, որն այժմ շատ Հազվադեպէ Հանդիպում: Տեսակներովանօրինակառատ են սողունները: նրանցիցՀսկայականչափերով (3--4 մետր երկարությամբ)Հայտնի է վարան մողեսը, որը Հանդիպումէ Կոմողո կոչվող ոչ մեծ կղզում: Թունավոր օձերից մարդու ճամար ամենից ավելի վտանգավորէ ակնոցավորօձը (կոբրա): Ոչ պակաս վտանգավոր են նան պիթոն կոչվող արնադարձայինվիշապ օձերը, որոնք ունեն 8--10 մետր երկարություն ն մինչն 100 կի41

լոգրամ

քաշ:

կենդանականաշխար Յուրօրինակ

ունեն

Սուլավեսին

ՓոքրՃոնդյան կղզիները: Սրանցբնորոշ կենդանիներիցեն բաբի-

կոչվող վայրի խոզը, անոս եզը, սն մակակ կապիկը ն այլն, ֆաունան: որոնք ավելի շատ Ճճիշեցնումեն ավատրալակուն Հնդկականենթամարզը (որի մեջ մտնում են Հնդկաստանը, Ճճարուստէ ոչ միայն կենդանականտեսակՑեյլոնը ն Հնդկաչինը) ներով, այլն քանակով: Այդ տեսակետից Հատկապես առանձնանում է Հնդկաստանը, որտեղ բնակիչների մի մասի կրոնն արգելում է առճասարակ կենդանիների սպանությունը: Հնդկականենթամարզի բնորոշ կենդանիներիցեն վայրի փիղը, վայրի եզը, Ճնդկական գոմեշը, վարազը, անտիլոպները,վագրը» ընձառյուծը, ՃովաԹառ անապատումՀանդիպում է նան առյուծ, որն այստեղ է զը: ներթափանցելէֆիուլլյան մարզից: Շատ մեծ տարածում ունեն կապիկները, որոնք երնում են անգամ քաղաքներում: նրանքշատ ն տնտեաճախ ավերում են այդիները, ցանքատարածությունները սական խոշոր վնաս պատճառում բնակչությանը: Անտառներումն մարդկային բնակատեղերինմոտիկ պատաճում են նան կիսակաՀպիկներ (ւեմուրներ), որոնք բնորոշ են Մադագասկարկղզուն: ՔնակչությանՀամար իսկական պատուճաս են թունավոր օձերը, որոնց խայթից յուրաքանչյուր տարի մեռնում են Հազարավորմարդիկ: Մեծ գետերումապրում են Ճսկա կոկորդիլոսները,որոնք Ճասնում են մինչն 10 մետր տիպիկ են երկարության: Թռչուններից սիրամարգը, փասիանը, վայրի Ճճավը,միջատներից՝ թոչնակեր սարդը, բազմապիսիթիթեռները:

բուսա

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ը Աաիայում ապրում է մոտ 1592 միլիոն մարդ, որը կազմում է հրկրագնդիողջ բնակչության կեսից ավելին, Ամենիցխիտ բնակեցված են ԱսիայիՃարավն արնելքը, որտեղմիջին խտությունը ն արնելյան Մեկ Ւառ կմ-ի վրա կազմում է 90 մարդ. Հարավային Ասիայի առանձին երկրներում (2յուսիսայինՀնդկաստան, արեն վելյան Չինաստան, Ճյուսիս-արնելյան Հնդկաչին, Ինդոնեզիայի քառ շրջաններ)յուրաքանչյուր Ճապոնիայի Ճճարթավայրային կմ-ի վրա ապրում է 200 ն ավելի մարդ: Տեղ-տեղ, օրինակ, Դավայում, Ճյուսիսային Վիետնամում, խտությունը անցնում է անդամ 1509 բնակեցված շրջաններն են Հյուսիսային մարդուց, Ամենաթույլ Ասիանն ներքինբարձրավանդակայինու անապատային շրջաննեու

/

սարաճարթիներքինմասերը արեմտյան (Արաբիան,իրանական Չինաստանը,Մոնղոլիան),որտեղխտությունը 1 մարդուցէլ պա-

որ

կաս է:

Ն-

Ասիայի ժողովուրդները ճատկանիշներով՛ ««Անտրոպոլոգիական մասամբ պատկանում են մոնղոլոյիդներին, որոնք աչթի են

մեծ

ընկնում դեղին գույնով, լայն դեմքով, կոշտ մազերովյ՛Արտաս մանյան Ասիայի ժողովուրդներից մոնղոլոյիդներ են չինացիները, ն ՄալաՃապոնացիները,մոնղոլները, կորեացիները,Հնդկաչինի մեծ յան արշիպելագիբնակչության մասը: Չինացիներըոչ միայն Ասիայի, այլե երկրագնդիամենաբազմամարդ ժողովուրդն են: նրանց թիվը ճաշվվում է 640 միլիոն մարդ: Չինաստանումմի առանձինխումբ են կազմում տիբեթցիները (մուտ 3 միլիոն) ն մանջուրացիները(2,5 միլիոն): Բացիալդ» կան նան ազդային մի շարք այլ փոքրամասնություններ, որոնք ՖԽույնպեսպատկանումեն մոնղոլոյիդներին: Չինաստանի տերխիոորիային Հարակից,4լուսիսում ապրում են 1,5 մոնղոլները (մուտ միլիոն), իսկ ճյուսիս-արնելքում՝ կորեացիները, որոնցթիվը 4աշվվում է մուտ 30 միլիոն: Մեծ թիվ են կազմում նույնպես Ճապոնացիները,որոնք ապրում են գլխավորապեսՃապոնականկղզիներում ն Հաշվվում են 90 միլիոն մարդ: սմ/ինչն

Հնդկաչինումապրում են մեծ մասամբ լեզվով ն կուլտուրայով Հինացիներին մուտ ժողովուրդները: նրանցից են սիամցիները, վիեւտնամցիները,բիրմացիները ն մի քանի այլ ժողովուրդներ: ինդոնեզիայումապրում է մուտ 85 միլիոն մարդ, որոնք մեծ մասամբ պատկանում են Հարավայինմոնղոլոյիդներին։ կան նան ավստրալոյիդներինպատկանողմի քանի ամեմատաբար փոքր ժողովուրդներ: Մ Բացիմոնղոլոյիդներից, Ասիայում ապրում են նան նեգրոյիդո-ավստրալոյիղդներ,որոնք ունեն գանգուր մազեր, մուգ գույնի Հաստ մաշկ, շուրթեր: նրանքտարածվածեն 4իմնականումԱսիայի Ճարավայինն ճարավ-արնելյանշրջաններում, ինչպես, օրինակ, վեղասները՝Ցեյլոն կղզու անտառայիններքինշրջաններում: Ավստրալոյիդներինեն պատկանումնան Անդամանյանկղզիների, Մալակկա թերակղզուանտառներումն մասամբ Ֆիլիպիններումապբող գաջաջ ժողովուրդները (պիգմելները)): -՛ Հնդկաստանի ճարավայինմասում ապրում են դրավիդները, որոնք, ըստ երնույթին, կազմում են անցողիկ ռասա եվրոպեոռիդ-՛

միջե, նրանց

բնդշանուր թիվը ռասաների ների ն 4Ճասարակածային 100 միլիոն էո Հնդկաստանի մնացած մասի բնակչությունը գերազանցապեսպատկանում է եվրուղեոիդռասային: Դրանցիցեն Հինդուստանցիները(ճնդիկները),բենգալցիները, փենջաբցիները, ասամցիները, նեպալի գուրկերը ն ուրիշները.,.-նրանցընդճւշնուր Թիվը Ճաշվվու է մոտ 150 միլիոն: մասի բնակչությունը Ասիայիարնմտյան կ ճՀարավ-արնհմտյան պատկանումէ եվրոպեոիդներիՀարավայինճյուղին, որը աչքի է ընկնում ալիքավոր կամ ուղիղ մուգ մազերով, թուի: որոնց մաշկով, մուգ աչքերով: Այդ ժողովուրդներիցեն արաբները: ընդճանուր թիվր Ասիայում կազմում է 25 միլիոն մարդ: նրանք ճիմնականում տեղաբաշխվածեն Արաբիաթերակղզում ն ԱռաջաԴ վոր Ասիայում (Սիրիայում, Լիբանանում, հրաքում ն այլն): իրաՔում, Սիրիայում ն իրանումմիաժամանակապրում են սեմիտական լեզվախմբին պատկանող ասորիները,իսկ իսրայելում (ե բիշ երկրներում)՝ ճրեաները:.՛ Հ՛ԱրնմտյանԱսիայումթյուրքական լեզվախմբին սլատկանող ժողովուրդներից են թուրքերը, որոնք ապրում են ճիմնականում Փոքր Ասիայում:Այստեղապրում են նան քրդեր, փոքր թվով՝ Ճույներ ն ճայնր:-՛՛ Ե՛ Հնդեվրոպական ընտանիքին պատկանողիրանական լեզվախմբի ժողովուրդներիցեն պարսիկները,թալիշները, աֆղանները, բելուջները (բելուջստանցիները): մոտ

Հիմնականում

ու-

ՖԻԶԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

Ասիայիբնական պայմանների բազմազանությունըՀնարավորություն է տալիս նրա ամբողջ տերիտորիան լանդշաֆտայինՀատկանիշներովբաժանել իրարից խիստ տարբերվողմի քանի խոշոր մասերի: Ֆիզիկա-աշխարճագրական խոշոր միավորներ են արեմրտյան Ասիան,կենտրոնականԱսթան,արնելյանԱսիանն Հարավային Ասիան:Միաժամանակ նրանցիցյուրաքանչյուրն իր Ճերթին ստորաբաժանվում է ավելի փոքը։,։ բայց ճամեմատաբարավելի միատեսակ լանդշաֆտային մարզերի, իսկ մարզերն, իթենը Ճերթին, նույն սկզբունքով՝ննթամարզերիկամ շրջանների: Ստորնշարադրվելու է Ասիայի ֆիզիկական աշխարճագրությունը՝ ըստ լանդշաֆտայինշրջանացման 4ճնետնյալ սխեմայի.

1.

ԱշեմտյանԱսիա

Ասիա -ԻՊոջը լեռնաշխարճ ՀեւՀչայկական իրանական բարձրավանդակ «փՄիջագետք մարզ Մբջերկրածովափնյա (պաղեստին-սիրիական) Արաբիաթերակղզի Ա.

Կենտրոնական Ասիա

Ասիա Կենտրոնական Տիբեթի սարաճարթ Քուն

11.

ԱրեելյանԱսիա

Չինաստան Արեծլյոն

Հյուսիս-արնելյանՉինաստան Պորհաթերակղզի Ճապոնական կղզիներ Ռյուկյու կղզիներ ԼՄ. Հարավային Ասիա Հիմալայներ դաշտավայր Հինդու-Գանգեսյան .

թերակղզի «ՎՐ Հնդկաստան Ցեյլոն կղզի Հնդկաչինթերակղզի Մալայանարշիպելագ Ֆիլիպինյանկղզիներ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱՍԻԱ

Արեմտյանկամ ԱռաջավորԱսիան ընդգրկում է մոտ 7 մլն կմ տարածություն: նրա մեջ մտնում են Փոքր Ասիա ն Արաբիա թերակղզիները,Հայկականլեռնաշխարձճը,իրանականսարաճարթը, Միջագետքիդաշտավայրըն ԱսիայիՄիջերկրածովափնյա քառ

շրջանը:

Ամբողջությամբ վերցրածԱռաջավորԱսիան կարծեք թե կամուրջ լինի Ասիայի, Աֆրիկայի ն ծվրուայի միչն եվրոպային Ասիայի մերձակցությամբ պալմանավորված իր բնական լանդընդճանուր գծերով նա մերթ Հիշեցնում է Եվրոպան շաֆատի (Անան հրանական սարաճարթերը) ն մերթ Աֆտոլական, Հայկական

րիկան (Արաբիա,Միջագետք, Սիրիա):Բացի ալդ, Փոքր Ասիական,Հայկական|. իրանականսարաճարթերըմիաժամանակկազմում են Հարավային եվրոպայի երրորդական կառուցվածքների արնելյան շարունակությունը, իսկ Արաբիան՝ աֆրիկյան պլատֆորմի մի մասը, որ երկրաբանականոչ վաղ անցյալում անջատվել: է Աֆրիկայիցն միացել Ասիային: ԱրնմտյանԱսիան գրեթե ամբոջապես մտնում է ենթարնամեջ. բացառություն է կազմում դարձային կլիմայական գոտու ընկած է արնհաղարձայինգոճարավային կեսը, որն Արաբիայի ն մում: Բուսական կենդանա-աշխարճագրական տվյալներով Ճյուսիսում նա ավելի մոտ է եվրոպայինն միջերկրածովայինԱֆրիկային, իսկ Ճարավում՝ Ճլուսիս-աֆրիկլան անապատայինշրջանԱռաջավորԱսիայիլեռնա-սարաճարթայինշրջաններին:Սակայն ների բնական լանդշաֆտում ամենից ավելի ուժեղ արտաճալտված են Ասիամայր ցամաքինբնորոշ գծերը, ինչպես, օրինակ, անՃոսք ավազանները,կլիմայի ծալրաճեղ ցամաքալնությունը, ձրմռան սեզոնում տեղական անտիցիկլոնների առաջացումը ն այլն: Ըստ որում, այդ գծերը շատ ավելի ուժեղանում են արնմուտքիցարնելք ուղղությամբ. Այդ ամենով «Հանդերձ, ամբողջությամբ վերցրած արնեմտյանԱսիան իր բնական պայմանների անցողիկ գժերով ներկայանում է որպես մի ինքնուրույն միավոր:

ֆիզիկա-աշխարճագ

ՓՈՔՐ ԱՍԻԱ

Փոքր Ասիանարեմտյան Ասիայիամենամեծթերակղզինէ: նաընկած ձգվում է էգեյան է Սե ն Միջերկրականծովերի ծովից մինչն չալկական լեռնաշխարճը: Հյուսիսում, արնմուտքում` կ ճարավում նա ողողվում է ջրերով: Միջերկրական նՍնծովերի նրա արնելյանսաճմանը պայմանականորենանցկացվում է Միծոցից՝ եփրատի ջերկրական ծովի Ալեքսանդրետայի ն Սնո. Միջերկրական ծովերը թափվող գետերի ջրաբաժաններով՝ մինչնՏրամուտ ՏՕԱ.Ս00 քառ պիզոն: Այս սաշմաններում Ասիան քոնում Փոքր է

արանքում,

տարածություն:

ՓոքրԱսիանմինչն ալպիականտեկտոնականէտապըգտնվում էր գեոսինկլինալի վիճակում: նա բռնված էր Թետիսօվկիանոսով: Սակայն նրա տարբեր մասերում, շնորճիվ նախորդ տեկտոնական էտապներիազդեցության, տեղ-տեղ արդեն առաջացել էին լեռնա46

շղթաներ, որոնք, սակայն, իրենց վերջնականձնավորումն ստանում ն են ալպիականտեկտոնականէտապում, գլքավորապես Միոցենի սաճմանում: Պլիոցենի «Դոկրա անական կառուցվածքի ն ստրուկտուրայի տեսակետից

Կան

Փոք տեմ,

րԻ,մասուր Վոնարա «ի

Տավրոսին արնեմտլանծովափնյալեռների սիստեմ

ն Կենտ-

Անատոլականբարձրավանդակ: րոնական կենտրոնականԱնատոլական բարձրավանդակիմասին ենթար

դրվում որնա ստորին Պալեոզոյանկամ նույնիսկ մինչպալեողզոյանծադում ունի, թեպետ այլ Ճեղինակներայն միտքն են արտաճայտում, որ ալդ բարձրավանդակըձնավորվել է Հերցինյան ժամանակաշրջանում: Պոնտոսիսիստեմի վերաբերյալ ենթադրվում է, որ նրա առաջացումը սկսվել է դեռես վերին Պալեոզոյումն ընդմիջումներով շարունակվել մինչն ալպիական տեկտոնական էտասիստեմն ու արեմտյան ծովափի լեռներն ավելի պը: Տավրոսի հրիտասարդ ենչ նրանց առաջացումն սկսվել է Մեզոզոլում, բայց խաղաղօվկիանոսյանտեկտոնականէտապը այստեղ կայուն լեռնաշղթաներչի առաջացրել: երրորդականի սկզբում Տավրոսիսիստեմը ն արեմտյան ծովափնյալեռները նորից ծածկվում են ծովով ե կրկին վեր են բարձրանում միայն երրորդականի վերջում, երբ ընդճանրապեսձնավորվում է ամբողջՓոքրԱսիան: Մինչն երրորդականդարաշրջանըՓոքըԱսիայիներքինշրջանէին ընդարձակ քաղցրաջուր ավազանով: Վերջինս ները բռնված կարծրաղած ծածկում էր վաղուղ Անատոլականբարձրավանդա մեծմասը. Այդմիննույլն ժամանակաշրջանում էգեյան ծովը ն Սն ծովի եզրայինմասերում գտնվող տարածությունները դեռես շանրանց տեղում ընկած էին րունակում էին մնալ բարձր ցամաքներ: է,

էգեիդաե

Պոնտական զանգվածները: Գնոսինկլինալի վիճակըպաճ-

պանվում էր Փոքր Ասիայի միայն Հարավում ն Տավրոսիլեռների

շրջանում: Այդ ժամանակ էգեիդա ցամաքից դեպի Սն ծովի փակ ավազաննէր

Ճոսում

մի

մեծ

գետ, որը անցնում էր ներկայիս Դար-

էգեյան ն Մարմարի դանելի Բոսֆորիտեղերով: ժամանակակից ժովերը, ինչպես նան Դարդանելիու Բոսֆորի նեղուցները, ջացել են ավելի ուշ՝ Չորրորդական էրայի սկզբում: Այսպիսով կարելի է ասել, որ ՓոքրԱսիանշատ ուշ է անջատվելեվրոպայից: Դրա 4ետնանքովնա բնական պայմաններիմի շարք գծերով, ու

առա-

ա-

դանձնապեսկննդանականն բուսական աշխարճներիտեսակներով,

շատ

է նմանվում եվրոպական երկրներիցՀատկապես Բալկանյան

թերակղզուն: ՓոքրԱսիայումլեռնակազմականպրոցեսներըբազմաթիվ անգամ ուղեկցվել են ուժեղ արտաճալտվածճրաբխայիներնույթներով: Վերջինանգամ նրանք մեծ չափերի են Հասել Միոցենին Պլիոուժեղ է եղել նան վեցենի սաճշմաններում:Հրաբխականությունը բին Պալեոզոյում,մասնավորապեսՊոնտոսիսիստեմում: Չորրորդականում Հրաբխային գործունեությունը Համեմատաբար փոքր տեղ է բռնել: Չնայած այդ Ճճանգամանքին,սեյսմիկ երնույթները մինչն օրս էլ շարունակվում են: Ամենից ավելի սեյսմիկ շրջան է Համարվում թերակղզու արնմտյան մասը: Այդ ամենը ցույց է տալիս ՓոքրԱսիայումդնոնս շարունակվող լեռնակազմականպրոցեսները: ՓոքրԱսիայիժամանակակիցցամաքը վերջնականապեսձնավորվել է ալպիական տեկտոնականէտապում: Այդ ժամանակաշրջանում են բարձրացելնրա եզրայինլեռնաշղթաներըն կոտրատվել կենտրոնական զանգվածը: նրա եզրային լեռներից Տավրոսի սիստեմը Համարվում է դինարիդներիշարունակությունը, իսկ Պոնտոսը՝ ալպիդների։ Առաջինիծալքերը Ճճակվածեն դեպի Հարավ, դեպի Արաբական պլատֆորմը(Դոնդվանան),իսկ երկրորդի ծալՓերը՝դեպիՃյուսիս, դեպի Ռուսական պլատֆորմը: Մակերնեույթի կազմության տեսակետիցՓոքր Ասիան կարելի Վ բաժանել իրարից տարբեր չորս մասերի, այն է՝ Հարավային, աբնեմտյան,Ճյոսիսային Հատվածը ընդգրկում է Հիմնականում Տավրոսի Հաբավային սիստեմը, որը ձգվում է էգնյան ծովից մինչն Հայկականլեռնաշխարճի Հարավայինսաշմանը: նրա Ճարավայինմասով ձգվում է Արտաքինշղթան: Սա տարածվում է Հայկական լեռնաշխարճից մինչն Միջերկրական ծովը, ունենալով ընդշանրապեսՃլուսիս-արեվելքից ճարավ-արնմուտքուղղություն Այդ մասի կարնորագույն (լեռներից են Ամանոս ն Գյաուրդաղլեռնաշղթաները, որոնց Հիմքը կազմված է ստորին Պալեոզոյան (Սիլուրի) կավային թերթաքանստած են բերից վրա նրանց Քվարցիտներից: Համեմատաբար ն ավելի երիտասարդՀրային Երրորդականի նստվածքայինապարները (գլխավորապեսնումուլիտային կրաքարերը):Շղթաներնունեն մոտ 1770 մետր բարձրություն: Այդ երկու շղթաներիշարունաՏավրոսը: Վերջինսձգվում է կությունն է ՀանդիսանումՀայկական Վանա լճի Հարավ-արնելյանափով մինչն Կոտուրիշղթան: նրա ու

ՅՀՀ-

մասը գտնվում է Հայկականլեռնաշխարճում, իսկ մի մասը՝ ՓոքրԱսիայում, որտեղերա առանձինՃատվածներտարբեր անուններ են կրում (էլմա-դաղ, նեմրութ-դաղ ն այլն): Ամանոս շղթայից անմիջապես4արավձգվումէ Ջեբել-Ակրա լեռնաշղթան։ Այս երկու շափրար գրեթե զուգաճեռ ընթացող լեռնաշղթաների արնեմտյան րունակությունն են կազմում կիպրոսկղզու Ճյուսիսային ն Հարամեծ

վային ափերովձգվող լեոները, Տավրոսի գլխավորշղթան Փոքր Ասիայիսաճշմաններումունի 3000--3500 մ միջին բարձրություն: նրա վրա շատ տարածված են կարստային երնույթները: Տավրոսիլանջերը ասիմետրիկ կառուցվածք ունեն: ԴեպիՀլուսիս նայող լանջերըթաղված են երիտասարդ (գլխավորապեսլճային) նստվածքների Հորիզոնական շերտերի տակ: Դրանքընդճանրապեսթույլ թեքություն ունեն: ԴեպիՃարավ կ Հճարավ-արնելք նայող լանջերը, ընդճակառակը, խիստ զառիքափ են: նրանք բավական դժվարացնումեն ճաղորդակցությունը ներքին շրջանների միջեն Այս մասում Ճաղորդակցու» ծովափի գրեթե բացառապեսանցնում են միայն գեթյան ճանապարտճները տերիխորը կիրճերով: Այդոլիսիգետերից մեկի՝ Ջակիտ-չայի«ովստում գտնվում է Բողազլեռնանցքը, որը պատմական ոչ վաղ անցալում կոչվում էր Կիլիկյան դոներ. նրանով էր անցնում ճանապարը դեպի Սիրիա լեռներն ընդունված է բաժանել երեք մասի՝ արնեմրտՏավրոսի յան, կենտրոնականն արնելյան։ Արեմտյանմասը 4իմնականում իր մեջ է ընդգրկում ԿիլիկյանՏավրոսիցդեպի արնմուտք ընկած լեռնային մարզը ն նրան Հարակից ճարթությունները։ Այդ մասի սարաճարթային տարածություններից այտնի է իչելի պլատոն, որն իրենից ներկայացնում է խճաքարերովծածկված գրեթե ջրազուրկ մի կիսաանապատ:հչելի պլատոյից դեպի արնմուտքընկած են իսկ դեպի արնելք՝ Ճարթությունները: Անատոլիայի, Ադանայի Կիլիկյան Տավրոսըն Տավրոսի մեջ են մտնում կենտրոնական որոնք միմյանցից բաժանված են Սեյխան գետի Անտիտավրոսը, վերին կիրճով: Կիլիկյանլեռները (Բուլգար,Ալա-դաղն այլն), չնայած դժվարամատչելիությանը,գրավիչ են իրենց վայրի գեղեցկությամբ, յուրօրինակ խոր ձորերով, բարձրաբերձլնեոնակատարներով ն ընդճանրապեսոելյեֆի ինքնատիպ ձներով: Աչքի ընկնող ու

է կալդիդաղլեռը (3234 մ): Կիլիկյանլեռների լնեռնագագաթներից Հյուսիս-արնելյան շարունակությունն են կազմում Անտիտավրոսի առանձին շղթաներից նշանավոր են Բինլեռները: Անտիտավրոսի 4--8421

անտառածածկեն ն Ճճասնում են մինչն մետր բարձրության:Արնելյանկամ ՀայկականՏավրոսիլեոները ձգվում են Հայկական լեռնաշխարճի «արավային մասով: Դրանցմասին ավելի Հանգամանորենկխոսվի Հայկականլեռնաշ-խարճիմարզը ջննարկելիս: Տավրոսիլեռներից ճարավ, ինչպես վերը նշեցինք, ընկած են երկու փոքր Ճարթություններ,որոնք կազմված են ետերրորդական՝ ժամանակաշրջանի նստվածքներից ու գետերի բերվածքջներից: Դրանցիցմեկր Ադանայիկամ ԿիլիկիայիՀարթությունն է: Սա տեղավորված է Սեյխան ն Ֆեյխան գետերի ստորին «ոսանքում ն ունի մոտ 100 մ բարձրություն Մյուսը ԱԼտալիայի դաշտավայրն է, որն ընդգրկում է Անտալիայիծովափնյագոտին ն նախորդի4ո'մեմատությամբ աչքի է ընկնում մակերնույթի թույլ բլրականությամբ: Այդ երկու Ճարթություններնէլ ծովափերիմոտ բռնվածեն լագունաներով, մասամբ նան ճաճիճներով, որոնք նկատելիորեն: են ձմեռային ն գարնանայինանձրեներիժամանակ: ընդարձակվում ն ՏավՓոքր Ասիայիարնմտյանմասը ընդգրկում են Պոնտոսի րոսի շարունակությունը կազմող արնեմտյան լեռները: Դրանցիցեն ն (իդիական 1իկիական (1իկաոնյան)զանգվածները,ն ապա էգեյան-Դինարյանլեռների շարունակությունը կազմող Փոքր Ասիայի արնեմտյանծովափնյա շղթաները: Տարբեր ուղղություն ունեցող այս երեք սիստեմները,միաճյուսվելով իրար, խիստ խճողում են Փոքը Ասիայի այս մասի ռելյեֆը, որի ձնավորման գործում մեծ դեր են խաղացելվերոճիշլալ երկու ճին (Աիդիականն Լիկիական, Ճավանորենմինչճերցինյան ծագումի)զանգվածները:նրանցշնորՀիվ լեռնաշղթաներըծռել են իրենց ուղղություններըն ուղղաձիգ խախտումներիշնորճիվ ենթարկվել խիստ կոտրատման:Այդ ամենի ՀետնանքովՓոքր Ասիայիայս մասում առաջացելեն մեծ քաՀիմնականումսրանակությամբ ծոցեր, ծովախորշեր կղզիներ: նով կարելի է բացատրել Փոքր Ասիայի արնեմտյանափի խիստ կտրտվածությունըն նրա սաճմաններում բազմաթիվ կղզիների (մամոս, ԱԱսբոս,Քիոս, Լեմնոս, Դոդեկանեղ ն այլն) առկայությունը: Այստեղերկրակեղնիուժեղ խախտումներ տեղի են ունեցել հրկրաբանականՀամեմատաբար ավելի երիտասարդ ժամանաեն երկկաշրջանում:Հենց այդ պատճառովէլ այստեղ ճՀաճախակի բոգայի լեռները, որոն,

ու

Տավրոսիլեռնաշղթան Փոքր Ասիայիայս Հատվածում րաշարժերը: է Մուրադ-դաղ, Աղ-դաղն մի քանի այլ շղթաներով: ներկայացված

բարձրավանդակիՃճարավ-որոնք Հանդիսանում են Անատոլական

ԵՕ

արնմտյան սաճմանը ն կազմված են նույն ապարներից, ինչ որ Տավրոսիարնելյան շղթաները: Պոնտոսիսիստեմից Փոքր Ասիայի այս մասում գտնվում են նրա ամենաարկմտյանճյուղավորությունները, որոնք ընդգրկում են ՀիմնականումՍակարիագետի միչին ն ստորինավազանը: ՓոքրԱսիայի արեմտյանմասի շղթաները նշանակալիցչափով կազմված են նրրորդականիապարներից:Սովափերիննրանք քայքայված են, այղ պատճառով նրանցում մերկացածէ ավելի ճին նրանք շփվում են Ճին զանգվածներին Ճիմքը» իսկ այնտեղ, որ ն (Ադիական, կիկառոնյանԱնատոլական),սմենուրեք երնում են լեոՀին ապարները,որոնցից կազմված են նրանք: Հիշատակված ներից (իդիականզանգվածը,որ սեպաձնմտել է Պոնտոսիու Տավրոսի սիստեմների արանքը, Հիմնականում տեղավորված է Մենդերես ն Գեդիզ-չայգետերի ավազաններում: կազմվածէ Հնագույն ապարներից,որոնց վրա արեմտյան մասոսք տեղադրվածեն ճամեմատաբար ավելի երիտասարդ ժամանակաշրջանինստվածքները: Այստեղ, սկսած վերին Կարբոնից, առաջանում են ծալքեր, որոնք Ճնտագայումենթարկվում են խիստ մասնատման: Դրանմեէ ծապեսնպաստում գետային էրոզիան: կիդիական զանգվածիցճարավընկած են Աիկիական լեռները, որոնք կազմված են շիմնականում կրաքարերիցն աչքի են ընկնում խիստ զարգացած կարստային երնույթներով։ Վերը նշված լեռները, մերձակա վայրերի ճետ միասին, տեկտոնականբնույթի ուժեղ տեղաշարժերի4Ճետնանքով, Փոքր Ասիայիարնմտյան Հատվածում (մասնավորապես նրա ծովափնյաշրջաններում)առաջացփոքը գոզավորություններ,որոնց մի մաբել են բազմաթիվ մեծ մնում է սը ներկայումս բոնված է ծովածոցերով,իսկ մյուս մասը ու լեռնաբաժանում միմյանցից բացասականձներ իբրն ոռնլյեֆի Ճոշղթաների առանձինՀատվածներ:Այդ գոգավորություններով սում են մի ջանի գետեր, որոնք Հայտնի են իրենց Ճուների Քմաճաճ ոլորապտույտներով. այդ տեսակետից առանձնապես բնորոշ է Մենդերեսգետը: ՓոքրԱսիայիճլուսիսայինմասն ընդգրկում է Պոնտոսիսիստեմը ն նրանՀարող ծովափնյաՃարթությաննեղ շերտը, որ կազմված է Երրորդականիերիտասարդապարներից:Պոնտոսի լեռնաշղթան Հիմնականում ընդգրկում է մերձսնծովյան ճարթությանն. միջն ընկած այն զանգվածը»որի Անատոլականբարձրավանդակի մեծ ծագումը մասամբ կապվածէ Մեզոզոյան ժամանակաշրջանի ու

Հայտնիէ,

որ ալպիականտեկտոնական էտապիՀետնանքով զանգվածիշարունակությունըՃյուսիսային կողմում խորասուզվել է Սն ծովի Հատակը, իսկ նրա Ճճարավայինեզրերը վեր են բարձրացել, կնճռոտվել ն տեկտոնական խախտումների շնորճիվ մասնատվել բաժանվել առանձին բեկորային լեռնաշղթաների: Պոնտոսիկառուցվածքիմեջ տիրապետումեն Պալհողոյի(ԿարբոնՊերմ) ն Մեզոզոյիապարները: նրրորդականինստվածքային պարները շատ քիչ են. նրանք ճանդիպում են 4ճիմնականումլեռնաշղթաների Հարավայինլանջերին: Կան նան Հրային ապարներ, որոնք ներկայացված են գլխավորապես անդեզիտներին բազալտմերկացումներով: ների նրանք տարածվածեն շղթայի երկու լանջերին էլ, բայց ավելի շատ Հանդիպում են Պոնտոսիարնելյան մա-

Հետ: ալդ

ու

ա-

ռում:

Պոնտոսիռելյեֆի ներկայիս բնույթը ավելի շատ պայմանավորված է նորագույն ժամանակաշրջանի դիզյունկտիվ պրոցեսնեբով: Այստեղավելի շատ են միջօրեականի ուղղության խզումները: լանջերը ունեն ասիմետրիկկառուցվածք. նրանք ՀյուսիՊոնտոսի սում զառիթավ են, իսկ ճարավում աստիճանաբարցածրանում են դեպի ներցամաքային բարձրավանդակըն ապա կորչում վերջինիս Ֆատվածքայինշերտերի տակ: Պոնտոսիլեռներն ընդունված է բաժանելարեմտյանն արնելյան մասերի: Արեմտյանմասի կարնորագույնշղթաներից են Բոլու-դաղը, մեջ Կլուրե-դաղը,Փանիկիլեռները: ԱրնելյանՊոնտոսի նույնպես մտնում են մի շարք շղթաներ, որոնք տարածվումեն արեվելք՝ ընդչուպ մինչն Փոքր Կովկասիլեռները: Արնելյան Պոնտական լեռներն ավելի բարձր են, նրանց միջին բարձրությունը 3200--3400 մետր է, իսկ ամենաբարձր գագաթն ունի 3937 1 բարձրություն: Պոնտոսի լեռները ճամեմատաբար ավելի ամբողջական են: նրանքիրենց ամբողջ երկարությանվրա քիչ տեղերում Այդ լեռների Հսկայամիայն կտրված են խոր գետաճովիտներով, ա վրա (մասնավորապես րնելյան Պոնտոսում) Վլան տարածության Քիչ դեպքերումմիայն Հանդիպում են լեռնանցքներ,որոնք ընդճանբապես գտնվում են մեծ բարձրություններիվրաւ Այդ պատճառով ճաղորդակցությունըերկրի ներքին շրջաններից դեպի ծովափը, մասնավորապեսարնելքում, բավականդժվար է:

Փոքր Ասիայի ռելլեֆի կարնորմիավորներից է նրա ներքին է Ֆավորը տեղավորված շրջանը՝Անատոլականբարձրավանդակը,

րոսի,Պոնտական լեռներ --

ալկական

լեռնաշխարճի

միչն: Սա

իրենից ներկալալզնումէ մի սարաճարք, կազմված մեկը մյուսից բարձԱնատոլական բարձր միշարքաստիճանաձե, պլատաներից:

բավանդակը կենտրոնական մասում Տուդ միմա)ոնի մոտ բարձրություն, իսկ չայկականլեռնաշխարծի

սաճման-

մետը

նրա միջին բարձրությունը 800-սարաճարթիբարձրու1200 մետրնկատելի է, որԱնատոլական է ոչ միայն դեպի արնելք, այլն դեպի եզրային՝ թյունը մեծանում ըստ որում բարձրավանդակի ճարավային եզրը՝ Լոնաչղթաները, բարձր է, այսինքննա ընդանրապես Հակված է դեպի ճյուսիս։ որի «ետնանքով նրա գետերը մեծ մասամբ «ոճարավից ճլուսիա: ռում են դեպի րի

մոտ՝

մինչն

մետր

Հրոաիսաին եզրից

մեծ մասի Հետազոտողների

Հարքը՝ ունի տեկտոնա մանակ,

կարծիքով,

Անատոլական սարա-

Ճերցինյան ծագում, սակայն ալպիական էտապի

ժա-

ճետնանքով, այնմիմկոտրատվել էնվերածվել առանձին բեկորների: Վերջիններս յանց նկատմամբ կատարել են ուղղաձիգ տեղաշարժ: դրանով իսկ առաջացնելով Անատոլական` սաբաճարթի ռելլեֆին-բնորոշ ասկառուցվածքը: տիճանաձն՝

ղացել

ե

Դեպի արնելք

ալդ

շարժումները

ուժե-

առավելագույնի Հասել Այդ Հայկական լեռնաշխարճում:

էպատճառը, որԱնատոլական

արեբարձրավածրակի ճպտկապես ն են վելյան մասում բավականշատ ճրաբուխները Երրորդականի ծածկված նրանց արտավիժած լավաներով տարածությունները:

Փոքր Ասիայում Չորրորդականի ընքացքումՃրաբխականությունը թուլլ է եղել: Չորրորդականի Ճճամեմատաբար ՃրաբուխներիցՊայտամե(3916 մ)լ որը Անատոլական նի է էրչիասչդաղը սարաճարթի նա գործելիս է եղել Ըմ քմանդության, դեռես նաբարձր սարն |:

Ստրաբոնի ժամանակ: Ասիայի կլիման Փոջը

մեծ

մասամբ ունիմիջերկրածովային

բնույթ, սակայն երկրի բարդ լեռնագրությունը, ինչպես ն Լքսպոզիցիայի մեծ տարբերությունները նրա կլիման դարձրել են բավաուժեղ տաքացկան բազմազան: Ամառ Փոռ Ասիան ճալտն ն մթնոլորտային թույլճնշմամբ: Տարվա այդ եղանակին մամբ ավիվն ամա գերակշռում ե ճարաբերատեղումներն կան-խոնավության չատ..-գածրբ լինելու պատճառով, են: շատ Ջմռոանը, այդ ժամանակաշրչանում ընդճչակառակը, բիչ "

ալց

թերակղզու ներքին մասըներկալացնում է բարձր ճնշման

ն

սա-

ռեցման շրջան, Այդ պատճառով կենտրոնից դեպի ծալրամասերը շարժվող օդային զանգվածները թուլլ չեն տալիս խոնավությանը

տարածվելդեպի երկրի Խոբքըւ Հենց դրանովէլ բացատրվում է երկրի ներքին ԴրանՀակառակ, ծովափնյա շրջանների չորությունը: շրջանները, ծովերի թողած դրական ազդեցության շնորձճիվ,ունեն միապաղաղ մեղմ ու խոնավ կլիմա: Ռելյեֆի բազմազանության շնորճիվ օդի շրջանասությունը, Հատկապես ձմռանը, խիստ բարդանում է, ն դրա ճետնանքով տեղումներիբաշխումը թերակղզու վրա ղառնում է շատ անճամաչավփ:

Փոքր Ասիայիծովափերում գրեթե ամենուրեք «Հունվարյան

միջին ջերմությունը արտաճալյտվումէ Տն-ից 100-ով: կան. տեղեր, ուր այն ավելի ցածր է իջնում, բայց ոչ երբեք զերոյից ցածր: Փոքր միջին չերմություՃճունվարլան շրջանում սարաճարթային Ասիայի նը մեծ մասամբ Մ-ից ցածր է, նում է անգամ մինուս 4-ից մինչն մինուս-154-ի: միջին Չ00 է, շրջանում 150-ից Հլուջերմությունը արնելլան բարձրադիր սիսի ծովափնյա մասում՝ 200-ից մինչն 250, իսկ Հարավային ն 306-ից բարձր ջերմություն արնեմտյանափերում՝ մինչն Չ5--304: նկատվում է էլ-Ջեզիր պլատոլում:

ԱԱ

/

Մթնոլորտայինառատ

նեին սի

տեղումներթափվում

են

Անատոլական

լեռներում:Հլուսիսային (ազիստանում սարաճարթի եզբամասային

Աա

ը

վու

է մինչն 3000

միլիմետր,

սարաճարթի կենտրոնականմասում" 200-իզմինչնՃՈՌ մինչդեռ

սարաճարթու միլիմետը: Անատոլական`

-

թքափվու գարնանամիսներին, ընդ որում սարաճարթի եզրամասերում սովորաբար գերիշխում են ձմեռային, իսկ մռան

նում

ենտրոնական նտր

ն

Ր 2Րջ աններում

գարնանային գար /

տեղումները: ղ ՐԸ:

ԵզրամաՍզր

մասերում պակասերում մուտ սում է տոկոսով: Այսպես, օրինակ, մերձանծովյանշրջաններում ձմեռային տեղումներըճաշվվում են 231 մմ, իսկ գարնանայինը՝ 138 մմ: Արնմտյանափամերձ գոտում ձմեռային տեղումնճրը Հասնում են մինչն 285 միլիմետրի, իսկ գարնանայինը՝ընդաափերին ձմռան ընթացքում տեղումների մենը 146 մմ: Հարավային է միլիմետը, իսկ գարնանը՝163 մմ: Անաքանակը4աշվվում տոլական սարաճարթի կենտրոնականմասում տեղումների նր ձմռանն ավելի պակաս է, քան գարնանը, որը մասամբ բացատրվում է տարվա այդ ժամանակ ներքինշրջաններում ցիկլոնների բացակայությամբ: գարնանայինտեղումների քանակը շատ

քանա-

Փոքր Ասիան կարելի է բաժանել կլիմայական Ճետնյալ շրջանների:

Պոնտականշրջան.--Սա բոնում է Սն ծովի մերձափնյա զոոին ՊոնտոսիՃյուսիսային լեռնալանչերը:։ Այս շրջանումն է դտնվում Տրապիղոնը,որի Ճունվարյան միջին չերմությունը 6--809 է, ճուլիսյան միջինը՝ 24,3", տարվա միջինը՝ 18,55,իսկ տեղումների տարեկան միչին քանակը՝ 875 միլիմետրը:Տեղումներիքանակը շատ ավելի մեծանում է Տրապիզոնիցդեպի արնելք, որտեղ են մինչն 2500 մմ, իսկ լեռնային ծովափնյա վայրերը ստանում մմ տեղումներ: մասերը՝նույնիսկ մինչն 1. ու

-.

իան է

ու

է արեմտյանԱնատոշրջան.--Քոնում Միչերկրածովային

Փոքը ԱսիայիՀարավայինծովափը: Այստեղկլիմանմեղմ խոնավ, ջերմության ամպլիտուդները Ճամեմատաբար փոքր ն

հն տեղումների քանակը600--800 են ձմռանը, իսկ թափվում չոր ամառը

մմ

է

ու

է, նրանք

մճժ

մասամբ

Դեպիարեերկարատեւ

ն ամեվելք տեղումներիքանակը պակասում է, իսկ ամենատաք նացուրտ ժամանակաշրջանների ջերմաստիճանների տարբերությունը` մեծանում: Միջերկրածովային շրջանի արնեմտյանմասում՝ Սմիրնայում (հզմիր)ճունվարյան միչին ջերմաստիճանըՀ-2,56 է, Հուլիսյան միջինը՝ 26,406, տարեկան միջինը՝ 16,560, մթնոլորտային մմ: ւոռեղումներիտարեկանքանակը՝1000--1500 3. Ներքինշրջան.--Քոնում է թերակղզու մնացածամբողջ տեԱյստեղ, որպես րիտորիան: Կլիման աչքի է ընկնում չորությամբ: կանոն, օդի ջերժության տարեկան ամպլիտուդները դեպի երկրի են (Բրուսայումայն ճաշվվում 22,562, խորքը Ճետղճետեմեծանում է իսկ Կայսերիի մոտ՝ Ճամարյա306): Տեղումների քանակը դեպի արնելք նույնպես նվաղում է, Ճասնելովընդամենը 200--300 մմ-ի: Այս շրջանում տեղումներըթափվում են գլխավորապեսձմռանը ն գարնանը:Ջմռանը տիրապետում են ձյան տեղումները: Բարձր լեռներում ձնածածկը պաճպանվում է ամբողջ տարին: Հավերժական ձյան սաճմանը արնելյան Անատոլիայումընկած է 3500 մետր բարձրության վրա Մթնոլորտայինտեղումների այսպիսի բաշխման 4ետնանքովնկատելի է, որ Փոքր Ասիայի մեծ գետերը, որոնց ակունքներըգտնվում են բարձրավանդակիվրա կամ նրա էզրամասերում, ամառվա րնթացքում շատ դեպի քիչ չուր են տանում ծով, իսկ ձմուսնը, սնվելով առատ վարատեղումներից, ճՃաճախ բում, են: գետերըթափվում են Սն, Մարմարա,էգեյան ն ՓոքըԱսիայի Միջերկրական ծովերը:Սն ծովը խոչոր-գետքրից-են ն Բացի սրանցից, կզրլ-իրմակը Վարյան, Եշիլ-Իրմակը:

լ՛

թափվող

Սա-

ոնտոռի Ն2:2

ճյուսիսային լանջերից դեպի Սն ծովն են Ճոսում բազմաթիվ մանթ գետերու սելավայինջրեր: ՓոքրԱսիայիՃլուսիսայինմասը անճամեմատ ավելի լավ է ոռոգված, քան Ճարավայինը։Սն ծովի ավազանին պատկանող վերը նշված երեք մեծ դգնտէրն էլ սկիզբ են առնուվ Անատոլական բարձրավանդակի ճլուսիսայլինմասից, Ճարավայինլանջերով, որտեղից նրանք ոլորաանցնումՊոնտոսի ճանապարճներով ուղղվում են դեպի Հյուսիս, կտրում պտույտ Պոնտոսիլեռները ն թափվում Սն ծովը: Այդ ճանապարճները,որբոնցովՀոսում են Սն ծովիգետերը, մեծ մասամբ ներկայացնում են տեկտոնիկ ճովիտներ, որ ուժեղ կերպով վերամշակվել են դգեՓոքր ԱսիայիՃճյուսիսում տային էրոզիայի կողմից: Ընդճանրապես Ճեռու է, քան Ճճարավում: ջրբաժանգիծը ափիցավելի էգնյան ծովն են թափվում Մեծ Մենդերես,Փոքր Մենդերես, ն մի քանի Համեմատաբար ումա ավելի Բակիր-չայ, Գեդիզ-չայ, «ՀիմնականումԼիդիական փոքր գետեր: նրանքսկիզբ հն առնում բարձրավանդակիարնմտյան շրջանից, ծովափի՝մուտ ճոսում են են լեռնային գեխզումային կիրճերով ն մեծ մասամբ ստանոմ տերի բնույթ: նրանք գրեթե բոլորն էլ փորում են խորը կիրճեր ն ոլորապտույտներովճոսում են դեպի էգեյան ծովը: Է իջերկրականծովի ավազանինպատկանողմեծ գետերից է Սա սկիզբ է առնում Անտիտավրոսի ճյուսիս-արնելյան Ջելխանը: ն է լանջերիցթափվում Ալեքսանդրետայլիծոցը, գետաբերանում առաջացնելով բավական մեծ Ճաշճակալված դելտա: Մյուս գետերից նշանավոր է Սեյխանը, որի երկու բազուկները սկիզբ են՝ առնում երկու լանջերից. Սեյխանըթափվում է ՄիԱնտիտավրոսի չնրկրական ծովի Մերաինյանծոցը: Կիլիկյան «արքության ջրառատ գետերից է նան Գյոկ-սուն։ ԸնդշանրապեսՓոքր Ասիայի ծովամերձ շրջաններն ավելի լավ են ոռոգված գետերով, քան ներՔին շրջանները,ու թեպետ այդ գետերընավարկելիչեն, բայց շատմեծ է նրանց էլեկտրուներգետիկ ն ոռոգման նշանակությունը: ՝/ Փոքր Ասիայումտարածվածեն ունի: Չնայածոր բարձրամի մասի Հատակը ծագում Հրաբխային առանէ վանդակնընդճանրապես4ճակված դեպի յուսիս, բայց է ձին բարձրություններիշնորճիվնա բաժանված մի շարք անՀոսք գոգճովիտների: Բարձրավանդակի Հարավ-արնեմտյան մասը: է բռնված Հիմնականումքաղցրաճամ լճերով (օրինակ՝ էգրիդիը լիճը» որը բոնում է 72 Ւառ կմ տարածություն, Բեյշնճերլիճը ն

ողա րիմ

ու

բազմաթիվ. ադի լճեր-թրոնց:

էլ գրեթե բոլորն

այլն), մինչդեռ բարձրավանդակիմնացած լճերը

`-

աղի

ջուր

ունեն

կենտրոնական

Ա

ոլիա

Ր

ա

Ճ.

Տուզն է Քյունը՝

է: նրա առավելագույներկարությունը80 կմ է, իսկ լայնու45 կմ: Այս լիճը ծանծաղ է ն խիստաղիչ ամռանը սովո-

նրա խորությունը Պասնում է 32 մետրի» Կան նան մի շարք ուրիշ լճեր, որոնք մեծ մասամբ ունեն ճաճճապատ ափեր: Ակշեչճեր ն լճերի կենտրոնականԱնատոլիայի միջե ընՏուզ կած ամբողջ տարածությունըիրենից ներկայացնում է մի ընդարակ աղուտային անապատ: նրանից արնելք ընկած տերիտորիան ներկայացնում Է տափաստանու կիսաանապատ: Այդտեղով անցնող միակ մեֆ դետը -իրմակն է, որը սնվում է ՊոնտոսիցՃոԿրզըլսող ջրերով: Փոջր Ասիայիներքին շրջանների, մասնավոլապես, անճոսք է Ճումուսով ն, ընդճադոգճովիտներիՃողածածկըշատ աղքատ կառակը, Ճարուստ փ նրկրում մոխրագույն ճողեր Ճանդիպում են Հիմնականում նախալեռներում:ներքինշրջաններըմեծ կիսամասամբ իրենցից ներկայացնումեն աղաճողերով բոնված րաբար

Հր

Ա

ան -մԻ

ն անապատներ ը: նրանց միայն նույնիսկ. իսկական պլատնե

Փղրային լեռների բարձրադիրմասերը ծածկված են լեռնամարդագետնային Հողերով: Թերակղղուարնեմտյան, Ճյուսիսային ն Հարավային ծովափերի Հովիտները(ճատկապեսԿիլիկիան),որոնք անն Ճճամեմատ ավելի լավ են ոռոդված, բռնված են արգավանդ գորշ նան են շագանակագույն Ճողերով: ԵրկրումՃճանդիպում սնաճողեր, ինչպես նան մուգ շագանակադույնՀողեր, բայց Ճիմնականում՝ Հայկականլեռնաշխարճիսաճմաններիմոտակայքում: Փոքր Ասիայիբուսականությունը խիստ բազմազան է: Երկրի ներքին շրջաններում տարածվածեն չորասեր ու աղասերխուտերու զանազան թփուտներ:ներքին շրջանների ծայրամասերումփոքր տարածությամբՃանդիպում են նան անտառներ, որոնք կազմված են լորենիչ կաղնի, ծառերից սաղարթավոր (դիի»ցածրաճասակ Ճոնի ն այլն) ե կարճաճասակթփուտներից:ներքին շրջաններում լավշանը, զանաամենատարածված բույսերննն աստրագալները, ե ղան փշաբուլսերը սոխարմատավորները: Տեղ-տեղ երնան են դալիս նան մարգագետիններ, որոնք շատ արագ անցնելով իրենց վեգետացիոնշրջանը՝ չորանում են մինչն Հաջորդ անձրնային սե|

զոնը:Փոքր մինչն 600 ծովափին արնեմտյան Ասիայի

մ

բարձրու-

շխոմ է տիպիկ թյունները միջերկրածովային բուսականությո նր: Այդ մասի բնորոշ բույսերից են

դափնին, մրտենին, օլեանդրը,

Ճալեպի սոճին, կիլարիսը,

զանազան շրթնածաղկավորները,

ձի51

թենին ն այլն։ Ավելի բարձր (մինչն 1500 մ) ընկած է սաղարթավոր անտառը, որի գլխավոր ծառատեսակներն են շագանակենին Հյուսիսայինծովափին Ճաճարին, մայրինն չինարին: մշտադալար տարածում ունի, այդ մասի անսաչմանափակ բուսականությունը տառների գլխավոր ծառատեսակներն են լորենին, չինարին, բոխին, կաղնին,շագանակենին,թղկին, ճացենին, ընկուզենին, մայմշտադալար բույսերից բին, արնելյան սոճին: Միջերկրածովային ճանդիպում են դափնին, մրտենին, ձիթենին, պինիան ն այլն: Սակայն այղ մասում ամենից շատ տարածվածծառատեսակներիցեն կաղնին ու Հաճարին։ Պոնտոսի յուսիս-արնելյան լանչին անտառն ունի մոտ 100 կմ լայնություն, նրա վերին սաշմանը ճասնում է 1900 մ բարձրության: Ավելիբարձր Հանդես են գալիս մարգագետինները։Փոքր Ասիայի Ճարավային ծովափին նույնպես նշանակալիցտարածում ունի անտառը: Այստեղմշտադալարչատ ծառատեսակների4ետ միասին ճանդիպումէ նան փյունիկյան արմավենին։ Այս անտառներումշատ լավ արտաճայտվածեն բուսական ուղղաձիգ զոնաները, ըստ որում մինչն 300 մ բարձրությունը տարածվածեն մշտադալարբույսերը, 300-ից 600 մ տիրապետում են միջերկրածովայինշրջանին բնորոշ իքվիուտները, 600-ից մինչն 1150 մ ընկած է անտառիստորին գոտին,իսկ 1150-ից 1500 մետրի միչն՝ անտառի միջին գոտին 1500-ից մինչն 2000 մ անտառի ամենաբարձրգոտին է: ԱնտառիկարնորագույնՓառերիցեն՝ կաղնին, մայրին, կիլիկյան եղենին, աճարին, արնելյան սոճին: Առանձինվայրերում անտառը4Ճասնում է մինչն 2400 մ բարձրության: Բուսականությանուղղաձիգ գոտիներ գոյություն ունեն նան Պոնտոսում, սակայնայստեղ միջերկրածովայինտեսակներըխիստ պակասում են, իսկ որոշ ծառատեսակներ(ինչպես, օրինակ՝պինիան ն այլն), լրիվ բացակայում են: Դրա փոխարենգերակշռում է պոնտա-կովկասյանտիպի բուսականությունը (ռոդոդենդրոնները, բարեխառնգոտու մրգատուծառերից՝թզենին, ընկուղենին ն այլն): Փոքր Ասիայիլեռներում անտառներիցվեր ամենուրեք րածված է ենթալպիականն ալպիականբուսականությունը: Փոքր Ասիայիկենդանականաշխար4ը «իմնականում պատկանում է միջերկրածովային ենթամարզին. ճանդիպում են նան տա-

կենտրոնա-ասիականպրովինցիայի կենդանիները Կաթնասուններից Փոքր Ասիայի Համար բնորոշ են Հովազը, լուսանը, գայլը» աղվեսը, ինձը, ԵՏ

արջը,

վարազը, սկյուռը, եղջերուն, վիթը,

ջարայ-

ում տարածված ծը վայրի ոչխարը (մուֆլոնը): Տափաստաննե հն շնագայլը, գայլըչ կրծողները: աղվեսը, բոլճնին, ինչպեսնան Հանդիպում են քամելիոնըն մի քանի տեսակ օձեր: Մողուններից են թռչունների տեսակները, ալդ թվում Հատկապես Բազմաթիվ երգեցիկները:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀ

Հայկականլեռնաշխարչը ընդգրկում է այն ընդարձակ բածությունը, որն ընկած է Անատոլական սարաճարթից անմիջան պես արնելք՝ ծփրատի,Արաքսի,Քուռի Ճորոխիվերնագավառներում: Այստեղիրար են միաճլուսվում մի կողմից Տավրո-Հալկական ն մյուս կողմից հրանական ուղղության լեռնաշղթաները: Հայկականլեռնաշխարչը դեպի արնմուտք տարածվումէ մինչե արնելյան երկայնության 32-րդ միջօրեականը: Այստեղ խիստ իրար են մոտենում Պոնտոսիու Տավրոսիսիստեմները ն իրենց ճյուղերով միախառնվելովիրար, Անատոլականբարձրավանդակը բաժանում են Հայկականլեռնաշխարճից: արնելյան (եռնաշխարճի սաճմանը Ճամարվում են Փոքր կովկասի արտաքինշղթան եզրավորող Հարթությունները, որոնք գտնվում են ՍՍՌՄ տերիտորիայում: Հյուսիսումսաշմանը անցկացվում է Պոնտոսի «լուսիսային ((ազիստանիալպերի) ն Փոքր Կովկսսսիճլուսիս-արնմտլան մասի դաշշղթաների վրայով, իսկ ճարավային սաճմանը՝ Միջագետքի 4ճայկականլեռնաշխարճի տավայրի Հլուսիսով: Հարավ-արնելքում բնական սաչճմանն է կազմում իրանականսարաճարթը։ ԱրնեմուտՔից-արնելք չայկական լեռնաշխարճչըձգվում է մուտ 900 կմ եր500 կմ: նրա միջին բարձրուկարությամբ, իսկ Հլուսիսից Հարավ՝ թյունը 1500--1800 մետր է: իր այս բարձրությամբ նա գերազանցում է Անատոլական,հրանականն Միջագետքի բարձրավանդակեն ներին, որոնք ընկած նրա երեք կողմերում: տա-

լեռնաշխարչճնունի Հայկական

ամենայնի նս մի սա ինքնուրուլն կառուցվածք: Ալպերի այնպիսի շրջան է, որտեղ Թետիսում ձնավորված բարձրադիր երիտասարդլեռների Ճյոաիսային ն Հարավային շղթաները առավել մեծ չափով մոտեցած են միմյանց, առաջացնելովխիստխճըճբարդ,

ու

բայց

րստ

նման, Պամիրի

ված օրոգրաֆիկցանց: Հիմք ընդունելով Հիպսոմետրիկտվյալները, Հայկականլեոնաշխարչը առաջավոր Ասիայումկարելի է պատկերացնելորպես Ե9

նա մի բարձրադիր«լեռնային կղզի»։ Այդպիսիդիրքի Հեհտնանքով խստորեն սաճմանազատվումէ իրեն անմիջապես կից Անատոլական ն իրանականսարաճարթերիցն նրանցմիջն ճանդես է գալիս որպես մի լեռնաճանգույց: իր ծարնան երկրներից նա առավելապես տարբերվում է երկրակեղնի ինտենսիվ տեղաշարժերովու բացառիկ ուժգնությամբ արտաճայտված4ճրաբխականությամբ: ի տարբերություն իրանական ն Անատոլականբարձրավանդակների, Հայկականլեռնաշխարճը չունի ներքին միասնական ընդարձակ սարաճարթեր, սակայն դրանց փոխարեն կան միջլեոնային տեկտոնականբնույթի բազժաթիվ իջվածքներ, որոնց ժի մասը լճային կամ լավային (տուֆերի) կուտակումների Հետնանջով վեր է ածվել բարձրադիրՃարթությունների: Հայկականլեռնաշխարճիբնորոշ առանձնաճառտկություններից մեկն էլ նստվածքայինապարներիշերտերի շատ մեծ խախտումներն են ն բազմաթիվ դիզյունկտիվ ճեղջերի առկայությունը, որը է տալիս տեկտոնական ակտիվ գործունեությունը ցույց Համեմատաբար նորագույն շրջաններում: Սովորաբարդրանք կապված են Ննորալավաների ու տուֆերի ընդարձակ արտավիժումների Հետ. լադույն ժամանակաշրջանների (Հիմնականում Ջորրորդականի) վային այդ արտաճանումներով է պայմանավորված Հայկական լեռնաշխարճինայնքան բնորոշ րաբխային պլատոների առա-

ջացումը:

ի

Հայկական լեռնաշխարճումառաջին անդամ լեռնակազմական պրոցեսներտեղի են ունեցել դեռնս Պալեոզոյում ն ապա պարբեկրկնվելով մեծ ինտենսիվությամբ արտաճայտվել երրորրաբար դական ժամանակաշրջանում: Եերրորդականի լեռնակազմական պրոցեսներնըստ երնույթին ուղեկցվել են Սն ն Կասպից ծովերի ճարավայինմասերի ն Միջագետքի ընդարձակ Հարթավայրի առաջացմամբ: Այդ իջվածքներըզգալիորեն ազդել են Հայկականլեո-

նաշխարչճումնոր ձնավորվող ծալքավորությունների տեղադրման ն ուղղության վրա: Հայկականլեռնաշխարճի տեկտոնականերեվույթների վրա երկրաբանականտարբեր ժամանակներումխիստ' մեծ ազդեցություն են թողել նույնպես հրանի,կովկասի,Տավրոսի ն Պոնտական լեռների օրոգենետիկշարժումները ԴրանցարտաճՀայտություններնեն Հանդիսանում տարբեր էպոխաներում(ներառյալ մինչն Միոցեն) առաջացածծալքերի սեղմվածությունը, Ճեավելի երիտասարդդիսլոկացիոնպրոցեսների ճետնանքովմիմյանց նկատմամբ վերտիկալտեղաշարժ կատագա

մասնատումը

ն

տարածընդարձակզանգվածները:

ՀայկականլեռնաշխարծիձնավորմանՀամար Հատուկ նջանակություն են ունեցել արնմուտքում Փոքր Ասիայի, իսկ արնելքում՝ իրանականծալքերը: Առաջինները Հիմնականում տարածվել են ՃՀյուսիս-արնելյան,իսկ հրանականը՝ լուսիս-արեմտյան ուղղությամբ: Ա. Ղուկասովի,Ֆ. 0սվայլդի ն ժամանակակիցմի շարք այլ երկրաբաններիտվյալներով, Հայկականլեռնաշխարճը մոտավորապես Համընկնում է այն տարածության 4նտ, որտեղ ալդ ծալքերը ճանդիպակադրվելովմիմյանց Հետ, կտոր-կտոր են եղել ե կորցնելով իրենց սկզբնականուղղությունը, վեր են ածվել առանձՖֆացածբեկորների: Այդ նկատի ունենալով Ֆ. 0սվայլդը դնո անցյալ դարի սկրզբՆերին առանձնացնում է մի շարք բեկորային մասիվներ, ինչպես օրինակ՝Վիրաճայոց, Փամբակի,Սնանին այլն: "

Հայկականլեռնաշխարձիբեկորային ծալքերի վերաբերյալ 0սվայլդի արտաճալտածմտքերը ճնարավորէչ որ արդեն Ճնացել հն, սակայն ժամանտկակիցՀետազոտողներիցմի քանիսը (Ա. Հ. Գաբրիելյանըն ուրիշները) փաստականնյութի միանգամայն նոր են նրա ընդճանուր տեսությունը: «ովլալներովկրկին Հաստատում ժամանակագրությանտեսակետիցՓոքրԿովերկրաբանական կասի կառուցվածքային «Հիմնականգծերի ձնավորման ճամար նույնպես կարնոր են եղել Յուրայիվերջի ն Կավճի կզբի լեռնակազմական պրոցեսները: Ամենից ավելի ուժեղ այդ պրոցեսներն որում, Պալեոգենում արտաճայտվելեն նախաօլիգոցենում, ըստ Փոքր կովկասիստրուկտուրան արդեն ձնավորվածէր: Այս տեսակետից Փոքր Կովկասը անդես է գալիս որպես ճամեմատաբար ավելի Հին լնոնային կառուցվածք, քան Մեծ Կովկասը:Վերջինիս ստրուկտուրայիձնավորումըշարունակվել է նան նեոգենիընթացքում: Այդ մասին Հճատուկ նշում է նույնպես վ. Պ. Ռենգարտենը, որը Պիրենելանֆազը Փոքր կովկասիՀամար ճամարում է կարնոբազույնը: է, որ Հայտնի

Փոքր Կովկասիձնավորումը կապվում է ոչ այնԿովկասի,որքան Տավրո-ճայկականն հրանականծալքավորությունների4նտ։ Այս նշանակում է՝ Փոքր Կովկասըչի կարելի առանձնացնելՀայկականլեռնաշխարճից,առավել նս եթե նկատի ունենանք, ինչպես նշում է Կ. Պաֆենճոլցը, որ այստեղ չորրորդական Հրաբխականության բոլոր արտաճայտությունները են կապված ճայկական ծալքավոր զոնայիՓոքր կովկասիառավել բարձրացաժտեկտոնական զոնայի «նտ: քան Մեծ

ժամանակաշրջանում(վեենթադրվումէ, որ դեո նրրորդական բին Միոցենում)ծալքերի գոյացումը այլն աստիճան կայունացրել լեոնաշխարճիկառուցվածքը, որ Հետագա ճնշումը էր Հայկական է բներումմիայն նրա կոտրատումը: Հենց այդ կոտրվածքառաջ ժամանակաշրջանում տեղի ների երկարությամբ էլ Չորրորդական են ունենում Հայկական լեոնաշխարճի «ամար այնքան բնորոշ վիթխարի մասշտաբի լավային արտավիժումներ, որոնք ծածկում հն չայկական լեռնաշխարճի(առավելապեսնրա արնելյան կնսի) նախկինում գոյություն ունեցող Հովիտները,լեռներն ու Հարթված մակերեսները: Միաժամանակձնավորվում են Հզոր ճրաբխային կոներ, որոնց մի մասը դասավորվումէ շղթայակերպ,որը ն թույլ է տալիս նշել գոյություն ունեցող ճեղքերի ուղղությունները: Առաջանում են նան մեկուսացվածխոշոր ճրաբուխներ(Արարատը,Սիփանը, նեմրութը ն այլն) Այդ «սկաների կողքին առաջանում են նան բազմաթիվ մանր չրաբխային գմբեթներ ն կոնէր:

կավայինարտաճոսումներըմեծ մասշտաբով տեղի են ունեցել

լեռնաշխարճիՀարավ-արնմուտքում ն ընդճանրապեսարնմուտքում: ծարավումնրանք Ճասնում են մինչն Հայկական Տավն րոս տարածվում դեպի արնելը՝ մինչե թուրք-իրանականսաճմանային լեռները: նրանցտարածմանկենտրոններնեն Հանդիսանում Արարատը, Թոնդուրեկը,Սիփանը, Նեմրութը ն բազմաթիվ ավելի փոքր կոներ, որոնց արտաքինձները պարզ վկայում են, որ նրանք ներկայացնում են ոչ վաղուցվա գործող Ճրաբուխներ: եռնակազմական պրոցեսները ն նրանց Հետ կապված Ճրաբխային երնուլթները չայլկական լեռնաշխարչում կրկնվել են մի քանի անդամ: Առաջինանգամ նրանքմեծ չափերի են Հասել Տրիասի ու Ցուրայիսաճմանում, երկրորդ անգամ՝ ննոգենում (Հասնելով Հակայականուժիչ առաջացնելով3--3)/|շ կմ բարձրություն ունեցող լնոնաշղթաներ ն -1500--2000 մետրի Հասնող պլատոներ):Հննց Ննոգենումէլ մեծ չափերի է Հասել ճրաբխային գործունեությունը, որի Հետնանքովառաջացել են Հայկականլեռնաշխարճիմի շարք Տրաբխայինբարձրավանդակներ:նհոգենիլնեոնակազմական պրոցեսների ուժգնությունը բացատրվումէ նրանով, որ Հայկականլնոնաշխարճում, որտեղ ծովային ավազանիլայնքը ճամեմատաբար շատ փոքր էր ինչպես արդեն ասվել է, միաճյուսվում ն ՀանգուցՏավրո-հրանականուղղության լեռնավում նն Պոնտական նան

ու

սկզբնաշղթաներն առաչացնողտեկտոնիկուժերը: Անոնաշխարճի կան ոռելլեֆը,որն առաջացել է լեռնակազմականպրոցեսներիվե62

րոճիշլալ երկու գլխավոր ցիկլերի Հետնանքով, մեծ չափով ձնափոխվել է չնորճիվ Հրաբխային գործունեության, որը կատարվել է ինչպես այդ երկու ցիկլերի ժամանակ ն նրանց միջն ընկած ժամանակաշրջանում,այնպես էլ նեոգենի լեռնակազմականպրոցեսներից ճետու Հրաբխային ուժեղ գործունեության Հետնանքով սկզբնական որոշ լեռնաշղթաներ թաղվել են ճրային ապարների Ճաստ ծածկոցի տակ, ռելլեֆը Ճարթվել է ն ապա առաջացած պլատոները (ճատկապեսլեռնաշխարճի արնելյան մասում) ենթարկվել են վերտիկալտեղաշարժերի:

Հայկականլեռնաշխարձճի սարաճարթաձնմակերնույթը, ինչ-

բազմաթիվ լեռնային տափաստաններըն փակ ավազանները, որոնք ձնավորվել են Ճրաբխայինպլատոներիվրա, պայմանավորել են լեռնային ռելյեֆի բավականին մեծ նմանությունը Հետ: Միաժամաիրանականն Անատոլական բարձրավանդակների նակ այդ բարձրավանդակներիցյուրաքանչյուրը մյուսից տարբերվում է իր առաջացմանյուրաճատուկպատմությամբ: Այսպես, օրինակ, եթե Հայկականլեռնաշխարճում սարաճարթաձնմակերնույթի առաջացմանճամար Ճճիմնականդերի կատարել է Հրաբխականությունը, ապա հրանականսարաճարթիճամար այդ դերը կատարել է ցամաքային խիստ չոր կլիման: իրանում, արտաքինազդեցություններից (օվկիանոսներից) մեկուսացված ն իրար սեղմված ներքին ծալքերը, անապատայինչոր կլիմայի պայմաններում, առավելապես օրվա ընթացքում նկատվողջերմային խիստ տատանումների Հետնանքով, ենթարկվել են ուժեղ քայքալման: Քայքալվող խճատավազաքարային նյութերը, Հարյուր Ճազարավորտարիների ընթացքում աստիճանաբարտեղատարվումեն Հովիտները: Այսպիսով,քայքայման պատճառովտեղի է ունենում, մի կողմից՝ լեռների ցածրացում, իսկ, մյուս կողմից՝ այղ նյութնրը ցածրություններում կուտակվելու պատճառով «ովիտների բարձրացում: Այս ձնով երբեմնի բարձրադիրհրանականլեռնային երկիրը վերափոխվում է սարաճարթայիներկրի: Նույն այս երնույքը, մի փոքր սարաճարավելի թույլ ձնով, տեղի է ունեցել նան Անատոլական թում, այն տարբերությամբ միայն, որ այստեղ երկրի սարաճարԹաձն մակերնույթի ստեղծմանը մասնակի չափով մասնակցում է նան 4Ճրաբխականությունը: Այս կերպ ԱռաջավորԱսիայում առաջանում են սարաձճարթաձն մակերնույլթովերեք լեռնային երկրներ նրանց մեջ Հրապես

նան

բխային լանդշաֆտի տիրապետողձներով որոշակի կերպով սաճ68:

Վերջինիսսաճմանմանազատվումէ Հայկականլեռնաշխարճը: հն կոլխիդային Քուոները ավելի որոշակի Հլուսիսում Համարում Արաքսյանդաշտավայրերը,Ճարավում՝ՀայկականՏավրոսիդեպի Մբջագետքտարածվողլանջերը: Արնմուտքումայն տարածվում է մինչն Անատոլականսարաճարթը, իսկ արնելքում նա ունի պայմանական սաճման, ըստ որում շատ եղինակներ (Ֆ. Մախաչեկ, Դոբրինին,եֆրեմով, Վ. Վլասովա ն ուրիշներ) Հայկականլեռն իրանաչ նաշխարճիմասն են Համարում նույնպես Քուրդիստանի կան Ադրբեջանիլեռները: ՊատմականորենՀայկական լեռնաշխարշը միաժամանակ Հանդիսացել է բազմադարյանճայ ժողովրդի վաղեմի ճայրենիքը: է սկսվում նրա պատմությունը, պետականությունը, Այնտեղից ճայերի ձնավորումնու զարգացումը: Այնտեղեն գտնվում Ճնագույն ճայկական քաղաքներ՝Վանը,կարինը(էրզրում), Մուշը, Ղարսըն ս/յուսները, որոնք, ինչպես աշխարճագետներնեն նկարագրում, Թեպետ լքված են, բայց իրենց պատերիներսում շարունակում են պաճպանելճայկականկուլտուրայի գանձերը: Հայկականլեռնաշխարձը բոլոր կողմերից շրջապատված է. բարձր լեռներով: նրա Ճյուսիսային մասում տարածվում են Արնելալյան Պոնտական լեռները, որոնց թվում Հայտնի են կազիստանի պերը: Սրանքձգվում են մուտ 400 կմ երկարությամբ ն 3000 մ բարձրությամբ: Ունեն ձյունածածկ գագաթներ ն ժամանակակից մեծ սառցաղաշտեր:Լեռնալանջերը ոչ ծածկված են կոլխիդյան տիպիփարթամանտառայինբուսականությամբ: Հարավայինմասով ձգվում են Հայկական Տավրոսիլեռները, տրոնք աչքի են ընկնում խիստ մասնատվածությամբ. շատ են միջանցիկկիրճերըն դժվարամատչելիձորերը: Հայկական Տավրոսից առանձնանում են բազմաթիվ ճյուղավորություններ, որոնցից են Սասունիլեռները, Խութի սարերը: Արնելքումայղ լեռների շարունակությունն են կազմում Քուրդիստանի (Վորդվաց)լեռները: Տավրոսի լեռներում է զոնվում Գյոլչիկ (Մով) լիճը, որից սկիզբ է առ-

Տիգրիսը: Հայկականլեռնաշխարճիարնմուտքում ընկած են Անտիտավրոսի լեռները, որոնք արնելքում առաջացնում են մի շարք երկար նում

շղթաներ. նրանցիցառանձնապեսիր վայրի բնույթով աչքի է ընկնում Բին-Բողա շղթան:

է կազմում Փոքր Արնելքում Հայկականլեռնաշխարճի մասն կովկասիլեռնային սիստեմը, որը իր կից սարաճարթերով,դաշ64

Բին-Բոզա լեռնաշղթան:

նցի: ճանապարծը: կարբոա--Իրբզիում

տավայրերով ու

ճրաբխային պլատոներովմեծ մասամբ գտնվում

էչ ՍՍՌՄ տերիտորիայում:

Պոնտոսի Տավրոսիլեռնային սիստեմներիմիջն Հայկական լեռնաշխարճիներքին շրջաններովձգվում են մի շարք լեոնաշղթաներ, որոնք գրականության մեջ Հայտնի են Հյուսիսայինն ՄիջինՀայկական Տավրոսիլեռներ անունով: ՀյուսիսայինՀայկականՏավրոսիլեռները ձգվում են Հիմնականում Սն ծովի ն նփրատգետի ջրբաժանով Արնելքումնրանք ընդարձակվելով լցվում են Արաքս ն Ճորոխ գետերի միջն ընկած նրանք նշանակալիցչափով ծածկտարածությունը:Այս մասում ված են նորագույն ժամանակաշրջանի լավաներով: Միջին ՀայկականՏավրոսիլեռները (որոնք երբեմն կոչվում ծն նան ներքին Տավրոս) ձգվում են լայնական ուղղությամբ, կաբասու (Արեմտյաննփրատ)ն Մուրադ(Արածանի) գետերի յրբաժանով: Միջին առանձինՃատվածներից արնՀայկական Տավրոսի մբտյան մասում բարձրանում են մի շարք քիչ ուսումնասիրված Դերսիմլեռնազանգվածը Ճանդիսանումէ կապալեռներ:Դրանցից դովկիայի լեռների արնելյան շարունակությունը էրզրումից Ճան րավ-արնելք, Արաքս Մուրադգետերի չջրբաժանում, այտնի է շղթան, որի Համանուն Բինդգյոլ-դաղի գագաթը Ճճասնում է 3650 մետր բարձրության: Այստեղից են սկիզբ առնում Արաքսըն Մուբադ գետի բազմաթիվ վտակները» Արաքսն Մուրադգետերիվերին ավազանիջրբաժանիցսկրսվում է Հայկականպար (Աղրի-դաղ) կոչվող լեռնաշղթան, որը ու

ռուս

կազմված է մի քանի զուղաճեռ շղթաներից ն Ճասնում է 2000-ից մինչե 3000 մ բարձրության: Հայկականպար լեռների արնելյան վերջավորության վրա գտնվում են Մեծ ն Փոքր Արարատները (Մաունի տիրապետող դիրք Արարատի լեռնազանգվածը սիսները): Հայկականլեռնաշխարճի վրա. նրա մշտապես ձլունածածկ գադաթն ունի 5156 մետր բարձրություն:

Հայկականլեռնաշխարճիներքին շրջաններում ընկած

են

մի

լեռնային գոգավորություններ, ճրաբխայինսարաճարթեր, լճային իջվածքներ ն բազմաթիվ գետաճովիտներ: Վանիճառթությունը,որի կենտրոնում ընկած է Վան լճի իչվածքը, շրջապատված է մի շարք Հրաբխայինկոներով՝ նեմրութ, Ալա-դաղ, Սիփան(4430 մ), որոնց առաջացումը կապվածէ ալդ իջվածքի առաջացման4ետ: նեմրութի վերջին արտավիժումը տեղի է ունեցել 1941 թ. նրանիցառաջացածլավային Ճոսքը Վանա

շարք

6--32)

լճի Հարթությունը անջատում է Տարոնի(Մուշի) դաշտից: Վանա ճարթությունն ամբողջովին ծածկված է ծովային ն գետային ալյուվիալ նստվածքներով: ՀարավիցՀարթությունը սաճմանափակՏավրոսի«զոր լեռներով: ված է Հայկական ընկսժ է Մուրադ գետի վերին: Ալաշկեոտի գոգավոռությունը ավազանում: Հյուսիսից նա սաճմանափակվածէ Հայկականպարով: իսկ Հարավից՝ Ալա-դաղի(Սաղկանց)լեռներով: Գոգավորությունն ունի 1650 մետր բարձրություն, 140 կմ երկարություն ն մոտ 75 կմ լայնություն: Աչքի է ընկնում արգավանդ ողերով ն ճարուստբուսածածկով: տափաստանային «որնդգրկում է ՋԶկնագետի գ ոգավոռությունն Քայազետի ու Մեծ է վիտը, որն ընկած Փոքր Մասիսներիցանմիջապես դեպի արնժուտք: Ունիտեկտոնիկ ծագում: կան մի շարք լճեր, որոնցից Հայտնի է Բալըխ լիճը ԳոգավորությանՀարավային մասում գտնվում է Թոնդուրեկլեռը՝ 3313 մ բարձրությամբ: Մ գետեղավորվածէ Ղարսա-չալ պլատոն Ախուրյան Ղաոսի մեծ է մասամբ ներկայացնում ճարտերի ավազանում: Ռելյեֆը թություն, որը Ճնտղճետե բարձրանում է դեպի արնմուտք: նրաճարավային մասում լայնական ուղղությամբ ձգվում են Չաթինդաղ լեռները: Պլատոյիվրա կան մի շարք Ճրաբխայինգագաթներ: նրանցիցամենաբարձրըկրկնակատարԱլաջանէ, որն ունի 2893 մ՛ բարձրություն: Բուն պլատոյի մի զգալի մասը բոնված է տուֆեբով, որոնք արտավիժելեն մեժ մասամբ Ալաջայիխմբի Հրաբխային կոներից: ՊլատոյիՃիմջը կազմված է բազալտներից, որոնց վրա ընկած են անդեզիտներըն ապա տուֆերը. տեղ-տեղ պատաՃում են կրաքարայինմերգելներ: Քասենիդաշտը իրենից ներկայացնումէ մի բարձրադիրՃարթություն, տեղավորվածԱրաքսիվերնագավառում:նրա արնեմտյան: սաճմանը անցնում է Արաքսն նփրատգետերիջբաբաժնով։ Վերջինս Ճարավում Փալան-Թոքյանի լեռների վրայով ձգվում է մինչե Բյուրակնյա(Բինգյոլի) լեռները: Հարթությանճլուսիսային սաճմանը անցնում է Արաքսին Ճորոխի,իսկ Հարավայինսաճմանը՝՝ Արաքսն Մութադգետերի չրբաժաններով:։ Բասենի ղաշտն ունի 1950 մ միջին բարձրություն: Բնորոշվումէ արոտավայրայինճաբուստ բուսականությամբ: Դաշտումճավասարաչափտարածված են թե՛ նստվածքային ն թե՛ Հրային ապարները,որոնք ունեն Եր-րբորդականիծագում: Հրաբխայինգործունեությունը Համեմատա66

բար սում:

ավելի ուժեղ արտաճայտվածէ

այս

շրջանի արնելյան

մա-

էոզոումիլեռնայինճառթավայորտնղավորված է Արեմտյան

եփրատի(կարասու գետի) վերնագավառում. Ունի 1250 մ միջին բարձրություն: Հարթությունըկազմված է գլխավորապեսճրային

Փարան-Թոքյան, Էյերլի-դաղ

ապարներից, որոնք արտավիժել են ն նրանց Հարակից մի քանի այլ փոքրիկ շղթաների վրա նստած` գագաթներից:Ուշագրավէ այն,որ այստեղ «րաբխայինկոների Ճիմքը վերը նշված լեռների շրջանում կազմված է նստվածքային ապարներից:Դա ցույց է տալիս, որ նրանք ծալքավոր լեռներ են, ճետագալում տեկտոնական ուժեղ տեղաշարժերի շնորճիվ բայց ենթարկվել են կոտրատումների,որոնց ուղղությամբ առանձինմասեր բարձրացել են, իսկ որոշ մասեր (օրինակ, էրզրում քաղաքի շրջակայքը ու նրանից ճարավ ընկած տարածություն) ցած են իջել Այդ ամենի Հետնանքովարտավիժելեն լավաների մեծ զանգվածներ, որոնք ներկայումս ծածկում են էրզրումի «արթության մեծ մասը: Ըստ ակադ. Աբիխի,Փալան-Թոքյան--էյերլի-դաղ սիստեմը, ինչպես նան նրանից արավ ն ճյուսիս ընկած լեռները (որոնք միասին կազմում են Արաքսիու նփրատի ջրբաժանը) իրենցից ներկայացնում են այն վայրը, որտեղ Տավրո-չՀայկական ե իրանականուղղության լեռնաշղթաները, միմյանց ճանդիպելով, առաջացրելեն Հայկականլեռնաշխարճիամենաբարձրսարաճարթային շրջաններիցմեկը: էրզրումի դաշտը ոռոգվում է Արեմտյան վերին Ճոսանքիջրերով: կան Ճաճիճներ, որոնք տարածեփրատի են ված էրզրում քաղաքի Ճյուսիս-արնելյան մասերում: կլիման Խիստ է, առանձնապես ձմռանը, երբ տիրապետում է տեղական անտիցիկլոնը: Բուսականլանդշաֆտում լայն տարածում ունեն արոտավայրային, Օ6 առանձնապես մարգագետնային տարածությունները:

ԵփբատիԲովիտը(էրզրումի լեռնային «արթավայրից արնէ էրզրումի արթավայրին, իսկ մուտք) արնելքից սաճշմանակից

դեպի արնմուտք ձգվում է մինչն այնտեղ, ուր գետը խիստ ծովում Գետիճովիտն աստիճանաձնցածրանում է դեպի եփրատի Հովտի երկրորդ մասը, որ ճանդիսանում է արեմուտք: նրա Ճունի երկրորդ աստիճանը, կազմում է Դերջանիդաշտը: Հաէ դեպի ճարավ։

է կարասուին Մուրադ-չայիչրբարբավիցնա սաճմանափակված ժանով, իսկ Հլուսիսից՝ Ճորոխիու նփրատիջրբաժանով: Եփրատի Հովտի երրորդմասը, որ ընկած է Երզնկաքաղաքի մոտ, ուր եփ-

իր ճոսանքի ուղղությունը փոխում է ն Ճոսում դեպի արնմուտք՝ մինչն կեմախ քաղաքը, ճանդիսանումէ եփրատի ունի երրորդ աստիճանը: Այստեղ ճովիտը թեքված է դեպի արնմուտք: Այս շրջանը կազմված է գլխավորապես Միոցենինստվածքային ապարներից, որոնք խիստ դիսլոկացված են կտրտված օձաքարերի ն անդեզիտներիերակներով: Շատ ուժեղ է այս ապարների մետամորֆիզմը, որի ճետնանքովկրաքարերըայստեղ Ճաճախվե-

րբատր

ու

րածված են մարմարների: պլատոնրնդգրկում է Քուռ գետի վերին Հովիտը: ԱՐդաճանի է Արոյանն Ջոլդրբրի լեռներով: նրա կառուցվածքում Շրջապատված տիրապետում են Հրաբխային ապարները: Մակերնույքնամբողջովին ծածկվածէ անտառներով:

Միջին Աբաքսիճովիտը Համարվում է Հայկական լեռնաշԱյն ձգվում է Ախուրյանի Խարճի ամենաընդարձակ4Հարթությունը:։ գետախառնուրդիցՀամարյա մինչն Մեղրու կիրճը, մոտ 200 կմ երկարությամբ: Միչին բարձրությունը 800 մետր է: Մակերնույթը ծածկված է ալյուվիալ նստվածքներով: Ոռոգումիցզուրկ վայրերը ն կիսաանապատներ: ներկայացնում են չոր տափաստաններ Հայկականլեռնաշխարճն ունի ցամաքային կլիմա, որը բացատրվում է չրային խոշոր ավազաններիցունեցած «եռավորությամբ, ինչպես նան ծայրամասայինբարձր լեռնաշղթաների շնորՀեվ ներքին շրջաններիմնկուսացված- դիրքով, Հայկականլեոնաշխարտճի կլիմայի ձնավորմանվրա խոշոր չափով ազդում է նան նրա բացարձակ մեծ բարձրությունը ն ռնլյեֆի խիստ մասնատերկարատն ձմեռը: խիստ ցուրտ է վածությունը: Առանձնապես Ձմռան խիստ ցածր բարեխառնություններիպատճառովչայկական լեռնաշխարճի մի շարթ շրջաններ անտիցիկլոնային օջախներ են, ծանր օդի զանգվածներըտարածվում են դեպի որտեղից ցուրտ Լոծայրամասային գավառները, Ճասնելով մինչն Անդրկո:'կաս: նաշխարճիանտիցիկլոնայինշրջաններում ճունվարյան միջին ջերմությունը ճասնում է մինչն մինուս 1506-ի: Ամռանըուժեղ շոգեր (26-ից մինչն 28) նկատվում են փակ գոգավորություններում Բարձր սարաճարթերում ովիսյան միջին չերմությունը Չ206-ից բարձր չէ' ու

ու

Մթնոլորտայինտեղումնել.ամենից շատ թափվում են ծալբամասային լեռներում: ԱրնելյանՊոնտականլեռները տարեկան ստանում են մինչն 3000 մմ տեղումներ, իսկ Հայկական Տավ1000 մմ: բոսը՝ մինչն Ամենիբքիչ տեղումներստանում են ներքին

գոգավորությունները, առանձնապես արնելյան շրջաններում (.բաքսի Ճճովտումն Ուրմիայիգոգավորությունում), որտեղ տարհկան տեղումների քանակը աշվվում է 3000 մմ. Արնմուտքում մմ: Հայկական նրանցքանակը Ճասնում է 500--250 լեռնաշխարչի բարձր լեռնակատարներըամբողջ տարին ծածկված են ձյունով:

ամենուրեք պարզ եռնաշխարճում

հն Վլիմայաարտաճայտված

Հողաբուսական) ուղղաձիգ գոտիները: ցանցը պատկանում է լեռնաշխարճի գեւտային (Հայկական

կան (ինչպես

նան

Սն ն

կասպիցծովերի, ինչպես նան Պարսիցծոցի ավազաններին:Հայ-

կական լեռնաշխարճիամենամեծ գետը նփրատնէ, որն հր երկու ճյուղերով Մուրադ ն կարասու (կամ` Արնելյան ն Արեմտյան է նփրատներ)Հավաքում լեռնաշխարչի արնեմտյանկեսի ջրերը ն տանում Պարսիցծոցը: Եփրատն ունի 2700 կմ երկարություն: ծոցը Ճոսող առավել ջրառատ մլուս խոշոր գետը Տիգրիսն Պարսից է, որը ստորին ճոսանքում միանում է Եփրատին ն ստանում Շատէլ-Արաբ անունը: Հայկականլեռնաշխարճինշանավոր գետերիցեն նան Քուռն ու Արաքաը,որոնք Ճոսում են դեպի կասպիցծովը: Քուռի սկզբնական մասն անցնում է լճաճաճճային տեղանքով, ալնուճետն Արդաճանի ն Ախալցխայիսնաճողալին բերրի դաշտերով ն ապա Բորժոմիիկիրճն անցնելուց Հետո աստիճանաբարստանում ՃՀարթավայրային ռեժիմիբնույթ: Արաքոըսկիզբ է առնում Բինգյոլի (Քյուրակնյա) լեռներից, որտեղից Ճավաքում է Հազարավորաղբլյուր-լճակներիջրերի մեժ մասը ն ապա նոր վտակներընդունելով կատաղի արագությամբ կուխոյանում դեպի Արարատյանդաշտը, որտեղ Ճճանդարտվելով է աշտակում է մեծ քանակությամբ տիղմ: ԱրաքսըՃճամարվում խարճի ամենատղմոտ գետերից մեկը: Տղմոտությամբ նա գերազանցում է անգամ նեղոսին:

ԼնռնաշխարճիՍն ծովի ավազանին պատկանող գետերից առավել Հայտնի է Ճորոխը,որը չնայած իր կարճությանը(նա ունի 345 կմ ծրկարություն) շատ է: չրառատ Ընդչանուրառմամբ Հայկականլեռնաշխարճիբոլոր գետերն էլ ունեն լեռնային ոնժիմ։ նրանցբոլորի Համար էլ Ճատուկ է այն, որ սկիզբ առնելով բարձրադիր պլատոներից (սարաճարթերից), Հոսում են 4արթ տեղանքով, այնունրանք մի որոշ տարածություն կտրում են ալդ ճարթությունըեզերողլեռնաշղթան կամ Ճարթության սաճմանայինբարձր մասը՝ առաջացնելովխորը կիրճեր, Հետն

իջնումՀաջորդ՝ավելի ցածրադիրՀարթությունըն ապա՝

այսպես մի քանի անգամ: Գետերի սնումը կատարվումէ աղբյուրների,ձյան ն անձրնայինչրերից. վարարումը.4իմնականում տեղի է ունենում ն

գարնանը: ճարուստ է լեռնաշխարձճը Հալկական

մի

շարք

մեծ

ե

փոքր

Սա ծովիմակերնույթի նկատլճերից է Վանը: Խոշորագույն գվճերով:

մամբ ունի 1220 մետրը բարձրություն Գրավումէ 3200 էառ կմ տարածություն:նրա մեջ թափվում են մի շարք գետեր,բայց դուրս չե գալիս ն ոչ մի գետ։ Այդ պատճառով նա ունի շատ աղի ջուր: Չնայածայղ ամենին, նրա մեջ ապրում են մի շարք ձկներ, որոնցից Հայտնի է տառեխը։ Վանա լճումն է գտնվում պատմական ՀուշարձաններովՀարուստ Ախթամարկղզին: Մյուս մեծ լճերից կամ Ուրմիա Լ0Ճը, որը եր գրաված տարանշանավորէ Ռեզայն քառ Ժությամբ (5800 կմ) Հայկականլեռնաշխարչի ամենամեծ ջրային ավազաննէ: Ուրմիանփակլիճ է: Այդ պատճառովնրա չրի ն ափագծերըտարվա աղիությունը շատ մեծ է: Նրա մակերնեույթը ընթացքում ենթարկվում են խիստ փոփոխման, առանձնապես մերգարնանը, երբ լճի մակերնույթի բարձրացման 4ճետնանքով անցնում է ջրի տակ։ Մեծ ձափնյաՀարթության մի զգալի մասն թիվ են կազմում 4իմնականում տեկտոնիկ, ճրաբխայինն սառցագաշտայինծագում ունեցող Համեմատաբարավելի փոքր լճերը: Բուսականծածկոցի ն Հողերի տեսակետիցՀայկականլեոնաշխարճըմենծ բազմազանություն է ներկայացնում: Բարձրադիր լեռնային որոշ շրջաններում Ճանդիպում են անտառներ:Շատ տեղերում անտառիցվեր.Ղ տարածվածեն փիարքամալպիական ու սուբալպիականարոտավայրերը:Ցածրադիր գոգավորությունները, որ մեծ մասամբ բոնված են լեռնային սնաճողերով(օրինավ՝Ալաշկերտի, Խնուսի,Մուշի Հովիտները),ծածկված են տափաստանածածկված յին բուսականությամբ: Սնաճողայինտափաստաններով են նան լեռնաշխարճիարնելքում ընկած Հրաբխային բարձրավանդակները,որտեղ սնաճողերըառաջացելեն մեծ մասամբ տուֆերի վրա: Ի տարբերությունհրանի ն մասամբ Անատոլիայիչոր տափաստանայինն անապատայինբուսական ծածկի, տիրապետում է լնոնամարգագետնային բուսականությունը: Ալպյան մարառանձնապեսՃոչակված են Բյուրակնյալեռները: դգագնտիններով

ԱնտառներովառավելապեսՀարուստ են Հայկականլեռնաշթվում՝ խարճի Ճլուսիսային ն Հարավ-արեմտյան մասերը, այդ Վանա Տիգրիսի ավազանը, արնելյան լեռնազանգվածը, Դերսիմի

մճից ճարավ ընկած լեռնալանջերը: Անտառայինբավականին Հոծ է նույնպես կարս գետի վերնագավազանգվածով առանձնանում տը՝ Սարիղամիշի շրջակայքում: ԱնտառայինՀիմնական ծառատեեն աակներն կաղնին, Հաճարին, բոխին,թլակին, Ճացենին ն լայաննատերն մի քանի այլ ծառատեսակներ:ԱրնելյանՀայաստանի ստառներումմեծ քանակություն են կազմում նան պտղատու որոշ

ընկուվենին ն քալորննքն, ճոնին,

ծառեր(տանձենին, խնձորենին,

այլն):

Հ

կենդանական ,

Հայկականլեռնաշխարճի աշխարճում բավական զգալի է իրանական տարրի խառնուրդը, ճատկապեսնրա Կարնելյան մասում, մինչդեռ արնմուտքում գերակշոում են Փոքր ԱսիայինՀատուկ կենդանիներնու թոչունները։ Խոշորկաթնասուններից բնորոշ են աղվեսը, նապաստակը,գայլը արջր, բորենին, Հայկական մուֆլոնը, քարայծը, այծյամը, եղնիկը, վարազը: Բազմաթիվ են թոչունները, այդ թվում՝ կաքավը, բադը, փասյանը, ՞

լորամարդին:

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿ

իրանականբարձրավանդակըկամ սարաճարթըձգվում է Հայ-

ոշՄի-

դական լեռնաշխարձից մինչեԳամիրն ՍՍՌՄ կովկասյան ջինասիականսաճմաններից ծոց ու Արաբական մինչն Պարսից ծով ՝

ՀՀ-ՂՎարաչարթի երկարությունը արեմուտբից արնելք

«անար արարո Պոտոի ՈՐՑ ԱԻ աո Է կմ տարածության

բալ միլիոն

քառ

կմ է,

ր

տարածություն, րստ որում այդ մեջ մտնում է ոչ միայն վարչականորենբուն իրանը, այլե Աֆղանստանը, ինչպես նան արեմտյան Պակիստանի որոշ մասը. Մի շարք Հեղինակներիրանականսարաչարթ անվան տակ վերցնում էն միայն նրա կենտրոնականմասը, որը 4լուսիսից ն Հարավիցսատմանափակվածէ ծայրամասային լեռներով, բայց ավելի ճիշտ է իրանականսարաճարթիմեջ վերցնել ոչ միայն նրա կենտրոնական մասը, այլն եզրամասային լեռները, որովճետն վերջիններս նույնպես Ճայտնիեն մի շարք ընդարձակ սարաճարթերով,ճղկված ն Ճարթվածտեղամասերով,ինչպես նան բուն սարաճարթիներֆին կառուցվածքինընդճանուրշատ գծերով:

Ռելյեֆի տեսակետիցիրանականսարաձճարթի ամբողչ տերի«ռորիան, սկսած Հայկականլեռնաշխարտճից ներկամինչե Պամիր, Ղ

մի ամբողջ շարք

լեռնաշղթաների փունջ, որոնք երեն միմյանցից: լեռներով առանձնանում է իրանականսարաճարԲարձրադիր Բի ճլուսիսնու ճարավը: Սարաճարթի ճյուսիսային մասով ձգվում են Հլուսիս-իրանական լեռները, որոնք արնելքում Հաճախկոչվում նեն նան Աֆղանական լեռներ, իսկ արնմուտքում՝ Ադըբբեջանյանլեռներ: լեռնախմբում կարնոր տեղ են գրավում 2յուսիս-իրանական ռները։ Սրանք ձգվում են կասպիցծովի Հարավային ափի երկարությամբ ն կազմված են միմյանց զուգանո մի քանի շղթանե որոնք բազմաթիվ բազուկներով միացած են իրար, առաջացնելովմի շարք բարձրադիրփակ գողճովիտներ: էլբուրսի

յացնում է

բեմն

մոտենում

ն

երբեմնէլ ճեռանում

ամենաբարձը գագաթնէ Դեմավենդ ՀանգածՀրաբուխը(5604 մնրա Ճարավայինլանջին գտնվում է Դուղ-ի-կութ պարազիտային կոնը, որից անընդճատդուրս են գալիս ծծմբային գազեր, իսկ Դելանջերի շատ մասերում ճանդիպումեն բազմաթիվ Հանմավենդի

Հոլի թաթագիլոր ի" էլբուրսի լեռները զադիթալիլանջերով բավական

իջնում են տարածվում է

անմիչականորենմերձկասպյան որը ճաբթությունը, 3-ից մինչն 100 կիլոժետը լայնությամբ ն Համարվում է ճյուսքբաակ Մազանդերան): յին իրանիամենաբերրիՀովիտը(Գիլյան Սովափին առընթեր, որը շատ տեղերումխիստ ճաշճճակալվածէ, ձգվում հն այսպես բից առաջացած ծանծաղուտ ր են, որ բոնված են կիսովչափ, ճՃաշճակալվա գնուտներով: էլբուրսի լեռների արնելյանշարունակությունն են կազմում լեոՀիմնական մասն են կազմում կոպետ-դաղին նիշապուրյան են միչննբը, որոնքմիմյանցից բաժանված Գորգան-Մեշխեդյան լեռնիրիք դեպի արնելթ լեռնային իջվածքով։ Թուրքմենա-խորասանի

վուլած: «Մորդարաները». դրանք, ոետնրի, բնրված ուրքմենա-Խորասանիչ լեոները, Դրանց

որոնք բաժանվում են(2յուսիս-Աֆղանական տարածվում լեոները, են

ն երկու մասի Պարապամիզի

լեռների: Սրանցից Հինդուկուշի

ցուրաքանչյուրըմի առանձինլեռնային սիստեմ է, կազմված բազ-

մաթիվչզքաներիջ ն լեռնարազուկներից: ՍարաճարթիՀարավային եզրամասով ձգվում են չարավիրանական լեռները, որոնք ստորաբաժանվումեն երեք առանձին: սիստեմների՝ Զագրոշի(արնմուտքում), Մեքրանի(կենտրոնական

մասում) ն Սովելմանի(:րնելքում):

Արուի

անական սարաճարթիծայր Ճարավայիննեղ ծովափնյագոկամ Դեշտեստան անապատը: ձգվող ծայիրանական սարաճարթի է բուն միջն ընկած բարձրավանդակը: բարձրադիրլեռների ջավոր ն նրակենտրոնական մասով ձգվում են անական ն Արեվելա- իրանական լեռները: Այդ լեռներիշրջանում չատ նն միջեն խոշոր լեռնային գոգավորությունները, քարաբեչ-. ն կորներով թափվածքներով:Քարձրավանդակի առանձին մասերը ներկալացնում են ընդարձակ ավազն անապատներ,ինչպես, օրբինակ, Դեշտե-կեվիր ն Դեշտե-լուտ անապատները: անսակետից երրորդականդարաշրջանում երկրաբանական սարաճարթիմեծ մասը բռնված էր ծովով՝ Թետիսի ն ճյուսիսային ցաավազանով, որը տարածվում'էր Գոնդվանյյի (Լազիազիայի) միջն. Մինչնալպիական օրոգենեզը ալստել աա

Հրոավաում Լ «արավում՝ որոնք լցված

`

իրանական

մաքի

կատարվելեն

նն Հերցինյան կալեդոնյան,

խաղաղօվկիանոսյան

ռրբոշ լեռնակաղմական (Հինդուկուշում) տեկտոնական էտապների

որոնք "զրոցեսներ,

ուղեկցվել ենճրաբխային գործունեությամբ ունե-

առավել ուժեղ տեկտոնականշարժումներ տեղի են Սակայն

ցել երրորդականի սարաընթացքում: Այսժամանակաշրջանում ւմ ձնավորվել են լեռՃարթի Ճլուսիսա նաշղթաներիերկու Հոյակապ սիստեմներ: Այդ սիստեմներիցառա-

ԳՓարապամիզի լեռները ն չինը. (էլքուրսի, Թուրքմենա-Խորասանի,

շարունակությունը, այլն) Համարփում է եվրոպական ալոլիղների էսկ երկրորդը (Ձազրոշի, Մեջրանին Սովեյմանյանլեռները)՝ դի-

Այս սիստեմների ճանգույցը արնմուտքում ընկած է նարիդների: Հայկականլեռնաշխարճում, իսկարնելքում Պամիրում: Սրրորդապրոցեսներին դանի լեռնակազժական

զուդընթաց դարձյալ մեֆ չափերի է ճասել ճրաբխային գործունեությունը, որը ճսկայական ուժի է Հասել Պալեոգենում ն Չորրորդականում.երրորդականի վերջում ն Ջորրորդականի սկզբումտեղի է ունենում նոթինտենսիվ բարձրացում, որն ուղեկցվում է Դեմավենդին մի շարք այլ լեռետ-

բարձրացում իի շրաբխայինգործունեությամբ: Ավելիինտենսիվ ունենում Չորը դականում, որը ն պայմանավորում է էլկերպով ուժեգ

են ֆիզիկականճողմաենթաիկվում նյութերը կուտազրվու-նհն-տարաՃարման:լեռների քայքայված ն 4ա կենտրոնում այնտեղ ռելյեֆի գոգավոր տարածություն-

նորլեռներբ

ներում ստեղծում քալքայված (ճՃողմաճարված) նլութերի ճղզոր նշանակածածկոց:արաճարթիանճոսք գոգավորություններում լից տեղ են գրավում նան չորացող լճերը,աղուտային ողերը ն Քավականմեծ տարածում ունեն դլունային ավազտակիրները: ները, ինչպես ն մերկ քարքարոտ տարածությունները(ճՃամաղա-

ները): իրանականսարաճարթըգրեթն ամբողջապես ընկած է ենթարնադարձային գոտում: նրա ներքին շրջաններըբոլոր կողմերից շրջապատվածեն բարձր լեռներով: Հենց ալդ տվյալներով էլ որոշչվում Ֆե հրանական սարաճարթիկլիմայի առանձնաճատկությունեն չորությամբ (ցամաքայնությամբ) ները, որոնք արտաճայտվում ն ամռան շատ բարձր ջերմությամբ: ՁմռանըիրանականսարաճՃարթի(ճատկապեսծայրամլսային լեոների) վրաՃաճախ ներգործում են 4յուսիսից եկող ցիկլոնները, որի 4Ճետնկանքով իրանի է որոշ միջերկրածովաչափով առանձինշրջաններում ստեղծվում յին տիպի կլիմա՝ ձմոան առավելագույն տեղումներով: Տարվա ինչպես ն գարնանը նշանակալից դերեն այդ նույն ժամանակը, ն խոնավ օղային զանգվածները, տաք Վատարում նանչարնեմտյան են Ձմռանը սարասովորաբար ուղեկցվում տեղումներով: որոնք ենդառնում յր դառնումՃյուվբատիրապետող Ճլուսիսային շրջանների Ճարթի քամիները,որոնք Հանդիպակացլեոաբսայինն ծյուսիսչարնելլան ազներն անցնելուց Ճետո վեր են ածվում ֆյոնի ն բացասաբար Բարձրադիր լեռնեդում միջլեռնային ճովիտների կլիմայի վրա: րում ձմռանը տեղումները սովորաբար թափվում են ձյան ձնով, իսկ ցածրադիր Ճովիտներում ն ընդճանրապես միջլեռնային գոգավորություններումձյունը Հազվադեպէ ն մի քանի օրից ավելի են էլբուրսի շատ տեղումներթափվում Ժածկ չի կազմում: Ամենից մմ): լեռներում (մոտ Ամռանն իրանում տիրապետողէ դառնում օդի թույլ ճնշումը, որի Հետնանքով ծայրամասերից(ՀիմնականումՃլուսիսչարնմուտքից ն Հարավ-արնելքից) դեպի իրան ենփչումման չոր փոշի: Առանձնապես քամիներ, որոնք առաջ են բերում առատ "շդայինզանգվածները, ավելի ճզոր են Ճյուսիս-արեմտյան շատ Ամռան բարեեն քամիները: «Շեմալ» կոչվող որոնք առաջացնում խառնությունը բարձր է հրանականսարաճարթիբոլոր մասերում: տերիտորիայիմեծ մասի վրա -ԷՉ5'է Հուլիսյան միչին ջերմությունը ամեն ավելի բարձր: Դաշտավայրերում (ճատկա հս ճաբավում) մատաթ ամսվա միջին ջերմությունը ճասնում է Հ-30--320-ի: Շնոր"`

Հիվ այն ճանգամանքի, որ ամռանը իրանականսարաճարթի վրա նավորվում են արնադարձային օդային զանգվածներ, մի քանի շրջաններում օդի ջերմությունը ճասնում է 40 ն անգամ Տ0Կ-ի: Զմռանըհրանականսարաճարթիտերիտորիայի մեծ մասը հն կազմում կասպից ծովի ենթակա է զրտեցման: հացառություն նլա

ս

գոտին ն ծայը

ճարավալին

շրջանները,-որտեղ Հունվար-

յան միջին չերմությունը 00-ից բարձր է. Այսպես, օրինակ՝ մերձ-կասպյան շրջանում ձմռան ամենացուրտ ամսվա միջին չերմուէ, իսկ Ճճարավի Թյունը Հ-10--116 մերձծովափնյա շրջաններոսՐ Վ-164: Սարաճարթի մնացած մեծ մասի վրա, այդ թվում լեռներում

միջլեռնային տարածություններում, Հունվարյան միջին չերմությունը սովորաբար 06 է ն միայն թիչ չափով այն տատանվու Մերթ դեպիդրականն մերթդեպի բացասական կողմը: Սակայն ն

Ճյուսիսից երբեմն

(Սիբիրյան անտիցիկլոնի շրջանից) եկող

օդային զանդվածնե թյունն իջնում է մինչե

Ցուրտ

ներխուժման

4ճնտնանըո

ՏՏ:/

հրմու-

իրանականսարաճարթի մեծ մասը բոնող անապատային ն ծն կիսաանապատա ում կան տեղումները: վայրեր, որտեղ մի քանիտարվա ընթացքում միա անդամ են տեղումներ ստացվում: սարաճարթնաղքատ է չրերով ն մշտապես տուժումէ նրաանբավարար քանակից: Գետերըմեծ մասամբ սակավաջուր են ն փոքը,իսկ նրանց մի մասը անգամ զուրկ է մշտական Հոսքից։ Առանձինգետեր թեպետ իրենց սկզբնավորման մասում ունեն մշտական Ճոսք, սակայն միջին ն ստորին տարվա մեծ մասը ցամաքում են: Մեծ տարածություն են բռնում գետերը լեռնային բնույթ, անճոսք շրջանները: ՄՍայրամասային ունեն. նրանք վարարումեն գարնանը`ձնճալքի ժամանակ ն մեջ ատճառում, իսկ ամռանը ավերածություննե նրանցմի մասը ն բոլորով րանում է կամ էլ խիստծանծաղում:

ժ-ֆրանական /

Ճոսանքներ

է

էկարունթջ Աարաճարթի ամենամեծ գետն ծոցի ավազանին ունի ընդամենը 550

Պարսից

որը

ն

պատկանում կմ ճրկարուպատկանում

թյուն: Մյուս գետերիցնշանավոր է Սեֆիդ-Ռուդը,որը է կԿասպիղ ծովի ավազանին ն Հյուսիսային գետն է: կասպիցծովն են թափվում նան Ատրեկ ն մի շարք ոբիշ փոքրգետեր: Դեպի ՀյուսիսՃոսող Համեմատաբար մեծ գետերիքը

իրանի ամենաջրառա

են

Ճոսող գեԳերիռուդը (Թեջեն|ն Մուրղաբը:ԴեպիՀնդկաստան

ամենամեժ է Քաբուլ գետր: Աֆղանստանի տերից նշանավոր

գետն

է

Հիլմենդը, որն ունի

մուն

կմ երկարություն

լ

րանումկան

բազմաթիվ

մանրլճեր,

հ '

թափվում է

Խա-

որոնք առավելսպես

կենտրոնացած յեն Դեշտե-կուտ ն Դեշտե-Կեվիրանապատներում:

Հենց այդ ծանծաղ լճեր են, մուտ 1 մետ խորությամբ. Սրանք ամանակավորբնույթ: պատճառովնրանց մի զգալի մասն Խոշոր լճեր Դերլաչին-Նեմե ԼԱռնաՍարաճարթի, ճողալինծածկը | է: Լեոն, բազմազան են ր, որոնք լին շրջաններում տիպական անտար որոշ չափով ներկալանում են պոդզոլայինտիպերոխ Հլուսիս-ամասերի ճովիտները ծածկվածեն գորշ 2ոընմտյան ն արեմտլան իրանի ճարթում երձկասպյան դաշտավայրը ղերով, թյունները՝ լեռնատափաստանայինշագանակագուլն ձողերով ն Մասամբսլատաճում են նան-. մրաճողեր, որոնք ,ակաճողերուլ: են տարածված գլխավորապես ծովի մերձափնյաշրջաններում: Մեծ տեղ են բռնում նան աղուտներն քարքարոտավազա:ողերը: հրանականսարաՀարթի բուսական ծածկոցի էվոլուցիայի վրա բավականմեծ ազդեցություն են թողել ճարնան երկրները:ԴրաՃետնանքով երկրի տարբեր մասերում բուսականությունը շատ ուժեղ: Ճակադրություններէ ներկայացնում: Ամենից ավելի բնորոշը իրաու

Բ»լական

մոխրաչողերը, ային անտառային

ԳՆ

ու

է տափաստանային նանապատային նի Համար Հանդիսանում բու-. է նան սականությունը: Հարավումպաածում

ննթարնադարձային ֆու բուսականություն, այդ

ն արնադարձային

անգամ մանչ-

բային անտառներ: Էնդչանրապես անտառը սաճմանափակտա-Հէ ճիմնականում ծֆալրամասային րածում ունին ընդգրկում լեռնեու Մեծ տարածում ունի արտաքին լանջերն ստվերոտկիրճերը: ւքի Ֆրիգզանալի տիպի բուսականությունը, որն այստեղ դրսնորված է միանգամայն օրիգինալ ձններով:էլբուրլեռնային քսերոֆիտների նան արնեմտյանՁագրոշի ժովաճա-մասամբ լ եռների, սի, Թալիշի յաց լանջերը մինչն մետր բարձրությունը ծածկված են ձմռանը տերնաթափվ եղող սաղարթավորանտառներով: Այդ շրջանների բնորոշ ծառերից են՝ շագանակենին, կաղնին, ճաճարին,թղկին: անտառր ճաճա Դաշտավայբերում ոխարինվումէ եղեգնածածկ ռա կաղնու, Ճացենու ն լուսասեր մի շարք այլ ծառատեսակներիճետ միասին աճում են նան մշտադալարմրտենին ն պիստակենին (ֆիստաշկան): Թալիշիանտառներում շատ տարածվածեն բաղեղներն ու լիաննեբը. այստեղ ճանդիպումեն նան այսպես կոչված «երկաթեծառը» նե

ՀԱԱ նն

նն

սամշիտը: Այս շրջաններում 2400 մետրից վերն տարածված են ալպիական մարգագետինները: Հյուսիս-արեմտյան իրանը, Աֆղամեծ մասը ծածկված են լեռնա-տափասնրստանի ն Բելուջիստանի ն տանային կիսաանապատայինբուսականությամբ: Դեպի արնելք ճետզճնեան ուժեղանում է 4իմալայան բուսական տիպերի խառնուրդը,

մինչդեոարնմուտքուվ գերակչոում.-Է-այապես

բուսականությունը, Հայկական տիպի

որբ

կոչված իրանաչ՝

է

ոէ

կազմված չորասեր թԹփուտներից(աստրագալներ, 4Ճովա-

աղասեր խոտաբույսերից ու

բոշխեր, բազմամյա փշաբույսոխարմատավորներ, նոցազգիներ,

շրջաններում գեսեր, եթերատուբուլսեր ն այլն) Անապատային են մերկ տարածությունները ն միայն տեղ-տեղ Հանդիբակշչոում պում են չորասեր բազմամյա սոխարմատավորներ,ինչպես նան եշրջաններում աճում է սաքթերատու որոշ բույսեր: Քարավազային

սաովը:

՛

աաա

կենդանականաշխարչը պատկանում է պալեռարկտիկմարզի կենտրոնա-ասիական ն միջերկրածովային ենթամարղզերին. Ատանձնապեսճարուստ է մերձկասոլան շրջանների ֆաունան: Բնոեն վագրը, Ճովագր, ինձր, վալրի կատուն, արրոշ կենդանիներից ջըչ գայլլըչ աղվեսը, կզաքիսը ազնիվ եղջերուն, լեռնալինոչխարը, անտիլոպները: Շատ են կրծողները, թոչուններից բնորոշ են ճՔածճայինն գիշակեր թոչունները,սողուններից՝ ջձերը,մողեսները, աները, միջատներից՝

Ճըչ մորմ

4իմք ընդունելովՅու. կ. եֆրեմովի ստորաբաժաՀիմնականում նումները, իրանականսարաճարթում կարելի է առանձնացեել ֆիզիկա-աշխարճագրական4ետնյալ շրջանները:

նում

լեռներ.--Սրանքիրենցից ներկալացԻբանական Ադոբեջանի են Հայկական պատկանող սեկտորը» լեռնաշխարտի՝ իրանին

ճանդիսանալովՀիմնականում Փոքր կովկասի Հարավային շարուԲոզնակությունը: Դրանցիցեն Ղարա-դաղը, Թալիշը, Սախենդրը, ն մի քանի այլ գուշ-դաղը լեռնաշղթաներ: նրանց առավելագույն բարձրությունը 4820 մեր է (Սնեվալան լեռը): նշված լեռները ձեվավորվել են ալպյան տեկտոնականէտապում: երրորդականի վերջում այստեղ կատարված դիզյունկտիվ պրոցեսների ետնանքով Երկրակեղնիառանձին բեկորներ, միմյանց նկատմամբ կատարելով ուղղաձիգ տեղաշարժ, առաջացրելեն մի շարք գոդճովիտներն լեոնաշղթաներիտեսք ունեցող բարձրադիրշրջաններ: Այս շրջանի աբնելյան մասում շատ լավ արտաճալտվածէ ոչ 4եռու անցյալի ու-

ժեղ Հրաբխայինգործունեությունը: Ռելլյեֆում գերիշխում են գա՛/ Ճրաբուխները:

Հան-

Նկարագրվող լեռնային շրջանում տեղումներն ընդշանրապեթ Քիչ ԳՓոդավորություններում տեղումների տարեկանքանակր կազմում է մոտավորապես միլիմետր, բարձրություններում՝ 500 միլիմետրըն ավել: Հարավ-արնելքում չորության աճման կաէ պակցությամբ տեղումներիտարեկանքանակը ճաղզիվ ասնում 200 միլիմետրի: Ջմեռը սառնամանիքայինէ, ամառը՝տաք ն չոր: Շրջանում մեծ տեղ են դրավում տափաստանները,որոնք ընդգըրկում են երբեմն մինչն 2500 մետր բարձրությունները: Տափաստաններից (1000 մետրից) ցած տիրապետում են կիսանապատները, իսկ 2500 մետրից վեր՝ ամառային արոտավայրերը: է էլբուրսթ շոբջան.--Ընդգրկում Գիոկանյան (Հաբավկասպյան) Հյուսիսային լանջերն Հարավ-կասպյան Ճճարթությունը:Աչքի է ընկնում մեծ խոնավությամբ (տարեկան1000 միլիմետրիցոչ պակաս): կան շատ գետեր, գետակներ, ինչպես նան ճաճիճներ։ Այմ այն շրջանն է, որտեղնշանակալիցտարածում են ստացել բուսաձներ: Շրջանթ կան ն կենդանական աշխարճի ոելիկտայինշատ էական դեր են կատարում կասբնակլիմայականպայմաններում պից ծովը ն նրան Ճարավիցեզրավորողբարձր լերները, որոնք չապայմաններ են ստեղծել այդ մասի տարվա փազանցնպաստավոր բոլոր ժամանակներիճամար տեղումների ստացմանը: ճարուստ է տեսակներով,ինչպես նան Բուսականությունը ճասարակէնդեմիզմով, կան ոնլիկտային շատ ծառատեսակներւ է Անտառիբնորոշ ռելիկտային ծառերից կարելի Համարել «երկաթյա ծառը»: Բացիայդ, նկարագրվածշրջանինտիպիկ են շագանակենին, կաղնին, լորենին, մանրատերն ակացիան,թղկին, սամշիտը, նռնենինն այլն: Թվարկած ծառատեսակներով Գիրկանյան են.

ու

առատ

առ-

փ ճիշեցնում կոլխիդյան տիպի անտառները,բայց միաժամանակ նրանցից տարբերվումէ փշատերկ մի շարք ծառերի ն (շրինակ, եղնենու սոճու) լրիվ բացակայությամբ: կարնորտեղ է գրավում մերձարնադարձային գլուղատնտեսությունը: Մշակում նն ն բրինձ, թեյ, ցիտրուսներ անդամ շագարեղեդ: Շրջանիկենդանական աշխարճիբնորոշ ներկայացուցիչներն են վագրը, կասպյան մարալը, վարազը, քարայծը, բորենին, թոչուններից՝ փաեղնիկը, ն սիանը այլն:

շրջանը

շատ

են Կասպից ծովի ՀարավայինափեԷլբուշսիլեռներ.--ՁԶգվում 30--120 բով, ունենալով կմ լայնություն ն կմ երկարություն, Լեռներըկազմված մինչն 5604 մետր (Դեմավենդ) բարձրություն:

ծն

մի

շարք

զուգաճեռ շղթաներից, որոնք խիստ մասնատվածեն

հ

միմյանցից բաժանված մեծ մասամբ դեպրեսիոնբնույթի գետաճովիտներով: Ծածկվածեն Հավերժականձյունով, որից ձնավորվում` են մի շարք փոքը սառցադաշտեր:Դրանցիցնշանավոր է Տախտեառմամբ էլբուրսի լեոները սառցադաշտը: Սուլեյմանի Ընդճանուր Ճարուստեն չրերով: Այստեղիցսկիզբ են առնում բազմաթիվ գեւեր, որոնց ջրերով ոռոգվում են ցածրադիրդաշտերն-ու այգիները: նշանակալիցտեղ են գրավում անտառները, Օ։ՕԱնտառից վեր ԽԻ են րածված մացառուտները, որոն րստ բարձրության փոխարինվում են լեռնային տափաստաններով,իսկ վերջիններս էլ` մարգագետնային բուսականությամբ: Անտառներնընդգրկում են Հիմնականում էլբուրսի 6լուսիսային լեռնալանջերը (որոնք անճչամեմատ ավելի խոնավ են),իսկ տափաստանները՝ Ճարավային: Թուոքմենա-Խոբասանի լեռնեո.--Զգվում են 600 կմ ձերկարությամբ, 250 կմ լայնությամբ ն մինչն 3000 մետր բարձրությամբ: կազմվածեն լեռնաշղթաներիերկու սիստեմներից, որոնք միմյանցից բաժանված են Քուշանա-Մեշրեդյան դեպրեսիոն իջվածքով։ Դեպրեսիոնայդ Հովիտը իրանիամենախիտբնակեցված վայրերից մեկն է: նրանում գտնվում են մի շարք քաղաբներ, որոնց թվում Մեշխեդըունի մոտ 200.000 բնակիչ: Մեշխեդյանիջվածջից («ովլեռնային սիստետից) դեպի 2յուսիս տարածվում է Կոպետ-ղաղի մր, որի շարունակությունը կազմում են մի կողմից էլբուրսի, մյուս` կողմից՝ կովկասիլեռները: կԿոպետ-դաղի սիստեմի մեջ մտնում ենեն Գյուլստանյանլեռները: մի շարք լեռներ, որոնց թվում ճայտնի Քուշանա-ՄեշխեդյանՃովտից ճարավ տարածվում են նիշապուրզուդաճեռ շղթաներով: նրանց յան լեռները, որոնք ձգվում են 2--3 միջն ընկած Ճովիտներըներկալացնում են ավազաքարերովծածկված երկարաձիգմիջանցքներ: լնոներն ամբողջությամբ վերցրած աչԹուրքմենա-Խորասանի են արտաճալտված ցամաքային կլիմայով: Քի ընկնում խստորեն են Սակավ մթնոլորտայինտեղումները, որի Ճետնանքովբացակայում են բարձրալեռ անտառային ն մարգագետնային գոտիները: Տիրապետումէ լեռնաանապատային ն լեռնատափաստանային լանդշաֆտը, որտեղ տարածված են փետրախոտայինէֆեմերները:Գարնանըամեն ինչ կանաչին է տալիս ն ապա կարճ ժամանակից Ճետո ամբողջովինչորանում:

լեռնեո.--Սրանքբնական պայմանների տեսաՊարապամիզի են նման են կետից շատ լեռներին:կազմված Թուրքմենա-Խորասանի մի

շարք

զուգաճեռ շղթաներից, որոնք միմյանցից բաժանված են '

Հիմնականում տեկտոնիկծագման գնտաճովիտներով(Գերիրուդ,

Մուրգաբն այլ գետերի): նշանավորեն Բանդի-Թուրքեստանի լեոները, որոնք դեպի Հյուսիս աստիճանաբար ցածրանալով վեր են ածվում սարաճարթերի։Այդ տեսակետից Հյուսիսում այտնի են Բադխիզն կԿարաբիլ սարաճարթերը,որոնք ունեն մինչն 1000 մետր

բարձրություն: Պարապամիզի լեռները Հիմնականում ծածկված են մացառուտներով։Միջլեռնայինճովիտները մեծ մասամբ ներկաացնում են օազիսներ: են իրանական սարաճարթիարելեռնեո.--Ընկած Հինդուկոմի վելյան եզրամասում: նրանքձգվում են մոտ 200 կմ երկարությամբ կ 50--400 կմ լայնությամբ: Հինդուկուշբ աշխարճի ամծնաբարձր լեռնային սիստեմներիցմեկն է: նրա վրւս է գտնվում լնռնաճանգուցային նշանակություն ունեցող Տիրաչ-Միր գագաթը, 7690 մետր բարձրությամբ: Հինդուկուշից ձգվում են բազմաթիվ լեռնաճյուղեր, ն առանձինշղթաներ լեռնաբազուկներ: Դրանց թվում ճայտնի են, ն մի շարք այլ լեոնաշղթաօրինակ, կոխ-Լալ, հրոջա-Մուխամեդի ներ: Հինդուկուշի լեոները ժամանակակից բարձրության են Հասել շնորճիվ նորագույն ժամանակաշրջանի էպեյրոգզենտիկբարձրացումների: Չնայածմեծ բարձրության, լեռների շատ մասերում տիբապետում են Հարթված,«ղկված ն մասամբ կլորացածլեռնադգագաթեքր:

Հինդուկուշիառանձին Հատվածներ, Հնդկական օվկիանոսի ստանում են բավարարխոմուսսոններիազդեցությանՀետնանքով, նավություն: Տեղումներիզգալի մասը թափվում է ձյան ձնով, որը ն պայմանավորում է շատ սառցադաշտերիառաջացումը: Այստեղից ծն սկիզբ առնում բազմաթիվ գետեր, այդ թվում Քաբուլ, Հիլմենն դր» Գերիրուդը այլն Հինդուկուշի «լուսիսային լանջերից են սկզբնավորվում Ամու-Դարիսյիվերին Հոսանքի վտակները: Բնականլանդշաֆտի տեսակետիցՀինդուկուշիՃլուսիս-արնմըտյան Հատվածը ներկայացնում է չոր տափաստան: ԳՓետաճովիտներումՃանդիպումեն Ճունականընկուղենին, թղկին ն լայնատերն մի շարք ուրիշ ծառեր: Ըստ բարձրությանլանդշաֆտն արագորեն փոխվում է: Մասնակիանտառայինտարածություններըմեծ մասամբ փոխարինվումեն մացառուտներով, իսկ վերջիններս՝ տեղ-տեղ մարգագետնայինբուսականությամբ: Իրանականսաբաճաբթիճաբավայինծայբամասային լեռներ.--Սրանքձնավորվել են երրորդականիընթացքում, ալպյան ն երկրաբատեկտոնականէտապի ժամանակ: Աշխարճագրական

Մէն Իբանումծ Հյուռիսա

Մէ տեսարան Սիբիեական անապատից:

նական գրականության մեջ «իրանիդներ» կոչվող լեռնային այս աիստեմըընդգրկում է Զագրոսի, Մեքրանին Սուլեյմանի լեոնաշղթաները: Զագրոսիլեռները սկսվում են իրանական Քուրդիստանում, Փոքր Զաբ գետի ձախ ափին ն աղեղնաձն տարածվում դեպի Հասիստեմը կազմված-է միմյանց րավ-արնելք: Զագրոսի -զուգաճեռ Հաանում են 3000-4000 մի քանի լեռնաշղթաներից,որոնք Ժեթիչ են բազմաթիվ «ովիտբարձրության: Լեռնաշղթաների ներ, որոնք մեծ մասամբ ներկայացնում են տեկտոնական իջվածքներ: Այդ ճովիտներիբարձրությունը դեպի Հլուսիս աստիճանաբար մ/եծանում է, նույն ուղղությամբ մեծանում է նան Զագրոսիառանձին շղթաներիբարձրությունը: ԴրաՀետնանքովՊարսիցծոցի կողմից նայելիս Զագրոսը դարավանդներիկերպարանքունի: Զագրոսի լեռները տեղ-տեղ կտրտվածեն խորը կիրճերի ձե ունեցող լեռնանցքներով, որոնք կոչվում են «թանգ». Սրանք արմար ճանապարճներեն մի Ճովտից մյուս Ճովիտն անցնելու ճամար: Զագրոսի լեռները օրոգրաֆիկ նկատառումով ընդունված է ստորաբաժանել երեք մասի.1) Հյուսիս-ԱրեմտյանԶագրոս, որի մեջ մտնում են նան այսպես կոչված Քուրդիստանիլեռները 2) Կենտրոնական լեոները, որոնց անուորի մեջ մտնում են նան Բոխտյարի Զագրոս, նով էլ երբեմն կոչվում է ամբողջ Ճատվածը։Այստեղկան մի շարք իջվածքներ, որոնք ներկայանում են որվես գոգավորություններ. նրանցից առանձնապեսՃճայտնիէ Շիրազի գոգավորությունը: 3) ՀարավայինԶագրոս, որը Զագրոսիամենաթույլ ուսումնասիրված շրջանն է: լեռների ճարավ-արնելյան չարունակություն են Զագրոսի կազմում Մեքրանիլեռները: Սրանքձգվում են 0մանի ծովափի երկարությամբ ն ընդճանուն առմամբ անտառազուրկ են, թեպետ արնմուտքում միջլեռնային Հչովիտներըտեղ-տեղ ծածկված են անտառներով: Մեքրանիլեռներից դեպի 4յուսիս-արնելք տարածվում են Սուլեյմանի լեռները, որոնք «Հյուսիսում միացած են Հինդուկուշին: Սրանցիցառաջանում են բազմաթիվ ճյուղավորություններ, որոնբ տերիտորիան: Լեռները լցնում են Աֆղանստանին Բելուջիստանի են ժածկված նոսը անտառներով,իսկ արնելյան լեռնալանջերը՝ սավանայինբուսականությամբ: է մի կողմից ԳԵՐբմեզի՞ կամ Դեշտեսանանապատ.--Ընկած Զագրոսին Մեքրանի,մյուս կողմից՝Պարսիցն 0մանի ծոցերի միչե ՌելյլեֆըՀարթավայրայինէ, բայց նրա ճարթավայրայինբնուլ-

հայա

6--841

Թը մասամբ խախտվածէ դեպի ծովը ձգվող լեռնաբազուկներիպատճառով: Գերմեզիրանապատիբնորոշ գծերն են ծայրաճեղ տաք կլիման ն տեղումներիխիստ անբավարար քանակը: Ջլուն այստեղ բոլորո-վին չի գալիս, որովճետն Հունվարյան միջին բարեխառնությունը միշտ էլ 0-ից բարձր է: Գերմեզիրանապատի մի ղգալի մասը ենթակա է Ճճլուսիս-արեմտյան՝Շեմալ կոչվող տաք ն խիստ փոշու քամիների ազդեցությանը, որոնք փչում են մուտ 6 շաբաթ տնողու-։ թյամբ: է Ի-. բարձբավանդակային մառշզ.--Ընկած ՆԵՐքինիբանական

բանական սարաճարթի յուսիսային ն ճարավային բարձրադիր Ւառ կմ տարածություն: լեռների միջեւ Գրավումէ մոտ 500.000 Այստեղ միանգամայն ճարթ ոնլյեֆի կողքին նշանակալիցտեղ ենգրավում նան մի շարք շղթաներ: նրանցիցառանձնապես Հիշատա-լեոկության արժանի են Միջինհրանականն Արնելա-իրանական ները, որոնք ձգվում են մի քանի զուգաչճեռշղթաներով: Առանձին շղթաներից ուշադրության են արժանի Կուխ-խեզարի լեռները: Սրանքունեն ճրաբխային ծագում ն մինչն 4420 մետր բարձրություն: Ներքինբարձրավանդակայինշրջանը աչքի է ընկնում ծայր՝ աստիճանչորային կլիմայով: երկրիչորությունն աճում է 4լուսիսարնմուտքիցՀարավ-արնելք:Մեծ տեղ են գրավում անապատները: նրանցիցՀայտնիէ Դեշտե-Կեվիրը, որը ձգվում է 400 կմ երկարու-ն մոտ թյամբ կմ լայնությամբ: Ավելիաշավոր պատկերէ ներ-կայացնում Դեշտե-լ(ութանապատը,որը իրանիամենաչոր ն միաժամանակամենաքիչ ճետազոտվածվայրն է: Ներքինիրանականբարձրավանդակիճամար ընդճանուր մամբ բնորոշ են ուժեղ ֆիզիկական4Ճողմնաճարումը, անճոսքլճան յին ավազանները աղքատիկ բուսականությունը Այստեղոչ մեծ բարձրության շատ լեռնաշղթաներ ինտենսիվ ՀողմաճարմանշնորՃիվ քայքայվել են ու դարձել պենեպլեններ։ Հոսող ջրերի պակա-սության (կամ Համարյա բացակայության) պատճառով4ողմնաՀարվածնյութերը Համարյա ամբողջովին մնում են տեղում ն լըցնում ոռնլյեֆիցածրադիրմասերը, նախկինլեռնաշղթաների միջն ընկած ճովիտներըն մասամբ իրենց ծածկի տակ թաղում ցածրադիր լեռնաշղթաները,այդ ձնով ճարթեցնելովներքին բարձրավանդակի ռելլեֆը։ Խիստքայքայված ն 4ողմնաճարմաննյութերի տակ թաղված առանձինլեռնային բարձրունքներ երբեմն կղզիների նման են ցցված այդ Համատարածծածկոցիտակից: Մակերեսային դուրս ջրերը այստեղ կատարումեն միայն ճողմնաճարմաննյութերի որոառ-.

վերադասավորումն վերանստեցում,այդ պատճառովէլ ներքին շրջաններիամենացածրադիրմասերում գոլացել են ջրերի բերած տիղմի, փոշու ն աղերի կուտակումներ՝ Հատկապեսվերնում Ճիշատակված անապատների շրջանում, որտեղ շատ տեղերում վայրը ծածկված է աղի շերտով: Բավական լճերն ու ճաճիճմեծ են ները, տարածություններ բոն Դեշտեէութ անապատումավազըշատ տեղ ցեմենտացածէ աղով, ն այդ եղա-` նակով առաջացած կարծր կեղնի /վրայովքամին քշում-տանում է ու ավազն մանրը փոշին, ճՃաճախառաջացնելովմեծ ուժի Հասնող ավազայինփոթորիկներ:

Հո աան ժ՛տակիրները:

ՄԻՋԱԳԵՏՔ

Միջագետքէ կոչվում Տիգրիսն նփրատգետերիմիջին ն ստոբին Հոսանքներիշրջանում տեղավորված երկիրը Արնմուտքում անանրա սաճմանըկազմում են Արաբիա թերակղզինն Սիրիական պատը, արնէլքում՝ Իրանականսարաճարթը,իսկ Հյուսիսում՝ ՀալկականլեռնաշխարտՃը:

ներկայացնում է ՃարՄակերնույթիտեսակետիցՄիջագետքը թություն (մեծ մասամբ դաշտավայր),որը ձնավորվել է երկրակեղեխիջեցման շնորճիվ։ Միջագետքի Ճարթությունը ծածկված է երն րորդական Չորրորդական Ճասակի ավազաքարերով,կրաքարեբով ն Տիգրիսու նփրատգետերիալյուվիալ նստվածքներով:Վերջիններս առավել մեծ տարածումունեն Ճարավ-արնելյան(ընդճուպ մինչն Պարսիցծոցն ընկած) շրջաններում: Միջագետքիայս Ճատվածը դեռ Չորրորղդականի սկզբում զգալի չափով ծածկված էր ծովի ջրով, ըստ որում, Պարսիցծոցի 4յուսիսային սաշմանը այն ժամանակ Հասնում էր մինչն Տիգրիսին նեփրատի գետախառնուրդը:Սակայն պատմական ժամանակաշրջանումծովի նաճանչը (որն ըստ երնույթին կատարվումէր ցամաքի բարձրացման4ետնանքով)դադարում է ն առանձինտեղերում ցամաքի իջեցման ճետնանքով սկսվում է ծովի առաջխաղացումըդեպի Միջագետքիդաշտավայրը: Դրա4նտնանքովՇատ-էլ-Արաբիստորին Ճոսանքում Հնագույն երիգացիոնորոշ կառուցվածքներներկայումս գտնվում են չրի տակ: Չնայածայդ ամենին, Շատ-էլ-Արաբիդելտանշարունակումէ աճել դեպի Պարսիցծոցը: Միջագետքիռելյեֆի Ճարթավայրային բնույթը մի փոքր խախտվածէ Հյուսիսում, որտեղովանցնում են ՀայկականՏավրոսի ն Զագրոսիոչ մեծ բարձրությանմի քանի լեռնաբաղուկները:

բնական պայմանների տեսակետիցընդունված է Միջագետքը բաժանել երկու մասի՝ Հարավային, որը կոչվում է Ցածրադիր Միջագետք, ն Ճյուսիսային, որն անվանվում է էլ-Ֆեղիրե կամ Բարձր Միջագետք:Այդ երկու շրջաններիմիչն սաշմանը անցնում է ԲաղՏիգրիսն դադից ջիչ Հլուսիս-արնմուտք, որտեղ իրար են մոտենում ու աստիճանանիրատը ն որտեղ 4յուսիսային ԲարձրՄիջագետքը բար փոխում է իր ռելյեֆի բնույթը, վերածվում ճարթավայրին դաշտավայրին: աննկատելիորենձուլվում ՀարավայինՄիջագետքի Վերջինսմի Հարթ երկիր է՝ 190 մ միջին բարձրությամբ»որ կազմըված է գլխավորապեսգետայինբերվածջներիցն իր տարածության մեծ մասում բռնված է աղաճողերով:Շատ-էլ-Արաբիերկու ափերը մինչն ծովը խիստ ճաճճակալվածեն ն բոնված եղեգնուտներով։Աազատ տարածություններըծածկված են ղաճողերիցու ճաշճիճներից մոտ երնան է դալիս մերձարետավաստաններով, իսկ գետավփերի (էլ-Փեզիրեն) վադարձայինբուսականությունը: ԲարձրՄիջագետքը մասում երանապատային մի բլրապատ, տեղ-տեղ ճարավային ն Սիր է՝ 200-ից մինչն մ ավելի բարձրությամբ, որը կազմված է նատվածքայինապարներից(մերգելներ, կրաքարեր, ծրբորդականի գիպսեր ն կավեր): նրանց մեջ տարածվածեն նավթի Հարուստ ճանքավայրեր(ՀատկապեսՄոսուլ-Կիրկուկշրջանում): նրա լուսիս-արնելյան մասում 4ամարյա լայնական ուղղությամբ ձգվում է Սինջարլեռնաշղթան(մինչն 1100 մ բարձրությամբ): պատկանումէ մերձաԱմբողջությամբվերցրած Միջագետքը բնադարձայինչոր կլիմայական գոտուն: ՀարավայինՄիջագետքը, որ տեղավորվածէ Տիգրիսին նփրատի ստորին «ոսանքներին Պարսիցծոցի արանքում, երկրագնդիամենաշոգ վայրերից մեկն է: Այստեղ տարվա մեջ 8 ամսից ավելի ցերեկը օդի ջերմաստիճանը 400-ից բարձր է, առավելագույնջերմությունը երբեմն ճասնում է ն ճաճճային խոնավությումինչն 550-իչ Բարձրջերմաստիճանները նը տեղ-տեղ (ճատկապեսՇառ-էլ-Արաբիշրջակայքում) ստելծում ծն անտանելիկլիմայական պայմաններ, որոնք ավելի նս վատանում են շատ տարածվածմալարիայի ԴեպիՀյուսիս ջերշնորՀիվ: մությունը պակասում է, օրինակ, Մոսուլիշրջանում, թեպետն ամաոր շատ տաք |: բայց ձմռանըօդի ջերմաստիճանըերբեմն իջնում է նույնիսկ մինչե--156, իսկ Հյուսիսային ՄիջագետքիՀյուսիսային մասում ձյունը դալիս է Համարյա ամեն ձմեռ, չնայած տեղի միջին բարձրությունը300--400 մետրից ավելի չէ։ Միջագետքիամբողջ տարեկան միջին ջերմությունը կազմում է 20--230, տերիտորիայում Հյուսիսային Միջագետքում առավելագույն ջերմությունը 506 է:

Մոսուլում 4ունվարյան միջին ջերմությունը 270 է, Հուլիսյան մի-՝ ջինը՝ 34,290. Բաղդադում ապրիլյան միջին ջերմությունը 2150 է, 34,60: տեղումներըթափվում են դգըրլՃճովիսյան Ամենուրեք միջինը՝ խավորապեստարվա ցուրտ ժամանակ (ճոկտեմբեր-մալիս), մինչդեռ ամառային սեղոնը (ճունիս-սեպտեմբեր)չորային է: Տեղումների միջին քանակը Հարավում կազմուժ է 180 մմ, 260 մմ, Մոսովիշրջանում ն Սինջար՛լեռներում՝ 300 մմ-ից քիչ ռԻվել։ Ամոանը գերակշռում են Հյուսիս-արեմտյան քամիները, իսկ ձմռանը՝ Հյուսիս-արնելյան։ Ջմոանը երբեմն Միջերկրական ծովի են նան Միջագետք ներթափանցում ցիկլոնները: ճիդրոգրաֆիկցանցը աչքի է ընկնում ջրային երՄիջագետքի արտերիաներով:Դրանքեն Տիգրիսն նփրատգետերը, կու«զոք ող բոնք ծովից 150 կմ Հեռավորության վրա միանում ձն միմյանց ն ապա Շատ-էլ-Արաբ անվամբ թափվում Պարսիցծոցը: Հիշատակված երկու գետելն էլ սկիզբ են առնում ՀայկականլեռնաշխարՃից: Վերին Միջագեւտքում նրանք արագաճոս են ն ճոսում են բավական խորը գնետաճուներով: ՑածրադիրՄիջագետքում(դաշտավայրային մասում) նրանք երկուսն էլ խիստ դանդաղեցնում են իրենց ճոսքը ն միաժամանակընդարձակելովիրենց Ճունը բաժանվում են մի ջանի բազուկների: Երկու գետերն էլ ուժեղ վարարում են գարնանը, երբ Հայկականլեռնաշխարճում ձնճալքն է սկսվում: Մասնակիվարարման են ենթարկվում նան ձմռանը, տարվա այդ ժամանակաշրջանում մթնոլորտային տեղումների գերակշոության պատճառով: Շատ-էլ-Արաբիշրջանում գրեթե ամեն տարիգարնանայինջրծեղեղների պատճառովառանձին բնակավայրերծածկվում են ջրով: Գետերը խոշոր չափով օգտագործվում են արճեստական ոռոգման ճամար: Այդ տեսակետիցբնորոշ է ճատկապեսցածրադիր Միջագետքը, որտեղ կառուցվածեն բազմաթիվ ջրանցքներ: կարնորէ նան որոմ գետերի տրանսպորտային նշանակությունը, ըստ Շատ-էլ-Արաբով մինչն Բասրաանցնում են անգամ ծովային նավեր մեծ ո Պիկջագետքի մասը բոնված է անապատային ն կիսանան նփրատի ՏիգրիՄիջագետթում պատայինՀողերով: Ցածրադիր են սի գետամերձ մասերում տարածված ալյուվիալ մարգագետնային Հողերը: ԲարձրադիրՄիջագետքումտիրապետում են գորշաՃողերը,իսկ առավելբարձրադիրշրջաններում՝ շագանակագույն 4ողերը: Միջագետքի դաշտավայրի արնելքում ճանդիպում են կիբներ ն աղուտային ճողեր. ՔուսականությունըՀամեմատաբար է դրսնորված Բարձրադիր ավելի առատ լեռների ստոՄիջագետքի

Բաղդաղո

ՀԷ: շշ

ո-

|

ու

տա-

րոտներում, լեռնալանջերին մասնակիտարածումունի նոսը անտամնացած մասերում տիրապետում է անապատառը: Միջագետքի ն չոր յին, կիսանապատային միջերկրածովայինտիպի բուսակաերկարությամբ աճում են հփրատյան բարդին, նությունը:Գետերի մասում՝ փյունիկյան արմավենին, տամարիսուռենին, ճարավային կը: Միջագետքի ճամար բնորոշ բույսերից են նուլնպես ակացիաները, միմոզաները, նեբկա թուփը, զանազան չորասեր թփուտներ ն այլն կուլտուրական բույսերից մշակում են փյունիկյան արմավենի, շաքարեղնեդ,եգիպտացորեն,բամբակ, զանազան Ճճացաճա«ոիկներ: կենդանականաշխարճըշատ զծերով 4իշեցնում է Միջագետքի ԱսիայիՀարնան երկրների ֆաունան: ՄիաժամանակՀանդիպում

ալնպիսի տիպեր, որոնք ընդշանուր են Աֆրիկային, ինչես, օրինակ, ջայլամը, որը դեռնս 4Ճանդիպումէ երկրի ճարավարեմտյանշրջաններում. Միջագետքի բնորոշ կենդանիներիցեն ընձառյուծը, շնագայլը,վարազը:այժեղջուրը,վայրի էշը: Ճովազը, էր նան առյուծը, որն այժմ ամբողջովին Առաջներում Հանդիպում ոչնչացվածէ: Շատ կան կրծողներ ն սողուններ (օձեր ն մողեսներ): Ճարավում մեծ տարածում ունեն չջրասերզանազան Միջագետքի թոչունները (ձկնկով, կարմրաթնիկն այլն) Միջատներիցշատ է մորեխը: տարածված են նան

ՄԻՋԵՐԿՐԱԾՔՎԱՓՆՅԱ(ՊԱՂԵՍՏԻՆ-ՍԻՐԻԱԿԱՆ)

ՄԱՐԶ

Առաջավոր Ասիայիմիջերկրածովափնյամարզը իր մեջ է ընդգրկում Պաղեստին-Սիրիական երկիրը, որը տարածվումէ Միչջերկբական ծովից մինչն եւիրատիՃովիտը: Հլուսիսում այն Հասնում է մինչեՏավրոսիլեռները, իսկ ճարավում՝մինչն Արաբականբարձրբավանդակը,որն ընկած է Աքաբածոցը Շատ-էլ-Արաբինմիացնող գծից ճարավ։ Այս սաճմաններում միջերկրածովափնյա մարզը բոնում է մուտ 350000 քառ. կմ տարածություն: երկրի արնելյան մասը, որն ընկած է Աքաբայիծոց--Անտիլիբանան գծից արկիլք, Հանդիսանումէ Արաբականբարձրավանդակի Հյուսիսային շարունակությունը ն ունի «ին ծագում, մինչդեռ լնոնրա արնեմտյանմասը, որն ընդգրկում է միջերկրածովափնյա նային գոտին, 4իմնականում առաջացել է ալպիական տեկտոնական էտապի ընթացքում. Ամբողջմարզն ընդունված է բաժանել անապատ: երկու մասի՝ Սիրիա-Պաղեստինյան լեռներ ն Սիրիական

Սիրիա-Պաղեստինյան ծալքավոր ենթամարզը, որի մեջ

մտնում

են

կիբանանն Անտիլիբանան լեռնաշղթաները, երենից ներկայացնում է միջերկրածովյան ծալքավոր լեռների ամենից արնելք ձգվող մասը: նրա կառուցվածքում տիրապետում են Յուրայի, կավճին Երբորդականիապարները: ԱռավելՀին ապարատեւակները,2իմ-

նականում Արաբական պլատֆորմի Պլանգվածները, Հին-հրնան դալիս միայն Հարավում, Աք բայի ծոցի մոտակայքում: է իջվածքների(գրաԼեռնայինայդ գոտու ելո են

քովարացայի

Քենների) մի սիստեմ, որի առաջացումը սերտորեն կապված է ընելա-աֆրիկականմեծ գրաբենի առաջացման 4ետ: Այստեղնոբագույն ժամանակներումկատարված կոտրատումներիշնորճիվ ճեղքերից արտավիժածլավաները առաջացրել են ընդարձակբաղալտային դաշտեր: Այդ կոտրատումների Հետնանք է նան այս ա-

շրջանի ճամար շատ բնորոշ ուժեղ սեյսմիկան, ինչես նան երկրակեղնի ուղղաձիգ տեղաշարժերով պայմանավորվածՍիրիա-Պաղեստինյան մարզի ծալքավոր, խիստ մասնատվածբնույթը: Տեկտոնական այդ միննույն պրոցեսներիշնորճիվ միաժամանակ առաջամեծ ցել են Սիրիականու Արնելա-Աֆրիկական գրաբենները, ինչպես նան (իբանանին Անտիլիբանանի լեռների Հորստաձն բարձբացումը: Սիրիականմեծ գրաբենըդեպի ճյլուսիս ձգվում է մինչն Թուրքիայիտերիտորիայում (Մարաշ քաղաքի մոտ) գտնվող Գաբ ւիջվածքը: Սիրիականգրաբենիառաջացումը սկսվել է երրորդականի ընթացքում ն ապա շարունակվել մինչն Չորրորդական դարաշրջանը: նրա իջեցումը զգացվում է նույնիսկ մեր օրերում: Սիրիական զրաբենը. որը ճՀաճախանվանվում է Գխորիգրաբեն, ելկրագբնդի ամենախոր դեպրեսիաներիցմեկն է: Գրաբենայինայս ամբողջ գոտին ն նրա շարունակությունը կազմող Կարժիրծովի իչվածքը աստիճանաձնկառուցվածք ունեն: Սիրիականգրաբենի երկու կողմերով ձգվում են Լիբանանին Անտիլիբանանիլեռները: Սրանքընկած են Արաբականն Անատոլական բարձրավանդակների ն ունեն եզրային լեռնաշղթաների միջն Հիմնականում ճարավից ճյուսիս ուղղություն: (իբանանիլեռները գտնվում են գրաբենի արնմրտյան կողմում, իսկ Անտիլիբանանը՝ արնելքում: նրանք երկուսն ն նստած են էլ կազմված են վերին կավճի ու էոցենի կրաքարերից «այսպես կոչված նուբիական ավազաքարերի վրա Մակերեսից ծածկված են Ննեոգենի նումոլիտային կրաքարերով։երիտասարդ Հրային ապարներից այստեղ տարածվածեն բազալտներն ու տրաԽիտները, որոնց արտավիժումներըկապված են Սիրիականգրաբենի առաջացման 4ետ. Այդ նույն երնույթի Ճետնանք հն առանձին

վայրերում ՃանդիպողՀրաբխային կոները, ինչպես նան ընդարձակ մ միջին բարձրուՃճարթ լավային դաշտերը, որոնք ունեն 500--800 թյուն: լեոները սկսվում են Աքաբայի ծոցի մուռակայքում, (իբանանի 1000--1200 որտեղ նրանք մետր բարձրություն ունեն, Առավելմեժ բարձրության (3000 մ ավելի) նրանք Հասնում են Հլուսիսում: Շատ տեղերում լեռնաշղթան կտրտված է լայնական ճովիտներով: Աոնաշղթայի արնեմտյանճատվածնիրենից ներկայացնում է մի կրաքարային պլատո, որի միջին բարձրությունը 700-ից 1000 մետը է: Պլատոնբաժանվում է երկու մասի..4յուսիսային, որը կոչվում է ՎերինԳալիլեյ(սա ավելի բարձրադիրէ), ն Հարավային,որը կոչվում է ՍտորինԳալիլեյ կամ Հուդայի սարաճարթ: Անտիլիրանանի լեռները նույնպես սկսվում են Աքաբայիծոցի մուռակայքում։ 1000--1200 մետր բարձրության Ճասնողփոքրշղթախերով:ԴեպիՀյուսիս նրանք, աստիճանաբար բարձրանալով, 4ասնում են մինչն Խոմս։ սիստեմին պատկանողլեոԱնտիլիբանանի ներից նրա Ճարավայինմասում գտնվում է Հերմոն լեռնաշղթան, որի առավելագույն բարձրությունը Մեծ Հերմոն կամ Ձեբել-էլ-Շեյխ գագաթում Հասնում է 2260 մետրի (նռնաշղթայի միջին բարձրությունր 1500 մ է: նրա կատարներըճողմնաճարման ու էրոզիայի շնորճիվ ճարթ են կամ կլորացած: (Առնաշղթան խիստ կտրտվածէ Հոսում է Հորդանանգետը: լայնական 4ովիտներով, որոնցից մեկով Դեպիարնելք Անտիլիբանանը«4ետզճետեցածրանումէ ն վերածվում պլատոլի, որը աստիճանաբարցածրանալով ձուլվում է Սիբիական անապատիՃետ: ն լեռների միջն ընկած Սիրիական: (իբանան Անտիլիբանան մեծ դրաբենի առանձինմասերից ճայտնի է Հյուսիսային Սիրիական գրաբենը (կամ Հորդանանի ԳրաբենիամենացածՃովիտր)։ բադիր կետը Մեռյալ ծովի «Հատակնէ, որը ծովի մակերնույթի նկատմամբունի 230 մ խորություն: նրանիցՀլուսիս ն Հարավ տեղանքն աստիճանաբար բարձրանում է: Սիրիական մեծ գրաբենի խորությունը առանձնապես խիստ աչքի է ընկնում Հորդանանգետի ճովտում, որովճետն նրա երկու կողմերում ընկած լեռնաշղթան իրենց զան ավելի մետր բարձրություն ունեն ները 2500--3000 են դեպի գրաբենի Ճատակը: ռիթավ լանջերով ուղղակի իջնում արնելք ընկած է արնելյան Սիրիան,որը տաԱնտիլիբանանից րածվում է մինչն եվփրատ: նրա մեծ մասը բոնված է Սիրիականանապատով, որբ կազմում է Արսբիայի Մեծ Նեֆուդ անապատի Հյուսիսային շարունակությունը: նրա կառուցվածքում մեծ տեղ են ՛

գրավում կավճի դարաշրջանիկրաքարերը,որոնք նստած են նուբիական ավազաջարերիվրա: իսկ վերջիններիսՀիմքը Հանդիսանում է Արաբական վաճանի Հնագույն կառուցվածքը Սիրիական անապատիբնորոշ առանձնաճատկություննէ կազմում Հիմնականում Հարթ, բայց խիստ քարքարոտ միապաղաղ ռելյեֆը, որը տեղտեղ միայն խախտվում է մի քանի փոջըչոնաշղքանձրի շնորճիվ, մ որոնք ունեն 500--800 այս երկիրի-

բարձրություն, Անապատային

Պաղեստինը ամբողջությամբ վերցրած Ճոսող ջրեՍիրիան են, բով գետերը փոքր են, կարճ սակավաթիվ:

Հ

ն

շատ

են

աղքատ

նրանցիցշատերը ամռանը չորանում

կամ խիստ ծանժաղում: նշանակությունը ոռոգման Համար: լեռնալանջերինու գետաճովիտներում:Լավ է մասնավորապես ռոզված երկրի արնեմտյան մասը, որտեղ Հոսող ջրերը բավարար տեղումներիՀետնանքովՀամամետաբարավելի շատ են: Սակայն արնելքում բացակայում են նույնիսկ վադիները։ երկրի ամենամեծ է: Սա սկսվում է Անտիլիբանանի լեռներից, անցգետը Հորդանանն նում մեծ գրաբենով, Տիվերիադա է Սիրիական լճի (Գինեսարեթ) միջով ու թափվում Մեռյալ ծովը. Մյուս գետերից նշանավոր են նախր-էլ-Ասի ն նախր-էլ-Վիտանի (Աոնտ) գետերը: Դրանցիցակորչում է ճաճիճներում, իսկ երկրորդը Ճատում է (իբանառաջինը ն ծովը: նի լեռների Հարավային մասը թափվում Միջերկրական կան մի քանի Համեմատաբարավելի փոքր գետեր, որոնք սկսվում են ծովը, բայց լեռներից ն Ճրպում դեպի Միջերկրական Լիբանանի ծով չշասած ցամաքում են: կարնորագույնլճերից է Մեռյալ 25 կմէ, լայնությունը՝ ծովը: նրա հրկարությունը՝ կմ, գրավում է մուտ 1120 քառ. է: կմ տարածություն: Խիստաղի Ջրի աղիությունը Հաշվվում է մինչն 26 տոկոս: Մեծ աղիությանպատճառովայն կենդանականաշխարճից Համարյա զուրկ է: Շնորչիվ ուժեղ գոլորտարի նստում է մի բանի շիազման, Մեռյալ ծովի ափերին ամեն մետր Ճաստությանաղի շերտ: Մյուս լճերից Հայտնի են ՏիվերիաԱնճամեմատ

ժեծ

են

է նրանց

ո-

արոր

դան (Գինեսարեթ)ն Բախրը-էլ-Խուլեն:

Քննարկվողմարզի արնեմտյանն արնելյան կեսերը կլիմայա-

կան պայմաններիտեսակետիցմիմյանցից խիստ տարբերվում են: Արեմուտքումգերակշռում է չոր մերձարնադարձային, միջերկրածովային կլիման: Այդտեղմերձափնյաշրջաններում կլիման ճամեմատաբար մեղմ է: Ծովափնյաշրջանում (օրինակ՝ Բեյրութում) աէ, իսկ ամենացուրտ մենատաք ամսվա միջին ջերմությունը 26--276 ամսվանը՝130: Ամենիցավելի տաք է կենտրոնականգրաբենի Ճա89

րավային մասը: Մեռյալժովի մոտ ամենատաքամսվա միջին ջերմությունը 306-ից բարձր է, իսկ ամենացուրտ ամսվա միջինը՝

11---126է,

առմամբ ամբողջ ամսվա օդի ջերմաստիճանըշատ Ընդճանուր Քիչ դեպքերում է իջնում 0-ից ցած, սակայն բարձր լեռներում կլիման բավականինխիստ է, սառնամանիքներնու ձյան տեղումները են. Առանձինտարիներումձյուն գալիս է ամբողջ ՊաՃաճախակի ղեստինում ն շատ շրջաններում երբեմն նստում է 1--1//չ ամիս: Ավելի ձյունապատ են (իբանանի արնմտյան լանջերը: Մթնոլորտային տճղումները թափվում են գերազանցապեսձմռանը, ճիմնականում՝ նոյեմբերից մինչն մարտ. ամառային ամիսներին պատաճում է, որ բոլորովին տեղումներ չեն լինում: Տեղումներիտարեկանմի550--642 մմ, Բեյրութում՝ ջին քանակը 650 մմ է (երուսաղեմուվ՝ 920 մմ), նրանցմոտ 90 տոկոսը թափվում է ցուրտ կիսամյակում: Ամենիցշատ տեղումներ ստանում են կիբանանի լեռները, ուր նրանց քանակը գերազանցումէ տարեկան 2000 միլիմետրից: Դեզի Ճարավ ն արնելք տեղումների քանակը Ճետզճետեն նվազում է: կլիմանշատ ավելի խիստ է ու չոր երկրի արնելյան կեսում, Սիրիական անսպատում: Այստեղ տեղումների տարեկան միջին քանակը Ճառսնում է մինչն 250 մմ: ԱմռանըՀաճախակի են խամսին ն սամում չոր ու տաք քամիները: մարզի քարձրավանդակային մասում Սիրիա-Պաղեստինյան տիրապետում են կարմիր կավաճողերը, Սիրիականանապատումվ՝ ավազաճողերը. Աղքատճողածածկ ունեն լեռնաշղթաների արնելման լանջերը: Համեմատաբարբարենպաստ պայմաններում են գտնվում գեւտտաճովիտները, որոնք ծածկված են ալյուվիսլ Ճողեբով: ՍովափիՀարավային մասը ն Հուդայիսարաճարթիցածրադիր շրջանները ներկայացնում են Հողային ծածկոցից ճամարյա զուրկ ճարուստ Ճճողերովեն ծածկված կիսսանապատներ: Կարբոնատներով ն ճյուսիսի ծովափնյա շրջանը, արնմտյան բարձրավանդակները

Հորդանանի ՞ովիտը:

Մարզում գերիշխում է միջերկրածովայինբուսականությունը, են դափնին, օլեանդրը, ձիթենին, նոճին, կաղնին, միմողաները, ֆիկուսները, փյունիկյան արմավենին, թզենին ն այլն: Հորդանանի Ճովտում էնդեմիկ տեսակներից նշանավոր են սոդոմի խնձորենին, երիքոնյան վարդը ն այլն: Տափաստաններում անապատներում տիրապետում են կարճաճասակփշաբույսերը ն էֆեաճում

ու

մեր խոտաբույսերը: (իբանանի լեոների արնմտյան լանջին ճանդիեն սլում է նան անտառը, որի կազմի մեջ մտնում նոճին, կաղ-

նին, լբբանանի մայրին, Հալեպի սոճին, չինարին ն այլն մետրից վերն իշխում է գլխավորապեսնոճին, իսկ ավելի բարձր՝ վիբանանիմայրին: 2000 մետրից վերն տարածված են ալպիական մարգագետինները,Մարզում ճանդիպում են նան արնադարձային բազմապիսիբուլսեր, այդ թվում էվկալիպտը, շաքարեղեգր, կակռուսները, ագզավաները,ալոնն, սկիպիդա առը ն այլն: -Պաղեստին-Սիրիական մարզի կարնորագույն, ուլտուրական բույսերից են բարեխառն գոտու մրգատու խաղողը, Ճացաճատիկներից՝ գարին, ցորենը, նզիպտացորենը, տեխնիկական կովտուրաներից՝ ծխախոտը,բամբակը ն այլն, Լ|նոնաշղթաների ուղղության ն տեդեպի արնելք նաղումների անճչավասարաչափվ բաշխման' շնորՀիվ ու վող լեռնալանչջերն բարձրավանդակներն ընդճանրապես ավելի աղքատ բուսածածկունեն:

ծառերը»

նման է միջերկրածովային ենթամարկենդանականաշխարձճը զին: Միաժամանակ զգացվում է աֆրիկականտիպերիխառնուրդը: կենդանական աշխարճիբնորոշ տեսակներիցեն շնագայլը, շերտավոր բորենին, ընձառյուծը, անտիլոպները, կրծողները, սողուննեչբից՝ մողեսները,թունավոր օձերը ն այլն:

ԱՐԱԲԻԱ ԹԵՐԱԿՂՋԻ

Արաբիաթերակղզին գտնվում է Ասիայի «արավ-արնմտյան նրա ափերը ողողվում են կարմիր ծովի ծովի,Արաբական ն Պարսիցծոցի ջրերով: Թերակղզու Ճյուսիսային սաճմանը անցկացվում է Աքաբայիծոցի Ճլուսիսային ծայրից մինչն Պարսիցծոքառ. կմ Ցի Կուչիմ ծովախորշը: Թերակղզին բոնում է 3144000 մասում:

տարածություն: նա ճիմնականում ներկայացնում է Գոնդվանայից անջատված մի մեծ բեկոր, որը սեպաձն մտած է Աֆրիկայիու Ասիայի արանքը: նրա անջատումը Գոնդվանայիցսկսվել է վերին Կավճիցն տնելէ մինչն էոցեն։ ԱնջատումիցՃետո ենթարկվել է ժեղ ուղղաձիգ տեղաշարժերի:Դրանց «նետնանքով առաջացել են գրաբենը ն այն խզումները, որոնցով ճիմնաԳխորի (Սիրիական) կանում պայմանավորվածէ Արաբիայի գորստաձնոռելյեֆըն նրա ժամանակակից ոելափերի ներկայիս գծագրությունը: Արաբիայի վեֆի ձնավորումը միաժամանակ կապված է եղել նրանից Ճյուսիսարնելք ընկած լեռների՝ իրանիդներիառաջացման Հետ: հրանիդու-

ների մի փոքր Հատվածը, այսպես կոչված 0մանի ծալքավոր լեոները, գտնվում են Արաբիայի առաջացելեն սաճմաններում: նրանք

երրորդականի ընթացքում, Օմանի ն Պարսից ծոցերի իջեցման ն շնորժիվ, իրենց կառուցվածքով բոլորովին նման չեն Արաբիայի մնացած տերիտորիային։ ենթադրվումէ, որ 0մանի ծալքավոր զոնան է այն գեոսինկլինալիմեջ, որը ձգվում էր Հնդկասառաջացել տանիցՃարավ՝մինչն Մադագասկար: ԱրաբիայիՄինչկեմբրյանճիմջը, որը կազմված է գրանիտոգնեյսային ապարներից մերկանում է 4Ճիմնականումթերակղզու արնհմուտքումն Հարավ-արնժտյան շրջաններում (շրինակ, Մեկկայի ն Մեդինայիմիջն, Սինայ թերակղզում, նմենի ճարավային մեծ ն Արաբիայի մասում): Թերակղզուճարավում Սինայ թերաու

տեղերում տարածված են նան 4ին ճրային ապարներ: Պալեոզոյի Մեզողոյիընթացքում Արաբիանեղել է ծովերից ղատ մի բարձրադիրերկիր: Սակայնվերին Կավճիմեժ տրանսդրեսիայի ժամանակ նրա Ճարավայինծովափինու Ճյուսիսային մասը, ինչպես նան Սինայ թերակղզին, բոնվել են ծովով: Այդ ժամանակաշրջանի ծովային նստվածքներից են կրաքարերի ճաստ շերտեերիտասարդ րը, որոնց տակ ընկած են նուբիականավաղաքարերը: Ճճրայլին ապարներիցԱրաբիայումմեծ տարածում ունեն բաղալտեծրը, որոնք ծածկում են թերակղզու մի նշանակալից մասը: Այդ տեսակետիցՀայտնի է Մեդինայիցարնելք ընկած չառոա շրջանը իր ճրաբխային կոներով ու բազալտային դաշտերով, ինչպես նան կենտրոնականմասում նեջդ շրջանը, Բաղզալտներիտարածման՝ կարնոր շրջաններիցէ նան թերակղզու Հարավային ծովափը, Հատկապես Ադենիշրջանը: Ադեն քաղաքը կառուցված է մի Հին Հանդած Հրաբխի4սկայական խառնարանում: Թերակղղումեծ մասում ապարներըՀորիզոնական տեղադրումունեն: նրանք ծալքավորված չեն, բայց ուղղաձիգխախտումներիշնորճիվ ենթարկվել են կոտրատումների, որոնց Ճետնանքովառաջացել են մեծ թվով գրաբեններ գորստեր, ինչպես նան ծրիտասարդլավաների ընդարձակդաշկղզու

շատ

ն

ա-

ու

տերը, Ռելլեֆի տեսակետիցԱրաբիայիտերիտորիան4իմնականում

մետր միջին ներկայացնում է մի բարձրավանդակ,որը 400--1000 ն ու է չոր բարձրություն ունի ամենուրեք կտրտված լայն Ճովիտնեբով, որոնք այստեղ կոչվում են «վադիներ»: նրանցովչուր է Հոսում միայն անձրններիժամանակ, որից Ճճետո նրանք տնական ժամանակ մնում ծն որպես ցամաքած գետաճուներ։ Վադիները երբեմն ունենում են 1000 կմ ն ավելի երկարություն, ինչպես, օրինակ, Ռումլախ-էրմեկվադին։ Սարաճարթային բնույթի ոելյեֆով աչքի է ընկնում նրա կենտրոնականմասը, որը կոչվում է նեջդ։ Այստեղ

կան մի շարք բավական ցածրադիրտարածություններ, որոնք ներկայանում են որպես օազիսներ,ն առանձինլնոնային զանդվածներ

ն եբել-Գազվան): Նեջդ (շօրինակ՝Ֆնբել-Տուվայկ, Ֆնբել-Շամար է անապատներով: շրջապատված շրջանը գրեթե բոլոր կողմերից Մեծ է Նեֆուդանապատը, ՆրանիցՀյուսիս տարածվում որը կազմված է խճաքարերիցն ավազներից.արնելջում ընկած է Փոքր նեֆուդ կամ Դախնաանապատը: Սա ժանրկարմիր ավազի ն խճաէ, ուր տեղ-տեղ պատաճում Քարերի մի ընդարձակտարածությրւն են ցածրություններ ն գոգճովիտներ՝ բռնված օազիսներով: Շատ վելի մեծ տարածություն է գրավում թերակղզու ճարավային մասում: Ռուբ-էլ-Խալի անապատը,որը Ճամարվում է Արաբիայիամենաքիչ ուսումնասիրված շրջանը: Արաբականսարաճարթը, դեպի արնելք աստիճանաբարցածբանալով, Պարսկական ծոցի շրջանում (էլ-Խասայում) վեր է ածվում դաշտավայրի,իսկ դեպի արնմուտք, ընդճչակառակը,աստիճանաբար բարձրանալով, Կարմիրծովի երկարությամբ առաջացնում է մի ամբողջ շարք լեռներ, որոնք որոշ ընդճատումներով, սկսած Սինայ թնրակղզուց, ձգվում են դեպի Հարավ մինչն Ադենիծոցը։ Այդ բարձրանում են ն առալեռները 4յուսիսից Ճարավ աստիճանաբար վել բարձրության Ճասնում էլ-Ասիրում(3658 մ) ն նմենի շրջանում (3260մխ Արաբիայիարնեմտյանծովափնյալեռների առանձինբարձրություններից կարնոր են Հլուսիսում եբել-Մակլա, միջին մասոմ՝ Ձեբել-էշ-Շար, Հարավում՝ Ֆեբել-կորա(3658 մ): Սովափնյալեոների արնեմտյանեզբամասովձգվում է Տիխամայինեղ դաշտավալրային գոտին: Չնայած ծովի մերձակցությանը, ՏիխամաՃարթությունը, շնորճիվ նրանովանցնող պասսատ քամիների ազդեցության, գրեթե ոչնչով չի տարբերվումիսկական անապատից:Դաշտավայրիկլիմայական պայմաններըՃատկապեսամռանը դառնում են շատ ավելի անչրապույր. դրան որոշ չափով նպաստում են նան դաշտավայրըհզրավորողմերկ լեռները, որոնք արնից խիստ տաքանալով,իրենց ջերմությունը Հաղորդում են մերձակաՃարթԹությանը: ԱրաբիայիՀարավայինժովափը արնելքից դեպի արնմուտք ՖԽույնպես Հնտզճետնբարձրանում է ն Ադենումու Հադրամաուտում է մինչն 3000 մետրի' առանձինլեռների բարձրությունը ասնում ԾովափնյաՀարթությունը այստեղ շատ նեղ է, անապատըՃամարէ ծովին, շատ տարածվածեն Հանգաժ Հրավա ընդճուպմոտենում Քըրխայինկոները, ՀատկապեսԱդենիշրջակայքում: Մովափըայսա-

ն խիստզառիթափլանջերովբարձրանում է տեղ դարավանդանման դեպի թերակղզու կենտրոնումընկած բարձրավանդակը:Թերակըղզու արնելյան ծովափը,բացի 0մանի ծալքավորզոնայից, մի Հարթ ավարտերիտորիաէ: Օմանիլեռները կազմված են Երրորդականի ունեն ն (2500--3000 մետր): ներից բավականզգալի բարձրություն Սինայթերակղզին, որը Արաբիայիպլատֆորմիմի մասն է, իր կառուցվածքով բոլորովին նման է Արաբիայիմեծ մասին: Թերակղզու հռանկյունաձնությունը պայմանավորվածէ Սուեզին Աքաբայիծոբոնված է անապատներովն կտըրցերի գրաբեններով:Թերակղզին ն ֆեբելմոտ տրված կմ բարձրությունունեցող Փեբել-կատերին Մուսա կոչվող լեռներով: Արաբիան,առանձնապեսամռանը, աչքի է ընկնում շատ տաթ կլիմայով: Ամենիցավելի տաք են Հարավայինն արնեմտյանծովափերը, որտեղ տարեկանմիջին ջերմությունը Ճասնում է 26--Չ80-ի: ջերմությունը գրեթե ամեԱրաբիայումամենատաք ամսվա միջին նուրեք 30"-ից բարձր է, իսկ ամենացուտ ամսվանը Հյուսիսում 20 է, Թերակղզուկենտրոնականշրջաններում առավելագույնչերմությունը ճասնում է 50--ՏՏ0-ի, իսկ նվազագույնըՀյուսիսայինկեսում` --100-ի, արնմտյան ն Հարավային ծովափերում՝Հ-150-ի: Արաբիայիտերիտորիանտարվա մեծ մասը բռնված է ցամաքային, շատ չոր արնադարձայինօդով: Հենց այդ պատճառովայստեղ տեղումներըխիստ սակավ են: Ծովափնյամասերում տեղումների տարեկանքանակըքիչ դեպքերում միայն Հասնում է 100-իր մինչն 130 միլիմետրի: Արաբիայիներքին շրջաններում պատաճում է, որ ամբողջ տարին,իսկ երբեմն իրար Ճաջորդողմի շարք տարիներ շարունակ ոչ մի կաթիլ անձրնչի գալիս: Համեմատաբար բաեն ստանում վարար տեղումներ թերակղզու Ճարավիլեռնային շըրչանները: եմենում տեղումների տարեկանքանակը Ճճաշվվումէ 250 միլիմետը, որը Ճամարվում է առավելագույնըամբողջ թերակղզու ճամար: Այն 4ճիմնականում բաժին է ընկնում ամռան ամիսներին, շնորչիվ մուսսոնների։Թերակղզումնացած մասերում երբեմն տեղացող անձրններիմեծ մասը բաժին է ընկնում ձմռան ամիսներին:

ճիդրոգրաֆիկցանցը չատ Արաբիայի

թույլ է զարգացած: Թերակղզու մեծագույն մասը անճոսք շրջան է, կտրտվածբաղմաթիվ

վադիներով,որոնք տարվամեծ մասը չոր են, Ճոսողջրերով (ճատկապես աղբյուրներով)ՀամեմատաբարՀարուստ է նմենը։ Արաբիայում 4Ճարլուրավոր կիլոմետրըերկարությամբ ձգվող չոր գետա-Հճուները (վադիները)թույլ

են

տալիս ենթադրելու, որ երկրաբանա-

կլիման Ճավանաբարեղել է ավելի խոէպոխայում

կան նախորդող նավ, քան այժմ: 7

մեծագույն մասը բոնված է անապատնեԱրաբլոսթերակղզու րով ն կիսանապատներով,որտեղ աղքատիկ բուսականությունը ապրում է շատ կարճատնանձրնեների ժամանակ ն Ճետո արագ չոմասն բանում: Տերիտորիայիմի փոքր է. իայն բռնված բուսաՀ բով ն արնադարձայինվայրի Այդպիսի լեռնային երկիրը, որտեղ ճանծածկ ունի մասնավորապեսեմենի/ անտառներ: Այս մասի դիպում են ԱրաբիայիՀամար Հազվադեպ են ակացիան, անտառիբնորոշ ծառերից խնկենին, միմոզան, սին կոմորը, փյունիկյան արմավենին այլն: Անտառիփոքր տեղամասեր Հանդիպումեն նան Հչադրամաուտում,0մանում ն Սաուդյան Արաբիայիճարավ-արնմուտքում: Այս միննույն շրջաններում կովտուրական բույսերից մշակում են շաքարեղեգ, փնգիգո, բանան,. սուրճ ն այլն: Թերակղզու մնացած մեժ մասը ունի շատ աղքատ բուսածածկ. տեղ-տեղ պատաճում են մացառուտներ, չոր խոտեր ն. լորը արմատասիստեփշաբույսեր, որոնք աչքի են ընկնում շատ մով: Արաբիայումշատ տարածված են որոնց շրջանում է փյունիկյան արմաորպես կանոն ամենից շատ Ճճանդիպում վենին։ ներքին անապատներըբուսականությունից ճամարյա ամբողջովին զուրկ են: նրանցումմիայն լեռնալանջերին, կիրճերում ն. վադիներիՀուներում կարելի է ճանդիպել աղքատիկբուսածածկի, մեծ մասամբփշաբույսերի: Արաբիայիկենդանականաշխարճը իր բնույթով ներկալացնում է անցողիկ տիպ եվրոպայի միջերկրածովյան, Աֆրիկային արնեմտյանԱսիայի միջն: Թերակղզուբնորոշ կենդանիներից են՝ անտիլոպները,վիթը, վայրի էշը, շերտավորբորենին, շնագայլը, ընձառյուծը, վայրի կատուն, կապիկը: Շատ են կրծողները, ինչպես նան մողեսներն ու օձերը: Թռչուններից մաշացման (անճետացման) շրջանումն է գտնվում ջայլամը: Լայն տարածում ունեն մի-

անտառնե բուսայըճնությամբ։ Է

աար

ջատները(ճատկապես մորեխները):

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԱՍԻԱ

կենտրոնական Ասիաանվան տակ միավորվում են այն երկըրներըչ որոնք տեղավորվածեն մի կողմից Պամիրի,Տյան-Շանի, Ալթայի, Սայանների,Մերձբայկալյան Անդրբայկալյանլեռնեն Մեծ Խինգանից ՈւԸի, մյուս կողմից՝ Պամիրիու Հիմալայների ու

96.

տայ-Շանովմինչն Սիչուսնյան ալպերը ձգվող լեռների միջն: Այս սաճմաններում ԿենտրոնականԱսիայիմեջ մտնում են ամբողջ Տիբեթը, արնելյան Թուրքնստանը ունգարիան, (Թարիմի ավազանը), Մոնղոլիանն կենտրոնականՉինաստանը:Այս ընդարձակ տերի-

տորիանբնական պայմանների որոշ Հատկանիշներովմի մբասնություն է կազմում: Այդ միասնությունը որոշվում է նան նրա ամբողջ տերիտորիայիմեկուսացմամբ (փակվածությամբ):կենտրոնական Ասիանբոլոր կողմերից շրջապատվածէ Հզոր լեռնային սիստեմնեբով, որոնք արգելակում են օվկիանոսներիկողմից խոնավ օդային տարածումը դեպի երկրի կենտրոնականշբրրազատ զանգվածների ջանները։ Հիմնականումդրանով է պայմանավորված Կենտրոնական Ասիայի կլիմայի ծայրաճեղցամաքայնությունը ն ընդճանրապես բնական պայմաններիխստությունը: Այստեղ տիրապետում են անապատները,ճամեմատաբարքիչ տեղ են գրավում անտառներն ու տափաստանները,սակավեն նան Ճոսող ջրերը: Այդ ամենի Հետնանքովշատ աղքատ է այստեղի թե՛ բուսական ն թե՛ կենդանական աշխարճը: Չնայած կենտրոնականԱսիայի ամբողջ տերիտորիայիբնական պայմանների ճամար ընդճանուր որոշ գծերին, այնուամենալՖիվ նրա սաճմաններումմիանգամայն ուրույն դեմքով առանձնանում է Տիբեթը։ Սա աշխարճիամենաընդարձակբարձր սարաճարթային երկիրն է, որ աչքի է ընկնում բոլոր կողմերից շատ որոշակիորեն արտաճայտվածբնական սաշմանագծերով: Տիբեթն ընդՃանուր առմամբ շատ խիստ բնակլիմայական պայմաններին մեծ բարձրությունների շնորճիվ շատ դժվարամատչելի լեռնային երկիր է։ Տիբեթիմիջին բարձրությունը 4500 մետր է, իսկ լեռնաշրղթաների բացարձակբարձրությունը՝ 7000 մետրից ավելի է: Չնայած այդ ամենին, Տիբեթը, ճատկապեսարնելյան կեսում, անճամեմատ Ասիան: ավելի լավ է լուրացված, քան բուն Կենտրոնական Ամբողջությամբվերցրած, Կենտրոնական Ասիան գրավում է մոտ 6 միլ. քառ. կմ տարածություն: Այդ Հսկայական տերիտորիան դեռ Պալեոզոյումծածկված էր ծովի ջրերով: Ըստ որում մինչն Կարբոնի դարաշրջանըայս ամբողջ տերիտորիայիզգալի մասը բոնըված էր մի ընդարձակգեոսինկլինալայինավազանով, որը կազմված էր Ուրալո-Տլանշանյան, ՆՄոնղոլո-ցխոտյանն Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալների մասերից: Պալեոզոյիվերջում սկսվում է ծովի աստիճանականնաճանջը գլխավորապես դեպի արնմուտք: Դրան մեծապես նպաստում են վերին Պալեոզոյի լեռնակազմական պրոցեսները:Հերցինյանտեկտոնականէտապի տարբեր փու96

Գորի անապատի Թփուտային բուսականությունը:

անապատ»: Տակլա-Մական

ՄոֆզոլակածԱլթ»յ:

Ջունդարականանապատ:

ԱԼերի շնորճիվ վերջնականապեսձնավորվում է Կենտրոնական մեծ սիայի մասը: Այս շրջանում է ձնավորվում Կունլունիամիողջ ախիստեմը, ՀյուսիսայինՏիբեթը, արնելյան Տյան-Շանի լեռնային երկիրը ն այլն: Հերցինյանտեկտոնականէտապից ճետո կենտրոնական Ասիանենթարկվումէ էրոզիայի ն դննուղացիայի։ Առաջեն գալիս ճսկայականքանակությամբ քայքայված դրոնք ասնյութեր, են ն տիճանաբարլցնում Հարնան գեոսինցածրադիր կլինալային ավազանները: Մեզոզոյիվերջում (Կավճում) ն Երրորդականի ընթացքում (էոցենում) էր ծածկված անճամեմատ շատ ավելի սաշմանափակտարածություն, 4իմնականում՝Թարիմի ավազանը, ինչպես նան Տիբեթի «արավ-արեմտյան շրջանները, որոնք նեոգենում, բարձրացման4ետնանքով,ամբողջովինվեր են ածվում ցամաքի: Կենտրոնական Ասիայի տերիտորիայիմեծ մասի զարգացումը Հիմնականումտեղի է ունեցել ցամաբային ոնժիմի պայմաններում: նրա տերիտորիայիշատ մասեր ծածկված են Հրային ապարներով (դրանիտներ,սիենիտներ, պորֆիրիտներ),երիտասարդՀրաբխային ապարներիցամենից ավելի տարածվածեն բազալտները,որոնցից ձեավորվելեն շատ լավ արտաճայտվածլավային պլատոները սաճշմանամերձշրջանում, (ճՃատկապես Մոնղոլիայիե Չինաստանի ն ՆերքինՄոնղոլիայում մի շարք այլ վայրերում): կենտրոնական Ասիայի ժամանակակիցոռելյեֆի զարգացման գործում բացառիկ նշանակություն են ունեցել Մեզոզոլանժամանակաշրջանիտեկտոնիկ շարժումները, որոնց ընթացքում ուղղա4իգ բարձրացումներիշնորճիվ մեծ չափերով վերամշակվումէ 4նաէ սկսվում Չինադույն ծալքավոր Հիմքը: Այս ժամանակաշրջանից կան պլատֆորմիմասնատումը առանձինբեկորների (Թարիմի»0րդոսի ն այլն): տեկտոնականէտապի շնորչիվ այստեղ Խաղաղօվկիանոսյան կատարվում են ուժեղ կոտրատումներ ն ուղղաձիգ տեղաշարժեր, որոնց շնորճիվ մի կողմից բարձրանումկամ իջնում են կԿենտրոնական Ասիայի տարբերմասերը, առաջացնելովբեկորային լեռներ (օրինավ՝ Տիբեթը, նրանից «յուսիս ընկած լեռնաշղթաներիմեծ մասը) ն ընդարձակիջվածքներ ու գողգավորություններ(օրինակ՝

շրջանները Հվ

Թարիմը,ունգարիան, Ցայդամը, Տուրֆանը), իսկ մյուս կողմից Հրաբխայինպրոցեսները,որոնց շնորճիվ Մեզոզոյի ինտրուզիվ ապարներն ու ճրաբխային ծածկոցները բըրո-

մեծ

նում

7--841

չափերի են են

Հասնում

ընդարձակտարածություններ(0րդոս, Մոնղոլիան այլն):

Այնուճետն, Համեմատաբար «երիտասարդացած»լեռնաշղթաները

կրկին անգամ մեծ ուժով ենթարկվում են էրոզիայի ն դենուդացիանոր առայի: Քայքայման նյութերը շարունակում են լցնել ճին ջացած իջվածքները: Ալպիական տեկտոնական էտապի շնորճիվ կրկին անգամ 4երցինյան բեկորները վեր են բարձրանում (Տիբեթ, Տյան-Շան ն այլն), իոկ իջվածքները՝ խորանում, բոնվելով նստըվածքային ապարների նոր Հաստ շերտերով: նրրորդականումկրկին` ուժեղանում է 4րաբխականությունը,որի ետքերը մինչն օրա էլ նկատվում են. դրա Ճանդիսանում են կենտրոնական ապացույցը Ասիայիշատ մասերում պատաճողՃանդած ճրաբուխները, նորերս Տիբեթում Հայտնաբերված Հեյզերները ն այլն, երրորդականումն. ուժեղ ֆիզիկական Ճողմնաճարմանշնօրճիվ առաՉորրորդականում ջացած նյութերը շատ տեղերում մնացել են առանց տեղաշարժվելու, փոշիացած նյութերը մեծ մասամբ քամու շնորճիվ քշվելբայց են Ասիա, առաջացնելով այնտեղի լյոսերի դեպի Արնելյան տարվել ճսկայական Հաստության 4ասնող շերտերը): Քայքայման այն նլութերը, որոնք մնացել են տեղում, չոր ու շոգ կլիմայական պայմանու ավազային` ների շնորճիվ, առաջացրել են ընդարձակ քարքարոտ ու

Ջունդարիայում ն անապատներ (Տակլա-Մականում,

Գոբիում):

Ներկայիս ռելյեֆը Հիմնականում Հետնանք է այդ վերջին պրոցեսների, որոնց ավելացել է նան Պլեյստոցենյանժամանակաշրջանի սառցապատմանազդեցությունը, որ նկատվում է ինչպես ճյուսիսային եզրային լեռներում, այնպես էլ Կունլուն լեռնաշղթայում ն Տիբեթում: կենտրոնականԱսիայի ժամանակակից ոէլլեֆի րավական. բարդ կառուցվածք ունի: Բացի եզրային լեռնաշղթաներից, տերիտորիայի շատ մասերում տարածված են նան այդ լեռնաշղթաների: ճյուղերը ն 4նադույն լնոնաշղթաների մնացորդները: Մյուս կողմից՝ ընդարձակ տերիտորիաներեն դրավում բարձրավանդակներն ուբարձի պլատոները, որոնց բարձրությունը Հլուսիս-արնելքից է: Այղ նույն ուղղուդեպի Ճարավ-արնմուտք Ճետղճետեմեծանում մեծանում նան է թյսմբ լեռնաշղթաների բարձրությունը: Ըստ ոբում, Ճյուսիսում ընկած լեռնաշղթաների ու բարձրավանդակների մ սաշմանբացարձակբարձրությունը տատանվում է 2000--3600 ներում: Ցածրադիր շրջանները Ճամեմատաբարշատ փոքր տարածություններ են բոնում նկ սովորաբար իրէնցից ներկայացնում են Սա լյոռի առաջացմանէոլական տեսությունն է: Գոյություն լյոռի ծագման սառցադաշտային ն մի չարթ այլ անսություններ:

Ֆան

ունեն

տեկտոնականիջվածքներ կամ գրաբեններ: Այդպիսի բնույթ ունեն, մոտ ընկած գոգավորությունը, որը 210 մ օրինակ,էբի-նուրլճի բարձրություն ունի, Լոբնորլճի դգոդավորությունը(780 մ), Տուրֆանի իջվածքը (մինուս 154 մետր) ն այլն: Մի շարք լեռնաշղթա-

է ների շնորճիվ ԿենտրոնականԱսիայի տերիտորիան բաժանվում առանձին՝ մեծ մասամբ փակ շրջանն (Մոնղոլիա, ունդարիա, Թարիմիիջվածք, Տիբեթ): / է արնմուտքից արնելք ձգվող կննտրոնական Ասիանճայտնի մի շարք ճզոր լեռնային սիստեմներով: Դրանցիցեն՝ Մոնղոլական Ալթայը,Տյան-Շանիարնելյան շղթաները, կունլուն,Նան-Շան, Տրանսճիմալայանլեռները: կունլունիլեոները սկսվում են Պամիբի լեռնաճանգույցիարնելյան մասից ն տարածվում 3000 կմ երկարությամբ: կունլունի մոտավորապես կենտրոնականմասից ռանձնանում են մի քանի շղթաներ, այդ թվում նան-Շանիլեոռները, որոնք ճիմնական սիստեմից (նունլունից) բաժանված են Ցայդամիիջվածքջով: կունլոմն--նան-Շան սիստեմով կենտրոնականԱսիանբաժանվում է երկու մասի: նրա Հարավային մասում տեղադրվածէ ն Տիբեթը, աշխարճիխոշորագույն ամենաբարձրսարաճարթը, որի է 4500 մետրիչ իսկ 4Ճյուսիսային միջին բարձրությունը ասնում մասում` Գորի անապատը, որը Ճանդիսանումէ աշխարճի խոշորադույն անապատներիցմեկը: Գոբի անապատի արնեմտյանմասում ն Տակլա-Մականանապատը, իսկ արնելընկած են Ձունգարիան Քում՝ 0րդոսի պլատոն, որը կազմում է Չինականպլատֆորմի մի բեկորը: Գոբի անապատիՀլուսիս-արնելյան սաճշմանի երկարությամբ ձգվում են Մեծ Խինդանիլեռները։ Այդ լեռներից ճարավ կենտրոնականԱսիայիարնելյան սաճմանի երկարությամբ ձգվում են ինշանն Տայխայշանլեռները: կլիմայական պայմանների տեսակետիցամռանը կենտրոնական Ասիան,մի կողմից, ենթակա է ճարավիարնադարձայինցամաքային, իսկ մյուս կողմից՝ Ճյուսիսային Ճամեմատաբարխոնավ բեվեռային օդային զանգվածներիազդեցությանը: Հենց ալդ պատճառով 4յուսիսային Մոնղոլիայումամռանը տեղումներն անչամեմատ ավելի շուտ են, քան Հարավային մասոսիԻ՝ Տակլա-Մականում,Ալաշանում ն 0րդոսում: Ջմռանն ամենուրեք (առանձնապես Ճյուսիա-

սում) տիրապետողէ դառնում անտիցիկլոնը, որի Ճետնանքովոչ միայն շատ քիչ են տարվա այդ չրջանի տեղումները, այլն պարզկա հղանակների4ետնանքովչատ մեծ է երկրի ճառագայթարձակումը

խիստ ղդածր՝օդի բարեխառնությունը։Օրինակ, Ովան-Բատորում սառնամանիքներըերբեմն ճասնում են մինչն մինուս 5009-ի,ամոանը օդի ջերմությունը երբեմն բարձրանում է մինչն 346, իսկ օրվա է 20-ից 304: ընթացքում ջերմության տատանումը4ասնում մեծ վրա կենտրոնական մասի տեղումներիտարեկան Ասիայի 25--Չ00 միլիմետր: Տեղումների մեծ մասը քանակը ճաշվվում է Թափվում է ամռանը, իսկ արեմտյան շրջաններում` մասամբ նան գարնանը: Ամառվա տեղումները, Հատկապես Տիբեթի ն ընդչանրապես Կենտրոնական Ասիայիարնելյան սաճմաններում, որոշ չաեն մուսսոններով: ԶյունՔիչ է գալիս ն այն պայմանավորված փով տնակսնորջն պաճպանվում է 4իմնականում Ալթայի,Տյան-Շանի ն լնոնային սիստեմներում: կունլունի լեռներում չոնան-Շանի սաճմանափակ տաձյան ծածկը անճամեմատ բության պատճառով րածում ունի: լ ումների աննշան քանակության պատճառովկենտրոնուկան Ասիայում Պիդրոգրաֆիկ ցանցը շատ թույլ է գարգացաժ: Անճոսք տարածություններըբոնում են ընդարձակշրջաններ: Հյուսիսիլեոնաշղթաներիշրջանում Հոսող գետերը (Իրտիշի, 0բի, Ենիսնյի վեբին Հոսանքները ն վտակները)պատկանում են ՀլուսիսայինՍառուցլալ օվկիանոսի ավազանին,իսկ մյուս գնտերը (Ամուրը, ն

Խուան-Խեն, Յանցզին,Մեկոնգը, իրավադին,Սալուննը, Բրաճմապուտրան ն այլն) պատկանումեն Խաղաղն Հնդկական օվկիանոսների ավազաններին:Սայրամասայինշրջաններիայս գետերը,ինչպես նան ներքին անճոսքշրջանի մեծ գետերը (Թարիմը, հլին ն մեծ են մասամբ սնվում սառցադաշտայինչրերով: Կենտրոայլն) նական Ասիայի գետերըՀիմնականում վարարում են ամռանը, որը պայմանավորվածէ տարվա այդժամանակաշրջանի ոչ միայն տեն ղումներով, այլն ձլան սառցիինտենսիվ Հալոցքով: Ձմռան ուժեղ սառնամանիքներիճետնանքովնրանց մեծ մասը սառցապատվում Հ3-ից մինչն 6 ամի: ) ե մանր ու խոշոր լճերը, ճատկապես ՏիբեՔազմաթիվ քում, որտեղ նրանք 4սկայականբարձրության վրա են ընկած: հիջվածքներում տեղավորված մեժ լճերից են կոբնորը, Կուկունորը, Տենգրի-նուրըն այլն: կենտրոնական Ասիանունի խիստաղքատիկբուսականություն: նրա ներքին փակ բարձրավանդակները Հիմնականում ներկայացնում են կիսանապատային ն անապատայինշրջաններ, որտեղ գեբակչշռումեն քսերոֆիտ ն Ճճալոֆիտ բույսերը. սրանց տարածման ան

շրջանում տեղ-տեղ երկիրը ստացել է տափաստանային բնույթ: Ասիայում ընդչանրապես շատ ավելի ընՍակայն Կենտրոնական դարձակտարածություն են բռնում բուսազուրկ մերկ շրջանները, Հողերով։ Ծառեր ճանդիրոնք բոնված են ավազոտ քարքարոտ պում են մասամբ լեռներում, օազիսներում ն ցածրադիր ՃՀովիտնետեսք ունեն: բում, սակայն դրանք էլ մեծ մասամբ Թփուտների Թրճանդես են դալիս վես օրինաչափություն, նրանք գչխավորապես ՄոնղոլականԱլթայում եզրային լեռնաշղթաներիվրա: Հվուսիսում, անտառներըկազմված են գերազանցապեսսիբիրական ծառատեանտառր սկսվում է 1500--2000 մետր սակներից: Տյան-Շանում բարձրությունից: նրանում գերիշխում է Տյան-Շանի եղննին, որը ճասնում է մինչն 3600--4300 մետր բարձրության: Հիմալայների ճյուսիսային լանջերին նույնպես տիրապետումէ փշատերն անտառը, այն սկսվում է 2000, իսկ տեղ-տեղ՝ մինչն 4000 մետր բարձրությունից:. Անտառիցվեր, մինչն 4500 մետրը, տարածվում են ալպիականմարգագետինները: կենտրոնական Ասիան ունի ինքնատիպ կենդանականաշԽար: Այստեղ գերակշռում են մտավփաստանային կենդանիները՝ Հիմնականում կճղակավորներնու կրծողները: Համեմատաբար վելի բիչ են պատաճում գիշատիչները: Տարածվածկենդանիներից հն վայրի ոչխարը, անտիլոպները, եղջերուն, յակը, կաբարգան, մշկացուլը: Դրանցճետ միասին ՀարավայինՏիբեթում պատաճում են նան բենգալականվագրը, ճովազը, տլանշանյան ն 4իմալայան արջը: բնորոշ են Պրժնալատիբեթիգայլը ն այլն Սմբակավորներից կու վայրի ձին, կովանը (վայրի էշը): Դրանցճետ միասին ճարբավ-արնելյանՏիբեթում Հանդիպում են նան Հարավայինու արեո-

ու

ա-

վելյան Ասիայինշատուկ որոշ կենդանիներ,ինչպես, օրինակ, կապիկի երկու տեսակները, չինական մուկը, չինական փորսուղը, վայբի խոզը, շնդկաչինի վագրը, Հսկա սալամանդրան:

կենտրոնական Ասիանթույլ

թ9բնակեցված երկիր է, նրանում

կան շրջաններ, որոնք բոլորովին անմարդաբնակեն: Աննշանբնակ-

Սիցզյանըն Գոբին։ Բնսկչությունը կազմված է գլխավորապես մոնղոլական զանազան ժողովուրդներիցն չինացիներից: կենտրոնական Ասիանընդունված է ստորաբաժանել երկու ֆիզիկա-աշխարճագրական ինքնուրույն մարզերի, այն է՝ բուն կենտրոնական Ասիան ՏիբեթիսարաՀարթ:

չություն

ունեն

ԲՈՒՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

ԱՍԻԱ

Բուն

ԿենտրոնականԱսիանձգվում է արնմուտքից արնելք, Տյան-Շան լեռներից մինչն կոսային սարաճարՄեժ Խինգանի լեռները: Հյուսիսից սաճշմանափակված է թբն ՍՍՌՄ Հարավայինսաճմանագծի երկարությամբ ձգվող (Ալբայի, Սայանյանն այլն) լեռներով, իսկ Ճարավից՝կունլուն ն նրա սիստնեմինպատկանողշղթաներով: Մի շարք լնոնաշղթաներիշնոր4չիվբուն կենտրոնականԱսիայի տերիտորիանբաժանվում է առանձին փակ շրջանների, ինչպես նան մեկուսացված լեռնային սարաճարթաձն տեղամասերի: ԳոԴրանցիցգլխավորներն են Հյուսիս-Մոնղոլական սարաճարթը, անապատը, Բեյշանը, Արնելյան բին, 0րդոսի պլատոն, Ալաշանի սկսած Պամիրիու ու

ու

ավազանըն Տյան-Շանը, ունգարիան, Թարիմի

այլն:

ՀյուսիսայինՄոնղոլիանանցողիկ շրջան է Սիբիրի ն Գոբի կամ Շամո անապատիմիջն. Մակերնույթի տեսակետից իրենից

ներկայացնում է մի լնեոնասարաճարթային երկիր, որտեղ նշանակալից տեղ են գրավում նան ընդարձակգոգավորությունները: Աչքի ընկնող լեռներից են ՄոնղոլականԱլթայը, Գոբիական Ալթայը, Խանգայը,Տաննու-0լան ն այլն: Ամենիցավելի բարձր մասը կոչկան նան վում է Տաբին-Բողդո-0լա(4350 մետր բարձրությամբ): են Հարթքություններ,որոնք Հայտնի մնացորդային բլրաշարերով: Ալթայի ն Խանգայիմիջն ընկած է այսոլես կոչված Մեծ Լճերի գոգավորությունը, որն ունի անապատինբնորոշ լանդշաֆտ: կլիմայականպայմանները ծայր աստիճան խիստ են: Հունվարյան միջին չերմությունը մինուս 220 է, ամռան միջին չջերմուցրտերի ժամանակ ջերմությունն թյունը՝18-ից 190: Առավելագույն իջնում է մինչն մինուս 500, իսկ ամռանը բարձրանում 38-ից մինչն 400. Տեղումների տարեկան քանակը տատանվում է 100-ից մինչն տեղումներըՃամեմատաբարավելիշատ մմ-իմիջե: կնոներում են: Տեղումների70--80 տոկոսըբաժին է ընկնում ամռան ամիսներին: Ի տարբերություն կենտրոնական Ասիայիմյուս շրջանների, Հյուսիսային Մոնղոլիայումչրային ցանցը բավականզարգացածէչ Այստեղիցեն սկիզբ առնում ՀյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոսի ն Խաղաղօվկիանոսի ավազաններին պատկանողմի շարք գետեր: Ամենամեծ գետը Սելենգանէ, որը սկիզբ է առնում Խանգայիցն թափվում Բայկալլիճը: Փակ ավազանայինգետերիցէ կոբղոն:Կան շատ լճեր, որոնցից նշանավոր են Խարա-Ուս-նուր,Խարա-նուրն

Խուբսուգուլ (Կոսոգոլ) լճերը մասամբ Քուսականությունըմեծ կազմված է չոր տափաստանինբնորոշ խոտիրից. Անտառները

խիստ սաճմանափակտարածություն են բունում: ՀյուսիսայինՄոնղոլիայիցդեպիՀարավ-արնելքընկած է Նեոորից նա բաժանված է ՄեծԽինգանի լեռներով: քին Մոնղոլիան, Այդ լեռների միչին է 1500--1800 մետրի: ՄոնղոլիայիՀարավային մասբ ճիմնականում բռնված է Գոբի. անապատով: Վերչինս մեժ մավամբ ներկայացնում է ընդաքձակ սարաճարթ, որի վրա կան ճարթեցման ենթարկված բազմաթիվ ժայռաբլուրներ։ Հողը խճային է. շարժվող ավազներ քիչ կանչ նրանք 4իմնականում ամրացված են ժամանակակից չոր տափաստանային բուսականությամբ: Գոբինջրազուրկ երկիր է: Մշտական Ճոսք ունեցող գետեր Համարյա չկան: Կան մեծ քանակությամբ ծանծաղ ադի լճեր ն փոքրաթիվաղբյուրներ: Ջուրը ձեռք է բերվում չրճորներից, որոնց մի մասը, ջրի մակարդակըերկրի մակերնույթին մոտ լինելու պատճառով,ձմռան շատ ուժեղ սառնամանիքների4ետնանքով սառչում է:

հարձրուքյունը ատում

ՔնականպայմաններովԳոբի անապատիցքիչ է տարբերվում

0Րդոսիպլատոն: Սա նույնպես մակերնույթի տեսակետից ներկա-

յացնում է մի սարաճարթ՝1000 ն ավել մետր բարձրությամբ: նրանում ճաճախ են 4ճանդիպումընդարձակ ն ճարթ դգոդավորություններ, որոնք մերթ ընդ մերթ փոխարինվում են ոչ մեծ բարձրության Ճճարթված բլրաթմբերով։ Օրդոսը ճանդիսանում է Չինական4նագույն ցամաքի (պլատֆորմի)մի բեկորը: Բնականլանդշաֆտով դա մի կիսաանապատէ, որն ընկած է Գոբի անապատին Հյուսիս-Չինականլյոսային սարաճարթիանցմանշրջանում:

0րդոսին անմիջապեսկից, նրանից դեպի արնեմուտքտարածՍա ունի Համեմատաբարավելի միավում է Ալաշանիանապատը: մեծ պաղաղ տեղ են գրավում ավազները, ճարթ ռելյեֆ: նրանում ն ունեն որոնք Հաճախ բարխանների դյունային թմբերի ձն: Ուժեղ մրրիկների ժամանակ Ալաշանիանապատըերկար ժամանակ ծածկչորությանը, անապատի արնմտյան վում է փոշու ամպով: Չնայած մասում մշտական Ճոսքով աչքի է ընկնում էդզին-դյոլ գետը, որը սնվում է Հարավում գտնվող Ռիխտճոֆենի ձյունածածկ լեռներից: Գետիերկարությամբ ընկած են մի շարք օազիսներ: կան բազմաԹիվ փոքր լճեր, որոնցից մի քանիսը բնորոշվում են ինքնանիստ

աղերով:Երկրում տարածված հն առավելապես ավազասեր բույանրը, մասնավորապես սաքսաուլը

Անապատիարնելյան

սաճմա-

նով, Ճյուսիսից-Ճարավմոտ 220 կմ երկարությամբ ն 25 կմ լայնությամբ, ձգվում են Ալաշանի լեռները: Սրանք ընդճանուրառմամբ ունեն չոր տափաստանայինն կիսանապատային(կամ անապատային)լանդշաֆտ: Լեռներում երբեմն պատաճում են նան անտառայինտեղամասեր: Ալաշանիցդեպի արնմուտք, նրա ն Տակլա-Մական անապատի միջն, ընկած է Բեյշանիսաբահաոթը:Մակերնույթի առումով սա` մի անցողիկ շրջան է ներկայացնում ԱրնելյանՏյան-Շանի ն նանՇանիլեռների միջն: Բելշանում առանձին բարձրություններ ճասնում են մինչն 2290 մետրի: Այստեղ շատ կան մնացորդայինլեոներ, ինչպես նան ավազաքարերովլեցուն փակ գոգավորություններ: Ընդճանուրառմամբ Բեյշանըիրենից ներկայացնում է անապատային սարաճարթ,որտեղիսպառ բացակայում են մշտական ոսք ունեցող գնտերը: Բեյշանի սարաճարթըճարավից սաճշմանափակված է՛՛նան-Շանիլեռներով, որոնք ձգվում են մու 1000 կմ նրկարությամբ ն ունեն 5000--6000 մետր բարձրություն Սրանքկազմված` են մի շարք լեռներից, որոնց թվում ճայտնի են Կարլ Հումբոլտի, են Կունլունի ն մի քանի այլ շղթաներ: |նրանք մտնում Ռիտտերի լեռնային սիստեմի մեջ, բայց միաժամանակդրանցից բաժանված՝ են Տ8այդամի պլատոյով։ նան-Շանիսիստեմում կարնորագույնլճերից է կուկունորը,որը ծովի մակերնույւթի նկատմամբ ունի 3205 մետր բարձրություն: Բուն Կենտրոնական Ասիայիկարնորագույնլեռնային սիստեմներից է նույնպես Չինականկամ ԱրնելյանՏյան-Շանը: Այս լեոները ձգվում են Խան-Տենգրիլեռնազանգվածից մինչն Բեյշան: նրանք ունեն 1200 կմ երկարություն, 300 կմ լայնություն ն 5500՝ մետր առավելագույն բարձրություն: Արնելյան Տյան-Շանիլեռնեեն Պալեոզոյում,այնուճետն անընդճատքայքայման բը ձնեավորվել շնորճիվ ենթարկվել են ճարթեցման, իսկ երրորդականիվերջում` կոտրատվելեն ն ուժեղ կերպով տեղաշարժվելու առաջացրելժամանակակիցբեկորային շղթաները: ԱրնելյանՏյան-Շանի սիստեմին պատկանողլեռներից են Խալիկտաու, Բոգդո-Ովա,Բոգդոշանշղթաներըն մյուսները, որոնք ճաճախուղեկցվում են իջվածքներով: Արնելյան Տյան-Շանի սաճմաններում է գտնվում աշխարճի ամե-

նախորը դեպրեսիոնշրջաններից մեկը՝ Տուրֆանի կամ Լուկչունի իջվածքը, որի Հատակըծովի մակերնույթի նկատմամբ ունի մինուս 154 մետր բարձրություն: Սա Կենտրոնական Ասիայի ամենատաք` վայրն է: Այսանղ ճուլիսյան միջին ջերմությունը ճասնում է 344-իչ104

բարձրությանպատճառովԱրնելյանՏյան-Շանիլեռները են բավարարքանակությամբ տեղումներ: Հենց դրանով. է պայմանավորվածայն, որ բարձրադիրշրջաններումնրանք ծածկված են ճավերժականձյունով, որտեղից ն սկիզբ են առնում բազ-: մաթիվ սառցադաշտեր: Մեծ

ստանում

են

մասամբ ծածկված լեալանչերը փշատերնանտառներով: շրջաններբռնված արոտաԱրնելյանՏլան-Շանի

մեծ

Շատ՛՛

են

վայրերով մարդագետիններովք ԱրնելյանՏյան-Շանի ն ՄոնղոլականԱլթայի միջն ընկած է. Ջունգաբական որին արնմուտքում սաճմանակգոգավոոությունը, են Տարբագաթայի,Սաուրի,Բարլիկին ,Փունգարական Ալացում տաուի լեռները Այս վերջին երկու լեռնաշղթաների միջն ընկած է իջվածքայինմի նեղ ովիտ, որը կոչվում է Ջունգարական դարն ռլասներ: Դեռ Հնուց այն Ճանդիսացելէ Չինաստանի ՄիջինԱսիայի երկրների ճամար երթնեկության ամենից ավելի ճարմար ճանապար4ճ: Ջունդարական դոդավորությունում տեղադրվածեն մի շարք լճեր. դրանցից էբի-նուր լիճը ծովի մակերնույքի նկատմամբ ունի ընդամենը 190 մետր բարձրություն: ունգարիան նույնպես բնորոշվում է անապատային ն կիսա-. նապատայինլանդշաֆտով: նրանում բավական մեծ տեղ են գրա-են դալիս բարխանների վում ավազները, որոնք մասամբ Ճճանդես ձնով: Գոդավորությաննախալեռնային բարձրադիր շրջանները. բռնված են չոր տափաստաններով, որոնք ըստ բարձրության փոխարինվումեն մացառուտներով: ունգարիան աղքատ է ճոսող չրերով: Շատ գետեր, որոնք: սկիզբ են առնում զոզավորությունը եզրավորող լեռներից, դեռ ունգարիայի կենտրոնականշրջաններըչճասած, չորանում են ու կորչում ավազուտների մեջ: ՄշտականՃոսք ունեցող գետերիցնրա մասում Հյուսիսային Հայտնի է Սն Իրտիշը,որը Հոսում է Զայսանտ լճով ն նրանիցդուրս գալուց Ճետո կոչվում հրտիշ: ու

ՎայրիկենդանիներիցՋունգարիայումդեռնս պաճպանվումեն: վայրի

ուղտը,

կուլանը, ջեյրանը, գոբիական արջը,

վագրը:

կամ, ինչ-. ԱրնելյանՏյան-ՇանիցՀարավընկած է կաշդգարիան են՝ պես Հաճախանվանում (գոգավորությունը): ավազանը Թաբիմի «ի-Հատկանիշներով իր բնական պայմաններովկաշգարիան շատ շեցնում է Փունդարիային, բայց միաժամանակնրանից տարբերվում է առավել մեկուսացմամբ: կաշգարիանշրջապատվածէ

ն Ալթին-դաղի լեռներով, Տյան-Շանի,Պամիրի,կունլունի

իսկ արնելքում բաց է դեպի Գոբիանապատը: Երկրաբանական առումով կաշդգարիաններկայացնում է մի ընդարձակ իջվածք, որի ՄինչկեմբրյանՀիմքը ծածկված է նորագույն ժամանակաշրջանիՃողմնաճարմաննյութերով ն քիչ դեպքեբում միայն (այնտեղ, ուր Ճանդես եհ դալիս մնացուկային լեռներ) այն մերկացվածէ: Չորրորդականի ընթացքում տեղի է ունեցել Կաշգարիայի եզրամասայինլեռների բարձրացումը 600 ն ավել մետտով:ԴրաՀետնանքովմեծացել է կաշդարիայիմեկուսացումը, ավելացել կլիմայի ցամաքայնությունը ն ընդարձակվել անապատամին տարածությունը, ներկայումս նկաշգարիայի մի ղզգալիմասը բոնված է Տակլա-Մականանապատով, որտեղ շարժուն ավաղներից Հաճախ ձնավորվում են բարխանային ավաղզաթմբեր՝ մինչն 35 մետր բարձրությամբ: Տակլա-Մականըկաշգարիայիամենամոայլ շրջանն է: Սա ավելի ջրազուրկ ն բուսական ու կենդանական աշխարճով ավելի աղքատ երկիր է, քան Ջունգարիան:Տակլա-Մականի ներքին շրջաններում շատ վայրեր տարվա ընթացքում միջին ստանում են 25 մմ տեղումներ, իսկ տեղ-տեղ քան ոչ ավել, Թվով այդ քանակնիչնում է 5-ից մինչն 10 մմ-ի: Ամբողջությամբ վերցրած կաշդգարիան ավելի տաք է, քան Փունդարիան։Զմռան ամենացուրտ ամսվա միջին չերմությունը կաշդգար բնակավայրում մինուս 5--60 է, կուչայում՝ մինուս 14,56, իսկ ճուլիսյան միջին չերմությու-

նը՝ 24--280. նախալեռնային Հարթությունները ծածկված էն կաշդգարիայի Լյոսային Ճճողերով.ճենց այդ մասերումն էլ, գետաճովիտներիերկարությամբ, ստեղծվել են երկրագործականճիմնական օջախները՝

գաՎաշդգարիայի Ցագիաներ» գետը Թարիմնէ,

կերպ կոչւումէՑարքենդ դարիա: Թարիմգետն ունի կմ երկարություն. սկիզբ է առնում լեռներից, շրջանցում Տակլա-Մական Կկունլունի անապատըՀյուսիսից ն թափվում Լոբնորլիճը: Թարիմ գետը սընվում է 4իմնականում ձյան ն սառցադաշտայինչրերով, այղ պատճառով ամռանը, չնայած չրի ուժեղ գոլորշիացմանը, նրա խորությունը Հասնում է 4, իսկ տեղ-տեղ՝ մինչն 10 մետրի: կաշգարիայի ամենամեծ

Լ

որն

այլ

Հետաքրքիր լճերից է Լոբնորը Սա գտնվում է 780 մետր բարձրության վրա: Սնվում է գլխավորապես գետային չրեամենամեծ

ն

բով: Հենց այդ պատճառովգետերի մակարդակիփոփոխումը ուժեղ

կերպով փոփոխում է

նան

լճի ափերի գծագրությունը: կաշգարիա-

երկարությամբ մասնակի տարածում ունեն գնտաճովիտների ն ուռենին,բարդին ճաճճուտայինորոշ բույսեր, որոնց թվում ե-

յում

ՏԻՒՍԹԻ ՍԱՐ

թ -

Տիբեթը աշխարճիխոշորագույն ամենաբարձրսարաճարթն Հ, որը գրավում է մոտ 2 միլ. քառ. կմ տարածություն: նրա բնական սաճմաններն են կազմում յուսիսում՝ Կունլունի լեռնային սիստեմը, Հարավում Հիմալայները, լուսիս-արնմուտքում՝ Պամիր-կարակորումի սիստեմը, իսկ արնելքում՝ Սինո-Տիբեթյանլեոները: Բոլոր կողմերից շրջապատվածլինելով բարձր ն խիստ դըժվարամատչելիլեռներով, Տիբեթի սարաճարթը ներքին անբարենպաստ պայմաններիճետնանքով դեռ մինչն վերջերս ճամարվում էր երկրագնդիամենաթույլ ճետազոտվածվայրերից մեկը: Տիբեթը ծովի մակերնույթի նկատմամբ ունի 4500 մետր միջին բարձրություն, իսկ նրանով ձգվող լեռները՝ 6000--2000 մետր: Ան ճետ կապված «լեռնային 4իռավելագույն բարձրությունը դրա վանդությունի» ոչ միայն խոչընդոտել են այդ երկրի՝եվրոպացիների կողմից կատարվողուսումնասիրությունները,այլն տրանսպորտային մեծ դժվարություններեն առաջացնում ն ղրանով վնասում երկրի տնտեսականզարգացմանը:Տիբեթի կարնորագույն լեռնային սիստեմները, որոնք ձղվում են 4իմնականումարնմուտքից դեմասամբ միանում են Կունլունի Հիմալայների պի արնելք, մեծ Հետ» կունլունի սիստեմի մեջ մտնող շղթաներից են Ռուսական, Պրժնալակու,Մարկո-Պոլոյի լեռները ն մի շարք այլ շղթաներ: են ՈւՀասնում առավելագույն բարձրության կունլունի լեոները լուգմուղտագ ղզագաթում (Պրժնալսկուլեռնաշղթայի վրա, մ): Մեծ բարձրության պատճառով կունլունիլեռները ծածկված են ժաճզոր սառցաղաշտերով:Հենց դրա Ճետնանքովէլ այդ լեռների մանակակից ռելյեֆը շատ մասերում աչքի է ընկնում ալպիական ու

ձներով:

ՏիբեթիՀարավային մասով ձգվում են ծրրորդականծալքավո-

բության պատկանողշղթաներ, որոնք մեկ ընդճանուրանունով կոչվում են Տրանաչճիմալայներ։ բաժանՍրանքբուն Հչիմալայներից են Քրաճմապուտրա, Հինդոսն նրանց սիստեմին պատկանող ված՝

մեծ մամի շարք գետերիՀովիտներով։ նշված գետաճովիտները սամբ տեկտոնականիջվածքներ են, որոնք նշանակալից չափով

փուխր նստվածքներով: Այդ կարգի Հովիտներիցմեկում, մետր բարձրության վրա, ընկած է Տիբեթի մայրաքաղաք (Հասան:

լցվել

են

Տեկտոնականբնույթի ընդարձակ իջվածքներով այտնի է ՀատկապեսՏիբեթիսարաճարթիարեմտյան մասը: Այստեղնրանք նույնպես մեծ մասամբ լցված են լեռների ֆիզիկականՃողմաճարման փուխր նյութերով: Մասամբայդ պատճառովարեմտյան Տիբեթն ունի ավելի Հարթ, Համեմատաբարմիապաղաղռելյեֆ։ Տեկտոնականայդ իջվածքներումնշանակալիցտեղ են դրավում լճերը, որոնք առաջացելեն մի ժամանակվաճավանաբար ավելի խոնավ կլիմայականպայմաններիՀետնանքով: Դրա ապացույցն են ճանղարավանդները,որոնցում լավ արդիսանում լճերի աստիճանաձն տաճայտվածեն լճերի նախկինբարձր մակարդակիճետքերը:

Տիբեթում ռելյեֆի ուժեղ մասնատվածությամբ առանձնանում

է Հատկապեսնրա արնելյան մասը: Դրան նշանակալիցչափով նպաստել է գետային էրոզիան: Այս մասով են Հոսում Խուան-Խեն, ն մի քանի Յանցզին,Մեկոնդգը

շատ

խորը դնտաճուներ:

այլ

գետեր, որոնք առաջացրել են

Երկրիռելլեֆի ձնավորման գործում կարնոր դեր են կատարել Հերցինյան ն ալպիականլեռնակազմականպրոցեսները: Հերցինյան ծալքավորություններիՀնտնանքովՏիբեթիՀյուսիսում ձնավորվել են Կունլունըն նրան Հարակիցլեռները: Ավելի ուշ, Մեզոզոյում կազմավորվելեն կենտրոնականմասի շղթաները, իսկ Երրորդականուվ՝ Տրանսճիմալայները։ ծրրորդականին 9որրորդականի են ընթացքում տեղի ունեցել երկրակեղնի տեկտոնականբնույթի ուժեղ խախտումներ,ինչպես նան առճասարակ էպեյրոդննետիկ բարձրացումներ:Տիբեթում լեռնակազմական պրոցեսները խոշոր դեռնս չնն ավարտվել. դրա վկայությունն են ՀանդիսանումՃաճախակի.նրկրաշարժերը,ինչպես նան արնմուտքում մինչն այժմ

դործող 2րաբուխները:

Տիբեթիկլիման ընդչանուր առմամբ բնութագրվումէ օդի մեժ

չորությամբ, տեղումների սակավությամբ, չերմաստիճանիուժեղ ճասնող քամիներով: տատանումներովն Ճճաճախմրրկային ուի Առանձնապես խիստ է կլիման արնմուտքում, որտեղ ձմեռր երկաբատն է ն խիստ ցուրտ, ըստ որում տարվա այդ շրջանում--8ՏԿ-ի Հասնող սառնամանիքներըսովորականերնույթ են: Անգամամոռանը քիչ չեն պատաճում օրեր, երբ գիշերվաընթացքում ջերմությունն իջնում է 06-ից ցած: Դրա Հետնանքովձմռանը շատ խորը սառած

գնտնաշներտը ամռանը ճալչում է միայն մակերեսից, իսկ մնացած պաճպանվում է որպես Հավերժական սառածություն։ Տիտեղումների տարեկան քանակը ճազիվ բեթի արեմտյան մասում Հասնում է 250 միլիմետրի: ԴեպիՀարավ ն ճարավ-արնելք բարեխառնությունը աստիճանաբարբարձրանումէ ն Հետնանքով ձմռան ամիսներին տեղումներիքանակը՝ ավելանում ԼՀասայում ամռան է 06-ի շուրջը, իսկ ամիսմիջին չերմությունը տատանվում ների միջին ջերմությունը Հասնում է 16-ից 1262-ի:Տեղումներիտա400--500 րեկան քանակը ԱՀասայում միլիմետր է, իսկ Տիբեթի ՀՏարավ-արնելյան շրջաններում՝ 800-ից մինչն 1000 միլիմետը: «իդրոգրաֆիկ ցանցն աչքի է ընկնում լճերի արտա2 Տիբեթի կարգՍԵ3"թվով.դրանք մեծ մասամբ աղի են ն ժիմնականում ճամարվում են մնացորդայինլճեր: Տիբեթիբոլոր լճերն էլ (կուկունոր, ն Սելլինգ, Նամցո,Ցամդոկ այլն) ընկած են շատ մեծ բարձրությունների վրա: Տիբեթի սարաճարթնընդճանուր առմամբ աղքատ է գետերով. բացառություն են կազմում երկրի ճարավային ն արեվելյան շրջանները, որտեղից սկիզբ են առնում Ասիայի՝ դեպի Խաղաղ ն Հնդկական օվկիանոսները ծոսող խոշորագույն գետերը: Դրանցթվում ջրառատությամբ Հայտնի է Բրաճչմապուտրա (Ցանգզո) գետի վերին շովիտը, որը Տիբեթիսաճմաններումմիաժամանակ ճռչակված է իր կուլտուրականմշակույթներով: Տիբեթի գետերի սնման Հիմնական աղբյուրը սառցադաշտերնեն, որոնք ընկած են շատ մեծ (5500 ն անդամ 6000 մետր) բարձրությունների վրա: Բուսականծածկը նույնպես խիստ աղքատ է սարաճարթի4յուսիսային ն արնմտյանշրջաններում, ըստ որում այդ մասերում շատ վայրերներկայացնում են կամ մերկ քարքարոտ տարածություններ ն կամ ծածկված են ցածրաճասակբարձրալեռանապատայինբույսերով: Հարավում,առանձնապեսգնետաճովիտներում, բուսածածկը ավելի Հարուստէ ն բազմատեսակ:Մարգագետնային բույսերի Հետ միասին այստեղ ճանդես են գալիս նան գետաճովտայինանտաոն գեղձից(կարներ՝ կազմված Հիմնականում ուռենուց, բարդուց մըրածառ, ՊԱՇ):Տիբնթի արնելքում ն Ճարավ-արնելքումորոշակի տեղ են գրավում նան բարեխառն գոտու փշատերն անտառները, որոնք ըստ բարձրության փոխարինվում են մացառուտներով ն ապա՝ Հարուստ ալպյան մարդագետիններով։ Ալպյանբուսականումասում

մուսսոնների ներթափանցման

թյունը

Հասնում

է մինչն 5000

մետր ն ավել բարձրության: Տիբեթի

արնելլյան գետաճովիտներումմասնակի տարածոմ

ունեն

նան

մերձարնադարձայինորոշ ծառերն թփուտներ:

անբաՉնայածՏիբեթի ճլուսիսային ե արեմտյան շրջանների րենպաստ բնական պայմաններին(առանձնապեսբուսական ծտծպայմաններին լավ կի աղքատությանը), այնուամենայնիվ այդ Հարմարված է տեղի բավական Ճարուստ ն բազմազան կենդանական աշխարճը: Տիբեթի այդ մասերում ամենաբնորոշ կենդանին կենդանին է: յակն է, որը տիբեթցիներիՀամար ամենաթանկարժեք ունեն անտիլոպները,վայրի Մյուս կենդանիներիցլայն տարածում էշը, լեոնային ոչխարը, մշկայծյամը։ Կրծողներիցմեծ տարածում ունեն մկները, նապաստակը, գիշատիչներից աղվեսը, կղաքիսը, աքիսը, արջը: նշված կենդանիները ձմռան սառնամանիքներիցմեծ մասամբ պաշտպանվում են գետնափորբներում: Տիբեթի Հարավային ն արնելյան մարզերում Ճճանդիպումեն նան տաք երկրնեՃովազը, րին բնորոշ կենդանիներ,ինչպես, օրինակ, ընձեեւծը, տարածվածեն վայրի կատուն, վագրը, կապիկը: կճղակավորներից եղջերուն, լնոնային այծը, թոչուններից՝ փասիանը,արծիվը, զառնանգղըն այլն: Հիմք ընդունելով լանդշաֆտիբնորոշ գծերը, ըստ է. Մ. Մուրզանի, Տիբեթի սարաճարթըկարելի է բաժանել երեք մասի. Արեն ԱրնելյանՏիբեթ: մըտյան, Հարավային ԱբեմտյանՏիբեթի(կամ, ինչպես տեղացիներնեն կոչում, կարնորագույն լեռներից են Նենչեն-Տանդլա, կայլաս, Չանգ-Տանի) ն մի քանի այլ շղթաներ. ԱրնմտյանՏիբեթը Տրանսճիմալայներ զուրկ է ալպյան տիպի լեռնային ռհլլեֆի բնորոշ ձներից: (եռներն այստեղ ենթարկվել են խիստ քայքայման, որի Ճետնանքովամենուրեք տարածված են քարային թափվածքները(ցրոնները)։ Միջեն փուխընյուլեռնային տարածությունները4իմնականում լցված թներով,այղ պատճառովնրանցով Ճոսողչրերը, ոչ այնքան դգոլորշիացման, որքան՝ ներծծման4Ճետնանքով, արագորեն ցամաքում ենէ մեծ Արնեմտյան մասամբ մի քարքարոտ անապատ է, Տիբեթը ու շատ ցուրտ չոր, բուսականությունիցՀամարյա թե զուրկ մի լեռնաստան: երբեմն միայն առանձին գնետաճովիտներում ճանդիպում են մացառուտներ, սակավաթիվ վայրերում՝ նան արոտավայրեր: Չնայածկլիմայի չորությանը, սարաձչարթի այս մասում բազմաթիվ են մեծ ու փոքր լճերը, որոնք սովորաբար միմյանց Ճետ կապված են գետերով: Խոշորագույն լճերից Հայտնի է Տենգրին(տիբեթցիների կոչմամբ՝ նամցո), որը գրավումէ 18000 քառ. կմ տարածուԹյուն։ (ճերի մոտակայքում տեղ-տեղ Հանդիպում են Հանքային տաք ն սառը աղբյուրներ, իսկ երբեմն նան ճեյզերներ, որոնք չնա110

ցած իրենց չրերի մինչն 846 ջերմությանը, երբեմն ձմռան ուժեղ: սառնամանիքներիժամանակ շրջապատվում են սառցե սյուներով, որոնց միջից մերթ ընդ մերթ միայն տաք ջրի շատրվաններեն վեր մետր բարձրությամբ: խփում 10--12 ԱրնմտյանՏիբեթնընդչանուր առմամբ բնորոշվում է կլիմա-

տեղումների տարեկան`

յի խիստ ցամաքայնությամբ. բանակը է ն ոչ այնքան տաք, գիմիլիմետրից ավելի չէ։ Ամառը են Ձմեռը երկարատնէ` շերները երբեմն լինում ու գրեթեձյունազուրկ: կենդանականաշխարչճը բավժկան Ճարուստ է. մեծ թիվ են կազմում առանձնապեսկճղակավորները(վայրի յակ, կուլան, անտիլոներ, վայրի ոչխար ն այլն):

կարճատն

սառնամանիջներ:

Հարավային Տիբեթը,ի տարբերություն արեմտյանի, ունի

ա-

վելի ցածրադիր միջլեռնային խոնավ տարածություններ,որոնք Ճամեմատաբարավելի խիտ են բնակեցված: Դրաննպաստել է նան այն, որ այստեղ երկրագործության ն բանջարաբուծությանճամար կան: մի փոքր ավելի

նպաստավոր պայմաններ

Հարավային Տիբեթը, շնորճիվ իր Հարավային դիրջի ն ծովի

մակերնույթի նկատմամբ միջլեռնային ովիտների ու ընդարձակ գոգավորություններիոչ շատ մեծ բարձրության, ունի ավելի տաք: կլիմա: ԼճասայումՀուլիսյան միջին չերմությունը 160-ից բարձր է: Ամոանն այնտեղ ցերեկվա ջերմությունը երբեմն անցնում է 300-ից, իսկ ձմռանը միջլեռնային ճովիտներումջերմությունը երբեք մինուս 250-ից ցած չի իջնում: ՀարավայինՏիբեթում մթնոլորտային տեղումների թանակըՀամեմատաբարշատ է: Դրա շնորճիվ այստեղի գետերըՀամեմատաբարջրառատ են: Այստեղիցեն սկիզբ առնում` Հինդոսըն նրա մի շարք վտակները(Սատլեջն այլն), ինչպես նան

Բրաճմապուտրան:

Հարավային Տիբեթի բուսականությունը «Համեմատաբար ուր տեղ-տեղ երնան են գալիս նան ոչ մեծ

ճարուստ է արնելքում,

անտառներ:կենդանականաշխարը Ճամարյա նույնն է, ինչ Արնմրտյան Տիբեթում, բայց երկրի Հարավում, Հատկապես ճովիտներում, Հանդես են գալիս «նդկաճիմալայանորոշ ձներ, ինչպես, օրինակ, ընձառյուծը, Ճիմալայան սն արջը ն մի շարք այլ կնեդանին Հարավային Ասիայիլեոներ, որոնք ընդշանուր են Չինաստանի նային շրջաններին: Բնականպայմանների տեսակետիցՏիբեթի մնացած շրջաններից նկատելիորեն տարբերվում է ԱբնելյանՏիբեթը:Վերջինիս

բնորոշ առանձնաճատկություննէ ճանդիսանում ռելյեֆի խիստ մասնատվածությունը: Այս մասով են անցնում արնելյան Ասիայի

Սալուննի Ցանցզիի, Մեկոնգի, Խուան-Խեի, ամենախոշոր գետերի՝

վերին ճոսանքները, որոնք տեղ-տեղ (առանձնապեսսարաճարթի արնելյան եզրամասում)առաջացրել են շատ խոր ու նեղ կիրճեր: Տիբեթի մասին խոսելիս» իզուր չէ, որ առանձին 4ետաղզոտողներ Խուան-Խե ն Յանցզիգետերիջրբաժանից Հարավ ընկած ամբողջ երկիրըՀաճախանվանում են «գետային կիրճերի մարզ»։ Այս մասով Ճոսող վերը նշված գետերըչ որոնք բոլորն էլ սկիզբ են առնում 4500-ից 6000 մետր բարձրություններից, ճսկայական ավերիչ ուժով քայքայում են իրենց Ճճունը,խորացնում ն ապա ճոսում դեպի չինական ն Հնդկաչինի ցածրությունները: Գետերիսնման Հիմնական աղբյուրն են լեռների ճավնրժականձյունն ու սառցադաշտերը, ինչպես նան ամռանն այստեղ առատորենթափվող մթնոլորտային տեղումները: օվկիանոսիմուսԱրնելյանՏիբեթնիր վրա է կրում Հնդկական

աոնայինկլիմայի ազդեցությունը: ՋՁմնոն այստեղ ցուրտ է, թեպետն ոչ այնքան սառնամանիքայքնի, ինչպես արնմտյան Տիբեթում, իսկ ամառը ճամեմատաբարզով է ու խոնավ: Հունվարիմիչին ջերմությունը մինուս 146 է, իսկ Հովիսինը՝Հ-շ--8Կ: Տեղումնեբի քանակը Յանցզիու Մեկոնգգետերիվերին ն Բրաճմապուտրայի միջին Հոսանքներիշրջանում տարեկան300-ից մինչն 1600 մմ է ն ավելիչ նրանցմեծ մասը (մոտ 90 տոկոսը)բաժին է ընկնում մամիս-սեպտեմբերժամանակաշրջանին:

ԱրնելյանՏիբեթիբուսականությունը Համեմատաբարավելի Հետ Հարուստ է ն բաղմազան: Այստեղալպյան մարգագետինների ունեն «միասինլայն տարածում տափաստանները:Ցածրադիրշբրջաններում ճանդիպում են նան անտառային խիտ զանգվածներ, որոնց տեղ-տեղ դգետաճովիտներում ուղեկցոսքեն անկամ ենթածառատեսակներ: ւարնադարձային ԱրնելյանՏիբեթի Խուան-Խե ն Յանցզիգետերի ջրաբաժանից Ճարավընկած մարզը, որը կոչվում է Կամ, մասամբ իր վրա կրում է նան Հնդկաչինիազդեցությունը՝ թե՛ բուսականության (այստեղ աճում է անդամ բամբակ) ն թե՛ կենդանականաշխարճիտնսակեեն խայտաբղետ Հովազը, լուսանը, տից: Բնորոշկենդանիներից վայրի կատվի մի քանի տեսակները, եղջերոմ, չինական այծը, ժանտաքիսը,նապաստակը,արչըչ, գայլը, աղվեսը ն շատ կրծողներ: ՏիբեթիՀարավ-արնելքումՀանդիպումեն նան վագրը, վայրի խոզը,

կուկունոր

լեճբ'

«ՀՏ-Հ--

ծիրելք.15

ա

քաղաքը

կիչու զետի

Ճովտու ո

Թ:212/4

Խուտան-խԽե գետի

Սամինոյա

Աիրճր:

«տիբեթիարջը, ջրասամույրը, թոչուններից՝ փասիանը,գառնանգղը» արծիվը ն բազմաթիվերգեցիկթոչուններ:

ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԱՍԻԱ

ՀՀՀ

Ս

ցամաքի Խաղաղծվկիաընդգրկումշէ՛ժայր նոսին մերձակա այն երկրները, որոնք տարածվում Սովետա-

ԱրնելյանԱսիո:ն

են

կան Միության Հեռավոր արնելքից ու 0խոտյան ծովից Հարավ մինչն Հնդկաչին:ԱրնելյանԱսիայիկազմի մեջ մտնում են Արնելլան ն Հյուսիս-արնելյանՉինաստանը, կորեանն մայր ցամաքի արնելյան ափերիերկարությամբ ձգվող խաղաղօվկիանոսյանկբղզիները (Սախալին, Կուրիլյան,ճապոնական, Ռյուկյու Տայվան կ

Հայնան):

՛

Այս ամբողջ տերիտորիայում գերիշխումէ մուսսոնային կլի-

ման, որի ազդեցությունըճյուսիսից դեպի Հարավ որոշ չափով մեծանում է։ Արնելյան Ասիայիկլիմայի առանձնաճատկություններից նան վերը նշված երկրներումցիկլոնների 4նտնանքովճաճախ

թայֆունների առաջացումը,որոնք կործանարարուժով դրսնորվում են ճատկապեսարնադարձային ն բնեռային ֆրոնտների երկարությամբ: Թայֆուններըձնավորվում են օվկիանոսի ն ծովերի շրջաՖում ն ապա տեղափոխվումցամաք, ճաճախայնտեղ առաջացնելով խոշոր մասշտաբիջրճեղեղներ: բուսականություննու կենդանականաշխարԱրնելյան Ասիայի են Տր աչքի ընկնում 42նազույնշատ ձներով, էնդեմիզմով ն ընդՃանրապեստեսակներիառատությամբ, որը բացատրվումէ երկրան Ջորրորդականի բանական անցյալում՝ նրրորդականի ընթացքում մայր ցամաքի այս մասի կլիմայի Համեմատաբարթույլ փուիոխություններով: ԱրնելյանԱսիայի մայր ցամաքային մասում ընկած են նախատլպիականտեկտոնականշրջանի լեռնային կառուցվածքներ՝ պլատֆորմային զանգվածներն ծալքավորլեռներ, որոնք առաջատեկտոնա-Հցել են կալեդոնյան, ճերցինյան ն խաղաղօվկիանոսյան կան էտապներում,իսկ կղզիներիշրջանում գերակշոում են ծրրորդականիծալքավորլեռները, որոնց խզումների շնորճիվ մեծ չափերի են ճասնում երիտասարդՃրաբխայինգործունեությունըն ժամանակակիցսեյսմիկ երնույթները։ Ամբողջարնելյան Ասիանշատ ուժեղ կոտրատվածէ դիզյունկտիվ դիսլոկացիաների շնորշճիվ ն 8--821

Ամշակվաժ՝ դենուդացիայիու էրոզիայի ճետնանքով: Արնեելյան են սիայի ներկա ռելլեֆում տիրապետում ծալքաբեկորայինլեռնեինչպես նան Մեզոզոյանշարժումներով վերամշակված կոըը, տբրտված 4նագույն պլատֆորմի կառուցվածքները: (ստ որում` այստեղ, ի տարբերություն երկրագնդինախնականմյուս ցամաքերի (պլատֆորմների),Հնագույն Չինականպլատֆորմի զարգացումը 4իմնականում ընթացել է ոչ այնքան եղրամասերում երիտասարդ ծալքավորություններիառաջացմամբ,որքան տրոճման միջոն դյուրաշարժ զոնաներիկամ մարզերի ստեղծ-ցով Ճաստատուն մամբ: Չինականպլատֆորմի դյուրաշարժ մարզերում, էնդոգեն պրոցեսների ազդեցության տակ, շնորճիվ մի շարք անժերի գամվա բարձրացումների, ձնավորվում են ժամանակակից Մեծ Խինգանի,ինչպես նան մասամբ Մանջուրիա-կորեական ոչ շատ բարձրլեռները: Արնելյան Ասիայիտերիտորիանսովորաբարընդունվաժ է բաՉիժանել Հինգ մասի. ԱրնելյանՉինաստան,Հյուսիս-արնեելյան նաստան, կորհաթերակղզի, Ճապոնական կղզիներ ն Ռյուկյու կողզիներ: ու

ու-

ու

ԱՐԵՎԵԼՑԱՆՉԻՆԱՍՏԱՆ

Արնելյանկամ բուն ՉինաստանըՀիմնականումտեղավորված՝

է ԿենտրոնականԱսիային խաղաղօվկիանոսիծովերի միջե, ԴԵռի ճյուսիս նա ձգվում է մինչն ՆերքինՄոնղոլիան Ժեխե մասսի-

վը, իսկ դեպի Հարավ Ճասնում է մինչն Հնդկաչին,իր մեջ ընդգրկելով ամբողջ Յուննանիպլատոն: իրենից ներկաՌելյեֆի տեսակետիցԱրնելյանՉինաստանը յացնում է աստիճանաձնդեպի արնելք իջնող մի երկիր, որի ամե2 բոնված է Դեղին, նից ցածրադիր Արնելա-Չինական աստիճանը մակերնույթն ծովերով: Արնելյան Չինաստանի Հարավ-Չինական աչքի է ընկնում ոչ մեծ բարձրությամբ «ղկված լեռներով ն ավելի շատ բլրաշարերով ու պլատոներով: նշանակալիցտեղ են գրավում ալյուվիալ ընդարձակդաշտավայրերը»ինչպես նան տեկտոնիկ գո-զավորությունները: կարնորագույն լեռնաշղթաներիցեն Ցինլին լեռները, որոնթ կազմում են Կունլունիարնելյան շարունակությունը: Ցինլին լեոները արնմուտքում, Տայբայշանլեռնագագաթիշրջանում Հասնում ծն մինչն 40172 մետր առավելագույնբարձրության: Դեպի արնելթ

նրանք Ճետղճետեցածրանում են ն միանում նույն ուղղությամբ (մի փոքը դեպի չս'րավ-արնելք) ձգվող Խուայանշան լեռնաշրղթային: փաստորենբաժաՑինլինլեռնաշղթան ԱրնելյանՉինաստանը նում է երկու միմյանցից խիստ տարբերճյուսիսային ն շարավային լանդշաֆտայինշրջանների, Աբելյան յին կեսն առավելապես տափաստանայիներկիր է, որտեղ մեծ տեղ են գրավում լյոսային են տեղումները, ուժեղ՝ սառնաՀողերը./բիչ ճարավային կեսն ունի ավելի մանիքները։ ԱրնեելյանՉինաստանի ն նան, տաք ի ճակադրություն յուսիսի խոնավ կլիմա, ինչպես տափաստանների,ավելի շատ անտառայինտարածություններ:

Չինաստանի Հլուսիսա-

Ցինլինլեռներից Հյուսիս, Խուան-Խե գետիձախափնյամասից մինչն Մեծ Խինգանիլեռները, ձգվում են տարբեր կառուցվածքիմի Քանի շղթաներ, որոնք Հիմնականումխմբավորված են Տայխայշան ն ինշանլեռնաշղթաներիսիստեմոսք: Արնելյան Չինաստանի«Հարավային կեսում, Հիմնականում գետի ն Հարավ-Ջինական ՑՏանցզի ծովի ջրբաժան մասում, տարածված են Հարավ-Չինական լեռները, որոնք իրենցից ներկայացնում

ցածր ն միջին բարձրությանլեռնաշղթաներին պլատոներիմի կոմպլեքս: Հարավ-Ջինական լեռների կենտրոնականառավել բարձր մասը կոչվում է նանլին։Ընդճանուրառմամբ այլս մասն ունի բավական բարդ ռելլեֆ. նրանովանցնում են ջարդվածքայինմի շարք զծեր, որոնք պայմանավորելեն այդ մասի եկրակեղնիուժեղ խախտումները, ինչպես նան արտավիժումներիՃետնանքով՝Ճրաբխային ապարներիլայն տարածումը:Հարավ-Չինական լեռներին արնն են մուտքից սաշմանակցում Գույչժոու Յուննանի պլատոները: նրանցիցՅուննանիպլատոն, գետային էրողիոն ուժեղ մասնատվածության պատճառով,առանձինշրջաններում թողնում է իսկական լեռնային երկրի տեսք: են

Արնեելյան Չինաստանի առավել ընդարձակ ճարթավայրերից առանձնապեսճռչակված է ՉինականՄեծ դաշտավայրը: Վերջինս բոնում է ճյուսիսային Չինաստանի արնելյան մասը, որն ամբողջապես ծածկված է ալյուվիալ նստվածքներով: ԴեպիՀարավ այն տարածվում է մինչն Յանցզիգետի «Հովիտը,իսկ դեպի արնելք՝ մինչն ծով ն միայն տեղ-տեղ ծովից բաժանվածէ Շանդունին իչանի ցածրադիրլեռներով: Ավելի Հարավ,ընդմիջվողՃարթավայրաէ Յանցզիգետի ճովիտը։ նրա յին տարածությամբ առանձնանում սաճմանումն է գտնվումկարմիրավազանը,ոբը մի ժամանակներ115

կայացրել է լճային ավազան. այժմ նրա Հատակն ամբողջովին ժածկված է կարմրավուն ավազաքարերով: Ցանցզիգնտի Հովտում իջվածջային տարածություններից «Ճայտնիեն Դունտինն Պոյան (լճերիդգոդավորությունները: ն տեկտոնական տեսակետիցԱրնելյանՉիերկրաբանական նաստանը գրեթն ամբողջապես բոնված է Մինչկեմբրյանկառուցվածքի Չինականպլատֆորմով: Վերջինս տարածվում է Տիբեթից դեպիարնելք մինչն ծով ն 0րդոսի պլատոյից մինչն Հարավ-Չինական լեռները: կա ննթադրություն, որ Մեզոզոյանօրոգեն շարժումննրի ազդեցությանտակ Չինականպլատֆորմը ենթարկվելէ կոտրբատմանն նրա առանձինբեկորներիբարձրացումովձնավորվել են Մեծ Խինգանի, ն արնելյան Մանջուրիայի Տայխայշանի, Շանդունի լեռները: ԱրնելլանՉինաստանումամենից ավելի ուժեղ ծալքավորուԱյդ ծալքավորությունները, թյուններ տեղի են ունեցել Մեզոզոյում: անուոր գրականությանմեջ անվանվում են Խաղաղօվկիանոսյան են նով, Չինաստանում միաժամանակկոչվում Ցանշանյան:Մեզոզոյան կամ Ցանշանյան ծալքավորությունները տեղի են ունեցել Հիմնականումերկու փովով, Յուրայիվերջում ն ապա, որոշ ժամանակաշրջանիդադարից Հետո, Կավճիվերջում: Առաջինփուլի ժամանակ ձնավորվել են Ցինլինին Հարավ-Ջինական (նանլինի)լեոները, իսկ երկրորդ փուլում` Տայխայշաննու ինշանը:Յանշանյան շարժումներով է պայմանավորված նան կարմիր ավազանիփակ գոգավորությանառաջացումը,որը Հետագայում (կավճի վերջում ն լցվում է բարձր լեռների Ճողմաճարվածնլութեերրորդականում) բով, այդ թվում կարմրավունավազաքարերով:

Ալպյանշարժումներն ավելի ինտենսիվ են արտաճայտվում ճարավ-արնելյանծայրամասում: Այդ շարԱրնելյանՉինաստանի ժումների ազդեցության տակ Ցանշանյանկառուցվածքներումվերակսվում են խախտումներնու տեղաշարժերը:Այդ ամենը ավելի տրոճում են նախկինում միասնական Ջինաավելի մասնատում կան պլատֆորմը: նրա սաճմաններում ձնավորվում է Չինական Մեծ դաշտավայրը՝ ճետագայում լցվում է որպես իխջվածք,որբ Խուան-Խե գետի ալյուվիալ նստվածքներով: Պալեոգենում,առանձնապեսերկրի Հլուսիսային կեսում, մակերնույթը Հարթեցվում է ընդճուպ մինչն պենեպլենիաստիճան: նոր գծերի ուղղությամբ տեղի Սակայնավելի ուշ, խախտման ու

ու

ու-

նեցող ուղղաձիգ շարժումներն ուժեղացնում են անճարթությունները ն փոխումլանդշաֆտի բնորոշ գծերը:

Արնելյան Չինաստանի ժամանակակիցլանդշաֆտում կարնոր են տեղ գրավում լլոսային նստվածները,որոնք իրենց գրավածտարբածությամբն զորությամբ (որոշ ճեղինակներիտվյալներով:

առամինչն 600 մետր)առաջինն են ամբ -աշխարձոսխ` նրանց ջացման վերաբերյալ դեռ մինչ չկ մեկ ընդճանուրկոհսակետ: Այդ ուղղությամբ կան միայն շատ տեսություններ, որոնց Ֆ. է առանձնապես թվում Հայտնի տեսությունը, որին Ռիխտճոֆենի (որոջ ուղղումներ կատարելով)ճարում է նույնսլես Վ. Ա. 0բրուչեր: Ըստ Ֆ. Ռիխտճոֆենի, լլոսային նստվածքները(ճողերը) լեռնային

«մ է,

ապարներիՃողմաճարված,փոշիացածնյութեր են, որոնք քամինեբի կողմից տեղաշարժվել են Ճեռու անապատներն ու չոր տափաստանները ն ծածկել ժամանակակից Ճսկայական տարածությունները:

ԱրնելլյանՉինաստանումլլոսով բռնված են Խուան-Խե գետի միջին ավազանըն նրան Հարակիցշրջանները: Դեպիարնելք այն տարածվումէ մինչն Շանդունլեռնազանգվածիարեմտյանլանջերը, իսկ դեպի Ճարավ՝ ներթափանցում Յանցզիգետի ավազանը: կոսային փխրուն դեղնաճողերովբոնված ամենատիպիկչրջանը կոսային պլատոն է, որն ընդգրկում է մոտավորապեսԽուան-Խե գետի միջին ավազանը: Սովի մակերնույթի նկատմամբ նա ունի մինչե 2000 մ բարձրություն: նրա սաճմաններում կան նան մի քանի ճղկված լեռնաշղթաներ, այդ թվում ՈւտալՇանիլեռները: Ընդճանուր առմամբ կլոսայինպլատոն ունի բավական միապաղաղՃարթ մակերեույթ, որը սակայն փխրունճողերի պատճառովխիստ մասնատվել է էրոզիոն Հովիտներով ն Ճեղեղատներով։կոսային պլատոյում սակավ տեղումների, ինչպես նան փխրուն ապարների ե ջրերի արագ ներծծման պատճառով,քիչ են մշտական ճոսք ունեցող չրերը: Այդ ամենի Հետնանքովջրազուրկշատ վայրեր իսկական անապատներիտեսք ունեն: ԱրնելյանՋինաստանումշատ լավ արտաճայտվածէ մուսսոնային կլիման: Ձմեռվա մուսսոնի շնորճիվ Արնելյան Չինաստանբ տարվա մեծ մասում գտնվում է Կենտրոնական Ասիայի ն Հարավային Սիբիրիցուրտ օդային զանգվածներիազդեցության տակ, որի ճետնանքովնրա սաճմաններում ջերմության այնպիսի ուժեղ անկում է լինում, որպիսին չի նկատվում նույն լայնության տակ դտնվող ուրիշ ոչ մի երկրում: ԱնդամկԿանտոնը, որն ընկած է մո117

տավորապեսծովի մակերնույքին Հավասար բարձրությանվրա ն գտնվումէ արնադարձիտակ, երբեմն ունենում է 00-ից ցածր չերմություն: ԿանտոնիՃունվարյանմիչին չերմությունը 130 է, որը Ճամարվումէ նույն լայնության տակ գտնվող վայրերիամենացածր ջերմությունը: Պեկինում,որը գտնվում է Բաթումիիցերկու աստիՃանով Ճարավ, Ճունվարյան միջին չերմությունը մինուս 4,340 է, մինչդեռ Բաթումիում6,3" է: Հունվարյան չերմաստիճաններըԱՐնելյան 9ինաստանումաշխարճագրականնույն լայնության տակ ուրիշ տեղերի ճամամետությամբպակաս են մոտ 109-ով: Ջմռան ցածր ջերմության պատճառովԱրնելյանՉինաստանի անգամ ծայր ճարավում չեն բացառվում ձյան տեղումները: Ձմեռն ավելի խիստ է ու երկարատն երկրի «լուսիսային կեսում: Այստեղ Սիբիրին ԿենտրոնականԱսիայիանտիցիկլոններովպալմանավորվածձմեէ, այլն՝ չոր. Արնելյան Չինաստանի 4արավառր ոչ միայն ցուրտ լին կեսում ձմռան տեղումները մոտ երկու անգամ գերազանցում են ճյուսիսայինին,թեպետ այնտեղ նուլնպես տիրապետումեն ամառայինտեղումները: Ամռանն ԱրնելյանՉինաստանի է: տաք կլիման անճամեմատ ՊեկինիՀուլիսյան միջին չերմությունը 26,460է, Շանճայինը՝220, չանկոուինը՝29,260 ն այլն: Այս սեզոնում Արնելյան Չինաստանը տաք ծովային, իսկ ճարավը՝ ենքակա է դառնում արնհադարձային անդամ ճասարակածայինօդային զանգվածներիներգործությանը: Ամռան վերջում ն աշնանընշանակալիցեն դառնում նան թայֆունները: Սրանքիրենցից ներկայացնում են ցիկլոնային բնույթի մբրրկային քամիներ, որոնք երբեմն ժամում 150 կմ արագությամբ ծովից շարժվում են դեպի ցամաք ն 4սկայական ավերածություններ կատարում: Թայֆունները սովորաբար ուղեկցվում են տեղատաբավ անձրններով: շնորճիվ մոտ 6 ամիս տնող մուսսոնԱրնելյան Չինաստանում, ների ճերթափոխության, տարվա ցուրտ կիսամյակը բնորոշվում է խոնավ (անձրնային) կլիչորային, իսկ տաք ժամանակաշրջանը՝ մայով: Դրան Համապատասխան տեղումների մեծագույն մասը թափվում է ամռանը ն մասամբ գարնանը: նրանցտարեկան միչին ջանակը 4լուսիսոսք, օրինակ, Տայուանումկազմում է 383 մմ, Պեկանտոնում՝ 1622 մմ, կինում՝ 632 մմ, Հարավային Ջինաստանում՝ մմ: Տաք կիսամյակի տեղումների բանակը Գուանչժոուում՝ կազմում է ամբողջ տարվատեղումներիմոտ 60--Ջ0 տոկոսը: Խիստ սակավ են ձմեռային տեղումները. Պեկինումդրանք կազմում են

տարեկան տեղումների մուտ 2 տոկոսը, Հանկոուումն կանտոնուվ՝ ընդամենը10 տոկոսը: Մուսսոնները միշտ չէ, որ արտաճայտվում են ճիշտ նույն Հերն քափոխությամբ նույն ինտենսիվությամբ:Հաճախպատաճումէ, Հասոր ամառային մուսսոնն ուշանում ն թույլ է արտաճայտվում: կանալի է, որ նման դեպքերում երկրի խիստ լ մուժում է վերաճաս երաշտից: երբեմնէլ պատաճում է, որ ամաէ բարձր լեռներում տեղի ռային վաղաժամ մուսսոնը ճամընկնում ունեցող ուժեղ ձեճալի Հետ ն դրա Ճետնանքովերկրի արնելյան շրրջաններում առաջ բերում մեծ մասշտաբի Ճեղեղումներ:

գյուղատնտեսություն

ԱրնելյանՉինաստանի կլիմայական պայմաններիՃամարբավական մեծ դեր են կատարում Ցինլինիլեռները: Շնորճիվայդ լեոփակ գո.նծրի, նրանցից Ճարավընկած շրջանները, առավելապես են պ աշտպանված գավորությունները(օրինակ՝ Կարմիրավազանը) ն ն ունեն Ճճամեմացուրտ ավելի տաք Ճճյուսիսի քամիներից, ուստի տաբա ոնավ կլիմա:

ունի Հիդրոգրաֆիկխիտ ցանց: Այստեղ ԱրնելյանՋինաստանն հնԱսիայիխոշորագույն գետերից Խուան-Խեն ն Յանցզին, Խուայխեն Փարավ-արնելքում՝Սիցզյանը, վենտրոնականմասում՝ ն Համեմատաբարավելի փոքր բազմաթիվ այլ գետեր, որոնք բոլորն էլ ժողովրդականտնտեսության ճամար ունեն շատ կարնոր նշանակություն: նրանցիցբնակչության ճամար առավել մեծ դեր են կատարում Խուան-Խեն ն Յանցղին,որոնք ոչ միայն ծառայում են որպես ոռոգման ն ճաղորդակցությանկարնոր միջոց, այլն 4իղրոէներգիայի Ճիմնական աղբյուրն են Հանդիսանում: Այդ գետերի վարարումիցառաջացածտիղմային կուտակումներովէ պայմանավորված ՋինականՄեծ դաշտավայրիՃողի արգավանդությունը: ԱրնելյանՉինաստանի առավել մեծ գետերը սկիզբ են առնում բարձր լեռներից, անցնում սարաճարթերովն ապա ղաշտավայրերի սաճմաններում կուտակելով Հսկայական քանակությամբ գետային բերվածբներ՝ թափվում ծով: Որպեսկանոն, նրանք բոլորն էլ սկըսում են վարարել գարնանը, առավելագույն չափերի են ճասնում ամռանը ն խիստ ծանծաղում ձմռանը: Չեն բացառված նան թալֆունների ճետ կապված մասնակի աշնանային վարարումները: գետը Չինաստանի, ինչպես նան ամբողջ Ասիայի ամենամեծ Յանցզինէ: Սա ունի մոտ մինչն 5530 կմ երկարություն ն 1226 Ճազքառ. կմ տարածությամբ ավազան: նշանակալիցչափով ճոսում է մեճարթավայրով:Ջրառատէ ն նավարկելի. նավագնացությանը Հոսում

նան մակընթացությանալիքը: որը գետի Տրկարությամբ տարածվումէ մի քանի ճարյուր կիլոմետր ծովից Ճեռու ն դրանովիսկ ամռանը Հնարավորությունստեղծում անգամ ծովային նավերինազատ կերպով մուտք գործելու նրա Հովիտը: Յանցզի գետի ստորին ճոսանքի ռեժիմը կարգավորելու ճամար նրա Հովտում խոշոր դեր են կատարում Դունտինն Պոյանլճերը: Ամոանը վարարած գետի ճսկայական քանակությամբ ավելորդ ջրերը լճերում, իսկ ձմռանը, զետի մակարդակի կուտակվում են այդ ժամանակ, խիստ ցածրացման բաց են թողնվում գետի Հունը։ Դրա Հետնանքով, եթե սովորական պայմաններում Դունտինլիճն ունի մուտ 3750 քառ. կմ տարածություն, ապա ամռանը նրա չրերով ընդգրկված տարածությունըճավասարվում է մուտ 12.000 քառ. կմ-ի: Գետիվարարումներնառավելագույն չափերի են Հասնում ամոանըալդ ոչ միայն մուսսոնային տեղումների, այլն լեռնային շրջաննեբում ուժեղ ձնչալի պատճառով: Դրա Հետնանքով Յանցզիգետի մակարդակիբարձրացումըառանձինվայրերում (օրինակ՝ Կարմիր ն ավազանում)Հասնում է մինչն 22,6 մետրի: Վարարումների վելորդ չրերի կուտակումներիպատճառով գետի ցածրադիր, առանձնապես մերձլճային տարածությունները,նշանակալից չափով ճաճճացածեն: Վարարումներից առաջացող ավերումներըկանխելոե նպատակովգետի երկարությամբ Ճճսկայական տարածությունների վրա կառուցվածեն պատնեշներն ջրամբարներ: իր մեծությամբ երկրորդմեծ զետը Խուան-Խեն է, որի ավազանի Հետ է կապված չինական վաղեմի քաղաքակրթությանօջախնեբի ստեղծումն ու զարգացումը: Խուան-Խեն ունի 4840 կմ ծրկարություն ն 745 Հազ. քաո. կմ տարածությամբ ավազան: Աչքի է ընկնում մեծ տղմոտությամբ: Վարարումներիժամանակ Հաճախ նա է զալիս իր ափերից ն երբեմն խոշոր ավերումներկատարեդուրս լով փոխում իր ճունը։ Մի ժամանակ նա Դեղինծովն էր թափվում Շանդունթերակղզուց Հարավ, իսկ այժմ նրա գետաբերանըայդ թերակղզուց Ճյուսիս է: Խուան-Խե գետի տղմային խոշոր կուտակումների ՀետնանքովՉինականՄեծ դաշտավայրը «ոչակված է ամբողջերկրում իր արտակարգբերրիությամբ: Խուան-Խեխ տրանսպորտային նշանակությունը անճչամեմատ փոքր է: Դրան մեծ չա-

ծապես նպաստում է

ա-

փով խանգարում է գետի տղմոտությունը, որը շատ մասերում` նստում ճատաէ է գետի խցանում գետի Ճունը, ճՀարբավայրերում կին ն առաջացնում ծանծաղուտներ։ Գետի վարարումից առաջացող Հնարավորաղետներիցխուսափելու ճամար, շատ անդամ նրա»

ափերիերկարությամբ պատնեշներեն կառուցվել, բայց նա միշտ՝ էլ ճատակինտիղմ նստեցնելովբարձրացրել է իր մակարդակը ն ափերիցդուրս գալով ավերել այդ կառուցվածքները:ներկայումս Խուան-Խէինիր ափերիմեջ պաճելու ճամար ձեռք են առնված արմատական միջոցներ, որոնք նախատեսում են ոչ միայն պատնեշչրերն ների, այլն խոշոր ջրավազաններիստեղծում` ամռանը գետի փոակայնտեղ կուտակելու ճամար: Խրւան-խեի աջ խոշորագույն է Ֆենխեն: ներից Վեյխեն, իսկ ձախ վտակներից՝ ԱրնելյանՉինաստանի մյուս, Համեմատաբարավելի փոքր գետերից է Խուայխեն,որն իր անմշակ ճունի ն տղմոտության պատճառով, պատմականժամանակաշրջանում բազմիցս փոխել է իր Հունը, մերթ Հոսելով դեպի Խուան-Խե ն մերթ դեպի Յանցզի:նրա ժամանակակիցճունն ուղեկցվում է իր իսկ առաջացրածընդարձակ ճաճճուտներովն մեծ քանակությամբ «նաճուներով: Վարարումների ժամանակիր ավերումների մասշտաբով Խուալխենքիչ չափով է միայն զիջում Խուան-Խեին։ Չինաստանի ճարավ-արնելյանմասի խոշոր գետերիցէ Սիցըզյանը: Սա սկիզբ է առնում Յուննանիսարաճարթիցն ունի 1960 կմ երկարություն: նրա սիստեմին պատկանող խոշոր վտակներիցեր Խունշույխեն, որի ակունքներից աշվվում է Սիցզյանիերկարությունը: Սիցզյանըջրառատ է ն նավարկելի: նա ստորին Ճոսանքում՝ բաժանվում է մի քանի բազուկների,որոնցից մեկի վրա դտնվում է խոշորագույն նավաճանդգիստ Գուանչժոուն: Սիցզյանը նախորդ գետերիՀամեմատ ունի ավելի կայուն ռեժիմ: երկրորդական կարգի նավարկելի, բայց սառցապատվողփոքր: գետերիցէ Բայխեյը, որը «ոսում է Պեկինիցմի փոքր Հարավ ն. թափվում Դեղինծովը: ԱրնելյանՋինաստանով անցնում են բազմաթիվ ջրանցքներ: Նրանցիցիր երկարությամբ աշխարճում առաջիննէ Չինականմեծ ջրանցքը, որը ձգվում է Դեղինծովի ափին զուղաճեո՝Հյուսիս-Չինական դաշտավայրով, սկսածՏյանցզինքաղաջից (Պեկինից մի' փոքը Ճարավ)մինչե Շանճայ։Ջրանցքնունի մոտ 1700 կմ երկարություն: նրա կառուցումն սկսվել է դեռես մեր թվարկությունից: ն շարունակվել բազմաթիվ տասնամյակներ: Մեծ առաջ ջրանցքն՝ մեծ ունի ոչ միայն ոռոգիչ, այլն տրանսպորտային ԱբնելյանՉինաստանիճողային ծածկոցը բազմազանէԼ: Հլուսիսում գերակշոում են շագանակագույնն լլոսերից կազմվածդեղնաճողերը, արնելքում՝ ալյուվիալ Հողերը, Հարավային Ջինաստա--

նշանակությո

Նում, Յանցզիից Հարավ ընկած շրջանների ծովափնյա մասնրում՝ մեծ կարմրաճողերը:ԱրնելյանՉինաստանի լեռնային շրջաններում

Մասամբ տիրապետում են լեռնա-կմախքային ճողերը: Ճարուստ է Չափազանց

նան

բուսակաԱրնելլանՉինաստանի

նությունը, որը սակայն, մարդու ակտիվ միջամտության պատճառով, բազմաթիվ դարերի ընթացքում ենթարկվել է խիստ փոփոխման: Այդ փոփոխություններնարմատականբնույթ են կրել Հատկապես Հլուսիս-Զինականդաշտավայրում, որտեղ շատ անգամ դժվար է լինում վերականգնել նախկինբնական բուսական ծածկոցի ճիշտ պատկերը: ներկայումսԱրնեյլանՉինաստանի Հլուսիսացին կեսի լեռնալանջերում պատաճողանտառներըկազմված են գեբազանցապեսսիբիրականփշատերն ն արնելա-ասիական սաղարթավոր ծառերից: Այդ նույն լեռների Հարավային լանջերին տեղտեղ աճում են նան մերձարնադարձայինմշտադալար որոշ ծառեր ն թփուտներ, Սարաճարթային տարածությունները(կոսային պլատոն ն այլն) ծածկված են Հիմնականումտափաստանայինաղքտտիկ բուսականությամբ: Յանցզիգետից Հարավ աստիճանաբարսկսում է տիրապետել ենթարնադարձայինանտառրը, կազմված մշտականաչ կաղնու, դափնու, մագնոլիայի, սոճու, կամֆորայի ծառերից: ՈւղղաձիգգոտիականությանՃամապատասխան ենթարնադարձային անտառը 1000 մետրիցբարձր փոխվում է բարեխառն տիպիտերնեաթավփ անտառով, որում միաժամանակաճում են նան փշատերն որոշ ծառեր: Հիմնականում փշատերն անտառներովէ ծածկված Յուննանիսաբաճարթիբարձրադիրլեռնային շրջանը Անտառայինգոտուց վեր Հանդիպում է մարգագետնայինբուսականությունը: ԱրնելյանՉինաստանիամենաչճարուստբուսական չշրջաննեբից մեկը նրա Հարավ-արնմտյանշրջանն է: Այստեղբուսականությունը չափազանցխառն է. բազմաթիվ էնդեմիկ տեսակների կողՔին աճում են ճիմալալան, Ճնդկական,մալալան, Ճարավ-չինական մանջուրականշատ տնսակներ: Այս մասի ամենաբնորոշ ծաեն ռերն կաղնին, մագնոլիան, սպիտակ եղենին, սոճին, նոճին, տույան ն այլն: Թփուտներից շատ տարածվածեն լասամանի ն վարդիզանազանտեսակները: Ընդչանուրառմամբ ենթարնադարձայինմարզում շատ ուժեղ է Հնդկա-մալայան բուսականության խառնուրդը: Այստեղ բնորոշ են նան օրխիդնաների մի շարք էնդեմիկ տեսակները. մեծ տարաանէ ծություն բռնում լիաններով ուղեկցվածմերձարնադարձային ու

տառը:

Արնծլյան Չինաստանի ծայր Ճարավում, Տայվան ն Հայնան կղզիներում, նշանակալից տարածում ունի արնադարձայինանտառը, ուր մշտադալար շատ ծառերի ճետ միասին վայրի վիճակում աճում նան է կոկոսյան արմավենին: Այս մասի կուլտուրական բույսերից են բանանը, կաուչուկատուծառը, կոկոսյան արմավենին, շաքարեղեգը, անանասը, քնջութը, թեյը ն մերձարնադարձային բազմաթիվ այլ կուլտուրճներ։ Արնելյան Չինաստանի այլ են մասերում մշակում (գլխավորապեսբրինձ), Հացաճատիկներ սոլա, սիսեռ, գաոլյան, արախիս, ծխախոտ,թթենի, բամբակ ե այլն:

կենդանականաշխարճն ուժեղ կերպով ենթարկվել է ոչնչացՉնայած դրան, ԱրնելյանՉինաստանի ֆաունան Հարուստ է տնսակներով։ Այն իր մեջ է միավորում պալեռարկտիկն Հնդկամալայան էլեմենտները: Տեսակների արտակարգ Ճարստությամը առանձնանում է ճատկապես տրոպիկականն ենթատրոպիկական մարզը: Այս մասի բնորոշ կենդանիներիցեն ընձառյուծը, ինձը, դեղին Հովազը, ենոտանման շունը, կապիկներիմի քանի տեսակներ, այդ թվում մակակը, գիբոնը, կիսակապիկներից՝լեմուրը: Մայր ՃճարավումՀանդիպում են տապիրը ն ոնգեղջուրը Արնելյան Չինաստանիմյուս շրջաններում տարածվածկենդանիներիցեն անտիլոպները, բծավոր եղջերուն, վագրը, վայրի կատուն, լուսանը, կարմիր գայլը ն բազմաթիվ կրծողներ: Շատ արուստ է թոչունների ֆաունան: Բնորոշթռչուններից են փասիանները,թութակները: Համեմատաբարքիչ են երկկենցաղներն ու սողունները, Արտակարգ Ճարուստ է գետերի ն լճերի ձկնային ֆաունան (ավելի քան 1000 տեսակ): Հազարավորտարիներիընթացքում Արնելյան Չինաստանի չափազանց խիտ բնակեցված ն ինտենսիվորեն մշակվող երկիրը մեծ մասամբ կորցրել է իր նախկինբնական տեսքը, կուլտուրական ավելի մեծ տարածություն լանդշաֆտները այստեղ անճամեմատ են բոնում, քան բնական լանդշաֆտները, մանավանդ երկրի դաշտավայրայինշրջաններում: ԱրնելյանՉինաստանըբաժանվում է 4ետնյալ գլխավորլանդշաֆտային մարզերի: Լյոսային պլատո.--Ընկաժէ Արնելյան Չինաստանիճյլուսիսարնմուտքում: Աչքի է ընկնում լյոսային ծածկոցով, որի զորությունը (շերտի Հաստությունը)տեղ-տեղ Ճառնում է մինչն 250 ն Վելի մետրիչ Պլատոյիմակերնույթը մասնատված է լաբիրինթոսաման:

ա-

յին բնույթ կրող բազմաթիվ խորը ձորերով ն կիրճերով: կյոսային սարաՀարթում միջին Հաշվով տարեկանթափվում են մոտ 400 մմ ծակոտկենությանպատճառովպլատոն Հատեղումներ. Ապարների մարյա ամբողջովինզուրկ է գետային ցանցից: երկրի բնական լանդշաֆտը բնութագրվում է տափաստանայինբուսականությամբ: Հյուսիս-Զինականդաշտավայո.--Այլ կերպ անվանվում է ՉինականՄեծ դաշտավայր: Ընդգրկումէ Խուան-Խե գետի ստորին ավազանը: Գրեթեամբողջապես ծածկված է ալյուվիալ նստվածքներով, որոնք առաջացել են Հիմնականում Խուան-Խնե գետի տիղմային կուտակումներիՀետնանքով: Դաշտավայրի առանձինշըրեն: Տեղումներիտարեկանմիջին քանաջաններխիստ ճՃաճշճացած կը 400--500 միլիմետը է, դրանք 4իմնականում թափվում են ամռանը: Դաշտավայրնամբողջովին օգտագործվումէ գյուղատնտեսականկուլտուրաների(գառոլլանի, ցորենի, եգիպտացորենի,սոլաի, կարտոֆիլի, բատատի, կանեփի, բնչութի, արախիսի)մշակության ճամար: Բնականբուսականության նախնականլանդշաֆտը գրեթե ոչ մի տեղչի պաշպանված: է Յանցզի գետի՝ Սինո-Տիբեթկաշմիբ ավազան.--Գրավում յան լեռներից անմիջապեսարնելք ընկած վերին Հովիտը: Ռելյեֆի: տեսակետիցայն մի տեկտոնականգոգավորություն է, որը գրեթե: Ճատաբոլոր կողմերից պարփակվածէ լեռներով: Գոգավորության ն կը ծածկված է կարմիր ավազաքարերով,որից առաջացելէ նրա: անունը: Գոդավորության կլիմայական պայմանները բարենպաստ են. ձմեռը տաք է (Հունվարյան միջին ջերմությունը 80 է), ամառը՝ խոնավ, վեգետացիոնշրջանը՝ մինչն 300 օր: կարմիր ավազանը Համարվում է Չինաստանի ամենածաղկունշրջաններից մեկը: Այստեղ մշակում են բազմապիսի կուլտուրաներ, ըստ որում որպես :

կանոն տարվա ընթացքում ճաճախ մի կուլտուրայի բերքաճավա-

երկրորդիցանքը: կարնորագույնկուլտուրաներից է բրինձը, որը լեռնալանչերով Ճասնում է մինչն 1200 մետը,. իսկ եգիպտացորենինը՝2500 մ բարձրության: Բնականբուսակա-Քից

Հետո

սկսում

են

նությունը մինչն 1500 մետրը կազմված է խոնավ (ճիմնականում՝ մշտադալարկաղնու) անտառներից: Ավելի բարձր (մինչն 3000

մետր) շրջաններըբոնված են խառը անտառներով,որոնց բացատ-ննրում նշանակալիցտարածում

ունեն

մարգագետինները:Անտառո-

ների կարնորագույկծառերիցեն Ճունական ընկուզենին ն լաքի ժառըո

Յանցզիգետիմիջինե ստոբինճովիտ.--իրենիցներկայաց-

է ալյուվիալ ճարթություն, որը սակայն մի ամբողջություն չի ներկայացնում շնորճիվ նրա սաճմաններում տեղ-տեղ երնան եկող բաժանված է մի լեռների: Դրանցշնորճիվ Յանցզիգետի Ճճովիտը քանի առանձինգոգճովիտների,որոնցից առանձնապեսիր ընդարձակությամբ աչքի է ընկնում Ընդճաշրջանը: է շատ լճերով, որոնց թրնուր առմամբ գետի 4ովիտն ուլնկցվում են Պոլյան-խու, վում, Դունտին-խուից բացի, նշանավոր իսկ ստորին Հոսանքում՝ Թայ-խուլճերը: նրանքբոլորն էլ կապված են Յանցզի գետի Ճետ: ՑանցզիիստորինՀովիտլ: ծածկված է ջրանցքներիարտակարգ խիտ ցանցով: Ջրանցքներնօգտագործվում են ոչ միայն նավագնացության, այլն ոռոգման, ինչպես նան դաշտերըբնական տիղմային նյութերով պարարտացնելու ճամար Յանցզիգետի «Հովտի բնական լանդշաֆտըմեծապես տեղիք է տվել կուլտուրականլանդմեծ մասամբ օգտագործվում է բամբակի շաֆտին: Գետաճովիտը ն բրնձի մշակության ճամար: Հարբավ-Չինական լեռնեո.--Սրանքտեղավորվածեն Արնելյան Որպեսջրբաժան Հայտնի Ջինաստանիճարավ-արնելյան մասում: հն նանլինիլեռները, որոնք ունեն մինչն 1500 մ բարձրություն: Հարավ-9ինական լեռները ձնավորվել են բավական վաղ ժամանակներում, որի «ետնանքովՀղկվել ն նկատելիորենՀարթվել են, բայց ընդճանուր առմամբ անկանոն դասավորության,լերկ ժալուսվերպ մակերնույթների տիրապետմանն նրանցում քաոսային Քնույթ կրող գետաճովիտների պատճառով,չնայած իրենց ոչ մեծ բարձրությանը, բավականինդժվարամատչելիեն: Հարավ-Չինական լեռներիշրջանն ունի տաք նխոնավ կլիմա Դրան Համապատասխանայդտեղ կաղնու ն շչագանակենուճետ միասին աճում նն մերձարնադարձայինմշտադալար բազմապիսի բույսեր: Այդ մասի բնական պայմաններըթույլ են տալիս զբաղվելու թեյի, շաքարեղեգի,ինչպես նան բամբակի մշակությամբ:

Ֆում

Դունտին-խու ըճերի

է Արնելյան Չինաստանի սառբաճառրթ.--Ընդգրկում Յուննանի ճարավ-արնմուտքը:Այն ծովի մակերնույթի նկատմամբ ունի մոտ 2000 մ բարձրություն: Չինաստանի այս Հատվածընորագույն ժամանակաշրջանում(Պլիոցենում) ենթարկվել է տեկտոնականբնույԹի ուժեղ խախտումների.դրանց Հետնանքովառաջացել են ընդար-

ձակ իջվածքներ,որոնք մասամբ բոնվել

լճային ավազաններով: է մասնատված խորը, Հաճախ ղժվարմակերնույթը Սարաճարթի են

հր լեռնային մակերնույթի ՀետնանանցանելիգետաՀովիտներով: քով Յուննանիսարաճարթըաչքի է ընկնում կլիմայի ուղղաձիգ գոորում ցածրադիր տոթակեզ «ովիտները՝ տիականությամբ,ըստ բարձրում փոխարինվումեն մինչն ամռան կեսերը պաճպանվող՝ ձյունածածկտարածութլյուններով։ երկրում մերձարնադարձային: մշտադալար բուսականության ճետ միասին նշանակալից տարաունեն նան եղննու, սոճու, կաղնու, շագանակենու ն ընկուզե-ծում նու անտառները: ավազան.--Րնդգրկումէ Արնելյան Չինաստանի: Սիցզյանի ծայր Հարավայինշրջանը, որը բոնված է 4իմնականումցածրադիր լեռներով: նրա Հարավումտիրապետումեն կրաքարայինապարնեըը, որոնցում ուժեղ կերպով զարգացած են կարստային երնույթմասը ներկալացնում է տեկտոնական ները: Շրջանիկենտրոնական Հոսում է Սիցզյանգետը: ՎերջինսՀամարդեպրեսիա,որի միջով վում է Չինաստանի ամենաջրառատգետերիցմեկր նրա մակարդակն ամռանըտեղ-տեղ բարձրանում է մինչն 22 մետր: Սիցզյանի՝ ավազաննունի արնադարձայինկլիմա: Հունվարյանմիջին ջերմուԹյունը 140 է, Ճուլիսյանը՝ 286, տեղումների տարեկան քանակը: մմ է, առանձին վայրերում՝ մինչն 2000 մմ: Բուսա1200--1600 կան լանդշաֆտում տիրապետումեն արնադարձայինանտառները, որոնցում գերիշխում են արմավենու, ֆիկուսի, դափնու, մագնոլիայի զանազանտեսակները: Ջմեռայինցուրտ սեզոնի բացակայության ճՀետնանքով Սիցզյանիավազանումտարվա ընթացքում վորաբարստանում են 2--3 բերք: կարնորագույնկուլտուրաներից են բրինձը, շաքարեղեդգը, բանանը, լաքի ծառը, անանասը ն այլն: սո-

Տայվան կղզի.--Տեղավորվաժէ Հլուսիսային լայնության 21654՛-ի ու 5018-ի միջն Հյուսիսից-ճարավ ձգվում է 394 կմ,. արնմուտքիցարնելք՝ 127 կմ: Գրավումէ մոտ 35.834 քառ. կմ տարածություն: Ունիլեռնային մակերնույթ: Կարնորադույն լեռներից են Ջժունյանշանի ն Սինգառշանի շղթաները, որոնք Հասնում են մինչն 3950 մետրըբարձրության: Լեռներիմի զգալի մասն ունի Հրաբխայինծագում Այդ տեսակետից կղզու ծայր Ճյուսիսում Հայտնի են Դալտունշանիլեռները, որոնք ռչակված են իրենց ժժմբաճանքերով։Տայվանի ոռելլեֆի ձնավորման գործում խոշոր դեր են կատարել ալպիական տեկտոնականշարժումները: նրանց: Ճետկանքովձնավորվելեն

միայն ժամանակակիցբարձր լեռնեբը, այլն երկրի խոշոր իջվածքները, այդ թվում Տայդունիդեպրեսիան: Տեկտոնական շարժումները շարունակվում են նան այժմ

ոչ

Հանդիսանումինտենսիվսեյսմիկ երնույթները, որոնց Հետնանքով տարվա մեջ աշվվում է մինչն 300 երկրաշարժ: դրա

ապացույցն

նեն

Տայվանկղզին ունի խոնավ արնադարձայինմուսսոնային կլի-Հունվարյանմիչին ջերմությունը սովորաբար տատանվումէ 15--209-ի, իսկ ճովիսլանը՝ 28--30"-ի տարեկան միջե: Տեղումների է: ՀյուսիսումայնՀասնում է միջին քանակը մոտ 3050 միլիմքոր 5000--2000 միլիմետրի: Կղզուվրա մեծ ազդեցություն ունեն թոյֆունները:։ կղզին ծածկված է չափազանցփարթամ արնադարձային անանտառներով, որոնք շատ նման են Հարավային Չինաստանի ծառանման տառներին (բամբուկ, ֆիկուսներ, բանան, պտերներ, կամֆորայի ծառ, արմավենիներ)ն բարձրանում են մինչն 600 մետր: Դրանիցվեր (ժինչն 1850 մ) ընկած է մշտադալարմերձարեվադարձայինբուսականությունը(գլխավորապես կամֆորայի ծառը ն դափնին).ավելի վեր տարածվածեն փշատերն անտառներըն գիճչուց կազմված թփուտները: կուլտուրականբույսերից տարածմա:

ված

բրինձը, շաքարեղեգը, բատատը, բանանը, անանասը, կամֆորայի ծառը: Ֆաունան ամենից ավելի մոտ է ճարավալյին Ջինաստանին, մասամբ նան Ճապոնիային:Բնորոշ կենդանիներից են՝ ֆորմոզյան սն արջը, վարազը, անտիլոպը, եղջերուն, կապիկը, պանզոլինըն այլն: են

Տայվանիցարնմուտք ընկած է Պեսկադորյան կղզիների խումմոտ բը: Վերչինսկազմված է կղզիներից, որոնք ունեն Հիմնան կանում Հրաբխայինծագում գրավում են ընդամենը 1227 թառ. կմ տարածություն:

ծոէ Հարավային Չինաստանի Հայնանկղզի.--Տեղավորված մոտ 34000 թառ. կմ տարածություն:ԿրղվափիցՀարավ, բռնում է

Ճյուսիսային մասերը ն արեմտյան ծովափը ներկայացնում են. ցածրադիր դաշտավայրեր, իսկ միջին ն Ճճարավային մասերը ն են։ բաճարթային լեռնային տարածություններ Այդ միննույն շըրջաններումշատ վայրեր ներկայացնում են լավաներովբռնված բազալտային պլատոներ։ կան ՀանգածՀրաբխային կոներ ն մինչն 1500 մ բարձրությանՀասնող լեռնաշղթաներ: նշանավորլեռներից է Ուչժիշան գագաթը՝1829 մ բարձրությամբ: Կլիման ն բուսականությունը ընդծանրապեսարնադարձայինբնույթ ունեն: Աեռների ստորոտներըծածկված են մացառուտներով, որոնք որոշ բարձրության վրա փոխարինվումեն խոնավ արնադարձայինանտառներով: ղու

սա-

Անտառներումտիրապետումեն Հնդկա-մալայան,մասամբ ավրստ127`

րալական ձները: Ավելի բարձր երնան է գալիս նան լեռնամարդագնտնայինբուսականությունը:ձայնանկղզու բարենպաստկլիմայական պայմաններիՃետնանքովտեղի բնակչությունը զբաղվում է շաքարեղեգի,կոկոսյան արմավենու, կոֆնի, կաուչուկատու ծառի, թեյի ն արնադարձայինայլ կուլտուրաներիմշակությամբ:

ՀՅՈՒՍԻՍ-ԱՐԵՎԵԼՅԱՆՉԻՆԱՍՏԱՆ

Չինաստանի (Դունբեյի) Հյուսիս-արնելյան

բնական սաճզետերը մաններն են կազմում Հյլուսիսում՝Արգուն, Ամուր, Ուասուրի ն Խանկալիճը, ճարավում՝ Դեղինծովը, արնմուտքում՝Մեժ Խինգան ն ինշանլեռնաշղթաները,իսկ ճարավ-արնելքում՝Մանջուրաչ կորեական(9անբայշանի)լեռները: նշված սաճմաններիմեջ Հյուսիս-արնելյան Չինաստանըգրավում է մոտ 1|չ միլիոն քառ. կմ

տարածություն: կառուցվածքիտեսակետիցՀյուսիս-արնելյան երկրաբանական մեծ Չինաստանի մասը ձնավորվել է Մինչկեմբրյանժամանակաշրջանում ն կազմում է Չինականպլատֆորմի մի Ճատվածը։նրա Մեծ Խինգանի ն լեռները, կազմավորվել արնմոյան Ժասը՝ Ինշանի ալպիական տեկտոնական էտապի եդաշտավայրը Ճանտնանքով, իսկ կենտրոնականՄանջուրական դիսանում է այդ նույն ժամանակաշրջանումառաջացածմի իջվածք՝ բոնված երիտասարդնստվածքներով:Չանբայշանի լեռները, մասամբ նան նրանցից ճյուսիս ընկած Փոքր Խինգանը,ինչոլնս նան հլխուրի-Ալինիլնոներն ունեն Մեզոզոյանծագում: Սրանք նույն"վես առաջացել են բաղաղօվկիանոսյանտեկտոնականէտապում: Նշված լեռնաշղթաներըկազմված են Մինչկեմբրյան բյուրեղացած ու ն ու մնտամորֆային ապարներից Մեզոզոյան Ջորրորդական ճրային ապարներից: Այդ լեռներում, ինչպես նան կենտրոնական Մանջուրական դատշավայրում, ընդարձակտարածություն են բրոնում Խզումնեխզումնային ճեղքերից արտավիժածբազալտները» բի Ճետ կապված ճրաբխայինարտավիժումներընրանցում շարունակվել են մինչն Չորրորդական ժամանակաշրջանը ներառյալ: Խոշոր Հրաբխայինղանգվյծներից մեկը (Մեծ Խինգանում) ՈւղալլանՀին (Ույուն-Խոլդոնգի) լեռն է, որի շրջանում վերջին անգամ ճրաբըխային արտավիժում տեղի է ունեցել 1720 թվականին: Հյուսիս-արնելյանՉինաստանիռելյեֆի կարնորագույն տարբներիցեն Մեծ ն ՓոքրԽինգանները, Մանջուրա-կորեական լեռները ն Կենտրոնական Մոնղոլական դաշտավայրը: է խաղաղօվկիանոսյանն

Յանցզի գետի կիրճը:

ծայվանի բուռարանական այգին:

Խինգանըտարածվում է Ամուրիաջ ափից մինչն Ներքին Մոնղոլիա: նա ունի մուտ 1200 կմ երկարություն, 300 կմ լայնություն ն մինչն 1958 մ առավելագույն բարձրություն Դեպի արնմուտք նրա լանջերը Հարթ են ն աստիճանաբար ցածրանալով միանում են Մոնղոլականբարձրավանդակին,իսկ դեպի արնելք՝ զառիթափիջնում են Կենտրոնական-Մանջուրական գոզավորուեն, որոնց բարձրություննե թյունը: Սրանքխիստմաշված ռներ Քիչ դեպքում միայն անցնումեն 1200--1500 մետրից: ԱեռնալանջեՄեծ

բով Ճոսում են բազմաթիվ գետեր, որոնք շատ ընելնն ճաշճապատ4ճովիտներ:

մասերում առաչաց-

Փոքր Խինդգանի ծալքաբեկորայինլեռները տարածվուժ են Ան մուր Սունգարիգետերիջրբաժանով: նրանց երկարությունը մոտ 600 կմ է, իսկ լայնությունը 120--350 կմ։ Առանձին գագաթներ Հասնում են 200-ից մինչն 1150 մ բարձրության: կազմվածեն Պալնոզոյի նստվածքայինապարներիցն երրորդականի Ջորրորդականիբազալտներից: Լեռներիկատարայինմասը ծածկված է քարային ցրոններով, որոնք ըստ երնույթին առաջացելեն մի ժամանակվա ավելի ցուրտ կլիմայական պայմաններում սպարների ֆիզիկական 4ողմաճարմանՃետնանքով: կան բազմաթիվ նեղ գետաՀովիտներ, որոնք մեծ մասամբ Ճաճճապատեն: Ճաճիճների ջացմանը մեծապես նպաստելէ նան այդ շրջաններում լալն բածված Ճավերժական սառածությունը Փոքր Խխինդգանի լեռները նույնպես ճիմքում կազմված են գրանիտա-գնեյսային ապարնեծածկում մեծ տեղ են բից ն բյուրեղային թերթաքարերից:Արտաքին նան գրավում նորագույնժամանակաշրջանի 4րային ապարները: ն Մեծ են Փոքր իլխուրի-ԱլինիլեոԽինդգանների միջն ընկած ները: Սրանքձգվում են Ամուրիաջափնյամասի երկարությամբ ն ճասնում են 900--1200 մետր առավելագույնբարձրության: հլխուբի-Ալինի լնոները Համեմատաբարքիչ են Հնտազոտված.որոշ Ճեղինակներայն Համարում են ոչ թն ինքնուրույն շղթա, այլ Մեժ Խինգանի արնելյան ճյուղավորություններից մեկը, թեպետն նրանք իրենց ստրուկտուրայով ավելի ճին նն, քան երկու Խինգանները: Հյուսիս-արնելյանՉինաստանի սաճմանային կարնորագույն վեռներից են Մանջուրա-կորեականլեռները, Սրանք ձգվում են կվանտունյան թերակղզուց դեպի Ճյլուսիս-արնելք՝մինչն Ուսսուրի գետի միջին Հոսանքը: երկրաբանականկառուցվածքի ն ռելլեֆի ն Հյուսիս-կորեական տեսակետիցնրանք Արնելա-Մանջուրական Ճետ են լեռների միասին կազմում մի ամբողջականսիստեմ: Այդ ու

առա-

տա-

9--321

սիստեմիմուռավորապեսկենտրոնականմասում ընկած է բազալտ-ներով ծածկված Չանբոշանիսարաճարթը, որի անունով Հաճախ կոչվումէ ամբողջլեռնային սիստեմը: Մանջուրա-կորեական լեռները ներկայացնում են Չինական պլատֆորմիմի Ճատվածը,որը երկրաբանականերկարատնժամանակաշրջանում ենթարկվել է Հարթեցման, իսկ նրրորդականին Ջորրորդականի ընթացքում, շնորձիվ կամարաձն բարձրացման, կոտրատվել է ն ճեղքերի երկարությամբ տեղի է տվել բազալտային լավաներիարտավիժման։(ավայինայդ արտաճոսումներիցձեվավորվել են Չանբոշանիսարաճարթըն մի շարք Համեմատաբար: ավելի փոքր ճրաբխայինպլատոներ։ Հրաբխային արտավիժման կարնորագույնկենտրոն է եղելնան Բայտոուշան լեռը, որն ունի 2244 մ բարձրություն ն Հանդիսանումէ Հյուսիս-արնելյանՉինասամենաբարձրլեռը: տանին ամբողջ կորնեայի Հարավային մասում ընկած են: Հյուսիս-արնելյանՉինաստանի կլաոսի(ժեխելի) լեռները:Սրանքձնավորվել են Մեզոզոլանծալմետր բարձրուքավորություններիՀետնանքով, ունեն 1100--1600 թյուն. առավելագույն բարձրությունը Ուլունշան գագաթում 4Հասնում է 2050 մետրի: կառոսի լեռները նույնպես նորագույն ժամանակաշրջանի տեկտոնականշարժումների չետնանքով ենթարկվել` են կոտրատմանն ապա ընդարձակտարածություններիվրա ծածկվել ճեղքերից արտաճոսածբազալտային լավաներով: Հյուսիս-արնելյանՉինաստանիկենտրոնական մասը ներկա-է ընկած գրեթե բո-. լացնում է մի գոգավորություն: Այդ մասումն լոր Կենտրոնական կողմերից լեռներով շրջապատված Մանջուրական (Սունլյաոյի) Հարթությունը, որի միջով Հոսում են Սունգարի գետը ն նրա նոննե վտակը:ՀարթությանըՀարավից սաճմանակից է Հարավ-Մանջուրական կամ Մուկդենյանդաշտավայրը, որով դեպի Դեղինծովն է Հոսում կառխե գետը: Այդ երկու Հարթությունները փաստորենկազմում են մի ամբողջություն. նրանք իրարից բաժանված են մինչն 380 մետր բարձրությամբ մի ջրբաժանով: նշված Ճարթություններըներկայացնում են միջլեռնային դեպրեսիաներ, ու որոնք Հետագայում բոնվել են լճերով ն երրորդականի Չորրորն դականիընթացքում ծածկվել լճային ապա ալյուվիալ նստվածք-ներով: նրանցումմիաժամանակ տեղ-տեղ Հանդիպում են 4Հիմքա-մին ապարներիցկազմված մնացորդայինբլուրներ: ԴունբեյիՀլուսիս-արնելյան շրջանում Հարթավայրային տա-են նան Ամուր-Սունգարիի ն Մերձխան-բածությամբ առանձնանում

կայան դաշտավայրերը, որոնք լանդշաֆտի բնորոշ Ճատկանիշնեբով առավելապեսաչքի են ընկնում որպես ճաճճամարգագետնային Ճարթ տարածություններ: Չինաստաննունի շատ ավելի խիստ կլիմաՀյուսիս-արնելյան լայնությանը Ճայական պայմաններ,քան իր աշխարճագրական ն ծվրոպականերմապատասխանողվայրերը արնմ ասիական կբրներում: Հլուսիս-արնելյան Չինաստանիկլիմայի խստությունն է աշխարչագրականայդ լայնուամենից առաջ արտաճայտվյւմ թյունների ճամար անսովոր դաժան սառնամանիքներով:Խարբինը դտնվում է ճամարյա աշխարճագրական այն նույն լայնության տակ, ինչ որ կոնը (Ֆրանսիայում): ՍակայնխարբինիՀունվարյան միջին ջերմությունը --20,50 է, իսկ իոնինը՝ Վ-2,40: Մուկդենը ճյուսիսային լայնության 416 45՛-ի տակ ունի Հունվարյան միջին ամսական --130 ջերմություն, իսկ Տաշքենդը,որ գտնվում է 4յուսիսային լայնության 41640՛-ի տակ (չնայած ծովերից ունեցած իր անճամեմատ մեծ ունի ընդամենը --0,306 չեր4ճեռավորությանը), մություն: Խարբինումբացարձակնվազագույնջերմությունն իջնում է մինչն --406, իսկ Մուկդենում՝ --330: ԴունբեյիՃարավայինծովափնյա գոտում առանձինվայրեր (օրինավ՝ ինկոուն)ունեն ավելի ձմեռ, քան Գրենլանդիայի ցուրտ Ճարավայինափերը: ԶմռանըԴունբեյի վրա ազդում են Հյուսիս-արնեմտյանցամաքային մուասոնները, որոնք առաջ են բերում ոչ միայն սառնամանիքներ, այլն չորություն նրանք միաժամանակ խոչընդոտում են օվկիանոսային խոնավության տարածմանը դեպի ցամաք. ալդ պատճառովԴունբեյումձմռանը թափվում է տարեկանտեղումնեբի ոչ ավելի քան 5 տոկոսը: Ամառըտաք է ն օվկիանոսային մուսսոնների պատճառով՝խոնավ: Հուլիսյանմիջին ջերմությունը Խարբինում 23,106 է, իսկ Մուկդենում՝24,270: Տեղումներիտարեկանմիջին քանակի Ճաշվվում է՝ Խարբինում 550, Մուկդենում՝623, իսկ

Դալնիում՝615 միլիմետր: Լեռներումտեղումների քանակն ավելամոտ 1000 մմ-ի, սակայն դեպի արնմուտքնրանցը նում է ն Հասնում է 250 մմ-ի։ Տեքանակնաստիճանաբար պակասելով ասնում ղումների մոտ

տոկոսը բաժին է ընկնում

ամռան

ամիսներին

(մայիսից մինչն սեպտեմբեր):Ամառային տեղումները պալմա-

նավորված են գլխավորապեսմերձարնադարձայինտաք ծովային օդի ներթափանցմամբ:նշանակությունունի նան բարեխառն զոտու օղի աղդեցությունը, որբ, սակայն, Մանջուրա-կորեակա ծովային

՛

լեոների անցման շրջանում, մասամբ կորցնելով իր խոնավությունը, որոշ չափով ձեռք է բերում ցամաքային օդի ճատկանիշներ:

) Հյուսիս-արնելյան Չինաստանի գետերի մեծ մասը պատկաԱմննամեֆ նումէ Ամուրի ավազանին: գետն է Ամուրի աջ վտակ ՉինասԱունգարին, որի ավազանը գրավում է Հյուսիս-արնելյան մոտ 50 տոկոսը: Ունի 1525 կմ երկարություն տանի տերիտորիայի ն 500--2000 մ լայնություն: Սունգարիիսկզբնականվտակներնիրենց ջրերը Հավաքում են Չանբայշանի սարաճչարթից:նրա խոշոբազույն վտակներիցէ Նոննի(նունցզյան) գետը, որն սկիզբ է նում Մեժ Խինգանի լեռներից ն ունի 1200 կմ երկարություն: Մեծ Խինգանիցէ սկզբնավորվումնան Արգունը,որն արնեմտյանուղղությամբ մոտ 300 կմ Հոսելուց Հետո դառնում է սաշմանային գետ ն Սովետական Միության Չինաստանի միջն (մինչն Շիլկայի գետախառնուրդը): Հյուսիս-արնելյանՉինաստանի սաճմանալին զետեբից են նան Ամուրը(մոտ 1800 կմ ծրկարությամբ)ն Ուսսուրին: առ-

երկրորդմեծ Հյուսիս-արնելյան Չինաստանի

է: Սա գնտըՎյաոխեն ունի 1500 կմ երկարություն: Սկիզբէ առնում հինշանիլեռներից, անցնում Մուկդենյանդաշտավայրովն թափվում Դեղինծովի կաո-Հ գունյան ծոցը: Հյուսիս-արնելյան Չինաստանիգետերը, տեղումների սեղոունեն խիստ փոփոխվողոնժիմ։ նրանք Հետնանքով, նային բնույթի մասնակի վարարմանենթարկվում են գարնանը, երբ տեղի է ունենում ձնճալքը, իսկ ավելի ուժեղ վարարում են ամռանը՝ շնորձճիվ տարվաայդ ժամանակվամուսսոնների Ճետնանքովառաջացած ռատ տեղումների: Ջմոանը Հյուսիս-արնելյանՉինաստանի բոլոր գետերը, անգամ Լկյառխեն, որը գտնվում է ննապոլի լայնության վրա, սառցապատվովլեն: ա-

Հյուսիս-արնելյան Չինաստանի բուսականությունը, երկրի "զարգացման առանձնաճատուկպատմության հն բնական պայմանների բազմապիսության Հետնանքով, Հարուստ է տեսակներովե սառցապատմանբացակայուերկրումՉորրորդական լուրաճատուկ: թյունը բարենպաստպայմաններ է ստեղծել ոչ միալն նրրորդականում ձնավորվածտեսակների,այլն 4յուսիսի ցրտից նեղվածու դեպի Համար: Այդ ամեՀարավներթափանցածշատ ձների պաճշպանման Հլուսիս-արնելյան Չինաստանը 2ետնանքով ժամանակակից նի ն (ինչպես առՀասարակամբողջ արնելյան Ասիան)աչքի է ընկնում միայն 4նագույնմնացորդային,այլն ավելի ուշ ձնավորված,այլ մարզերիցալստեղ ներթափանցածբուսական բազմաթիվ տեսակոչ

13ջ

ներով: Հյուսիս-արնելյան Չինաստանըբնութագրվում է 4յուսիսի' ն բարեխառն ճարավիմերձարնադարձայինձների խառնուրդով: Ըստ որում այստեղ, սիբիրական տալգային ճատուկ տեսակների կողքին, աճում են ինչպես կենտրոնականԱսիայինճատուկչոր տաշրջաննեփաստանային,նուլնպես ն խոնավ մերձարնադարձային բին Հատուկշատ բուսատեսակներ: ՇՇՀՀԸ 6 Հողայինծածկի տեսակետիցերկրի Հյուսիսային շրջաններում 4իմնականում տարածված պոդզոլային ն ճաճճապոդզոլային Հողերը, Կենտրոնական Մանջուրական (Սունլյառյի) դաշտավայբում տափաստանային տիպի շագանակագույն ն մասամբ դարչնագույն ճողերը: ԵրկրիՀարավում՝ կլառխեգետի Ճովտում նշանակալից տեղ են գրավում ալյուվիալ ճողերը։ Երկրի այլ մասերում տեղ-տեղՃանդիպումեն սնաճողերն աղուտներ: ֆաունան բնութագրվում է Հյուսիս-արնելյան Չինաստանի տայգայի ն մերձարնադարձային խառը ձներով: Բնորոշ կենդանիներից են՝ արնելա-սիբիրյանընձառյուծը, սն ն գորշ արջերը, լուսանը, ուսսուրյան (երկարաբուրդ)վագրը վայրի կատուն, գայլը» սամույրը, կզաքիսն ու աքիսը: էնդեմիկ կենդանիներիցճայտնի է հնուսանման են ազնիվ ն բծավոր եղջեշունը: կճղակավորներից րբուները,որմզդեղնը, այծյամը, տափաստանայինանտիլոպները» վայրի ոչխարը ն այլն: Շատ են կրծողները (օրինակ, ուսսուրյան սկյուռը, մանջուրական նապաստակը)ն մկների բազմաթիվ տեսակները: Հարուստէ թոչնաշխարճը.ճանդիպումեն փասիանիմի քանի տեսակներ, բադեր, չինական արագիլ կարմրաոտ իբիս ն են իրենց բազմապիսիձկներով: այլն: Գետերընույնպես Ճոռչակված Շատ են միջատներըն ավելի շատ՝ մժեղները, որոնցից մեծապես են թե՛ մարդիկ ն թե՛ կենդանիները: տուժում -

ել/

ԿՈՐԵԱ ԹԵՐԱԿՂՉԻ

Կորեաթերակղզին ձգվում է Հյուսիսից-ճարավ մոտ 600 կմ երկարությամբն 200 կմ լայնությամբ: նրա ափերը ողողվում են ն Դեղին ծովերով, որոնք նրա սաճմաններում Ճապոնական ն Արնմտակորեծական կոեն ջացրել Արնելակորեական ծոցերն ժաբնական նեղուցը: կորեաթերակղզիններկայանում է որպես մի մանակվլամայրըցամաքի ն Ճապոնական կղզիների միջն կամուրջի դեր կատարող4ին ցամաքի մնացորդ: ժամանակակից Կորձայիմի է նշանակալիցմասը բռնված 4նագույն Չինականպլատֆորմի մաառա-

ու

կազմող Շանդուն-կորհական վաճանով: Այն Մեզոզոլում ենէ թարկվել ծալջաբեկորայինբնույթի խախտումների: Ավելի ուժեղ ն Չորկատարվել են երրորդականի խախտումներ (տեղաշարժեր) բորդականի ընթացքում: Թերակղզուկառուցվածքում մասնակցում են Մինչկեմբրյանգրանիտներ,գնեյսներ, բյուրեղացած թերթաբարբեր,Պալեոզոյանկրաքարեր, Յուրայի ն կավճի կոնգլոմերատներն ծրրորդականիբազալտներ. երրորդականումերկրակեղնիուժեղ խախտումների կոտրատումներիՀետնանքովոչ միայն տեղի են ունեցել բազալտային լավաների արտաճոսումներ, որոնք տեղ-տեղ ստեղծել են լավային Հզոր ծածկոցներ, այլն առաջացելեն թերածովածոցերը, ինչպես նան նրա ռիասային տիկղզին շրջապատող տեսակետից Համեմատաբար ավելի պի ափերը: երկրաբանական երիտասարդժամանակաշրջանի(Մեղզոզոյին վերին Պլիոցենի) է թերակղզու Հարավալին ծալծֆալքավորությամբառանձնանում սրբ

ու

բամասը:

Երկրի ռելյեֆը լեռնոտ է ՀատկապեսՃլուսիսում ն արնելքում: (Չանբայշանի) լեռներից դեպի Հյուսիսում,Մանջուրա-կորեական են լեռները: նրանք սկսվում են Ճարավ ձգվում Արնելա-կորեական Պակտոսան Հանգած Հրաբխայինզանգվածից, թերակղզու արնելյան ափի երկարությամբ տարածվում են դեպի Հարավ ն, բաժանվելով բազմաթիվ ճյուղերի՝ լցնում թերակղզու Ճարավային կեսը: Արնեձլա-կորնական լեռները անընդճատշղթա չեն կազմում: Նրանք են կազմված առանձինլեռնային զանգվածներից,որոնք տեղ-տեղ ներկայանում են որպես որստային բարձրություններ: Արնելակորեականլեռնաշղթայից արնմոսոք ընկած է Ճամեմատաբար Հարթ մի տերիտորիա,որտեղ ձգվում են կորեականլեռների՝ մինչն Դեղինծովի ափը Ճասնողլեռնաբազուկներ: նրանքշատ մասերում Խորանում են ծովի մեջ ն առաջացնումբաղմաթիվմանր կղզիներ ե Խիստ կտրտվածծովափեր:։Դեպիարնելք լեռնաշղթան ունի Համեմատաբարզառիթավ լանջեր, որոնք շատ մասերում ուղղաձիգ քարբրափների ձնով եզրավորում են Ճապոնականծովը: Արնելյան ծովափինընկած Ճարթությունը նեղ է ն շատ ավելի թույլ է կտրտված, ն Հարավայինափերը: քան արնեմտյան Արնելա-կորեական լեռները, որոնք Հաճախ կոչվում են նան Կորեայիգլխավոր կամ ջրբաժան շղթա, բիչ դեպքերում միայն Ճասնում են 1500 մետր ն ավելի բարձրության:Այդ լեռների կարեվոր լեռնագագաթներիցամենաբարձրըՉիիսանլեռն է, որն ունի 1915 մետր բարձրություն: Մյուս գագաթներիցՍորկասան լնոն ու184

Ֆի

պած

ոչ

մ, իսկ Տեբեկսանն՝ընդամենը 1549 մ բարձրություն: Ջնաբարձրությանը, այնուամենայնիվ նրանք խիստ մաս-

մեծ

նատվածեն:

Արնելա-կորեական լեռները ճիմնականում բաժանվում են երեք մասիչ որոնցից լուրաքանչյուրը ներկայացնումէ երեքից ոչ պակաս իրար զուգաճեռ ընթացողլեռնաշղթաների խումբ: նրանցից Հլուսիսայինը կոչվում է կամ Ալմազիլեոներ, Սիմ-Գանսանի կամ Մեջ Սպիտակլեռներ, իսկ ՃՀարավայինը միջինը՝Տեբեկսանի կյոնսան: Բացի այդ, մի առանձինլեռնաճլուղ, որը տարածվում է դնպի Ճարավ-արնմուտք,կոչվում է Սոբեկսանկամ ՓոթրՍպիտակ լեռներ: Այդ լեռներից իրենց յուրօրինակ լանդշաֆտի գրավիչ տեսջով, գեղատեսիլխորը կիրճերով, բազմաթիվչրվեժներով, ոելյեֆի փնջնատիպձնեերով, ինչպես նան պատմական 4ուշարձաններով Հռչակված են Հատկապես կիմ-Գանսանիկամ Ալմազի լեռները: Ընդճանուրառմամբ կորեաթերակղզինունի լեռնային ոելլեֆ, են բազմաթիվլեռնաբաԱյստեղգլխավոր շղթայից առանձնանում զուկներ, որոնք մերթ ընդ մերթ փոխարինվումեն միջլեռնային գոգավորություններովն մեծ ու փոքր գետաճովիտներով:կան բլրաժածկ սարաճարթեր,մեկուսացվածլեռնազանգվածներ:Թերակըղզում սաշմանափակտարածում ունեն դաշտավայրերը, նրանցից ասմենիցավելի ընդարձակներնեն Պխենյանին ԽանդանիՃճարթությունները, որոնք ընկած են երկրի արնեվմուտքուս: Թեղակղզինունի մուսսոնային տիպի կլիմա Ամառըտաք է ն Խոնավ, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ ն Ճամեմատաբարչոր: Ծովի ազդեցությունը ավելի ուժեղ է զգացվումթերակղղու Հարավում: Հյուսիսում մայր ցամաքի ազդեցությանՀետնանքովթերակղզու կլիման կրում է ցամաքայինբնույթ: Կլիմայիվրա որոշ ազդեցությունեն թողնում նան թերակղղու երկայնքով ճյուսիսից ճարավ ձգվող լեռները, որոնց շնոր4չիվարնելյան ծովափը, որն ուղղված է դեպի Խաղաղօվկիանոս, ավելի խոնավ է, քան արնեմտյանծովափը: Ամենիցչոր շրջանները ընկած են թերակղզու 4լուսիսային ն ներքին մասերում: Սեուլում (արնեմտյանծովափում) տարեկան միջին ջերմությունը 10,960 է, իսկ տեղումներիքանակը՝ 1250 մմ, մինչդեռ Ֆուզանում տարեկան միջին ջերմությունը 13,506 է, իսկ տեղումների քանակը՝ ծովավփնունի Համեմատաբարբարձր բարեՀարավային խառնություն, ըստ որում ՖուղանիՃունվարյանմիջին չերմությունը ՀՀ,10 է, Չեչժուինը՝4,260. դա բացատրվում է ոչ միայն այդ վայրերի Հարավայինդիրքով, այլն Ցուսիմայիմշտական տաք Ճո1416

մմ:

սանքի ազդեցությամբ:Թերակղզումնացած շրջաններում Հունվար-

յան միջին ջերմությունը 00-ից ցածր է: Սեուլի ամենացուրտ ամսը-

ջերմությունը մինուս 4,64 է: միջին թերակղզինունի ջրագրականՀարուստ ցանց: նրա մա«Շկշրձա

վա ա

Հոսում կերնուլիով

են

բաղմաթիվ գետեր, որոնք թեպետն կարճ են,

Համեմատաբար երկար են դեպի արնմուտք (Դեղին ծովը) ն Հարավ Ճոսող գետերը, իսկ դեպի արնելք (Ճապոնական ծովը) Ճոսող գետերը կարճ են սաճանքավոր: Գետերիմեծ մասն ունի լեռնային ոնժիմ:։ նրանքաչբի են ընկնում մեծ անկմամբ ն ՀիդրոէներգիայիՀսկայականպաշարներով: Բոլորգետերն էլ վաժամանակ ն խիստ նվարարում են ամռան մուսսոէային անձրնեների զում՝ ձմռանը: ԹերակղզուՀյուսիսային ն կենտրոնական մասի գետերը սառչում են 3--4 ամիս: Խոշոր գետերը նավարկելի են, բայց բայց

ջրառատ

են:

ու

նրանք շատ ավելի կարնոր նշանակություն ունեն ոռոգման Համար: որն ունի 514 կմ ծրկարուկարնորազույնգետերիցեն խԽանգան, թյուն (թափվում է Դեղին ծովը), նակտոնգանը՝մոա 500 կմ երկարությամբ (թափվում է Կորեական նեղուցը), Տեդոնգանը՝439 կմ երկարությամբ(թափվումէ Դեղինծովը)ն մի քանի այլ կորեա թերակղզու տերիտորիայինշանակալից մասը բռնված է քարքարոտ Հողերով. մեծ տեղ են գրավում Ճողմաճարվածժայռային մերկացումները ն ընդճչանրապեսխճաքարայինկուտակումները: ՑածրադիրՃարթություններըՀիմնականումծածկված են ալ» լուվիալ Ճողերով:

գետեր:

Բուսականությունը ներկայացվածէ

Հլուսիս-արնելյան չինաֆլորայի խառնուրդով:Հլուսիսում աճում էն. մանջուրական տիպի անտառներ, կազմված փշատերն ն սաղարթավոր ծառերից: Թերակղզումիջին Հատվածում զգալի է նան արնելա-չինական բուսականության ներթափանցումը:Այստեղաճում են չինականկաղամախին,թավշյա ծառը, չինական ուռենին, չինական բարդին, չինականթղկին ն այլն: Թերակղզու Հարավումգերակշռում է ճապոնականտիպի բուսականությունը, որում շատ ենՀատկապեսմշտադալարտեսակները, ինչպես, օրինակ, մշտականաչ կաղնին, կամելիան, ճապոնականմազնոլիան, գինկոն:Հարավում սչճում է նան թղթի ծառը, որը սովորաբարօգտագործում են ոչ միայն թուղթ, այլե Ճազուստեղեն, ինչպես նան պարկետներ կան

նկ ճապոնական

(փայտյա սալիկներ) ստանալու Համար: Թերակղզուծայր Հարավում

ն

մերձափնյա կղզիներիվրա

աճում

բամբուկը, ճապոնական խուրման, վայրի նարինջը: Ըստ բարձրության լայնատերնծա-

են

ռերը սովորաբար փոխարինվումեն փշատերն ծառերով, այդ թվում` կորեական մայրիով։ կորեա թերակղզում անտառները շատ ենկտրտվածն քիչ չափով միայն պաշճպանվելեն լեռնային շրջաններում, առավելապեսերկրի Հլուսիսային մասում: կուլտուրական. բույսերից թերակղզում, ինչպես ն Հյուսիս-արնելյան Չինաստանում, մշակում Են բրինձ, սոյա, բո բուկ, շաքարեղեգ,ժեն-շեն դեղալւյսր ն այլն: ֆաունան շատ նմանէ մանջուրականին,բայց այս-Թերակղզու տեղ Հարավային տիպի կենդանիներիխառնուրդնավելի ղգալի է: Դեռ ոչ շատ Ճեռու անցյալում Հանդիպում էր կորեական վագրը» Ներկայումս դեռնս պաշպանվածէ ընձառյուծը: Մյուս կենդանինեբից Հանդիպումեն եղջերուներիմի քանի տեսակները, Ճճիմալայան: սն ն թխագույն արջը, գայլը, աղվեսը: Թռչուններիցտիպիկ է տեղական փասիանը:

ծխախոտ, բամբակ, -քքենի, բ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԿՂՋԻՆԵՐ

Ճապոնականկղզիները աղեղնաձն ձգվում են Ճապոնական: ծովի արնելյան եզրամասով։ Հարավումնրանց շարունակությունն-

կղզիների արշիկազմում Ռյուկյու,իսկ 4յուսիսում՝ կուրիլյան պելագները: Ճապոնիայում Հաշվվում են 100-ից ոչ պակաս մեծ ոճ փոքր կղզիներ: նրանք բոլորը միասին գրավում են մոտ 384 Հազ Քառ. կմ տարածություն կարնորագույն կղզիները չորսն են՝ Հոկայդո (կամ հեսսո), Հոնսյու (կամ՝ Հոնդո), Սիկոկու ն Կյուսյու: գրավում է 230 Ճազ. քառ. կմ տարածություն ն իր մեծուՀոնսյուն թյամբ աշխարի 8-րդ մեծ կղզին է: Ճապոնականկղզիները ցամաքային ծագում ունեն: նրանց: վերջում` անչատումը մայր ցամաբից տեղի է ունեցել երրորդականի ն Չորրորդականի սկզբում: Դրան ուղեկցել է խաղաղօվկիանոսյան առավելագույնխորությունների առաջացումը, ինչպես, օրինակ,. ն Ռյուկյու իջվածքները ն այլն: Ճապոնական կուրիլյան, Երկրաբանական կառուցվածքիտեսակետից,ճապոնականկբրղեն զիները կազմված Պալեոզոյի, Մեզոզոյի ն ենրրորդականի ւպարներից,որոնք շատ ուժեղ ծալքավորմանեն ենթարկվել Երրորդականում: ԾալքերըՃլուսիսային երկու մեծ կղզիներում ունեն մոտավորապեսմիջօրեականիուղղություն ն միայն ՀոնսլուխՀարան ստանում ճամարյա վային կեսից նրանք թեքվում են արնեմուտք լայնական ուղղություն: ժամանակակիցոնլյեֆի Համար անճամեեն

ա--

ավելի կարնոր նշանակությունեն ունեցել Երրորդականի վերսկզբում կատարված ուժեղ դիզյունկտիվ Չորրորդականի դիսլոկացիաները,որոնց շնորճիվ կղզիները ենթարկվել են ուժեղ կոտրատումներին բաժանվելցամաքից ու միմյանցից: Այդ ամենի կղզիՀետնանքովառաջացել են բազմաթիվ ծոցեր, թերակղզիներ, ները միմյանցից բաժանող նեղուցներ: Այսպես, օրինակ, Հոկայդո կղզին Լապերուղի իսկ Ցուգանեղուցով բաժանված է Սախալինից, ն բի (Սանգարի)նեղուցով՝ Հոնսլուխց:Սիկոկու Կյուսյու կղզիները միմյանցից բաժանված են Սիմոնոսեկի,Բունգո,Կիի նեղուցներով ծովով: Կորեա թերակղզու ն Ճապոնական ն ներքինՃապոնական կղզիներիմիջն ընկած են կորեականն 8ուսիմանեղուցները: Խղումների գծերըընկած են ոչ միայն կղզիներիեզրերում (գլաավորապես արնեմտյանու արնելյան), այլն նրանց ներքին մասերում, որտեղ առաջացել են առանձին ճորստաձն լեռնային զանգվածներու ընղարձակ իչջվածքներ։Այդպիսիբնույթ ունեն, օրինակ, Հոնսյու ն Սիկոկուկղզիներիմիջն ընկած ներքին ծովը, 0սակայի ն Բիվալճի շրջանի իջվածքը, նագոյա քաղաքի մոտ ընկած իչվածքը, Տոկիոյի իջվածջը ն այլն: Խզումեերիայս ներքին շրջանը ճարավից դեպի Հյուսիս ձզվում է մինչն Հոնսյու կղզու միջին մասը, որտեղ խզումները լայնական ուղղություն ունեն: Այդ խզումների ու կոտրատումների Հետ կապվածէ ուժեղ Հրաբխայինգործունեությունը: ներկայումս Ճապոնական կղզիներում աշվվում է 150 օրաբուխ, որից են պատմական ժամանակաշրջանում: Ֆուձիյամա 40-ը գործել 'Հրաբուխըվերջին անգամ ժայթքել է 1708 թվականին: Կործանա«րար է եղել Ասամա «րաբուխի ժայթքումը 1283 թ., Բոնդաինը՝ 1888 թ. ն այլն: Հրաբխային լեռնազանգվածներիմեծ մասը կենտէ երկայնակին լալնական խզումների ատման վփոնացած շրջանում: նրանքամենից լավ դրսնորվածեն Հոնսյու կղզու կենտրոնական մասում (Տոկիոյից արնմուտք՝ մինչն ծովափը): Այստեղ տե.ղավորվաժ նեն Ֆուձիյամա, (Ֆուձիսան, 3726 մետր), Օնտակե (3185 մ), Ասամա (2542 մ) ն այլ Հրաբխայինգագաթները: Ճապոնիայի ճրաբխայինօջախներինմոտ ընկած շրջանները 4ոչակված են բազմաթիվ Հանքային տաք աղբյուրներով, որոնք խոշոր չափով օգտագործումեն առողջարաններում: Առանձին տեղերում օգտա-

մատ

ջում

ն

գործվում է

նան

ստորերկրյա տաք ջրերի ջերմային էներգիան:

Ճապոնական կղզիներում ուղղաձիգ բնույթի շարժումները կեսերից: Դրանքշարունակվում են նան սկսվել են Սրրորդականի այժմ: Դրա ապացույցն են Հանդիսանումժամանակակիցսեյսմիկ

երնույթները, որոնք կրկնվում են օրվա մեջ մի քանի անգամ: կործանարարբնույթի ուժեղ երկրաշարժերը սովորաբար տեղի են ուհենում Վերմի քանի տասնյակ տարիներիպարբերականությամբ: ջին 40 տարիներիընթացքում ամենաուժեղ երկրաշարժը եղել է մարդ: 1596 թ. մինչն թվականին, երբ ղոչվեց մուտ 100000 1943 թ. երկրում արձանագրվելէ 63 Վերիչ ուժիԵրկրաշարժ: է ջին տարիներիամենաուժեղ եղել թ., որի ժա30--50 մետր մանակ Հսկայական ուժի օվկիանոսային ալիքը՝ բարձրությամբ խոյացավ դեպի ցամաք ն 4ճեղեղելովամբողջական շրջաններ, պատճառեցճսկայական նյութական վնաս Սեյսմիկ ունեն արնելյան ծովափերին, երնույթներն ավելիինտենսիվ բնույթ որոնց երկարությամբ ընկած են խորը անդունդներ, իսկ նրանցից Ճեռու գտնվում են երկրաշարժերիէպիկենտրոնները: ոչ շատ Ըստ ռելյեֆի բնույթի» Ճապոնական կղզիներում կարելի է Հանդիպելլեռների, բլուրների, պենեպլենացման ենթարկված սարբաճարթերի,ինչպես նան ալյուվիալ «արթությունների, Չնայած մակերնույթի բազմապիսի ձներին, Ճապոնականկղզիներում գեբակշոռողը Ճանդիսանումէ լեռնային ռելյեֆը։ Լեռներիմիջին բարձմետր է, իսկ առանձին գագաթներունեն րությունը 1500--2000 ն մինչն 3000 մետր ավելի բարձրություն Ճապոնիայի ամենաէ Ֆուձիյամա լեռը, որն ունի բարձր լեռնագագաթըՃճանդիսանում մ բարձրություն: Դաշտավայրերը սաճմանափակտարածում ունեն: են նրանքընդգրկում Հիմնականումծովափնյա նեղ գոտին ն տոկոգրավում երկրի ամբողջ տերիտորիայիոչ ավել քան 15--20 սը, սակայն ալդտեղ կենտրոնացածէ Ճապոնիայի բնակչության գերակշռողմասը: Ճապոնական կղզիներում լեռները գերազանցապեսունեն միուղղություն: Այսպես, օրինակ, Հոկայդոկղզու մոտաչֆորեականի վորապես կենտրոնականմասում 4յուսիսից Հարավ ձգվում են ԿիՏեսո ն լեռները. դրանք երկու, իրար զուգաճեռ ընթացող տամի շղթաներ են, որոնց Հարավայինշարունակությունն է կազմում Խիդակայիլեռնաշղթան: Լեռնայինմակերնույթով է բնորոշվում նան կղզու Ճարավ-արեմտյանմասում գտնվող 0սիմա թերակղզին, որի անունով կոչվում են այդ մասի լեռները: նախորդլեռներից սրանք

Աաաա

բաժանված են հսիկարիգետի Ճովտով: կղզու արնելյան շղթաներն ունեն ճրաբխայինծագում: նրանք փաստորենկազմում են Կուրիլյան լեռների Հարավային շարունակությունը, Այդպիսիտարածում

ունի Սիրետոկո լեռնաշղթան, որը ձգվում է 2յուաիս-արնելջիցՀա189

րբավ-արնմուտքուղղությամբ: Հոկայդո կղզու ամենաբարձրկետը Ասախիլեռնագագաթնէ, որբ գտնվում է կենտրոնականլեռնազանգվածում ն ունի 2290 մետր բարձրություն: կղզու ամենամեծ Հարթությունը Հանդիսանում է հսիկարիիդաշտավայրը: Հոկայդո կղզու լեռները որոշ ընդծատումով շարունակվում են Հոնսյու կղզում: Այստեղ, կղզու Հյուսիսային կեսում, միմյանց ղզուգաճեռ ընթանում են երեք շղթաներ: Դրանցից կենտրոնական մասում ընկած են 0ուիլեռները: Սրանցիցարնմուտքկղզու երկան իսկ արնելքում՝ րությամբ տարածվում են Դեվայի էտիգոյի, մեծ բարձրությամբ ա:ն լեռները: Առավել տակամիԱբու-կումայի բի է ընկնումկղզու կենտրոնականմասը, որտեղ իրար են 4Հանդին սում 4յուսիսից Հարավիցեկող լեռները ն առաջացնումռելյեֆի շատ բարդ ձներ։ Այս մասով է անցնում երկրի խոշորագույն իջմեծ գրաբենը, որը լայնակի ուղղուվածքներիցմեկը՝ Ճապոնական Մեծ գրաբենը է թյամբ ձգվում է մոտ Չ50 կիլոմետր: Ճապոնական նրան շրջապատող լեռնային շրջանը Համարվում է Ճապոնիայի Հրաբխային գործունեությանն սեյսմիկ երնույթների ամենաակտիվ վայրերից մեկը: Մեծ գրաբենիցՀարավ տարածվում են ալպերը» Դրանքիրենցից ներկայացնում են մինչն 3000 մետր բարձրությամ առանձինշղթաներ, որոնք Չորրորդականում ենթարկվել են սառցապատման ն այժմ աչքի են ընկնում ալպյան տիպի ռելլեֆի ձեվերով: Այդ շղթաներից են Ակայսիի,Կիսոին Խիդայի լեռները, ոեն բոնք իրարից բաժանված տեկտոնականբնույթի նեղ գնտաճովիտներով:

Կի-

Ճապոնական

Հոնսյու կղզու ավելի Հարավընկած շղթաները ձնավորվել են Պալեոզոյումն խիստ քայքայվելու պատճառովՀամեմատաբար վելի ցածր են: նրանք ժամանակակիցեն Կունլունինն ըստ երեվույթին կազմում են նույն սիստեմի՝ դեպի Տայվան ն Ռյուկյու կըղղիներով Ճապոնիաձգվող լեռների Հյուսիսային շարունակությունը: Հնագույնայդ լեռները ճապոնական ալպերից բաժանվածեն ա-

ընդարձակիջվածքներով, որոնց սաշմաններում ընկած է երկրի ա-

լիճը՝ Բիվան: Սիկոկուն Կյուսյու կղզիները մեծ մասամբ ունեն ցածր ու ճղկըված լեռներ, սակայն տեկտոնականշարժումների ն գետերի էրոզիոն գործունեության Հետնանքով նրանք խիստ մասնատվածենչ կյուսյու կղզում նշանակալիցտեղ են գրավում լավային պլատոնեըըչ ինչպես նակ Հանգած ն գործող մի շարք Հրաբուխներ:նրանցիթ մենամեծ

ամենամեծը Ասո Հրաբուխնէ, որն ակտիվ գործունեություն է Հանդես բերել պատմական ժամանակաշրջանում:Այժմ նա ճալտնի է աշխարճում իր վիթխարիխառնարանով,որի երկարությունը Ճասնում է 24, իսկ լայնությունը՝ 16 կիլոմետրի: ժամանակակից գորեն Կիրասիման Վերժող Հ-րաբուխներից (1700 մ) ն Սակուրաձիման: ջինս 1914 թ. սարսափելի ժայթքումից ճոտո՝մերձափնյակղզուց փղգու, վերածվեցթերակղզու կյուսյու՝ զուրկ է ժամանակակիցգործող ճրաբուխներից: ՃապոնիայումՀարթավայրերը,ինչպես ասվեց, փոբր տարադաշամենամեծը կանտո ժություն են գրավում: Հարթություններից տավայրն է, որի սաճմաններում գտնվում է Տոկիոն: Կանտո ՀարՔությունը առաջացել է գետերի ալյուվիալ նստվածքներիցն աչքի 4 ընկնում իր մեծ պտղաբերությամբ: Այդ տիպի ալյուվիալ Ճարթություններ կան նան Հոնսյու կղզու կենտրոնականշրջանում, ինչ«վես, օրինակ, Մինո-0վարի կամ Ննոբիիդաշտավայրը, որտեղ դտնվում է Նագոյա քաղաքը: Այս Հարթությունն այնքան երիտան է որ երբեմն սարդ ցածրադիր, թայֆունների ժամանակ գրեթե ամբողջովինծածկվում է չրով: Հոնսյու կղզում Հարթավայրայինոչ մեծ տարածություն է նան կամ Կինայիդաշտաէ դեպի Ճապոնականծովը: Այդ վայրը, որը թույլ կերպովթեքված դաշտավայրի սաճմաններում են գտնվում Ճապոնիայիարդյունաբերական խոշորագույնկենտրոններիցկիոտո,0սակա ն կոբեքաղաքները: վերցրած, Ծապոնականկղզիները ՀիմնակաԱմբողջությամբ նում ունեն մեղմ, մուսսոնայինտիպի խոնավ կլիմա, բայց կլիմայական տարբերություններնառանձինշրջանների (ճլուսիսի ու Ճաբավի, ինչպես ն արնեմուտքիու արնելքի) միջն շատ մեծ են։ Այդ բացատրվում է ոչ միայն կղզիներիաշբարճագրականդիրքով, ափերը ողողող տաք ն ցուրտ Ճոսանքներով,այլն լեռնագրությամբ, կղզիների երկարությամբ (մեծ մասամբ միջօրեականի ուղղուձգվող լեռներով:Կղզիներիկլիմայական պայմաններիվրա թյամբ) խոշոր չափով ազդում են արնմուտքում ծվրազիա ցամաքը, իսկ արնելքում՝ Խաղաղօվկիանոսը: Դրանցիցառաչինը իր ներզործությունը դրսնորում է ճիմնականում ձմռանը, իսկ երկրորդըամուս-

Սիկոկուն,՛ք տարբերություն

Ցամատո-Գավայի

նր: Ջմռանըկենտրոնական Ասիայիանտիցիկլոնայինմարզից Ճա-

պոնականկղզիներն են ներթափանցումսառը բը,

օդային զանգվածնե-

որոնց Ճետնանքովերկրում (ճատկապեսարնմուտքում)առա-

ջանում

են

նկատելիորենցածր ջերմաստիճաններ,իսկ ամառային

մուսսոնները արնադարձայինօդային զանգվածների ներթափանցն մամբ ստեղծում են շատ տոթ շոգ եղանակ: Տարվաայդ սեզոնում ունեն ճամեմատաբար զով միայն երկրի Հյուսիսային շրջաններն կլիմա:

Ճապոնական կղզիները գերազանցապեսընկած են մերձարեմիԲացառությունեն կազմում, վադարձային լայնություննձրում: ն Հոնսյու կղզու ճյուսիսային մասը, որոնք այն Հոկայդոկղզին ընդգրկված են բարեխառն գոտում:Չնայածկղզիների Հճարավային դիրքին, ձմռան ամիսների միչին ջերմությունն այստեղ անճամեմատ ավելի ցածր է, քան եվրոպայի աշխարճագրականնույն Խակոդատե լայնության վրա գտնվող վայրերում: Այսպեսօրինակ, բնակավայրըՃապոնիայում ընկած է ճյուսիսային լայնության գրեԹե նույն աստիճանիտակ, ինչ որ նձապոլը՝ հտալիալում,բայց Խակոդատեն չերմություն, իսկ ունի ունվարյան միջին --Չ,77 կամ ՀՏ,Չ0: Նեապոլը՝ Տոկիոն, որ ընկած է աշխարճագրական է նույն լայնության տակ, ինչ որ Մալթա կղզին, ձմռանը ունենում սառնամանիքայինցուրտ օրեր, մինչդեռ Մալթայի ամենացուրոՒ ամսվա միջին ջերմությունը -Է 116 է: երբեմն փորձ է արվում կլիմայական պայմաններիտեսակետիցզուգաճեռ անցկացնելՃապոնիայի ն Անգլիայիմիջն: Բայց Բրիտանական կղզիները, չնայած իրենց ճյուսիսային դիրքին, ձմռանն ավելի բարենպաստպայմանների մեջ են գտնվում, քան Ճապոնական կղզիները: Ըստ որում Շոտլանդիան (Հլուսիսային լայնության Տ5--59 աստիճանների միջն) ունի միջին Հունվարյան -Հ2-ից մինչն 46 ջերմություն, իսկ նրանիցմոտ 1000 կմ ՀարավգտնվողՀոկալղդոն՝ --8-ից մինչն --Շ՞ ջերմություն:

Ճապոնական կղզիներիձմռան ցածր բարեխառնությունըբաոչ միայն Կենտրոնական Ասիայի անտիցիկլոնային

ցատրվում է մարզի ցուրտ

օդային զանգվածներիներգործությամբ, այլն 0յասառը Հոսանքի ազդեցությամբ: Ջմոանը կամչատկայի արնելյան ափերով Ճարավշարժվող 0լա-Սիվոյի սառը չրերն ընդգրկում են ոչ միայն 0խոտյան ծովը, այլն ներթափանցում են Ճապոնական ծով ն խիստիջեցնում նրա մակերեսային ջրերի բա-

Սիվո ծոյային

բնխառնությունը: Ճապոնական կղզիներում ջերմության բաշխումը էական փոփոխություններէ տալիս ճյուսիսիցՀարավուղղությամբ: Այսպես, օրինակ, Հոկայդոկղզու Հյուսիսում Հունվարամսվա միջին ջերմությունը --8-ից մինչն --120 է, Կանտո Հարթությունում՝ -Հ-2-ից --46,

իսկ կյուսյու կղզու ճարավում՝ 80: նույն վայրերի Ճուլիսյան միջինջերմությունը Հոկայդոյում18-ից 20. է, կանտոի դաշտավայրում ն

կյուսյու կղզում՝ 25-ից 270: Ճապոնիայիկլիմայի վրա խոշոր ազդեցություն է քողնում` նան ծովային տաք Ճոսանքը։ Այդ 4ոսանքի դրական կուրո-Սիվո

ներգործության ճնետնանքով Ճապոնիայի կլիմանավելի մեղմ է ն ձմռանն Ճամապատասխանլալնուավելի տաք, քան 9Չինաստանի՝ թյան տակ դտնվող վայրերը: Այսպես, (Ճաօրինակ,Խակոդատեն պոնիայում, ճլուս. լայնության 416 16՛-ի տակ) ունի Հունվարյան մինուս 2,460 միչին ջերմություն, իսկ Մուկդենը(Հյուսիս-արնելյան 48-ի տակ)՝ մինուս 13,69` Չինաստանում, Ճյուս. լայնության 4160 է ջերմություն: Հետնապեսկարելի ասել, որ Ճապոնական կղզինեբի կլիման, Համեմատած Չինաստանի4ետ, մեղմ է, ձմեռը տաք, իսկ Եվրոպայիճետ ճամեմատած խիստ է, ձմեռը՝ ցուրտ: Տաք ծովային 4ոսանքիՃնտնանքովՍիկոկու, մասամբ նան Հոնսյու կղզիափերն ունեն միչին Հարավ-արնելյան (խաղաղօվկիանոսյան) նների ճունվարյան ՀՏ-ից մինչն ԺԷ1069 ջերմություն: Ճապոնական կղզիները ստանում են մենծ քանակությամբմրթնոլորտային տեղումներ: Տեղումների դգերակշոող մասը թեպետն բաժին է ընկնում ամռանը, բայց ամռան ն ձմռան միջն տեղումների բաշխման այնպիսի կտրուկ տարբերություն, ինչպես Ասիայի արնմասումն է, վելյան երկրներիմայրցամաքային այստեղ չի նկատվում: կղզիներըբավարարչափով տեղումներ են ստանում ոչ միայն ամառային, այլն ձմեռային մուսսոններից. Վերջիններսանցնելով ծովերով, նրանցից վերցնում քանակությամբ խոնալեռներին, առատ տեղումներ վություն ն, ճանդիպելովՃապոնական ն են թափում կղզիներիարնեմտյան լեռնալանջերին ծովաւինյա շլբաններում: Ճապոնական կղզիներիերկայնակիուղղությամբ ձգվող լեռները թույլ չեն տալիս ձմեռային (այս դեպքում՝ արդեն խոնավ) մուսսոնների տարածումը դեպի արնելք. այդ պատճառով տարվա այդ սեզոնում կղզիների արեմտյան ծովափերը (Հատկապեսդեպի արնմուտք նայող լեռնալանչերը)ստանում են շատ ավելի տեղումններ,քան արնելյան ծովափերը։ Ամռանըճիշտ Ճճակառակ երնույթնէ տեղի ունենում: Հարավ-արնելյան մուսսոնների Հետնանքովկըող-

էն՝բավարար

են շատ ավելի մեծ քանազիների արնելյան ծովափերը ստանում կությամբ տեղումներ, քան արեմտյան շրջանները: Համեմժատո թյան ճամար նկատենք, որ Հոնսյուկղզու արնմտյան ափին Կանա-

ձավա քաղաքի

ձմռան

տեղումների քջանակր «աշվվում է

մոտ

560 մմ, մինչդեո նույն լայնության տակ ամմ, իսկ ամոռանը՝

բնելյան ափում, Տոկիոյում ձմռան տեղումներըՀաշվվում են ոչ ավել 200 մմ, իսկ ամռանը՝մոտ 500 մմ: Քանի որ թե՛ ամառային ն թե՛ ձմեռային մուսսոնները ընդճանուր առմամբ խոնավաբեր քամիներ են, ուստի Ճապոնական կղզիններումտարվաչոր եղանակՃամարյաչի նկատվում: Մուսսոնների շրջանում, Հատկապեսաշնանը, առաջամիմյանց Հճերթավփոխելու նում են փոքր տրամագիծ ունեցող արնադարձային ցիկլոններ (թայֆուններ), որոնք ոչ միայն տեղումներ են բերում, այլն 4սկամական ավերածություններկատարում: Ճապոնական կղզիներում տեղումների տարեկանմիչին քատատանվում է 1000--3000մմ սաճմաններում: Ամենիցշատ նակը հն Ճապոնական ալպերում ե ւտեղումներ(մոտ 3000 մմ) թափվում ճամեմատաբարքիչ (700--1000 մմ)՝ ցածրադիր գոգավորություններում ն Հոկայդոկղզու ծայր ճյուսիսում: ցանապոնականկղզիներում առանձնապեսխիտ է ունեն բոլորն էլ Ճապոնիայի գետերը Համարյա Հիմնականում ցը: Բոեն, կարճ, բայց ջրառատ: լեռնային ոնժիմ։ նրանքարադգաճոս ունեն ու գետերն էլ լոր սաճանքներ բազմաթիվ չրվեժներ։ Իրենց ատորինՀոսանքներում, առանձնապես գետաբերանայինմասում, Ճապոնիայիգետերը սովորաբար կուտակում են մեծ քանակությամբ տիղմ ն դրանով իսկ աստիճանաբարմեծացնում մերձծովյա Հարթությունները, Ճապոնիայի դաշտավայրերում ամենուրեք դերակշոում են գետային ալյուվիալ նստվածքները -Ճապոնիայի գետերը նավարկելիչեն, եթե միայն Հաշվի չառնվեն առավել մեծ գետերի ստորին Հոսանքներիփոքր տարածությունները, ՕԱրտակարգ մեծ է գետերիլաստարկման նշանակությունը, րոտ որում Ճապոնիայի ներքին շրջաններից անտառանյութիՀիմնական մասը

գետային

է գետերի էտեղափոխվումէ լաստարկման միջոցով: Հսկայական

լեկտրաէներգետիկնշանակությունը. ներկայումս Ճապոնիայի տընկատարում է բացառիկ մեծ դեր: տեսության մեջ ճիդրուներդգիան

Ճապոնիայիկարնորագույն գնտերից ամենամեծը Հոկայդո որն ունի 650 կմ երվլղզում Հոսող իսիկարինէ (Իսիկարի-գավա),

կարություն: Հոնսյուկղզու

խոշորագույն գնտերից է

Սինանոն

կմ երկարությամբ:Մյուս գետերից Տոնեն ունի 322 կմ նրկարություն, ոռոգում է կԿանտոի կարնորագույնգետեդաշտավայրը: 232 կմ երկարությամբ: փից էնան կիսոն՝

աոավ

Թեբակզզու աբեելյան ժայռերկորբետ Բազալտային ափերին:

Ֆուձի լեռան (դաղոնիա) խառնարանը:

Ճապոնական կղզիներում կան շատ լճեր, որոնք մեծ մասամբ կենտրոնացածեն Հոնսյու կղզում. նրանցից ամենամեծը Քիվա լիճն է, որը դրավում է 216 քառ. կմ տարածություն: Մյուս լճերը

Ճամեմատաբարփոքր են ն մեծ մասամբ ունեն ճրաբխայինծագում. դրանք ներկալացնումեն Հրաբխայինխառնարաններ,որոնք ճետո լցվել են ջրերով: մոաանրում շատտ̀արածվածեն Ծովափնյա, են զերազանցապեսցամաքի լագունային լճերը, որոնք բարձրացմանն ծովի նաճանջի/ճետնանքով: Ճապոնական կղզիների բավարար ջերմությունը ն բարձր խոնավությունը բարենպաստ պայմաններ նն ստեղծել ճարուստ ն բազմապիսի բուսական ծածկի առաջացման ճամար: հր բնույթով Ճապոնիայիբուսականությունը մի կողմից նման է արնելյան Ասիայի, իսկ մյուս կողմից՝ ՀլուսիսայինԱմերիկայիբուսականությանը: Այդ նմանությունն ամենից առաջ բացատրվում է անցյալ ն ժամանակակից ֆիզիկա-աշխարճագրական պայմանների մի շարք ընդճանուր գծերով: Կղզիներում գերակշռում է անտառային որ բոնում է ամբողջ տերիտորիայիՀոտ 2/3 բուսականությունը, տաունեն ու տարածում մարգագետիններն մասը:ՄաՀչմանափակ փաստանները:Այստեղկարելի է Հանդիպելանտառայինբուսականության զրեթն բոլոր տարբերակներին:Հյուսիսում տիրապետում են փշատիրե, անգամ արկաիսկ ճարավում՝ մերձարնաղարձային, դարձային ծառերը: նշանակալիցտեղ են գրավում նույնպես ն էնղեմիկ տեսակները,ընդ որում 4նագույն շատ ծառատեսակներ,ոայստեղ պաճպանվելեն: այլ երկրներում անճայտացելեն, Ճապոնիայիանտառայինբուսականության մեջ լայն տարածում ունեն սոճիները, արմավենիներըն բազմաթիվ այլ ծառատեսակներ, որոնց ընդճանուրթիվըՀասնում է մինչն 160-ի: Ճապոնական կղզիների բուսականությունը ճյուսիսից-Ճարավ փոփոխվումէ Հետնյալ ձնով: Հոկայդոկղզում, ճիմնականումպլող.զոլացած ն մասամբ ճաճճացած Ճողերիվրա, գերազանցապեստաեն րածված անտառները,որոնցում տիրապետումեն սափշատերն ն Մանթբատերն սաղարթակուենինՃճոկայդոյանհղենին: խալինյան վոր ծառերից միանում են լաստենին, իսկ ցածրադիր նրանց մասերում՝ նան կարմրածառը: Անտառային այս նույն տիպը Ճան-

առաջճել

րոնք

կեչին,

դիպում է նան

ճյուսիսում, Հոնսյու կղզու

սակայն, որպես կանոն՝

ավելի բարձր մասերում, մինչդեո ցածրադիրվայրերը ծածկված են խառրըտիպի անտառներով,րստ որում ալստեղ փշատերն ն սաէ նան բամզարթավործառերիՀետ միասին երբեմն Ճճանդիպում 10--321

բուկը Այս մասի բնորոշ ծառերից են՝ ճապոնականեղննին, որթ ճասնում է մինչն 40 մ բարձրության, սոճին, Ճապոնականնոճին, կեչին, կաղամախին:Շատ են առանձնապեսլայնատերկ ծառերը՝ կաղնին, Հաճարին, մանջուրական ճացենին, լորենին: Ընդճանուր առմամբ այս մասի անտառըճարուստ է տեսակներով,ինչպես նան. լիաններով։ Այն բոնված է Հիմնականում մուգ դարչնագույն անտառաճողերով: Հյուսիսայինլայնության 32--380-ից Հարավ, Հոնսյու կղզու ցածրադիրշրջաններում երնան է գալիս մ չտաղալար ենթատրոպիկական անտաորչորում բավականինմեծ տեղ են գրավում էնդեմիկ Այդ մասի բնորոշ բույսերից են մշտադալար կաղնին, տուձեները: ցան, ճապոնականնոճին, կամֆորայի ծառը, դափնին ն այլն: Ենքանտառը կազմված է բազմապիսի վառ գույնի մշտաղալար: թփուտներից, բարձր խոտերիցն բամբուկից: Պատաճում են մազնոլիաներ, էպիֆիտ-պտերներու լիաններ։ Ընդծանուրառմամբ այս մասի անտառն իր արտակարգփարթամությամբ, տեսակների տությամբ կ բազմաճարկլիաններիարտաքինտեսքովշառ է 4իշեցնում արնադարձայինանտառները: Այստեղ լայնատերն ծառերից: մեծ տարածում ունեն Հաճարին, Ճացենին,լորենին: Ա շըրեռնային (սպիտակ եղննին, ջաններում գերակշռում.է փշատերն անտառրր մետր (ճարավում՝ սոճին), որը բարձրանում է մինչն 1600--1700 մինչն 2000 մետր): Դրանիցվեր ընկած է գլխավորապեսսպիտակ եղենու անտառը, որը դեպի վեր փոխարինվում է ցածրաճասակ՝ մայրու անտառներով ն ապա՝ ենթալպյանբուսականությամբ: Տիպիկ ալպյան մարգագետիններՃապոնական կղզիներում գրեթե ժայր Ճարավում, կյուսյու կղզում երնանէ գալիս չկան:Դապոնիայի արնադարձայինանտառը, կազմված արմավենու մի քանի տեսակառա-

ներից, ճապոնականբանանից, լիաններից, բազմաթիվ էպիֆիտ-

մշակում են. ներից ն այլն: կուլտուրականբույսերից Ճապոնիայում շաքարեղեգ, բրինձ, թեյ, ցիտրուսներ, այգեգործականբազմապիսի կուլտուրաներ:

Ճճողայինծածկոցը լայնատերն Դապոնական կղզիների

ան-

տառների շրջաններում բնորոշվում է 4իմնականում դարչնագույն: ճողերով, ենթատրուիկական մարզերում` առավելապեսղեղնաճողերով, իսկ ծայր ճարավի արնադարձայինանտառներում՝լատեբիտներով։ երկրի այլ մասերում Հանդիպում են րաբխային ա-

պարների(բազալտներին անդեզիտների)Ճողմաճարությունից

ա-

ռաջացածսնաչողեր. Մասնակիտարածում ղերը:

ունեն

ալլուվիալ

4ո-

Ճապոնական կղզիների կենդանականաշխարճըբավականաղէ. քատ կենդանիներիմի շարք խմբեր, որոնք ճանդիպում են արեվելյան Ասիայի մայր ցամաքում, այստեղ բոլորովինբացակայում են, իսկ առանձին տեսակներ Ճճանդլոլումեն խիստ մոշմանափակ արհալով: Ֆաունայիկազմլ էական տարբերություններ է տալիս ճյուսիսի ե Ճարավի միջեւ Հյոաիսում Հոկայդոնիր կենդանական աշխարճովորոշ չափով Ճիշեցնում է Ճեռավորարնելյանտայգային: Այստեղիտարածված կենդանիներիցեն՝ գորշ արջը, կզաքիսը» աքիսը, սկյուռը: Ավելի Հարավ, Հոնսյու ն մյուս կղզիների բնորոշ կենդանիներիցեն ճապոնականմակակ կապիկը (որի բնակատեղը ճասնում է մինչն ճյուս. լայնության 400-ը), կարճաուտգայլը, եղսն ենոտանման ջերուն, ճապոնական արջը, անտիլոպը, չունը: Համեմատաբար պակաս են կրծողները, որը բացատրվում է տափաստաններին մարգագետիններիոչ մեծ տարածվածությամբ:Բավական շատ են սողունները, որոնցից տարածված են օձերի ութ, մողեսներիերեք ն կրիաներիերկու տեսակներ:Հարավում Հանդիպում է նան ճապոնական Հսկա սալամանդրան՝մոտ 1,2 մետր երկարությամբ: Թռչուններիցամենից շատ Հանդիպում են փասիաններե ճապոնականկռունկը: երգեցիկթոչուններ Հանդիպում են առավելապես Հոկալդոյում:Ճապոնիայի առափնյածովերը շատ Ճճարուստ հն բազմապիսիձկներով: Դրանցիցեն Հարինգը, փրփրուկը,սարդինը, սաղմոնը, կեֆալը:

Ճապոնիայի կղզիներն առանձինվերցրածունեն Ճետնելալ բնու-

թագիրը:

-

բնորոշվում է բարեխառնցուրտ կլիմայով: նրա վրա Հոկայդոն առավել մեծ չափով ազդում է 0յա-Սիվո սառը Հոսանքը: նրկրում տիրապետում են տալգայի տիպի փշատերնանտառներն տորֆա-ճաճճային պոդզոլային ճողերը: Ֆաունայիառանձնաճատկություններով Հոկայդոնմտնում է 0խոտյան կենդանաշխարճագրական մարզի մեջ: Հոնսյու կղզին աչքի է ընկնում յուսիսից Հարավ բնական պայմաններիէական փուփոխություններով.այղ պատճառովառանձին Հեղինակներճիշտ են Համարում այն ստորաբաժանելերեք պրովինցիայի՝ ճյուսիս-արնելյան, կենտրոնականն ճարավ-արնմբտյան։ Դրանցիցառաջինըընդգրկում է Հյուսիսային լայնության Յ80-ից2լուսիս ընկած տերիտորիան:Այն թեպետընկած է ենթարեու

վադարձային լայնությունների տակ, բայց ձմռան մոասոններին արնելյան ցուրտ ճոսանքի ազդեցության Հետնանքովունի Հաժեմատաբարցածր ջերմություն: Կլիմանբարեխառն է: Բուսականությունը ուղղաձիգ գոտիականությանըՀամապատասխան ցածրադիր շրջաններում ներկայացվածէ լայնատերն անտառներով, իսկ բարձրում՝ փշատերն: Գյուղատնտեսական կուլտուրաներիցամենից շատ մշակում նն բրինձ, որը, սակայն, ի տարբերություն Հարավային շրջանների, տարվա մեջ տալիս է միայն մի բերք: կղզու երկրորդ պրովինցիանընդգրկում է երկրի ամենաբարձրլեռնային շրջանը ն են գտնվում Ճապոնրան Հարակիցդաշտավայրերը:Այս մասումն նականալպերը, Ֆուձիսան «րաբխային զանգվածը, կանտոին Մինո-0վարիդաշտավայրերը,ինչպես նան ճապոնականգլխավոր գրաբենը։ Պրովինցիայիդաշտավայրերը, նախալեռնայինցածրագիր Հարթություններն ու միջլեռնային գոգավորություններն ունեն

մերձարնադարձային կլիմա. Այդտեղ մշակում են բրինձ, թեյ ն Թթենի: Բնական լեռների ցածրադիր ն միջին զոնայում կազմված է գլխավորապեսլալնատերն ու փշատերն անտառներից»իսկ բարձրում՝ մարգագետիններից:Սա երկրի ամենա-

բուսակահությունը

Խիտ բնակեցվածմասերից մեկն է: Այստեղեն գտնվում երկրի խո-

շորագույն արդյունաբերական կենտրոններիցՏոկիոն, Նազոյան, հոկաճաման,նագասակինն այլն: Հոնսյու, ծրրորդ պրովինցիան (ներառյալԿիի թերակղզին) բնորոշվում է մերձարնադարձային կլիմայով: Բնականբուսականությունը կազմված է գերազանցաէ մերձարնադարձային պես մշտադալարանտառներից:Զարգացած

տնտեսությունը:Մշակում են բրինձ, թել, բամբակ, ցիտրուսներ: Այստեղեն գտնվում խոշորագույն քաղաքներից՝0սական, Կոբեն ն

կիոտոն:

ՍիկոկուՆ Կյուսյուկղզիներնիրենց ֆիզիկա-աշխարճագրական բնորոշ գծերով ամբողջովինՀամբընկնումեն Հոնսյու կղզու ՀարավԲացառությունէ կազմում կյուսյու կղզու Ճարավայինծայրամասը, որն ունի տիպիկ արնադարձային բուսականություն լատերիտակլիմա ն դրան Համապատասխան՝ յին Հողեր: Այստեղարնադարձայինմի շարք կուլտուրաները (շաՔարեղեգ,բամբուկ ն այլն) Հետ միասին մշակում են նան բրինձ արեմտյան պրովինցիայիճետ:

ու

ու

այլ

կուլտուրաներ:

ՌՏՈՒԿՑՈՒ ԿՂՋԻՆԵՐ

Ռյուկյու կղզիները աղեղնաձն ձգվում են Ճյուսիսից ճարավ մինչեՏայվան,մոտ 1000 կմ երկարությամբ: այստեղ Ընդամենը

Ճաշվում

են

փոքր կղզիներ, որոնք

բոլորը

միասին գրավում

են

կմ տարածություն: հրենց չօտինրովամենամեժ կղզիներն են Օ0կինավան(որն ունկ մոտ 100 կմ երկարություն)ն Յամ կուն: Կղզիներըմեծ մասամբ ունենցածրադիր լեռներ՝ 400--600

քառ.

միայն

բարձրությամբ: երբեմն պատաճում են առանձին լեռնագաճասնում են գաթներ, որոնք մինչն 1800 մետրի: Կղզիների մի մասն ունի Հրաբխային ծագոմ: կան նան կորալական խութեր։ նրանց կլիման մոտ է արնադարձայինտիպին, ըստ որում 0կինավա կրղզում (նախաբնակավայրի տվյալներով) ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմությունը 15,560 է, իսկ ամենատաք ամսվա միջին ջել մությունը՝ 27": Այստեղ6--Ց ամիս շարունակ օդի միջին ջերմությունը մեծ մասում տեղումների տարեՀ200-իցցած չի իջնում: Կղզիների մմ է: նրանցմեծ մասը թափվում է ամկան քանակը 2000--3000 ռանը, իսկ նվազագույնը՝ձմռանը: նույնպես մոտ է արնադարձայինտիպին. Բուսականությունը են տիրապետում մշտադալար անտառները:Մշակում են չշաքարեղեգ, բանան, բամբուկ, արմավենի: Կղզիները բնակեցված են բավական խիտ (մեկ քառ. կիլոմետրիվրա՝ մոտ 250 մարդ): Ամենամեժ քաղաքն է նախան (նաֆա,0կինավակղզում), որն ունի 50.000 բնակչություն:

ՀԱՐԱՎԱՏԻՆ ԱՍԻԱ

Հարավային Ասիանընդգրկում է մայր ցամաքի ծայր ճարավի

Ճարավ-արնելքիթերակղզիներին կղզիների շրջանը, որն ընկած է արնադարձիցՃճարավ.բացառություն են կազմում Հիմալայներն ու նրանց ստորոտում տեղադրված Հինդոս-Գանդգեսյան ղաշտավայրը, որոնք ընկած են աբնադարձից4յուսիս: Այս բոլոր տերիտորիաներն իրենց արնադարձայինն ենթաարնադարձայինդիրքի շնորճիվ Ճանդես են բերում կլիմայական մի շարք առանձնաճատկություններ, որոնք ամենից առաջ որոշվում են ն պասսատների արնադարձայինմուսսոնների սեզոնային փոփոխություններով: նշված երկրներիմեծ մասում տարվա տարբեր սեզոններում որոշակի կանոնավորությամբ իրար ճերթափոխողքամինեու

են

բերում խստորենարտաճայտվածխոնավ ն չոր ժամանակաշրջաններ։Դրությունըմի փոքր այլ է Հարավային նղղինեբում, որտեղ տարվա ամբող ժամանակաշրջանըբնորոշվում է վոաք, Ճավասարաչավփ խոնավ Ճասարակածային տիպի կլիմայով: Ամբողջությամբ վերցրած ՃարավայինԱսիանունի բազմապիսի ն Հարուստօրգանականաշխար4ճ:նրանում ամենուրեք տիրապետում են մշտադալար խոնավ արնադարձայինանտառները, ոբոնք մերթ ընդ մերթ փոխարինվումեն սավաններով: Բացառիկ Ճարուստէ կենդանականաշխարը: ՉնայածՀարավայինԱսիայիմի շարք ընդճանուրգծերին, ալնուամենայնիվ նրա առանձինմասերում դիտվում են բնական պայմանների էական տարբերություններ,որոնք թուլլ են տալիս այդ Հինդոս-Գանտերիտորիանստորաբաժանել2 մասի. Հիմալայներ, գեսյան դաշտավայր,Հնդկաստան թերակղզի, Ցեյլոն կղզի, Հնդկաչին թերակղզի՝Մալակկայիճետ միասին, Մալայան արչիպելագ ն Ֆիլիպինյանկղզիներ: րը

առաջ

ՀԻՄԱԼԱՑՆԵՐ

Հիմալայներբաշխարճիխոչորագույն լեռնային սիստեմներից

տեղադրվածեն Ասիայի ՏիՃարավում, ամենիցբարձրնեն: Նրանք ն դաշտավայրիսաճմանում: բեթի սարաճարթի Հինդոս-ԴԳանգեսյան կազմված են իրար զուգաճեռ ընթացող մի շարք լեռնաշղթաներից, որոնք ձգվում են Հլուսիս-արեմուտքից արավ-արնելք ուղղությամբ:եռների երկարությունը Հասնում է 2500 կմ, լայնությունը՝ 6000 մ: նրանց գրավածտա250--300 կմ, միջին բարձրությունը՝ մոտ Հազ. քառ. կմ: բածությունը Հավասարէ Հիմալալներըտարածվում են աղեղնաձն, ուռուցիկ կողմով ուղղված դեպի Հարավ: ԴեպիՀարավ իջնում են ավելի զառիթասի լանջերով: Արնեմուտքում նրանք միանում են կարակորումին Հինդուկուշի լեռներին, իսկ արնելքում՝ Բիրմայի յուսիս-արնեմտյան լեռներին, որոնք Հյուսիսում կոչվում անկյունում ընկած Արականի

Պատկայր լեռնակազՀիմալայներիսիստեմը առաջացելէ նրրորդականի մական պրոցեսների ժամանակաշրջանում, նախկին Թետիսօվկիանոսի գեոսինկլինալում: Սկզբում (էոցենի վերչում ն 0լիգոցենում) ձնավորվել է լեռների կենտրոնական առանցքը, իսկ «ետո (Ալոցենում ն Չորրորդականի սկզբում) տեղի է ունեցել նախալեոձն

նային գոտու ծալքավորությունըն ապա՝ ամբողջ սիստեմի էպեյ,րողգենետիկ բարձրացումը: Հիմալայների ընդճանուրբարձրացումը, որն ուղեկցվել է գետերի էրոզիայի ուժեղացմամբ, շարունակվում է նան այժմ: ձնավորմանճամար կարնոր դեր է կատարել ՃաՀիմալայների րավում ընկած Հնդկական վաճանը: նրա.ճնշմանազդեցությանտակ այս Ճակալական լեռնային սիստեմը բաժանվել է երկու Ճյուղերի, որոնցից մեկը ձգվել է դեպի Հարավ-արնմուտք, ընդգրկելով Սովելմանի լեռնային սիստեմը, իսկ մլուսմըտարածվել է դեպի ճարավ«սրնելք ն իր մեջ առել Հիմալայների բուն սիստեմը: լեոնակազմական պրոցեսները շարունակվում Հիմալայներում են նան այժմ: Դրա ապացույցն են ՀանդիսանումՔաշմիրում, Ասամում, արնելյան Հիմալայների նախալեռներում ն մի շարք այլ վայբերում ճաճախակիտեղի ունեցող սեյսմիկ երնույթները: Վերջին Հիմալայներիարնելյան լեռնալանջերում առավել կորտարիներին ծանարարեն եղել 1934 ն 1950 թվականների երկրաշարժերը: Հիմալայներն ընդճանրապեսչափազանց բարձր են. Հինդոսի ճովտից մինչն Բրաչմապուտրայի Հովիտը նրանք ոչ մի տեղ 6000-6500 մետրից ցածր չեն, իսկ լեռնանցքների բարձրությունը տաստանվումէ 3500--6200 մետրի սաճմաններում: Հիմալայներըամենից մեծ բարձրության են Ճասնում կենտրոնում: Այստեղ արնկամ Մեծ Հիմալայների մուտքից դեպի արնելք է ձգվում Գլխավոր լեռնաշղթան: Այն կազմված է գլխավորապես գնեյսներից, գրանիտներից, բյուրեղային թերթաքարերից ն նստվածքային մետամորֆիկ ապարներից: նրա միջին բարձրությունը 6100 մետր է, իսկ

գագաթներ Հասնում են 8 կիլոմետրըբարձրության: Մեծ ամենաբարձրգագաթներն են Փոմոլունգման Հիմալայների (էվե8848 ընստ, (8585 մ), Դխաուլլագիրին (8182մ), մ), կանչենջանգան մեծ մասամբ զդալի տարածու(8126 մ) ն այլն: Դրանք կուտանգը թյուն բռնող լեռնային զանգվածներեն, որոնց լայնությունը երբեմն 50 կմ-ից ավելի է։ Մեծ կարնորադույն լեռնանցքՀիմալայներում ների բարձրությունը Հասնում է մինչն 4900 մետրի: Մեծ Հիմալայներից Ճյուսիս, նրանց զուգաճեռ ձգվում է (ադակի լեռնաշղթան: Սա ունի 4000--4500մետր բարձրություն ն աչբի է ընկնում ժայռամի

շարք

կերպ սուր կատարներով:Գլխավորլեռնաշղթայից բաժանված է մի շարք բարձրադիր Հովիտներով,որոնցով Հոսող գետերը, տեղ-տեղ

կտրելով գլխավոր լեռնաշղթան, Ճոսում "

Հան դաշտավայրը:

են

դեպի Հինդոս-Գանգես-

լեռներից մի Լադակի

քանի տասնյակ կիլոմետրճյուսիս միմ-

լեոյանց զուգաճեռ ձգվում կայլաս ն ապա Տրանսճիմալայան են մտնում ները, որոնք Տիբեթի մեջ Այդ լեռներն արնմուտքում՝ միանում են կարակորումլեռնաշղթային, որի վրա գտնվում է Գոդուբն-0ուստեն(կամ Դաբսանգ)գագաթը՝8620 մ բարձրությամբ: Մեծ Հիմալայներից ճարավ, մոտ 80--100 կմ լայնությամբ: տարածվում են Փոքր Հիմալայները։Սրանք կազմված են Հիմնականում Մինչկեմբրյանբյուրեղային ապարներից,ինչպես նան Պալեոզոյի ն ավելի երիտասարդժամանակաշրջանիխիստ մետամորֆիկ նստվածքայինապարներից. Սրանքուժեղ մասնատվածեն, ունեն 3500---4500 մետր միջին բարձրություն: Առանձինգագաթներ: Ճասնում են ավելի քան 6000 Փոբր՝ մետրի: Հլուսիս-արնմուտքում նան մտնում լեոնասիստեմի մեջ է Պիր-Պանջալ Հիմալայների շղթան, մինչն 5000 մետր բարձրությամբ: ն գլխավորլեռնաշղթայի միջն ընկած է մբ Փոքր Հիմալայների ընդարձակգոգավորություն, որն ունի տեկտոնիկծագում ն երկրաբանականոչ վաղ անցյալում նշանակալից չափով մշակման է ենթարկվել սառցադաշտերի կողմից: ԱյստեղառանձնապեսՃՀոչակ2Հոն կԿատմանդուի ված են Սրինագարի (նեպալում) (Կաշմիրում) 1400' 1600, իսկ երկրորղը՝ վիտները: Դրանցիցառաջինըընկած է մետր բարձրության վրա, երկուսն էլ աչքի են ընկնում իրենց առողջարար կլիմայով, պտղաբեր4ողով ն մերձարնադարձայինկուլտուրական բուսականությամբ: նրանցումկան մի շարք մնացորդային լճեր, ըստ որում գոգավորություններիժամանակակիցմակերնույթը՝ շատ մասերում ծածկված է լճային նստվածքներով: են

Փոքր Հիմալայներից Հարավ ընկած

են

Սիվալիկիլեռները.

սրանք կազմված են գլխավորապեսերրորդականի ավազաքարերից`

Ունեն մոտ մինչն 1000 մետր բարձրություն կոնգլոմերատներից: են թե՛ դեպի Ճլուսիսբավական զառիթավ լանջերովցածրանում ն թե՛ դեպի Հարավ: վերցրած, Հիմալայանլեռները Ճճոչակվածեն Ամբողջությամբ աշխարճում ոչ միայն իրենց առավելագույն բարձրություններով, այլն դժվարամատչելիությամբ,եթն չասենք անմատչելիությամբ: Լեռներիշատ մասերում սրածայր կատարները,բազմաթիվ անդընդախոր ձորերը, ճ'ամատարածձնածածկ տարածությունները ն ճզոր սառցադաշտերըգրեթե անչնարին են դարձնում վերելքը դեպի լեոնակատարները:Այդ պատճառովբազմաթիվ լեռնագագաթներ դեռ: մինչն օրս էլ մնում են չՀաղթաճարված: Աշխարճի ամենաբարձր: ն ն

լեռնագագաթՓոմոլունգմայի ճաղթաճարումը տեղի(էվերեստի) ունեցավ 1953 թվականինն այն էլ միայն նախորդողժամանակաշրջանում դեպի գագաթը վերելք կատարած բազմաթիվ փորձերից` ՃՀետո, որոնց ընթացքում քիչ չեղան նան մարդկային զոճեր: Հիմալայներնունեն կլիմայաբաժան կարնոր նշանակություն՝ ճյուսիսից շարժվող բարեխառն-ցամաքային -ն Հարավից եկողխոնավ-արնադարձայինօդային զանգվածների միջն: Պատսպարելո 4յուսիսային ցուրտ նրանք առաջացնում՝ Հնդկաստանը են ոչ միայն ջերմության էական տարբերություններ, այլն տեղոմների խիստ անճավասարբաշխում Հարավին Հյուսիսի միջն: Հիմալայների Ճարավայինլանջերում, մինչն 2000 մետր բարձրությունները, ամենացուրտամսվա միջին ջերմությունը 6--20 է, իսկ մինչն 3000 մետր բարձրությունները՝ 09-ից ոչ պակաս: Հովիսյան միջին է 18-ջերմությունը մինչն 2000 մ բարձրություններում ասնում 1906-ին միայն 4500 մետրից բարձր այն իջնում է 00-ից ցած: ՀիմալայներիՀարավային լանջերում տեղումների տարեկան ն ավել միլիմետր է, իսկ «Հյուսիսում՝300-Քանակը 1000--3000 350 մմ: Հյուսիսայինլանջերում տեղ-տեղ (ճատկապեսՃովիտնե-. բում) տեղումների տարեկան քանակր կազմում է ոչ ավել քան: 100 մմ: ՀիմալայներիՀարավում տեղումների քանակն աստիճանաբար ավելանում է արնմուտքից-արնելք ուղղությամբ: Ամենից մուսսոնների)ստացշատ տեղումներ (շնորճիվ Ճարավ-արնմտյան են վում արնելյան լանջերում, ՀատկապեսԱրականին Հիմալայան լեռների միջն ընկած անկլունում՝ Ասամիպլատոլում: Այստեղ,Չերապունջա բնակավայրում, տեղումների տարեկան միջին քանակը Ճասնում է մոտ 12000 մմ-ի, իսկ առանձինտարիներ նրանցքանաՃասնում է անդամ 25000 կը միլիմետրի: 1800 մետրից բարձր ձմեռային տեղումներըսովորաբարթափվում են ձյան ձնով, իսկ արնելքում 4500 մետրից վեր ձնային տեղումներն ընդճանուր են դառնում տարվա բոլոր ամիսների Համար: Արնմուտքում: կլիմայի ցամաքայնության ՀետնանքովՃավերժականձյան սաճմահն սկըս-

քամիներից,

վումէ

ԻՐ

4100--5300

մետրից:

Հետնանքջով Հիմալայների ծածկված են: Առատ-տեղումների սառցադաշտերով:Դրանքգերազանցապեսունեն Ճով-

կմ երկարություն: Առավել սառցադաշտերը,որոնք: Փոմոլունգմային կանչենջանդայի են 20 կմ ն ավել երկարության: նրանցից,օրինակ, Ձեմու

տային բնույթ

ճզոր են Ճասնում

սառցադաշտը

ն մեծ

մասամբ մինչն

վրա.)ունի 25 կմ ծրկարություն:Այդ (կանչենջանգայի 153.

"ռառցադաշտերիցսկիզբ են առնում բազմաթիվ գետեր, որոնք մեծ Ճոսում են դեպի Հինդոս-Գանգեսմասամբ կտրելով Հիմալայները, յան դաշտավայրը: Գետերիսնմանը խոշոր չափով նպաստում են նան անձրեները.այդ պատճառովնրանց առավելագույն ծախսը բաժին է ընկնում ամռան ամիսներին: Հիմալայներիցսկիզբ նող կարնորագույն գետերիցեն Հինդոսը, ԲրաճմապուտԳանգեսը, րան ն նրանց սիստեմինպատկանողշատ վտակներ: բուսականությունը ավելի՛՛ արարոէ ն բազմաՀիմալայների պիսի ճարավում, քան յուսիսում, Այստեղ, ըստ ուղղաձիզ գոտիականության,արտաճայտվածեն բուսականության գրեթե բոլոր գոտիները: Ընդ որում, լեռների արնելլան մասի ճարավայինստոորոնցում ճաճճասեր բազրբոտներումտարածվածեն ջունդգլիները, նան ճետ աճում են բամբուկ, բանան, բույսերի միասին մաթիվ ն ցածրաճասակարմավենի, լիաններ փարթամորենաճող թփուտներ: Գետաճովիտներով վեր, մինչն 1000 մ բարձրությունները, րածված է արնադարձայինմշտադալար անտառը, կազմված 4իմձարնականում արմավենուց, դափնուց, բամբուկից, ծառանման խոտից, լիաններից ն էպիֆիտայինբույսերից: Ավելիբարձր նրանց միանում են մերձարնադարձայինտերեաթափ, ինչպես նան մշտականաչ մի շարք ծառեր, այդ թվում՝ սոճին, մշտականաչ կաղնին, մագնոլիան, շագանակենին,ընկուզենին ն այլն. 2000 մ վեր Հանդես է գալիս բարեխառն անտառը, որը վերջանում է փշատերն ծաոնրով։ Մուտ 3500 մետրից սկսվում են ենթալպյան մարգագետինները, որոնք Ճետո աստիճանաբարփոխարինվումեն տիպիկ ալպյան բուսականությամբ: Վերջինստեղ-տեղ Հասնում է մինչն 5000, իսկ Փոմոլունգմայում՝անգամ 6200 մ բարձրության: աո-

տա-

Հիմալայների արեմտյլանմասի Ճարավայինլանջերը, կլիմայի ցամաքայնության4Ճետնանքով, չունեն բուսականության այն առատությունն բազմապիսությունը,ինչ որ արնելքում։ Այնտեղանտառը կազմված է 4իմնականում տերնաթափ ծառատեսակներից: ու

զերակշոում են ենթանտառում

կակտուսանմաններըն

օլեանդրը,

իսկ բարձր մասերում` փշատերնծառերը (սոճին, ճիմալայան մայ-

բին ն այլն):

Բուսականություննառավել աղքատ է Հիմալայան լեռների ճյուսիսային լանջերում: Այն ավելիշատ Ճիշեցնում է կենտրոնական Ասիայիլեռնային լանդշաֆտը. անտառներ պատաճում են շատ շրջաններում: Փիչնալն էլ միայնխոնավ

կենդանականաշխարը,բուսականությաննման, Հիմալայների

անավելի Ճարուստ է Ճարավում։ Այստեղ արնադարձային են Կոառներում դեռ մինչն այժմ էլ ճանդիպում վայրի փղեր, ոնգեղջյուրներ, մեծ քանակությամբ կապիկներ(մակակ, գիբոն, լեմուր-

շատ

Խեր), գիշատիչներից՝վագրը, ընձառյուծը, Ճովազը: Հիմալայների

բնորոշ կենդանիներիցեն նան վայրի գոմեշները, անտիլոպները, ճյուսիսային լեռնալանջչերում՝ճիմալայան սն արջը, վայրի այծը, մակը, վարազը ն մեծ քանակությամբկրծողներ: Շատ են սողուննեԲը, այդ թվում թունավոր օձերը: Թռչուններից տարածված են փաախիանները, թութակներն ու վայրիճավերը:

լ

ՀԻՆԴՈՍ-ԳԱՆԳԵՍՅԱՆ

ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ

Հիմալայանլեոներից անմիջապեսճարավ, Բենգալյանժովածոցից մինչն Արաբական ծովը, մուռ 3000 կմ երկարությամբտաբածվում է Հինդոս-Գանգեսլան դաշտավայրը: Հարավիցդաշտավայրը սաշմանափակվածէ Դեկանիբարձրավանդակով,արնելքից՝ իսկ արնմուտքից՝ Սուլեյմանյանլեռներով: իրենիցներԱրականի, կայացնում է մի նախալեռնայինիջվածք, որը երրորդականի սկըրզբում բռնված էր ծովով: Հետագայում,երբ ձնավորվում են չիմալայան լեռները, այն լցվում է գետերիբերած նյութերով ն աստիճաԽաբարվերածվում ցամաքի: ներկայումս ալյուվիալ նստվածքների է մինչն 2500 Հզորությունը (ճաստությունը) տեղ-տեղ ասնում են մետրի: Տիրապետում մանր կավավազային նստվածքները, բոնցում ճաճախ դժվար է լինում գտնել նույնիսկ բռունցքի մեծժության քարեր: բարձրությունը չափազանց փոքր է, ՀիմալայնեԴաշտավայրի բի փեշերի մոտ այն Հւսսնում է ընդամենը500 մետրի, Հինդոս-Գանգեսյան ջբբաժանի միջն՝ 250 մետրի, իսկ մնացածամբողջ տարածությունն ընկած է 100 մետրից ցած, ըստ որում Գանգնս-Բրաչճմապուորայի դելտտան ընդամենը միայն 5--6 մետրով է բարձր ծովի մակերնույթիդ: Հինդոս-Գանգեսյան դաշտավայրի արնժուտքում, վերին Հինդոսի ն նրա 4ինգ վտակների՝Ջելումի, Սատլեջին Չենաբի, Ռավիի, Բիասիավազանում ընկած է Փենջաբ կոչվուլ ճարթությունը: Փենջաբի Ճյուսիսային մասը լեռնու երկիր է, իսկ ճարավային մասը, Հինդոսգետի միջին ն ստորինՃովտում (որը կոչվում է Սինդ)՝ալմուվիալ Հարթություն։ նրանից արնելք ընկած է Թառ անապատը: ո-

նշված բոլոր այդ վայրերը միմյանցից խիստ տարբերվում են բնական պայմաններով: Բնական պայմանների առավել մեծ տարբերություններով դաշտավայրիարնելքում, Գանգեսն Բրաճմապուտրա գետերի ներՔին ճոսանքում, առանձնանում է Բենգալիան։Այս մասումն է մո գտնվում Գանգես-Բրաճմապուտրայի Ճսկայական դելտան, 80.000 քառ. կմ տարածությամբ: Դելտայի սաճմաններում նշված գետերը առաջացրել են անճամար քանակությամբ ճլուղավորություններ, որոնց շնորչիվ խիստ ճաշճճակալված է ծովափնյա գոտին։ Ճաշճուտների այդ շրջանը Հայտնի է Սունդարբան անունով: Այն ամբողջապեսծածկված է ջունգլիներով ն Ճճամարվումէ Հընդկաստանիամենաանառողջվայրը, ինչպես նան մալարիայի ն խոլերայի առաջացմանօջախներիցմեկը: Դելտայիցմի փոքր Հլուսիս՝ Ասամի պլատոյի սաճմաններում ընկած է Շիլլոնգի զանգվածը(մինչն 1961 մետր բարձրությամբ), որն ըստ երնույթին Հանդիսանում է Գոնդվանայի մի բեկորը, նրա կառուցվածքում կարնոր տեղ են գրավում գրանիտներնու գնեյսները: Հինդու-Գանգեսյանդաշտավայրնունի տիպիկ մուսսոնային կլիմա: Այստեղամենուրեք տարեկան տեղումների 80 տոկոսից վելին բաժին է ընկնում ամառայինմուսսոններիշրջանին: Հունիսից մինչն նոյեմբեր տեղումները կրում են գրեթե ամենօրյաբնույթ: Ամենիցշատ տեղումներ ստացվում են դաշտավայրիարնելյան շրջաններում, ՀատկապեսԳանգեսն Բրաչմապուտրա գետերի բին ավազանում, Ասամի պլատոյում։ Այստեղ երբեմն տեղատարավ անձրններըօրվա ընթացքում Հասնում են 500 մմ-ի, իսկ մառվա մեկ ամսվա ընթացքում՝ 2500 մմ-ից ավելի։ Առավելադույն տեղումներով Ճճոչակվածէ Շիլլոնգի զանգվածիՀարավային մասում Չերրապունջան,որտեղ տեղումների տարեկանմիջին քանաէ 12.000 միլիմետրի: Դեպի կը, ինչպես արդեն ասվել է, Հասնում ծյլուսիս-արնեմուտք տեղումներիքանակն աստիճանաբարպակասելով Հինդոսիդաշտավայրում Հասնում է մոտ 500 մմ-ի, Ամենից Քիչ տեղումներ (150 մմ-ից ոչ ավել) ստացվում են Թառ անապատում։ Այդ մասամբ բացատրվում է ամառային մուսսոնների ուղդեղությամբ, որոնք Ճիմնականում փչում են ճարավ-արնեմուտքից պի Ճյուսիս-արնելք: ամենից բարձր ջերմություն լինում է ամառաԴաշտավայրում յին մուսսոնների նախօրեին:Մայիսինգրեթե ամենուրեքմիջին չերա-

ստո-

ա-

Ամռան ն ձմռան չերմությունն արտաճայտվումէ 28--Չ9Ո-ով Օ մաստիճաններիմիջն եղած տարբերություննընդճանրապեսմեծ չէ: Այդ տեսակետիցմի փոքր բացառություն է կազմում Հինդոսիդաշտավայրըչ որտեղ ամաոռրլինում է շատ տաք, իսկ ձմեռը, շնորճիվ փրանական սարաճարթիցներթափանցողսառը օղալին զանգվածների, լինում է բավականցուրտ: Այստեղե ջերմության միճասնում է մինչն մինուս 1,6... Ֆնիմումը Թառ անաչ դոս-Գանդեսյան դաշտավայրը) բացառությամբ

Դաշտավայրի

պատի, ճարուստ է Ճոսող ջրերով: գետերըբոլորն էլ ունեն մուսսոնային ռեժիմ, նրանք վարարում են անձրններիժամամեծ չափով նպասնակաշրջանում: Խոշոր գետերի վարարումներին տում են նան ամռանը բարձր լեռներից իջնող Ճալոցքային չրերը: Գետերիամառային վարարումներըճաճախ ունենում են աղետալի Հետնանքներ: Շատ անդամ նրանք դուրս նն գալիս իրենց ահերից ն Հեղեղում Ճսկայականտարածություններ, ավերում ցանքատարաՀությունները ն երբեմն էլ ջրածածկ անում բնակավայրերը: Դաշտավայրիխոշորագույն գետերից է Գանգեսը: Սա սկիզբ է Կսոռնում Ճճյուսիսայինլանջերից, մոտ 4500 մ բարձՀիմալայների րությունից: Ունի կմ երկարություն ն մոտ մեկ միլիոն քառ. կմ տարածությամբավազան: նրա խոշորագույն վտակներիցեն Ջամ-

(կամ Ջումնան, մոտ 1330 կմ երկարությամբ),Գումտին,Գոգրան, Գանդակըն այլն: Մյուս մեծ գետը Հինդոսնէ: Սա նույնպես սկիզբ է առնում Հիմալայան լեռների Հյուսիսային լանջերից, թափվում է Արաբական ծովը: Ունի 3180 կմ երկարություն: նրա կարնորագույնվտակներից էն ֆելումը, Չենաբը,Ռավին, Քիասըն Սատլեջը:Հինդոսիդելտացի ծովափնյագոտին ձգվում է մոտ 250 կմ Հինդոս-Գանգեսյանդաշտավայրն ունի Հարուստ բուսածածկ: Այդ տեսակետիցառանձնապես «ոչակված է Գանգնես-Բրաճմա պուտրայի ճովիտը։ Այստեղ, դելտայի մասում, մեծ տարածումունեն ջունգլիները, որտեղ մեծ բարձրության Հասնող խոտերին ծաղկավորթփուտների Հետ միասին աճում են շատ ծառաբույսնր,այդ թվում նիպա կոչվող արմավենին (որի տերնների երկարությունը Ճասնում է 6-ից մինչնԷ) մետրի), բանանը, մանգո ծաբամբուկը, ռը. ամենուրեք տարածվածեն լիանները, օրխիդեյները,ճնդկական լոտոսը, որի արմատներն ու սերմերը տեղացիներնօգտագործում հն որպես սնունդ: Անմիջական ծովափըբոնված է մանդրային աննան

երկարությամբ Ն

ստառներով:

Բենդգալիայում, ինչպես նան Ասսամի շրջանում, Արնելյան

ան-

զգալի չափով ոչնչացված է ն ճողբ

տառը օգտագործվածջութի, բրնձի, շաքարեղեգի, թեյի մշակության Համար, Այս մասը Հընդկաստանի ամենախիտբնակեցված շրջաններիցմեկն է: անճամեմատ է դաշտավայրի ՀյլուԲուսականությունն աղքատ սիս-արնմտյան մասում, Հինդոսիմիջին Հոսանքի ավազանում: Ալս մասումն են գտնվում Փենջաբը, Սինդը ն Թառ անապատը,որոնք են ընկնում ոչ միայն չորությամբ, այլն կավավազայինՃողեաչքի բի անբերրիությամբ: Այստեղ մշտադալարանտառներիփոխարեն տարածվածեն չոր սավաններըն քսերոֆիտայինթփուտները, տափաստանայինն անապատայինխոտաբույսերը, ինչպես նան արնն աֆրիկյան բուսականությանորոշ ձներ (օրինակ, մըտաասիական արաբական ակացիանն այլն): Բնակչությունըզբաղվում է 4ճիմնացորենի) կանում ճացաճատիկայինկուլտուրաների (գլխավորապես կ բամբակիմշակությամբ: Հինդոսիդելտայում, ինչպես նան Սինդում մշակվում է նան բրինձ: նրկրագործական կուլտուրաներիմշամեծ է կապված արճեստական ոռոգումներիՃեւ, կությունը չափով են որի ճամար խոշոր չափով օգտագործվում Հինդոսիջրերը Այդ նպատակովՀինդոսիվրա կառուցվել են մի շարք ամբարտակներն մեծ ու փոքր ջրամբարներ, գլխավորապես բամբակի պլանտացիաները ջրով ապաճովելու Համար: Ստեղծվածէ չրանցքների բավականինխիտ ցանց: Հինդոսիդելտայի արնելյան մասումն է գտնվում կուչ գոգավորությունը, որ բռնված է աղուտային4ճողերով:Ամռանը:ճՀարավ-աբրնմտյանմուսսոնների ժամանակ, այն գրեթե ամբողջապեսթաղվում է ծովի ջրի տակ: կենդանական աշխարճը Ճարոստ է ոչ միայն Դաշտավայրի տեսակներով,այլն քանակով. դրան նպաստել է տեղացիներիկրոարգելում է կենդանիէակի ոչնչացումը: Անը, որն ընդՀանրապես ռանձնապեսարնելքում շատ են կապիկները: Այս մասում Ճաճախ կարելի է ճանդիսլելվայրի գոմեշին, ոնգեղչյուրին, վարազին,վագրին, ընձառըուծինն անտառային բազմաթիվ այլ կենդանիների:

շշ"

ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ ԹԵՐԱԿՂՋԻ

Հինդոս-Գանգեսյանդաշտավալրիցանմիջապեսարավ ընկածէՀնդկաստան թերակղզին, որի մեծ մասը գրավում է Դեկանի

Վերչինս Հանդիսանումէ Հնագույն աարաճարքը: Գոնդվանա--ց

մաքիմի բեկորը: ՆրաՃիմքը կազմվածէ Մին բյուրեղալինկ մետամորֆալին երից, զնոլաներից, ապարներից: Տեղ-տեղՃանդիպում են նան նստվածքային որոնք ուապարներ, նեն ն վերին Պալեոզոյան Մեզոզոյան ծագում: Պրոտերոզոլան, մեծ մասամբ ծաժկված են բազալտային լավաներով (տրապնրանք են Կավճին ներով),որոնք երբորդականի ճրաբխային առաջացել -

արտավիժումների«ետնանքով, Այդ արտավիժումներըտեղի են ունեցել ալնժամանակ, երբոկսվելէ Գոնդվանացամաքի խորտակումը, նրա կոտրատումն,ու վերջնականընեկղմումըծովի Հատակը Դեկանի սարաճարթիմակերնույթն աչքի է ընկնում բազմաթիվ ջարդվածքային գծերով, որոնց ուղղությամբ երկրակեղնեի տեղանան շարժերը, ինչպես գետերի էրոզիոն աշխատանքնառաջացրել են Միաժաժամանակակից ռելլեֆիխիստ մասնատվածությունը: Դեկանի սարաճարթիտնական ցամաքային վիճակը նշամանակ նակալից չափով Ճարթեցրել է նրա մակերնույթը, շատ մասերում ծածկել Ճողման դրանք ստեղծել. սեղանաունվաւն` ճարքություննեք բնորոշ արտաքին ծածկոցում ճարմանճզոր կեղնով:Սարաճարթի են գրավում լատերիտները,այլ մասերում, որտեղ կլիման տեղ վելի չոր է, տարածված («ք6ոյք»), ռրոնք պիտանի ննսնՀողերը մշակության 4ամար: սարաճարթը արնմուտքիք` հգրաւվորված է. Արնեմայան Դեկանի Հատեր կոչվող լեռներու,որոնց միջին բարձրությունը Ճասնում է 1300, իսկ առավելագույնը՝ ստորոտմինչի«ՃՈՈմետր: Հատերի ներով ձգվում է Մալաբարլանափ կոչվող ծովափնլա դաշտավայբը, որի մակերնույթը մեծ մասամբ ծածկված է ավազներով: կան հն Ճարավ-արնեմտյան ավազայինդյուներ, որոնք-առաջոճցել քաժին ների ազդեցության ծովի ալեբախության ճԵտնանքով: Սարաճարթի արնելյան եզրամասով բարձրիանեւմեն Արնելլան չատերը, ոավե մասնատված. րոնք անճամեմատ նրանց ւ տոագնլաայիր 1600մետրի: Այդ լեռների ստորոտներովձգվող ծովափնյա գոտին է կորոմանդելյանավ: կոչվում կատխիավար թերակղզուց Սարաշարթի Հլուսիս-արնմուտքում, Ճամարյամինդեպի Հյուսիո-արնելք (Թառանապատի եզրամասով ա-

Հատկապես բամբակի

'

բռբկություը եաւվ ճառա ԷԼոն, իո,

չն

որի առավելագու: Դելի)տարածվում է Արավալի լերնաշգքան,

է 1200 Հասնում բարձրությունը

մետրի: Արավալիիլեռները կազմ-

գրանիտներից,գնելյսներից,բլուբեղայլին թերթաքարերի ց: Ունեն ժալույինմակերնույք Հսկայականտեղ են գրավում քարաված

են

-

169.

/ին ցրոնները, իսկ Ճյուսիս-արնմտյան լեռնալանջերի ստորոտնիրում՝ նան շարժվող ավազները, որոնք Հաճախարնեմտյանտնական քամիներիազդեցության տակ շարժվում են դեպի բնակավայրերը ն լցնում փողոցները: ընկած է ՄալվայիընդարԱրավալիիլեռներից դեպի արնելք ձակ պլատոն, Հնագույն որը կազմվածէ ապարներիցն մակերեսից ծածկված է Համեմատաբարերիտասարդլավային ծածկոցով: Պլատոն ունի 500 մ միջին բարձրություն: նրա Հարավային մասով ձրգվում են ոչ շատ բարձր Վինդեյանլեռները՝ մինչն 880 մետրբարձրությամբ: Չնայած բարձրությանը, բավական դժվարբրամատչելի աստիճաններովցածրանում են դեպի Հարավ՝նարբադա գետի շճովիտը:նարբադայիգետաճովտիցՀարավ տարածվում են Սատպուրյան լեռները, որոնք տեղ-տեղ ճասնում են մինչն 1500 մ բարձրության: Դեկանի սարաճարթիյուսիս-արնելյան մասումն է գտնվում Չխոտա-նաճպուր պլատոն, որն ունի 600 մ միջին բարձրություն: րա առանձինգագաթները Հասնում ենմինչնԼՅՍՄմնտբ բարձրության: Պլատոնկազմված է ճնագույն ապարներիք,իսկմակնրնույ» թը խիստմասնատված է: Հարավալին մասում, այնտեղ, ուր ԱրնԴեկանի սարաճարթի "

փոքր

նրանք

ոքր Հարավ տարածվում են Պալնիիլեռները, որոնց ամենաբարձր կետը՝ Անայվրա գտնվում է Դեկանիսարաճարթի 2695 մ բարձրությամբ: մունդ գագաթը, կտրատնշված

լոոները

մալարիայի տարածման տարածություններով,

օջախվտանգավոր են նան ներ նրանցում թափառում դնոնս վագրերը, ինչպես են լուրացնում է նան այդ վայրի փղերը, բայց մարդըկամաց-կամաց շրջաններըն նրանցում. ստեղծում քելիչ կաուչուկատու բույսերի ն այլ կուլտուրաներիպլանտացիաներ:

սարաճարթիներքինշրջաններնունեն Դեկանի

պաղաղ

Նրանցում տիրապետում մակերնույթ:

բավական միասեղանաձն

ճար-

պենեպլենացվածշրջանները, որոնց ընդճչանրապես են վրա տեղ-տեղ ճանդես զալիս առանձինբարձրություններն բրլ-

թությունները

բաշարեր՝ մեծ

ն

մասամբ Հարթված մակերեսներով:

կՍարաճաբթը

գետեր, ինչպես, խոշոր չափով մասնատել ինմիշարք չրառատ

օ-

Տիպականլանդշաֆտ Ճավակղզում:

լ

Հրաբուխ Ճավա

Հեմալաչան լեռների բարձր կատարներիցմեկը:

կզզում:

Դեկանիռարաճարթային շրջանում(Հեզկաստան):

Հեգկաստանիճարավբ:

Հեղկաստանիլեռնային չրջանի արնհացար-

՛

«-ԹԻ-"

/

բինակ, Մախանդա,Գոդավարի, կիստնան այլն: Ռելյեֆի մասնատվածությամբ Հայտնի է Ճճատկապես բարձրադիրՄայսուրիՃարթունա է ընկած թյունը: Կիստնագետից անմիջապեսճարավ,իր կենտբոնական մասում ունի մոտ 900 մետր, իսկ առանձին վայրերում՝ մինչն 1500 մետը բարձրություն: Հնդկաստանթերակղզին ունի տիպիկ մուսսոնային կլիմա: Զըմմաքամիները, ոանը տիրապետում են չոր որոնք փչումւ 12:11, Սա տարճարավ-արնելքուղղությամբ: սամբ Հյուսիս-արեմուտքից է, որը շարունակվում է դեկտեմբերից վս չորժամանակաշրջանն ՀետզՀետեփոխվում լիս, Մայիոք ոկզբներից է մուսաոնենԸ են տիրապետելճարավ-արնմտյանմուսրի ուղղությունը: Սկսում ռոնները, որոնց ճետկանքով ետղճետե շատանում է անձրնների քանակը: իսկականանձրեներիժամանակաշրջանըարնեմտյանծովափին սկսվում է ճունիսի առաջինօրերից: Ամենախոնավ ամիսՏեղումներիառավելագույնըթափվում ներն-Իճ-Հուլիաը ն օգոստոսը: չ դեպի արնմուտքն ճարավ նայող լեռնալանջերին,գլխավորապես Արեմտյան Հատերի լանջերին Ամառայինմուսսոնների չրջչանում են 2500 մմ-ից ստանում Արեմտյաատերի արնմտյանլանչերն ճասնում է 6000, անգամ ավել տեղումներ, տեղ-տեղ այդ քանակը մինչդեռ նրանցից արնելք ընկած Դեկանի բարձ7000միլիմետրիլ միլիմետր, րավանդակըտարեկանստանում է ընդամենը 700--1000 700 մմ-ից էլ պակաս: Դեկանի իսկ որոշ շրջաններում՝ անգամ րաճարթիկենտրոնականն 4Հյուսիս-արնելյանմասում կան մի շարք են 50 ոչ ավել տեշրջաններ, որոնք տարեկան ստանում տնում ղումներ: Այդ վայրերում 8--10 ամբողջովին չոէ ամիս, որի «ետնանքով բուսականությունն են ն տեղանքնստանում է տիպիկ անաբանում է, ջրերը նվազում

մնոաղքա, Մարի «եզքնէ

սա-

ԱԱ

ամն

ատիտեսք:

Ընդճանուբ-առմամբ,թերակղզու վրա տեղումները կրում են են Հեղեղումնետեղատարափբնույթ ն շատ անգամ ուղեկցվում առանձինվայրերում, օրինակ, Բումբնյում, ամոան մեկ ամսվա տեղումներիքանակըՀաշվվում է 522 մմ (ձըմռան մեկ ամսվա 10 մմ տեղումների դիմաց), իսկ Բոմբեյից ջիչ ամռան մեկ ամսվա տեղումների արնելք ընկած լեռնային մասում ՔանակըՀասնում է նույնիսկ 2134 մմ-ի: Բոմբեյում տարեկանտեղումների90 տոկոսը բաժին է ընկնում 4Հունիսիցճոկտեմբեր ժաՀատերիստորոտմանակաշրջանին, իսկ ավելի ճարավ, Արնեմտյան

Տա րերի

ներում՝ Համարյա ամբողջ

տոկոսը: Այս տեսակետից բացա-

11--821

ռություն է կազմում կորոմանդելյան ափիՀարավայինմասը (Մադ-բասից Ճարավ),որտեղ առավելագույնտեղումներ թափվում են նոյեմբերից մայիս ընկած ժամանակաշրջչանում՝ շնորճիվ Հլուսիս-աբնելյան ձմեռային մուսսոնների, որոնք Բենգալյանծովով անցնեեն գալիս որպես խոնավքամիներ: լուց «ետո Հանդես ՀնդկաստանումՀոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներից սկսած տեղի է ունենում մուսսոնների ուղղության աստիճանականփոփոխումը: Մուսսոնիաշնանային 4երթափոխմանժամանակ առաջանում` ճյուսիս-արնելյան ուժեղ ցիկլոններ (ճատկապեսՀնդկաստանի շրջանում), որոնք սովորաբարուղեկցվում են ուժեղ մրրիկներով: կարճատնժամանակով տեղումների քանակը ավելացնելու Հետ են

միասին, նրանք ճաճախ առաջ են բերում Հսկայական ավէրածություններ: ԴեկանիսարաճարթըՃալտնիէ տարվա բոլոր ժամանակաշրջաններիբարձր ջերմությամբ: Այստեղ ամենուրեքտարվա միչին երմուցյունը իսկ մեծ մասում՝ 250-ից ոչ պակաս (բայց 300-ից էլ ոչ բարձր), Ամենաբարձր չերմություն նկատվում է ամառային մուսսոնների նախօրեին(մայիս ամսում), երբ միչին է ասնում է 32-ի: Ամռան ամիսներին, խոնավ մուսսոննների ազդեցության 4Ճեանանքով, սովորաբար ծովից ոչ մեծ բարձրության վրա ամսական միջին ջերմությունը լինում է 280: Ա-՝ մառվա ն ձմեռվա ջերմաստիճաններիտարբերութլունը շատ քիչէչ. ճարավում այն 4ասնում է20-ի: Դեկանիսարաճարթով Հոսում են բազմաթիվ մեծ փոքը գեունեն ծայրաստիճան անճավասարոռնեժիմ:էլ

7Ս-ից բարձը է,

ւթյու

ու

տէր րաեՀոլորն

Ջրառատ ենմիայն տաբվաւ ոբոջ. ժամանակ, հրբախբապետում են ծան-

չոր ժամանակաշրջանումխիստ մեծ ճամար բիչ են պիտանի, բայց ծաղում են նավագնացության ա Գետերի մեծ մասը չափով օգտագործվում են ոռո

ամառայինմուսսոնները,իսկ

ՀԱ

ՑԸ:

Դրանցիցեն

բականծովը

քավում էկԿավաբի Գոդավարի, կԿիստնա,

Հոսող

րին

առավե

տե

Ժ.ր Բենգալյան

այլն, ԴեպիԱրաեն նարբադանն Տապն

Հետնանտին, Սարաչարթիգետերըամռան ուժեղ վարարումների, քով շատ Ճաճախդուրս են գալիսիրենցափերից:Հեղեղմանվտան-

գից խուսափելու ճամար նրանց մի մասի ափի երկարությամբ կաեն ռուցվել

պատնեշներն ջրամբարներ, որտեղ կուտակվածջրերի: չոր մասը ձմռանը ժամանակաշրջանում)օգտագործ-մի մասը ձմռանը (տս (տարվա

վում է

ոռոգման ճամար:

են տար«Դեկանի սարաճաբքում-մեձ-մատամբ տիրապետում ն «ռեգզուր» կոչվող մուգ գուլնի ինչպես բերտիպիկարմրաճողերը,

սնաճողերը,որոնք գրավում են թերակղզումոտ 1/3-ը: Թերակղզինամենից ավելի բնորոշ է սավանալինբուսականությպմբ։ Մերթ ընդ մերթ Հանդիպում են նան անտառներ, որոնք ոովորաբարտերնաթափվումեն տարվա չոր ժամանակաչրջանուժոշատ Սառերից ՀնդկաստանիՀամար աբուն բանյաեն դեպ, Ճյուղերի դետին, որտեղ ձգվում նը, որի կատարները տ

սկիզբ են տալիսնոր Հզոր ծառաբնի րանքարմատավորվելով

ա-

2սկա բազմաբուն բանյանը իր ստվերի տակ կարող է առնել մի ամբողջ ժյուս գյուղ: բնորոջ րոնքմիաժա ափում: ամանակլայն տարածում ունեն Այս միննույն շրջանում, առանձնապեսգետաբերաններիմուտ, մեծ տարածում ունինան մանգրալին բուսականութլունը։ Բնորոշծառերից է նան գեբանգ արմավենին, որն աչջի է ընկնում իր տերնների 4ճսկայականմեծությամբ (2) մ լայնություն ն կոթունի ճետ միասին՝ դրեթե նույնքան էլ երկարություն): Տեղացիներնալդ տեընները օգտագործում են շենքերի կտուրները ծածկելու ն կենցաղային զանազանիրեր պատրաստելուճամար: Մլուս ծառատեսակներից մեչ են`: ՀովՀարաձն ծածկոցով պատրաստում: Ամենից ավելի տարածված առատեսակներից Է՞ Սա ունի մինչն 30 մ բարձրություն, փետ-' բաձն երկար տերններ, տալիս է պտուղներ,որից ստանում են կաթնանման ճեղուկ։ նշանավորեն կարիոտե ծառը, իր վառ կարմիր` մսալի պտուղներով, բանանը,բամբուկը, ֆիկուսները,սանդալաչ ան արմա ու յին ծառը: նմուտքում տարած ած ենին,՝ են էպիֆիտները: Շատ Հարավում՝լեռնային արմավենին:

«աջազման:Այս ձնով

աճած

հարագարբ ձնւնրմավենիքթն ծառերից, 6 դանի որոժանշելյուն

ճայի լճի Տողը ուց

խիտ Առավել

բուսականություն ունի. խոնավ անտառային ափը: Այստեղ բազմապիսիարմավենիները,բամբուՄալաբարյան կը, սանդալային ծառը, լիաններն ու էպիֆիտները շատ են Ճիշեցնում մերձշասարակածային շրջանի, առանձնապեսՄալայսն արտրոպիկականչունգլիները Հնդկաստանում անտառները: շիպելագի են մասը, ինչպես նան Ճարավային ափի ընդգրկում Մալաբարյան ԱրնելյանՀատերիցածրադիրլեռնալանջերը: Ներկայումս Դեկանի սարաճարթում,ինչպես նան ծովափնյա ու

բնական

զգալի չափով տեղի

դաշտավայրերումբուսականությունը մաէ տվել կովտուրականբուլսերիտարածմանը:Սարաճարթային

ՀԵՀ

16:

սում առավելապես

զբաղվում են բամբակի մշակությամբ: Բացի այստեղ, ինչպես ն մյուս շրջաններում, մշակում են շաքարեղեդ,հգիպտացորեն, բրինձ,Հարավում նան թեյ: կենդանականաշխարչը պատկանում է ՀալրասվաՀնդկաստանի յին Ասիայի Հնդկական ն Հնդկա-ցեյլոնյան ենթամարզերին: Սա կենդանականաշխարճիամենաճարուստ շրջաններից մեկնէ ամբողջ աշխարում: Այստեղ ամենուրեք Հանդիպում են բազմավիս որոնց աոան է մարդու դիսացել բարեճոգի վերաբերմունքը:Բացառիկդեպքում, ն այն էլ ինքնապաշտպանության նպատակովմիայն, նրանք կրա-, կում են կենդանու վրա: Այդ բոլորի Հետնանքով երկրում խիստ բազմացել են գյուղատնտեսության վնասատուները: Հնդկաստանի բնորոշ գիշատիչ կենդանիներիցեն՝ արքայական վագրը, Հովազը, բորենին, գայլը, վայրի շունը, Հարաառյուծը, վային արնադարձայինխիտ անտառներում, ինչպես նան Բենգալիայում, մինչն այժմ պատաճում են վայրի փղեր, ռոնգեղջյուրներ, լեռնային խոտառատ ճովիտներում՝ վայրի եզներ, Հնդկականդոմեշներ: երկրիտարբերմասերում ճանդիպում են վայրի այծեր, ոչխարներ, անտիլոպներն եղջերուներ: բացառիկ Հարստուեն աչքի ընկնում թյամբ, տարատեսակներով Նրանք կապիկները: մեծ Հոտերով ապրում են անտառներում, ինչպես նան գյուղերի ն մոտ՝ Հարմար թաքստոցներում: կապիկներիբնորոշ քաղաքների տեսակներիցեն մակակը, գիբոնը, կիսակապիկներից՝ լեմուրները, որոնք շատ ավելի բնորոշ տեսակներովճանդես են զալիս Մադաեն այդ թվում վիշապօձը(պիդասկարում: Արտակարգ օձերը, չատ այղ,

աաա տաԳի

Վայրի կենդանիներ,

ԱԱ

թոնը)

ն շատ

ար արնարձում

թունավոր տեսակներ, որոնց խայթից յուրաքանչյուր են Հազարավորմարգիկ: Առանձնապեսվտանգա-

տարի մաճանում վոր

են

մի նրանց

արո,համարում

ակնոցավոր օձերը (կոբրա:

մինչն

տեսակը, որն ունի է օձերից միակը, որն

առանց պատճառիՀարձակվում է մարդու վրա: Սողուններիցմեծ տարածում ունեն ագամա ն վարան մողեսները, որոնցից երկրորդը ունի

մոտ

լոսները:

1/շ մետր երկարություն: Հնդկաստանիառավել խոշոր Շատ

Ճարուստ է

նան

կազմում զիչատիչները մեջ

տեսակ: խիստշատ

են

են

որի թոռչնաշխարտճը, Հնդկաստանի

մոտ

տեսակ, կկուները՝ մոտ

որոնց թվում միջատները,

նան

մարդու

Ճա-

մար

ճը

.Է..-

վտանգավոր մալարիայի մոձակները, թունավոր սարդը.

ն

այլն:

կարի-

ԴԻԽՂՒ։"Ւ"

ՑԵՅԼՈՆ ԿՂԶԻ

Հրաա---..

թերակղզճց

Ցեյլոն կղզին ընկած է Հնդկաստան մի փոքր դենա է բազմաթիվ պի Հարավ-արնելք:Հնդկաստանից բաժանված կղզիներովբոնված ոչ խորը Պալկայինեղուցեվ։նեղուցի սաճմաններում ծովի ճատակիցվեր բարձրացածա ծանծաղ մասը, է որն ուղեկցվում կորալականբազմաթիվ ութերով, կոչվում է «Աղդամի կամուրջ»: Այժմ նրանով կապ է պաճպանվում կղզու ն մայր ցամաքի միջե: Ցեյլոն կղզին գրավում է մոտ 66 Հազար քառ. կմ տարածու-

ավել

ձրկաթուղա)ին

թյուն: նրա Հարավային մասում ընկած է Կենտրոնական զանգվաէ ծը, որն իրենից ներկայացնում բոլոր կողմերից ծովափնյադաշտավայրերովշրջապատվածմի ընդարձակ որստաձն բարձրություն: նրա ներքին մասերում ընկած են գնեյսներիյ ն քվարցիտնեբից կազմված մի շարք բեկորային լնոներ ն պլատոներ,որոնք միմյանցից բաժանված են խորը գետաճովիտներովու ոչ մեծ իջվածքային գոդավորություններով: Ցեյլոնի ամենաբարձր կետը՝ Պիղուբուտալագալա գագաթն է, որ ունի 2524 մ բարձրություն: Կենտրոնական զանգվածնընդճանուր առմամբ ունի Հարթված ն տեղ-տեղ իջնող նրա Ճաճշճացած մակներնույթ:Դեպիմերձակա Ճճարթությունն աստիճանաձնլանջերն ամենուրեք մասնատված են գետային նեղ կիրճերով ն աչքի են ընկնում բազմաթիվ չրվեժներով:

կենտրոնական զանվածիցդեպի Ճլուսիս տարածվում է բլրածածկ մի Հարթություն, որն աստիճանաբարվերափոխվումէ դաշգոտին մի քանի տասնյակ կիլոմետր տավայրի: Դաշտավայրային լայնությամբ առափնյամասով շրջապատումէ ամբողջ կղգին: Նրա արտաքին ծածկում տիրապետումեն գետային բերվածքները.Ճյուսիսում ն Հլուսիս-արնմուտքում մեծ տարածում ունեն երրորդականի կրաքարերը:

մի է Դեկանի բարձրավանդակի Ցեյլոն կղզին Հանդիսանում նա ճիմնականում կազմված է ԱրխեյանժամանակաշբըըԲեկորը։ ջանի բյուրեղային ապարներից(գնեյաներից բյուրեղայինթերունեն նան կորալաՀյուսիսումմասնակի տարածում թաջարերից): կանկրաքարերը: ու

Ցեյլոնը Հիմնականում ընկած է ենթաճասարակածային կլիմայականգոտում: Այստեղօդի ջերմաստիճանները տարվաընթաց-

Քում շատ ավելի քիչ են տատանվում, քան օրվա ընթացքում (թեպետն օրվա ամպլիտուդներընույնպես մեծ չեն), Կոլոմբոյի ամենազով ամսվա միջին ջերմությունը 260 է, իսկ ամենատաքամսվանը՝ 27,160, Հետնապեստարվա միջին ամպլիտուդըկազմում է ընդամենը1,106: Հյուսիսայինդաշտավայրային մասում տարվա ընթացքում օդի միջին ջերմությունը փոփոխվում է 25-ից մինչն 296 ն միայն 2000 մ բարձրություններիշրջանում ամսվա միջին չջերմությունը իջնում է մինչն 156. Ցեյլոնում տեղումների բաշխումը մեծ մասամբ կապվածէ Ճարբավ-արնմտյան մուսսոնների Հետ: Հենց այդ պատճառով տեղումների առավելագույնըթափվում է արնմուտքում: կոլոմբոյում տեղումների տարեկանմիջին քանակը Ճասնում է 2000--2500 մմ-ի, իսկ մուսսոնների ճանդիպակացլանջերում այն Ճասնում է 3000-5000 մմ-ի: Կղզու մնացած մասերում տեղումների տարեկանմիջին մմ: Արնելքումն Հճյուսիս-արնելքանակը 4ճաշվվումէ 1000--2000 քում տեղումների Հիմնականմասը թափվում է նոլեմբերից մինչն մարտ՝ շնորճիվ տարվա ալդ ժամանակվա6լուսիս-արնելյան մուսսոնների: կղզու ջրագրականցանցը այնքան էլ խիտ չէ: Գետերըկարճ են ն ջրառատ միայն ամոան մուսսոնային անձրնեների ժամանակ: Ֆրանքգրեթե բոլորն էլ սկիզբ են առնում Կենտրոնական զանգվածից ն շառավղաձնՃոսում ղեպիդաշտավայրերը: Հողայինծածկոցում գնրակշոում են կարմրաճողերը, որոնք են մալազարգացած են լատերիտներիվրա: կղզում տիրապետում մեծ տեղ են յան տիպի արնադարձայինանտառները, որոնցում բռնում Ցեյլոնինլուրաճշատուկտեսակները: Բնականանտառը Ճազանգվածի Ճամեմատաբար լավ է պաճպանված կենտրոնական՝ բավ-արնմտյան լանջերում. այստեղ խոնավասեր բազմաթիվ այլ են արմավենիները, ֆիկուսները, բույսերի ճետ միասին աճում ու բամբուկը, լիաններն էպիֆիտները։ Արնելքում, որտեղ խոնավությունը Համեմատաբար պակաս է, անտառը կազմված է չորասեր տեսակներից,նրանում լայն տարածում ունեն Հատկապեսմա"

ցառուտներըն արնադարձայինքսերոֆիլ ծառատեսակները:Չափազանցշատ են չորասեր լիանները: Կղզու 4յուսիսում (մասամբ ն Հարավում) տարածվածեն ջունգլիները ն թփերով ճարուստ թավուտները:

կղզու նախնականանտառըխոշոր չափով ոչնչացվել է ն նրա ստեղըմեծ մասամբ բոնված է թեյի պլանտացիաներով:Թեյի մշակությունը Ցեյլոնում ունի առաջնային նշանակություն, այն ալժմ կամաց-կամաց դուրս է մղում նախկինում գերիշխող կուլտուրանեբից կոֆեին: Բացիթեյի, այժմ այստեղ լայն չափով սկսել են մշաՎել կաուչուկատու բույսեր, այնուճետն՝ կակաո, քինաքինայի ծակոկոսլան արմավենին ն տրոպիկականմի շարք այլ կովտուոր, բաներ:

Ցեյլոնի կենդանական աշխարճը «իշեցնում է Հնդկաստանը: Այստեղ նուլնպես դեռնս պատաճում են վայրի փղեր, վարազներ, «վայրիգոմեշներ. կան կապիկներիմի քանի տեսակներ: Գիշատիչնծրից տարածված են Հնդկականգայլը, ընձառյուծը արջի մի էնդեմիկ տեսակը: Առատ են սողունները(թունավոր ն ոչ թունավոր ՊՃերը,կոկորդիլոսներն խոշոր մողեսները): Հարուստն բազմաՊան է թոչնաշխարՃճը, Հատկապեսչափազանցշատ են թութակները: օ-

ու

ՀՆԴԿԱՉԻՆ ԹԵՐԱԿՂՉԻ

ՀնդկաչինըՀարավայինԱսիայի երրորդ մեծ թերակղղին է, բոնում է մոտ 2 100000 քառ. կմ տարածություն: նա արնմուտՔից ողողվում է Բենգալյանծոցի ն Անդամանիծովի, իսկ արնելՔից՝ Հարավ-Ջինական ծովի ն նրա առաջացրածՍիամիու Տոնկինի Հյոաիսային սաշմանը պայմանականէ ծոցերի չրերով: Թերակղզու ն ոչ այնքան որոշ, այն անցնում է Արականիլեռների Ճյուսիս-արնծոցի Հյուսիսմրտյան ծայրամասից դեպի արնելք՝ մինչն Տոնկինի որը

արնեմտյանափերը: Հնդկաչինիերկրաբանական կառուցվածքում կարնոր տեղ է 4նագույն զանգվածը, որն ընկած է Մեկոնգ գրավում կենտրոնական դետի Հարավային ավազանում ն Համարվում է Ջինականպլատֆորմի մի բեկորը: նրա բյուրեղային Ճիմքը ծածկված է ծովային, լագունային ն ցամաքային նստվածքներով:Արնմուտքիցն արնելՔից այն շրջապատվածէ Պրոտերոզոյան, Պալեոզոյանն ստորին ՄեզոզոյանՀասակի ծալքավորություններով: Թերակղզու ծայր Հյուսիս-արեմուտքում տարածվում են ալպիական կառուցվածքի մեռներ, որոնք կազմում են ՀիմալայներիՃարավայինշարունակուԹյունը:

Հնդկաչինիոնլյեֆի գլխավոր գծերը բնորոշվում են լեռնաշրղճյուսիսում Թաների երեք սիստեմներով (կամ զոնանհրով), որոնք

են միաչյուսվում

ձուլվում Տիբեթ-Հիմալայան լեռներին, իսկ ճաեն ու րավում Ճովծարաձկփովում լցնում թերակղզու ամբողջ տեբիտորիան: Այդ լեռնաշղթաների միջն ընկած են մի շարք բարձրավանդակներն ընդարձակդաշտավայրեր: արնեմտյանը,որ կոչվում է Արականի(կամ՝ Լեռնաշղթաներից Արականիոմայի) լեռնային սիստեմ, ձգվում է Հյուսիսից դեպի Հարավ: Սրանքերիտասարդծալքավոր լեռներ են, առաջացածխաղաղօվկիանոսյանն ալպիական տեկտոնական էտապում, բոնում են արեմտյան Բիրմայիամբողջ տարածությունը ն Բենգալյանծոունեն ցից առանձնացածեն առափնյանեղ Ճարթությամբ։ Լնեռներն 2000 մ միջին բարձրություն. ամենաբարձրկետը Բիրմայիտերիտորիայում ընկած Վիկտորիագագաթնէ, որը մուտ 3050 մ բարձրություն ունի: ԴեպիՀարավ Արականիլեռները տարածվում են մինչն ն ապա ընդճատումներով Անդամանյանու նիկոբարյանկղզիները ն շարունակվում դեպի Սումատրա Ճավա: Արականի լեռները կազմված են մի քանի զուգաճեոշղթաներից, որոնք միմյանցից բաժանված են ընդարձակ գետաճովիտներով:Առանձնապես նշանավոր է իրավադիիարգավանդ ճովիտը, որբ ձգվում է Արականիլեռների արնելյան ստորոտներով ն Հնդկաչինի ամենախիտ բնակեցված վայրերից մեկն է Հովիտըգրեթե ամբողչ երկարությամբ իրենից ներկայացնում է ցածրադիրդաշտավայր: նրա արնելյան մասի երկարությամբ ձգվում են Պեգու-իոմայիլեռները, որոնք ունեն մինչե 800 մ բարձրություն: ՀնդկաչինիՃճաջորդգլխավոր լեռնային սիստեմը կենտրոնական զոնայի առանցքային լեռներն են, որոնք սկսվում են Չինաստանիճարավային մասում գտնվող Յուննանիպլատոյից ն տարածժվում են Հարավ, անցնում ամբողջ թերակղզին ն ապա ձգվում Մալակկա: Առանցքայինլեռները ներկայացնում են միմյանց շարունակություն կազմող մի շարք շղթաներ, որոնք կազմված են զլխավորապես Մինչկեմբրյան ն Պալեոզոյան գնեյսներից, գրանիտներից, բյուրեղային թերթաքարերից,ինչպես նան կրաքարերիցու այլ ապարներից: կենտրոնականզոնայի լեռները առավելագույն բարձրության են Հասնում Հլուսիսում, որտեղ գտնվում է ընդարձակ Շան լեռն

նաստանը, Դեպիճարավ նրանք աստիճանաբարսեղմվում

են ն

վե-

բածվում նեղ շղթաների (ինչպես, օրինակ՝Դենլառ, Տանեն-Տունջի,

այլն): Ամենիցշատ լեռները սեղմվում են լակկա թերակղզու կրա ն կիգոր պարանոցներում: Բիլա-Ուլ-Տաուն .

ն

Մա-

-

Հնդկաչինիկենտրոնականզոնայի լեռները բոլորն էլ

ունեն

Հին ծագում: նրանքնշանակալիչափով ղոզոյան ն ծրրորդականժամանակաշրջանիուղղաձիգ շարժումնեբի Ճետնանքովն այժմ մեծ մասամբ ներկայացնում են ծալքաբեկորային շղթաներ, որոնք սովորաբար ուղեկցվում են 4նադույն ռելյեֆի ճարթված մակերնույթի ընդարձակ մնացորդներով,ինչպես նան տեկտոնականն էրոզիոն խորը Հովիտննրով: Լեռնաշղթաների երրորդ գոտին ձգվում է թերակղզու արնելյան մտնում ափերիերկարությամբ: Այս գոտու Աննամլանլեոները ն Հյուսիս-Վիետնամական որոնք լեննաստանը, Հյուսիսում աստիճանաբարմիաձուլվում են Շան պլատոյին ն Չինաստանում գտնվող Յուննանիսարաճարթին: Աննամիլեռների յուսիսային շարունակությունն են կազմում Տոն. նյան լեռները, որոնք տարածվում են Հյուսիս-արնմուտքից Հաիավ-արնելք։ Այդ լեռներից մի առանձինբազուկ ձզվում է կարմիր գետի ենրա սիստեմին պատկանողՍն վտակի չրաբաժանով: Այդտեղէ գտնվում Հնդկաչինի ամենաբուրձրլեռնագագաթ Ֆան-Սի-Պան լեռը, որն ունի 3143 մ բարձրություն: Աննամյանլեռները նույնպես ունեն Հին ծագում: նրանք ձնավորվել են դեռես Պալեոզոյում, այնուճնտն ենթարկվել են ուժեղ քայքայման, Ճարթեցվել ն ապա նորագույն ժամանակվա դիսլոկացիոն պրոցեսներիազդեցության տակ ուժեղ խախտումնեբի Հետնանքով վերակառուցվել: Ներկայումս Աննամյան լեռները թեպետն այնքան էլ բարձր չեն (մոտ 2000 մ), բայց բավական դրժվարամատչելիենչ նրանքխիստ կտրտված են խզումներով, որոնց Հետնանքով առաջացել են տարբեր բարձրության մի շարք լեռնասեզանգվածներն ցածրադիր Հարթավայրեր։ ՔԲարձրությունները էն ունեն, նրանք գերակազմված տեսք ղանաձն կամ գմբեթաձն

վերակազմավորվելեն Մե-

ու

զանցապեսգրանիտներիցն Պալեոզոյաննստվածքային ապարներից, այդ թվում կրաքարերից,իսկ Ճարավում նշանակալից տարածում

ունեն

նան

Հրային ապարները, Հատկապեսբազալտները:

Աննամյանլեռները դեպի ճարավ ն արնմուտք աստիճանաբար ցածրանալով վեր են ածվում պլատոլյաձնՀարթությունների: Այդ մասերում են գտնվում Բոլովեն պլատոն, կոնտում, Դարլակն Մա ծովափի դեպի արնելք, Հարավ-Զինական սարաճարթերը:Աեռներից երկարությամբ տարածվում է մերձափնյադաշտավայրայինգոտին, որը

Հարավում խիստ նեղանում է՝ դեպի ծովը տարածվողլեռնա-

բազուկներին բլրաշարերիպատճառով: 169.

Աննամյանն կենտրոնական զոնայի լեռների միջն ընկած է ՀնդկաչինիՀնագույն զանգվածը: նրա բյուրեղային «4իմքիվրա տեղադրվածեն ոչ շատ բարձր լեռներ, կորատիպլատոն ն ընդարձակ դաշտավայրեր, որոնք ոռոգվում են Հիմնականում Մեկոնգն Մենամ գետերի ջրերով: Ալյուվիալ դաշտավայրերով աչքի են ընկ-

նան Կենտրոնական ն լնռնային սիստեմների(զոԱրնեմտյան նաների)միջն ընկած ցածրությունները, բայց անչամեմատ ավելի ն է նեղ սաշմանափակտարածությամբ: Ավելիընդարձակ ճարավարնելյան մասում կամբոջայիդաշտավայրը, որը ներկայացնում է մի գոգավորություն: նրա կենտրոնական մասում ընկած է ՏոնլեՍապ լիճը, որից սկիզբ է առնում Ճամանուն գետը: մասն տերիտորիայիմեծ րնկած է ճյուսիսային Հնդկաչինի ն պատճառով աբնադարձի Հասարակածիմիջն: Այդ օդի չերմաս«ոիճաններըերկրում շատ բարձր են, բայց որովճետն թերակղզին այդ Հյուսիսից պատսպարվածչէ լեռներով, ինչպես Հնդկաստանը, պատճառովճլուսիսային մասերում, ցուրտ օդի ներթափանցման նում

Հետնանքով, ճունվարին երբեմն ջերմությունն իջնում է մինչն 16: Հյուսիսայինլայնության 150-ից Ճարավ, տարվա ալդ նույն ժամանակ ձմռան ամենացուրտ ամսվա միչին ջերմությունը սովորաբար

Ռանգունում՝23,207, Սինգապուրում՝260, )՝ 260: Ամռան ամենատաք ամսՍայգոնում (Հարավային Վինտնամ «վա միջին ջերմությունը (որը Ճճաճախամընկնում է ապրիլ, իսկ «ոեղ-տեղ՝ մայիս ն «ունիս ամիսներին) Ճճյուսիսում ճասնում է Ռանգունումն Սայգոնում2906-ի,իսկ ներքին դաշտավայրե2806-ի, րում` անգամ 3060-ի:Բարձրլեռնային շրջաններում լավ են արտածայտված կլիմայականուղղաձիգգոտիները: Հնդկաչինթերակղզին միաժամանակՃայտնիէ իր բարձր խոՖավությամբ։ Առավելխոնավ են արեմտյան շրջանները: Այստեղ Հասնում

է

20--230-ի:

Հասարակածայինմուսսոնների, տարեշնորչիվ ճՀարավ-արնմտյան կան տեղումների քանակը աշվվում է մինչն 3000 միլիմետր ն ավելի: Ամենամեծ խոնավությունը ստանում են Արականիլեռների արնեմտյանլանջերը ն Մալակկայիարնեմտյանծովափը: նրանցում տեղումների մոտ 80 տոկոսը բաժին է ընկնում ամռան ամիսներին: Ներքին շրջաններում թեպետն գերիշխում են ամառային տեղում ները, բայց ընդճանուրառմամբ տարեկանտեղումների քանակը չի

գերազանցում1000 մմ-ից: Ամենից ավելի քիչ տեղումներստաց.վում են ներքին դաշտավայրերին պլատոների շրջանում: Բավական խոնավ են նան թերակղզուՃարավայինն արնելյան ծովափը ն

Հնդչանրապես լեռնային շրջանները, ուն տեղումների քանակը Ճասնում մմ: Հնդկաչինի է 1500--3000 արնելյանծովափում ն Տոնկինի ու Աննամիլեռների արնելյան լանջերին տեղումներըքափվում են գլխավորապեսձմռանըկ մասամբ աշնանը (շնորչիվ գըլչխավորապեսձմեռային Հնդկաչինի Հյուսիսում նույնպես տիրապետում են ամառային տեղումները, որոնք Հաճախ ուղեկցվում են Հարավ-Չինական ծովի կողմից ներթափանցողկորթայֆուններով: բնույթի անարար գետերըգրեթեբոլորն էլ ունեն մուսսոնայինռեժիմ, (..4Ֆդկաչինի որի Դետնանքով աչքի են ընկնում ըժտ սեզոնի մակարդակիմեժ «տատանումներով:Թերակղզու առավել խոշոր գետերըսկիզբ են առնում Հիմալայներիցն Տիբեթի սարաճարթից: նրանք անցնում ծն բարձր լեռնային ն սարաճարթային շրջաններով, առաջացնելով մեծ քանակությամբ սաճանքներ ն չրվեժներ։ Ստորին Հոսանքնետում դուրս են գալիս դաշտավայրն Ճոսում շատ դանդաղ, իսկ գեառաջացնումեն ճսկայականդելտաներ: Կոաբերաններում Հնդկաչինիխոշոր գետերից ամենամեծըՄեկոնգնէ: Սա սկիզբ առնում է Տիբեթից,մոտ 5000 մ բարձրություն ունեցող լեռներից. մուտ մ երկարությունն շատ մեծ դելտա, որի սաճմաննեունի րում գտնվում է Սայգոնքաղաքը: Մեկոնգիոնժիմը ստորին Ճոսանքում կարդավորվածէ Տոնլե-Սապլճի Հետ ունեցած կապի միջոՍա ունի մոտ 4000 կմ ցով: Մյուս գետերիցՀայտնի է Սալունհնը։ մեծ է անձուկ անցնում կիրճերով, այդ մասամբ երկարություն. է պատճառովնրա Հովիտը Համեմատաբար քիչ յուրացված: Առավել նշանավորէ հրավադիգետը, որն ունի մուտ 2150 կմ երկարություն ն մեժ դելտա, որի 75 տոկոսը օգտագործվումէ գյուղատնտեսական բազմապիսիկուլտուրաների մշակության Համար: հրավադին Համարվում է աշխարճիամենաջրառատգետերիցմեկր. նրա ստորին Ճոսանքումն է գտնվում Բիրմայիմայրաքաղաք Ռանգունը: Հնդկաչինի կարնորագույն գետերիցէ Մենամը, որի ստորին Հոսանքում տեղադրվածէ Տաիլանդի մայրաքաղաք ՔԲանգկոկը: .։Թերակղզու Ճյուսիս-արնելքումնշանավոր է Կարմիրգետը, որի ՀոՎիտը Հռչակված է աշխարճոսԻ որպես ամենախիտբնակեցված Վայրերից մեկը (1 բառ. կմ վրա 1000-ից ավելի մարդ),

մուսսոնների.),

Հնդկաչինիգետերը նավարկելի են միայն իրենց ստորին Ճո-

սանքներում: նավարկելիությանըխոշոր չափով նպաստում է նան Ժովի մակընթացության ալիքը, որի ընթացքում գետաբերանային մասում չրի մակարդակըմեծ չափով բարձրանում է. դրա շնորճիվ

անգամ օվկիանոսային խոշոր նավերը կարողանում են մի քանի: տասնյակ կիլոմետրով խորանալդեպի ցամաք: | մեծ մասը Խոնավն տաք կլիմայի Հետնանքով՞" Հնդկաչինի Փֆածկվածէ արնադարձայինխիտ անտառներով: Վերջիններսբրոնում են լեռնալանջերը (մինչն 200--800 մ բարձրությամբ) ն ծովափնյա Հարթությունները:Տեղ-տեղ, խոնավ ու Ճաճճակալածվայբերում, Հանդիպում են նան յունգլիներ։ Հնդկաչինի մերձափնյա գոտին բոնված է գերազանցապեսմանդրային բուսականությամբ: Հյուսիսում, ինչպես նան ներքին չոր շրջաններում, տիրապետում հն սաղարթավորանտառները,որմերթ ընդ մերթ փոխարինվում նն սավաններով։ Անտառիբնույթր փոխվում է րստ բարձրության: կեռնայինշրջանների վերին մասերում երնան են գալիս նույնիսկ բարեխառն գոտիներինՀատուկ ծառատեսակներ (կաղնի, շադգանակենի ն անդամ որոշ փշատերն ծառեր): Շան լեռնաստանի բարձր մասերը ծածկված են սոճու անտառներով: Խոնավարնադարձային անտառներովառավելապեսՀռչակված են Հնդկաչինիարնելյան ծովափը ն Մալակկաթնրակղզին։ Այստեղ օդի մեֆ խոնավության պատճառովծառերը գրեթե ամբողջապես ծածկված են մամուռի Հաստ կեղնով։ Առավել մեծ բարձրության են 4Ճասնում ֆիկուսները (մինչն 100 մետր) Տարածվածեն արմավենիները (այդ թվում ճատկապես կոկոսյան արմավենին), բամբուկը, բանանը: Սրանց ամենուրեք ուղեկցում են լիաններն ու օրխիդեյները: Չոր շրջաննեբում 4ճանդիպումեն միմոզաներն ու ակացիաները, իսկ խոնավ շրջաններում՝շաքարեղեդը: զուրկ լեռներումն է միայն, որ Հնդկաչինում բնակչությունից անտառը մնացել է անձեռնմխելի:Շատ վայրերում անտառային բուսականությունը ոչնչացվել է ն նրա տեղը այժմ օգտագործվում է բազմապիսիկուլտուրաներ աճեցնելու Համար: Մշակում են բրինձ, թեյ, բամբակ, շաքարեղեգ,բանան ն այլ կուլտուրաներ: Հնդկաչինիկենդանականաշխարճը Հարուստ է ու բազմազան: Այստեղ առավելապեստիրապետում են անտառայինկյանքին Հարմարվող տեսակները, Շատ են ճատկապես կապիկները(օրինակ՝ գիբոնը):Խոշորկաթնասուններիցբնորոշ են փիղը, ռնդեղջլուրը,

վայրի գոմեշը, եղջերուն, վարազը Հնդկաչինի ամար տիպիկ է նույնպես ն տապիրը:։Գիշատիչներից տարածված են վագրը, ճոէ թոչնաշխարճը.շատ վաղը: Բազմազան

են

թութակները, փասիան-

ները, վայրի Հավերը:։Սողուններիցտարածված են վիշապ ձը, վարան մողեսը, իսկ գետերում

ն

լճերում: կոկորդիլոսը:

ՄԱԼԱՅՑԱՆԱՐՇԻՊԵԼԱՓ

կղզիների այս խումբը տեղավորվածէ Հնդկականն Ասիայի միացման շրջանում, Ասիայի ն ԱմւմտրաԽաղաղօվկիանոսների

լիայի միջն: նա ընկած է Հյուսիսային լայնության 6-րդ զուգաճեռականից մինչն ճարավայինլայնության 11-րդ զուգաճեռականը: Բոլոր կղզիները միասին վերցրած գրավում էն մուտ 1 միլ. 600 Հազ. քաո. կմ տարածություն: Մալայան բաժանվում Մեծ մեծ 1. է երեք խմբերի. Զոնդյանկղգիներ--Սումատրա, Ճավա,

արշիպելագը

Ձոնդյան` կալիմանտան(Բորնեո)), Սուլավեսի (Ցելեբես), 2- Փոքրը ն այլն, 3. ՄոՏիմոր լոմբոկ, կղզիներ--Բալի, Սումբավա, են Սուլավեսիին նոր Գվիորոնքտեղավորված լությանկղզիներ, նայլն: նծայի միջե--Սերամ (կամ 8երամ), ճարնան ցամաքնշված կղզիախմբերիարանքում կնրանց են Հետնեյալ ծովային ավազանները.Հարավների միջն ընկած օվՉինականծովը, որ Մալակկայինեղուցով կապվում է Հնդկական ծովը, որ ընկած է Ճավայի, կիանոսի «ետ, Ճավայի կալիմանտանի ն Սումատրայիմիջն, Ջոնդյան (կամ՝ ՖլոՀարավային (Բորնեոյի) բեսի) ծովը, որ նախորդիշարունակությունն է դեպի արնելք, Ցելեբեսի ծովը, որ ընկած է Սուլավեսի(8նլեբես), Կալիմանտանն Ֆիլիպինյան կղզիների արանքում, այնուճետն՝Բանդա,Արաֆուրի (կամ՝ Ալֆուրի), Մոլուքյան ն մի քանի այլ փոքր ծովեր: արշիպելագի կղզիներից Սումատրան, Ճավան ն Մալայան միմյանցից ն Հնդկաչինիցբաժանված նն անճամենալիմանտանը մատ ծանծաղ,տեղ-տեղ միայն 15--20 մ խորություն ունեցող ջրամին ավազանով, որն առաջացել է 4ենտսառցաղաշտային դարաշըրջանում. փաստորեն ալդ երեք մեծ կղզիները «Հանդիսանումեն մայր ցամաքից անջատված մասերը: նրանցից արնելք ծովերը շատ խորեն, տեղ-տեղ նրանց խորությունը Հասնում է 5000 ն ավեեն լի մետրի: Առավելագույն խորություններով աչքի ընկնում ՑելեԲես ն Ֆլորես ծովերի կենտրոնականմասերը, Բանդածովի արնելյան ծայրամասը: Մալայան արչիպելագը (կամ՝ ինչպես ընդունված է Հաճախ անվանել, ինդոնեղյանկղզիները) ներկայացնում է նրրորդական ժամանակաշրջանումԱսիան Ավստրալիային միացնող ցամաքի մնացորդը: Այդ երկու աշխարճամասերիանջատումը ուղնկցվել է տեկտոնականբարդ երնույթներով։ Դրա ապացույցն է Հանդիսանում Մալայան արշիպելագի սաճմաններում բազմաթիվ խոր անդունդների, նեղուցների, Հրաբութների, ինչպես նան խիստ կտըրտ-

Ֆլորես,

բոկրու ու

ված ափագժերիառկայությունը: Տեկտոնականայն շարժումները» որոնք պայմանավորել են Մալայանարշիպելագի ժամանակակից' իսկ արնմտյան մասի պատկերը, տեղի են ունեցել Պլիոցենում, ծանծաղ ջրային ավազանիառաջացումը, որով Ասիանվերջնականապես առանձնացելէ Ավստրալիայից, տեղի է ունեցել ետսառցա-

դաշտային ժամանակաշրջանում: Մալայան արշիպելագի կղզիներով անցնում են երիտասարդ ժալքավորություններիերկու զոնաներ. նրանցիցմեկը սկսվում է ու նիկոբարյանկղզիներով անցՀնդկաչինիցն ապա Անդամանյան նում Սումատրա,Ճավա ն Փոքր Զոնդյանկղզիները, իսկ մյուսը սկսվում է Ֆիլիպիններիցն անցնում Ցելեբես: Այդ երկու զոնաների միջն ընկած շրջանը (կալիմանտանը, Ցելեբեսիմի մասը,Բանկան. Բիլիտոնկղզիները) ներկայացնում է կենտրոնական Հնդկաչինի Հնագույն ստրուկտուրայի Հարավային շարունակությունը, Հենց այդ պատճառովէլ այս մասը ՄալայանարշիպելագիՀարաբերականորեն ավելի կայուն տեղամասնէւ նրանում լեռնաշղթաները վելի մաշված են, ճղկված ն ուժեղ կերպովկտրտված դիզյունկտիվ դիսլոկացիաներիշնորճիվ, որոնք առաջացել են մեծ մասամբ երնրանք իրենրորդականի տեկտոնականպրոցեսների 4Հնտնանքով։ ցից ներկայացնումեն բեկորային լեռներ, ուր Ճաճախմերկանում են Հնագույն բյուրեղացած ապարները: Դիզյունկտիվդիսլոկացիաներ առաջացածլեռնաշղթաներում, կատարվել են նան Երրորդականում կտրտվածուորոնք նույնպես աչքի են ընկնում բավական մեծ թյամբ: Այդ երիտասարդկոտրատումներիշնորչիվ ամբողջ Մալայան արշիպելագումլայնորեն տարածված են Հրաբխային երնույքները: Բավականշատ են գործող րաբուխները, որ գտնվում են մես մասամբ Ճավայում,Զոնդյաննեղուցում, Սումատրայում, Փոքր ա-

Ձոնդյան ն Մոլուքյան ԶոնդյաննեղուԱռանձնապես կղզիներում: է կրակատառւ ցում 4ռչակված 4րաբխայինկղզին: 1883 թ. սոսկալի պայթյունների ճետնանքովխորտակվեց այդ կղզու մեծ մասը, ցամաքի տեղում առաջացավծով՝

մոտ

200--300

մ

խորությամբ:

Հրաբխիկոնաձն բարձրությունիցմնաց միայն մի ուղղաձիգ պատ, մուտ 800 մ բարձրությամբ: Միաժամանակ ծովի Հսկայական ալեն բախությունից Սումատրայում Ճավայում ոչնչացվեցին մի քանի տասնյակ Ճճազարմարդիկ, իսկ ժայթքման ժամանակ դուրս նեւոված փոշին մի քանի տարի շարունակ կախվածմնաց օդում: կրակատաուիվերջին արտավիժումըտեղի է ունեցել 1952 թվականին:

Մալայանարշիպելագում տիրապետումէ ծալքաբեկորային: տիպի լեռնային ոնլյեֆը։ Շատ են տեկտոնականն էրոզիոն ճովիտներով առանձնացվածլեռնազանգվածները,մեկուսացված դգործողկ Հանգած 4Ճրաբուխները: Մեծ կղզիներում նշանակալիցտարածում՝ ունեն նան դաշտավայրերը, որոնք կազմված են գլխավորապես Հրաբուխների արտավիժած նյութերից: Մալայան արշիպելագիմեծ մասն ունի ցամաքային ծագում: փոքրաթիվՀրաբխային,ինչպես ն կորալականկղզիներ: Արշիպելագիամենամեծ, իսկ աշխարչճում` մեծությամբ 3-րդ կղզին է (Գրենլանդիայիցն նոր ԳվինեայիցՀետո) Կալիմանտանը (Բորնեոն)։ Սա գրավում է մոտ 734 Հազ. քառ. կմ տարածություն: նրա մակերնույթը կտրատվածէ բարձր ջրբաժան լեռնաշղթաներով, որոնք ձգվում են Հարավ-արնմուտքից ճյուսիս-արնելք: նրանցից. են երկրորդականշղթաներ՝կղզու բոլոր առանձնանում ուղղություններով: Կղզու կենտրոնականմասումն են ընկած Մլույլե հոները, է կազմում Խվանե նրանց ճարավ-արնեմտյանշարունակությունն մասում լեռնաշղթան: Բորնեոլիծայր Ճյլուսիսալին նաբալու լեռը՝ 4101 մ բարձրությամբ, որը միաժամանակՄալայան արշիպելագիամենաբարձրկետն է: Ընդչանուր առմամբ լեռներն այստեղ կազմված են 4նագուլն ապարներից ն ներկայացնում են Ճորստանմանբարձրություններ: կան ընդարձակ պլատոներ, որոնք մասամբ ունեն Հրաբխային ծագում: Կղզու առափնյա շրջանը մեծ մասամբ ալյուվիալ ճարթություն է, որը մերթ ընդ մերթ ընդմիջչվում է կենտրոնականջրբաժան շղթայի լեռնաբազուկներով ն տեսաՏեկտոնական ռանձինմեկուսացված լեռնազանգվածներով: կետից Կալիմանտաննավելի կայուն շրջան |, նրանոմ չկան գործողՀրաբուխներ: ժամանակակից Մալայանարշիպելագի երկրորդ մեծ կղզին է Սումատրան:Սա գրավում է մոտ 434 Հազ. քառ. կմ տարածություն: կղզու արնմըտյան մասը բռնված է լեռներով ու սարաճարթերով:նրանցից նշանավոր են Հյուսիսում Կենտրոնականլեռները, իսկ Հարավում՝ Բալեռներից Հարավ ընկած է տուբիսան լեռնաշղթան: Կենտրոնական մ ֆերով ծածկված Բատակիսարաճարթը, որն ունի 1200--1800 որը բարձրություն: նրա սաճմաններումն է գտնվում Տաբա լիճը, տեղադրվածէ մի ընդարձակ իջվածջում: կիճը գրավում է կան նան

կանու Էնի

ա-

խորությունը Նրա առավելագույն քառ. կմ տարածություն: լ 433 մետրի: Սումատրայիամենից ակտիվ ժամանակակիցգործող Սա միաժամաէ Կերինչին(կամ ինդրապուրան)։ Ճճրաբուխներից Հասնում

175.

նակ կղզու ամենաբարձրլեռնագագաթնէ (3800 մ): նրանիցՀյլուՍուռիս գտնվում է Մարապիչ իսկ ճարավ Դեմպո ճրաբուխները: մատրայում Ճաշվվում է ընդամենը 12 գործող 4Ճրաբուխ: Սումատրայիլեռներից դեպի արնելք ընկած շրջանը գրեի ամբողջապես ճաճճացած ն բոլորովին չլուրացված ալյուվիալ մի Հարթություն է, որի լայնությունը տեղ-տեղ «Հասնում է 250 կմ-ի: Ճաճճուտներիպատճառով կղզին արնելքից անմատչելի է ն ընդՃանրապեսայս մասում քիչ է բնակեցված:

Սումատրայից դեպի Հարավ-արնելք ընկած է Ճավակղզին: Սա գրավում է 126 Հազ. քառ. կմ տարածություն: Ունի լեռնային մա-

կերնույթ ն բազմաթիվ Հրաբխային լեռնագագաթներ, որոնցից Յ0-ը՝ գործող: Ճավայիորոշ Հրաբուխներ,լավաներից բացի, պալթումների Ճետնանքովդուրս են շպրտում նան մեծ քանակությամբ փուխր նյութեր ու գազեր: Որոշ դեպքերում ծանր թունավոր գազեեն առանձինՃովիտներիգեոգավորություններում ն դրաբը նստում նով իսկ անչնար դարձնում կյանքի դոյությունը: Խոշորագույն Հրաբուխներիցեն՝ Սեմերու (3626 մ), Ռաունգ, Սլամետն այլն: Հրաբխային լանդշաֆտը կազմում է Ճավայիբնության ամնենաբնորոշ գծերից մեկը, այստեղ ամենուրեք տիրապետում են լավային կուտակումներնու տուֆերը: Մալայան արշիպելագումլեռնային ոռհլյեֆով ամենից ավելի առանձնանում է Սուլավեսի(Ցելեբես) կղզին: Սա գրավում է մոտ 180 Հազ. քառ. կմ տարածություն: նրանով ձգվում են մի քանի ճայտնի են ճզոր լնոնաշղթաներ, որոնցից կենտրոնականմասում Ֆեննամա ն Մոլենդրաֆշղթաները:նրանք միմյանցից բաժանված են 160 կմ ծրկարություն ունեցող մի նեղ ճովտով, որն ունի տեկտոնիկ ծագում ն այժմ աչքի է ընկնում Ճանքայինտաք չրերի ելքերով ն ուժեղ կերպով արտաճայտվողսեյմւսիկ երնույթներով:

Սուլավեսիումգրեթե չկան տարածվում են

կղզում լեռները դաշտավայրեր:

ընդճուպ մինչն ծովափ

ն մեծ

մասամբ զառիքափ

լանջերով ցածրանում դեպի սաշմանակիցծովերը: Տեկտոնական Սուլավեսիիոչ միայն ժամանակաբարդ երնույթների 4ճետնանքով կից ոռնլյեֆը, այլն ծովափը ենթարկվելեն անօրինակխիստ մաս-

Դրա 4ետնանքովառաջացելեն մի շարք տեկտոնիկՃովիտներ, լճային դողավորություններ,ինչպես նան մի քանի խոշոր թերակղզիներ, որոնք միմլանցից առանձնացվածեն Տոմինի, Տոլո նատման:

ն

Բոնիծոցերով:

1րծեսաականզաբավանգներԼուսան կզզում թբնձի մշակության

ճս

Մալայան արշիպելագի կլիման կղզիների Հասարակածային դիրքի «ետնանքով, ամենուրեք աչքի է ընկնում միապաղաղչերմությամբ, բարձր խոնավությամբ ն մթնոլորտային առատ տեղումներով: Ջերմության տարեկան ամպլիտուդներըչափազանց փոքր են. օրինակ` Ջակարտայումայն կազմում է ընդամենը 169: Ամսական միջին ջերմությունը 250-ից ցածր չէ, բայց դրա ճետ միասին 27"-ից մեծ են օրվա ընթացքումչերմության բարձր չէ. Համեմատաբար տատանումները»ըստ որում ցերեկը ջերմությունը կարող է Ճասնել մինչն 356-ի, իսկ գիշերը՝իջնել ժինչն 236,1500 մետրից բարձր լեոներում գիշերներըճնարավորեն մինուս 2-ից մինչն մինուս 30 սառնամանիքնելո0դը չափազանցխոնավ է. Հարաբերականխո80 տոկոսի, իսկ ճասնում է մովորաբար նավությունրըծովափերին Հասարակածայինգոտու առանձին երբեմն անգամ 95 ն տոկոսի: ԳտնվելովԱսիայի մուսսոնների ազդեցուէ տեղումնհրի թյան շրջանում, Մալայան արշիպելագը ստանում բավական մեծ քանակություն: Տեղումների տարեկան միջին քանակը մոտ 2500 մմ է, որոնք տարվա ընթացքում բաշխված են բավական Հավասարաչափ,բացի արավ-արնելքում ն ճյուսիսում ընկած շրջաններից, որտեղ ձմեռը Համեմատաբարչոր է: Դեկտեմբեբից մինչն մարտ լուսիսալին շրջանները ենթակա են Հլուսիս-արեազդեցությանը, որոնք անցնելով Ճճասարակավելրոն պասսատների են Հասարակածալին մուսսոնների: Հյուսիս-արեծը, վերափոխվում ն վելյան քամիները4յուսիս-արնմտյան մուսսոնները սովորաբաշ խոնավաբեր են, քանի որ ծովերի վրայից անցնելով նրանք Հարրսաանում են գոլորշիներով: Մայիսիցմինչն ճոկտեմբեր արշիպելագի ճարավային մասում գերիշխում են Ճարավ-արնելլան քամինեւ րր, որոնք փչում են ավստրալականանտիցիկլոնիշրջանից, Սրանք ռսկզբումչափազանց չոր են. նրանց Հետ կապվածէ Փոքր Զոնդյան Դեպի Ճճյուսիսշարժվելիս, այս կղզիների չոլ ժամանակաշրջանը: քամիները Ճետզճետեդառնում են ավելի խոնավ ն ճասարակածից Հյուսիս վերածվում են ամառային խոնավ ճարավ-արնեմտյանմոաստացվում են սոնների, Արշիպելագումտեղումներ ամենից շատ արնմտյան արշիպելագի դրա Ճետնանքով արնեմտյանքամիներից,

անգամ

վակրերում՝

Ավստրալիայի

մասը առճասարակավելի խոնավ է, քան արնելյան մասը: Սույնը վերաբերում է նան առանձին կղզիների արնմտյան ու արնելյան մասերին. օրինավ՝ արնմտլան Սումատրայում տեղումների տարեկան միջին թանակը 3000--4000 մմ-ից ավել է (Պադանգոմ՝

մմ), իսկ արնելյան Սումատրայում

2000--3000

մմ

(Պա177

14--321

բաշխման անսակետից մեծ լեմբանգում՝ 2523 մմ): Տեղումների են առաջանում կղզիների լեռնոտ ռելլեֆի շնորտարբերություններ 2իվ, ըստ որում լեոների արնեժայանլանջերը ավելի խոնավ են, քան արնելյան լանջերը, Հարավայինկիսագնդի չոր ձմեռային ժամանհավաշրջանը լավ է արտաճայտված Փոքր Ջոնդյան կղզիներում, ն Հարավային մասամբ նան արնելյան Ճավայում Ցելեբեսում: Բուն Հասարակածայինշրջանը ամենից ավելի խոնավ է զարնանն ու աշնանը, Սովորաբարբարձրության մեծանալուն վուգընթոաւց կլիման ճետզճետե ցրաում է, իսկ տեղումների քանակը (ոչ մեծ Բեյտենղոր բարձրությունների վրայ)՝ ավելանում: 0րինակ, դավայի քաղաքը, ոլ 266 մ բարձրության վրա է գտնվում, տարեկան ստանում է 4204 մմ տեղումներ, իսկ Կրանդանքաղաքը, որն ընկած է մեծ 311 մ մմ։ վրա՝ Ավելի բարձրությունների բարձրության վրա կրկին պակասում է:

խոնավությունը

արշիպելագիկղզիների Համեմատաբար փոքի ոնալելան գնտերը բացակայում են, սլատճառով

րածությունների

մեծ

տա-

բայց

մքնոլորտային տեղումների շնորճիվ

ջրագրականցանցը րավական ղարգացած է: Բազմաթիվկարճ, բայց ջրառատ գետերը Ճոսում են նեղ խորը լեռնային կիրճերով ն Հսկայական քանակությամբ կախվածնյութեր տեղափոխում մերձափնյա դաշտավալբերը:Այս տեսակետիցառանձնապես աչքի են ընկնում Ցավալի ժամանակակիցշրաբխային մարզերից Հոսող գետերը), որոնք վայրերում տիրապետող րաբխային մոխրի շնորճիվ, մոտ այդ անդամ ավելի շատ փուխր նյութ են կուտակում իրենց ստորին շըրՃոսանքում, քան այն գետերը, որոնք Ճոսում են ոչ «Հրաբխային ջաններից: առատ

ու

տաս

Համարյա բոլոր գետերն էլ իրենց վերին ՃոսանքԱրշիպելագի ներում ընորոշվում են ջրային էներգիայի խոշոր պաշարներով, իսկ ստորին (մասամբ կան միջին) Հոսանքներում նավարկելի են ն ռոգիչ մեծ նշանակություն ունեն. Գետերի մակարդակները ըստ տարվա եղանակների էական փոփոխությունների չեն ենքարկվում, բացառություն են կազմում միայն Ճավայի «արավ-արնելյան մաժամանակաշրջանում դառնում են սի գետերը, որոնք տարվա չոր գետը կապուասն խիստ սակավաջուր: Արշիպելագիամենամեծ է, ն ունի 1400 կմ Հոսում է Կալիմանտան կղզում որը ո-

ինդոնեզիայումամենուրեք տարածված հն

երկարությո

ու կարմրաչՀողերն,

լատերիտները: Առանձնապես ոլտղաբեր են այն Հողերը, որոնք ոաջացել են ՀրաբխայինապարներիՃողմաճարվածնյութերից:

ա-

Մալայանարշիպելագնունի շատ Ճարուստբուսականություն: երկրում ամենուրեք տարածված են խոնավ արնադարձայինխիտ անտառները,որոնցում շատ լավ արտաճայտվածեն ճասարակա-

ծային գոտուն բնորոշ բազմապիսի մշտադալար ծառատեսակները: Այստեղծովափնյա ցածրադիրնախալեռնայինշրջանները (մինչն 700 մետր բարձրությունը)բոնված են արմավենիներիցկազմված են ֆիանտառներով,բամբուկի Թավուտներով. շատ տարածված ու էպիֆիտները: 700-ից մինչն 1500 կուսները, բանանը, լիաններն մետր բարձրություններում, որտեղ տեդումներն ավելի շատ են, անտառը աճում է չափազանցփարթավ. նա կազմված է գլխավո րապես արնադարձային տեսակներից, սակայն այստեղ րացակա-Հյում են մանդրային անտառներըե մնՀչամեմատ պակաս տեղ են ու գրավում բամբուկի թավուտները: խիտ փարթամորենեն աճում ծառանման 1500--2500 ձարխոտերը: մետր էպիֆիտներն ծն մերձարնադարբարձրությունների վրա անտառում ձային տեսակները՝մշտադալար կաղնիները, դափնին, ռողողենդրոնը, վերին մասերում տեղ-տեղ պատաճում էն նան փշատերն ծառեր: 2500 մետրից բարձր տարածված են թփուտներն խոտաբույսերը, որոնց թվում կան պալեարկտիկային ատուկ որոշ տեսակներ, ԲուսականությունըՀատկապեսշատ փարթամ է արնեմըտյան հնդոնեզիայում,որտեղ նա խիստ նման է Հարավային Ասիայի թերակղղային շրջանի բուսականությանը, թեպետ ն այստեղէնդեմիկ տեսակներիթիվն այնքան էլ բիչ չէ, Հարավ-արնելքում (այդ թվում Ճավայի արնելյան կեսում), խոնավության պակասելու շնորճիվ, անտառիբոնած տարածությունըմասամբ իոքրանում է: Այստեղ արդեն նկատելի են դառնում քսերոֆիլ բուսականությունը ն սավանները:Տիմորում ապրիլից մինչե նոյեմբեր տնող չոր ժաՃամարյա ամբողջ բուսականությունըայրվում է, մանակաշրջանում ու

ու

Աուվել

ր

ու

Արշիպելագումբնական բուսականությունն անճամեմատ լավ է պաշպանվածԿալիմանտան կղզում. այստեղ շատ վայրեր բոլորովին անձեռնմխելիեն մնացել մարդու կողմից: Անտառները գրավում են կղզու մոտ 85 տոկոսը: նրանցումծովափնյա ճարթություններն ցածրադիր գետաճովիտները (Ճատկապեսդելտաներիշըրչանում) ամբողջովինբոնված են մանգրայինթփուտներով: Ամենից ու

Տարուստ անտառներնընդգրկում են կղզու մինչն

մետր բարձ-

րությունները: Այս մասի կարհորագույն ծառատեսակներիցեն նի-

նիբոնգո արմավենիները, ֆիկուսները (որոնք ճասնում ԲԵ... մ բարձրության), մինչն 60--70 ճացի ծառը, ինչպես նան մանգուսպա,

վայրի ծառատռեսակայլ պտղատու ուղեկցվում է ամենուրեք որոլես կանոն, անաաոը, ԽելոԱյս մասի ծառանման ձարխոտերով ն խիտ կերով աճող օրխիդեյներով, մինչն մետր երկարությանՀասնող լիաննեերսվ կղզու կլիմայական սայմանները շատ մասերում (ճատկապեսճաճճաղատ վայբերում) հոլասաել են ջունգլիների տարածմանը: Արշիպելագինախնականբուսականությունն ամենից շատ փոԱյսս:եղ, շնործիվ խիտ բնակփոխման է ենքարկվել դավակղզում: մեծ չության, բնական բուսականությունը չափով ոչնչացվել է. այն Ճամեմատաբարլավ է սլաճոլանվածմիայն լեռնային շրջաններում: կղզումնացած մասելում տարածված են բրնձի ոլլանտացիաները, տեխնիկականկուլտուրաները, այգիները: դավայում լավ աճում են ն լայն տարածում ունեն ՃարավայինԱմերիկայիցբերված քջինայի ն աան, մանգողուրիան ն մի շարք

կաուչուկատու ծառերը. Մեծ տեղ է գրավում նան շաքարեղեգի մշակությունը: Մալայան արչիպելագի կենդանական աշխարճը նրրորդականի ամբողջ ժամանակաշրջանում կապված է եղել ճարնան մայր ցամաքների Հետ: Այդ կաղը ընդՀատվել է միայն 9որրբորդականում, են որի Հետնանքովնրանում պաճողպանվել ինչպես բուսականուասիական ն ավստրաքյան, այնպես էլ կենդանական աշխարճի լական շաս: տարրեր: Հաշվի առնելով այդ, արշիպելագի ֆաունան կարելի է բաժանել երկու մասի արնմայան, որի մեջ մտնում են Սումատրա,Դավա ն կալիմանտան կղզիները, ն արնելյան, որն ընդգրկում է Սուլավեսի (Ցելեբես), Մոլուքյան ն ՓոքրԶոնդյան մասում կղղիները։ Արնեմտյան տիքապետում են Հարավ-ասիական տիպի ձները. դրանը թվում, օրինակ, մարդանման կապիկները (օրանգուտունգը, գիբոնը), կիսակաղպիկները, փիղը, ոնգեղջյուրը, Հեդկական վագրը, վայրի վումծշը, վարազը, գետակինճր ն այլն: Սակայննշված կենղանիները բոլոր կղզիներում ճանդես չեն գալիս. օրինակ՝ Հնղկական վագրը ղատաճում է միայն Սումատրայում ն Պավայում, վայրի փիղը՝ Սումատրայումն կալիմանտանում կ այլն: Արշիպելագիարնելյան մասում առավել տիպիկ են ավըստրալական ձները, այղ թվում ։պարկավորկուկուսները, ավստրալաՀչ կան կակաղու թութակը ն այլն:

Արշիղելագն արտակարգՀարուստ է բազմատեսակ թոչուննե-' հով, սողուններով (Հառկապես օձերի ն մողեսների շատ տեսակներով): Գետերիցածրադիր «Հուներում դելտաներում ամննուրեք ու

են կոկորդիլոսներ, ճանդիսլում

հեր:

կրիաներ ու

ձկների

շատ

տեսակ-

ՖԻԼԻՊԻՂՅԱՆ ԿՂՋԻՆԵՐ

Ֆիլիպինյան կղզիները ձգվում

են

Ասիայի Հարավ-արնելյան

ափերի երկարությամբ, մոտավորապես Հյուս. լայնության 5/-ից մինչն 186-ու կազմվածեն մոռ 7000 կղղիներից, ռրոնցիլյ սամենա(94,6 խոշորներն են կուռոնը(105,7 Հազ. քառ. կմ), Մինդանաոն ն Հաղ. քառ. կմ), Պանայը, Սամարը, Նեզրոռր Պալոսւվանը, այլնւ Նրանք բոլորը միասին ղրավում են 299,4 ծազ. քառ. կմ տարածություն: իրարիցբաժանված են «արբեր խորության բազմաթիվ նեղուցներով ն մի շարք ծովերով (Սուլու,Մինդահաոն այլն): Կղվիհերն ունեն խիստ կտրատված ավեր, որոնք շառ մասերում զասիքափ լանջերով յյածրանում են դեսլի իրենց շրջապատող ջրային վաղզաններըն դրանով իսկ անբարեհպաստ պայմաններ սանհղծում նավազնացության Համալս կղզիներիազնելյան ափերի ելկարուքյամբ ձղվում է խորջրյա Ֆիլիոլինյան անդունղը, որն ունի մոս 70265 մ խորություն: Այն առաջացել Լ երրորդականում, երկրակեղնի այղ մասում տեղի ունեցած տեկաոհական ուժեղ տեղաշարժերի «եակահքով: ա-

զեսարնելյան Ասիայի երրորդական սինկլինալային զոնայում: նրանցում տիրասլետումեն Օյրարդաւգերիշլում կանի ն 9որրորդականիաղարները: Առափնյամասում են կորալական կրաքարերը: Կղղիներում Հիմնական ծալքավորուԱյդ միննույն ժամաթյունները տեղի են ունեցել երըորդականում: մասնատումժն հան նրանց կղզիների նակաշրջանումԼ կատարվել շրջակայքի բազմաքիվ ծովերի ու նեղույների առաջացումը,

Ֆիլիպիններնընկած

են

ու

Ֆիլիպիններումտիրապետումէ լեռնային ոելյեֆը: կարկորաց միջօրեականիուղղությունը: Նրաւնցի

գույնլեռնաշղթաների ունեն

Լուսոն կղվու Հլուսիսում առավել բարձրության

են

Հասնում

նենաո-

րոնական Կորդիլյերները(2928 մ): Այդ նույն կղզու արնելյան ալեսները: Ֆի,իփերի երկարությամբ ձլվում են Սինրրըա-Մադրէի նան Դրանցից Լուսուն գործող շատ ծրաբուխնել: ւլիններում կան

կղզումն

էն

գտնվում

Մայոն (2416 մ), իսկ Մինդանուռկղղում՝

Ավո (2953 մ) Հրաբուխհերը: Ֆիլիպիններումմիջլեռնային Հովիտները մեծ մասամբ ունեն նրանցիցմի քանիսը ներկայացնումեն ընտեկտոնական ծադում։ (ուսոն կղզում ղարձակ ալյուվիալ ղաշտավայրել,,ինչպես, օրինակ, ն Մինղանառկղզում Արուսան զեւտաճովիտեերը, որոնկադայան ցում կենտրոնացվածէ բավականխիտ բնակչություն:

Ֆիլիպինյան կղզիներիմեծ մասն ունի արնադարձայինկլիմա. կղզուց Հարավ ընկած շրջաբացառություն է կազմում Մինդանառո մտնում է գոտու մեջ: Այստեղ (ճասարաՀասարակածային էր, որը կածային գոտու շրջանում)ամսական միջին ջերմությունը տարվա մետրից ոչ մի սեզոնում 250-ից ցածր չի իջնում: կղզիներում1500 ոչ բարձր շրջաններումջերմությունը տարվաընթացքում բաշխված է բավականՀավասարաչափ,ըստ որում ամռան ն ձմռան ջերմաստիճանների տարբերությունը Հազիվ Հասնում է ՃՔ-ի' կղզիներումամռանը տիրապետումեն Հարավ-արնեմտլանքաՈնննոր, իսկ ձմռանը՝ պասսատներիցն մուսսոններից ձնավորված չրոարս-արնելյան քամիները: երկու դեպքում էլ նրանք բերում են տեղումներիբավական մեծ քանակություն: Ամռանըամենից շա տեղումներ թափվում են կղզիների արնեմուտքում,իսկ ձմռանը՝ աընելքում։ Մանիլալում4ուլիս ամսում թափվող տեղումներիքանակը Հասնում է 432 մմ-ի, իսկ փետրվարին՝ ընդամենը13 մմ-ի: Ֆիեն լիպինյան կղզիներն ընկած երկրագնդի բարձր խոնավության գոտում: կղզիներիտարբերմասերում տարվա տեղումների միջին քանակըտատանվում է 1000 մմ-ից մինչն 4500 մմ-ի միջն: Ամռան ամիսներին ՖիլիպիններըՀաճախ ենթակա են լինում նան արնադարձայինցիկլոնների-թայֆունների կործանարարազդեցությանը։ Արտասովորուժի մրրկային բնույթի այդ քամիները սովորաբար ուղեկցվում են ճորդառատ անձրններով (երբեմն օրվա ընքացքում մինչն 1000 մմ) ն ուժեղ Հեղեղներով,որոնք ոչ միայն խոշոր վնաս են Հասցնում տնտեսությանը,այլե մարդկային 4ակալականզոճերի պատճառեն դառնում: բուսականությունն իր բնույթով շատ մոտ է հնՖիլիպինների մուտ 50 տոկոսը բռնված է արնադարձային Կղզիների դոնեզիային: անտառներով, որոնցում գերիշխում են արմավենու զանազուն տեսակները: Սակավխոնավշրջաններում տարածված են սավանները, իսկ ծովափնյա վայրերում՝ մեծ մասամբ մանդրային թփուտները: կղզիներիազն մասերում, որտեղ նկատելի են խոնավությանբաշի,ման կտրուկ անցումներ, Հանդես են դալիս տարվա-չոր ժամանակաշրջանում տերնաթափվողանտառները: Ֆիլիպիններումանտառայինբուսականությունն անճամեմատ ավելի ճոր ն բնական վիճակում պաճպանվածէ միայն ճարավում՝ Մինդանաոն Պալավանկղզիներում. Մնացածշրջաններում մարմիջամտության4ետնանքովոչ միալն առանձին թանկարժեք ծառատեսակներ, այլն անտառիամբողջականզանգվածներ ոչընդու

չացված են: կղզիներումմեծ մասամբ տարածվածեն տրոպիկական կարմրաճողերն կովլատերիտները Գյուղատնտեոական չուրաներից մշակում են բրինձ, կոկոսյան արմավենի,շաքարեղեղդ, լայն աարածում է ստացել բանանի մի բանան:Առանձնապես տեսակը, որի թելերից պատրաստումեն ծովային ճոսլաններ, որոնք շատ ամուր են ն լավ դիմանում են ծովային ջրի ազդեցությանը: Ֆիլիպիններիկենդանական աշխարչը, երկրի կղզոսյին դիրքի կան Լէնդեմիկ Հճետնանքով,ունի որոշ առանձնաճառկություններ: տեսակներ, մեծ մասամբ կրծողներից, որոնցից մի բանիսը շատ բավականմոտ են ավստրալականտեսակներին: ու

Իո ՐԱԳՐԱԿԱՆ

Տ»

վաշ Մարատ հդարի

վեռներ կամժուրչ165

Հդանայի (Կիլիկիայի) Ճարթություն 50 92, 93 Ադեն, քաղաք Ադենիծոց 6, 15, 93 Ալա-դաղի (Մաղկանց) լնոներ 65, 66 Ալաշանի անապատ989, 102, 103 Ալաշչանիլեռներ 15,104 Ալաշկերտ 20

Ալա-Տաու

Ալբանիա31 Ալդան 14

Ալթայ,(եռնաշղթա 11,

13, 19, 95,

100,

Ալթին-դաղ,լեռ 16, 106 ծոց 46, Ալեքսանդրետայի

Ա..Է«Է կշեճեր,

լի

Աղ-դազ50

16,

դաշտավայր Ամուր-Սունգարի, գետ 14 Անարար,

Ասախի, 109,

25,

119,

153,

38,

19--9,

156,

33--44,

143,

145, 129,

46, 142,

91.

150,

24,

26,

227, 35,

36,

40,

43,

(Արական հոմայի ) Արականի 150, 154,

Անատոլական բարձրավանդակ

11,

45,

22--

16,

88, 91, 92, 94, 95

Անադիր,լեռներ 19 Անայմունդ, գագաթ 160

36, 47, 50, 53, 53, 56, 59,

17,

Անդրկովկաս68 Աննամյան լեռներ 169--121 Անտալիայիդաշտավայր50 Անտարկտիդա 86--89 Անտիլիբանան Անտիտավրոսի լեռներ 11, 64 ԱռաջավորԱսիա45, 46, 63, 86 լեռնագագաթ 140

Արաբականպլատֆորմ 48, 87 Արաբականսարաճարք 93 Արաբականվաճան 15, 89 թերակղզի 4, 5, 10, 14, Արաբիա,

Ամու-Դարիա

11,

Ավստրալիա 15, 123, 174, 127 Աաղանայան օվկիանոս6, 28 Ատրծկ, գետ 75 րարական բարձրավանդակ 36, Արաբս'կանծով 6, 10, 71, 26, 155, 152,

Ամուր 28, 30, 100, 128, 129,

168,

19, 95

164, 123, 124, 127, Ասո, 4րաբուխ 141

Ամանուս,(լեռնաշղթա

Անատոլիա272, 55, 20 Անգլիա 142 Անդամանյանկղզիներ 9, Անդամանյանժով 6, 162 Անդրբայկալլան լեռներ

101,

65շ

Ամերիկա39,

63, 54,

Հրաբուխ 138 Ասամա,

Ախալցխա,քաղաք 69 Ախթամար,կոզի 20

Ակայսիիլեռներ

Անատոլական սարաճարթ12, 18,

Ասամի պլատո Ասիա 3--12,

Ալեուտյան կղզիներ 11 Ալյասկա3 Այպեր59

Ախուրյան, գետ 66,

ՑԱՆԿ

59, 60, 64

'

Ալաշկերտի գոգավորություն Ալաջա66

ԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

13,

լեռնցո

155, 167, 168

Արավալիիլեռներ 159 Արարատ, տե՛ս ՄԵՓ ներ

ու

Փոջր Արարատ-

Բախր-էլ-Խուլե89

Արարատյանդաշտ 68 Արաքս 59, 65--627, 69 Արաֆուրի( Ալֆուրի) ծով 123 Արգուն, գետ 128, (92 Արնելա-Աֆրիկականգրարեն 87 ջ իրանական լեռներ 23, » կորեականլեռներ 134 »

ծոց

»

ծով 5, 6, 8, 30,

՛

գոգավորություն Բայազետի

ԱրենելյանԱլթայ

լեռներ Քանդի-Թուրջենտանի

Քատավի

Բենգալիա158 Հատեր 160, 163 Փինաստան ճ, 45,

. »

121-123,

125,

114-119,

Գոն ն ոնտական

ե լեռներ

8 2,

Տյան-Շան 102, 104, Ճիրճք 110-113

Բենգալյան

167,

ԱրեմտյանԱլթայ 16 Եվրոպա5

(ւ.

Տիբեջ

պլատո Արգաչշանի

(անգ-Շան)

68, 69

գնոաչովիտ Արուսան,

ծոց ճ6--88, թարայի ծոց

Աֆղանական լեռներ Աֆղանստան71, 77 Աֆրիկա Ժ, 6, 10,

9՛

սարաճարք80 Բադխիղ, Բալի, կղզի

թերակղզի 46 Բալկանյան

32,

163,

155,

ծով 6,

Թիաս 157

լեռնաշղթա Քիլաւ-Ուկ-Տառուն, կղզի 174 Բիլիտոն,

Քին-Քողա, (լեսնաշղթա 64 Բիվա, լիճ 138, 140, 145 Քիրմա 20, 150, 168, 121 չղքա

Բոլովեն, պլատո 169 Բոլու-դաղ, շղթա 52

նեղուց Բաբ-էլ-Մանդնբի

9,

շղթա 104 Բոգդո-Ովա,

36,

38,

Քարբու,Հրվանդան 3

ջաղաք Բաթումի, Բալբի',(իճ 66

ԹեշեՀեր,լիճ

նեղուց 3 Բերինգի

ոգդոշան,

15,

110,

6,

ծոց

.

տե՛ս կարասու Եփրատ, 25, 159, 160, 162 Հատեր Արնմտյան

Քեյտծնզոր, ջաղաց Բեյրութ, ջաղաց 90 Բենգալիա

ծովածոց Արեմտա-կորնեական

Բանկա, կզկի 124 Քասենիյլաշտ66 Քասրա/ քաղաք 85 սարաՀարթ125 լեռնաշղթա 125 Քարիսան, լեռներ Բարլիկի իր Միջագետթ85 Քարձրա Բեյուջիսժվան77 Բեյշան,անապատ 102, 104

Ասիա 98

»

Բանդա,Հրաբուխ --188.

Ռուսականպյատֆորմ

Ֆ

Բայխել, գետ 121 Բայկալ, լիճ 12, 19, 102 Բանգկոկ, քաղաք 122

Չինական դաշտավայր (եռներ 16

Քաղդադ, քաղա

Մանչուրականլեռներ

ջ

-

գետ 56 Բակիր-չայ,

3,

Քոխտյարիլեռներ

Բոմբեյ,քաղաք

Բոնի ծոց 126 Բոռնեո, տե՛ս

կալիմանտան

Բոսֆորինեղուց 3,

Քրաճշմապուտրա (8անգպո),գետ 28,

154,

32,

95,

100,

1027, 109,

111,

16, 115,

156.

Բրիտանական կղզիներ 142 Քրուսա, ջֆաղաթ 55 18ծ

Դեշտեսան (Գերժեզիր), անապատ 78,

Թունգո, նեղուը 188 Թուրու, Հրվանդան3 Քուրու,կղզի 123

Գանգես, գետ

Դեվայիլեռներ 32,

16, 28, 31,

9,

154,

156, 157

Դանդ ակ,գետ 157

գետ 51, Դեղիզ-չայ,

Գերիրուդ, գետ 28, 80 Գերմեզիր, անապատ 283, Հովիտ Գիլյան,

եմեն 92, 93

նՍնթսեյ, գետ

Գյոլջիկ (Ծովք), լիճ 64 Գյուլստանյանլեռներ 79 Գորի (Շամո), անապատ 142, 13, 28, 98, 101--103,

գետ Գոդավարի,

30,

28,

161,

Դոդուին-Օուստեն(Դաբսանգ),

գագաք

Գոնդվանա14--16, 35, 48, 23, իջվածք 22 Գորգան-Մեշխեդյան 131, Գրենլանդիա

Գուանչժոու, նավաշճանգիստ118, Գում

տի,գետ 157

Գույչժոու, պլատո

Աա, -

Դարդանելինեղուց 3, 47 Դարլակ, սարաճարթ 169 ԴեժեյովիՀրվանդան3 Դեկանի բարձրավանդակ155, 161, 165 Դեկանի սարաճարթ 14, 16, 30, 158, 160, 163 114, 120,

6--8,

121, 128,

Դեմավենդ, Հրաբուխ Դեպո, Հրռլւուխ 126

Դենլառ,

122,

87, 89, 45,

հրմակ,

գետ 38, 55 շիլ. երզեկա,ջազաթ 6շ Երուսաղեմ,քաղաք 90 Սփրատ, գետ 28, 32, 46, 59, 65--69, 83, 84, 88

նփրատիՀովիտ 86 Ջագրոչ (Ջագրոս) 11, 73, 73, 76, (իճ Ձայսան,

նեղուց

Դնշտե-կեվիր,անապատ 23, Դեշոե-Լուտ, անապատ 2,

լիճ 99, էրի-Նուր,

էգնիդա 47

էգեյան-Դինարյան լեռներ էգեյան ժով 46, 48, 55 էգրիդիր, լիճ 56 էդզին-դյոլ, գետ 103 էդիգոլի լեռներ 140

էլ-Ասիր 93 էլրուրս, լնոներ 11, 13, 18, 22,

էբզբում,

73,

(Բարձր ՄլՄիջագնտթ) ե (Բարձր

էյեր/ի-դազ

41,

ՋԶեմու, սառցադաշտ

էչ-Փեզիրե գիրք /

լեոնաշզթյա168

Թ,

Ձոնդյուն կղզիներ 18, 40, 41 ր (Ֆլորեսի) ծով

ջաղաց Դալնի, լեռներ Դայտունշանի 126

130, 132--134,

1.

8,

47, 95,

»

Դեղին ծավ

14, 111: Եվրազիա

,

ԳոբիականԱլթայ 102

Գոգրա, զետ

լիճ 76 Դերյաչին-Նեժեկ,

Դերջանիդաշտ 62 Դերսիմ, լեռնազանգված 65, 70 լնոնագագաթ 11, 151 Դխոաուլագիրի, կղզի 50 Դոդեկանեզ, Դուղ-ի-կուխ 22 Դունբեյ 131 լիճ 33, 116, Դունտին(հունտին-խու), 120, 125

Գիրկանյան պրովինցիա 36 Դխորիգրաբեն91 Գյաուրդաղ,լեռնաշղթա 48 Գյոկ-սու 56

99,

քաղաք

էֆՖիուլյանժարց

65, 62

Թաթարական նեղով

լեռներ 76, Թալիշի լիճ 125 Թայ-խու,

Թառ,

իրոջա-Մուխամմեդիլեռներ

գետ 100, իրտիշ,

անապատ 14, 24,

28, 42,

155,

152,

Թարիմ, ավազան 13, 97, 102 Թարիմ, գետ 15, 37, 28, 33, 97, 100,

(առխն, գետ 29,

Լապերուզինեղուք կղզի 50 (Ասբոս,

7. 138

ՈՆ

բանան 44,

Տ0

14,

(Հասա, | թաղաջ 18,

11,

72, 23, 29

108,

թերակղզի (լառդոծձի

109,

կլառդունըսնծոց 7, 132 Լլառխե, գետ 132, 133 Լլոսային

պլատո

117, 122

(լոսայինսարաճարթ 102,

Ինդոնեզիա (Ինդոնեզիայի արշիպելագ) (ոբնոր, լիճ 33, 99, 100, 106 6, 23--26, 30, 38, 42, 43, 182 (ոմբոկ, կղզի 123 ' Ինկոու 131 Լոառն, կղզի 181 Ինչան, լեռնաշղթա 99, 115, 116, 138, Խալիկտաու,լեռնաշղթա 104 142, քաղաջ Խակոդատք, հոկաճամա, քաղաք 9, 4--7, Խաղաղ օվկիանոս լեռներ 115

Իչանի

իսիկարի (ԻսիկարիԳավա), գետ 189, 140, 144 խարայել44

իտալիա 14 իրան 4,

30, 44, 60, 68, 70,

13, 21--227,

24,

22,

276, 27

իրանական-Աղրրեջանական լեռներ բարձրավանդակ 33,

2Ֆ

45,

59,

4,

11,

61,

12,

18,

63, 23, 157 » »

լեռներ 59, 73 ծալքավորություն

Ա »

սարաճարթ

11,

21, 27, 43, 46, 60, 71, 73--25,

իրաս, գետ

20, 27, Ճ0

գետ 28, 'Իրավադի,

Իրաք13, 22,

30,

36, 44

ջաղաց Իրկուտսկ,

100,168,

լեռներ Լլաոսի (ժեխեի)

128,

Լիոն, բժղաջ 131

Թուրքմենա-Խորասանի լեռներ

(եռներ իլխուրի-Ալինի

՝

(Աիկառնյան)զանգված Լիգիական

օվկիանոս կիանոս 14, 46, 46, 180 Թոնդուրեկ, լեռ 62, 66 Թուրանի դաշտավայր12 Թուրքիա87

իլի, գետ

Լադակի լեռներ 152 Լազիստանիալպեր 64

ԲԻ միդոր, պարանոց (իդիական բարձրավանդա ԱԻՆ

Թարիմժ, գոգավորություն12 Թարիմ, իչվածք 14, 20, 99 Թետիսիավազան16

երտիշի

19, 4.

21,

25,

41,

135,

28,

ո լ էճ6.

աժ ամժուն,

խանգա Գո

Լո

Ֆ9,

100,

11,

109,

16,

115--

ործ

Խանգան,գետ 136 Խանգանի Հարթություն 135 Խանկո31 Խան-Տենգրի,լեռնազանգված 104 /1:2123 Խարա-նուր, լեճ 102 Խարա-Ուս-Նուր, Խարրին, քաղաք 131 Խիդակայիլեռնաշղթա 139 Խիդայիլեռներ 140 Խնուս, Հովիտ 70 Խվաներ,լեռնաշղթա125

Խուալանշան, լեռնաշղթա 115 Խուայխն,գետ 119, 121 Խուան-Խե, գետ 28, 31, 100, 108, 113,

115--112,

119--131,

Խուբսուգուլ (Կոսոգոլ), լիճ Խութի սարեր 64

կենտրոնականԿորդիլյերներ 181

Մոնղոլական

կղզի 8, ՅՌ,

123-125,128-180

դաշտավայր120 Կամբոջայի

կամչատկա 11, 18, 23, կամչատկայիլեռներ 11

գետ կզոլ-Իրմակ,

կիի,

34, 106

կջվածջ 105, կաշգարիսս, 7 գոզավորություն 158

զետ 128 կապուճս,

կասպիցծով 3, 12, 60, 69, 23, կավարի,զետ 162 թերակղզի 159 կաստխիավար, կատմանդուիովիտ 152 սարածարթ80 կարաբիլ,

լնսներ կարակորում,

11,

150,

կարասու (Արեմտյան նփրատ), գե» 65, 627, 69

կարասուի չրրաժան 67 կարիմատա,նեղուց 9 կարին(էրզրում ) 64 տտերի շղթա կարլ-1Իլ կարմիր, ավազան 115, 116, 119, 120,

ԱԱ

,

,

-

,

87.91 ,

,

խա աա,ո" Է

կոմողո, կղզի 41 կսնտոմ,սարաճարթ 169 սիստեմ 11, 18, 22, կոպնտ-դաղի կովկաս60, 79

կորասի պլատո կորնա 2, 15, 45,

-

աաա

56, 57 Կիլիկյան ՀՏարթություն կիմ-Գանսանի (Ալմազի) լեոներ 135 դիոտո,ջաղաջ 141, 148 Սիսո, գետ 144 Կիսոիլեռներ 140 կիստնա, գետ 161, 162 կիտամիլեռներ 139 Հրաբուխ:141 կիրասիմոս, կյոնսան,Լեւ 135 կյուսյու, կղզի 132, 138, 140, 141. 1488 դյուրե-ղդաղ,լեռներ 52 կորդոն, գետ 102 141, 148 կորե, քաղաք կոլիմա 127 կոլխիղայիդաշտավայր64

117--119

կաշգար, քաղաթ

55,

28.

քերակղզի 148

կիի,նեղուց

կանտո, դաշտավայր 141-144, քաղաք կանտոն,

(Սունլյաո-

դաշտավայր 128, 130, 133 ), Հրաբուխ կերինչի(Ինդրապուրա

151,

գոգավորո'-

յի)

110, 152

կանաձավա,ջաղաց կանչենջանգա 11,

Մանջուրական

թյուն ՛

կատ 119

ջաղաց կայսերի,

(ը դաշտավա

կադայան,գետաչովիտ 131 կալիմանտան (Բոոնեո),

լեռներ կայլաս

լեռներ

3,

20,

4,

21,

130,

24,

133,

29,

,

թաղաթ կրանդան,

քարձիակուկունոր, լիճ 33, 100, 104, 109 Անատոլական վանդակ427 ,28Ր կումա-Մանիչյանցածրություն 3 Ասիա 6, 16, 25, 283, 33, կունլուն,լնոնաշդթա 11, 13, 16,

95--164,

4,

Աշ,

Ռ3,

40,

34,

135--138

կորնականնեղուց 1, 133, 136, 138 կորյակականլեռներ 18 կորոմանդելյանափ 159, 162, 163 Կվանտունյան թերակղզի 129 կրա, պարանոց 168

կարս, տե՛ս Ղարսա-չայ դարուն, գետ 25 կեմախ, քաղաք 68 կենտրոնուկանԱնատոլիա 57

5,

14.

99,

102,

104,

կուչա, քաղաք

106--108,

114,

97--

լեո 151 կուտանգ, իչվածթ կուրիլա-կամչատկյան

Կուրիլյան իչվածջ 137 » լեռներ 139 ջ կղզիներ 18,

3, 11, Հյուսիսային Ամերիկա վազիստան

, ,

114,

113,

Մոնղոլական սարաչարթ Չինական դաշտավայր

Սառուցյալ օվկիանոս 6,

21,

50,

48,

45,

53,

52,

21, 45, Հյուսիս-արեեկլյան՛՛ Ջինաստան

թա 65,

(Աղրի-դաղ), լեռնաշրղ-

Տավրոս11,

68, 83

Հայնան, կղզի 8, 113,

1),

48, 50,

Հանկոռւ 119

Հեգկականդաշտավայր 12 ք կնթամարզ 42

»,

»

Չինական ծով 115,

16-,

Չինականծովափ Հեւավոր Արնելթ 113 Հիլմենղ, զետ 28, 26 Հիժալայներ 10, 11, 13, 16, 45,

153--155,

Հինդոս,

9, 31,

8,

6,

95,

157,

գետ

Հ3--26,

16,

101, 162,

28,

Չ6,

149--

107,

102,

32,

111,

Հինղոսի դաշտավայր 157

Հինղու-Գանգեսյանդաշտավայր

149--151,157,

23, 45,

ջրբաժան

18, 22,

3,

Հինդուկուշ-Փամիրիսիստեմ

80.

30,

112-114,

156,

38,

158,

161--165, 35,

45,

15,

30,

96, 150, 153.

162,

37,

128,

22,

147,

145,

Հումբոլտիշղթա

31,

43,

կղզի 29--ՏՏ,

1(2--145,

գետ Հորդանան,

17,

42,

162--122,

(հեսսո),

140--143,

15,

14, 20, 21, 23--Ֆ6,

443, 44, 45,

կղզի

13,

38--40,

150,

35,

112,

1Ն

34,

10, 21, 23,

6, 9,

109,

8,

Հնդկաստան13,

Հոնսյու 19, 25,

100,

5,

137--140,

1442, 151, 154, 158

Հինդաւկու» 13,

Հնդկաչին,

Հոկայդո

171, 123

»

38--40,

օվկիանոս 4,

28, 29, 80,

34,

115,116,

թերակղզի 15, 20, 40 վաշճան 15, 16, 151

»

Չլկնականդաշտավայր 17 Չինական զանգված 15 Չինական (Ննանլինի) լեռներ,

»

նական զանգված 15 Չինական սարաճարթ 103 Վինտնամական լեռնաստան

դաշտավայր 130

»

»

149,

(ՄուկդենՄանջուրական

»

151,

65,

»

Չինաստան 118 Սումատրա 173 Տիբեթ 110, 111 Հարավ-հրանականլեռներ 11, 32 կասպյան Հարքություն

32,

»

64,

Ասիա 111, Հարավային

114,

Լֆղանական լեռներ 22 իրանականլեռներ 72 կորեականլեռներ 129 Չինական դաշտավայր122,

»

ռարաճարթ 12, »

»

զանգված 81 Արնեմայան

» »

պար

յան)

134-133, 143

113, 14,

713, 27 »

Ր

Տիբեթ 9-.-՛՝

»

67--70,

59--64,

99,

36,

31,

,

Հադրամաուտ93 Հայտստան 721 Հայկական բարձրավանդակ425--36 » լեռնաշխարձ 11, 18, 32,

137,

138,

88,

ՋկնագետիՀովիտ 66 Ղազախստան

լեռներ Ղարադաղ,

ջաղաց Ղարս,

Ղարսա-չայ, գետ 66,

Դապոնական ծով 136,

8, 19, 133, 134,

5--շ,

Ճապոնականալպեր

140,

144,

իջվածք 137

լեռներ 140, կզզիներ 4,

»

»

227, 30, 43,

113,

141-143,

145-147

Գապոնիա6,

140-143,

Դավա, կղզի

20,

7,

114,

21,

24,

42,

168,

123,

174,

176, 128--180

Դավայիիչվածք9 Ճորոխ, գետ 59,

65--627,

Սիադրաս, բաղաջ Մալարարյանափ 168 Մալակկա, 3, 21, 44,

36,

35,

38,

41.

9,

11,

17--31,

123--180

150,

45,

Միչագետք12,

128--132,

Մարմարիծով 47, քաղաք Մեդինա,

Մեժ Մեծ Մեծ

Մեծ Մեծ

Մեծ

114--116,

32,

45,

46,

55,

32,

Միջին ԱրաքսիՃովիտ 08 Ասիա105 իրանականլեռներ 23 Հայկական Տավրոս (ներք

124,

ծԺով178

»

19, 23,

23,

43,

27,

34,

97, 99, 129

ՄոնղոլականԱլթայ, 99, Մոսուլ, քաղաք Մուգոչարներ3

Մուշ,

95, 99,

11,

19,

քաղաք

84, 85

Մուկդեն,ջաղաց 131, 143 դաշտավայր Մուկդենյան

Ք2

101,՝ 103,

64, 20

Մուրադ -դաղ50 (Արածանի), Մուրադչայ

գետ 66,

Հերմոն 88

(Գլխավոր) Հիմալայներ 151, 182 ` Տակու, կզզի 149 տե՛ս Մեժ Փոքր Արա- Տամատո-գավայի (նկինայի)

Մասիս, րատներ

27,/32,

85, 89

Մոնղոլիա14,

128,

20,

Մյուլլերի լեռներ 175 Մոլենգրաֆիլեռներ 126 Մոլության կղզիներ 1273,

Զոնդյանկղզիներ 123 Լճերի գոգավորությմ

103,

Տավրոս ) 65

Խինգանիլեռներ

73,

22,

Ք

Մարապի,Հրաբուլս Մարաշ,քաղաք 87 Մարիանյանիջվածք 6 լեռներ Մարկո-ՓԳոլոյի

59, 60, 83, 85, 86

) Մանչուրա-կորեական (Ջանբայչանի 11, Ֆ4, Մանջուրիա

88--1

»

Մալթա,կղզի Մալվայիպլատո 160 Մախանդա, գետ 161 Մայսուրի Հարթություն 161 Մանիլա,քաղաք 182 Մանչուրականդաշտավայր 1

լեռներ 114,

Մեշխեդ, քաղաք 29 Մեռյալ Փով 12, 15, 19, 28, 33, Մերձբայկալյանլեռներ 16, 189 Մերձխանկայան դաշտավայր 130

Միջերկրական ծով

Մալայանարշիպելագ 3, 43,

Մենդերես,գետ 28,

Մինեո-0վարի (նոբիի) դաշտավայր

նեղուց 9, ԼՄալակկայի 40,

Մենամ, գետ 120,

Մինդանառ,կղզի 181,

150, 168, 122

23, 24,

Մեղրու կիրճ

լեռներ Մեքրանի

167, 120, 171

Մերսինյանծոց

Մա, սարաճարք 168 Մադագասկար, կղզի 42,

43,

Մեկկա, քաղաք 92 Մնկոնգ, գետ 31, 33, 100, 108,

1327--139,

138,

11, 18, 25, 34, 38, 40, 42, 145, 146 19, 38,

Մենդերես, գնտ 56 Նեֆուդ, անապատ88, 93 ՄԵժ ու Փոք Արարատներ (Մասի. ներ) 18, 62, 65, 66 Մեժ

Մեծ

132, 141, 142

ու

վայր 141

դաջշտա

լիճ ՑՏամդոկ,

գետ Յանցզի, 108,

112,

28,

20,

30,

31,

33,

119-192,

115-112,

ժանչանյանծալքավորություն116 Ցուննանի պլատո 18, 114, 115, 168 196, 169

սարաչարթ 122,

»

Նագասակի,քաղաք 148 նագոյա, քաղաք 188, 141. Նախա

(նաֆա),քաղաթ

Նախր-էլ-Ասի. գետ

109,

Մանջչուրակորեականլեռներ սարածարթ 130, 13 Չելյուսկինի Հրվանդան 3 Չեչժուին 135 Ջերապունչա,քնակավայր 25, 153 Չենք, գետ 155, 157 Չոլդըրի լեռներ 68 Չժունյանշանիլեռներ 126

Ջանքայշանի լեռներ, »

Չիիսան,լեռ 134 Ջինաստան13, 14,

տե՛ս

20,

12,

21, 24,

425,

27, 99, 34, 38, 40, 43, 97, 105, 111, նախր-էլ-1իտան (1եոնտ),գետ 89 114, 121, 124, 192, 137, 132, 148, նակտոնգան,գետ 136 նամցո, լիճ 109 Նան-Շան,լեռներ 11, 16, 33, 98, 100, ՉինականՄեֆ դաշտավայր 14, 24, 30, 14, 15, 17, 30, 98, 103, 114, 116, 128, 133, 162

Նեապոլ, քաղաք 132, 142 Ննեգրոս,կղզի 181 Նեղոս, գետ 69 Նեմրութ, Հրաբուխ 62, 65 լեռներ 110 Նենչեն-Տանգլա, Նեղ 92 ներքինՃապոնականծով 138 Ներքին Մոնղոլիա103, 114 Նիլգիրի, լեռներ 160 Նիկոլ.արյանկվզիներ 9, 168, նիչապուրյան լնոներ 72 նոր Գվինեա123, 125 Նոր Զելանդիա11 Նոենէ (Նունցզյան), գէտ 130,

Շանդուն, թերակղզի

2,

լեռներ 115,

20, 116,

».

լ(լեռնաստան168,

Շանչակ, քաղաթ Շանսի14,

118,

9,

39, 83,

Շենսի 14 Շիղոնգիզանգված 156

Շիլկայե գետախառնուրդ139 Շիրազիզոգավորություն81 Շոտլանդիա142

պլատո Ջխոտա-նաճպուր,

Պադանգ122 Գալավան,կղզի 181, Գալկայինեղուց 165

Գակիստան22, 24, 92, 36,

Շատ-էլ-Արար,գետ

Չինական (Արնելյան) Տյան-Շան 104 Չին-ապոնական մարզ 327

ջրանցք 121

»

Շանդուն-կորեական վաճան

Շան,պլատո

պլատֆորմ

»

գեա 38, 160, 162 նարքադա,

»

116, 119,

"նաելին -ԷՒՏ

Գակտուսան, ճրաբխային զանգված

Պաղեստին

36, 32, 89, 90

»

Գամիր 11,

Սիրիականմարզ 18, 59,

21,

73, 98, 99,

105,

Պամիր-կԿարակորումի սիստեմ 107 Պալնիիլեռներ 160 Պանայ,կղզի 181 Պարապամիզի լեռնէր 72, 23, 29 ծոց Փարսից 26,

81,

6,

83,

10, 32, 33,

84,

91,

68,

21,

575,

Գէգու-հոմայիլեռներ 168 Գեկին,քաղաք 399, 118, 151 Փեսկադորյանկղզիներ 9,

Պերմ 15

Դիդուրուտալագալա Փիր-Պանջալ,լեռնաշղթա

Փխենյան,քաղաք 135 Գոյան (Պոլան-խու),լիճ

15Տ

33,

116,

10,

Փոնտոսի լեռներ 50--52,

56,

18, 32,

11,

52,

Փրժնալսկուլեոներ

48,

42,

60, 65,

59,

քաղաք Ջակարտա, Փամմա ), (ֆումնա

լեռներ 52 Ֆանիկի

Սեուլ, քաղաք

Սն

Գազվան93 Կատերին94 կորա 93

Տուվայկ 93

Փումա,գետ 56

16,

Ռանգուն, քաղաք 120, 171 Ռաունգ, Հրաբուխ 126 Ռեզայն(Ուրմիս.),լիճ 33, 69, 2 Ռիխտճոֆենիլեռներ 103 Ռյուկյու, իջվածք 132 Ռլուկյու, կղզիներ 4, 8, 11, 18, 113, 114, 132,

140, 149

Ռուբ-էլ-Խալի, անապատ98 Ռուսական պլատֆորմ 48,

Սալաիրո-մայանյանլեռներ 16 Սալուեն, գետ 28, 30, 100, 112, Սախալին, կղզի 11, 18, 19, 113, Սախենդ, լեռնային զանգված 27 Սակարիա,գետ 51, 55 Սակուրաձիմա, Հրաբուխ 141

19, 95,

գետ 111,

155,

Սատպուրյան լեռներ

120, 171

լեռներ 64 Սասունի

Սատլեչ,

60,

56,

Սիներրբա-Մադրեի լեռներ

6:

Սիխոտե-Ալին17 Սիկոկու, կղզի 137, 138, 140, 141,

ԱՍիմոնոսեկի նեղուց Սինանո, գետ 144 Սինայիթերակղզի92

14:

Սինգապուր170 Սինգառշանի լեռներ

Սինդ 155, 158 լեռներ 85 Սինջար,

Սինո-Տիբեթյանլեռներ 45,

1027, 124

Սիրետոկո, լեռնաշղթա 139

Սիրիա36, 32, 44, 88, 89 Սիրիականանապատ 86, 90 Ֆ գրաբեն (ՀորդանանիՀովիս 82, 88

մարզ 82, Սիրիա-Պաղեստինյան լեռներ

»

Սբչուան15

Սիչուսնյանալպեր 96

Սիվալիկիլեռներ

Սիցզյան,գնտ 28,

30,

101,

119,

13.

19շ

լեռ 62, 65 Սիփան, Հրաբուխ 126 Սլամետ, Տ5 Սմիրնա (հզմժիր), քաղաք. (Փոքր Սոբեկսանի Սպիտակ) լեռներ

Սամոս,կղզի 50

Սայգոն,

27,

102, 105

ՓունզարականԱլա-Տաու

քաղաք

55,

Փունգարիա, անապատ 142, 14, 0,

Սայաններ11,

53,

Սնֆիղ--Ռուղ, գետ 25 Սիամբ ծոց 8, 12, 31, 167 Սիբիր 19, 102, 112, 118 Սբբիրականպլատֆորմ, 14,

ելում, գետ 155, 152 Ֆեյխան, գետ 28, 50, 56 (Էվերեստ) 11, 151, ֆոմոլունգմա

կղզի Սամար,

ծով 3, 46, 42,

գետ 105 իրտիշ, լ եռ Սնելան,

Շամար, զանգված

34, 97--99,

Սն

Մակլա

»

135,

,

50, 56

Սեմերու, Հրաբութ 1276 Սերամ (Ցերամ կղզի ),

Ժեբել-էշ-Շար 93

Մուսա

լեռներ 105 Սաուրի Սելենգա, գետ 102

ԼԻՃ 109 Սելլինգ, գետ 28, Սեյխան,

գետ

մարիղամիչ

Սողոմոնյան կղզի

Սորակսան,լեռ |

1:

ՍՍՌՄ

2128,

11, Թ,

6,

59, 65,

ՀտորինՀալիլել(Հոալի

կզզի 42,

123,

Տարոն, զաչտ 66՝ Հծբեկասնի (Մեծ Մպիոակ) լեռներ 135 Տեդոնգան, գետ 136 Տննգրի(նամցո ), լիճ 110 Տենգրի-նուր,լիճ 100

28,

151,

Տիբնթ

ՍրինազարիՀովիո 152 Սուղան36 Սուեզիչբանցթ 3.94 Սոզավեսի (Տելերես), ,

ՏԱոսո,լեռ

126, 180

Սովեյմանյաւնլեռներ ՝

Տավրո-Հայկական (եռնաշղքաներ

71,

Փալբթավորություն61 լճռ 1, 105 ) սարաճարի Տարըազատայ,

10Հ, Թ,

11,

23,

37,

Սուլու, ծով 9, 181 Սումատրա, կղզի կղզի 123 Սումրավա, գետ 129, Սունգարի,

130,

Սունդարրան156

Վանա լիճ 33,

Տիգրիս,գետ

Տոկիռ,Փաղաթ

Տոնէ,գետ

աճ լեռնագագաթ

99,

118,

11,

30,

40,

143,

120,

Փաղաց Տրապիզոն,

133,

Տ որգոսկանքրի

..

102,

108,

110,

ավազան 19

Տուրֆանի (Լովչոի) աա

իջվածթ 12, 97,

գոզոավորություն Դայղամ, 9, 15, 51,

ծելյոն կղզի 45,

չեռներ 169

104,

150,

24, 36, 48, «3,

165,

166,

ճինլինի (Ցինլինչանի)լեռնձր 15,

Տապաի,գեո 162 Տավրոս 11, 13, 18,

Տոնկինյոնծոջ 8,

Տուզ,10657

144,

99, Տրանսծիմալայներ

99,

145,

33,

»

Տայվան (Ֆորժոզա) նեղուց 8 Տայուան,Փաղաք 118 Տանեն-Տունջի,լեռնաշղթա 168

13--321

70, 83,

-1(ուպ. միճ Տոնլե Տոնկին, թաղաթ

60. 64, 65

150,

118,

141,

Տոկիոյի իջվաժթ Տոժինիժոց 126

անապատ 98, Տակլա-Մական,

Տաշթենա,թաղաթ

110,

32, 64,

Փաղաք Տյանցզին,

Տսննու-0լա, լեռ

28,

Տոլո, ժոջ 126

ՃախոանչՍավեյմանի սառցադաշտ

132, 140,

113,

Տաշլանդ 121

..

36,

34,

Տերսչ-Միր, (լեռնագագաթ80 Տյան-Շան 11, 18, 16, 19, 95, 92--102,

Տայխայչան, լեռ Տայվան, կզզի 8,

33,

101, 111,

Տիմոր, կղզի 1273, 129 Տրվերիաղա(Գինքձսարէթ), 106 89

Վե. 102 Տարին-Բողգո-0լա,

Հ Հայրայշան,

30, 31, 100,

Վեյլե, գետ 30, 121 Վերին Գայիլել, պլատո 89 Վերիոյանսկ,թաղաք 12 Վինտնամ42 Վեկաորիա,թաղաք 168 «Վինդեյան լե«ն ել 160 (լեռներ 61 Վիրաճայոջ Տարա, լիճ

18,

Թ,

96--98,

Տիրձթի սարաՀարթ 45,

123--

65, 70

64,

թազաք

40,

30, 38, 168,

122, 180

Վան,

11,

32,

4շ, 48, 50--Տ53,

114--116

ծուգարի (Սանգարի)նեղուց 138 Ցուսիայի ննդուց 7, 135, 138

Սչժիչան, գագաք 122 Ուդալյանչին (Ույուն-Խոլգոնգի) լեռ Քաղաք Ռվան-Բատոր,

35,

128,

Ուտայ-Շան,լետ 96,

Քուրդիստան64,

129,

Ուրալ, զետ 3, Սւրալյան լեռներ Ւ) Ուրմիա, լիճ, տե՛ս Ռեզույէ

28,

22,

33,

32,

Օման

66, 07

45--48,

50--58,

» »

Զաբ, գետ 81 Ձոնդյան Մեր Ֆեր

124, 122, »

»

»

»

թել180

Խինգան 11, 128,

կովկաս

11,

ջ

Փամբ

42, 43,

173,

59,

61, 64,

Հիմալայներ152

Մասիս,

բաբատներ ջ

58,

անս

Մեֆ

ու

Փոջբ

Ա-

Մենդերնս,գետ 56 Նեֆուղ (Դախնա), անապա

151.

19,

113,

կզզի149 Օկինավա,

Փամբակիլեռներ 61 Փենջաթ, Հարթություն 14, 24, 185, 1958 Փոջբ Ասիա 3, 4. 13, 17, 18, 20--2, 26,

0բ, դետ 100 Օխոտի ծով 5--շ,

61,

գետ 59, 68,

դաշտավայր Քուռ-Արաջսյան

Փալան-Թոջյանի լեռներ

Քիոս, կղզի 50 Քուշանա-ՄեչխեդյանՀովիտ Քուռ,

ՈվՎուգմուղտագ,գագաք Ռվունշան, գագաթ 130

գետ Ռաօուրի,

«ե

Օմանի լեռներ 94 0մանի ծոց 6, 10, 92 0նտակե, Հրաբուխ 138 138, 141, 148 0սակա, քաղա 0ռիմա, թերակզզի139 Օրդոռ (5, 92, 99, 102, 103, 116 Օրմուզի նեղուցը10 Օութլեռներ 140

Ֆան-Սի-Փան, լեռնագագաթ169

Ֆեննամա, շզթա 176 Ֆիլիպինյան կղզիներ 4, 2, 8, 11, 18, 25,

38, 40,

41,

45,

180,

1748, 14.

181-183

իջվածջ 6 Ֆիչի կղզիներ 11 Ֆլոր, կղզի 173 Ֆլործսի ժով 9, 179 Ֆուզան135 Ֆումիլամա, ճրարովխ 188, Ֆումզիսան, Հրաբուխ 148 »

18ջ

)

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ընդճանուրակնարկ

ովեջը Ռելյեֆի ճշիմնականգծերը Ցամաթի ձնավորմանպատմությունը Օգտակարճանածոները ծ

'«

Ֆ0

.

:

կլիման Գետերն լճեջը ձողերը Բուսականությունթ

ծ

ու

7»

-

ձենգանավան աշյտքսար( թյունը Բնակչու օրւաաս Ֆիզինա-'-

«:

-

«2

բ.

Են

-

5...

«4

Կ

ջաջո

--

Հարգ 1-Սիրիանա») զ.

չ

4.

։

/

5.

.

Լ

.-ծ-ծ.-.

(

Հ

Լ

.

..

`

11Ֆ

ե...

ՆՀՀԵՀ ՀՀ /ՉՀ

ուգ .

ՀԱԼԱ--Յ

-շ

՞Ղ-ւՂ.իը

-

՛-

1ջ8

7.6

Կ. 0. 0ՀԱՆՏԱՆ,

Ա. Մ. ՈՍԿԱՆՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ ՖԻՋԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

պրակ Երկթորղ

Ասիտ 8.սումճականձեռնարկ

Հրատ. թմշագզի՝ Ա. Մ. Գաբրիելյան

ւ

Հ.Ս Տեբն. Էմբագիր՝ Հոռվասափյաք` Վերատուգոզօրբազրքչ

ՀՀՀ