Աշխարհամասերի ֆիզիկական աշխարհագրություն. Պր.3. Աֆրիա, Ավստրալիա, Օվկանիա

ԵՐԵՎԱՆԻՊԵՏԱԿԱՆՀԱՄԱՐՍԱՐԱՆ

Կ. 0. Օ0ՀԱՆՑԱՆ,Ա. Մ. ՈՍԿԱՆՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ֆԻՋԻԿԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐՐՈՐԴ ՊՐԱԿ

ԱՖՐԻԿԱ, ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ. ՕՎԿԻԱՆԻԱ

ձեռնաոկ) (Ուսումնական

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՀՐԱՏԱԲԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ--1973

ճՐատաբակածժ՝ թթ. նույն Ճեղինակների Այս գիոքը 1964--1965 ության արճագոություն» արբճամասեոր ական

Արի

Հա

Կար

են ԱիԱԽԻ" Ավբսա

ն պայմաննեոը: Օվկիանիայի ֆիգիկնա-աշխաոբճագոական է ԲՈՒՀ-եոի աշխաոջճագոբական Գիոքը նախատեսված ֆակովճամար՝ տետնեոիուսանողնեոի որպեսուսումնականձեռնաոկ։ Այն միաժամանակ կառող է օգտակարլինել ուսուցիչներին,ինչպեսնան աշխարճագոությամբ ճետաքոքովողներին:

տշամեայլի

6--6--2

68--72 ԽԱԲՃԵՕՇ

ՃՈՒ

ՃՆ

ՕՐՃԱՏՇՕՑՈԱՎ

Խճ 1ՈԹՕՇՕՑՈՎ

ՓՈՅՈՎԵՇԵՃՑ

ՎձՇՂԵՈ

ՕՐՃԻՏԻ

8ՕՇԽՃԻԱԱՒԼ

ՐԵՕՐԲՃՓՈՑ

ԸՇՑԻ՛ՐՃ

Ցեւռ)(" ոդքծուսն Ճ8Ը-քՅ ՃՓքեսոճ, տոմ,Օեճնուտւտ

(ԿՎՇ6ոՕՇ

ՈՕՇՕօ06ւճ) (ն ՅքոտեՇԽօս 23.6)

ՍՅՈՏՆ6ՈԵՇԼԹՕ

տ

ՄԻծքԸաոծ18 ԷքՇոճաշսօՐօ ԷքճթՅի--1973

ԱՖՐԻԿԱ

ՖԻՋԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

Աֆրիկան եվրասիայից «Հետո մեծությամբ երկրագնդի երկմայր ցամաքն է, նա գրավում է 29 200 Ճազ: քառ. կմ տարածություն, իսկ կղզիների ճետ միասին մոտ 30 միլիոն քկմՋԶգվածությունը ՀյուսիսիցՀարավ 8000 կմ է, իսկ ամենամեֆ լայնությունը մոտ 7500 կմ: նրա ծայրակետերնեն. Հլուսիսում՝ էնդելա Հրվանդանը(Բլանկո «Հրվանդանի մոտ), որն ընկածէ Հյուսիսային լայնության 32-20՛-ի տակ, Ճճարավում՝Ասեղի 4Ճըրվանդանը, Հարավային լայնության 34-51՛-ի տակ, արնմուտքում՝ Ճրվանդանը,արեմտյան երկայնության 12"30՛-ի կանաչ (Ալմագի) տակ, իսկ արնելքում՝ Ռաս-Խաֆուն ճրվանդանը, արնելյան երկայնության 5124՛-ի տակ: ՀարավումՀայտնի է նույնպես ե Բաբեճուսո Ճրվանդանը: Աֆրիկան Եվրոպայիցբաժանված է Ֆիբլարթարի նեղուցով մետր,լայնությունը 13 կմ), Միջերկրական (Խորությունը՝ ծովով, Սուեզի ջրանցքով, Կարմիրծովով, Բաբելմանդեբինեղուցով ն Ադենիծոցով: Միաժամանակնա Ասիայինմիացած է Սունզի պարանոցով, որով այժմ անցնում է Համանուն ջրանցքը՝ կա1869 ռուցված թվականին: Աֆրիկային պատկանողկղզիներիցամենախոշորը Մադադասկարնէ: Դա մեծությամբ աշխարճի չորրորդ կղզին է, գտնվում է Հնդկականօվկիանոսում ե մայր ցամաքից բաժանված է Մողզամբիկինեղուցով: Հնդկականօվկիանոսում են ընկած Աֆրիկամին պատկանողնան մի շարք անչամեմատ ավելի փոջր կղզիներ. դրանցից են Պեմբան,Զանզիբարը,Մաֆիան, ծոցի մոտ՝ Ադենի մոտ՝ Մասկարենյան, կոմորյան, Սոկոտրան, իսըՄադագամկարի ն մի շարք այլ կղզիախմբնա Ամիրանտյան օվկիանոսում Աֆրիկային են պատկանում ՄաԱշլանտյան դեյրա, Կանարյան,կանաչ ճրվանդանիկղզիները, իսկ Հասարակածից Հարավ, մայր ցամաքի ափերից «Հշամեմատաբար ավելի րորդ

Հ

-

/

Հեռու ունեն

ընկած

նեն

Համբարձմանն Սուրբ Հեղինեի կղզիները, որոնք

ծագում:Աֆրիկայիկղզիները, բոլորը Հրաբխային

միասին,

Հազ. քառ. կմ տարածություն: Աֆրիկայի ափերը ջիչ են կտրատված, այդ պատճառով նտ չունի աչքի ընկնող խոշոր ծովածոցեր ն թերակղզիներ։Միակ խոկողմից ոշոր թերակղզին Սոմալին է, որի ափերը Ճճյուսիսային են է Աֆրիկայի Ադենիծոցի չրերով: Առավել խոշոր ղողվում

բոնում

են

մուս

նեկ.1. Աֆրիկա:

արնեմուտքումԳվինեանծոցը, նրա սաճշմաններում էն գտնվում կղզիներ, Աննոբոն,Սան-Տուե, Պրինսիպենե մի քանի այ են Բիաֆրածոցը Գվինեանծոցից: Մյուս որոնք սաճշմանազատում ժովաժոցերից Աֆրիկայի ճյուսիսում, Միջերկրական ծովի շրջանում ճայտնի են Սիդրայի (Մեծ Սիրտ), Թունիսի, Հաբեսի ծոցեէն Ջանզիբարի ն Ադենի Փոցերը: Արնելքումառավել նշանավոր ՎերջինսՀյուսիսից ողոզում է Աֆրիկճյիմիակ թերարը: Սոմալիի ափերը: կղզի նշված ծոցերում ջրի բարեխառնությունըամռանը Հասնում է մինչն 28-ի, աղիությունը 32000-ի Առավելագույն աղիությամբ (ուժեղ գոլորշացման շնորչիվ) աչքի է ընկնում կարմիր ծովը (40--41,5 օ/օօ):Ջրի ջերմությունը շատ ավելի ցածր է արնմբտյան ԱֆրիկայիՃճյուսիսային (15--16-5) ն Հարավային (6--8")

խոշոր

ափերի մոտ, որը բացատրվում է կանարյանն Բենգունհլյանծովային ցուրտ Ճոսանքներով: Անշուշտ,այդ ճանդամանքըբացամեծ սական իմաստով ազդեցություն է թողնում արեմտյան Աֆրիկայի արնադարձային գոտու բնակլիմայականպայմանների վրա, ու այդ վայրերի կլիման դարձնելովավելի ցուրտ չոր։ Աֆրիկայի ափագիծը մեծ մասամբ ուղեկցվում է զառիքավփ Հարթ ծովափերը տեղ-տեղ միայնմի ջանի տասնյակ լանջերով: կիլոմետր լայնությամբ խորանում են դեպի երկրի խորքը: Դրանցից առավել նշանավոր է Մողամբիկիմերձափնյադաշտավայրը, է մուտ 400 կմ լայնության: Քանի որ ծովափնյամաորը Հասնում մեծ սերում մասամբ տիրապետու են ուղղաձիգ լանջերը, ուստի ն Աֆրիկայումնավաճանգիստների Համար ճարմար ծովախորշեր շատ չկան. Այդ պատճառովՀաճախ Աֆրիկայինավաճանգիստնեբը

ժամանած

օվկիանոսային նավերը խարիսխ են

բավականին ճեռու,

բաց

ծովում: Չնայած

այդ

գցում ափից ճանգամանքին,

ծովային նավագնաայսօրվա պայմաններում, ցության շնորճիվ, Աֆրիկան սերտորեն կապված է ոչ միայն եվրասիայի, այլե Հյուսիսայինե Հարավային ԱմերիկայիՀետ, նա Յ000--4000 որոնցից բաժանված է կիլոմետր չրային տարածությամբ: Այդ կապի շնորճիվ Ալեքսանդրիայի,ԿեպտաունիՀետ են միասին, այժմ ճամաշխարճային նավաճանգստի ամբավ սկսել ձեռք բերել անմտյան Աֆրիկայում կասաբլանկան, Դակարը ն բազմաթիվայլ քաղաքներ: Ափերի թույլ մասնատվածության ճնտնանքով Աֆրիկայի ներքին շրջանները ծովերից Ճեռու են ընկած մոտ 1500 կիլոմետրով (մինչդեռ եվրոպայի ներքին շրջանների ամենամեծ Հեռավորությունըընդամենը600 կիլոմետր է): Մասամբ դրանով է պալմանավորվածՀսկայականտարածություններիվրա անապատների առաջացումը: Աֆրիկայում է գտնվում աշխարճի խոշորագույն անապատներից ամենամեծը՝ Սաճարան: Աֆրիկանընկած է Համարյաերկու արնադարձերիմիջն: նրա կենտրոնականմասով անցնում է ճասարակածը,որտեղ արնադարձերի տակ, անգամ ձմռան ամենակարճօրերին, կեսօրին արնը Ճճորիզոնինկատմամբ 43"-ից ցած չի իջնում. Այդ նույն ժամանակ Աֆրիկայիծայր 6լուսիսում արնեըճորիզոնի նկատմամբ գըտ-

օվկիանոսայինն

Լե նրվում է ընդամենը 29"10՛, հսկ, «օրինակ, Մոսկվայում՝ ն նրան մոտիկ ընբարձրության վրա. Հասարակածային գոտու կած վայրերում, ինչպես նան Աֆրիկայիմերձարնադարձային շըր5

ջաններումարձանարգվածեն աշխարճիամենիցավելի բարձր օդի ջերմաստիճաններ: Աֆրիկայի մակերնույթը մեծ մասամբ սարաճարթային է: ԴրաՀճետնանքովայստեղլավ է արտաճայտվածբնական զոնանե-Հբի (ճասարակածային,ննթաճասարակածալին,արնադարձայինն այլն) 4նրթափոխությունը,Սարաճարթայինմակերնույթի ն ծայրբամասայինլեռների պատճառովէ, որ Աֆրիկայի ծովային սաճմանները շատ մասերում ուղեկցվում են ժայռակերպափերով, Համար ոչ այնքան ճարմար ծովաինչպես ն նավաճանգիստների խորշերով: Աֆրիկամայր ցամաքը մարդկությանը Հայտնի է շատ ճին ժամանակներից: եգիպտականտիրապետությանշրջանում եվրոպայի միջերկրածովյանժողովուրդները գիտեին մայր ցամաքի Հյուսիսային ն Հլուսիսարնելլան մասերը Մեր թվականությունից առաջ 111 ՃազարամյակումՃայտնի էր արդեն կարմիրծովի ն Սոմալիի մերձափնյա շրջանը, ճունական-ճռոմեականտիրապետությունների շրջանում գիտեին ցամաքիՀյուսիսային մասը՝ մինչե ն Հաբեշստան:երկրի ներքին շրջաններըճաՆուբիա, Սաճշարա մարյա մինչն 19-րդ դարը անճայտ էին, մինչդեո ծովափնյաման ուսումնասիրվածէին արդեն 15-րդ դարի սերը Հայտնագործված վերջերին, ԲարդուղիմնոսԴիասի ն Վասկո դր-Գամայի ճանապարճորդություններիցՃետու Ցամաքիուսումնասիրությունը, որ կատարվում էր նրա տարբեր մասերի գաղուքացման պրոցեսին վուգրնքաց, «ետզճետն տարածվումէր դեպի երկրի խորքերը: 1288 թ. ԼոնդոնումՀիմնըվում է «Աֆրիկյան ասոցիացիա», որի նպատակնէր Հետազոտել Աֆրիկանոչ միայն գիտականճայտնագործություններինպատակով, այլն ձեռք բերել նոր զաղութներ՝Միացյալ նաճանգներիանկախացման 4ճետնանքով Անգլիայի կորցրած գաղութները փոխՃատուցելուճամար: 19-րդ դարում Աֆրիկայիներքին շրջաններիուսումնասիրության գործում բացառիկ է անգլիացի անվանի ՀետազոտողԴավիթ 1իվինգստոնի դերը: նա իր կյանքի մու 32 տարին անց է կացնում Աֆրիկայումն առաջին անգամ լայնությամբ կտրում է մայր ցամաքը, անցնելով Ատլանտյանօվկիանոսից մինչն Հընդկական օվկիանոսը: Աֆրիկայիներքին շրջանների ուսումնասիբության ասպարեզումնշանակալիցաշխատանքներեն կատարում նան անգլիացիլրագրող-ճանապարճորդ Հ. Ստենլին, ռուսներից՝ ե. Պ. Կովալնսկին,Վ. Վ. Յունկերը ն ուրիշներ: Տ

19-րդ դարի երկրորդ կեսում ամբողջ Աֆրիկանիր Հիմնական գծերով արդեն ուսումնասիրված էր ն բաժանված գաղութային ուսումտերություններիմիջն: ներկայումս Աֆրիկայի ամենից բիչ են՝ կեսի կննտրոնական նրա Ճճարավային նասիրվածվայրերից կենտրոնական Սուղանի Հարավային մասը,Կոնգոյիավազանը, մասը, Սաճարայիներքինշրջանները:

Նկ.

2.

ԲարեչճուսոՀրվանդանըԱֆրիկայիժայր Հարավոսք:

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՋԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

մեծ մասամբ ունի պլատֆորմային կառուցվածք: Աֆրիկան Որպես ցամաք այն ձնավորվել է դեռնա մինչկեմբրում, ճանդիսանալով 4իպոթետիկԳոնդվանացամաքի մի Հատվածը,նրա կառուցվածքում մեժ մասամբ մասնակցում են մետամորֆացած բյուրեղային ապարները, որոնք շատ մասերում, Ճատկապես կենտրոնականԱֆրիկայի արնելլան ն արեմտյան չրջաններում, մինչկեմբրյան4իմքի վեր բարձրացած տեղամասերում մերկաց2

եկել երկրի մակերես։ Այլ վայրերում երկրակշղնի են ընդարձակ գոգավորություններ, որոնցում մինչկեմբրյան կառուցվածքները ծածկվել են տարբեր Հասակի ծովային ն առավելապես ցամաքային «զոր նստվածքներով: Այսպես, օրինակ, ճարավային Աֆրիկայում գրտնրվող Կարուխիջվածքում տիրապետում են պալնեողոյանապարն կոնգոյի երրորդական,իսկ Չադ ները,կալաճարիի ավազներում՝ ն ստվածքները: լճի ավազանում՝չորրորդական պալեողոչԱֆրիկայում մասնակի տեղ են գրավում ստորին լան (կալեդոնլան) ծալքերը, որոնք մինչկեմբրյան կառուցվածքների 2նտ միասին մակերնույթում դրսնորված են լեռնային զանգձնով, ինչպես, օրինակ, վածների ն բարձրադիր տարաճարթերի մասում Տուարեգի լեռները, ԱՀագարի Սաճարայիկենտրոնական զանգվածը, նիգեր գետի ու Գվինեանծոցի միջն ընկած տերիթտոբիան ն այլն: Նծոգենում ն չորրորդականի նշված լեռները ենթարեն ն կրվում բարձրացման կոտրատման:Այդ ամենի 4ճետնանքով ել,

թրիՀնտնանքով առաջացել դուրս

են

սկզբում

առաչանում

են

ճեղքեր, որտեղից արտավիժածլավաները տեղ-

տեղ առաջացնում են մինչե

մետր բարձրությամբ առանձին

Հրաբուխներ:ժամանակիընթացքում «Հնագույնայդ լեոները խիստ Փայքայվում են, ճ«ղկվումն աստիճանաբարվերածվում սեղանաձեւ բարձրությունների(Ադրար,Աիր ն այլնի

Աֆրիկայում նշանակալից տեղ են գրավում վերին պաղեողոյան (ճերցինյան) Փալբերը, որոնք ճիմնականումեզրավորում են մայր ցամաքը ճարավից ն ծլուսիս-արեմուտքից: Հյուսիսում նըրանք ընդգրվում են Մեծ Ատլասին Անտիատլասի լեռնային շրրջանները, որոնք այն ժամանակ բոնված էին միջերկրածովայըն՝ մեծ Հզորության ծովագեոսինկլինալով, ուր տեղի էին ունենում յին նստվածքներիկուտակումներ. կարբոնին պերմի ժամանակաշրջանում ծովը նաճանջում է ն նրա տեղում ձնավորվում էն Ճյուսիս-աֆրիկյան ճերցինյան լեռները, որոնք այժմընդգրկված են Ատլասիլեռնային սիստեմի մեջ:.են ճամարվում նան Հերցինյանծալքավորության 4Ճետնեանք Աֆրիկայի Հարավային ծայրամասում ընկած կապի լեռները, րոնք ծալքավորվել են պերմ-տրիասի ժամանակաշրջանում,այլ ո-

կերպ ասաժ՝ մեզողոյի սկզբում. այղ պատճառով որոշ 4Ճետաղոտողներ կապիլեռները Համարումեն մեզոզոյան ծալքավորության արդյունք: Դ

Այսպիսով, կարբոնչպերմ ժամանակաշրջանի «երցինյան տեկտոնականէտապի լեռնակազմական պրոցեսների շնորՀծիվ,՛ է, սակայն ծովային պայմանները Աֆրիկայի ցամաքը մեծանում նրա ճլուսիային մասում: դեռես շարունակվում են պաշտպանվել Պերմ-տրիասիժամանակ Աֆրիկան, բացառությամբ Ճլուսիսային մասից, գրեթն ամբողջովինցամաք էր: Այդ ժամանակ Աֆրիկայի տարբեր մասերում, դգլխավորապես դգոզավորություններում, կուտակվումնն ցամաքային զանազան նստվածքներ,մեծ մասամբ ավազաքարեր: Յուրայից սկսած մինչն երրորդական Աֆրիկայի որոշ շրջաններ տարբեր ժամանակներումկրկին ծածկվում են ջրով, ուր նստում նն այսովեսկոչված նուբիական ավազաքաբերն կրաքարերը: նրրորդավանիսկզբում (պալեռգենում) ծովերը ամենուրեք ետ են քաշվում ցամաքի վրայից, ձնավորվում են Ճյուսիս-աֆրիկյան լեռները, որոնցում լեռնակազմական ակտիվ պրոցեսները շարունակվում են նան էոցեն-միոցենում: Աֆրիկայում երիտասարդ (նորագույն ժամանակաշրջանի) ծալքավորության պատկանողլեռնային սիստեմներից ճայտնի են միայն Ատլասիլեռները, որոնք ընկած են մայր ցամաքի «յլուսիսարնեմուտքում,ճիմնականում Թունիսի, Ալժիրի ն Մարոկկոյի տեբիտորիաներում: Սրանք ձնավորվել են նրրորդականում ն կազեն նվրուական ալպիդների շարավային շարունակությունը: մում Լեռների այս ամբողջ մարզը մինչերրորղական ժամանակաշրջանում, սկսած դեռես պալեոզոլից, բոնված է եղել Թետիս օվկիանոսի գնոսինկլինալով: նրանում ծալքավորման նախնական պրոցեսներ տեղի են ունեցել դեռես պալեոզոլում, այնուծնտն շարունակելմեզոզոյում, բալց առավել ինտենսիվ բնույթ են կրել երբորդականում, երբ ձեավորվելէ ամբողջ սիստեմը: ՊարեոգենումԱֆրիկան անջատվում է Ավստրալիայից,նեոգենում՝ ՀարավայինԱմերիկայից.չորրորդականիսկզբում խզվում է նրա կապը նան ԱռաջավորԱսիայից, ավելի վաղ (մեզոզոլում) Աֆրիկայից անջատվել էր Մաղագասկարըն առաջացել Մոզամբիկի նեղուցը: են տեկտոնականշարժումնեԱյս անջատումները4ճետնանք րով պայմանավորվածուժեղ կոտրատումների, որոնք սկսվելով կավճի ժամանակաշրջանում, առավելազույնի են Ճասելհրրորդականում ն շարունակվում են մինչն օրս: կոտրատումների այս մեծ սիստեմը, որ Զամբեզիիգետաբերանիցսկսվելով ձդվում է մինչե կարմիրծովը ն այդտեղից՝ մինչն Տավրոսի լեռնաշղթան, մոտ 6000 կմ երկարություն ունի: Ձամբեզիի գետաբերանի մոտիքը ու

.

գրաբեններիայս գիծր ձգվում է դեպի ճյուսիս՝ մինչե նյասա լճի ճյուսիսային ծայրը որտեղ բաժանվում է երեք ճյուղերի: ԴրանՋից արնմտյանճյուղը ընդգրկում է Տանդանիկա,կիվու, էդուարդի ե Ալբերտիլճերը ն Հասնում նեղոսի վերին ովիտը։ Արնելյան ճյուղը, ընթանալով դեպի Հլուսիս-արնելք, վերջանում է Հնդկական օվկիանոսիափին՝ Զանզիբարն Պեմբա կղզիների մոտ, առաջացնելով աստիճանաձնխզումային իջվածքների մի սիստեմ, որոնք իջնում են դեպի ծովափը: կենտրոնականճյուղը»որ ամենից երկարն է, անցնում է Ռուդոլֆի լճի վրայով դեպի Հաբեշստան(Աարնելք), որտեղ այն ճյուղավորվում է երկու մադիս Աբերայից սի. դրանցից արնելյանը անցնում է Ադենի ծոցի երկու ափերով, իսկ արնմտյան ճյուղը ձգվում է դեպի կարմիր ծովի երկու ափերն ծոցերն Սիրիական այդտեղից էլ՝ դեպի Սուեզի ն Աքարբայի մեծ մինչն ծովով դեպի Հլուսիս՝ դգրաբենը,տարածվելովՄեռյալ ու

ու

Փոջր Ասիա: Աֆրիկայիժամանակակիցռելիեֆի ձնավորմանգործում չափազանցկարնոր դեր է կատարել ճեղքվածքներիայս վիթխարի մեծ անունով: Այն դուտին,որը ճայտնի է Աֆոբիկյան գբարեն է ղեկցվում մի շարք նեղ, բայց խոր իջվածքներով, որոնք մեծ մասամբ բոնված են մայր ցամաքի ամենից ավելի մեծ լճերով: առավելագույն խորությամբ «այտնի է Տանգանիկան Նրանցից (1435 մ), իսկ մակերեսով՝ Վիկտորիան(68000 քառ.կմ): Ճեղքվածքային այդ դոտում են տեղավորվածնան Ադենի ծոցը, Կարմիր ծովը, Աքաբածոցը, իսկ Ասիա մայր ցամաքում՝ Հորդանան դետի Հովիտը, Մեռյալ ծովը ն խզումների դծերին ուղեկցող իջվածքներիայն ամբողջ գուտին,որը տարածվում է մինչն Տավրոս: Այդ ամբողջ տերիտորիանձնավորվել է երկրաբանականերիտասարդ (երրորդական)ժամանակաշրջանում: Սակայն տեկտոնական բնույքի այսօրինակ շարժումներ Աֆրիկայում տեղի են ունեցել դեոնս պալեոզոյից սկսած: Դրանց «նետնանքով ճեղքվածքների ն խզումների ուղղությամբ երկրակեղնի մի մասը բարձրացել է, մի մասը՝ իջել. այս կերպ են առաջացելարնելյան ԱֆրիկայիՀամար այնքան բնորոշ գրաբենները ն Հորստերը: Աֆրիկայիխգումայինայդ ճեղքերը միաժամանակՀանդիսացել են այն վայրերը, որտեղից պարբերաբարերկրի մակերնույթ է ժայթքել ճրաբխայինլավան: Այս կերպ առաջացելէ բազալտային լավայի այն Հսկա ծածկոցը, որը գրավում է Արնելաաֆրիկյան սարաճարթիմեծ մասը: Միաժամանակայդ ճեղքերի ուղղությամբ վեր են խոյացել մի ամբողջ խումբ 4րաբուխներ(օրինակ, ու-

Կիլիմանջարո,Քենիա, Ռուվենզորին այլն),որոնց մի մասը շարունակում է գործել նան այժմ: Աֆրիկյան մեծ դրաբենալին զոտում ընկած է նույնպես ն Հաբեշստանի լեռնային երկիրը, որի առաջացման պրոցեսում խո-

Նկ.

3.

Հրաբխայինլավային ճոսջը մինչն Կիվու լիճը:

դեր է խաղացել երրորդականիՀրաբխային գործունեությունը: Հրաբխային Հզոր լեոնագագաթներիցեն՝ Ռաս-Դաշան (4620 մ), Կոլո (4300 մ), Գոնա (4230 մ) ն այլն։ Հաբեշստանի տերիտորիայում, որտեղ կոտրատման երկու ուղղությունները միմյանց Հետ բավական մեծ անկյուն են կազմում, վայրը բավական զգալի չափով բարձրացել է՝ առաջացնելովՀաբեշստանի լեոռնաշխարտճը, նրանից Ճյուսիս (Կարմիր ծովի ափը) ն մանավանդ Հարավ (Սոմալի) ընկած տերիտորիաներըմիակողմանի թեքված են դեպի Հլուսիս ն Ճարավ-արնելք: են կենտերկրակեղնիպատովածքայինորոշ գծեր անցնում րոնական Աֆրիկայի արնմտյան մասով, որոնց ուղղությամբ նույնպես դիտվում են Հրաբխայինլավաների արտաճոսումներ ն. առանձին Հրաբխայինկոներ, ինչպես, օրինակ, Կամփերունը (4020 շոր

Այստեղի

ճեղքվածմ), որը շարունակում է գործել նան այժմ: նույնօրինակ նան են Սաճարայով.դրա Ճետնանքով այսՓային գծեր անցնում զանգվածներումՃնագույն Հիմքի վրա տեղ Տիբնստիի ն Աշճագարի նշանակալից տարածում են ստացել երիտասարդբազալտային լավաներըն Հրաբխայինգմբեթները: է Հշիշատակելնան այն ճանդամանքը,որ մեզոԱնտճրաժեշտ ինտենզոյի վերջերից մինչն չորրորդականիսկիզբը տնող այդ պլատֆորմային Հետնանքով Աֆրիկայի կոտրատումների սիվ

զանգվածը ենթարկվել է ուժեղ տեղաշարժերի, որը իր խոր կնիքն է գրել Աֆրիկայի ժամանակակիցռելիեֆի վրա։ Տեկտոնական ն տտրուրտուրային կառուցվածքի տենսակետից Աֆրիկայումտարբերվում են. 1) պլատֆորմային զանգվածներ, 2) կալեդոնիդներ, 3) Հերցինիդներ ն 4) ալպիդներ: Պլատֆորման, որ բռնում է ցամաքի մեծագույն մասը, իրենից ներկայացնումէ չափազանցկայուն երկրակեղնիմի ամրացած (կարժըրացած) տեղամաս: Տարբեր դարաշրջաններումնրա գողավորությունների ծովային ավազաններում կուտակված նստվածքնեւ

կամ բոլորովին չեն ծալքավորվել, կամ առաջացրել են փոքբաթեք լանջերով ընդարձակ անտիկլինալներ։Դրա փոխարեն նա

ըը

շատ ձնե

տեղերում կոտրատվելէ

զանգվածներիկամ

մեծ

ն

տեղիք տվել ընդարձակՃորստա-

տարածություն բռնող դոդավորություն-

ների (Կոնգոյի կալաճարիի ավազաններըն այլն) առաջացմանը: կալեղոնիդները, որոնք ներկայացված են կենտրոնականՍան

ծարայում ն նիգերի ստորին ճոսանքի ճովտում, բավական ուժեղ ծալքավորվածն մեժ մասամբ խիստ քայքայված են: Հերցինն ցան ծաղում ունեն Ատլասիլեռնային սիստեմից Անտիատլասը ու Ատլասիսիստեմի Սաճարայիկալեդոնիդներիարանքում ընկած շրջանը: Հերցինիդներեն նան ցամաքի Հարավային ծայրամասում ընկած կապիլեռները. թեպետ նրանցում ծալքավորումը սկսվել է դեռ կալեդոնականտեկտոնականէտապում, բայց ճիմնականում նա կատարվելէ տրիասում՝ Հերցինյան էտապի վերջերում ն ստորին մեզողոյում: Ալպիականտեկտոնականէտապի է Ատլասի լեռնային սիստեմը (բացառությամբնրա Ճճետնանք Ճարավայինմասի շղթաներից), ըստ որում ալդ սիստեմի ճյուսիսային լեռնաշղթաները(Ռիֆ ն Տել-Ատլաս) ալպիդներ են՝ Հակված դեպի Հյուսիս, իսկ Հարավային շղթաները (Սմաճշարական Ատչասը,մասամբ բարձր Ատլասը)դինարիդներեն՝ Հակված դեպի ճՃարավ։ Այդ էրկու ճյուղերի արանքումընկած են ճամեմատա-չ են

կարծրացածերկու շրջաններ(միջբար կայուն, մի քիչ ավելի շուտ լեռնային զանգվածներ)Մարոկկոյի ն 0րանի մեզետաները։ Ատլասի լեռներին բնորոշ է Ալպերին ճատուկ տեկտոնիկան՝ուժեղ վրաշարժերնու ծածկոցները: շարիաժներըչ '

ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

ԱֆրիկանՃարուստ է բազմապիսի Հանածոներով:Դրանց մի մասը իրենց պաշարներովառաջնակարգտեղ են գրավում ամբողջ աշխարճում։ Առանձնապեսկարնոր են գունավոր մետաղները՝ են մայր ցամաքի պղինձը, ցինկը, անագը, որոնք տեղաբաշխված առավել գրեթե բոլոր շրջաններում: Ոչ մետաղային Ճճանածոներից ն են արժեքավոր ֆոսֆորիտները(Ատլասիլեռներում) գրաֆիտը ՖոսֆորիտներիՀամաշխարճայինպաշարնե(Մադագասկարում): րի մոտ ||լ-ը կենտրոնացածԼէԱֆրիկայում: ամենից ավելի ճարուստ շրջաններից են ճաՀանածոներով ն սարակածային ՀարավայինԱֆրիկան։Այստեղ ամենուրեք Հանդիպում են մինչկեմբրյան ն ստորին պալեողոյանճիմքի մերկացումներ, որոնք Հնարավորություն են տալիս ի Ճայտ բերելու օզտակար ճանածոներիշատ տեսակներ: կարնորագույն4անքային Հանածոներից է ոսկին, որի պաշարներով Աֆրիկան նշանավոր տեղ է գրավում կապիտալիստական աշխարճում։ Ոսկու խոշոր պաշարներկան ՀարավայինՌոդեզիայում, Մոզամբիկում, Ոսկյա ափում, արնմտյան ն ՀասաՀչ րակածային Աֆրիկայում ն այլ վայրերում: Ոսկու պաշարները գլխավորապեսկենտրոնացած են Հարավ-աֆրիկյան Հանրապլետունյան տերիտորիալում:Այստեղ ոսկու Ճետ միասին արդլոմրաՃանվում են նան ճազվագյուռ մետաղներ պլատին ենուրան: Գլատինիզգալի պաշարներկան նան եթովպիայում: Աֆրիկայի մինչկեմբրյան ինտրուզիաների 4ետ չարավային անրտորենկապված են երկաթը, պղինձը, ազբեստը: Այստեղ ոչ պակաս նշանակություն ունեն մարգաննեցը,գերմանիտը, խրոմիտը: ՀյուսիսայինՌոդեզիայումպղնձի Հետ միասին «Հիմնական Ճանածոներեն ճամարվում կոբալտը նե վանանդիումը: ՀարավայինԱֆրիկանմիաժամանակճայտնի է անադի, վոլֆրամի ն բազմամետաղային4անքերով: Մայր ցամաքի ալս մասը բացառիկ Ճարուստ է նան թանկարժեք քարերով, այդ թվում ալմաստներով։Ոչ շատ առաջ Աֆրիկան4ամարվում էր ալմառ13

տով ամննաճարուստաշխարճամասը:Ալմաստիճանույթով առավել աչքի են ընկնում Հարավային Աֆրիկանն Կոնգոն: Ոչ մետաղային (նստվածքայինծագման) ճանածոներիցճարավային Աֆրիկանբավարար չափով ունի քարածուխ, որը կենտրոնացածէ ճիմնականում կարուփավազանում: Քարածխիխոշոր պաշարներ կան նույնպես Հյուսիսայինն ՀարավայինՌոդեն Մաղդագասզիայում, Կոնգոյի ն Տանգանիկայի ավազաններում կարում: մի շրջան է «աՕգտակարՃանածոներիարտակարդՃճարուստ սարակածայինԱֆրիկան:Այստեղխոշոր նշանակություն է ստաերկաթի ն ալյումինի արդյունաճանումը: պել պղնձի, մարդգանեցի, մեծ է պղնձի արդլունաճանումը,որով նա գրավում Առանձնապես է աշխարճում առաջնային տեղերից մեկր: Այժմ այստեղ ճամաշխարճային նշանակություն է տտացելնան ուրանի արդյունաճանումը, որի ապիարունակությունը անքանյութում շատ բարձր է

(0,3--0,540):

Հյուսիսային Աֆրիկայում (ճիմնականու Ատլասի լեռնեբում) կենտրոնացածեն առավելապես նստվածքային ծագում ունեցող Հանաժոները. դրանցից «ամաշխարչային ամբավ են ստացել ֆոսֆորիտները,որոնք արդյունաճանվում են գլխավորապես Թունիսում, Մարոկկոյում ն Ալժիրում: Ֆոսֆորիտների արդյունաճանումն այստեղ ունի էքսպորտայիննշանակություն: Ֆոսֆորիտներիցբացի այս շրջաններումճայտնաբերվածեն նավթ, աղ, գիպս: նավթի պաշարներով Հարուստ է նան նգիպտոսը(նեղոսի ստորին ավազանում, Կարմիր ծովի ափին): Աֆրիկայի նավթաբեր շրջանները (ՀատկապեսԱտլասիլեռներում) միաժամանակ Հոչակված են բնական գազի մեծ տպաշարներով:նստվածքային Հանածոներից բացի Ատլասիլեռները աչքի են ընկնում բարձրորակ երկաթի Հանքերով (0րան). Մետաղայինմյուս Հանածոնեբից այստեղխոշոր նշանակություն ունեն մոլիբդենը, մարգանեցը, քինկը։ կոբալտը,որոնց Հանքավայրերըկենտրոնացած են մեֆ մասամբ Մարոկկոյումն Թունիսում: ՌԵԼԻԵՖԸ

Աֆրիկանմակերնույթիառումով ներկայացնում է մի ընդարձակ բարձրավանդակ,որի միջին բարձրությունը 250 մետր է: Այստեղսկսած դեռնապալեոզոյից, անընդշատտեկտոնականուղղաձիգշարժումներիՀետնանջով,երկիրը ենթարկվելէ ճեղքվաժք՛

ների, որոնց ուղղությամբ տեղի են ունեցել խոշոր մասշտաբի են երկրակեղնիիջեցումներ ն բարձրացումներ:Այս կերպ առաչ Ճճորստերն զրաեկել Աֆրիկայիռելինֆի ճամար այնքան բենները: փոքր տեղ են գրավում լեռնաԱֆրիկայում վին ընդարձակմարզերը, ինչպես նան դաշտավայրերը: կեռնային փակերեույթովառավելապեսաչքի է ընկնում մայր ցամաքի ճաէ ընկած Հաբեշատան րավն արնելքը։ նրա արնելյան մասում լեռնաստանը: Այստեղառանձին լեռնաշղթաներՃասնում են մինչն մ բարձրության, Աեռնաստանի բարձր լեռնագագաթներիցէ Ռաս-Դաշանը(4600 մ), Հաբեշստանըերրորդականում ենթարկվել է կամարաձնբարձրացման ն ապա խզումների, որոնք առաջ են բերել Հրաբխայինինտենսիվ գործունեություն. Հաբեշստանի լեռներից ճարավ տարածվում է Արեելաաֆրիկյան սարաճարթը: մակերնույթը մասնատված է մայր ցամաքի ամենից Վերջինիս ԽոԽորը իջվածքներով, որոնցում տեղավորվածեն Աֆրիկայի շորագույն լճերից Վիկտորիան,Տանգանիկան,նյասան։, Արնելաաֆրիկյան սարաճարթիՃենց այդ իջեցվածջներիմարզում էլ գրտնրբվում ծն ամբողջ Աֆրիկայի ամենից բարձր գագաթները՝ նիլիմանջարոն (5895 մ), Քենիան(5195 մ) ն մյուսները, Դրանքներկայացնում են ճանգած Ճրաբոււների վիթխարի կոնուսներ, որոնք ակտիվորենգործել են երրորդականին չորրորդականիընթացքում: Աֆրիկայի «արավային ն ծժարավարեելյանմասի ռելիեֆը բնորոշ է մի շարք լեռներով: Դրանցիցեն Հարավային եզրամասում կապի ծալքաբնեկորային լեռները, իսկ «արավ-արնելքուվ՝ Դրակոնյանլեռները. Առանձնապեսվերջիններս խիստ մասնատված են էրոզիոն խորը 4ճովիտներով,ունեն աստիճանաձնոռնլինֆ. կտրուկ արտադեպի արնելք՝ օվկիանոս իջնում են անչամեմատ Ճճայտվածզառիվերլանջերով, իսկ դեպի արեմուտք ցածրանում են թույլ թեքությամբ ն ապա գրեթե աննկատելիմիաձուլվում ներցամաքային սարաճարթին։ Դրակոնյանլեռներն ունեն 3000-մ բարձրություն: կարնորագույնգագաթներիցեն կետկին-

բնորոշ

ու

Համեմատաբար

ու

(3660 մ) ն Մոնո-սովար (3280 մ): պիկը մասում

է դտնվում երիտասարդծալԱֆրիկայի Ճյուսիսային Քավորության պատկանողԱտլասիճզոր լեռնային սիստեմը: Վերջինս կազմված է մի քանի զուգաճեռ շղթաներից, որտնք, սկսած Թունիսից, Միջերկրական ծովի Հարավային ափերով տարածվում են դեպի Հլուսիս-արնեմուտք՝մինչն Ատլանտյանօվկիանոսը: կա. բնորագույնշղթաներից ծեն՝ Մեծ Ատլասի, Առափնյակամ Տել15

9լ

դվջղաստդնովր ղ 3 Սմոֆ յ'ողակոդրվչ մգզվցս լոսճղամղ«դմա դ մտվիսչ վմզեվղ ղվվի «մժջտիձվվ նոջ մղոալլիսմսիտեսե վոսեցղ կատվիր ղզ Քվմզղժջտիձվ նիր 'իսմցղբրսնամջմոմ վժ իտլջ վմզղսզց)դվյոջաինդոն -րվչ դաքմժբգկեգվրջաոիտքաոչատմո ժմոէ փղսմս «մզղմփջոիձվ վր ղզ լ"սինողջղոուո դց ջոիտտխոաձմմ ովողիսղ նցտոր .մղոմսսը ) ջակդմ իամու ճՔվլոմոչոր "(բ Տյչ) մորսմոմ: ջոեղաջչ վոոսկ-վբք 3 Քվմզղյանան մջմոմ 1ցիտստ վմզդսց նհր դաէլիսմսիաժլոջցղամ վվո ժղսմս «մմցզղազմ -սնսցախ ղ ղոլմմիզկղվի ղզ մոսդակտուխ ոմդ չմդամոդսառղվ

ր 6695

ղ

(մի

վ/սմածդո բվվդ.)

մջմոմոդզրո վլոհվմֆը .Ղ-սժվղ Սո"նոնադազ|

"չ

ԴՂ

-ոզմվջվմտեաչը

բսղամջմոմ ղց մզի լյորսոտր դոկ դ «վեզմոոսջ դոկաղսեվմս: ղզղյո (բոմ վոմոչտր չյորսմսիտտմցն Հաղդսմտղզի կադվմօ «ոզեռդվ)բ'ամցմիոիդվե -ահվփկզղվոդակտտխվեցովիվը Փղամս(իսմզղմոխոդվլոժջոիտող վկտոոչ մզմմոտ յ ջոի Հդտստ

Հմկջոջ մրառտր ջղի մլիտյլմզկորվմս «մտախողո դակաքակոչ Քվմզղսզ) վոոաղ վՎլոմոչոր 3 ֆաոկղմիոմոչ ոզխոծվրդտ դ (բ 593) Պոն ւմրսմը-իմվք վոոմոտղր պ մմզղազմ ղմ Տ-1գմզչգկ Տվմզգքոնոն մսխողոամղ ՆՈ

Հոս

վայրերում նկատվում են մի քանի տասնյակմետր բարձրությամբ սեղանաձնլեռներ: ԱֆրիկայիՃասարակածայինմասում Ճսկայականմի իջվածջային տարածություն է իրենից ներկալացնում կոնգոյի գոգավորությունը, որի Հատակը (900--400 մ) ծածկված է ծովային ն ցամաքային նստվածքներով: Գոգավորությունը բոլոր կողմերից շրջապատված է մինչկեմբրյան 4ճիմքի բարձրացումներով, որոնք արեելքում ներկայանում են բարձր լեռների ձնով: Աֆրիկայի Հարավային կեսում իջվածքները գրավում են Ճամեմատաբարփոքր տարածություն նրանցից քիչ քն շատ ընդարձակը Զամբեզի գետի Ճճովիտնէ, կալաճարինն 0րանժ գետի դոգավորությունը: Դրանք բոլորն էլ գրեթե շրջապատվածեն մինչե 900 մ բարձրությանբյուրեղային զանգվածներով: Մայր ցամաքի առավել մեծ դաշտավայրերիցՀայտնի է Սենեգամբիան,որն ընկած է Աֆրիկայի «լուսիսարեմտյան մասում: Սա իր մեջ է ընդգրկում Ատլանտյանօվկիանոսի նեղ ծովափը ե Սենեգալ ու Գամբիագետերի ցածրադիր Ճարթությունը: Դաշտավայրային Ճամեմատաբար փոք տարածությամբ Աֆրիկայի են ն Հյուսիս-լիմիջերկրածովափնյա շրջանում առանձնանում բիական, իսկ Հնդկականօվկիանոսի շրջանում՝ Մոզամբիկինեղուցի երկարությամբ ձգվող նեղ առափնյա Հճարթությունները։Այս տեսակետից Աֆրիկան շատ խիստ կերպով տարբերվում է մյուս աշխարճամասերից (բացառությամբ Ավատրալիայի) Սա գրեթե միակ աշխարճամասնէ, որի ռելիեֆի ժամանակակիցձները Ճամարյա բացառապես պայմանավորված են Հնագույն կայուն ցամաքային զանգվածիերիտասարդկոտրատումներովն դրանց Հետ կապված ուղղաձիգ տեղաշարժերով ճՃրաբխային երեույթներով, բստ օրում այդ կոտրատումները կատարվել են ոչ թե առանձին փոքր շրջաններում, այլ ամբողջ մայր ցամաքի վրա՝ ընդգրկելով Ճսակայական տերիտորիաներ: Մորֆոլոգիականտեսակետից Համարյա ամբողջ Աֆրիկան, Ճճյուսիսայինծայրամասի լեռների, իրենից ներբացառությամբ կայացնում է մի 2Հակալական սարաճարթ, որտեղ մակերնույթի ժամանակակիցձները Հեւտնանքեն դիզյունկտիվ դիսլոկացիանեբի շնորճիվ առաջացած ընդարձակ գորստաձնբարձրացումների ե գրաբենաձն իջեցումների, որոնք Ճնտազայում (նրրբորդականում ն չորրորդականում)մշակվել են դենուղացիայի Ճետնանքով։ երկարատն դենուղացիայի ճետնանք են, օրինակ՝ Աֆրիկայի ռելինբնորոշ մնացորդային, կղզիաձն լնոնային ֆի Համար չափազանց ու

2--1666

զանգվածները, որոնք տարբեր բարձրության վրա գտնված պենեպլենների մնացորդներն են (այսպես կոչված «վկա սարեր»): Փոքր տարածություններ բռնող ն չափազանց բարդ կառուցվածք ունեցող ծալքավոր շրջանները, որոնք այնքան բնորոշ են եվրոպաբացառույի ճամար, այստեղ ընդճանրապեսբացակայում են. թյուն է կազմում միայն Ատլասիլեռնային զոնան: Աֆրիկայի բնական լանդշաֆտի ամենաբնորոշ գիծը նրա ընունեցող ճարթությունդարձակ, ճարթ կամ շատ թույլ թեջություն են, տարբեր բարձրություն ունեն: նկատմամբ որոնք միմյանց ներն են Նրանք ոչ թե ակումուլյացիայի ճետնանք (ինչպես եվրօպայի, Ասիաչի կամ Ամերիկայի դաշտավայրերը, որոնք առաջացել են Հիմնականում շնորչիվ զանազան ալյուվիալ նստվածքներին երիծովային, լճային ու լագունային նստվածքներիկուտակտասարդ ման), այլ ձնավորվել են բարձրությունների Հողմաճարման ու լվացման 4եւոնանքով: Դրանքմակերնույթի ձներ են, որոնք առաչացել են շնորշիվ վայրի պենեպլենացման: Աֆրիկան Համարյա ամբողջապես պենեպլենացվածճարթություն է, Հենց ալդ Հին, Հակայականչափի ճասնող պենեպլենն է, որ Ճետագայում կոտրատվելով առաջացրել է Աֆրիկայի մի շարք ընդարձակ դոգավորություններն նրանց միջն տեղավորվածսեղանաձնբարձրաու

վանդակները:

Աֆրիկայիժամանակակիցռելիեֆի Համար բնորոշ է նան այն նան նրա Հարնան Արածանդամանքը,որ այս ցամաքը (ինչպես բիան) սկսած մեզոզոլի կեսերից շատ դանդաղ, բալց անընդճատ սկսել է բարձրանալ: Դրա ապացույցն է, օրինակ, այն փաստը, որ Աֆրիկայի ամբողջ արնելյան ծովափի երկարությամբ ձդվում է 10--15 մետր բարձրություն ունեցող մի տերրաս, որի նստվածք-

ները պարունակում են չորրորդականին ժամանակակիցծովային ֆաունա: Այս ամենի Հետ միասին Աֆրիկայի մակերեույթը շատ մասերում աչքի է ընկնում «րային ապարների ծածկոցներով, որոնք տեղ-տեղ առաջացրել են Հճրաբխայինկոներ: Աֆրիկայիռելիեֆի ճամար ամենաբնորոչշըկարեԱյսպիսով, լի է Ճամարել ճին պենեպլենի խղումների, ուղղաձիգ տատանումճետ կապված ձները, որոնց առաջաների ն Ճրաբխականության է ցումը սկսվել մեզողայում ն շարունակվում է մինչն օրս (այդ նույն պրոցեսներիՀետնանքէ նան նրա ափերի լուրաճատով ուղղագիծ կառուցվածքը):Տեկտոնականայդ շարժումներն ընդգրկել են նակ ցամաքի 4Ճյուսիսայինե մասամբ Ճարավայինծայրաման Աֆրիկյանմեֆ սերը, որոնցում (բացառությամբՀաբեշստանի

դրաբենի) ուղղաձիգ տեղաշարժերը կատարվել են ճամեմատաբար ավելի մեծ ուժով, քան Աֆրիկայի մնացած շրջաններում: Աֆրիկայում կարելի է առանձնացնել մորֆոլոգիական Այսպիսով, շրջաններ. 1) Ատլասիսիստեմ ն 2) Աֆրիկայի երկու ճիմնական մնացած մասը, որն իր Ճերթին (ըստ տեղաշարժերիտարբեր ինտեննսիվության)ստորաբաժանվումէ երեք ենթաշրջանների.ա) ճարավայինԱֆրիկա (կապի լեռներ), բ) արնելյան Աֆրիկա(գրաբենների զոնա) ն գ) մնացած տերիտորիան:Ուղղաձիգտեղաշարժի ինտենսիվության տեսակետից առաջին տեղը բոնում է արնելյան Աֆրիկան, երկրորդ տեղր՝ ճարավային Աֆրիկան: Մորֆոլոգիականտեսակետիցիրարից տարբեր այդ շրջաննեբից Ատլասիլեռների ճամար բնորոշը ռելիեֆի այն ձներն են, որոնք կապված են 4ամարյա բացառապես ծալքակազմականպրոջեսների ճետ. Այստեղ էրոզիան ն մեխանիկականՀճողմնաճարությունը (մանավանդ4յուսիսում ընկած լեռնաշղթաներում)ճամեմատաբար փոքր ազդեցություն ունեն ռելինֆի ձնավորման գորժում ն անցյալում էլ այդ ազդեցությունը շատ փոքր է եղել։ Աֆրիկայի մնացած մասերում դրությունն արդեն բոլորովին այլ է. այնտեղ ռելիեֆի ժամանակակից ձեերը ճամարյա բացառապես կապված նեն շին պլատո-պենեպլենիկոտրատումների,ուղղաձիգ տեղաշարժերի ն ճրաբխային երնույթների Ճետ։ Դրանցշնորճիվ առաջացել են մի շարք քիչ թե շատ փակ գոգվավորություններ, որոնք շրջապատվածեն բարձր սարաճարթերով(պլատոներով): Վերջիններսսովորաբարդեպի ծովերը իջնում են չափազանց զառիթափ լանչերով, իսկ դեպի իրենց հզրափակածգոգավորությունները՝ լայնադիր, ճարթ, տերրասանմանլանչերով։ Այդ սարաճարթներիլանջերը ճատրապեսչափազանց զառիթափ են արնելյան Աֆրիկայիգրաբեններիերկու կողմերում: Վերոճիշյալ գոգվարություններըընկած են միմյանցից տարբեր բարձրություններիվրա, ըստ որում նրանց բարձրությունները դեպի ճլուսիս ն դեպի արնմուտք ճետզճետն փոքրանում են: Գոգավորություններիցամենագլխավորներնու ամննախոշորներնեն. 1) Արենլատաֆրիկական ավազանը, որ ամենաբարձրնէ Աֆրիկայում, շրջապատվածէ ամենաբարձրլեռներով. Վիկտորիալճի մոտ դրա ամենացածր կետր 1180 մետր բարձրություն ունի, 2) Հաբավ-աֆրիկականավազանը, որի կենտրոնում ընկած է Կալաճաբի անապատը.սրա ամենափոքրբարձրությունը 700 մետր է, իսկ մ բարձրություն, 3) Կոնգոյի եզրային լեռները ունեն 1200--3650 ավազանը, որի կենտրոնականամննացածրադիրմասը 340 մ է,

-ոմ մժորտոնմոր ղ մջոկամտոտչ ) լոսղնղտ իսոտր ղաոկողսմ Հտղզկ ոզոտմսիոտսր տմղ մս մժղտրտհղոչ ղո 1զղսո վիճուչ տտծ մորոչ ղորմետքիսղմ վլորվկ վլոկվմժը

3 մաղմոկ

Արու», -

Ի

«յլոսչոտ

-տխո դզ րոսմզնղտ 1վժ մոմոտորզլրո ն (տոխոդո ցոռոմակվմժը դվլոիտկ) մզդմվկոջ «(«ՄԵ1ԵՏ -ԱՐԱՈԼԳԼՅՃՍ») «մժջոիմիո դվ -ոտոխողդոջ ջտիմակոզխոո 3 ջոիջոմուտ տոծ տսմզդտտիողը չիսմզղջ մվժմժատղչկաղվմօմա տովո|վժզվյղս լոսղկղմ ղզ վո (մովեսասկի) ղորմոչողրնաչ ջոիմոտտկ ճվրնակ «արոտժիվչմսղծ Ժղսմս«մզղջոիեղոն մջմում Հս «դվջղոսո ջոիրետկ ճվմզմոժոնոիո ղց րսաինն դղրզմմզ նցզտ-նցտղձվր վմզղան ս վմզմրքանոիո մս ղոզղմտ ողոակտու) մտտոեողո տսետիո «(լոսմումոչողր ջտիջոմոտ րյ'սղոկտղրվչ ր'սմզղղակլիսմջոն կով «ջոիկջոջ

իսմզմոժուցո| իսմզասքութ մսծաղվ մղոր ւմտոխողո տսմոտժմում 3 ջատաիջոմոտ ճվմզղմոխտ ջաոնոնդփտայլմ ճվմզղղոաՒքիսմջմոմ 3 ջաոիրետկմմմտի փս նզտդիր "(վմտչոմուկ ոմոոչ «դոկուվժվլ -որ) մմզղտոխողտողզ ջտիջոմուտ դզմող|ո1լյոսմզոոր Համս վիոհ -վմփրըդվլտիտմոչ ղող մրտոտր լյոսմոկվմփըղվլտովուս|շ դվլաղվմոմ: դզ ջոիրձահ զիզ) «(ճվմզդմահաո ժոցտ վմզդսկ րտկ «(նվմզղմոխո նսնզդա դոսկչիսմնոնզտղոկող վմզդազ|դջաղոնցո բակ դզդոա -ահվմաչդզ ֆոխրետհ զրկ) Ժոզատ ժղսմս ՛մմզղջտիեղան ղվլողսց| ղվլաոնմաճողրիվլորետմ ղ մմ -զղմոտակ ըմոչ պող ղզ Համաղմ(ճվժջոինասոկ ղջոռոմմզտ վմ վլոկվմժը -ղձղո1 Ձղոմղ վճոմ «մորու վմզղկանդաոիոմջմում սա

ս

ս

ր չ'դոլքիսմջմոմ

0058 :Հգվր դզ բոսդոաջնզտ-նցտ Փղամսմմզդջոխեդոն դվլողազի ղվլոնմսճոդր Փոկղմ գլոսղսմտղզկվլիոմուչոր ղովր լյոսրնեոկ 1 ր"սղոմժափ փամզբքմոչամոռ մվնատմջմոմ դոոմքիսստնամ ղզ բոկ իսմզղազ|մղալիսջոիկոփմուխ նղոմղ դումղլտ «մմզդղտծ Հոխո նլո րյսիդտե ղզ ովուսիչ վզիտ դոմէղվ 1 ջոն մտզր 0ըջ Քվո մտզկ մվնոմջոճուղգիո -զմզկուր վիսջ (տարվմզղտսմատովոռվտղ) վմս «մղտնհտիտ (ղոկամվքյո-իոմոշ բոտկ)վլոմաչոր դվլոռվո ջոն մտոզր0ըչ ճվողմզկոր վիսջ մտզկ մվնումբոնող Հաչ (ջ զ 131 չըր վմս (մղոնտիո վոսնզղ դվմստող վտտոհուղո ղոկուվմվ|(Հ դոմտրդմո (91 բ 09լ մոտր մվնոմջոճ մդոնհոիտ վլյոմոչոր վջ| նոց (ջ մդտետիտ վոսնզղ դվմզի (ջ -աղզրո վմս «մղոնհոտիտ

Այսպիսի դիրքի ՀետեՀարավային մասերը աշխարվանքով Աֆրիկայի Հլուսիսային Հագրական միննույն լայնությունների տակ ունեն գրեթե նույնա-ո նման կլիմա: ՍակայնԱֆրիկայիՀյուսիսային կեսի տերիտորիավի ընդարձակությունը, ինչպես նան եվրասիայի մերձակցությունը նրան պայմանավորել են այդ մասի կլիմայի առավել ցամաջայնությունը: Այդ ամենի 4ետ մեկտեղ, Հասարակածից ունեցած ոչ մեծ ճառագայթներիուղղաճայաց դիրարեգակնային Տնեռավորության, Փի կամ նրանից ունեցած փոքր շեղումների պատճառով, Աֆրիկայի Հատկապեսարնադարձերիմիջն ընկած գոտին ստանում է ամենից շատ ճառագայթայինէներգիա (ռադիացիա)։Հենց այս պատճառով էլ Աֆրիկան աչքի է ընկնում առավել բարձր չերմաստի1922 ճաններով. այսպես, օրինակ, Տրիպոլիում թ. սեպտեմբերին ստվերում արձանագրվելէ 58" ջերմաստիճան,որը Ճամարվոմմէ ռեկորդայինամբողջ աշխարճում: Աֆրիկայիտերիտորիայիմեծ մասում տարեկանմիջին ջերպատաճում են մաստիճանը 20-ից բարձր էւ նրա լուսիսում է 35-ից վայրեր, ուն ամսական միջին ջերմաստիճանըճասնում մասում 40"-ի: Այդ կլիմայի ցամաքայնության 4ետնանքով շատ մեծ են նան օդի օրական ջերմաստիճանների տատանումները: Սա4Ճասնում է մինչն 40«-իչ Այդճարայում տատանումը սովորաբար տեղ ցերեկը Հաճախ գետնի մակերնույթը տաքանում է մինչն Է70՞-, իսկ գիշերը օդի ստորին շերտերի ջերմությունը Ճասնում է ընդամենըմի քանի աստիճանի, իսկ երբեմն էլ իջնում է մինչն 05 ն անգամ 0"-ից էլ ցած: Ամռանն Աֆրիկայի Հյուսիսային կեսում ճուլիսյան 30, 35 ն 40--իիզոթերմերը սովորաբարանցնում են շրջանաձե: նույն ներեվուլթը Ճճամեմատաբար ավելի թույլ կանոնավորությամբ նկատվում է նան Հարավում (տե՛սճունվարյան 28" ն 30-ի իզոթերմերը): Այդ բացատրվում է միայն ներքին շրջաններինբնորոշ բարձրը ջերմաստիճաններով: Աֆրիկայիկլիմայի վրա ազդող ճիմնական գործոններն են. 1) աշխարճադրական դիրքը արնադարձային գոտում, 2) ցամաքի Հյուսիսային մասի մեծ ձգվածությունը արնմուտքից-արնելք ն ընդարձակ կվրասիացամաքի ճարնանությունը յուսիս-արնելՔում, որի շնորչիվ Աֆրիկայի«Հյուսիսայինկեսի առանց այն էլ ցամաքային կլիման ավելի խիստ ցամաքային է դառնում, 3) ծովափերիերկարությամբ ընթացող ցուրտ ն տաք ճոսանքները,4) Ժանում

է երկու գրեթե Հավասար մասերի: ն

ռելիեֆը, որն իր անչամաչավփբարձրություններովն լեռնաշղթաների ուղղություններով զգալի փոփոխություններէ մտցնում կլի5) Հիմնական օրինաչավություններիմեջ, ե վերջապես մայական առանձին կլիմայական զոնաների օդի շրջանառությունը,որն ռանձնաչատկություններիՀամար ունի որոշիչ նշանակություն, Վերոչիշյալ գործոններից առանձնապես աշխարճագրական դիրքի Հետնանքով կլիմայական պայմանները Աֆրիկայում որոշ են ներկայացնում Հասարակածձի երկու կողմերում: սիմետրիա մասում, երկու կողմեՑամաքի կենտրոնական Հասարակածի րում մոտ 600 կմ լայնություն բռնող մի շերտով ընկած է Հասարբակածայինկլիմայականշրջանը: Այստեղ կլիմայական պայմանները ամենից ավելի միապաղաղընթացք ունեն ամբողջ տարվա ընթացքում, ամսական միջին ջերմաստիճաններըտատանվում են 24-ից մինչե 28--ի միչն, Ամենատաքն ամենացուրտ ամիսների է 3--45-իչ տարբերությունըՃազիվ ճասնոմ ջերմաստիճանների են տատանվում 18-ից 38-ի իսկ ծայրաչեղ ջերմաստիճանները ա-

միջե, ԱֆրիկայիՀասարակածայինմասը ընդճանուր առմամբ բնորոշվում է տարվա բոլոր եղանակների ոչ միայն Հավասարաչափ տաք, այլն խոնավ կլիմայով: Փոջր է ջերմաստիճաններիոչ միայն Սատարեկան, այլն օրական տարբերությունը (ամպլիտուդը): մեծացման Համակայն 4ճասարակածից ունեցած 4Ճեռավորության է նան ամենատաք ն ապատասխան,աստիճանաբարմեծանում մենացուրտ ամիսների օդի ջերմաստիճաններիտարբերությունը: օրինավ՝ ծայր Ճարավում (Կեպտաունում) Հունվարի միԱյսպես, ջին ջերմաստիճանը20,7" է, Հուլիսինը՝ 12,27., իսկ ծայր Հյուսիսում ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանըՉ5- է, իսկ ամե12": նացուրտամովանը՝ Աֆրիկայի ճասարակածայինգոտում անձրններ գալիս են ամբողջ տարվա ընթացքում, բայց առավել շատ գարնանըն աշմմ է. արննանը, Տեղումներիտարեկանմիջին քանակը 2000 մուտքում նրանց քանակն ավելանում է, իսկ դեպի արնելք ասմուտ 1000 տիճանաբարպակասելով ճասնում մմ-ի: Արնելաաֆրբիկլանսարաճարթիճասարակածայինշրջանը, չնալած նույնպես բնորոշվում է տաք ու խոնավ կլիմայով, բայց ամբողջությամբ վերցրած ալնքան խոնավ չէ, ինչպես Կոնգոյի ավազանը, Գվինեան ծովափն ու կամերունիշրջանը: նչված վայրերում տեղումէ Չ000--3000 ների տարեկանմիջին քանակը ասնում մմ-ի Ամենիցավելի շատ տեղումներ ստանում է շրջանը

կամերունի

մմ): Այս մասի տեղումների առատությանըմեծապես նան նպաստում զենիթային անձրնները: Ջենիթայինանձրեներով պայմանավորվածբավարար քանակի (մինչն 2000 մմ) մթնո-

«(մոտ 10000

են

լորտային տեղումներ է կիրը:

ստանում

նան

Հաբեշստանիլեռնային եր-

կլիմայի զոնային «Հյուսիսից Հասարակածային

ճարավից արնադարձայինկլիմալի երկու լալն գոտիներ, սաշմանակից որոնցում շատ լավ արտաշայտվածեն տարվամեկ խոնավ ն մեկ կապված է ժամանակաշրջանը:Խոնավ ժամանակաշրջանը չոր ճամապատասխանկիսագնդի ամառվա ետ, չոր ժամանակաշրրջանը՝ ձմեռվա, սակայն տեղումների առավելազույնը այս զոնաններիտարբերշրջաններում տարբերամիսներին է ընկնում ն կապված է գլխավորապեսարնի զենիթային դիրքի «ետ: Զոնաների ժովավնյա մասերում, որտեղ ռելիեֆը նպաստավորէ ջրային գոՀագեցած օդի կոնդենսացիալի Համար (շնորճչիվքալորշիներով միններիգերակշռողուղղությանը ուղղաճալացլեռնաշղթաների առտեղ-տեղ թափվում են նան ձմռանը: անձրնները կայության), Օրինակ, այդպիսի պատկեր գոյություն ունի Գվինեանծովարնյա գոտում: Այստեղ Կամերունլնոան ստորոտում գտնվում է Աֆրիկայի ամենախոնավվայրը՝ Դեբունջաքաղաքի շրջանը, որտեղ տեղումների տարեկան միջին քանակը կազմում է 10120 մմ: ՌեԼինեֆինպաստավորլինելու շնորճիվ ձմեռալին անձրններ ստանում է նան կարմիր ծովի էրիտրեականծովափը: ն. արնադարձային զոնաների սաշմանային Հասարակածային շրջաններում տեղումների բաշխման տնսակետից պատկերը չափազանց խայտաբղետ է. նայած ռելիեֆին ն գերակշռողքամինեբի ուղղությանը, ալդ շրջանների որոշ մասերում կա անձրնային մեկ ժամանակաշրջան (ինչպես արնադարձերի մոտակայքում), մնացած մասերում՝ երկու ժամանակաշրջան(ինչպես Հասարակածային գոտում), ինչքան Հեռանում ենք Հասարակածային գոայնքան ավելի կարճատնէ դառնում անձրնային ժամանատուց, կաշրջանը ն այնքան պակասում է տեղումների քանակը: Դրա Հետ միասին, ինչպես ասվել է վերնում, Հասարակածայինգոտուց են օդի ջերմաստիմեծանում դեպի ճյուսիս ն. ճարավՃետղզճետե ճանների ամսական |. օրական տատանումները. օրինակ՝ արեմրտյան Սաճարայի կենտրոնում, Տիմբուկտու քաղաքում ամենատաք ամսվա (մայիսի) միջին ջերմաստիճանըՀասնում է 35--ի, ամենացուրտ ամսվանը (դեկտեմբեր) 24.Բ-ի, ժայրաճեղ ջերմաստիճանները տատանվում են 8--ից մինչն 48--ի միջն, տեղումեն

ն

-հորմզձ դվձվր դոմովիսչ յոսժոնոժ նսիդտնլոսմզղղոր զմվոկ ՀՀտո Հատսե «ովոոս ) դոր դվլոֆջմոնողմոֆմզր էչ վզիղ վոն ղիրզմմց մմզղմցշվն փ'սմոմոչոր ղդոմվքյո մս ոզիող/տ ֆ ուսղ -վբ պղվբ ) բոսդմվ մղաոջվտոորմցմ ղիանտետիղղվձվր ովուսմչ դյոսոկվմֆՓըդլոսպեոմ վկադաոժղվմվր դակզմտտ վմզղյոսնցջ -ջ կղ

---ջ--

Ի

-ՅՂ

Գ

Աամա1

6140) 7"002ՊԿՎ 76091

ոո

«5

ը

՛

|

ՊՐ ճէօջլը

շ"64 Գե

«այո54 Ը:

Ն..

յ

-Հ

Վ

Լ

Հ

Է-Քվեմ

».

ՀԱԿԸ:

Հի

Ծ

ԱՅՑվ

լ

Մ

Ց

Հդվր ճվ-,լ ոադվր դզ յոսիդոտոատ մմզդդոջվտոուրմզձ

նցչոմմոջ դոլմոիղաչ 1 398 մղաոջվտոորմցձ շշ .մղդվքվր ղվճվր դոմովիս: փ'սժոնոժ :չտյոր-դվ վլոմոչոր ղոլտրդմո -ովուսջ «տվոոսլչճվնցզտնիր:րր 0լշ 3) մոտոտիտչմկողտժ վմզղ

տիճանը կազմում է 28,6-, Հունվարյան միջինը՝ 12,3, ծայրաճեղ տատանվում են 2"-ից մինչն 43", տեղումների ջերմաստիճանները մմ է: ՍաճարալյիՀյուսիսում ամսական մի30 քանակըընդամենը ջին ջերմաստիճանըտատանվում է 10"-իցմինչե28--ի միջն, իսկ 12,5"-ից մինչն 38-ի միջն, ՍայրաճեղջերմաստիճանՃարավում՝ ները տատանվում են 5-ից 55,4--ի միջե, Կլիմայական այսպիսի պայմանների պատճառով, Հլուսիսային Աֆրիկայի մեծազույն մասը իրենից ներկալացնում է մի անապատ,որը երկրագնդի բոմեծ անապատներիցամենաչորն ամենաշոգզն է: Այստեղ լոր կան վայրեր, որոնք մի քանի տարի շարունակ ոչ մի կաթիլ անձրն Սաճարայի կլիմայի ծայլրաճեղչորությունը պայՎեն ստանում: է մանավորված ոչ միայն այդ մասով անցնող պասսատ քամիներով, այլն պերիֆերիաներից("իմնականումծովերից) դեպի երկբի խորքը փչող քամիներով: Վերջիններս որքան խորանում են դեպի երկրի ներսր, ալնքան ավելի են տաքանում ու չորանում, ճետնապես ինչ վայրերով էլ որ անցնում են, խլում են նրանց խոնավությունը ն չորացնում տեղանքը մինչն անապատիաստիճան: կլիմայական պայմանՀարավային արնադարձայինգոտու ների փոփոխումը, սկսած Ճասարակածայինգոտուց դեպի ճարավ է մինչն Կալաճարի,Համարյա նուլնպիսի-պատկեր ներկայացնում: նման են Այստեղ Սաճարայիկլիմայական պայմաններին չատ նալաճարիիկլիմայական պայմանները, սակայն այս շրջանում ցամաքի Ճամեմատաբարփոքր լայնության վրա, ծովերի Աֆրիկայի մոտիկության ն ցամաքայինուրիշ խոշոր զանգվածներիբացակայության շնորճիվ, կլիմայի կոնտինենտալությունըավելի թույլ ն մանավանդ է արտաճայտված, քան Հյուսիսային Աֆրիկայում 0րինավ՝ ճարավային Աֆրիկայի ամենատաք վայրեՍաճարայում: բից մեկում, արնեմտյանկալաճարիում դտնվող Գոխասքաղաքում ամենատաք ամսվա (դեկտեմբերի)միջին ջերմաստիճանըՉ9" է, ամենացուրտ ամսվանը (ճուլիս) 12,2, ծայրաճեղ չջերմաստիճանները տատանվումեն --45-ից մինչն Վ 41, տեղումների քանակը կազմում է 180 մմ: Ցամաքիկենտրոնականմասում, Մոլոպոլոլ քաղաքում ամննատաք ամսվա (փետրվարի)միջին ջերմաստիճանը24,8՞ է, ամենացուրտամսվա (Հուլիսի) միջինը՝ 12,9", ծայրաճեղ ջերմաստիճանները տատանվում են ՀՀ-ից մինչն --38՞: Ընդչանրապես կալաճարիում250 մմ-ից պակաս տեղումներ ատացող շրջանները ալնքան էլ մեծ տարածությունչեն բոնում ն տեղավորվածեն արեմտյան ծովափից ոչ ճնռու, մինչդնո Սաճաբայում այդպիսի շրջաններըչափազանցընդարձակ տերիտորիաու

ներ են բռնում ն ձգվում են ամբողջ ցամաքի լայնքով՝ արնմու-. Քից մինչն արնելք։ Դրապատճառըպիտի ճամարել մասամբ ծայրամասային լեռները ն ավելի շատ՝ ափագծիթույլ մասնատվածությունը. այս գործոնները սաճմանափակումեն խոնավության բերում կլիմայի տարածումը դեպի ներքին շրջանները ն առաջ ցամաքայնություն. Վերջինսշատ ավելի ցայտուն է արտաճայտված մայր ցամաքի լուսիսային կեսում, որովճետն այդտեղ ցաայնպիսի մաքն առավել ձգված է Հատկապես աշխարճագրական «օդային տակ որտեղ վայրընթաց լայնությունների (25"--Յ5Կ), զանգվածներիպատճառովխիստ անբարենպաստպայմաններ են ստեղծված տեղումների առաջացմանճամար (ինչպես ճայտնի է այդ լայնությունների տակ րնկած է ճյուսիսաշխարճագրական մերձարնադարձայինբարձր ճնշման գոտին): նան մայր ցամաքի «յուՇատ կարնոր նշանակություն ունեն ն մասում կանարյանն Բենգուելսիսարնմտյան Հարավարեմտյան յան ցուրտ ծովային ճոսանքները։ նրանց ազդեցության 4ետնանՔով նշված վայրերում տեղումների միջին քանակը լատարեկան Ճասնում է վագույն դնպքում միլիմետրի' Աֆրիկայիծայր ճյուսիսային ն Հարավայինառափնյա գուտի-. ներն ունեն մերձարնադարձային (Հիմնականում`միջերկրածովա-յին տիպի) կլիմա, շնորչիվ պասսատ քամիների տիրապետությանը, ամառի չոր է արնային, իսկ ձմեռը՝ մեղմ խոնավ: Հյուսիսում մերձարնադարձային գոտին բոնում է Ատլասի լեռների շրջանը ն Հյուսիսային Ալժիրը: Այս մասի կլիման ջերմասավիճանների տեսակետիցայնքան էլ շատ չի տարբերվում ՍաճարալիԻ Ճճյուսիսային մասի կլիմայից: 0րինակ՝ Ալժիրում ամենատաք ամսրվա (օգոստոսի) միջին ջերմաստիճանը2ՉՏ,Յ` է, Տունվարյան միջինը՝ 12", ծայրաճեղ միջին ջերմաստիճանները տատանվում են: մինչն 39", սակայն տեղումների քանակը բավական զգա4-ից լի է, մեծ մասամբ 500 մմ-ից ավելի (Ալժիր քաղաքում՝260 մմ): Հարավայինմերձարնադարձային գոտին, որ բոնում է ճարավային ծովափի նեղ շերտը (նեպլանդը), Ճյուսիսային մերձաբնադարձային գոտու Ճամեմատությամբ, բավական ցուրտ է` շնորճիվ ճարկան օվկիանոսներիջրի Համեմատաբարցածր ջերմաստիճաններին ցամաքային մեծ զանգվածների րացակայուչ թյան: 0րինավ՝ կեպտաունում,որը մուտ 3 աստիճանովավելի մոտ է Հասարակածին,քան Ալժիրը, ամննատաքամսվա (Հունվարի) միչին ջերմաստիճանըկազմում է 20,275 (Ալժիրում ՀՏ,36), ամեՖացուրտ ամսվա (ճովիսի) միջինը՝ 12,1", ծայրաճեղ միջին ջերու

ու

մաստիճաններըտատանվումեն -- 45-ից մինչն 34" (Ալժիրում՝ «Բ-ից մինչն 39"), տեղումների քանակր կազմում է 650 մմ (ԱլԺիրում՝ 260 մմ): Այստեղ նույնպես գնրակշոում են ձմեռային անձրնները: Աֆրիկայի կլիմայի վրա ազդող կարնորագույն գործոններից ծն նրա վրայով անցնող տարբեր բնույթի օդային զանգվածները: ՃասարակածայինդոԱյս առումով Ճատկանշականէ ճատկապես տին, որտեղ արնադարձայինօդային զանգվածներիցձնավորվում է Հասարակածայինխոնավ օդը, վերջինիս սկզբնական շրջանի վերընթաց շարժումը բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում այդ ժասում օդի խոնավության կոնդենսացման ն ընդճանրապեստեղումների առաջացմանՀամար: Այս տեսակետից ԱֆրիկայիՀաեղանակներին սարակածայինգոտին ճայտնի է տարվա բոլոր տեղումների մեծ քաԽոնավ կլիմայով ն ընդճանրապեսառատ նակով:

Մայր ցամաքի«լուսիսային արնադարձային գոտում ձնասասսատվորվում է չոր, ցամաքային օդը, որը Հլուսիսարնելյան է տակ Հասարակած: Այդ օդն շարժվում դեպի ների ազդեցության ունի փոքր խոնավություն. այդ է պատճառը, որ նրան ենքակա շրջանները (օրինակ, Սաչարան) աշխարչի ամենաչոր վայրերից ձն,

իր բնույթով միանգամայն տարբեր է Հարավ-արնադարձային օդը, որը ձնավորվում է Հնդկական օվկիանոսիշրջանում ն դեպի մայր ցամաքն է շարժվում Հարավարնելյան պասսատներիշնորՃիվ։ Օդային այդ զանգվածներից Աֆրիկայի առրավարնելյան են 1000 մմ շրջանները (օրինակ, Դրավկոնյան լեռները) ստանում ն ավելի տեղումներ: նշանակալիցէ ն այն, որ երբ ճՃլուսիսումամառ է, Հարավարնելլան պասսատները, անցնելով Հասարակածը,ճյուսիսային Տիսագնդումվերափոխվում նեն արնեադարձայինմուսսոնների ն 4Հակայական քանակությամբ տեղումներ են բերում Գվինեան աճափնյա գոտում, ինչպես նան՝ Սուդանիառանձին շրջաններում Աֆրիկայիտարբեր շրջանների կլիմայական պայմանների այս առանձնաճատկությունները (մասնավորապես տեղումների բաշխումը ըստ սեզոնների)սերտորեն կապված են մթնոլիտային ճնշման նե քամիների գերակշռող ուղղությունների «ետ, որոնք Աֆրիկայիցամաքի վրա տարվա տարբեր եղանակներին զգալի են ենթարկվում: Այս տեսակետիցԱֆրիկայի «փոփոխությունների

Համար ամենից բնորոշն այն է, որ նրա աշխաբճագրականդիրքի» այսինքն՝ Հիմնականում երկու կիսագնդերի արնադարձայինգոտիներում գտնվելու շնորչիվ, ցամաքի մասերից որեէ մեկը (2յուաիսայինը կամ Ճարավայինը)միշտ էլ ավելի տաք է, քան Ճաբնան օվկիանոսները, ըստ սեզոնի այդ մասը կարող է լինել մայր ցամաքի կամ 4յուսթսային ե կամ թե Հարավային կեսը: Այդ պատճառով էլ ամբողջ տարին Աֆրիկայի ցամաքի վրա միշտ կա մթնոլորտային ճնշման տեղական նվազագույնը: Այդ նվազագույնը Հյուսիսային կիսագնդի ամռանը բոնում է Աֆրիկայի Համարյա ամբողջ Հլուսիսային կեսը՝ բացի Ատլասիերկրրների Հյուսիսային նեղ շերտից ն Գվինեական ծովափից, րս որոմ նվազագույնի կենտրոնական առանցքը ճամարյա ճամապատասխանումէ Հյուսիսային լայնության 19-րդ զուղաճեռակա-Հ նին: Արնելքումնվազագույն ճնշման այս զոնան միանում է Ասիայի ամառային բարոմետրիկ նվազագույնին ն փաստորենճանդիսանում է նրա շարունակությունը: Հյուսիսայինկիսագնդիձմռանը, այսինքն Հարավային կիսադնդի ամառային սեզոնում, Հատկապեսուժեղ տաքացած է լինում Աֆրիկայի Հարավային կեսը, ըստ որում բարոմետրիկ նվաՀչ զագույնը այդ ժամանակ տեղավորվածէ լինում Հարավային լայնության 5-րդ ն 30-րդ ղուգաշճնեռականների արանքում: Գարնանե աշնան ընթացքում բարոմետրիկնվազագույնը սովորաբար ընկած է լինում Ճասարակածիմոտակա շրջաններում: Չնայած մթնոլորտային Ճնշման նվազագույնի այսպիսի սեզոնային տեղաշարժեբին, այնուսմենայնիվ տարվա բոլոր եղանակներին էլ, ինչպես վերնում ասացինք, Աֆրիկայի Համեմատաբարթույլ տաքացած մյուս մասերը միշտ էլ ճարնան ծովերից ավելի տաք են: Դրա 4էտնանքով Աֆրիկայի մեծ մասի վրա ամբողջ տարվա ընթացքում տիրապետում է նվազագույն ճնշումը. Այդ իսկ պատճառով ամբողջ տարվաընթացքում Աֆրիկայի մեծ մասի Համար բնորոշ են Համեմատաբարցուրտ ծովերից դեպի տաք ցամաքը շարժվող դային Հճոսանքները: Հյուսիսայինկիսագնդիամառային սեզոնում ամբողջ ճարավային Աֆրիկան(բացի Կեպլանդիծովափնյա նեղ շերտից, որտեղ այդ ժամանակ փչում են արեմտյան խոնավ քամիներ) գրտնրվում է Հարավարնելյան պասսատների ազդեցության տակ: Այդ քամիները փչում են դեպի Ճյուսիսչ Հասարակածայինգոտին, ուր պաճպանվում է բարոմետրիկնվազազույն Ճնշումը: Տարվաայդ ժամանակաշրջանումամբողչ ճարավային Աֆրիկան, բացառուօ-

Լ

թյամբ մերձծովայինշրջանից, ստանում է ամենաքիչ տեղումներ: Տեղումներն ավելանում են միայն ճասարակածինմոտիկ գոտոսր երանցնելուց Ճետո Հարավարնելլան պասսատը, Հասարակածն կրրազնդի պտույտի Հետնանքով, քեքվում է դեպի աջ ն, ինչպես վէրնումէ ատվել, դառնում է Հարավարեմտյան արնադարձային մուսսոն, որը սովորաբար աչքի է ընկնում որպես խոնավաբեր դրականորենազդում մինչ Հյուսիսային լայնության 19-րդ քամի ղուգաճեռականընկած շրջանի վրա. Այս գծից «յուսիս գերակըշրռում է Հյուսիսարնելյան պասսատը, որը ճյլուսիսային կիսաէւ դնդի ամռանը չոր քամի պասսատը աղդոմփ Հյուսիսարնելյան է նան Ատլասիլեռնային շրջանի վրա, պատճառ դառնալովայսօվտեղի ամառային հրաշտիչ ՍաճարայիՀլուսիս-արնեմուսոքում կիանոսի մոտիկությունը դրությունը քիչ է փոխում, քանի որ այստեղի ծովային քամիները,շնորճիվ Հարնան օվկիանոսիջրի ցածր ջերմաստիճանների,ի վիճակի չեն տեղումներ տալու Հյուսիսային կիսագնդի ձմռանը, երբ բարոմետրիկ նվազագույն ճնշման կենտրոնը ընկած է լինում ՀասարակածիցՃճարավ, ամբողջ Հյուսիսային Աֆրիկան(բացի Ատլասիծովափնյա շրջչանից, որն այդ ժամանակգտնվում է բարեխառն գոտու արեմտյան խոնավ քամիների ազդեցության տակ),Համարյա մինչն Գվինեական ծոցը, գտնվում է Ճյուսիսարնելյան պասսատների ազդեցության տակ, դրանք նույնպես չոր քամիներ են ն միայն էրիտրեական ծովափին բերում են որոշ քանակությամբ տեղումներ շնոր4իվ այն Ճճանդամանքի, որ այստեղ նրանք, «Հանդիպելով լեռների, են Հագեցման աստիճանի լանջերով վեր բարձրանալիս մոտենում ն անձրններառաջացնում: ինչպես այլ ցամաքներում, այնպես էլ Աֆրիկայումգարնանն ու աշնանը, երբ բարոմեւտրիկճնշման մինիմումը տեղափոխվում է մի կիսագնդիցմլուսը, ն երբ քամիների մի սիստեմը փոխարինվում է մյուսով ու ստեղծվում է անչավասարակշիո մի վիճակ, առաջանումեն 4սկայական ուժի Հասնող տեղականբնույթի մրրիկային քամիներ. Սաճարայումայդպիսի բնույթ ունեն սամումը ն խափսինը: ու

ԳԵՏԵՐԸ ԵՎ ԼՃԵՐԸ

Աֆրիկայիչրագրական ցանցի Համար բնորոշ են մի շարք խոշոր գետեր, որոնք աչքի են ընկնում թե՛ իրենց ջրառատությամբ (Կոնգո) ն թե՛ երկարությամբ(նեղոս)։ նրանք գրեթե բո"

լորն էլ ունեն անձրնային սնում: Ջյան ն սառցադաշտայինսնումը (ճիմնականումմայր ցամաքի արնադարձայինշրջանում գրտնրվող բարձր լեռներից) աննշան տեղ է գրավում: Աֆրիկայիգետերի մեծ մասը, տարեկան տեղումների անճավասար բաշխման ճետնանքով, ունկ խիստ փոփոխականռեժիմ: Որպեսկանոն նրանք սովորաբար վարարում են ամռանը ն ծանծժաղումձմռանը: Այս տեսակետիցբացառություն են կազմում ծայր ճլուսիսի ն Հարավային մասի դգետերը,որոնք ունեն միջերկրաժովային ռեժիմ, այսինքն՝ ըստ խոնավության բաշխման առավելագույն բարձր մակարդակիեն Հասնում ձմռանը, իսկ նվազագույն՝ ամռանը:

Աֆրիկայումառավել կայուն ռեժիմ սմեն ճասարակածային գոտու գետերը: Դրաննպաստով է այդ մասի տեղումների ՃամճմատաբարՀավասար բաշխումը ըստ տարվա եղանակների, թե-

պետն խոնավության ամենաառատ ժամանակաշրչանը միշտ էլ ճամընկնում է արնի զենիթային դիրքի ճետ: Աֆրիկայիճասարակածային մասը, շնորճիվ առատ տեղումների, միաժամանակ աչքի է ընկնում մայր ցամաքում ամենից ավելի խիտ ջրագրականցանցով Աղքատէ ջրագրականցանցը Սաճարայումն մասամբ կալաճարխիում,որտեղ մշտական ճոսք ունեցող գետեր գրեթն չկան: Այստեղչորացած գնտաճուներըկարճատնժամանակովջրով լըցվում են միայն սակավադեպանձրեների ժամանակ: Չնայած այդ խիտ ցանցը Ճճանգամանքին, Սաշճարայի չորացած դգետաշճուների է տալիս, որ երկրաբանականոչ վաղ անցյալում այս շըրցուլց ջանը ավելի խոնավ կլիմա է ունեցել: մակարդակի սեզոնային փոփոխությունը, ինչպես Գետերի նան ռելիեֆով պայմանավորված նրանց սաճանքներն չրվեժները մեծապես խանգարում են նավարկությանը։ Սակայն դրա փոխարենչատ խոշոր է գետերի էներգետիկ նշանակությունը: Աֆրբիկայումէ գտնվում Համաշխարճայինծիդրոէներգետիկսլաշարների 20 «Ե-ը: Աֆրիկայիգետերը բացառիկ կարնորություն ունեն ոռոգման բնագավառում:Այս տեսակետիցառանձնապես ճսկայական է այն գետերի դերըչ որոնք սկիզբ են առնում երկրի կենտրոնականխոնավ շրջաններիցն «նտո ճոսում են չոր վայրերով (օրինակ՝ ՆԵղոսը)' գետերիմեծագույն մասը, ռելիեֆի ընդճանուր թճԱֆրիկայի Հոսում է դեպի ԱտլանտյանօվկիաՔության Համապատասխան, ու

"

Համեմատաբար քիչ գետեր են ճոսում դեպի Հնդկական օվն ծովը: Աֆրիկայիտեկիանոս ավելի քիչ դեպի Միջերկրական րբիտորիայի13-ը (մոտ 9 միլ. Էկմ տարածություն) Հոսք ունի դեպի ներցամաքային փակ գոգավորությունները, իսկ 7/:-ը՝ դեպի օվկիանոսներնու ծովերք։ Այդ ավելի պարզ երնում է ճնետնյալ աղյուսակից: նոս:

Գրաված

անունբ Ավազանի

1. Ատլանտյան

տարածությունբ

կիլոմետրերով

քառ:

լ

ավազան օվնիանուի

օվկիանոսի ավազան

2.

Հնղկական

3.

Մեջերկրական Փովի ավազան

4.

Ներցամաթային ավազան

10541100

տոկոսներով

36,05

5403000

18,48

4351000 8940000

14,88 30,59

Աֆրիկայի տերիտորիայիմի նշանակալիցմասը ներկայացէ ջրազուրկ անապատ: Չնայած այդ Հանգամանքին, տարեկան Հոսքի ընդշանուր ծավալով (53903 խոր. կմ) Աֆրիկանդերազանցում է Ավստրալիային,եվրոպայինն ՀյուսիսայինԱմերիկավին, Դրա պատճառր Գվինեան ծոցի ամբողջ առափնյա գոտում, շրջանում կոնգոյիավազանումն ընդճանրապեսՃասարակածային առատորեն թափվող տեղումներն են: Աֆրիկայիխոշորագույն գետերից են Նեղոսը, Կոնգոն,նիգեբը, Ջամբեզինն 0րանժը։ իրենց ավազաններովնրանք գրավում են ամբողջ մայր ցամաքի մակերնույթի մոտ 1-ը (տե՛ս աղլուսակը)» նում

Գետի անուֆը

Նեղոս

ճաղ. կիլոմետրերով

կոնգո

ՆՈգեր

Ձամբ եղի Օրանժ

տկ

| Ավագանի քկմ-ով

իՀՐՏ»ր"«Թյ"«ՆԸ

Տարեկան ճոսջը

|եոր: կիլոմետրերով

|:

9լ

ամենամեժ գեՆեղոսը ոչ միայն Աֆրիկայի,այլն աշխարչի ճա-է էչ նրա սկիզբն ճամարվում կագերան,որն իր ջրերը տերից վաքում է Արմելաաֆրիկյան սարաճարթից ե ապա թափվում Վիկտորիալիճը: Վիկտորիա լճից նեղոսի ճոսքն ուղղվում է դեպի կորա ն ապա Ալբերտլճերը: Այնուճետնսրընթաց Ճոսանքով նեշարունակում է Ճոսել դեպի Ճյուսիս մինչն Արնեելա-սուդանղոսը յան ընդարձակ Ճարթությունը, որտեղ նրա ընթացջը խիստ դանդաղում է, ն գետը տեղ-տեղ Ճճոսում է ընդարձակ ճաճճուտներով: ն տղմոտուԱյս մասում նա իր մեջ ընդունում է Քախը-էլչԳազալ Հետո թյամբ ճոչակվաժ Սոբատ վտակները:Սոբատնընդունելուց նա կոչվում է Սպիտակ մոտ Նեղոս: Խարտումքաղաքի միանրան նում է կապույտնեղոսը, որը սկիզբ է առնում լնոՀաբեշստանի նաշխարճում, Թանա լճից: Այնուճետն գետը.կոչվում է նեղոս: ն

Նկ.

6.

կապույտնեղոսը վերին Հոսանքում,,

Նեղոսի աջափնյա լեռներից է սկիզբ առնում Հաբեշստանի նեղոսի վարարումներըպայմանավորված վտակներիցԱտբարան։ են Ատբարայի ն կապույտ նեղոսի Հորդացումներով,որոնք սոլեռնեվորաբարլինում են ամռան ամիսներին, երբ Հաբեշստանի րում առատորենթափվում են զենիթային անձրեներ: Խարտումիցսկսած մինչե Ասուան նեղոսը կտրում է մայր ցամաբի պլատֆորմայի Ճճիմքայինապարներըն առաջացնումսաՀ32

"-

ճանքներ:։Սայր Հլուսիսում (ստորին ճոսանքում) նեղոսն առաչացրնում է ընդարձակ դելտա՝ մուտ 25 Հազ, քառ. կիլոմետր տարածությամբ: Նեղոսի մակարդակըպարբերաբար ենթարկվումէ սեզոնային է տատանումների: Ամենից բարձր մակարդակ գետը ունենում սեպտեմբերին: Այդ ժամանակ ստորին Ճոսանքում չրի մակարդակը բարձրանում է 6--8 մետրով: Ամենիցցածր մակարդակ Նեղոունենում է սը է ձմռանը: կարնոր այն փաստր, որ ձմռանը Նեղոսի մի շարք վտակներ, այդ թվում Ատբարան, ճամարյա ամբողջովին ցամաքում են: կապույտՆեղոսը ն Ատբարան տալիս են նհղոսի չրերի 84 ՝Ե.-ը, իսկ ՍպիտակՆեղոսը՝ Գ-ը: Զմռանը,երբ կապույտ Նեղոսի ճոսքը ճասնում է նվազագույն մակարղակին միաժամանակ գրեԹե դադարում է Ատբարայի մշտական Ճոսքր, սնման Հիմնամնում է միայն Սպիտակնեղոսը: կան աղբյուրը Նեղոսը իր միջին ճոսանբում, սկսած Խարտում քաղաքից մինչե Ասուան, Ճոսում է արագ: Այդ մասում նա առաջացրել է վեց Հանրապեջրվեժներ. Ասուան քաղաքի մոտ, Միացյալ Արաբական տության (նգիպտոսի) տերիտորիայում, գետի սաճանքներըվերջանում են՝ շնորչճիվ Ասուանի վիթխարի ամբարտակի, որի կաղուցման գործում տեխնիկականն նյուքական մեծ օգնություն է տալիս ՍովետականՄիությունը կառուցվաժ են նան մի ցույց շարք այլ ամբարտակներ, որոնց օգնությամբ Նեղոսի չրերը չըրանցքներով4ճոսում են մի քանի տասնյակ ն ավելի կիլոմետր երկարությամբու ոռոգումեն Հողերը: Բացառիկկարնոր նշանակություն ունի նեղոսը առանձնապես Միացյալ ԱրաբականՀանրապետության տերիտորիայի ամար. նրա երկու ափերի երկարությամբ ձգվում են արգավանդ«ողերի 4ակայական տարածություններ,որոնք ամեն տարի ամռանը ողողվում են Նեղոսի խիստ օգտակար տղմաբեր ջրերով: երկարությամբ՝ Աֆրիկայի, իսկ ջրառատությամբ՝աշխարճի հրկրորդմեժ գետը կոնգոն է, որը սկիզբ է առնում Արնեելաաֆրիկյան բարձրավանդակից:նրա սկզբնական Հոսանքը (Լւապուլու գնտը) անցնում է ճաշճճայինն ապա լճային տարածություններով: Շատերըկոնգոյի սկիզբը Համարում են կուալաբագետր, որն ըսկըսվում է կատանգայիսարաճարթից։ Կոնգոյի կարնորագույն

վտակներիցեն՝ ձախափնյամասում (ոմամի, կասայի, լուլուա, ն այլն իսկ աջափնյա մասուվ՝ Արուվիմի,Ուբանգի, Սանգա ի տարբերություն է կ ոնդոն Նեղոսի աչքի ընկնում չրի ճամե33

Յ--1666

Փախսուժով:Դա բացատրվում է գետի մատաբար4Ճավասարաչթափ գրաված աշխարճագրական դիրջով ն տարվաբնթացքում տեղումների Հավասարաչափբաշխումով: կոնգոնչատ չրառատէ ն բավական արագաճոս: Ջրառատությամբնա աշխարճում զիջում է միայն Ամազոնին։ՄիջինՀոսանքում նա ունի 4--5 կմ լայնություն Չնայած տյդ ճանդգամանքին, նավարկությունը նրա վրա խիստ սաճմանափակէ, որովճետն ստորին ոսանքում դրան խանգարում են ծովափից 150 կմ Հեռավորությանվրա սկսվող 30 --32 սաճանքներն ջրվեժները, որոնք Հայտնի են «Աիվինգստոնէ ջրվեժներ»անունով: նշանավորէ նան Ստենլիիջրվեժը՝ ՍտենԼեվիչլ քաղաքի մոտ: Այդ բոլորով Ճանդերձ, կոնգոն իր վտակնեբօվ մինչն ալժմ էլ, այնուամենայնիվ, Համարվում է երկրի տարու

ը

Մի

մաաաաի Հա

աան

մալ

աշ

աացրաաու», Աո

ա

Կոր»

ԱաՑա ԼԲ

1:

ԳԱ ր

Է Հար

ՅՅ

«բ

իչ

ՇՈՓՔՈՄւվԵ.

Նկ.

7.

Կոնգոյի սաշանթներն ու

հ:

ֆրվեժները:

բեր մասերըմիմյանց Հետ կապողնավարկության ամենակարնոր ուղին: Խոշոր է Կոնգոյին նրա սիստեմին պատկաԱռանձնապես նող վճակների էլեկտրաէներգետիկ նշանակությունը:կատարված

Համաձայն, Կոնգոյի ՀիդրոէներգետիկպաշարՃաշվարկումների

ները ավելի են, քան

բոլոր ԱմերիկայիՄիացյալնաճանդգների

Հիդրուներգետիկռեսուրսները միասին վերցրած: իր մեծությամբ Աֆրիկայի երրորդ մեծ գետը Նիգերն է, որ ակիզբ է առնում Հյուսիս-գվինեականբարձրությունից: Վերին ն Հոսանքում արադաճոսէ ն սաճանբավոր. ունի շատ չըրստորին առաջացնեվեժներ։ Թափվում է Գվինեականծոցը, ալդ մասում լով շատ ընդարձակն ճաշճապատդելտա։ նիգերըչրի ամենամեֆ կորուստ տալիս է միջին Հոսանքում, որտեղ թափվում են ամենաիչ տեղումներ. Այդ մասում գետն ունի 2--4 կիլոմետր լայնուգոլորշիացման: թյուն. Հոսում է դանդաղ ն ենթարկվում է մեծ Նիգերի այս շատվածը ներկայացնում է արտածման ընդարձակ կոն: նրա խոշորագույն վտակներից է ձախափնյամասում Բենունն,

Աֆրիկայիչորրորդ մեծ գետը (երկարությամբն ավազանով) Ձամբեզին է, իսկ տարեկան Հոսքի ծավալով նա կոնգոյից ճետո երկրորդն է. Սկիզբ է առնում Լոււդա-կնատանդակոչվող է բարձրությունից: Աչբի ընկնում բազմաթիվ սաշանբներով ն մոտ 72 չրվեժներով։ Հոչակված է Վիկտորիայիջրվեժը, որի բարձրությունը Հասնում է 125 մետրի, իսկ լայնությունը մուտ 1500 մետրի: Վիկտորիաչրվեժին, նրա խլացնող աղմուկի (որը լավում է շատ կիլոմետրերՃեռվից), ինչպես նան ցայտող ջրի մանր կաթիլների վիթխարի սրանպատճառով տեղացիներըտվել են «Որուտացող ծուխ» անունը: է Հանգիստ ն Ձամբեզինմինչն Վիկտորիաջրվեժը Հոսում Ամռան Հունով, ուժեղ լայն անձրեների Հետնանքով գետաճովտի այս մասը ծածկվում է ընդարձակճաճիճներով:Զամբեզիիկարեչվորազույնվտակներիցէ Շիրեն, որ սկիզբ է առնում Նյասա լճից: ՁամբեզինՀնդկականօվկիանոսըթափվող ամենաջրառատգետն ,

Կ

Հարավաֆրիկյան սարաճարթինշանավոր գետերից է Օրանժը: Նրա խոշոր վտակներիցէ Վաալը: երկուսն էլ սկիզբ են առնում Դրակոնյան լեռների արնեմտյանլանջերից: Օրանժը մեծ մասամբ Հոսում է նեղ ն խորը ճովտով ն թափվում է Ատլանտյան օվկիանոսը, Առանձնապեսդառնում է ջրառատ, երբ նրան է միանում Վաալվտակը, բայց որովչշետն անցնում է անապատայինչրջաններով, ենթարկվումէ մեծ գոլորշիացման. ալդ պատճառովտարվա չոր ժամանակաշրջանումստորին Հոսանքում խիստ ծանծազում է: Չնայածայդ Հանդգամանբին վարարումների ժամանակ Օրանժիմակարդակըբարձրանում է մինչն 30 մետրով: Յ5

Հարավաֆրիկյանսարաճարթիճամեմատաբար ավելի փոքրը զետերից է Ամպոպոն: Սա նուլնպես սկիզբ է առնում Դրակոնյան լեռներից, բայց թափվում է Հնդկականօվկիանոսը: Աֆրիկայի մյուս գետերից, մալր ցամաքի Ճյուսիս-աբնմուտ՛ Քում Հայտնի է Սենեգալը: Աֆրիկայիավելի չոր շրջաններին(ճլուսիսում Սաճարան, են Հիմնականում ժամաՀարավում կալաճարին)լուրաճատուկ նակավոր գետերը, որոնք ջրով են լցվում միայն անձրեների ժամանակ: Աֆրիկայի Համեմատաբար ավելի պակաս չորային չբրջաններից սկիզբ են առնում մի քանի այլ գետեր, որոնք, սակայն, չունեն, նրանք Հոսում օվկիանոս դուրս գալու ճՃնարավորություն` նն դեպի փակ ավազանները.դրանցիցէ, օրինակ, որը Շարի գետը, է է քափվում Չադ լիճր' Ալդ տիղի գետերից կալաճարիանապատում 4ոսող 0կավանգո գետը, որը թափվումէ նդամի լիճը: Աֆրիկայումկան բավական շատ լճեր: նրանցից ամենամեծը Վիկտորիանէ, որը գրավում է մոտ 68.000 քառ. կիլոմետր տարաժություն ն քաղցրաճամ լճերի մեջ աշխարճումառաջնությունը զիջում է միայն ՀյուիսայինԱմերիկայի Վերին լճին, Չնայած իր մեծությանը, Վիկտորիանունի ընդամենը մինչն 80 մետր խորություն. Աֆրիկայում առավելագույն խորությամբ «ոչակված է Տանգանիկա լիճը (մոտ 1435 մետր): Սա ԲայկալիցՀետո աշխար4ի երկրորդ լիճն է, ՄեՓ խորությամբ ճայտնի է նան նյասա լիճը (7200Մետրիցավելի): նշված այդ բոլոր լճերն էլ գտնվում են Արեվելաաֆրիկյան սարաճարթում: Այստեղ են գտնվում նան Մվերու, Կիվու լճերը, որոնք ունեն տեկտոնիկծագում: Ալբերտ,էդուարդ, նրանք Հիմնականում ձնեավորվելեն Աֆրիկյանմեծ գրաբենի խոԻր իջվածջներում։ Հենց այդ պատճառով նրանք նրկարաձգվածեն ն աչքի են ընկնում ոչ միայն մեֆ խորություններով, այլն բարձր, կ խիստ կտրատվածափերով: ուղորդ -

Աֆրիկայիկառեոբագույն լճեր .

Ծովի Առավելագույնու 117 Ջաբածֆությունը

ւննե, ԷԲ

թառ:

68000

Վիվա»րի»

ֆանգանիկա Նյ..Ռ-«զլֆ Մզեբ»ւ

Այբերծիվ»ւ Էդաւարց

վիլոմնաբեբ"

| ' :

.

.

32900 30800

Ը»բություն

-

մակերեսից

Ե.Բ-ր": -

ու-

-

Աֆրիկայի մնացած մասերում մեծ մասամբ Հանդիպում եր «մնացորդայինլճեր. Դրանցիցէ, օրինակ, Սուդանոսի՝ Չադ Լիճը» քառ. որը տարվա չոր ժամանակաշրջանումգրավում է մուտ 10.000 իսկ անձրններիժամանակ՝ մոտ մինչն 22000 քառ. կիկիլոմետրը, լոմետր տարածություն:Չնայած իր այդ մեծությանը, նա ունի ընդամենը 4-ից 7 մ խորություն: Չադ լճի մեջ է թափվում Շարի զետը, բայց այնտեղից սկիզբ չի առնում ոչ մի գետ. Չնայած այդ որը բացատրվում է չուր, Հանգամանքին,նա ունիքաղցրաճամ չրի ստորերկրյաելքով: Աֆրիկայի մնացորդային լճերից են կալաշչարի անապատի նգամէ, Կոնգոյի ավազանի Տումբա ն (եոպոլդ 11-ի լճերը: հաչ վական մեծ թվով լճեր կան նան Ատլասի լեռնային շրջանում. նրանք ունեն աղի չուր ն կոչվում են «շուս»-եր։ Ամռան անձրնների սակավության ն ուժեղ գոլորշիացումներիՀետնանքովշոտերի մեծ մասը ցամաքում է: Հրաբխայինամբարտակայինլճերից Հաբեշստանիլեռներում բնկած է Թանա լիճը, որից, ինչպես ասվել է, սկիզբ է առնում կապույտնեղոսը: ՀՈՂԵՐԸ

Աֆրիկայում Ճողառաջացումըն Հողատեսակների տարածու մը սերտորեն կապված էն կլիմայի, բուսականության ն ոռնլիեֆի 4ետ. առանձնաճատկությունների կլիմայական զոնայականությանը Համապատասխան,Աֆրիկայի տերիտորիայի մեծ մասում ճողերը ունեն լայնական գոտիականություն. Այդ տեսակետից բացառություն են կազմում մայր ցամաքի արնելյան ն ճարավայինշրջանները, որոնք լեռնավին ոնլինֆի պատճառով ավելի շատ աչքի են ընկնում Հողերի ուղղաձիգ ղոնալականությամբ: Աֆրիկայի բուն Ճասարակածային շրջանը, ուր տարածված են խոնավ արնադարձայինանտառները,բնորոշվում է Հիմնականում կարմրաճողերով։Այսպիսի Ճողերով են ծածկված ճասարակածայինԱֆրիկայիմեժ մասը (ճիմնականումԿոնգոյի ավազանը) ն Գվինեականծովածոցի առափնյա խոնավ անտառային զոնան: նշվածշրջաններում, բարձր ջերմության ն առատ տեղումներիշրնորճիվ, մայր ապարներիքայքայումը կատարվում է ավելի ինտենսիվ,քան բարեխառնգոտում. Ապարներիծայրաստիճանտար(մինչն ալյումինի ն երկաթի օքսիդացումը) տալիս է բրալուծումը '

այն բնորոշ կարմրավուն տեսքը, որի պատճամասի Ճճողերին ռով Ճճաճախնրանց կոչում են կարմիր ճողեր, իսկ այլ դեպքում նրանց անվանում են լատերիտներ(լատերիտներըերկաթի «Ճիդրոօքսիդով Հարուստ կարմրաճողերն են)։ նրանք տարբեր Հզորության շերտերով տարածված են նան մայր ցամաքի այլ զոնանեբում. նայած տեղումներիքանակին, ենթաճողի կառուցվածբինն բուսականության բնույթին, լատերիտների բնույթր Աֆրիկայի տարբեր մասերում բավական զգալի փոփոխությունների է էնքարկվում: Այսպես, Ճումուսով ամենից Հարուստ են ն առավել արդավանղդ՝խոնավ տրոպիկականանտառներիլատերիտները,իսկ Համեմատաբար հրաշտային շրջաններում լատերիտներն ունեն բարակ շերտ: որոնք երկու ընԱֆրիկայիսավանային դարձակ գոտիներովշրջապատում են ասարակածային գոտին այդ

տարածությունները,

Ճյուսիսից ու ճարավից, բնորոշվում են առավելապես կարմրադորշ Ճողերով։ նայած սավանային բուսականությանփարքամությանը, ճողերի այս տիպը բնորոշվումէ Ճումուսի ավելի կամ պակաս պարունակությամբ: Հումուսով Ճամեմատաբարավելի Ճատեղումների սավանայինչոր շրջանները Սավաններում ճետ կապքանակի չոր ժամանակաշրջանիերկարատնության են ված, Ճճողերըտարբեր Լինում. այսպես, կան խոնավ լատերիտային, մասամբ կարմրաշագանակագույն,ինչսլես նան չոր սավանային Հողեր: Սավանները,որպես կանոն, ոչ միայն այլն 4աե րբավումաստիճանաբարփոխարինվումեն կիսաանապատներով անապատներով,որոնցում ՃողառաջացմանպրոցեսներնարտաՀայտված են շատ վատ: ԸնդճանրապեսանապատայինՃողերում անճամեմատ քիչ է Ճումուսի պարունակությունը, բայց շատ են աղերը Տիրապետումեն կմախքային, առանձին -դեպքերում՝ առանց կառուցվածքիպարզ ավազաճողերը: արտաճայտության Հատկապես Սաչարալումլայն տարածում ունեն ավազները.պատաճում են նան աղոստային,ինչպես նան կավաճողերի ընդարձակ տարածություններ: Աֆրիկայի «յուսիս-արեմուտքում ն Հարավում, ուր տարածված են կոշտատերն անտառներնու մացառուտները,ձնավորվել են միջերկրածովայինլանդշաֆտին յուրաճատուկ դարչնագույն Հողեր: Սրանք ունեն արտաճայտվածճումուսային ճորիզոն: բուստ

են

ն

Հյուսիռում,

"1

ենթարնադարձայինկիսաանապատներում, Ատլասիներքին շրջաններում ն Կապիլեռներում զարգացած են զորչ-դարչնագույն Հողերը ն ընդճչանրապեսգորչշաճողերը։Ալժիրի սաճմաններում, Սաճարայիծովամերձ մասերում գերակշռում են կրով ճարուստ Հողերը, իսկ անապատիներքին մասերում` գիպսով ճարուստ Ճողերը. Ատլասի բարձրադիրանտառներումտեղ-տեղ Հանդիպում են նան պողզոլայինճողեր: ն մերձարնադարձայինշրջաններում, որտեղ Արնադարձային ամռանը անձրնային եղանակներըերկարաձգվում են 2-ից մինչն 5 ամիս ն տեղումների տարեկան քանակր «ասնում է 250-ից են մինչե միլիմետրի, տարածված կարմրամուգ-շագանակագույն 4ողերը՝ շատ վատ արտաճայտվածճումուսայինճորիզոնով:

ՔՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աֆրիկայի ժամանակակից ֆլորայի ձնավորումը կապված է հրկրաբանականվաղ անցյալի ինչպես նան մյուս մայր ցամաքների, առաջինՀերթին Եվրասիայիփոխազդեցության4ետ։. Առանձնապես Աֆրիկալի«յուսիսային մասը տերիտորիալ տեսակետից անրտորենկապված է եղել միջերկրածովային նվրոպային ն Ասիային։ Ֆլորիստական տեսակետիցավելի վաղ ժամանակներում Աֆրիկանկապված է եղել նան ՀարավայինԱմերիկայինն ԱվրսՉնայածայդ ամենին, Աֆրիկանպաճպանել է նույնտրալիային: ն պես իր ֆլորայի լյուրաճատուկտեսակները, որոնք դիսնորվաժ են մեծ քանակությամբ էնդեմիկ ձներով: Աֆրիկայիժամանակակիցֆլորայում Հաշվում են մոտ 900 էնդեմիկտնսակներ, որոնք ցույց են տալիս նրա զարգացմաննըինքնուրույն գծեշանակալից իէնջնուրույնությունը: Զարգացման բը շատ ավելի լավ արտաճայտված են Ճարավային Աֆրիկայիլորբաճատուկ ֆլորայում, որտեղ խիստ շատ են էնդեմիկ տեսակները: նան Քիչ չեն ռելիկտայինձները: Աֆրիկայի արնադարձայինֆլորայի կենտրոնը գտնվում է Ճասարակածային գոտում: Այստեղիցայն տարածվելէ դեպի ճյուսիս ն Հարավ: Սակայն Հյուսիսում, շնորշիվ Սաճարաանապատի, արնադարձային ֆլորայի առաջխաղացումըկասեցվել է, մի բան, որ Հարավումչի եղել: լեռնային շրջաններում Աֆրիկայի բուսականություն աստիճանաբարձեռք է բերում բարեխառն ցուրտ երկրներին բնորոշ առանձնաճատկություններ։ նրա կազմում կան նան այնպիսի ու

բուսատեսակներ, որոնք ազգակցություն ունեն Հնդկական ն մալայան ֆլորալի «ետ: Աֆրիկայիբուսականության աշխարճագրական տարածումը սհրտորենկապվածէ կլիմայի ն ճողերի փոփոխությանճետ ն նրրանց նման ունի զոնայականբնույթ: Բուսականզոնաները որոշակի սիստեմով (խոնավ արնադարձայինանտառներ,սավաններ, ե անապատներ) եհրքափոտափաստաններ, կիսաանապաստներ խում են միմյանց՝ Հասարակածիցդեպի Հլուսիս ն Հարավ: Մայր ճլուսիսում նե ճարավում նրանք վերջանում հն մերձարնադարձային բուսականությամբ: Գոտիներիլայնակի բուսական զոնայականությունը խախտվում է միայն արնելյան Աֆրիկալում, որտեղ նվազում է տեղումների քանակը ե դրա ճետնանքովբուսականությունն ու ճողերը Հանդեսեն բներումզոնաների փոփոխություններ արնմուտքից արնելք: Աֆրիկայի ժամանակակիցբուսականությունն Օ0մեծ մասամբ արնադարձային բնույթ ունի, ընդ որում նրա աշխարճագրական տարածումը սերտորեն կապված է տեղումների բաշխման (րստ '

տարվա հղանակների)ե քանակի

Հետ:

Ֆերմության նշանակու-

թյունը երկրորդականէ, որովճետն այն այնքան էլ մեծ

թյան չի ենթարկվումո՛չ արնեմուտքումն

փոփոխու-

ո՛չ էլ արնելքում։

շրջանները, ԱֆրիկայիՀասարակածայինդոտու այն բոլոր են տարվա մեջ երկու խոնավ ժամանակաչրջաորոնք բնորոշվում նով կամ տեղումներիքիչ թե շատ ճավասարբաշխումով (տարե-՛ կան 1500 մմ-ից ոչ պակաս), բռնված են խոնավ արնադարձային անտառներով: Ուղղաձիգզոնալականությամբ այդ անտառները ճասնում մ բարձրության. Աֆրիկայի արնադարեն մինչե 1000 ձային այղ խոնավ անտառներըկոչվում են գիլելաներ։ նրանք վիսադիլելաներին մանգրայինանտառներիՃետ միասին գրավում հն ամբողջ մայր ցամաքի տերիտորիայիմոտ 8 Գ-ը. Անտառաալս ին տարածությունըճամընկնում է տեղումներով Ճարուստ մմ ն ավելի) զոնայի ճնտ, որտեղ, որպես կանոն, տեղում(2000 Ֆերը թափվում են ամբողջ տարվա ընթացքում ավելի կամ պակաս Ճավասարաչափ (տարվա բոլոր ժամանակաչրչաններում բարձբ ջերմության պայմաններում ): Խոնավ արնադարձային անտառներըտարածված են վերին Գվինեականծովափին, նոնդոյի ավազանիկենտրոնականմասում, մայր ցամաքի արնելյան ծովափին՝ՀասարակածիցՃարավ ն այլ տեղավալյրերում:

Շնորճիվայն Հանդամանքի,որ ԱֆրիկայիՃճասարակածային մ բարձրությունը) զոնայի ոչ բոլոր շրջաններն էն (մինչե 1000 ստանում մմ-ից ավելի տեղումներ, արնադարձայինանտառներն այստեղ մեծ տարածում չունեն. նրանք անընդճատձգվող Ամերիգոտի չեն կազմում, ինչպեսայդ տեսնում ենք Հարավային

ԵՀ

րթ" Ր

ք.

Տ-ՏԵՏՀԳ.

| 77/77/7247

աա

Սավանեէր

ԲՀՀՀՎՄաերեայրճպիւ Է բոասկանություն

Հ

էլա արաԱՐԳԻ կ Արնագարձային

|

ց.

806 Ամա մ

ՆՐ

կալում,

ՅՑ.

Լջ

Ա

Հ

ոթ |

քբ

25.

32.

«99.

Աֆրիկայի բոաականությունը:

առաջացնումեն առանձինզանգվածներն մեծ փարմիայն այն շրջաններում, որտեղ տեղումների տարեկանմիջին քանակը 2000 մմ-ից անցնում է: Աֆրիկայիխիտ արնադարձայինանտառներըտարածվում են մինչն ճյուսիսային լայնության 8"-ը: կոնդոյի ավազանումնրանք այլ

թամությանեն Հասնում

4է

ճլուսիսասաճմանը Ճճամընկնումէ մոտավորապես ճյուսիսային ճետ, լայնուիսկ ճարավայինը՝ ճարավային 6-ի լին լայնության

թյան 55-ի

ճետ:

Այս

բոլոր

Նկ.

9.

շրջաններում

առատ

տեղումները, ինչ-

անտառ Արնադարձային

պես ն օդի մեծ խոնավությունը, բարձր ջերմության պայմաննեբում, ստեղծել են միանգամայնբարենպաստպայմաններ անտաՀարնառային փարթամբուսականության աճի ճամար: Աֆրիկայի բաղդարձայինանտառներիՀամար բնորոշ է ծառատեսակների մազանությունը,նրանը կազմի ճարստությունը,թեպետն անտառներն այստեղ ոչ այնքան Հարուստու բաղմաղանեն, ինչպես չարավային Ամերիկային ՀասարակածայինԱսիայի արնադարձային շրջաններում: Աֆրիկալի արնադարձային անտառներում են 3000-ից ավելի բուսական տեսակներ,որոնցից մոտ Ճճայտնի 1000 տեսակը ծառեր են, որոնք Ճասնում են 30 մետր ն ավելի աճում են բարձրության: Ծառերն բավականինխիտ, Հաճախնեղում մեկը մյուսին, Ճազվադեպկարելի է ճանդիպել կողք-կողքի, մի շարքում, երկու միատեսակծառերի, սովորաբարնրանցից ոչ մեկը չի Հանդիսանումտիրապետող.Ըստ Ճճաշվարկումների այստեղ մեկ ճեկտարտարածությանըբաժին է ընկնում միջին թվով 100 տարբերտեսակի400--700 ծառւ Արնադարձային խոնավ անտառներում բուսականությանվեգետացիանչարունակվումէ ավբողջ տարին, ըատ որում տարբեր բույսեր տարբեր ժամանակնե42

ու ոչնչանում ե րում ծաղկում են, պտղակալվոսմ, Պասունանում ու տարին: անընդմեչ՝ ամբողջ այսպես անընդչատ Առավել խիտ անտառներում թագավորում է կիսախավարը, ուր ծառերից յուրաքանչյուրը լույսից օգտվելու 4ամար ձգտում է մետր բարձրությանն ապա ճյուղադեպի վեր, Հասնում 20--30 վորվում: Հանդիպումեն վիթխարի մեծության այլ ծառեր, որոնք ն անգամ մինչն 60 մ բարձրության՝կազմեեն 30--50 Հասնում լով անտառայինբուսականությանվերին Հարկը: Համեմատաբար փոքր բարձրության ծառերը ն մացառուտներըկազմում են ստոբին Հարկը. Ավելի ներքն, անմիջականորենգետինը ծածկված է բույսերով, Վամուռներով ն զանազան ձարխոտերով, սողացող սապրոֆիտներով։ Այս տիպի անտառներումծառերը խըտեսակի ճըճված են բազմաթիվ լիաններով, նրանցից մի քանիսը ներկայացնում են փաթաթվող արմավենիներ(օրինավ՝ գինու արմաօգտագործում են ոգելից խմիչք վենին, որից ստացած յուր ն ստանալու ճամար, ռոտանգ արմավենին) Լանննրից աղա են կաուչուկատու լանդոֆիան, թունավոր ստրոֆանտը, Ճայտնի որից ստանում են թանկարժեք դեղեր: Բնորոշ ծառերից է մակարանգին, որը սկսում է ճյուղավորվել 30 մետր ն ավելի բարձրությունից ն այնքան խիտ, որ այդպիսի անտառներիստորադիրշերտում լույսի բացակայությանպայմաններում մեռնում է կանաչ են խավարն դառնում մշտական բուսականությունը, տիրապետող են նան ու Պատաճում խոնավությունը: ֆիկուսներ, որոնք տեղտեղ Ճասնում են մինչն 80 մետր բարձրության: Արնադարձային անտառներումլայն տարածում ունեն նան էպիֆիտներիբազմաԹիվ տեսակները, օրխիդեյները,ձարխոտերը. Այդպիսիանտառններում,ուն օդը անչափ խոնավ է, տիրապետում է Հանգիստը. որոշ աշխուժություն են մտցնում թռչուններն ու կապիկները,խոշոր կենդանիները սովորաբարխուսափում են անտառայինքա-

վուտներից: Արնադարձայինխոնավ անտառներումքիչ չեն նան մարդուն օգտակարմի շարք ծառատեսակներ:Դրանցիցիրենց թանկարժեք փայտով աչքի են ընկնում դեղին ծառը, սանդալը: Օգտակարմյոա ծառերիցՃճայտնիեն կոլան, որից ստանում են լուրատեսակ խըմիչքներ։ Առանձնապեսարժեքավոր են կաուչուկատու ծառը, յուղատու արմավենին: Գվինեանծոցափերում աճում են կոֆեի ծառը, Հնդկականն ատլանյանափերում՝ կոկոսիարմավենին: երկու օվկիանոսների Ճճասարակաժային զոտու ճաճճացած ափերում,ծովախորշերում,լագուններում ն զետաբերաններումՃա43

ճախ Հանդիպում են յուրաչատուկ մանգրալին անտառներ, ոչ բարձր ծառերով, ծոմոված բներով ն մեծ մասամբ մերկացված արմատասիստեմով: Արեադարձայինխիտ անտառները եզերված են նոսր ու լու-

Նկ.

10.

գոտու Արհադարձային

բարձրալեռբուսականությունը:

սավոր անտառներով,որոնք տարվա չոր ժամանակաչրչանում Հյուսիսում ն Հարավում աստիճանաբարփոխվում են պուիականման անտառասավանայինտարածությունների: Ալստեղ չափաէ խոտային ծածկույթը. խոտերի բարձրությունը Ճարոստ զանց Ճասնում է 3--4 Խովորաբար մետրի, իսկ տեղ-տեղ մինչն 6 մետՊատաճում են նան բի: չորասեր ծառեր, Հսկայական բառբաբը: ակացիաները,միմողաները,տամարինդան,արմավենու որոշ տետակներըն այլն: Քանի Հեռանում նենք Հասարակածային ե մերձճասարակաժայինճամեմատաբարխոնավ չրջաններից դե44

պի «Ճյուսիսհ ճարավ, այնքան ավելի ուժգին է զգացվում խոնաՄՍառատեսակների վության պակասը բուսականության ամար. մեժ մասը Հճետղզճետե վերանում է, ն վայրը վեր է ածվում իսկատեղ-տեղ միայն կան սավանի՝ զուտ խոտային ծածկոցով, ուր պատաճումեն ակացիայի որոշ տեսակներ ու բառբաբներ: Սավաններըգրավում են շատ ընդարձակտարածություն, ըբուո մեծ տեղ չեն բրոորում ոչ մի մայր ցամաքում նրանք այնպիսի նում, ինչպես Աֆրիկայում: Այստեղ նրանք ընդգրկում են տերիսռորիայիմուտ 30 60-ը: Սավաններըեզրավորում են արնեադարձային անտառներըՀյուսիսից, արնելքից ն Հարավից: նրանք կլիմայական պայմանների փոփոխմանը Համապատասխան,շնորճիվ ջերմության ամպլիտուդի մեծացմանը ն տեղումների տարեկան քանակի նվազեցմանը (1500 մմ-ից մինչն 600 մմ), ինչպես նան չոր ժամանակաշրջանիստեղծման ճՀամապատասխան (որի տնամեծանում է րստ ճասարակածից կանությունն աստիճանաբար ունեցած ճեռավորությանը)աստիճանաքարփոխվում են դգիլեյաների: Գիլերաներիցդեպի Հյուսիս ն Հարավ, որտեղից սկսվում է խոտային բուսականության զոնան, անձրնային ժամանակաշրջանը տնում է 9--10 ամիս՝ տարեկանտեղումների մուտ 1500--1000 մմ միջին քանակով: Տիպիկ սավանները ներկայացնում են ճամատարածբարձր խոտերով ծածկված տարածություններ, որոնցում սովորաբար Ճազվադեպեն պատաճումառանձին աճող ծառեր, մացառուտներ ծառախմբեր. Միաժամանակ ճանդիպում են նակ տարվա չոր ժամանակաշրջանինճչարմարված քսերոֆիտային որոշ բույսեր, որոնք ունեն ավելի մանը տերններ՝ դոլորճամար: շիացումը պակասեցնելու Ընդծանրապես չորայլին ժամանակաշրջանումսավաններում խոտերըխանձվում են, ծառերի մի քանի տեսակներ՝տերնաթասիվում, թեպետն դրանց մի մասը՝ շատ կարճատն ժամանակով, որովճետն թափվող տերնեներինանմիջապեսփոխարինում են նոբերը Անձրնասակավ ժամանակաշրջանումսավանները ստանում են դեղին գունավորում, չորացաժ խոտերը դրեթե ամեն տարի այրվում են. անկասկած դա խախտում է բուսականության զարգացման նորմալ ցիկլը, բայց դրանով միաժամանակ պարարւտացվումէ ճողը, իսկ ՀրդեճիցՀետո երնան են գալիս նոր բույսեր: Առանձնապես ապշեցուցիչ է բուսականության արագ վերականգնումը (ընդեղեններին մյուս բուտերի աճը), երբ սկավում է անձփնայինժամանակաշրջանը: ու

Սավանների «ասկախոտայինբնորոշ բույսերից է փղախոտը, ծառատեսակներից(բառբաբիցն ակացիաներիցբացի) կաարմավենին: Տեղ-տեղ, գեբելի է նշել ոլանդանուսը, լուղատու տաՀովիտներիերկարությամբ,մի քանի կիլոմետր լայնությամբ ձգվում են սրաշային (գալերեային)անտառները,որոնք կազմված են Հիմնականումարմավենիներից: սավաններն աստիճանաբարփոխարինվում Հասկախոտային են ակացիաներովն ոչ շատ բարձր խոտածածկտարածություններով, որոնց գրականությանմեջ երբեմն անվանում են կիսասավաններ, այլ դեպքում՝նան տափաստաններ:Ակացիաներիցբակերպ որին այլ ցի, այլս գոտու Համար բնորոշ է նան բառբաբը, նա ունենում ծառ». են նան է մինչն 4 անվանում «կապկի ճացի մետի տրամագիծն մինչն 25 մետր բարձրություն: Համեմատաբար ավելի չոր վայրերում, որտեղ անանձրնժատնում մանակաշրջանը է 3--5 ամիս, տիրապետող են դառնում մացափշավորբույսերը: Այստեղ տարվա մեծ մասը ծառերն ու

խոտերը լինում ռուտները կանգնած են լինում առանց տերնների, հն ցածրաճասակ ն ճամատարած ծածկ չեն կազմում. երբեմն Հանդիպում են ոչ բարձր (մինչն 4 մետր) փշավոր ծառեր: Բուսական այլս ֆորմացիանդեպի 4յոտիս ն չարավ աստիճանաբար աղքատանում է, տեղանքը վեր է ածվում կիսաանապատներին ապա` անապատների:Սակայն անապատներնԱֆրիկայում այնքան էլ մենծ տարածություններչեն գրավում, ինչպես ենթադրում էին առաջ: Աֆրիկայիճարավայինկեսում չոր ն փշոտ կիսասավաններին փոխարինում է մացառուտայլինտափաստանը:Այն տարածվում է մինչն Հարավայինլայնության 18--19-»-ր ն գրավում կալաճարիի կիսաանապատի)մի նշանակայից մա(ճասկամացառուտային ռր: Բուսական-այսֆորմացիան Բուրականսարաճարթումկոչվում է «վելդ»: ԱրնելյանԱֆրիկայում այդ ճամակեզությունր թույ է զարգացած ն բնորոշ է միայն Սոմալիթերակղզուն: նշված տափաստաններումչորային ժամանակաշրջանըտեվում է 7--9 ամիս, որի ընթացքում բուսականությունըստանում է պարզ արտաճայտված քսնրոֆիտայինբնույթ. պակասում է ծառերի քանակը, հղածն էլ ընդշանրապես կարճածասակեն, ունեն մանր տերններ, որոնք տարվա չոր ժամանակաշրջանում սովորաեն ն ակաբար թափվումծն: ԱյստեղդեռեսՀանդիպում բառբաբը ցիան: Միաժամանակ երնում են մի շարք սուկուլենտ բույսեր, որոնք ունակ են իրենք մեջ ջրի պաշար կուտակելու: Քիչ չեն նան

ՖԻ

11.

ՀարավայինԱֆրիկայիՔարեչուսսՀրվանդանիբնորոչ բուսականությունը:

որոնք աչքի մացառուտներըն կիսամացառուտները,

ընկնում կոշտ տերեներով: Հարավային ն արնելյան Աֆրիկայում ճասկախոտային ն ակացիայինսավաններըճաճախ ճերթափոխվումեն կղզիների ձեՎերջիններս վով ճանդես եկող չոր ու լուսավոր անտառներով: առանձնապես մենծ տարածում ունեն Լունդա պլատոյում ն Արեվելաաֆրիկյան սարաճարթում: Այստեղ նրանք ճարմարված են Լուսավորանտառներկան նան Հաառավելապեսավազաճողերին. բեշսատանում, որտեղ նրանք կոչվում են «կոլլա»:Այդանտառնեչ րում ծառերն աճում են իրարից ՀամեմատաբարՃեռու, ճասնում են 10--20 մետր բարձրության ն ապա ճյուղավորվում: նրանք ունեն ճամեմատաբարմանր տերնեներ,որոնք տարվա չոր ժամանակալիանները, ինչպետ շրրջանում թափվում են: Քիչ են ծառանման նան էպիֆիտները: Սրաճային անտառներ այստեղ չկան: Մառատեսակներիթվում գրեթե լրիվ բացակայում է բառբաբը: ն ճարավ տափաստաններըդեպի յուսիս Արնեադարձային ն են են աղքատանում բուսածածկով աստիճանաբարվեր ածվում կիսառնապատներին ապա անապատների:կիսաանապատներում տեղումներիսակավության (200--300 մմ) ն չոր ժամանակաշրչա՝

նոսր

'

են '

ու

`

նի ծրկարատնության(10--11 ամիս) Հետնանքով բուսականությունը գրեթն ամբողջապես կրում է քսերոֆիտային բնույթ. Անցումը քսերոֆիտներից դեպի անապատ տեղի է ունենում ճասկախոտային, մացառուտային ն նման այլ ֆիտոցենոզների միչոցով կիսաանապատներում բուսականությունը խիստ նոսրէ, ընդարձակ տարածություններիվրա ճողը մեջ ընդ մեջ մերկացած: Բուսականլանդշաֆտը տարվա մեծ մասում ունի գորշ կոլորիտ: Սուդանիկիսաանապատների ճամար բնորոշ են նան ՛մանրատերն մացառուտային ակացիաները,ոչ բարձր փշոտ ծառերը՝ տամարիսկները, տեղ-տեղ՝ անգամ բաոռբաբը: Առավել տիպիկ են սուկուլենտները։իսկ այնտեղ, ուր ստորերկրյաջրերը գտնվում են երկրի մակերնույթինմոտ, ճանդիպումեն նան «դում» արմավենիները: ՀարավայինԱֆրիկայում կիսաանապատային՝ ֆիտոցենոզներըն ավելի բազմազան են: Մեծ տարածություններիվրա տիրապետում են քսնրոֆիտները,փշավոր բույսերը, կանաչ սուկուլենտները, դրանց թվում էնդեմիկ տեսակի ալոնն ն մի շարք ուրիշ բույսեր, որոնք երբեմն Հիշեցնում են կակտուսներին, Շատ են ն խիատսակավ՝ ծառերն ու Հատկապեսաոխարմատավորները

մացառուտները: կալաճարիից Հարավընկած կիսառնապատներում աճում

է նան վայրի ձմերուկըս

ՀարավայինԱֆրիկայում բուսականության մի յուրաճշատուկ է ներկայացնում Դրակոնյանլեռների արեելյան Ճատվածըչ շրջան

Նկ.

12.

Գիգանտբառբարբ:

ակսած Դելագոածովախորշից Ժինչե Հարավային լայնության նույն գոտու 34-ր։ Այստեղ, ի տարբերություն լայնական այդ մյուս շրջանների, կլիման անճամեմատ խոնավ է. տարեկան մմ տեղումներ, ամառը մի փոքր ավելի թափվում են 700--1500 անձրնային է, քան տարվա մնացած ժամանակաշրջանը,Աոռների

4--1666

ցածրադիր գոտինբոնված է որոշ չափով արնադարձը4իշեցնող անտառային, բավականաչափխիտ բուսականությամբ: Սատերը խճճված են լիաններով, ծառաբները ն ճյուղերը ծածկված են բազմաթիվ էպիֆիտներով,պտերներով ն այլն: Այս. մասում պտերները, բաաճող ծառերից են «երկաթյա» ծառը, ծառանման նանի վայրի տեսակներըն այլն: Ըստ բարձրության խոնավ մերձարնադարձային անտառներինայստեղ «ճաջորդումէ լայլնատերն անտառը: որն իր ճերթին փոխարինվումէ ալպյան մարդգագետիններով: ԱֆրիկայիՀլուսիսում, մասամբ նան ճարավում մեծ տեղ են գրավում չորային մարզերը: Դրանք 4սկայական անապատային տարածություններ են, որ ճիմնականում բռնված են կմախքային

ՆԷ.

18.

Աֆրիկայի ավանային

բոտականությունը:

4ողերով, ավազներով ու կավերով. Այստեղ չորային ժամանակաշրջանըերբեմն ընդգրկում է ամբողջ տարին: Անձրններ գալիս են անկանոն ն կարճատեւ.Այդպիսիվայրերից է ՍաՃարան (աշխարճիմեծագույն անապատը),իսկ Հարավայինկիռագնդում՝ կալաճարին նամիբ անապատները:Սակայն,անցյալի պատկերացմանճակառակ,բուն անապատներըԱֆրիկայումայնՔան էլ շատ մեծ տարածություն չեն գրավում ն ամեննին էլ բուսազուրկ չեն: նրանք բռնված են նոսր քաերոֆիտային կիսամաքարքարուտ

Է.

ցառուտներով, մասամբ նան ճասկախոտերով:ՍաճարայումՀաշվում են 500-ից ավել բուսատեսակներ,որոնք, սակայն, անապատի Հսկայականտարածություններիվրա Ճազվադեպ են երնում: Առանձինտեղերում անձրնից «նտո երբեմն երենումեն արագ աճող միամյա էֆեմերներ ն մի քանի բազմամյա բույսեր, ինչպես նան սուկուլենտներ։ Տեղ-տեղ պատաճում են չորասեր փշոտ թփուտներ, որոնցով սովորաբար կերակրվում են ուղտերը: 0ազիսներում են արմավենիներ:Անապատային աճում բուսականությանբնորոշ ձներից է նան անտերե ռետամ մացառուտը: Բայց ընդճանուր առմամբ դրանք անապատներումայնքան բիչ են, որ չեն կարողանում ոչնչացնել անապատի անկենդան տպավորությունը: Բացի դրանք ամեննին էլ չեն բացառում բուսականությունիցբոլոայդ րովին զուրկ, մերկ ու անպտուղառանձինտարածություններիառկայությունը թե՛ Սաճարայումն թէ՛ կալաճարիում: Սաճարս անապատից դեպի ճյուսիս երնան էեն գալիս տափաստաններ,որոնք ներթափանցում են Ատլասիլեռնային շրջանը ն ապա աստիճանաբարվերափոխվում մերձարնադարձայինմիանատառայինբուսականության: Այս մասի բնաջներկրածովային կլիմայական պայմաններըբնորոշվում են ամառային բարձր ջերմությամբ ն մեղմ ձմեռով: Տեղումների տարեկան քանակը մոտ 760 մմ է, ռրը դեպի արնելք աստիճանաբարնվազում է: Առավելագույն տեղումներ թափվում են ձմռանը, իսկ ամառր սովորաբար անձրնազուրկ է: կլիմայականայս պայմաններինճ4ամապատասխան, Ատլասի լեռներում աճում ենն այնպիսի բույսեր, որոնք ընդճանուր առմամբ բնորոշ են նան Հարավ-եվրոպական (միջերկրածովյան)երկրնեմասում բին, ինչպես, օրինավ՝ մաքվիսը, որբ ենթատանտառային ոչ բարձր ծառերի (մրտենիների, դափնեվարդի,մեղաթագի, օրոճի) 2ետ միասին կազմում է մշտականաչ մացառուտներ: Ալժիրի լեռներում ն Մարոկկոլում, որտեղ տեղումները ճամեմատաբար են, աճում է նան խցանիկաղնին, որբ շատ անդիպում է մինչե 1300 մ բարձրություններիվրա Անտառիվերին մասում երնում մ բարձրություննեէ նան տերկաքավ կաղնին, իսկ 1000--1600 բի վրա՝ քարե կաղնին, ինչպես նան ճալեպի սոճին։ Ավելի բարձր ճանդիպումէ մայր ծառի (կեդրի) մի էնդեմիկ տեսակը, որը մոտ է միջերկրածովայինշրջանի լիբանանյան մայրուն: Անտառային բուսականությանմյոա ծառատեսակներից են՝ շագանակենին, թղկին, վայրի խնձորենինն այլն: Ատլասիլեռնային շրջանի սարաճարթնրում,ինչպես նան Ալժիրյանմեզետայում տիրապետոստ

քսերոֆիտային խոտերը, որոնց թվում ճայտնի է Հատկապես ալֆա փետրախոտը: Սա ունի, մեկ մետր ն ավելի բարձրություն ե երկար ու կոշտ տերեներ, րոնց թելիկներից պատրաստում են են պարաններ,կոպիտ գործվածբներ։ Ալֆա բույսից ստանում նան թուղթ: կալաճարիիցճարավ, նույնպես, սկզբում տարածված են տափաստանները,որոնցում գերիշխում են բազմատեսակ սոխարմատավորները(շուշանազգիներ,իրիսներ, օրխիդելներ ն այլն), Ավելի շարավ դրանք փոխարինվումեն մացառուտներովն ապա՝ լուսավոր անտառներով:Անճամեմատ խիտ է անտառը ճարավեն

Նե.

14.

Փյունիկյանարմավենիներ:

արմելքում, որտեղ 4անդիպումեն ՀարավայինԱֆրիկայինճատուկ բազմաթիվ էնդեմիկ բույսեր (ալոե, պելարգոնիան այլն): Հարավայինկեյպլենդումբուսականության ընդշչանուրբնուլ52

Թը շատ է նմանվում Հլուսիսային Աֆրիկայի միջերկրածովային շրջանի բուսականությանը։ Այստեղ նույնպես գերիշխում են մըշչկոշտատերն թփուտները, բայց Համեմատաբար քիչ են տադալար ժառերը: կեյպլենդի բուսականությունը նույնպես աչքի է ընկնում բուսական էնդեմիզմով, ինչպես ն տեսակների Հճարստությամբ: Աֆրիկայում տարածված կուլտուրականբույսնրից են ՃճացաՀատիկները,բամբակը, աֆրիկյան կանեփը, վուչը, ալֆան, կաուչուկատու լիանները, շաքարեղեգը, կակաոն, սուրճի ծառր, կոկոսյան ն փյունիկյան արմավենիները, բանանը, թանկարժեք փայտ ունեցող ծառերից՝ սանդալի ծառը, կարմիր ն դեղին ծառերըն այլն: ր

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ

Աֆրիկայի կենդանական աշխարտը,չնայած որ 19-րդ դարում 20-րդ դարի սկզբներին եվրոպացիներիկողմից ոչնչացվելու Ճետնանքով խիստ կրճատվեց, բայց ն այնպես դեռ բավական 4աէ: Առանձնապես Աֆրիկայի սավանների շրջանը շատ ճարուստ է խոտակեր ն գիշատիչ վայրի կենդանիների բազմաթիվ րուստ տարատեսակներով: Ֆաունայիտեսակետից Աֆրիկանպատկանում է երկու մարզերի՝ պալեարկտիկ ն եթովպիական. Դրանցից առաջինի մեջ մտնում է ցամաքի «Հլուսիսայինմասը՝ մինչն Սաճարաներառյալ, իսկ երկրորդը ընդգրկում է ցամաքի մնացած մասը (չճաշված Մադագասկար կղզին): ՀյուսիսայինԱֆրիկան(մինչն Սաշարան) մտնում է պալնարկտիկայի միջերկրածովային ենթամարզի մեջ, Սաճարանմի անցումային շրջան է պալեարկտիկայիցդեպի եթովեն երկու մարզեպիականմարզը. ֆաունան խառն է, Ճճանդիպում րի կենդանիներ,թեպետ միջերկրածովայինէլեմենտր զերակըցկ

ռում

է:

ի

ՀյոաիսայինԱֆրիկայի Հոլարկտիկ մարզի միջերկրածովային

շրջանի բնորոշ կենդանիներից են՝ Ճլուսիսաֆրիկյան եղջերուն, եղնիկը, եղեգնուտային կատուն, վարազը, լեոպարդը, առյուծը, բորենին, շնագայլը, ալժիրյան աղվեսը, արջը, բարխանայինկատուն, վագրը, մակակ կապիկը, թոչուններից՝ ջայլամը, սողոնննրից՝ վարանմողեսը, քամելնեոնը,ուղավ օձը ն այլն, Աֆրիկայիեթովպական մարզի ֆաորւնան,որբ չափազանց ինքնատիպէ, սերտորեն կապված է մի կողմից Հարավային Ասիայի, իսկ մյուս կողմից Օ0 Հարավային Ամերիկայի ն նույնիսկ Հետ. Քանի որ Աֆրիկանիր երկրաբաԱվատրալիայի ֆաունայի

նական պատմության ընթացքումերկար ժամանակ կապված է Հետ, ճասկանալի է, որ այլնտեղկենդանաեղել այդ ցամաբքների կան աշխարճի զարգացումը կատարվել է ճիշյալ ցամաքների կենդանականաշխարճիզարգացմանըզուգընթաց:Թանիդեռ միասնականէր Գոնդվանան,այս բոլոր ցամաքնների ֆաունանմիատեսակ էր. Աֆրիկայիայդ Հնագույն ֆաունայի մնացորդների ա-

Նկ.

15.

Ընձուղտներ:

(

մենից լավ պաշպանվածեն նրա ճարավում՝ կապի երկրում: Հետագայում, երբ առաջացավՀնդկականօվկիանոսր ե Աֆրիկան բաժանվեց Ասիայից ն Ավստրալիայից,նրա կենդանական աշխարճում ավելացանայն կենդանիներն թոչունները, որոնք ընղդճամար: Ավելի ուշ, ճանուր էին եթովպականմարզի ն Բրազիլիայի ն Հնդկաստանի երբ ցամաքայինկապ ստեղծվեց Աֆրիկայի միջն ե Աֆրիկանբաժանվեց Հարավային Ամերիկայից,ավելացան նոր կենդանիներ: ՊլիոցենումԱֆրիկայում երեան է գալիս, այսպես կոչված, Հիպարիոնիֆաունան (ճատկապես անտիլոպեերը,էշը, զեբրը, ոռնգեղջյուրը, ընձուղտը, առյուծը, գեպարդը, բորենին): Վերջապեսսառցաղաշտային ն Հետսառցադաշտային չրջանում Աֆրիկաեն տեղափոխվումեվրոպայի ն առաջավոր Ասիայից դեպի Ճճարավ շարժվող նոր կենդանիներ, րոնց խառնուրգըլավ նկատվում է Հլուսիսային ն ճյուսիսարնելյան Աֆրիկայում: ու

Ե4

կենդանա-աշխարձագրականտեսակետից եթովպյանմարզը բաժանվում է երեք մասի՝ 1) արնեմտյան,որը ընդգրկում է Ճիմնականում արնադարձայինխոնավանտառներիշրջանը, 2) ճարավային, որի մեջ մտնում են Հիմնականում կիսաանապատային ն 8) արնելյան, որը ներկան անապատայինտերիտորիաները ն է շրջապատում է կիսօղակաձն շրջան սավանային ացնում անտառայինգոտին:` Արեմտյան արնադարձայինխոնավ անտառներում գերիշխում ծն ծառաբնակ կենդանիները, նրանք սովորաբար աչջի են ընկնում ծառերը մագլցելու մեծ ճարպկությամբ: Դրանցից առավել բնորոշ են մարդանման կապիկները,որոնցից գորիլան, որի Հա-

նշանավորեն նան շիմպանզեն, անտառային ընձուղտը (օկապի), գետաձին, կուղբանման խլուրդը ն այլն. Գետերում ամենուրեք վխտում են կոսակը մինչն

մետր բարձրության է

Հասնում:

կորդիլոսները: Ծառերիկատարներիվրա ապրում թռչուններ,

այդ

են

վառ գույնի

թվուվ՝ թութակների մի քանի տեսակներ:

Շատ

են

միջատները,ամենուրեք վխտում են մրջյունները: Խիստշատ են նան մժեղներն մոծակները: Առանձնապես այտնի է ցե-ցե ճանճը, որի խայթը մարդու մոտ առաչ է բերում քնախտ4իվանդությունը ն ապա մաճ: նրա խայթը մաճացուէ նան ընտանի կենու

դանիներիճամար, Ճենց այղ պատճառովէլ այստեղ գրեթն 2ընարինէ զբաղվել անասնապաճությամբ:

ան-

բնորոշ է կիսաանապատ Հարավաֆրիկյան ենթամարզը անապատայինկենդանիներով:Այստեղ Ճիմնականումտարածժված են մողեսներ, օձեր, կարիճներ: դուտու ծայրամասեՉորային րում պատաճում են բորենու որոշ տեսակներ, անտիլոպներ: Արնելաաֆրիկյան սարաճարթայինենթամարզը, որն ընդգըրկում է Հիմնականումսավաններիշրջանը կ Հաբեշստանի լեռնային երկիրը, Հարուստ է խոտակերկենդանիներով ն գիշատիչներով: Դրանցիցհն՝ ընձուղտները, զեբրերը, փղերը, ոնգեղջյուրները, վայրի գոմեշները, անտիլոպներիզանազան տեսակները ն այլն: բնորոշ են՝ առյուծները (որոնք ներկայումս մեծ Գիշատիչներից քանակությամբ ոչնչացվածեն), բորենիները, բորենանման շները: Միջատակերներից Ճճայտնիէ փողատամը (ՂքՖճաՕՅՄՃ),որը 4Ճիմնականում սնվում է մրջյուններով: Գետերումապրում են կոե

կորդիլոսներ, գետաձիեր: Արնեծլաաֆրիկյան սարաճարթում դեռնս

է չայլամը։ որըՀամարվումէ պատաճում բայց կբրի վրա. նա թոչել չի կարողանում,

թոչունը երաչքի է ընկնում արածեն տարածվածգավազությամբ: Միջատներիցարտակարգ շատ

տերմիտները:

ամենամեծ

'

՝

տեսակետիցմի առանձին մարզ՝ կենդանա-աշխարճագրական

է ներկալացնում Մադագասկար կղզին: Այդ մարզի մեջ են մտնում`

Մասկարենյանն Սեյշելյան կղզիները: Մարզիբնորոշ կենդա-` նիներից են՝ մազոտ ոզնին, մկների մի շարք էնդեմիկ տեսակներ,

նան

Նկ.

16.

Շիմսպանզեներ:

կիսակապիկներ(լեմուր), ֆոսսան կատուն, «թռչող չուն» չղջիկը» օձը, իգուան մողեսը կոկորդիլոսներիերկու տեսակ. տիպիկ է Հակա կրիան: Մադագասկար կղզու բնորոչ առանձնաճատկությունն է կազմում բարձրակարգգիշատիչներիճամարյա լրիվ բացակայությունը: Ալստեղչեն Հանդիպում նույնպես ն Աֆրիկայի ճամար այնքան բնորոշ կաթնասուններիցփիղ, ոնգեղջյուր, կաբոա

-

պիկներ, շներչ բորենիներ, անտիլոպներ ե ընդճանրապես ռրմբակավորներ (բացի աֆրիկյան վարազից), բացակայում են նան թունավոր օձերը: .

Նկ.

12.

Դետաձիեծրը գետում:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

.

Աֆրիկայումապրում է մոտավորապես 300 միլիոն մարգ. նշանակում է՝ 1 քառակուսի կիլոմետրի վրա 10 մարդ: Սաայդ կայն բնակչությունը տեղաբաշխված է ծայրաճեղ անճավասար: Մայր ցամաքի ընդարձակ տեղամասերը(Սաճարան, կալաճարին, նամի անապատը)ճամարյա չեն բնակեցված կամ բնակեցված են շատ քիչ չափով: նրանցում 1 քառ. կիլոմետրի վրա ապրում է 1 մարդուց էլ պակաս: Քիչ են բնակեցված նան կոնգոլի ավազանի արնադարձայինանտառները, Արնենլաաֆրիկյան սարաճարթիլնոնային, ինչպես նան 4Հլուսիսայինն ճարավային Աֆրիկալիսավանային որոշ շրջաններ: Համեմատաբար խիտ է բնակչությունը Հլուսիսային ծովափնյա գոտում, Գվինեան ծովածոցի շրջանում, ինչպես նան Հարավ ԱֆրիկլանՀանրապետության ծովեզրյա ն գետաճովտային(ճատկապես լնեռնարդյունաբնրական) բբՀ շրջաններում: Առանձնապես Հանրապետունակչությանմեծ խտությամբ ՄիացյալԱրաբական թյան սաճմաններում աչքի է ընկնում Նեղոսիճովիտը, որտեղ 1 Քառակուսի կիլոմետրի վրա ապրումէ 200 մարդ, իսկ տեղ-տեղ՝ մինչն 600 մարդ: նեղոսի դելտայի շրջանում (35000 քառ. կիլոմետր տարածությանվրա) 1 քառ. կիլոմետրում ապրում է 800-57

մարդ: ներկայումս Աֆրիկայում100 մինչն 500 ճազ. բնակչություն ունեցող քաղաքներիթիվր Հասնում է մուտ 70-ի, 500-ից մինչն 1 միլիոն բնակչություն ունեցող քաղաքների. Թիվը՝8-ի, իսկ մեկ միլիոնից ավելի՝ 4-ի: Ըստ մարդացեղերի Աֆրիկայի բնակչությունը 4իմնականում բաժանվում է 2 մասի՝ նեգրոիդների ն ծվրոպոիդների: Դրանցիր առաջիններըկաղմում են Աֆրիկայի արմատականբնակչությունը, նրանք ունեն ֆիզիկականճատկանիշների մի քանի րբնդճանութ գծեր, ինչպես, օրինակ՝մաշկի մուգ գույն, գանգուրն կոշտ մազեր,

Նկ.

18.

Բեդվինուչիաղջիկը:

Ճաստ շուրթեր, լայն քիթ, առաջ ընկած ծնոտ ն այլն: Այդ Հատկանիշները, որոնք ձեռք են բերվել մեծ մասամբ յուրօրինակ աշխարճագրականպայմաններում կատարվածզարգացման ճՀամանման պրոցեսում, Հաճախ ընդճանրացնում են նրանց բոլորին մեկ ընդճանուր«նեգր» անվան տակ, որ նշանակում է «ան» (լատինական «նիգերչ խոսբից), Սակայն նեգրոիդականցեղի ներսում մարդաբանական, լեզվականն այլ տարբերությունները նույն-

.

իսկ պատճառովմեկ ընդճշանուրանունով Ֆրանց բոլորին «նեգր» անվանելը Համարվում է ոչ գիտական ն քնիկ աֆրիկացիներիճամար անգամ վիրավորական, Այդ իսկ պատճառով նրանց շատ ավելի Հաճախ անվանում են էկվատոքիալ ցեղ: Էստ լեզվի ն տերիտորիալ բաշխվածության, նեգրոիդցեղն իր Հերթին ստորաբաժանվումէ ճիմնականերկու խոշոր մասերի նս

շատ

մեծ

են, այդ

Նը.

19.

Սուսանիարարո

(խմբերի)՝ սուդանին բանտու նրանցից սուղանի ժողովուրդները ապրում

են

մայր ցամաքի ճյուսիսային կեսում, մոտավորապես

ՍենեգալիգետաբերանիցՏիմբուկտու-խարտում քաղաքներովանց-

նող գծից ճարավն Բիաֆրածոցից սկսած, Հյուսիսային լայնության մոտավորապեսՃ-ով մինչն եթովպիաձգվող գծից Հյուսիս: Այս խմբի մեջ մտնում են մեծ թվով ժողովուրդներ, որոնք միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն զարգացմանաստիճանով, այլն նշանակալիցչափով նան խոսակցականլեզվի ու մարդաբնական տրվեն յալների առանձնաչատկություններով:Դրանցիցաչքի ընկնում ազանդները,բանդաներբՎմյուսները, որոնք տարածվածեն Հիմ60

Սուդանում. Արնմտյան նականում կենտրոնական ն արեելյան են Սուդանում առավելապես տարածված մադնիգո, գվինեան ((բուչ ական ն այլն) խմբի ժողովուրդները: ՛

կենտրոնական,ճարավայինն մասամբ արնելալն Աֆրիկաբանտու խմբին պատկանողժոլում բնակվում են գլխավորապես ղովուրդները:նրանցիցթվով ամենամեծերից նե ճամեմատաբար զարգացածներիցեն բակոնգո, մոնգո, բալուբա, սուախիլիչ զու-

ժողովուրդները: Նեղոսի վերին ավազանում ապրում են նիլոտլան խմբի ժողդովուրդները, որոնք, սակալն, թվով շատ ավելի ջիչ են, քան սուն դանի բանտու նեգրերը առանձին վերցրած. Սրանք ունեն շատ ավելի բարձր ճասակ, մաշկի ավելի մուդ գուլն ն ճամեմատաբաթր նեղ ջիթ։

լու

Նկ. 20. Հաթեչ (եքովպացի),

Մի առանձինցեղային խումբ են կազմում-պիգմելները(«գաճաճները»), որոնք ապրում են մեծ մասամբ Կոնդգոլիավազանի խոնավ անտառներում: նրանք ընդչանրապես ցածրաճասակէն

են (ոչ ավելի 150 սմ-ից), ունեն մաշկի բաց մուգ գույն. գտնվում զարգացմանչատ ցածր մակարդակիվրա ն վարում կիսաքոչվոտվյալներով Քեպետ ճիշտ չեն Ճաբական կյանք: Մարդաբնական

փաստորեննրանց մարում նրանց միացնել նեգրոիդներին,բայց Հետ ունեն նախնիներիընդճանրություն, որի պատճառովերբեմն

Նկ.

21.

Բանտու Ֆեզր Կոնգոյից,

ննգրորդներիմեջ նրանց դիտում են որպես մի առանձին ենթախումբ: Պիգմեյները չունեն իրենց սեփականնլեզուն, խոսում են Ճարնանժողովուրդներիլեզուներով: Մարդաբանական ճատկանիշներովառանձին խումբ են կազմում Աֆրիկալի բուշմենները ն Հարավային մասում ապրող Հոտենտոդները:նրանք նեգրոխդներիՀետ ունեն որոշ ընդճանուր գծեր՝ գանգուր մազեր, լայն քիթ ն այլն, սակայն ֆիզիկականկառուցվածքի մի շարք առանձնաճատկություններով միաժամանակ մոտենում են նան մոնղոլոխդներին երբ նկատի ենք (Հատկապես՝ առնում բաց դեղնավուն մաշկր, լոյն ճարթ դեմքը ն այլն): Բուշն մենների տարբերություններ, Հռտենտոդներիմիջն կան որոշ սակայն նրանք ունեն նան շատ ընդչանուր գծեր, որոնք մոտեցնում են նրանց միմյանց ն ճիմք տալիս երբեմն դասելու ցեղային մի առանձինտիպիմեչ, ու

Բուշմեններըկանգնածեն զարգացմանշատ ցածր աստիճանի վրա կ այժմ անչամեմատ չատ քիչ քանակով պաճպանվածեն ն մասամբ նամիբ անապատում,որտեղ նրանք ապկալաճարիում րում հն շատ ծանր պալյլմաններոսք: չոտենտողներըբնակվում են եկ Ճճարավային արնելյան Աֆրիկայումն բուշմենների նման պես մեծ մասամբ ոչնչացվածենչ ԱֆրիկայիՀյուսիսային մասը, ներառյալ Սաշարան, բնակեցված են ճիմնականում եվրոպոիդներիմեջ մտնող միջերկրածովային մարդացեղին պատկանողժողովուրդներով: նրանց բնորոշ գծերն են կազմում բարձր Ճասակը, թխավուն մաշկը, մութ դույնի մազերն աչքերը, երկար կամ միջին գանգը, նեղ քիթը

նույն-

ու

ն

ձվաձն դեմքը:

Նկ.

22.

Բուչմեններ:

Աֆրիկայիմիջերկրածովային բոլոր ժողովուրդները, ներառյալ դԴարեշները, խոսում են Հաբեթա (քամիտա)-սեմիտական ընտանիքին պատկանողլեզուներով Այդ մասի Հնագույն ժողովուրդներից են բերբերները,որոնք Հաճախկոչվում են «մավրերջչ(այդ62

պես են կոչվում նան բերբերներիՃետ խառնված արաբները, սակայն ներկա ժամանակներում «մավր» անունը Ճամարվում է 4ընացած): նրանց գործածականլեզուն արաբերեննէ։ Այդ լեզվով են խոսում ոչ միայն արաբները,բերբերները(նգիպտոսում, Ալժի-

բում, Թունիսում, Մարոկկոյում ն այլն), այլն նեգրականցեղախմբին պատկանող մի քանի այլ ժողովուրդներ, որոնց մոտ իշչխում են արաբականկուլտուրան, կրոնն ու լեզուն: տեսակետիցմի առանձին խումբ են կազՄարդաբանական մում ն նրանց ՃճարաՀաբեշստանի,Սոմալիի Հանրապետության կից շրջանների ժողովուրդները:իրենց բնորոշ մի քանի գծերով նրանք մուտննում են նեգրոիդներին, իսկ մի քանի այլ գծերով՝ Դա, այսպես կոչված, Հարեշականխառը ցեղաեվբոպոխդներին։ է: խումբն նրանց լեզուն շատ բազմազանէ, բալը տիրապետում է սեմիտականխմբին պատկանողամճարյան լեզուն:

Նկ.

23.

Բանտու

աղջիկներ:

Աֆրիկյան բուն ցամաքում Համեմատաբար փոքր թիվ են կազմում եվրոպացի վերաբնակիչները: Դրանցիցեն, «րինակ, ՀարավԱֆրիկյանՀանրասպլետությունում ապրող բուրերը (ճոլանն ապա՝ շատ ավելի քիչ թվով անզլիադականգաղութարարները) ցիներ, ֆրանսիացիներ,իտալացիներ ն ուրիչ ժողովուրդներ, ոբոնք ցրված են Աֆրիկայիտարբեր մասերում:

Մայր ցամաքի բնակչությունիցմիանգամայն

տարբերվում

է Մադագասկարի բնակչությունը (մալգաշները), որբ պատկանում է մոնղոլոիդ ցեղին, բայց նրանց մոտ պաճպանվում են նեգրոիդ

ցեղի ազդեցության որոշակի Ճեւքեր:

ՖԻԶԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

ի

Մայրցամաքի ընդարձակությունը, կլիմայի րբազմազանուքյունը ն նրանով պայմանավորված Ճողաբուսականծածկը բավական խոշոր տարբերություններեն առաջացրելԱֆրիկայի տարբեր մասերի բնական լանդշաֆտում. Աֆրիկայում շատ որոշակի արտաճայտվածեն զարգացմանտարբեր աստիճաններիվրա գրտնրվող ռելիեֆի թե՛ Հին (ռելիկտային) ն թե՛ ժամանակակից ձենբո: մասամբ ՃճարԱյդ ամենի ճետ միասին, մակերնույթի մեծ Թավայրային բնույթը թույլ է տալիս Հյուսիսից ծարավ միմյանցից տարբերել մի շարք բնական զոնաներ, որոնք միաժամանակ իրենցից ներկայացնում են որպես ինքնուրույն ֆիզիկա-աշխարճագրականմիավորներ: Դրանքեն՝ Սաճարան, Սուդանը, կոնզոյի ավազանը, Հարավաֆրիկլան սարաճարթը:նշված միավորներից վուրաքանչյուրնունի ֆիզիկա-աշխարճագրական լանդշաֆտի միայն երեն լյուրաճատուկ,բնորոշ գծերը, որոնք, սակայն, որոշակի օրինաչափությամբ աստիճանաբարմարում են՝ մեկ մարզից մլուսը անցնելիս:

|

Աֆրիկայոմ բնական լանդշաֆտի այս զոնայականությունը խախտվածէ արնելքում, որտեղ առաջացելեն կլիմայի, Հողաբուպականծածկի ն ֆիզիկա-աշխարճագրականմլուս բաղադրիչների անձմիանդամայն ուրույն պայմաններ: Հիմնականում ռւ. նաճատկություններով պայմանավորված այս ճանգւ, :«.րս :"ույլ է տալիս որպես ֆիզիկա-աշխարճադրական ինքնուրու,. ԱՍԱ" ճետ ներ առանձնացնելՀաբեշստանը (Սոմալիի միասի. ։ 7 '' .վելաաֆրիկյան սարաճարթը: Նույն այս սկզբունքով, որ. ՂԱ. զիկա-աշխարճագրականառանձին միավորներ, Հանդես .ա.Դլիս նան Ատլասիլեռները, ինչպես ն Հյուսիս-գվինեական լ բությունը, Բնական պայմանների միանգամայն ուրույն գծ." է նան Մադագասկարկղզ "" արնելքում առանձնանում Աֆրիկայի Վերը Ճիշատակված մարզերի մի մասը։ ելնելով բնակ...։ ընդունված է ստոր» պայմանների առանձնաճատկություններից, բաժանել մի շարք ավելի փոջր միավորների (շրջանների): Այժմ ծանոթանանքալդ մարզերից լուրաքանչյուրի ճետ առանձին: .

:

ԱՏԼԱՍԻԼԵՌՆԵՐ

Ատլասիլեռները գտնվում են Աֆրիկայի «յուսիս-արնմուտՀջում, ձգվում են ճարավ-արնմուտքիցդեպի «լուսիս-արնելք, ըսկըսած Մարոկկոյի ատլանտյան ափերից մինչն Թունիսի միչերկիրածովյան ափերը: Ատլասի լեռները ճիմնականում ձնավորվել են երրորդականում, երբ տեղի է ունեցել ալպ-ճիմալայան ծալքավորությունը, թԹեպետն մինչ այդ նախնականծալքավորություններ այստեղ տեղի են ունեցել նան մինչկեմբրյան ն ապա պալեողոյան (ճերցինյան) ժամանակաշրջանում: երրորդականիերկրորդ կեսում Ատլասիլեռները ենթարկվում են ուղղաձիգ տեղաշարժերի,որի Հնտնանքով նրանք անջատվում են Հարավային եվրուայիլնոներից ն ստանում իրենց ժամանակակից տեսքը: Այդ միննույն ժամանակաշրջանում տեղի են ունենում առանձին լեռնաշղթաների բարձրացումներ, ինչպես նան իջեցումներ։ Այդ ամենը ուղեկցվում

են

ուժեղ կերպով արտաճայտՀ

ված ճրարխականությամբ:Այժմ այստեղ կան բազմաթիվ բարձր

գագաթներ(ալդ թվում Ճեբել-Տուբկալը), որոնք իրենցից ներկալացնում են Հանդածճրաբուխներ: Տեկտոնական բնույթի շարժումները Ատլասիլեռներում շարունակվում են նան այժմ: Դրա վկայությունն են Հանդիսանումճաճախակիտեղի ունեցող ուժեղ երկրաշարժերը. վերջին տասնամյակում ճատկապես ավերիչ էր 1960 թվականի երկրաշարժը, որի «ետնանքով խոշոր ավերածություններ տեղի ունեցան Մարոկկոյում: լեռները ձգվում են մոտ 2300 կմ երկարությամբ, Ատլասի ունեն մինչն 4000 մետր բարձրություն. Ամենաբարձր լեռնագագաթն է Ֆեբել-Տուբկալը(4165 մետր): արհմուտքում տեսակետից (նռնագրության Ատլասի

կարելի

Վ առանձնացնելՌիֆ լեռները (որոնց երբեմն անվանում են

Ռիֆ

Ատլաս,այլ կերպ՝ էր-Ռիֆ):Սրանքձգվում Միջերկրականծոեն վափին զուգաճեռ, կազմվաժ Հիմնականոսմ «ին, մինչպալեոեն

զոյան բյուրեղացած ապարներից: Լեռների բարձրությունը տատանվում է 1800--2000 մետրի միջն. Ամենաբարձրգագաթը(Ֆե-

Հասնում բել-Տիդիգեն)

է 2451

մ

բարձրության:Ռիֆ լեռներն ունեն դեպի արնելք նրանք իջնում են խիստ ասիմետրիկ կառուցվածք, զառիվեր, որի ճետնանքովգրեթե բացակայում է առափնյա ճարթությունը, իսկ դեպի արնմուտք նրանքցածրանում են թույլ Թե-

քությամբ

լեռների:

ն ապա

աստիճանաբարվերածվում բլրածածկ նախա'

Ռիֆ լեռների շարունակությունը դեպի ճյուսիս՝ Պիրնենելան թերակղզում, կոչվում են ԲնտյանԿորդիլյերները,որոնք Ռիֆ լեոներից բաժանվաժ են Փիբրալթարի ընդամենը13 կմ լայնություն ունեցող նեղուցով: Ռիֆ լեռների արնելյան շարունակությունն:են կազմում Փոի տարբերություն Քեր Ատլասի(այլ կերպ՝ Տել Ատլասի)լեռները: ն են ներկայացնում են Ռիջ լեռների, սրանք Խիստ կտրատված կարճ տարածությամբձգվող բազմաթիվ փոքր` լեռնաշղթաներ: երբեմն նրանց միջն ճանդիարումեն ընդարձակիջվածքներ, որոնցից են, օրինավ՝Ալժիրի ն 0րանի բլրածածկ «արթությունները: Փոքր Ատլասիլեռները նույնպես դեպի Հլուսիս իջնում են զառիթավ ն երբեմ ծովի մեջ առաջացնումժայռոակերպՃճրվանդաններ։ բացաՓոքր Ատլասիլեռներն ունեն մինչն 1500 մ բարձրություն, ռություն է կազմում միայն Կաբիլի լեռներում Փուրջուր լեռնաշղթան, որը ճասնում է մինչն 2300 մ բարձրության: Մերձծովափնյա Հատվածումնրանք Հիմնականումկազմված են մինչկեմբրյան ապարներից, արնմուտքում նրանք ծածկվում են կավճի դարաշրջանի կրաքարերովն մերգելներով: կարնորաԱտլասի լեռնային սիստեմի արեմտյան մասում գույն լեռներից է ՄիջինԱտլասը,որը ընկած է էր-Ռիֆ լեռներից անմիջապեսՃարավ.արնփուտքումնրա շարունակությունը կոչվում է ՄերձծովյանԱտլաս:Միջին Ատլասիլեռները իրենց տարածման ունեն մեՓ մասում պլատոյաձն մակերնույթ։ Այդ «ատկապես մասում, որն իրենից ներկալավ է զգացվում նրա կենտրոնական է յացնում մի բարձրադիր կրաքարային պլատու Լեռների«յու-

ընկած է մինչն 3210 մետր բարձրությամբ լեոպլատոներիմի մարզ: Սա աստիճանաբարցածժբանում է դեպի Մուլույա գետը ն տեղ-տեղը թաղվում նրա 4ովտի տակ: Միջին Ատլասիցճարավտարածվումեն ԲարձրԱտլասիլեռննրը: Սրանքսկսվում են Հարավ-արմմուտքում բլուրներով, ապա փոխանցվումմի շարք սարաճարթերին ամենամեծ բարձրության ճասնում Ունեն ՄարոկականԱտլասում: ալպյան տիպի ատամմեծ նավոր գագաթներ: Չնայած բարձրությանը (առավելագույն գազաթում Ճասնում է 4165 մետրի): բարձրությունը Փեբել-Տուբկալ ԲարձրԱտլասիլեռները չունեն մշտական ձնածածկույթ: Սակայն չորրորդականումնրանք ծածկված են եղել «զոր սառցադաշտերով, սիսային

մասում

նաշղթաներին

'

որոնց Հճետքերնեն Հանդիսանում կրկեսները, տաշտաձնՃ4ովիտներն ու մորենները: եռնագրական տեսակետիցԲարձրԱտլասի յուսիսարնելան շարունակություննեն կազմում Մեծ Ատլասիլեռները, որոնց Հաճախ անվանում են նան ՍաճարյանԱտլաս: Սրանք կազմված են մի շարք զանգվածներից(ինչառանձինլեռնաշղթաներից պես, օրինակ՝ Կսուր, Ջեբել-Ամուր, Ջեբել-0րես շղթաները), որոնք են լայնակի Հովիտներով: միմյանցից բաժանված ԲարձրԱտլասիցՀարավ-արնմուտք ընկած են Անտիատլասի լեռները, որոնք իրենցից ներկայացնում են երցինյան Հիմքի ճորստաձնբարձրացում:Մեծ Ատլասիցսրանքբաժանված էն Սուս գետի Ճարթությամբ, որի սաշմաններում գտնվում է ,եբել Սիրուա (4100 մ) խոշոր Հրաբխայինզանգվածը: Արեմտյան Ատլասիլեռների միջն ընկած է ընդարձակսեղանաձն բարձրություններիմի գոտի, որին սովորաբարանվանում են Վիարոկական Մեզետա։նրա մեջ ընդգրկված է նան Սեբու գետի Հովիտը: Դեպի արնեմուտքՄեզետանիջնում է երկու լայնադիր ու

Նկ.

24.

Ատլասիլեոնագրությանսխէմա'

'

աստիճաններով, որոնքըստ

երնուլթին առաջացել են տարբեր Հետնանքով։.Արեժամանակներումո̀ւղղաձիգ բարձրացումների մ միմրտյանցածրադիր աստիճանըմի Հարթություն է, 100--250 ջին բարձրությամբ, որը դեպի արնելք Հետզչետնեբարձրանում է: նա սկսվում է ծովափից ն ձգվում 40--80 կմ լայնություն ունեցող մի շերտով: Անմիջականորեն ծովափը30-ից մինչն 100 մետր ն բարձրություն ունի Հաճախ առաջացնումէ զառիթափի ավագիծ, որն ընդճանրապեսշատ քիչ է կտրտվածն այն էլ միայն գետերի

դետաբերաններում.այստեղ կան մի շարք ծովախորշեր, որոնց ցածրադիր ափերը մեծ մասամբ ծածկված են ավազի դյուներով: Այդ մասերում նշանակալիցտարածում ունեն նանլագունները: Չնայած այդ ամենին, ընդճանրապես ծովափնյա ճարթությունը արգավանդսնաճողով, որն օգտագործծածկված է շատ պտղաբեր վում է Հացաճատիկին լոբազգի զանազան կուլտուրաների մրշակման ճամար: ՄարոկականՄեզետայի Համեմատաբար ավելի բարձրադիր երկրորդ աստիճանըներկայացնում է մինչն 700 մետր բարձրության մի սարաճարթ, որբ մասնատված է բավականխորը կանիոնակերպ կիրճերով: Սա երկրի չոր շրջաններից մեկն է, որն ունի տափաստանայինաղքատիկ բուսականություն ն օգտագործվում է Հիմնականում որպես արոտավայր Սարաճարթի ծհզրամասում (լեոների ստորոտներինմոտ), որտեղից դուրս են դալիս աղբյուրներ, կան արճեստականոռոգման վայրեր, որոնք օգտագործվում են այգեգործականկուլտուրաների զարգացմանճամար: Այդ մա-' սերում մշակում են փյունիկյան արմավենի, նուշ, նուռ ն մերձաընադարձայինչորասեր զանազանայլ կուլտուրաներ: Ատլասիլեռնային շրջանի արնելքում, Հյուսիսից ճարավ, ռելիեֆի բնույթի տեսակետիցկարելի է առանձնացնելչորս լայնական զոնաներ: Հյուսիսումձգվում է նեղ ծովափնյա ճարթությունըդա այսպես կոչված Թունիսյան դաշտավայրն է: նրանից ճարավ ընկածէ 4ճյուսիսլեռնային զոնան, որն ընդգրկում է Հիմնականում Փոքր Ատլասիարնելյան ճյուղավորությունները։ Ավելի ճաբավ՝ Մեծ ու Փոքր Ատլասներիժիջն ընկած է 0րանի Մեզետան» որը Համեմատաբար վաղ է ձնավորվել կարծրացել: նրա արեվելյան շարունակությունն է կազմում բարձրավանդակային մի ընդարձակ գոտի, որին ճաճախ անվանում են Շուստերի սա.բաճարթ(ուր Հաճախակիկարելի է Հանդիպել «Շոտտեր»անունը: կրող, ամռանը մեծ մասամբ չորացող աղուտային լճերի): Հարավից Շոտտերիսարաճարթըսաճմանափակում են Մեծ Ատլասի լեռները, որոնք այստեղ ունեն քարքարոտ լեռնալանջեր ն սուր ատամնավորկատարներ:նրանց Հարավայինլանջերը Համարյա ամբողջովինղուրկ են բուսականությունից: Ատլասիլեռնային շրջանն ունի մեծ մասամբ միջերկրածովային կլիմա: Ամառըչոր է ու շոգ, ձմեռր՝ խոնավ մեղմ: Հյուսիսից Հարավ, մասամբ նան արեմուտքից արնելթ, դեպի երկրթ խորքը կլիման աստիճանաբար դառնում է ցամաքային: Տեղումները թափվում են մեծ մասամբձմեռը, ն որոլեթ օրինաչափուու

ու

թյուն՝ նրանց քանակը դեպի ճարավ ն արնելք ճետզչետե պակասում է: Այսպես, օրինավ՝արեմտյան ծովափում տարեկանթափվում են Տանժերում՝ 815 մմ, Ռաբատում՝494 մմ, կասաբլանկայում՝ 391 մմ տեղումներ: Տեղումների քանակը ընդճանրապես է ճյուսիս-միջերկրածովավնյա մասում շատ (Ալժիր-Թունիս) ն անճամեմատՔիչ՝ Հարավում ն ներքին (0րանի, Ալժիրի) պլատոների շրջանում (200--500 մմ): Հյուսիսում ամենատաք ամսվա միջին ջնրմաստիճանըԱլժիրում ն Թունիսում «Հասնում է 24-ից Ին -Սալաճ 32,55 Համապատաս25՝, Հարավում՝ բնակավայրում՝ խանաբար, ամենացուրտամսվա ջերմաստիճանըԱլժիրումլինում է 11,9", իսկ ին-Սալաճում 12,2". Սակայն Մարոկկոյի ն Ալժիրի ներթին սարաճարթերումերբեմն սառնամանիքները երկարաձըգվում են Հ-ից մինչն 4,5 ամիս, ըստ որում այդ ժամանակաշրջչաօդի բացարձակ նվաղադույն չերմաստիճանը երբեմն իջնում է --10-ից մինչն --12": Ներքին սարաճարթումամառը թեն տաք է (ամսական միջին չերմաստիճանը՝26-ից Չ8.),. բայց գիշերները սովորաբարջերմությունն իջնում է մինչն 10--125: Ատլասիլեռնային շրջանի կլիմայի բնորոշ գիծն է կազմում «սիրոկկո» կոչվող տեղականչոր ու տաք քամին, որը փչում է Ալժիրում այն 4Ճիշնցնումէ ֆյոն քամուն ն երբեմն Սաճարայից: լեռներից իջնում է որպես տաք քամի ու անդամ գիշերները ունենում է մինչն 35- ջերմություն. Սիրոկկոքամու ժամանակ ցերեկը ջերմաստիճանըստվերի տակ բարձրանում է մինչե 50": Նա իր ճետ Ճճաճախ բերում է մեծ քանակությամբ փոշի ն կործանարար ազդեցություն թողնում բուսականության վրա: Սիրոկկոնծանր են տանում կենդանիները,ինչպես ն մարդը: Սակայնբարեբախտություն է, որ այդպիսի օրերի թիվը տարվամեջ միչին Հաշվով Ճասնում է մոտ 30-ի: Գետերիսնման Համար բացառիկ նշանակություն ունեն ձյան տեղումները: Լեռներում ձյունը սովորականերնույթ է, բայց կլիմայի չորության Հետնանքով մշտնջենական ժաժկ չի կազմում, թեպետն 2500 մետրից բարձր ձյունը մնում է նստած բավական երկար՝6--9 ամիս: Ատլասիլեռնային շրջանի կլիմայական պայմանները անբարենպաստ են գետային ցանցի զարգացման ճամար: Գետերն Ընդշանրապեսփոքրաքիվ են, կարճ ու սակավաջուր։։ Ամռանը շատ տեղերում նրանք խիստ նվաղում են ն երբեմն էլ չորանում: ՄշտականՀոսք ունեցող գետերից ամենից մեծը Շելիֆ դետն է, որն ունի մուտ 700 կմ երկարություն: նրա չրի մակարդակըէննում

Ամռանը գնտի ծախսը Հասնում Քարկվում է խիստ տատանման: է մինչե 4 մտյվոկ,իսկ անձրնների շրջանում այն բարձրանում է մինչն մՅ/վոկ,Համեմատաբարմեծ գետ է նան Մալույան: գետեր, Ջորացող գետերից են Սուսը, Սաուրանն մի թանի այլ որոնք ծով չճասածկորչում են ավազուտներիմեջ ն կամ թափվում աղային լճերը: լճերով Համեմատաբարճարուստ է Շոտտերի սարաճարթը: Այստեղկան բազմաթիվ մանր աղի լճեր (Շոտտ-Տիգր,Շոտտ-էքՌաբին այլն), որոնք ամռանը մեծ մասամբ ցամաբում են. երկիրը բավականՃարուստ է ստորերկրյա չրերով, որոնք շատ «ռեղերում օգտագործվում են արտեզյան չջրճորներիձնով: Ատլասիլեռնային շրջանի բուսականությունը որոշակի անում է միջերկրական տիպից դեպի տափաստանն ու անապատրո Հյուսիսում տիրապետում է միջերկրածովայինբուսականությունը. Ճանդիպումեն նան միջին եվրոպականն աֆրիկյան ֆլորայի որոշ Ֆերկալացուցիչներ։ԻնչքանՃճարավ,այնքան ավելի Հաճախ են բուսականության ներկալացուցիչները: ձրնումՍաճարայի ԱտլասիՃյուսիսային ծովափնյա գոտինունի միջերկրաժովա-

Վինբնույթի բուսականություն: Այստեղ Համեմատաբար խոնավ

շրջաններում պատաճում են անտառներ, կազմված կաղնուքը,չինարից, լաստենուք, տամարիսկից,բարբարիսից ն գաճաճ արմավենուց, որոնք տարածվում են մինչե 1200 մ բարձրության վրա: Այդ սաճմանիցվերն անտառր կազմված է Ճալեպիսոճուց, գիճուց, մշտադալար կաղնիներից, ավելի վեր՝ լիբանանի մայրին է, որից Ճետո սկսվում են ալպյան մարգագետինները, որոնք, սակայն: են զիջում եվրոպայի մարգաըստ իրենց տեսակայինկազմի շատ գետիններին: Ատլասիլեռնային շրջանի առափնյա գոտին անցյալում ծածկրված է եղել անտառներովն թփուտներով: Այժմ այդ վայրերը բռնված են (եթե չեն զբաղեցվածկուլտուրականմշակույթներով) ն մաջվիսի ֆրիդգանայիտիպի նոսր բուսականությամբ: Այդ նույն բուսականությամբ են ծածկված նան լեռների ստորոտները, ուր աճում են նան դափնին, մրտենին, ցածրաճասակ արմավենին ն մի շարք այլ բույսեր: ԱնտառներըՀամեմատաբար լավ են պաշճպանվածմիայն լեռներում. Այստեղ ամենից ավելի տարածված ծառր մշտականաչ խցանի կաղնին է, որը առանձնապեսլայն տարածում ունի արնեմտյանՄարոկկոյումն Ալժիրում. Նշանակալիցանտառային

զանգվածներէ կազմում քարե կաղնին, որը խցանի կաղնու ճետ միասին աճում է Հիմնականում ծովափնյա լեռնաշղթայի 400-ից մինչն 1400 մ բարձրության վրա (Մեծ Ատլասի լեռներում այն Հասնում է մինչն 1900 մ բարձրության):Այս մասի բուսականության Համար առանձնապեստիպիկ են աֆրիկյան միջերկրածովային փշատերնծառերը, այդ թվում՝ մինչն 45 մ բարձրության Հասնող մայրին, ալպյան սոճին, կարմրածառը,ծառանման գիճին, որը Միչին ն Բարձր ԱտլասներումՀասնում է մինչն անտառի վերին (3000 մ) սաճմանը, ն այլն: 1300 մ ն ավելի բարձրություններում մայրիի ճետ միասին աճում են նան նվրոպայինբնորոշ մի քանի ծառատեսակներ,ինչպես, օրինակ, տանձենին, սալորենին, թոկին ն այլն: ՄիջլեռնայինՀովիտներնու սարաճաղրթերը, ինչպես, օրինակ, ՄարոկականՄեզետան, 0րան-Ալժիրյան պլատոն, ծածկված են

Փսիրոֆիլբույսերով: նրանցիցառավել բնորոշ են օշինդրը (իր մի քանի տեսակներով), Ալֆա խոտը, օշանը ն այլն: Հազվադեպ պատաճումեն

բարձրության ծառեր ու բիուտներ: Ատլասիճարավայինլանջերը (ինչպես ե Մեզետայի ճարավային մասը) ունեն տափաստանայինբուսականություն,որը դեպի Ճճարավաստիճանաբարփոխարինվում է կիսաանապատային բուսականությամբ: Ընդճանուրառմամբ Ատլասի բուսականության մեջ զգալի է աֆրիկյան էլեմենտի խառնուրդը, օրինակ,այսմ բարձրություն ունեցող արգանա տեղ Ճանդիպում ենք 8--12 ծառին, որը ճարավարնեմտյան Մարոկկոյում գոյացնում է շնդարձակ անտաո: տարածվածեն կարբոնատային երկրի Հյուսիսային մասում սնաճողերը, Փոքր Ատլասում կան նան պողզոլային ճողեր, իսկ երկրի այլ մասերում ավելի շատ են լատերիտները, որոնք դեպի ճարավ աստիճանաբար վեր են ածվում սնաճողերի: Ատլասի կենդանական աշխարճը միավորում է ճարավային եվրոպային Աֆրիկայիկենդանիների տեսակները: Շատ են անտիլոպները:Այստեղմեծ թիվ են կազմում Հատկապեսկրծողները: Գիշատիչներիցամենուրեք տարածված են չախկալները, վայրի կատուն, գայլը, աղվեսը, բորենին: Մյուս կենդանիներից բնորոշ է նույնպես ն անպոչ մագոտ (մակակ) կապիկը, որը բնականվիՏարավից ճակում Հանդիպում է նան իսպանիայում։ Առաջներում այստեղ էին ներթափանցումնան առյուծը, ջայլամը, այժմ նրանթ բոլորովին չեն ճանդիպում:։նրկիրը ճարուստ է նան սողուններով: նան

ոչ

մեծ

"

կարձԱտլասի լեռնային մարզի ֆիզիկա-աչխարձագրական միավորներըՀնտնյալներն են. վորագույն 1) Հյուսիսի ծալքավոր լեռնեոիշոջան, որն իր մեջ է ըբնդգրրկում Ռիֆ ն Փոքր Ատլասի լեռնային սիստեմները, որանք նեն մեծ բարձրությունն մի քանի ամիս շարունակ ծածկված են լինում ձյան շերտով: 1եռների՝ դեպի Միջերկրականծովն ուղողված լանջերը ծածկված են մաքվիսով ն քսերոֆիլ բույսերով: Աբեմտյանլեռնալանջերը ե բարձր լեռնային գոտին ծածկված են ու-

ՆՑ.

25.

Ատլասլանմայրին

տարբերտիպի Փառերիցկազմված անտառներով,որոնք ըօտ կլիմայական պայմաններիփոփոխման դասավորված հն ուղղաձիգ ներքնում մշտադալարները, այնուճետե՝ զոնալականությամբ՝ նե ալնատերեները ապա՝փշատերնները: 2) Շոտտեբիսարբաճարթ,որն այլ կերպ կոչվում է 0րանՎելժիրլանՄեղետա.նախորդ շրջանից (Փոքր Ատլասիլեռներից) տարբերվում է թե ռնլինֆով ն քե կլիմայի խստությամբ, մեֆ մասամբ ներկայացնում է փակ ավազան, որտեղից փոքր քանակությամբ գետեր են միայն դուրս գալիս ծով: Մակերնույքը«իմնականում ծածկված է շրջապատիլեռների ճողմաճարվածնյութե22

ճաճճուտներ, աղի լճեր ն բավականշատ չորացած գետաճուներ։ կլիման չոր է, բուսականությունը տափաստանային: որի դեպի Հարավ աստիճանաբար փոխվում է անապատայինի,՛ իսկ դեպի Հյուսիս՝ առավելապեսփշավոր մացառուտների: Անժամանակխիստ շատանում են լճերը, բայց «նտո նրանթ ձբրեների վեր նն ածվում անանցանելիճաճճուտների։կարնորագույնլճերից են Շերգին, խոգնան,Փերիդըն մյուսները: Այս շրջանը երբեմն անվանվում է նան «Փոքր Սաճարա»: բով:

կան

Յ)

Մեծ

Ատլասի(Սաճարյան Ատլասի) լեռնային շոջան.

կազմում է բարձր Ատլասի Հլուսիսարնելյան չարունակությունը: նրա սիստեմի մեջ մտնում են մի շարք առանձին լեռնաշղթաներ կ զանգվածներ(Ֆեբել-Ամուր, մեբել-0րես ն այլն), որոնք աստիճանաբարցածրանում են դեպի Թունիս ն ապա վերջանում՝ ծովում առաջացնելով բլրապաւտ Ճրվանդաններ: անաչ Մեծ Ատլասի լեռներում շատ լավ է արտաճայտված պատինբնորոշ «Հողմաճարությունը Լեռնալանչերն ամենուրեք ժածկված են քարային թափվածքներով, խճաքարերով: նրանցից վեր բարձրանում են սուր, ատամնավոր կատարները: Մեծ Ատլասի լեռները, շնորճիվ իրենց նշանակալից բարձրության, ստանում են զգալի քանակությամբտեղումներ, որի ճետնանքով լեոնծձրիՃյուսիսային լանջերին աճում հն քարային կաղնին, իսկ նըրանցից վեր՝ անդամ մայրին. Սակայնայդ միննույն լեռների Հարավային լանջերը գրեթե ամբողջապեսզուրկ են բուսականությունից. Բացառությունեն կազմում լեռնալանջերի ստորոտները, ուր գրունտային ջրերի ն աղբյուրների շնորճիվ առաջացել են մի քանի օազիսներ (Ֆիզիտ, Լազուատ ն այլն), ուր աճում են Հիմնականում փյունիկյան արմավենիներ:

ն ցածրադիր լեռների չշբջան. 4) Թունիսիդաշտավայբային

ընդգրկում է Ատլասիլեռների արնելյան Հատվածը: Այս մասում լեռները կազմված են Հիմնականումմերձափնյա Ատլասիճյուղաչն նախասաճարյանԱտլասիլեռնաբազուկներից, վորուբ յուններից մեծ որոնք մասամբ ունեն մեղմ գծագրություն: ԼեռներիցՀյուսիս ընկած է Թունիսի ռաշտավայրը, իսկ Հարավում Թունիսի ՍաԽելը՝ կուլտուրականացվածտափաստանայինմի տարածություն: նրա արնեմուտքումգտնվում է Շոտտերիսարաճարթը: Թունիսի Հյուսիսային մասում տարեկանթափվում են 250-500 մմ տեղումներ (Թունիս քաղաքում՝ 450 մմ), դնպի Հարավ տեղումներիքանակը նշանակալից չափով պակասում է (Հաբեսում՝ 180 մմ): Գետերըամռանը մեծ մասամբ չորանում են ն

,

միայն ձմռան անձրեներիժամանակ են լցվում չրով: Բնական բուսածածկը կազմված է գլխավորապեսմաքվիսից ե ֆրիգանաիո: ԴերիշխումԼ կուլտուրականլանդշաֆտը: 5) Մաբոկական Մեզետա. սրարփակվածէ Ռիֆի, Միչին ե Բարձր Ատլասի ռելինֆ լեռների միջե: Ունի Ճճարթ-աստիճանաձն ն Հնագույն պատվանդան,որի վրա դեռես պաշպանվածեն մեղոզոյի ե երրորդականժամանակաշրջանիծովային նստվածքները: Վերչիններսցույց են տալիս, որ Հետազայում, Ատլասիլեռնակազմական պրոցեսների ազդեցության տակ, Մարոկական սա-

Նկ.

26.

Խցանի կաղնիներ:

բաճարթը նշանակալիցչափով բարձրացել է. Այժմ սարաճարքն ունի 600--700 մետր միջին բարձրություն, Ամենամեծ բարձրության նա Ճճասնում է Ճյուսիսում, որտեղ Հնագույն ապարներնընկած ծն մոտ 1300 մ բարձրության վրա: Մեզետայիարնմուտքում գտնվում է առափնյա Հարթությունը, որը ձգվում է մոտ 20 կմ լայնության ճասնողգոտիովն ապա Հյուսիսում միանում Սեբու գետի դաչտա-

վայրին:

ամենից ավելի մեղմ կլիմա ունի Մարոկական Մեզետալյում առափնյաՀարթավայրայինգոտին, որտեղ ամռանը ամսական միջին ջերմաստիճանըտատանվում է 20--23--ի միջն. Ամառն `

ընդճանրապեսչոր է, ձմեռը՝ ճամեմատաբար խոնավ: Մեզետայի մմ տեամենից չոր շրջաններըտարեկան ստանում են 300--500 ղումներ (ճարավում՝մի փոքր պակաս), սակայն լեռնալանջերում այն բավականշատ է (200-ից մինչն 900 մմ), Լեռներում ձմռանը տեղումներըթափվում են ձյան ձեով ն մնում մինչն ամռան երկրորդ կեսը:

Մարոկականսարաճարթնունի տափաստանայինտիպի բումացառուտները, սականություն, նշանակալից տարածում ունեն ոռոդումից զուրկ տարածություններըբռնված են արոտավայրերով:

«յ»

Նկ.

27.

՛Ջ՛

ՀԹ

զա

ԱԻԹՅՈՐՅԸ

ջ

պլանտացիաՃ4յուսիսայինԱֆրիկայում: Քիքննու

6) Հաջբավմաոբոկական լեռնայինշբջան.ընդդգրկում է Միչին ն Ատլասի ԲարձրԱտլասիլեռների գոտին. Դրանցից առաջինը ձգվում է Մուլույլա գետի ովտի երկարությամբ ն Ճյուսիսում կոչվում է ՄերձծովլանԱտլաս. նրանից «արավ առավել մեֆ ունեն ԲարձրԱտլասիլեռները Սրանքսկսվում են ձզվածություն Ատլանտյան օվկիանոսից ոչ Հեռու ն տարածվում մինչն 0րանի սարաճարթը՝մոտ 700 կմ երկարությամբ. Հծարավ-արնմուտքից նրանց են մերձենում Անտիատլասի լեռները, որոնք ԲարձրԱտեն Սուս լասի լեռներից բաժանված գետիՀովտով:։Հաճախլեռնե75

ապարներով,տեղանքնաչքի է ընկնում կուեստալին ն մնացուկային ռելբեֆի ձներով, ինչպեսնան սեղանաձնբարձրություններով» Սաճարայիծայր արնելքում, նեղոսի ն Կարմիր ծովի միջն դիտվում է բյուրեղացած ճիմքի բարձրացում, որը տեղ-տեղ ծածկրվել է մեզոզոյան ավազաքարերով։Այստեղ նույնպես ռելիեֆի բնորոշ ձներն են կազմում սեղանաձնբարձրությունները (մինչւ: մ), որոնք կտրտված են խորը չոր կիրճերով մի բան, որը վկայում է մի ժամանակվա ավելի խոնավ կլիմայական պալայս մաններում գետերի ուժեղ էրոզիայի մասին: Սարաճարթային ն է շրջանը ճայտնի Արաբական նուբիական անապատ անվամբ: Նեղոսի Հովտից արնմուտք տարածված է Լիբիավանանապատը, որը ճայտնի է աշխարճում ամենամեծ ավազային կուտակումներով: նրա սաճմաններումընկած են մի շարք իջվածքներ, Դրանցիցէ որոնցից մի քանիսը ծովի մակերնեույթիցցածր են: կատտարիջվածքը, որի բացարձակբարձրությունն է--133 մետր: Սա աշխարճի ոչ միայն ամենախոր, այլե ամենաչոր վայրերից մեկն է: Սաճարայումվեր են բարձրանում բյուրեղային ն Հրաբխային ապարներիցկազմված մի ամբողջ շարք լեռներ ու սարաճարթեր: Դրանցիցնշանավոր են Տիբեստիին ԱՀագարիլեռները: Տիբեստիի վրա է գտնվում էմի-նուսսի Հանգած րաբուխը (3415 մ): Սա ունի վիթխարի մեծությամբ խառնարան,որի տրամագիծր Ճասնում է 12 կիլոմետրի: էմի-նուսսին Սաճարայիամենաբարձրլեոնագագաթնէ: մասերում տիրապետում են կրաքարեմնացած Սաճարայի րի, ավազաքարերին տարբեր Ճասակիկավերի շերտերով ծածկված պլատոլանման բարձրությունները նրանցում Հաճախ կարելի է նկատել շատ լավ արտաճայտվածկունստայինռելիեֆը: Այդ տեսակետիցշատ բնորոշ է Տասսիլի-Անջերպլատոն, որը Ճյուեզրավորվածէ Աճագարիլեռներով, ինչպես նան սիս-արնելքից Ախր,Ադրար-իֆորան մի քան|լ Տադեմայիտ, այլ պլատոներ: Մեժ մասամբ Սաճարանծովի մակերնույթի նկատմամբ ունի 200--500մետր բարձրություն, ինչպես, օրինակ, Նեղոս գետի երկարությամբ ձգվող գոտին, Չադ լճից Հլուսիս ընկած շրջանը: լիբիականանապատիկենտրոնականմասը ն այլն: Դաշտավայրաչին տարածությունները՝մինչն 200 մ բարձրությամբ տարածված ձն արնմուտքում (Մավրիտանիալում) ն Սաճարայի Հլուսիսում: Ռելիեֆի տեսակետիցՍաճարալյի ամենից ավելի բարձրադիր մասում։ մասը ընկած է նրա կենտրոնական Այստեղ Աշագարն ու

'

-

Տիբնստիլնռնազանդվածներնճասնում են մինչե 3000 նե ավելի մետր բարձրության, ՄիաժամանակՍաչճարայիոնհլինֆըշատ մասերում բնորոչվում է իջլաժջներով: Դրանցիցեն Մավրիտանյանդաշտավայրը, Սաճարայիարեմտյան ճարթությունը, Չաղ(Ճի դեպրեսիան:Վերջինս Սաճարայիարնեմտյանիջվածջից բաժանված է Աիր ն նրբա շարունակությունը կազմող Ադրար-իֆորա բարձրություններո Այդ ամենի ճետ միասին բարձրություններիմի այլ գոտի ձգվում է Տագեմայիտից, Տիրբեստխով դեպի Դարֆուր ն բաժանում Չաղ լճի դեպրեսիանԼիբիականիջվածջից:Սաճարայումլեռնային բարձրություններըձնավորվել են մեֆ մասամբ պալեողոյում: ժետագայումնրանք ենթարկվել են քայՓայման ն ապա՝ ճարթեցման։ Այդ իսկ պատճառով նրանք մեծ մասամբ իրենցից ներկայացնում են սեղանաձն բարձրություններ՝ ինչն 2000 մ բարձրությամբ: նորագույն ժամանակաշրջանում տեկտոնական երեույթներ այստեղ տեղի չեն ունեցել. բացառու՝

Լ.

աար

Լ

բ

Թ.

:

աը

ապա.

պարան

այլա»

Հո

աե-կոՀ-

«թար

Հ

ՆՑ. 29. Ավաղաքմբեր (դլուներ) Սածաբալոսի:

թյուն է կազմում էմի-նոասիի շչրջանում նկատվող ճրաբխային գործունեությունը, որի ՀետնանքովՏիբեստիզանգվածըծածկվել է չորրորդականիբազալտայինլավաներով: Սաշարաչում պլատոյանմանբարձրությունները սովորաբար Այ

եզրավորվածեն Ուստուրտի չինկերին նմանվող քարափներով: (Վադի նրանց շրջապատում տարածվածեն չոր ն տաճովխոները ները) կամ շղթայաձն աղի լճակները, որոնք այստեղ կոչվում են Սեբխա: Սաճարայիռելիեֆի բնորոշ ձնեերիցեն նան ամաղաները, որոնք ճաճախ ծածկված են լինում կարմրավուն կավատիղմով: Վերջինսըստ երնույթին առաջացել է պալնեոզոյանն մեղզողոլյան շրջանում, Ճատծովի տրանսգրեսիայի Ճճետնանջով: Համադաների մեծ զարգացման են կապես կիբիական անապատում, տեղ«ոեղ են էրգ անվամբ: նրճասել ավազները, որոնք այստեղ կոչվում րանք ճիմնականում ընդգրկում են գոգավորություններընե գրավում Սաճարաանապատի մոտ

7-Իմասը (1100000

քառ.

կի-

լոմետր տարածությամբ):Ավազալինկուտակումներովառանձնապես աչքի են ընկնում լիբիականանապատըն Արնմտյանու Արեվելյան Մեժ էրգերը: կլիմայական պայմանների տեսակետիցՍաչշարանաչքի 4 ընկնում արնհադարձայինօդի ծայրաճեղ չորությամբ. Պատճառը մերձարնադարձայինբարձր ճնշման գոտուց փչող չոր քամիներն են (պասսատները),ինչպես նան ալդ նուլն գոտում վայրընթաց ն օդային զանդվածները ցամաքի ընդարձակությունը (անապատի գրաված տարածությունը): Օղի չորության Ճճետնանքով Սաճարայի երկնակամարումամպեր Հազվադեպեն երնում։ Ալդ պատճառով Սաճարալումշատ բարձր է ինսոլյացիան: Սաճարանաշխարճի ամենաշոգ վայրերից մեկն է։ Հուլիսին այնտեղ տիրապետող է դառնում ՀՅՏՅԱ-ի իզոթերմը։ Այդ նույն ժամանակաշրջանումարնմուտքում անապատի մի զգալի մասը գտնվում է 35'-ի իզոթերմի տակ. Ամռանըխիստ մեժ է նան օդի ն ճողի ջերմության օրական ամպլիտուղդան: Հաճախգետնի վրա ցեէ մինչն705, իսկ գիշերը ցրտում մինչե 105 բեկը ավազը տաքանում կ ավելի ցածր: Սաճարալումնշված է աշխարճի ամենաբարձր չերմությունը, Տրիպոլիիցճարավ, Ազիզ կոչվող բնակավայրում, ստվերի տակ արձանադրվածէ մինչն 58" ջերմություն: է իր անձրնազութկ Սաշարանխիստ կերպով առանձնանում եղանակով: Տեղումներըբացառիկ քիչ են, ըստ որում նրա կենտրոնական մասում (չճաշված լեռները), մոտ 3 միլ. քառ. կիլոմետր տարածությանվրա, տարեկանթափվում են 25 միլիմետրից ոչ ավելի անձրնեներ։Այստեղ պատաճում են առանձին վայրեր: ուր տեղումներչեն թափվում մի ամբողջ տասնամլակի ընթացքում: "

Ը

Այսպես, օրինակ, ին-Սալաճում (շ.ազիս)11 տարվա ընթացքում,. 1903-ից մինչն 1913 թ. թափվել են միայն 8,1 մմ տեղումներ: (1910 ի.) Տեղումները որոշ չափով ավելանում են միայն լեռների բարձրադիր լանջերին, թեպետն այնտեղ էլ նրանց քանակը Հի գերազանցում100--150 միլիմետրից: Սաչարայի 4լուսիսում տեղումները թափվում են գերազան--. ցաւլես ձմռանը, իսկ Հարավուվ՝ ամռանը: Ձյունը ցածրություններում ճազվադեպ երնույթ է, իսկ լեռնային շրջաններում (Աճագար,. )՝ սովորական. Աճադարում ն Տիբեստիում, Տիբեստի չյեռների ձմռանը բարեխառնություննիջնում է մինչե բարձրադիր մասում --12-ից --12": ԶմռոանըՍաճարայումստեղծվում է անտիցիկլոնային եղա-. նակ. ցերեկր պաշպանվում է 20--25" ջերմություն, սակայն գիշերը, ուժեղ ՃառագայթմանՀետնանքով, օդի ջերմաստիճաննիջնում: է մինչն 0", իսկ երբեմն էլ ավելի, որի «Ճետնանքովջուրբ սառչում է:

կլիմայականպայմանները մի փոքր այլ են Սաճարայի արնմբտյան՝Ատչանտյանօվկիանոսի առափնյա գոտում: Այստեղ,. ցուրտ ճոսանքի ազդեցության, կլիման բարե-. շնորճիվ կանարյան է, ճարարերականխոնավությունը՝ բավական բարձր. դեպի 'խառն ծովաւվինեն փչում զովացուցիչ բրիզները, բայց ն այնպես անձրնեներ թափվում միայն ավելի,

են

կենտրոնականմարզերի նկատմամբ մի փոքր

Տեղումների սակավության «ետնանքով Սաճարայում դիտվում է աշխարճում ամենամեծ գոլորշիացումը: Գոլորշիացմանը են նան նպաստում պասսատ խոշոր չափով քամիները, որոնք փրն չելով Հյուսիսից Հլուսիս-արնելքից, բերում են չոր ու տաք օդ: Ամռանը Սաճարայումերբեմն ստեղծվում են մթնոլորտային դեպրեսիաներ,որոնք տեղիք են տալիս մրրկային տիպի ուժեղ քամիները, որոնք: քամիների առաջացման: Ավաղախառնայդ ամենամեծ Սաճարայի

դժբախտություններից են, եգիպտոսուփ կոչվում Խամսին,իսկ Լիբիայում Ալժիրում՝ Սամում: Սաճարայիժամանակակիցկլիման ստեղծվել է չորրորդական սառցապատման վերջում,իսկ մինչ այդ այստեղ կլիման ավելի Այդ են ապացուցում՝ խոնավ էր, տեղումները՝շատ, ջրերը՝ առատ: մի շարք չորացած գետաճուներ, որոնք տեղ-տեղ ձգվում են մինչն 1060 ն ավելիկիլոմետր երկարությամբ: Սակայնայն ժամանակ, ինչպես ն Հիմա, Սաչարայի մեծագույն մասը ներկայացնում է փակ ավազան: են

ու

ՏՒ

6--1666

Սաճարանզուրկ է մակերնույթայինճոսանքայինչրերից. բաունեցառություն է կազմում միայն Նեղոսը, որը մշտական Ճճոսք է Հարյուրավորկիլոմետր ցող միակ խոշոր գետն է, Այն անցնում ոռոգում: Սաշարայում ջուրը Ճայանպտուղ չոր անապատով ու

«ԱՓԻ

»

արար Կկաա»

Լ

աաա

Գոա:

բ Փու«

ապ

«աԿշոապա---

Նկ.

թայթվումէ

30.

|

Ավազաթմբիկատարին:

մասամբ ջրճորներից։ ներկայումս առավելապես օգտագործում արտեզյան չրբճորները։Վերջիններսջրամատակարարմանտեսակետիցավելի ճուսալի են Ստորերկրյաջրի մեծ պաշարներկան կուտակված ավազենրիտակ, ավազները պաշտպանում են նրանց դոլորշիացումից. Առանձին վայրերում այդ ֆրեծրը առաջացնումեն Ճճզոր աղբյուրներ, Սաճարալումայն բոլոր վայրերը, որոնք ճայտնի ծն ստորհրկրյա ջրերի ելթերով, «Հանդիսանումեն օազիսներ, որոնցում ամենից ավելի շատ տարածվածբուսատեսակ փյունիկյան արէ, մավենին Սաճարայումէպիզողիկբնույթ են կրում ժամանակավորգետնրը, որոնք ծրնան ծն դալիս անձրեների,ժամանակ, փոքր երկարություն ունեն ն արագ ներծծվում են ավազներիմեջ: "Սաճարայիյուրացման պրոբլեմը կապված է ռռոգման «ետ: մեծ

են

Նծրկաչումս ավելի Հաճախխոսվում է Միջերկրական ծովի չրերը Մաճարաուղղելու ն դրանով իսկ նրա կլիման փոփոխելու, ինչողոպես նան Կոնգոգետի ն նրա վտակների չրերով Սաճարան գելու մասին, սակայն դրանք ներկա ժամանակաշրջանիճամար դեռես մնում են անիրագործելի:

Եկ.

31.

Ռելիեֆի ՀողմնաՀչարումբԱվբիական անապատում:

Սաճարանծածկվածէ ցածրորակճողերով: նրատերիտորիան

իրենից ներկայացնում է մեծ մասամբ ճումուսով աղքատ ավաղային ն խճաքարայինանապատ:Սակայնոռոգման դեպքում այն կարող է վնրածվել խիստ պտղաբերՃճողայինտարածությունների: Ներկայումս Սաճարայումնշանակալից տարածում ունեն աղուտները, ինչպես ն տակիրները: Սաճարայիբուսականությունը, չնայած իր խղճովլությանը (սակավությանը),այնուամենայնիվ այնքան էլ աղքատ չէ, ինչլես ընդունված է պատկերացնել:Այնտեղ ճաշվում են բուսակաՀ նության մոտ 500 տեսակներ. միանգամայն բուսազուրկ տարածություններ պատածում են միալն քարքարոտ տեղերում: Սակայն այնտեղ էլ երբեմն Հանդիղում են առանձին բուսատեսակներ, որոնք կարողանումեն Հարմարվելկլիմայականդաժան պայման-

ներին:

բուսականության բնորոշ առանձնաձչատկությո Սաճարայի

կարելի է Համարել խիստ զարգացածմիամյա ն ճալոֆիտ բույսերը: ՀատկապեսանձրնեներիցՀետո երկան են գալիս մեծ քանալանջերը, կությամբ էֆեմերներ, որոնք ծածկում են ավազաթմբերի նրանց միջն ընկած ցածրություններնու լնոնալանչերը: Սաճարամի 42յուսիսումավելի շատ տարածվածեն միչերկրածովայինինմոտիկ բույսեր, ինչպես, օրինակ, ատլանտյանպիստակենին, մրշտականաչբարդին, մինչն 20 մետր խորությամբ արմատներ արձակող օրոճը (ոքօճ), ակացիան կ այլն, Կենտրոնական շրջաննեեն Հիմնականում Հանդիպում րում մացառուտները (թփուտներ), այդ թվում նակ որոշ էնդեմիկ տեսակներ: Հարավում երկան հն գալիս անցողիկ զոնայի (Սաճարայից--Սուղան), 4իմնականում խոտերից ն Ճճազվադեպ թփուտներից ծառերից կազմված, բուն առճչասարակ սատնեսակներ։ մլուս անաՍաճարայում,ինչպես պատներում, բույսերից չատերը չորությանը դիմանալու ճամար արձակում են խորը արմատներ, բազմանում են երբեմն ստորերկբրյա պալարներով, որոնցում կուտակվում է ջուրը: ՔուսականությունըՀամեմատաբարմի փոքր ճարուստ է վագիների ն օազիսների շրջանում: Այստեղ աճում են գլխավորապես չորադիմացկուն ծառեր թփուտներ, Ս0ազիսներումառավելապես տարածված են արմավենիները, տամարիսկը, միմոզան ու

ու

այլն, կենդանական աշխարճըչնայած իր աղքատությանըբավական բազմաղան է: Այստեղի Համար բնորոշ կենդանիներից են վիթըչ կենտրոնականչեոներում՝ անտիլոպը, մուֆլոնը: Շատ են Հատկապես փոքրիկ կրծողները: Մայրամասերումճանդիպում են բորենին, գայլը, չախկալը։ Հարավայինսավանների մոռ սպատաճում է չայլամը, որի որսը խստիվ արգելված է: Սաճարայում առանձնապես շատ են սողունների ղանաղան տեսակները, օձերը (այդ թվում՝ կոբրան, որի խալթոցը ապանիչ է), մողեսները (շճեկոնչ ն ամելեոն) այլն: Սաճարանբնական ռեսուրսներով ճարուստ երկիր է, այդ պատճառովնրա լուրացման ճամար այժմ նախազծեր են մշակում ոչ միայն չրի ճարցը լուծելու, այլն զանազան ուղղություններով ճանապարձճներ անցկացնելու: Արդեն գործում են մի շարք ավտոԽճուղիներ, ստեղծված են արճետտական օաղիսներ, որոնցից ամեեն նից մեժերը գտնվում արտեղյան չրճորների մոտ: նրանց մոտ առաջացել են բազմաթիվ բնակավայրեր ն անդամ քաղաքներ: Բնական առանձնաճատկություններիՀիման վրա ՍաՀծարան կ

«

`

,վնդունված է բաժանել Հետնյալ ջանների:

շրրֆիզիկատաշխարճագրական

Սաճաբա. 1) ԱՐշնեմտյան

տարածվում է Ատլանտյանօվկիանոսի ասվփերից մինչե կենտրոնականլեռնային. շրջանը ն Ատլասի լեռներից մինչե Սուդան, Այստեղճիմնականումտիրապետում են ցածրադիր ճարթություններն ու բարձրավանդակների(պլատոներ), որոնք Հազվադեպ հն անցնում 500 մետրից, նշանավոր են Հատկապեսէլ մոֆը ն էր-Ռիֆ ընդարձակիջվածքները,որոնք բոնե լոր կողմերից շրջապատված են սեղանաձն բարձրություններով ունեն մուտ 120 մետր բարձրություն, նրանցՀատակը մեծ մասամբ լցված է շրջապատիլեռներից բերված Ճողամաճարվածնյութերով:

բնական պայմանների տեսակետից Արնեմտյան Սաճարայում մի փոքր յուրաճատուկվիճակի մեջ է գտնվում Մերձատլանտյան ծովային 4ոակումուլյլատիվճարթությունը: կանարյան ցուրտ սանքի ազդեցության շնորչիվ վերջինս աչքի է ընկնում Ճամեմատաբար ցածր բարեխառնությամբ, օդի բարձր խոնավությամբ ն դրան ճամապատասխան՝ բուսականութանբավական մեծ ճամա-

մննտրոնացումներով:

բնութագիր ունի արնեմտյանՍաճարայի Միանդամայնայլ Սա մասը: բնորոշվումէ խիստ շոգ կլիմայով ն բուՀարավային սականությանՃճամարյալրիվ բացակայությամբ: նրանում տիրապնտում հն ճամագաները, այլ կերպ՝ քարային լանդշաֆտը: մեջ է գտնվում նան 4լուսիսը: Առանձնաճատուկ պայմանների Սա աչքի է ընկնում առավելապես ավազների «4սկայական կուտակումներով։ ԴրանցիցՀայտնի են Արեմտյանն Արնելյան Մեֆ էրգերը: կենտրոնականմասում ռելիեֆի աչքի ընկնող բարձրություն1500 ներից է Մավրիտանյան ձգվում է մոտ Ադրարը, որբ կմ

եբկարությամբ ն իր տարածմանմիջին շրջանում ճասնում է մոտ կմ լայնության. նրա բարձրադիր մասում (որը ճասնում է Ժինչե 500 մ-ի) տիրապետում են ճողմնաճարությունից խիստ թայքայված բյուրեղային ապարները, կազմված գլխավորապես կվարցիտներից գրանիտներից։

ու

Ամբողջությամբվերցրած արնեմտյանՍաճարան իրենիը ներկայացնում է մի անջուժ անապատ, ուր տեղ-տեղ միայն պատաՃում են առանձին դպոգավորություններ,որոնցում սովորաբար գտնվում են պերիոդիկ կերպով չորացող մանր աղի լճեր. Քիչ են նան վադիները,որոնց առաջացման Համար, շնորճիվ ռելիեֆի մեծ

Աա Հո5-

ՀՀրթո.. աան«Թ.

ք

"

Նկ.

32.

Սաճարա: Արնեմայլան .

մասամբ ճարթավայրային բնույթի, անբարենպաստպայմաններ են եղել նան այն ժամանակ, երբ կլիման եղել է ավելի խոնավ: ռելիեֆը ավելի շատ բնոՍաճարայի ժամանակակից Արնեմտյան րոշվում է սեղանաձն բարձրություններով,մնացորդային քայքայված լեռներով ն ընդճչանրապեսՃողմաճարությունից խիստ արտափոխվածոելիեֆի յուրօրինակ ձներով: Սաճարա. ընդգրկում է Աշագարն Տիբեստի 2) Կենտոբոնական Ադրարսարաճարթերըն նրանց լեռնազանդվածները, Տադեմայիտ, ն Հարավային շրջանները. Հյուսիսում մերձակից Հյուսիսային գտնվում է կիբիականՍաճարան,որում կան ընդարձակիջվածքբռնված են ավազային կուտակումներովն բոլոր կողներ. դրանք մերից շրջապատվածեն խճաքարայինՀամադաներով:Տեկտոնական տեղաշարժերիՀետնանքով ԼիբիականՍաճարայիճիմքը բեկորատվել է, ջարդոտվել,առաջացելեն ճեղքեր, որտեղից արտավիժած լավաները ծածկել են Փեբել-էս-Ասվադ ն մի քանի այլ զանգվածներ: ՀարավումԱշճագարն Տիբեստի լեռնազանգվածնեբին է մերձենում (Հյուսիսային եղրամասով)Սուդանյանիջվածքը: է գտնվումԲոդելեգողավորությունը, որը պլելսնրա սաճմանում տոքենում իրենից ներկայացնում էր մի ընդարձակ լճային ավա-

զան,

կենտրոնականՍաճարայումառավել ուշագրավ են Աճազար Տիբեստիխոշոր լեռոնազանգվածները, որոնք վեր են բարձրացել Հատկապես երրորդականիվերջում՝ ջարդվածքային գծերի ուղղությամբ: նրանց մակերնույթն աչքի է ընկնում Հրաբխային ոելինֆի բնորոշ ձնեերով,լավային ծածկոցներով, ճանդած 4րաբուխներով: Այս նույն շրջանում Հայտնաբերված են տաք աղբյուրներ, ինչն

նան

են տալիս ճրածծմբային գազերի ելթեր, որոնք ցույց բրխային գործունեության առկայությունը ոչ Ճեռավոր ժամանակաշրջանում: կենտրոնական Սաճարայիլեռներից սկիզբ են առնում շատ գետակներ, որոնց մի մասը ունի մշտական Ճոսք, խորը ն ստվերոտ կիրճեր, ուր աճում են ծառեր ն Այսմացառուտներ: տեղ որոշակի արտաճայտված է բուսականությանուղղաձիգզոնաեն Սուդանին ներքնում Ճանդիպում բնորոշդում յականությունը, արմավենի,ակացիա, միջին գոտում` սաճշարամիչերկրածովային շրջաններին բնորոշ կաղնիներ, գիճի, վայրի ձիթենի, մրտենի, մեռնող կիպարիս ն այլն, գագաթայինմասում (ճատկապեսՏիբեստիումԻ լեռնատափաստանայինաղքատիկ բուսականություն: Լեռներիշրջապատում կարեոր տեղ են գրավում կուհստային տիպի բլրաշարերը:

պես

կենտրոնականՍաճարայիՀիմնականմասը կազմումէ Աշճադարի լեռնազանգվածը: Սա գրավում է մուտ 300 ճազ. քառ. կիլոմետր տարածություն, նրա առանձին շղաթները (օրինակ, Ատմինչե 2500 մ բարձրություն ն բազմաթիվ ճրաբխային կոր) ունեն,

«Դ

ԱՏՑԻԻ`

ՀԱ

ԼԱ

Գ.

ՓՈՐՁ ԲԱՐ

«Ր

ՅՈւջ

:ջ

.Ր3 «ԵՏ

Հջ

էկ.

33.

Հողմաշարվածլեռներ ԱՀագարում:

գագաթներ(Տախատ,իլաման ն այլն), որոնք Հասնում են մինչե մ բարձրության: նրա կատարից ճառագայթաձն ձգվում են բազմաթիվ չորացած դգետաճուներ (վադիներ). դրանցից նշանավոր է Ունդիդարդարը,որը ձգվում է մոտ 1000 կմ երկարությամբ: Աճագարիցճարավ ընկած են ոչ մեծ բարձրության Աիր 4րրաբխային զանգվածը ն Աջեր իֆորա պլատոն, որոնք բարձր դիրՔի ն Սուդանինմոտ գտնվելու պատճառով (որտեղ գերիշխում են ամառային անձրնները),ստանում են «Համեմատաբար ավելի շատ տեղումներ, ուստի ն աչքի են ընկնում ավելի Հարուստբուսաժածկով: նրանց բարձրադիր ճովիտներում փյունիկյան արմավենուք բացի մշակում են ցիտրուսներ ն մշտադալարայլ ծառեր: Սաճարայումկարնոր եղ են գրավում Տիբեստի լեռները: Սրանքձդվում են 2Հյուսիս-արնմուտքիցդեպի ճարավ-արնելքմոտ

կմ երկարությամբ: Տիբեստիգագաթները(այդ թվում էմիկուսսին) ներկայացնում են բազմաթիվ Հանգած Հրաբուխներ: ն միջն ընկած են ավաղաքարերովծածԱճագարի Տիբեստիի ն Տումմո Վոված Տասիլի պլատոները: նրանցից Հյուսիս գտնվում է Ֆեսսանի ընդարձակ արթությունը՝ մուտ 400 մետը: (Ֆեցցանի) սմիջինբարձրությամբ: Այստեղ տեղ-տեղ Ճճանդիպումեն մնացուվկայինլեռներ (բարձրություններ), ինչպես նան իջվածքներ։ Այնսռեղ, ուր ստորերկրյա ջրերը մուտ են մակերնույթին, տարածվածձ են փյունիկրյանարմավենիները,որոնց թիվը Ֆեսսանում մեկ մի1000

լիոնից ավելի է, ըստ որում նրանց մի մասն այստեղ աճում առանց արճեստականոռոգման: Արմավենիներըավելի շատ

Մուրզուկ օազիռում:

է

են

3) ԱՐնելյանՍաճաբա. ընդգրկում է Լիբիական,Արաբական ն Նուբիականանապատները: առաջինը գրավում, է Տինրանցից ն տեստի լեռների Նեղոսի Ճճովտի միչն ընկած տարծությունը,

մեծ

մասամբ իրենից ներկայացնում է սեղանաձն երկիր, առավե-

Վապես ծածկված ավազաքարերով: նրա Ճարավարեմտյանմասում

վեր է բարձրանում .Փեբել-Ավենատը,

որը

ասնում

է 1800

մ

բարձրության:

Լիբիականանապատըաշխարճի ամենաչոր ն քիչ յուրացված մարզերից մեկն է: Դրա գլխավոր պատճառըջրի խիստ պակասությունն է: Տեղ-տեղ ճանդիպողաղբյուրները գտնվում են միմյանցից Ճարյուրավոր կիլոմետրով Հեռու: Վադիներջիչ են պատաճում մ. չունեն այն չափերը, ինչպիսիները Հանդիպումեն կենտրոնական ենթադրվում Մաճարայում: Ռւատի

է, որ պլլուվիալ ժամանակաշրչանում Լիբիան, բոտ երնույթին, նույնպես եղել է անապատ: երկարժամանակ |իբիականանապատիմասին այն կարծիջն ձր տիրապետում, թե նա ունի միօրինակ, ճամատարած ավաղզամին մակերնույթ: հրականում ալստեղ ավազներիցբացի մեժ տազածություն են գրավում նան խճաքարերնու դլաքարերը, իսկ ճա-

բրավումվ՝ շերտականությունիցզուրկ ավաղզաքարերը: ԱյստեղՀանեն դիպում անգամ սեղանաձն բարձրություններ. դրանցից է, օրինակ, Փեբել-Գարրան,որը, սակայն, ճարթությունից վեր է բարձբանում մուտ 320 մետր: Այնուսմենայնիվ Աբիական անապատի Համար բնորոշը ա"վազներնեն, որոնք այստեղ դրսնորված են երբեմն նեղ թմբերի, բայց ավելի շատ՝ տարբեր չափի ձնի անկանոն կուտակումների ւռեսքով։ Ավազայինամենախոչոր կուտակումներից ալտնի է ու

Աբու Մախարիկիդյունային

գոտին, որբը

ձգվում է

մոտ

կմ

ճրկարությամբ: Առաջներումենթադրում էին, թե Լիբիականավազներըձնա-

վորվել

են

նուբիականավազաքարերիքայքայումից, սակայն

Նկ.

34.

այ-

ՄԵ տեսարան Սաճարաանապատից:

է, որ նրանց առաջացմանընշանակալիցչափով ժըմ շճառտատված նան են նպաստել տեղափոխումները:Այդ Հիմնավորվում է նան նրանով, որ դյուները այժմ էլ դանդաղորեն շարժվում են. "արավ: կիբիականանապատի բնորոշ գծերից են նան ընդարձակ ու խորը դեպրեսիաները,որոնցից մի քանիսը գրավում են մի քանի ճազար քառակուսի կիլոմետրըտարածություն, ունեն ստորերկրյա րերի ելքեր ն մշտական բնակչությոմ: Անապատումառաջացել են մի շարք օազիսներ,որոնցից Հայտնի են Սիվան,Ֆարաֆրան, ն. այլն: Սիվա օազիսը ծովի մավերնույթից Խարգան,Բախարիան ցածր է մետրով, ունի մի քանի ճազար մշտական բնավչուՔյուն։ ԱրեելյանՍաճարալի,ինչպես նան ամբողջ Աֆրիկայիամենամեծ ն ամենախորդեպրեսիանկատտարիիջվածքն է, որը գրա-

վում է փուռ 19500. քառ. կմ տարածություն. սա ծովի մակերնույԹից ցածր է 134 մետրով: Հետաքրքիրնայն է, որ քաղաքակիրթ աշխարճընրա մասին տեղեկացավմիայն 1923--1922 թվականնեբին, չնայած այն Կաճիրեից «եռու է րնդամենը մուտ 205 կիլոմետր,

Նկ.

35.

Սեղանատիպ լեռ-կզզի'

Արնելյան ՍաճարայիՀլուսիսում ռելիեֆը ներկալացնոմ է ջածրադիր ճարթություն Բացառությունէ կազմում Կիրենաիկայի կամ Բարկայիպլատոն՝ կազմված կավճի դարաչրջչանիկրաքաՓերից» որոնց տակից տեղ-տեղ վեր են բարձրանում Ճճրաբխային աողարներ։Բարկա պլատոն ունի մինչն 850 մ բարձրություն Կըբոեքարերիտիրապետությանճետնանքով այստեղ զարգացած են կարստայիներնույթները: Համեմատաբարխոնավ է պլատոյի Ճյուսիսը, որտեղ տեղումների տարեկանքանակը Ճասնում է 450 մմ-ի, Այդտեղաճում է մաքվիսը, իսկ նրանից վեր պատաշում ծն մայրին, դիճին,ձիթենին. Հարավում գերիշխում է նոսր խոտավին բուսականությունը՝ մացառուտների ճետ միասին, ՆեղոսիՃովտից արնելք, Նեղոսի ն Կարմիրծովի միչն ընկած է Նուբիականանապատները,որոնք ունեն են Արաբական սեղաԱԴՆ երկրի տեսք: ՍրանքԼիբիականանապատի նման բավական զառիվեր լանջերով ցածրանում են դեպի Նեղոսի ճովիտը: կազմըված նն այն նույն ապարներից,ինչոր Լիբիական անապատը, բայց

միաժամանակ,ի տարբերությունկիբիականանապատի,սրանք արնելքում, կարմիր ծովի ափի երկարությամբ առաջացնումեն լեռներ, որոնք կազմված են մինչկեմբրլան ապարներից: Ա ռները դեպի Կարմիր ծովն են իջնում խիստ զառիվեր ն անչամեմատ Թույլ թեքությամբ ցածրանումդեպի արնեմուտք,ուր ն ձգվում են բավական երկար ու չոր մի շարք ճովիտներ (վադիներ) ն ձորակներ, Առանձինլեռնազադաթներ(ինչպես,օրինակ, ՖեբելՇելեր, մ ունեն ֆեբել Խամալա) բարձրություն: մինչն ն

Նկ.

36.

Օազիս"Սաշարայում:

Մերձափնյաայդ լեռներին ուղեկցում է նեղ ծովեզրյա Ճճար-թավայրը, որի ափերը թույլ կտրտվածեն ու շրջապատված բազ-մաթիվ մանր կորալականկղղիներով։ Այստեղ Հարմարնավաճան-գրստային ծովածոցերքիչ կան. նրանցիցմեկի ափին գտնվում է Պորտ-Սուդանը, որը երկաթուղազծով կապվածէ նեղոսի Հշովտին: ն Արաբական նուբիական անապատներումտեղոսքներիջանակր քիչ է. մբ փոքրըմիայն նրանք շատ են լեռներում: Բուսականությունը աղքատ է ն կազփված4իմնականում խոտերից ու Թփուտներից: Համեմատաբար խիտ է բուսականությունը գետա92

Հովիտներում (վադիներում), ուր գրունտային չրերի շրչանում են անգամ որոշ ծառաբույլսեր (ակացիա, տամարիսկ, սիկոեն կիսաանապատային ե մոր). Մնացած մասերում տիրապետում անապատայինբուսատեսակները: ա-

ճում

"

զ

Նկ.

327.

Նեղոսի դելտայում:

4) Նեղոսիճովիտ.Սաշարայիանապատում Նեղոսի Հովիտը ներկայացնում է մի լուրատեսակ օազիս: չովիտն իր արգավանդ Հողով, մշակվող դաշտերով, չրանցքներով ն ժաղկուն քաղաքներով խիստ Ճակադրվումէ իր շրջապատի գրեթն անկյանք անապաառին, Նեղոսի Հովիտը ձգվում է անապատիմիջով մոտ 3000 կմ երկարությամբ: Այս նեղ Հովտում մոտ 31.000 էառ կմ տարածության վրա ապրում են մոտավորապես Չ0 միլիոն մարդ, մինչգնո ամբողջ Սաճարայումբնակչության թիվը կազմում է 1 միլիոնից միայն մի փոքրավելի' Նեղոսի Հովիտը կլիմայական պայմաններիտեսակետիցՍաՃարայինկատմամբ առանձին տարբերությունչի տալիս: ինչպես այնտեղ, այնպես էլ այստեղ անձրեներ շատ քիչ են թափվում (նաճիրծում՝ ընդամենը 30 մմ): Կլիմայի չորալնության ՀետնանՓով նեղոսը Ատբարայի դնտախառնուրդիցՊլուսիս, մուտ 3090 կմ հրկարության վրա ոչ մի վտակ իր մեջ չի ընդունում: Բացիալդ» ՉՏ

անցնելով անապատով, գոլորշացման «ճետնանքովտալիս է չրի մեծ կորուստ, բայց այնուամենայնիվ Նեղոսը բավականին չրառատորեն թափվում է ծով, որովճետն սնվում է վերին «ոսանբում, տեղումներից: Հաբեշստանիլեռնաշխարչճումթափվող առատ լայնություն, ՆեղոսիՀովիտը տարբեր մասերում ունի տարբեր Վերին Հոսանքում (նուբիայի սաճմաններում) նա ունի 3 կմ-ից ոչ ավելի լայնություն. Ստորին «ոսանքում նրա լայնությունը Ճասնում է մի քանի տասնյակ կիլոմետրի, իսկ իր դելտայի շրջանում նա րնղարձավվում է մինչն 250 կմ լայնությամբ: է գրանիտների, Նեղոսը Խարտումից մինչն Ասուան Հոսում գնեյսների

ն

բյուրեղային թերթաքարերի վրայով բավականաչափ

Այդ գետի վիա առաջացել են 6 սաշանքներ: մոտից սկսած սաճանքներըվերանում են. դետաճովիտը Առսուանի ընդարձակվում է 20-ից մինչն 50 կիլոմետր: Հովտի լայնացման ճետ միասին մեծանում են ալյուվիալ նստվածքները: նկաչշիրեի արագ:

մուտ ուր

տան

մասում

գետափերըխիստ ցածրում

են ն

սկսում է ընդարձակդելտան,

Նեղոսը բաժանվում է բազմաթիվ բազուկների: նեղոսի դելգրավում է 25--30 ճաղ. քառ. կիլոմետր տարածություն, Սա

իրենից ներկայացնում է ջրանցքներովկ դետիբազուկներով խիստ կտրտվածմի Հարթ տարածություն: Դելտայիծովափնյա մասում, որը

չափազանցցածրադիր է,

շատ

տարածված են

նան

աղի լճերն

անբերրի: աղաճողերը,որոնք Նեղոսը դելտայի շրջանում բաժանվում է երկու խոշոր բաիսկ արնելզուկների,որոնցից արնեմտյանըկոչվում է Ռողզետա, յանը՝ Դամինտ։ նրանց արանքում ամենատարբեր ուղղություններով խճճվում են բազմաթիվ այլ մանր բազուկներ: Նեղոսի ոնժիմը սերտորեն կապված է արկադարձայինն ճասարակածային Աֆրիկայի կլիմայական պայմանների Հետ. Այս առումով Հատկապես կարնոր է Հչաբեշստանի լեռներում թափվող անձրեներին ՍպիտակՆնեղոսի(որն սկզբնավորվումէ աֆրիկյան մեծ լճերից) նշանակությունը: Չնայած վերջինս կապույտ Նեղոսի Համեմատությամբ Եգիպտոսինտալիս է շատ քիչ ջուր, բայց դրա ու

են Ճաշճճակալված

ու

փոխարեն, ի տարբերություն կապույտ Նեղոսի,նա Հավասարաչափ է սնում նեղոսին. տարվա այն ժամանակ, երբ չաբեշստանի լեռներից սկզբնավորվող գետերը խիստ նվաղում են ն գրեթե ցամնում է Համարյա միակ ջուր մատամաքում, ՍպիտակՆնեղոսը կարարողը:

Նեղոսի չրերի մակարդակընդիպտոսում սկսում է բարձրանալ ճունիսի վերջերից, երբ Հաբեշստանում սկսվում է անձրնների շրջանը. Այդ ժամանակաշրջանիցսկսած կապույտնեղոսը տանում է Ճսկայականջանակությամբչուր, որը անդամ որոշ չափով "Տ

`

Գր

եմա

Հ

:

`

Նկ.

38.

Սաճարաանապատըն օջազիս:

արգելափակումէ ՍպիտակՆեղոսի ընթացքը: նեղոսի ոնժիմի ճամար խոշոր դեր է կատարում նան Սոբատգետը, որը Ճճոսում է դեպի ՍպիտակՆնեղոսրն իր ստորին ճոսանքում առավելագույն մակարդակիէ ճասնում նոլեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին: Տարվա մյուս ամիսներինՆեղոսի ջրերը խիստ նվազում էն Նկատիունենալով այդ, նրա ռեժիմը ստորին ճոսանքում կարդգավորելու նպատակովկառուցելեն մի շարք ամբարտակներ:Աղանձնապես խոշոր նշանակություն է ստացել ՍովետականՄիուբյան օգնությամբ Ասուանում կառուցվածամբարտակը,որի ճետեվանթով ստեղծված ճսկայականչրամբարը ԱրաբականՄիացյալ 95.

մասը մբշզգալի

Հանրապետության (նգիպտոսի)տերիտորիայի տապեսապաչովելուէ ոռոզման չրերով:

յ

Նկ.

39.

մոտ: Նեղոսը Առսուանի

Բուն

Նեղոսի Հովիտը (Սաշարայի սաչճմաններում) ն նրա դելտայի շրջանը կազմված են ժամանակակից ավելի ճին ալվուվիալ նստվածքներիՀզոր շերտերից (դելտայի շրջանում՝ մինչն 90 մետր ն ավելի, որոնց վրա տարածված են չափազանցարգաԿՎվանդ ողողատայինՀողեր. Մինչն նգիպտոսիսաճմանը, ինչպես վերեն ասվեց ճովտի լայնքը շատ աննշան է, մինչն 3 կիլոմետը, փոկ նգիպտոսումայն Հասնում է մինչն 10--50 կմ: երկու Հունի կողմերում, վայրը կազմված Նեղոսի Հարավում, է, այսպես կոչված, նուբիական ավազաքարերից(որոնք ստորին կավճի ծագում ունեն) ն գեպի նեղոսիՀովիտնէ իջնում 300--500 մ բարձրություն ունեցող զառիթափլանջերով: նուբիական ավազաքարերի տակից Նեղոսի ճովտի մի չարք տեղերում մերկանում ճն Աֆրիկայի պլատֆորմայի մինչկեմբրյանզանգվածի ապարՖերը՝ մեծ մասամբ զրանիտները,առաջացնելով նեղոսի բազմաՔիվ սաչանքներն ջրվեժները: Հին բյուրեղացած, կարծրապարների այդպիսի մերկացումներ կան նան նգիպտոսիտերիտորիաու

ու

յում, այստեղ ես նրանք գետի վրա առաջացնումեն սաճանքներ: եգիպտոսիսաճմաններումնույնպես ալյուվիալ նստվածքներիտակ տեղադրված են նուբիական ավազաքարերը ն էոցենի նումովիտային կրաքարերը: որոնք Հովտի երկու կողմերում՝ Լիբիական անապատում նե Արաբականանապատում, զառիքափ լանջեր ունեն:

ՍուդանիՀյուսիսում

ն

անգամ ուժեղկերպով ծռում

Նկ.

40.

նդիպտոսիՀարավում Նեղոսը երկու է իր ունը շնորչիվ այն 4անդաման-

Աիբիական անապատիավազուտները:

ջի, որ

այստեղ նա շրջանցում ն մասամբ կտրում անցնումէ մի Փանի Հնազույն մնացորդային բեկորային լեռնաշղթաներ: Քանի որ նեղոսի Հովիտը Սաշարա անապատում Հյուսիսից Հարավձգվումէ մուտ 3000 կմ տարածությանվրա, ուստի բնական է կլիմայական այն էական տարբերությունը, որ նկատվում է նրա տարբեր զոնաներում։ Հովտի Հարավային մասը, Նեղոժի ակունքներիցմինչն Սուդան, Հասարակածայինն արնադարձային խոնավ ու տաք կլիմայականչրջան է՝ շատ բարձր միջին չերմաստիճաններով(25--30"), ջերմաստիճանի տարեկան ն օրական աննշան տատանումներով (3--25)ն տեղումներիմեծ թանակով '

Տ

7--1666

կլիմայի (1500--2000 մմ)։ ՍուդանիսաՀշմաններում

ցամաքայօդի ջերմաստիճաններըավելի ետ նության մեծացման 4Հետնանքով է. այսբարձր նեն, տարեկանմիջին չերմաստիճանըմոտ 30--35" տեղ օդի ջերմաստիճանայինտատանումները ավելի մեծ են, իսկ շատ փոքր (250--500մմ), ԱվելիՀճյոաիս» քանակը՝ տեղումների սաճմաններում, տարեկան միջին ջերմաստիճանները եգիպտոսի ջերմաստիճանային բայց մի փոքր պակասում ծեն (20--26-), են մինչե 12--19-, իսկ տեղումների տատանումներըմեծանում է: որոշ պատնվազում Ներքոճիշյալ թվերը ջանակրըչափաղանց են կերացում տալիս նեղոսի ճովտի ճյուսիսային մասի կլիմայական պայմաններիմասին:

Վայրը

Տարեկան

Հունվարի մէջէն ֆերմաստ-

միջին ջերմաստ.

Հուլի"ի

միջին ջերմաստ.

Ալեքսանդրիտ

20,6.

14,1

26,0

կաճիրե

21,3

12,3

28,8

Աշուան

26,9

14,8

33,6

Տեղումնտարեկան

միչ. թան:

2202.

մմ-

այեԱրաբիականՄիացյալՀանրապետության (նգիպտոսի) րբիտորիայում երբեք զրոնեղոսի Հովտի օդի ջերմաստիճանները յից ցած չեն իջնում, իսկ առավելագույնըկաճիրեումմիջին ճաշ42": վով 45" է, Ասուանում՝ Ճյուսիեգիպտոսի տերիտորիայում՝ սից դեպի Ճարավ նեղոսիճովտի կլիման ճետղզշճետե ավելի չորանում է, շնորճիվ այն Հանդամանքի,որ այդ ուղղությամբ 4ՀետրղՀետն ուժեղանոսմ է ճյուսիսարվելյան չոր պասսատների ազդեցությունը: ՏեղումներիառավելագույնըՀովտի Հարավայինճատվածում թափվում է գարնանն աշնանը (կամ ամբողջ տարին մասում Ճավասարաչավ), միջին գերակշռում են ամառային (զեն նիքային) անձրնեները, միայն ճյուսիսային ծովափի մոտակայջում տեղումներիամենամեծ քանակը բաժին է ընկնում ձմռանն գարնանսկզբին (նոլեմբեր-մարտ), շնորչճիվմիջերկրածովային կլիմայի: նգիպտոսիսաՀչմաններումնեղոսի ճովտի ճամար գարնանը ն ամռան սկզբինբնորոշ են Հարավիցփչող չոր ն շոզ քամիները՝ խամսինը: Կլիմայական պայմաններին Համապատասխան, արավիք դեպի ճյուսիս փոխվում է նան բուսականությունը: Նեղոսի վերին Ճոսանքիշրջանում (մինչն Սուդան) արնադարձային անտառներ ու

ու

Նկ.

41.

ԱսուանիամբարտակիցՀյոտիաս նեզոսի Հչովիտբ

որոնք ձգվում են մինչն Նեղոսի աջ վտակՍոբատի գետաբերանը: Մինչն այստեղ նեղոսի ճովիտբ խիստ ճաճճակալված Է (մանավանդ Սուդանում), շատ տարածված են ջրային բույսերը, որոնցից նշանավոր են պապիրուսները։ Սոբատի գետաբերանից են,

Ն(.

42.

Նեղոսի ճովիտը գետի վարարման ժամանակ:

Ճյուսիս ճովիտը բռնված է սրաճայինանտառներով,որոնք Հետըզճետե վերածվում են են ճամարՎերջիններսձգվում պավանների,

՛

մինչն նգիպտոսիսաճմանները, գետափերինտեղի տալով մբշակված տարածությունների (բամբակ, ճացաճատիկ ն այլն): եգիպտոսում բուսականությունը գրեթե ամբողջովին կուլտուրական տեսք ունի շնորճիվ ճազարամյակներիընթացքում կատարված մշակման: կուլտուրականբույսերից այստեղ ամենակարնորներն են փյունիկյան արմավենին, ձիթենին, թղզենին, խաղողը» ցիտրուսները, սիկոմորները, դում արմավենին, բամբակը, շաքարեղեգը ն այլն. Արճեստականոռողման շնորճիվ բույսերից մի քանիսը տարեկան երկու ն նույնիսկ երեք բերք են տալիս: Հենց այս կուլտուրականբուսականությունն է, որ ամենից լավ բնորոշում է Նեղոսիճովտի լանդշաֆտր: բնական առանցքը նե Նեղոսը, որ ճանդիսանում է ալս Ճճովտի որով Ճամարյաամբողջովին պալմանավորված է այս երկրների տնտեսականկլանքը, իր երկարությումբ, ինչպես նախորդ բաժնում է ատված,աշխարճի երկրորդ մեծ գետն է (6671 կմ): Նյու

յա

`

ավազանը բոնում է

կմ

քառ.

տարածություն: նեղոսի

Տանգանիկա մետր բարձրության վրա ն լճից մի բիչ Հլուսիս-արնելք, արեմուտքիցթափվում է Վիկտորիալիճր. Դուրս գալով Սուդանի տավարակները,նեղոսը առաջացնումէ բազմաթիվ բազոսկներ, որոնք փռվում են ճարթության վրա գոլացնում ընդարձակճաճվճներ։ Այստեղ գետը շատ տեղերում իր մեջ ունի մանր կղզիներ, որոնք մեծ մասամբ կազմված են պապիրուսների ու այլ ջրային բույսերի խճճված արմատներից ու ճիմից։ Այնուճետն անցնելով սավաններով, նեղոսն ընդունում է Սոբատ վտակը ն այդտեղից սկսած կոչվում է Բախը-էլ-Աբյադ կամ Սպիտակ Նեղոս: Մինչն Խարտումնա ոչ մի վտակ չի ընդունում ոչ աջ կողմից ն ոչ էլ

ակունքը Համարվում կագերա գետը,

որ

սկսվում

է

ու

ձախ. այս չոր ու անջրդի տարածություններիվրա ճանդիպում են միայն մի քանի վադիներ։ Խարտումիմոտ աջից նրան միանում է իր ամենախոշոր ն ամենաջրառատվտակը՝ կապույտ նեղոսը, որը մ բարձրություն ունեցող Տանա սկսվում է Հաբեշստանում, (Թանա)լճից, ասպա անցնումէ մի նեղ կիրճով, կասկադներիձնով ցած թափվելով Հաբեշականբարձրավանդակիաստիճաններիվրբայով: Խարտումիմոտից սկսած գետը կոչվում է Նեղոս: Ատբարբա քաղաքի մոտ նեղոսին աջ կողմից միանում է նրա վերջին խոշոր վտակը՝ Ատբարագնտը, այդտեղից Ճյլուսիս մինչն ժով ճանդիպում են միայն սակավաթիվփոքրիկ վադիներ։ Ատբարայիգետաբերանիցք ճյուսիս նեղոսը մտնում է անապատների սաճմանը

ու Արա(նուբիականանապատը՝Սուդանում ն ապա 1Սբիական նա կտրում անցնում է մի չարք բական անապատները):Այստեղ մնացորդայինլեռնաչղթաներ, որոնց չնորչիվ խիստ փոխում է իր

«ոթ

.-

ՆԱՆ

ԵԵ, Ար

:5

նկ.6. Սֆինքս: `

թՅ

ուղղությունը ն առաջացնումվերը Ճթշատակվածվեց խոշոր սաճանքները: Նեղոսը ճսկայական տնտեսական նշանակություն ունի այն է, մասնավորապես նրա երկրներիճամար, որոնց միչով ճոսում մեժ ն է եգիպտոսի Սուղանիճամար: Փասնշանակությունըշատ տորեն այդ երկու երկրների բնակեցված շրջանները ընդգրկում են Նեղոսի երկու ափերը՝ մոտ 15 կմ լայնությամբ, Այդ երկրների տնտեսական կյանքը ճամարյա ամբողջովին կախված է Նեղոսթ

Նկ.

44.

Փյունիկյանարմավենիներ:

ամեն տարի կրկնվող վարարումներից, "րի ճետնանջով բնական ճՃանապարճով տեղի է ունենում ճողլի բնական պարարտացում: Այժմ այդ կախվածությունըայնքան էլ խիստ չի զգացվում ինչսպես առաչ, երբ նեղոսի վրա դեռես ամբարտակներ կառուցված չէին: նեղոսի վարարումներըկապված են Սպիտակ ն կապույտ Նեղոսներիվերին ճոսանքների շրջանում առատորեն թափվող ամառային զենիթային անձրեների ճետ, ըստ որում վարարումների ճամար դլխավոր նշանակություն ունե կապույտ Նեղոսը: Նեղոսիջրի մուտ 694կ-ը բաժին է ընկնում կապույտնեղոսին, 1240 Ատբարայինն միայն 1440-ը՝ ՍպիտակՆեղոսին, չնայած որ վերէ, քան կապույտ ջինիս ավազանը մոտ 5 անգամ ավելի մեծ ՍպիտակՆեղոսը ճամեմատաբարՔիչ ջուր է բերում շըՆեղոսինը: նորՀիվայն ճանդամանքի,որ ճոսելով ավելի տաք շրջաններով, դո105

լորշիացման պատճառովնրա ջրի մեծագույն մասը սպառվում է, Հատկապես մինչն Սոբատ գետի գետաբերանը,քանի որ, ինչպես վերնում ասվեց, ալդ տերիտորիայումգետը փովում է ընդարձակ տարածությանվրա, առաջացնելովճաճիճներ։ Նեղոսի վարարումժամանակաշրջաչոր ները կարգավորելուն կուտակված ջուրբ նում օգտագործելու Համար, կառուցված են Ասուանի ն մի քանի ավելի փոքր ամբարտակներ,որոնք միայն եդիպտոսումսնում են Չ5 000 կմ ընդճանուրերկարություն ունեցող ոռոգիչ ջրանցքներ» Նեղոսի Հովտում ֆաունան նույնպես Հյուսիսից Հարավ փոխվում է: Սովափնյա շրջաններում գերիշխում են միջերկրածովային տեսակները,իսկ Հովտի մնացած մասը մտնում է եթովպիական ենթամարզի մեջ: Դելտայի շրջանում մարզի Արնեելա-աֆրիկական են վարազը, բազմապիսի չրային թոչունները (ֆլամիսգո, բնորոշ թոնձ, նեղոսի բադ, սրբազանկիվիվ, Հյուսիսից եկածչվող թոչուններ), չղջիկները, Սուդանի շրջանում բնորոշ են անտիլոպները, ավելի Հարավ արնադարձայինանտառի կենդանիները: Գետում ապրող կենդանիներիցամենաբնորոշներնեն կոկորդիլոսը ն գետաձին: ՍՈՒԴԱՆ

Սուդանըֆիզիկա-աշխարճագրական առումով իրենից ներկաէ բոնված մի ընդարձակ զոՀիմնականում սավաններով յացնում նա, որը տարածվում է Սաճարայից արավ, սկսած Ատլանտյան օվկիանոսիցմինչն Հաբեշստանիլեռնաշխարչճի ստորոտները: Նրա ձգվածությունը արնմուտքից արնելք մուտ 5500 կիլոմետը է: Սուդանի Հարավային սաչմանը մոտավորապեսանցնում է ն Կամերունիբարձրությունների Հյուսիսային լանջերով, Գվինեան այնուճետն՝Չադ լճի, նեղոսի ձախափնյավտակների ն ապա կոնլեռնաշգոյի աջափնյավտակներիչրբաժանովմինչն ձաբեշստանի սաճմանն է անցնում զիգզագաձնՍաճանրա խարճը:Հյուսիսում րա անապատիՀարավային մասով, արնեմուտքում «յուսիսային լայնության 18--ից մինչե արնելքում Հյուսիսային լայնության 16-ը: ԱյստսաՀմաններումՍուղանը գրավում է մոտ 5 միլ. թառ. կմ տերիտորիա: Չնայած Սուդանիտարբերմասերի բնական պայմաններինրշանակալից տարբերություններին, այնուամենայնիվ նա ունի մի ընդչճանուրգծեր, որոնք միավորում էն նրան ֆիզիկա-աշշարք խարճադրականմեկ ընդծանուրմարզի մեջ: ԸնդչանուրըՍուդանի

Համար Հանդիսանում են լանդշաֆտային անցողիկգծերը, Հիմնականում սավանային բուսականությունը ն նրան Ճամապատասխանող կլիման ու կենդանականաշխարճը, որոնցով նա խստորեն տարբերվում է Ճլուսիսում ընկած անապատի ն ճարավային խոնավ անտառներիբնականպայմաններից: Մեժ մասամբ Սուդանն ունի Հարթավայրային մակերնույթ, 300--400 մետր միջին բարձրությամբ:Հազվադեպ պատաչճումէն մ Հասնող բարձրություններ. կան Տ00--1000 նան լեռ-կղզիներ, առա«վկա լեռներ», ինչպես նան ճՃրաբխային արտավիժումներից ջացածառանձինգմբեքաձն բլուրներ: "

նկ.

45.

նեգրականբնակավայր:

է իչՍուդանիմիապաղաղռելիեֆը երբեմն ընդՀատվում վածջքներովու ընդարձակ գոգավորություններով,որոնք սովորաբար ծածկված են նստվածքայինՀզոր շերտերով: նրանց սաճմաններումճաճախ Հանդիպում են մինչկեմբրյան 4իմքի (աֆրիկյան '

բարձրացումներ, որոն, պպլատֆորմայի)

մինչն

մ

տեղ-տեղ

«ասնում

են

բարձրության: Սուդանիծայր արնմուտքում գտնվում է ընդարձակՍենեգամբիա դաշտավայրը, որն իր մեջ է ընդգրկում Հիմնականում Սենեմ գալ ն Գամբիագետերի ավազանները Սա ունի մինչե 200 ամենամեծ ն դաշբարձրություն ճանդիսանումէ մալը ցամաքի տավայրը: նրա Հարավարնելյանմասում տարածվում է Հյուսիսգվինեականբարձրությունը (1356 մ), որին «Հյուսիսից Հարակցում է Արեմտա-սուղանականպլատոն։ Վերչինիս սաճշմանեերում մինչկեմբրյան Հիմքը քաղված է ավազաքարերիճզոր ծածկի տակ: Այստեղ, շնորճիվ գետային էրոզիայի, առաջացել են սեղանաձն բազմաթիվ բարձրություններ, որոնց միջն ընկած է նիգերի միչին զետը Ճոսում է դանդաղ, Հովիտը (գոգավորությունը): Այդ մասում ն է մեանդրելով տեղ-տեղ առաջացնում Հնաճուններ. Վարարումների ժամանակ Հաճախ գետաշովիտնամբողջովին ծածկվում է ջրով ն միայն բարձրություններն են չրից մնում դուրս` ինչպես

Կղգներ» Նիգերի դպոգավորությունը արնելքից

եհզրավորումէ Բաուչի պլատոն, որի սաճմաններումառանձին բարձրություններ գերազանցում են 2000 մետրից: Ռելինֆի աչքի ընկնող ձներից են նան արնելքում Վադալ-Բագիրմիբարձրությունը, ինչպես նան Դարֆուր ն ՖՋեբելՄարրա(3088 մ) զանգվածները: Սուդանիռելիեֆը միաժամանակ բնորոշվում է մի շարք բնդարձակիջվածքներով: նրանցիցնշանավոր է Հլուսիսոսմ Բոդելեի իջվածքը, որն անցյալում եղել է լճի Հատակ: Այժմ այն ունի 200 մ ոչ ավելի բարձրություն. կարնորազույնիչվածքներից է նան որի ցածրադիր կետն ընկած է 296 մ Չադ Լճի գոդավորությունը, ն բարձրությանվրա, ինչպես Վերին Նեղոսի (նույնըն՝ Սպիտա ՎերՆեղոսի)գողավորությունը, որն ունի 260 մ բարձրություն: է, ջինիս միանգամայնՀարթ մակերնուլթր ճաշճճացած գետի վաբարումների ժամանակ այն ամբողջապեսծածկվում է չրով: Նեղոսի ն Չադլճի զոգավորությունները միմյանցից բաժանված են 500--700 մ բարձրուպլատայաձլմի բարձրությամբ, որն տաւնի

թյուն: Սուդանումճիշտ այնպես, ինչպես Սաշարայոսմ,մինչկեմբբրջան 4իմքը ծածկված է Հնագույն ն երիտասարդ նստվածքային ապարներով: Տեղ-տեղ Հնագուլն ալդ ապարները(որոնք կազմըված են գրանիտայինինտրուղիաներից, մետամորֆացածքերու թաջթարերից դնելսներից) մերկացվել են ն դուրա եկել ծրարի

մակերես (ինչպես, օրինակ, Հյուսիս-գվինեականբարձրությունում): երկրի այլ մասերում նրանք գերազանցապեսծածկված են կամ պալեողոյանավազաքարերիՀաստ շերտերով կ կամ էլ ավելի թույլ «զորության կավճին էոցենիճասակի կավախառնավազաքարերով, կրաքարերովն կավաթերթաքարերով:Ցածրությունները, որպես կանոն, լցված են ավազներով ն կավախառնալյուվիալ բերվածքներով: Կան վայրեր, որտեղ տիրապետում են ավաղային դյուները: Հյուսիսում նրանք սովորաբար ամրացված են:

Մեզոզոյան նկ երիորդականապարներիչերտադրումներըուժեղ կերպով խախտված են շչնորճիվ նորագույն ժամանակների ճրբաբխայինգործունեության. Այդ առանձնապես լավ է դրսնորված Սուդանիարնելքում, որտեղ գտնվում են Դարֆուր ն ՖեբելՄարրաճրաբխայինզանգվածները:Վերջինսաչքի է ընկնում իր շատ լավ պաճպանվածկոնով ն մեծ, մինչն 7 կիլոմետր տրամագիծ ունեցող խառնարանով: Սուդանումկլիմայական պայմաններըորոշակիորենկրում են զոնալ բնույթ, շատ լավ նն դրսնորվածօդային «իմնական զանդգվածների տարեկան փոփոխությունները: նրանից Ճյուսիս (Սաճաչոր րբայում) տիրապետում են արնադարձային օդային զանդվածները, իսկ ճարավում՝խոնավ Հասարակածայինօդը: Սուդանըանցողիկ շրջան է այդ երկու տարբեր բնույթի կլիմայականչրջանների միջն, Ձմեռ ժամանակ Սուդանիվրա գերիշխում են պասսատները, սակայն նրանք Ճճաճախփոխարինվումեն Հասարակածայինխոնավ օդային զանգվածներով: Ամառ ժամանակ Հարավից Սուդան են ներթափանցումճարավ-արնմուտքիցճասարակածայինմուսսոնները (դրանք ձնակերպվում են ճարավային պասսատներից որոնք իրենց Ճետ բերում են մեծ քանակությամբ տեղումներ: ԸնդՀանուր առմամբ ՍուդանիՀարավը խոնավ է. Այտտեղ(մոտավորապես Ճյուսիսային լայնության 8-ից մինչն 10" լայնությունների միջն) անձրնային եղանակր երկարաձգվում է մինչն 10 ամիս ն ունենում է առավելագույնտեղումների երկու ժամանակաշրջան: ԱմռանըՀասարակածայինմուսսոնները տարածվումեն Սուդանով են բերում եղանակի բավականյուսիս, որտեղ Հաճախ առաջ նան խիստ փոփոխություններ,երբեմն մրրկային քամիներ, որոնք այստեղ նույնպես (ինչպես ՀյուսիսայինԱմերիկայում)կոչվում են տորնադու Սուդանումտեղումներիտարեկան թանակն աստիճանաբար

է ավելանում Վ Հյուսիսից Հարավ: Հյուսիսում Հազիվ ասնում մմ: 150--200 Ամենից շատ տեղումմմ-ի, իսկ ճարավում՝ մոտ 2000 մմ, դեպի արեներ թափվում են ճարավ-արնմուտքում՝ է մինչն նվազելով Հասնում վելք այդ քանակը

աստիճանաբար

մմ-ի: Սուդանումամենուրեք տիրապետումեն ամառային տեղումփչող տաք քաները: Զմեռը չոր է, Հաճախ՝ենթակա Սաճարալյից ժամանաՀետնանքով այդ տարվա միների ազդեցությանը,որի մեծանում է գոլորշիացումը, ծառերը չորայկաշրջանում խիստ նությունից տերնաթափվումեն: ժամանակներում ժերմությունը Սուդանում տարվա բոլոր նան Սպիտակ Չադ լճի շրջանում, ինչպես Է20"-ից ցած չի իջնում: ն Կապույտնեղոսների միջն ընկած տարածությունումամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանըՀաճախ Հասնում է 30--35:-ի, իսկ առավելագույնը՝մինչն 40"-ի ն ավելի: Արեմուտքում՝ Սենեգամէ, կԿենտրոնաբիայում տարեկանմիջին ջերմաստիճանը28--Չ4՝ մասում է ծովի կան այն բարձրանում 26--29"-ի (շՀավասարեցրած մակերնույթին): ՉորայնությանՀետնանքովտարեկանջերմառտիճանը Սուդանում մի փոքր ավելի բարձր է, քան նրանից ճարավ: Ամենից բարձր ջերմաստիճաններստեղծվում են անձրնային ժաԱյդ մանակաշրջանինախօրեին ն նրանից անմիջապես «տու պատճառովՍուդանումջերմաստիճաններըբնորոշվում են տարվա ընթացքում երկու մինիմումով ն երկու առավելագույնով: Ամենաբարձր առավելագույնը(Սուդանի կենտրոնականմասում 30--35՝ ջերմությամբ) նկատվում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, իսկ նրանց Ճաջորդող ամոան ամիսներին (անձրններիժամանակաշրջանում) նկատվում է ջերմաստիճանիորոշակի անկում: Զմռան ամիսներին ջերմաստիճանըշատ ավելի նվազում է 4յուսիսում, քան ճարավում, իսկ ամռան ամիսներինընդչակառակը,ճարավում, անձրնների ժամանակաշրջաննսկսվելու Հետնանքով, որոշ չափով նը(ատվում է օդի ցրտեցուվ:

բաշխումըըստ ամիսնեբի(միլիմետոեոով). Տեղումների

աԱ

Խ

Սեո-Լ"-է Ի կաս

ե

յ

Ցիմոո աւ

ի իս խո տվոսիո "իա,Ցարե-

|

Խտ

5|5|0|/0|4|

օ|օ|0|1ի5

|

13/68

|9ցաց

90|1210|7124/89|

Թ 189119193|1| շավ

447|4

սխ

20-11100|0|

|

Սուդանումչոր

ժամանակաշրջանում (ձմռանը), երբ արնի ճառագայթներիտակ բուսականությունըլրիվ չորանում է, ճաճախ տեղի են ունենում Հրդեճներ։ Հրդեչճներըերբեմն առաեն ջացնում իրենք՝ բնակիչները, որպեսզի նոր Հղղամատերձեռք այրող

Նկ.

46.

Բառբաբբչոի ժամանակաչրչանում:

բերեն կուլտուրական բույսերի ճամար, իսկ դա ընդճանրապես բացասական ազդեցություն է թողնում վայրի բուսականության օրինաչավ դարդացմանվրա' Սուդանիտերիտորիանոռոգվում է մի շարք խոշոր գետերով,

որոնցից նիգերը ն նեղոսրՍուդանիՀամար ունեն տրանզիտային նշանակություն, նրանք տրանսպորտայինխոշոր դեր են կատաբում երկրի տարբեր մարզերը միմյանց Հետ կապելու Համար: Մյուս գետերիցնշանավոր են Սենեդալըն Գամբիան:երկուարն էլ սկիզբ են առնում Հյուսիս-դվինեական Խոնավ լեռներից ն են դաշտավալրերով։ մեծ մասամբ Հոսում նրանցիցավելի մեծ է Սենեգալը. սա ունի 1435 կմ երկարություն, բայց Համեմատաբար սակավաջուրէ: Ջոր ժամանակաշրջանումնա անկարող է անգամ իր չրերը Հասցնել մինչն օվկիանոս: Գամբիանթեպետ երկու անգամ կարճ է Սենեգալից,բայց որովճետն Ճոսում է ավելի խոնավ շրչաններով, ուստի ավելի չբառատ է: Ջրառատգետերիցէ նան Վերին նեղոսը (որն այստեղ կոչվում է Բախր-էլ-Փերել)ն նրա գլխավոր վտակ Բախր-էլ-Գազալը: Սուդանիմիակ խոշոր լիճը Չադնէ, դեպի ուր Հոսում են Շարի պետը ն նրա բազմաթիվ վտակները, որոնցից իր մեծությամբ

նշանավորէ ՀատկապեսԼգոնե գետր. ադ լիճը չնալաժ մեֆ ինչպես ն ալն շանգամանքին, որ նրանից ոչ մի գոլորշիացման, գետ սկիզբ չի առնում, ալնուամենայնիվ ունի քաղցրաճամջուր: դա ճամարվում էր Ճճանելուկ։ Ալժմ այդ բացատբրԱռաջներում է վոսի լճի ստորերկրյա Հոսքով. ենթադրվում է, որ նրա չրերը մասում եղած անցքերովՃոսում են դեպի Բոդելեիջճատակալին վածջը (որը շատ ավելի ցածր է, քան Ջադ լիճը) ն ապա դգոլորշիկանում:Թերես մասամբ դրանովվլարելի է բացատրել նավ Բողե.-ծԴԿԿ--շ-

Նկ.

լե

47.

Չագ լճի ափերը:

իջվածքի ճաշքճացոսմները: Վաճշճացումներ կան

Չադ լճի մերձավնյա գոտում, Չնայածվերը նշված գետերին, Սուդանըընդճանուր առմամբ չրերով Հճարուստ չէ: նրա տերիտորիայում (մանավանդ 4յուսիսում) այդ գետերը քիչ թն շատ խոշոր ոչ մի վտակ իրենց մեջ չեն ընդունում, իրենց ոնժիմով ամբողջովինկապված են Սուդանի գետերն Ճծտ. նրանքվարարում են անձրեների զենիթային ամռանը ն արգավանդտիղմով ծածկում իրենց ափերը: Հողերիճիմնականտիպը լատերիտներնհն.գետաճովիտներում տարածված են ալյս.վիալճողերը:

նան

Սուդանըտեղավորվածլինելով արնադարձայինզոտու

անա-

պատների ն անտառների միջն, իր բուսականությամբ ներկայացնում է մի անցողիկ տիպ: Հյուսիսում տիրապետումեն քսերոֆիտ փոտազգիներնու փշավոր թփուտները: Հանդիպումեն նան ցածրաճասակ ծառեր, մեծ մասամբ ակացիաներ, ինչպես նան սավաններին շատ բնորոշ դում արմավենին. Աստիճանաբարդեպի ն ճարավ Սաշարայինճատուկ բուսատեսակները վերանում են ակսում է տիրապետող դառնալ «սախելը», այսինքն անապատից դեպի խոնավ շրջանի անցման զոնան: Ավելի Հարավ, որտեղ տեմմ, գերիշխող են դառէ 500--1000 ղումների քանակը ճասնում նում Համեմատաբարխիտ աճող թփուտներն ու խոտերը: Մի ժամանակ այստեղ տարածվածէր նան լուսավոր անտառը, որն այժոըմ մեծ մասամբ ոչնչացվել է: Այս նույն շրջանում նշանակալից տարածում են ստացել սավանները, նրանց մեջ Հաճախ են ճանդիպում բառբաբը, ճովճարաձն արմավենին, 4Ճովանոցաձնական իան մյուսները, որոնք չոր ժամանակաշրջանում լրիվ տերնետթափվում են. Գետաճովիտներով Հարավից դեպի Սուդանի ամենաճյուսիսային մասերը՝ Համարյա մինչն Սաճարայիսաճմաննետը ձգվում են այսպես կոչված սրաճային անտառները, որոնք ճաեն արնադարձային Ճախ Հիշեցնում խոնավ անտառներին: Սուդանում, առանձնապեսՉադ լճի գոդավորությունումն Նեղոսի Հովտում նշանակալից զարգացման է 2ճասելնան ճաճճային բուսականությունը (պապիրուսներ, եղեգ ն այլն): Խոտածածկբուծառը, որը սականության մեջ ճատկապես նշանավոր է աբաչ աճում է շատ արագ, թեպեւտմեծ բարձրության չի Հասնում: նրա փայտից սովորաբարպատրաստումեն լաստեր: կենդանականաշխարչի ամենաբնորոշ ներկայացուցիչներից ծն՝ անտիլուները, զեբրը, ընձուղտը, պավիանները, ջայլամը, Ճեպարդը,առյուծը, ճովազը, աֆրիկյան փիղը, գետաձին, ոնգեղ-` Միջատներից չափազանց տարածված են տերմիտները: ջյութը: .

շրջանացման տեսակետից ՍուՖիզիկա-աշխարճագրական

դանը կարելի է բաժանել 3 խոշոր մարզերի, այն Է՝ 1) Արհմտյան Սուդան,2) ՄիջինՍուդան,3) ԱրնելյանՍուդան, Սեճիմնականումիր մեջ է 1) ԱրեմտյանՍուդանը ն նամ. նեզամբիա դաշտավայրը Միջին Նիգերի Հովիտը, ինչպես նրանց անմիջապեսՀարակից Հյուսիս-զվինեականբարձրությունը: Վերջինսկազմված է գերազանցապեսՀնագույն բյուրեղային ապարներից:Սրանքմերկանում են Հյուսիսային լանջերում, ավելի Ճճեռու ընկած տարածություններումնրանք ծածկված են Արեմտա-

ընդգրկում

սուգւանական պլատոյի ավազաքարերով: Հյուսիս-գվինեական բարձրության աչքի ընկնող զանգվածն է Ֆուտա-ալլոն (2100մ), Չնայած ոչ մեծ բարձրությանը, Ֆուտա-Փալլոն զանգվածիվրա թափվում են բավական շատ տեղումներ, որից ձնավորվում են են արագընթաց, տեղ-տեղ բազմաթիվ գետեր, որոնք «ոսում են մասից սկիզբ առնում նան Մեառաջացնելովջրվեժներ. Այս ու Գամբիա գետերը: կեռնազանգվածը ճիմնականում ծածնեգալ կրբվածէ լատնրիտներով:նրա շատ մասերում պաճպանվածէ ն մշտադալար նախնականխառը անտառր։ կազմված տերկնաթքավփ ծառերից: դեպի արնելք ձգվում են Գվինելան Ֆուտա-Ջալլոնից լեոները» ունեն որոնք ջրբաժան նշանակություն Վերին Նիգերի ն դեպի ծովը ճոսող գետերի միջեւ Լեռներիբարձր գագաթներից են Լոման ճարավայինլանջերում, 1000 (1946 մ) ն. նիմբան(1854 մ): նրանց մետրից ավելի բարձրություններիվրա, ճաճախակիթափվող տեղումների ու խիտ մշուշների պայմաններում, չնայած ջերմաստիճանի մասնակի անկմանը, աճում են արնադարձայինշրջանի բնոբոշ ծառատեսակներու ձարթփուտներ, այդ թվում ծառանման խոտերը, էպիֆիտներ,օրխեդեյներն այլն: ԱրեմտյանՍուդանիՀյուսիսային մասը, որն ընդգրկում է նիգերի Հովիտը, ռելիեֆի տեսակետից իրենից ներկայացնում է Ճարյուրավոր կիլոմետր երկարությամբ ձգվող ընդարձակ Հարթություն: Այն ծածկված է Հճիմնականումնիգեր գետի կավավազային նստվածքներով, ուր ճաճախկարելի է ճանդիպել բուսականությամբ ամրացած դյուներիչ ինչպես նան ավազաթմբերով շըրջապատված իջվածքներիչ Առանձինդեպքերում դիտվում են նան ոչ մեծ բարձրություններ, որոնց կառուցվածքումգերիշխումեն բյուբեղային ապարները: Այստեղնիգերը բաժանված է բազմաթիվ բաղուկներիչորոնց միջե ընկածեն մի քանի մեժուփոքր լճեր: Հորդացման ժամանակնիդգերի այդ ամբողջ ճարթությունը երբեմն վեր է աժվում մի ընդարձակլճի՝ մոտ 200 կմ տրամազծով:։Հեղեղմանվրտանդգիցզերծ լինելու ճամար, այստեղ գյուղերը տեղավորվածԵՆ միայն բարձրությունների վրա. նիգերի այս ճարթությունըբրինձի մշակման կարնորագույն մարզերից մեկն է Աֆրիկայում: Այստեղ Նիգերը տալիս է ջրի ամենամեծ կորուստը, որը տեղի է ունենում ու գոլորշիացման ներծծման պատճառով: ՄիջինՆիգերի Հճովտիցանմիջապեսդեպի արնեմուտքտարածվում է Սենեգզամբիա դաշտավայրը, որն իր մեջ է միավորում Սեն նեգալ Գամբիագետերի Հարթությունը, Սա Համեմատաբարաղշ

վելի ցածրադիրէ, ծովի մակերնույթից ոչ ավել 200 մետր. ծածկված է ներքնից երիտասարդ ծովային, իսկ վերնից ալյուվիալ նստվածքներով. նիգերի չովտից արնելք տեղադրվածէ Բաուչի սարաճարթը՝մինչն 2000 մ բարձրությամբ. Այն բռնված է տափաստանայինբուսականությամբ, որն առաջացել է նախկինում այնտեղ եղած անտառասավանային բուսականության փոխարեն: 2) Միջին Սուդան. իր մեջ է ընդգրկում Հիմնականում Չադ լճի ընդարձակ գոգավորությունը, որը բոլոր կողմերից շրջապատված է բարձրություններով: նրա արնմուտքում գտնվում է Բաուչի սարածարթը, Ճյլուսիս-արեմուտքումԱխր(Ազբեն) լեռները, Հլուսիս-արնելքում՝ Տիբեստի լեռները, արնելքում Վադայ ն ճարավում Ազանդե քարձրությունները: Գոգավորությանկենտրոնում 300 մ բարձրության վրա ընկած է Չադ լիճր։ Սակայն նրանից շատ ավելի ցածրադիր Հ Ճյուսիս-արնելքում գտնվող Բոդելե իջվածքը, մ բարձրուորը ծովի մակերնույլթի նկատմամբ ունի 160--210 թյուն: Գոգավորությունըծածկվածէ դեպի Չադ լիճը «ոսող գեստերինստվածքներով: Հիմքի ապարները մերկանում են միայն իջվածքի եզրամասերում, որտեղ նրանք կազմված են գրանիտներից, գնեյսներից, բյուրեղային թերթաքարերից։ Այդպիսի կառուցզանգվածը, թեպետ ն նրանում տեղ-տեղ վածք ունի նան Վաղայ ծանդիպումեն երիտասարդ Հրաբխային ապարներ: ծեն մեծ ԳոգավորությանՀարավից ճոսում քանակությամբ: մեծ գետեր, որոնք Ճնտագայում մասամբ միանում են Շարի-Լոգոնն գետին ն Հոսում Չադ լիճը: Շարի գետն ունի մոտ 1000 կմ երկարություն, Ճոսում է չափազանց դանդաղ, բավական է ասել, որ600 կմ-ի վրա նա տալիս է ընդամենը 50 մ անկում։ Այս պատճառով նա իր Հովտում առաջացրել է նստվածքների4սկայական կու-. տակումներ ն բաժանվել բազմաթիվ բազուկների, Շարիի ձախափնյա խոշոր վտակներիցէ Լոգոնեն, որը ջրերի բարձր մակարդակի ժամանակ 4աճախ խառնվում է Նիգերի սիստեմին պատկանող Կոբի գետին ն դրանով իսկ նախապայմաններստեղծում 4ետագայում իր վերին մասի ջրերը (նոբի-Բենուհ վտակներով)ամբողջովին ուղղելու նիգեր: Շարի գետն ունի խիստ անկանոն լոգոնեի գետախառնուրդին մոտիկ շրջանում նա ճունիսի սկզբներին ունենում է ընդամենը 84 մետր լայնություն ն 2 մետր խորություն, սակայն նոյեմբերին (վարարումներիժամանակաշրջանում)նրա լայնությունը ճասնում է 600-ի, իսկ խորությունը՝ 7--8 մետրի: Այս նույն ձնով Չադ լճի ն ափագիծը, ն մակարդակըէնսա

ոնժիմ,

8--1666

՛

Թարկվումեն չափազանց մեծ փոփոխությունների:իճը ծանծաղ է. առանձին Հեղինակներնրա միջին խորությունը ճաշվում

են

մետր, մինչդեռ ուրիշները, Հիմք ընդունելով մեկ տարվա (1907 Թ.) պատաճականչափումները, նրա միայն առավելագույն խորությունը Համարում են 2,5 մետր: Լիճը բարձր մակարդակիժամաէ մինչն 260 կմ երկարություն ն 180 կմ լայնություն: նակ ունենում Ափերը ճարթ են ն բավականաչափճաշճացած: նայած տարվա ժամանակին, նրանք մերթ անցնում են ջրի տակ ն մերթ՝ ազատվում: Ֆրի մակարդակիբարձրացման ժամանակլիճը տեղ-տեղ իր տարածությունն ընդարձակումէ՝ տասնյակ կիլոմետրերով առաջ շարժվելով: Չադ լիճն ունի քաղցրաճամջուր, որը բացատրվում է իջվածքը։ Առաջներում, երբ լիստորերկրա Ճոսքով դեպի Բոդելե Ճը գտնվում էր բարձր մակարդակի վրա, նա Բոդելե լճի Հետ կապված էր մակերեսային Ճոսքով, որից ալժմ մնացել է միայն չորացած գնետաճունը։Այստեղ որոշ խորության վրա այժմ էլ «անդիսում են ստորերկրյա չըեր, որոնք ն օգտագործվում են չրչորնե-

րի միջոցով: Բնականլանդշաֆտի տեսակետիցՉադ լճի գոգավորությունը Ճլուսիսում ներկայացնում է

մասում Ճճարավային

չոր

տափաստան,իսկ կենտրոնական

գերազանցապեսսավաններն

անտառասա-

.վաններեն, որտեղլալն տարածում են ատացելնան արնադարձագոտուն բնորոշ թփուտները: յին մերձարնադարձային 3) ԱՐնելյանՍուդան.ընդգրկում է ՎերինՆեղոսի գոգավորտւու

թյունը, որն իր բնական պայմաններով(ռելիեֆի, կլիմայի, ճողաբուսական ծածկի ն այլ տվյալներով) Ճիշեցնում է Չաղ լճի գոգավորությունը: Բայց ն միաժամանակնրանից տարբերվում է նրաՖով, որ սա արլելքում բաց է դեպի Սպիտակնեղոսը, ստանոտ է ավելի շատ տեղումներ, ինչպես նան 4ճորդառատ ավելի շատ գեռեր ունի: ՎերթբնՆեղոսի գոգավորությունըճյուսիսից շրջապատվածէ "Վադայ,Դարֆուրն կորդոֆանբարձրություններով:Դրանքփաստորեն ոչ մեծ բարձրության (500--800 մ) սարաճարթերեն (պլատոներ), որոնց վրա «աճախերեում են առանձինշղթաներ ն մեկուեն լեռ-կղզիները, սացվածլեռներ Այստեղ առանձնապես առատ են որոնք կազմված Հողմաճարությաննկատմամբառավել դիմացկուն ապարներից:նրբեմն Հանդիպում են նան երիտասարդճրաբրխային կոներ՝ Հիանալիպաճպանվածճրաբխայինխառնարաններով. Այդ տեսակետիցբնորոշ է ՀատկապեսԴարֆուրա-ֆեբել«4

Մարրազանգվածը,որը Հասնում է 3088 մ բարձրության: նա ունի՝ մինչն 7 կմ տրամագծովվիթխարի մեժության ՀրաբխայինխառՖարան, որի մեջ գտնվում են ն մի քանի փոքրիկ քաղցրաճամն. աղի լճեր:

Վերը Ֆշված սարաճարթերըկլիմայական պայմանների տե-

սակետիցգտնվում են չոր զոնայում, ծածկված են քսերոֆիտ Թրփուտներով խոտերով. Այդ այն վայրերն են, որոնք Հշիմնականում օգտագործվումեն անասնապաճության վարգացման,քիչ դեպքերում (արչեստականոռոգման պայմաններում) նան երկրբազործական կուլտուրաներիմշակման ճամար: Նեղոսի գոգավորությունըՀարավից եզրավորում է Ազանդն բարձրությունը: Սա իրենից ներկալացնոս)է ջրբաժան՝կոնգո ն ու

Նկ.

48.

Սավաններիկենդանիները:

Նեղոս գետերիմիջե, Ունի խոնավ կլիմա ն գրան Համեմատաբար նան Ճամապատասխան սավանային, մասամբ պնտառայինբու-

սականություն:

Ազանդեբարձրությունիցճլուսիս տեղավորվածէ ճարթավայրային մի ընդարձակտարածություն, ռրն ամբողջապեսընդգրրկված է ՍպիտակՆեղոսի սիստեմի մեջ, Դա ՍպիտակՆեղոսի ԱԼ

բուն գոդգավորություննէչ որտեղով Հոսում են բազմաթիվ գետեր. այդ թվում Սպիտակ նեղոսի ձախափնյախոշորագույն վտակներից Բախր-էլ-Գազալը. Ռելիեֆի Հարթքուքյան Հետնանքով նրանք բոեն աննկատելի արագությամբ: Այսպես, օրինակ, որն էլ «ոսում Բախր-էլ-Գազալը1 կմ տարածության վրա Ճազիվ տալիս է 2 սմ անկում։ Այս ամենի ճետնանքով գետերըբաժանվում են բաղմաԹիվ բազուկների ն նրանց միջն ստեղծվում է վտակներին կղզինեբի մի բարդ լաբիրինթոս: Այստեղ գետափերը գտնվում են գրեն ջրի մակարդակին Հավասար բարձրության վրա, որի Հետնանքով անձրեներիժամանակ, երբ Սպիտակ Նեղոսը դուրս է գալիս իր ափերից, այդ ամբողջ գոգավորությունը վեր է ածվում մի ճամամեծ տեղ են գրաւռարած ջրային ավաղանի։ Գոդավորությունում ն վում ճաճիճները նրանց Համապատասխանողբուսականությունը՝ կազմված ճիմնականում եղեգներիցչ պապիրուսներիցն բարձ7րաճասակզանազանխոտերից: Դրանքոչ միայն խանգարում են նավարկությանը, այլե աճախ գետերին չարկաղրում են փոխել իրենց ուղղությունը: Այս մասի կենդանականաշխարճի բնորոշ ներկայացուցիչներ հն՝ գետային կոկորդիլոսը, ճաշճճայինանտիլոպը, ճաճճային «արագիլըն անչամար քանակությամբ ջրասեր ու ճաճճային այլ թռչուններ: -

ԳՎԻՆԵԱԿԱՆ ԾՈՎԱՓ

Գվինեականծովափը ընդգրկում է Բենին ն Բիաֆրա ծովա. Փոցերի մերձափնյա լայն դաշտավայրայինդոտին ն նրան ճարակից բարձրությունները: Դաշտավայրիանմիջական4յլուսիսում ընկած է Հլուսիս-գվիննական սարաճարթը, որտեղ գերիշխում են Մեծ մասամբ Տ00--600 մ բարձրությունները: Դրանք վաղ ժամանակաշրջանիգոյացություններ են, կազմված «Հիմնականում մինչպալեողոյան ն 4ին պալեոզոյան ապարներից: Այստեղ առավելագույն բարձրություններով աչքի են ընկնում Ֆուտա-Ջալլոն ն Նիբա (1854 մ) զանգվածները,որոնք ունեն ջրբաժան նշանավություն՝ նիգերիսկզբնականվտակների ն դեպի ծովը Հոսող գետերի

ճամար:

Հյոաիս-դվինեական բարձրությանՀարավայինլանջերը խիստ կտրատված են. Գետային էրոզիայի Ճճետնանքով այստեղ առաեն ջացել խորը կիբճեր, միմյանցից մեկուսացած առանձինզանգվածներ, սեղանաձն բարձրություններ, Մեծ տարածում ունեն նան Վեռ-կղգիները,ինչպես ն ընդծանրապեսմնացուկային լեռները,

տրոնք կազմվածեն ավազաքարերիցն Վոլտա գետի ավազանում մ բարձրության: Հասնում են 500--600 Գվինեականծովափնյա մասի ռելիեֆի կարնորագույն միավորներից է նան ԿամերունիՀրաբխայինլեռնազանդվածը,որն ընառակաժ է նիգեր գետի ստորին Հովտի արնելլյանփասում:նրա

Ֆլ.

49.

խսնավ Արնադարմալին

անտառ

մուու կամերունլնռան ատաիոտի

վելագույն բարձրությունը՝Ֆակո լեռնագագաթումՀասնում է 4020 մ-ի: Սա Հանդիսանումէ արնեմոլանԱֆրիկայիամենամեծ բարձկամերունիՀրաբխայինգործունեությունըշարունակբությունը:

վումէ նան այժմ, վերջին անգամ նա արտավիժելէ 1909 ն 1922 թվականներին: լեռներից Հարավ տարածվում է մձրձՀյոախս-գվինեական ունի տեկտոնիկ ծածովափնյա Ճարթությունը, որն ըստ երնեույթին գում: նրաազխերը՝սկսած Գամբիայի գետաբերանիցմինչն Շերբրո կղզին ամենուրեք իրենց վրա են կրում, պարզ կերպով արտաճայտվածժ,նորագույն ժամանակներիոչ մեծ մասշտաբի իջեցման Հետքերը: Դրա ապացույցներնեն ճանդիսանումարեմուտքոսքգետերի էստուարները,ինչպես ն ափագծի բավական մեծ մասնատվածությունը, որը սովորաբար ուղեկցվում է բազմաթիվ մանը կղզիներով (Բիսսագոս,նոս, Շերբրո, Ֆերնադո-Պոն այլն): ԱվեԼ արավ, առափնյա գոտու երկարությամբ, ձզվում են լճեր, լագուններ, ցամաքալեզվակներ, գյուներ. Արնելքում բավական մեծ տարածություն է դրավում նան նիգերի դելտան, որի շրջանում գետը առաջացրել է բազմաթիվ ճյուղավորություններ ԱմբողջուԹյամբ վերցրած մերձափնյա դաշտավայրը ծածկված է երիտասարդ Հասակի (երրորդական, չորրորդական ն ժամանակակից ալյուվիալ) նստվածքներով: Տեղ-տեղ միայն նրանց տակից վեր են ելնում առավել Հին գոյացություններ ն մակերնույթում առաջացնում փոքր բարձրության բլուրներ ու թմբեր: Գվինեականծովափի կլիման արնադարձայինէ, չափազանը ամռանն պասսատը անցնելով ճաշոգ ն խոնավ: Հարավարնելյան մուսէ դեպի աչ, սարակածը,թեքվում դառնում Ճարավարնեմտյան ն բերում տեղումներ: Այդ պատճառովԳվինեականծովափը սոն մտնում է Ճյուսիս Հասարակածային մուսսոնային կլիմայի մեջ: Այստեղ, ծովափնյաշրջանում ամենատաքամսվա միջին չերմաՀէ, ամենացուրտ ամսվանր՝ դրանիը տիճանը ամենուրեք Չ4--ՉՅ" 4--55 Շատ է պակաս: ընդամենը փոքր են նան ջերմաստիճանի օրական ամպլիտուդները:Տեղոսմների քանակը ամենուրեք, բացի ծայր Ճարավում ընկած Անդոլայի շրջանից, շատ մեծ է՝ 2000-4000 մմ: 9ափաղզանց խոնավ են Հատկապես ծովափնյա շրջանը ն բարձրավանդակներիդեպի ծովը նայող լանջերը: Դեպի երկրի խորթ տեղումների թանավկըզգալիորեն նվազում է, Ճճատկապես Ճյուսիսային Գվինեայում: Ամննից մեծ քանակով տեղումներ թափվում են կամերունլեռան լանջերին:Սա ամենախոնավշրջանն տեէ ամբողջ Աֆրիկայում: Գվինեայիծայր Ճարավային մասում ղումների քանակը շատ խիստ սլակասում է, թեպետ այստեղ նս բարձրություններիմեծանալուն զուզրնթաց վայրը Ճեւտղճետնխոնավ է դառնում: Հարավումտեղումների քանակի նվազումը բա118

ցատրվում է Բենդունլականծովային ցուրտ ճոսանքի առկայությամբ: Հասարակածի մոտակայքում Գվինեականծովափինտեղումները թափվում են ամբողջ տարին, սակայն նրանը առավելագույնը բաժին է ընկնում գարնանը ն աշնանը, իսկ երկրի մնա-

Նկ.

50.

Կամերունի ժովախերչբ:

ցած մասերում տեղումների առավելագույնը թափվում է

ճամա-

պատասխանկիսագնդի ամռանը: ԱյսպիսովԳվինեայի ծովափի 2չոա. լայնության 2--8--ից ճարավ ընկած մասը պատկանումէ Հաօարակածային զոնային, որին Հատուկ են երկու անձրնային ժամանակաշրջան,իսկ նրանից Հյուսիս ընկած մասին՝ մեկ: Աբերիայից արնելք, որտեղ մուսսոնները փչում են ափին մմ: են 2000--3000 Հասնում զրղվաժ անկյան տակ, տեղոսփները Սակայննրանից արնելք, Ոսկյա ափում ու Տազոյում տեղումները նշանակալիցչափով պակասում նն, որովճետն մուսսոնները փչում են ափինղուդաճեու Ավարայումտարվա ընթացքում թափվում են ընգամենը 68 մմ տեղումներ, Լոմեում՝ 675 մմ, այդտեղիցՀլյուսիս ընկած բարձրությունում՝ 1000 մմ, իսկ Ֆուտա-Փալլոնումն Տագոլի լեռներու) անչամեմատ ավելի չատ: Տեղումներն ամեեն նուրծք քափվում անձրեներիձնով. բացառություն է կազմում կամերունիլեռնային զանգվածը, որի կատարային մասում ձրբեմն տեղում է նան ձյուն: ու-

ժովափը ճարուստ է Գվինեայի

գետերով: Դրանքմեծ մասամբ են ու երկարություն, բայց ջրառատ կմ են կոմոեն, Վոլսաճանքավոր,դրանցից Սասանդրան,Բանդաման, տան, որոնք սկիզբ են առնում Գվինեական բարձրությունից ն ծոցը: իր ջրառատությամբն երկարությամբ: թափվում Գվինեական առավել նշանավորէ Վոլտա գետը, որը ձնավորվում է Սն ն Սպիէ անցըտակ Վոլտաներիմիացումից: ԳվինեականՀարթությունով նում նան նիգեր գետի ստորին Հոսանքը, նիգերն ունի 4160 կմ երկարություն, ճիմնականում անցնում է Սուդանով. ստորին ճովտակ Բենուհ սանքում ընդունում է իր ձախափնյա ամենամեծ Հետո է դետը, որից իջնում դեպի ծովափնյա Հարթությունը նկ ա24 ռաջացնում մինչն Հազ. քառ. կմ տարածությունբռնող դելտա: մեծ մասամբ լատերիտներ են, Գվինեականծովափի Ճողերը են փոխարինվում Այն բոլորտեղ-տեղ նրանք կարմրաճողերով. շրջաններում, որտեղ տարվա չոր ժամանակաշրջանըկամ բացակայում է ն կամ թույլ է արտաճայտված, բուսականությունը ներխոնավ անտառներով՝կազկայացված է տիպիկ արնեադարձալին մրված մշտադալար, խիտ, բարձրաճասակծառերից, որոնց մեջդերակշռոումեն արմավենու տարբերտեսակները: ԾովափերըՃաճախ բոնված են մանգրալին անտառներով, գլխավորապեսվերին Գվինեայում, Մնացած շրջաններում, որտեղ լավ արտաճայտված է տարվաչոր ժամանակաշրջանը,տարածված են տրոպիկական անտառատափաստանները՝ սավանները, որտեղ երբեմն ճանդիպող ժամանակաշրջանում տերնաթափվում են: ծառերը տարվա չոր Գվինեայիընդճանուր առմամբ չոր շրջաններում (Ոսկլա ափ, Տագո) .Ճանդիպումեն նան լուսավոր անտառներ,կազմված կարճաՃճասակքսերոֆիտ ծառերից: Ավելի Հարավ, ծովափնյա մասում, որտեղ նշանակալից տարածում ունեն ճաճիճները (ճատկապես: Նիգերի դելտայում) զարգացած են մանգրալին անտառները: Մեծ գետերի ճովիտներում նույնպես երբեմն Հանդիպում են արնադարձայինբնույթի անտառներ: Դրանք ժիմնականում 4ամընկնում են գետաճովիտներիայն տարածություններին, որոնք անձրեներիառավելագույն ժամանակաշրջանում,գետերի վարաբումների Ճետնանքովպարբերաբար ծածկվում են ջրով ն վերաժվում ճաճիճների։Այդօրինակվայրերի բնորոշ ծառերից է ռաֆիսաարմավենին, որի տերնի մազմզուկներից ստացվող թելերը (որոնք էն 10--20 Ճասնում մ երկարության) լայն կիրառություն են ստացել կենցաղի մեջ, Գվինեականծովափում տրուլիկական խոնավ ու խիտ անկարճ են, ունեն

200--300

`

4ետնանքով նշանակալից .կրրճատմանը, այնուամենայնիվ, դեռնս գրավում է քավական մեծ տարածություն: Այդ մասի կարնորագույն ծառատեսակներից են՝ ճակա սեյբան, որին այլ կերպ անվանում են բամբակի ծառ՝ նրանից թելեր ստանալու պատճառով, յուղի արմավենին, որի պտուղեն թանկարժեք բուսական յուղ ն օգտագործում ներից ստանում պործարանայինարդյունաբերության մեջ: Գվինեականծովափի այն վայրերը, որոնք ստանում են բիչ ֆանակությամբ տեղումներ, բոնված են խառր անտառներով՝ կազմված 4իմնականում մշտադալար ն տերնեաթավփծառերից տեղի է ունենում (ճասկանալիէ, որ այստեղ ծառերի տերնաթավփը ոչ Թե ցրտության, այլ չորության պատճառով): Գվինեականծովափնյա գոտու սավանների հ տրոպիկական անտառների փոխանցման շրջաններում սովորաբարաճում է կիգելիան կամ երշիվի ծառը, որը տալիս է մինչն մեկ մետր երկարությանճասնող ն իր ձնով երշիկ Հիշեցնող պտուղներ: նշանավորէ նան կոֆեիծառը, տրի ՃայրենիքըՀամարվում է Գվինեականծովափը: Գվինեականծովափի ֆլորայի կազմի մեջ Հանդիպում են նան այնպիսի ձներ, որոնք ընդճանուր են Հարավային Ամերիկային (ինչպես, օրինակ, էպիֆիտայինբույսերից կակտուս ռիպսալիսը), ստ որում դրանք նույնպես վկայում են ՀարավայինԱմերիկայի ու Աֆրիկայի անցյալում միմյանց ճետ ունեցած կապը: կուլտուրականբույսերից նկարագրվող մարզում տարածված են յուղի արմավենին, կոկոսյան արմավենին, կաուչուկատու ծառր, կոֆեի ծառը, շաքարեղեգը, բամբակը, բանանը ն այլն: Գվինեականծովափում կենդանականաշխարճը դեռես մնում է ճարուստ։ Այնտեղ ապրում ռն կապիկների շատ տեսակներ, որոնցից առավելապես Հայտնի է շիմպանզեն։ Անտառներումավելի Հաճախ են Հանդիպում փղեր, իսկ սավաններում փղերի ճետ միիասին՝նան անտիլոպներ։Ամենուրեք շատ են օձերը, այդ թվում Քունավոր սն գույնի կոբրան, Հսկա (բայց ոչ թունավոր) պիտոնը ն այլն: Հարուստէ նույնպես ն թոչնաշխարձճը,առանձնապեսշատ Խն թութակները: երկրի բոլոր մասերում լայն տարածված են միջատների բազմապիսիտեսակներ: տառը,

չնայած

անտառաճատման

ԵՎ

ԼԵՌՆԱՍՏԱՆ

ՀԱՔԵՇՍՏԱՆԻ

ՍՈՄԱԼԻ ԹԵՐԱԿՂՋԻ

այս երկու մարզերը Հաճախ մեկ Ֆիզիկա-աշխարճագրական են ընդչանուր անունով կոչվում Աբիսոմալի, Չնայած Աբիսոմաայն նույն լայնության տակ, ինչ վին գտնվում է աշխարձագրական

Սուդանը,բայց

նրանից խստորեն տարբերվում է ամքնից առաջ իր մակերնուլթի լեռնային բնուլթով։ Այստեղ փաստորեն մենք գործ ունենք մորֆոլոգիականտեսակետից իրարից խիստ լեռՀարեշստանի տարբեր երեք միավորների Հետ: Դրանք են՝ ն Բայց նրանթ Աֆար անապատը Սոմալի թերակղզին: նաստանը, միաժամանակունեն նան մի շարք ընդճանուրգծեր, ինչպես, օրինակ, երկրաբանականզարգացմանմիասնական պատմությունը, տեկտոնականուժեղ մասնատվածությունը ն այլն: Աբիսոմալիիճնագույն ֆունդամենտը կազմված է մինչկեմբըրյան բյուրեղային ապարներից, որոնց վրա նստած են ավելի երիտասարդ ժամանակաշրջանիցամաքային ն ապա ծովային 4բզոր նատվածքներ։Այստեղ ծովային ռեժիմը պաճպանվել է մինչե ննեոգենիսկիզբը: երրորդականում տեկտոնական ուժեղ տեղաշարժերի Հետնանքով այստեղ տեղի են ունեցել երկրակեղնիպատրովածքներ, առաջացելեն ճեղքեր, իջվածջքներ բարձրացումներ, ինչպես նան լավային արտաճոսումներ։ ԱռանձնապեսՀչաբեշստանի լեռնաստանում ակտիվ է եղել ճրաբխականությունը, որի գործունեությունըշարունակվումէ նան այժմ: երրորդականիսկզբում ձնավորվում է կարմիր ծովի գրաբենը, այդ միննույն ժամանակաշրջանիտեկտոնականպրոցեսների Հետ կապված բարձրանում լեռնաստանը ն միաէ Հչաբեշստանի որ

ու

կողմանիորեն՝ Սոմալիի պլատոն, իսկ նրանց միջն ընկած Աֆարի Այսպիսով միասնական ամբողջություն ներկայացնող Աբիսոմալիզանգվածը, Աֆար անապատի արմատյան ն Հարավային մասով անցնող խզվածքային գծերի ուզղությամբ, տրտճվում է մորֆոլոգիականտեսակետից իրարից տարբեր երեթ առանձին միավորների, առաջացնելովչաբեշստանի լեռնաստանը, Սոմալիթերակղզին ն Աֆարիդեպրեսիան: Այդ միավորներից ամենից բարձրը Հաբեշստանիլեռնամտանն է, որը ունի շատ բարդ կառուցվածք: նրա մակերնույթը գրեքն ամենուրեք ծածկված է չրարխային նյութերով ն կտրտված բազմաթիվ տեկտոնիկ էրոզիոն ովիտներով. առանձնապետ խորը Հովիտներ են առաջացրել կապույտ նեղոսը (որն այստեղ հոչվում է Աբալ), Ատբարան,Սոբոտն-ունրանց վտակները: Սոմալի թերակղզին մակերնույթիտեսակետիցիրենից ներկալացնում է սարաճարթ, որն աստիճանաբար ցածրանումէ դեպի Հընդկական օվկիանոսը, դեպի ուր ե Հոսում էն նրաբոլոր գետերը: մանա առավելագույն բաձրության է Հասնում իր Ճլուսիսային պլատոն իջնում է.

ու

սում,

որտեղ գտնվում է

(մինչե 2000 լեռնաշղթան Ամար

բոթյամբ), Աֆար անապատրներկայացնում

մ

բարձ-

է մի ընդարձակ բեկորի Փածրացում, որը ներկայոսմաաչքի է բնկնում բլրածածկ մակերեվուլթով, առանձին մանրում մակկրնուքի խորր իջվաժջներով, տրոնք մեծ մասամբ բռնված են լճերով ն ծովի մակերեույթից ցածր են:

Նկ.

51.

Լեռներ Հաբեչատանում:

ընկած գրեթե ամբողջապես Աբիսոմալին

է

ենքաճշասարակա-

Ֆային կլիմայական գոտում: Սակայնլեռնային ռելիեֆի պատճատովնիա առանձին շրջանների կլիմայական տարբերությունները մեծ անճամծմատ

են,

գտնվում են լանջերը Ճովիսին օգոստոսին Հարավարնելյան ն

Հնդկական մուսսոների ազդեցությանտակ ե տատանում են բավատեղումներ. Հարավարնմտյանլանջերը առատորեն խոնաբար են վանոսք Մուղանին Կոնցոյի կողմից եկող Ճասարակածային քամիներից, իշկ «լուսիսային լանչերը։ որոնք ումուռնոնային նն դեպի Ասիա՝չոր շրջաններԵն, ձմռան ամիսներինայս զիղված

շրջանների Համար տիրապետող են դառնում յուսիսարնելյան որոնք Արաբիայի ն Սիրիայի կողմից բերում են. սպասսատները, արնադարձայինչոր օդ, իսկ ամռանը նրանք փոխարինվում են ն արեմտյան մուսսոններով: ճՀարավարնմտյան Հաբեշստանիլեռնաստանը ընդճանրապեսշատ տեՍավայն մուսսոններից, այլե զենիթային ղումներ է ստանում ոչ միայն անձրեներից։ Այդ առանձնապես լավ է երնում ներքոճիշրալ աղյուսակի տվյալներից: ամսականմիջինԲանակը(միլիմետոեոով) Տեղումների

կայաններ "ի

բի ԱԷ Աի»-

0|

յոխի

Մ

6/12|2234|67

Աբեբա 9 | 48105|85| րնա

Համեմատաբար քիչ

խոխա |

|

խխո

ռ

՛

Հար

15317937

10| 100|4|

լ

| 146308 292|ի61| 4|

տեղումները Սոմալի թերակղզումնրա Հարավում թափվում մմ-ի ոչ ավելի տեղումներ: Սակայն ամենաչորշրջանը Համարվում է Աֆար անապատը, ուր տեղումների քանակը կաղմում է մինչն 100 մմ։ Դրան մեծապես Ջր-սաստում է նան այսմասի օդի խիստբարձր ջերմաստիճանը,որը է 40"-ից մինչն 50"-ի ե ամռանը տտվերիտակ երբեմն Հասնում շատ քիչ չափով իջնում է միայն գիշերը: 0դի ջերմաստիճանայինամպլիտուդներըբուն Հաբեշստանի լեռնաստանում այնքան էլ բարձր չեն, սակայն Աֆարանապատում առվորաբարՃասնում են 16-ից 26"-ի, իսկ բացարձակը՝ մինչե են

են

40",

Չափավորէ կլիման Հաբեշստանում, Այսպես, Ադիս-Աբեբալում (2424 մ բարձրության վրա) տարեկան միջին չերմաստիճանը կազմում է 15,4՝, ամենատաք ամսի (մայիսի) միջին չերմաստիճանը17,5՝ է, իսկ ամենացուրտ ամսվանը՝ 14,5, ծայրաճել ջերմաստիճաններըտատանվում են ՎՅ--ից մինչն 28-ի միջն. Զյուն երբեք չի գալիս, բայց պատաճում է, որ ձմռան գիշերներին երբեմն ջերմաստիճանն իջնում է մինչե --Տ5: Աբիսոմալիիցսկիզբ են առնում մի շարք խոշոր էնչվես, օրինակ, Տակկազե,Ատբարա,կապույտնեղոս, Սոբատ, Օբա ն այլն. Ամենից ջրառատ գետը կապույտ Նեղոսն է, որի վերին Թանա Հոսանքն անցնում է լճով: Վերջինս ունի 3100 քառ. կմ ն մուտ մ տարածություն խորություն. նա ապաճովում է կա7 -բ: պույտ նեղոսի տարեկանՃոսբի Գետըմոտ 500 կմ Կ |

միայն

գետեր,

լեռները ն առաջացնում երկարությամբ կտրում է Հարբեշստանի խիստ անմատչելի ժայռոտ ափեր ն մինչն 1200 մետր խորության կիրճեր. կապույտ Նեղոսը ն Ատբարանբարձրացնում են նեղոսի Ճճովտիբնական պտղաբերությունը,քանի որ նրանք բերում են մեծ քանավությամբ տիղմ: որը միջին ն ստորին գետերից է նան Տակկազեն, Նշանավոր է է, Հոսանքում սաճանքավոր թափվում նեղոսի մեջ, չՀամեմատա-. գետերից է Սոբատը։ կապույտնեղոսը, Ատբարանէ բար ջրառպտ ՍոբատըՀաբեշստանի լեռնաստանիցՀավաքում են իրենը չրերի մոտ 93 զը-ը: լնոնաշխարճի մյուս գետերը որոնք Հոսում են Հաբեշստանի ն դեպի արնելք Հարավ, մեծ մասամբ վերջանում են անճոսք իջվածքներում ն կամ էլ ավազուտներում: Դրանցիցեն 0Օմոն, որը է Ռուդոլֆ լիճը, ն Խովաշը, որը կորչում է Աֆար անաթափվում ապրաւումմ:

.ուբան են Ճոսում դեպի ճարավ-արնելքն արնելթ Վեբի-Շեբելին, որոնք թափվում ծնդկականօվկիանոսը: Թերակղզու մյուս գետերը Սոմալի թերակղզում առավել

մեծ

գետերից են

ու

ու

ավելի փոքր

են

ն

ճիմնականում

ունեն

ժամանակավոր «ոսք:

Ռուդոլֆ ն Ստեֆանիան: Աբիսոմալիիաչքի ընկնող լճերից նրանք երկուսն էլ ներկայացնում են անճոսք ջրավազաններ: ԱբիսոմալիիՀողերը մեֆ մասամբ Հիշեցնում են լատերիտներին, թեպետն ուղղաձիգզոնալավանությանըճամապատասխան են

`

բարձր շրջաններում ճանդիպում են նան ճողերի այլ տեսակներ: Աբիսոմալիիբուսականություն բազմազան է ն մեծապետ կախված է կլիմայական պայմաններից, բարձրությունից ու լեռնաշղթաներիդիրքավորումից: Դրանցովպայմանավորվածայստեղ կան անապատներ, տափաստաններն արնեադարձայինանտառոներ: ՎերջիններսԸնդդրկում են շիմնականում ցածրադիր գետաճովիտները, ուր դեռես պաճպանվածէ նախնականանտառը, որտեղ բուսականությունն աճում է ավելի փարթամ ն երբեմն էլ ուղեկցվում ճաճճուտներով: Լեռնաշխարճիճյուսիսային ցածրադիր լանջերը բոնված են դլխավորապես մացառուտներով Մնացած տարածությունները (մինչն 1700--1800 մետր բարձրությունը) ծածկված են Հիմնականումլուսավոր անտառներով,որոնք մեջընդմեջ փոխարինվում են տափաստաններով:Այս մասի անտառի գլխավոր ծառատեսակներիցեն տամարինդը,«սկա սիկոմորը, ակացիան,մրտենին,

բամբուկը ն այլն: Որոլես կանոն ձմռան չոր ժամանաեն: կաշրջանումնրանք սովորաբարտերնաթավփվում Հաբեչականլեռնաշխարճի միջին բարձրություններիլեռնավին գոտին բոնված է գերազանցապես անտառասավանայինն բուսականությամբ: նախնականանտառն այս"տափաստանային մեծ մասամբ ոչնչացված է. նրա փոխարենընդարձակ տա«ոնղ ,րածություններ են բռնում մշակովի դաշտերը, ճիանալի մարգադետիններնու սավանները: Լեռնային այս գոտում չափազանց չատ են բազմապիսիմրշԿոադալար թփուտները: Ծառերիցբնորոշ են արմավենու որոչ տեմ բարձրուեն 30--40 ծառանման գիճին (որը ասնում սակներ, թյան), ձիթենին, Հովանոցային ակացիան: Հաճախ բազմապիսի նան Ժառերիթվոսք Հանդիպում են նան մայրին, տիսսը, իխնչանս է կուսսո կոչվող ծառը, որն աչքի ընկնում փետուրանման տերեերով. սա տալիս է պտուղներ, որոնցից ստացվող 4Ճյութըօգտապործում են զանազանճիվանդությունների «ամար, որպես դեղ: իսկ Այս ժասի բնորոշ բույսնրից է նան ծառանման իշակաթնուկը, անունն է ճարավուվ՝ կոֆեի ծառը, որն իի ստացել այստեղի փբառբաբը,

կԿաֆֆա նաճանգից: Հաբեշստանի լեռների առավել բարձրադիրգոտին բնորոշվում է նոսր թփուտներով, շատ

փոքր տարածություն բոնող անտառիկծերով, մարգագետնայինն տափաստանայինբուսականությամբ: Անշճամեմատ է բուսականությունը Սոմալի թերաաղքատ կղզում, ինչպես ն Դանակիլում։նշված վայրերում կլիմայի ցամաքայնության 4Ճետնանքովտարածված են գլթավորապես տափաստանայինեհ կիսաանապատային տիպի բույսերը, Տեղ-տեղ միայն, առանձինլեռնաշղթաներիլանչերին պատաճում են ոչ մեծ «տարածության անտառներ: կարմիրծովի, ինչպես ն Ադենի ծովափնյա գոտին բոնված է քսնրոֆիտ թփուտներով, իսկ Սոմալի թերակղզու Ճարավայինմաու են արն Աֆարըծածկված գերազանցապեսկիսաանապատային բույսերով: Տեղ-տեղ (Սոմալի թերակղզու Հլոաիս-արնելքում) Հանդիպում են նան սավաններ: ունի Հարուստ կենդանականաշխարՀ, թեպետե Աբիսոմալին նրա ճամար չատ բնորոշ առյուծների քանակը Հիմա խիստ պակասել է: Առանձնապես շատ են փղերը, ոնքեղջյուրներըն վայրի մինչե այժմ էլ դեռ պատաճում են Ճճոտերով:Շատ խոզերը, որոնք կան անտիլոպներ Բնորոշ կենդանիներիցեն նան բընձուղտը, զեբրը, գետաձին, ջայլամը, կապիկները,Գիշատիչներից տարած126

Հովազը, լեոպարդը, բորենին, չախկալը, գետերում՝ կոկորդիլոսները,Բազմազանէ թոչնաշխարճը,այդ թվում Աֆրիկայի յուրաճատուկթութակներիորոշ տեսակներն այլն: ընդունված է ստորաբաժանել միմյանցից Աբիսոմալին երեք միավորների. դրանք են՝ տարբեր ֆիզիկա-աշխարճագրական 1) Հաբեշստանիլեռնային շրջան, 2) Աֆար իջվածք ն 3) Սոմալի ված

են

թերակղզի

ակացիաներիտակ' եկ. 52. Ընձուղտներ

1) Հաբեշստանի լեռներըգրեքն միանգամից բարձրանում են` 2Չ000--3000 մ միջին Հարթությունից, ունեն իրենց շրջապատող ծածկված են բարձրություն: Հարավում ն կենտրոնականմասում տուֆեերրորդականծագումիճրային ապարներով,տրախիտներով, բով ու բազալտներով:Հյուսիսում մերկանում են Հնագույն ապարնծրը, որոնք այստեղ ներկայացված են «իմնականում գրանիտնեբազալտային սարաճարթիվրա աչքի են րի ձնով: Կենտրոնական ընկնում ոնլինֆի «Համարխիստ բնորոշ մնացորդային «Հարթված լավային բարձրություններ (գագաքներ), որոնք այստեղ կոչվում՝ են ամբ: Դրանքմեծ մասամբ քայքայման Հետնանքով օշղկված սեղանանմանլեռնազանգվածներ են, միմյանցից բաժանված են Խորը կիրճերով, որոնցով Հոսում են ջրառատ գետեր: Հաբեշստանումամենից ավելի բարձր, խիստ քայքայված Է դժվարամատչելիեն Սնմիենկոչվող լեռները, ոիհնց վրա գտնվում ն Տանէ Ռաս-Դաշանգաղաթը (4620 մ, Սա ընկած է Ատբարա

վազն գետերի վերին ճոսանքներոմւ: Ավելի ճարավ բարձրանում Չոկե կոչվող լեռները, որոնց առավելագույն բարձրությունը Ագենոս գագաթում Ճասնում է 4154 մետրի: Չոկեն Սեմիեն լեռների միջն գտնվում է Թանա լճի գոգավորությունը: (իճն ունի մոտ 100 մ խորություն, անձրեների ժամանակ գրավում է մուտ 3600 Քառ. կմ տարածություն: Հաբեշստանի լեռների Համար բնորոշ է աստիճանաձնսարաճարթային մակերնույթը: Ռելինֆի այդ բնույթով այստեղ ճայտնի է Շոա պլատոն, որի կենտրոնում գտնվում է եքովպիայի մայրաԱդիս-Աբեբան։ Պլատոյի մակերնույթը ծածկված է մինչե աղաք 200 մ Հաստություն ունեցող լավայի շաստ շերտով: Շոա պլաՍա է ունի մինչն 2350 տոյից Հլուսիս ընկած Ասմարայիպլատոն։ մ բարձրություն ե Համեմատաբարավելի չոր կլիմա, քան նրա լանջերը, որոնք ծածկված են անտառներով: Սակայն սարբաճարքաձե. մակերնույթը շատ վայրերում, էրոզիոն ուժեղ մասնատվաՓության ճետնեանքով, ստացել է տիպիկ լեռնային երկրի տեսք՝ Այդպիսինէ լեռնաշխարճիճարավային մասը, որը սաճմանափակէ գտնվում կաֆֆա ված է 0մո գետի խորը կիրճում: Այս մասում մարզը (նաճանգր), որն իր առավել խոնավ ն տաք կլիմայի պատՃառով ամբողջովին ծածկված է արնադարձայինխիտ անտաոռներով: լեոները Սոմալի թերակղզուց բաժանված են, Հաբեշստանի գրաբենով, որն ունի մուս 800 կմ այսպես կոչված, Հաբեշստանի երկարություն: նրանում տեղավորված են մի շարք անճոսք լճեր, ինչպես, օրինակ, Ստեֆանիալիճը (520 մ բարձրության վրա): Գրաբենիեզրամասերում, ինչպես նան նրա Հատակում բարձրաեն մի շարք նում Հրաբուխներ, որոնք ունեն ֆումարոլներ ն տաք Սա աղբյուրներ. եթովպիայի ամենաուժեղ սեյսմիկ շրջաններից մեկն է, Հաբեշստանիլեռնաստանը ըստ բարձրության ընդունված է բաժանել երեք լանդշաֆտային զոնաների, ՕԴրանցիցառաջինը, մ բարձրության վրա, կոչվում է որն ընկած է մինչն 1800--2000 Ճոլլա: Այստեղ ամսական միջին չերմատտիճանը 20"-ից ցած Հի փջնում. «իմնականում տարածված են սավանները։ |եռներիՀողմակողմ լանջերը, ինչպես ն ցածրադիր գետաճովիտներըծածկ«ված են անտառներովու թփուտներով: Առավել խորը Ճովիտները, տրոնք ունեն խոնավ ու տաք կլիմա, բնորոշվում են արնադարձացին խիտ անտառներովն ուղեկցվում են լիաններով ու էպիֆիտներով: Պատաճում են որոշ տեսակներ, ինչես նան են

արմավենու ՛

,

։

կաուչուկաբերլիանը։ ՀովտայինՀամեմատաբարչոր վայրերում մատարածվումեն սրաճային անտառները»իսկ չրբաժաններում՝ ու ցառուտներ քսերոֆիտ լուսավոր անտառներ: երկրորդ զոնան կոչվում է Վոյնա-Դեզա, բարձրանում է մ: Այստեղամենատաք ամսվա միջին ջերմասմինչն 2400--3000 չի անցնում 16--18"-ից։ Միաժամանակ ամենացուրտ տիճանը ամսվա միջին ջերմաստիճանը չի իջնում 13-ից, բեպետ ն օրվա ընթացքում մի քանի ժամով չերմությունը կարող է 0-ից ցած իջնել։ Այս գոտում տեղումների տարեկան քանակը կազմում է 1500--2000 մմ: Այս զոնան «Հիմնականումբոնված է տաղփաստաններով, բավականաչափ խոնավ է ն այղ պատճառով գալի տարածության վրա միաժամանակծածկված է լուսասեր նոսր անտառներով:Այստեղթեպետն բացակայում է արմավենին, Բայց ն դեռես տիրապետում. դետաճովիտներում սարաՀարթերում է Հակա սիկամորը, Հովանոցաձնակացիան, վայրի ձիթենին: երրորդ զոնան, որն ընկած է 2400 մետրից բարձր, կոչվում է Դեգա, Սա բնութագրվում է ամբողջ տարվա ընթացքում ցածր, ջերմությամբ ն բավականաչափուժեղ քամիներով: Բուսականությունը կազմված է քածրաճասակխոտերից ն մարգազետիններից: կան նակ անտառներ, որոնք կազմված են ճնշված ծառատեսակներից (նրանց թվում ճայտնի է ճատկապես կուսսո ծառը): 2) Աֆաոիջվածքըծռանկյունաձն տեղավորված է Հաբեշստանի լեռներից արնելք, նրա ն կարմիր ծովի ու Սոմալիիբարձբավանդակի միջն. Կարմիրծովի կողմից փակված է Դանակիլ կոչվող գորստաձն լեռներով: Բնական պայմանների տեսակետից իրենից ներկայացնումէ կիսաանապատ(եթե չասենք անապատ: նրանում Հանդիպում են բավական խորը իխջվածքներ, ինչպես ն ու Հանգած «րաբխային Հրաբխայինծագումի առանձինլեռներ դագաթներ։ Հայտնիէ Հատկապես Ասսալի իջվածքը։ Դա Աֆրիկա մայր ցամաքի ամենացածրադիր վայրերից մեկն է: նրանում շատ են աղի լճերը, որոնց մի մասը նույնպես գտնվում է ծովի մակեբնույթից ցած: 0րինակ, Ասալելիճը ծովի մակերնույքի նկատմամբ ունի --116 մ բարձրություն: Աֆար իջվածքի շարավարեմտյանծայրամասից դեպի Ռուդոլֆի լիճն են ձգվում մի շարք խզումային գծեր, որոնթ կազմում ծն մեծ գրաբենիխզումների մի մասը: Հենց այս գրԱֆրթկական Փերի վրա էլ նստած են Աֆարի ՀանգածՀրաբխային գագաթները: Այս նույն շրջանում Հայտնի է նան Աֆդերագործող Հծրաբուխը: իջվածքը իր աշխարճագրական դիրջի ն երկարատն Աֆար "

էւ

9--.1666

անձրնազուրկեղանակի պատճառով դարձել է աշխարճի ամենաշոգ վայրերից մեկը. Ամառվաամիսների միչին չերմությունը 355 է, իսկ ձմռանը, երբ թափվում են աղքատիկտեղումները, ջերմությունը ծասնում է 25"-ի: Չնայած տեղումներիբչությանը, Կարմիր ժովի մոտիկության պատճառով ալստեղ տնականորենպաճպանվում է Հարաբերականբարձր խոնավությունը: Բուսականությունը չափազանցաղքատ է, մերկ չողերի վրա տարածվածեն գլխավորապեսքսերոֆիտթփուտները: կազմում է Հաբեշստանի լեռների ան3) Սոմալիթեբակղզին միջական չարունակությունը, ունի «յուսիս-արնմուտքից դեպի Հարավ-արնելքթեքություն ն գրավում է մոտ 600 քառ. կմ տարաէ չաբեշականդգրաժություն: Ամենամեժ բարձրության ճասնում ն բենի Աֆար իջվածքի եզրամասերում: Այդտեղդտնվում են Չերչերյան լեռները: Մակերնույթի առումով Սոմալին իրենից ներկայացնում է մի սարաճարթ,որի ճլուսիսային բարձրադիր եզրը լեռնաշղթայի ձնով տարածվում է դեպի արնելք ն աստիճանաբարցածրանալով վերջանում Գվարդաֆույճրվանդանի մոտ: Այս նույն լեռների արնմրտյան մասում կան առանձին գագաթներ, որոնք «Հասնում են մ բարձրության, Մնացած մասերում սարամինչե 2200--3000 մուռ մ միջին բարձրություն (0գադենիբարձրաՀարթն ունի վանդակը), սակայն դեպի ճշարավ ն արնելք աստիճանաբար ցածրանալովվեր է ածվում ճարթության միաձուլվում մերձավփնյաԳաուդ դաշտավայրին, որը ծածկված է ալյուվիալ նըստրվածքներով: ՍոմալիիսարաճարթիՃիմջում նույնպես ընկած են աֆրիկական պլատֆորմի մինչկեմբրյան ապարները, որոնք տեղ-տեղ ժաժկված են ավելի երիտասարդ (մեզոզոյան) Հասակ ունեցող կրաքարերով:։Վերջիններիստարածմանչրջանում ռելիեֆն աչքի է ընկնում կարստային ձներով: Սարաճարթըճլուսիսում, չաբեշականլեռների ն Աֆար իջվածքի մոտ տիրապետում էն Հրաբխային ե-. ապարները, որոնք առաջացել են մեծ մասամբ ականում: . Հաճախնրանց տակից վայրերում, յոսիառանձին սում առաչ կաոց. Ը." են դուրս շին գալիս մակերնույթ « ջացնում լեո-կղզիներ։ Այբպիսի Խորաթ «եջ, 1-բ քաղաքի մոտ ն Շեբելիգետի ներքին ճոսան, -.-չ Իր.ւ՛ րր ղք Սոմալի թնրակղզին ունի արնեադարձայի Ռե ԿԷ տարեկան միջին չերմաստիճանըկաղմում է ՉՇՊ`..՛ ոո. սրվա (օգոստոսի)միչինը՝ 32": նրա վրա ազդումէւ արոլեն՝ ու

.

-

ս.

պատկեր.

է

դո

`

է

անձրնազուրկեղանակի պատճառով դարձել է աշխարճի ամենաշոգ վայրերից մեկը. Ամառվաամիսների միչին չերմությունը 355 է, իսկ ձմռանը, երբ թափվում են աղքատիկտեղումները, ջերմությունը ծասնում է 25"-ի: Չնայած տեղումներիբչությանը, Կարմիր ժովի մոտիկության պատճառով ալստեղ տնականորենպաճպանվում է Հարաբերականբարձր խոնավությունը: Բուսականությունը չափազանցաղքատ է, մերկ չողերի վրա տարածվածեն գլխավորապեսքսերոֆիտթփուտները: կազմում է Հաբեշստանի լեռների ան3) Սոմալիթեբակղզին միջական չարունակությունը, ունի «յուսիս-արնմուտքից դեպի Հարավ-արնելքթեքություն ն գրավում է մոտ 600 քառ. կմ տարաէ չաբեշականդգրաժություն: Ամենամեժ բարձրության ճասնում ն բենի Աֆար իջվածքի եզրամասերում: Այդտեղդտնվում են Չերչերյան լեռները: Մակերնույթի առումով Սոմալին իրենից ներկայացնում է մի սարաճարթ,որի ճլուսիսային բարձրադիր եզրը լեռնաշղթայի ձնով տարածվում է դեպի արնելք ն աստիճանաբարցածրանալով վերջանում Գվարդաֆույճրվանդանի մոտ: Այս նույն լեռների արնմրտյան մասում կան առանձին գագաթներ, որոնք «Հասնում են մ բարձրության, Մնացած մասերում սարամինչե 2200--3000 մուռ մ միջին բարձրություն (0գադենիբարձրաՀարթն ունի վանդակը), սակայն դեպի ճշարավ ն արնելք աստիճանաբար ցածրանալովվեր է ածվում ճարթության միաձուլվում մերձավփնյաԳաուդ դաշտավայրին, որը ծածկված է ալյուվիալ նըստրվածքներով: ՍոմալիիսարաճարթիՃիմջում նույնպես ընկած են աֆրիկական պլատֆորմի մինչկեմբրյան ապարները, որոնք տեղ-տեղ ժաժկված են ավելի երիտասարդ (մեզոզոյան) Հասակ ունեցող կրաքարերով:։Վերջիններիստարածմանչրջանում ռելիեֆն աչքի է ընկնում կարստային ձներով: Սարաճարթըճլուսիսում, չաբեշականլեռների ն Աֆար իջվածքի մոտ տիրապետում էն Հրաբխային ե-. ապարները, որոնք առաջացել են մեծ մասամբ ականում: . Հաճախնրանց տակից վայրերում, յոսիառանձին սում առաչ կաոց. Ը." են դուրս շին գալիս մակերնույթ « ջացնում լեո-կղզիներ։ Այբպիսի Խորաթ «եջ, 1-բ քաղաքի մոտ ն Շեբելիգետի ներքին ճոսան, -.-չ Իր.ւ՛ րր ղք Սոմալի թնրակղզին ունի արնեադարձայի Ռե ԿԷ տարեկան միջին չերմաստիճանըկաղմում է ՉՇՊ`..՛ ոո. սրվա (օգոստոսի)միչինը՝ 32": նրա վրա ազդումէւ արոլեն՝ ու

.

-

ս.

պատկեր.

է

դո

`

է

Փյուսիտարվելայնչոր քամիները (պասսատները),որոնք գալիս ն Արաբիայիցն մուտք գործելով խիստ տաքացած թերակղզին, ամնկարոզեն լինում տեղումներբերել. Այդ ամենի «Հետնանքով Հնդկականօվկիանոսիազդեցությունը եթե չասենք չեզոքացվում Դչ.ապա կարելի է:ասել խիստ նվազեցվում է: Համեմատաբար խոՖավ է թերակղզու արնմուտքըչ ուր տարեկանթափվում են 1000-1200 մմ տեղումներ:Չոր է կլիման արնելքում ն Հարավ-արնելքում,ինչպես նակ թերակղզուՃյուսիսում: Այդ մասերում տեղումների տարեկան .միչինքանակը Հազիվ ճասնում է 200--400 մմ-ի:

Հաչ ե

ԳՑՆՆՆ

Իա

որո Ի

ԹոՏՎ-Ն

Նկ.

ւջ

53.

Ա:4

-

Վերի-Շեբելի գետր Սամալիոսի

Սոմալիի բուսականությունըշատ աղքատ է: Այստեղ ՃամաԿոարած բուսական ծածկ ունեն միայն գետերի վերին Հովիտներն կիրճերը, ուր տարածվածեն անտառները:ԹերակղզուկենտորոՖական մասը բռնված է անտառասավաններով,իսկ արնելքը՝ զուտ սավաններով: Թերակղզումեծ մասը չունի իր Հաստատուն գետայինցանցը» ՀՓիմնականումայտտեղ տարածված են ժամանակավորճոսքային Ֆրերը, իսկ Սոմալիովանցնող Վերի-Շեբելինն ուրան փաստորեն Հանդիսանումեն տրանզիտային(կամ օտար) գետեր: Սոմաիում գետերիբացակայությանըկամ սակավությանը,բատ երնույու

թին, որոշ չափով նպաստում են նան երկրում տարածվածկարըստային երնույթները, որոնք առաջանում են կրաքարերիտիրապետման 4ճետնանքով:Սոմալիի կենդանականաշխարՀըճիշեցնում է Հաբեշստանին,բայց ավելի աղքատ ձներով:

ՍԱՐԱՀԱՐԹ

ԱՐԵՎԵԼԱԱՖՐԻԿՅԱՆ

Արննելաաֆրիկյան սարաճարթնընդգրկում է մայր ցամաքի Հասարակածային գոտու արնելյան բարձրադիր մարզը: Դեպի ծլուսիս այն տարածվում է մինչն Հյուսիսային լայնության 5--ը, որի շրջանում գտնվում է Ռուդոլֆ լճի իջվածքը, իսկ դեպի Հարավ տարածվում է մինչն Ձամբեզի գետի ստորին ճոսանքը, մոտասա4վորապես Հարավային լայնության 12--ի մոտ. Արնեմուտքից մանափակված է կոնգոյի իջվածքով, իսկ արնելքից՝ Հնդկական օվկիանոսի ափագծով: նշված սաճմաններիմեջ Արեելատաֆրիկյան սարաճարթը գրավում է մոտ 2 միլիոն 500 Ճազ. քառ. կիլոմետր տարածություն: ի տարբերություն կոնզոյիգոգավորության, արնելյան Աֆրիկան իրենից ներկայացնում է մի ընդարձակ սարաճարթ, մուտ

ւ

մ ն

ավելի բարձրությամբ: Ռելիեֆի խիստ մասնատվածության պատճառովնա աչքի է ընկնում լանդշաֆտի մեծ բազՄմազանությամբ: նրանով անցնում են կենտրոնական Աֆրիկայի մի շարք ջարդվածքային (կոտրվածքային)գծեր, որոնց ուղղությամբ երկրակեղնըուժեղ կերպով ենթարկվել է խախատումների: Այդ ամենի Հետնանքովխորը իջվածքներիեզրերին առաջացել են բարձրադիրլեռներ, ընդարձակ սարաճարթեր, զետաճովիտներ ն ռելինֆի բազմապիսիայլ ձներ։ Առանձնապեսչարդվածքային գձերի ուղղությամբ շատ որոշակի են արտաճայլտվածգրաբեններիերկու սիստեմներ: Դրանցից արնեմտյանը սկսվելով նեղոսի վերին Հովտից, տարածվում է Ալբերտ, էդուարդ,Կիվու ն Տանգանիկա լճերով մինչն նյասա լճի վերջավորությունը, նրա սաճմաններումն է Ճճյուսիսարնեմտյան զտնվում Ռուվենղորիլեռնային զանգվածը, ինչպես ն Վիրունդոս շրջանի յոթ Ճրաբուխները: Արնելյանսիստեմը սկսվում է Ռուդոլֆ լճից ե ապա Նյասա լճով ն Շիրե գետով շարունակվում մինչն Զամբեզի: կռտրվածքային այս գծերի շրջանում ընկած են մեծ փոքր բազմաթիվ լճեր նե ճՃակայական մեծության ունեցող «Հրաբխային շատ լեռնագագաթներ: 1000--2000

ու

խառնարաններ

-

լյոսվի -իսպմց տոմ «մղոմքիսիոկառբով մղոքիոլոկոքում վմզտզեն Հոբսը :մզազե (մոտօ բոկ) դվլոտվեղոմտ ղզ բ'սդարվնղդուղզմ ղ դվկմզջ-վժզի նսղեղո իսվեորսըկով "մմզմճ: Հատոռվփդղափսը ր'աղոկոաղրվչ ղվլոժոս։ մսիոկողարոթ ղզ ջոտիջոմոտ նզտտլոտ մվ վո մոոր ջզր 'սենիոմզց դատտտոռչ «մճդոն ղվիոտղեն տոսե' չիսմցղղոիխոո մժորղմո կով ՛իսմզղղաիոռասոտղո ) ջաիղսմ մոոր ղոփող ղց ջոխջոմոտ փս «մմզջմվիս -սմտղզկ շսենկումցյ չմմզղսատաղո դմզդտվիս: դվմցի վմզտցե դքովր դզդոս կջոջ դոկտոսմ ջոմոտտոմ մղսիիսղակոուսմ վվորսը նցտոր : տոծնո Հորտչ

դոսփորսը ոգե

փզմզշ-վմգի

գ.

եա

ՀՂ

Գավ

ւփաննաս

ՁոԻւՖթյ:աքն... Լ

ՊՋ

3 սղո իվեոչ մկողոժ դվչվը վմզդ` 'վ-բբ 00»--002 դուկզմուտ: Հրրսնզտլոսմզոոր եը չրոսովուսէչ«սենկոամզքը դող ոզեղվ լոս -հրդմու-խամու: ղ լոսժմզոմտ դորբվիկյ մաջ ,մզդրոսնցտ բբ 0021 --0001 դզ բսիփոլք դակզմոտ մս «մժռոսբովո աննկամզը 1 իող-սվ մոժոտորզիրուշ 1 բ'սինզեոիղ տովո|1զոո:) փզմոկ տտ 3 փոսինոժսեցմժղզոռմ զրզ մղոաքքիսճցնեռ վոսղովիիօ դախոկնդչմղմզմ մզդր"սնցտլյոսղվ դզ Ֆամուկրո: իսժղողտգե վղզիտ նը ղվենկոմզք ցջոճոժուտ տովվ իսլզջմսն ժաոսի զ ճվրովմումըգզոփոոն դամս «(մմզղտտոոտխ)մմզղվրոժ մալ ղմումզմոովումէչ-

չմզղքոնոնողսգն տոմ

մզդղումոդսուռվ

զվ աղվմաոմ։ Ննսնզգյա ղոքքիիսջզրդտկոմակու պ մզջ| իվիորձում մժսփ ջզր ղզ Փոկղմ բ'սղոձմ: վմզջե ոլո ղվլ -ոժջոիմտաղ 'վեզմրտբ ղլղվր րրսիկողամած իստզե զմվշ ղ իսջմ տոտլղ ախտ ղ եճվջ1Փամոովյ3 լրսիոկո մրզտովո դոզղմը չմմզդոիմոմ: բս վղոճմձ ռոնեղսմվիղ ոզոմղվ «մջոիեղոն բսիղտե դվլողսզ1 վմսնդզիոով, դրյսմզղղորչատո ումղ /մղմմքիսմսիոձմցիդոլտրդմտովուս է: վջ| տող ղՀղվր իսմզջ1 տկվղոնղոջ ղ յսիվղ ոմտսանը/ոմզմյր 3 յոսիջոմոտ 'նճվտիսչ ղվմզի վոսնզղ իսմզիոկոմղոլտրդմո նվն -դոմլ, մզդիզտովո «ակմզվմզղղզմոմե ֆոիտլոչտտմո ղզ վկոէ -ամս տոմ մրոլքիսննս վմզջե ղվլոժջոտինմոձողզոխողջղոսը 'մզղջ 1|ո վովոորեոմ վփզվյս ղ մզդտվիսչատգցն «մզքմտչամատո կաոջմոնղդմ մզդսզմ մվնոմջմոմ Դց Սզճամասո դվմզմեց վմզդժջոիձվ մմսո|իսժդաղտզչ վղզրտ նէր չվմզղյոստաղվող|լ 1զիկմողց իսխմցկ նզքա մղեզկամկմցմրոք նղսմս «մզջե (դվլոժջոիմտսկ) դվլոժջոխնմոգ ժմոչ վր ս

Հաննս

վ/ոկվմֆը դոկադսմտդցկ դզ լոսղնդա խսղամղ։մրոմչիոդանոր` -ետմ ջզր վոփոձՀնդո|ր'աղիղմ յ) վտ տդ իսսոցտոխ դոլիսջտի -տտղոտր տովո|վփզվյզլ ւմրուքիսմջմոմ վզի ղ Բ 0002--0001 տար Զմտոչաոմոռ կաջմանդմ վր | րս"սղճոլոկմզղ նճվղզմվղոկ -վմֆը դոլզղմտ «դահլիսմսիտեսնվլտեդսղդամքիսմզմմոտ վ րսլքիսջոմուտ

մտզրսվկ ստժ ետ: ըըճ ղովվր շ տաի յ բ"սիտմե մլմոչտմոո դոմկվմջասմրրմըծզր վմգղդորչոոռ ջոիծղ չիսջետփո վոսդավկիօ գոկակեդշ ճվմյզղմտ կով "իսժջաիճվ վխեծղսըյ ջոիկոփոդոր Հէտո ճվժտարդմը ւտսր վ--ՀԼ դոէլիսղմո ղվլոիոմոչ ոզոտմսի Հոոսր «մժղոոսչ ղվմատո վտոցե վեզմրո: դղվր 1 բր/սիջոմոտ 1 յրսիղտե ր"սղոձմ: վմս խոմոչ վոզն կով մժջոիձվ վջ| ֆլան դՀդվր ) րրսիջոմոտ դլտ ովոսիւ ՛մ-.5 դոլցիսղլո1դվլտովուաչ դվլոջոկոմատոտչ մվնոմջմոմ դաորմզղմո՛ստսե րսսկմենդմ ղիմոչամոռ ղալկվմփտտզղմը

վող, 'մեմոր վժորատնմոր

)

ՁմՈ՛ՈՄՈՈ

ՂՈՏոՎՍՏՈՈՎՈՒԳՄՈ

նլոմ չիսմզղջ տտժնո վզի դվղոտոձցմոշ 7 վվնորսը «իսժդողտզչ ղորտզխի զոսդնզծվչ մՀմուովչո ղոկտաղոնղզկ Հոմվտ վմզմոժոմկ ղվ լրրսղոծոսո ժղսմս «մմզղիրսղմզ ղվլոտ Հոմմոկ ջոխջտմտտրոսմկմզ ղող ղզ բբոտոտիողիսփոմ ձՀսմս 'ղվք

Արեելյան Աֆրիկայի մեծ մասը ներկայացնում է Ճնագույն պլատֆորմ, որի կառուցվածքում մեծ մասամբ մասնակցում էն մինչկեմբրյան ապարները՝ գնեյլսները,բյուրեղային թերթաքաբերը, կվարցիտներըն այլն. Առանձին տեղերում Ճնագուլն այդ ապարները մերկացվել են ն դուրս եկել երկրի մակերես, ինչպես Վիկտորիալճից Հարավ-արնելք ընդարձակ Մասայպլաօրինակ՝ ն տոլում նրանից ճյուսիս Ուգանդան մի շարք ալլ սարաճարթեբում (պլատոներում): Այլ մասերում, ինչպես, օրինակ, Տանդանիկա լճից արնելք, մինչկեմբրյան ապարներըծածկված են ավաԱյգ զաքարերիշերտերով, կավաթերթաքարերովն կրաբքարերով։ մոտ նան է Մոմբասի ցածրադիր ծովնույն ապարներով ծաժկված ափնյա գոտին. Տանգանիկալից ճարավ մեծ տեղ են դգրավոմտ Հատկապեսպորֆիրիտները: Տեկտոնականտեղաշարժերի Հեստնանքով (որոնք առանձնաեն պես թնաննսիվուժով արտաճալտվել երրորդականում չոբսարաճաթի ճնագույն պլատֆորբորդականում) Արեելաաֆրիկյան է: նրանիցառաչացելեն առանձինբեկորներ, կամը կոտպբատվել մարաձկ բարձրացումներ, գզրաբեններ Ճորստեր. Առանձնապես ու

ու

տպավորիչեն սարաճարթիարնմտյան եզրամասով անցնող իջվածքները, որոնք ներկայումս բռնված են վու, Տանգանիկա,նլասա լճերով: նրանց

էդուարդ, ԿիԱլբնրտ,

ուղեկցվել առաջացումն

է Հրաբխային ինտենսիվ գործունեությամբ: Դրա արտաճայտու-

թյունն են Հանդիսանում բազալտային լավաները, րաբխային տուֆերն ու վիթխարի մեծության Հրաբխային լեռնագագաթները» որոնց մի մասի գործունեությունը շարունակվում է նան այժմ:

Հրաբխայինժամանակակից գործունեությամբ ուշագրավէ ճատկապեսկիրունդա(կամ Վիրունդա Հան) լեռնազանգվածը: դած ճրաբուխներիցնշանավոր են Կիլիմանջարոն, Կենիան, Ռու-

վենզորին, էլգոն, Մերուն, որոնք ճանդիսանում են ամբողջ մայթ ցամաքի ամենաբարձր լեռնագագաթները:նրանը տիրապետող դիրքի ն լավային ընդարձակ ծածկոցի պատճառով «աճախ սումնասիրվող ալս մարզր կոչվում է «Արնեելատֆրիկյան Ճճրաբրխային սարաճարթո: Ներկայումս ճրաբուխներիառավել ակտիվ շրջան է իրենիր ներկայացնումԿիվու լճի շրջակայքը, որտեղ ձնավորվում են անգամ նոր ճրաբուխներ, Սովորաբարճրաբխային լեռնազանդվածների շուրջը ընկած տերիտորիաներըՃարյուրավորկիլոմետրերի: վրա ծածկված են լավաների ու տուֆերի ճզոր ծաժկոցներով: ու-

'

Արնելաաֆրիկյան սարաճարքի ժամանակակից ռելիեֆը Հայտնի է մի ամբողջ շարք մեկուսացված բարձր լեռներով: Դըրբանցիցէ Կիլիմանչջարոն (5895 մ). սա աշխարճի խոչորագույն Հբաբուխներիցմեկն է, կազմված հրեք կոներից, որոնցից ամենից

Նկ.

54.

նիլիմանչար»լեռը:

բարձրը կիբոն կատարնէ՝ ծածկված ժամանակակիցսառցաղաշիջնում են լհոնալանջերով տերով: նրանիցոչ մեծ սառցադաշտերը մինչն 4700 մ բարձրությունը: ժամանակակիցսառցաղաշտերովէ ծածկված նան Ռուվենզորին (5119 մ): Սա բարձրությամբ 8-րդ սարն է Աֆրիկայում. կազմված է գնեյսներից, բյուրեղային թերթաքարերիցն մագմատիկ ինտրուզիվապարներից:նրա վրա կան լճերով բոնված խաոնարաննեծր, ինչես նան չորրորդականտառցադաշտիկողմից մըշակված տաշտաձն Հովիտներու կրկեսներ. Գագաքայինմասը Փաժկված է ճավերժականձյունով, ոլատեղից ն ցած էն իչնում (մինչն 4200 մ բարձրությունը) փոքրիկ սառցադաշտեր: Խոշորագույնմյուս լեռնագագաքներիցէ նենիան (5199 մ), տրի ստորոտում ձնավորվել է Համանուն սարաճարթը(պլատոն), կազմված գրեթե ամբողջապես բազալտներից: Բարձրադիր Հարքավայրծրից են նույնպես նյասա ն Մասայ պլատոները, որոնք «տարածվումէն Զամբեզի գնտի տտորին Հոսանքից մինչն Մերու ճրաբխիլեռնալանչերը. Այդ նույն տիպի ոնլինֆով բնորոշվում է

Ունյլամվեզպլատոն, որն ընկած է գլիավորարնս նյասա ե Վիկտորիա Վիկտորիաճերի միջն, ինչպես ն Ուգանդապլատոն՝ նան մոտ: է (ճային պլատոն, որն ընդգրկում է էդուլճի Հայտնի ն արդչ Ալբերտ, կուգա Վիկտորիալճերի միջն ընկած տատրածությունը: Արենլաաֆրիկյանտարաճարթիկլիման աչքի է ընկնում որոչ առանձնածատկությամբ:նրա վրա ամբողջ տարին փչում են Հյուսիսարնելյան ն Հարավարնելյան քամիները: Հատկապեսձմռանը տիրապետումեն Հյուսիտարնելյանպասսատները:Տարվա այդ ժամանակ (երբ Ճարավայինկիսադնդում ամառ է), կալաճարիում գերիշխումէ բարոմետրիկ դեպրեսիան (ցաժր ճնշումը). Այդ պատճառովՀլուսիսարնելլանքամիները չեն փոխում իրենց ուղղությունը, նրանք ձգտում են ներթափանցել կալաճարի, ուր ն տաքանալով իչեցնում են իրենց ճարաբերական խոնավությունը: է , Հասկանալի որ այդ քամիներիցԱրեելաաֆրիկլան սարաճարթը բավարարտեղումներ ստանալ չի կարող, նամանավանդ,որ նրրանք մասամբ ձնավորվում են արնեմտյան Ասիայի(հրիանի նե Արաբիայի) ցամաքային չոր օդային զանգվածներիշրջանում: մի փոքր ավելի խոնավաբերեն ՀարավարեՀամեմատաբար վելյան պասսատները: Սրանք ձնավորվում են Հնդկականօվկիանան

նոսի ավազանում ն ապա անցնում ցամաք: Ամռան ամիսներին են սանրանք ներթափանցում (2յուսիսում) Արնենլաաֆրիկյան րբրաչարթի Ճյուսիսային մասը, որտեղ տաքանալովնույնպես նշանն իրենց Հարաբերական Խոնավուչափով կորցնում ճակաղից

թյունը:

՝

նշված քամիներից, ինչպես ն Հնդկական օվկիանոսի մուսսոններիցբավարար չափով տեղումներ են ստանում միայն բարձն Վիկտորիա բաղիր լեռները: Այսպես, օրինակ, կլիմանչջարոյի լճի մոտակա լեռներում տեղումների տարեկան քանակը ասնում է 2000--3000 մմ-ի: Մի փոքր շատ են տեղումները նան սարաճարթի Հնդկականօվկիանոսի մերձափնյա գոտում, սակայն մարզի մնացած տերիտորիայի մեծ մասում տեղումների քանակը չի գերազանցում 1000 մմ-ից, իսկ Հյուսիտարնելյանն Հարավարեմրտյան շրջաններում նրանց քանակը սովորաբար Ճասնում է 500-իր Կան մինչե մմ-ի: վայրեր, ուր տեղումների քանակը դրանից էլ պակաս է։ Ամենիցշատ տեղումներ թափվում են զարնանը ն աշնանը, երբ սկսվում է պասսատ քամիների Հերթավոխությունը: Տարվա այդ միննուլն ժամանակաշրջանը ամնկնում է նան

ճասարակաժային գոտու

ճտ: զենիթային անձրմների

0/ոմ «լոսժլոկոծմՀ վջ) ղմովբ ղզ տվմստվվի մզղղոջ բսիտոհդ -վտոտրմզմ մջմոյ 502--լ մղդոսբո կով 3 շ91-թԼ մդոջվտ

դով վմգտուգղմըմցղմամսայ«ցջ «զ ոբրսմզղղոիտո

Հոտրմզմ Պղվձվրդոխոորո

դվոիամոշչրոսմնոցիղմոիմօ

ովոտ 3

մզղդաէքիսմզմմու

լոսամոչտմառ մղոսլրջ վնղդեռովկ զք ղ փզղկաողոնգտիմաոտտոմ զլի փղտտկղ մղալլջիսղատովմուլյ

ՀՀո նվմցդկատիոաղդմեկո վսեղոկ բ'սղստ յ մեվկո ճվղումղ .(«տ -զչ ճվնովմույմջվ| մառողզլրունմսմկմզ րոսչմոռվծու)ղ'աիլիոմսով ջջ | լոսիոմե -ումի բ 6877 փոս «զոմմչիսջոմոտրկ շատ "նոլ դամչիսմջմոմ բ քչչ ճվրիսազկոր յ յոսիդտե տր մփ փվիսջ տկվղոեդոջ յոսղիղմ ) փժտ (րկ ցգջց)մրամիամուկմցջզբրողզրո վճղոմղ 'րոանտջ կվղստկցտ ղզղս մրտոտր ջզի ժղսմս «իսմզջ1 վղզիտ ճվղցրո մորով վժտրտն մլոր 3 լոսինամսղմողոող մածառ| -զիտստ մնդոն ղաոկտմետմճ վրմոչոմոոռ ղոկվմփոովղմը չմրվբզաճղումղ ղող դլ բորսոսփիսփ Հոմ ճվիակխողոծղ մմզղբրաղոտոտ ղակզմոտ վկոնմակոր վմղջ ոսքոկ իսփոմ Համս ղզղա ճվմզջ1 րոսղստ 1 մեվկո պոզհոզքժու մս մոտր ղո ճղոմղ չմզղքզիմմ ղց յրսղնճոձոստ |լ նզտ ղմակտրը Հնզտ ղզ մսիոժղոջտտ միոոտր ջզի ժղոմղ մս վղոժ «ր'ամզղ -«Քոիտտչ մոկ ղլտվի ղզ վղզկմտիող մմզտզե վվմոչտմոր 'մմզմծ նսոսս մտ ցե 1զմզգ'-11-մո|ույ նսղտոկտոխ ղվրզտովո վոսնզղ փոզն ճվմզ1 փնմոոսն)ղ վտմզմյը տվմստկվիրբ'սդկղմ դզ դվբոամղվիսջ ղակ «ս

նսղակատաո -ամկմզձվրըկով «մմզղկոտի ոլղփիտձո վլոմոմոշսի լրսղաոկտոխ ղզ ղվղտետիո վոսղտվկիօ դոր ղվրզտովո վլխաեղսկ

Հտղոմտղ չմզտպեմժսփ փզիտ մոմուտտրգլրոչ -օվյ

«վճվֆրալյ՛տղոջ

լոսոսչ

ղզ

ժմոծ

վր

ղ

տյոսի

դոսղովկիօ ղակոկեղշ վոզվ,

չիսմղջ1վնտ ոցխոճղոնոմ -զե ց ջոխդսմ մմս դղտհտիտղվլամճ ղվժմզդ ղաղ վս դսքլիմաք դձվր վմզղոսդավկիօդոմտդոմտըղ դոկակեդշ վիսջ դակոմիմզգ -վՈ 3 ղո վմզղդոհոիո Ժղզմզղվժոտմո վ ջոիղտոքոմ ր'սղոկի Հողրվչ մճղոն ղոկամետմմ վլմոչամոռ ղոմկվմփոոյզղմը 'մղորճոամսնվմզտձանոճսոռ ովուտ ժվնզտ տխտ ղ ) յլո"սիղոխչոխ (լոսվմսեղղիոսվ լոսմմովգզզ ոսի ումի վմզղղոաքիսմջմոմ ջզր 1զիտստմմս ղոսէջ 3 -ամոգղուրվլ) կով ջաճ 6վ-չ0 3) լոսղձվ մդոջվտոորմըձ ովյան դմզի ճվ-բ 005 «ոմի վմզդղոաջիսմջմոմվիտ ճվ-ր 0002 «րԴամզղազի ոո: մովոմսիսո սնատվլ «(մոզի մժսփ վր զ) վ-.01 1 յոսղոտչ Հո ղակոմօ նզտմս "յոսղումծ վմզձղոմողազ)ղ վմզգմուտւմուո1 լոո վոսիտահդ տրվկ վովտ դատոպմոմվկղոտ վիտ ճվղզրբ ը չլոսժջոիձվ վլսեղսը նսղողդոռտոխ մղոՒչլիսղ|ո1ղոկոմետչմողվծո տմղ ր"ստանդվուջոկոմոո Հորոջ. -տչ ղոժ «ոտկաոխվղզիտ իս-.6--ջ ղզ բոսդվ) մմզղղոջվտոորմզձ ղզվճմվր դոկատրո «իսսոջտոխ ղոմջցիսմջմոմվժղոնցտ զ նզտոԼոտ

վուգու գետը, որը լճի մակարդակի տատանումներիճետ կապված հրբեմն խիստ նվազում է ն անգամցամաքում: չատ Տարածժությամբ ավելի մեծ է Վիկտորիա լիճը. Սա ունի 80 մ խորություն, բայց գրավում է մոտ 68 Հազ. քառ. կմ (ծրկպոյյո-

ԱՋՈՒՁԱԽ

ՆՑ.

ՈՎ

56.

ՎԱԾՆ«Աաաա Հ--Կ«Կ առակ

Կոն

«--ա.

Հ.

«49ապրգադթաԻ»ԻՀՎո- ` Հ

չառա-«-

Նեղոռն սկզբնավորումբՎիկտորիա լճից:

լիճը աշխարչում՝ ՀյուսիսայինԱմերիկայիՎերին լճից Ճնտո)։ նրա մեջ է թափվում կագերագետը, էսկ սկիզբ է

բորդ

ամենամեծ

Վիկտորիա Նեղոսը: Խոշորլճերից է նան նյասան, որն ունի 580 կմ 25--85 կմ լայնություն ն մինչե 706 մ խորություն: նրա Հատակը 200 մ ցածր է օվկիանոռի մակարդակից. գրավում է 31 Հազ. քաո. առնում

կմ տարածություն:

երկարությ

Մյուս լճերից, որոնք ընկած Են չարդվածքային զծերի արնաիստեմի խորի գրաբենային գոտում, նշանավոր են Ալմբլսոյաս ն Կիվու լճերը: բոլորն էլ ունեն քաղցրաբերբտի, էդուարդի նրանք են. Անչճուսք Համ ջուր, որվճետն Հոսում լճերից սարաջարթի«յուսիսում աչքի է ընկնում Ռուդոլֆի լիճը, որն ունի 93 մ խորություն: Նրամեջ թափվող միակ վտակը 0մո գետն է: Արնելաաֆրիկյանսարաճարթի մեծ մասը բնութագրվում է կարմիր մուդ-շագանակագուլնճողերով ն դրանց Համապատասան՝ սավանայինբուսականությամբ: Տիպիկ խոնավ արնադաբձային անտառներայստեղ ջիչ կան, նրանքտարածվածեն դլխա-

Նկ.

57.

Սավաններ:

վորապես բարձրադիրլեռնային զանգվածներիստորոտներում ն

ցածրադիր լանջերում, որոնք ուղղված են դեպի խոնավ քամինեբի հողմը։ Արնմուտքումնրանք տեղ-տեղ միանում են Կոնգոյի ավազանի անտառներին: Ավելի շատ խոնավ անտառներՃանդիպում են Վիկտորիալճի Ճլուսիսարեմտյանափերում ն ապա Ռուվենզորի,նենիա ն Կիլիմանջարոլեռների ստորոտներում, Արնելերքումրանքտարածվածեն գլթիավորապեսզգետաճովիտների ն ծառակարությամբ ծովափնյա կղզիներում, Այս մասի բնորոշ

տեսակներիցեն Հաբեշական կուժմո ծառը, իսկ փշատերններից՝ գիչին: ժաենթանտառում կարնորտեղ են դրավում մացառուտները, մ են 3--4 տանման Հասնում ձարխոտերը,որոնք բարձրության: Հատ են լիանները, էպիֆիտներըն փամռոախոտերը: մ բարձրությունից սկսած խոնավ ան1200 Մոտավորապես տառներն աստիճանաբարփոխում են իրենց կազմը ն դառնում ավելի լուսասեր: Վերջիններս մինչն 2000 մ բարձրության վրա մերը Ք

Նկ.

58.

«աչի

(րէ: ջոզ

Հաա.

բ

չոր:

կայր

ոացուլ ոու

Է

որո»

Մ

ո

ցա

տափաստանի կենդանիներ: Արնելաաֆրիկլյան

բնդ մերթ փոխվում են սավաների թփուտների: 3000 մ բարձրությունից անտառը վերանում է ն սկսվում են լեռնային մարգագետինները՝բազմապիսիծաղկավորբույսերով, 4800 մ բարձրությունից վեր սկսվում է Հավերժականձյան ն սառցադաշտերիգոտին, սարաճարթումնշանակալից տարածում ուԱրեելաաֆրիկչան նեն նան տերնաթափ անտառները,որոնց կազմում Հաճախ կարեէ լի Հանդիպելմշտադալար ծառերի: նրանքաճում էն դլխավորապես միջին բարձրություններիվրա ն մի լայն շերտով ձգվում Վիկտորիա լճից դեպիարնելք: առավելապես տիրապետումեն սավանՀյուսիս-արնելթում ու

բառբաբը: ները, Հաճախակիեն Հանդիպում նան ակացիան ունեն մասնակի տարածում տափաստանները,իսկ ՍարաՀարթում մի շարք շրջաններում, Հիմնականում լճերի շուրջն դանդաղաՃոս գետերի ափերին, Հանդիպում են նան Ճաշճճայինբույսեր՝ էդեգներ պապիրուսներն ալլն։ Ալդ նույն տիպի բուսականություն ունեն ծովափնլա գոտու առանձին ճատվածներն գետերի դելտաները: Սովորաբար ճաշճացած ծովափերը ծածկված են մանգրայինբուսականությամբ: ու

ու

ու

ու

Նկ.

59.

Անտիլոպներըարնելլան Աֆրիկալիսավաններոսք:

աշխարճբ չրԱրնծլաաֆրիկյանսարաչարթի կենդանական

նայած վերջին ճարլուրամլակում արճչեստականորեն բնաչնջվել է. այնուամենայնիվդեռնս մնում է բավական ճարուստ ու բազմազան: ներկայումս մարզում առանձնացվածեն ընդարձակ տեղամասեր, որոնք Հայտարարվածեն պետականարգելավայրեր(կամ ազգային պարկեր): Դրանովպաշպանման տակ են առնված Աֆբիկայի Համար այնքան բնորոշ այնպիսի կենդանիներ, ինչպես, օիինակ, ընձուղտը, զեբրը, ջայլամը, ատիլոպների զանազանտեսակները ն այլն: Սարաճարթի տիպիկ կենդանիներիցեն նան փիղը, ոնգեզչյուրը, վայրի գոմեշը, գետաձին,զնտերում ու լճերում՝ կոկորդի-

լոսնծրը: Անչամեմատ

չատ

են

սողունները(օձերն ու մողեսները): `

զմ

Նկ.

`

60.

Գետաձիս

ԿՈՆԳՈՅԻ ԻԶՋՎԱԾՔ

Կոնգոյի իջվածքը տեղավորվածէ Աֆրիկայի ճասարակածավին զոնայի արնմուտքում: նա ընդգրկում է Դյուսիսային լայնության 5-ից մինչն Հարավայինլայնության 10--ը ն տարածվում է Ատլանտյանօվկիանոսի ափերից մինչե Արեելաաֆրիկլյանսարապլատֆորմալի ամենամեծ իջվածքն է, որն Հարթը։ Սա Աֆրիկլան մոտ միլ. քառ. կմ տերիտորիա: Բոլոր կողմերից ընդգրկում Է շրջապատվածէ շատ որոշակի արտաճայտվածբարձրություննեբով. Հյուսիսում Ազանդե բարձրությունն է, որը նրան բաժանում է Չադ լճի գոգավորությունից, ճարավում ընկած է լունդա պլատոն, որը ճանդիսանում է ջրբաժան՝ Կոնգո ն Զամբեզի գետերի բարձրությումիջն, արնեմուտքումգտնվոսէ է Հարավ-գվինեական նը, իսկ արնելքում՝ կենարոնականԱֆրիկայիբարձրադիր գրաբենյան գոտին, Ռելինֆի այսպիսի դասավորությանճետնանքով, կոնգոյի իջվածքը ներկայացնում է մի ընդարձակ գոգավորություն, նրա մինչկեմբրյան 4իմքը ամենուրեք ծածկված է 42իմնականում ցամաքային նստվածքներով. նշանակալից տարածում ոմնեն ճատկապես ավազաքարերը: Մակերնույթի առումով կոնդոյի իջվածքն ունի գոգավոր բընույթի աստիճանաձն ճարթ ռելիեֆ, տեղ-տեղ արտաճայտված բլրականությամբ: նրա ամննացածրադիր մասը Կոնգո գետի միֆին Հատվածում ունի 500 մ ոչ ավելի բարձրություն ն մեֆ մասամբ ծածկված է լճային ալլուվիալ նստվածքներով: Հետաքրքիրէ նկատել, որ այլտտեղմեզողոլան Հասակի լճավին նստվածքների տակ նկատելի է Ճին սառցադաշտայինժամանակաշրջանի սառցադաշտերիգործունեությունը: ինչպես ճետա«լոտություններնեն ցույց տալիս, պալեոզոլյան Ճճնագույն այդ սառՋադաշտերը ճսկայական տերիտորիաներէին գրավում Աֆրիկաի Հարավայինկեսում: Մեզոզոյի վերջում կենտրոնականՀարթության Հարավում ն արկելքում տեղի է ունենում մակերնուլթի աստիճանականբարձբացում. դրա Հճետկանքթով տեղանքն ստանում է պլատոյաձն մակերնույթի տեսք, 500-ից մինչն 1000 մ բարձրությամբ: Դա ուժեղացնում է գետերի էրոզիան, որի Հետնանքով տեղանքը մասնատվում է խորը ձորերով ու կիրճերով. առաջանում են սաշանքներ ն բազմաթիվ չրվեժներ, որոնք ալժմ խոչընդոտ են ՀանդիսաՖում գետայիննորմալ նավագնացությանը:

մ Գոգավորությանմնացած մասը տեղ-տեղ ունի 300--400 Դեռնես երրորդականումայն բռնված էր ներմիջին բարձրություն: Քին չրային ավազանով, որից ազատվում է միայն երրորդականի վերջում` շնորճիվ ցամաքի բարձրացման: Այժմ, որպես նախկին լճային ավազանի մնացորդներ, այստեղ պաճպանված են Լնոպոլդի ն Տումբա լճերը: Կոնգոյի ավազանի ամծնացածրադիր մասն ընդգրկում է Ստենլի-Պուլիշրջանը (284 մ), որը գետերի վարարումների ժամանակ «արյուրավոր կիլոմետրը տարածության վրա Ճամատարածկերպով ծածկվում է չրով: կռնգոլի գոգավորությունն ունի տարվա բոլոր ժամանակնեչ րում Հավասարաչափտաք կլիմա, Ամենացուրտ ն ամենատաք տարբերությունըքիչ դեպքում ամիսների օդի չջերմաստիճանների է միայն անցնում 3--4Հ-ից։ Տարեկանմիջին չերմաստիճանը սովորաբարՃասնում է 24--22--իչ: Այտտեղավելի շուտ օդի ջերմաստիճանային տատանումներ նկատվում են ոչ թե ամիսների, այլ օրվա ընթացքում: 0րինակ, Հարավում օղի չերմատտիճանըցերեկը ստվերի տակ Հաճախբարձրանումէ մինչն 325, իսկ գիշերը իջնոմ է մինչն 36: կատանգայումսովորաբար ամենատաք ամիսն ունենում է օդի 24 միջին ջերմաստիճան, իսկ ամենացուրտ ամիսը` 165,

կոնգոյի ավազանըԱֆրիկայի ամենախոնավ մարզերից մեկն մմ տեղումներ: են մեծ նրանքտարվաընթացքում բաշխված մասամբ Հավասարաէ, որտեղ տարեկանթափվում են ավելի քան 2000

չավ, սակայն ճառարակածայինգոտու ներբին շրջաններում, ինչպես նան Ատլանտյանօվկիանոսիմերձափնյա դոտում ավելի շատ գերիշխող են դառնում գարնան ն աշնան տեղումները: Դեպի ճաբավ տեղումներիքանակընկատելիորենպակասում է (մինչն 1000 մմ)ն միաժամանակ ավելի որոշակի է դառնում ամռան խոնավ ն ձմռան տարբերությունը: Այսսլես, չոր ժամանակաշրչանների կան վայրեր (տւլաֆուկայանում): որտեղ ձմռան կատանգայում երեք ամիսների ընթացքում ոչ մի կաթիլ անձրն չի թափվում: են տեղումները շատ Համեմատաբար Հարավ-գվինեական բարձրության արեմտյան Հճողմաճայաըլանջերում, որտեղ նրանց Քանակը ճասնում է մինչն 3000 մմ-ի, իսկ Կամերունիշրջանում՝ մինչն 10000 մմ, որը, ինչպես արդեն ասվել է, ամենաշատն է ամբողջ Աֆրիկայում։Այս մասի տեղումների առատությունը պայէ մանավորվածՀիմնականում ճասարակածային մուսսոններով, որոնք առաջանումե̀ն ճարավային սպասսատներից,երբ նրանջ անցնում են ճասարակածրո

կոռնգոյիավազանըոռոգվում է կոնգո գետի ե նրա վտակների ջրերով: Անճոսքշրջաններ չկան: կոնգոն, որ իի երկարությամբ Աֆրիկայիերկրորդ գնտն է (4640 կմ), իսկ ավազանով՝առաջինը (աշխարճումերկրորդը՝ ԱմազոնիցՃետո), իր ցանցով բոնում է Յ,2 միլիոն քառ. կմ տարածություն: կոնգոյի ակունքը Համարվու՝ են Լուսպուլա ն լուալաբա գնտերը Սրանցիցառաջինը սկիզբ է առնում Տանգանիկակ նյասա լճերի արանքում, որտեղ նա կոչէ է Բանգվեոլե վում Զամբեզի:Ալս անվան տակ գետը մտնում

Նկ.

Լիճը

ն

լճից

դուրս

61.

կԿոնգոն միջին ճոսանքում:

գալուց

Հետո

կոչվոսմ է Լուսպովւլա:երկրորդ

սկսվում է նկոնգոյիՀանրապետության գետը՝ուալաբան, (Առոպոլգվիլ մայրաքաղաքով) ճարավարնելյանմասոսմ գտնվող մինչե 1500 մ բարձրություն ունեցող լնոներից։ Լուապովալին Լուալաբայի միանալուց Հետո գետը աջից ընդունում է Տանգանիկա լճից Ճոսող Լուկուգավտակը: մոտ, որտեղ նա կտրում-անցնում է Կոնգոյի Հասարակածի գոգավորության արնեելյանեզրային լեռները ե իջնում դեպի գոգավորությունը, կոնգոն առաջացնումէ Ստենլիիշ Հայտնի չըր-

վեժները: Մինչն ալստեղ Կոնգոյի Ճոսանքըմիջօրեականիուղղություն ունի Ստենլիիչջրվեժներից«ետո Կոնգոնթեքվում է դեպի ԱՖ

19--1666

ապա՝ արնեմուտքնե Հարավ-արեմուտք, առաճՀյուսիս-արնեմուտք, չացնելով մի մեծ աղեղ: Այս շրջանում, որ կոնգոյի միջին ճուսանՔըն է, գետը Ճարթավայրայինբնույթ ունի, նա դանդաղա՞ոսէ ն մաշատ փոքր անկում ունի (մեկ կմ վրա ընդամենը 10 սմ)։ Այս սում կոնդոն աջից ձախից ընդունում է մի շարք վտակներ, որոնք սկսվում են գոգավորության ճյուսիսային ն ճարավային եզրային լեռներից («ջչիը՝ Արուվիմի» Ռուբի,Սանգա գետերը, նան ամենամեծ վտակ Ուբանգին,իսկ ձաիր աջափնյա Ինչպես խԽից՝ վոմամի,ուլանդո,Ռուկի գետերը ն ստորին ոսանքում՝ կվա ամենամեծ վտակը, որը կազմվում է կասայ ն մի քանի այլ խոշոր վտակներից):Միջին «ճոսանքումբաժանվումէ բազմաթիվ բաղուկների ն տեղ-տեղ ճասնում 50 կմ լայնության: Ռուկի վտակրկին կտրում-անցնում է Ճասակի գետաբերանիցներքն Կոնդգոն րակածը (այս անգամ՝ դեպի Հարավ) ն աջից ընդունում Ուբանգի գետը, որն իր գետաբերանումմուտ 17 կմ լայնության դելտա է ու

առաջացնում:

"

Ստորին ճոսանքում կոնդոն կտրում-անցնում է ավազանի արեմտյան (ձարավ-գվինեական) լեռները, առաջացնելովմի շարթ սաճանքներ Վիվինդգստոնի ճչայտնի չրբվեժները։ՕԱյստեղ նրա լայնությունը չափազանց փոքր է, Ճոսանքի արագությունը շատ մեծ։ Դուրս գալով Գվինեականծովափնյա Հարթությունը, Կոնդգոն Քանանա թափվում է Ատլանտյան «օվկիանոսը, քաղաքի մոռ կմ լայնություն ն մոտ 900 կմ երկարություն առաջացնելով ունեցող էստուար: Գեւտիճունը շարունակվում է նան օվկիանոսի Ճատակում, ձգվելով ծովի խորքը մոտ 230 կմ: կոնդոյի բերած Փաղցրաճամչրի ճակայականզանգվածներիշնորչիվ օվկիանտաիխ ֆուրը գնտաբերանիցմոտ 20 կմ տարածությանվրա դառնում է կՎիսաքաղցրաճամ: կոնգոն Աֆրիկայիամենաջրառատգետն է: նրա ռեժիմը շատ անհրտորեն կապված է անձրնային ժամանակաշրջանիճետ, ն այդ պատճառովտարվաընթացքում նկատվում է ջրի մակարդակիերկու առավելագույն բարձրացում, շնորճիվ այն ճանգամանքի,որ Ճախ ն աջ վտակներըտարվատարբեր եղանակներինտարբերքանավով չուր են բերում. ձախ վտակներում չրի առավելագույն քանակը նկատվում է ճյուսիսային կիսագնդիձմռանը, իսկ աջ վտակներում՝աոմուանը: Չնայած դրան,կոնգոնամբողջ տարին շատ է, ստորինՀոսանքիշրջանում, Բրազգավիլ Ֆրառատ քաղաքի մուտ ջրի ծախսը րազմումէ 40000-ից մինչե 70000 խոր. մետր մեկ վայրկյանում: Կոնգոգետի ամբողջ երկարությունիցմոտ 12700 կմ ու

նավարկելի է, թնպնտ նավարկելի մասը սաճանքներիու ջրվեժների պատճառով տեղ-տեղ ընդճատվում է: Գետը ճիդրուներգիամի Ճակայականպաշարներունի, որոնք ներկայումս Ճամարյա բո-. լորովին չեն օգտագործվում: կոնգոլի ավազանը բռնված է Հիմնականում արնեադարձային, են կարմրաճողերն, որոնց շրջանում տիրապետում. անտառներով, ու լատերիտները։ Այստեղի անտառներնաչքի են ընկնում ծառա-. տնսակների արտասովոր Ճարստությամբ բազմազանությամբ. մետր (ճաճախ՝ մինչն 80: Ծառերը գերազանցապեսունեն 30--50 ն են մ) բարձրություն ճլուղավորվում միայն կատարներին մոտ. աճում է ենթան-. վրա: ներքն սովորաբար բարձրության նրանցից տառը՝ կազմված կարճաճասակծառերից, իսկ գետնամերձ մա-. սում՝ թփուտներից։ Այսպիսով,կոնգոյի արնադարձայինանտաոռ-. ներում նուլնպես դրսնորված է, կարելի է ասել, բուսականության, Հարկայնությունը: կոնգոյի անտառներումշատ տարածվածեն խիտ կերպով ծա-. ռերին փաթաթվող բույսերը՝ լբանները, ինչպես նան ծառաբների։ ե ճյուղերի վրայով մազլցող մակաբույծ բույսերը ն մամուռները:։ Մեծ տարածում ունեն նան ձարխոտերը, օրխիդեյներն մացառուտները, որոնց 4ետնանքովընդճանրապեսդժվարանցանելիեն, այդ անտառները: կոնգոյի գոգավորության առավել խիտ անտաոններումարնի ճառագայթներըթիչ են ներթափանցում ներքն, այդ. պատճառովայնտեղ լինում է մութ, խոնավ ու մռայլ: Տիրապետող ծառատեսակներիցեն ֆիկուսները, արմավենու դգանազան: ւռեսակները, կոֆեի ծառը, կաուչուկատու ծառը, քանկարժեք. ծառերից են սանղդալայինծառը, կարմիր ծառը ն այլն: Նշանակալից տարածում ունեն նան Ճաշճճայինբույսերը, ո-. ն տեղ-տեղ ճամարոնք մեծ մասամբ եզրավորում են գետավփերը տարած կերպով ծածկում ամբողջ ջրի մակերեսը դրանով իսկ, խոչընդոտում նորմալ նավագնացությանը:։ Ճաճճային բույսերի. մեջ լալն տարածում ունեն Հատկապեսպապիրուսներն ու եղեգ-. ները: կոնգոյի ավազանի Հարավում, որտեղ ավելի որոշակի է ար-. տաճայտվածչորային ժամանակաշրջանը,տարածված են սավանները: նրանք տեղ-տեղ ներթափանցում են անտառային գոտին, նակ Հյուսիսոսմ։ Այս մասերում, գետերիերկարությամբսովորաբար ձգվում են, այսպես կոչված, սրաճանտառները: կոնգոյի ավազանի կենդանական աշխարչն այնքան էլ Հարոատ չէ։ Այստեղ անտառներումապրում են փղեր, կապիկներ ու

ու

ու

ԱԼ

(այդ թվում`

մարդանման շիմպանզեն ն գորիլլան), անտիլոպների մի քանի տեսակներ, բնորոշ է նան օկապի անտառայինընձուղտը, վարազը: Գետերում,ինչպես ն լճերում ապրում են գնտաձիեր ու կոկորդիլոսներ, Միջատներիցառանձնապես ճայտնի է ցեցե ճանճը: կան նան մեծ քանակությամբթռչուններ, առանձնապեսշատ են թութակները: Կոնգոյի գոգավորությունը եղրավորող ռելիեֆի աչքի ընկնող

Նկ.

62.

ԱնտառներԿոնգոյիավազանում:

միավորներից են՝ Ազանդե բարձրությունը, Հարավ-գվինեական բարձրությունը, Լունրա պլատոն ն կատանգայիսարաճարքը: որտեղ կենտրոնականմասում, Լ) Ազանդե բարձրություն. Գաու է մետր գտնվում բարձրուլեռնագագաթը,ունի մինչն թյուն, մնացած մասերում նրա բարձրությունը մեծ մասամբ մ միջն: կազմվածէ Հնագույն բյուրեղային տանվումէ 900--1000 ապարներից:Արեմուտքումնրան մերձենում է կամերունիլեռնազանգվածը, որի սաճմաններում բարձրության Հնագույն ռելիեֆը զրեթե ամենուրեք ծածկված է երիտասարդՀրաբխայինլավանետա-

իով: ԿՏ

Դեպիարնելք Ազանդե բարձրությունը եզրամասերովճասմ

է մինչն Ալբերտին էդուարդիլճերի արնեմտյանափերը, ուր մ բացարձակբարձկ տեղ-տեղ առաջացնումէ մինչն 2000--3000

նում

րության քարափներ։ Դրանովիսկ լեռնային այդ բարձրությունները կարծեք թե ստեղծում են բնական տաճման արեմտյան խոնավ, արնադարձային անտառներով ճարուստ կոնդոյի գոգավորության ն արնելյան, ճամեմատաբար չոր,մեծ մասամբ տափասմեծ տաններով բոնված լճերի մարզի միջն: Ազանդնբարձրությունը 4յուսիսային ն կենտրոնավանմասերում (ուր կարճատն անձրնային շրջանը փոխարինվում է ձրկարատն չորային շրջանով) բնորոշվում է սավանային բուսականությամբ: ԱյստեղանտառներՀանդիպում են միայն գետաճովիտնե րում ն լեռների ճարավաճայացլանջերում:

2) Հաբավ-գվինեական բարձոություն. պանվումէ Կոնգոյի

գոգավորության արնմուտքոսմ, ձգվում է մուտ 1500 կմ երկարությամբ (սկսած Հլուսիսային լայնության 4-ից մինչն Հարավային լայնության 15--ը): Բնորոշվում է ռնլիեֆի խիստ բազմապիսի ձեվերով, Դեպի արնեմուտքայն իջնում է զառիթափլանջերով, տեղտեղ առաֆացնելով աստիճանաձն քարավներ, իսկ դեպի արնելք ցածրանում է գրեթե աննկատելիորեն (թույ թեքությամբ) միաձովպվումկոնգոյի գոզավորությանը: Մեծ մասամբ կազմված է ճնագույն բյուրեղային ապարներից. արնելյան լանջերում նրրանք ծաձկված են առավել երիտասարդժամանակաշրջանիավազաքարերով: նշանակալից տարածում ունեն նավ կավճի ն երրոր։վատճառով դականի ծովային նստվածքները: Ուժեղ մասնատման Հարավ-գվինեականբարձրությունը թողնում է տիպիկ լեռնային ճանում է երկրի տեսք, թեպետ նրա միջին բարձրությունը Ճազիվ ճա700--800 մետրի: Այստեղ(ճատկապեսարնեմոսոքում) մինչն ճախ կարելի է ճանդիպել խորը գետաշճովիտներին միջլեռնային դաշտավայրերի, որոնք մերթ ընդ մերթ «փոխարինվումեն մինչն 2000 մ ն ավելի բարձր լեռներով. Կոնգոգետը, կտրելով Գվինեական բարձրությունը, նրա սաճմաններում առաջացրել է մի քանի տասնյակջրվեժներ, որոնք կոչվում են Աֆրիկայի անվանիՀետազուռող ԴավիթԼիվինգստոնիանունով: բարձրությունը, ինչպես ն նրա արնեմրտՀարավ-գվինեական ան առափնյա դաշտավայրային գոտին, ճլուսիսից-Ճարավ ունեՀացած մեծ ձգվածության պատճառովբնորոշվում է Հյուսիսում՝ սարակածային խոնավ կլիմայով ն դրան Համապատասխան արեա նտառներով, իսկ ճարավոսմ քամաքայվաղդարձային (կլիմայի նության մեծացմանճամապատասխան)՝ սավանայինն տափասու

.

«9

տարային բուսականությամբ: Մասնակիանտառայինտեղամասեր կան նան լեռների ծայր Հարավոմ: 3) Լունդապլատո. ձզրավորում է կոնգոյի գոգավորությունը ճարավից: իրենից ներկայացնում է բավական չար սնղանաձն մել, բարձրություն: նրսսկննտրոնականմասն ունի 1200--1600 իսկ Ջամբեզի գետի Հետ ունեցաժ չրբաժանում՝ 1800 մ բարձրություն: կազմված է Հիմնականում բյուրեղային ապարներից,տիրապետում են գրանիտայինինտրուզիաները, կունդայիչրբաժանը տեղ-տեղ ներկայացնում է ճաճճոստներ, որտեղից սկիզբ են առնում Կոնգոյի բազմաթիվ վտակները, ինչպես ն Ջամբեղիիակունքները: նրանք կտրելով նստվածքայինաեն, մինչն Հիմքային ապարներըն Հաճախ պարները, Հասնում առաջացնումոչ միայն խորը ովիտներ, այլն բազմաթիվ սաճանքներ ու ջրվեժներ, լունդա պլատոն ունի խոնավ կլիմա. նրա ճչատկապեսՃլու-

Հտկայական քանակությամբ տեղումներ: Սակայն դեպի արեմուտք (Անգոլայի կողմը) տեղումներնաստիճանաբար պակասում են մինչն այն գետեր, որոնք ճոսում են դեպի Ատլանտյան որ շատ աստիճան, են։ օվկիանոսը, տեղ չճասած չորանում Այդ տեսակետից արնմուտքում բացառություն է կազմում միայն նվանգո գետր, որն ամծնաանճամեմատ է ն Համարվում է Անդգոլայի ավելի չրառատ մեժ գետը: Սա իր միջին մասում նավարկելի է, սակայն ստորին Ճոսանքում առաջացնում է սաճանքներ ջրվեժներն միայն մերձօվկիանոսյանգոտում Ճոսում է բավականինընդարձակալյուվիալ ճաճշճապատ Ճովտով: (ունդա պլատոն Ճարավում միժ մասամբ ծածկվածէ Ֆոսր լուսավոր անտառներով, ինչպես ն տարբեր տիպի սավաններովու մացառուտներով:Որպեսկանոն այստեղ ծառերը չոր ժամանավաշըրջանում տերնաթափվումեն. Մի փոքր այլ է պատկերըՃլուսիսում, որտեղ բավարար խոնավությանպայմաններում, առանձնաաճում է բավական խիտ պենսգետաճովիտներում, անտառն փարթամ: (ունդա պլատոյի կենդանական աշխարճի բնորոշ ներկայացուցիչներ են՝ անտիլոպները, փիղը, վայրի գոմեշը, գետաձին, կոկորդիլոսը, ինչպես ն ջրային ու ճաշճճային բազմաթիվ քոչուններ: սաշաճարթ.դտնվում է կոնգոյի գոգավորու4) Կատանգայի թյան Հարավ-արեելթում: Գրավումէ մոտ 450 Հազ. քառ. կմ տասիսային

մասում

ամռան

ամիսներին քափվում

են

ու

ու

ու

րածություն ն ծովի մակերնույքի նկատմամբ Հասնում մինչն 900 մ միջին բարձրության: կատանգայիսարաճարթը մեծ մասամբ ումի Ճճարթեցված ոնլինֆ. այդ տեսակետիցառավել բնորոշ է նրա արելյան Ճճատ-

Նկ.

63.

Անտառայինընձուղա (օկապի):

վածը, որտեղցրված են ոչ մեծ բարձրությանբազմաթիվբլուրներ՝ 1100 մ միջին բարձրությամբ: կատանդգայի արեմտյան մասը Ճաէ։ մեմատաբարլեռնուտ Այդտեղ կան մի չարք շղթաներ, որոնք ունեն 1400 մ միչին բարձրություն. նրանք աստիճանաբարցածբանում են դեպի Ճյուսիս, իսկ կոնզո ն Զամբեզիգետերիչրբաժաֆոս սեղմվելով միմյանց առաջացնում են բավական բարձր (մինչն 2000 մ) լեռնակասոարներ: կատանգայում աիրասլետումեն մինչկեմբրյան ն Հին պալեոզոյան ապարները, որոնց տակից շաճախ մերկանում են դրանիաային ինտրուզիաները: Սրանք արտակարգճարուստ են օգտակար Ճանածոներով.առանձնապեսկարնորտեղ է դրավում պղինձր, ոբբ աչքի է ընկնում ոչ միայն մեծ պաշարներով,այլն «անբանյութում մետաղի բարձր պարունակությամբ:կատանգան«րոչավված է նան ուրանի բավականաչափճարուստ ճանքերով: գոտուն բնորոշ չոր կլիման աչքի է ընկնում արնադարձային

խոնավ ժամանակաշրջանիօրինաչափճերթափոխությամբ: Խոնավ է ամառը, որի ընթացքում թափվում են ամենից շատ տետարղումներ:Ձմեռըչոր է ու չափազանց տաք: էլիզաբետվիլում իսկ վա այդ ամիսներինլսսփվում են ընդամենը 50 մմ անձրեներ: էլ շատ չեն. ընդՀանրապեսկատանդայում տեղումները այնքան նրանց միջին քանակը կազմում է 800 մմ, տեղ-տեղ միայն նրեն մինչն 1300 բանք ճասնում մմ-ի: Այդ ամենի Հետնանքով այստեղ տիրապետումէ սավանալինբուսականությունը, որը առանձնապես փարթամ է աճում զետաչճովիտներում, ուր ճանդիպում են նամ ծառեր ու թփուսոներ,ինչպես նան ճաճճային բույսեր: կ

ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՖՐԻԿԱ

ՀարավայինԱֆրիկան իր մեջ է ընդգրկում Հիմնականում կոնգո ն Զամբեզիգետերի ջչրբաժանիցՃարավընկած այն ամբողջ երեք կողմից ողողվում է Ատլանտյանն տարածությունը, որբ օվկիանոսիչրերով: Այն դրավում է մուտ 4,5 միլ. քառ. Հնդկական կմ տարածություն ն աչքի է ընկնում բարձրավանդակայինտիպի ռելթեֆով, կլիմայի ցամաքայնությամբ, ինչպես նան արնմուտքից. արնելք բնավան լանդշաֆտներիաստիճանականփոփոխմամբ: ՀարավայինԱֆրիկանկազմում է Հնագույն պլատֆորմի մի մասը, որը բացառությամբ նրա նեղ առափնյա գոտու, պալեոզոյից սկսած ապրել է ցամաքային ռեժիմ: նրա կառուցվածքումտիբապետում են մինչկեմբրիան ապարները՝կազմված Հիմնականում դնեյսներից, բյուրեղային թերթաջարերից, դոլոմիտացվածկրաքարերից, ավազաքարերիցու քվարցիտներից, Հնագույն այդ ապարներըշատ մասերում վերաժածկված են դրանիտներովն ճրաբխային ապարներով ն ապա՝ ցամաքային նատվածքներով:Դեռնես մինչկեմբրյան ժամանակաշրջանումՃճարավային Աֆրիկանարդեն իրենից ներկալացնում էր պենեպլենացված երկիր. Սակայն 4ետագայում նա ենթարկվում է ուղղաձիգ տեղաշարժերի,որոնց ճետնանջովառաջանում են իջվածքներ ու

բարձրացումներ:

ՀարավայինԱֆրիկայիժամանակակիցռելինֆի ճամար ավեչի շատ բնորոշ են սարաճարթերնու գոգավորությունները, որոնք մասամբ ծածկված են ալյուվիալ նստվածքներով:Հյուսիսում ընկած է Լունա պլատոն։ նրանից անմիջապեսճարավ գտնվում է կենտրոնականդոգավորությունը, որի մեծ մասը զբաղեցված է կալաշարիանապատով կ իրենից ներկայացնում է բոլոր կողմերից փակ մի ընդարձակ իջվածքալին տարածություն, նրա ամե152

մ բարձրություն, որը սակայն նացածրադիրմասն ունի ՞200--800 դեպի եզրամասերն աստիճանաբար բարձրանալով սարաճարթեՃճասնում 1200--1800 է լեռներոսՐ րում մետրի, իսկ Դրակոնյան մինչն 3650 մ բարձրության: կենտրոնական դոգավորությանմասն են կազմում նրբա4լուիջվածքը։ իսկ Հշասիսայինկողմում գտնվող Վերին Ձամբեզիի բավոս՝ 0կավանդո գետի ցածրությունը: նրանք երկուսն էլ ծածկված են ալյուվիալ նստվածքներովն նշանակալից չափով ՃաճճաՋած են. Այդ «եսակետից Հատկապես բնորոշ Լէ Մակարիկարի իջվածքը, որը պարբերաբարծածկվում է չրով ն ապա ցամաբելով վերածվում աղուտների: կենտրոնական (ներքին)գոգավորությունը շրջապատվածէ ատտիճանաբար որը դեպի հղզրամասերն ընդարձակ սարաճարթով, մ բարձրության: ԸնդճանբարձրանալովՃասնում է 1200--Չ2500 րապես այն ունի շարթ մակերնույթ, բեպետն տեղ-տեղ նրանոս ճանդիպում են մեկուսացված լեռներ: Հարավաֆրիկյան սարաՀարթն ամնեամեծ լայնության Ճասնում է արնելքում ն 4արավոսք: Նրա մի մառն է կազմում Մատաբելեպլատոն, որն ընկած է իմպոպոտ գետից դեպի ճյուսիս, իսկ նրանից ճարավ տարածվում են Քարձր Վելդի ն Վերին ԿարուիբարձրադիրՃարթությունները: ՀարավայինԱֆրիկայի ռնլինֆի բնորոշ ձեերից են նան սեղանաձն բարձրությունները, ինչպես ն առանձնացած, այսպես կոչված, «լեռ կղզիները» ն առտիճանաձնեելուստները Այդ տեսակետից առավել բնորոշ է Մեծ ելուստը կամ Ռոջերսի ելուստը, որը անցնում է սարաճարթի արլելյան եղզիամասով ե տեղ-տեղ ընդճատվում դետաճովիտներով(խմպոպո, Սաբի) Այն ամենամեծ բարձրության է Հասնում Դրակոնյանլեռներում: Այդ մասում մ բարձրություն: է դտնվում Կատկին-Պիկ լեռը, որն ունի 3657 Սա Ճճարավային բարձրությունն է, Աֆրիկայի ամննամեծ լեռներից տկսած Ռոջերսիելուստը ցածրանոմք Դրակոնրան է նե կտրուկ թեքվելով դեպի արնհփուտք առանձին մասերում կոչվում են Մեծ կարուի ն Սնեբերգեն, որոնք հզրավորում Շտորմբերգեն փլչվածջըճյուսիռից, բաժանելով նրան Աֆրիկյան պլատֆորմից: Մեծ ելուստը շրջանցելով Աֆրիկայի Ճարավը, այնուճետն ծովափի երկարությամբ անցնում մ դեպի յուսիս-արեմուտք: Այստեղ Ֆա մեծ բարձրությանչի Հասնում, տեղ-տեղ միայն, ինչպես, օրինակ՝ Բրանդբերգլեռնազանգվածումնա ունի մինչն 2600 մ բարձրություն: Այս մասում է գտնվում նամիբ անապատը: Ռոջերսի ծձլուստըներկայացնում է ոչ շատ վաղուցվաբարձրացում, այդ են ,

վկայում նրանով Հոսող գետերի էրովզիտն խորը ճովլտները, ռելինֆի երիտասարդ ձները ն ծովային նստվածքների մերկացումները: Մեծ հլուստի բարձրացումը տեղի է ունեցել ոչ միանգամից, այլ ն կիմպոպո ընդճատումներով: նրա Ճճյուսիսայինմասում, Ջամբեզի գետերիներքին ճոսանքի շրջանում, տարածվածէ ընդարձակ Մոզամբիկի դաշտավայրը՝իր լագունային ծովափով, որը ցամաքել է միայն չորբորդականոսմ:Այժմ այն ծածկվածէ նատվածքային4ըզոր շերտերով: ՀարավայինԱֆրիկանբացառիկ Հարուստ է օգտակար ճանածոներով: Քարածխից բացի, որով ճալտնի է «Հիմնականումկարուկ ավազանը, ունի պղնձի, երկաթի, անագի ն ցինկի Հարուստ ճանքեր. նրա տերիտորիայիգրեթե բոլոր մասերում ճանդիալոսմ են ոսկի, ինչպես նակ թանկարժեքքարեր (գլաավորապես ալմազ): մակենտրոնական մոտավորապես ՀարավայինԱֆրիկայի է է սով անցնում արնադարձը,որը առաջացնոմի կլիմայական էաՀկան տարբերություններ նրա ճյուսիսի ն Հարավի միջն: Սակայն կլիմայական նկատելի տարբերություններդիտվում են նան արեն Հընդվելքից դեպի արնմուտք, որը բացատրվում է Ատլանտյան կական օվկիանոսների տարբեր բնույթի օդային զանգվածների ազդեցությամբ: տաք ՀարավայինԱֆրիկան Հիմնականում ունի բթարեխաոռոն կլիմա նրա վիա ազդեցություն են թողնում 4ճարավարնելյան պասսատները,որոնք Հնղկական օվկիանոսի ն Մոզամբիկի ծովային տաք Ճոսանքիներգործության շնորչիվ աչքի են ընկնում խոնավ արկադարձայինօղով։ նրանցիցամենից շատ օգտվում են գեԴրակոնյանլեռների արնելյան լանջերը, ինչպես ն Զամբեզի մմ են 7000--1500 տի ստորին ավազանը, ուր տարեկանթափվում տեղումներ: Դեպի արնեմուտքտեղումների քանակն աստիճանաբար պակասում է. Զամբեզիիգոգավորությունում, ինչպես նակ կալաճարիում նրանց քանակը Ճասնում է 250--00 մմ-ի: Շատ ավեեն Լ. բիչ տեղումները արեմտյան ծովավինյա գոտում, որտեղով անցնում է Բենգունլյան ծովային ցուրտ ճոսանքը։ Այս մասում է գտնվումնամիբ անապատը,որտեղ, չնայած օդի բավական բարձըր Հարաբերականխոնավությանը (20--8040), կան վայրեր, ուր մմ: է 10--12 տեղումների տարեկան քանակը ճազիվ «ասնում նան օդի ջերմաստիճանը:Այտպես, օրիԱյդտեղխիստ ցածր է նակ, արեմուտքում, 0րանժ գետի ստորինճոսանքում ( գետաքերանի մոտ).ն նոլլոտ նավաճանգստայինքաղաքում ամենատաք ամարվամիչին չերմաստիճանը15" է, իսկ ամենացուրտամսվանը՝

21,6-: Սակայնայդ նույն լայնության արնելյան ծովափոսք, Դուրբան նավաճանգստայինքաղաքում ամենատաք ամսվա միջին չերմաստիճանը ՉՏ- է, իսկ ամենացուրտ ամսվանը՝ 18":

Ուշագրավէ տեղումների ն օդի ջերմաստիճաններիբաջխու-

մը

երկու ծովափերին:

Տեզումները(Ժիլեմետբերով)

Քազաբներ

Լբենցո-Մաբկե»

) (աբնելյոնՓովով

Նֆոլլ"" (աբեմտյան

|ոիոլո

ւ

Մ

խւխսխուի» |2 իմինվ Հաբեջադ

|1Տ0130|170|40|1201511010130|140|19010|

ծովափ)

ց| Յ

Տ198|

510|

5 0

ՏՋՅ 958

Ջեշմաստիճաննեւը .

1ոթենցո-Մարկես|

Նոլլոո "`

բար

| 25

|24.5| 24

15,2|15,3|14,

| 24|:18|5||

|2

22.5/245

8|14.3| 14,0|12,7|11,7|11,6 |12,2|15,8|14,3|14,9

13.7

Մարզի ներքին շրջաններում ամռան չերմությունը սովորա40"-ից չի բարձրանում, իսկ շատ վայրերում այն Հազվադեպ

Այստեղձմռանը անգամ լինում են դեպքեր, երբ ջերմաստիճանները0"--ից ցած են իջնում: Մարզի Հարավարնելվան սարաճարթում սառնամանիքները սովորական երնույթ են, նրանք երկարաձղվում են մինչն 96 օր, իսկ արնեմոսոքումձմռան իջնում է մինչե --225: փբարեխառնությունը կլիմայականպայմանները մի փոքր այլ են ծայր Հարավարեմտյան մերձափնյագոտում: Այստեղ (Կապի երկրում) կլիման ավելի շատ Հիշեցնումէ Հարավային եվրոպայիմիջերկրածովյան երկրներին: Ամառըչոր է, մեծ մասամբ անձրնազուրկ,իսկ ձմեռը Համեմատաբար տաք է ու խոնավ: Ամենացուրտամսվա միջին 125 է, իսկ ամենատաք ամսվանը՝ 20": ջերմաստիճանը Տեղումների սակավությանՀետնանքովՀարավայինԱֆրթկամի մի զգալի մասը բնորոշվում է չոր գետաճովիներով՝ բավական 2Ճաճախ Ճճանդիպող փակ իչջվածքներով,որոնք տարվաընթացքում մեծ մասամբ մնում են չոր ն չբով են լցվում միայն կարճատն սանձրեներիժամանակ: նրկրի ժամանակավոր ճոսք ունեցող գեստերիմի նշանակալից մասը կորչում է անճոսք իջվածքներում: ՄշտականՃոսք ունեցող գետերըկենտրոնացածեն գերազանցապես Մեծ ելուստիարնելյանլանջչերոսի: 4 անցնում 20-ից:

--

ՀարավայինԱֆրիկայի ամենամեժ գետը Զամբեզինէ, որն սկսվում է |ունդա պլատոյից. Համեմատաբար խոշոր գետերից է նամ. Օրանժը, որը սակայն այնքան էլ չրառատ չէ: նրա սիստեմին է պատկանում Վալ վտակը, որբ ՕրանժիՀետ միասին սկիզբ է առնոսմ Դրավոնյանլեռներից: Վերջինսուն, խիստ անկանոն ռեժիմ, բնորոշվում է մակարդակիխիստ մեծ տատանումներով ն գետաբերանայինմասում

,

Նկ.

64.

ավազաթմբերիկռսոակոսմներով:

Վիկտորիաչրվեժը Վամբեզիգետի վրա:

Համեմատաբար ջրառատ գետերից է Աիմպոպոն, որը նույնառնում պես սկիզբ է Դրակոնյանլեռներից, բայց իր չրերի մի նշանակալիցմասը Ճավաքում է Մատաբելին ԲարձրՎելդի բաճարթերից։ Ավելի փոքր գետերիցեն Սաբին, Տուզելան, Կեյը ն ուրիշները: կալաճարիում փակ ավազանայինգետերից է 0կասա-

է դեպի Նգամե լիճը. ենթադրվում է, ոլ" վանգին, որը Հոսում առաջներում նա թափվում էր Ամպոպո գետր: Հարավաֆրիկյանսարաճարթի բուսականությունը բազմաղան է. տիրապետում են տափաստանները,կան նամ անտառներ,. ինչպես նուն բուսականությունից Համարյա ամբողջովին զուրկ նամիբ անապատն է, որտեղ անապատներ: Ամենից աղքատը միայն Հազվադեպ անձրեներից Հետո ցածրադիր ովիտներում կարճատն ժամանակով երնոմ են կանաչ խոտաբույսեր ե ապա անճետանում: արագ Աղքատ է բուտականությունը նույնպես ն կալաճարիում, նրա ճարավային ն արեմտյան շրջաններին 4ճատուկ են կիսաանապատայինտիպի քսերոֆիտ Ճացաղգիբույսեր ու Հաճախ ճանդիմացառուտներ. խոտածածկ տարածություններում նան պում է կալաճարիիՃյուսիսում մասնակի' վայրի ձմերուկը: տարածում ունի նոսը անտառը: Անտառայինբուսականությամբ առավելապես աչքի են րնկ-. նում մարզի Հյուսիսային ն Հյուսիսարնելյան մասերը, ուր տտարեմմ ն ավելի տեղումներ: Այստեղկան թափվում են մինչն 1500 գերիշխում են արնադարձայինն մերձարնադարձայինանտառնեորում, ցածրադիր գետածճովիտներումտիրապետումէ բը, ըստ լիաններից ն Հիմնականում արմավենու ծառերից կազմված սրամեծ մասամբ ճային անտառը, իսկ բարձրադիր սարաՀչարթերուվ՝ մերձարնադարձայինտիպի նոսը անտառը, կազմված գլքավորապես սամշիտից, կարմիր Հաճարենուց ն արմավենուց. Տեղ-տեղ անտառային այդ տիպը փոխարինվում է սավաններով, որտեղ խոտային բուսականության ճետ միասին երեան են գալիս նան 4սկա բառբաբը, ակացիանն միմողան: Դրավոնյանլեռների շրջանում (ՄԵԺ ելուստի արնելյան լանչջերում) ըստ բարձրության առանձնացվում է բուսականության «ասնում է մինչե չորս գուտիչ նրանցից ցածրադիր գոտին, որը մ բարձրության, նմանվում է խոնավ արնեադարձային: 1200--1500 գիլելյաներին,ուր փարթամորենաճող ծառերին ամենուրեք ուղեկցում են լիաններն ու էպիֆիտները։ 1200--1500 մ-ից վեր ան-. է տառը փոխարինվում խոտերով, փշուս մացառուտներովե սուկկովենտ բույսերով: 2000 մ բարձր գերիշխում նն լեռնային մար-գագետինները,իսկ էլ ավելի բարձր՝ ալպյան մարգագետինները: ճարավայինԱֆրիկայի արնելյան սարաՀչարթերը,որոնք դեոնս ստանում են բավարարքանակությամբ տեղումներ(Մատաբելիչ ԲարձրՎելդ, Ցածր Վելդ ն այլն), ծաֆկված են մեֆ բարձրության

Հասնող խոտայինխիտբուսականությամբ:Տափաստանային այդ

Նկ.

65.

Գանդանմերկացածարմատներով(ՀարավայինԱֆրիկա):

լանդշաֆտը տեղում կոչվում է «վելդ»: նրանում խոտային ծաժկոցը կանաչ է թե՛ ամռանը ն թե՛ ձմռանը: Աբնելլյանսարածչարթերիցդեպի արեմուտք տեղումների քանակը նվազում է ն դրան Համապատասխան՝ բուսականությունը փոխում է իր դեմբը ն ստանում քսիրոֆիտային: բնույթ: Աֆրիկայիծայր Հարավարեմտյանմասը (Կապիմարզը) որոշ չափով «Հիշեցնում է միջերկրածովային ֆլորային, բայց ն միաժամանակ տեսակներիյուրօրինակ կազմով քանակով նրանից խստորեն տարբերվումէ, Այստեղ, ճարավային կիսագնդի Հնագույն շատ բուսատեսակների կողքին, նշանակալից տարածում նեն նան արնադարձայինԱֆրիկայի տարրերը: ԱռանձնաԲնորոշ են ւվես տիպիկ մշտադալար մանրատերլկթփուտները ն ցածրաճա|չ սակ ծառերը (այդ թվում արծաթային ծառը, ճավամբգին նան անտառ, է 4իմնոսը պատաձճում կազմված այլն): Հազվադեպ նամվանումսոճուց ն վայրի պտղատու ծառերից: նշանակալից տարածում ունեն նան տափաստանայինծաղկավոր բույսերը (անքառամ ծաղիկը, իրիսը ն այլն), Կապի մարզից բազմաթիվ դեկորատիվ նշանակություն ունեցող բուսատեսակներ տեղափոխել են աշխարճի զանազաներկրներ. դրանց փոխարեններմուծվել Են ) Ճացազզգիներ,խաղողի վազ, ձիթենի, (ճիմնականում եվրուրսյից թուզ, տանձ, խնձոր ն մի շարք այլ կուլտուրաներ: ՀարավայինԱֆրիկան այժմ էլ ունի Հարուստ կենդանավան աշխարճ, չնայած եվրոսլացիների մուտք գործելուց «ետո վայրի կենդանիներիթիվր խիստ կրճատվել է: Այժմ ջիչ քանակությամբ են այստեղ Ճճանդիպում անտիլոպներ, զեբր, ընձուղտ, վայրի գոմեշ: Խիստ կրճատվել է փղերի թիվը: Համարյաամբողջովին վերացել են ոնգեղջյուրը, առյուծը, լետպարդգը, վայրի շունը նե կատուն. են ու բորենին չախկալը, իսկ Ճա:Ավելի շատ Ճանդիպում ճուտներում՝ բազմաթիվ չրասեր թռչուններ: ներկայումս ստեղժված են մի շարք պետականարգելավայրեր՝վայրի կենդանիներին լրիվ բնաջնջումից պաճպանելու Համար: Դրանցիցխոշորագույնը Հարավ-աֆրիկյանՀանրապետությունում գտնվող կրյուդերի ազգային սլարկնէ: Բնական պայմանների առանձնաճատկություններիտեսավետից ճարավային Աֆրիկայումկարելի է առանձնացնել Ճետնյալ ենթամարզերը:

աստիճանաբ

ու

ու-

1)

Մեֆ

ելուստիաբնելյանլանջըն մեոձափնյա դաշտավայոր.

ձգվում է առափնյա մասով դեպի Հյուսիս, մինչե Զամբեզիի դե169

«տաճովիտը,ուր Պասնում է մինչն 400 կմ լայնության, Դեպիճափավ մերձենում է կապի ենքամարզին, ունենալով մինչն 50 կմ է Դրակոնյան լայնություն, Ամենից մեծ բարձրության Հճասնում լեռների ճարավային մասում, այսպես կոչված Բասուտո (ԲազուԿոո)լեռնաստանում (մինչն3000 մ), ուր տիրապետում են ուղղաձիգ բարձրությունները:

Նկ.

66.

կողմից կառուցվածկոն, Տերմիտների

ելուստի արնելյան լանջը խիստ մասնատված է կարճ, Ճորդառատգետերի ջրերով: Ցածրում նա վերջանում է բրլրրածածկ նախալեռներով, որոնք նրան բաժանում են առափնյա դաշտավայրից:Վերչինսկազմված է կավճի ն ձրրորդականինրսՄեծ

բայց

``

տթվածքներից ն խախտված է միջօրբականի ուղղությամբ անցնող տեկտոնական բնույթի ճեղքվածքալինգծերով:Ծովափնյա մասը ծածկված է ավազներովն նշանակալից չափով ճՃաճճացած

է,

-

Մեծժ.ելուստը կլիմայաբաժան կարնոր դեր է կատարում արեՎելքի խոնավ ն արնեմուտքիչոր շրջանների միջն: Արնելքում մմ տեղումներ, Հիմնականում անրեկան թափվում են 750--1500 ձըրնեներիձնով: Ձյուն դալիս է միայն ելուստի բարձրադիրգոտում նե կարճատնժամանակից Ճետո Ճալչում: Առավել խոնավ է մերձափնյա դաշտավայրը։ որը միաժամանակ բնորոշվում է Հավասարաչափ տաք կլիմայով: նրանում Մողամբիկի ծովային տաք Ճոսանքի ազդեցության տակ ամռանը ամսական միջին ջերմաստիճանըՃճասնում է 25--26--ի, իսկ ձրմռանը՝ մոտ 18": Բնական բուսականությունը ծովափնյա մասում ներկայացնում մ բարձրուՄեծ ելուստի 800--1000 է մանգրային անտառ: թյան ճասնող լանջերում տիրապետումէ խոնավ անտառր, նրանից բարձր թփուտներ են, իսկ լեռնաճովիտներու՝ մեծ մասամբ փշատերն անտառ: Ավելի վեր լեռնային մարգագետիններնեն, Հաճախ են Հանդիպում նան քարային թավփորոնց սաճշմաններում վածքները: 2) ԱՐնեելյան պլատոններբի գոտի. ձգվում է Հյուսիսից Հարավ, ակսած Մատաբելեպլատոյից մինչն Բասուտո լեռնաստանը: Սաէ պլատոների մի ամբողջ բաճարթային այդ գոտու մեջ մտնում խումբ, որոնք մի ընդշանուր անունով կոչվում են վելդեր։ Դրանցից են՝ Ցածր Վելդը, Բուշվելդը(այլ կերպ՝ թփուտային վելդ). ՄիջինՎելդը, ԲարձրՎելդը։ Վելդերի պլատոն ն Բասուտո լեոնաստանըկազմված են նրստրվածքային, ինչպես ն բլուրեղայբն ապարներից, ճարուստ են բազմապիսի օգտակար Հանածոներտվ(ոսկի, ալմազ,քարածուխ): Ունեն 1000-ից մինչն 3000 մ բարձրություն, դեպի արնեմոստք նըրանք ցածրանում են ն աստիճանաբարբարեխառն-խոնավկլիմայից անցնում չոր կլիմայական շրջանը. Ամենուրեք տիրապետում են ամառային տեղումները, ինչպես ն Հասկախոտայինե Թփիուտասավանային բուսականությունը: Բնակլիմայականպայմանները նշանակալիորենտարբերվում են Հյուսիսից Հարավ: Այսպես, օրթբնակ՝Մատաբելե պլատոյում լայնություններում) ամռա(որն ընկած է ենթաճշասարակածային 22--24" է, իսկ ձմռանը՝14-նը ամսականմիջին ջերմաստիճանը տա-

|

11-- 1666

ոլ

Սակայն Հարավում, Միջին ն ճատկապեսԲարձրՎելդում ձըմեռը լինում է բավական ցուրո (սառնամանիքային),թեպետվ ամառր շատ տաք է Կլիմայականպայմաններըշատ ավելի չոր: խիստ են Բասուտո լեռնազանգվածի սարաճարթերոսմ,ուր ձմռանը լինում են ուժեղ ձնաբքեր: ԲուսականությունըՀյուսիսում բնորոշվում է նոսր անսոաոով, որը ձմռան չոր ժամանակաշրջանումտերնաթափվումէ, կան նան սավանաներ, Վելդերի Համար ավելի տիպիկ են տափաստանային բուլտերը, ինչպես նան թվուտները՝ ակացիան, իշակաթնուկազգիները, արոնն ն այլն. Բարձր Վելդում առանձնապես լայն տաՀ րածում ունեն լեռնատափաստանայինՀացաղգիները,իսկ Բասուտո լեռնազանգվածում՝նան լեռնային մարգագետինները: 3) Բասուտո լեռնայինեԵբկիո (Բասուտոլենդ).տեղադրված է ն 0րանժ նրա աջավնյա վտակ կալեդոն գետերիվերին ճոսանքնեբի շրջանում: Չնայած տարածությամբ այնքան էլ մեծ տեղ չի զրավում, բայց որվճետնխստորենզատվում է իրեն անմիջականորեն շրջապատող սարաճարթերից(Բարձի Վելդ հ այլն), ուստի առանձնացվում է որպես աշխարճազգրական մի Հատուկ միավոր' Բնորոշր նրա ճամար Ճանդիսանումեն լեռնային բարձր դիրՔըչ ռելիեֆի խիստ մասնատվածությունը ն բազալտային ծածկոիրենից ներկայացնում է մի ընցը: Ամբողջությամբվերցրած սա դարձակ լեռնային զանգված, որի Հիմքում տիրապետում են վազաքարերն կավային թերթաքարերը, իսկ մակերեսին՝ բազալտային լավաները: Վերջիններսառանձնապես մենծ ճզորության են Հասնում Հարավ-արնելքում (մոտ 1000 մ), ուր ն առաջացրել են առանձին գագաթներ՝մինչն 3300 մ բարձրությամբ, նրանց կողքին կան խորը անդնդային ձորեր, կանիոններ, որոնք կւորատել են երկրի մակերնուլթը մինչե 1000 մ խորությամբ: Բասուտո լեռնային երկրի կլիման, մեծ բարձրության պատՃառով, բավական խիստ է. ձմեռը՝ ցուրտ, երբեմն լինում են ձըճասնարբքեր։Տեղումներիքանակը լեռների բարձրադիր մասում նում է 1000 մմ ն ավելի, դեպի արնմուտք՝ նվազելով ճասնում է 16":

ու

ա-

ու

250 մմ:

Ցածրադիր Հովիտներըծածկված են խիտ անտառայինբուսա(որը Հաճախ Ճիշեցնում է արնադարձայինանտաոկանությամբ

ները), արնմոստքոսք,որտեղ տեղումները ճամեմատաբարքիչ են, գերիշխում է խոտային բուսականությունը, իսկ լեոների բարձր մասնրում՝ ենթալպյան ն ալպյան մարգագետնայինբուսսկանրությունը:

են մայր ցամաքի «Հարավն 4) Կապիլեռներ. «տարածվում Հարավարեմտյանծովափի երկարությամբ: Ունեն մինչն 800 կմ կազմվածեն մի շարթ զուքաճեռշղքաներից, որոնք ծրկարություն, Հասնում են մոտ 1500 մ բարձրության: կազմվածեն գերազանապես ստորին պալեռզոլանավազաքարերից թվարցիտներից: կապիլեոները պատկանումեն վերին պալեոզոյան (ավելի Ճիշտ՝ պերմոտրիասի) ծալքավորությանը։ Բաժանվում ծեն երկու տիստեմների, որոնցից մեկր կազմված է մի թանի շղքաներից ն Ճգվում է Հարավային ծովափի երկարությամբ: նրանում առանձնացվում են երկու իրար զուգաճեռո ընքացող, բարձր ու երկար շղթաներ, որոնցից մեկը «յոսիսում կոչվում է Զվարտ (Զվարտբերգ), իսկ մյուսը Հարավում՝ Լանգ ((ամ (անգբերգ): Այս երկու էնոնաշղթաներիմիչն ընկած է Փոքր կարուի ստարաճարթը: ու

ոա

Նկ.

62.

«ագ

Կապի լեռները:

Ծալթավորություններիերկրորդ սիստեմը կազմում է առաչիՆի շարունակությունըու ձգվում Համարյա միջօրեականիուղղությամբ (արնմտյան ծովափի երկարությամբ): նրա մեջ նույնպես բնդգրկվածԵն երկու զուգաճեռշղթաներ, որոնցից մեկր արեմուտջում կոչվում է 0լիֆանտո-Ռիվեր,իսկ մյուսը՝ արնելքում՝ Մայլեռներ: բու կնդրովի

Բացիթվարկված լեռներից, կան

կարճ տարածությամբ ձգվող բազմաթիվ այլ շղթաներ, որոնք սովորաբար միմյանցից բաժանված են էրոզիոն բավական խորը Ճովիտներով: կապի լեռներն ընկած են մերձարնադարձալյին կլիմայական դոտում ե ունեն միջերկրածովայինտիպիկլիմա: Վերջինսառավել բնորոշ է Հարավային ենթամարզի արեմտյան ճատվածին, որտեղ ձմեռը լինում է անձրնային մառախլապատ,իսկ ամառը՝ 4ճաու մեմատաբարզով չոր: կեպտաունի Հունվարյան միջին ջեր. մաստիճանըՉ0,5 է, իսկ ճովիսյան միչինը՝ 12", տեղումներիտարեկան միջին բանակը 608 մմ է, որից մոտ 50 00-ը բաժին է ընկնում ձմռան երեք ամիսներին, Արնելքում ալդ օրինաչափությունր փոխվում է. ձմռան ու ամռան տեղումների քանակիմիջն եղած տարբերությունը փոքրանում է, ապա սկսում են գերիշխել ամառային տեղումները(տե՛ս աղյուսակը): նան

ու

Տեղումների բաչխումբբստ

կայաններլ

Գեպատուն վ Պոր-Ելիզորետ շատ Ավձլք՝

:

իո թ ա

20լ23

շվ

ԿՄ

«5

36 66

(մմ-ով) ամիսների

խվո,| ոիո մ

լ

Տարեկան

«8 9910156158564251|

վլ

ոլ

աժ41|

են լեռների տեղումներ թափվոմ արավային ըանջերում, շատ քիչ միջլեռնային չճովիտներում:Փոքրկարուում է ոչ ավելի 250 մմ, որն տարեկանքանակը Հասնում տեղումների Հետնանքովայն իրենից ներկայացնում է կիսեաանապատ («կարու» բառր ճոտենդոտներիլեզվով նշանակվում ): է «անջուր» կապիլեոների լանդշաֆտը շատ բանով 4իշեցնում է Ատլասի լեռներիմիջերկրածովյան շրջանըԱմ նկատի ունենանք դարչնագույն Հողերը, .գեսոնրիձմեռային վարարումները, կոշտատերն մացառուտները, ցածրաճասակ նոսր անտառը ն ալլն), բայց միաժամանակ նա ունի իրեն յուրաճատուկ բուսականությունը, որում տիրապետում են էնդեմիկ ե ոնչլիկտայինձները: Հենց այդ ամենի Հիման վրա է, որ առանձնացված է, այսպես կոչված» կապյան բուսական մարզը: նրա կազմում աչքի են ընկնում արծաթյա ծառը, Ճավամրգին, Հավինթը, վարդ-կակաչը, զանգակածաղիկը, պալարեղեզը: Շատ են մշտադալար կոշտատերնմացա-ՀԲնորոշ է ն այն, որ մի շարք բույսեր ռուտները (Թփուտները): (խորդենին,մոխրածաղիկը,ն ուրիշներ) այստեղից անցել են աշ164

խարճի այլեայլ երկրներ, որպես տնային բույսեր ն այգիներում մշակվող կուլտուրաներ: Անտառըքիչ է պաճպանվածն այլն էլ միայն լեռնալանչերում, կազմված ուր մեծամասամբ Հանդիպում են խառը անտառններ՝ փշատերն ն մշտադալար ծառերից (այդ թվում` դափնատերնձիինչպես թենին, կապյան Հաճարենինն այլն), Գետաճովիտներում, ն Ճարավիմերձափնյադաշտավայրում,ուր կլիման ավելի տաք է, աճում է արմավենին, որը տեղ-տեղ առաչացնում է խլտ պուրակ'

ներ:

են

իրարից բաժանված ն.Վերին Կաբու սաբճանարթեր. Մեծ Ռոջերսիելուստով, ըստ որում կարուիիջվածքը գտնվում

5)

Մեծ

ելուստից Հարավ, իսկ վերին կարուն՝ նրանից Ճյուսիս: առանձնացվածեն, բայց ն այնպես ունեն մի Չնայածմիմյանցից շարք ընդճանուր գծեր նրանք երկուսն էլ բնորոշվում են ցամաքային կլիմայով, ճազվադեպն անկանոն տեղումներով, տոսթանտանային կիսաանապատայինտիպի բուսականությամբ: ՄԷծ կարուն այլ կերպ կոչվում է նան նյուսվելղ այն ճարավից Հյուսիս ձգվում է մոտ 130 կմ, Փոքր կարովց բաժանվածէ Ջվարտ լեռներով: նրա բարձրությունը տատանվում է 450-ից

է այղ

ու

մինչն

մ

միջն:

մեծ Գիպսոմետրիկ առավել

բարձրության վրա է գտնվում Վերին Կարուն, որը կազմում է արնելյան սարաչարթի արնմտյան շարունակությունը. նրա միջին բարձրությունը տատանվում է 4յուսիսում՝ 900-ից մինչն 1200 մ միջն, իսկ ճարավոսիԻ՝ 1500-ից մինչե 2000 մ միջն։ նրկուսի ճամար էլ բնորոշ նն սեղանաձնբարձ-

րությունները: Մեծ

սլայմանները

Վերին կարուի կլիմայական

խիստ ցաջերմաստիճանների տարեկան, ինչպես ն օրական տարբերություններըն շատ քիչ են ու անկանոն՝տեղումները: Տեղումներիտարեկանմիջին քանակը սովորաբար 250 մմ է, Հազվադեպ այն ճաստնում է մինչն 400 մմ: Մեծ կարուում երմմ: բեմն տեղումների տարեկան քանակը ճաստնում է մինչն 120 Ձմռանը ամենացուրտ ամսվա միջին չերմաստիճանը սովորաբար իջնում է 0-ից ցած. լինում են սառնամանիքներ երբեմն էլ ձյուն է գալիս: Ամռան ամննատաքամսվա (ճունվարի) միջին ջերմաստիճանըճասնում է 25--ի, իսկ առավելագույնը 38"-ի' Բուսականլանդշաֆտի տեսակետից Մեծ ն Վերին Կարուն ներկայացնումեն չոր տափաստան ու կիսաանապաս',իսկ արնմուտքում՝ լրիվ անապատ: ննթամարզումմեծ մասամբ տարածն

են։ մաքային

Մեժ

են

ու

ված են քսնրոֆիտ ցածրաճասակ կիսամացառոսոները, մացաէ ճանդիսպտաք ռուտննրը ն սուկուլննտները, ԳՓետաճովիտննրում նան անտառ, կազմված մեծ մասամբ փշավոր ակացիալից, տամարիսկից ն մի շարք այլ ծառերից: ոպ»

Պեպա

.

Նկ.

ՈՐԾ

08.

առաս

ՄեՓ

քան

ե

աքայ2 ա

`

առաչ

ճապ վոգավԻ:Իթպ-- Հառջաթ -

՛

Ի

կարուն:

6) Նամիբանապատ.տարածվում է Հարավային Աֆրիկայի արեմտյան ծովափով, իր մեջ ընդգրկելով մերձատլանտյանչրջանի արնադարձային գոտին. Անապատն սկսվում է Հարատվոսք Օրանժ գնտի գետաբերանի մոտից ն տարածվում 4յուսիս՝ մուտ 1500 կմ ճրկարությամբ, մինչն կունեն գետը: Մակերնուլթը ներկայացնում է 4ճնագույնպենհպլեն, որը տեկտոնական խախտոմէ արնններիՀնտնանքովաստիճանաձնբարձրանում ծք ՋԵ Ննամիբանապատի արնմոսոքում ծովափի երկարությամբ անցնում է Բենգունլյան ծովային ցուրտ ճոսանքը, որի ազդեցության տակ, առանձնապեսամռանը, ջերմաստիճանըխիստ իջնում է, Այդ ճատկապնեսշատ լավ է ծրնում ճարավայլին Աֆրիկայի աթնադարձիլայնության ճամապատասխանողարեմտյան ն արեվելյան ծռվափերի չներմաստիճանների տարբերությունից, որը Հասնում է 9"-ի (17--26"), Այս պայմաններում,չնայած ճարաբերական բարձր խոնավությանը գարնանն աշնանը, (Հատկապես երբ առափնյագոտին ամբողջովինծածկվում է խիտ մառախու-

արեմուտքից

-Հ-

ու

«

ղով), տեղումները շատ Քիչ են, Լավագույնդեպքում նրանց տարեկան միջին քանակը ճասնում է 100 մմ-ի, Անճամեմ են Քիչ տեղումները Հյուսիսում (մինչն 19 մմ), լայն տարածում ունի խճաքարայինանապատր:Վերջինս որտեղ ատ

Նկ.

69.

Վելվեչիա բույսը

նամիբ անապատամք'

իր բնույթով շատ է ճիշեցնում ՍաշճարայիՀամադաներին։ կան նան թմբային ավազներ, ինչպես ն մինչն 100 մ բարձրության ճառնողբարխաններ: նամիբ անապատումբուսականությունը Համեմատաբարխիտ է չոր գնտաճուներում ն այն վայրերում, ուր ստորերկրյա ջրերը մուտ են մակերնույթին. նրանցում առավելապեսաճում են սուկուլենտային թփուտներ ն կիսամացառուտներ, ցածրաճասակակացիա ու կոշտ խոտեր: վելյուրաճատուկ է Ճճաւտկապես «ետ Ճաստ վեչիա բույսը, միասին աչքի է որն իր կարճ, բայց բնի Ընկնում մինչն մետր երկարությամբ տերններով, որոնք օժտված են օդից ջուր կլանելու ճատկությամբ: 2) ԱՐ՞եմտյան եզոայինսառաճարթ.ձգվում է նամիբ անապատի արնելլան սաճմանի երկարությամբ ու նրանից սաշմանազատվում ռնհլինֆի Համեմատաբարմեծ բարձրությամբ: Աչքի է ընկնում չոր գետաճուներիլորը մասնատվածությամբ: Բնորոշվում է Հնագույն ռելինֆի մնացուկային բարձրություններով,ա-

Հյուսիսում

ռանձնացած լեռնազանգվածներով,իսկ տեղ-տեղ նան սրածայր բարձրությամբ լեռնագագաթներով:ենքամարզում առավել մեծ առանձնանում է Ննամակվալենդտարաճարթը, որտեղ Աուաս մ լեռը ունի բարձրություն, Հյուսիսում նշանավոր է կառկո, իսկ նրանից Հարավ՝ Դամարասարաճարթերը: Ունի ցամաքայինկլիմա, տարեկանտտանումէ 100-ից մինչն ՉԵ0 մմ տեղումներ. Առանձինվայրերում տեղումների քանակը շատանալովճասնում է մինչն 500 մմ-ի: Բնականբուսականությունը կիսաանապատայինէ, ճանդիպում են թփուտներ, ալոնն, առանձին ծառատեսակներից իշակաթնուկը, ավացիանն այլն, 8) կալաճարիի ճաոթություն. ներկայացնումէ մի րբընդարձակ գոգավորություն, բոլոր կողմերից շրջապատված սարաճարթային բարձրություններով: Հարավիցնրան եզրավորում է Վերին կարով, իսկ ճյուսիսից՝ Լունա սարաճարթեծրը:։Գոդգավորության կենտրոնականմասը ներկայացնում է տիպիկ անապատ, մի ան-

Ճոսք շրջան, ուր կուտակված են եզրամասային սարաճարթերից բերված փուխր նյութերը:

ծովի մակերնույթի նկատմամբ ունի 900-Գոգավորությունը մ ն Ծածկվածէ «իմնականում երրորդավանի բարձրություն:

չորրորդականի նստվածքներով, որոնց տակից տեղ-տեղ մերկանում

է Հնագույն պատվանդանը:

կալաճարիիտարածությանմի զգալի մասը ծածկված է ավա: զային թմբերով, որոնց մի մասը ձգվում է մինչն 100 կմ ն ավելի Ըստ երնեույթին կալաձարիիավազների առաջացերկարությամբ: նան ման, որոշ չափերով ոծլինֆի ձեավորման գործում կարնոր մասնակցությունեն ունեցել ոչ միայն քամիները, այլն Հոսքային ջրերը, որոնց վկայությունն են ճանդիսանում գետերի բազմաթիվ չորացած Ճուները: կալածճարիի մասերն են նգամի լճի իջվածժամենացածրադիր Քը (դեպի ուր Ճոսում է 0կավանդո գետը) ե Մակարիկարի ՀարԹությունը, որի սաճմաններումգտնվում են Ձո ն մի քանի այլ լճեր. իրականումդրանքլճեր են դառնում միայն անձրնեների շրրջանում(այն էլ միայն մասամբ), իսկ մնացած ժամանակ մնում են խոտով ծածկված ն առավելապեսներկայանում են որպես ճաչ-

ճՃութներ:

կալաճարինմեծ մասամբ ունի

տարեկանթափվում

են

չոր

ու

տաք

կլիմա, նրանում

մմ-ից ոչ ավելի տեղումներ, իսկ

շատ

վայրերում՝ 125-ից մինչն

մմ:

Չնայած տեղումներիսակավու-

թյանը, ալնուամենայնիվ, կալաչարին այլն աստիճան անկենդան չէ, ինչպես Սաճարան։Այդ իսկ պատճառով Հաճախնա Համարվում է կիսաանապատ,ուր տարածվածեն քսերոֆիտ խոտերը,ինչդետաճովիտնեպես ն մացառուտները,իսկ տեղ-տեղ, չորացած է, որ ինչքան խորարում ճանդիպումեն նան ծառեր, նում ենք կալաճարիի խորքը, այնքան բուսականությունը աղքատանում է ն ենթամարզիճամար բնորոշ է դառնում իսկական բուսաղուրկ անապատը:

Հասկանալի

ՄԱԴԱԳԱՍԿԱՐ ԿՂՋԻ

Մադագասկարը Աֆրիկայիամենամեծ կղզին է, իսկ աշխարՀի՝ մեժ չորրորդ կղզին (Դրենլանդիայից,նոր Գվինեայից կալիէ մանտանից Հետո). Մադագասկարըգտնվում Հնդկականօվկիանոսում. մայր ցամաքիցբաժանված է Մոզամբիկինեղուցով: Գրա616 վում է Հազ. քառ. կմ տարածություն: Ջդվածությունը 1580 կմ է, իսկ ամենամեծ լայնությունը 580 կմ: կղզու ափերը քիչ են կտրատված,բայց դա չի խանգարել, որ նրա շուրջը երնան գան մանր կղզիներիբազմաթիվ խմբեր (Մասկարենյան, կոմորլան, Ամիրանտյանն այլն), Մադագասկար կղզու մոտ |դ-ը (արնելքում) գրավում է, այսպես կոչված, կենտրոնական սարաճարթը, ուր բարձրանում են մի առանձին լեռնազանգվածներ։Առավել մեծ շաիք լեռնաշղթաներ բարձրությամբ նրա կենտրոնականմասում ճայտնի է Անկարատարան (2844 մ), իսկ Ճյուսիսում՝Ցարատանանան(2880 մ): կղզու Հարավային մասը Ճամեմատաբարցածրադիր է ն չի բարձրանում 2000 մ-ից ավելի: Մադագասկարի մի նշանակալիցմասը արնելքում ներկալացնում է մինչկեմբրյան պատվանդան,որը բազմիցս ենթարկվել է բարձրացմանու իջեցման, դրա ն ծովային տրանսդրեսիայիՃետեվանքով է, որ նրա եզրամասերում առաջացրել են մեղողզոյան, երրորդական,ինչպես նան չորրորդականժամանակաշրջանի նրս.տրվածքներ։ Դեռ մինչն եծրրորդականժամանակաշրջանըկղզին միացած էր Աֆրիկային։երրորդականի վերջում Մադագասկարում տեղի են ունենում ջարդվածքներն ապա նրա վերջնականանջատումը Աֆրիկաաշխարճամասից: Մադագասկարիմինչկեմբրլան պատվանդանը, որն ընդգրրկում է առավելապեսկղզու Կենտրոնական ամենուրեք սարաՀարթը, ու

ու

գրակազմված է բյուրեղային թերթաքարերից, գնեյաներից նիտներից, որոնք շատ մասերում ուղղակի մերկացված են. Արեմուոքում, կենտրոնականսարաճարթի մինչկեմբրյան ճիմքի վրա տեղադրվածեն յուրայի, կավճի ն մասամբ երրորդականի «զոր շերտախմբերը: կղզում կան նան բազմաթիվ ճանքային տաք աղբլուրներ, որոնք, ինչպես նան Հաճախակիտեղի ունեցող սեյսմիկ ծրնեուլթներըվկայում են կղղում դեռես շարունակվող էեռնակապմական պրոցեսների մասին: Մակերնուլթի առումով կենտրոնականսարաճարթը ներկամ բարձրությամբ ճնազույն պենեպլեն, որի լացնում է 1700--2000 են վրա երնում առանձինմնացուկային լեռներ ն լավաներով ծածժկրբվածճրաբխային գազաթներ։ Օ`կան նան տեկտոնիկ ծաղզման պատկանող ընդարձակ իջվածքներ (որոնք մասամբ զբաղեցված հն լճերով ճաճիճներով), ինչպես նան միջլեռնային գոգճովիտներ, որոնք աչքի են ընկնում պտղաբեր ալյուվիալ Հողերով: Դըրանք կղզու ամենախիտ բնակեցված վայրերն են, ուր զբաղվում են բրնձի, սուրճի, կակաոյի ն մի շարք այլ կովտուրաների մշակությամբ: կենտրոնական սարաճարթիարնհելյանմասը ճամեմատաբար ավելի բարձրադիր է ն ուժեղ էրողիարիչնորչիվ բավականխիատ կտրատված բաժանված առանձին լեռնազանգվածների,որոնք է ճասնում են մինչն 2500 մ բարձրության: Դեպի արհմուտք սարաճարթն աստիճանաբարցածրանում է ն ապա Մոզամբիկինեղուցի մերձափնյա գոտում վերածվում բլրածածկ դաշտավայրի: Վերջինիս կառուցվածքում տիրապետում են կավճի ն երրորդականի ծովային նստվածքները: Անմիջականորեն առափնյա մասը ծածժկված է չորրոլդավանի ավազներով, որոնք այստեղ ձգվում են երկար թմբերի (դյուների) ձեով ն տեղ-տեղ միայն ընդծատվում են Խոչոր գետերի դելտաներով: Մադագասկարըօգտակար ճանածոներով Հարուտտ երկիր էւ նրանում առավել արժեքավոր է գրաֆիտը, որը Հարուստ պաջշարներով երան է գալիս բյուրեղային թերթաքարերի մեջ. Այդ նույն ապարներում կան նակ ոտկու խոշոր պաշարներ: կղզու տարբեր մասերում ճայտնաբնրվածեն նան նիկել, պղինձ, արճիճ, ռաղիոակտիվ մետաղներ ն թանկարժեքքարերի շատ տեսակներ: ունի արնադարձայինկլիմա։ նրա ցածրադիր Մադագասկարն մատերումամբողչ տարին կլիման տաք է, իսկ սարաճարթերում՝ բարեխառն: Ամենատաքն ամենացուրտ ամիսների օդի ջերմաստիճաններիմիջն եղած տարբերությունըջիչ դեպքերում է միայն ու

ու

ու

անցնում Տ--6--ից։ Կենտրոնականսարաճարթի ներքին գոտում սովորաբա օղի տարեկանմիջին ջերմաստիճանըլինում է 23-26, իսկ բարձրադիր մասերում 185. Տանանարիվե քաղաքում (1400 մ բարձրության վրա) ամենատաք ամսվա միջին ջչերմաստիճանը 20"-ից բարձր չէ, իսկ Հովիսի միջինը Հավասարէ 12-13"-ի: Այստեղ ձմռանը պատաճում են անգամ սառնամանիքներ: Շատ ավելի տաք է կղզու արեմտյան ծովափնյա գոտին, որտեղ է մինչն 38--իւ ճունվար ամսվա միջին ջերմաստիճանը ճասնում կղզու արմտյան մասի ամառային Համեմատաբար բարձր բարեխառնությանպատճառըպետք է ճամարել նակ կլիմայի ցամաքայնությունը, այդ շրջանում տեղումների սակավությունը: Ամենից շատ տեղումներ թափվում են Կենտրոնականսարաճարթե արնելյան լեռների չողմակողմ լանջերում: Այս մասի վրա դրականորենեն ազդում ճարավարնելյան պասսատները,որոնք Հընդկական օվկիանոսի կողմից բերում են մեծ քանակությամբ խոնավություն ն թասվիում առավելապեսկղզու արնելյան ափերին(մինչն մթնոլորտային տեղումներիքանակը շամմ): Արնեմուտքում մեմատաբար պակաս է (1000 մմ): Առճասարակնկատելի է, որ

արնհելքիցդեպի արեմուտք ն 4ՃլուսիմիցՀարավ տեղումներիքա-

նակը պակասում է, ամենից քիչ նրանք թափվում են կղզու ճամասում րբավարեմտյան (մոտ 400 մմ), որի Հետնանքովայդ ճատվածր թողնում է կիսաանապատիտպավորություն: ջանակին Համապատասխան,կղզու "արնելյան Տեղումների ճարուստ է ջրագրականցանցով: Սակայն առավել մեժ գեմաստր Ճոսում են տերը, որոնք սկսվում են կենտրոնականսարաՀչարթից, արեմտյան ուղղությամբ ն թափվում Մոզամբիկինեղուցը: նրանք փեծ մասամբ ճոսում են Հանգիստ, տեղ-տեղ միայն ճանդիպելով աստիճանաձն բարձրությունների, առաջացնում են սաճանքներ: Մքաժամանակմեծ գոլորշիացման Ճետնանքով արնմտյան գնտեըը տարվա չոր ժամանակաշրջանումխիստ ծանծաղում են, իսկ նրանց մի մասը ստորին ճոսանքում ամբողջովին ցամաքում է: Այդ պատճառով կղզու արետմյան Հատվածի անգամ ամենամեֆ գետերը նավակելի են դառնում միայն տարվա խոնավ ժամանակաշրջանում, այն էլ սաճմանափակտարածության վրաւ սաՆավարվությանՀամար պիտանիչեն նան Կենտրոնական են, բայց բրաճարքիարնելյան գետերը, որոնք թեպետն ջրառատ Հոսում են բուռն թափով բազմաթիվ սաճանքներով ջրվեժնեբով: նանք ավելի շատ աչքի են ընկնում էլեկտրաէներգետիկմեժ ու

ու

պաշարներով, որոնք սակայն մինչն այժմ դեռես մնում են անօգխոշոր գետերից են Մանգոկին,Մակավանն Առավել տագործելի: Բերցիբոկան։կղզում կան նան բազմաթիվ մանր լճեր, որոնցից ամենամեֆը կաչվում է Ալառտրա։ Արնելքումավելի չատ տաբածված են լագունային լճերը, իսկ Կենտրոնականսարաճարթում՝ ճրաբխայինխառնարանալինլճերը: կղզին ծածկված է մեծ մասամբ լատերիտային շողերով ե արնադաձայինտիպի բուսականությամբ. Մադագասկարինախկին բուսականությունը ենթարկվել է փոփոխման, Մի ժամանակվա Հոծ անտառային զանգվածներըոչնչացվել են ն փոխարինվել անտառազուրկտարածություններով:ներկայումս կղզում կան անՀամեմատ ավելի քիչ անտառները(տերիտորիայիմոտ 1340-ը)» նան ն ավելի շատ են սավանները: Մասնակի տարածում ունեն անկիսատնապատները:կղզու արնելյան մասում արնեեդարձային են տառներում բնորոշ էբենոսի ծառրը,սանդալի, գինու արմավե. նին, կաուչուկատու ծառերը, ճանապարճորդների ծառը ն այլն: Արեմոսոքում անտառի փոքր տարածություն է բոնում. այն ժնծ մասամբ սրաճային անտառի բնույթ ոնի ն կազմված է չոր ժամանակաշրջանումտերնաթավ եղող ծառատեսակներից:կղզու արեմտյան մասում գերակշռում են սավաններ ն թփուտները: ն արմավենու Սավաններումտեղ-տեղ պատաճում են բառբաբը որոշ տետակներ։ Արնելյան բարձրավանդավի բարձրադիր մասեէ բում, անտառներիցվեր, տարածված տափաստանայինբուսա-

կանությունը:

'

Մադագասկարի բուսականությունը չափազանց ինքնատիպ է առանձնացվում է իբբն բուսա-աշխարճազրական առանձին մարզ որի մեջ մտնում են նան կոմորյան, Մասկարենյան Սեյշելյան կղզիները Բուսատեսակներիկեսից ավելին էնդեմիկ են, կղզու արհելլան մասի բուսականությունը զգալիորեն նման է ու Մալայան արշիպելագի բուսականությանը, կենՀնդկաստանի տրոնականմասում այն ճիշեցնում է Աֆրիկայիլեռնային շրջանների բուսականությունը, բայց որոշ նմանություն ունի նան Հարավային Ամերիկայիբուսականությանը: կուլտուրականբույսերից Մադագասկարում ամենից շատ տարածվածեն բրինձը, եզիպտացորենը, շաքարեղեգնը,լոբազգիները, սուրճը, վանիլը, եթնրատու բույսերը (խորդենի, մեխակ ն այլն), ռաֆիա թելատու բույսը: Մադագասկարի կենդանական աշխարչը շատ ինքնատիպ է: Այստեղ ապրող լեմուրները, միջատակերը,տենրեկը ն կենդանական աշխարճի մի քանի ալլ տեսակներՀանդիսանում են կզղու ն

ու

՝

Հնագույն ֆաունայի

ներկայացուցիչները, որոնք պաճպանվում են դեռնս մայր ցամաքից բաժանվելու ժամանակաշրջանից, կղզու կենդանականաշխարճը ընդճանրապեսաղքատ է, դրեԹե չկան բարձր կարգի գիշատիչներ, բացակայում են օձերի թունավոր տեսակները, բայց շատ են կրիսակապիկներըկամ լեմուրները (մուտ 36 տեսակ): Սրանք մյուս աշխարճամասերումկամ չրլան ն կամ եթե կան, ապա չատ սաճմանափակ տեսակներով (մեկ կամ երկու, ինլպես, օրինակ, Հնդկաստանում ): լեմուրները տարածված են ամբողջ կղզում, բայց ավելի շատ ճանդիպում են արնադարձայինխիտ անտառներում: նրանք եշտ կերպով ընտելանում են մարդուն, Առանձինշրջաններում բնակչությունը նըբանց պաշտում է կերակրոսի Մյուս կենդանիներիցավելի տիպիկ են վիվերաները, վայրի խոզը, միջատակերը, տենրեկը, ինչպես նան չղջիկների մի քանի տեսակներ, Սողուններիցբնորոշ են քամելիոնը, ճեկկոն կոչվող մողեսը, ուդավ վիշապօձրչ կոկորդիլոսը, կրիաները ն այլն. Շատ են նակ թռչուններիէնդեմիկ տիպերը: ու

ԱՎՍՏՐԱԼԻՍ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԱԿԵԱՐԿ

Ավատրալիան ամենափոքրաշխարճամասնէ: նա 2631,5 Ճազ. քառ. կմ որը կազմում տարածություն, մոտ

-

է

գրավում է Եվրոպայի.

մասը: նրա ծայրակետերնեն. ՀլուսիսուսՐՅորթ«րվանդա-

նը (Հարավային լայնության 10«42՛), Հարավում՝ Հարավարնելյան Հրվանդանը (ճարավային լայնության 39411), արնմուտքում՝ Ստիպ-Պոյնտ 4րվանդանը(արնելյան երկայնության 113"05՛), իսկ արնելքում՝ԲայրոնՀրվանդանը(արմւելյաներկայնության15334):

Նկ.

70.

Ավատրալիա:

Մայրցամաքի ձգվածությունը

արնմուտքից արնելք 4100 կմ է, իսկ ճյուսիսից ճարավ՝ 3200 կմ, ամենանեղ մասում՝ 1200 կմ. Ավստրալիա աշխարճամասնամբողջովինտեղավորվածէ Հա174

րավային կիսազնդում: նրա Համարյա կենտրոնականմասով անցնում է ճարավային (Այծեղջյուրի) արնադարձը, ուստի ն մայր ցամաքի մեծ մասն ընկած է արնաղդարձայինն մերձարնադարձաին գոտիներում: Ավստրալիայիափերը Համեմատաբարքիչ են կտրտված. այս տեսակետիցնա ճետ է մնում եվրոպայից, Ասիայիցե Հյուսիսաին Ամերիկայից:Բացառությունեն կազմում մայր ցամաքի «յուափերը, որտեղ առաջացել են Արնչեմլենդ ն Յորք թերասիսային կղզիները, կԿարպենտարիայի, Քեմբրիջի,Քինգի ծովածոցերը ն մի շարք փոքր կղզբներ՝ Մելվիլ, Բատերստ ն այլն: Հյուսիսումն է գտնվում նավ Տորեսի նեղուցը, որը նոր Գվինեան բաժանում է

Ավստրալիայից: են զաոնվում Մեծ Ավստրալիական Ավատրալիայի Ճճարառղվլում ն Սպենսերիծոցերը: Դրանցիցառաջինը, չնայած իր մեծությանը, Քիչ չափով է միայն խորացել ցամաքի ներսը: նշվաժ ծովածոցեբը միմյանցից բաժանվածեն էյր թերակղզով: Հարավում ԱվստրաՀչ լիային պատկանողխոշոր կղզիներից է Թասմանիան,որը մայր փոքր են ցամաքից բաժանված է Բասսինեղուցով: Համեմատաբար ն Ֆլինդերսկղզիները: կենգուրուխ Ցամաքիճարավարնելյան մասոսք կան մի քանի փոքր, բայց ճամար Հարմար ծովախորշեր, որոնց մավաճանգիստների ափերին Հիմնվել են Մելբուռն, Ադելաիդա,Սիդնել ն մի այլ խոշո: նավաճանդստայինքաղաբներ: Ավստրալիայից Հլուսիս-արնեմուտք ընկած են Մալայանարշիպելագի կղզիները: Սրանք նախկինումներկայացնում էին մի ամմիացնում ԱվստրալիանԱսիային: Ներկաբողջական ցամաք վումա այգ ամբողջականցամաքի մի մասը (ճարավում) բռնված է ծանծաղ ջրային ավազանով, որի ծովերով (Տիմորի,Արաֆուրի) ողողվում են ԱվստրալիայիՀյուսիսային ափերը կԱվատրալիայի Հյուսիսային մասի խաղաղօվկիանոսյանծովերից է նան կորալյան ծուվը, որն աչքի է ընկնում մինչն 5000 մ ն ավելի խորությամբ: Հարավ-արխելքում արդպիսիմի խորը ջրավազան է ներկայացնում նան Թասմանիայի ծովը: Մայր ցամաքի ճարավային ն արեմտյան ափերը ողողվում են անմիջականորենՀնդկական օվկիանոսիչրեբով: Հյուսիսային ջրերը (Տիմորիչ Արաֆուրի, կորալԱվստրալիայի ջան) ձմռանն ունեն 2ք", իսկ ամոտնը՝ մոտ 28" ջերմություն: Ջրի այդպիսի բարեխառնությունը միանգամայն նպաստավորէ կորուլական կառուցվածքներիզարգացմանՀամար: Հենց այղ պատճա-

Քանի

ու

ռով այդ ծովերի ծանծաղուտներումբալն տարածում ունեն կորալավան կղզիներն ստորջրյա խութերը: Առանձնապեսնշանավոր Մեծ Բարլերային է կորալյանծովի արնեմուտքում խութը, որը մոտ 1500 կմ ձգվում է մայր ցամաքի «լուսիսարեելյան ափերիերկարությամբ: արեմտյան ափերըողողվում են ՀնդկականօվԱվստրալիայի կիանոսի արեմտաավատրալիական Համեմատաբար ցուրտ ճոսանքի ջրերով. այղ պատճառովմայր ցամաքի ճարավային ն ճարավարեմտյան ափերի մոտ չրի ջերմաստիճանըձմռանը սովորաբար լինում է 10--12", իսկ ամոանը՝13--155: Ավատրալիան ամենից ուշ Հալտնաբերվածաշխարճամասն է, եթե Հաշվի չառնենք Անտարկտիդան: Չնայածոր դեռես «ճինՀույները զուտ տեսականորենենթադրում էին, որ Ասիայից ճարավ, ճարավայինկիսագնդում,մի մեժ ցամաք պետք է լինի, այնուամենայնիվ Ավստրալիայի ափերը Հայտնաբերվեցին միայն 16-րդ դարիկեսերին, երբ պորտուգալացիծովագնացներըդեպ Մոլուքյան մեկի ժամանակ կղզիները կատարած ճանապարճորդություններից տեսան Ավստրալիայիափը: թ. Հոլանդացի Վիլյամ Հեռվից Ցանցըն ապա 1606 թ. իսպանացիՏորեսը ՀայտնաբերեցինԿարՏորեսի նեղուցը: 172-րդ դարի առաչին պենտարիայի ծովափն կեսի ընթացքում «Հոլանդացի ճանապարճորդներըծանոթացան Ավստրալիայիարեմտյան ն Հյուսիսարնմտյանափերին: 1642-44թթ. Աբել Թասմանըապացուցեց, որ ԱվստրալիանՀարավից նս շրջապատված է ծովերով, մինչդեո նախքան այդ ենթադրվում էր, մինչն որ այդ ցամաքը ձգվում է մինչն բնեռալին շրջան կամ Հարավայինբնենեու Այդ ժամանակաշրջանիցսկսած Ավստրալիան կոչվում էր նոր Հոլանդիա:Մի փոքր ավելի ուշ, 1770 թ. Ֆեմս կուկը Ճայտնաբերումն ուսումնասիրում է մայր ցքամաբիարնելյան ու

ու

ափերը: Կուկի Հայտնաբերումից որը Ավստրալիա,

կիր»:

«ետո

նոր

աշխարչր կոչվեց եր«Հարավային

թարգմանաբարնշանակում է

թ. սկսվում է Ավստրալիայի գաղութացումը անգլիա-

ցիների կողմից: 19-րդ դարի առաչին կեսում մանրամասն ուսումնասիրությանչ էնքարկվում ցամաքի Հարավարնելյանմասը, իսկ 1842--72

թվականներիընթացքում մի շարք փորձեր են կատարվում ցամաքը Հարավից դեպի Հլուսկս կտրել-անցնելու ուղղությամբ: Սակայնցամաքի կենտրոնում ընկած անապատայինտերբիտորիաների ուսումնասիրությունը դեռ մինչե օրս էլ մնում է չավարտված:

`

ԶՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ավստրալիայիերկրաբանականկառուցվածքը, Համեմատած մյուս մայր ցամաբքներիճետ, ավելի պարզ է, նրա մեծ մասը արնմուտքում ն կենտրոնականշրջանում ներկայացնում է մինչկեմբրյան ժամանակաշրջանիՀնագույն պլատֆորմ, որը մի ժամա-. նակ կապված էր Աֆրիկային Հնդկաստանին, Այդ կապը շարունակվել է բավականերկար ն ընդճատվելէ միայն մեզողոյում, երբ. առաջացել է Հնդկականօվկիանոսի Հսկայական իջվածքը։ Սակայն էլ ավելի երկարատն կապըՀարավային է եղել Ավստրալիայի 4ետ, որոնցից նա անջատվում է, Ամերիկային Անտարկտիդայի ըստ երնույթին, երրորդականի վերջում կամ չորրորդականիու

սկզբում: ԱվստրալիայիՀնագույն պլատֆորմի խիստ դիսլոկացջված մինչկեմբրյան Ճիմքը, որ կազմված է գրանիտներիցն գնեյսներից, է ճկել երկրի մաարնմուտքում տեղ-տեղ մերկացված է դուրս կերես։ Արնելքում այն իջել է ծածկվել մեզոզոյի (առավելաւպես կավճի), պալեոգենի նեոգենի ծովային, ինչպես նան լճա-. յին նստվածքներով: Մինչկեմբրյանժամանակաշրչանում Ավստրալիայիարնելյանճատվածն իրենից ներկայացնում է մի գեոսինկլինարալինավասզան: Սիլուրի ընթացքում այդ գեոսինկլինայի մի մասը, Ավստրալիական պլատֆորմայիցճարավ-արնելք,ենթարկվում է ծալքավոր-ման կ առաջանում են ավստրալիականկալեդոնիդները։Ներկայումս ստորին պալեոզոյան այղ կառուցվածքները, առանձնացած բարձրությունների ձնով, մակերես են դուրս գալիս անմիջականոբեն պալեոզոյան կ մեզոզոյաննստվածքներիտակից: դեո-. Մի փոքր ավելի ուշ, կարբոնում արնեհլաավստրալիական են էտապի լեռտեկտոնական 4ճերցինյան սինկլինալում սկսվում են ճասնուի նակազմական պրոցեսները, որոնք առավելագուլնի կարբոնի վերջում նե պերմում, առաջացնելովարնելաավտտրալիական ծալքավոր լեռների Հսկայականգոտին. Վերջինիս կառուց-վածքում, պալեոզոյան նստվածքային շերտերից բացի, մասնակ-ցում են տարբերՀասակի Հրաբխայինն ինտրուզիվապարներ:Հետաքրքիրէ նշել, որ պալեոզոյան էրայի վերջում, Արներտավստրալիական լեռները բռնվում են սառցաղաշտերով:Դրա վկայությունն. են Հանդիսանում այդ Նույն (վերին պալեոզոյան)ժամանակաշըրջանի նստվածքներում Հայտնաբերված մորենները, որոնք ներ-. կայանում են բավականմեծ կուտակումներով: ու

ու

ու

177՝

12--1666

Մեզոզոյում ն երրորդականիսկզբում մայր ցամաքի միջին ե ճարավայինմասը նշանակալից չափով ծածկվում է ծովով, ատաեն բավական ընդարձակ լճային ջանում ավազաններ,որոնց ՀաՀաստ նստում են տակներին շերտով կրաքարերն ավազաքարերը: Ծովային լճային այդ ավազաններիպատճառով բավական երկար ժամանակ արեմտյանցամաքը մնում է անջատվածարնելյան լեռնային շրջանից. միայն կավճի վերջում, ամբողջ ցամաքի բարձրացման 4ետնեանքով, տեղի է ոնենում ծովի նաճանչջն ապա լճերի ու ծանծաղեցում չորացում: Ավստրալիայում ալպյան ծալքավորությանպատկանողլեռներ չկան, որովչետե երկրաբանական այդ ժամանակաշրջանումդգեոաինկլինալային ավազանը ընդգրկում էր միայն մայի ցամաքի արնելյան կղզիների շրջանը, ուր ն տեղի են ունենում ուժեղ ծալՔավորություններ: Սակայներրորդական,ինչպես ն մինչ այդ մեզոպոյան ծալքավորման փուլում (որի ժամանակ նա կապվում է նոր Հետ) ցամաքը ենթարկվում է կոտրատումների:Տեղի Զելանդիայի են ունենում երկրակեղնիառանձինբեկորների ուղղաձիգտեղաշարՎեր Այդ ամենի Հենտնանքովձնավորվում է ներկայիս խղզումնա-Հմեն աստիճանաձնկառուցվածքը: Խզումնային այդ ճեղքերով արտավիժում են բազալտայինլավաներըու ճաստ շերտերով ծածկում բնդարձակտարածություններ: լեռները (նչպես ե ՋՉորրորդականում Արեհլաավատրալբական են ամբողջ Հնագույն ցամաքը) ենթարկվում դենուդացման։ ԱրնելՔուվ՝ մերձափնյաչրերում շարունակվում է կորալականկղզիների ձնավորումը, իսկ կոսցյուշկո լեռնազանգվածում առաչանում են միաժամանակ ճովտային տիպի սառցադաշտեր:ՋՉորրորդականում են ունենում Ավստրալիայիանջատումը Մալայան արշիպետեղի լազից, Թաստամանիայիցնոր Գվինեայից, ինչպես նան «յուսիաային ավստրալիականչելֆի (Տիմորի ն Ֆլորեսի ծովերի ու Տորբեսի նեղուցի) առաչացումը: Ավստրալիայիժամանակակիցոելինֆը իր վերջնականձնավորումն է ստանում երրորդականիվերջում (մասամբ նան չորրորդականում), երբ մի շարք խոշոր կոտրատումներիշնորճիվ նա վեր է ածվում առանձին զանգվածների:Վերջիններս, ուղղաձիգ խախտումների «ետնանքով, միմյանց նկատմամբ նշանակալից չաիով տեղաշարժվածեն: Դա լավ է նկատվումցամաքի մերձափնյա շրրճարավ-արնելյան ծովաջաններոսէ, գլխավորապես արնելյան լեռները Այդ փերին, որտեղ գտնվում են Արեեհլաավստրալիական Ճճատնույն երնույթների Հնտնանքով4յուսիսում ցամաքի որոշ ու

ու

ու

լ

ու

Մա(ածներ իջնում են ժովիՀատակըն առաջացնումԱվստրալիան լայան արշիպելագիցու նոր Գվիննայիցբաժանող ծովերն ու նէղուցները։ Այս նույն ձնով Հարավում առաջանում է ԲասսինեղուՑԸ'

նշված շրջաններում ճեղթվածքայինգժերի ուղղությամբ վեթ բարձրացած լավաները շատ տեղերում գոլացնում են ընդարձակ ծածկոցներ. Այդ առանձնապեսլավ նկատելի է մայր ցամաքի արնելյան ն ճարավարնելյան շրջաններում, ուր ն Հանդիպում եր բավականինմեծ թվով առանձնացաժՀրաբխայինկոներ (Արարատ լեռր ն ուրիշները), որոնց արտավիժածերիտասարղ(երրորդական ն չորրորդական)լավաներով ու տուֆերով ծածկված են այդ մասի

4Ճնագույն կառուցվածքները: Ցամաքիեզրային շրջաններում կատարվածուժեղ ուղղաձիգ բարձրացմանշնորճիվ, Ավստրալիայի ափերը մեծ մասամբ զառիեն թափ լանջերով փչնում դեպի ծովը, իսկ դեպի ներքին շրջանները նրանց թեքությունը ճամեմատաբար փոքր է: նրկրիկննտրոնական մասում բարձրացումը շատ թույլ է եղել, ալդ պատճառովէլ Ավստրալիայիկենտրոնականմասը եզրերի Համեմատությամբ մի գոգավորությանտեսք ունի, որի ներքին մասերում տեղ-տեղ բարձրանում են աննշան բարձրության լեռնային զանգվածներ, գոգավորությունըբաժանելով առանձինճատվածներիւ Քանի որ Ավստրալիայիբոլոր մասերը իրենց ժամանակակից ոհլինֆի տեսակետիցերկարատո.էրոզիայի ն ուղղաձիգ բարձրացման արդյունք նն, այդ պատճառով ցամաքի ճամարյա բոլոր լեոռնաշղթաներն ըեռնայինզանգվածներըՀարք կատարներ գազաթներ ունեն. ԱյսպիսովԱվստրալիայիոչ միայն ափերի գծագրությունը, այլն նրա ռելինֆի Հիմնական զծերը խզումների ուղղությամբ ուղղաձիգբարձրացումներին իջեցումներիարդլունք են: ուղղաձիգ տեղաշարժերը Բայց Ավստրալիայումխզումներն Աֆրիկայիճամեմատությամբ քիչ են կատարվել, քարձրացման ամպլիտուդը ԱֆրիկայիՀամեմատությամբչատ փոքր է, այնպես միչին բարձրությունը350 մետր է, մինչդեո Աֆոր Ավստրալիայի բիկայի միչին բարձրությունը 650 մետրից անցնում է, ու

ու

ու

`

»

»

առանձԱվստրալիանճարուստ է օգտակարՃանածժոներով. են դրավում մետաղի ճանքերը, որոնք նապես կարնոր տեղ կապված են գլխավորապես4Ճնագույնցամաքի մերկացվածտեղա4ծտ. նրանցից Հատկապես լայն մատերին Հրաբխականության

տարածումունի ոսկին, որը Հանդիպումէ մայր ցամաքի գրեթէ բոն լոր շրջաններում, թե՛ ցրոնային թե՛ երակային ձեով. Ավստրալիայի կննտրոնականմասերում առավելապես տարածվածէ ցրտնային ոսկին, իսկ մայր ցամաքի Հարավարնելյան պալեոցոյան կառուցվածքներում, ինչպես նան արնեմուտքիմինչկեմբրյան ապարներոսվ՝երակայինոսկին:

երկաթովաչքի է ընկնում մայր ցամաքի ճիմնականում ճարավային լեռնային շրջանը, Ավստրալիայում առավել մեծ տեղ են գրավում գունավորմետաղները(պղինձ, մոլիբդեն ն այլն), որոնք

կենտրոնացածեն դլխավորապեսմայր ցամաքի արնելքում ն Հաբավ-արնելքում։ Հարավային լեռներում կա նան ուրան, իսկ Արեեչաավստրալիական լեռներում ն մի քանի այլ շրջաններոսքճայտնի ծն բազմամետաղների,ինչպես նան արծաթաշճանքի մեժ պաշար-

ներ:

|

բնական կարեՈչ մետաղային Հանածոներից Ավստրալիայի վորագույն ճարստություններիցէ բարձրորակ քարածուխը, որը տարածված է Արնելաավստրալիական լեռներում (գրեթե ամբողջ երկարության վրա): կան նան նավթի (բայց բիչ քանակությամբ), ինչպես նան ֆոսֆորիտի, քարաղի, գիպսի Ճանքավայրեր:

Ցամաքիայն մասերոսմ, որտեղ Ճնադույնմինչկեմբրյան 4վմԹաղված է Համեմատաբարերիտասարդապարների Ճաստ շերտերի տակ, օգոակարճանածոներքիչ են ճայտնիս

ՓԸ

ՌԵԼԻԵՖԸ

Ավատրալիայի ժամանակակիցոռհլիեֆնառավելապեսաչքի է ընկնում Հարթավայրայինբնույթով: Ըստ որում նրանում 600 մ-ից ավելի բարձրությունները դրավում են ամբողջ մակերնեույթիոչ զելի քան 5 00-ը. Ցամաքիմեֆ մասը բռնված է սարաճարթերով դաշտավայրերովի Լեռնայինմակերնույթով բնորոշվում է Հիմնականում արնելյան մերձծովափնյաշրջանը, Այս մասում ճյուսիսից ճարավ ձրգվում է Արահլաավստրալիական լեռների Հսկայական գուտին,որը կորդիլյերներ. առաջներումայլ կերպ կոչվում էր Ավատրալիական սակայն բուն Կորդիլյերներից(ՀլուսիսայինԱմերիկայի)Հնագույն աչս լեռները տարբերվում ծն Հիմնականումիրենց Հարթվածմակերնույլթով, ճղկված լեռնագագաթներովն փոքր (1000 մետրիք ոչ ավելի) միջինբարձրությամբ: ա-

ու

Արեելատվստրալիական լեռներն սկսվում են Հլուսիսային Յորք մ բարձրության Հասնող բլուրների ձնով ն Թերակղզում, 500--600 ապա աստիճանաբարբարձրանալով, առավելագույն բարձրության Հասնում են իրենց տարածման Ճարավային կեսում, որտեղ գրտնրվում է կԿոսցյուշկո(2234 մ) ցագաթր։ Ավելի Հարավ լեռների բարձրությունը կրկին փոքրանում է, ն միաժամանակ նրանք փոխելով իրենց ուղղությունը, ծովափնյա մասով տարածվում են դեմ բարձրության: սպիարնմուտք, Հասնելով Յ00--400 Արնեելաավստրալիական լեռներն ունեն ջրբաժան նշանակու թյուն: Դեպի արնելք նրանք իջնում ծն բավական զառիվեր, իսկ դեպի արնմուտք՝ թույլ, աստիճանականթեքությամբ: նրանցիցառանձնանում են բազմաթիվ լնոնաբազուկներ, որոնք սովորաբար միմյանցից բաժանված են գետային էրոզիայի կողմից մշակված տեկտոնական4ովիտներով: Արնելաավստրալիական լեռները կազմված են մեծ մասամբ ճյուսիսից Հարավ միմյանց շարունակություն կազմող (ն ճաճախ իրար զուգաճեռ ընթացող) բազմաթիվ շղթաներից, նրանցից «յուսիսում նշանավոր է Մեծ ջրբաժան շղթան, իսկ ճարավում նոր Անգլիայի,Ավերպուլլան, Կապույտլեռները, ինչպես ն Ավստրալիական ալպերը, որոնց վրա գտնվում են կոսցյուշկո ն Թոտմաննտ լեռնագագաթները: են մայր ցամաքի ամենաբարձր Չնայածսրանք Ճճանդիսանում լեռննըը, բայց նրանց գագաթներըոչ մի տեղ չեն ճասնում ճավերժական ձյան բարձրության, սակայն նրանցում Ճանդիպումեն սառցադաշտայինծագման լճեր, ինչպես նան տաշտաձն 4ճովիտայս լեռները ներ, որոնք ցույց են տալիս, որ չորիորդականում նույնպես ծածկվածեն եղել սառցադաշտերով: լեռներից անմիջապեսդեպիարեմուտք Արնելաավստրալիական է ընկած Կենտրոնական իջվաժքային «Հարթությունը: Հյուսիսում, ծովածոցի շրջանում նրա անմիջական չշարուկարպենտարիայի նակությունը կազմում է Առափնյադաշտավայրը:Այս երկու ճարմ բարձրության թություններըմիմյանցիցբաժանվածեն 200--500 ն Բերկլի գորսոտաձե՝ տրոնջ ՃասնողՍելուին լեռնազանգվածներով, ն են կազմված ստորին պարեողոյի ծալքերից նույն ժամանականրանք դեպի այդ ճարթությունշրջանի Հրաբխայինապարներից, ներն են իջնում գրեթե աննկատելի ցածրադիր լանջերով: Տարածությամբշատ ավելի ընդարձակէ կենտրոնականՃարքությունը, որը ձգվում է դեպի ճարավմինչն Մուրրել զետի ստորին Հովիտը: կենտրոնական Հարթությունոմ է գտնվումէլր լճի ընդար(81

ձակ դեպրեսիան, որըՀանդիսանում է մայր ցամաքի ամենացածրադիր մասը, նրա բացարձակ բարձրությունը ծովի մակեբնույթի նկատմամբ կազմում է --12 մետր: ՀարթությանՀարավարնելյան մասը գրեթե ամբողջապեսկազմված է Մուրրեյ ն Դարլինգ գետերի ալլուվիալ նստվածջներից, Մլուս մասերում Հարթությունը գրեթե ամենուրեք մասնատված է չորացած գետաճունծրով, որոնք այստեղ կոչվում են կրիկներ։ նրանցով երբեմն, միայն անձրեների ժամանակ չրեր են Ճոսում: կենտրոնականիջվածքային Հարթության ճարավային կեսթ արեմտյան մասով վեր են բարձրանում չարավավստրալիական լեոները, որոնք կազմված են ստորին պալեոզոյի նստվածքային ապարներից: Դրանքներկայացնում են բոլոր կողմերից դաշտավայրերով շրջապատվածմի շարք գորստաձն լեռնազանգվաժներ՝ կազմված ճիմնականումկեմբրյան Ճասակիկվարցիտներիցու դոլոմիտներից։ նրանցից առավելապես աչքի են ընկնում Ֆլինդերսի, (ֆուտի ն Դենիսոնիլեռները, որոնք Ճասնում են մինչն 1000մ բարձրության: (նոնագրական տեսակետից նրանց շարունակությունն է կազմում կենգուրուխկղզու լեռները: Վերը նշված լհռնեկալեմիասին կոչվում են նամ. Ավստրալիական րը Հաճախբոլորը դոնիդներ: Համեմատաբար ընդարձակտարածությամբ, Դաշտավայրային ծովածոմայր ցամաքի Հարավային մասում, Մեծ Ավատրալիական ցի երկարությամբ ձգվում է նալլարբորի Ճճարթությունը:Վերջին» կրաքարերից։Այդ իոկ մակերեսից կազմված հրրորդականի է պատճառով նրա ոռնլինֆնաչքի ընկնում լայն տարածվածկարսձնեծրով:Շատ են ձագարաձնփոսերը, ինչպես ե սստորերտային կըրյա քարայրները, Ավստրալիայումառավել մեծ տարածությունեն բոնում սաԱյդ տնսակետից Ճայտնի է Հատկապեսայսպես կոչբաճարթերը: որը գրավոսք տարաճարթը:(պլատոն), ված Արեմտաավստրալիական է մայր ցամաքի գրեթե ամբողչ արեմտյան կեսը երա մինչկեմԲորյան Հիմքը (կազմված բյուրեղային ապարներից)մեծ մասամբ ժածկված է կրաքարերին ավազաքարերիՃաստ շերտերով ն միայն մերայն տեղ-տեղ, առավելապեսլեռնային զանդգվածներոս/ կանում է ն դուրս գալիս մակերնույթք: մ միջին սարաՀարթնունի 300--500 Արնելաավստրալիական բարձրություն, սակայն նրա եզրամասերումՀանդիպում են լեռնային զանգվածներ,ինչպես ն Հղկված սեղանաձնբարձրություններ, որոնք Հասնում են 1000 մետր ն ավելի բարձրության: Սարաճարթի

արկելքում առանձնապես նշանավոր են Մակդոնելին Մասգրեյվի Վեռները,որոնք ունեն 1000-ից մինչն 1500 մ բարձրություն: ԴրանՓից բացի ճյուսիսում գտնվում են կիմբերլի բարձրությունը, իսկ արնմուտքոսի՝Համերալի լեռները: Միաժամանակ սարաճարթիծայր ՀՖարավ-արեմուտքում մի նեղ գուռիով ձգվում են Դարլինգի լնոնեեն մ մասում փը, որոնք ծովափնյա բարձառաջացնում մինչն բության ուղղաձիգքարափներ: Աբեմտաավստրալիական սարաճարթը ճամարյա ամենուրեք ՀնդկականՕվկիանոսիմերձափնյա մասում շրջապատված է նեղ դաշտավայրերով,որոնք չնայած թույլ մասնատվածությանը, Հաճախ ծովափնյա մասերում աչքի են ընկնում նեղ ցամաքային լեղ«վակներով,իսկ տեղ-տեղ՝ նան թմբային ավազներով: Սարաճարթում,ընդարձակ ավազուտներով խճաքարային են սարածություններով բնորոշվում ճատկապեսներքին մարզերը: Դրանք Հիմնականում իրենցից ներկայացնում են ծայրաստիճան չոր, ջրազուրկ անապատներ: Այդպիսիներիցէ, օրինակ, «լուսիսում Մեծ անապատը, ճարավում՝Վիկտորիայիմեծ աԱվազային Ֆապաստը, իսկ նրանց միջն՝ Հիբսոնիանապատը: ու

ԿԼԻՄԱՆ

Ավստրալիանգտնվում է արնադարձայինն ենքարխադարձավին գոտում. բացառություն է կազմում միայն նրա ծայր «արավԹատմանիա արխնելքում կղղին, որը ամբողջապեսընկած է բարեխառն գոտում: Աշխարճագրական այսպիսի դիրքի Հնտնանքով մծնանպաստավորպայմաններն են ստեղծվել նրա մակերեույթի ուժեղ տաքացմանՀամար: Ավստրալիան ճարավայլին կիսազնգի է: աշխարճամասն ամենատաք Ավստրալիայումբաշխված են բավական ճՁերմաստիճանները Հավասարաչափ,աշխարճագրական լայնություններին Համապա-Հտասխան։ Այդ օրինաչափությունըխախտվում է միայն լեռնային շրջաններում, որտեղ ջերմաստիճաններնանկում Տն տալիս րոտ բարձրության: Ամենիցտաք շրջանն ընկած է մայր ցամաքի արեմրտյան կետոսմ, որտեղ Հունվարի միչին չնրմաստիճանըկազմում է 33-: Ծայր Ճյուսիսում, ծովի մեղմացնող ազդեցության4ետնանքթով,ամենատաքամսվա միջին ջերմաստիճանը30 է։ Սակայն նկատելի է, որ դեպիարնմուտք,շնորճչիվկլիմայի ցամաքալէ (31), իսկ նության, ջհրմաստիճանըաստիճանաբարբարձրանում ա-

ընդճակառակը, տեղումների շատացման Հետնանջով, ջերմաստիճանները նվազում են (28«),: նրաստիճանաբար դեպի արնելք,

մաստիճանները շատ ավելի Ճավասարաչափ ենն տեղաբաշխվաժ մայր ցամաքի Հարավայինմասում: Այստեղ252 20" ն. իզոթերմները անցնում են իրար զուգաճեռ արնեմուտքից արնելք։ Այդ նույն երեվույթը նկատվում) է նան մայր ցամաքի ճյուսիսում, բայց ձմռան Չ5՝ |. 20" ամիսներին, ըստ որում այստեղ Ճճուլիսյան իզոթերմերը նույն կանոնավորությամբ անցնում են իրար զուգաճեռ՝ արնմուտՔից արնելք: Դրա պատճառըոնլինֆի Ճճարթավայրային բնույթն է, Հուլիս ամսվա ժիչին ջչերմաստիճանը մայր ցամաքի կննտրոնական

Նկ.

71.

Տարեկան իզոթերմերը:

շրջաններում12"--154 է, Հլուսիսում՝ 26, իսկ ծայր Հարավ-արնելՔում՝ 10-ից մի փոքրպակաս: Փերմաստիճանների ճյուսիսի ն ճարավի տարբերությունը միչն այնքան էլ մեծ չեն, Այսպես, օրինակ, ցամաքի Հյուսիսային ծայրամասում,ՅորքՀրվանդանում,ամննատաքամսվա (Հունվա124

Բի) միջին չերմաստիճանը22,6- է, ամենացուրտամսվա (ճոգիսի) 24,5՝, մինչդեռ ծայր Հարավ-արնելքոմտ՝ միջին ջերմաստիճանը՝ Մելբուռնում Հունվարյան միջն ջերմաստիճանը19,75 է, իսկ Ճուլիսյան միջինը՝ 9,3: Ցամաքիներքին մասերում, չնայած այս աշխարճամասիճամծմատաբար փոքր չափերին, կլիման բավական ցամաքային է. այստեղ Ճունվարյան միջին ջերմաստիճանըՃճասնում է մինչե 33-ի, իսկ ծայրաճեղ ջերմաստիճաններըտատանվում են 6--ից մինչն -- 50--ի միջն, Տարեկան,ինչպես ն են նալ օրական ամպլիտուդղնեըը բավական մեծ բարեխառն կլիմայական շրջանների ծովափնյա մասերում. օրինակ, Մելբուռնում ծայրաճեղջերմաստիճաններըտատանվում են --3-ից մինչն --44": Չնայած որ ձմռանը ջերմաստիճանըերբեմն 0"-ից իչնում է, այնուամենայնիվ սառնամանիքները ճազվաղռեպ երնույթ են նույնիսկ ամենացուրտշրջաններում: ՏեզումներնԱվստրալիայումբաշխված են անճավասարաչավփ: Նրանք Ճճամեմատաբարշատ են արնադարձային Ավստրալիայի Հյուսիսում (1000--2000 մմ) ն արեելյան լեռների շրջանում (մին--

՛

չն

մմ, իսկ առանձինվայրերում, ինչպես, օրինակ, Դուզրան՝

նավաՀչանգստումմինչն

մմ): Մայր ցամաքի մնացած

մասե-

անբավարար. է--Այթարն»,--«

բում տեզումների քանակը խիստ նակ, Ավատրալիայիկենտրոնական դաշտավայրիե Արեմտյլան -

միչին քանաչ սարաճարթիշատ վայրերում տեղումների ստարեկան, մմ: կլիմայի խիստ ցամաէ 120--250 կը սովորաբար կազմում կան վայրեր, որոնք մի "արեմուտքում Հ ետնանքով Փայնության ջանի տարի շարունակ ոչ մի կաթիլ անձրն չեն ստանում: Ավստրալիայիմեծ մասի կլիմայի ցամաքայնությանպատՃառներըմի քանիսնեն: Դրանցից է այն, որ 1) Ավստրակարնոր է տակ,որայն լայնությունների աշխարճագրական լիան ընկած ճետ տեղ օդի ընդճանուրշրջանառության կապված՝ | իշխում է 4ա2) ցամաքը րավային մերձարնադարձային բարձր ճնչման գոտին, արնելք Ճենց այդ առավելաամենից շատ ձգված4 արնմոստքից 3) մայր ցամաքը ճորիզոնական գույն ճնշման գոտու ուղղությամբ, ն ուղղաձիգթույլ մասնատվածություն ունի, 4) ռելինֆի առանձնաՀատկություններիշնորճիվ ծովերից փչող քամիներնիրենց խոնավության Համարլա ամբողջ բեռը ցած են թափում մերձափնյալեռշրջաններիճողմաճայացլանչենային կամ բարձրավանդակային բի վրա: Այդ առանձնապեսցայտուն է արտաճայտվածԱրնելալանջերում, դեպի ավատրալիականլեռների խաղաղօվկիանոսյան (85

մշտապես ներթափանցում են Հարավարնելյան խոնավաբեր են քամիները: Արեելաավստրալիական լեոները սածշմանափակում նրանց անցումը արնմուտք, որի պատճառովարնելյան խաղաղօվնեղ, խոնավ գուտինխստորենտարբերվում կիանուսյան ծովափնյա է այդ նույն լեռներից արեմուտք ընկած չորային մարզերից: Այս նույն ձեով, մայր ցամաքի Հարավարնեմտյան ծովափնյա նեղ գոտում առանձնացվումէ միչերկրածովայինկլիմայականշրրջանը, դեպի ուր ձմռան ամիսներինազատորեններթափանցումԷՖ Հնդկականօվկիանոսիցիկլոնները։ Սակայնվերջիններիսանցումը է՝ շնորչիվ Դարլինգլեռներթ ցամաքի խորքը սաշմանավփակվում արգելափակման: Այս ամենի Հետնանքով,ցամաքի մեժ մասը տարեկանստա-Հ նում է 250 մմ-ից ոչ ավելի տեղումներ, այսինքն այնքան, ինչքան Ճատուկէ աշխարչագրականայդ լայնություններին ՀամապատասՀ կ անապատային խանող կիսաանապատային տերիոորիաներին Ոթպես կանոն, Ավատրալիայում ամննուրեք ծովավերից ղեպի մեծ երկրիխորքը տեղումներիքանակը նվազումէւ Համեմատաբար ուր

քանակությամբտեղումներթափվում են ցամաքի Ճլուսիսոսք, Ճյուսիս-արմւելքում, արթնելքումն Հարավ-արնելքում, այսինքն՝ բարձրադիր լեռնային շրջանների ծովաճայացմասերում, մինչդեո 4յու-

սթսարնմտյան ն ծարավային Ավստրալիայումտեղումների խիստ ասնում սակավության պատճառով կիսատանապատները

են

ճա-

մարյաընդճոսվ մինչն օվկիանոս:Հյուսիսիերկու մեծ թերակղզինեՎ

ստանու (Յորքլ Արնչեմլենդ)

են 1000--2000

մմ

տեղոսմներ,.

արնելյան ծովափը ն ճարավարեմտյան ծովափը՝ մոտավորապես 250-նույնքան, թսկ ցամաքի արավը ն Հյուսիս-արվմուտքը՝ 500 մմ (որոշ մասերում՝ 250 միլիմետրից էլ պակաս): շրջաններում տեղումները կապված են ամաԱրնհադարձային ռային ծլուսիսարնմտյանմուսսոնների ճետ ն թափվում են ճոկտեմենք այժ բերի վերջերից մինչե մարտ-ապրիլ:ինչքան 4ճեռանում շրջանից դեպի ցամաքի խորքը, այնքան կարճանում է անձրհային տնում է ընդամենթ սեզոնը, որը երկրի կենտրոնականմասում ՛

2--3

շաբաթ:

ծոցի ասիերին, Տեղումներըբիչ են նան ՄեժՓ Ավատրալիական որովշետն այդտեղ գրեթե ամբողչ տարին գերիշխում են ճարավարնելյան պասսատները,որոնք ցամաք ննրթափանցելով ասխոտիճանաբարտաքանալովկորցնում են իրենց Հարաբերական ու

նավությունը

ու

դառնումչոր:

՝

Տեղումների քանակը

նրանց բաշխման անճամաչափությունները Հիմնականում 4ետնանք են օդի շրջանառության, մրթնոլորտայինճնշման ն դրանով պայմանավորվաժ՝գերակշոողքաՁմռանը ցամաքի վրա միների լուրաճատուկ դասավորման:

.

«ոՀ

ֆ

ն

Տ

աօ .

.ծ---

Նկ.

72.

Տեղումների տարհզան ջանակը (մմ):

ատեղծվում է մթնոլորտային բարձր Ճնշում, որի գոտին սովորակեսով: լայնական ձնով անցնում է մայր ցամաքի Ճճարավային Այստեղից դեպի ծայրամասերը փչող քամիները թեքվելով դեպի Համար դառնում են Ճճարավարեձա, Հյուսիսային Ավատրալիայի վելյան չոր պասսատներ,իսկ արնմտյան ԱվստրալիայիՀամար՝

բար

քամիներ: այս սիստեմըչափազանցկարնոր դեր է կատաՊասսատնհերի դրսնորեբում Ավստրալիայիկլիմալի առանձնաձճատկությունները ն ամռանը մայր ցամաքի չերմաստիճաննելու գործում. Զմռանը բի տարբերությունը, ինչպես ն Հակադիր կիսադնդում գտնվող վրա, տեԱսիացամաքը, խստորեն ներգործումեն պասսատների չոր

:

ղաշարժելովնրանցազդեցությանշրջանը մոտավորապես1000 կմով մերթ դեպի«յուսիս ն մերթ դեպի Հարավ: Ջմռանն Ավստրալիայում Համեմատաբար ցածր չերմաստիճաններիճետնանքովօդը լինում է ավելի խտացածն դա զգալի է Հատկապեսնրա Ճարավայինկեսղւմ: Տարվաայդ նույն ժամանակ Հյուսիսային կիսագնդումամառ է, ուստի ն Ասիան,ուժեղ տաքանալով, օդի ուժեղ ննրծծում է կատարում նակ Ավստրալիայից ՋմռանըԱվստրալիայից դեպի Ասիաշարժվող օդային զանգվածները ցուրտ գոտուց անցնում են տաք գոտի, ուստի ն աստիճանաբար տաքանալովդառնում են չոր. ԴրանքՀարավարնելյանպասսատներնեն, որոնք ձմռանը, անցնելովարնադարձայինԱվստրալիայով, այնտեղ առաջացնումեն տնական պարզկա,լոր եղանակներ: Սակայնայդ նույն քամիները, անցնելով Հասարակածըն մի շարք

տաք

ծովային ավազաններով, ճլուսիսային կիսագնդում

երկրի պտուլտիՀետնանքովշեղվում են դեպի աջ ն ապա ներխուժում Ասիա, արդեն որպես խոնավ ամառային մուսսոններ: Տարվա այդ ժամանակաշրջանումկլիմայական պայմաններն անչամեմատ խոնավ են Ավստրալիայի ծայր «Ճարավարնեմտյան Այստեղ օդի առավելագույն ճնշման գոտին ձմռանը «լուսիս տեղափոխվելու ճետնանքով, բարենպաստ վիճակ է ստեղֆյում Հնդկականօվկիանոսի ցիկլոնային քամիների ազատ ներթափանցմանճամար դեպի ցամաք: չենց դրանցով էլ պայմանավորված է ալդ մասի ձմռան ամիսներիտեղումներիառատությունը, Ավատրալիայի ալս ճատվածն ունի տիպիկմիջերկրածովային կլիմա, "Ամռանը դիտվում է Հակառակպատկերը:Տարվա այս ժամանակաշրջանում ԱվստրալիայիճՀարավարնմտլան ծովափնյա դոտին, օղի բարձր ճնշման տիրապետությանճետնանջով, գանվում է անտիցիկլոնալինպայմաններում, ուստի ն տեղումները լինուտ են շատ ջիլ, գերիշխում է չորային եղանակը: տաքանում Այդ նույն ժամանակարնադարձայինԱվստրալիան է շատ ուժեղ. օդի Ճնշումը խիստ նվազում է. պասսատները (բարձթ ճնշման գոտին ՀարավտեղափոխվելուՀետնանքով)վերանում են: նրանց փոխարինումեն Հլուսիսարնելրյան արնադարձայինմուսոնները, որոնք ն բերում են առատ տեղումներ: Այսպիսովտարվա հղանակներինճամապատասխան,երբ Ճլուսիսում կլիման լինում է խոնավ (ամռանը),երկրի Հարավ-արեմուտքում տիրապետողէ ղառնում չորային եղանակը ն ընդչակառակը,երբ Հյուսիսում չոմասում:

րային է (ձմռանը), Հարավարնեմտյան մասի կլիման լինում է զով ու խոնավ: Հաշվի առնելով կլիմայական այդ բոլոր առանձնաչատկությունները, Ավստրալիայումկարելի է առանձնացնել կլիմայական Հետնյալ մարզերը. 1) ննթաճասաբակածային Ավստրալիա.րնդգրկում է մայր ցամաքի «յուսիսը՝ մինչն Հարավային լայնության 20"-ը: Բնորոշվում է պարզ արտաճայտված տեղումների բաշխման սեզոնային (մուսսոնային) բնույթով (ամառը՝ խոնավ, ձմեռը՝ չոր): Ջերմաստիճանային ամպլիտուդներըշատ փոքր են: Ամենացուրտամավա միջին ջերմաստիճանը20"-ից ցած չի իջնում:

2) Աբնելաավստոբալիական լեռնեոի ճողմաճայացխաղաղբնորոշվում է տարվա բոլոր ժամանակներում օվկիանոսյան մառոզ. խոնավ կլիմայով: Տեղումները,պայմանավորվածՀարավարնելյան են ն ըստ. տարվա պասսատներով,շատ (խաղաղօվկիանոսյան) եղանակների բաշխված են բավական 4ավասարաչափ, թեպետն

ամռանը նրանց քանակը մի փոբր ավել է, քան ձմռանը: Ջերմաս-

տիճանային տարբերություններ, ամենացուրտ միսներիմիջնավելի մեծ են, քան 4յուսիսում:

ն

ամենատաք

ա-

աբնադառձային գոտու ներքինճառթավայ3) Ավստբալիայի ե բնորոշվում Լ տաք ն չոր մառոզ. սաբաճարթեբի ՐԵբի աբնեմտյան նրա վրա իշխում կլիմայով:Տարվաբոլոր ժամանակաշրջաններում

օդը: Տեղումներըքիչ են, նրանց տարեկած միջին քանակը 500 մմ-ից չի անցնում, իսկ ջերմաստիճանների տարեկանն օրական ամպլիտուդներըշատ մեծ նն, ճաճախ ճասնելով 35--40"-ի: Այստեղ ձմռանը, երբեմն ճարավիցներթափանցող ցուրտ օդային զանգվածներիազդեցությանտակ, Ճողի մակեըեսին ջերմաստիճանըիջնում է մինչ --Տ": մեոձառեաղարձա-4) Ավստբալիայի ծայր ճարավաոբնմտյան բնորոշվում է տիպիկ միջերկրածովային կլիմայական յին մառոզ. պայմաններով:Այստեղտեղումները թափվում են գրեթե բացառաԴեպիարնեելք տեղումների պես ձմռանը: Ամառր չոր է ու տաք. ն Խվազագույնի է Հասնում քանակը պակասում է Հարավային

է արնադարձայինչոր

Մայր Ավստրալիայիծովափնյա գոտու կենտրոնական մասում. մտնում է մծրձարնանույնպես Հարավ-արնելքը ծայր ցամաքի նախորդ ի տարբերություն մեջ. Սակայն սա, դարձային գոտու (միջերկրածովայինկլիմայական մարզի), բնորոշվում է Խոնավ կլիմայով ն ամառային առավելագույն տեղումների քանակով:

ի

ՆԵՐՔԻՆ ՋՐԵՐԸ

ընկած է ճարավալինկիսագնդիաշխարճագրաԱվոատրալիան լան այն լայնությունների տակ, ուր ձգվում են անապատներնու կբսաանապատները։ Այստեղ կլիմայի ցամաքայնության 4ետնանեն ջով խիատսակավ տեղումները: Բացիայղ, Ավստրալիայում չան ճավերժական ձյունով ծածկված լեռներ սառցադաշտեր: Այդ իսկ պատճառով, մյուս ցամաքների ճամեմատությամբ մակերնութային Ճոսքն այստեղ շատ թույլ է զարգացած: Ավստրալիայի ամբողջ մակերնույթի մոտ 550ն-ը (4 միլ. քառ. կմ-ից ավելի) բաժին է ընկնում երջին ճութին, 10Գե-ը խազաղ օվկիանոսին, իսկ մնացածը՝ Հնդկական օվկիանոսին: Երկրիներքին մասերում, անապատներին կիսաանապատնեԲի շրջաններում մշտական Ճոսք ունեցող գետեր չկան Սակայն են չորացած զգետաճուները, շատ որոնք, ըստ երնույթին, ներկաացնում են ճեռավոր անցյալի խոնավ կլիմայի պայմաններում Հեավորվածզետային ցանցի մնացորդներ:նրանք միայն անձրնների շրջանում կարճատն ժամանակով լցվում են չրով ն Հետո՝ ցամաքում. ժամանակավորճոսթային այդ գետերը Ավստրալիավում ճայտնի են «կրիկ» անունով: Դրանցից են Կուպեր կրիկը, ն այլն: Դիամանտինան դաշտա-Հ Կրիկներնավելի շատ տարածված են կենտրոնական վայրում, քիչ չափով՝ նան Արեմտլյանսարաճարթում:նրանց չրերը Հավաքվում են ներքին գոգավորություններիմեչ, ուր սովորաբար տեղավորվածեն մանր ու խոշոր աղի լճերը: Վերջինները,նայած տեղումների քանակինն տարվա եղանակին,շատ Հաճախփոխում են իրենց ափերիգծագրությունը: Չոր ժամանակաշրջանումնրանց մի մասը կամ վեր է ածվում աղի ճաճիճներին կամ բոլորովին առաջացնելովաղի Ճաստ շերտեր: չորանում, Ավստրալիայիծայրամասայինգետերը, որոնք Ճոսք ունեն դեոի օվկիանոսները,սովորաբար կարճ էն ու արագաճու: նրանցմեծ լեռներից, միաժամասը, ոբը սկսվում է Արնելատվատրալիական մանակ ջրառատ են ն ըստ տարվա եղանակների Ճոսում են ավելի Հավասարաչափ,առանց մակարդակիմեծ տատնումների։ Այդ գետերից մի քանիսը կտրելով առանձին լեռնաշղթաներ, տեղ-տեղ առաջացնումէն ստաճանքներ ջրվեժներ: Առավել խոշոր գետերը (Ֆիցրոյ։ Բերդեկին,Խինտեր)ունեն մի քանի Հարյուր կիլոմետր երկարություն ն իրենց ստորին ճոսանքներումնավարկելի են մի քանի տասնյակիցմինչն 100 կմ ն ավելի երկարությամբ: ու

ու

ջրառատ 2լուսիսային Համեմատաբար են Ֆան Ավստրալիայի մասի գետերը (Ֆլինդերս, 0րդ ն այլն), որոնք թափՎիկտորիա,

ն Քեմբրիջիծովածոցերը։ Ամռանընրվում են Կարպենտարիայի են են գալիս բանք դառնում այնքան չրառատ, որ երբեմն դուրս երենց ափերից, իսկ ձմռանը խիստ նվազելով, դժվարացնում են

նավադնացությունը: Պակասջրառատ ու ավելի անկայուն են մայր ցամաքի արնմբտյան շրջանի գետերը, որոնք Հոսում են մերձափնյա սարաճարթի կիւսատնապատներով:Մակերնեութային Հոսքը դրեքն իսպառ բացակայում է նալլարբոր Ճարթությունում,որտեղ կրաքարերիտիրապետման 4թտնանքովկարստային լանդշաֆտն է տարածված: Սակայնայս միննույն շրջանում կան բավական շատ ստորերկրյա ջրեր, որոնք ելք ունեն անմիջականորեն դեպի Մեծ Ավստրալիական ծոցը:

գետը Մուրըեյն է, Սա Ավոտրալիայիմշտաճոս ամենամեծ է գրավում քառ. կմ մակերեսով ջրշավաք ավազան: Ունի կմ երկարություն. Մկսվում է Ավատրալիականալապերից բնորոշվում է Հիմնականում անձրնային(քիչ չափով՝ նան ձնային) ոնժիմով: Չնայած նրա ճոսքն ապաչովված է մշտական չրերով, բայց որովչեւտն Մուրրեյն անցնումէ մայր ցամաքի Հարավարնելո'

յան ընդարձակ դաշտավայրով, ուր փոքր անկման պատճառով Ճոսում է դանդաղու տալիս մեծ գոլորշիացում, ոստի խիստ նվազած Հ կարողանումճասնել մինչն օվկիանոս: Մուրրեյի ամենամեծ վտակը Դարլինգնէ: Սա Ավստրալիայի ամենաերկարգետնէ: Ունի2240 կմ երկարություն ետ590 ազ. քառ կմ մակերեսով ջրաճավաքավազան:Դարլինգըբնորոշվում է խիստ

(ձմոռանր փոփոխականռեժիմով: Տարվա չոր ժամանակաշրջանում ) դառնում է խիստ սակավաջուր, ուստի ն Հաճախ անկարող է լինում իր ջրերը Հասցնել մինչն Մուրրել։ Սակայնանձրններիշըրջանում (ամռանը) նա ճորդանումէ ն դառնում այնքան չրառատ, որ նրանով սկսում են անգամ շոգենավերերթեեկել։ 4, որն ունի Մուրբնյի մշտաճոս խոշոր վտակը Մարրամբիջին 1Ր90 կմ երկարություն: Մուրրեյի սիստեմին պատկանողգետերը բոլորն էլ ճոսում եջ երկրի Համեմատաբարչորային շրջաններով,այդ իսկ պատճառով, դաշտերըոռոգելու առումով նրանջ ունեն տնտեսականխոշոր նշանակություն Սակայն նավարկելիության տեսակետիցնրանք բավական շատ դժվարություններնն Հարուցում: Պատճառըմի կողմակարդակիխիստ տատանումներն են, իսկ յուս միցգետերի նա

«ողմից՝նրանցակումուլլատիվ էգործունեությունը: Հատկապես են րենց ստորին Հոսանքներում նրանք այնքան շատ կուտակումեր առաջացնում, որ խիստ դժվարացնումեն նավագնացությունը,

Նկ.

73.

Մուրբեյ գետը միչին Հոսանբթում:

մակերնեութայինչրերի անբավարարթանաԱվատրալիայում Վը բնակչությանը ճարկադրել է մեծ չափով օգտագործել ստորերՎբրլա ջրերը, որոնք կուտակվում են արտեզյան չրավաղզաններում: նրանքտեղադրվածեն բավականխոր. կենտրոնականավազանում են մինչն 20, իսկ առանձին վայրերում՝ մինչե 150 մն Հասնում մեծ ավելի խորության, Հաճախգետնի մեջ ճորանցք փորելով նըեն դուրս րանց մատկերնույթ բերում արճեստական ճնշում գործարելով: Մայր ցամաբի ամենից խոշոր ստորերկրյաչրավազանը, որը Ֆոչվում է Մեծ Արտեզյանավազան, տարածվում է կարպենտափՓիայիծովածոցից մինչն Դարլինգգետի Ճովիտը. նրա տերիտոփեայում կան բազմաթիվ արտեզյանչրճորներ, որոնք երբեմն մաՎէրնույթ են դուրս բերում նան տաք չրեր: Ոչ շատ առաչ Ավստրալիայում ճաշվում էր մոտ 6500 արտեզյան չրճոր. ներկայումս ֆրանց քանակն անշուշտ ավելացել է. Արտեզյանչրճորներն օգՀոագործվում են ոչ միայն բնակչությանը (ինչպես նան անասունեեբին) խմելու ջրով ապաճովելու, այլն դաշտերը ոռոգելու ե Նաբերության որոշ պաճանջներբավարարելուճամար:

արդյու-

։

ՀՈՂԵՐԸ

Ավստրալիայում Հողերն աշխարչագրական լայնություններին ունեն ճՃամապատասխան զոնայական տարածում: Բացառությունէ կազմում միայն Արնելաավստրալիական լեռնային շրջանը, որտեղ այդ օրինաչափությունըխախտվածէ. Մայր ցամաքի ծայր ճյուսիսում տարածված նն լատերիտային Հողերը: նրանք աթնադարձայինխոնավ անտառներում փոխարինվում են տեղ-տեղ ճաշճճացածկարմրաճողերով Ավելի «արավ, կենտրոնական դաշտավայրումտիպիկ են դառնում մերձարնադարձային սավանների սն գունավորվածՀողերը, որոնք իրենց Հերթին փոխվում են շագանակագույն4ողերով. Վերջիններիսսաշմաններում միաժամանակբծերի ձնով դրսնորված են աղուտները: Ավելի գետի ստորին Ճոսանքում գլխավոր տեղը գրաՀարավ,Դարլինգ վում են մերձարնադարձային մոխրաճողերը, իսկ Մուրթեյ գետի Հողերը, որոնք նախալեռներումփոճարթությունում՝ դարչնագուին խեարինվումեն կարմրաճողերով: Արեմտատավստրալի սարաճարթում4իմնականում տարածական ված են անապատայինգորշ Հողերը, որոնց Հետ միասին խոշոր բծերի ձնով դրսնորված են նան աղուտները, խճաքարերն սրսուր ավազները: Այստեղլայն տարածում ունեն նույնպես ն քարքարուտ կավաճողերը: ՀարավայինԱվստրալիանավելի շատ բնորոշվում է շագանակագույն Ճճողերով,որոնք լայն շերտով տարածվում են մերձափնյա դոտով ն միայն ծայր Հարավ-արնմուոքթումփոխվում ն դարչնագույն ու կարմրա-մուգ շագանակադույն Ճողերով: Մայր ցամաքի արնելյան լեռների ծովափնյա մասում Ճողերը փոփոխվում են Հյուսիսից Հարավ, խոնավ արնադարձայինկարմինչն անտառային դորշ «ողերը: Ըստ բարձրության մբրաՃճողերից են երան դալիս նան լեռնամարգագետնայինճողեր:Լեռների արնմլոտյան լանջերը բռնված են գլխավորապես նոսր անտառային ե քնիուտայինդարչնագույնՀողերով: Հարավում գորշ անտառայինՀողերով է ծածկըԱվստրալիայի նան վաժ Թասմանիակղղին, սակայն լեռներով վեր նրանց փոխարինում են պոդզոլային Հողերըս ու

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շնորչիվ այն Հանգամանքի, որ երկրաբանական երկաբատն ժամանակվա բնքացբում Ավատրալիան մեկուսացված է եղել մլուս կացամաքներից(բացառությամբԱսիայի,որի ճետ ընգճատված ՄՏՍ

13 -1666

Մալայան արշիելագի միջոցով շարունակվել է նան չորրորդականում.),ունի չափազանցլուրաճատուկբուսականություն:նրա ֆլորան ընդճանրապեսաղքատ է տեսակներով, ընդամենը այստեղ Հաշվում են մինչն 1200 տեսակի բարձրակարգբույսեր: Սակայն մայր ցամաքի բուսականության ամենակարեորառանձնաձճատկուչ թյունը կայանում է նրանում, որ ալստեղ բույսերի մեծագույն մասը էնդեմիկ են. Այլ ոնսակետից բնորոշ են Հատկապես ծաղկավոր բույսերի ն պտերազգիներիշատ տեսակներ: կարնորառանձնաճատկություններից է ն այն, որ այստեղ բոչ են լորովին բացակայում բույսերի մի շարք ընտանիքներ(շրինակ, խնձորենիներիխումբը): Դրա պատճառը Ավատրալիայի բուսական աշխարճիինքնուրույն զարգացումնէ, Ավստրալիայում,նրա՝ Ասիայիցանջատվելուժամանակաշրրջանից սկսած բուսականության զարգացումը ընթացել է անընդՃճատորեն մեկուսացվածության ն խոնավության մշտական պակասության պայմաններում: Այնուճանդերձ,չնայած այդ Հանդամանքին, մյուս մայր ցամաքների Հեւո նրա նախկիում (մինչ կավճի ժամանակաշրջան)ունեցածժ կապը «նարավորություն է տվել Ավստրալիաներթափանցելու նան անտարկտիկական ձներին, րոնք ներկայումս երնան են գալիս Հարավային Աֆրիկայի, Հարավային Ամերիկային նոր Ջելանդիայիորոշ մասերում: ՆեռգնենումԱվստրալիանմի քանի անգամ կապի մեջ է մտել Մալայան արշիպելագի, Նոր Գվինեայի, Նոր Զելանդիայի, Բիսն Հետ: մարկի, Սոլոմոնյան Օվկիանիայիմի շարք այլ կղզիների ԴրաՀետնանքովԱվստրալիաեն ներթափանցելմալեզիականֆլորայի որոշ ներկայացուցիչներ,որոնք տվել են մի շարք էնդեմիկներ (ֆիկուսներ, արմավենիներ, լիաններ, «մոմի» ծառր ն այլնի նշված բուսատեսակներըՀանդիպում են գլխավորապեսմայր ցամաքի 4լուսիս-արնելքումու արնելքում: Ավետրալիայումարնադարձայինֆլորայիձնավորումըսկավում է կավճի ժամանակաշրջանիցն շարունակվում .երրորդականում, երբ Ավստրալիանճարնան կղզիների ճետ միասին ներկալացնում էր մի ամբողջականցամաք: Մինչե մեզոզոյի վերջը Ավատրալիան միացածէր Հարավայինկիսագնդիերեք մայր ցամաքներին։ենթադրվում է, որ կավճում ալդ կապը ընդճատվում է: Սակայն նրա կապըարնելքում ն Հյուսիսում կղզիներին նրանց միջոցով Առսիայի «ետ շարունակում է գոյություն ունենալ նան երրորդականում. Հենց դրանով էլ բացատրվումէ ֆլորիստականայն ընդչանրություպը

ո-

՝

ն ճարնան մյուս ցամաքնենբ, որ գոյություն ունի Ավատրալթայի նան բի, այդ թվում Օվկիանիայիմիջն, Բայց բանի որ երրորդականի կեսերին Ավստրալիան արդեն մեկուսացվածէր, ալդ պատՃառովնրա ֆլորայի կազմում առաջանումեն նոր տարրեր, որոնք բացակայումեն մյուս ցամաքներում: Ավստրալիան աչքի է ընկնում բուսականության բարձր էնդեմիզմով։ էնդեմիկ բույսերը կազմում են բոլոր բուսատեսակների մոտ 250կ-ը։ Այս առումով ԱվստրալիանԹասմանիա կղզու Հետ միասին այնքան շատ է տարբերվում մյուս աշխարճամասերիֆլոիխայից,որ առանձնացվումէ նրանից ն կազմում է բուսաշխարճագրականտեսակետիցմի ինքնուրույնմարզ: էնդեմիկբույսերի քանակով Ավստրալիայիբուսաշխարճագրական մարզն աշխարճում բոնում է առաջինտեղը: Արդ տեսակետիցավելի բնորոշ է միջերկբրածովային Ավատրալիան (8200): Այստեղչաշվում են էվկամոտ 600, լիպտների ակացիայի 280 ն կազուարինի մուտ 25 էնդեմտիկտեսակներ: Ավստրալիայումէնդեմիկ ֆլորայի զարգացումը, որն սկսվել է դեռնս միջին կավճի ժամանակաշրջանից,ունեցել է երկու օջախՖեր, այն է՝ Հարավարնմտյան.ն Հարավարնելյան։ Դրանք տնա կանորեն միմյանցից բաժանվածէն հղել ծովային ե լճային ավազաններով, ընդճուպ մինչն չորրորդականժամանակաշրչանը:Ներընդարձականապակայումս նրանց միչն ընկած է ներցամաքային սոր, որտեղ բուսականությունը զարգանում է, ձեռջ բերելով արդի կլիմայի բարձր Ճարմարվածություն(արմատասիստեմիմինչն 30 մետր թափանցումը գետնիմեջ ն այլն): ՄինչներրորդականըԱվստրալիայի բուսականությունը Համարյա ամբողջովինարնադարձայինբնույթ ուներ, իսկ երրորդականում ն նրանից «ետո (մի կողմից կլիմայի ընդճանուրցրտեցման ն մյուս կողմից այն Հանգամանքի շնորճիվ, որ արնելքում վեր էին բարձրացել բավականբարձրադիրլեռնային շրջաններ, րոնք խանգարումէին խոնավության երկրի խորքը Քափանցելուն) ներքին մասերում, ճարմարվելով Ավստրալիայի բուսականությունը Ֆորաստեղծ կլիմայական պայմաններին, մշակեց մի շարք ճարմարանքներ, որոնք այլ ցամաքներում ոչ մի տեղ չեն կրկնվում: 0րինակ՝ շատ բնորոշ երնույթ է, երբ որոշ ծառատեսակներիմոտ տերնեներըդեպի արնի ճառագայթն են ուղղվում եզրերով (էվկալիպտների մոտ). բնորոշ ծն նույնպես ն տերեների լուրաճատուվ գաճաճ, երկար ձները, խոտանման ծառերը, բազմաթիվ Ֆեղ չոր ու փշոտ տերններով, ցածրաչՀասակծառերըկամ խոշոր թփխերը՝ ո-

ու

(48

որոնք երկրի ներքին չոր շրջաններում 4սկայական տարածություններ են բռնում, առաջացնելով անանցանելի «ակրլոբ»-ները: Ցամաքի այն մասերում, որտեղ խոնավությունը ավելի շատ է (լեռնաշղթաներիարնելյան լանչերը, Ճլուսիսային ն Ճարավարե -

Նկ.

վելյան

74.

էվլալիպտներիանտաու

Թասմանիան),զարգացած է Ավատրալիան,

վարքամ արեվադարձայինկամ մերձարնաղարձույին անտառը՝կաղմված ծառանման պտերներից, արմավենիներից, լիաններից բազմաթիվ էպիֆիտներից: Լեռներում որոշ բարձրության վրա ճանդիպում են լեռնային անտառներ,որոնք աչքի են ընկնում յուրաճատուկփշատերվ: ծառերի բազմազանությամբ, իսկ Ճճարավ-արնելքիլեռնային: Հաճարենու զա-Հանդիպում են անտարկտիկական անտառներում նազան տետակների:Լեռների արեմտյան ն մասամբ «արավային՝ լանջերի ծածկված են չոր անտառներով, որ կազմված են զխավորապես էվկալիպտներից։Այս ծառերի որոշ տեսակները100--ն 5--12 150 մետր բարձրության են Հասնում մետ տրամազիժ՝ Ճնեռու ն են աճում ունեն, իրենց սաղարթմիմյանցից շատ նրանք ներով սովորաբարմիմյանց չեն քսվում: էվկալիպտներիանտառները լուսավոր են. դիան մեծապես օժանդակումէ նան արնի.Ճա-ու

ռագայթներինկատմամբ տերններիուղղաձիգ դիրքը: էվկալիպտային անտառներում ճողային ծածկոցը շատ չոր է: էվկալիպտային անտառներին աբնադարձայինու մերձարնադարձայինանտառնեբի սաճմանը սովորաբար շատ անորոշ է, այնպես որ անցումը մեկից մյուսին կատարվում է բավական ընդարձակ տերիտորիայի վրա: լուսավոր անտառները,որ որոշ չափով նման էվկալիզտային են արաուկարիաներիանտառներին, դեպի Հարավային Ամերիկայի երկրի խորքը Ճետզճետեավելի ու ավելի նոսրանում են ն վերաժվում առանձինպուրակների,որոնց միջն ընկած տարածություննեՎերչինբը սովորաբարբոնված են լինում չոր տափաստաններով: ներս դեպի ցամաքի կենտրոնը Հետզշճետե ընդարձակվում են ն տափաստանները աստիճանաբարվերածվում են կիսաանապատնե-Հու րի իսկական անապատների՝ Հատկապեսավազուտներիու աղաՀողերի տարածման շրջաններում, որոնք Հաճախ չորացած լճերի Հուներն են, Ցամաքիայլ մասերում, մասնավորապես նրա Ճարավային ն ճարավարեմտյան շրջաններում, դեպի երկրի խորքը անտառներըՃետզչետե նոսրանում են ն ապա տեղի տալիս փշավոր բուլսերին: Ավստրալիայիբուսականության ճամար ընդճանրապեսբնորոչ ափաստանեն չորասեր բուսական ֆորմացիաները՝ սավաննե ն ները, սկրյոբը կիսաանապատայինբուսականությունը, մինչդեռ ունեն, բռնում են ամբողջ տերիտոանտառներըփոքր տարածում րիայի ընդամենը 5Կ0-ր. նրանցում ամենուրեք գերակշռում հն է այն Հանգամանքը,որ բուսամշտադալարբույսերը: Հետաքրքիր կանությունից բոլորովին զուրկ շրջանները, որ բռնում են արեմբտյան բարձրավանդակիանապատների որոշ մասեր, ճամեմատաբար շատ չնչին տարածությունեն գրավում: Նկատի ունենալով Ավստրալիայիտարբեր մասերի բուսականության առանձնաձճատկությունները, ընդունված է առանձնացնել բուսական Հետնլալ մարզերը (կամ պրովինցիաները): մարզ. սա բոնում է ցամաքի 1) Հյուսիսայինաշնաղարբձային Ֆյուսիսային ծովափերըն ապա տարածվում մինչն ճարավային լայնության մոտավորապես 18"--Չ0"-ը:։ Բնորոշ է Հիմնականում արմադարձայինանտառներով: Այստեղ զուտ ավստրալիականբուանտառնեսականությանկողքին աճում են նան Հնդկա-մալայան բին ճատոսկբույսեր: Այս մասի բնորոշ ծառերից են արմավենիները, թվում ֆիկուսները, դափնիները,բազմաթիվ լիաններ, այդ մ երկարություն, Առավելխիտ ռոտանդ լիանը, որն ունի 200--300

ն

խոնավ անտառներըգրավում

են

գլխավորապես Տորք թերակբղզու մնրձափնյագոտին: նշանակալից են նան Հյուսիսային Ավստրալիայի գետաճովիտների երկարությամբ տարածվող, այս«լես կոչված, սրաճային անտառները՝իրենց շատ Հարուստ ծառաԺԹեսակների կազմով:

2) ԱՐնեելաավստոբալիական խոնավանտառայինմարզ. «նդգրկում է Արնեելյան լեռների-խաղաղօվկիանոսյան ՀողմաՀալաց սա

լանջերը: նրանց՝ ճարավայինլայնության 19-ից Հյուսիս ընկած լանջերում տիրապետումէ հնքաճշասարակածային մշտապես խոնավ անտառր, նման 4յուսիսային մերձափնյա սրաճայինանտառներին, Այստեղնույնպես շատ կան արմավենիներ, ֆիկուսներ: 1000 մետրից վեր ծհրնում է նան արաուկարիան ն բարձրաբուն բամբուկը: Հարավային լայնության 19--ից Հարավ տիրապետողէ ղառնում խոնավ մերձարհադարձային անտառր, որի կազմում դերա-

էվկալիսլտներըն խիստ նվազում են մալեզիականձենհը: ի տարբերությունՀլուսիսային տիպիկխոնավ արնադարձային անտառների, այստեղ զգացվում է տեսակներիկազմի մեծ աղքակշռում

են

տություն. արմավենիներըճամարյա լրիվ բացակայում են,

իանների

ն

բայց

էպիֆիտներիառատությամբսրանք ոչնչով չեն զիջում

տիպիկ արնադարձայինանտառներին:Այստեղշատ բազմատեսակ Հատկապես էվկալիպտները,որոնք միմյանցից տարբերվում են Քե՛ արտաքինտեսքով ն թե՛ չափերով: նրանք ապշեցուցիչ ձն հրձնց բարձրությամբինչպես ն բնի Հաստությամբ(10 մ տրամադծով 150 մ բարձրության): էվկալիպտըաշխարչի ամենաբարձր բեռներիարեմտյան լանծառերիցմեկն է, Աբրնելատվատրալիավան են ջերը ծածկված նոսր անտառներով,բծերի ձնով արտաճայտված սավաններիՃեւտ միասին: 3) Հաբավաբնմտյան մաոզ.այստեղ առավել բնորոշ նն էնդեմիկ բույսերը, որոնց թիվր կազմում է մոտ 4500 տեսակ: Հանդիպում են էվկալիպտների, էնդեմիկ մրտենիների, ակացիաների այլ բուլսերի բազմաթիվտեսակներ, Այս մասում զգացվում է 4արավային ԱֆրիկայինՀատուկ բուսականության որոշ խառնուրդ: Մարզի ճամար բնորոշ է տարբեր ձնի էվկալիպտների («կարմիր ժառը», կարրի ն մյուսները) լուսավոր անտառը, որտեղ առանձին ժառեր ճասնում են մինչն 100 մ բարձրության: Դեպիերկրի խորքը, շնորչիվ կլիմայի չորության, անտառներն Համարյա բացակայում են նկ նրանց փոխարենտարածված են թփուտներնու Փառերիաձն

ու

ռանձին պուրակներ. Այդ մասում անտառներինփոխարինում են մակվիսի տիպի մացառուտները, բայց կազմված Ավստրալիային բնորոշ բույսերից, ն սաբաճաշթային 4) Ավստոբալիայի նեքին դաշտավայրային մառոզ. առավելապեսաչքի է ընկնում Հացազգիբույսերով: Մեժ տարածություններծածկված են սրատերն փշատերնթփուտներով ն խոտաբույսերով: Դրանցիցէ, օրինակ, սպինիֆեկսը, որը ներկայանում է որպես տիպիկ կիսաանապատային բույս: Հլուսիսում ն արհմվոստքում ճացազդիներին փոխարինում են սկզբում սկրյոբները: Դրանքլուրաճատուկ մացառուտներեն, փշավոր թրփուտներկամ ցածրաճասակծառեր (գերազանցապես էվկալիպտներ նկ ակացիաներ, մասնավորապքես փշավոր ակացիա): Մկրյոբներին փոխարինումեն սավանները: սա

ու

Ավատրալիայի ներքին շրջաններում բավական մեծ տեղ են դրավում նակ անտառա-սավաններն սավանները: Նրանք լայն. տարածում ունեն Հատկապես Արնելաավստրալիական լեռների արեմտյան լանջերում, ինչպես նամ մայր ցամաքի «յուսիսային կեսում: Բնորոշծառերից են էվկալիպլտը,ակացիան, կազուարինը: ու

Շատ էն

նան

Հաստաբունառանձին ծառատեսակներ, ինչպես,

օ-

բինակ, «շիշաձն ծառը», որի բնում սովորաբարՀավաքվում է խոնավության որոշ պաշար: 5) Սայոճաբավարնելյան ընդգրկում է ԱրեելաավստթաՀ մառոզ. լական լեռների՝ Հարավայինլայնության մոտ 30--ից Հարավ ընկած շրջանը, Թասմանիակղզու Հետ միասին: Բնորոշվումէ մերձարնադարձայինխոնավ ն բարեխառն տիպի օվկիանոսայինկլիժա-

յի պալմաններում աճող մշտադալար անտառներով: Անտառներն այստեղ կազմված են ինչպես ավստրալական, նույնպեց ն անֆլորայի ներկայացուցիչներից։Մարզիներքին զոտարկտիկական տում գերիշխում են բարձրաբուն էվկալիպտները, նրանցից Վեր՝ ծառանման ձարխոտերը։ Անտառիվերին սաշմանի մուտ դրսնորմարզի որոշ բույսեր, ինչնույնպես ն Անտարկտիկական սես, օրինակ՝ մշտականաչ ճաճարին, «ձնային քար» էվկալիպտը Է մի շարթ ուրիշ բույսեր. Ավստրալիայիայս մասի բուսականությունը իր արտաքինտեսքով որոշ չափով Հիշեցնում է Հարավային Չիլիիխոնավ անտառներին: Ավստրալիայումեվրուլացիների կողմից ներմուծված ն լայթ տարածված կուլտուրականբուլսերից են Հացաճատիկները,կարվում

են

Նկ.

78.

Սառանման

անտառ պտերենրի(ձարխոտերի)

Ավաարալիայում:

տոֆիլը, ցիտրուսները, շաքարեղեգը, բանանը, բարեխառն զոտու

մրգատուծառերըն այլն:

Ինքը՝ մայր ցամաքը լայն տարածում ունեցող օգտակարբույսեր քիչ է տվել, Դրանցիցնշանավոր են միայն ձվկալիպտները, որոնք որոշ չափով դեկորատիվ նշանակություն ունեն. Այժմ ալդ ծառերն օգտագործում են նան արկադարձայինն մերձարնադարձային շրջաններում ճաճիճները չորացնելու, ինչպնս նան տերններից էվկալիպտի լուղ ստանալուՀամար:

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ

'

Ավստրալիայիկենդանական աշխարծը զարմացնում է իր Այստեղդեռ մինչն օրս էլ պաճպանվումեն ինքնատիպությամբ:

մեզոզոյան ն երրորդականժամանակաշրջանի,մլուս մայր ցամաքննրում վաղուց ոչնչացած ֆաունայի այնպիսի ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են միանցքանիներնու պարկավորները: Դրա փոխարեն կենդանիներիշատ խմբեր, որոնք լայնորեն տարածված են մյուս մայր ցամաքներում, Ավստրալիայումչկան: Համարյալրիվ բացակայում են պլացենտար կաթնասունները, բացառություն նն կազմում չղջիկները ն մկների որոշ տեսակներն դինգո շունը, որն րստ երնույթին բերված է դրսից: Այս ամենի պատճառըցամաքի վաղուցվա անչատվածություննէ: ենթադրվում է, որ պարկավորները Ավստրալիանն ներքափանցել մեզոզոլի ընթացքում, նախքան մայր ցամաքի անչատվելը մյուս աշխարչամասերից։Հետագայում,երբ եվրասիայում (նույնը ն Մյուս ցամսոոճ:նրում) երնան են գայիս բարձրակարդ դիարդեն մեկուսացած էր: Հենց այդ էլ շատիչները, Ավատրալիան ապաճովում է պարկավորներիարագ զարգացումը: ներկայումս Ավստրալիան իրենից ներկայացնում է անցած ժամանակների կենդանականաշխարճի կարծեք թե մի բնական թանգարան: Չնայածայդ առանձնաձչատկությանը, Ավստրալիայիֆաունաչում առկա են առանձին տարրեր, որոնք ընդճանուրեն (կամ ազդակից) Հարչան մայր ցամաքների (Հարավային Ասիայի, ԱնԱմերիկայի) ֆաունայի որոշ ներկատարկտիղային Հարավային յացուցիչներին, Դա միանգամայն տրամաբանականէ, որովճետն նրանք մինչն երրորդականը(մասամբ նան ծրրորդականում)կապված էին միմյանց Ճետ: Ավստրալիայիժամանակակիցֆաունան բնորոշվում է մեզոզոյի ն եիիորդականիմի շարք Հնամենի ձննրով։ նրանում մեծ ՝

տեղ

են

գրավում էնդեմիզմը, ինչպես

ոելիկտականությունը։Այս իմաստով Ավատրալիան Ճարակիցկղզիների ճետ միասին կազմում է մեկ ամբողջություն, այսպես կոչված, ավստրալիականկենդանաաշխարճագրական մարզ: մարզի ֆաունայի ափենաբնտորոշ գիծն են փազԱվստրալիական մում միանցքանիներըն պարկավորները,Դրանցիցառաջինները պաճպանվածեն միայն մայր ցամաքում ն Հարնանմի քանի կրղղզիներում,իսկ պարկավորները,որոնք ներկայանում են ավելի շատ ընտանիքներով,քիչ չափով Հանդիպում են նան ՀարավայինԱմերբիկայում, որտեղ նրանք ներթափանցել էն Անտաոկտիկական մարզից, որը նախկինումկապվածէ եղել նրա ճետ. Ավաորալիական կննդանատշխարճագրական մարզում պարկավորները ներկայացվածեն տարբերխմբերի մոտ 130 տեսակներով: նրանք ըստ էկոլոգիականպայմանների բաժանվում են գիշատիչների, խոտակերների,միջատակերների,կրծողներիմ մի քանի այլ ն

խմբերի,

Մայր ցամաքի Համար պարկավորներից ամենից բնորոշը ն տարածվածը կենգուրուն էւ Սա Ավստրալիայում ունի մի քանի տասնյակ տեսակներ, նրանցիցմեկը «սկա կենգուրունմ, որն ունի

մինչն

ունեն

ոչ

մետր բարձրություն, իսկ փոքր տեսակները(թզուկները)

ավելի քան

կրիալի կամ նապաստակի մեծություն:

Նրանք սովորաբարապրում են ճոտերով. վտանգի դեպքում մեծ կենգուրուն 4ետապնդումիցազատվելու շամար երբեմն ցատկ է տալիս մինչն 10 մետր երկարությամբ ն 2--38 մ քարձրությամբ: Ներկայումս կենդուրուները արագ ոչնչանում են. պատճառը մի կողմից մարդն է, որբ կանխամտածված ոչնչացնում է նրանց՝ միայն ընտանի կենդանիներարածացնեերկրի արոտավայրերում լու նպատակով,իսկ մյուս կողմից նրան ոչնչացնում է ըստ երնույթին մարդու միջոցով այստեղ բերված դինգո շունը, որը վայրքնացել ն դարձել է մայր ցամաքի ամենակատաղիգիշատիչը Դինգո շունը վտանգավոր է ոչ միալն խոտակերվայրի, այլն ընտանի կենդանիների,ինչպես ն անզեն մարդու ճամար: Այնտեղ, որտեղ

ոչխարաբուծո

գինգո շունն է տարածված, սովորաբար զբաղվելը գրեթե դարձել է անշաճութաբեր: Ավստրալիայիպարկավորկենդանիներիբնորոշ ցիչներից են նան վոմբատը, խլուրդը, առնետը, կզաքիսը, մրչնակերը ն այլն. Սրանքտարածվածեն Հիմնականում խոտածածկ մացառուտներիշրջանում:

Տէրկայա `

Միանցքանիներից Ավստրալիայի ամար,

որպես

տիպիկ

էնդեմիկ կենդանիներբնորոշ են բադակտուցըն էխիդնան, Նրանք երկուսն էլ ձու են ածում, բայց ձագերինկաթով են սնում: Բաղակտուցը ապրում է մայր ցամաքիճարավ-արնելքում,Հիմնականում

Նկ.

76.

Ավստրալիայիկենդանական աշխարճը:

ն լճակների մոտ ու իրեն կեր է ձեռք գնետախորշերի բերում տղմի միջից։ էխիդնան տարածվածէ գերազանցապեսԿէնտրոնակաճ. Հարթության մացառուտներում,սնվում է գլխավորապեսմրջչյուններով տերմիտներով,ինքը վախկոտկենդանի է, վտանգի դեպջում աշխատումէ անմիջապեսթաղվել ճողի մեջ: Ավստրալիայի«ճլուսիսում, ինչպես ն արնելքում (արնադարխոնավ անտառներում)առավել տաձային ն մերձարնադարձային են րածված կենդանիներից ծառաբնակ կենգուրուն, կուսկուսը»չկուն պարզուն, Թասմանիա կղզում ապրում են պարկավոր գայլը կավոր արջը, որին այլ կերպ կոչում են կոալա, Սա իր կյանքի մեծ մասն անց է կացնում ծառի վրա ն սնվում նրա տերնեներով: Մայր ցամաքի արնադարձայինն մերձարնադարձայինանտառներումարտակարգշատ էն ու բազմազան թոչունները։ նրանճամար բնորոշ են առանձնապեսկակադու թուցից Ավատրալիայի թակնձրը, քնարաճավը (ջքնարապոչը),դրախտաճավը,կազուարարնմուտքումնշանավոր ները, սն կարապըն այլն, Ավատրալիայի ու

է էմուն:

նն Հատկապես Գետերին լճերի շրջակայքում շատ չրասեր քոչոնները։ նրանցթվում կան նան այնպիսիները,որոնք չվում են այստեղ Սիբիրից,երբ Հյուսիսային կիսագնդում սկավում է ձմեոր: Սողուններիցբնորոշ է Հատերամողեսը, որը պաճպանվածէ մեվոզոյից։ կան օձեր, որոնց մեջ մեժ տեղ են բոնում թունավոր ներքին ջրերում Հանդիպում են կոտեսակները: Ավատրալիայի

Նկ.

72.

Հսկա կենգուրու: '

կորդիլոսի 2 տեսակ: կան ձկների շատ տեսակներ, որոնցից նշանավոր է ճատկապեսերկշունչ ցերատողուս ձուկը, որը գրեթե անփոփոխպաճպանվելէ դեռնս տրիասից' երկրում չատ են միջատները, դրանց թվում Հատկապեստերմիտները, որոնք ընդարձակտարածություններիվրա 4սկայակվան մեծությամբ բներ են շինում ն իրենց այղ կառուցվածքներովճաճախ մեծ դժվարություններստեղծում ճանապարճորդներիճամար։ Ընտանիկենդանիներից(որոնք բերել են եվրոպացիները) ամենից շատ տարածվածեն ոչխարներն ճագարները:Վերչիններս արագ կերպով կլիմայափոխման ենթարկվեցին ն արու

տակարգբազմացման ճետնանքովայնքան չատացան, որ այժժ տարածված են ամբողջ երկրով մեկ Դրանք գյուղատնտեսության Համարդարձել են իսկական պատուճաս: Խոտակեր լինելու շնորՀիվ ճագարները ն գրեթե ոչնչացնում են ցանքատարածությունները

Նկ.

728.

ՔեարաՀավեր:

ամայացնում արոտավայրերըալն աստիճան, որ ընտանի կենդանիներին այլես արածելու բան չի մնում, Այժմ ճագարներիտարածումը սաճմանափակելունպատակով, Ավատրալիայի զանազան մասերում, կառուցում են Հարլուրավոր կիլոմետրը երկարության Ցանկապատեր,որոնք սակայն, քիչ են օգնում գործին,

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ավստրալիայիժամանակակից բնակչությունը կազմված է բնիկներից ն եկվորներից։Բնիկներըմայր ցամաք են ներքափանցել Ճլուսիսից, ամենալն Ճավանականությամբ չորրբորդականի ժամանակաշրջանում ն կամ թն վերջում (ճետսառցադաշտային սառցապատման դարաչրչանիվերջում): նրանքներկայումսկննտ205

բոնացած են գերազանցապեսմայի ցամաքիներքին շրջաններում ն Ճյուսիսում, Մարդաբանական տվյալների ճամաձայն, ըստ արտաքին Հատկանիշների բնիկները մոտ են նեգրոիդ ոասային, Այդ ճանդամանքըենթադրել է տալիս, որ նրանք նեգրոիդների ետ. միասին թերնս ունեն մեկ ընդճանուրծագում: Բայց միաժամանակ ավստրալոիդներնանտրուլոլոգիականտեսակետից ունեն նան մի քանի այլ առանձնաճատկություններ,որոնք բոլորովին էլ բնորոշ չեն նեգրոիդներին։ նկատի ունենալով այդ, երբեմն ավստրալոիդներին առանձնացնումեն, որպես մի առանձինռասայականտիպ:

Ավստրալիայի բնիկներըսպիտակներիճնշման տակ քշված են ծրկրի բնակլիմայականպայմանների տեսակետիցամենաատնբարենպաստ շրջանները:նրանց թիվը տարեցտարիկրճատվում է, ըստ» որում, մինչն եվրոպացիներիմասսայականներգաղթը(18-րդ դարի վերջերին) բնիկները Հաշվվում էին 250--300 Հազարմարդ, իսկ այժմ՝ 60--80 Հազարմարդուց ոչ ավելի: Առանձինցեղեր (խմբեր) Հիմնովին ոչնչանում են: 1826 թ. մեռավ վերջին թասմանցին: Ավստրալիայիեկվոր բնակչությունը կազմված է նվրոպայի ներգաղթողներից,գլխավորապեսանգլիացիներից,Այժմ այդ բընակչությունը ձնավորվել է իբրն անդգլո-ավստրալացիների ազգ: 1965 թ. տվյալներով Ավստրալիայում ապրում էր 11 միլ. 360 Ճաղզար, իսկ ալժմ՝ 19 միլիոն մարդ. Միջին խտությունը լուրաՉ մարդ: քանչյուր քառակուսի կիլոմետրի վրա կազմում է մոտ Ամենիցխիտ բնակեցվածէ մայր ցամաքի Հարավարնելյանմասը (մեկ քառ. կիլոմետրիվրա մուտ 16 մարդ), ամենից նոսր՝ կենտրոնական ն արնեմտյլան մարզերը: |

ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

ՖԻՋԻԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

՝

Ավստրալիայիբնակլիմայականպայմանները երկրի տարբեր մարզերիմիջն այնքան էլ մեծ տարբերություններչեն տալիս (ինչպես այդ մենք տեսնում ենք, օրինակ, եվրոպաաշխարճամասում ): Դրա պատճառըմասամբ ցամաքի երկրաբանականանցյալն է ռելինֆի միատեսակպայմանները, ինչպես ն այն, որ ցամաքն ընկած է աշխարճագրական այնպիսի լայնությունների տակ, որոնցում ջերմաստիճանայինտատանումներըտարվաընթացքում շատ էլ մեծ չափերիչեն Հասնում: Հենց այդ պատճառովմայր ցամաքում կն 4ամեմատաՀֆիզիկաաշխարճագրական միավորները բար ընդարձակտարածություններ: ու

ընդգրկում Բ

՝

Ավստրալիայում ֆիզիկատչթարձագրական կարնորագույն միավորներից են՝ 1) Ճյուսիսային Ավստրալիան, 2) Արնելալեռները, 3) նննտրոնական դաշտավայրը, 4) արն.ավստրալիական մըտյան Ավստրալիանն Տ) Թասմանիակղզին: Սրանցիցլուրատեջանչյուրը բնական պայմանների առանձնաճատկությունների սակետից(եթե նկատիունենանք ոհլինֆը) ավելի կամ պակասչափով ներկայացնում է մի ամբողջականկոմպակտմարզ: Այժմ քննարկենք վերոճիշլալ մարզերից լուրաքանչյուրն առանձին վերցրած:

ՀՅՈՒՍԻՍԱՑԻՆ ԱՎՍՏՐԱՒԻԱ

ՀյուսիսայինԱվոտրալիանգրավում

է մայր

ցամաքի արնա-

դարձային գուտին, որն ընկած է մոտավորապեսՃարավայինլայ-

20"-ից Հյուսիս: նրա մեջ մտնում են երկու խոշոր թերակղզիներ՝Յորք ն Արնճեմլենդ(որոնք միմյանցից բաժանված ծն կարպենտարիայի ծոցով), ինչպեռ նան արեմուտքում՝կիմբերլի պլատոն: Արնելքում,կորալյան ծովափի երկարությամբ, մոտ 100 կմ լեռների սկզբնաչայնությամբ ձգվում են Արնելաավատրալիական են կան շղթաները, որոնք ալստեղ ներկայանում բլուրների ձնով: Նրանք կազմված են երկու զուգաճեռ շղթաներից, որոնցիք արեմրտյանը Համեմատաբարցածրադիր է (200-ից մինչն 600 մ), իսկ մ), առանձին գազաթարնելյանը՝ ավելի բարձրադիր(600--1000 են մեծ Ճասնում ներ ավելի բարձրության: Արնելքում, Կորալյան ծովի առափնյա ծանծաղուտում խոշոր դեր ծն կատարում կորալյան կառուցվածքները: Առանձնապես նշանավոր է Մեծ բարիերալինխութը, որը բավականլայն չնրտով (300--2000մ) ձգվում է ափին զուգաճեռ, ճասնելով մինչե 1500 կմ երկարության: Շատ մասերում նա ընդճատված է ոլորանեղուցներով, որոնցով սակայն նավարկությունըկապված պտույտ «ետ: 4 մեժ դժվարությունների Մարզի արնմուտքում մորֆոստրուկտուրային տեսակետից մ կարեոր միավորներից է Կիմբերլի պլատոն։ Սա ունի 600--700 միջին բարձրություն ն խորը գետաճովիտներովխիստ կտրտված մակերնույթ: Խիստ մասնատվածությամբաչքի է ընկնում նրա Հատկապեսծովեզերքը, որտեղ առաչացել են Քինգի, Վան-Դիմենի, ժոզեֆ Բոնապարտի (Քեմբրիջի) ծովածոցերը: Պլատոյի Հիմքում են ընկած մինչկեմբրյանգրանիտները,որոնց վրա Հորիզոնական նության

ն

շերտավորմամբ տեղադրվածեն պալեոզոլյանճՃասակիավազաքարերը, բյուրեղացած կրաքարերը, կվարցիտներըն այլն: Մակերեսից սրանք մեծ մասամբ ծածկված են երրորդականիբաղզալտներով: Այդ առանձնապեսլավ է երնում 0րդ գետի վերին ավազանում, որտեղ գտնվումէ Անտրիմպլատոն: Կիմբերլիի ոնլինֆի մասնատվածությանըմեծ չափով նպասեն գետերը, այդ թվում Ճատկապես0րդբ ն Ֆիցրոյր, որոնք տել կտրելով առանձինլեռնաշղթաներ (Քինգ կ(եոպոլդի լեռները), նըրանց սաճմաններում առաջացրել են զառիվեր լանջերով կանիոնակերպխորը կիրճեր:

Նկ.

79.

Կոբրալական կզզու բնդճանութտէսջը ն Հատակագիծը:

մակերնույքով է բնորոշվում մասամբ նան Սարաճարթաձն թերակղզին, որի մակերնեույթըմեծ մասամբ ծածկված Արնչճեմլենդ

է 200--300

մ

բարձրությանբլուրներով: նրա կառուցվածքումտիրապետում են պալեոզոյի ն կավճի ավազաքարեիր:Արեմուտքում տեղ-տեղ մակերնույթ են դուրս գալիս նան գրանիտներու բյուրեղային թերթաքարեր։ Թերակղղզու ծովափնյա նեղ մասը Ճարթություն է, որը ներկայումս աստիճանաբար բարձրանոս) է ն դրա-

նով իսկ պայմաններ ստեղծում գետերի դելտաների ձնավորման. Համար: Հարթավայրայինավելի ընդարձակտարածությամբՄարզում է կարպենտարիա առանձնանում ծոցի առափնյա գոտին: Սա Հլուամենամեծ սիսայինԱվստրալիայի դաշտավայրն է, որի մակերեսը ծածկված է գետերի ալյուվիալ նստվածքներով:Դաշտավայրը դեպի ճյուսիս ե արնմուտք աստիճանաբար ցածրանում է ն ապա աննկատելիորենխորասուզվում կարպենտարիածոցի ծանծաղ. չրերի տակ: Հյուսիսային ունի արնեադարձայինմուսսոնա-չԱվատրալիան յին կլիմա։ Ամռանընրա վրա ազդում են Ճյուսիսարնեմտյան4ասարակածայինքամիները, որոնց առաջացումը կապված է տարվա այդ ժամանակաշրջանումմայր ցամաքի (առանձնապեսնրա ներՔին շրջանների) ուժեղ տաքացման Հետ. Ձմռանը գերիշխում են Հարավարնելյանպասսատները: Քամիների այս օրինաչափ փոփոխություններով էլ որոշվում է Հյուսիսային Ավստրալիայիամդան խոնավ ձմռան չոր կլիման: ն Ամենիցշատ տեղումներ թափվում են Յորք թերակղզու ճյու սիսարնելյան ափերում (մոտ 5000 մմ): Մարզի մնացած մասեբում տեղումների տարեկան միջին քանակը կազմում է 1000-1500 մմ. ըստ որում դեպի Հարավ նրանց քանակն աստիճանաբար նվազում է: Տեղումների մուտ 8040-ը բաժին է ընկնում կիսագնդիամռան ամիսներին: Հյուսիսային Ավստրալիալումամենից բարձր չերմաստիճաններ լինում են խոնավ մուսսոններին նախորդող ժամանակաշրջունում (գարնանը): նոյեմբերը Հյուսիսային Ավստրալիայիամենաշոգ ամիսն է: Տարվա այդ ժամանակաշրջանումմիջին ջերմաստիէ 32"-ի, իսկ ճանը արնմուտքում Հասնում արնելքում՝ 28"-ի։ ՋԶՋմռան ամենացուրտ ամսվա միջին ջնրմաստիճանը սովորաբաթ 20-ից ցած չի իջնում, իսկ որոշ շրջաններում այն Հասնում է 25՝"-ի: Մարզի Ճիդրոգրաֆիկցանցր բնորոշվում է մշտական Ճոսթ փոքր զետերով, որոնք մեծ մասամբ ունե ունեցող մի շարք մեժ լայն Ճուննր։ Բայց ընդճանրապեսծանծաղ են Հատկապեսձմռան ամիսներին, նրբ նրանցից մի քանիսը անգամ տեղ-տեղ ցամաքում են։ Չնայած այդ Ճանդգամանքին գետերի գերակշռող մասը գետամասում է։ Առավել խոշոր գետերից են բերանային նավարկելի Ֆլինդերսր(800 կմ). Միտչելը, Ֆիցրոյը, 0րդը, Վիկտորիան: Արնչեժլենդ թերակղզու Հարավային մասի կարնոր գետերից են Դեյլին, խիստ ծանորոնք նույնպես ձմռանը թեպետնե Ռոպերը,

Հարավայի

ու

209:

14--1666

ծաղում են,

ստորին Ճոսանքներումմնում են նավարկելիամբողջ տարին:Ամռանըբոլոր գետերըվարարումու ճաճախդուրս են գալիս իրենց ափերից,իսկ երբեմն էլ (ճատկապես կարպենվչարիա ցի մերձափնյա դաշտավայրում) առաջացնում են ժամյոնակավոր բայց

Ճաճճացումներ: Մարզիխոնավ արնադարձայինանտառներումգերիշխում են լատերիտները,սավաններոս՝ կարմրա-շադանակագույն,իսկ գետաճովիտներում՝ալյուվիալ Հողերը: Ավստրալիայիբուսականությունը մակընթացուՀյուսիսային թյան ն ալեբախության ենթակա ծովեզրյա մասերում բոնված է մանդգբայինանտառներով,Դրանքանանցանելի թավուտներ են, որոնց մեջ ծառերի արմատներըտեղատվությանժամանակ մերկանում են, իսկ մակընթացությանժամանակ՝ ընկղմվում չրի տակ: Այսօրինականտառներովէ ծածկված Հատկապեսկարպենտարիավի ծովեզրյա զոտին։ Վերջինս իր անտառային բուսականության գուրօրինակփարթամությամբշատ է Ճիշեցնում Մալայան արշիպելազիանտառներին, Մարզումխոնավ խիտ արնադարձայինանտառներով առանձՋապես աչքի է ընկնում 4յուսիսարնելյան ծովափը: Այս մասի բնոբոշ ծառերից են արմավենիները,ֆիկուսները, էվկալիպտները,որոնք Հասնում են 50--80 մետր բարձրության: նրանցիցներքն աճում են կարճաճասակ ծառերը ն ենթանտառրը:Սառերը ամենուբնք փաթաթված են սողացող բույսերով՝ լիանններով, իսկ ճյուեն էպիֆիտներով։ Անտառիներքին Հարկում բնողերը ծածկված են բամբուկները, ծառանման րոշ ձարխոտերը, իոկ ծովասիերի «մոտ՝ նան պանդանուսները:Աեռնալանջերում երնան են դալիս նան ղամարները, որոնք սրաճայինանտառներիձնով դետաճովիտներով տարածվածեն նան սավաններոսի: բուսակաանտառասավանային ՀյուսիսայինԱվստրալիալում Փությամբ են բնորոշվում ՀատկապեսԱրնչեմլենդ թերակղզին ե սարաճարթը,որտեղ սավաններըմերթ ընդ մերթ փոնԿիմբերլիի խարինվում են էվկալիպտայինլուսավոր անտառներով: Մաքուր սավանները արնադարձայինԱվստրալիայումջիչ են Հանդիպում: նրանցում սովորաբարորպես բնորոշ ծառեր Ճանդիպում են ակացիաները ն ամենից շատ մշտադալար էվկալիպտները,որոնցից մի Քանիսը 4ճլուսիսումճասնում են առավելագույնբարձրության, իսկ ռավաններոսմ՝ մինչն 35 մետր: մասում, Հարավային տեղումների աստիճանական Մարզի նվազեցման Համապատասխան,սավաններ փոխարինվում են

է

մացառուտներով, որոնց մեջ թփուտային

զանազան ակաջցիաներիջ բացի ճաճախ են ճանդիպում նան «շշանման ծառերջ: Բուն սավանները շատ տխուր տեսք ունեն ձմռանը (տարվա. երբ խուտայինբուսականությունը ամչոր ժամանակաշրջանում), բողջովին չորանում է ու դեղնում: Դրանճակառակ, ամռանի սաեն են Հոտավետծաղկավոր. աճում վանները դառնում գունազարդ, բազմապիսի բույսեր, որոնք բարձրաչասակ խոտերի ն մշտադալար էվկալիպտներիճետ միասին բնական լանդշաֆտը դարձնում ծն բավականգրավիչ: ՀյուսիսայինԱվստրալիայիկենդանականաշխարճըբավականաչափ ճարուստ է տիպիկ ավատրալական տեսակներով:նրանցից տափաստաններիճամար առավել բնորոշ են կենգուրուները, վոմբատները։իսկ չոր վայրերում՝ էխիդնան։Օատ տարածվածեն տերմիտները, որոնք աչքի են ընկնում իրենց 4սկայական բների տարօրինակ կառուցվածքներով: Սավաններիբնորոշ կենդանիներիցեն նան էմուն, կազուարները, ինչպես ն դինդգոշունը: Անտառներում դեռես պաճպանվում են ծառաբնակկենգուրուները, կտալան(պարկավոր արջը),կուսկուսները։ Թռչուններիցտարածվածեն քնարակակադու թութակներն ու դրախտաճավը:ԳեՀավը(քնարապոչը), տերում շատ կան կոկորդիլոսներ: ՄարզիընդերքըՃճարուստէ օգտակար բազմապիսի Ճանածոներով,որոնք մինչն ալժմ Համեմատաբարքիչ են օգտագործվում: նրանցիցկարնոր են ուրանի, վոլֆրամի, ալյումինի Հանքերը, ոսկին, երկաթը, բազմամետաղները,քարածուխը ն արժեքավոր մի. շարք այլ Հանածոներ: երկրիայս մասը Ճանդիսանումէ մայր ցաԲնակչությունը. մաքի ամենաքիչ Հետազոտվածմարզերից մեկը շատ նոսը է, կան ընդարձակ տարածություններ, որոնք ճամարյա.ամբողջովին անմարդաբնակեն. նրանցում տեղ-տեղ միայն ճանդիպում են բնիկներ, որոնք դեռես շարունակում են ապրել նախնական ձնով: Մարզի բնակչությունը Ճամեմատաբարխիտ է արնելյան դգետաճովիտներում: |

ԱՐԵՎԵԼԱԱՎՍՏՐԱԼԻԱԿԱՆԼԵՌՆԵՐ

Մայր ցամաքի այս ամենամեծ լեռնային սիստեմը տարածվում` է արնելյան ծովափիերկարությամբ, սկսած Ցորքթերակղզուց մին» է ճավասար Լեռների ընդժանուրերկարությունը չն Բասսինեղուցը: մուտ 4000 կմ: կմ,իսկ լայնությունը՝ լեռների մեծ ձգվածությանըն ՉնայածԱրնելասվատրալիական 211:

այն Ճանգամանքին, որ նրանք անցնում են աշխարճագրական «արբեր լայնություններով (սկսվում են արնադարձում նե վերջանում մեծ մերձարնադարձայինգոտում), բայց ոչ բարձրության լեռնային ռելիեֆի պատճառովբնական պայմաններնայստեղ այնջան էլ մեծ տարբերություններչեն տալիս: Լեռները ճիմնականում ունեն մերձարնադարձայինտթպիկլիմա ն դրեթե ամենուրեք ծաժկբված են մշտաղալարխիտ անտառներով:բացառություն նն կաղմում միայն արնմտյան լանչերը, որոնք բռնված են մշտականաչ ն մասամբ տերեաթափվողնոսր անտառներով: լեռները ձնավորվել են վերին սկալեոԱրհելաավստրալիական ղոյան (ճերցինյան) լեռնակազմականպրոցեսների ժամանակաշրիջանում, այնուճետն ենթարկվել են Հարթեցման ն ապա երրորդականում խզվածքներիուղղությամբ բարձրացել: նրանք դեպի արեասվելք իջնում են բավականինզառիթափ, իսկ դեպի արեմուտք՝ տիճանականթույլ թեքությամբ վերջանումբլրածածկ նախալեռներով: ու

չէեռներըխիստ մասնատման Արենլատվատրալիական

Փով

4Ճետնկան-

են բազմաթիվ առանձին լեռնաշղթաների բաժանված

ու

լեռ-

նազանգվածների,որոնք սովորաբար միմյանցից բաժանված արգավանդգետաճովիտներովն կառուցվածքում

տիրապետում են

կամ

են

սարաճարթերով։ ՆԱռների

պալեողոյան ն մեզոզոյան

մեծ նստվածքայինապարները:Առանձնապես

բյու-

նշանարեղային կություն ունեն տարբեր ժամանակներիճրաբխային ապարները, այդ թվում Հատիապես երրորդականիբազալտները, որոնք արտավիժել են 4իմնականում ԱվստրալիանՀարակիցցամաբներից անուղղաձիգ ջատման ժամանակաշրջանում,երբ տեղի էին ունենում բնույթի տեկտոնականինտենսիվշարժումներ: տեսակետիցԱրնելաավստրալիական լեռնային Լեռնադրական է Կվինսլենդի լեռնախումբը: սիստեմի ճյուսիսում առանձնանում Այստեղ որպես առանձին լեռնաշղթաներարնելքում ձնավորվել են Զրբաժանմեծ շրղՄբշին Կվինսլենդի լեռները, իսկ արնմուտքում՝ քան: նբանց միջն ընկած են մեծ մասամբ տեկտոնական ծագումի գոգավորություններ, որոնք Ճետագայում մշակման են ենթարկվել գետերի ալյուդիետայինէրողիայի կողմից: Գոգավորություններում են Հանդիպում ոսկու ավազացրոնվիալ նստվածքներում Ճճաճախ միջե սովորաբար ընկած են ցածրադիր Ֆեր: Գոգավորությունների մ փոքրիկ լեռնաշղթաներ, որոնք երբեմն Ճասնում են 800--1000 բարձրության: ու

՛

Ցածրաղիրէ նույնպես ն Ֆրբաժանմեծ շղթա. Սա չնայած Ճյուսիսից ճարավ իր ունեցած 4սկայական ձգվածությանը, ինչպես նան ջրբաժան նշանակությանը, 4իմնականում ունի 500-200 մ բարձրություն: նրա վբա մեծ մասամբ բարձրանում են Ճարթ կատարներովսեղանաձն գորստեր, որ մասամբ ճաճճացածեն ու

ն Գամի աան. ի ՀԳ. ի'

Նկ.

80.

ԱԳՈ

Կննգուրուներ Արնծլաավստրալիական նախալեռներում:

տեղ-տեղ էլ ծածկված լճերով: Չնայած փոքր բարձրությանը, լեռնաշղթան ունի ջրբաժան նշանակություն դեպի Կորալյան ծովը, ծոցը, էյր լիճը ն Դարվինգ դետը Ճոսող ջրերի ճակարպենտարիալի մար: Գետերըխոր կերպով մասնատելեն նրա լանջերը, առաջացնելով բազմաթիվ ձորեր ու կիրճեր: րբաժան լեռնաշղթան կազմբված է գլթավորապես պալեողզոյանն մեզոզոյան նստվածքային վրածածկվել են երբորդականի ապարներից,որոնք մակերեսից բաղալտներով:

Կվինսլենդյանլեռների արնելյան, մերձափնյամասը ռելիեֆի տեսակետիցիրենից ներկայացնում է սարաճարթերի ն լեռնազանգվածներիմի չրջան։ Այստեղ առավելագույնբարձրություննեբով աչքի է ընկնում Բելլենդեն-կեր շղթան, որն ունի մինչն 1600 մ բարձրություն: Սարաճարթերի վրա կան ցրված շատ Հրաբուխներ, որոնցից մի քանիսի խառնարանները. այժմ բոնված քՖ լճերով: Արնելյան մերձափնյա լեռնային գոտին կազմված է գբլխավորապեսդրանիտներից կվարցիտներից: խիստ մասնատված է գետային էրոզիայի կողմից Արնձլաավատրալիական լեոների երկրորդ կարնոր խումբը ընդէ գբրկում ամբողջ սիստեմի Հարավային կեսը ն Հաճախմեկ ընդՃանուր անունով կոչվում նոր Հարավային Ուելսի լեռներ: Այստեղ լեռներն ավելի սեղմված են (նեղացած): Արեելաավատրալիական Նրանց կառուցվածքում կարնոր դեր հն կատարում 4իմնականուտ պալեողոյան Ճասակի բյուրեղային ն նստվածքային ապարները, ինչպես ն երրորդականժամանակաշրջանի բազալտային լավանեբը: Շնորչիվ գետային էրոզիայի, լեռները ճեղքոտվել են մի շարք տեսք: տեղերում ստացել տիպիկ սեղանաձներկրի Նոր Հարավային Ուելսիգիխավոր շղթաներից են Հյուսիսում Նոր Անգլիայի ծալքաբեկորայինլեռները, որոնց միջին բարձրուէ 1200--1300 Թյունը Հասնում մետրի: Սրանք ունեն թույլ ալիքան վորուքյան լեռնակատարներ գետերի կողմից բավական խորը: մասնատվածլեռնալանչեր։ նրանցից անմիջապեսՀարավ, Համարյա թե լայնակի ուղղությամբ ձգվում են Լիվերպուլյան լեռները: ՍրանքՀարավային կողմից սաշմանափակված են տեկտոնական բնույթի մի իչվածքով, որտեղ էրոզիոն աշխատանքովաչքի է րնկնում Հատկապեսխանտեր գետր: Վերջինիսավաղանուփ (Հանտեր) տիրապետումէն Հիմնականում վերին պալեողոյան նստվածքները, տրոնց մեչ Հայտնաբերվածեն Ավստրալիայումամենից Հարուստ Քարածխիշերտերը: ԽանտերիգետաճովտիցՀարավ սկսվում են կապույտլեռները, որոնք դեպի արնելք կտրուկընդչատվում են, իսկ դեպի արնեմուտք աստիճանաձնցածրանում: կազմվածեն ավազաքարեհրից կրաՔարերից, իսկ վերնից ծածկված են բաղալտներով:Լեռների արնէ կարստայինլանդշաֆտը: Այդ մասում մուտքում զղաբգացած շատ կան ստորերկրյաքարայրեր: նեն կազմում կապույտլեռների Հարավայինչարունակությունն են մասնատված Ալպերը, որոնք Ավստրալիական ներկայացնում սարաճարթիգորստաձն բարձրություններ: Սրանջ թեպետն կազու

ու

ու

'

լեռնային սիստեմի ամենաբարձր Արբնելաավստրալիական բոլորովին չեն շամապատասխանում «Ալպեր» ճասբայց ներկայացնում են կացությանը, որովճետն ռելիեֆի տեսակետից ալիքաձն ու ճեղքոտված4ին, Հարթված սարաճարթիվեր բարձրապած լեռնազանդվածներ,որոնք ունեն ընդամենը 1500 մետր միջին բարձրություն: Այստեղալպյան տիպի ոռեիլեֆիձներ գրեթե չկան Բացառությունեն կազմում միայն մնացորդային մի քանի լնռնագագաթներ,այդ թվում Կոսցյուշկո լեռը (2234 մ), որը ճանդիսաՖում է ամբողջ Ավստրալիայի ամենաբարձրգագաթը:նրանքիրենց ծն վրա կրում ճին սառցապատմանորոշակի ճետքեր՝ տաշտաձե կրբկեսներ,լճեր, վերջնամորեններ մ Հովիտներ, սառցադաշտային այլն: ԱվստրալիականԱլպերում շատ կան նան ընդարձակ տարաՀարթեր. դրանցից է Մոնարոպլատոն, որտեղից սկսվում են Մումում

են

մասը,

րել,Մարրամբիջին

մի քանի

այլ

գետերի սկզ"նավտակները:

լեռնային սիստեմի ծայր Հարավում, Արենլաավստորալիավան

լայնակի ուղղությամբ տարածվում

Սրանքձգվում առաջացնումծն

են

Վիկտորիական Ալպերը:

Հարավային ծովափին զուգաճեռ. արնմոստքում մի քանի փոքրիկշղթաներ (Դրամպյան,Պիրենել-

են

մ բարձրության: այլն), որոնք Հասնում են մինչն 600--800 փոքր բարձրության մի քանի ճրաբուխներ, որոնցից չ Արարատլեռր (1000 մ): նշված լեռներից ճարավ,՝ծովափի երկարությամբ ձղվում է ճովիտը,որի դաշտավայրը կամ Մեծ ավստրալիական Վիկտորիայի կմ է: Դաշտավայրնունի տեկտոնիկ լայնությունը 40-ից մինչն ծագում: նրա մի մասը բռնված է ՊորտՖիլիպ ծոցի իջվածքով, որի խոշորագույն նավաճանգստային ափին գտնվում է Ավատրալիայի Մելբուռնը: քաղաք Փերմային պայմանների տեսակետիցԱրեելատվատրալիական լեռների 42լուսիսայինկեսում ամենատաքն ամենացուրտ ամիսնեբի ջերմաստիճաններիմիջն տարբերություններգրեթե չկան. այսՀավասարեն տեղ ամենուրեք ամսականմիջին ջերմաստիճանները լեռների Հարավային կեսում այդ տարբերու24--26--ի: Սակայն նվաթյունները մեծանում են ն միաժամանակջերմաստիճանները՝ զում: Մելբուռնում ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը է, իսկ ամենացուրտամսվանը՝9": նվազագույնջերմաստիճանները են --3--ի, իսկ լեռներում (1000 մ բարձրության վրա) Հասնում --10--իչ Ամռանը,երբեմնՀարավից,տեղի են ունենում ցուրտ օդի

Ֆեր կան

ն

նան

Խերխուժումներ, որոնց 4ետնկանքով Հաճախ կես ժամվա ջում ջերմաստիճանըկարող է իջնել 10"-ով:

ընթաց-

Արեելաավստրալիական լեռներն ընդճանբապեսաչքի են ընկմեծ Դրաննպաստում են Հատկապես արնելխոնավությամբ: մայան ն Հարավարնելյանպասսատ քամիները, իսկ Հարավային

նում

սում՝

նան

ձմքոային մուսսոնները:

Տեղումներիտարեկանքանակըծովեղերքում սովորաբարՀասնում է 1200--1500 մմ-ի, իսկ տեղ-տեղ, լեռների արնելյան Հողմաճայաց լանջերում Ճարավայինլալնության 15 ն 20"-ի միջն՝ մինչն

մմ:

Դա

տեղումների

լեռների Սակայն Ավստրալիայում,

ամենամեծ

քանակն Լ ամբողջ

արեմտլան կողմում, ինչպես ներքին մասերում նրանցքանակը նվազելով Ճասնում է մինչե 800 մմ-ի, ՏեղումներըՀիմնականում թափվում են անձրններիձեվով: Հարավում դալիս է նան ձյուն, որը բարձր լեռներում ստեղնան

ծում

է Ճճաստատուն

ծածկ ն առանձին լեռնագադաթներում,օրինակ՝ կոսցյուշկոյում, բծերի ձենովպաճպանվումնան ամռան ամիսներին։ Զյունոտ ցուրտ ձմեռով է բնորոշվում Ավստրալիական ԱլպերումՀատկապես Մանարոպլատոն. Արնելաավստրալիական չեռները արնելյան ծովափերում աչքի են ընկնում նան օդի բավական մեծ ճարաբերականխոնավությամբ (մինչն 85 ն),

Շնորչիվ Արնեելաավստրալիական լեռների ջրբաժան նշանակության, ջրագրական ցանցը բնորոշվում է արնելքում կարճ, բայց ջրառատ սաճանքավոր գետերով: Դրանցից են Բյորդեկինը, կլարնենսը,Ֆիցրոյր, Խանտերըն այլն, որոնք ունեն մինչն 400 կմ Արեմտյանմասի գնտերը թեպետ երկար են, բայց երկարություն, սակավաջուր, տարվա չոր ժամանակաշրջանում նրանց մի մասը ցամաքում է, ինչպես, օրինակ, Դարլինդըն նրա սիստեմին պատլեռներիցեն վտակները: Արբնելաավատրալիական կանողբազմաթիվ նան կուպեր Կրիկր, Մուրրեյր, նրա խոշորագույն սկզբնավորվում վտակներից Մարրամբիջինն այլն. Սրանք բոլորն էլ սնվում Են գլխավորապեսլեոներում թափվող անձրնաջրերից: ու

Նկարագրվողմարզի ճողային ծածկը 4լուսիսում բնորոշվում է խոնավ արնադարձայինկարմրաճողերով,իսկ Հարավում՝ 4իմնականում լնոնանտառային գորշ Հողերով. Բուսական ծածկն անտառային է, որը սակայն ուժեղ կերպով ենթարկվել է ս«քոփոխման շնորճիվ մարդու ներգործության: Չնայած դրան, Արնեելաավստրալիական լեռները բնորոշվում են մայր ցամաքում ամենաճարուստ անտառներով: `

ենթաճասարակածային խոնավ անտառներով է բնորոշվում քննարկվողմարզի ծայր 4յուսիսային մասը:Ֆլորիստական կազմով նրանք շատ ավելի մոտ են Մալայան անտառներին, որոնց Հետ ընդճատումներովցամաքային կապ են պաճշպանել ընդՀչուպմինչե Խեռգենը։ Այս մասի անտառներինառավել տիպիկ են արմավենիները, ֆիկուսները, բանանը, օրխիդելներն ձարխոտերը,ճաշՃացած գետաճովիտներում՝ ւպանդանուսները,իսկ ծովափերում՝ մանգրայինանտառները: Հյուսիսային կետում, մոտավորապես Մարզի Հարավայինլայնեության 19՝-իցմինչն 36"-ը, տիրաղետող են խսոռնումմերձալեվադարձայինանտառները,կազմված Հսկայականէվկալիպտներից (սրանք ունեն մինչե 150 մ բարձրություն ն մոտ 10 մ բնի տրամագիծ), «բոցեղեն ծառից» ն մի շարք այլ ծառատեսակներից:Անսոառի ստորին Ճարկերում սովորաբար տարածված բուսատեսակներից են ծառանման ձարխոտերը,լիանները, սապրոֆիտներն էպիֆիտները: ու

ու

են մըշ(եռների Հարավայինմասում թեպետն պաճշպանվում "ոականաչանտառները,բայց կլիմայի աստիճանական խստացման

Հետնանքով, նրանք տեսակների կազմով աղքատանումեն. Ծովեզրերում կրկին տիրապետում են բարձրաբուն էվկալիպտները, սն ծառը, ինչպես նան ենթՃՀաճարենիները, ցարրանը, կարրինը, «անտառային թփուտները,ձարխոտերըն այլն: Լեռների արեմտյան լանջերում տարածված են 4իմնականում ռզուրականմաննոսր անտառները,որոնց մեջ մեծ մասամբ Հանդես ծն գալիս էվկալիպտները՝ իրենց մի շարք տարբերակներով.նրանց Հետ միասին 4անդիպում են նան փշատերնծառեր, բունլսն, կաուչին ն այլն, մետրից վեր անտառներըդառնում են ցածրաչասակ ն Հարավում 1600 մ, փսկ կոսցյուշկո լեռնազանդվածում 1950 մ բարձրության վրա վերանում են, նրանց փոխարինում են մացա-

որոնք (բոշխեր, մոտենիներ), ռուտները

լնոնեոի բաոձրադիո

ռո-

փոխարինվում են տիպիկ ենքալպյան մարգագետիններով: ամեԱրնենչատվստրայիական լեռներում վայրի կենհդանիներիը են են պարկանից շատ տարածված ծառաբնակները:Դրանցից վոր արջը (կոայա),կուսկուսները, մազլցող կենգուրուն, «շսքամոտ ճանդիպում է բադակտուցը: կան րասկյուռը»:Գետափերի ն ավելի շատ թռչուններ, ադ (քնաքնարաճավը սողուններ ն բապոչը ), թութակները այլն' «ոում

թվում

եց. 81.

Արձադտարձային Ավստրալիայիանտառում:

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ

կենտրոնական դաշտավայրըգրավում է մայր ցամաքիներքին ճարթությունների ալն ամբողջ տարածությունը, որ արնելքում սաշմանափակվածէ Արեծլատվատրալիական լեռներով, արեմուտ218

սարաճարթով, ճյումիսից՝ կարպենֆից՝ Արեմտաավստրալիական ն բարձրուէյր լճի ջրբաժան տարաճարթաձն տարիա ծովածոցի յուններով, իսկ Հարավից՝Հնդկական օվկթանոսով:

տեսակետիցդաշտավայրը կազմված է Հիմերկրաբանական -նականում մեզոզոլան ն երրորդականժամանակաշրջանի ծովային ն լճային նստվածքներից:նրանց ստորաղդիր մասերում տեղադրրված են առավել Ճին կառուցվածքները,որոնք տեղ-տեղ մերկացել .են ու դուրս եկել երկրի մակերես, Հարթության արտաքինծածկում մեծ տեղ են դրավում չորրորդականիալյուվիալ նստվածքները: սաճմաններումեն դգտնվոսմ Դաշտավայրի Հարավավատորալիա "կան լեռները, որոնք Բար-իր զանգվածով կապվում են Արնճյա. ավատրալիական լեռներին ն դբանով իսկ ամբողջ դաշտավայրըբաժանում գրեթե երկու Ճճավասար մասերի՝ Ճյուսիսարնեմտյան, որն փնդգրկում է էյր լճի ավաղանը, ն Ճճարավարնելյան, որը գրավում է Մուրրել ն ԴարլինգգետերիՃարթությունը: մ Դրանցիցէլր լճիավազանն ունի 100--200 բարձրություն, փսկ բուն լճի շրջանը ծովի մակերնեուլթիցցածր է 12 մետրով: Ավազանի ճյուսիտայինմասով ձգվում է ՄՍելուինի բլրավետ բարձբությունը (700 մ), որն աչքի է ընկնում արծաթ-կապարի4անթավայրերով,ինչպես նան ոսկու ավազացրոններով: Հարթության -

Ճճարավարվելյան մասով ծրկարաձգվումէ Գրեյ լեռնաշղթան, Սա է կաղմում րբաժանմեծ շղթայի ամենաերկար լեռնաբազուկը մ իա»-600 բարձրությամբ: Բոլոր կողմերից բարձրություններովսաշմանափակվածէյրի Պոդավորություննիրենից ներկայացնում է մի վոսակ ավազան, աՖապատինբնորոշ լանդշաֆտով: Պլյոսվիալդարաշրջանումնրանով Հոսում էին բավականաչափջրառատ գետեր, որոնք թույլ ձնով միայն մասնատել են Հարթությունը, առաջացնելովառավելապես վայն Հովիտներ։ ներկայումս նրանք իրենցից ներկայացնում են չորացած գնետաճուներ, տրոնցովմիալն անձրնների ժամանակ ոսում են ժամանակավորջրեր: Այղ տեսակետից աչքի է ընկնում Հատկապես կենտրոնականավազանիՀլուսիսային ն Հլուսիսարնփրտյան մասը, որը երբեմն կոչվում է «Կրիկներիերկիր»: նրանով անցնում են Ջորջինա, Դիամանտինա, Կուպերկրիկ ն մի քանի այլ ցամաքած գետաճուներ, որոնց գրաված դրեքն ամբողջ ավազանը ծածկված է խճաքարերով ու.ավազներով։ Պատկերըմի փոքր լեոների մոմեղմանում է միայն Սելուին ն Արհելաավստրալիական են ստանում թփուտները: տակայքում, ուր մասնակի տարածում էյր լճի Ճլուսիսային մասում է ընկած Սիմպսոնի(Արունտա) ա-

վազային անապատը, որով ձգվում են մի քանի տասնյակ կիլոմեւոր երկարությամբ ն 20-ից 30 մ բարձրությամբ բազմաթիվ դյունային ավազաթմբեր։ Ավազանիարնմտյան եզրամասում գրտնրվում է Գեբբեր(Հեբբեր) Ճարթությունը, որի վրա վեր են բարձբանում ՀարթակատարՍտյուարտիբլուրները: Աճից անմիջապես ճարավ խմբավորված են մի քանի Համեմատաբար փոքր լճեր՝ նե մյուսները, որոնք ումեն տեկտոնիկ ծագում: Տորենս,Գարդներ արնելքից սաշմանափակվածեն Ֆլինդերսի ե Լոֆտի լեոԴրանք ներով, իսկ արնեմուտքից՝Արեմտաավստրայլիական տարաճարթի աստիճանաձնելուստով: կենտրոնական դաշտավայրի Հարավարնելյանկեսը բոնված է գետերի ալյուվիալ Ճարթությամբ: ՎերջինսռնՄուրրել-Դարլինգ լինֆում Հազիվ նշմարվող Գրեյ շղթայով բաժանված է էյր լճի աՀյուսիսային մասում ընկած է Դարլինգի Հարթության վազանից: որը Հարավիցեզրավորվածէ դոգաՀչովիտը, ռա

Կորարբարձրությամբ.

պալնոզոյան ծալքավորության ճիմջի բարձրացված մի

չանն է: կիսով չափ փակ Հարթավայրային են սաշճմաններումՌԴարլինգին

նու

այդ

շրր-

գոգավորության

միսնում բազմաթիվ

այվտակներ.

շծտնմայր գետր ճյուղավորվելով, իր Ճովտում առաջացնում է

լճեր: քանակությամբ անչաստատուն այն մասը, որով անցնում է Մուրրեյգետի ստոՀ Հարթավալրի րին Հոսանքը,ներկայացնում է նախկինծովածոց, որը պաճպանվել է մինչն ննոգենի վերջը ն Հետո լցվել ծովային ն ապա լճային ալյուվիալ նստվածբներով:Որոշ առանձնաճատկությունունի Մուրբեյ ն Մարամբիջիգետերի միչե ընկած Ռիվերինաճարթությունը: Միջզետային-այդ դաշտավայրը կազմված է կավավազաքարային ալյուվիալ նստվածքներիցն ունի միանգամայն ճարթ ոելինֆ, տեղտեղ միայն Հանդիսյում են ավազաթմբեր, որոնք ներկայումս անշարժացվել են շնորճիվ բուսածածկման։ Մակերնույթի խիստ ճարթավայրային բնույթը, ինչպես նան նրա չափազանց թույլ անկումը պայմանավորելեն այդ մասում գետերի Հաճախակիվարաբրոռմների ջրծեղեղներիառաջացոսմըն դրանով իսկ Մուրրել ե ծանծաղ Դարլինգգետաճովիտներումմեծ քանակությամբփոքր ն լճերի 4նաճուներիգոյացումը: Մուրբնելգետի շովտից Հարավ ընկած է Մալլի-Վիմերացամաքեցված Ճարթությունը, որը օվկիանոսային չրերի ներխուժումից պաշտպանվածէ Վիկտորիայիլեռներով: Հարթությանմակերնույթբ մասամբ ճաճճացածէ. կան աղիացածփոքրիկլճեր, սկրյոբմեծ

ու

ու

ն անչաստատուն ներով ամրացված ավազաթմբեր (չորացող) մի: Ճոսում են շարք գետեր, որոնք գրեթե անմշակ ճովիտներով: կենտրոնական դաշտավայրում ռելիեֆի տեսակետիցիր շրրջապատից միանգամայն տարբերվում է Գոչգեբլենդի(Հոյդերլենդի շրջանը: Մակերկույթիառումով սա ներկայացնումէ բեկորատված՝ լեռնաշղթաների գորստաձկ բարձրությունների մի երկիր, որըերբեմն առանձնացվում է Հարավավստրալիական լեռնային մարղ անվան տակ, Այս մասի կարեորագույնշղթաներից են Ֆլինդերսի4: նրա Հարավային շարունակությունը կազմող Աոֆտի լեոները: Սրսշնքկոտրատմանեն ենթարկվելերրորդականում։ Հենց այղ ժափւյնակաշրջանում էլ ձնավորվել է Տորենսի ԳրաբենայինՀովիտր, որով Հարավավստրայիական լեռները բաժանվում են Արեմտառ"վստրալիական սարաճրթից: Տորենսի գոգաճովիտի ճ:երավալին շարունակությունն է կաղմում Մղենսերի ծոցը, որից աոհմուոց ընկած է մ էյր Թերակղզին՝100--120 բարձրությամբ: կենտրոնականդաշտավայրը բնորոշվում է անցողիկ տիպի ցամաքային չոր կլիմայով: Ցամաքայնությունն ավելանում է արեվելքից արնմուտք։ Ամենիցչոր ն շոգ վայրերից մեկը կենտրոնական մասում էյր լճի ավազանն է, որտեղ տեղումների տարեկան մմ: նրանցբաշխումը տարվաամիսՔանակըՀաշվվում է 75--150 ների վրա շատ անճավասարէ, չոր ժամանակաշրջանը երկարաձրգվում է մինչն 250 օր. Պատաճում են տարիներ, երբ ոչ մի կաքիլ անձրն չի թափվում, իսկ երբեմն էլ չերմության ն ճնշման մեծտարբերությունների Հետնանքովառաջանումեն փոշեխառնմրրիկներ, որոնք այստեղ կոչվում են «վիլլի-Վիլի»: Դեպի արնելք ն ճարավ տեղումների քանակն ավելանում է ն ճասնում մինչն 500 մմ-ի. Մբաժամանակկրճատվում է չորային տեղուփներըթափվում են ամռան ժամանակաշրջանը: Հյուսիսում Բավականմեժ ամիսներին, իսկ ճարավուփ՝գարնանն ու աշնանը: են տարվա ջերմաստիճաններիտարբերությունները: Զմռանն անդամ լինում են ցրտաճարություններն ջերմաստիճանըՀաճախ հչնում է մինչե 40". չ Սակայն --Տ`, իսկ ամռանը բարձրոսնում մինչն ձմռան ամենացուրտ ամսվա միջին չերմաստիճանը յուսիսում՝ Դ Չ0-- --18՝ է, իսկ Հարավում՝ --10--ԷՑ", Ամուսնը բարնեխառնությունը բաշխված է ավելի Հավասարաչափ.մարզի գրեթե բոլոր է: մասերում Հունվարի միջին ջերմաստիճանըՀ28--ԷՉ|« մեծ րագրականցանցը մասամբ կապվածէ Արնելաավստրալիական լեռների ճետ: Այստեղիցեն սկիզբ առնում մարզի ամենախոշոր գետերը,որոնց մի մասը Ճոսում է դեպի էյր լիճը, սակայն

)

ու

Է21:

շատ

անգամ տեղչՀասածցամաքում է՝ շնորճիվ ուժեղ գոլորշիաց-

Մյուս գետերըթեպետն ունեն մշտական Հոսք, բալց տարվա բնթացքում ենթարկվում են մակարդակիզգալի փոփոխություննեման:

րի,

դաշտավայրիամենամեծ կենտրոնական

է, Սա գետը Մուրրեյն ունի կմ ԱլԱվստրալիական պերից։ Ստորին Հոսանքում Ճոսում է շատ դանդաղ, բայց չնայած դրան ունի բավականզառիթափափեր, որոնք վկայում են նրա Հրողիայի ինտենսիվությունը: Գետն իր այդ աշխատանքը կատարձլ է չորրորդականում, որովչետն մինչ այդ դաշտավայրի այս մասը բռնված էր չրով: Ներկայումսշարունակվում է ջրից ազատված ցամաքի աստիճանականբարձրացումը, 4ետկապեսդրա Ճետ կապվաժ՝ նան գետի խորքային էրոզիալի մեծացումը: Մուրրելը քավվում է Ալեքսանդրիայիծանծաղ լազունը, որը ծովից անջատված էմ մի բավական երկար ավազային ցամաքալեղվակով:

երկարություն, սկզիբ է առնում

վտակը Դարլինգնէ (2240 կմ)։ Մուրրբեյի աջափնյա ամենամեծ առնում է նոր Անգլիայի լեռնաշղթայից ն ապա իր մեջ Սա սկիզբ է ընդունում մի շարք վտակներ, որոնք սկզբնականմասում ունեն բավական մեծ արագություն, Օբայց դաշտավայրային մասում,

կորցնելով իրենց անկումը,

Ճոսում

են

դանդաղն ուժեղ գոլորշիա-

ցումների,պատճառովդառնում սակավաջուր:Դարլինգընունյպես, չնայած իր գրաված Հսկայականչրաճավաք ավազանին,սակավաճանդես է գալիս ջուր է, որովճետն միջին ն ստորին շոսանքում դաշտավալորպես տրանզիտայինգետ. Անցնելով կենտրոնական

րի ամենաչոր վայրերով, Դարլինդրմոտ 1500

կմ ծնրկարության վրա ոչ մի վտակ չի ընդունում: Ուժեղ գոլորշիացումներիպատճատանում է իր ավազանում թափված տով նա մինչն Բերկ քաղաքը սոնղումների միայն 240-ը: Այդ բոլորի Ճճետնանքովստորին «ոսանքում, տարվա չոր ժամանակաշրջանում, Դարլինգըլրիվ ցա-

մաքումէ,

նրա Հունը վեր է ածվում լճակների մի ամբողջ չրղթայի: Սակայնամոան անձրեներիժամանակաշրչանում, ծրբ չրի ն

մակարդակը բարձրանում է մոտ 10 մետրով, նրանովսկսում են աղատորեներթնեկելշոդենավերը: մշտական ՃոսՄուրրեյի Համեմատաբարառավել չրառատ, քով ապաչՀովվածխոշոր վտակներիցէ Մարրբամբիչին (2770 կմ): մեծ նա նշանակալիցչաՁնայած մակարդակի տատանումներին, փով ավելացնում է Մուրրեյի չրերը Մասամբ դրանով է պայմա-

նավորվածՄուրրեյինավարկելիությունը,որը գետի Հոսանքովվեր ճասնում է մինչն 1200 կմ-ի: կենտրոնական դաշտավայրիմյուս գետերը մեծ մասամբ ունեն ժամանակավորՀոսք Փորջինա, Կուպերե (Դիամանտինա, այլն) ն, ինչպես արդեն ասվել է, կոչվում են «կրիկներ». նրանք բոլորն էլ ունեն բացառապեսանձրկայինսնում: ջրագրականցանցն աչքի է ընկնում նան Դաշտավայրի ժի շարք լճերով: Դրանցից ամենից մեծը էյր լիճն է, որը ծովի մակեբնույթից ցած է 12 մետրով: Լիճը գրավում է 8880 քառ. կմ տարաժություն Անձրնների ժամանակ նրա մեջ են Թափվում մեծ քանակությամբ պղտոր գետեր, որի ճետնանքովլճի մակերեսը մեծանում է մոտ 15 անգամ: Այս նույն տիպի լճերից են Տորենսը (5773 քառ. կմ) ն Հերդները(4264 քառ. կմ): Չափազանց շատ են էպիզոդիկ մանր լճերը, որոնք տարվա չոր ժամանակաշրջանում Լրիվցամաքում են: կենտրոնականդաշտավայրում Համեմատաբար լավ է ոռոգված Դարլինգգետի վերին ավազանը ն Մուրրեյ Մարրամբիջի գետերի միջն ընկած Հատվածը: Հարթությանմնացած մասը 4իմնականում ներկայացնում է ջրազուրկ անապատ, ուր այժմ սկսել են լայն չափով օգտագործելարտեզյանջրերը: Մարզում տիրապետումեն մերձարնադարձայինսավաննային սն գունավորվածճողերը, ինչպես ն շագանակագույնՃողերը, որոնց մեջ մերթ ընդ մերթ դրսնորվում են նան աղուտները։ Դարլինգ գետի ստորին Ճովտում տարածվածեն մերձարեադարձային մոխրաճողերը,իսկ էյր լճի մերձակայքում ն նրանից Հլուսիս՝ անապատայինգորշ ճողերը, քարքարուս աղուտների ե սրսուռ ավազներիճետ միասին: մասամբ կրումէ սավաննայինբնույթ: նրա Բուսականությունը են ճանդիպումէվկալիպտներ, ակացիաներ, տեկազմում Հաճախ ղական սոճիներ։ (այն տարածում ունեն ՀատկապեսմացառուտՀ ները, ինչպես նան չորասեր փշաբույսերը: ՄարզիՃարավումՃան-. դիպում է «մալի» կոչվող սկրյոբը, որը ճանդես է գալիս մյուս է 1--1,5 մետր բարձրության, Թիուտների ճետ խառր ն Հասնում իսկ Ճյուսիսում՝ «մուլգա» սկրյոբը։ Մարզիբնորոշ ծառատեսակծենք էյր ներից է սուկուլենտ շշանման ծառը: Որքանմոտենում լճին, բուսականությունը շատ ավելի աղքատանում է: ճի շրջապատում պատաճում են նան այնպիսի վայրեր, որոնք ներկայաքտենում են բուսականությունից ամբողջովին զուրկ քարքարոտ զամասեր: Չնայած այդ ամենին, ամռան անձրեներիժամանակաու

շրջանում գրեն ամբողջ մարզը ծածկված է կանաչով. ծաղկում են բազմամյա բույսերը, գունաղարդվումու է սոաաճում են փաստանը, շատ էֆեմերներ։

ընդարձակվում

Ճճատկապես Ճյուսիսում, որտեղ բնակեցումը դեռես Մարզում, Քույլ է, շատ են վայրի կենդանիները: Այստեղ ավելի «Հաճախէ Ճանդիպում 4սկա կենգուրուն, լայն տարածված է գաճաճ կենգուբուն, վոմբատը, բնորոշ է նան էխիդնան, իսկ թոչուններից՝ էմուն։

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ

ԱրեմտյանԱվստրալիանգրավում է մայր ցամաքի արեմտյան կեսը. բացառություն են կազմում նրա Հյուսիսում Արնչեմլենդ թեեն արնադարձային բակղղին ն կիմբերլի պլատոն։ որոնք մտնում Ավստրալիայիմեջ: Սրա բնական սաճմաններն են կազմում արեվելքում կենտրոնականդաշտավայրը, իսկ արնեմուտքումն Ճաօվկիանոսը: րավում՝Հնդկական Մակերնիւյթիտեսակետիցարնմտյան Ավստրալիանմեծ մասամբ ներկայացնում է սարաճարթայինշրջան՝ աչասյատային ե լանդշաֆտի բնորոշ ճատկանիշներով:Չորայ'կիսաանապատային նությունը նրանում նվազում է կենտրոնից դեպի Ճյուսիս, Հարավարնմուտարնմուտք ն արնմուտք։ Այս տեսակետիցԱվստրալիայի Քը

իր մի

շարք

աշխարճագրական առանձնաճատկություններԻ

դիրբիչ ափերը ողողող չրերի ջերմության ն այլ պատճառներով, ի «ռարբերություն Աֆրիկայի ն ՀարավայինԱմերիկայի արնեմտյան «ափերիերկարությամբձգվող նույն լայնության տակ ընկած անասպատների, ներկայացնում է կիսատանապատ: Մարզի մեֆսողույլն մասը գրավում է Արեմտաավստրալիական սարաճարթը,որը երբեմն կոչվում է նան Վեստրելիա: Ծովիմակեբնույթի նկատմամբ ունի մոտ 500 մ միջին բարձրություն: Սաբաճարթի արնմտյան մասը ներկայացնում է մինչկեմբրյան վաՀան, կազմված գլխավորապեսբյուրեղային ապարներից (գրանիտներ, բյուրեղացած թերթաքարեր, դգնելսներ,կվարցիտներն այլն): մասի կառուցվածքում առավելապես մասնակցում են Արնելյան պալեռղոյան Հասակիավազաքարերը,որոնք տեղ-տեղ վրածածկըված են երրորդականիկրաքարերով: Սրանցտակ ընկած են առավել Հին (մինչկեմբրյան ն կալեգոնյան) կառուցվածքները, որոնք արնելքում մերկացվել են բարձրանալով կազմել կենտրոնական Ավստրալիայիլեռները: սա

ու

Արեմտաավստրալիական սարաճարթիմակերնույթըերկբաբանական երկարատնժամանակաշրջանում անընդՀչատենթարկվել է Հարթեցման.դրան ուղեկցել է գետային էրողիան, որն առանձնապես ինտենսիվէ եղել ճետմեզողոյանժամանակաշրչանում. Այդ ամենի ճնտնանքով սարաճարթում ձնավորվել են բավականաչափ լծո-կղզիներ, մնացորդայինշղթաներ, որոնք ցույց են տալիս վաղ (մինչկավճյան)ժամանակաշրջանիմակերնույթի ճարթեցումը տեկտոնական ճամեմատաբարՃանդգիստ պայմաններում: Արնեմտյան սարաճարթըժամանակակիցբարձրության Ճասել է միայն չորրորդականում, երբ տեղի է ունեցել մի կողմից ցամաքի ընդճանուրբարձրացում, իսկ մյուս կողմից՝ գետային էրոլիայի| ինտենսիվացում: Վերջինսուժեղ արտաճայտվել է միայն սարաՃճարթի եզրամասերում, որտեղլեռնային մակերնույթի պատճառով ռելիեֆի ժամանակակիցերիտասարդձները խստորեն Ճակադրրվում են ներքինշրջաններիՃնադույնձներին: արնմուտքում լայնակի ուղղությամբ ձգվում են Սարաճարթի Ճարթված լեռնակատարներովմի շարք մնացորդայինլեռնազանգլեռները: նրանց վածներ,որոնք 2լուսիսում կազմում են Խամերսլի առավելագույնբարձրությունը Բրուսլեռնագագաթում ճասնոմմ է ընդամենը 1226 մետրի: լեռնալանջերում նրանք մասնատված են մի շարք լայնակի գետաճովիտներով, որոնցով ջրեր են ոսում միայն Հազվադեպտեղատարափանձրնեներիժամանակ: Հենց այդ պատճառովէլ խորքային էրոզիան այստեղ ընթանում է շատ դանդաղ: Չնայած օվկիանոսիմերձությանը, տեղումներն այստեղ շատ Քիչ նն: Այդ իսկ պատճառովաղքատ է այս մասի բուսականությունը: Գետաճովիտներում մասնակի տարածումունեն էվկալիպտային մացառուտները, իսկ լեռնազագաթային ճարթակներում՝ «մուլգա» սկրյոբները. Մակերնութային ջրերի բացակայության պատճառովծովափնյա շրջանում լայն չափով օզտազործում էհն արտեզյանջրերը: սարաճարթիարնելքում, ճարավային Արնեմտաավստրալիական լայնության 22" ն 27` միջն լայնակի տարածվումեն մի շարք լեռլեոնաշղթաներ,որոնք մտնում են կենտրոնականավստրալիական ն Մա«են Մակդոննելի նախմբի մեջ: նրանցից առավել կարնոր գրեյվի լեռները, որոնք ձգվում են միմյանց զուգաճեռ, արնմուտՔից արնելք ուղղությոմբ: Մակդոննելիլեռները գտնվում են Կենտրոնականլեռների մ ունեն 400 կմ երկարություն ն 1200--1400 բարձրուՃյուսիսում, ծն թյուն (Զիդ մի քանի շղթաներից, մ), կազմված «-

15--1666

րոնց ճորինվածքումմասնակցում են Հիմնականում մինչկեմբրյան գնեյսները, փայլարային թերթաքարերը,գրանիտայինինտրուզիաները, ինչպես նան ստորին պալեոզոյան ավազաքարծրը ն այլն: նրանք միմյանցից բաժանված են Հնագույն Հոսքի Հովիտնքէոով, որոնցում ջրերի Հոսքը ներկայումս կրում է էպիզոդիկբնույթ: Սակայն նրանց Ճատակում4Ճանդիպող լավ մշակված գլաքարերըցույց են տալիս, որ երկրաբանական ոչ վաղ անցյալում այս մասում անճչամեմատ գոյություն է ունեցել ավելի խոնավ կլիմա: լեռների Հարավային մասում տարածվում են կենտրոնական Սրանք Մասգրեյվիլեռները: նույնպես 4իմնականումկազմված են ն գրանիտներից,գնեյաներից առաջացրել են մի շարք ղոանգվոածներ, որոնք խիստ քայքայված են ն ունեն ռնլինֆի այլաձնություններով Ճարուստ սուր ն տարօրինակձներ։ Մասգրեյվիլանջերը, ինչպես նան միջլեռնային իջվածքները ծածկված են մեծ մասամբ Քարային թափվածքներով ն ավազներով, որոնք Հանդիսանում են ֆիզիկական ճողմնաճարման նյութեր. Առավելագույն բարձրությամբ այստեղ աչքի է ընկնում Վուդրոֆ լեռր (1515 մ), որ» ն սարամիաժամանակ ճանդիսանում Լ Արնենմտատվստրալիսկան Հարթի ամենաբարձրլեռնակատարը:Մասգրելյվիլեռները Մակդոննել լեռներից բաժանված են մի ընդարձակդոգաճովտով, որի Ճատակում ընկած է Ամադեուսլիճը: կենտրոնականավստրալիականլեռներն ունեն խիստ ցամաային կլիմա, թեպետն տեղումներն այստեղ մի փոքր ավելի են. ջան մերձակա ճարթությունում։ (եռնալանչջերը ծածկված են Հիմնականում «մուլգա»տսկրչոբներով ն սպինիֆեկսի փնջախոտերով: որտեղ արնի ճառագայթներըթիչ են թափանցում,Հանկիրճերում, են նան դիպում փոքրիկ լճակներ, որոնք նպաստավորպայմաններ են ստեղծում օազիսների ճամար: նրանց շուրջը Հանդիպում են ն արմավենու անգամ էվկալիպտների,ինչպես ռելիկտային որոշ են տեսակներ, որոնք պաճպանվել նեոգենի ավելի տաք խոնավ կլիմայականժամանակաշրջանից: Նկարագրվողմարզում լեռնային մակերնույթով է բնորոշվում նան Հճարավ-արնմուտքը: Սա բլրապատ մի սարաճարք է' մոտ 500 մ բարձրությամբ: Հնդկականօվկիանոսի ափամերձ մասում այն վերջանում է խիստ մասնատվածբլրաշարային գոտիով, որին անվանում են Դարլինգի արնմուտք, ծովափնյա լնոներ: Նրանցից մասում ընկած է մի նեղ ճարթություն, որն ունի տեկտոնականծագում ն ծածկված է երրորդականինստվածքներով: նրանց տակից տեղ-տեղ վեր են բարձրանում գրանիտայինժայոնր ն ծովեզրյա ու

։

մասում

դրսնորվում որպես Հրվանդաններ (օրինակ, նատուրլիստների Հբվանդանը): Դաշրլինզիլեռների Հարավային մասում ընկած է Սուոնլենդ աարաճարթը՝արեմտյանԱվատրալիայի ամենից շատ խոնավություն ստացող շրջանը: Այստեղտեղումներիտարեկանքանակը կազմում է 2000-ից 5000 մմ: Բնորոշվումէ ձվկալիպտային անտառներով, որոնց մեջ մեծ տեղ են գրավում էնդեմիկ տեսակները(40--504է): Արնեմտյան սարաճարթի ծայր Հարավային մասը գրավում է ցածրադիր ճարթութչունը, որին երբեմն նալլարբոր (ճ"ժառաղուրկ») պլատո անուն են տալիս, բայց իրականում նրա մի մասը ներկայացնում է դաշտավայր: Հարթությունըկաղմված է երրիորդականի կրաքարերից ն աչքի է ընկնում կարատային ձների լայն զարգացմամբ: կարստայինձագարներըտեղ-տեղ ունեն մինչն մեկ կիլոմետր ն ավելի տրամագիծ ն 7 մ խորություն: նալլարբորիՀարթությունը ունի կիսաանապատայինչոր կլիմա ն դրան ՀամապատասխԽան՝ խիստ աղքատիկ բուսականություն: Համեմատաբար կանաչը մի փոքր ավելի խիտ է կարստային գոգավորություններում, ուր Ճանդիպումեն Հիմնականումակացիաներիցկազմված մացառուոներ: Այստեղ իսպառ բացակայում է մակերեսային «ոսքը, բայց կրաքարայինշերտախումբը ճարուստ է ստորեկրյա ջրերով, այդ իսկ պատճառով դարափուլերիզառիվեր կտրվածքներումերբեմն Ճանդիպումեն Հորդառատաղբյուրներ: Արեմտատվստրալիականսարաճարթի կենտրոնականմասը ներկայացնում է խճաքարայինանապատ: Այդպիսինէ Խամերսլի ն Կենտրոնական լեռների միջն տարածվող Հիբսոնիանապատը:Սա մ բարձրության վրա, խիստ ցամաքային կլիմոտ է ընկած մայական պայմաններումենթարկվել է տնական ֆիզիկական Ճողմաճարմանու ծածկվել ավաղաքարերիՀսկայական կուտակումնեՀամեմատաբարմանր նյութերը քամիների րով: չՀողմաշարված կողմից տեղատարվելեն դեպի «յուսիս ն ճարավ ընկած ցածրությունները, իսկ մակերնույթում պաճպանվել են ավելի խոշոր սուրանկյունային քարակոշտերը, որոնք այստեղ կոչվում են դգիբեր: անմիջապես «յուսիս գտնվում է «ամեՀիբսոնիանապատից մատաբարավելի ցածրադիր Մեծ Ավազոտանապատը, որը ճամարյա ամբողջապեսծածկված է ավազներով: Այստեղ4սկայական տարածում ունեն դյունային թմբերը, որոնք մեծ մասամբ ձգվում են արնմուտքից ն Հյուսիս-արնմուտքից դեպի արնելք ն ճարավմ բարձրություն ն «իմարնելք: նրանք սովորաբար ունեն 10--12 են նականում ամրացված սպինիֆեկսներով, մացառուտայինբնույ227

թի ակացիաներով,իսկ երբեմն նան քանրոֆիտային էվկալիպտներով: ՈրովճետնՄեծ ԱվազոտանապատըՀիմնականում ընկած է արնադարձից Ճյուսիս,ուստի ամռանն ստանում է որոշ քանակությամբ տեղումներ, որոնք Հնարավորությունեն տալիս աճելու նան սավաննայինբուսականությանը: Հիբսոնի անապատիցՃՀարավ-արնելքտարածվում է Վիկտորիայի Մեծ անապատը,որտեղ նույնպես կան բլրային ավազաթմբեր, սակայն դրանքՃաճախչունեն որոշակի ուղղություն, ավելի կարճ են ն իրարից բավականաչավճնռու են ընկած: ՎիկտորիայիՄեծ անապատիցարնեմուտքտարածվում է Աղային լճնրի Ճարթությունը:։ նրա ռելինֆի բնորոշ առանձնաճատկությունն են կազմում կավա-աղուտային իջվածքները, որոնց մի ճետո մասը տեղատարափանձրնեներից լցվում է ջրով: Այստեղ մոտ մուտ է Հաշվվում լիճ, որից Չ00-ը ունեն լյուրաքանչյու1000 բը ոչ պակասքան քառ. կմ մակերենս։Աղայինլճերի Հարթության կլիման ցամաքային է։ Ամառըչոր է ձմեռը՝ ոչ շատ շոգ, ցուրտ, թեպետ ն լինում են սառնամանիքներ,երբ ջերմաստիճանը իջնում է 02-ից ցաժ: Տեղումների առավելագույն քանակը միայն ճարավ-արնմուտքումէ Հասնում 500 մմ-ի: Հարթությանվրա ցրված են մեծ քանակությամբ մնացուկային բարձրություններ,որոնք ծածկված են քսերոֆիտ նոսր թիուտներով: Ցածրությունները բոնվաժ են առավելապես«մալլի» սկրյոբի բնակլիմացառուտներով: Ընդճանրապես չնալած անբարենպաստ մայական պայմաններին, Աղայինլճերի ճարթությունը արագ կերէ ոսկու արդլուպով յուրացվում է, որովճետն այն Ճճանդիսանում նաճանման պատճառով էլ չրի խոշորագույն շրջան: Հենց այդ պակասըլրացնելու ճամար շատ ճեռվից (Սուռն գետից) այստեղ անց են կացրել ջրմուղ, որն ունի 520 կմ երկարություն: սարաճարթըամբողջությամբ վերցԱրեմտաավստրալիական րած ճիմնականում ունի անապատայինկլիմա. ալդ պայմանաներթավորված է մնրձարնադարձայինչոր օդային զանգվածների փանցումով: նրանով անցնում են Հարավարնելյան պասսատնեու

ՐԸ:

Սարաճարթիկենտրոնականմասում ամռանը ամսական միէ 32--ի, իսկ առավելազույնը՝ ինչն ջին ջնրմաստիճանըՀասնում 505: Զմուսն ամենացուրտ ամսվա միջին չերմաստիճանը4յուսիսում 18՝ է, իսկ Հարավում՝ 11՞-. գիշերները պատաճումեն սառնամանիքներ,երբ չերմաստիճանըիջնում է մինչե ---669 Տեղումներըժայրաճեղ քիչ են, նրանց քանակը սարաճարթի

կենտրոնականմասում չի անցնում 150 մմ-ից, իսկ ժայրամասեՃասնում է ընդամենը 300 մմ։ երկրի ներսում կան վայրեր, ուր չորային ժամանակաշրջանը երկարաձգվում է մինչն 365 օր ն երբեմն մի քանի տարի շարունակ տեղումներ չեն թափվում: Բացակայում է անգամ ժամանակավորՃճոսքը: Այստեղկրիկներչկան, բայց չափազանցշատ են մնացորդավին աղի լճերը: նրանք մեծ թիվ են կազմում ճատկապեսսարաՃճարթիճարավ-արնմուտքում, որտեղ չորացած գետաճուներիճետ միասին վկայում են Ավստրալիայի մի ժամանակվաավելի խոնավ կլիմայի մասին, Անճոսքաղային այդ լճերը տարվա մեծ մասում մնում են ցամաքած, ծածկվում են աղային կեղնով ն կամ քե մածուցիկ ցեթով։ Միայն տեղատարափ անձրեներիցՀետո նրանք

րում

կարճատնժամանակովլցվում են ջրով

ու

ապա

արագ

չորանում:

կարնորագույնլճերից են՝ Ամադեուսը,Մակկայը, կերին ն այլն, իսկ ծայրամասային գետերից(որոնք ունեն ժամանակավորՃճոսք) Ալբերտան,Մերչիսոնըն այլնւ ճայտնի են Ֆորտեսկլյուն, տնական Ճճոսքուննն Համեմատաբար սարաճարթի ճարավարեմտյանմասի՝ Սուռնլենդիգետերը(Սուոն, Բլեկվուդն այլե): Միջերկրածովային տիպի կլիմայի շնորչիվ նրանք ձմռանը դառնում են բավական ջրառատ, սակայն ամռանը խիստ ծանժաղում են, իսկ մի քանիսն անգաւ՝ ցամաքում: Ջրագրականցանցից ղուրկ է նալլարբորի Հարքությունը քնպետն այնտեղ կիսաանապատային կլիմայական պսյմաններում տեղումներիքանակը մի փոքր ավելի է, քան ներքին շրջաններում, սակայն կրաքարայինկառուցվածքի պայմաններում թափվող տեղումները գրեթե ամբողջովին ներծծվում են գնտնի խորքը ն կամ թե գոլորշիանում, ն այդպիսով մարզի այս մասը դառնում է լրիվ ջրազուրկ:

սարարաղրկության պատճառովԱրեմտաավստրալիական յուրացման ամե-` Ճարթի անապատներումօազիսներչկան: Մարզի նամեծ դժվարությունըջրի պրոբլեմն է, որն աշխատումեն լուծել օդտադործելովարտեզյանջրերը: Պարզվածէ, որ որոշ խորությունների վրա կուտակվածեն Հսկայականքանակությամբ արտեզյան ջրեր, որոնք Հնարավորությունեն ընձեռում զբաղվելու անապատի յուրացմամբ, ճատկապես այն վայրերում, ուր ճայտնաբերվածեն ցրոնային ոսկի ն զանազան այլ օգտակար Ճանածոներ: սարաճարթում ճիմնականում տաԱրեփտատվստրալիական են բածված անապատային գորշաճողերը: նրանցում ընդարձակ

են գրավում տերխտորիաներ

ավազներն ու աղուտները: շագանակագույնՃճողերը: ներքին շրջաններում, ուր մթնոլորտային Բուսականությունը տեղումներ գրեթե չեն թափվում, կրում է անապատայինբնույթ: մնացած մասերում գնրիշխում է կիսաս.նապատային Մարզի լանգշաֆտը, ուր առավելապեստարածված են թփուտները: Նրանցից բնորոշ են Հատկապեսսկրլոբն սպինիֆեկսը, որոնք նայած խոնավությանը, Հաճախճերթափոխում են միմյանց: Սպինիֆեկսը է աճելու ավելի չոր քարքարոտ Հարմարվածժ տեղամասերում,ուր նա սովորաբարունենում է 1 մետրից ավել բարձրություն ն կոշտ ու փշավոր տերններ։ Այն երբեմն կոչվում է նան խոզուկախոտ: մասերում Հիմնականումտարածված Սարաճարթի Հարավային է «մալի» սկրյոբը, կազմվածմեծ մասամբ էվկալիպտիթփուտնեեն մինչն 1,5 մ բարձրություն, նրանց «Հետ բից, որոնք ունենում

նշանակալիցտարածում

սրսոււ

ունեն

նակ

ու

միասին աճում

են նան

չորասեր շատ Հասկախոտեր:ՄարզիՀլու-

սիսային մասերում, առավելապես գորշ ն աղիաքածՃողերում գերբակշռումեն օմուլգա» սկրյոբները, որոնք գրեն ամբողջապես կազժված են ակացիաներից(3--4

մ

բարձրությամբ)

ն

փշոտ

ու

դժվարանցանելիեն:

Բուսականությունը շատ նում,

որտեղ ինչպես

անունն

աղքատ

է

ցույց

է նալլարբորիՀճարթությու-

տալիս («Փառազուրկ»)իսպառ

բացակայում անտառայինծառատեսակները:Այստեղ Հիմնականում Ճանղիպում են Հալոֆիտննրից կաղմված սուկովենտ բուլեն

սեր, որոնք ընդունակ են մի քանի տարի իրենց գոյությունը պաճ-

պանել առանց անձրնեների:Հարթությանայդ նոսր խետածածկ ունեցող վայրերը որհշ չափով օգտադործվում են, որպես ոչխա/ների արոտավայրեր: Արեմտաավստրալիական սարաճարթի Հյուսիսային, Հարավարեմտյան ն արնմտյան Համեմատաբար ավելի խոնավշրջաններում սկրյոբները աստիճանաբարփոխարինվում են ձվկալիպտի նոսր անտառներով,իսկ տեղ-տեղ՝ նան սավաններով:նոսր անտառային բուսականությամբ են ծածկված նան ծայրամասային գետածովիտները,այդ թվում նան արնելյանլեռնային շրջանները, են. Մակդոննելին ուր տեղումները Համեմատաբար ավելի շատ Մասգրելվիլեռների սաճմաններում կրիկներիերկարությամբձրգվող անտառներումերբեմն պատաչում է նան արմավենի. ենքածագում: դըրվում է, որ նա ունի

ռելիկտային `

Մարզիկենդանականաշխարճչըշատ աղքատ է, Նրա ներկաեն պարկավորխլուրդը, ճՃագարառոնետը, առանձին յացուցիչներն վայրերում՝ պարկավորմրջնակերը, էխիդնան,թռչուններից՝էմուն, սկրյոբի «նդկաճավըն այլն: ՝

ԹԱՍՄԱՆԻԱ

ԿՂՋԻ

կղզին ընկած Լէ Ավստրալիսյի Ճարավ-արնելԹասմանիա Քում. մայր ցամաքից բաժանված է Բասսի նեղուցով, որն ունի

կմ լայնություն ն մոտ 100 մ խորություն. կղզին գրավում է Հազ. քառկմ տարածություն: Մինչ չորրորդականընա միացած էր Ավստրալիայինն միայն շնտսառցադաշտայինշրջանում անջատվումէ նրանից: Փրկրաբանական կառուցվածքով,ինչպես նան ռելինֆի ընդծաՖուր բնույթով, Թասմանիակղղին կազմում է Արնելաավստրալիական լեռների Հարավայինշարունակությունը: նրա 4իմքում ընկած հն գրանիտներըն խիստ դիսլոկացվածմինչկեմբրչան ն պալեոզոյան բյուրեղացած թերքաքարերը: Սրանքմակերեսից ծածկված են:

`

ճիմնականում մեզոզոյան ծասակի ավազաքարծրով,իսկ տեղ-տեղ նան ճրային ապարներով, կղդուկարնորագույն ճանած"ներից են անագը, պղինձո, երկաթը, ցինկն կապարը, ինչպես նան ոսկին արծաթը: նրստվածքային շերտերում շանդիպում է նան քարածուխ: նոր Հշայտէ պլատինը: նաբերված4Հանածոներից Ռելինֆի տեսակետից Թասմանիանմեծ մասամբ ներկայացնում է ոչ այնքան լավ արտաճայտվածգոգավոր բնույթի սարաՀարթ, որի միջին բարձրությունը Հասնում է մոտ 600 մետրի։ Առավել մեծ բարձրություններն ընկաժ են սարաճարթի«Հյուսիսային 1523 մ, Բենմասում հն ճասնում են մինչե 15600 մետրի (1եգ-Պիկ՝ են չորրորդականսսո-մ) Նրանք իրենց վրա կրում Լոմոնդ՝ ցապատմանորոշակի ճետքեր: Թասմանիա կղզու ռելիեֆը խիստ մասնատվածէ խորը գետաՀովիտներով:Դրանցշնորճիվ կղզում ձնավորվել են իրո'րից անչատված մի շարք պլատոներ, որոնք ունեն բլրավոր մակերնույթ: սաշմանափակտարածում ունեն, տեղ-տեղ միայն Դաշտավայրերը ընդգրկում են ծովափնյա նեղ զոնան, մասամբ նան խոշոր զետաշրջանում, Հովիտների ցածրադիր մասերը: Հետսառցադաշտային շնորչիվ ցամաքի ցածրացման, ծովը ներխուժել է ցամաք ն առաջացրել բավական խիստ մասնատված ու կտրտվածափեր ու

ու

Թասմանիան ընկած է Հարավայինկիսագնդիբարեխառն գո-

աշխարճագրական այն լայնությունների տակ, որտեղ զերիչխում ծն արեմտյան ցիկլոնային քամիները: Դրանով պայմանավորված է կղզու ճամեմատաբարխոնավ կլիման: Տեղումների տարեկան միջին ջանակը կազմում է մոտ 1000 մմ, սակայն արնմուտքում կան վայրեր, որոնք ստանում են 3500.մմ Լ. ավելի տեղումներ, Արնելքում նրանց քանակը նվազելով Հասնում է մինչն տու

մմ-ի: Թասմանիայումկտրուկ ձեով արտաճալտվածչորային ջան չկա, որովճետնտեղումները4իմնականումբաշխված են

շըր-

Հա-

վասարաչափ.մի փոքր միայն նրանք գերիշխում են ձմռանը: ՏԵղումները թափվում են գլխավորապեսանձրններիձնով: Զմռանը է երնում ն ծածկ ցածրադիրճարթություններումձյունը Հազվադեպ չի կազմում, սակայն լեռնային շրջաններում նա սովորական երե. (ույթ է. ձմեռը չափավոր մեղմ է. ամենացուրտամավա Թասմանիայի (Հուլիսի) միջին ջերմաստիճանը7--Տ8" է, լեռներում այն իջնում է 0-ից ցած, Ամառըբավականզով է, ծովի ազդեցությանչնորշիվ է: Սակայն կղզու ներփետրվարիմիջին չերմաստիճանը 12--18են Քին շրջաններում պատաճում վայրեր, ուր բացարձակշոգերը Հասնում են մինչն 38--իւ Առատ տեղումներիՀետնանքովԹասմանիան աչքի է ընկնում րագրական Հարուստ ցանցով: կղզում կան բազմաթիվ մեծ ու են փոքր զետեր, որոնք մեծ մասամբ ջրառատ սաճանքավորն ունեն երկրի տնտեսության4ամար 4իղրոէներդետիկմեծ նշանակություն, Համեմատաբար խոշոր գետերից են Դերվենտնու Մակուորին: Բուսականծածկոցում կարնոր տեղ են գրավում անտառները, որոնք առավել Հոծ զանգվածներովդրսնորված են երկրի արնփրտյան, Համեմատաբարքիչ լուրացված մասերում: Կղզում տիրապեւտումեն մշտականաչծառերը, այդ թվում 4ատկապեսէվկալիպտներիխոնավասերտեսակները,ինչպես ն Հարավայինճաճատներին են խառնվում նան րենին: Բարձրություններումէվկալի Հասնում փշատերն ծառերը, որոնք ուղղաձիգ զոնայլականությամբ են մինչե 1000 մ բարձրության: Դրանիցվեր տարածվում են թրսափուտներն ճասկախոտայինմարգագետինները:Բարձրադիր «ետ միասին բծերի ձե.րաճարթերումալպյան մարգագետինների վով երեան են գալիս նան սֆագնայինճաշիճները։ կղզու անտառային բուսականությունում մացառուտների արուստ կազմով է ու

ու

ներկայանումնույնպես ե ենթանտառը,ուր մեծ տարածումունեն Ճատկապեսծառանման ձարխոտերըո կղզում Հիմնականում տարածվածեն անտառայինգորշ Ճողեբը, որոնք լեռնալանչջերումաստիճանաբարփոխարինվումեն պոդզոլային ճողերով։ Թասմանիայիկենդանականաչշխարչըթեպետն մոտ է ավստըրրալիականին, սակայն նրանից տարբերվում է մի քանի այնպիսի կենդանիների պաճշպանմամբ,որոնք մայր ցամաքում վաղուց ոչնչացվել են, Բացիայդ, այստեղ ճանդիպում են կենդանիներ, որոնք Ճանդիսանումեն անտարկտիկականֆաունայի ներկայացուցիչներ, օրինակ՝ պինգվինները:կղղում բացակայումէ դինգո շունր: Մյուս կենդանիներիցբնորոշ են վոմբատը, բադակտուցը,պարկավոր արջը ն այլես

ՕՎԿԻԱՆԻՍՄ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

«Վ

Օվկիանիաէ կոչվում Խաղաղ օվկիանոսի մոտավորապես կենտրոնականմասոսլ ընկած բազմաթիվ կղզիների ամբողջուէ թյունը, որը կազմում 1 միլ. 260 Հազարքառ. կմ մակերես: նրա առավել խոշոր կղզիներն ընկած են Ավատրալիա մայր ցամաքի մոտ (նոր Գվինեա, նոր Զելանդիա), իսկ մյուսները ցրված են Խաղաղօվկիանոսի շլուսիսային լայնության 28՞30՛-ից մինչն Հաբաղմայինլայնության 52՞30՛-ը: 0վկիանիայում Ճճաշվվումեն տասնյակ Ճճազարավոր մանր ու մեծ կղզիներ, որոնք դասավորված են Հիմնականումխմբային կուտակումներով: նրանք պայմանական սաճմանագծով ընդունված է բաժանել երեք մասի: Արնեմտյան՝ ավելի մոտ խոԱվատրալիային շոր կղզիները (նոր Գվինեա,Սոլոմոնյան, նոր Կալեդոնիան մի քանի ուրիշները) կոչվում են Մելանեզիա։ՍրանքՄալայան արշիպելագին պատկանողՄոլուքյան ն ՓոքրՋոնդյան կղզիներիցբաժանված են նոր Գվինեան ն Արուկղզին իրարից բաժանող Սելե նեղուցով: Մելանեզիայիցդեպի Հյոսիս ընկած մանր կղզիները Մսրշոյյան ն այլն), որոնք տարածվում (Մարինյան, կարուինյոաւն, են արնելյան երկայնություն 177--ից դեպի տրեկմ:ւտռ կոչվում են Միկրոնեզիա.Մնացածբոլոր կղզիներն կղզախմբերը, որոնք ընկած են Խաղաղօվկիանոսի կենտրոնականն Հարավային մասում, արնելյան երկալնության 127`-ից արնելք, ճայտնի են Պոլինեզիա անվամբ: Սրանց մեջ են մտնում չավայան, Ընկերության, Ֆենիքան մի շարք այլ կղզզախմբեր:Մի առանձինխումբ են կազմում նորՋելանդիակղզիները: «րաբխային ն Օվկիանիայիկղզիները «Հիմնականում ունեն են արնմուտքում նոր կազմում կորալականծագում բացառություն ն ունեն Գվինեան մի քանի այլ խոշոր կղզիներ, որոնք ցամաքաու

յին ծագում, Պոլինեզիայիկղզիներից շատերն իրենցից Խերկայացնում են ծովի Հատակիցվեր բարձրացած Ճճրաբխային գագաթեն մեծ ներ, որոնք առաջացել մասամբ ստորջրյա շղթաների վրա, պարբերաբարարտավիժողլավաների անընդճատիրար վրա կուտակվելու 4ետնանքով:Մեզոզոյանծալքավորման ժամանակաշըըջանում ձնավորվում է նոր Զելանդիանու կապվում Ավստրալիա մայր ցամաքի«էտ. երրորդականումծալքագոլյացմանպրոցեսներն ընդգրկում են Ավատրալիայից Հյուսիս, Ճլուսիս-արնելք ն ւսրնելք ընկած գոտին. Այստեղ երկրակեղնի անցյալում կատարվածխոշոր բեկումներն ու իջեցումները միաժամանակ պայմանավորել են ճրաբխային երնույքների առաջացումը, որոնք ինտենսիվ կերպով շարունակվում են նոր Գվիննայիցմինչն Տոնգա կղզիները ն այստեղից՝մինչն նոր Ջելանդիա: Օվկիանիայումլեռնակազմականպրոցեսները չարունակվում են, Դրա վկայություն են Հանդիսանում այժմ էլ Հաճախակիկրրկրնվող երկրաշարժերն ճրաբխային երնույթները։ Այդ առանձնապես ցայտուն կերպով է դրսնորված խաղաղօվկիանոսյանիջեզրամասերում: Դրանքայն տեղամասերնեն, ուր տեվածքների են ունեցել Խաղաղօվկիանոսի ճատակիտեկտոնական տեսաղի կետից առավել կայուն սալի (պլատֆորմայի) կոտրատումները: կորալականկառուցվածքների ձնավորումը տեղի է ունեցել չորրորդականժամանակաշրջանում, ծովի ճատակի ծանծաղ տեղամասերում, գլխավորապեսխաղաղօվկիանոսիարնեմտյանմերձափնյա տեղամասերում, ուր մինչն այժմ էլ շարունակվում է այդ նույն պրոցեսը: 0վկիանի։յի կղզիների մեծ մասի կլիմսսն, նորճիվ դրանց Ճասարակածայինն կամ ենթաճասարակածայինդիրքի»բնորոշվում է տարվա բոլոր եղանակներիՀամար բարձր ջերմաստիճանով, օրական ն տարեկանփոքրըամպլիտուդներով,օդի մշտական բարձր Հարաբերականխոնավությամբ ն արնելլյան քամիների տիրապեքանակությամբ մթնոլորտային տության Հետնանքով՝նան մեծ տեղումներով: գոտում ն նրան մոտիկ շրջաններում ոչ մեծ Հասարակածային բարձրության վրա ամսական միջին ջերմաստիճանը սովորաբար տատանվում է Չ5--22--ի միջն, ենքաճասարակածայինն մերձարնադարձայինշրջաններում ամենատաք ամսվա միջին չերմաս25" է, Հարավում: 16": Ամենացուրտ ամսվա: տիճանը Հյուսիսում 16՞ կ 5": Բնակամիջին ջերմաստիճանը,Համապատասխանաբաի՝ ն նաբարլեռնային շրջաններում(նոր Գվինեայում նոր Զնլանդիաու

935'

լում)

ըստ բարձրւթյան ջերմաստիճաններըիջնում են մինչն 0" նույնիսկ ավելի: Օվկիանիայիկղզիներն ընկած են խոնավ օդային զանդվածների, այդ թվում արնելյան պասսատ քամիների աղդեցության տակ: Դրա ճնտնանքովկղզիների Հողմաճալացլանջերն ստանում են առատ տեղումներ:Տեղումներիտարեկանմիջին քանակը տեղՀասնում է մինչն 9000 մմ-ի: Ամենիցշատ տեղումներ թափտեղ են ամռան վում ամիսներին, ՀատկապեսՀասարակածայինն ենգոտում, որտեղ տիրապետումեն մուսսոնաքաճասարակածժային լին անձրնները, Արնադարձային կլիմալին Համապատասխան, Օվկիանիայի անտառկղզիները մեծ մասամբ ծածկված են խոնավ, մշտադալար ներով: ՎերջիններսՀանդիպումԵն Հիմնականումբարձրադիրկրղզիների Հողմաճայացափերին, իսկ Հակադիրափերում ավելի շատ տարածվածէն թփուտներն սավանային տիպիբուսականությունր: Օվկիանիայիխոշոր կղզիների(օրինակ,նոր Գվինեա)շփումը Մալայանարշիպելագիկղզիների Հետ Հնարավոր է դարձրել բուսական շատ տեսակներիմիզրացիան ոչ միալն անմիջականորեն Մալայան արչիպելագից, այլն ՀարավարնելյանԱսիայից դեպի Մելանեղիան ապա ավելի մանր կղզիները. Այդ գործում կարնոր դեր են կատարել Հատկապեսծովային Հոսանբները: Հիմնականում այս կերպ է տարաբնակեցվելկոկոսյան արմավենինՕվկիանիայի կորալյան կղզիներում: ՄարդուՀամար շատ օգտակարբույսերից են 0վկիանիայում աճող սագոյի ն կոկոսյանարմավենիները,ճացի ծառը, պանդանուսը, բանանը, մանգոն։ Արնադարձային արժեքավորկուլտուրական անանասը, սուրճը ն այլն: մշակույթներից են շաքարեղեդը, Օվկիանիայիկենդանականաշխարձճրաղքատ է: նա որոշ չափով նման է Ավստրալիայի Հատկապես կենդանականաշխար4ճին, արնմուտքում, որտեղ նշանակալից տարածում ունեն պարկավորները: Այդ մասի կենդանականաշխարի բնորոշ ներկայացուցիչներ հն պարկավորներիմագլցող տեսակները, դրախտաճավերը, կաՀ է Հատկապեսնոր զուարները ն մի քանի ուրիշները, Ինքնատիպ Զելանդիայիկենդանականաշխարը, որին բնորոշ են կիվի թբոբացաչունը, Հատերիամողեսը ն այլն, Արնելքումպարկավորները կայում են, Օվկիանիայիկննդանականաշխարճի ամենաբնորոշ մեկը կաթնասուններիՀամարյա լրիվ ռանձնաճատկություններից են կազմում չղջիկները, որոնք լայբացակալոսմնէ: Բացառություն

ն

ու

ա-

նորեն տարածվածեն ամբողջ օվկիանիայում։ ն մարդու կոզմից այստեղ բերված վայրենացածմի շարք ընտանի կենդանիներ (Խոզեր, ալծեր, կատուներ,շներ): Օվկիանիայիկղզիներնընդճանբապես աչքի են ընկնում շատ լավ թռչող թռչուններով, բայց կան նան թռչելու կարողությունիցբոլորովին զուրկ թռչուններ: ու

Նկ.

8.

Փանդանուսներ Մելանեզիալում:

ՖԻԶՋԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

Օվկբանիայիսաճմաններում, որպես ֆիզիկա-աշխարճագրական ինքնուրույն միավորներ, կարելի է առանձնացնել Նոր Գվինեան (ճարակիցկղզիների Հետ միասին), նոր Զելանդիան, Նոր Կալեղոն Պոլինիան, նոր Հերբիդներն Ֆիջի կղզիները, Միկրոնեզիան նեզիան: :

՛

ՆՈՐ ԳՎԻՆԵԱ

Նոր Գվինեանգտնվում է Ավատրալիայից ծյուսիս,Ճասարակագ ժային գոտում, ճարավային լայնության 0257-ի ո. 10"40՛-ի ն արեելյան երկայնության 130"55՛-ի ու 150"55՛-ի միջն. Կղզու երկարությունը 2400 կմ է, իսկ լայնությունը՝ 660 կմ: Ավստրալիայից է Տորեսի նեղուցով, որն ունի մոտ 150 կմ լայնություն: բաժանված Նոր Գվինեանդրավում է մուտ 829 Հազ. քառ. կմ մակերես: հր մեծությամբ նա աշխարճիերկրորդ մեծ կղզին է, առաջնությունը զիջելով Գրենլանդիային: կղզին ունի բավական մասնատված ափեր. նրա արնեմտյան մասում Բերաու ն հրիան ժոցերի միջն ընկած է Զենդրոխոսիր (լամ Թռչունի գլուխ) թերակղզին, իսկ Հարավ-արնելքոսՐ Պապուասների ծոցը: Կղզին չորրորդականում միացած էր Ավատրալիային, որից Հնտագայումնա անջատվումէ, երբ Տորեսինեղուցի շրջանում տեղի է ունենում ցամաքիիջեցում: Մակերնույթի տեսակետից կղզու Հարավային մասը ներկայացնում է նոր ձնավորված ընդարձակ Ճարթությույ, 100 մ ոչ սվնլի բարձրությամբ. այն ծաժկվածէ չորրորդականժամանտկաշսջանի ալյուվիալ բերվածքներով։նրանովՃոսում են բազմաթիվ գետեր, որոնք նկատելի չափով ճաճճացրել են ճարթության արնմտյան առափնյա գոտին, Հարավումճարթությունը աստիճանաբարջրաէ լինում Արաֆուրի ծովի ն Տորեսի նեղուցի տակ: նրա անսույզ միջական շարունակությունը կարելի է Համարել կարպենտարիա ծովածոցիմերձափնյա դաշտավայրը: ՆորԳվինեայիՀլուսիսայբն ն կենտրոնականշրջաններըբրոնրված են լեռներով: կղղու ամբողջ երկարությամբ, ՞լուսիս-ուրնմուտքից դեպի Հարավ-արնելք ձգվում են մբ շարք լեռնաշղթաներ, որոնց երբեմն պայմանականորենանվանում են Միջին լեռներ: 38500 մ Սրանքձգվում են կղզու կենտրոնականմասով ն ունեն են այսպես կոչված Ջյունաչ միջին բարձրություն: Առավելբարձր լեռնապատ լեռները: նրանց սաշմաններումէ գտնվում նասսաու շղթան, որի գագաթներիցէ Վիլճելմինա (4750 մ) լնոր ն նրանից `

ավելի բարձր Կարստենսգագաթը (5030 մ), որը ոչ միայն նոր Գվինեայի, այլն ամբողչ Օվկիանիայիամենաբարձր սարն է, Կղզու կենտրոնականմասի աչքի ընկնող մլուս շղթաներիցնշանավոր են իսկ Հարավ-արնելքում՝Օունն-Ստեն0րանժե (0րանյե ), Բիսմարկի, ե լեոները: նրանց կառուցվածքում մասնակցում են գնելսներ, բչուրեղացած թերթաքարեր, մեղողոյան կրաքարեր ն ավազաքարբեր,ինչպես նան գրանիտներին սինենիտների ինտրուզիաներ:Նոր Գվինեայի նշված լեռները ծալքավորվել են երրորդականում. այդ իսկ պատճառովնրանք ընդճանրապես բնորոշվում են սրածայր, ճաճախ ատամնավորբարձր կատարներով,ինչպես նան տեկտոնական բնույթի բավականխորըիջվածքներով: բնորոշվում են տարվաբոլոր կղզու կլիմայական պայմանները շամար բարձր չերմաստիճաններով: Մինչն ժամանակաշրջանների 1000 մ բարձրությունումամսական միջին ջերմաստիճանները վորաբարտատանվումեն 2Հ5--28--ի միջն, Այս գոտումչերմաստիսո-

Նկ.

83.

Նոր Գվինեակզզու բնապատկեր:

ճանը 05-ից ցած չի իջնում, իսկ 2000 մ բարձրության վրաայն սկսում է տատանվել 18՝-ի շուրջը: բարենպաստդիրշնորչիվ իր աշխարճաղգրական Ֆոր Գվինեան

ջի ստանում է առատ տեղումներ: Դրան մի կողմից օգնում ԷՖ ճարավարնելլանպասսատները, իսկ մյուս կողմից՝ մուսսոնները: Երկրիշատ մասերում տարեկան տեղումնային օրերի թիվր Հասհում է 260-ի։ Ամենիցշատ տեղումներթափվում են կենտրոնական լեոների Ճողմաճայացլանջերում (մինչն 4000 մմ): Տեղ-տեղ նըրանց քանակն անցնում է 6000 մմ-ից: (էռների բարձրադիրմասերում գերիշխում են ձյան տեղումները: Կլիմայի բացառիկ խոնավության Ճետլանքով ձյան գիծն այստեղ սկսում է 4400 մետրից. նրանիցվեր, լեռների առավել բարձր գագաթներումձնավորվումեն անգամ ոչ մենծ սառցադաշտեր: կղզու ջրագրականցանցը բավական խիտ է. կան մի շարջ ջրառատ գետեր, որոնցիցամենամեծըՖլայ գետն է: Սա ունի մոտ 800 կմ երկարություն: Թափվում է Պապուասների ծոցը:Համեժամեծ է տաբար գետերից նույնպես Դիգուլը կղզու գետերի մեծ մասն ունի անձրնային ոնժիմ, բացառություն են կազմում արնմուտքոսի 4ոսող մի քանի գետեր, որոնք միաժամանակսնվում են բարձր լեռների սառցադաշտերից: Նոր Դվինեալումգերիշխում են խոնավ անտառայինկարմրաՀողերը: Դրանքլեոնալանջերում փոխարինվում են կմախքային գորշ Ճողերով: Նոր Գվինեանծածկված է դերազանցապես արնադարձային անտառներով: նրանցում գերակշոող ծառատեսակներն են արմավենիները, մոմի ծառր (որի մաքրված սերմերը մոմի դեր են կատարոսի),Ճճացիծառը, կաուչուկատու ծառերը: Տարածվածեն ծառանման պտերներն զանազանէպիֆիտներ, իւկ լեռնային մա՛սհրում՝ռոդոդենդրոնները: կղզու ճարավային, Համեմատաբարչոր շրջաններումՀանդիպումեն ավստրալիականէվկալի տներ ն ակացիաներ: Այս մասերում մեծ տեղ են գրավում ճատկապեսսավանները, որոնց մեջ որպես խոտային բուսականության բնորոշ ներկայացուցիչ Ճանդես է գալիս ալան-ալանը։ կղզու միջին բարձրության լեռնալանչերում (900--2000 մ) գերիշխում են գլխավորապես մշտականաչ կաղնիները, ավելի բարձր մասերում երնում եե դափնենմանծառերն մրտենիները, որոնց միանում են նան ՄաՀչ լայան արշիպելագի փշատերեները, այդ թվում` դամարա սոճին: 3000 մ-ից բարձր բնորոշ են դառնում նան մարգագետինները: նոր Գվինեայիճարավային ծովափերում ու գետաբերաններում տարածված են մանդրային անտառները, որոնք առափնյա ավազաՀչ պատ տեղամասերումփոխարինվում են կազուարինների,երկաթի ժառի, նիպաարմավենումացառուտներով:կղզու բուսականություու

ու

նը բնորոշվում է բարձր էնդեմիզմով, ըստ որում էնդեմիկ տեսակունեն ասիական,քան ավստրաները ավելի շատ մերձակցզւթյուն լիականձներին: կենդանականաշխարճը, մյուս կղզիներիչամեմատությամբ.

Հարուստ է ն ավելի մոտ Ավստրալիայի ձներին. Այստեղ Հանդին կուսկուսների մի քանի տեպում են ծառաբնակ կենդգուրուների սակներ, պարկավոր գորշուկ, էխիդնա: Թոչուններից տարածվածեն դրախտաճավերը, աղավնիները,թութակների ընտանիքինպատկանող սն ու սպիտակ կակադուները,իսկ գիշատիչներից՝Հարպիուս արծիվները: Սողուններիցավելի բոնորոշ են չեկկոն մողեսները, ինչպես ն կրիաները:

Նոր ԳվինեայիՀյուսիսային մասում՝

Աստրոլյաբի արնելլաս ծովափին գտնվում է Մակլայի ափը, որտեղ անցած դարի երկրորդ

կեսին մարդաբանականն աշխարճագրական ուսումնասիրու-

գիտնականՄիկլուխոՄակլայ։ Նոր Գվինեայիմուտ, նրանից Հարավ-արնելք գտնվում են մի քանի խումբ կղզիներ, Դրանցիցառավել նշանավորէ Բիսմաշկի առշշիպելագը, որը գրավում է մուտ 45 Ճազ. քառ. կմ տարածություն: ամենամեծ է նրա կղզին կոչվում Նոր Բրիտանիա, որի վրա գրտնրվում են մի շարք գործող Ճրաբուխներ, այդ թվում Մայրն ու դուստրերը ն Հայրն ու որդիները: Արշիպելագի երկրորդմեծ կղզին կոչվում է նոր իռոլանդիա։ Հայտնիեն նան մի քանի ավելի մանը ռուս թյուններ էր. կատարում 4Ճռչակավոր

կղզիախմբեր(Մովակալությանն այլն), որոնց կառուցվածքումտիրապետում

են

4իմնականումգրանիտները,բյուրեղային թերթա-

քարերն ու գնեյսները:

Նոր Գվինեայիմուռ

ծեն ընկած նան

Սոլոմոնյանկղզինեոը, ո-

րոնք գրավում են մուտ 32000 քառ. կմ տարածություն: Սրանքունեն լեռնային մակերնութթ ն ներկայումս գործող րաբուխներ, հն նան առատ Հանքային տաք աղբյուրները: որոնք շրջանում Վերը նշված կղզիախմբերում կլիմայակսն պայմանները Ճիշեցնում են նոր Գվինեային։նման են նան բուսականությունն ու կենդանականաշխարը, բայց շատ ավելի աղքատ են տեսակներով ու քանակով: Գրեթե լրիվ բացակայում ծեն բարձրակարգկաթնասուն

կենդանիները:

16--1666

ՆՈՐ

ՋԵԼԱՆԴԻՑ

,

նոր Վելանդիանկազմված է երկու խոշոր կղզիներից՝Հյուսիսային (Տե իկա Մաուի--Մաուի ձուկ) ն Հարավային(Տե Վախի Պունամու--կանաչթարի երկիր), որոնք միմյանցից բաժանվածեն Կուկի նեղուցով. երկուսըմիասին գրավում են 268 Հազ. քառ. կմ տարածություն: Գտնվում են Հարավային լայնության 34՞23՛-ի ու 4212-ի ն արնելյան երկայնության 166"26-ի ու 178"36-ի միջն. ԴրանքՕվկիանիայիամենաճարավընկած կղզիներն են, որոնք ունեն ցամաքային ծագում: նրանք կազմում են Նոր Գվինեայից աղեղնաձն դեպի Հարավ ձգվող կղզախմբերիՃարավայինվերջավորությունը, որոնց Ճետ միասին անցյալում միացած են եղել Ավըստրալիային: ն ԱվստրալիաՆոր Զելանդիայիանջատումը նոր Գվինեայից յից տեղի է ունեցել մեղողոի վնրջում։ նոր ԶելանդիայումՃիմնոսէան կառուցվածքները ստեղծվում են մեղոզոյի վերջում ն երրորչո.վանի սկզբում, սակայն դրանք իրենց մեջ ընդգրկում են նան մե շարք ավելի չին (պալձոզոյան) ղանզվածներ, ինչպես,օրինակ, կղզում 0տագո պլատոն: Այնուճետն սկսվում է երկաՀարավային բողոնկճանգստիշրջան, որին ուղեկցում է մակերիԻույթիպենեպլեԿե՛ցումը: Սակայն ննեոդենիերկրորդ կեսում (ռլոլիոցենում) տեղի 1 ունննում նոր ծալյքավորություն, որն առաջ է բերում ինտենսեվ Ճրիբխային դործուննություն (դա չարունակվում է մինչն այժմ): ծովերն ստանում Սյդ ամենից Հետո ցամաքը ն նրա շրջապատող են ժամանակակիցգծագրությունը ն ապա չորրբորմոտավորապես դականում ենթարկվում սառցապատման: Նոր Զելանդիայի կղզին (150 Ճազ. քառ. կմ) 4իմՀարավային նականում ունի լեռնային ռելինֆ: նրա արնմտյան մասով ձղվում են Նորզելանդակսն ալպերը, որոնք կուկիլեռնագադախում ճասնում են իրենց առավելագույնբարձրությանը (3264 մ): Սրանքչորրորդական ժամանակաշրջանումենթարկվել են սառցապատման, որի ճեւտնանքովաչքի են ընկնում սառցադաշտայինկրկեսներով, տաշտաձնե ճովիտներով, մորեններով, ինչպես նան արգելափակված բազմաթիվ լճերով: Ներկայումս նորզելանդական(կամ Հարավային) ալպերը մեծ մասամբ ծածկված են չշավերժականձյունով: Այստեղ ճաշվում են մինչն 50 սառցադաշտեր,որոնք գրավում են մոտ 1000 քառ. կմ մակերես: ճարավ ընկած Ւ գրանիտայինկս: Նորղելանդականալպերից Սա ցամաքի մի «ին, ճարթեցվածտեռուցվածքի0տագո պլատոն: ա

|

մ բարձրություն: նրանով ձգվում ղամասն է, որն ունի 500--1200 են տեկտոնականբնույթի բազմաթիվ ճեղքվածքներն մինչն Տ կմ լայնության տաշտաձն ճովիտներ, որոնք արնեմուտքում խորասուզվելով ծովի տակ, տեղ-տեղ առաջացրել են մինչե 40 կմ երկարությամբ ֆիորդներ(օրինակ,Թոմսոնիֆիորդը): կղզու մյուս շրջանները մեծ մասամբ ներկայացնումեն բլրածածկ սարաճարթեր.բացառություն է կազմում արնելքում ծովափի երկարությամբ ձգված առափնյա կենտերբերիճարթությունը. որը ծածկված է ալյուվիալ ե ֆլյուվիոգլացիալ նստվածքներով: Ճարուստէ ոսկեբեր ավազներով ն աչքի է ընկնում Հարթությունը Խիտ բնակչությամբ: նա մի նեղ ցամաքալեզվակով միացած է Բանկաքերակղզուն, որի վրա կան մի քանի Հրաբխային ըագարներ՝ իրենց բնորոշ խառնարաններով:

-

.

Լ

.-«:Յ.

՛

-

՛

--Ո

ատեցու Լ.Հ. աթ» Հրո" ԽՐ» ՀՀ-Ի Հ ոա...2Վազա ԼԱԾ Թու 68: ւ

«5

-2շ

Նկ.

84.

Նոր

ը

աթ

ա.

զ.ջր,,

Հ

|

Էք

-

-

«ԿՀ

ջերմուկների շրջանը: Զելանդիայի

Հյուսիսայինկղվին (115 Հազ. քառ. կմ) Համեմատաբար պակաս լեռնուտ է: կազմված է գերազանցապեսմեղոզոյան ն երբորդական նստվածքներից: Լեռնայինմակերնույթով մասամբ աչՔի է ընկնում նրա Ճարավարնելյանծայրամասը, որտեղով ձգվում են մի քանի ոչ շատ բարձր շղթաներ: կղզու կենտրոնական մասը

ներկայացնում է Հրաբխային սարաշարք՝մինչե 600 մ միջին բարձրությամբ: նրա վրա միջօրեականիուղղությամբ անցնողճեղՔի երկարությամբ բարձրանում են մի շարք գործող 4րաբուխներ, որոնցից Ռուապեխուն(2792 մ) կղզու ամենաբարձրլեռն է: նշանավոր է նան ՏարավերաՀրաբուխը (1100մ), որի գործունեությունն առանձնաչատուկ ուժգնությամբ դրսնորվեց 1886 թվականին: կենտրոնականճրաբխային սարաչարթի վրա ցրված են շատ լճեր, որոնք մեծ մասամբ առաջացել են լավային արգելափակման Հետնանքովն կամ ուղղակի Հրաբխայինխառնարաններում:նրանցից ամենից մեծը Տաուպոլիճն է, որը գրավում է 626 թառ. կմ մակերես ն ունի մինչն 102 մ խորություն: է գտնվում կղզու ամենաՀյուսիսային մասում Սարաճարթի ճայտնիթերմալ շրջանը, որտեղ այնքան շատ կան Հանբային տաբ աղբյուրներ, ֆումարոլներ, ցեխի ճրաբուաներ ն ճայղերներ, րոնցից մի քանիսի դուրս շպրտվող տաք ջրի ու գոլորշիների սյան բարձրությունը Հասնում է մեծ բարձրության։ Այս տեսակետիցմի ժամանակ մեծ «ամբավ էր վայելում Վայմանգու Հեյզերը, որը 1900-ից մինչն թվականը լուրաբանչյուր 10 ժամը մեկ անդամ դուրս էր շպրտում տաք չրի 100 մետրանոցշատրվան: կղզու ծայր 4Ճյուսիս-արնմուտքումգտնվում է 0կլննդ թերակղզին, որն ունի բլիապատ ոռելինֆն մի քանի Հանգած 4Հրաբուխներ: Նոր Զելանդիայիկլիման նկատելի չափով կրում է օվկիանոճատկապեսարնմուտքում, շատ են ն սային բնույթ: Տեղումները, Ամետարվաընթացքում բաշխված են բավականՀավասարաչավի: են նից շատ կղզիների վրա ազդում արեմտյան ցիկլոնները, իսկ ծայր Ճյուսիսում (0կլենդ թերակղզու) նան Հարավարնելյան պասսատները, ըստ որում այստեղ լինում է նան չորային ժամանակաշրջան: Նոր Ջելանդիայիարնմտյան ծովափերումտարեկանթափմմ: մմ տեղումներ, իսկ արնելքում՝500--200 վում են 2000--5000 Մեծ մասամբ տեղումները թափվում են անձրնների ձնով, սակայն Հճարավումձմռանը ձյան տեղումները դառնում են սովորականէբնույթ, իսկ 2000 մ-ից բարձր՝ գրեթե մշտական։ Այդ ամենի Հետնանքով նորզելանդականալպերն ամենուրեն բարձր մասերում ծածկված են Հավերժականձյունով: Հավերժական ձյան սաշմանն արնմուտքբումսկսվում է 2100 մետրից, իսկ արնելքոսՐ2400 մետբից: Առանձին սառցադաշտեր իջնում են արնմուտքում մինչն 213 մ, իսկ արնելքում՝ 700 մ բարձրությունները: նորզելանդական ո-

.

ալպերի ամենամեծ լ (29 կմ), Նշասառցադաշտը Թասմանիան նավոր է նան Ֆրանցհոսիֆի սառցադաշտը, որն իջնում է մինչն մշտականաչանտառներիգոտին, ըստ տարվա եղանակների Նոռ Զելանգիսւերմաստիճանները օյում այնքան էլ մեֆ տատանումներիչեն ենթարկվում: Այսպես, կղզում ամենատաք րինակ,Հլոաիսային ամսվա միջինը (Վելլինդտոնում) 17" է, իսկ ամենացուրտ ամսվա ժիջինը՝ 9"չ Հարավային կղզում ամենատաքամսվա (Հունվարի)միջին ջերմաստիճանը1Ք է, իսկ ամենացուրտ ամսվա միջինը՝-- 5": (եռներում ջերմաստիճաններն իջնում են 0--ից ցած, Հասնելով մինչե --12"-ի: Ուժեղ շոդեր Նոր Զելանդիայում ընդճանրապես չեն լինում, բայց երբեմն պասսատ թամիների ազդեցության տակ պատաճումփ, որ Հլուսիսում ջերմաստիճանըբարձրանում է մինչն 30", Նոր Զելանդիանունի բավականխիտջրագրականցանց: Չնաված դրան, այստեղ մեծ գետերչկան. ամենամեծ դետը Հլուսիսային կղզում՝ Ուայկատոնէ, որն ունի ընդամենը 350 կմ երկարումեծ գնտերից Հարավային կղզում թյուն. Մյուս Համեմատաբար է կարելի նշել Կլուտա գետը (336 կմ երկարությամբ): նոր Ջելանունեն շատ սաճանքներ դիայի գետերն արագաճոս են ջրառատ, կ ջրվեժներ, Մակարդակի մեծ տատանումներչեն տալիս: Այդ տեսակետիցմի փոքր տարբերվում են Հարավային կղզու գետերը, րոնք ֆյոների ժամանակ ձյան (իսկ ամռանը սառցադաշտային | երբեմն (ճատկապեսկենտերբերիյան ջրերով ճորդանում են շըր ջանի Հշամար) դառնում աղետաբեր: կղզիներում կան շատ լճեր, նրանց մի մասր (Հարավային կղզում) տեղավորված է սառցադաշտերի կողմից մշակված տեկտոնական4ովիտներում ն աչքի է ընկնում մեծ խորությամբ (Մանապոուր 415 մ Վակատիպու ու

ո-

ու

այլն) անտառայինն Նոր Զելանդիայիկղզիներին բնորոշ են գոր պողզոլային ճողերը, որոնք ըստ բարձրության փոխարինվումեն լեռնա-կմախքայինն ապա մարգագետնայինճողերով: նոր Զելանդիայիբուսական ծածկոցում գերակշոոսք են ան324մ

ն

տառները, նրանցում շատ նեն Հատկապես էնդեմիկ տեսակները (7440), որոնց մեջ բավականմեժ տեղ են գրավումնան անտարկավստրալիականձները։ ծրկրի ծայր Ճյուսիսում տատիկական րածված են մերձարնադարձայինանտառները: Սրանքբնորոշ են մի շարք էնդեմիկ բարձր ծառատեսակներով,որոնց թվում Ճայտնի է կաուրի սոճին՝ մինչն 60 մ բարձրությամբ: Այստեղընդճանրապես շատ են փշատերնծառերը (սպիտակ, կարմիր, դեղին սոճիու

՝

ները), արաուկարիաները,ինչպես նան մշտականաչ քիուտները, լիաններն ու էպիֆիտները: Առանձնապեսլայն տարածում ունեն ժառանման պտերները,նիկաու արմավենինն մշտադալարմի քանի այլ ծառատեսակներ(ՀարավայինՀաճարենին ն այլն), որոնք լեռներում ճասնում են մինչն 1000 մետր բարձրության: Մշտադալար խիտ անտառներովեն ծածկված նան չարավավին կղզու արեմտյան մասիլեռնալանջերը: Այստեղնույնպես տիբապետում էն մշտադալարփշատերն ծառերը, Հարավային կղզու արնելքում առավել բնորոշ են լուսասեր ծառատեսակները,մացառուտները, իսկ Կենտերբերիի Հարթությունու՝ տափաստանային բուսականությունը: Ուղղաձիգ զոնալականությանըՀամապատասխան, կղզիներում մփշտաղալար անտառայինգոտուց վեր սովորաբար երնան են գաչիս ձմռանը տերնաթափվողծառերը, ավելի բարձր թփուտներ են, որոնք Հետո փոխարինվումեն ալպյան մարգագետիններով: Նոր Զելանդիայիկենդանականաշխարը նույնպեսբնորոշվում է վայրի կաթնասուններիճամարյա քե լրիվ բացակայությամբ. բացառություն են կազմվումմիայն չղջիկներն անտառային առնետը, որ բերել են տեղացիներըմյուս ցամաքներից:եվրոպացիների կողմից այստեղ են բերվել ճագարներ ն կատուներ, որ"նք այժմ տարածվել ամբողջերկրով մեկ: ԴրանցիցՀատվայրենացել են կապես խիստ վտանգավոր դիշատիչ են դարձել վայրի կատունեըը, որոնք անխնայաբարոչնչացնում են կղզու ճամար օգտակար այն թռչուններին, որոնք գիշատիչներիբացակայության պայմաններում թռչելու անճրաժեշտությունչունենալու պատճառովվաղուց զրկվել են թոչելու կարողությունից: Այդ տիկի Մոչուններից վել բնորոշ է անթն կիվին: Մա գիշերային թոչուն է, ունի երկար ու նեղ կտուց, որն օգտագործումէ տերկների ն ծառաբներինեխված ղանդվածից որդեր ն թրթուրներ դուրս ճանելու Համար: Մյուս որոնցից մի տեսակը թռչուններից ճայտնի են անքն թութակները, դարձել է գիշատիչ. նա կտցաճարելովծվատում է ոչխարի գոտկատեղը՝նրա ծրիկամունքինՀասնելու ճամար: Նոր Զելանդիայումշատ թռչուններ անչետացել նն դեռ մինչ գալը: Դրանցիցմեկն էլ եղել է ջայլամանման4րսեվրուացիների: մոա Գոյություն են ունեցել մոաների 25-ից ոչ պակաս կա թոչունը: տեսակներ,որոնցից մի քանիսը ունեցել են 3-ից 4 մետր բարձրություն: Մղաի ձուն իր ծավալով Հավի ձվիցմոտ 140 անդամմեծ է եղել: նոր Զելանդիայիֆաունանբնորոշվումէ բարձր Ընդծանրապես ու

ու

առա-

էնդեմիզմով ն խորը Հնությամբ: Այստեղ կենդանական աշխարճի որոշ օրինակ, Ճատտերիա ներկայացուցիչներ (ինչպես, մողեսը) ճիշեցնում Են մեզոզոյան ժամանակաշրջանիիրենց նախատիպը: նոր Զելանդիայումօձեր, կրիաներ, ինչպես նան կոկորդիլոսներ է նշել, որ ամռանըայստեղ են չվում Սիբիրից չկան, Հետաքրքիր որոշ քոչուններ,

ՆՈՐ ԿԱԼԵԴՈՆԻԱ, ՆՈՐ ՀԵԲՐԻԴՆԵՐ

ԵՎ ՖԻՋԻ

Օվկիանիայիկղզիների այա խումբը

առավել խոշորները ունեն մեջ, նրանցից

մտնում

ԿՎՋԻՆԵՐ է

Մելանեղիայի

ցամաքային ծագում ն իեն րբենցիցներկայացնում երրորդական կառուցվածքի խշրասուղված լեռնաշղթաների դագատներ, որոնք ծովի մասկերնույթիցբարձ4րացած են 1200-ից մինչն 1600 մետրով: Կաղմված են գերազանցառլնս բյուրեղային նկ մետամորֆիկ ապարներից (գնեյսներ, սլոլ.ֆիրբիտներ),որոնք իրենց մեջ պարունակում Դ պղինձ, երկաթ, նինել ն այլ մետաղներ: կղզիներիարաաքին ծածկում տիրապետում են երիտասարդ Հրաբխայինգոլացությունները։ Այս տեսակետիցկղզիների մեծաույն մասր բնութագրվումէ ժամանակակից դործող Հոաբուխնեեն րով ն սեյսմիկ Ճանդիպում երնույթներով, ամենուրեք ճանքային կ ժծմբային տաք աղբյուրներ: Մի շարք կղզիներ ամբողջովին նծն Հրաբխային ծագում: նրանք աստիճանաբարբարձրանում են ծովի մակերնույթից վեր ն դրանով իսկ գրեթե անծնարինդարձնում նրանց ափերի մոտ ժամանակակից կորալական գոյացությունների առաջացումը: Շատ կան նան կորալյան կղզիներ, որոնք մի մասը ծովի մակերնույթի նկատմամբունի մինչն 600 մ բարձրություն, Ամենուրեք կղզիների եզրամասերում Ճանդիպումեն կոթալականխութեր, որոնց միջն ընկած են խորջրյա իջվածքներ: նոր կալեդոնյանն նոր Հեբբիդյանկղզիներըբնակլիմայական պայմաններիտեսակետիցիրար շատ ավելի մոտ են ն կազմում են մի ամբողջություն, նրանք միասին գրավում են մոտ 33400 քառ. կմ տարածություն, տեղադրված են ստորջրյա բարձրությունների ն Նոր Զելանն նոր վրա կարծեքթե կապող օղակ լինեն Գվինեայի Ամենամեծ կղզին՝ նոր կալեդոնիանգրավում է 18653 դիայի միջն։ Քառ. կմ մակերես, ունի մոտ 400 կմ երկարություն ն 40--50 կմ լայնություն: նրա երկարությամբ ձգվում են երկու զուգաճեռշբղթաներ, որոնք աչքի Են ընկնում ռելիեֆի խիստ Հրապուրիչյուրօրինակձներով։ նչվաժ կղզիներիկլիմայականպայմաններիվրա կարնորազու-

դեցություն

թողնում Հարավարնելյան պասսատները: Նրանց ենթակալեռնալանչերում տեղումներիտարեկանքանակը սովորաչէ 2000 մմ, իսկ մնացած շրջաններում` 1000 մմ: Աբար ճասնում վելի շատ տեղումներըթափվում են ամռանը, Ջմռանը կլիման մի փոքր կրում է չորային բնույթ:կղզիներումամենատաքամսվա միչին ջերմաստիճանը26--227" է, իսկ ամենացուրտամսվա միջինը՝ են

20--225.

Ջրագրական ցանցը բնորոչվում է մի շարք կարճ, բայց սաճանքավորգետերով, որոնք ունեն բացառապես անձրնայինսնում: Բուսականությունըաղքատ է, Ճատկապեսնոր կալեդոնիա կղզում, որտեղ քարքարոտ Ճողերի պատճառովանտառներըսա«են մանափակ տարածություն գրավում. այդտեղ ավելի շատ տարածված են թփուտները, Անտառային բուսականության ճամար բնական պայմանները4Ճամեմատաբար ավելի նպաստավորեն նոր մեծ Հեբրիդներում,որտեղ խոնավության ն Հրաբխայինպարարտ Հողերի պայմաններումլայն տարածում ունեն արնադարձայինխոնավ անտառները: Սովորաբարկղզիների ցածրադիր մասերում, ծովափերի երկարությամբ տարածվում են մանգրային անտառները. (Լեռների անտառնեցածրադիրլանջերը բոնված են խոնավ արնադարձային րով, որոնցում խառը ձնով ճանդես են գալիս ինչպես տեղական, նույնպես ն ասիական ու ավստրալիականծառատեսակներ, այդ Թվում կոկոսյան արմավենին, սանդալային ծառը, բանանը, շատ տարածված են լիանները, ձարխոտերը ն օրխիդեյները Ավելի բարձրում լայնատերն անտառները փոխարինվում են փշատերն ծառերով:

է, Պարկավորկենդանականաշխարձըանչամեմատ աղքատ ներ բոլորովին չկան, սողունները քիչ են, թոչունների մի քանի են, տեսակներ(դրախտաճավերըն թութակները) անճետանում առավել ներկալացուցիչկենդանական բնորոշ աշխարճի Կղզիների ներից են չղջիկները, Հաչող ագռավը, Ճսկա նոտու աղավնին: կրղզիներում բավական տարածված են նան մարդու կողմից բերված մկներն առնետները,ինչպես ն ընտանի կենդանիներիցներկախոզերը, շներն այծերը: վայրենացած յումս Բնակլիմայականպայմանները մի փոքր այլ են Ֆիջի կղզիննրում: ԱյստեղՀաշվում են մոտ 255 կղզիներ ն խութեր, որոնքգրակղզին՝ վում են մուտ 18200 քառ. կմ տարածություն. Ամենամեծ ն 10500 ներկայտց1Լեվուն մակերես իրենից քառ. կմ ունի Վիտի նում է եզրերովբարձրացածու Հովիտներովմասնատվածմի «րա-չու

ու

բբխային

պլատո։ւ

Համեմատաբար խոշոր կղզիներիցէ նան Վանուա

Ավուկղզին(5500 քառ.կմ), Մյուս կղզիները անճամեմատ ավելի փոքր ճրաբխայինգոյացություններ են, կղզիներիպատվանդանը

ն գնեյիսներից կաղմված է գրանիտներից մազերեսիցծածկված հրիտասարդ(երրորդական)ժամանակաչրչանիրաբխային ապարների(բազալտների,անդեզիտների)Հզոր ծածկոցով: նրանց վրա կան բազմաթիվ Հանքայինտաք աղբյուրներ: Կղզիներիամբողջ խումբը ենթակա է Հարավարնելլանպաս-չսատների ազդեցությանը: Ամռանը, երբ թուլանում է կամ դադարում ճարավարնելյանպասսատներիներգործությունը, երնան են գալիս Ճյուսիսարնելյանպասսատները: երկու դեպքում էլ ալդ Փամիներըբերում են մենծ քանակությամբտեղումներ: Արշիպելագի ՀատկապեսՀողմաճայաց լանչերն ստտնում են (ճարավարնելյան) ամենից շատ տեղումներ (տարեկան մինչն 4500 մմ), Դրանք տարվա եղանակներիվրա բաշխված են բավականՃճավասարաչավփ: Կղզիներիմնացած մասերում տեղումների քանակը սովորաբար Հասնում է 1500--3000 մմ-ի՛ Ամռան ն ձմռան ջերմաստիճանների մեծ տարբերությունները չեն. ամենատաքամսվա միչին ջերմասէ, իսկ ամենացուրտ ամսվանր՝ 23--24՝: սոիճանը26--22Գետերը կարճ են, բայց ջրառատ, ունեն անձրնային ռեժիմ, մոտ նավարկելի են: գետաբերաների մեծ մասամբ բոնված են արնադարձայինանտառկղզիները ներով, որ կազմված են սանդալրից,Ճովճարաձկարմավենուց, պանչոդանուսից ն մի քանի այլ ծառատեսակներից:Համեմատաբար րային շրջանները, որոնք ընդգրկում են կղզիների ներքին մասերը, ծածկվածէն սավաններով:նրանքմեջ Հաճախ են 4անդիպումնան լուսասեր ծառատեսակներ(ակացիաներ,դամարիներ ն այլն): աշխարճիբնորոշ ներկալացուցիչներից են չրղկենդանական չիկները, թութակներն աղավնիները:Սողուններիցկան մողեսներ ն ոչ թունավոր օձեր: Մարդու բերված կենդանիներիցեն վայրննաքածխոզերնուշները: ու

.

ու

միջոցով

ՄԻԿՐՈՆԵՋԻԱ

0վկիանիայիարնմտյանմասում ցրված մի քաՄիկրբոնեզիան նի խումբ մանր կղզիների ամբողջություննէ: նրա մեջ ընդգրկված են Մարիանյան, Անսոնի, կարոլինյան, Մարշալյան, Պալաու, Ֆիլմեծ ն մասամբ բերտի մի քանի այլ մանր կղզիներիխմբեր, որոնք լեռնաթմբերիվրա: ընկած են ՀասարակածիցՀլուսիս, ստորջրյա

միասին գրավում են 3420 քառ. նմ տարածություն: Ամենամեծ կղզին (Մարիանյանխմբոսէ) Գուամն է, որն ունի ըն534 դամենը քառ. կմ մակերես: կորալաՄիկրոնձղիայիկղզիներնանխտիրՀրաբխայինն կամ կան ծագում ունեն: Հրաբխային կղզիներն առավելապեսբնորոշվում են լեռնային մակերնույթով, լեռների 400--1000 մ բարձրությամբ: Նրանց սաճշմաններումքիչ չեն ժամանակակիցգործող 4Հրաբուխները: Այդ տեսակետից աչքի են ընկնում Հատկապես Վոլկանո, Մարիանյան,Պալաուկղզիները. Սրանքտարածվումեն մի գծով, որը Ճապոնիայի ճրաբխայինզոնանկապում է մի կողմից Մալայան արշիպելագի, իսկ մյուս կողմից՝ Նոր ԳվինեայիՀետ. Հրաբխիային է երկրակեղնիուժեղ ցնցումներով, Ճաճախահի այդ զոնան Ճճայտնի տեղի ունեցող երկրաշարժերով ճրաբխային արտավիժումներով: Մարիանյանկղզիների արնելյան մասով աղեղնաձն ձգվում է աշխարճիամենախորը(11.03կմ) Մարիանյանիջվածքը: Միկրոնեզիայիարնելյան մասի կղզիները «իմնականումունեն

նրանք բոլորը

ու

կորալական ծագում: նրանք մեծ մասամբ ներկայացնում են ֆրյա

շղթաների վրա կառուցված ատոլներ

ն

ստոր-

կամ թն առափնյա

խութեր, Այսպիսի պատկեր ունեն

Մարշալյանն Ֆիլբերտի կղզիները: նրանց ատոլներումցամաքի օղակը (որը ճաճախկազմված է լինում մի շարք կղզիներիմիացությունից) սովորաբար ունենում է մինչն մեկ կիլոմետր լայնություն ն ծովի մակերնույթից 1,5--2,5 մետր բարձրություն: Առավել մեծ տարածություն են գրավում լա-

գունները, որոնց տրամագիծըերբեմն 4ճասնում է 3--8 կիլոմետրիս Առանձինդեպքերումատոլներնունեն ավելի մեծ չասբեր։ Դրանցից է, օրինակ, Մարշալյան կղզինիրում Մենչիկովի (կամ Կվաջելեյն) է աշխարում .ն ունի մինչն 100 կմ տրաատոլը, որ ամենախոշորն մազիժ։ Ատոլներթցմի բանիսը Ճասնում են մինչն 70 մ բարձրության: ունի տաք ու խոնավ արնադարձային կլիմա Միկրոնեզիան Այստեղ ամիսների միջե չերմաստիճանային տարբերություններ դրեթե չկան, Օդիամսական միջին չերմաստիճանը տատանում է 20"-ից ցածը չի իջնում։ ՏԼ26"-ից 28"-ի միջն: Բարհխառնությունը ղումների տարեկան միջին քանակը տատանվում է 2000--4000-ի միջն, Առանձինվայրերում, մասնավորապես յուսիսարնելյան պասսատներիազդեցությանըենթակալեռնալանջերումնրանց քանակը ճասնում է մինչն 6000 մմ-ի: Տարվաընթացքում տեղումնեըը բաշխված են Ճավասարաչափ, նրանք թափվում են գրեթե ամեն

.

Մարշալյան կղզիներում անձրնային օրերի թեվբ Հասնում է մինչն 335-ի: կլիմայականայսպիսի պայմաններիճետնանքովկղզիներում տիրապետումփն խոնավ մշտադալարխիտ անտառները,կազմված մեծ մասամբ արմավենիներից, ֆիկուսներից, չպանդանուսներից, Հացիծառից: Սովեզրերին տարածվածեն մանգրայինանտառները, որոնք տեղ-տեղ փոխարինվում են ջունգլիներով: կորալական կղզիներում գերիշխում է կոկոսյան արմավենին: կղզիներիՀողմընդդեմ լանջերում Հանդիպում էն նան սավաններ: կենդանական աշխարճըշատ աղքատ է ն գրեթե ամբողջովին զուրկ կաթնասուններից.բացառություն են կազմում այսպես կոչված թռչող շունը ե մարդու միջոցով ալստեղ ներթափանցած նետներն մի քանի այլ տնային կենդանիներ: Թռչուններիցբնոբոշ են աղավնիները,իսկ մի ջանի կղզիներում՝նան թութակները: օր.

առ-

ու

ՊՈԼԻՆԵՋԻԼ

Պոլինեզիանիր մեջ է միավորում Խաղաղօվկիանոսիկենտրոգտնվող կղզիներիայն բազմաթիվխմբերը, որոնք են 122" ընկած միջօրեականիցարնելք, Հյուսիսային լայնության 30՞ ն ճարավայինլայնության 30"-իմիջն, Դրանցիցեն Հավայան. նական մասում

լայն (կենտրոնականՊոլինեզյանսպորադներ),Մարկիզյան, Ֆենիքս, Տոկելաու, Սամոա, Կուկի, Տուամոտու, Ընկքրությանն մի նան շարք այլ կղզիախմբեր: Պոլինեւլյանկղզիների մեջ է մտնում միանգամայն առանձնացած Զատկի (Զատկական) Հրաբխային կղզին:

Պոլինեզիայիկղզիների մեծագույն մասը տեղավորվածէ ճաՃարավ.բացառությունեն կազսարակածինմոտ կ Հասարակածից մոմ միայն ծավայսն կղզիները, որոնք գտնվում են 4լուսիսային կղղախմբերիցբավականՃեռաքած,4յուկիսագնդում,Ճճիմնական ն 30՞-ի միջեւ 19-ի սիսայինլայնության Այսպիսով,ամբողջ Պոլինեզիանբաժանվում է երկու մասռի՝ 1) կճնտրոնսկան նկ ճարավային, որոնք իրենց մնջ են ընդգրկում կղուսխմբերիմեծագույն մասը, ն 2) Հյուսիսային, որի մեջ մտնում են Հավայանկղզիները, նրանք միմյանցից ունեցած մեժ Հեռավոբության պատճառովնկատելիորենիրարից տարբնրվում են թե՛ կլիմայով ն թե՛ բուսական ու կենդանական աշխարճի մի շարք յուրօրինակ ձնեծրով։

Պոլինեզիայիկղզիներն ծիմնականումունեն ճրաբխայինծժագում: նրանք աչքի են ընկնում բազմաթիվ Հանգած ն ներկայումս գործող ճրաբուխներով,որոնք կազմված են գլխավորապեսբա-չ

զալտներից: Փոքր կղզիներըմեծ մասամբ կորալական ծագոսմ ունեն: նըբանք մեժ խմբերով տեղավորվածեն ՀատկապեսՖենիքս, Տոկե-

Լլաու,Կուկի,Տուամուտու

ն

Լայնարշիպելադներում։ Սրանցից ա.

ռանձնապնես ուշագրավ է Տուամոտուիարշիպելագը իր կորալական 76 ատոլներով: Պոլինեզիայիկենտրոնականն Հարավային մասի ճրաբխային ժագում ունեցող արշիպելագներից առավելապեսաչքի են ընկնում Սամոա կղզիները։ Սրանք բոլորբ' միասին գրավում են մոտ 3000 քառ. կմ տարածություն, կազմված են բաղզալտներից,ունեն լեռնային մակերնույթ ն մի շարք ճրաբուխներ, այդ թվում նան

գործող:Հրաբխայինկառուցվածքով են բնորոշվում նան Ընկերության կղզինծրը, որոնք աչքիեն ընկնում բազալտնձրից ն տրախիտներից կազմված մի

շարք

ճանգած ճրաբխայինկոնուսներով: Այս-

տեղ իր բնական գեղեցիկ տեսքով կղզին, Տալվտի

որը

առանձնանում

է ճատկապես

կազմված է երկու խոշոր Հրաբուխներից(2237 մ

առավելագույն բարձրությամբ): կղզուն առանձին րապուբանք տալիս անտառապատճովիտները, որոնցով մասնատված են

են

լեռները: Ջուտ ծրաբխային գոյացությամբ

Պոլինեղիայի արնելքում

Մարկիզյանկղզիները, որոնք իրենցից ներկայաց-

ճայտնի

են նան

նում

բազալտներից կազմված կղզիներիմի ամբողջականշըրղ-

են

թա: Շնորճիվիրենց զառիթափ ժալոոտ ափերի, սբանք գրեթե զուրկ են կորալականխութերից: Պոլինեզիայիկենտրոնական ն ճարավային կղզախմբերում ն կլիմայական պայմաններըբնորոշվում են մեֆ խոնավությամբ բարձր բարեխառնությամբ: Ամսական միջին չերմաստիճանները ջերմաստիճանները՝ տատանվում են 22--Չ22--ի, իսկ ծՓծալյրաճեղ 17--35--ի միջն: Կղզիների՝ Հարավարնելյանպասսատներինենթակա Հողմաճայաց լանջերն ստանում են մինչն 5000 մմ տեղումներ, իսկ ճողմընդդեմ լանջերը՝ 1200-ից մինչն 2000 մմ: Տեղումները թիչ են Պոլինեզիայիարնելյան կղզիներում, Ճատկապեսայն կղզիներում (600--700 մմ), որի բացատրվում է նրանց մոտով ցուրտ անցնող Պերուական

Ճոսանքիազդեցությամբ:

'

Քուսականություննունի արնադարձային բնույթ. այն ավելի ն ավելի աղքատ՝ կորալական Ճարուստ է դրսնորվածՃճրաբխային կղզիներում: Վերջիններումավելի շատ տարածված են մշտաղա«ոժ լար թփուտներըն կոկոսյան արմավենին Արնադարձալին

Նկ.

85.

Տաիտի(Պոլինեզիա),

ընկնում ՀատկապեսՍամոա Հողմաճալացլանջերը ծածկված Ընկերության կղզիները: Նրանց են կոկոսյան արմավենու, պանդանուսի,ճացի ծառի, բանանիխիտ անտառներով: կենդանական աշխարճըշատ աղքատ է, Հատկապես արնելՓոս: կաթնասուններից ճանդիպումեն չղջիկներ, մյուս ցամաբնեշներ: Թոչուններից բնոբից ներթափանցածառնետներ, մկներ բոշ են աղավնիներնու թութակները,սողուններից՝Հեկոն մողեսը: Արեմտյանկղզիներում ճանդիպում են նան վիշապ օձեր: Պոլինեզիայիսիստեմում մի առանձին խումբ են կազմում Հավալան կղզիները, որոնց երբեմն առանձնացնում են Հյուսիսային Պոլինեզիաանվան տակ, Սրանք Օվկիանիայի Հյուսիսային մասի ստորաբաժանմանամենախոչոր կղզիներն են. թէ՛ իրենց գրաված մակերեսով ն թե՛ առանձինվերցրած կղզիների մեծությամբ նրանք դերազանցումեն Պոլինեզիայիմնացած բոլոր կղզիներին: անտառային զանգվածներովաչքի

են

ն

ու

Հավայանկղզիներն ընկած են ստորջրյա ՀավայանլեռնաշըրզԹայի վբա, որն ունի 6500 կմ երկարություն. Կղզիներ ներկայացնում են այղ ճզոր լեռնաշղթայի վեր բարձրացած մասերը, րոնք շղթայաձն տարածվում են մոտ 2500 կմ երկարության վրա' ԸնդամենըՀաշվում են 24 կղզիներ, որոնք բոլորը միասին գրավում են մոտ 16700 քառ. կմ տարածություն:Սակայննրանցից առավել մեծերը վեցն են, որոնք ընդգրկում են ամբողջ ցամաքի մոտ 9240-ը (16223 քառ. կմ): Այդ կղզինծրն են Հավայի, Մառրվփ,Օախու, կաուաի, Մոլոկային անայ: Միայն Հավաիկղզին գրավում է 10400 քառ. կմ տարածություն: նրա վրա են գտնվում Մաունա-Կեա (4247 մ) ն ՄաունաԼա (4120 մ) Հրաբուխները,որոնցից վերջինըշարունակում է գզործել նան այժմ։ Այստեղկան ակտիվ գործող մի քանի այլ Հրաբուխներ էլ, որոնք ունեն Հսկայականմեծության խառնարաններ՝ բբոնրված լավային «լճերով». Արտավիժումներիժամանակ նրանք (ցվում են լավալով, որը Հետո խառնարանիեզրամասերիցՀոսում է լեռնալանջերով ցած: Այդ տեսակետիցՀավայի կղզում աչքի է ո-

ընկնում ՀատկապեսԿիլաունաՀրաբուխը, որի խառնարանը ներկայացնում է մոտ 4 կմ տրամագիծունեցող, անընդչատ եռացող լավային մի լիճ: Հիմքային (բազալտային) լավայի Ճոսունության շնորճիվ, չնայած լեռների մեծ բարձրությանը, նրանք բոլորն էլ աչքի են ընկնում փռված, լայնադիր լանջերով:

Հավայանարշիպելագիմյուս կղզիներըմեծ մասամբ ներկա-

յացնում են ժայռակերպցցվածքներ, բաղալտայինզանգվածներե կամ ՃանգածՀրաբուխներ(երբեմն մինչն 12 կմ տրամավիծ ունեսովորաբար ճեղքոտցող խառնարաններով):.(եռնազանգվածները ված են Հովիտեերով, իսկ կղզիները շրջապատված էն կորալական կառուցվածքներով:

Հավայանկղզիներնընկած են Հլուսիսարնելյանպասսատների ներգործության տակ ն նրանցից ստանում են բավականմեծ քանակությամբ տեղումներ: կղզիներիՀողմաճալացլեռնալանջերում տտմմ-ի, իսկ ղումների տարեկան քանակը Հասնում է մինչն 4000 կուալ կղզում՝ մինչն 12509 մմ-ի, այսինքն մ տավորապես այնքան, ինչքան Չերապունջայում. Սակայն շողմընդդեմ լանջերի ցածրադիր Հարթություններում տեղումներիքանակը չի գերազանցում 700 մմ-ից, ն միայն լեռնալանջերով դեպի վեր տեղումները նշանակալից չափով ավելանում են: 0սխու կղզում, այնտեղ,ուլ տարեկան դտնվում է Հոնոլուլու քաղաքը, ծովափնյա մասում

թափվում են 630 մմ տեղումներ, իսկ նրանիցընդամենը4 կմ Հե80 մետր բարձրության վրա տեղումների ռու, քանակը ավելանում մուտ 1000 մմ-ով, Տեղումները Հիմնականում դալիս են անձրնի է ձնով ն միայն 2100 մետրից վեր տեղում է նան ձյուն, որը լեռնագագաթներումմնում է բավականերվլար։ կղզիներումամենացուրտամսվա միջին ջերմաստիՀավայան ճանրըտատանվում է 19--22"-ի միջն, իսկ ամենատաքամսվանը՝ 24--26՝"-ի միջե, 2000 մ բարձրության վրա ջերմաստիճաննիջնում է մինչն 12--13": նվազագույն ջերմաստիճանըծովավիերումսովորաբար12--ից ցած չի իջնում: րագրական ցանցը կղզիներում զարդացած է: կան սաշանջավոր փոքրիկգետեր, առվակներ,մեծ քանակությամբ աղբլուրներ ու փոքրիկ լճեր: ՀրաբխայինապարներիֆիզիկականՀողմաճարման նյութերի վրա տարածված են արգավանդ արնադարձային

կարմրաճողերը:

Հավայանկղզիների բուսականությունը բնորոշվում է բարձր էնոնմիզմու (տնսակներիմոտ 9300-ը): նրանում որոշ մասնակցություն ունեն նան ամերիկականտեսակները: կղզիներիՀարավարնեմտյան ցածրադիրճարթությունները, որոնք ստանում են 4000 մմ-իցոչ ավելի տեղումներ, ծածկված են զլխշ«վոոււպեսսավս:հւ:յին բուսակնությամբ: Այդ նույն շրջաններում տեղ-տեղ «անդիսյում հն նան անտառներ,որոնք խոնավության պակասիպատճառով մեժ մասամբ կազմված են տերնաթափծառերից։ Այդ մասում կան մացառուտներե կոշտատերն թփուտներ Աղղիներում ջատ լեոների Հլուսիսային ն Ճլուսիսարնելյան լանջերը Հիմնականում անծածկված են խոնավ արնհադարձայինն մերձարնադարձային են տալիս ներքետառներով, որոնք նկատելի փոփոխություններ մ բարձր բժերի ձնով ճանդես Փն դալիս մաողաչ վից վերն։ Լեռների Հարավարեմտյան :անջերին զերիշխում են դետինները: սավաններն չոր անտառները, թփուտները: Սավանները,որպես մ բարձրության: 300--600 Հասնում են կանոն, մինչն Հավայանկղզիների բնորոշ ծառերից են պանդանուսը,կոան, մոմի ծառր, տարածվածէն ծառանման պտերները, զանազանէպիֆետները ն այլն: մշակվումեն շաքարեղեգր, բանանը, կուլտուրական բույսերից բազմաթիվբույ: սուրճր, անանասը,պտղատու ն բանջարանոցային սեր: կենդանականաշխարչր լուրաճատուկ է, բալց տեսակներով տարածվածէչղջիկը: Շատ են թո'ունաղթատ:։ կաթնասուններից ու

Շերը, դրանցթվում կան այնպիսիները, որոնք ձմռանը այստեղ են Ամերիկայիցե Ասիայից: Տեղական կենդանիչվում Հյուսիսային ներից բնորոշ են սողուններիորոշ տեսակներ,այդ թվոսԻ մողեսները: կղզիներումմարդու երնալու Ճետ միասին ներթափանցեցին նան մկները, ալնուճետնբերվեցինընտանի կենդանիների որոշ տեսակներ, որոնցից մի քանիսը (օրինակ, խոզերն շները) Հետո ու

վայրենացան:

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

"բիսոմալի 121, 122, 124, 126, 127 ԱբուՄախաոիկ (դյուԼային գոտի) 90

գագաթ,128 Ագննսո,

«ղղի-Ուգոի124 Վղելաիդա ղեն, ծոց, 3, 4, 10, 26 10, 124, 128 «Դիս-Աբեբա Աղբար8 ՀՎղբաո-Իֆորա պլատո 78,

54,

Ասուան

174,

68,

69.

87,

88,

Աղայինլին Ամադեուս226, 229 Ամսզոն 34, 145 Ամերիկա78 Միացյալ Նաճանզներ Ամերբիկայի

Անտոիմ 17--1666

182, 183, 214--216,

209--212,

227, 239, 231, 234,

241, 242

286,

181,

191.

216,

142,

103,

101,

33,

125, 127

6, 17, 30, 85, 88, 104,

8, օվկիանոս Ատլանտյան 31,

137,

77,

224,

Ատբառա32,

Սճզլիաճ Անգոլա118, 150 Անկաշատաբա Անսոնիկղզիներ249 176, 127, Անտառկտիղա 8, 12, 67, Անտիատլաս

54,

211, լեռներ Ավստրալիական 124,

կղզիքեր3, Ամիբանտյան

18,

Ալպեր Ավստբալիական

յ

98, 53,

94,

177--180,

175,

218, 222, 235,

95,

127, 31,

92,

185--207, 183,

132,

Ալժիրիճաբթություն Ալժիոյանմեզետա Աճագար8, 12, 16, 78,

33,

9, Ավստրալիա

5, 98, 222 Ալեքսանդրիա լագուն222 Ալեքսանդրիայի 14, 26, 27, 39, 51, 8, Ալժիր

70, 81

201,

Աստոոլյաբ

115,

Լ

149,

194,

39, 42, 53, 126, 1827, 188

175,

135,

Ասսսլ, իջվածք, 129

148, 149

139,

123,

193,

118, բարձրություն,

132,

Առմարա 128

Ազիզ80 Աի՞Ր.8,78, 29, 88, 113 լիճ, 122 Ալառտոա, Ալբերտ,լիճ, 10, 32, 36, 135,

Ասալ,մճ,

ԱռեղիճՐվանճդան Ասիա3, 9, 10, 18, 28,

զանդե, 143,

Աջեւ-Իֆոբա88 Առափնյա դաշտավայո

75, 22,

43,

35,

144,

150, 152, 154 12, 14, 15, 18, 19, 20. 29, 32, 35, 51, 64, 65, 146,

Ատլաս8, 9, 26,

28,

69--73,

72, 85,

Ատկոր,շղթա, ԱՐաբիա18,

131,

124,

278, 79, անապատ Աբաբական 97,

91,

92,

ԱշաբակաշՄիացյալ Հանբապետու98 թյուն (եղիպտոռ)95, 96, Աբաբատ179,

199,

Աշաֆու՞ի175, 238

209, ԱՐնճեմլենդ

ԱՐու,կղզի,234

Ա՞ուվիմի,գետ, 33,

լեռներ ԱՐնելաավստոալիական

177,

180,

182, 185, 186, 189, 190, 193,

198,

199,

211--219,

207,

25,

228--339

224--226,

ԱՐնմտյանէգ 80, 85 ԱբեմտյանՄաոոկկո70 ԱշեմտյանՍուդան111,

106--

պլատ: Ա-եմտասուդղանական

Աքաբա10

Աֆդեբա Աֆրիկա

3--15,

18--25,

45--48,

50,

35--42, 58,

60--65,

75,

77,

112,

118,

121,

112, 152,

134,

132,

154--156,158,

Բաբելմանդեր Բախառիա Բախո-էլ-Աբյադ101 Քախո-էլ-Գազալ32, Բախո-էլ-Ջեբել109,

27--33,

52--54,

56--

80, 34, 893, 122, 128,

1439-146-160, 166, 169, 127,

175,

109,

Բառուառլենդ Բաբեճուսո

Բատ,ռ Է, Բար-ԻՐ

:

(Բոգուոչ)

Բասուտո

Բոդելե87, 110, 113 Քբազավիլ ՔՐազիլիա ՔՐանդբեոգ Բուշվելդ Քուբական սաբաճաբթ 106,

109,

115,

7,

Հ,

120, 121

/

լեռներ172 Գվինեական ճաոթավայր146 Գվինեական

ճբվանդան3,

2, 54 Գոնդվանա Գոյդեոլենդ(Հոյդերլենդ) 221 Գվաոռդաֆույ 104, Գվինեա10, 22, 23,

ծռվ 28 Գվինեական աշ

՛

Չ58

-

Բյոբդեկին

Գնա

179,

Գառ 130 Գեբբեր(Հերբեր) Գոխաս

Բանգվեռլե

Բասս

՝

Գառւ 148

Բանանա 146

Բանկս243

Բեողեկ190 Բեկ 222 Բերկլի181 ԲետյանԿռողիլյերներ Բեոցիբոկա Քիաֆոա4, 59, 116 Բիսմաոկի առշիպելագ Բիսմաոկի լեռնաշղթա Բիսմառկի կղզի 194 Բիսսագոս Իլանկո3

Գամբիա12,1 Գարդներ

ֆ

Բայկալ36,

161,

Ոլեկվուդ

129,

123--125--127,

Աֆաո12,

157,

Բեն-Լոմոնդ

218,

193,

190,

185,

183,

221,

153, 156,

Բենուհ 35, 20

սաշաճարթ ԱՐ՞եմաաավստոալիական 182,

Վելդ

Բենին116

ճՔարթություն ԱՐնելասուդանյան Աշեելյան ՄԵծ էՐգ 80, 85 ԱՐնելյան Սուդան 111, 114

220,

74,

73,

Բաուչիսաբաճարթ

139, 140, 141,

71,

Քելլենդեն-կեր, Լեոնաշղթա, 514 ծով 5, 119, 154, Բենգուելյան

64, 132--132,

52,

55,

67,

Քաոձբ

ավազան18 ԱՐնելաաֆոիկյան բարձբավանդակ Ա-նելաաֆոիկյան սաքաճաոթ10, 15, ԱՐնելաաֆոիկյան 32, 36, 48,

Ատլաս66,

Քաշձո

.

118,

նեական ծռց9 4 ,8, 29, 35, 32, 437,

139,

՝

2185. Գբամպյան լեռնաշղթա ԳՐեյ 219, 220 169, 238 ԳՐենլանդիա

Գում

էլգոն 133

էլիզաբետվիլ

էլ-Ջոֆ 85 էմի-Կուսսի16, 28, 29. 89 էյո, քէրակղզի, 125, 221

Գակաո5

էյո. լիճ, 181, 213,

'

Դամառճա 168

226,

20,

էնզելա3 էբիտոբեական ծով 23, է՞-Ռիֆ 65, 66, 85

չրվնժ, Դավիթ կիվինգստոն, 219,

223.

216,

213,

191--195,

222,

Մարշա Դառֆուբա-Ձերել

Թանա 32, 32, 124,

125, Թասմանիա

196, 199, 203,

Իրա

ռունսենտ

Դեյլին

ւ.

Դեովենտ232

219, Դիամանտինա

լեռնե՞ խարհին 156,

22,

15,

152,

Դուգլաս 186

4-9 --98,

,

13, 53, 59, 128 Եթովպիա մառոզ114 Եթովպիական 6, 31, 54, 3, 5, Եվոռպա Եվոռպական ալպիդներ

5,

18,

21,

Զամբեզի9,

2,

31,

132,

156.

150--154,

ան. Հի

65,

|

175,

174,

Յ, Եվշասիա

145,

39,

134,

143,

8, 10 ԶՋանզիբաո

Ց ոոՓ

Ջոա, լիմ, 168 Ա

,

ոնի, Ջվարտ, լեռներ,

եդուաոգ10,

195.

2027, 231--233,

36,

Թունիս 9, 14, 15, 03, 65, դաշտավայո ծոց 4 ԹուռիսիՍախել23

69,

'

(Քեմբրիջի)

ծո-

ց

63, 81,

159,

րաո

36,

35,

Դոււքան,ջաղաժ,

155,

251--259

178, 183, 183,

նիան ունիսի

լեռներ183 Դենիսռնի

Եգիպտոս14,

Տոմարի

103,

221,

ֆիոոդ 243

Դելագռա49

154,

220,

Ըեկե՞ությանկղզիներ234,

Դաբլինգիլեռներ183, 186 Դառֆուր 29, 106, 107, 114

49,

319,

Դամիետ94 Դանակիլ126,

182, ԴաՐլինգ

էդրուզ22

1 103, 165

183, 148, 135, 143,

Իլաման88 Ին-Սալաճ24, 69, Իսպանիա ԻՐիսն, ծոռը, 238

.

:

Լագուատ78 Լանա)254 Լանգ163 լալն առշիպէլագ էայն կղզիներ257 ԼԵգ-պիկ231

ի

:

ԻՄ ԱորոԹ աարի 11-ի

6Եո 32, «Դ 144

է բերիա կբիա 81, 89 Հ0, 78, 40, 89, Աիբիական անապատ 90--92,

97, 102

Լիբիական իջվածք79 լիբիականՍաճաշա 87 Լիմպոպո36, 153, 154, 156,

ԲՈՀ

լեռներ 191, Լիվերպովյան

Աիվինգստոնի չովեժ

Լոզոնե110, 1ոմամի33,

34,

103,

իք

150--152,

108,

33, 37, 95,

128,

Կատտաո

իջվածք78

ծով 3, Կառմիր

3, Լուալաբա

Կաբոլինյան կղզիներ249

լոֆտ, լնո,

182,

220,

137,

19,

156,

94,

218,

19,

19,

46, 49, 50-52,

152,

154,

կալեդան162, Կալիմանտան Կաճիրե22, 91, 93,

168,

25,

30,

-2,

Կեպտաուն 22, Կեպլանդ267128, Կետկինպիկ 78

66,

11,

22,

104,

112,

144, 148

Կանաչ (Ալմադի) կանաբյանծով 5, 6 Կանաթյան կղզիներ3 Կառկո,սարաՀարթ, 168 Կապ8, 12, 15, 19, 39, 54, 163,

Կապույտլեռներ181, 214

Կիմբեոլի,բարձրություն,

22,

26, 52,

155, 158,

245,

ԿԵՐին,լիք, 229 Կիբոն194 Կիլաուհա254

ֆ Ճովանդան

160,

,

119,

219--224

Տ,

158,

Կաես 108

Կամերուն

ճարթություն 213. Կենտերբբեբի

14,

Կենտբոնական լեռներ 225--222, Կենտոռնականիջվածքայինճառթվայո 181, 182 169, 170, ռաբաճաորթ Կենտոոնական

35, 36, 32,

191:

219,

Կենիա133, 134, 137, 139 Կենտոոնական ավազան219 Կենտոոնական Աֆոիկճւյիգբաբեն143 190, 207, Վենտոոնական Պաշտավայո

8, կալանաթի

210, 213,

Կենգուրուի կղզի 125,

Ծովակալության կղզիներ241

135,

209,

Կաուա 254

Խինտեր,գնտ, 190 Խոգնան,լիճ, 73

Կազերա84,

207,

Կաֆֆա 146, Կեյ 156

խարգա

Կաբիլ,լեո,

14,

11,

Կաբուիավազան154

Խառտում 32, 33,

Կաբստենս, գագաթ, 239

234, Խաղաղ օվկիանոս Խամեոսլի 214,

6, 9,

ծովածոց, 126, Կարշպենտառիա,

5.

ուլանգո 146 Լովուտ39 Ակաֆու 144 (ուկուգու132-138 Լունդա48, 143, 148, ԼունդտԿատանգա

4,

27, 78, 91, 92, 126,

Լուսպուլա 33,

Խանտե

144,

Լոոենցո-Մառկես

Խաշաո

101,

Կատկին պիկ 153

Լոնդոն6 Լոս

104,

5, 69 Կասաբլանկա Կասայիզետ 33, 146 33, Կատանզգայի սաբաճաբթ

Լոման 112

1ոմե

Նեղոս32, Կապույտ

-

208,

210, 224

188,

307,

Կիմբեբլիիսաբաճաոի Կիվու 70, 11, 36, 182, 139, 139 (Բարկայի) պլատո 891 Կիբենաիկայի Կի՞ունգա(Վիրունգա) '33 11, 15, 198--144, 132, Կիլիմանջառռ

կլարբենս Կլուտա,գնտ,

.

Կոբատ220 Կոբի 113 Կոբի-Բենուն113 Կոգա,լիճ, 32 Կոլլա 728 Կռլո, լեռնագագաթ,11

նաժու--կԿանաչ թջարի երկիր) 3242, Հ45,

219, 221

13, 14 Հարավային Ռոդեզիա Հարավառնելյան լեռներ 219 Բովանդան Հարավաոնելյան

Կոմոռեն 120

Կոմորյանկղզիներ3,

ավազան19 Հարշտվաֆոիկյան 35, Հաշավաֆոիկյան սարբաճարթ

769,

Հ9,

31,

8, 12, 14, 17, 19, 22, 32, 40, 41, 52. 3Ֆ--35,

60,

61,

64,

Կռնգո, գետ, 2,

83,

1327,

132,

64,

148,

Հյռաիսային Ամերիկա5,

ա

Կուայ, կղզի, 254 Կուգա135 Կուկ, կղզի, 251,

ՀյուսիսայինՌոդեզիա14 ՀլուսիսայինՊոլինեզիտ253 Հյուսիսաբեմտյանլեռներ 219 35, Հյուսիս-զվինեական բարձոություն

:

64,

գետ,

Կուպերկրիկ 190,

219,

216,

22,

լեռներ130 Հաբեշական

Հաբեշականլեռնաշխաշճ126, գոաբեն170 Հաբեշական 6, 10, 11, Հաբեշստան 48,

55,

63,

121--125,

33,

128--130

224,

226,

36,

132,

60,

54,

43,

183,

122.

152, 154,

135, 137, 186,

188,

190,

54, Հեդկաստան Հոնոլուլու254

1272, 173, Ֆ

'

Մագոկի1272 3, Մագազասկար

կղզիներ234, Հավայան

ֆ53--

251,

ՀարավայինԱմեբիկա5, 202,

35,

131,

0յունապատ լեռներ238

Հավայիկղզի 254

201,

111,

Հոոդանան

'

Հաբես4, 73, 76 կղզիներ4 Համբարձման Համեոսլիլեռներ183 Հայր ու ռողիներ241

192,

107,

175--122,

101.

95,

31,

125,

23,

15, 94,

64,

43, 53, 54, 62, 102,

106,

Հյուսիս-օվինեական սաբրաճարթ Հյուսիս-լիբիական ճառթություն17 Հիբսոնի անապատ183, 227, 228 Հեդկականօվկիանոս3, 6, 10, 17.

Կուկ,նեղուց,

194,

36,

31,

Հյուսիսային կղզիներ (Տե հկա Մառուփի--ՄաուՆ ձուկ) 243, 243,

104,

146,

125, 180, 256

138,

Կվանգո,դետ, 105 կվա 146 212, 214 Կվինսլենդ Կրյուգեր159

32,

144,

Հեոդներ223

Կոոդոֆան114 Կռսզյույկո 178, 181, 215--217 Կորալյանծով 175, 207, 213

կունեն,

36,

13, 52, 63, 159

Հաբավ-զվինեական լեռներ

Կռնգոյի իչվածք 143 Կոնգոյի Հանրապետություն

Կսուր

Հարավ-Աֆոիկյան Հանբապետություն

139.

150--152

143--149,

լեռներ 182 Հաբշավավօստոալիական

8,

39,

121, 122,

41,

177,

կղզիներ(58 ՎախիՊո'Հաբավային

169,

120,

9,

13,

14,

Մաղեյշա3 Մագնիգո 122, Մալայանառշիպելազ 194,

210,

53,

64,

234,

236,

Մալլի Վիմեորա Մալույա70

17..

125,

Մակավան Մավարբիկարի իջվածք153,

լա 183, Մալկդոնելի Մակլայիափ 241 Մակկայ229

Մեբչիսոն

Մեռյալծով

2Ֆ5, 230

ՄԵՐու

15.

Մասայ 133,

72, 83,

լեռներ183, 225, 226, 250 Մասգոեյվի

կղզիներ3, Մասկառենյան

162,

56,

28, 78 Մավոիտանիա Ադոաո85 Մավոիտանյան Մատաբելի153, 156, 157,

216,

230,

222,

284, կզզիներ Մաբիանյան

249,

191, Մառամբիջի

215,

Մառշկա

կղզիներ252

Մաոկիզյան

250,

249,

65,

69,

62, 68, 51.

Մառոկական սաբաճաշթ74, ոա

Մաունա

Կեա 254

169,

Մոլոկա,կզզի, 256 Մոլոպոլոլ,քաղաք,

Մոսկվա5 Մվեոու36 Մուլույա66, Մուոզուկ89

լ "

Մուոոեյ181,

182, 191, 192, 193 219, 222, 233

Յորք, թնրակղզի,

Մաֆիա

161.

Մռնարբո 215,

215, 216,

120,

Մոմբաս 133

-

234, կզզինեշ Մառշչալյան

Մարոկկո8, 14, 51, 63, Ատլաս66, Մարբոկական 13, Մեզետա Մարռկական

Միչին Ատլաս66, 71, 74, 75, Միջինլեռներ238 լեռներ212 ՄիջինԿվինսլենդի ՄիջինՍուդան111, 115 ՄիջինՎելղ 161 Միտչել,գետ, 209 Մոզամբիկ3, 5, 9, 17, 15:,

126, կղզիներ Մոլուքյան

Մաունա

ՀանբապետուՄիացյալ Ա՞շաբական թյուն 33, 22 ՄիացյալՆաճանգներ 234, 238, 249, 250 Միկոոնեզիա ծով 3, 75, 31, 65, 72, Միչեոկբական

գետ232 Մակոտոի Մայո ու դուստրեր241 Մանապոռուրի Մաճո-սԿՈւՐԿ

133,

202,

209,

211,

125,

192».

198,

234, 236, 237, 242 Մելանեզիա Մելբուռն125, 185, 318 Մելվիլ 175 Մեծ Ավազոտ անասչաս:183, Հ27, 228 Մեծ ավստրալիական ձվիտ 215 Մեծ ծովածոյ 175, Ավստ՞շալիական

Ցոոք, Հրվանդան, 174

Մեծ

ճովանգան227 Նատուբալիստնեբի

182,

Մեծ

ՄԵծ Մեծ

196,

Ատլաս8, 15, 62, 68, 71, ԱՐբտեզյան ավազսն 192 բառիեբային խութ 207 ելուստ 153,

ՄԵձ կարու

ՄԵծ չղթա

181,

154, 155,

158,

227,

154,

82,

114,

ճառբթություն Մեբձատլանտյան Ատլաս75 ՄԵՐձծովյան

7, 02,

158,

166, 167 32,

91,

157, 168

14, 20, 101,

125, 132,

Նիքա 116. 8, Նիգեր 113,

1891,

Նամակվալենդ Նամիբ, անապատ, 50,

Նեղոս 70,

229,

Նգամ 36,

(Կվաջելյան) Մեշնիկովի ատոլ250

Նալլաբբոջի ճառթություն132,

29--33,

103,

104,

`Հ2, 78, 108, 109.

12, 31, 35, (Ո6, 104, 112-116, 112, 120

Նիմբա112

նյասա 70,

15,

132--134,

36,

35,

138, 145

Նյասսաու Սռնաչջղթա

Նոլլոտ 154,

Նոր Անգլիայի լեռներ 181, Նոր

ԲՐբիտանիա

Նոր Գվինեա169, 194,

234--236,

214,

128,

338,

239--242.

242, 250

Ջեբել Գարբա 89 Ջեբել-էս-Ասվադ Ջեբել Խամալա92

234--236.

238, 242--245

Նոր

Իռլանդիա241

238, Կալեդոնիա ՀաբավայինՈւելսիլեռներ214 Նուբիա6 Նուբիական անապատ 28, 89, 81, Նոր

36, Շա՞ի

32, 109,

,

Շելիֆ

65,

66,

Ջիլբեոտ249, 250 Ջորչինա219, 223 Ջոբաժանմեծ շղթա 212--13, Ջուբա, զետ, 125, 131 Ջուշջուո, լեռնաշղթա,66

Շոա 128

սաբաճարթ68, Շոտտերի

70, 72, 23 '

Շոտտ-էո-Ռաբի

Շոտտ-Տիգո Շտոոմբեոգեն

Խաֆուն ճաոբություւշ. Ռիվե՞ինա

Ռաս

272, 74

բազուկ,

իր ելուստ Թաջեաի Ռոզետա,

Նեղոսի

9.

36, 32, 77, 79, 104,

109, 110

Չենդղավասիխ (թռչունի գլուխ)

ԶԵՐչեբյան լեռներ 130

ԳԵՐունջա Գիլի199 Չոկե.լեռ, 128

249, Պալաու

Ռաբատ69 11, Ռաս-ԴԳաշան

Ռիֆ 12, 65, 66, Ռիֆ-Ատլաս

աաա

Չադ8, 16, 20, 106,

16, ՋեբէլՏուբկալ

9, Ջիբբալթար

ոի

Ջերիղ 23

ռաիկ Շերգի23 Շիոսն35,

ՋեբելՄարբա 106, ՋեբելՇեյեր 92

Ջեբել 0Րես 62,

94, 96, 102

Ջեբել Սիբուա67 Ջեբել Տիղիգեն65

Նու

92,

ՋեբելԱմուր 62, 23 ՋեբելԱվենատ89

129,

244, 543,

Նոբզելանդական ալպե՞ Նոր Զելանդիա128, 194,

"

նլիզաբետ164 Պոբտ Սուղան92 Պոբտ Ֆիլիպ,ծոց, 215 կղզի, ԳՐինսիպե,

22»

175,

Պոբտ

Ռուղոլֆ10,

36,

Ռուկի, գետ, Ռոպեր209

125,

11, Ռուվենզորի

129,

«ի

132,

144, 138, 134,

137,

Ռովումա132 Ռուֆիջի132

ՊապուասներՐի ծոց 238,

Պեմբա,կղզի, 3, 10 Պի՞ենեյան թեբակղզի66 Գիբենեյան լեռնաշղթա215 234, Պոլինեզիա

Ռուապեխու.(էո, Ռռւբի, գծտ, 146

235,

238, 251, 353,

Սաբի153,

Սաճառա 4,

5, 6, 8, 13, 16,

5, 21,5

23, 34, 22, 29, 30, 36, 38, 39,

515352,

63, 69,270,

70--87,

50, 82,

90, 91, 98, 95--92, 111, 169

Սաճաոյան Ատլաս12,

62, 23

Սուս 62,

Սամոա, կղզի, 252,

222, Սռունլենդ Վոլտա120

.

Սենեզալ12,

36,

106,

22,

59,

108,

106,

երեն

32, 95, Սոբատ

104,

ԵՐինլին 36, 38 ՎերինԿաբու 15», 165, Վիլհելմինա Վիկտորիա, չրվեժ, 10,

"՛

124, 24:

194-128,

106,

108,

130--132

114,

115,

125, 128 Ստեֆանիա Ստիպ-Պոյնտ Ստյուառտի բլուր 220 Սուղան27, 16, 27, 32,

Ալպեր

տե՛ս

103,

անապատ Վիկտաոիայի իբունգա 184,

Վիտի Լեվու 248

Վոյնա-Դե129 Վոպոոֆ Վուայկատոն

Տազ» 119, ,

Մչֆ

եռվիտ

'

48, 59, 60, 64, 77, 14, 85, 88, 97, 98, 100--

Վիկա կան

«ոոԱՏ.

Ր

Վոլկան

Սպիտակ Վոլաա120

Ստենլի-Պուլ Ստեելիի չովեժ 34 քաղաք, Ստեելիվիլ,

:9,

156,

մեծ

Սովետական Միություն33, 95 Սպենսերի ծոց 175, 221 Սպիտակ Նեղոս 32, 33, 94,:95,

15,

133,

ան

Սոմալիիսաբաճառթ4, 6, 11, 64,

122,

101,

Հարա «րակի

,

Վե ոէ,շր,135-140, ԱԻ» լ " 36,

Աի ԱՆՆ թոն, քերա

Վեստերլիա

Սոլոմոնյանկղզիներ191, Սոկռտոա,կղզի, 3 բարձրավանդակ, Սոմալի, ոմալի,

21: Վակատիպու Վայմանգու

Վելլինգտոն

են ՛ 10

100,

Վազ

125, Վեբի-Շեբելի

Սեմիեն, լձո, 122, 128 Սիբիո204, 247 Սիդնեյ175 Սիդրա(Մեժ սիրտ. 4 Սիմպսոնիանապատ219--2 Սիրիա124 ,

Վադայ-Քագիոմի բարձոություն

Վանուա Լեվու 249

|

111,

Վաալ,վտակ, 35 Վաղայ113, 114

Վան-Դիմենի ծովածոց

ՍԵն-Լոփ108 Սեյշելյանկղզիներ56, 122 Սենեզամբիադաշտավայր 17, 108,

ՍՆ

Սէլե234 (լեռնազանգված,181, Սելուին, 109,

70, 25

Սուրբ Հեղինե4

Սասանդբա Քանդամա

Սեբխա80 Սէբու 62,

122,

Սուդանյան իջվածք87 Սուեզ, պարանոց, 8 Սռեզ, ջրանցք, 3

Սանզա33, 146 Սան Տոմբե 4 Սառւոա

111, 120,

104, 106--108,

:

78, 29 Տադեմայիտ Տաիտի252 Ցախատ 124, 125, Տակկազե

Տանս՝ 132

Տանանաբիվե

122, 128

Տանգանիկա10,

101,

15, 35.

14,

132, 133, 132, 145 Տանժեր 69 պլատո, Տասսիլի-Անչեո,

28, 77, 108 Տիմբուկտու ծով 175, 178 Տիմորբի Տոկելաու235, 251, 252

ճովիտ221 Տոբենսի գոաբենային ՏՐիպոլի21,

251,

Տուսբեգի8,

ցբա 124 0Օգադեն

0կավանդո36, 0կլենդ244 0մո

125,

242,

249,

0Րան

13, 66, 68,

Օբանժե

Յանտ

(Թանա),լիճ,

133, 135 Ուգանդա ՈւեդԻգանդար, գէտ,

Փոքո

Փոքր Փոքբ

Ասիա10 Ատլաս15, 66, 68, 71, Գոնդյանկղզիներ234 Կարուիսաբաճարթ163

12,

31,

35,

154,

155,

(0րանյեձ)բարձբություն279

Ֆիցբոյ190,

Ոաստուրտա

Փոք-

62,

Նակռո Ֆենիկս234, 251, Ֆեբնադո-Պո118 Ֆլաֆոա90 Ֆիջի238

Ցիոկ-ԱՐուն

Ունյամվեզ

243,

Օ-դ 191, 208, 209 Օուեն-Ստենլի լեռներ239

Ցաբատանանա

33, Ուբանգի

234--7)9,

195,

Օտազո242

0բանժ

Վելդ 157,

194, Օվկիանիա

մեզետա272 0Րբան-Ալժիոյան

՝

Տումմո 89 Տածբ

128,

0-ան-Ալժիոյանպլատո 71

Տուգելան156

Օախու254

0լիֆանտո-Ռիվեր լեռնաշղթա

Տոես, նեղուց, 175, 176, 1248, 238 Տոբենս, լիճ, 220, 221, 223

Տուամոտու

Քենիա11, 15 Փինզ Լեռպոլդիլեռներ 208 125, 203 Քինգի ծովածոց

Տիբեստի12, 16, 28, 79, 81, 87, 88, 89,

Փեմբբիչիծովածոց125,

78, 89

Տավոոս9, 10 Տաբավեբա244

Տառ'սո 244 Տել-Ատլաս 12, 16,

Փոքբ Սաճարա

208, 309,

Ֆլայ 249 Ֆլինղեոս,գետ, 191 Ֆլինդերս,կղզի, 125 Ֆլինդեշսիլեռներ 182, 209, 320, Ֆլոբիսիծով 178 Ֆոբտեսկյուն229 Ֆուտա Ջալլոն 112, 116, 179

ՔՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՖՐԻԿԱ

Ֆիզիկա-աշխարճչագրական ընդճանուր ակնարկ Ջնավորմաներկրաբանականպատմությունը ՕգտակարՃճանածոները Ռելինֆը Կլիման Ճ լննրը Գետերը

-.

:

"

`.

.

.

.

.

.

`

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.-

Հողերը

.

վ

.

Քուսականությունը

.

.

կենդանականաշխարծճը

.

Բնակչությունը

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Ֆիղիկա-աշխարճագրական շրջանները Ատլասիլեռներ Սաճարա Սուդան .

.

ծովափ Գվինեական

.

Հաբեշստանիլեոռնաստանն Սոմալի Արնեելաաֆրիկյան սարաշարք / Կոնգոյիիջվածք ՀարավայինԱֆրիկա կղզի Մադագասկար

.

.

Քէրակզգի .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

104, 116.

.Ո.

ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ

Ընդճանուրակնարկ

.

.

.

.

Կաոմուքյունը

Ջնավորմանհիկրաբանական Ռելինֆը Կլիման » Ներթին ջրերը

-»

Հողերը

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

Քոաականությունը

.

.

կենդանական աշխարճը

Բնակչությունը

.

.

.

.

.

.

Ֆիզիկա-աշխարճագրական շրջանները Հյուսիսային Ավստրալիա Արեելա-ավատրալական լեռներ կենտրոնական դաշտավայր

.

.

20)

ի

.

.

.

՛0

Տ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԱխեմտյսնԱվստրալիա Թաս անչա

կղզի

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ՕՎԿԻԱՆԻԱ

Ընդճանուրակնարկ Ֆիզիկա-աշխարճագրական Նոր Գվինեա նոր Զելանդիա Նոր Կալեդոնիա,նոր Հեբրիդներ

Հբրանները .

.

Միկրոնեզիա Պոլինեզիա

ցանկ Տեղանունների

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Ֆեչի կղվիներ .

նե

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆԻ

ՕՀԱՆՑԱՆ,ԱՐՄԵՆԱԿ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ՄԱՐՏԻՐՈՍԻ

ՈՍԿԱՆՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԻՋԻԿԱԿԱՆ

ԵՐԲՈՐԴ ՊՐԱԿ

Օվկիանիա Աֆրիկա, Ավստրալիա, (Ոառւմնական ձեռնարկ)

Հրատ. խմբագիր՝Հ. Ա. Վարդանյան Նկարիչ՝ Գ. Բ. Նազարյան Գեղ. խմբագիր՝Ն. Ա. Թովմասյան Տեխն. խմբագիր՝ Հ. Ա. Հովասափյան սրբագրիչ:Ջ. Հ. Մկոտչյան Վերստուգող

ՎՖ 02213

Գատվեր1666

Տպաքանակ

Հանձնվածէ արտադրության6/11 1972 ի. է տպագրության21/11 78 թ. Ստսրագրված 16,75 մամուլ, Թուղթ 605Հ801/լգ:Տպագրական Հրատ. 12,8. մամուլ, Գինը 70 կոպ. երնանիՀամալսարանիՀրատարակչություն,ծրնան, Աբովյան փող.3853:

Երնանի,պետական ճամալսարանիտպարան` երնան, Արովլյանփող.