Արդի հայ գրականության պատմություն

ՀԱԱ

ԱԱ

«2 Հաա

:

բ

ՀՅՆ

ԱաՏարվ

ՀԱԱ ԱՑ:

ո

ՀՑ

ՆԱՆԸ

ՆԵՐԻ:

րաա աՆ

ԱԱՀԱԱ ԱԱ

ՏՆ ՑՆՅ ԱՎԵ

ԱԱ

ԱՆ

ՏՈ ՀԱ--

ՀԱԱ

ԱԱՆ

«ՆՅ

ՀԱՆԱ

Աաաա Լա ՀԱՅԻ

մորԱա

ՏԵ

արթ

ՀաՏՆ»աոնԸ ԳԱ

Հ

ՀԱ

ԵՅ

ԱՆ

ՏՊԵՑԱԻ

ԱԼԵՔՍ

ԳԻՐՔՍ

ԵՒ

ՄԱՐԻ

Ի

ՑԻՇԱՏԱԿ

ԱՐԴԵԱՄԲՔ

ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՑԻՆ

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ

ԱՌ

ՄԱՐԻ

ՆՈՐՈԳ

ՀԱՆԳՈՒՑԵՍԼ

ՄԱՆՈՒԿԵԱՆԻ

«ՀՏԳԻԹՅՈՐԼ,

ծո,

ՍՈՒՐԵՆ

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ

(1922-1986)

Ո)

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

Մ.

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱԲԵՂՅԱՆԻ

ԱՆՎԱՆ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

լրի նր

ԳՈԼԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՏՈՐ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ԳԱԱ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՄԴ 83,8

(Հ7)

Ա 431

ԳԱԱ է Հայաստանի Ցպագովում

ինստիտուտի Աբեղյանի անվանգոականության

Մ.

գիտականխորճոդի ոբոշմամբ

բանասիբական պատրաստեց ԿազմեցՆ ճրատաբակության Վ. Ա. թեկնածու գիտությունների

ԳՐԻԳՈՐՑԱՆԸ

դոկտոր գիտությունների Պատասխանատու խմբագիրբ̀անասիբական Ա.

Գ.

։

ՋԱՔԱՐՑԱՆ

հն եբաշխավոռել՝ -Գիոքը Քբատառբակության դոկտորներ զիտություննեբի բանասիրական "Գ,

Գ. ԱՆԱՆՑԱՆԸ Նե Զ. Վ. ԱՎԵՏԻՍՑԱՆԸ

լ լ

Փարա: Հաաա աա. .

կոլ Ն

(2

Ա 731

-:

՛

ԳՀՐՆԴԻՒՆ

Պո՞

Հաշ

'

ի

|

Ը»:

Ս. Բ. Աղաբաբյան

Արդի «Հայգրականությանպատմություն: (2

2.--Եր., ՀալաստանիԳԱԱ Հրատ.

1993։

Հատո րով|).--Հ.

(1941--1985 Թթ.)։ կազմեց ն ՀրատարակությանպատԱ. րբաստեցՎ. Գրիգորյանը: (Պատ.խմբ.՝ Ա. Գ. Զաքարյան) Հ. 2.

1993,

էչ,

թ. նկ.

Հատորն ընդգրկում է 1941--1985 քք. ժամանակաչրջչանի գրականությունը, Վճրլուծական-տեսական Քննուցյան են առնվում գրականության մենկնակետծրով տեսակները ընդճանուր ընթացթներով, ն առանձին Ֆծրկայացուցիչների ստեղդիմանկարային բնուքագրական գծերով: Փազործությունը՝ է բնթերցող լայն չրջաններին, Հասցնագրվում

14474112

(400գրնց ՏԿ(ՇՇՆՈՈՈ

708(02)--99

Ց0-89

5--8080--0316--4

(Ը)

ԳԱԱ Հայաստանի

ԳՄԴ

ճրտտառակչություն,

83,3 Հ7

ՍՈՒՐԵՆ.

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՂԻՆ

Գրականագիտական. ու քննադատական գործունեության շուրջ քառասնամյա ճանապար4ճէ անցել Սուրեն Աղաբաբյանը թողնելով ծանրակշիռ մի վաստակ 1944-ին, ավարտելով երնեանիպետական ճամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի եվրոպականլեզուների ն գրականության բաժինը, Աղաբաբյանը աշխատանքի է անցնում սկզբում «Ավանգարդ»լրագրի, ապա :

գրականություն «Սովետական

արվեստ» ամսագրի խմբագրությունում, միաժամանակ սովորում ՀԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրայու: Ճայոց խորճրդային գրականության պատմություն մասնագիտությամբ։ Այդ Համատեղ ընթացքով էլ ձնավորվում են նրա գրականագիտական-տեսական րըմբոնումները, գրական ճաշակը, «ղկվում, ճկունանում է ն

գրիչը:

«զ

Արդեն իսկ 4իսնականթվականների նախաշեմին Աղաբաբյանըմի շարք ՀողվածներիՀեղինակ էր, ն 1950-ին՝ «Գյուղը նաիրի Զարյանի ստեղծագորէ բանածության մեչ» թեմայով պաշտպանելով դիսերտացիա, ստանում սիրության թեկնածուի գիտական աստիճան: գործունեությանբեղուն շրջանը ծայր է առնում 1954-իը՝ Աղաբաբյանի `Մ, Աբեղյանի անվան գրականությանինստիտուտի խորչճրդային գրականության բաժնի վարիչի պաշտոնում։ Նույն թվականին, միաժամանակ, ն ԳԱ Հայպետճրատի Հրատարակությամբ լույս է տեսնում նրա «նաիրի 1959- ին՝ մենագրությունը, 4աջորդ 1955-ին՝«ՍտեփանԶորյան», Զարյան» «Ակսել Բակունց» ն «Գուրգեն ՄաՀշարի»մենագրությունները: առանձնակի ուշուդրության է արժանի ՍտեփանՋորԹվարկվածներից յանին նվիրված Հետազոտությունը: ճշմարիտ գրողների ստեղծագործությունը միշտ էլ ուսումնառության վստաճելի դպրոց է ձնավորվող գրականագետների քննադատների Համար. Աղաբաբյանի կյանքում այդպիսին եղավ բնաշխարչով, կերպարների Ճոգեբանությամբ,նիստ ու կացով, բարքերով ամեն տեսակետից իրեն Հարազատ ՍտեփանԶորյանի վաստակը: Առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ նրա գրական կողմնորոշումները, զգացողությունները, ճաշակը մեծապես սնունդ են առել իր ականավոր Հայրենակցի ստեղծագործությունից: վերլուծությամբ ն ընդճանրացումներովանտարաՀարցադրումներով, կուլս առավել Հիմնավոր է «Ստեփան Զորյան» գրքի առաջին ժավալուն Մասը, որի նյութը գրողի նախախորՀճրդային տարիների պատմվածքներնեն. Զշգրիտ է գրականագետիելակետը, ըստ որի Ջորլանի գրական ուսուցիչներն են Հովչ, Թումանյանը՝ ազգայինբնաշխարճիկմթնոլորտովու շնչաու

վարպետուռությամբ, ե Ա. Զեխովը՝ պատմվածքի ժանրային կուլտուրայի «Ծովանը», «Ցանկապատը», թյամբ: Հետաքրքրականեն «Տխուրմարդիկ»» «Պատեօ«Փապն թոռը», «Սպիտակ տան բնակիչները», «երկաթուղին»չ որոնց վերլուծությունները, պատմվածքներինրբին րազմը», «խնձորիալգին» ն են Հիմնավորվում դաղափարական-տեսական քաշվում քննությամբ առաջ չման կարնոր Հարցեր. այն, որ «...իր կերպարների,պատկերների, տրամադրությունների նվիրական էությունը դարձնելով Հասարակ մարդկանց էգոիստականմիջավայրի ն սոցիալականչարիջի գրո՞պաշտպանությունը՝ ներից» ,--Ջորյանը իր գրվածքներիդեմոկրատականլիցքով Ճակադրվումէր բուրժուական Հասարակությանը, այլն գրական խորթ ուղղություններին: Այստեղից էլ գրողի Հավատարմությունը կյանքի ճշմարտությանը, որը Ալ. Շիրվանզադեիխորչրդով նրա Համար մշտապես բարձր է եղել «ամեն տեսակի գրական ուղղությունից»: Սրանից էլ Հետնում է նույնքան կարնոր դգրականագետըշարադրում է՝ վկայակոչելով այն եհղրակացությունը,որ Խ. խորիմաստ տողերը. «Զորյանի «նրկաթուղին», Սարգսյանի Հանգուցյալ ն մի շարք գործեր պատկանում են այլ «Ցանկապատը», «Պատերազմը» պատմագիրը ճնարավորուայն երկերի թվին, որոնց Հիման վրա ապագա թյուն է ունենալու ամբողջ էպոխաննր բնութադրելու»:: Մի շարք այլ գործերի թվին են պատկանում նան խորչճրդայինտարի«Մի կյանքի «Սպիտակքաղաքը», ներինստեղծված «Հեղկոմինախագատը», պատմությունը», «1921 թվականը», Զորյանիայդ շրջանի պատմվածքներն ու վիպակները,պատմավեպերը: Մեր օրերում գրականագիտությանառջն ծառացած առաչջնաճերթխընդիրներից մեկն էլ խորՀրդային դասական դրականության էական բազմապիսի անդրադարձումների շերտերի Հիմնավոր վերչանման ու իմաստավորման անչրաժեշտությունն է՝ խործրդային երկրի ճոգնոր կյանքի մշակույթի պատմության վերանայվող-վերագնաչատվող կենարար ոգով. Օ-Սա Հավասարապեսվերաբերում է ն Հայոց գրականությանը,ինչպես Զորյանի, Ե. Գ, Մաճարու, 2. այնպես էլ Դ. Դեմիրճյանի, Զարենցի,Ա. Բակունցի» Խ. Վ. եսայանի, ժառանգության նորովի մեկնությանը՝ ՍարԹոթովենցի դրսյանի նշած «էպոխաներ բնութադրելու խորքային տեսանկյունից: եվ իրոք. արդյո՞ք «Հեղկոմինախադաճում» կամ «Սպիտակ քաղաքում» անդրադարձվածճշմարտությունները կարելի է Հանգեցնել այն պարղունակ բարոյաբանությանը, որ տասնամյակներ շարունակ գրականագիու տությունը ծուռ Հայելիով Հոլովում է մշտապես Թումանյանի Չեխովի, տնականորենե Տոլստոյի ճումանիստականվեչ իդեալները դավանած ապրբած-վերապրած Զորյանիայդ ն մյուս գործերը վերլուծելիս: Զէ՞ որ, ինչճետնում պես է վերը քաղված տողերից՝ մարդու պաշտպանությամբ «էգոիստական միջավայրիցն սոցիալական չարիքի գրոՀներից»,--Աղաբարբյլանը ճիմնավորապես որսացել էր գրողի գեղարվեստականմեկնակետը ն, սակայն, Հասկանալի պատճառներովայդ գործերը վերլուծելիս ճշմարիտ մեկնակետըպետք է որ լռելլայն շրչվեր: ու

ու

ու

'

Աղաբաբյան, Ստեփան Զորյան, 1955, երնան, էջ նույն Թնեզում,էչ 18:

Ս.

էջ նույնտեղում,

50.

8.

եվ այսպես գրականագիտությունը Հարկադրված էր վարվել

նան

Դ.

ե. Չարենցի, Ա. Դեմիրճյանի,

Բակունցի, Գ. Մաճարու ն մյուսների ժառանդության որոշակի էջեր գնաճատելիս: Ամեն դեպքում Հայ ժողովրդի նորագույն ժամանակների սոցիալ-տընտեսական, Հասարակական-քաղաքական Հոզնոր իրական պատմությունը անչնար է շարադրել՝ շրջանցելով գրականությունը: Ավելին. առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ գրականությունը պատմագրության Համար պետք է որ ստանձնի կողմնորոշող դեր. Դա գրականադետներից քննադատներից պաճանջում է կյանքի բուն ճշմարտության մեկնակետից դզրաստեղծականության իսկական վարպետներիապրած ժամանակաշրջանի գործության Համակողմանի իմացություն, այլե իմաստավորման ճամարձակություն, որպիսին անցած ղժվարին ժամանակներում բազմիցս ցուցաբերել է Սուրեն Աղաբաբյանը: Այդպիսիք դժվար չէ որսալ Հենց Զորլանին նվիրված քննվող մենագբության էչերում: է, որ Զորյանի «Պապ թագավորն» Դեմիրճյանի«ՎարդանանՀայտնի Ա. տեսնելուն պես՝ բը» Ավ. լույս հսաչճակլանի, Տերտերյանի, Վ. ԹերզիԽ. բաշյանի, Սարգսյանի, եդ. Թոփչյանի արձաղզանքներով,արժանացան բարձր գնաճատության: Սակայն50-ական թվականներին ներքին Հրաչրումների ն վերին Հրաչանգների մակարդակով վեպերի շուրջը բորբոքվեց գա-. ղափարական ինչ-ինչ մեղադրանքների մթնոլորտ: Հակառակ այդ ամենի՝ Աղաբաբյանը«Պապը» ճամարում է անվերապաչճնվաճում, շեշտում «գեՃաղարվեստական կերպարներ կերտելու գրողի մեծ վարպետությունն ու

ու

ու

ու

ու

մարձակությունը»:: չամարձակ Հարցադրումներով ու վերանայումներով է շարադրված ն ԳուրգենՄաչարու դիմանկարը, էապես առաչին ծավալուն Հիմնարար խոսՔը գրողի ստեղծագործության վերաբնրլալ։ Պոնհզիայիցներկայացվում են ն սին բալլադները («Բալլադ Չալոյի առաջին սիրո մասին», «Բարդիներ») բերգությանլավագույն էջերը, արձակը՝ առաջին փորձերից ներառյալ «Հլուպատմվածքները: Բնութասիսային շարքի» աքսորական կյանքի սրտառուչ դգրրվումէ ՄաՀտարու արվեստը՝ քնարական պաթոսի ն զվարթ Ճումորի խաղացկուն միաձույլ շաղախով: Թվում է, սակայն, գրականագետըփոքր-ինչ ավելի է ծանրացել չափածոյի վրա, ն, թերնս, այդ էլ առիթ է տվել գերադրական այն գնաճատականներին, որպիսիք տեղ են դտել Հետադա ալլ աշխատություններում: Յուրբաղզմերանդ,բազմաթրթիո գրչով Գուրգեն Մաշարին Հայոց դգրականության պատմության մեջ Հաստատուն տեղ է նվաճել «Մանկություն», ն սեմին» «Պատանեկություն» «երիտասարդության եռերդությամբ, Հետադա տարիների արձակով, այդ թվում «Այրվող այգեստաններ», «Փշալարերից այն կողմք» գործերով, այլն Ճուշագրությամբ, ոլլոնց Ճամակող արտիստիզմը, մեկ կամ ավելի ճերուների կլանքին ձուլված ժողովրդի կենսաղզրությանը ողբերգադրամատիկ անդըսդարձումների արժեքը մնայուն ճակատագրի ասած, «թաքուն արդիականությամբ»,իսկապես դժվար է դերագնաճատել, Այս ամենը Հստակ ուրվագծերով արձանագրվածէ Մաճարու այս դիմանկարում, որը, ինչպես ն Զորյանին, Բակունցին,Զարյանին նվիրված ու

Նույնտեղում, էչ

184:

Աղաբաբյանըայնուճետն լրացրել, Հարստացրել, ընդարձադիմանկարները կել-խորացրելէ երբեմն մի քանի մշակումով: կուսակցության ՀամագումաՄիությանկոմունիստական Խորձրդային են վերադարձվումԵ. Չարենժողովրդին րի (1956, փետրվար)արդար ոգով Գ. ՋԶ. եսայանի, Վ. Նորենցի Ա. Վ. ՄաՀարու, Թոթովենցի, Բակունցի, ցի, Հասած ծանր կորուստներից ստեղծագործությունը,ճայ ժողովրդին բաժին 1932--1938 կորուստների շարայն թթ. ժողովուրդների մեկը՝ խորչրդային մոռանալ ն ո՛չ ո՛չ կարող քում, որպիսիք Համայն մարդկությունը երբեք չի էլ ներել՝: 1932-1938 թթ. ժողովրդի աշխատավորխավերի անմեղզոչերից էր ն մի այգեգործ. Ս. ԱղաբաբյանիՀայրը Կիրովականում ճանաչված Հմուտ

կարծես, ինչ-որ խորճուրդ կա այն րանում, որ չանթեղվող անձնական ապա՝ այդ մրմուռով գրականագետընվիրվեց Գ. Մաշտարու,Ա. Բակունցի, ե. Չարենցիստեղժադործությանուսումնասիրությանը: 127 Համագումարին Ճճաջորդած «ձնճալը» նշանավորվեցոչ միայն այդ ու ՎերջապեսՀնարավորություն կորուստների դարձով գնաճատությամբ: ոտեղծվեց ավելի անխաթար Հրատարակելու ն արժեքավորելու դասականների ժառանգությունը,որին ն ձեռնամուխ եղավ Մ. Աբեղյանի անվան գրան,

կանության ինստիտուտը: Վաստակաշատն. Շաճազիզի տասնամյակներով կուտակած, բայց «սառեցված» վերծանումների, ծանոթագրություններիու մեկնությունների պաշարով, Խ. Սարգսյանի,Ն. ՄուրադյանիչԱ. ինճիկյանի, Պ. ՀաՌ. Նանումյանի,Ս. Մանուկյանի, Հ. Մուրադյանի, Ա. Ասատրյանի, են Խ. Աբովյանի,Մ. Նալբանդկոբյանի եռանդուն ջանքերով իրագործվում յանի, Ռ. Պատկանյանի,Հ. Պարոնյանի,Հովչ. Հովչաննիսլանի,Հովչճ. ԹուՀ. Հակոբյանի երկերի առաջին դիտական Հրատարավությունները: մանյանի, Ավագների կողքին շուտով դասականների րատարակությանն են լծվում

կրիտասարդները: Ա. Ղանալանյանի լույս աշխատասիրությամբ

'

են

տեսնում

Հայոց «Առա-

Ա. ինճիկյանի աշխատասիրությամբ՝ «Ավանդապատումը», «Միգործունեության տարեդրությունը», կյանքի «Հով. քայել նալբանդյանի կյանքի ն ստեղծագործության պատմություն. 1869--1899»: Թումանյանի Համալրվելով երիտասարդ կարող ուժերով, աշխուժանում է նկատելիորեն Հին միջին դարերի գրականության բնագրագիտականասպարեզը, որի ամենանշանակալիարդյունքը դարձավ Գ. Նարեկացու «Մատեանի»քննական Հրատարակություն՝ ՊՓ. Խաչատրյանի ն Ա. Ղազինյանիաշխատասիրությամբ:

ծժանին»ու

ու

ու

բազմապատկվում է Բնականաբար

տաուշադրությունը խորՀրդային րիների ճայոց գրականությանՀանդեպ, նկատելիորենաշխուժանում է գրաքննադատությունը,որի վկայությունն են ավագ, միջին ե կրտսեր սերնդի զրականադետ-քննադատների մշտական ելույթները մամուլի էջերում, անտեսած նախադեպքանակով լույս գրքերը, ինչպես Խ. Սարգսյանի«ՍտեՍ. փան Զորյան», Սողոմոնյանի«Արդի պոնհզիայիմի քանի Հարցերհ գըրնկ մ. գրաքննադատականէջերը, Ս. ՍարՔերը,էդ. Թոփչյանի ինճիկյանի յանի «Սովետաչճայ արդի պատմվածքը», Հ. Սալախյանի«եղիշե Չարենցը»,

123618", 1987, ,մուծթ17քթԵՅՔՑ

ճու

ն

լիոի

ժանրը սովեՍ. Աղաբաբյանի էդ. րբաշյանի«Փոռնեմի «Արձագանքնհրը»չ Մ. 2. «Գրական ուղիներում», Թամրազյանի տաճայ գրականության մեջ», ԹոՍ. «Վաճան Սարինյանի «Գրական դիտողություններ», Արզումանյանի թովենց» ն «Զապել նսայան» գրքերը նե, վերջապես, «ժամանակակից գրադրականության ինստիտուտում կանության Հարցեր» ժողովածուն, որը կոլեկտիվ ժողովածուն էր: բաժնի ստեղծված խորձրդաճայգրականության Հոգնոր ընդճանուր վերընթացի մթնոլորտում գրականության ինստիմիաժամանակ ձեռնամուխ է լինում ճայոց նոր ժամանակների գրատուտը կանության, ապա ն խորչրդային շրջանի գրականության պատմության ստեղծմանը նախապատրաստական,բուն ն խմբագրական գործի լուրջ դժվարին Հաղթաչճարումներով, որին ն լծվում է Սուրեն Աղաբաբյանը՝խորՀրրդաճայ գրականության գծով ինստիտուտի առաջին ասպիրանտն 1954-ից մինչն կյանքի վերջը (1986, մարտի 19) բաժնի վարիչը։ գրականության պատմության նախապատրաստմանՃաԽորձճրդաճայ մար առանձին գրողների դիմանկարների կողքին փաստական Հավաստի տվյալներով նյութով, կարնոր նախաձեռնություն էր Հանդգամժանալի «Սովնտաչալյ գրականության տարեգրությունը. 1917 ստվարածավալ ու

ու

ու

-

Թթ.»։ որ

լույս

տեսավ

1952-ին՝Գյ ճրատարակությամբ:

1961-ին: տասլագրվեց առաջինՀատորը Պատմության

Հատորում Աղա-

բաբյանին էին պատկանում «Մովսես Արազի», «ՍտեփանՁորյան», «Ակսել

Բակունց», «Գուրգեն Մաճարի», «Մկրտիչ Արմեն» դիմանկարները ն «Սովետաճայ գրականությունը 20-ական թվականներին» ծավալուն ընդճանուր ակնարկը՝ ներածություն պոնղզիա, արձակ, դրամատուրգիա բաժիններով: Այս Հաջորդականությամբէլ ընդչանուր ակնարկում վերանայվում ն ճշտվում են անչատի պաշտամունքի տարիներին արմատավորված բազմապիսի կամայական թյուր ճրաճանգներ։ Այսպես. այլնայլ մտավախությունկողմներից ձերբազատվելով, բնութագրվում է Հայ գրողների անվերապատճ են նորոշումը ՃեղափոխությանՃանդեպ, լիաձայն Հնչեղության արժանանում Հոչակած օ«ճարազատ իրական Ճճողիվրա» բնաշխարՀովՀ.Թումանյանի Հիկ գրականություն ունենալու պատգամը, Ալ. Մյասնիկյանի նույն բնույթի արծարծումները, ժամանակի ռուսական դրական խմբակցությունների ամսագրերի վկայակոչումներով օբյեկտիվ քննությամբ վերագնաճատվում են Չարենցիգլխավորած ն մյուս խմբակցությունների գաղափարականդիրքերն ու ճակամարտությունները՝«երեքի», «Ստանդարտի»ն «նոյեմբեր» խոտոր միտումներով: միության դեկլարացիաներով ծրագրերով, առողջ ու ավանդական (այլն ամուլ) թներով, թեմատիկ արծարՆորարարական ծումներով ու արժեքայնությամբ անչամեմատ լալնաճայաց ելակետերից իմաստավորվում են պոնզիայի, արձակի դրամատուրգիայի զարգացման գլխավոր ուղղությունները ամեն դեսլքում Հարցադրումների խմբավորվածությամբ ուղենշային բարձրարվեստ գործերի՝ Չարենցի պոնզիայի, արձաու կում՝ Զորյանի Չարենցի «ծրկիր Նաիրի» Բակունցի ստեղծագործության, ն ո ւղղիչ տնից» երկերի, Դ. Դեմիրճյանի «երնանի դրամատուրգիայում՝ «Քաջնազար»ն Ալ. Շիրվանզադեի«Մորգանիինամին» կատակերգությունենրի շոչրջը։ Այդ ընթացքով շոշափվում են նան ժամանակաշրջանիգրապատմական,գաղափարականու տեսական այլնայլ ճարցեր ըմբոնումներ: ու

ու

ու

ու

ու

ու

Հատորների միջե «Սովետաչայ գրականության պատմության» Ս ն է վերամշակել ն բնդընկած ժամանակամիջոցում ԱղաբաբյանըՀասցնում ն պաշտպանելով 1963-ին լայխել «Ակսել Բակունց» մենագրությունը, որը ստանում է բանասիրությանդոկտորի գիտական աստիճան:

ծավաաղաջինի Հետ Համեմատած, վերամշակված այս ւտտաիբերակը՝ խոլով կրկնակի Լր, գիտական լուրջ ներդրում, որ ընդգրկման լայնքով ն ընդճանգրապատմական-տեսական խությամբ, վերլուծական նրբությամբ բացումներով, ըստ ամենայնի, վկայում էր գրականագետիՀասունությունըո: Ո.լԸ216դԵ»-ի Հրատարակությամբ մենագրության Շուտով «ՇՕ867ԸՇԽւ1 ամսատարբերակը լույս տեսավ ոուսերեն ն այն «Թօոքօճշեւդաւճքձ1յքե» դրի էջերում չՀամարվեց ուշագրավ ներդրում, որը առճասարակ «...չափազանց օգտակար կարող է լինել 20-րդ դարի արձակը ուսումնասիրող յուբաքանչյուր ՀետազոտողիՀամարջ": ճշմարիտ զգացողությամբ ու ճաշակոլ առաջին անԳրականության դամ Ճճանդամանորեն մեկնաբանվելով, գնաչճատվում է Բակունցի ողչ ժաոանգությունը՝ 1918-ի էտյուդներից, Չ0-ական թվականների ակնարկներից սկսաժ՝'«Մթնաձոր», «Սպիտակձին», «ե ցելերի սերմնացանը», «Անձրնը» պատմվածքների ժողովածուներով, վիպակներով ու վեպերով, մասնագետ դյուղատնտեսի ն Հիապարակագրիանխոնջ գործունեությամբ: էապես այդ զգացողությունն էլ թելադրել է գրողի ստեղծագործական տարերքին 4արազատվերչանումների այնպիսի ելակետեր, որպիսիք ժամանակների նորացող պաճանջներով,կարծում ենք, Հազիվ թե արժանանան նկատելիփոփոխությունների:Հիմնավորելակետերից մեկն այն է, ըստ որի Բակունցընախընտրումն մեծարում Լ «ժողովրդական կյանքի վրա բարձբացող արվեստը», երկրորդն ու երրորդը վերաբերում են նրա բնուքապաշու տությանը, Հողապաշտությանն հրկրապաշտությանը,չորրորդը՝ մարդու ն բնության դաշնություն-միասնությունն է՝ «երկրի ն ապրելակերպի սինթեզով», խաղաղ աշքատանքի, ճշմարտության, ազատության ու արդաբության ոգորումներով: Սերտաճողայս մեկնակետերից էլ Աղաբաբյանը Համակող գրավչությամբ վերլուծորեն մատուցում է «Ալպիական մանուշակը», «Միրչավը», «ԽոնարՀ աղջիկը»,«Սպիտակ ձին», «Սաբուն», «նամակ ռուսաց թադղավոմայրամուտը», «կյորեսը», Խաչատուր Աբովյանին րին», «Պրովինցիայի նվիրված անավարտվեպը՝ բակունցյան արվեստի խոճական-քնարական, այլն երգիծականՀամաձուլվածբով, գունագծային գեղանկարչականությամբ: Գ, ՄաՀարու ն մյուսների, այնպես էլ ինչպես Ստ. Զորյանի, Անշուշտ, վաստակի սեփական մեկնություններին Աղաբաբյանն անդրաՔակունցի դարձել է նան ճետաղայում, ներառյալ ամբողջությամբ իի գրչին պատկանող «Արդի Հայ գրականության պատմության» սույն «րատարակուքյունը, որի առաջին Հատոիր լույս տեսավ նրա մաճտիցընդամենը մի քանի օր անց, 1986 թ. ապրիլին: Աբովյանիննվիրված վերջին անավարտ վեպի ճետ կապված ուշագրավ Հետ, է գրականագետի բանավեճը ԱշոտՀովչաննիսյանի ու

|

«

.80Օդքօժլ

ոտւօքՅ1յ քեւ",1967.

35 3,

օ.

216--220,

Հետազոտությամբ «Խաչատուր Աբովյանի«անճայտ բացակայումը» Բակունցն առաջադրում էր մեծ լուսավորչի անմիջական առնչությունը գյուղացիականդեմոկրատիայի ճետ, մեկնակետ, որ դառնում է նրա վեպի գամիասնական առանցքը: Հակապատմական վլափարական-գեղարվեստական նախադիր սխեմայով ճերքելով Բակունցի տեսակետը, պատմաբան ՀովՀանՀողից մղումներից, Հեռացնում էր դեմոկրատական նիսյանը Աբովյանին լուսավորչի ողբերդական դրաման Համարում նրա դավանած ռոմանտիզմին բնորոշ «պաթոլոգիականանդրադարձում»: Անավարտվեպի դրվագներով ԱղաբաբյանըՀիմնավորում է գրողի ռաջադրած «վիպական-բելետրիստական»մեկնակետի պատմական եռաՀար խորաթքափանցությունը,որ օրգանապես բխում էր Աբովյանի ժառանգության գործունեության, այլն ճակատագրի ներքին էությունից: Այս կաամենին ճետնում է տեսական պարզաբանումը, ըստ որի Բակունցը«... ըբնորշեշտը դնում է այն բանի վրաս, որ իրականության փաստը չկղզիանա, բացվի իր լայն 4նարավորություններով, դառնա արվեստի ճշմարտուայլ թյան նախադրյալ... միաժամանակ այդ Պատմական-իրական փաստից «չճեռանալո»ջ ն Հոգեբանական էությունը արվեստի արժեքի Փաստաթղթի սոցիալական վերածելու օրինակներով Հարուստ է «Խաչատուր Աբովյան» վեպը»՛,--ավելացնում է դրականագեւտր: Այս տողերը վերաբերում են անավարտին, իսկ ինչպիսի «Հարստություններ են սպասում մեղ՝ մեր չանթեղվող Ճույսերն արդարանալու դեպքում Ասել է, եթե ինչ-որ Հրաշքով դասականորենբարձրարժեք այդ վեպը գտնվի ամբողջական տեսքով՝ինքնագրով կամ մեքենադրված, կամ գուցե քեն գտնվի թարգմանությունը... կարճ ժամանակից Աղաբաբյանի գլխավորած բաժինը տպագրության է 2Ճանձնում գրականության պատմության» երկրորդ Պատորը, «Սովետաչճալ է տեսնում որ լույս 1965-ին: Այստեղ արդեն նրանն էր առյուծի բաժինը՝ թե՛ ըստ ընդչանուր ակնարկային գլուխների ն թե՛ դիմանկարներով. «Գրականությունը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին», «Հետպատերազմյան արձակը», «նաիու

ա-

ու

ու

Քոչար»,«Հովչաննես Շիրաղո)«Համո Սաճյան», Զարյան», «Հրաչյա «Սերո Խանզադյան», «Սիլվակապուտիկյան»:

բի

երկու առումով էլ ի մի է բերվում Հասարակական, մշակութային գրական ընթացքների 2ճսկայականնյութ, անարժեքից զգալիորեն մաղվելով, ու

վերլուծական Հնչեղությամբ մատուցվում նեն գեղարվեստական ճշմարիտ արտաճայտչական նրբուարժեքների դաղափարականխորություններն թյունները: Առանձնակիոգեշունչ թափով է շարադրված «Գրականությունը Հայրենական մեծ պատերաղմի տարիներին» գլուխը: նհրածություն, Հրապարակախոսություն ե Պոնզիա ենթագլուաները բնութադրվում են ռազմակոչային ոդորումների ն ռազմադաշտայինսխրանքների առավել ճզոր էջերի շեշտադրումներով, ինչպիսիք են առաչին «երթին՝ Ավ. իսաճակլանիՀրապարաՄ. Մանուշյանի լեգենդար սխրադործությունը. Արձակը կագրություն ու

ու

Ս.

Բ.

1986, էչ 498,

Աղաբաբյան,Հայ առվետական դրականությանպատմություն,

4.

1.

երնան,

500.

պատմվածքի մարտական ներկայացվում է տկնարկի թիկունքային արծարծումներով, Հայոց պատմավեպի զարգացման նոր աստիճանը նշանավորող Դ. Դեմիրճյանի«Վարդանանքով» Ստ. Զորյանի «Պապ թագաու

ու

ու

վորով»:

ամբողՆույն այս բաժնում տեղադրվածՆ. Զարյանիդիմանկարում ջացվում է 20-ից 60-ական թվականների կեսերը ձգվող նրա գրական ղորքննության են առնվում ընդունված կարգով ժ/ւնեությունը:Հանգամանորեն նշանաձողային Համարվող «Ռուշանի քարափը»,«Հացավանը», «ԶայնՃայբենականը», պատերաղմի տարիների ոիտորիկ շնչի չափածո մյուս էջերը,

«Արա Գեղեցիկը», «ՊարոնՊետրոսը...7: Ս. Աղաբաբյանըտիրապետում էր գրականագիտական քննադատական ժանրատեսակների, այդ թվում դիմանկարի կառուցման արվեստին ն քննվող դիմանկարը Հմտորեն վերջավորում է 1950 թ. իր Հոբելյանական արտասանած խոսքից քաղված այս տողերով. «ի Հանդեսին Զարյանի ես իմ գլուխը Հպարտ Հիացմունկյանքի Համար ճանդիսավոր այս պատին քով խոնարչճում եմ իմ ժողովրդի առաջ ն ինձ կճամարեմ անչափ երջանիկ, եթե կարողանամ մի աննչան աղյուս դնել նրա ճոյակապ կուլտուրայի շենՔին, արժեքավոր մի տող ավելացնել նրա մարդասեր, ազատաբաղձ գրաու

կանությանը»:

Մոտավորապեսայս ոգով է ավարտվում նան սույն Ճճատորումառանձին մշակումներով, կրճատումներով Հավելումներով զետեղվող Զարյանի ու

դիմանկարը: ինչ խոսք, ժամանակը նոր մոտեցումներ է թելադրելու ն. Ջարյանի ժառանգության բացատրությանը կ, անշուշտ, պաշտամունքի տարիներից շարունակվող գնաչատության Հակառակ ծայրից, որքանով նրա գրվածքներից շատերում ճաղթաչճարվածչէ այն, ինչ Մ. Պրիշվինի գրչով 1952-ին ստացել է այսպիսի ձնակերպում. «Արվեստիամեն մի մեծ ստեղծագործություն, ամեն ինչից բացի, բովանդակում է արվեստագետիխոստովանությունն այն մասին, թէ՝ Հասնելով իր պատկերի ճշմարտությանը, իր ներսում ինչպես է ինքը Հաղթաճարում կյանքի ստության ճնշումը»:: եթե մի կողմ թողնելու էլ լինենք ճշմարիտ արվեստի Համար պարտադիր այս պայմանը, ապա, թվում է, վաղուց արդեն Հասունացելչ-անցել է այն ժամանակը, երբ Զարյանին նվիրված աշխատասիրություններումպետք է որ ճշտվեին նրա առնչությունները Հովճ. Թումանյանիավանդներին: Ասել է՝ ոչ թե «իրականությանոնալիստական արտացոլման» առումով, այլ արտաքին, մեխանիկականընդօրինակման բնույթով սաճմանաղզատվեին թումանյանական ավանդների խորքային այն ըմբոնումներից յուրացումներից, ինչ յուրաճատուկ է Դ. Դեմիրճյանին,Ստ. Ջորյանին, ն. Չարենցին, ու

Բակունցին,Հ. ՍաՀյանին,Հր. Մաթնոսյանին: Ավանդներիառումով, ինչպես ն բազմապիսի այլնայլ բնութագրումներով նկատումներով,Աղաբաբյանըիրավացի է ն՛ խորչրդաճայ դրականության պատմության նախորդ, ն՛ սույն՝ «Արդի Հայ գրականության սլատԱ.

ու

մության» Ճատորում ներկայացվող

պատմություն», «Սովնտաճայ գրականության

,ՄաւօքքՀ8 է2

Հովչ. Շիրազիդիմանկարում:

13614",

14 Ջոոտքը,

1956,

4.

1Լ,

1965, երնան,

էչ 219

Ավ. Զինված

սեհսաշակյանիցԳր. նարեկացի ձգվող ավանդներով՝ փական տեսողությամբ Շիրազը, բանաստեղծորեն իմաստավորելով, սլատաշխարճի ճետ: եթե զրական կերում է իր Հարաբերություններըկյանքի ու

մուտքի տարիների Հարաբերություններըբնութագրվում են «աշխարճի գարեն դեպի ժողոտարիները Շիրազին տանում նանացմամբ», ապա Հասուն վըրդի «զգայարանի» մատույցները նրա ստեղծաղործությունը բնեռնավորեէ Աղաբաբյանի լով Հուզաթքաթավխոճականությամբ: Այստեղից Հետնում բացատրությունը, բոտ որի «...բանաստեղծի ստեղծագործության արժեքը նրա սոցիալականբնոբոշությունն է, մի անճատի զգացմունքներից դեպի Ճամաժողովրդականզգացմունքները կատարված այն անցումը, որով ն պայմանավորվածէ Շիրազի չափածոյի լալն ժողովրդայնությունը»: Իսկ «սոցիալական բնորոշությանչ տակ պետք է Հասկանալ բարու ն մարդկայնության ժողովրդական բարձր չափանիշները: Գրապատմականառումով Հարկ է «Հիշատակել, որ անչատի պաշտամունքի կապանքներից, ինչպես ն 37-ականների զերատեսչությունից գրական կյանքի որոշ ձերբազատման ճետ միասին 60-ակասն սկզբներից ընդնան Հանրապես ծայր է առնում Շիրազի ստեղծագործության անչամեմատ ավելի լիաձայն գնաչատությունը։ Այս ն այլ առնչություններով տեղին է Ս. Սողոմոնյանի Հայ բանաստեղծներ» գրքից քաղել ՀովՀ. «ժամանակակից Շիրազի դիմանկարի (բանաստեղծիստեղծագործությանը նվիրված առաջին ծավալուն ուսումնասիրության)էջերում տեղ գտած տողերը, որոնցով նա ազնվորեն ուղղում է նախորդ տարիների իր վրիպումները: խոստովանելով, որ ինքը «նուլնպես ժամանակին... զուր քննադատությանէ ենթարկել» Շիրազի ճայրենասիրական բանաստեղծությունները, գրականագետնավելացնում է. «...Այստեղ ճարկ ենք Համարում նշել, որ Հիմնովին վերանայել ենք ՀովչաննեսՇիրազի մասին գրած մեր՝ «ՀովՀաննեսՇիրազիվերջին գիրքը» դրականություն ն արվեստ», 1946, 7 11) ն «Քննադատու(«Սովետական Ճետոռ թյունից դրականություն ն արվեստ», 1951, Բ 8) («Սովետական Ո: Հոդվածների դնաչատականները»

մ.

32-ական Սողոմոնյանը

Ճնշող-թելադրող էր տիրող ամենազոր մթնոլորտը, որի պայմաններում կարող էր «զուր քննադատել» նույեիսկ Սողոմոնյանը, որ բազմակողմանիորեն զարգացած գրականագետ էր, Համաշխարծային գրականությանն գեղապիտուքյան լալնաձայաց գիտակ, մարդկային Հայրենասիրական ազնիվ նկարագրի տեր բանաստեղծական չէր,

բայց

ու

անճատականություն:

Այստեղից նրա խոստովանության կրկնակի քանկությունը,

որքանով միայն ճոգեոր կարողություններով օժտված մարդիկ, մինչդեռ չքմեղանալը «Ճոգնոր անկարողության ու անազնվության լծակիցն է։ եվ սակայն, մեր օրերում զուցե թե արդեն առաքինություն նկատվի անդամ չքմեղանալը, քանի որ Չարենցի, Բակունցի, Շիրազի,Սնակի, Մաթնոսյանի մոլի նախանձորդներըճաճախ կարող են ներկայանալ կամ վկայվել որպես անդավաճան գրչեղբայրներ... Բայցկարնոր են նան Սողոմոնյանի «ԱրդիՃայ պոռնհզիայի մի քանի կ «Ժամանակակից Ճճարցեր» Հայ բանաստեղծներ» հրկշատոր գրր(1960)

դրան ընդունակ

1օ

էչ

153.

են

Սողոմոն Սողոմոնյան,Ժամանակակից Ա, Հալ բանաստեղծներ, գիրթ

երնան,

1867,

(Ր քերում

ն տեսականորեն գծագրվողՃիմնավերլուծորան

1965, 11՝ 1967)

ժական կողմնորոշումները,թեն ելակետում նորից չէր բացառվում տուրքը մանակի տեսական մյուս պարտադրանքին,որի ոգով անվերապաճորենբանաստեղծները պետք է որ գնաչատվեին միննույն «ոնալիստական ճոսան: Քի... նկատելի վերելքի» շրջանակում: Վերը ակնարկված կողմնորոշումներից կարնոր են ճատկապես երկուսը. նախ՝ քնարերգության անսաճմանափակ ոլորտի շեշտադրումները ն ապա՝ բանաստեղծական մեծաշունչ ոիտորիկայի Ճաստատումը: Ամենատարե. Չարենցի սկսած խորունկդիտարկումբեր առիթներով ռադիուպոնմներից է ոիտորիկ արվեստը՝ էսպես սաճմանաղատվելով աններով բնուագրվում ատի պաշտամունքի տարիների կեղծ ոիտորիկայից ու ճառայնությունից: նման ուղենշային սաչմանազատումն այդ տարիների ճամար, իրոք, ճրասապ պ«աճանջէր: Օրացուցային-ներբողային ոխտորիկ քարովչությունը, պարզունակ նեյնիմները, ալդ ամենով Համեմված կիսագրագետ Ճարցադրումներնու փա/գրգռիչ խառնաշփոթության, որ տարկները "ասցրել էին այնպիսի վանող քնարերգության իրավունքների վերաշաստատման ճանապարճին՝ ճակառակ ժայրաչեղուցյամբ այս անգամ կլ մերժվում էր ոիտորիկան։ Մինչդեռ խոկական մլատկերավորոխտորիկարվեստը եղել ն մնում է բանաստեղծության Հավիչենական տրեկիցն ուղեկիցը: Ավելին. աճեղ փսրձություներով անցած, առավելով ճղի մարդկության մեծանում պատմության 41 դարում ե ճետո գնալով ավելի ու ավելի են մարդու ն մարդգրականությանքաղաքացիական պարտականությունները՝ կայինի պաշտպանությունը բազմապատկելով բնության, «ողադնդի ու տիեզերքի սլաշտպանությամբ, նույն օրինաչափությամբ քաղաքացիական ռիտորիկ ն խոչական լիցքերը պետք է Հզորանան բանաստեղծականամենատարբեր ժանրերում. այդ թվում քնարերգության ոլորտներում, անկասկած, ճավասարապեսն գրականության մյուս տեսակներում: թե՛ արնելաճայ, Ակնճայտորեն թո՛ արնմտաճայ իրականության մեջ քնարերգության այդ միտումները Հունավորվում հն դարասկզբից: իսկ դարակեսի Համար բնորոշն այն է, ինչ Հուշում է իր գրական մուտքով «աշխարչը դարնանացնող»Շիրազի ճետագա անցած ուղին: Հայրենական պատերաղմի տարիների նրա մաքառման ոգորումները ալնուճետնեառանց կիսաքայլ իսկ նաճանջելու անընդճատ նոլոգվում են: նրա բանաստեղծությունները ողողելով «աշխարճը մարդկայնացնող»Ճճուղզական քնարականությամբ, որին միաձուլված ոխտորիկշեշտերը չափածո խոսքին Հաղորդում են ներՔին թափ ն ուժայնություն: Համո Սաճյանի նույնըկարող ենք ասել՝ ճետնելով 60--80-ական թվա(աններիստեղժծագործությանը, որի դեպքում դժվար չի լինի նման շեշտեր որսալ անգամ նրա, այսպես ասած, բնանկարային բանաստեղծություններում։ Սա վկայում է, որ ե՛ Շիրազը,է՛ Սաճյանը, ամեն մեկը վուրովի, առնչվում են իսաշակյանի ավանդներին, բայց առավել ես Ճճավատարիմեն կյանքի, մարդկայինՃճարաբերությունների, Հարազատ ժողովրդի ու մարդկության ճակատագրիսնվփական ղգացողությանն ու դավանանքին: ու

ու

Ա

Ֆշվ. աշի., դիրք 1, Երեան, 1965, էջ

4:

Ճիմնական Հարցադրումների այս շրջանակովէլ ծաՄոտավորապես ամփոփվում են «Սովետաճայ դրականության պատմության» վալվում առաջին ն սույն Հրատարակությանճամար Ս. Աղաբաբյանիգրած «Հովճաննես Շիրազ» ն «Համո Սաշյան»դիմանկարների ընդճանրություններն ու Այս ՃրատարակությանՀամար դրանք ընդարձակվել տարբերությունները: են բովանդակության խոքքային քթնեությամբ, արվեստի շրջանցված կատ չնկատված առանձնաձճատկություններով,աշխարճատեսությամբ: եթե առաջինում շեշտվում էր Շիրազի բանաստեղծության գեղանկարչականությունը, այստեղ ուշաղրության են առնվում նան նրա «բանդակա«կյանբի երնույթները սիմվոլներով ղորժական»ուրույն վարպետությունը, նախասիրությունը», այլաբանականույլախոսականայլեշերկայլացնելու Է որճրդանիշներ, որոնցով նրա «ֆոլկլորակերպ բնականությունը», փոայլ խառնչությունը բնության Հետ տարբերակվում է Սաչճյանինմանատի, ու

`

տա-

բերքից: Սաճյանի արվեստն արգեն, Աղաբաբյանիբնութադրությակը, բնության

դրամաներքին ներդաշնակ շարժումների ն տսրերքային զայթյունների տիկ դունաձայնադրություն է, գեղանկարչական-գրաֆիկական ամենատարլեր անակեկաո:լուծումներով: Հարկ է արձանագրել նան Սաչճյանի արվեստի առանձիանում է իմպրեսիսնիստական բնույթը, որ ոչ միայն բնության շարժումների, գույների ու ձեերի այլափոլսվող երանգների գունաձայնագրունյամբ կ փոխակերպվողքանդակայնությամբ, այլն բնության մյուս Հրաշքների՝ բույրերի, Հոսերի ու Համերի նուրբ զգացողությամբ: Խուտաչուռ, կալաճոտ, դեզաչճու, արտաճուտ, անտառաձու, անձրնաճուտ,մշուշաճոտ, արեվառոտ, այղլառաժաչոտ, վերջապես`մասրաճուս ու մասրաճամ, մայրազան Բակաթի, ծոցի ու օրորոցի, ճայրենական օճորքի ու օջախի Ճամ ու Հոչո... Մ. է մի որակ, որով Սաշյանը Հարաղատ զգացողության նաստեղծական

Մեծարենցին:

է Սաշյանի բնապաշտության տարողությունը՝ Այս ամենից Հետնում մերօրյա 2ճ2ղորացող տագնապներով խԽորճրդածություններով, որպիսիք է Աղաբաբյաննարձանագրում բազմիմաստ նման տողերով. «Բնության կոբուստներից էլ սկիզբ են առնում Սաչյանի պոեզիայի փիլիսոփայական ու

որոնումները, որոնք վաղ թե ուշ դառնալու են մարդկությանն զբաղեցնող չարցերի Ճարցը»: դրականագեւոն ընդարձակել է նան Մ. կապուտիկյանի Բնականաբար, ծանրանալով նան 1965-ից Հետո լույս տեսած բանաստեղծադիմանկարը՝ կան ժողովածուների ն «Քարավաններըդեռ քայլում հնչ, ապա «խճանկար ոգու կ քարտեզի դույներից» նոթագդրությունների վրա, ընդճանուր ելակետն այն է, ինչ գտնված էր նախորդում, Դիմանկարի բոտ որի կապուտիկյանն իր ստնեղծագղործությամբ պատմության շավիղներով «որոնում է ժամանակն մարդուն՝ միասին: ելակետը նույնն է ն բանաստեղծուճու ստեղծագործականբնավորության գծերն ընդճանրացնելիս, ն ինչպես վերլուծություններում: բնութագրությամբ կապու Աղաբաբյանի ու

տիկյանըխառնվածքով պատժմող-ղրուցողէ, բանաստեղծություններիժան-

բային նկարագրովՃարաղատարդի ռուսական պոեզիայում առանձնացվող

գրականությանպատվություն», գիրք 11, «ՍովետաՀալ

Տջ 712:

Օօ ՒԷշաքմ

«ք0ՅՇՇԽԵՅՅԵՒԼ

չափածոյին՝ Համապատասխան «այուժետայ-

իտ»

նությամբ», կլանքային պատումներ կամ ճոգեբանական գործողություններ որ ցուվերջավորող դրամատիկ ճանգույցներով: Առանձնաճատկություններ, են նմուշների ստեղծագործության լավագույն պադրվում Կապուտիկյանի գրողների ն գրականագետներիբազմաթիվ վերլուծությամբ՝ ճամեմված արձագանքներից քաղված գնաճատանքի խոսքերով: Ծավալային ու կառուցվածքային առումով վերանայված է նան Սերո դիմանկարը, կրճատվել են առաջին շրջանի գրվածքներին Խանզադյանի վերաբերող մասերը, վերլուծական քննության ծանրության կենտրոնը փոպատմավեպերի վրա: Առաջին «Հերթին խադրվել է նրա վիպակների «Մատյան եղելությանց» վիպակին, որ Աղաբաբյաննիրավամբ ճամարում է արձակագրի վաստակի բարձրակետերից մեկր մտաճղացումով, ինչպես կ ճշմարտություն որոնող գլխավոր Ճերոսի բնականությամբ: Պատմավեպերից Հանգամանորեն ներկայացվում է «Մխիթար սպարաե Մխիթար սպարապետի գլխավորած ազպետը»՝ 4.11 դ. Դավիթ-Բեկի գային-ազատադրականշարժման ժամանակների սոցիալ-քաղաքական ոսզմադիվանադիտականիրավիճակով, գլխավոր ն մյուս ճերոսների բարդ փոխՃարաբերություններովու ճակամարտությամբ: Պատմագիտական բազմակողմանի իմացությունների ճետ միասին շեշչովում է ժողովրդական կյանքի տարերքի զգացողությունը, որից ն ճետնում է գրողի ժանրային նախասիրությունը: «Մխիթար սպարապետը» Ճճամարվում է ժողովրդական ճերոսապատում, նույն նախասիրությամբ4յուսված «Խոլեռներ» պատմավեպը՝ ժողովրդական եղեռնապատում: սնք, Հայաստանի «Թագուշին Հայոց» վեպն արդեն քննվում-վերլուծվում է պատմավեպի արդի տեսականըմբոնումների տեսանկյունից: Այն է. վեպում պատմական է պատմական ժամանակը ներկայացված ոչ քե նյութերի ճաշվեկշոով, այլ դրանցում ներփակված գաղափարափիլիսուփայական միտվածության, ճայոց Հնագույն ավանդությունների, առասպելների ներքին լիցքերի մերօրյա իմաստավորումով: նյութի տիրապետմանն «պատմական զգացողությունների Պատմական ճարստության» նույն առումով է դգնաճատվումն խանղադյանիեռաճատոր ոուս

ու

ու

"

«Հայրենապատումը»:

Սույն Հատորի Համար Աղաբաբյանը մշակել-բարեփոխել

«Գրա-չ կանությունը թթ. ժամանակաշրջանում» ընդճանուր ակնարկը, այդ թվում գեղարվեստական արձակին նվիրված ծավալուն ենթաբաժինը: Սկսելով Հայրենական պատերազմի տարիների դազմաճակատային նամակներից թղթակցություններից, գրականագետըչետնում է արձակի ընթացքին վավերագրական ակնարկից մինչե պատմվածք, ապա ռաղմաճակատի ն թիկունքի կյանքն արտացոլող վեպ վիպակ։ Այս բեկվածքով ներկայացվում է Հր. Քոչարի անցած ուղին՝ առաջին փորձերից ներառյալ «Մեծ տան զավակներ» վեպն «նաճապետը»,զուգաճեռաբարբնութադրվում է արձակագրի ոճը «ճրապարակախոսական-ռոոմանտիկական շաղախով, շոշափվում են նան թերություններն տուրքերը՝ Հայրենականպատերազմի վերաբերյալ ժամանակին տարածված սխալ ճարցադրումներին, Հմ. Սիրասին Ճատկացված ենթաբաժնում նույնպես նման տուրքեր են մատնանշվում «Արարատ» կ «Հայր ն որդի» վեպերում, որոնց երկար ու 1941--1956

ու

ու

ու

ու

է նան

բարակփաստագրություն-կենցաղագրությունն արդեն առնչվում

է նատու-

րբալիստականոճին, ավելի ճիշտ՝ սովորական մանրախոսությանը: կննցաղագրական-փիաստադրական, կառուցվածքային թերություններ են արձանագրվում նան Քր. Թափալցյանի «Պատերազմ»ն «Ոսկե ովիտ» ներկայացնելիս, մի կարեոր վերապա"ությամբ, որի ճամաձայն, վեւերը ալդ գործերը ամենից քիչ են ենթարկված «իրականության գունազարդման» միտումին. Ասել է՝ «Ի տարբերություն «դյուղական ճովվերդությունների», Թամփալցյանը «ներկայացնում է գյուղի ավերման, սեփականատիրական բորբոքման, գյուղացիների ապագյուղացիացման, կեղօ չայրենասիկրքերի րական Ճրավառության, ղեկավարման սխալ երնույթները»։ Առավելությունէ Թավփալցյանի ներ, որոնցիըք,ըստ Հարկի, Ճետնում քաղաքացիական կեցվաժքի ազնվությունը, բայց ն դրականագետիճշգրիտ կողմնորոշումը՝ մեր օրերի «րապարակայնությանպայմաններում միայն արծարծվող սոցիալական ծանը ճետկանքներու Հղի երնույթների ճանդեպ։ Նույնը Աղաբաբյանըմատնանշում է Ան. Սաչճինյանի«Խաչուղիներ» ն մյուս երկերը քննելիս, որոնք բազմիցս ՞անիրավի քարկոծվել են սոցիալական ճշմարիտ վերչանումների ճամար, մինչդեռ տրամաբանորեն պետք է լիներ Հակառակը: «Սովետաճայգրականության պատմության» երկճատորլակին զուդագլթավորությամբ ն Ս. Խիտարովային Ա. ԳրիգորՍ. Աղաբաբյանի յանի եռանդուն աշխատակցությամբ պատրաստվում է նան այոց խործիրդային գրականության պասոմության ռուսերեն Հրատարակությունը: Այս Հրատարակությաննախաձեռնությունը պատկանում էր ժամանակին Մ. Գորկու անվան Համաշխարչային դրականության ինստիտուտի դիրեկտորի տեն շարադրել է գրքի որը ղակալԱրփո Պետրոսյանին, «Հայոցգրականություն պատմական ճակատադիրը» վերնագիրը կրող առաջին ժավալուն գլուխը: "ո ոոչ ճրատարակչությամբ սիրքը լույս տեսավ 1966-ին, ինչպես Գորկու անվան ինստիտուտում կազմակերպված լայն քննարկմանը, այնպես էլ մամուլում արժանանալովբարձր գնաճատության: ԱկներնաբարՀենց այդ տարիներին Աղաբաբյանը մտադրվում է ստեղծել այոց խորճրդային գրոկանուցյան մենագրական պատմություն, որի իրագործման ճամար պաճանջվում է լրացուցիչ շուրջ քսանամյա 4Հնտազոտական աշխատանք: Անշուշտ, այդ ժամանակամիջոցիմի զգալի մասը Հատկացվել է եղիշե քննական մեկնությանն ու դնաճատությանը: Հարենցի ժառանգության ԱրԳԱ տեսած դյունքը եղավ ճրատարակությամբ լույս գրականագետի«եղի-

ՀՀՀող

մ -

Չարենց»երկչատորմենադրությունը (առաջինՃատորը՝1973-ին, երկորի ճամար Հայկական ԽՍՀ բորդը՝1928-ին), Աղաբաբյանն արժանացավ շե

թ. պետականմրցանակի:

«ետո Հ2ամագզումարից Չարենցիմեծության իրավունքները ուժի մեջ աստիճանաբար, ն զարմանալի են կյանքի անակնկալները. «եղիշե Չարենց» խորագրով առաջին գրքի (1954) Հեղինակն էր իր ժամանակին «Գրական դիրքերում» ամսագրի խմբագիր, «ձախ» տեսաբան նոչ րայր Դաբաղյանը:Ամսագիր, որի էջերից բազմիցս գաղափարական-քաղաքական ծանը քարեր էին նետվել բանաստեղծի վաստակին: եվ աշա, որՀետ բության ու քաղցածության ճիվանդություն» ն ապա ծանր «ձախության

են

մտնում

2--661 «Դ.«Կատագրացանյաագըագաաաթաուա».--«--«ոսկնյաթ

Պ «ովի

ե.Գ" ՛

չ5"

ւ "զգ

ՊԻ

Ր

»-Գֆ-

«

ւ:

ն

Հի

-

այժմ քավում էր իր կամաՌաբաղյանը որ աքսորից վերադարձել էր ստակամա-ակամա, քանի ակամա մեղքերը, լինյան բոնությունների էության մինչն վերջ գիտակցված Համոզմունքներով, որպիսիք առիթի դեպքում զգուշորեն փորձում էր ճասկացնել իր ուսանողներին: Պատերազմիտարիներին ն. Դաբաղյանը եվրոպական գրականություն էր ավանդում երնանի մանկավարժականինստիտուտում: ինստիտուտի սանողներս, մեծագույն մասով աղջիկներ, Սարի թաղի լանչին մեղ Հատկացված տնղամասում՝ հռյակների բաժանված փորում էինք ապաստարաններ: ն. Դաբաղյանըմեր եռյակի «գլխավորն» էր։ Այդ օրերին բոլորիս բաժանում էին մեկական գորշ, սմքած բուլկիներ: եվ ի՞նչ. բառացիորեն միայն մաշկով ոսկրով կյանքը շարունակող մեր սիրելի դասախոսը այդ բոլոր բարի օրերին իր բաժինը թողնում էր մեզ... Այդ անսաչճմանորենմեղմ Հետ անձնավորության ինչպե՞սՀամատեղել «ձախության» 4իվանդությունը... իրոք, ստալինյան բոնապետական ոեժիմի մարդկային ողբերգություն-

Հյուծախտովաֆսոր Ճաշակած2

ու-

ու

ու

ներ...

'

նույնչափ դրամատիկ է Հրաչյա Գրիգորյանիտարբերակը՝դարձյալ պայմանավորվածՀասարակականիրավիճակով: ինչպես Հայտնի է, ամենավերչին անգամ ՀայաստանումՉարենցի խոսՔը, Հարցազրույցի ձնով, «Պուշկինի մաշվան Հարյուրամյակի Ճճավերժաց-

լրադրում՝ 1936-ի ծրագիրը» վերնագրով, տպագրվել է ,ՀՉԽԽՎՄՒԱՇՆ" ն ճունիսի 12-ին, Անկասկած,լրագրի արվեստի դրականությանբաժնի վաբիչ Հր- Գրիգորյանի նախաձեռնությամբ,որ բանաստեղծի ճայրենակիցն ու Հավատարիմ նվիրյալն էր միաժամանակ: Հիշարժանէ ն այն իրողությունը, որ կարճ ժամանակից Գրիգորյանը, այսպես ասած, պատին սեղմեց այն «եռյակին», որը 1932-ից Հետո իրեն կարգել էր դրական կյանքի տեր ու տնօրեն (պաճպանվել է ժողովի արձանագրությունը՝«նռյակից» մեկը մլուսի մանկաճասակ դստրեմերկացումներով)։նույն ժամանակներում Չարենցի րին նշանակվում է կենսաթոշակ, իսկ 1946-ին, երբ Հր. Գրիգորյանըգրող ների միության առաջին քարտուղարն էր, Չարենցը տեղ է գտնում «Րնտիր էջերում»: Ճճամաղումարից«Հետո, բնականաբար, նույն շաճախնդրությամբ Գրիգորյանըառիթից-առիթ անդրադառնումէ Չարենցի վաստակին՝ Ճավուր պատշաճի ճետնողականորեն զուգաճեռներ անցկացնելով Վլ. Մալակովակու «ճետ, մյուս կողմից՝ նույնպես Հավուր պատշաճի զդուստեղծագործության շավորությամբ, մեջտեղ բերելով մեկ «ոպեցիֆիզմ», մեկ «նացիոնալ նիչիլիզմ» վերապաճումները: եվ Հետաքրքիր է, որպես կանոն, ամեն անդամ ընկնում էր կրակի տակ, անշուշտ, միննույն՝ վերը Հիշատակված դիտակետերից։ Այնպես որ, ամեն դեպքում, պետք է շատ ճիմնավոր տեղյակ լինել դրական կյանքի աննախադեպ խառնակ իրողություններին, թայֆայական տարբերելու Համար չորը թացից: «Համակարգին»՝ դրական չոջերի Հակաչարենցյան ոտնձգություններն այնժամանակի քան զորեղ էին, որ այնպիսի չարենցապաշտ, որպիսին Հակոբ Սալախյանն էր, 1956-ին Հրապարակած«եղիշե Չարենց» դրքում լռության էր մատնել ոչ ման

միայն «Գիրք ճանապարչՀին», այլն՝ «էպիքականլուսաբացը»: եվ սակայն բանաստեղծի ժառանդության դգնաճատությունըշարունակվում էր նախ Ճայ, ռուս, ուկրաինացի, վրացի գրողների ու արվեստադետնե18

րի մեծարանքիանեղծ խոսքերով

Ճուշերով: Այդիսկ առումով չարենցատեսած ներդրում էր 1961-ին լույս ճամար կարնոր դիտության «Հիշողություններ եղիշե Չարենցի մասին» ժողովածուն: Չարծնցագիտությունըառաջ առանձին ճողվածեերով, ինչպես հն չանէր շարժվում նան Ճետաղզոտական գուցային որոշ ճարցեր շոշափող Ա. Գրիգորյանի«եղիշե Ջարենցիպոեզիան» ու

էվոլյուցիան» «Չարենց. ստեղծագործության (1961), Լ Արուտյունովի շունչը դարձիր» (1962) ճայերեն ն «Ժամանակիդ (1962), Հ. Սալախյանի

լ

ռուսերեն լեզվով Ճրատարակվածդրքերով: Հասունանումէր րազմակողմանի ն ճիմնավոր մենագրության անճրաժեշտությունը, որին առանձին չոդվածներով, զեկույցներով նախապատնաստվում էր Ս. Աղաբաբյանը:Միաժամանակձկնավորվում է ն մենադրության կառուցվածքը՝ ստեղծագործական ղարդացման երկու շրջանով: Այն է՝ գրական մուտքից մինչն ճրաժարվելը լեֆյան -՞ովերից, ապա ՞աջորդը՝ «Նոյեմբեր» միության ժամանակներից (1925--1926 թթ.) մինչե կյանքի

վերջին տարիների ստեղծադործությունը: Աղաբարյանի մենագրության առաչին ն երկՀամապատասխանարար Ճատորում տեղադրված այս շրջաններից ամեն մեկը բովանդակում է րորդ Հանգուցայինբազմապիսի ճարցեր ն լուծումներ: առնչությունը խորճրդապաշտության այդպիսիք են Ձարենցի Առաջինում չետ, որ քննության է առնվում 14 դարի առաջին տասնամյակների ճայոց բանաստեղծությանմիտումների լայն ֆոնով, ապա ճեղափոխականպոնմներով անցումը ռոմանտիկական-Ճուղական մեկնակեւտին՝ ճրապարակային լայնաշունչ ոճով ու արտաճայտչականությամբ. ալնուետն ղզանդգվածայինդեմոկրատական «նչեղության ամենապոնմներ ինքնապոնմներ, այդ թվում չարենցյան դիրքորոշումը` Վլ. Մայակովսկու ստեղծագործության, «Վեֆի» Հետ ունեցած աղերսների լալնաճայաց վերչանումներով, ն վերջապես ճատորը եզրափակող գլուխը՝ նվիրված «ներկիրնաիրի» պոհմանման վեպին, որ գրականագետը ներկալացնում է քնարական-երգիծականբազմաճյուղ-բաղմարնձյուղ դարձդարձումներով, գաղափարական բազմախորՀուրդ բեռնավորվածությամբ: եվ որ, իրոք, ստույգ է կարնոր, ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ ՃճատորումԱղաբարյլանը մշտապես շեշտում է, որ «...գրական նախասիրություններից ավելիՉարենցի ստեղծագործական զարգացման մեջ դեր նն խաղացել պատմական ճակատագրական բարդ երնույթները»Ը: Բայց հ ճասկանալի է, որ առաջին Հատորում գրականագետը այդ երեֆ վույքներին անդրադառնալու ավելի «նարավորություն ուներ, քան երկրոբդում: եվ սակայն, այստեղ ես հրբեմն իրական «անդամանքների վկայակոչումներով, երրեմն այդպիսիք, Ճավուր պատշաճի, լռությամբ շրջանցելով Մ. Աղաբաբյանը, այնուամենայնիվ, ասում է իր կարեոր ասելիքը: Ասում է, գործի դնելով քննական-վերլուծական այնպիսի մուտեցումներ, որպիսիք ուղղակի-անուղղակի Ճուշում են, թե ինչպիսիք են եղել լանաստեղծձի մաքառման պաթոսը, պատգամների նե խորճուրդների տրամադրությունները պայմանավորող Հասարակական Հանգամանքները. Ամենակարեորը.կարոչ ղանում է ամեն անգամ խոսեցնել-»նչեցնել չարենցյան չափատողերի խորքային տարողությունը, լինեն դրանք «էպիքականլուսաբացի» պուշկինյան, ու

ու

Ս,

1979, գիրք 1, ծրնան, ԵղիշեՉարենց, Աղաբաբյան,

էչ 134.

թե «Գիրք Հղումներն ներշնչանքները, նալբանդյանական նեկրասովյան, ու

պոսոգամների պոեմների, ճանապարտճիի» ոգորումները: բաղզմածալք

ու

փիլիսոփայական Խորճուրդների

ամատգրիէջերում մենագրուէղ. Ֆրբաշյանը,8ՕՈքօՕՇեւտոլճքո1քել" ն թյան առաջին դիրքը ճամարեց «բազմակողմանի խոր վերլուծություն», նշելով, որ գրքում «...սմանակաշրջանի գրական լայն ֆոնով ճանդամա-չ ճանորեն քննության են առնվում նրա Համարյա բոլոր Հիմնական գործերի սարակական ն գեղարվեստական բովանդակությունը, դրանց պոնհտիկայի առանձնաշատկությունները»'":Իսկ էդ. Մեժելայտիսբ .Շ086-Ըամի Ո68տեսած դրՔի օԷլոմյԸ ԱՎզքճեա" ՆՇՊԵջ Ճրատարակչությամբ1982-ին լույս առա... ես «...Մմեծ ԱղաՍուրեն ձեռքս Ճետաքրքրությամբ մասին գրեց. բաբյանի«եղիշե Չարենց» աշխատությունը: ես այդ գիրքը չէի կարող բաց քողնել ոչ միայն այն պատճառով, որ նրա թեման ինձ մոտ էր ու Ճճարաղատ, այլն այն պատճառով, որ Ս. Աղաբաբյանիկարծիքը շատ բան է նշանակում ինձ Համար. չէ՞ որ հս ծանոթ եմ նրա «Ակսել Բակունց» ե «Գրամտադիր կանությունն ու արդիականությունը» լուրջ ու Խոր գրքերին: ..ծս չեմ վերապատմել Ս. Աղաբաբյանիամբողչ ծավալուն գիրքը: «կասեմ նրա ուժը այն բազմակողմանի կապերի միալն, թեն ինչումն եմ տեսնում պիտակցման լայնության մեչ, որոնցում Ճեւտազոտությանառարկան՝ Չարենցի բանաստեղծությունը, գտնվում է պատմական, կուլտուրական ն յուրաճատուկ գրական (ընդ որում՝ ոչ միայն Ճայկական, այլե Համանվրողա-չ կան) երնույթների 4սկայական ու բարդ կոմպլեքսում»: նկատենք, որ 60-ական թվականների սկզբից շուրջ 25 տարի Սուրեն կենտրոնականգրական մամուլի էջերում տպագրած ՃճողվածԱղաբաբյանը ու դրախոսականներով, առաջաբաններով, խորՀրդաճայ առանձին ներով դրողներին նվիրված մենագրություններով ն ճոդվածների ժողովածուներով եղել է մեր դրականության անխոնչ պրոպագանդիստը՝մշտապես վայելելով երկրի բազմազգ դրական գործիչների ուշադրությունն ու ճարդանքը: ՉարենցիցՀետո Աղաբաբյանըձեռնամուխ է լինում խորճրդաճայ դրականության դասականներիցմյուսի՝ Դ. Դեմիրճյանի ժառանգության ուսումուրվաւգրերով ն ճիմնանասիրությանը, նորից սկսելով նրա անցած ուղու նան կախորդ կան գործերի վերծանումներից, ինչ խոսք, ի մի բերելով, ըբիներիդիտական ձեռքբերումները, ինչպիսին էր, մասնավորապես, Տ. Հա«Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան» աշխատությունը խուժյանի (1954): Այդ աշխատանքի արդյունքն է «Հայ սովետականգրականության պատմության» առաջին գրքում զետեղված «ԴերենիկԴեմիրճլյան»ծավալուն դիմանկարը: իրավացիորենԴեմիրճյանին ճամարելով Հծնտազոտող Աղաբաբյանը չափածո նախափորձերիցսկսած շրջան շրջան բնութագրում է նրա ստեղծագործական զարդացման ընթացքը՝ տոտվել նշանակալի գործերի դաղափարական մեկնության ճետ միասին անդրադառնալով դրողի տիպադրման տա-

առ

,8օղքօճել 1ո16քթ8յքա", Թերթ», «Գրական

1983,

1974, մարտի:

Ին 1,

.

246.

անչճացականացմանվարպետությանը, ժանրային, կառուցվածքային ու լեզվաոճականլուրօրինակություններին: Բնականաբար,առավել ուշադրության են արժանանում «Քաջ նազարն» ու կատակերգականն դրամատիկ դրական բացասական «Վարդանանքը»՝ բնավորություններ ստեղծելու, տարբեր-տարբեր ճոգեբանություններ Ճարաբերելու կատակերգականն Հերոսական որակի մարդկային զանգվածային դործողություններ պատկերելու արվեստով: Թվում է, սակայն, որ «Քաջ նազարը» բնութագրելիս գրականագետըվրիպում է շատ էական մի Հարցում: ՆերկայացնելովՀովճՀ. Թումանյանի մշակած «Քաջ նազար» Հեքիաթը, Աղաբաբյանըգտնում է, որ «...կարծեցյալ Հերոսի» միջազգային թափառական ճեքիաթների տարբերակներում» Թումանյանին «գրավել է նախ ն ն վեբտաբածական առաջ դրանց ճամամարդկային, վերժամանակյա բովանդակությունը»: Դրա կողքին Դեմիրճյանիմշակածը Համարվում է «ազգային մի «ճիմինքնաքննադատություն»,քանի որ՝ «Դեմիրճյանը միակողմանի, էջ": նական» դաղավփարի արվեստագետ էապես Դեմիրճյանի կատակերգությունը ազգային բնավորություններով մարմին առած Ճամամարդկային երնույթների՝մեծագար-եսագարության, անբանության, վախկոտի բախտախնդրությանու բոնատիրության... մերնման ճատգործող: նույն այդ կացումներ են, այն էլ նազարի շուրջը կությունները տարբեր-տարբերՀամժաձուլվածքովկրող նազարականներիմի ամբողջ պատկերասրաճով։ Տվյալ ճամեմատության դեպքում պարզապես Հարկ էր ասել, որ Հեքիաթի ժանրը շատ ավելի է ենթադրում վերժամանաքան կատակերդությունը, նկատի կայնությունու վերտարածակոանություն, նան է նան 1. որ մի իրողություն, անշրջանցելի վնրաբերում ունենալով առաջպատմության Շանթի ստեղծագործությանը։ Այն, որ մարդկության ու ավելի «Համամարդշարժման ընթացքով մեր ժւմմանակներում ավելի կային», ոչ միակողմանիմասսայական բնույթ է ստանում «կարծեցյալ Ճերոսների» հրնույթը՝ ամեն դեպքում աղետաբեր Հնտնանքներով: Եվ առճասարակ պետք է ընդունել, որ Հավասարապեսն՛ Թումանյանը, ե՛ իյաշակյանը, է՛ Շանթը, է՛ Դեմիրճյանը գեղարվեստական նշանակալի բոլոր իրացումներով, «ավգայինով» միտում են Հավերժական, ընդչանրական ճամամարդկայինարծարծումներ, ն որ 486 դարի նախաշեմից այդ միտումներ, անբաժան են անգամ ամննաազգային Սիամանթոյի ստեղծագործությունից: հնչ վերաբերումէ ներկայացվող «ԱրդիՀայ գրականությանպատմության» սույն՝ 11-րդ գրքում զետեղված Հիշատակված ն մյուս՝ շուրջ երկու տասնյակի Հասնող դիմանկարներին ենթադիմանկարներին,ապա դրանք Աղաբարյանը իրագործել է մեծապես գրական քննադատի աննաճանջ ու հռանդուն նվիրումով: Արդեն ճիշատակված դիմանկարների կողքին գրական քննադատի անմիջական կողմնորոշումներով, զգացողությամբ կռոաճումներովեն շարավ. Դավթյանի դըբրվածԳ. էմինի,Հը. Հովչահնիսյանի, ինչդիմանկարները, ն մյուսների ենթադիպես ն Խ. Դաշտենցի, Ա. Այվազյանի, Ռ. Դավոյանի մանկարային էջերը, ապա վերջապես Պ. Սնակի ն չր. Մաթնոսյանիդիմաու

ու

ու

ու

ու

նկարները:

Ս,

366, 362

Բ.

:

Աղաբաբյան,Հայ սովետականգրականությանպատմություն, զիրք

1,

էջ 364,

եվ վերջապես,

աճա՛

թե ինչո՞ւ. եթե դրական մյուս դեմքերի մասին են խաղաղ կամ կիսա-

գրած Հողվածները կամ դրախոսականներըունեցել

խաղաղ ընթացք, ապա Գ. Սնակի ն Հր. Մաթնոսյանի դեպքումԱղաբաբյադնաճատաՀոդվածները, կողմնորոշումներն նի գրախոսություններն են մշտական կամ րացաչճայտ, ժպտյալ կաններըենթարկվել ընդՀչատակլա՝ են թունավորել Հարձակումների, որպիսիք ամենատարբեր դրսնորումներով նրա կյանքը, խաթարել առողջությունը: Բայց առաջին վերջին Հաշվով չենց այդ էլ զարդարում է Աղաբաբտեղ յանի նկարագիրը, ն Հենց ալդ դիմակայությամբ էլ նա Հաստատուն է նվաճել մեր ժամանակներում ոչ այնքան էլ ամուր ամրապնդված գրաքննադատության պատմության մնջ: Բայց որ նույնպես «Հետաքրքիրէ, որքան էլ այդ Հարձակումների դեմ լցված դիմադրողականուժով, Աղաբաբյանը նույնպես չի կարողացել մինչն Ճճնարվածվարկածվերչ դիմակալել մանավանդ Սնակի վաստակի շուրջը ներին: Այսպես. սույն գրքում զետեղված Պ. Սնակի դիմանկարում ԱղաբաբՀետո յանը գրում է. «էդ. Մեժելայտիսի«Մարդից» (մնակին է պատկանում ն այս գրքի ճայերեն թարգմանությունը) ոչ առանց վերջինիս ազդեցության, Սկակը արդի Ճայոց բանաստեղծությանմեջ խորացրեց մարդու ճանաչումը, ուստի ն պատաճականչէր «Մարդը ափի մեջ» խորագրի ընտրությունը»: Ազդեցությանմասին խոսք չի կարող` լինել փաստականայս տվյալնետեսած րի Հիմունքով. նախ. արդեն իսկ 1952-ին լուլս Սնակի «նորից քեզ ճետ» ժողովածուի շարքերից մեկը կրում է «Մարդր ափի մեջ» խորագիրը, ն Հետո. էդ. Մեժելայտիսի «Մարդր» լիտվերեն լույս է տեսել 1961-ին, ոուանհրեն՝1962-ին, Սնակի«Մարդը ափի մեջը»՝ «Ճանձնված է արտադրության 1963. 3. 15 ն լույս է տեսել հույն թվականի ամռանը: Ուրեմն՝ այդ ե՞րբ պետք է Ճասցներ ռազդեցությամբ» գրել, նթե լիտվերեն չգիտեր ն եհթե «Մարդր ափի ժեջը» 1962-ին արղեն Հանձնված է եղել Ճրատարակության: այն է, որ գրբում ղետեղված բանաստեղծություններիմեծ հրողությունն մասը գրված է 1956--1960 թթ., 1961-ին՝ մի քանիսը, 1962--1963-ին՝ մեկնան, է որ բանաստեղծը Մեժելայաիսիդիրքը սկսել է թարգերկուսը:Ասել տեսմանել «Մարդը ափի մեջը» ապագրության Հանձնելուց, թերնս, լուլս նելուց էլ Ճետո, քանի որ նրա թարգմանությամբ «Մարդը» Հրատարակվել է միայն 1965-ին: Այնպես որ Հնարովի նախանձամիտ վարկածները միշտ էլ կարող են Ճերքվել, պարղապես Աղաբաբյանը փաստերը էի ստուգել ծանր ճիվանդության բերումով: Քննադատիչափազանց պատասխանատու դործունհությամբ, առավել նս մեր ժամանակներում,երբ տարեցտարի բազմապատկվումէ «անսլտուղ», «անբերրի» անկոչների թիվը,--բնությունից այդ կոչումով ծնված սակավաթիվ ընտոյալնեբին ուշքն ու միտքը ճառաֆ՝ անկասկած կարող նն զբաղվել դրականության պատմության շիմնավոր դպրոց անցած, անպայման նույնպես արվեստի զղացողությամբ ու ճաշակով օժտված անչատներ, որպիսիք նույնպես լինում են ինչ-որ չափով Ճաղվադեպ։ Գրականքննադատին ներկայացվող ամենաառաջին պաճանչը գեղարվեստական չափանիշներիանվրեպ անիխւախտդործադրումն է, իսկ այդ չափանիշներին կարելի է ընտելանալ, այդպիսիք կարելի է յուրացնել ու ու

ու

ու

ու

ու

Չ2

լուրջ դավանել միայն ն միայն անցնելով գրականագիտական աշխատանքի ծանր բովով: Այդ է վկայում նան Հազվադեպ զգացողությամբ օժտված Սուրեն Աղաբաբյանի անցած ուղին, որին Հետնելով դժվար չի լինի նկատել, թե գրականության պատմաբանի գործունեության ընթացքով որքան է մոտեցել գեղարվեստականությանճշգրիտ չափանիշների ոլորտներին: եվ իսկապես. ստեղծագործությաննու առանց Չարենցի, Զորյանի, Բակունցի, Մաշճտարու ճետամուտ լինելու, Հնարավո՞րէր արդյոք՝ առաջին իսկ անդամ արվեստին կարդալով «ԱՀնիձորը», անվրեպ որսալ Հրանտ Մաթնոսյանի մեծ տաղանդը՝ նրա Հետագա գեղարվեստական ասելիքի տարողությամբ ն ուժով: Ասենք նան, որ այդ ուղու ելման Ճճանգույցում,թերես, պետք է ունենս մի բարեբախտություն,որ վիճակվել էր Աղաբաբյանիսերնդին, այլե նալ անձամբ Աղաբաբյանին։Որքան էլ ստալինյան ժամանակների գրական մթնոլորտը ծանր, դրա ներսում այդ սերունդը շրջապատվածէր Ավ. հսաՍտ. Զորյանի ամենօրյա զդասԴ. Դեմիրճյանի, Մ. Սարյանի, Հակյանի, տացնող, ազնվության, Հայրենասիրությանն այլասիրության,Հարազատ ժողովրդին մշակույթին խղճմտանքով ծառայելու կոչող միկրոմթնոլորտով, որով ինչ-որ չափով կանոնավորվում էր այդ սերնդի ճոգնոր շնչառությունը... Դրա Հետ միասին Սուրեն Աղաբաբյանըունեցել է մի այլ բարեբախտություն նս. վաղ երիտասարդություն նրա ընդունակություններըգնաղեկավարը Հատել ն նրան Հովանավորել է Խ. Սարգսյանը,ասպիրանտական եղել է էդ. Թոփչյանը, իսկ «Սովետականգրականություն ն արվեստ» ամսագրի խմբագրությունում աշխատելիս՝անմիջականորեն շփվել է Ս. Սողոավանդներով դաստիամոնյանի Հետ: երեքն էլ Պետերբուրդ-լենինդրադյան րակված դրականադետներ,որոնցից առաջինը Համալսարանականտարիներին աշակերտել էր Ն. Մառին, Ի. Ջավախիշվիլուն,Ն. Ադոնցին, վերջին երկուսը` երնանի Համալսարանում ուսանելիս՝ Մ. Աբեղյանին,Հ. Մանանդն մյուսնե8. Խանզադյանին յանին, Գ. Ղավփանցյանին, Ա. Տերտերյանին, իրին,գումարած ասպիրանտական տարիների լենինգրադյան դասախոսական ըստ ամենայնիընտրյալ անձնակաղմը:նվ երեքնէլ, որքան էլ Հարմարվելով ժամանակի ընդճանուր դրվածքին, Հրաճանգներին կամ պարտադրանքին, այնուամենայնիվչեն զբաղվել գրական խղճի առնտրով, առավել նս այդ ճասկացողության նորաղույն կատարելագործված տարբերակով, որի ճամար Պ. Սնակը դիմեց նոր այնպիսի Ճճամապատասխան բառակազմու|՝ թյան, ինչպիսին «տուրնառությունը»: Այս ամենին ավելացրածՍուրենԱղաբաբյանի մոլի ճետաքրքրասիրությունն ու աշխատասիրությունը,որի մասին ծննդյան 60-ամյակի օրերին «ՄԱԼՏքՅրՄքոոտ Է23612»-յի էջերում Գ. Լոմիձեն գրել է. «ինձ... ապշեցնում է Զեր ուղղակի մոլեգին աշխատասիրությունը: անսովոր, Դուքշատ բան եք արել, ղարմանալիորեն չատ. բայց էականը, իճարկե, դրած գրքերի քանակը չէ, այլ նրանց որակը, տաղանդավորությունն խորությունը, մտքի մասշտաբայնությունը, էսթետիկականլսողության զգայնությունը, որ այնքան անրաժեշտ է գրականադետինու քննադատին» 1: ու

ու

մրծքուՄքաոզ 23618",

1982, 17 Փետքոոզ.

իրոք. միայն էսթետիկականլսողության այդօրինակ զդայնությամբ կարելի էր այդքան մոտեցումներ կամ բանալիներ գտնել ամենատարբեր մեձուքյան գրողների, նրանց տարբեր-տարբերստեղծագործություններիբնուքագրման ու դնաճատության Համար, միաժամանակ շոշափել գեղարվեստական-գեղագիտական տեսական բազմապիսի «Հարցեր, մշտապես լինել գրականագիտական առաջընթոսցիՀետ, այն էլ այսպիսի Հաստատուն դիրքորոշումով. «Սուրեն Աղաբաբյանը,-գրել է Ալ. Դիմշիցը,--գրական նորահարության վճռական ու Հետնողական մարտիկ է: եվ նորարարությաննրա չափանիշներըխորապես ճիշտ են. նա մերժում է այն դատողությունները, որոնցով նորարարությունըչակադրվում է ավանդներին, ովքեր այն Հանդեսնում են ձեական հորամուծությունների։ նրա "ամար արվեստի նորացումը որոշակիորեն առնչվում է գրողի Հեղափոխուկան դիրքորոշմանը, նրա սոցիալականհ դաղափարականփորձին»: Այստեղից վաստակաշատ գրականագետիու քննադատի ճարուստ ժառանգության նշանակությունը մեր օրերում, պատմական արժեքը սերունդններիՀամար:

հրկրորդ ա«Արդի «այ գրականության պատմության» սույն տորը ՄՍ. Աղաբաբյանըչի Հասցրել ամբողջացնել: թթ. դրականությունը» ընդճանուր Անավարտէ մնացել «1956--1985 անուն ակնարկի գեղարվեստական արձակին նվիրված բաժինլ շուր ենթադիմանկարներով, որոնք Աղաբաբյանը, պարզապես, արձակագիրների չի Հասցրել շարադրել (ցուցակը ինքնագրով պաճպանվել է նրա գրություններում): Այդ բաժնից որոշ ենքադիմանկարներէլ մնացել են կիսատ (այդպիսիք նշված են բնագրում ): նույն գլխից Հեղինակը չի Հասցրել գրել նան այդ տարիների գրականագիտությանն ու քննադատությանը վերաբերող բաժինը:

ԱԼՄԱՍՏ ԶԱՔԱՐՅԱՆ

,մո16թույքոտք

Է833613",

1974,

16 2ղթռք8.

1941--1956

ԹԹ.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գերմանական պետության գաղտնի փաստաթղթերիցմեկում, որը պատկանաչ թղթապամառազմական գրականության մեջ Հայտնի է «Գյորինդգի եակ» անունով, ցուցմունք էր տրված «Կովկասի գրավման» ժամանակ շադրություն դարձնել երրորդ Ռայխի Հանդեպ «Ճատկապես Հայերի անբարյացակաժությանը»|:Անբարլացակամության նախապատճառի րացատրությունը պետք է որոնել Հայ ժողովրդի դառն արյունոտ տարեդրության մեջ, երբ դերմանական իմպերիալիզմը «Հանդեսեկավ իբին այության մեկը: զանգվաժային կոտորածների իրագործող-կազմակերպիչներից 1914--1918 թթ. «երիտթուրքերի» կառավարությունը, որը կաղզմակերպեց շուրջ մեկուկես միլիոն խաղաղ անզեն բնակչության բնաջնջումը, գործում էր Բեռլինի իմպերիալիստականշրջանակներում «Հայերի ոչնչացմանջ նախապեսմշակված ծրագրով: իր առաջնորդողում«Պրավդան»գրում էր. «Հնագույն ազգերից մեկը ու-

ու

ու

լինելով,նա բազմիցսկանգնած է եղել ֆիզիկական լիակատար բնաջնջման,

իր ազգային կուլտուրայիլիակատար կործանման եզրին: Մեծ է նրա թշնամիների ցուցակը: Դրա սկիզբը Հասնում է մինչն դարավոր Հնություն: Գերեն մանացի զավթիչները եզրափակում Հայկական վշտի, ճայկական թախծի դառն տարեգրությունը:Հիշողությանմեջ կենդանի են գերմանական իմպերիալիստների գազանությունները առաջին ՀամաշխարՀային ։լատերազմի ժամանակ...Այժմ նույն այդ թշնամին, ավելի նս գազազած, կորցրած մարդկային ամեն մի կերպարանք, իր գիշատիչ թաթն է մեկնում դեպի Հայաստանիարգավանդարտերը, դեպի նրա ծաղկուն շեները, դեպի բարեկարգ քաղաքները, կուլտուրայի Հիշատակարանները»:: Դեռ պատերազմիտարելիցին «Հայրենական պատերազմը ե ճայ ժողովուրդը» գրում էր. «վույսի ն (1942) Ճոդվածում ԱվետիքիսաՀծակյանը ն ազատությանայս փրկարար մեծագույն պայքարին իր սրտառուչ մասնակցությունն է բերում Հայ փոքրիկ ժողովուրդը, որը մեծ է, սակայն, իր քաջ որդիներիՀերոսությամբ, որոնք իրենց Հայրենասիրությամբ, անձնազոչությամբ վերստին տալիս են իրենց մայր ժողովրդին ազնվության նորանոր վկայականներջ՝:

մատույցներում ն Ղրիմի թերակղզում, Դնեպրի ն Վոլգայի Մոսկվայի ն կովկասյան ափերին,սլաշարվածԼենինգրադում կարլեռնանցքներում,

Բեռլինի տակ կատարած »եհրոսական սխրանքների Համար Ճազար Հայ զինվոր, սպա ն գեներալ պարգնատրվեցինշքանշաններով, իսկ ավելի քան Հարյուր Հոգի արժանացանԽորչրդային Միության Հերոսի կոչման: պատներում

շուրջ

ն

--

դեմ Ֆաշիզմի

մղվող պայքարին ակտիվ մասնակցություն բերեցին նան արտասաճմանյան Հայերը: նրանց միջոցներով ստեղծվեցին «Սասունցի Դսվիք» տանկային վզորասյունը ն ավիացիոն էսկադրիլիան։ ՖրանսիականԴիռազմադրության շարժման մեջ իրեն անթառամ փառքով պսակեց մագերիներիցկազմավորվածպարտիզանական գունդը: էին ամեն ինչ ռազմաճագյուղացիները անում Հայ բանվորներն ներսում ն ոչ մի կատի պատվերներըկատարելու Համար: Հանրապետության ժամ չառավ աշխատանքային ոիթմը։ Պատերազմի օրերին Հայասդադար տանում կառուցվեցին շուրջ 20 արդյունաբերականնոր ձեռնարկություններ, որոնց մեծ մասը աշխատում էր ռազմաճակատիկարիքների Համար: նոլտընտեսային դաշտերում կանայք փոխարինեցին ռազմաճակատ մեկնած տղամարդկանց: Հայ ժողովուրդի մեծ Հաջողությունների Հասավ կուլտուրական շինարարության, արվեստի ն գրականությանասպարեզում: 1943 թ. նոլեմբերին Հիմնադրվեց Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեժիան՝ Արմֆանի բաղայի Հիման վրաւ Պատերազմը նոր խնդիրներ դրեց գրականության առջե: առաջին իսկ օրից գործող բանակ մեկնեցին շատ «Հայ դգրողներ՝Հը. Քո-

նախկին

ու

Պատերազմի

Վ. Անանյանը, Հմ. Սիրասը,Գ, Սնունցը,Գ, Հովնանը, չարը,Գ, Բորյանը, Ա. Գ, Բեսը,Ա. Դարբնին, Հ. Սաշյանը, Թթ,Հուրյանը, Հր. ՀովՀչաննիսյանը, ն Իինճիկյանը,Ս. Սողոմոնյանը, ուրիշներ: Ք. Թափալցյանը էդ. Թոփչյանը,

:

զինվոր, Հրամանատար, քաղաշխատող, զինվորական թրղՇարքային քակից, բանակի ն դիվիզիայիթերթի աշխատակից-- այսպիսին էր գրողնեբի Հաստիքային կազմը պատերազմի տարիներին, Թիկունքում մնացած գրողները մտան ժողովրդական աշխարճազորի մեջ, Հանդեսդալով նրնան քաղաքի մտավորականության Հակաֆաշիստական միտինգում (1941-ին),Դ. Դեմիրճյաննասաց. «...նս ինձ մարտիկ եմ զգում ն չեմ զլանա մեր Հայրենիքի ազատության Համար թափել արյանս վերջին կաթիլը»'։ Հայրենական պատերազմում զոշված չալ գրողներն ու լրագրողները (Թաթուլ Հուրյան, Խաչիկ Մալխասյան, Ավետիս Դեբենց, նորիկ նազարյան, ԳրիգորԱրտունի, Արսեն Հովչաննիսյան,Մեսրոպ Մերուժան ն այլք) Թաղված են եղբայրականգերեվմաններում։ Ֆաշիզմիդեմ մղվող ազատագրականպատերազմի առաջին շարքերում էին նան սփյուռքի ճայ գրողները, որոնցից մի քանիսը ընկան ՃճերոսիմաՀով: Դրանց մեջ էր ֆրանսիական Դիմադրությանշարժման դյուցազնական Հերոսը՝ Միսաք Մանուշյանը, որ եղել է «Ստալինգրադ»,«Զապան», «Ազատություն»,«ՎիկտորՀյուգո» պարտիզանականխմբերի Հրամանատար: Մ. նուշյանի ն խիզախ զինակից ընկերների Համբավը տարածված էր ամբողջ մեկ: նրանցՀերոսական սխրանքն են փառաբանել էու ԱրաՖրանսիայով ն գոնը Պոլ էլյուարը՝իրենց բոնաստեղծություններում: Մ. Մանուշյանի «իմ երգր» (1956) գրքի առաջաբանում ֆրանսիական կոմունիստական շարժման ականավոր գործիչ ժակ Դյուկլոն գրեց, որ Հայ ժողովուրդը կարող է խմբի մարտիկներով, որոնք իրենց կյանքը զոճաղարծենալՄանուշյանի բնրեցին ժողովուրդների ազատագրականպայքարում: Հայ գրողները ակտիվ մասնակցություն բերեցին Հայերեն լեզվով լուլս տեսնող16 ռազմաճակատալին թերթերի:

փոխեց դրողների աշխատանքի բնույթը: ԳրականաշխաՊատերազմը տանքի ձներից մեկն էր գրողների սպլատվիրակությունների Հանդիպումները Հետ: դաղմաճակատայինների

ն.

արյանը,

Գ.

Սարյանը, Ա. Վշտունին,

Սարմենը, Գ. Աբովը, Հ. Մկրտչյանը ն Տարոնցին,

Ս.

ուրիշներ Հանդես եկան

դրիմի ն կովկասյանռազմաճակատների դրողների առչջն, կարդացին Հայբենասիրականշնչի բանաստեղծություներ ն պատմվածքներ: Առաջավոր զծում կովող Հայ մարտիկները զինվորական երթուղիներում պատում էին Ն. Զարյանի «Ձայն Հայրենականը», «Ռազմիկի գրադարանի» այլ ծուներ, Գ. Սարյանի,Հ. Շիրազի դրքերը: Շարունակվումէր դեղարվեստական դրականության Հրատարակություտիրում միությունում էր ստեղծագործական ժթնոլորտ՝ գրաԳրողների նր։ կան երեկոներ, նոր գրքերի քննարկումներ, Հանդիպումներ ընթերցողների Հետ, տեսական Հարցերի քննարկումներ: Գրականմասսայական 4անդեսներ Դ. Դեմիրճլանի, Ստ. են տեղի ունենում շրջաններում՝ Ավ. իսաճակյանի, Ն. ն Հ. Ա, Շիրազի Զորյանի, Վշտունու, այլոց մասնակցությամբ: Զարյանի, Հայոց գրականությունը ծննդյան իսկ օրից զարգացել է իբրն մաքառման կոտորածների, գրականություն, մաքառում ընդդեմ պատերազմների Հանուն խաղաղության: Պատմության կյանքի ու լույսի, ազատության դասերը չեն մոռացվում: ժողովրդի մեջ ամուր նստած էր այն գիտակցությունը, որ ֆաշիզմը իր վաղեմի թշնամին է, այդ գիտակցության սնողը եղավ ոչ միայն ժամանակակիցգրականությունը Ճերոսապատումի գեղարԴավիթ» էպոսը, դասական վեստական տարեգրությունը, այլն «Սասունցի ն գրականությունը՝Մովսես Խորենացուց եղիշեից մինչն Խաչատուր Աբովն ն Ռ. յան ն Րաֆֆի, Մ. նալբանդյան Հովչ. Թումանյան Պատկանյան, ն Սիամանթո, Մ. Պեշիկթաշլյան Պ. Դուրյան, Տերյան ն Դ. Վարուժան: Րաֆֆու ն Մուրացանի պատմական վեպերը Հաստատապես մտան ղինվոբական ընթերցարան: կայն մասսայականություն էր վայելումՉարենցի Հերոսական ասքապատումը: Ռազմաճակատում լայն տարածում ունեին ՀովՀ. Հովճաննիսլյանի «Սարն ի վեր...», Պ. Դուրյանի «իմ մաճտը»,Ավ. իսաճակ«ես իմ անուշ ն այլ յանի «Ռազմակոչ», ն. Չարենցի ՀայրեՀայաստանի»

ժողովաՊ-----

ու

ու

նասիրական բանաստեղծություններ: արշավանքի դեմ մարտնչող ժողովրդի ռոազմաճայրենա-չ Ֆաշիստական սիրական ապրումների մեջ տեղ գտան նան ծամաշխարչային գրականության մեժերը՝ Դանթե ն Գյոթե, Շեքսպիր ն Շիլլեր, Բայրոն ն Հայնե, Պուշկին ն Լերմոնտով, Նշվեցին ՀովՀ.ԹուԳրիբոյեդով, Փորկի,Մայակովսկի:

Ա. Պ. Չեխովի, վ. Բրյուսովի, Մ. Գորկու, Ա. Մ. Գրիբոյեդովի, մանյանի, վ. Տերյանի Հոբելյանական տարեթվերը: Հայաստանի մշակութայինկյանքում խոշոր իրադարձություն էր Համա-

միութենականշեքսպիրյան փառատոնըն ՄԼ Համամիութենական չեքսպիրժեյան կոնֆերանսը(միաժամանակ,1944 թ. ապրիլ): Հումանիստական ծագույն իդեալներ կրողի պիեսները փառատոնում Հնչեցին իբրն մեղադրական թուղք՝ ուղղված մարդկության ն լույսի թշնամիների դեմ։ տպավորություներով գրվեց խորչրդային ՇեքսպիրակաՓառատոնի նի կոթողներիցմեկը՝ Յու. Ցուզովսկու «կերպար ն դարաշրջան» գիրքը, որ ավարտվում է չետնյալ նշանակալից փաստի Հիշատակությամբ. «Կոնֆերանսի վերջին նիստը շարունակվեց մինչն կեսդիշեր։ Դեռ բոլորը չէին ար27

չղաճայտվել,Հասարակությունը վեց-յոթ «Հարյուր ոգի,

չէր ցանկանում փողոցներում արգելված էր ցրվել, թեն վրա էր Ճասել պարեկային ժամը, երթնեկել։ Կոնֆերանսի նախագաճությունը դիմեց քաղաքի պարետին: Սա կարգադրեց, որ ճանդիսականներին պատգամավորներիՀամար անցաթուղթ կարող են ծառայել փառատոնի թատերական տոմսերը: Տուն վերադարձող Հանդիսականներինկանգնեցնում էր պաշակախումբը: Սպան ձեռքն էր առնում փառատոնի տոմսը՝ Շեքոպիրինկարով, ճետ (ր վերադարձնում ն պատվի առնելով, Հայտարարում՝ «Փաստաթղթերըտեղն են, կարող եք առաջ են

անցնել»՝:

Մի այլ վկայություն. չեքապիրլան ողբերգությունների ներչնչանքներով Համար» կոմպոզիցիան: Դեռ ատեղծվեց Սուրեն Քոչարյանի «Հայրենիքի շատ վաղուց մտաչլացած լինելով շեքսպիրյան մոտիվներով շարադրելու «Մարդկայինկրքեր» վերնագրով կոմպոզիցիան", Ս. Քոչարյանը միայն պատերազմի ժամանակ է իրագործում իր ծրագիրը, իբրն շեքսպիրյան տեքստի կրողներիընտրելով երիտասարդ զինվորին, Հին ժարտիկին՝ Հորը ն կինմորը: ՏեքստըՀայխեննասիրական, մարդասիրականներշնչանքների ն կոչ-պատնա է, յուրատեսակ մենախոսություն, որը գամների մի աղբյուր կարդում էր ռազմաճակատում, բազմամարդ զինվորական 4ճավաքուլթներում: «ՀայրենիքիՀամար» կոմպոզիցիան բարձր են դնաչատել Դ. Ջասլավսկին, Մ. Մորոզովըն ուրիշներ: Շեքսպիրյանտեքստից առաջ, դեռ «Սասունցի Դավթի» Հազարամյակի Ս. օրերին, տոնակատարության Քոչարյանը Հյուսեց Հայ ժողովրդականվիպերգի իր կոմպոզիցիան (որբ նունպես կարդում էր ռազմաճակատային Համերգներում/ վերչճանելով նրա Հաղլրենասիրական-ազատասիրական բո-չ վանդակությունը(2000 տողի սաճմաններում), իսկ պատերազմի աճեղ օրերին ստեղծեց «Վերք Հայաստանի»վեպի ասմունքային տարբերակը: Տարբերակի ոգին նս, ինչպես վեպինը, կրքոտ, անմնացորդ, անձնաղոճության պատրաստ սերն է ճայրենիքի Հանդեպ: Ս. Քոչարյանը «Վերքը» ասմունքոսք էր այնպիսի թափով ու կրակով, որ ոտքի էր Հանում բազմամարդ լսարահառատ

ներ":

'

«ոՀայրենականպատնրազմը, որ պաճանջեց ժողովրդի բարոլական Դա գեկան բոլոր ուժերի գերլարում, միայն ռազմական բախում չէր: երկու դաշնակից |լսմբավորումների աճեզ աշխարչճասասան վճռական դուտեմարտէր. Խորճրդային ժողովրդի Հաղթանակի քաղաքական-բարոյական արդյունքը խորչրդային ժողովուրդների միասնության գերազանցության փաստն էր. Դրանում է նան Հաղթանակի Համաշխարչային-պատմական ճետո նշանակությունը Պատերազմից նորից վառվեցին Հանգած կրակները, ղինվորական Համազգեստ փոխարինվեց քաղաքացիականով, Ճճաղթողները վերադարձան տուն ն լծվեցին խաղաղ շինարարական աշխատանքիս «Ամեն ինչ ռազմաճակատիՀամար» կոչին փոխարինեց «Ամեն ինչ աշխատանքայիննոր վերելքի Համար» լոզունգը: ու

ու

Ննրկա եմ եղել ասմունքի պրեմինրալին՝ Հալֆիլչարմոնիսի փոջր դա:լիճում, նալեմրերի 25-ին: "

ք.

ես լծվեցին խաղաղ ստեղծարար աշխաՀայաստանի աշխատավորները

տանքի՝ գործադրման նոր չունի մեջ դրեցին իրենց ստեղծարար

ջանքերը:

Հայ ժողովրդի կյանքի նշանակալից երնույթներից մեկն էր Հայրենադարձությունը:

Գեղարվեստական գրականության զարգացմանճամար, իշճարկե, 1945-թթ. նոր փուլ չէր, ինչպես գտնում էին խորճրդային գրականության շրջանացման Հեղինակները անցած տարիներին: Այղ տասնամյակը ճիմնական բովանդակությամբ պատերազմի տարիների գրականության շարունա1956

կությունն էր ն՛ թեմատիկ,ե՛ գաղափարական,հ՛ ոճական առումներով: 1942-ին կայացավ երիտասարդ գրողների ճանրապետական առաջին խորչրդակցությունը, ուր ամենայն սրությամբ դրվեց գրական նոր ճերթափոխի ճիշտ դաստիարակությանխնդիրը: կենսական խնդիրների ոգով անցավ Հայաստանի Հետպատերազմյան ԽՍՀՄ եղբայրական դրողների երկրորդ Ճամագումարը (1946, սեպտեմբեր): «ետ -«ամագումարին մասնակցեցին Հանրապետությունների գրողների

Սփյուռքի մի շարք գրողներ՝ Կ. Սիտալ (Ամերիկա), Վ. Վաշյան (Լէիբանան), ն Ս. Տիրունյան (նիպրոս),Ա. Չարըգ, Ձ. Որբունի, Լ. Մեսրոպ (Ֆրանսիա)

այլք:

Համագումարում լսվեցին խորճրդաճայ գրական կյանքը լուսաբանող Հետնյալ զեկուցումները. «Սովետականճայ գրականությունը ն նրա զար«Սովետաճույ գեղարվեստական արդացման ուղիները» (Հը: Գրիգորյան), «Սովետաճայպոչ ձակը ն նրա ղարգացման Հեռանկարները»(Մ. Մկրյան), եղիան» (ԹՌ.Վարդաղարյան),«Սովետաճայդրամատուրգիան» (Ս. Հարու-

պատերազմի օրերին» (Դ. Հայրենական թյունյան),«Հայ դրականությունը «ժրագրականության լեզուն» (5. Հախումյան), «Սովետաչճայ Դեմիրճյան), կան քննադատության արդի վիճակն խնդիրները» /Հով. Մամիկոնյան), ու

ժամանակակից ճայ գրականությունը» (էդ. Թոփչյան): «ԱրտասաՀճմանյան ցանկը վկայում է, որ Համագումարի տեսադաշտում էին Զեկուցումների Ճճանդուցայինխնդիրները: ճայ խորճրդային գրականության բոլոր Ձեկուցումներում առանձնաճատուկ ուշադրություն դարձվեց արդիական թեմաների գեղարվեստականլուրացման, պատմական նլութերով միակողմանիորեն ճրասլուրվելու, գեղարվեստականվարպետության բարձրացման ն այլ խնդիրների վրա: նշվեց խորՀրդային Հայրենասիրության ն ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամության ոգով ներքափանցված արձակի, պոեզիայի, դրամատուրգիայիստեղծման անչրաժեշտությունը: իր բացման խուքում Ավ. իսաճակյանըիբրն պատմական նշանակալից իրադարձություն դիտեց արտասաճմանյան Հայ գաղութների գրողների մասնակցությունը Համաղզումարինն նրանց մերձեցումը խորճրդաճայ գրականությանը՝ իբրն «միասնական գրականության» մի բաղկացուցիչ մասի: ՀամագումարիըՀետո Ճայ գրակաւնությանզարգացման ճարցերը ճատուկքննության առարկա դարձան ԽՍՀՄ դրողների միության 111 պլենումում 1948-ին (զեկուցող՝ չմ. Սիրաս, Ճարակից զեկուցող՝կ, Սիմոնով): քաշվեցին մի շարք սխալ դրույքներ, ճատկապես առաջ Ձեկուցումներում պատմականթեմայի լոււաբանման կապակցությամբ: «շանբնականոն ղարգացմանըխանգարում էր նան Գրականության կոնֆլիկտայնության տեսությունը», որի ճովանու տակ գրական շուկան ողողմեծ քանակով: վեց շինծու,սխեմատիկ վեպերի,պոնհմների, ւսվինսխերի

նեգրողներիերրորդՃամագումարըո 1954-ինկայացավ Հայաստանի

րածական խոսքով ճամագումարը բացում է Ավ. իսաճակյանը:կարդացվում են էդ. «Սովնտաճալ գրականության ն գրականագիտությանմի Թոփչյանի Ս. Աղաբաբյանի«Սովետաչայ արձակը 1946-ջանի խնդիրների շուրջը» պոեզիան թթ. ժամանակաշրջանում:, Հր. Թամրազյանի «Սովետաճալ

թթ. ժամանակաշրչանում», Ս. Հարությունյանի«նտպատերազմյան սովետաճայ դրամատուրգիան»զեկուցումները: Համագումարիզեկուցումներում ն Հոնտորների ելույթներում առանձնապես սուր դրվեցին ժողովրդի կյանքի ն աշխատանքի ճետ դրականության կապերի ուժեղացման, ժամանակի ճերոսների բազմակողմանի արտացոլման, «անկոնֆլիկտայնության» տնսության ծնած սխեմատիզմի աղթատարման, գեղարվեստական ձների ն ոճերի բազմազանության, սոցիալիստական ռեալիզմի աղանդավորական ըմբռնումների քննադատության խբն1946--1954

դիրները:

Քսան

տարվա ընդմիջումից «ետո, 1954 թ. դեկտեմբերին կայացավ ԽՍՀՄ դրողների երկրորդ Ճամագումարը՝մասնակցությամբ բոլոր ժողովուրդների պատվիրակներին յուրերի։ Գրողների առչն խնդիր էր դրվում խորապես իմաստավորել ժամանակակիցկլանքը, Հարստացնել սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդը, օգտագործել Համաշխարճային գրականության

առաջադիմականավանդույթները: Հայաստանիպատվիրակությունից ելույթ վ. Վաղարշյանը: ունեցան ն. Զարյանը, էդ. Թոփչյանը, Հետպատերազմյան տասնամյակում տեղի ունեցան մշակութային նշանակալի իրադարձություններ. Համամիութենական լալն շրջագծով տոնվեցին ճայ մեծ լուսավորիչ, ճայ նոր գրականության ն լեզվի Հիմնադիր խամաճվան 100 ն ծննդյան 150-ամյլակը, ականավոր ՃեղաչատուրԱբովյանի փոխական դեմոկրատ Միքայել նալբանդյանիծննդյան 125-ամյակը, Մուրացանի 100-ամյակը, Ավ. հսաճակյանի80-ամյակը ն այլ ճոբելյաններ, լայն քափ ստացավ Հայ դասականների երկերի ժողովածուների Հրատարակությունը (Խ. Աբովյանի տասճատորյակը, Գ. Սունդուկյանի,Հ. չձակոբյանի քառաճատորյակները,Հովչ. Թումանյանիվեցչատորյակը, Մ. նալբանդյահի քառաչատորյակը): Հրատարակվեցին միջնադարյլոն տաղերգուների (Հովճ. նրզնկացի, Մ. Դրիմեցի, Խ. Կեչառեցի, Հովչ. Թլկուրանցի,Կ. Երզնկացի,Գր. Աղթամարցի, նաճապետՔուչակ,Սայաթ-նովա ն այլն), արնմտաճայ բանաստեղծների Դ. Վարուժան, Մ. Մեծարենց, Ռ. Սնակ ն (Սիամանթո, այլն) ստեղծագոր«Սովետական արվեստ», «Պիոներ» ծությունները,Վերաչրատարակվեցին ամսագրերը, սկսեց Հրատարակվել«Ոզնի երգիծական շաբաթաթերթը: 1956-ի Հունիսի 1-ին Մոսկվայում սկսվեց Հայկական արվեստի ն դրականության երկրորդ տասնօրյակը: Արվեստիտարբեր բնագավառների նվաԲումների ցուցադրումներից բացի, ԽՍՀՄ դրողների միությունում լայն բըննարկման առարկա դարձան արձակի, պոնհզիալի,քատերադրության ն գրաւ կանագիտությաննմուշներ, նշվեց այն փաստը, որ շատ երկեր, թարդմանվելով ռուսերեն ն այլ լեզուներով, «այոց գրականությանը տաղորդակիցեն դարձնում բազմազգ խորճրդային ընթերցողների։ Սկսվում է նան Հայ գրողների (Դ. Դեմիրճյան, Ստ. Զորյան,Ե. Չարենց, Ա. Բակունց, Վ. Անանյան, Հ. Շիրազ նե ուրիշներ) թարգմանությունն արտասաճմանյան լեզուներով:

ՀՐԱՊԱԲԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

իրադարձությունների իմաստավորման առումով Հատուկ Պատերազմի տեղ է գրավում Հրապարակախոսությունը,որը ոչ մի ժամանակ, ոչ առաջ ն ոչ Հետո, չէր ճասել այնպիսի բարգավաճման, ինչպես «աճեղ թյունների» օրերին: Գրողները,իբրն ծառայության զենքերի, դիմեցին «րապարակախոսուքյան ամենատարբերժանրատեսակներին՝ռաղիոկանչ ն պատմական էքըսկուրս, Հակիրճ թղթակցություն ն Հավաքական նամակ՝ ուղղված ռազմաճակատին,լայնաշունչ ճոդված կ քաղաքական պամֆլեւտ, ֆելինտոն ն զինվորներին աբիության կոչող ուղերձ, սովորական թիկունքային նամակ ն երդման քուղը: ռազմաճակատիցստացված Ճավատի բոլոր ժանրատեսակներով պատմում էր ալղ Հրապարակախոսությունը Տայ ժողովրդի չերոսական սխրանքների մասին՝ ռազմաճակատում ն թիկունքում, պատմության անցյալ դարերի ազատագրական մաքառումների, մեր ժամանակներինՃամաճնչուն ճայրենասիրականդրվագների մասին, ինչպես նկ մերկացնում էր ֆաշիստական գաղափարախոսությունըն նրա մարդատյաց էությունը: Հրապարակախոսությունը լայնորեն արձանագրել է խորՀրդային մաիմտորումները, Հայրենիքի սերը, Հաղթանակի անսասան դու Ճճավատը: Այս առումով ճայոց ճրապարակախոսությանմեջ նշանակալից շետաՔըրքրություն են ներկայացնում նշանավոր պատմաբան-Ճայագետ-արկնելագետ Հովսեփ Օրբելու Հոդվածներն ելույթները: թ. օգոստոսի 23-ին Թբիլիսիում, Հանդես ղզալով Անդրկովկասի ժողովուրդների ճակաֆաշիստականմիտինգում, Հ. Օրբելինայսպես պատկերավոր բնութագրեց ազգերի եղբայրության էությունը. «երջանիկ աշխաանքի ավելի քան քսան տարվա ընթացքում կոփվել է ամենասքանչելի պողպատի, ամենաամուր, ամենաճկուն, երբնք չխունացող, արնի նման շողշողուն պողպատի մի ձուլվածք, պողպատ, որից իմաստուն դարբնի փորձված ձեռքը իր մուրճով կարողացել է կռել ե՛ մանգաղ խաղաղ աշիյատանքիճամար, կ՛ սուր պայքարի աճեղ ժամի ճամար... Կովկասի եղբայրնե՛ր.դարեր ի վեր մեր նախնիները, Կովկասի առանց բացառության բոլոր ժողովուրդներինախնիները, ցանկանալով կնքել ամենաամուր, ամեն ինչ տոգորող, Հավիտյան անխախտ դաշինք, ցանկանալով իրենց միացնել եղբայրության կապերով,--իրենց արյունից մի քանի կաամենասրբազան Թիլ եղբայրության սրբազան բաժակի մեջ խառնում էին Հիշյալ եղբոր արյան ճետ, հ այդ կապերը իրոք որ անխզելի էին: իսկ որքան ամուր, թշնամու Համար որքան սարսափելի պետք է լինեն ւոյն եղբայրությանկապերը, որոնք ստեղծվել են մեր զավակների պայծառ, մաքուր արյան միախառնումից, այն անճուն տառապանքներիմեծ բաժակի են մեջ, որ պատճառել մեր Հայրենիքին Հիտլերյան Տրոսակախմբերըջ:: իր կրքոտ խառնվածքովՀովսեփ Օրբելին պատերազմի ավարտից Հէտո Ճանդես եկավ Նյուրնբերգյանդատավարությանժամանակ իբրն Ճճիտլերյան չարագործություններիՃասարակականմեղադրող: Հասարակական լայն արձագանք՝ունեցավ Ավետիքիսաշակյանի ձրապարակախոսությունը։նրա կրակոտ Հոդվածները՝ ողողված իմաստուն լա-

փորձու-

ու

ու

Հրապարակախոգրականության մեջ Ճիմք դրեցին սական դիմում-պատդղամիժանրին: Բանաստեղծը այդ չոդվածներում կոչ Պայրենի ճողը, ժողովրդի «ոարիությունը, կր անում պաշտպանել ազգային անմաճ արժեքները: Առանձնապեսլայն ընդունելություն դնոր դանձարանի ն աղ գտան «Ֆաշիզմը պիտի խորտակվի», «ձայրենական պասչերազմը ժողովուրդը», (Պատմության տրամաբանությունը մեր օգտին էս Ճճողվածնեորոնցում խոսք է գնում «ամաշխար"ային քաղաքակրթությունը ֆաշիսըը, «Մենք ճանաչում էինք տական բարբարոսությունիցփրկելուվերաբերյալ: «Բանասէ Ավ. իսաճակյանը,-սիրում կլասիկ Գերմանիան,-- գրում ռոմանտիկական կապույտ ծաղկի տեղծների ն փիլիսուիաների Հայրենիքը», երկիրը, իդեալիստ ն հրազող այն Գերմանիան, ուր, երբ էրննստ Ռենանը 19-րդ դարի առաչին կեսերին, այցելեց, ծունկի եկավ ն չամբուրեց նրա նոր Աքենքը, Վայլմարի ոգին: Սակայն, այդ Հողը: Գյոթեի Գերմանիան, Գերմանիան ճղմվեց պրուսական յունկերի ոտքերի տակ, Ֆրիդրիխ Մեծի երազած ֆելդֆեբելլան կրթությունը այլասերեց երիտասարդությանը, միլիտարիզմը դարձավ կրոն, պատերազմը՝պաշտամունք... Մենք խորապես Հավատացած ենք, որ ճշմարտությունը ն արդարություեը պիտի Հաղթանակեն չարության վրա: Մեր սրբազան կոիվը կլինի վերջին կռիվը»': Ավ. իհսաճակլանի «րապարակախոսությունը բարձր գնաճատվեց: տպադրված «Հայրենականպատերազմը ն սովետական գրա«ԳՓրսվդայումս կանությունը» Հոդվածում ԱլեքսանդրՖադենը գրել է. «Հայ պոհզիայի մեծ վարոետ եվետիք իսաճակյանը, որն անցյալում Հոչակ էր ձեռք բերել իր նրբին քնարերդութցյամբ,պատերազմի օրերին չանդես եկավ իբրն կրքոտ ո: մարտիզ «րապարակախոս» էպիկականուԱվ. եսաշճակյանի Հոդվածներում ի մի եկան խաստաշունչ թյունը ն նվիրական զղացմունքների քնքշությունը, ատելությունը թշնամու կ սերը Հայրենի ճողի ճանդեպ, ժողովրդի ալեճեր իմաստությունը ն ժամանակի աշխարչազգացումը: ճոդվածներով ճանդես եկան նան Դ. Դեմիրճյանը, Հակաֆաշիստական Հ. Փյուլիքնխյանը: նրանց ճոդվածների մ. կարինյանը, գրականագետներ առանցքը ֆաշիզմի «ռասայական տեսության» ճրաճանդած ճատրկության գաղավփարախոսություն», ֆաշիստական ազրեսիային սպասարկող գրականուպըրղթյան մերկացումն է («Ֆաշիզմը ն դրականությունը», «Գրականության նկ ծումը» այլն): Հայկականռազմաճակատային թերթերում մեծ պաճանջարկ ունեին «փոքր տրամաչափի» ճրապարակախոսությանտեսակները՝ կոչը, դիմումը, պատղամը: Մասսայականությունէին վայելում նան Հրապարակախոսականլայնաշունչ ուղերձները, որոնք իրենց ոճաձներով ճիշեցնում էին Հնադույն ազգային Հրովարտակները,ուր վառ ն իմաստուն խոսքը ճամադրվում էր անցյալի շուրջը մտորումների ն ժողովրդի ապապայի երազանքների Ճետոչ Հիշարժանեն ճայ մտավորականության նհրկայացուցիչների՝ Ավ. հսաԱ. Խաչատրյանի, Դ. Հ. Օրբելու,Մ. Հակյանի, Մ. Սարլոանի, Դեմիրճյանի, Ա. ՏիգրանԱբեղյանի, Հ. Մանանդյանի, Ա. Տերտերյանի, Հր. Աճառյանի, ն այլոց յանի, Հ. Դանիելյանի նամակը «ԱրտասաՀճմանյան երկրների բոլոր ճաղերին», ուկրաինական ժողովրդին ուղղված «Մենք ձեզ Հետ ենք, ՈւկՀալոց վատեսությամբ,

ու

մասնաչ եղբայրներ»նամակըչ, ստալինգրադյան ճակատամարտի րաինայի

կիցների նամակը «Անդրկովկասիեղբայրական ժողովուրդներին», «Հալ ժողովրդի նամակը Ճայ մարտիկներին», «Հայկական89-րդ Հրաձգային դիվիղիայի մարտիկների նամակը ճայ ժողովրդին`" ն ալլ նամակներ, «ճրովարտակներ: Տպագրվելով կննորոնական, տեղական, ռազմաճակատայինմամուլում, ինչպես նան արտասաչմանյան գաղութների պարբերականներում ճրովարտակ-նամակները վերաբորբոքում էին ժողովրդի ճայրենասիրական զգացմունքները, Հավատը ֆաշիզմի դեմ ճաղբիսնակիճանդեպ, ամրացնում էին ն թիկունքի միասնությունը: ռաղմաճակատի ՊատերազմիցՃճետո գրողների Ճրապարակախոսականելույթների «ճիմնսկան նյութը խաղաղության ճամար մղվող պայքարն էր։ Արձագանքելով խաղաղության Ճամաշխարչայինշարժմանը, չայ ժողովրդի զավակները, էնչպես Ավ. իսաճակյանը,Հ. Օրբելին, Հանդես եկան միջազգային ն ճամամիութենական Ճճամաժողովներում, կրքոտ խոսքերով դատապարտելով նոր պատերազմի «Հրձիգներինն պաշտպանելով խաղաղության գաղափարախոսությունն քաղաքականությունը: Հրապարակախոսությունըայլ, «ներքին» թեմաներ ժամանակի Ճճայոց արծարծելիս ճանդես չբերեց ո՛չ գեղարվեստականարտաճայտման ճկունություն, ո՛չ էլ նյութի զննումների խորություն: Տիրապետողէին մակերեսայնությունը ն վերամբարձ շքերթայնությունը: ու

ՊՈԵԶԻԱ

ձայրննականմեծ

պատերազմի տարիներին պոեզիան տիրապետեց Աէ՛ արտաճայտման նոր միջոցների: Փորձության ծանրագույն

նոր նյութին, օրերին գրականությանամենաշարժունակտեսակը՝ պոնզիան, պետք է որոշեր իր տեղը ն դերը ժողովրդի կյանքում, նոր խնդիրները: Արդեն պատերազմիառաջին օրերի ն ամիսների բանաստեղծականարձագանքներում՝ կոչերի, ՃՀրովարտակների,դիմումների, պատգամների մեջ ձնավորվեցին «ռազմական գեղագիտության» բնորոշ գծերը. ժամանակաշրջանի բանաստեղծությանպատկերային ամակարգում լայն տարածում գտավ բանաստեղծականխոսքի ն զենքի Համադրման մետաֆորը: «Թոռի՛ր, իմ եշդ, որպես արկի շառաչ»,-գրում էր ն. Զարյանը: երգը ականի Հետ նան Ս. Տարոնցին, իսկ Աշոտ է «ամեմառում քնքշագին քնարի Փրաշին փոխարեն ձեռքն է վերցնում ռազմի ջնարը։ Պոեզիայի ավանդական ճատկանիչներին՝ ջնբշությանը, մտերմժությանը,Ճճոգեկանությանը Հավելվում են նորերը՝ ուժը, ամրությունը, պաթոսը: ժողովրդի ճայրենասիրականզգացմունքների վերելքն արԽորճրդային տաճայտելու ճամար բանաստեղծները պատերազմի սկզբնական շրջանում ճմեցին առավելապես կոչի, պատդամախոսության, ճրովարտակի, «բարի երթի», ուղերձի բանաստեղծականտեսակներին: լտ Բանաստեղծության ու կերային Համակարգում տեղ գտան անեծքն ատելության խոսքը, կովի ն՛

ո-

3--801

Հերոսությանգովքն ռրավերն վրեժիպատգամըյ օրձնանքն մաղթանքը, ցասման բոցն կանչը» բարկության պաշտպանելու Հայրենի ճողը ու

ու

ա-

ու

ու

Հաղանգը: Ռազմական օրերի գեղադիտությանկարիքով էական փոփոխություններ կատարվեցին ոչ միայն թեմատիկայի ասպարեզում (այստեղ գլխավոր շեշտըն ընկավ ճայրենասիրության ն Քշնամատելության վրա), այլն արտաձների: Պոնղզիան արչոաճայտեց ժողովրդի Ճայտչական-կառուցվածքային Հայրենասիրականմտածողության ու ներշնչանքների բարձի աստիճանը: Ընթերցողներիլայն շարքերում Ճուժկու արձաղանք գտավ 1941-ի ճունիսի 22-ին Ավ. հսաճակյանիգրած էպիկական թափի «Ռազմակոչ» բանաստեղ-

ծությունը.

լահցե՛ք, ձայն տվեք իրար, Հե՛յ, Ամ.նքդ ե՞ջ ոքի, մարզ քնած չկա՞. Շո՛ւտ զրա, ճադեք-կապեքզենքեր Գոտնոլնդվեցե՛քջատելուցյամբ վառ, անձնազոչ կամքով, Գոտնպնդվեցե՛ք վրեժով, Գոտեպնդվեցե՛ք աեղ Շառաչն՛թ ուժգին, կաղնիներ Հզոր, Խոլ վրնջացն՛ջ, նժույգնծր խիզախ, Մրրկի նման զարկեցե՛ջշեփոր, Դեպի ոաղզմիդաշտ, դեպ Ճծրոսացում, Դեպի տազմի դաշտ՝ սուրբ դրոշի տակ, փառքի, Դեպիբարձունքը մաճի վաննցե՛ք Հեռու թշնամուն վայրագ, Մեր Խրճիթներից, մեր Հնձաններից, Մճր արտ ու կալից վանեցե՛ք «նռու: մեր, այըննիքը Հավերժ պիո մնա Հզոր ն ազատ ն Հավերժ կանգուն Մեր իդեալների սուրբ արկի տակն: ու

ու

ճանդիստ ոիթմերի փոխարեն ռազմական օրերի պոնհզիան Համաչափ, դիմում է լարված ոիթմերի, ազատ շարաչլուսության, Ճուղական լիցք պարունակող խոսքերի: «Սասունցի Դավիթ» Հերոսական վիպերգից բանասչ տեղծները վերաքաղում են բանավոր խոսքի կենդանի Հնչերանզ, ինչպես նան կերպարներ(«Թուր-կայծակի», «Քուռկիկ Փալալի» ն այլն): Հրապարակախոսական պոհղիայիՃճիանալի նմուշներ տվեց Ե. Զարյանը, որի բանաստեղծություններինբնորոշ էին կամային ճնչերանդըչ դործողության կանչը: Առանձնապեսմեծ մասսայականություն վալելեց «Ուղերձ իմ ժողովրդին» Հրովարտակը, որով բանաստեղծը դիմելով աշխարճասվփյուռ դրոշակի Ճայությանը՝ կոչ էր անում ճամախմբվել ֆաշիզմի դեմ

պայքարի

տակ:

Ռազմերդակներէին ոչ միայն Աղավնին, Ս. Տարոնցին ն Ս. ՎաՀուայլն այնպիսի քնարական մեղմ խառննին,Թ. Հուրյանը ն Գ. Բորյանը, վածքի բանաստեղծներ,ինչպես Գ. Սարյանը72 Շիրազը: Ռաղզմերգական շունչը բնորոշ էր Սուրեն Վահունու (1910-աւեղծաղործությանը: ե Կիրովականի երնանի Խ. Աբովյանիանվան դպրոցը մանկավարժաՀետո Ս. Վաճունին մտավ դրական ասպաՀ կան տեխնիկումը րեղ:

1983)

ազարտելուց

1990-ին տպագրվեց«երկու երդ» ժողովածուն, իսկ 1938-ին՝ «Ռազմի

երդերը», ուր «նչեց Վաճունու ստեղծաղործության գլխավոր թեման: Դա ճեղափոխական պարտքի Ճավատարմության ն արիության թեման է, որի մարմնացումները եղան քաղաքացիական պատերազմի մասին պատմող բալլադները («Բալլադ պարտիզանի, նրա կնոջ ն ձիու մասին», «Բալլադ կապուտաչյամանկան ու արնի մասին» ն այլն): Այդ բալլադներին ճատուկ ռոմանտիկական պաթոսը ն սյուժետային կաղմությունը տեղ գտան նան 1913-ին տպագրած «Դեպի արնմուտքս ժողովածուի բանաստեղծություններում: Վաճունին Հայտնի է դարձել իբրն «Ասք իգորի արշավանքի մասին» ստեղժադործության,Բոկաչչոյի «Դեկամերոնի», Պուշկինի պոեմների («Բախչիսարայիշատրվանը»)ն բանաստեղծություններիթարգմանիչ:

Ինչպես լինում է Համաժողովրդական մեծ շարժումների ժամանակ, նախ ն առաջ լայն տարածում են գտնում, այսպես ասած, մասսայական ժանրատեսակները քառյակները (ՎՅԸՂԱԱԽԵՑ),քայլերգերը, աղիտացիոն դեպքերի էության բացաճայտմանը զուգընթաց, պոնխոսքը:Հետադալում, զիան դիմում է մարդկային ներաշխար՝"ին: ճակատագրի, նրա «Հոգու շարժումների, ծննդավայրիկարոտի, Զինվորի անցած օրերի վերճուշերի Հիման վրա ձնավորվեց քնարերգության մի ուբույն տեսակ, որին տրվեց «ռազմաճակատայինքնարերգություն» անունը: Այս ուղղության ստեղծողներն էին գործող բանակում գտնվող բանաստեղծները՝ Թաթուլ Հուրյան, ԳուրգենԲորյան, Համո Սաշլան, Հրաչյա ՀովՀճաննիսլան,Արշալույս Սարոյան, Մեսրոպ Մերուժան, Դերենիկ Չարխչյան ,

ն այլք:

ստեղծադոբծականճասունացման Պատերազմը

դպրոց

Ճանդիսացավ

ԹաթուլՀուրյանի(Խաչատրյանի,1912--1942) Համար: Թ. Հուրյանը ժնվել է Սուրմալուի գավառի Թաջըըլու գյուղում, գյուղացու արկի տակ։ Բաքվի ՀովչՀ. Թումանյանի անվան դպրոցն ավարտելուց Հետո

աշխատանքի է անցել տեղի Հայկական Կոմունիստ» թերթում, սովորել է Մոսկվայի խմբագրական-Հրատարակչականինստիտուտի գրական բաժնում: նս ինչպես 30-ական թթ. սկզբի բոլոր ճկսնակները, Հուրյանը անցավ ու մուրճի երգի ճանապարճը: Դրա վկայությունն երկաթաձայների,մկանի էր «Հողի արյունը» (1982, երնան) առաջին գիրքը՝ «Թողկոշտ լինի երգդ, մուրճով լինի դրած» նշանաբանով: Այնուճետն Բաքվում տպագրվել են «Դնեպը» (1933), «Հասակ»(1934) (ժողովածու) ն «Պոնհմներ» (1941) գրքերը: Թեն ձղտում է նոր երգի, սակայն դժվարանում է դա յուրացնել: Պանոն տերազմից առաջ գրում է «Ֆրիկ»դրաման,«Սայաթ-նովա» պոեմը, որոնք տպագրվում են ճետմաճու անտիպ այլ երգերի Հետ միասին: չալ գրականության միջնադարյան ակունքներին դիմելը, բոտ երնույթին, թելադըրվաժ էր չարենցյան շրջադարձով:

Դեռ

առաջ պատերազմից

գրած

բանաստեղծություններում Հուրլանը

Հանդես էր եկել իբրն Հերոսական սխրագործության, «գիտակցված» մաշվան, Հայրենասիրականվերելքի երգիչ («Մայր Արաքսի ափերին», «Աստղը»,

«Հերոսությաներգեր» Պատերազմիառաջին

ն

շարքը գը-

Սնաստոպոլի «երոսական պաշտպանությանօրերին, լիակատար արավելի վառ տաճայտվեց արիությանն ճանուն Հայրենիքի նաճատակության քնման։ «Սնաստոպոլյան երգեր» վերնագրվածշարքում բանատոեղծ-ղինվորի տրամադրություններնաչքի են ընկնում ոգու ուժով, վատաՀությամբ, նաճատակության պատրաստակափմությամբ: Այս տեսակետիցուշազրավ են «Միկենզնյան լեռներում», «Սրով եկողը, «Սնաստոպոլ», սրից էլ կընկնի», «Վերադարձ» | նկ մյուս բանաստեղծություն«Միկենները: ԱՀա, օրինակ, ի ղզնյանլեռներում» բանառտեղծության սկիզբը: ծում

այլն):

Լ Փապթթաշ----

«Հ

Հապաաաա

ււ

ու

,

՛

ավո

«ե

Ժո-»:

Թաթուլ Հուրլան

ժառե՛րՁնաչճատված, էոռնե՛ր Միկենզելան, անկյանք, Թփուտնե՛ր դալար,արլունոտվոած, է աճա ձեր փեշերին կանդգնաժ՝ Բանաստեղծն

եվ

Ձեռքին նոնակներ

սրտի մեջ կրակ: եր նիր մանկանց սիրած, նա երգեր է թողել անավարտու անտիպ, ՁԶճրփեշերին, լեռներ, անվախ ու կրծքաբաց, Մարտ է մղում բոլոր ոսոխների Հանդեպ"..7 նա

թողելէ

ու

տունն

մաճից մի քանի օր առաջ՝ 1942 թ. Հունիսի 18-ին, Հուրյանը գրեց «Վերադարձ» բանաստեղծությունը («Թշնամական գնդակն ինձ մարտից նա չի կարող «ատել կյանքը բանաստեղծիս»), սակայն ճինգ օր թզրկեց, անց, Ճունիսի 23-ին, ընկավ ճերոսի մաճով: «Ռազմաճակատայինքնարերգության»ծիանալի նմուշներ վեց ԳուշԹեն

գեն Բոբյանը(1915--1971): ՂարաբաղիՇուշի քաղաքում, մտավորականիընտաԾնվելէ Լեռնային նիքում։ Միջնակարգկրթությունը ստացել է երնանում, աշխատելով նան «Պիոներկանչ» թերթում՝ իբրն գրականբաժնի վարիչ: "1937-ին տպագրվեց «Բանաստեղծություններ» խորագրով զրքուլկը, որի գլխավոր շեշտը խանդավառության Հասնող սերն էր Աբովյան փողոցի ծառերի, առճչասարակերնանյան պելզաժի Հանդեպ, որը լիուլի Համապատաս-

ՅՑ

խանում էր Բորյանի ռոմանտիկական խառնվածքին, Ռոմանտիկական շաղախի մեջ էլ շարունակվեց նրա Հետագա դրական

կենսագրությունը:

Այդ կենսագրության լավագույն էջը 1940-ին գրած «Այս ճանապարչճը անվերջ լիներ...» է, որն արբանաստեղծությունն ժանացել է Ավ. հսաչակյանի չերմ վերաբերմունքին, իսկ ռուս ականավոր բանաստեղծ իլյա Մելվինսկինտվել է բնագրին ճամարժեք Թարգմսւնություն: Այս ճանապար"ըանվե՛րչ լիներ, ինչպես ճամփան այս ճարդագողի... Չլինծր ցերեկ, լիներ գիշեր եվ անցնեինք մենք գաղտագողի: Անցնեինք մեկտեղ... եվ իրարու, ինչպես աստղերը`երկնքում Հեռու, Շշնչայինք մենք սիրո խոսքեր... անվե՛րչ լիներ: Այս ճանապար:Հր

Ջրչափնինքմենք ուղին անցած, եվ չնայեինք երբեք մենբ "ետ,

ի

աւ

Գուրգեն Քռրյան Ջըճարցնեինք՝ո՞րքանմնաց... Այս ճանապարՀծըանվե՛րչ լիներ... ճամփի պես Հար երջանիկ այդ Սիրո խորճուրդը լիներ անմեռ, Լիներ Հավերժ ու... Մենք քայլեինք, եվ ճանապարտճրանվե՛րչ լիներ...18

եվ

Առաջինբանաստեղծություններիանապական սիրո երազանքը՝շարունակվող ճանապարտճի,կրակի, երկնքի կապույտի, ճերմակ ամպերիյ ամպրոպի որոտների, բարի լույսի ն այլ խորչրդանշաններով,--վերին աստիճանի Հարազատ տարերք էր Բորյանի սերնդի երիտասարդությանՀամար: Մերնդի սիրային քնարերգությունը Ճեռու էր Հեքանոսական-մարմներգական կրքերից: Դրանց տիրապետողչեշտը սրտերի մերձավորության սպասումն էր, Հոգեկան դաշնության որոնումը: Միրերգությանայղ որակը ցայտուն որԲորյանիխոստովանությունների, ընծայականների, մեղայատաչայտվեց կանների մեջ, Դրանք պաստորալային անամպ երազային սիրերզգերչեն, իչարկն, այլ ներքին պայթյուններով լեցուն կենսագրության դրամատիկ շնչի էջեր: ինչոլես՝ ու

«Ես`

կրկնակի՛խաչվաժ կարոտից քո, առաժ քո սուրբ ձեռքով,

ես՝ Հարությո՛ւն

կամ՝

էլ ի՞նչ մբնաց, էլ ի՞նչ մբնաց... Բաժանումիձլունը տեղաց ալս Ճամփաներում

միգամած,

էլ ի՞նչ մբնաց, էլ ի՞նչ մբնաց Մի այրող «ուշ մի ցաված սեր, ձմեռ... Մշուշ մուժ... ձլուն ու

ու

Կամ՝ ափսոսանքովդու շշնջում էս Անցածֆ-մոռրացած «նօրլա մի երգ... հսկ ծս տենչում եմ ու անրջում եմ Ուրիշ առավուտ ն ուրիշ եզերք... Ա լավ բարեկամ, անցլալից անդամ ինձ ոչ թէ մոխիր, այլ կրակ է պետք: Դեռ

Այնուամենայնիվ,«ցաված սիրո», տառապանքի, Ճճոգեկանալեկոժումների քնարականէջերը խաղաղեցվում են նոր ճանապարչների, նոր գարունների կարոտի ն անխափաներազների, «երազի պաճերի» ճնռապատկերով. Դու բացեցիր նորից իմ տան

դուռը,

եկա՛ր,

բարդու սաղարթներին, Վերչջալույսնէր մարում Մենք նատեցինքքեզ Հետ այնքան երկա՛ր, ծրկա՛ր, Մեր տենչերին,Հոգու երազներինգերի...

Գ.

Քորյանի սիրերգությունըՀիշեցնում է մայիսյան ամպրոպը, ն բնոէ, որ սիրերգությանշարքի վերջին Հրատարակություններից մեկը արբոշ դարացիորենկրում է «Ամսլրոպը ժայիսին» խորագիրը: մյուս տիրապետող երակը Հայրենիքի ն նրա Բորյանի քնարերգության ռազմաճակատի «կարմիր զինվորի ճարաբերություննէ: Անդրկովկասյան զինվոր» թերթի զինվորական թղթակից Դ. Քորյանը պատերազմիտարինեբին ճանրապետությանմամուլում տպագրում է Հավատարմության ն Հաղթելու վճռականությամբլեցուն բանաստեղծություններ,որոնք ամփոփվեցին «Մարտիկիերդուժը» (1941) ն «Կրակելեզվով» (1942) ժողովածուներում: արժանապատվության«Ճինավուրըավանդներով ներշնչված Ազգային բանաստեղծություններից Հատկապես մեծ տպավորությունթողեց «կամ վա-

կամ վաճանին...» պատգամախոսությունը, ուր ձճանով,

լեզու

առած

Ճայոց

երկիրը ռազմաճակատիիր զինվորներին է Հղում Հայրենիքի ծառայության պատգամը. «մի խոսք ունենք «րնուց ն այն էլ տար որդիներիս. Բարի «եո գան Հողե Հայրենի կամ վաճանո՛վ,կամ վաճանի՛ն... Դարծրեկան, դարծր անցան, բայց անմեռ է պատգամըՀին, Մեր քաջ նախնյացԽոսքն փմաստուն՝կամ վաճանով, կամ վաճանին...

Քորյանի պոհզիայի պաթոսը Համապատասխանում էր աշտեղ օրերի բարձրաշունչիրադրությանը։ Անկեղծ, անմիջականխոսքով նա «նչեցնում էր Ճավատիու ճաղթանակինվագներ. Յ8

ծս

գիտեմ, դու

դու

կգա՛ս

կզաս մի վառ

օր,

Հաղթությանավետիք դու

թոչուն լուսավոր...

կշողաս վաստակած

զինվորի աչքերում, Արններ կվառնս իմ Հզոր աշխարճում...

մարտականչերից ն աշազանդերից բացի, Բորյանի քնարՀձաղքական երգության մեջ շղթա են կազմում օրորոցայինները, ռազմական ընկերների

Հիշատակին ձոնած Հոգեճանդստյան երդերը, սպայական տխրաուրախվալսերը, կյանքի ու մաչվան մտորումները, ապա նան երնանյան լուսաբացների, նորքի գարնան չանդեսների նվադները, որոնք բանաստեղծը, ճավաթքելովմի դրքում, անվանեց «Աիրիկական ինտերմեցցո»: Բորյանի քնարը անցած-ՀնեռացածտարիներիցՀուշում է մի շարք ոչ անկարնոր դասնը՝ Ճոդու մաքրություն, խղճի Հավատարմություն ասպետականնկարագիր, ինքնայրման պատիաստակամություն: Բորյանի ոոմանտիկական խառնվածքն են վկայում նան Հետաղայում դրած բանաստեղծությունները(«երնանյսն լուսաբաց»,1942)ն դրամաները: է «Բարձունքներում» (1949) Հերոսական դրաման՝ ոոմանտիկաԱյդպիսին կան շնչի ասք, նվիրված Կովկասյանլեռնանցքի պաշտպաններին:Ուժեղ, տպավորիչ գործ է «նույն Հարկի տակը» (1958), որը դարձավ «Սարոլան եղբայրներ»կինոժապավենիգրական ատաղձը:

տարիների Հայոց բանաստեղծությանորակական ՃարրսՊատերազմի տացման նշաններիցմեկն էլ զգացմունքների կոնկրետացումն էր: Դա առաջին ճերթին վերաբերում է այնպիսի մեժ ու խոր զգացմունքի, ինչպիսին է

ՀՃայրենասիրությունը նախապատերազմյանշրջանի նկարադգրական-ճոնտորական գովքերին ն բարձրագոչ ծնծղաներին փոխարինեցին Հայրենիքի կոնկրետ պատկերացումները: «Հայրենական պատերազժը,-- գրում է Մ. Շաչինյանը Հայ բանաստեղծներիոուսերեն ժողովածուի առաջաբանում,-մղեց նորովի իմաստավորելու հայբենիքի զգացմունքը.ոչ թն «րնդչանրապես», վերացականՀայրենիքը... այլ իր երկրի այն կոնկրետ, իր մանրամասներովթանկ այն անկյունը, որտեղ աշխատել ես, Հասակ առել, վորել, սիրել, թողել մորդ սիրելիներիղ» ո տան պատկերի կոնկրետացումով բանաստեղծությունը Հայրենական «վերադարձավ դեպի իր ակունքները», տեղ բացելով ն՛ ազգային պատմության, ն՛ ազգային բնանկարի խորչճրդանշանների՝ երկրի օրնամենտի, ե՛ կեցության նոր գծերի Համար: Հայրենիլեռներն ու գետերը, ազգային ժողովրդական վիպերգի կերպարներն ու Հայկական ճարտարապետության Հուշարձանները, երկրի աշու Սնանն ու խարճագրությունն պատմությունը, Արարատը--այսամենի զուդորդություններով ճյուսվեց ճայրենիքիմիասնականն անխզելի կերպարը: սո-

ու

Ավ. հիսաշակյանի«Հալ ճարտարապետությունը»,Հովչ. Շիրազի «Ո՞րն է, «Արձան Աբովյանին», «էքսպրոմտ», ն. Զարյանի «Արզաքյանդի խնձորները», «Հայոց լեզուն, քնարական բանաստեղծություններում,Աշոտ Փրաշու ն Սարմենի բնանկարներում, ինչպես ն մյուսների ստեղծագործության մեջ արտաճայտվեցՀայրենիքի անմաճության միտքը, բացաճալտվեցին Հայկական ազգային բնավորությանորոշիչ գծերը: Ավ. հսաշակյանի «Հայ ճարտարապետություն» բանաստեղծության

բաբոս,

Հայրենիքը մարմնացնում են նան ճարտարապետական Հուշարձանները Հրաշալի տաճարները, դեպի երկինք միտող դմբեթները, ժողովրդական պատմական ճակատադրին անմաճության լուռ վկաները: Հայ ժողովրդի ազգային բնավորության խորունկ թափանցում է ՀովՀ. բանաստեղծական պատկերով վեց տողանոց «էքապրոմտը»,ուր Շիրազի շեշտվում է Հայոց լեռների ու Հովիտների ծրարած Հերոսական շունչը: Հակադրելով Հնաբնակ ժայոր ն թշնամու վայրագ «ողմերը, բանաստեղծը Հաստատում է ժողովրդի անմաճությունը են թշնամու դատապարտվածությունը: խորացրեց բանաստեղծությանկապերը ճայրենի երկրի Պատերազմը ն բնության Հետ: աշխարճագրության Ուշագրավէ Հետնյալ պարագան. սկսվելով Հայրենի տան՝ ծննդավայիիչ Հայրենի բնության, Հայրենի պատմության Հանդեպ սիրո բնական, անպայմանական զգացմունքից, Հայրենասիրության զգացմունքը ոչ միայն չի սաչմանափակվում «տեղային» գունագծերով, այլն ընդարձակվում է մինչե մեծ, խորչրդային Հայրենիքի ըմբոնումը։ Հայրենականպատմության ն բնության պատկերների ճետ միասին բանաստեղծության մեջ, իբրն պատկերային Համակարգի օրգանականմասեր, տեղ են գրավում ռուսական բիլինաների Հերոս հլյա Մուրոմեցը ն Լենինի քաղաքը, խորՀրդային Հայրենիքի մայրաքաղաք Մոսկվանն կովկոսյան ֆոլկլորային Հերոս Քյոռօղլին, Դնեպրի կապուտակ չրերը ն Կովկասյանլեռները, այլնայլ ոչ ճայկական թեմաներ: ժողովուրդների սրբազան եղբայրության ն միասնության ուՀենվելով ժին, Հայոց բանաստեղծությունը Հայրենիքը րմբոնում է իբրն անխզելի միասնություն: Այդ Հասկացությունը ներառնում է ԽՍՀՄ ժողովուրդների ոչ միայն ժամանակակից կեցվածքը, այլն պատմական Հինավուրց: ավանդները: ժողովուրդների եղբայրության զգացմունքը այդ զգացմունքը սնող ամենօրյա աղբյուրներով, մարմնավորում է գտնում պարզ ն անմիջական բանաստեղծական տողերում: Հատկապեսլայն ընդունելություն գտավ Գ. Սարյանի«Խոսք ժողովրդին» ներբողյանը: տարիների Ճայոց բանաստեղծություն դիմում է նան Պատերազմի «ճայկական պանդխտության» Հ. Սաչյան,Գ. էմին), նյութին (է. Գրաշի, այդ նյութի Հնաշունչ դեղարվեսսական մարմնացուժներին՝ պանդխտական որոնք ողողված էին մարդկային կարոտով, խոր,անփաանտունիներին, բատելի վշտով: Հայրենիքիցզրկված ժողովրդի անտունիները ժամանակակիցպոենզիայում արտաճայտում են Հակադիր բովանդակություն վերագտած Հայրենիքի զգացումներ: Այս առումով չափաղանց բնորոշ է Գ. էմինի «նրգ կոունկի իմաստն այն է,

որ

,

ռուս

"

մասին» գործը, որն իր բովանդակությամբ ժողովրդական-պանդխտական վանդական«կռունկների» ժատումն է: նման եղանակով էմինը դիմում է արտասաճմանյան ճալությանը՝ նրանց Հրավիրելով նորոզ, վերածնված ճայրենիք: քնարերգությանծննդյան վայրերը զինվորականխրամատՊատերազմի Հոսպարտիզանականջոկատները, ներն էին, նավերի տախտակամածները, սյիտալները, ռազմագերիներիբարաքները (Ասատուր Շեմս, Խաժակ ԳյուլՇինազարյան), ուր օճայոը լեվվի երեսունվեց զինվորով» (սա Հովճաննես րազի տողն է) բանաստեղծներըպատմում էին զինվորի ճակատագրից՝Հայրենի եզերքի կարոտից (Հ. Մաչլան՝«նաիրյան դալար բարդի», Հը- ՀովՀաննիսյան՝ «Հեռվումթողել եմ ես իմ ծաղկող այգին»), սիրո անուրջը, կա.րոտների կսկիծը, գետնատնակներում ծայր առածֆ եղբայրությունը, կլանքի ա-

ու

մաճվան մտորումը,

ողբերգությունը:

Բանաստեղծական շատ էջերում, իբրն պատերազմի դեմ ուղղված ամեծառացման միտք, Հնչեց գոյության մարդկային իրավունքի «ունատարդար մանիստական թեման (Ս. կապուտիկյան՝ Հր. Հովճաննիս«կլնոպատրա», յան՝ «Հրաշալիայգեպան»ն այլն): ողբերգական էության իմաստավորումներեն Գ. Սարյանի Պատերազմի «Հոգնած նայում եմ ես ճամփաներին» բանաստեղծությունը, որում ներկայացված է իր սերմնացան-մշակներիցզրկված Հողի «տառապանքը», ՀովՀ. Շիրազիմի շարք բանաստեղծությունները(«իմ երազի մնջ՝ կանաչ դաշտի մեջ, կոիվն անցել էր, մաճկալ էի ես» ն այլն), Հր. Հովչաննիսյանի՝զինվորների նաճանչը ներկայացնող «Մենքդեռ նաճանջում ենք, մենք ղեռ նաՀանջում ենք» ճայտնի բանաստեղծությունը: Պատերազմիտարիների պոհզիայի ընդչանուր Հաշվեկշոում առանձնակի «Հնչեղությունունեցան նան «քնարական էպոսի»՝ պատմաչայրենասիրական, փիլիսոփայականպոեմի ն ժամանակակից ու դիցաբանականթեմանն-չբի բալլադայինժանրերը: ե՛ ե՛վ Զարյանի «Ձայն Հայրենականը», ն Շիրազի «Բիբլիականը», ն ոճային առանձնա-չ « Դեպի կառափնարանը» իրենց ժանրային Սարյանի Հատկություններով«շեղումներ» էին դասական ոռնալիստականպոնմի վանդներից։ Ավելին՝ քնարական-Հուզական Հնչնրանգով ն կառուցվածքային գծերով լուրօրինակ «Հերքումն» էին ավանդական պոեմի ժանրի: «Զայն Հայրենականը» (1943), օրինակ, բանաստեղծական«քնարական ճանապարճորդություն» է Հայոց պատմության Հինավուրց ն նորագույն ուղիներում՝ պատմության դրվագների մեջ արտաչայտված ժողովրդի գոյատնեման կամքի կենսունակությանաղբյուրների Հայտաբերումով: Հանդես գալով իբրն ժողովրդական տրիբուն, Զարյանը պոհմում Հրովարտակում է արբությամբ պաշտպանել ազգային սրբությունները: Պոեմի մասշտաբային մտաճղացումը իրացված է Հրապարակախոսական-4ուղզական անմիջական դիմումների,պատմամշակութույին Հղումների, ազգայինօրնամենտի խորճըիդանշանների ձուլվածքով: Պատերազմի յուրօրինակ արձագանքնէր Հովչ. Շիրազի «Բիբլիականը» (1944), որը տպագրվեցմիայն 1946-ին: Անդրադառնալով Ճամաշխարչտային գրականությանմեջ լայնորեն տարածված «երկնքի երկրի» բիբլիական նյութին, Շիրազըաշխարձչիարարման աստվածաշնչյանլեգենդը դարձնում ա-

ու

ու

է շարժառիք՝ փիլիսոփայորենմեծարելու

մարդկային բանականությունը,

մարդու Հզոր ուժը, այն մարդու, որն իր պատմականծննդից մինչն

կրելով աշխարճի

բոլոր

այսօր,

կարողանում այդուամենայնիվ, տառապանքնեիր»

թափանցել Տիեզերքի առեղծվածների խորՔերը։ «Բիբլիականում» Շիրազը, դիմելով «մարդկության չարչարանքին»չ ղրանով իսկ արձագանքում էր ազգային պատմության, «ճայոց վշտի» թեմային, այն նհյութին, որին 11 դարասկզբին դիմում էին ճայոց բանասՎ. Թեքելան, Սիամանթո, Ավ. իսաճակյան, տեղծները (Հով. Թումանյան, ն Վ. Տերյան ոչ այնքան ճատուցման, որքան ուրիշներ արտատճայտելու ժողովրդական ցասման, «բարկության բոցի» տրամադրություններ: Նույն ավանդների Հունի մեջ էր նան Գ. Սարյանի «Դեպի կառափնարան» փոքրածավալպոեմը, որը ե՛ Հոդեչանդստյան (ռեջվիեմ) ողբ է 1915-ի Հալոց եղեռնի նաչատակների «ճիշատակին ե՛, միաժամանակ, մեղադրանոր ոսոխների դեմ: կան թուղք՝ մարդկության Հին ինչպես պոնմները, այնպես էլ պատերազմի տարիների բալլադները են լարված ն ճկուն ոխթմերով, «դեպքերի» դինամիկ ղարառանձնանում դգացմամբ,մտքի խտացումով, արտաճայտման Ճակիրճությամբ: բալլադի ժանրը նորադույն բանաստեղծների գրիչիտակ ազաՀնագույն է տագրվում պայմանական տարրերից նե դառնում ավելի ռեալիստական: Պատերազմիկոնկրետ դեպքերն են արտացոլում Ս. Տարոնցու, Մ. ՎաՀունու («Բալլադ զինվորի կոշիկների մասին»), Գ. Սարյանի բալլադները, որոնց բովանդակությունը զինվորի նաճատակությանթեման է («Հրաժեշտ»), է իրեն ենթարկել բնությունը,

ու

ն «Հետախույղ», «Մայրը» այլն):

Սարյանըիր բալլադներում մշակում է նան արնելյան անտիկ պատժադիցաբանականսյուժեներ՝ սիրո ն անմաճտության թեմաներով («Դելֆրոշ ե Ս. Տարոնցին մեծակ էլ-նուրի», «Մարմարակերտ իսկ դեղուճին» այլն), սես դիմում է Հայոց պատմությանՀերոսական դրվագներին: Հայրենականպատերազմի տարիների պոեզիայում, ինչպես երնաց շաիադրանքից, մեծ տեղ դրավեց «Հերոսությունը՝ե՛ իբրն թեմա, ն՛ իբրն աշու

ճայոց պոեզիայի Համար գելադիտական որակ էր՝ կապված Հնաղույն գեղարվեստական մտածողության շարունակման գծի Հետ: Հերոսությանավանդույթների դարձան պոհտական ստեղծագործության առանցքայինկետերը:

խարձազգացում:

Դա

Այդ ավանդներիՀունով սկովեց նան ճետպատերաղմյանառաջին նամյակի պոհզիան: Դա ոչ միայն անբնական չէր, այլն օրինաչափ փաստ տաս-Հ-

էր: Դեռ նոր միայն ավարտվել էր պատերազմականփորձությունների աճեղ շրջանը, դնո Հայրենականաղատագրական կռիվներում կոփված բանաստեղծների նոր սերնդի տպավորությունների մեջ թարմ էին ռաղժի օրերի Հուշերը: Այդ Հուշարկումներով ճյլուսվեցին բանաստեղծների նոր սերնդի առաջին գրքերը՝ Հր. Հովշաննիսյանի«իմ կյանքի երգը» (1948), Սաղ. Հարությունյանի «իմ ձայնովը» (1942), Վ. Դավթյանի«Առաջինսերը» (1942), ինչպես ն Վ. կարենցի, Հ. Թումանյանի, Մ. Քարամյանի բանաստեղծուչ

թյունները: կույս տեսավ նան 89-րդ

Թամանյան Հայկական դիվիզիալի -

«կարմիր զինվոր» թերթի լրագրող Արշալույս Սարոյանի«Ռազմի խոճեր» ժողովածուն (1947), որում մարտիկ լրադրողԻ պատմում էր զինվորական ն Հայրենասիրական զդգացմունքնեառօրյայից, զինվորների արիությունից րի վերելքից, նրա բանաստեղծություններիցլայն մասսայականության արքոչարին Բեռլինում» Հաղթական ցնծության շեշտի ժանացավ«Հայկական

պատումը:

՝

Այնուճետն, այլնայլքեմաների

միասին, Ա. Սարոյանը պաչճպանեց Հավատարմությունը ռազմական թեմային, գրելով մի շարք տպավորիչ «ուղական էջեր: Ռազմական քնարերգության կողքին եղան նան «քնարական էպոսի» առանձնանում Հունան է ստեղծման փորձեր, որոնցից ԱվետիսյանիսխրանՔը պատմող Վ. Դավթյանի«ՇանապարչՀ սրտի միջով» ասքը: Պետք է նկատել, որ չնայած մասնակի Հաջողությունենրին, այդ տարիների պոնզիան ի Հայտ չբերեց պատերազմական օրերի իմաստավորման խորություն ու պատկերայինմտածողության կոնկրետություն: Ռազմի Հիշողությունների կողքին պոեզիայում Հնչեց նան Հաղթողների տունդարձի մոտիվը: Հաղթանակիօրվա առթիվ, մայիսի 9-ին Ավ. իսաչակլանի գրած բաՀետո, բավականաչափ երկար ժամանակ, զինվորների նաստեղծությունից վերադարձը մնաց բանաստեղծականգլխավոր մոտիվների շարքում: եվ սա«Մեծ Հաղթանակի կայն, առաջին դափնին պատկանում է իսաՀչակյանի օրը» ճայրենասիրական-մարդասիրական շնչի բանաստեղծությանը. Հետ

Մեր

սուրր փառքով դրեցինք պատյան,-ճաղքանակի օրն է ցնժալից. Պարտվեց մաչաշունչ ոսոխը դաժան, երգեր են Հորդում զվարք սրտերից,

Մեծ

Հոծ

աղմուկ ու շառաչ, մարդիկ ծափով, ծիծաղով, Մի մարդ տեղան է բացել տան առաջ, էցրծլ Սասձրը ոսկեփայլ գինով, փողոցներում

Հոսում

Եվ

են

անցորդներին կանչում

է,

խնդրում,--

եղբայրնե՛ր. որդուս կենացը խմե՛նք. Հերոս է որդիս, «Հադթեց քշնամուն, Ձեր որդիների կենացն էլ խմենք: խինդով. ցեծում հէրջանիկ, նորից գավարներն իրար. նրանց մեջ մի Հայր ասում է մեղմիկ.-է՛ս էլ իմ որդուս Հանգստյան Համար: հմում

ծվ

են

զարկում

Գլխարկներն իսկույն

ծեն Հանում նրանք, են ակնածանքով լոոմ մի պաշ. են Խմում անձայն զոչվածի Համար Հացի վրա: եվ շեղում գինին սոիբ

Խոր

Այս ն մի «Սիրելի Հերոս

բանաստեղծությունների Համար («Ռազմակոչո, Հիշատակին» ն այլն) Ավ. հսաՀակյանն արժանացավԽՍՀՄ պետական մրցանակի: մոտիվը, բնականաբար, ճարուցում է խաղաղության՝ իբրն Տունդարձի կյանքի նեցուկի, իբրն ոտեղծարար աշխատանքինախապայմանի, բանաստեղծական աշխարճավերաբերմունք: Բոլոր բանաստեղծները, սկսած նաշարք

Ս.

Գ.

այլ

Զաքիյանի անմաչ

արձագանքում մինչն շարքայիննեիը, Ավ. իսաճակյանից Հասլետից՝

հն

ժա-

մանակի ամննաչրատապ, ամենաարդիական, ամենադործարար սկզբունքին Հեսպառնալիքից Չերչիլիֆուլտոնյան«սառըպատերազմի» (մանավանդ տո), խաղաղությանՀամար մղվող Համաշխարչճային շարժմանը: են խաղաղությանթեմայի իմաստավորման առումով առանձնանում ն. Գ. Ս. Հատկապես Տարոնցու, էմինի ՀրապաԶարյանի, Հովչ. Շիրազի, րակախոսական չՀրովարտակներն ու կրքոտ պատգամները, Գ. Սարյանի, Ս :

կապուտիկլանին այլոց վերադարձի տաղերը: նորից գործողության լայն շառավիղ գծեց Հայրենասիրական ներշընչանքների քնարերգությունը։ Հայրենասիրությունը ներբողադրության ձն առավ մի շարք բանաստեղծներիստեղծագործությանմեջ: Դրանց մեջ էին նան Սարմեննու Աշոտ Գրաշին: Հա(Արմենակ Սարգսյան, 1901--1984) ծնվել է Սառմենը յաստանի Ռշտունիք գավառի Պախվանցգյուղում: ինչպես ժամանակակիցներից շատերը, Սարմենընս կրել է որբության լուծը, քրոջ Հետ ապաստանելով Գանձակիորբանոցում: 1924--29 Գանձակիգյուղերում ն այլուր թթ. ուսուցչություն անելուց Հետո մտնում է նրնանի պետականՀամալսարանի պատմագրական բաժանմունքը, ավարտում՝ 1932-ին: Դեռ 1919-ին «Փարոս» որբանոցային թերթում Սարմենը տպագրում է աստծո սաշմանած օրենքների դեմ բողոքի շեշտ ունեցող «Դեպի աստված» բանաստեղծությունը, ապա Հանդես է գալիս նոր ոտանավորներով, որոնք մտնում են Շիրակի ջրանցքի կառուցմանը նվիրված «Դաշտերը ժպտում են» (1925) գրքի մեջ: Տասնամյաընդմիջումից Հետո Սարմենըտպագրում է նոր կյանքի ծաղկումը ն գալիքի գովքը արտաչճայտող«Թռիչք» (1935), ապա նան՝ «նրգաստան» (1940) ժողովածուները, որոնք, ի վերջո, տուրք էին ժամանակի չ/արդավաճած ներբողադրությաննու շքեղազարդ ոճաբանությանը: ինչպես ճիշտ նկատել է քննադատ Ս. Սողոմոնյանը, նրա բանաստեղծությունները գրված են Հետնյալ սխեմայով. «երեկ մշուշ էր ու մաճ, այսօր է ու խնդություն, երեկ էր ու անազատ կյանք, այսօր ամեն լովս ինչ ապաճով է, անկաշկանդ...»5: լինելովոչ թե վերլուծական, այլ բացառապեստպավորականխառնըվածք, բազմաթիվ ժողովածուներում («Աստղեր»՝ 1942. «Մաղկունք»՝ 1945, «Սրտի ձայնով»՝ 1942, «Գագաքներիկարոտը»՝ 1954, «Բանաստեղծիաղէ կյանքի ամենօրյա բյուրը»՝ 1961, «նրազանք»՝ 1969 ն այլն) արձագանքել մեծ երնույթներին, մասամբ մնալով փաստացի իրականության արձանադրությունների ն խրատական բարոլախոսության սաչմաններում: նախընտրած մոտիվների անդրադառԱյսուամենայնիվ,մի շարք նալով, Սարմենըգրել է ներշնչված ն բնական չափածո էջեր: Այդպիսիքեն

Արեմտլան

տառապանք

կարոտի, ճեռվումմնացած ծննդավույրի անցյալիՀուշերի,կյանքի փառամոտիվները, բանության, Հայրենիքի ճակատադրի, վերածնվող Հարսստանի որոնք երբեմն ստանում են արտա'այտիչ ճանդերձ: Սարմենը ճանդես է եկել նան ժողովրդական բանաճյուսության նյուչ քերի մշակումներով՝ դիմելով ժողովրդական բառուրանին: նրա չափատողերն ունեն երգային պաշարներ ն դրանց տեքստերով մի շարք երգաշաններ դրել են ուրախության, խնջույքի, Ճայրենաւ'իրականմասսայական երգեր, որոնք մտել հն ժողովրդական երգարան: Պետական ճիմնի 1944-ին Մարմենը գրեց Խորչրդային Հայաստանի տեքատը(երաժշտությունը Արամ Խաչատրյանի): ԱշոտԳոաշին(Գրիգորյան, 1910--1973)--ծնվել

Բաքվում, ուր Թաղավարթ գյուղից տեղափոխվելէր գեղջկականընտանիքը: Ավարտելէ Բաջվիմիջչապա կրթությունը շարունակել է երնանի մանկավարժանակարգ դպրոցը, կան ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետում: 1991-ին, ավարտելուց Ճետո, վերադարձել է Բաքու ն կնքվել Գրաշի մականունով (ԳրիգորյանԱշոտի գրել է դնո սկզբնատառերիմիացությունից) Բանաստեղծություններ նողական տարիներին. 1934-ին տպագրվել է «Մուտք» ժողովածուն, որը քՔնարական-տպավորական բանաստեղծություններովարժանացել է գրական շրջանակների ուշադրությանը: «Մուտքը» խոստում էր, սակայն Գրաշինչճա1938, «Քնարականյ՝ 1939), դեգերելով գրքերում («Ժողովրդի ճետ»՝ ջորդ ընդճանուր, վերացական ապրումների ն Հռոհտորականոճերի բավիղներում, չկլատարեցխոստումը: Գրաշու ստեղծագործությաննոր շրջանը կապվում է Հայրենական պատերազմի քաղաքացիական-Հայրննասիրականտրամադրություններ արտաՀայտող բանաստեղծական բազմաքանակ էջերի Հետ, որոնք տեղ են գտնում ՀաջորդաբարՀրատարակված «Ռազմի քնար» (1942), «Կռունկ» (1944), «իմ գարունը» (1946) ժողովածուներում: բանաստեղծություններ կային մասնավորապես իմ դգարուՏպավորիչ նը» ժողովածուում: Դրանք սիրո ն կարոտի նվագներ էին, ապա նան՝ Ղարաբաղի լեռնային բնությունը փառաբանողբանաստեղծություններ(«Վրձին, լեռներ նկարիր» ն այլն): Ղարաբաղյանմոտիվներով Գրաշին, կարծեք թե, գտնում էր իր բանաստեղծականաշխարչի ճանապարծը, թեման ն արտաճայտման ոճային գծերը, սակայն, այնպես եղավ, որ իր երգի Հորիզոնների լայնացման մտաՀոգությունից իրապես նրա «երգը թոավ աշխարճով մեկ» («երգը թոչում է աշխարճով», 1952)։ Այսպես էր խորագրված նրա ժողովածուներից մեկը, որը, րոտ էության, թողնում էր աշխարճագրականտեղանունների թվարկման տպավորություն: Որոշելով արձագանքել ժողովուրդների բարեկամության ն ճամամոլորակայինխաղաղության շարժմանը, Գրաշիննյութի կոնկրետությունը փոխարինում է վերացական խորՀրդածություններով՝ նույն այդ նյութերի շուրջը, Գրականքննադատությունը սկզբունքային նե սուր խոսք առաց նրա «աշխարճագրականճայրենասիրության» մասին: Շուտով Հայտնրվեցին Գրաշու նոր ժողովածուները՝ «իմ սիրո պոեմը» (1954), «Սարերի օրինգը» (19527), «Սիածանի յոթ երգր» (1961), «Ո՞ւր նս, սիրո մոլորակ» (1968), որոնց մեջ նվազում են չՀռնտորականճնչերանդները ն փաստերի արձանագրականմատուքումները: է

ուսա-

ձիոքերի տեր, Գրաշինինչ-որ չափովմոտե1ինելովբանաստեղծական ցավ իր աշխարչին: Դա ծննդավայրի՝ բնության դգունադծերի Ղարաբաղի, աշխարչն է, լեռնագագաթներն անտառները, գետերն ու Հովիտները, ամ«լերն ու ծիածանները, պատմական չիշատակներն ու Հնագույն վանքերը, մի խոսքով բանաստեղծականտրամաղրություններՃարուցող մի յուրաճաՀ ու անկրկնելի եզերք: Բանաստեղծականկողմնորոշումը Հիմք տվեց «ուլ ռուս դրողներից մեկին ասելու, թե՝ «Գրաշուն իրավամբ կարելի է կոչել Ղարաբաղի երգիչ»: ԱՀա իր խոստովանությունը. է իմ սրտում, Հետս ժպտում է «Ռւր էլ, ուր էլ ես գնամ՝ Ղարաբաղն ու

.

որտուվ...Ֆ:

Ապա՝ ծրը

ես

մաՀանամ,

ինձ

խարույկնետեք՝

Մոխրանամ նրա. ուրախ բոցերում Մոխիրս տվեջ "ովին սրան, նա ձեռքով քերն Որ տանի շաղ իմ Ղարաբաղի կապույտ լեոննրոմ...7 տա

Պետք է նկատել նրա քնարի մի Հատկանիշը՝խզումը «սրտի» հն «գլխի» զգում է մանավանդ բնությունը, սակայն, անկարող է լինում միջե, Սրտով

իր

անել: երկ-` բանաոտեղծական ընդճանրացումներ ղգացողություններից

թերությունը թեմայի արտաքին, մակերեսային լուրացումն է, եվ երրբորդը՝ֆոլկլորային սարզունակ մտածողության տուրքն է: բայաթիներ, գրել է տաղեր, գաԳրաշինթարգմանել է ադրբեջանական հ այլն, էությամբ նրա բանաստեղծուզելներ, ժողովրդական քառյակներ են ժողովրդական պոեզիայի սկզբնաղբյուրներին, թյունները Ճարազատ կայն դրանց դիմելիս մեքենայորեն կրկնում է ժողովրդական երգի ձնն կառուցվածքը, նրա ստեղծագործության այս որակը արժանացել է քննադատության (Դ. Մաշարի, Ս. Սարինյանհ այլք) սկզբունքային եզրակացություններին: Այնուամենայնիվ,Գրաշու ոտանավորների մեղեղիական չերտերը արժանացել են երաժիշտների ուշադրությանը: նրա տեքստերի «իման վրա Ա. Բաբաջանյանը, Ա. Հեջիմյանըն ուրիշերգեր են գրել Ա, Խաչատրյանը, ենրը։ Գրաշին ռուսերեն լեզվով ամենից շատ թարգմանված բանաստեղծրորդ

սա-

ու

ներից է:

տասնամյակում տպագրվեցին այրենասիրական Հետպատերազմյան ներշնչանքի ուժեղ բանաստեղծություններ,ինչսլես Գ. էմինի «նրգ երգոցը», Հ. Շիրազի մի շարք գործերը, սակայն աստիճանաբարթուլացավ քնարերդության Հայրենասիրականլարը, ասպարեզմտան ծնծղաները, թմբուկները, ձավփածոՀրավառությունը։ իրապես խցանված էին երգի ակունքները, որ վերաբերում է Հատկապես մտերմական ապրումների քնարերգությանը: Արդեն Հայաստանի գրողների երկրորդ Համագումարում քննադատումեժ բաժին Հասավ անձնական քնարին՝ Ս. Կապուտիկյանի,Գ. էմինի, թյան Մ. Մարգարյանի,-որոնք դգնաչատվեցինիբրն «ապաքաղաքական արտաՀալտություններո Քնարականբանաստեղծությունը Հննվեց սխեմա-կաղաՀչ պարներին, այսպես ասած Հաղթականչերին, խլացվեցին անճչատական46

է

մտերմականվերապրումների ընդվզում շեշտերը:եղան,իճարկե,առանձին Հնչեցին դեմ, դրանք իբրն սաշմանասակումների բայց հեր «ներաշխհարչի» Ճանապատի» այն միջավայրում, ուր տիրապետում էր «ձայն բարբառոյ զարգացմանը նվիրված գրական վարչարարությունը: Բանաստեղծության ասուլիսներից բացի (1946, 1954 թվականների), չափածո բանավեճերով ճանդես եկան իրենք՝բանաստեղծները: Բնորոշեն Հ. Շիրազի ծառացումները այն մտայնության ղեմ, որի ճամաձայն, անցել է «լիրիկայի ժամանակը», այլես անախրոնիզմ են սիրո ն մայրության, բնության ն կարոտի նվագները։ հր «Լիրիկա» ն «Տեխնիկա» վերնագրերով բանաստեղծություններում Շիրազը, անդրադառնալով ղզգացմունքի ն «երկաթն դարի» փոխճարաբերությանը(դա «ֆիղզիկների» ն «լիրբիկների»Հայտնի վեճի սկիզբն էր), անմնացորդ փարում է ինքնաբացաՀայտման, մարդկային ճոգու ճարստությունների պեղման սկզբունքին: Ձնայած սվիններով դրոչվող քնարերգության ինքնակաշկանդումներին, ասպարեզ են գալիս, թեն ոչ այնքան շատ, բայց տպավորիչ քնարական էջեր Մ. Մարգարյանին Հր. չովճաննիսյանի,Պ. Սնակի ն Վ. Դավթյանի, Արաբատ Այվազյանի(«Թովչանք», 1948) ն Արշալույս Մարգարյանի(«Զնծաղիկներ», 1942) գրքերում: ստեղծագործականխմորումների արդյունք էր Գ. էմի Քնարերգության նի «նոր ճանապարճ» (1949) ն Ս. կապուտիկյանի «հմ «Հարազատները» (1951) ժողովածուների քաղաքացիականպաթոսը, այն ժողովածուների, ն 1952-ին արժանացան ԽՍՀՄ պետարոնք ճամապատասխանաբար կան մրցանակների: սաճմանների ընդլայնման պաճանջից ծնվեցին «գյուղական» Պոեզիայի ն «արդյունաբերական» կոչված մի շարք պոեմներ (Գ. Սարյան՝ «Հրաշալի ն. Պ. ւերունդ», Սնակ՝ «Անճաշտ մտերմություն», Զարյան՝«Արմենուճի», Լ Վ, Դավթյան՝ «Պտուտակներ» այլն), որոնցում Ճայ իրականության՝ մեջ սկաված աշխատանքայինվերելքը ներկայացվում էր արճեստական, շինժու ոճային գդունազարդող արտաճայտչուբախումային ճակասություններով, թյամբ: ճիմնական ժանրը ներբողական օդան էր, թեն եղան նան Պոնզիայի տեսակային բազմազանեցման փորձեր: մեջ աչքի ընկավ ԱբշավիբԴաոբնին(Արշավիր ՄնաԱռակագրության ցականյան, 1910--1980): Ծնվել է Խանլարի շրջանի Գետաշեն գյուղում (Ադրբեջանական ԽՍՀ): Միջնակարգկրթությունը ստացել է Բաքվում, բարձրադույնը՝ Մոսկվայում (սովորել է կինեմատոգրաֆիայիինստիտուտի սցենարական բաժանմուն): Քում Գրականասպարեզ է մտել պինսներով, որոնցից Ճաջողություն է ունեցել «նրբ բացվում է մանուշակը» (1948) դրաման: Հայրենական ռւլատերազմից ճետո զորացրվել է բանակից ն երնանում շարունակել դրական աշխատանքը: Գրել է պատմվածքներ, սցենարներ, ակնարկներ, Հրապարակախոսաչ կան, մտերմական, մանկական, երգիծական բանաստեզծություններ, սակայն «ամբավի է ճասել իբրե առակագիր («Խքօւօրոյ» ամսաթերթըԱն Գինզբուրգի թարգմանությամբ տպագրել է նրա առակների ռուսերեն Ճավաքածուն ): -

ո-

Դարբնու առարկաների նյութը ն՛ արտաքին՝միջազգային, ե՛ ներքին կյանառակներում անդրադառնում է միջազգային Քի երնույթներն են։ Մի շարք մերկացնող ծայրն ուղղելով գերազանցորեն նոր քեմաների՝ ծաղրի սուր, պատերազմի Հրձիգների դեմ («Կոլորադյան բզեզը», «ուն կոնգրեսում» ն վերնագրված երեք ժողովածուներում (1954, 1955, 1959), այլն): «Առակներ» «Աղվեսը դրախտում» գրքում (1969) առակախոսը անդրադառնում է «ներՔին թշնամու»՝ բյուրոկրատի, ստորաքարշի, քծնողի. գուփողի, կաշառակերի կերպարներին,մերկացնում է կլանքի առաջադիմությանըխանգարող արատները: դասական առակադգրության ավանդներին, Դարբնին նս մեժ Հետնելով մասամբ դիմում է «կենդանականաշխարճի» նմանակմանը, ասել է Թե՝ այլաբանությանը, կենդանիներին բնութազրող վարք ու բարքի միջոցով ներկայացնումմարդկային կեցության որոշ կողմեր, Դարբնու առակները, ինչպես նշել է Դ. Դեմիրճյանը, բերում են նոր լեզվաոճական ձներ ու կառուցվածքներ, սակայն մեծ մասամբ, նույն Դեմիրճյանի ասելով, ալդ առակների կենդանիները «սխալ ամպլուայի, սխալ դերի սլատառականֆունկցիայի մեջ են»22, ասել է թե՝ նրա կենդանիները, ի վերջո, ոչ թենմարդիկ են, այլ կենդանիներ: 1946--1956 թվականները, չնայած առանձին բանաստեղծական փայլատակումնհրին, ըստ էության օ«ճդնաժամիշտարիներէին:

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

ԱՐՁԱԿ

Գեղարվեստականարձակի ժանրերից, ինչպես

պետք էր սպասել, եկավ ակնարկը: սաճմանափակումներով կաշկաճդված այդ ժանրը Վավերագրության մնում շատ դեպքերում էր ոնպորտաժի սաչմաններում: ինչպես ռազմաճակատային թերթերում, այնպես էլ թիկունքային պարբերականներում տպագրվող Ճարյուրավոր թղթսկցությունննր պատմում էին ռազմաճակատային ն թիկունքային չերոսների սխրանքների, առանձին զորամիավորումների անցուդարձի, զինվորական բարեկամության ն այլ նյութերի մասին: Հաճախ էին տպագրվում այսպես կոչվաժ՝ «նամակներ ռազմաճակատից», որոնք Հեղինակները կամ արտաճայտում էին իրենց վերաբերմունքը այս կամ այն իրադարձության Հանդեպ, կամ պաթետիկ շեշտով, պատմական զուդաճեոների դիմելով, պատմում էին պատերազմի մասնակիցներիկլանքից ն գործերից: Ռազմական դեպքերի ընկալման մակերեսայնությունը, տոնական, Գ. վ. Անանյանի, Հանդիսավորտրամադրությունը բնորոշ էր Հ. Մկրտչյանի, Բեսի առանձին ակնարկներին: չճասնելով գեղարվեստական ընդճանրացման աստիԱյսուամենայնիվ, ճանի, ռազմաճակատայիննամակներն ու ակնարկները ստեղծում էին Ճուղական մթնոլորտ, որը անչրաժեշտ էր պատերազմի տարիներին, Հայոց դրականությանը թեն անծանոթ չէր «Հրացանավոր մարդուռ պատկերման ավանդություն դեռ քաղաքացիական կռիվների մասնակիցների պատկերառաջինբնազծեր

դուրս

ն

ման

իր բարդ բովանդասակայն Հայրենական պատերազմը ասպարեզում,

կությամբչէր կարող տեղադրվել եղածի շրջանակներում: նորի արտացոլման դժվարության վկայություն են դրական խոստովանությունները, ինչպիսին էր, օրինակ, Հը. Քոչարի ռազմաճակատից գրած նամակը քննադատԽորեն Սարգսյանին":նամակում Քոչարը խոստովանում

մարդկային նյութի ճետ դործ ունի ժամանակակից գրող-տարեգիրը: «էսթետիկայիՃին, քարացած պաճանջներնու նախապաշարմունքներըեհղ դարձան պայքարի մեջ, Գրողին չէին կաշկանդում ...Դրողը չէր կարող գրել այն ժանրերը: նրան Հետաքրքրում էր պայքարը: ժամանակ անթերի ն միշտ ղդուշանալ «էսթետի» օրենսդրության սաճմաններից»: «Ռազմական դեղագիտության» վերաբերյալ իր մտորումները նա շաէ՝ րունակում է «նամակների» այլնեայլ Լջերում. «Մեր խնդիրը «Համեստ տասնյակ դեպքերիցընտրել մի երկուսը ն պատմել նրանց արտաքինը, գործողությունը, այն էլ արագ, թռուցիկ, ճոզեբանական ճարուստ նյութը թողնելով վաղվա ճեղինակին»։ Քոչարիպատերաղմական ակնարկի ճետ կատարվեց ժանրային կերշարժում. ճեղքելով վավերագրականպարանափոխմանմի Ճճետաքրքրական սաճմանները, նրա ակնարկը մերձեցավ պատմվածքի ժանփասոատագրականի րին: Հը. Քոչարը պատերազմի տարիների ռազմաճակատային կյանքի գեէ: ղարվեստականտարեգիրն 1910--1965) ծնվել է Ալաշկերտի զագյուղում: Համաշխարձճային առաջին պատերաղմի տավառիՂումլիպուջա ըբիներիննրա ընտանիքը տեղափոխվում է էջմիածնի դավառը ն Հաստատվում Բամբակաշատ գյուղում: Ղուրդուղուլու, բամբակա(Հոկտեմբերյան) դործական տեխնիկումն ավարտելուց Հետո՝ Քոչարը սովորում է երնանի (1931)ն Գրողներիմիությանը կից դրական Համալսարանում: բանֆակում` Արդեն 1930-ականի սկղբին պարբերական մամուլում տպագրում է առաջին պատկերներն ու պատմվածքները, իսկ 1934-ին՝ «Վաճան Վարդյան» վիպակը, տրի Ճերոսը կարմիր բանակի շարքերում ճոգեկան փխրությունը Պաղթաճարող երիտասարդ նկարիչն է: Զինվորականնոր միջավայրը Վաճան ՎարդյանիՀոգուց արմատախիլ է անում քաղքենիական գծերը, ընդարձակում է տեսաչորիղզոնըն բարոյապես ամրացնում բնավորությունը: Առաջին վիպակում այս էական Ճարցերը, իճարկե, լուծվում են սխեմատիզմի որոշակի կարգով: Մի քայլ առաջ էր «ՕղզսենՎասպուրի ճանապարճորդությունը»(1987) երգիծական վիպակը, որի Ճճերոսըդարձյալ մտավորական է՝ բանաստեղծ: իր նեղ պատուճանից նայող, «փղոսկրյա աշտարակում» մեկուչ Աշխարչճին սաքյած Ճերոսը՝ կլանքի նոր տավորությունների, մարդկանց Հետ շփումԽերի շնորչիվ ապրում է Հողզեկանվերածնության ընթացք, դառնում Հասարակության լիարժեք անդամ: Օգսեն Վասպուրիկերպարը վիպակում գծագրված է Քոչարին բնորոշ »ումորիստականվերաբերմունքով: Քոչարիոճային մտածողության մյուս բնորոշ գիծը ճրապարակախոսական-ռոմանտիկականբարձրաշունչ խոսքի նախասիրությունն է, մի ատէ, թե նչ

Հարուստ

ն

բարդ

բորան(Րարրիմնոո,

ՀՀշԱպաքոա-ոանպատաագագոաեեաեեկաայ.ոասոաոո ԻԿ աոկա

4--661

կանիշ, որ բնորոշ է

նան

1941-ին

խորագրով «ժամանակներ» պատմվածքների ղովոածուին: պազրած

տըր-

ժո-

ժողովրդական ավանդության («եղբայրները ), Դսեղի ծերունիների զրույցների («Սոլոմշակման

մոն

բիձու փիլիսուխայությունը»,

«կոստան

պապի Ճիշողությունները») գրառումների, ժամանա կակից կենցաղանկարների կողՔին ճեղինակը տպագրում է նան «ժամանակներ» մենախոսու-

թյուն-երկխուությունը դարերի ճետ,

նում

ուր

գլխավոր շեշտն րնկ-

է պատմության

արդիականության սերտ կապի վրա: Քոչարընյութի, «երոսնիրի ն

գրելակերպի որոնման մեջ էր, ՀՐաչյա Քոչար երբ սկսվեց Հայրենաան պանա դարձավ մի շարք զմաճակատային թերթերի զինվոտերազմը, են թղթակից: Հանրապետական մամուլում ւպագրվում են նրա պարական տումները «նամակներ գործող բանակից» խորագրի տակ Այդ Ճրապաե

:

,

ուա

են նրա երկու ժողովածուն՝ «Հերոսների ծնունրակումներից ձնավորվում

«նախօրյակին» (1943), որոնց 1946-ին «ավելվում է ուխտը» գիրքը. Սրանք ամփուում էն Քոչարի ծոցատետրերում «Սրբազան գրանցված «ճասարակ պատմություններ», ակնարկներ ու պատմվածքներ, որոնք թիկունք էին բերում ռազմաճակատի լարված ոիքմն ու ճերոսության դը»

(1942)

մթնոլորտը:

՝

նե

'

ժողովածուներիներքին թեման Հերոսության՝ Հայրենասիրությանբարձրը տեսակի, բացաճայտումն է՝ խաղաղ կյանքից պատերազմական իրա-չ դրությանն անցած մարդկանց օրինակով: Դրանքխաղաղ զբաղմունքի մարդիկ են՝ ճովիվներ, ճանքադործներ, այդգեպաններ,ուսուցիչներ, ճողագորժներ, բժիշկներ ն ուրիշներ, որոնք ճայրենիքին սպառնացող իրադրության մեջ դառնում են «զինակիրներ»: ծնունդը» Քոչարը ներկայացնում է որոշ Հասարակացու«Հերոսության մով, վերամբարձ շեշտերով, որի առնչությոմբ քննադատ խԽ. Սարգսյանը պրողան Հայրենական պատերազմի օրերին» Հոդվածում «Խործրդաճայ գբեց.«ընդճանրացումներ, րառիս իսկական իմաստով, նա դեռ չունիչ Բայց նրա մուտ կա արդեն այդ ընդչանրացումների սկիղբը. Հենց Ճերոսների նման ծննդյան ճղացումն արդեն մի սկիզբ է: Այս ամենից ավելի՝ նա ունի փաստեր, բայց այս փաստերն էլ իրենց Հերթին դեռ չեն ազատվել ոչ-էական, պատաճականկողմերից, դեո չեն մաքրվել ու զտովել,դեռ չեն նստել նրա գիտակցությանխորքում բյուրեղացած վիճակում, մի խոսքով՝ դեռ չեն Ճյուժավորվել ընղճանրացման ճառագայթից»ո:

Անշուշտ,Հավասարարժեք չեն Քոչարիպատերազմիտարիների գրվաժջ-

ները: Դրանցում կան տաք դեպքերի թարմ «ետքերով գրած ակնարկներ, որոնց մեջ Հեղինակի խանդավառություն իշխում է գեղարվեստական խորչրդա-չ պատկերմանը, կան ակնարկներ՝՝դրված Ճրապարակախոսական «նոր տարվա նվեոճով ծության (ինչպես՝ «ժողովրդի ձայնի արձադանքըջ, «Խոճեր ըը», հրաղանքներ»), կան «նամակներ...»՝ ծրագրված ռազմաճակատի Հայ Ճերոսների ռազմական սխրագործությունը օր առաջ պատմենպատակով («Ստալինդրադիճայ պաշտպանները», «Հերոսներիծնունլու պատմվածքը Հայրենադը»), սակայն ամբողջության մեջ նրա ակնարկն կան պատերազմի տարիների Հայ արձակի ձեռքբերումն են։ Ոչ թե ոճի կատարելությամբ կամ ճոդեբանական խորությամբ, այլ երնույթների մարդկանց Ճավաստիպատկերումով: Քոչարը դրականություն բերեց պատերազմի իրական Հերոսների՝ Հալ ու այլազգի ռազմիկների, ճայրհնասիրական ապրումների խոճերի աշխարչը, փորձություններով վտանգներովլի նրանց ռազմական կենցաղում դիտեց իսկական մարդկույնության՝ դարերի ավանդած Ճումանիզմի բարձր արժեքներ, ճայրենիքի ազատության անկախության Համար մարտնչող ժողովրդի բարոյական ուժի կոնկրետ արտաճայտություններ։նրա գրվածքների «այուժեները» ռազմական կյանքի սյուժեներ են, այսինքն իրական ղեպքեր, եղելություններ, ճերոսները՝ իրական անձնավորություններ: Դիմելով նախատիպերիու սլուժեների նախօրինակներին, Դ. Դեմիրճյանի բառերով տսաժ՝ ելիելով «տեղի ունեցած իրականությունից», նա կանատեսիդիտումներին միացնում է գեղարվեստականխնդիր ն այս ճանապարճով նվաճում եղելության, կենսափաստիիմաստոլ: սլատմվածքներում գրողը նկարագրել է օդային իր ակնարկներում ոմբակոծություններ, դաժան երթքուվիներ,նաչատակություններ, ձեռնամարտ Ճրացանաձգություն,գրոճ ու ճակադրոչ, նրա «երոսները գործում են պատերազմի առօրռազմական իրադրության ծանը պայմաններում, բայց յա կենցաղի այս պարտադիր դրվագներից ավելի նրան գրավում է խորտըրԱճա դային Հայրենիքի զինվորի գիտակցության միասնության խնդիրը ոլատմվածքի ճերոս վիրաբույժ Պարթն Սմբատյանը: Սովորական, «Փրկիչը» անճայտ մի ճերոս, «միջին մարդու» իսկական տիպար, որը ներկայանում է ամենօրյա լարված աշխատանքի մեջ զինվորական վիրաբույժի դժվարին պարտականությունը կատարելիս. Պարթն Սմբատյանը գործում է, թերնս, պատերազմի ամենադժվարին տեղամասում՝ բժշկական կետում, որտեղ մեն ամեն ժամ օր ու իրար են չանդիպում կյանքն ու մաճը, կյանքի ծաու րավն մաքառումը մատվան դեմ: վիրավոր զինվորներից ավելի, Համակ ուշադրություն կամք դարձաժ, ուժերի գերագույն լարումով կյանքի Համար կովի է դուրս եկել ճակատային վիրաբույժը. «նա սուր դանակը ձեոՔին մաքառում է մաչճվան դեմ անկոտրում կամքով, իր ուխտին երդումին Հավատարիմ, որ երբեք նաճանջի ճանապարճ չի ճանաչում։ եվ շունչ է տալիս անշնչացողին, ուժ կլանք՝ ուժասպառ ու արյունաքամ եղողներին, ժպիտներ ու պայծառ Հայացքներ՝ գերմարդկային տանջանքներիմեջ բարձր ջերմից զառանցող Ճճիվանդներին։նա Հաղթում է մաճին, ամեն մի առանձին կլանքի Համար գոտեմարտիմտնելով նրա ծնտ»։ Բժիշկ Սմբատու

ու

ու

ու

ու

ու

`

ա-

ու

ու

ա-

ու

ու

ու

իանն իր մասնագիտական պարտականությանսոսկական կատարողը չէ. նա ներկայացվում է որպես տրդորության ն ճումանիզմի սկզբունքները արյամբ յուրացրած մարդու բնավորություն: Մաչվան դեմ սկսած նրա «Ճարձակումը, ինչպես Հիանալի պատկերում է պատմվածքագիրլ, Ճամեստ ալդ

է փառքիպատվանդանին, թեն Սմբատյանի բնամարդունբարձրացնում

փառավորությունից իսպառ բացակայում են «Հերոսական» կեցվածքն է իր ուշադիր, գործին դժվարություններն նկարագրում Քոչարը սիրությունը: Ճոգնությունը Դաղթաչարելու պատրաստակամ Հայրենիքի մարտիկին, որի դիտակցության մեջ, քուն քե արքուն, բաբախում է միայն մի միտք՝ մաչ- . վան սաճմանը Ճասած վիրավոր վինվորներին կյանք վերաղարձնելու միտքը: կերպարով ՔոչարըՃայրենասիրության ըմբբրոՎիրաբույժ Սմբատյանի տվեց, որ այդ մեծ զզացնումը ազատագրեց վերացական գծերից ն ցույց ճնագույնը,նախ ն առաջպաճանչջում մունքը՝մարդկային զգացմունքներից է կոնկրետ գործ, մարդու կարոտ ծարավին» տիրեց ծարավ: «Մարդու ն Քոչարի Ճերոսը դրանով էլ դրսնորվեց որպես կենդանի անճչատականություն, Քոչարի «զինվորական ժամանակագրությունը» լեցուն է եղբայրական բարեկամության կենդանի օրինակենրով, որոնք ճեզինակը մատուցում է դրական նկատելի վարսլետությամբ: «Սրբազան ուխտը» պատմվածքում պատմում է ռազմական առօրյայից բնորոշ մի դրվագ. կուրսկի մարզի Բուդմեոյոնովկա գյուղի մոտ անվեչներ քազղեկը՝Վլադիմիր Ցուրչենկոն, նում է Հայ մարտիկ նաճապետ Մխիթարյանի ձեռքերի վրա։ Մաչվանից առաջ, խնդրում է, որ, երբ ծայրից-ծայր ազատավերջին շնչում Յուրչենկոն դրվի ճայրհնական Հողը, Մխիթարյաննայցելի իր գերեզմանին. «նս կլսեմ քո ձայնը ն ճանդիստ կզգամ ինձ ճողի տակ»,-- մեռնող քաղղեկի վերջին խոսքերը Ճայ զինվորի ճամար դառնում են սրբազան ուխտ, ն նա կատարում է ուխտը Պատերազմիվերջում ԱրնելյանՊրուսիայումզոճվում է նան թաղվում Տիլզիտի ճրապարակում, եղբայրական դգերեղմաՃայ ղինվորը նում: նաճատակներիողբերգական ճակատագրի գլխավերնում շողշողում է եղբայրության անշեջ կանթեղը, «սրբազան ունա» գաղափարը, որ տվյալ դեպքում ոչ քե Հերոսների ինչ-որ միստիկական ապրումներն է վերակոչում, աշխարճայացքի միասնուակ դաղափարականխոր Ճարազատությունն թյունը: Մի ակնարկում տպագրված ռազմաճակատայինթերքում («խոճնրու ), Քոչարը ասում է. «եղբայրություն, պատիվ, այրենիք, հրազանքներ» կյանքի սեր, ատելություն թշնամու Ճճանդեպ,այս խոսքերն ու զգացումները մեղ ճամար դարձել են զենք: Այդ զենքի շնորձիվ մենք միշտ անխոցելի կլիննենք»։ Սովորականպայմաններում սովորական այդ «ասկացությունները, ամենից ճասարակ խոսքերը պատերաղմի տարիներին Հուզական ազղդեցության ուժ են ձնռք բերում: Քոչարի խոսքը մշտապես լարված է ու կրքուռ, Հադեցած անմիջական խորճրդածություններով պատերազմինմասնակցող ճայ ժողովրդի զավակների ազգային Հպարտության ու ժողովրդի պատմական երթուղիների մասին Ճայ ժողովրդին ուղղված խոսքերը «Բարեկամություն»պատմված(օշրինավ՝ ն Քե վերջում), Հերոսության ժամանակակիցըբմբոնման մասին («Հերոսը» ու

ու

ու

ռուս

ու

ու

ժոակնարկների ճեղինակային դատողությունները), ղովուրդների եղբայրության Հզոր ուժի մասին ն այլն. նման խորճրդածուզգացած կենսական պատթյունները ոչ թե Հեռացնում են դրողին տեսած կնըների ճշմարիտ վերարտադրությունից, այլ Ճակառակը՝խորացնում են անմիջական տպավորությունից ստացած պատկերը նոր իմաստավորումնեչ

ծնունդը» «Հերոսների

ու

րով:

Այս առումով Քոչարի ստեղծագործությանմեջ

պատերազմիավարտից անմիջապես ճետո

առանձնանում

է

գրած «Գեներալի քույրը»

1945-ին, պատ-

տպագրվեց «Պրավդայում»5: Պատմվածքինյութը Հեռավոր Ամերիկայից ուղարկված Հայուճու նամակն է Հայրենականպատերազմում փառաբանված Հայ գեներալին: 0սսարսափները ճաշակած ժողովրդի մանյան արյունոտ յաթաղանի բոլոր ենթադրում է, թն գեներալը իր Հարազատ եղբայրն է: Բայց սպարղդուստրը վում է, որ վերջինս արյունակցական կապ չունի անծանոթ կնոջ ճետ: Հայ ժողովրդի Ճակատագրի Համար բնորոշ տյլս «սյուժեն» Քոչարիգրչի տակ, պատկերավորՀրապարակտխոսությանուժով, վերաճում է ճայրենասիրուն գեներալի փոխադարձ նամակները մերթյան իսկական ճիմնի։ Հալուճու ձեցնում են նրանց Հոգիները, նրանց արյունակից է դարձնոսք նուլն ժողովրիդի արմատից ծնվելու, նույն ժողովրդին փորձության ժամին զորավիգ

մբվածքը,

որ

լինելու Հանգամանքը:

Քոչարիակնարկներից

պատմվածբներիցուղիղ գծով ճանապարճ է ձգվում դեպի զավակները» երկչատոր վեպը (1952, 1959)։ Այստեղ կենտրոնացան «ճեղինակիոչ միայն չարուստ կենսափորձն խոր՞բիդային ժողովրդի ազատագրականպայոնհրազմի բովանդակությանըբմբոնումը, այլն արձակի կարճ ձեերից շատ ճերոսներ ուղղակի մտան վեպի գործողությունների դաշտը (բաբենկոն՝ «Բարեկամություն» պատմվածքից, բաշկիր էմիլովը՝ «եղբայրներից»,Հույն զինվոր Պավել Իվանիդին,քաղղեկ Մալիշեր՝ «Մեր քույրերը» ակնարկից, Հրամանատար Բորիս Յուրչենկոն ն ուրիշներ): ճիմք ունի նան վեպի սյուժեն ամՎավերագրականչ-փաստագրական Դա բողջությամբ: քաղաքացիական կոիվների տարիներին Հայաստանում Լոռու գնդի ճիման վրա ձնեավորված դիվիզիայի պատմությունն է՝ Հայրենական պատերազմի ուղիներում: Հավատարիմ մարտական, Դերոսական վանդներին, դիվիզիան պատերազմի առաջին իսկ օրից մեկնում է ռոազմաճակատ: Քոչարըպատկերում է դիվիզիայի մասնակցությունը պատերազճամին՝ պաշտպանական մարտերի նաչանջի (1 Հատոր), Վոլզոգրադյան կատամարտիու խորճրդայինզորքերի Հակաճարձակմանժամանակ (1 Հա«Մեծ

ու

տան

ու

ա-

ու

Թոր):

Խոսելովգրքի

ստեղծման ակունքներից» Քոչարը մի Հոդվածում գրում հլակետը եղել է ուկրաինական մի զինվորի թնավոր խոսքը՝«Տարբեր են մեր ծննդավայրերը,բայց Հայրենիքըմեկ է»: ՎիպականՀամառոտ նախադրույթներից Հետո, որ կոչված է ներկաու լացնել խաղաղ կյանքի ընդճանուր պատկերն ներքին բովանդակությունը, վիպասանը Հենց ռազմաճակատիցէլ սկսում է Գալունովի, ապո գեներալ Աւ ու գլխավորած մարտական միավորման զինվորների ճրա-չ ծասնոպոլյանսկու է մանատարների կյանքի տարեգրությունը. թշնամին առաջ շարժվում, Ճայրենի բզկտված Հողի վրա տեղի են ունենում պաշտպանականծանր ու աճեղ

է,

որ

մարտեր: Ռմբակոծվում են քաղաքներն ու գյուղերը Հրամանատարության դիվիզիան՝թողպաճանջով Հետ է քաշվում նան գեներալ Յասնոպոլլանսկու նելով ՀյուսիսայինԴոնեցում գրաված բնազծերը: Հարկադիրնաճանչը դառնում է զինվորների «ռազմական մտածումների» գլխավոր նյութը. սկսած շարքային չանձնակատար իտվակից մինչն

Հայրենիքի բանակի ռազմական խորչճրդի անդամ Մաքսիմ Լուգանսկոյը, մտածում նաչանեն Հողիներում, պայծառ կերպարն իրենց դառնությամբ են թողնում Հայրենի Հողը, Հավատալով իրենց ջի մասին: նրանք թշնամուն գործի արդարությանը,նաճանջում են՝ վերադարձիՃուլսով: Վեպի առաջին Հատորում, Հարազատ մնալով պատերազմի ընթացքին, ք-է ասել, որ, Քոչարը ցուցադրում է դերազանցորեն նաչանջ։ Այստեղ ու ռագճական գրականության յուրովի տուրք տալով Հասարակագիտական Քոչարը երմեջ ժամանակին լայնորեն տարածված սխալ կոնցեպցիաներին, «Հարձակման բեմն Հերոսների բերանով արտաճայտում է «նաճանջը մեծ մտքեր:Այս մեղանչումը, անշուշտ, սկիզբնէ» կեղժ տեսակետին Հարակցող խախտում է վիպականճշմարտությունը: Քոչարը ցույց է տալիս, թե ինչպես միասնական Հայրենիքի զգացումը զինակիցներ է դարձնում Ուզբեկստանիբամբակագործ Ալդիբեկ Մուսրամիլովին ն տուլացի զինագործի որղի հգոր Սլավինին, Արարատյանդաշտի Հողագործ Արսեն Տոնոյանին ն ուկրաինացի էլեկտրամոնտյորՄիկոլա Բուրդենկոլին, ճայուծի Աննիկ Զուլալյանին կ ուկրաիխնուչիՇնչուկին, քաղաքացիական կռիվների վետերան Մինաս Մելիքյանինն ադրբեջանցի Համզատան Սադիխովին,վրացի, բաշկիր, ղազախ, Հրեա ժողովուրդների մեծ տեսնում ճնռու մեծ նա է է, ով իր տնակից «Զինվորը զավակներին: բածություններ»,-- Հայրենասիրությանայս լայն ըմբռնումն է, որ զենքի ւ

տա-

ընկերներին դարձնումէ նան ճայրենակիցներ,ընդճանուրճայրենիբի պաշտպաններ: Քոչարի վեպում ոճական գլխավոր ռկզբունքը Հերոսականությանոոմանտիկականբնույթն է: նա շարունակում է պատերազմի շրջանի իր գրրվածջների ոճը, միայն ավելի մանրամասն ցուցադրելով ճերոսների աշխատանքն սխրագործությունը,պարտությունն Հաղթանակը, երազանքնու ու

սերը:

ու

'

ԲնավորությանՃավաստիությամբառանձնապես աչքի են րնկնում շարքային Հերոսները, տարբեր ազգությունների զուվակներ՝ «Ճասարակ, ժե

մարդիկ», որոնք ճանդես են գալիս որպես ժողովուրդների բարեկամության ու խորճիդային ճայրենառիրության սկզբունքի կրողներ, նրանց կողքին ներկայանում են բարձրաստիճան զինվորականներ: ասում ենք կովել,ն գեներալները նույն ես սովորում են»,-«Սովորում է դեներալ Ցասնոպոլլանսկին, «բանաձնելով» պատերազմի փորձի նշանակությունը ՀրամանատարիաշխարՀչայացքի ու կենսափորձի ձեավորման դործուվ: Յասնոպոլյանսկին փոխարինումէ նախկին Հրամանատարին՝գեներալ Գալունովին։ Լն տասօսոպոլյանսկին էլ է տեսնում, որ ծանը դժվար է ճաղթանակիճանասլարձը,սլաճանջում է Հոգեկան ու ֆիղիկական ուժերի գերագույն լարում, բայց չի կորցնում Հավատը. Համողված է, որ մեծ զոճողությունների ուղին է տանում դեպի Հաղթանակ: Գալունովը,Հակառակը,չունի ու

Հեռանկարի զգացողություն: նա Հին գեներալ է, փայլուն կերպով ծանոթ է ռազմական տեսությանը, անդիր դիտե կլաուզնիցի գրքերն ու կլյուդղենդորֆի Հուշեր". սակայն չի կողմնորոշվում առկա իրադրության մեջ ն պատերաղմն էլ չի դիտում որպես կենդանի մարդկանց կենդանի գործ: Գալունովի քաչությունը ցուցադրական է, արտաքին, երեութական, այն թշնամու ւտեխնիճուսաճատված մարդու զգացողությունից ծնված քակայից աճաբեկված ու

ջությունէչ

ժողովրդի լավագույն Հատվությունների՝ Հոդեկան կայունության, բարության, պարզության Համբերատարության, է: «Գեղեցիկըպարզության մեջ է»,-- կյանքի փորձից Հանված այս կրողն իմաստությունը սոսկ խոսք չէ, այլ գործունեության նշանաբան: Հերոս ճակատագրի միջոցով պատմել ժողովրդի ճակատադիրը,--սա է Տիգրան Արչակրնի կերպարի մտաՀչղացումը։Վեպի որոշ Հատվածներում՝ վիպական առանձին Հանդամանքներում Արշակյանի կերպարը ստատիկ է, Հանձնարարում է Հեղինակը, ն, այն գծերը, որ չի արտաճայտում բոլոր այդուամենայնիվ, ուշագրավ է կերպարի մատուցման 4եղինակային դիտակետը. Տիգրան Արշակլանըմասնագիտությամբ պատմաբան է, պատերազմից առաջ ուսումնասիրել է Հայ-ռուսական քաղաքական Ճարաբերությունները, մասնավորապես Գրիբոլեդովիգործունեությունը Բանակում ծառայում է որպես քաղաշխատող. նա ռազմաճակատ է գնում տանելով իր ճետ Հարազատ ժողովրդի պատմությունը, Հայ ժողովրդի ռիրո զգացմունքը ոուս Հասունանում է պատերազմում, ավաղ քաղժողովրդի Ճանդեպ: Արշակյանը ղեկից դառնում գումարտակի կոմիսար: Դա սոսկ ձնական Հարց չէ, տարԴեժենտնեի,Գելաձեի նման Հայբերանշաններիփուխոխություն:Ֆեդուովի, են բենասերները Արշակյանի առջե բացում Ճճայրհնասիրությանայն աստիճանը, որ խարախվածէ անձնազոՀությանՀիմբքին: Անվիճելի Հետաքրքրությունէ ներկայացնում Պավել Ուխաբովի կերնրան է առնչվում վեպում բավականաչափ «Հիմնավորված«ուխապարը: բովշչինայի» թեման: Ո՞րն է դրա էությունը: Ունաբովը քաջ ու Համարձակ երիտասարդէ՝ պատրաստ «Ճեքիաթային» արարքների: նրա գործողությունները, սակայն, չունեն բարոյական ամուր Հենակետեր։ Այն Հարցին, թե ինէ ինքը կովում, պատասխանում է. «...հմ չու բախտի, իմ ճակատագրի, իմ վաղվա Համար: ծին բանակում, ասում են, երբ զինվորը Գնորգինյաներեք խաչ էր ստանում, երբ դառնում էր այդ պարգնների լբիվ ասպետ, նրան ազնվականիկոչում ն Հողեր կալվածքներ էին տալիս: իսկ մեզ մոտ են լիս փառք, պատիվ, լավ աշխատանք: Չեմ թաքցնում: նս ուզում եմ պաչ տերաղմիցՃճետո կուրծքս զարդարած վերադառնամ ն ամեն Համբակ չՀաինձ ասել՝ այստեղից վե՛ր կաց, այնտեղ նստիր: Ամեն մեկը մարձակվի գլխիս կաղին չջարդի... ես էլ եմ ուզում իրավունք ձեռք բերել ծառայություններս Հիշեցնելու ն ինձ արժանի տեղ պաճանջելու կյանքում»: «ՀեռատեսՀայրենասիրությունը», նրա անմիւո «ՀերոսուՈւխաբովի թյունը», որ պատճառ է դառնում բաղմաթիվ զոչերի, վեպում ճակադրված է իսկական զինվորների Հայրենասիրության այն ըմբոնմանը, որ անձնական շաճից վեր է դասում քաղաքացիականպարտքը: բարոյական Ութաբովի՝ ոչ մի չափանիշչճանաչող քաջությունը, զուտ փառասիրութամբ ամրակե Ցասնոպոլլանսկինոուս

-

ու

տա-

ւլնդվող ճերոսությունը՝ «ուխաբովչչինան», աղետաբեր Հետնանքներ է բնեբում զորամասին: Ա. Ֆադեննը գրել է. «...երբ գրողը գրում է պայմահական ռոմանտիկական եղանակով, նա կողմնորոշվում է դեպի տրամադրություններն զգացմունքները, հսկ երբ նա ընտրում է գրելու ոնալիստական ձեր, այսինքն՝ երբ նկարում է բնավորություններ, կոնկրետ մարդկանց, նա պարտավոր է պատկերել ն նրանց արտաքին գծերը, որովճետն առանց բնավորության ն ժեստի ընդչանրացման չի կարող լինել կերպարի ավարտվածություն»ժ: Քոչարը ձգտում է այդ երկու սկզբունքների միաչյումման, ճիշտ է, դրանցից գերակչոողըքնարական ն Հրապարակախոսականարտաճայտման բարձի ոճն է, բայց վեպում քիչ տեղ չեն գրավում նան ռեալիստական տեսարանները (Դեմենտկի գումարտակի նաչանջի պատկերը, Վովչա քաղաքի էվակուացիային, ֆաշիստների գաղզանություններին,Հոսպիտալային կյանն այլն), Քին նվիրված նկարագրությունները ու

Ռոմանտիկական-քնարական պաթոսը

,

գունավորում է նկ՛ «Հերոսների պատնրազմական առօրյան, ն՛ նրանց խորճրդածությունների աշխարը, կ՛ ե՛ անգամ նրանց կենցաղը: Դա, սակայն, այն պաՀայրենասիրությունը, է կենդանի իրականության երեԲոսն է, որն իր տարողությունը ստանում վույթներից։ ԱՀա, օրինակ, 0ՕլեսԲաբենկոյի«Վովչա քաղաքի ժամանակագրությունը», որտեղ ծերունի տարեգիրը, յուրովի ոճավորելով Հնամենի տարեգրությունների արտաչտալտչությանեղանակները, Հանդիսավոր ներշնչանքով պատմում է իրական ճշմարտություններ: նույն երնույթը կարելի է դիտել վեպի այն Հատվածներում, որոնցում Քոչարը նկարագրում է Հայրենի աշխարճի բնությունը, զինվորների խրամատային «Հարաբերությունները, նրանց կարոտն ու սերը, բարեկամությունն ու մտերմությունը, «Մասշտաբայնության» Հակումը, անխուսափելիորեն,իր Հետ բերել է գեղարվեստական մի շարք էական թերություններ՝ վիպական Հյուսվածջի գիրացում ն ձգձգվածություն (վեպը գրավում է մոտ էջ), նկարագրությունների կրկնություն, մի շարք կերպարների մեկնաբանության մակերեսայնություն, Ճիապարակախոսական ոճի չարաշաճում, որը Օառանձին «Հատվածներում վնրս'ճում է Հռետորության: նոր աստիճանն են նշանավորում մի շարք Քոչարիուտեղծաղործության

նլ այլն) («Սպիտակ գիրք», «Ուսուցիչը»

պատմվածքները վիսլակը:

ու

«նաճապնետ»

աշալետր» Ֆրջին գրվածքների կլոր» հհրա րա Յերվի

«

թյան

ավա

է: Դա, սակայն, միայն գրու-

շարքում դասվել: (ստ էության այն

Քոչարի գլխավոր գիրքն է՝ ճյուսված ամբողջ կլանքում։

Հմիպակի» Հերոսը պետը, լալն արձագանք ունեո ցավ ընթերցողների չրջանում ոչ որպեւ տիպար, այլ նախ ն առաջ նիս նով, որ կրում է «

«բՄգճանքապեան բնավորությո-ն

րության

Հայկական Բոսվոազգային

գձ

Ի

Ր

՝

միայն կննսագրությամբ՝ ճակատագրով, ողբերգական քափառական կենցաղով է Հալ (նրա կենսագրությունը արյունոտ կոտորածներիմի «շարքային» Հայնական ծրնույթ է), այլե`Հոգեբանական կերտվածքով, մոռածողության աշեղանակով, վարմունքով, աղետը

կորուստներով

ու

ոչ

խարձի «Հանդեպզգացմունքային վերաբերմունքով, բարոյախոսական ընդ-

Հանրբայումներով: Քոչարը իր Հերոսին պեղել է ժողովրդական կյանքի Հարուստ երակ-"ատմությունից: Ավելիստուլգ՝գրականության մեջ նա ներից,կրակած է ժողովրդական կլահքում ժողովրդական երնակավերաիմաստավորել յության միջոցով ստեղծվածկերպարը: Գրվածքում մեծ տեղ են դրավում Հայկական կենցաղն ազգագրուեն նպաստում տեղական ինչ խոսք, կոլորիտի վերստեղծթյունը: Սրանք, մանլո Բայց տյդ «շրջապատով» չի սաշմանափակվում կերպարի դոյությունը, ոչ էլ Քոչարը լուծում է ազդադրական-կենցաղայինխնդիրներ: Դա կաղքատացներ կերպարի բովանդակությունը, նաճապետիբնավորությունը արէ երա զգացմունքային աշխարճում տաճայատավում բարոլախոսական ըբմբրոնումներում, նրա Ճոդու սլացքով: սպանել են կնոջը, զա...Սիրել|մարդկանց կորուստը (բարբարոսները ազե ճակատագրի օջախի ավերումը, ննժքն ու գաղթիսովաճարճամփաներով Հոժ բազմուշարժվողմարդկային. ու

ու

ու

մաԱՈ արա

ա-

են մենավոր,ողբերգական թյունները դարձրել Ֆածապետին յուրատեսակ նա երես է թեքելասոիերա ողողել ա շխարձը: վերապրումներով. Հոգեկան

աշխարճից։ կտրել է ծուց, բախտից, մարդկանցից,

բոլոր

Գյոււական կիոավեր խրճիթը դարձել է նրա վերջին

կապերը կյանքից,

կալանը,թափառական ծխամորճը՝նեցուկները մեծ աշխարճում. «Սիրտ սպանվիր սիրտ չունի: Ոտիվրա կերթա-կիգա, բայց մեռեր է, Հոգով Հեռացեր է

արոր է,

՝

ու

կյսնքեն»:

լ

Աշխթարճը նրա աչքին երնում է Համատարած ունայնության պատկերովք եվ այս ամենից Հետո՝ կյանքի ամենաողբերգականընթացքից Հետոլ

կլանքին դառնալու բոլոր ուղիներըը դառնում է բարձր կեցությաՀ նա"ապետը անբմանաղի թռիչքովվերստին նը: հր կյանքի ղին մեզ մտաճոգություն է ունեցել անչեջ անվթար պաչել Հայր օջախը: նա, ծունկի կգար, եթե չպաչճպաներՀոգեկան այդ միակ կապը աշխարչճի Հետ: ուժեր քաղելովժողովրղի ազգային բնավորության այդ մըշՆաճապետը, ակունքներից, ոչ ծունկի չի գալիս դժվարությունների առչն, տալ'ուխ դնում միայն չի վայր գոյության զենքերը,այլն ավելի սուրէ կգտմ կեոչ, երբ թվում է, Թե ընդմիշտ փակվել

են

մի

ավան գալարների ընքանյում ոի անրեդգրեելի ու

Միայն բարձրացող ցության 0ջախից ծնի, ավերված Հայրենական գեղջցկությունը: տան նորոգման դգաղափարը՝ պատմության ՀավերժաՀայկական դարավոր

կան երնուլթը, արդարացնում է

քայլը՝ նոր նաճապետի անըմբոնելի

ամուս-

ներ, թոռներ, Հայրենի Ճճողիվրա կառուցում է նորտուն,աշխատանքով զարդարում Հայրենի ճողը ն մեռնելուցառաջ, նոր տոչմի նաշապետի իրաբարոյական այսւիսի դիմում .այրենակիցներին. ..եթե կուզեք իմ Հիշատակ Հարգեք, իմ պատվիրաններ իտի որ ոչ մեկդ լաց չելնեք, երբ որ ես վախճանվեմ: ես չեմ մեռնի, նս մոմի սլես վառվա ն Շատ ենքլազեր, բավականի, ճիմա ն ձեր թող լացիցչՀկլուրանաք: որ` դ ուք ցանկանամ, զավակներ պատե-

պատվիրանով

վունքով,

խնդրեմ,

կսպառվեմ...

կոտորած` խաղաղության մեջ աիանար, .

րազմ

ու

կատարեք:

.

անպակաս էլնեն ձեր սրտերեն»: բաշխություն

ապրեք ...սեր

ու

Համե- |

նկարագիրը քաղված է Հալոց պատմությունից կերսլարի ընդչանուր ՞ու Հույսի, (նաճապետը ժողովրզի դիմոսցկունության,կենսունակության` խնձորենինայն (Հայրենի մարմնացուծ-քի ինչես խորչրդանշանները ծիրան, են փիասպարեզ բերված ազզալին տրոշակի սլատմություն Լերայն որոնր Մտքերի զդացն. մանավանդ` Տամար, լիսոփայությունը բացաչայտելու որոնցով մունքների արտաձՀայտման՝ այն բնորոշ դարձվածքայնությունը, Ի

ու

նաճապետըխաղաղության

ու

սիրո, արդարությանու

խղճի պատվիրանները

մատուցում է Հայկական գույներով:

նաչապետըժողովրդական աշխարչազգացման

ակունքներից է անչար ամբարել անընկճելի ոգին, արտակարգ կենսական ուժը, արդար, բնավորությունը։ Մնալով ոնալիստական չՀավաստիությանսաճմաններում,

|ոա

զուլալ

մեկնություն, յուրատեսակբանաճյուսական բերումէ կերպարի են "մարդուն շարքայ: բարձունթ Արբկիէպիկական երոսի բարձրացնելով սի ընկալմանըշգնումէ նան "վիպակի արտադալտչությունը, որի չատ`

ԿԱ

ր

ռ"լարզ կսնիշները ծայր են առնում նս ճաստատում է գեոճաբանությունից։ Այս անսակետից «նաճասղլետը» ղագիտական ժի էական չափանիշ. ժամանակակից ոճիրկարելի է նորոդել նախ ն առաջ ժողովրդական ասմունքի Ճարուստ հրակներով, աշխատանբի Հողի, բնության ու պատմության Հետ կապված ժողովրդական աշխարչի կուտակած դիտումներով, Ճճլութեղ Հակիրճ ոճերով, ճշգրիտ ու արտամեծ Հայտիչ ձներով։ Դարերի Հարստությունը ժողովրդական լեզուն, «նանս ապացուցում է իր կենսունակությունը: ճապետիդ»օրինակով մի անգամ Ամեն մի նոր ստեղծագործությունՀյութեր է քաղում կյանքից, պատմությունից, ժողովրդի Հոգեբանությունից, ապա նան գեղարվեստականայն ավանդներից, որոնք նախորդում են այդ նոր գործին: «նաճապետբ», այս իմաստով, լուրովի շարունակությունն է գրական այն ավանդների, որի ակունքների մոտ կանգնած են Հովշաննես Թումանյանը ն Ավետիք իսաՀակյանը, Ակսել Բակունցը ն ՍտեփանԶորյանը: իՀարկե, կարելի է ցույց տալ նաճապետիկերպարի գրական որոշ աղբյուրներ: նրա անմիջական է |առ Մարգարը՝ Հայրենական տան Համառ հրազներով, «ացեն առնում խարչճաթողության»որոշ կողմեր ծայր հսաճակյանիստեղծա| գորժությունից, նաչապետի ամուսնությունը «կրկնությունն» է Մարտին պոր՝ ծեր այգեպանի Համանման արարքի, ոճը մերձենում է Խ. Դաշտենցի վեպին, բայց այս նմանությունները նան կենսական փաստերի «Խոդեդան» նմանությանՀետնանք են: նաճապետըգրականնոր վերպար է, որի,բնորդներին՝ սրանց բնորոշ ։ ու ճակատագրով,գեղջկական պարղ իմաստությամբ, վարբուբարքով, գյուղերում, մանավանդ Սաէ տեսնելՀայաստունի կարելի սոարագրվածճայության շրջանսունից,Ալաշկերտից, Մուշից ներում: կյանքից Ճճերոսին ճեղինակն այդ «անբերելովգրականություն, է իրագործում գրական այն ավանդներով, որով սովորական մարդը ցումբ»՛ իր էությամբ դրվում է ւվատմության լայն մասշտաբների մեջ: Մարդկայնության, արդարության, սերնդապաշտության, կյանքի ծաղկման, Ճայրենի օջախի նորողման վերաբերյալ արտաճայտած մտքերով, այդ ամենի ճանղեւ տածած Ճամարյա Հեթանոսականսիրով նաչճապետը բերում է ժողոու վորդի «ոգեկան բարոյական աշխարճիառողջացման խորճուրդն եր: ու

ու

|որորգն

ա-

նրեեսագրություբ,

Տարոնից,

է արվեստի մի այլ չա«նաճապետի»լայն ճանաչումը Հաստատում ես: ունի որոշ զիգԳրական տեխնիկայի իմսոտով օնաճապնետը» փանիշ

ղզագներ։եվ, այդուամենայնիվ, տեթւնիկայի թերությունները փոխճատուցվում նն բանաստեղծականայն ջերմությամբ, որով ողողված է նաչապետի կերպարը, հ քաղաքացիական այն շնչով, որով Քոչարը նաչապետի «ետ մբասին

«աստատում

է նան

ավ Հայրա օջախի ովիրագան-գաղափար

Հերոսների ճակատագիրըդարձավ Գարեգին Ռազմաճակատային կյանքի

Բեռիստեղծագործությանբովանդակությունը: ԳաբեղինԲեսը (Սարինյան, 1910--1988) ծնվել է Լեռնային Ղարաբաղի Շուշի քաղաքում, դարբնի ընտանիքում, Միջնակարգկրթությունն ստացել է Քաքվում, իսկ 1932-ին ավարտել է նրնանի պետականՀամալասրանի պատ-

մագրական ֆակուլտետը: Նույն տարիներինէլ մամուլում տպագրել է արձակ բանաստեղծություններ, ակնարկներ պատմվածքներ, որոնք այնուճետնտեղ են գտել «կյանՔի երգը» (1980), «Վիշկաներըբարձրանում ենո (1982) ն «Արձակ բանաստեղծություններ»(1933) գրքերում: Բաջվի նավթաշխարչի բանվորական միջավայրին վերաբերող նրա գրվածքներում, իճարկն, չկան շեշտված մարդկային բնավորություններ. դրանց փոխարեն երնում են Հեղինակի ճումորը, ճուզական շունչը, կոլորիտի ն ռիքմի ղդացողությունը: Հայրենականպատերազմի տարիներին դրած պատմվածքներն ակնարկները Համախմբվեցին «կրակ» (1944) ժողովածուուք: Հերոսի Հոգեբանության պատկերման առումով աչքի ընկավ «Փոստապատմվածքը, ուր Հոգեբանականնրբազծերով ներկայացված է գյուաար» ղական փոստատարի մարդկային բարձր նկարագիրը, նրա սերը մերձավորհերի Հանդեպ: Հոգեբանականառանձին նրբազծեր են գտնված «կրակը», «Բժիշկը», «Զինվորի ուղին», «Զինվորը վերադառնում է տուն» պատմվածքներում: Մճրձավորի նկատմամբ զգայուն վերաբերմունքի գեղարվեստական յուրացում է պատերազմիցՀետո Բեսի գրած «ՊետունցԳալոն»(1942)պատմրվածքը: ՊետունցԳալոն սւյն բնավորություններից է, որոնք եռանդով մասնակցում ես կյանքին, միջամտում են շրջանի մանր ու մեծ գործերին, ապրում Հանրային կերպար շաշճերով: Գալոնոչ թե «բարոյախոս-մխիթարիչի» է, ինչպես բնութագրեց ժամանակի քննադատությունը, այլ ժողովրդական բնավորությաննոր գծերով օժտված կերպար: Բեսը Հանղես է եկել երգիծական մանրանկարներով, արձակ բանաստեղծությունեերով, Հայոց արվեստի ն գրականության գործիչների (ՀովՀ. Աբելյան, Հր. ներսիսյան, նադեժդա Պապայանն այլք) կյանքից քաղված է «իմ Չարենցը» Հավաքածուն, նովելներով։ Այս շարքում առանձնանում որում մեծ բանաստեղծի կենսագրությանառանձին մանրամասների միջոցով է նրա Ճճոգեկան ներքին դրամատիզմով: ներկայարդվում աշխարտը՝ ինչպեսարձակի, այնպես էլ մյուս նախասիրության՝ թատերագրության ասպարեզում նա չակված է դեպի փոքրըձնեը՝ կատակերգականթեքումով Բեսի մի գորինձնով է սկսվում» ն յլն): («Որդուվերադարձը», «Աշխարչն են շրջանային թատրոններում: Փողությամբպիեսները բեմադրվել ու

ու

Պատերազմիտարիներին ժողովրդի կլանքը տոզորված էր պատմության

ժողոՀերոսներիկերպարներով: նշանավոր շնչով, ազգային պատմության անցճարուքեց պատմական շեշտը, բնականաբար, այդ կ յանքի վըրդական

անդրաղառնալու պաճանջ: ենթադրում էր ոչ թե ազգային պատմության մասունքների ինքնանպատակվերականգնում, այլ անցյալի ե արդիականության ներքին, «ոդնոր կապերի որոնում: Դրա արտաճայտություննէին Հայոց պատմավեպի երկու նշանավոր դործերը՝ Դ. Դեմիրճյանի երկշատոր «Վարդանանքը»(1943--1946)ն Սո.

յալի

նյութերին

Հայացքը Հետադարձ

«Գապթագավորը» Զորյանի (1944): առիթներով Դ. Դեմիրճյանը անդրադարձել է «ՎարդանանԲազմաթիվ

քի» արդիականությանխնդրին, գտնելով, որ Հայրենական պատերազմը, իբն Համաժողովրդական պատերազմ, ունկ իի նախօրինակները այոց պատմությանմեջ, որոնցից ամենամեծը Վարդանանցպատերազմն էր՝ ազգային գոյության «լինել-չլինելու» ճակատագրականդրվածքով: էի Հայրենական պատերազմում գործող Հայ ժողովրդին տալ «Շտապում մի գիրք, որը Հիշեցներ նրան իր Հերոսական անցյալը»,--գրել է Դեմիրճյանը: Այնուշետն՝ «ՀազարՀինգ Հարյուր տարի առաջ Ավարայրի դաշտում դգործը՝փրկեց Հայ ժողովուրդը կատարեց իր ամենամեծ ճիգը, ամննամեծ իր ազատությունը»ն: Դ. Դեմիրճյանինոգեշնչում էր պատժիչ եղիշեբ ղիրքը՝ «եղիշեն տվեց ծամայն ճայոց պատմությունը», իբրն «էպիկական, «ճամաժողովրդական, Հայիննական» պատմություն ն առաջադրեց ու իմաստավորնեց«Հայ ժողովըրդի գոյության Հանելուկը»ճ: երկերի ժողովածուի տասնչորսչատորյակի7-րդ Հատորի ծանոթագրություններից (կազմող ն ծանոթագրող կարինեՏիրատուրյան)Հայտնի է դաոնում նան կեցվածքը Վարդանանցպատերազմի, այսպես կոչԴեմիրճյանի ված, կրոնական բնույթի վերաբերյալ: Դեմիրճյանըայն մտքին է, որ «նաճատակը» իր կյանքը, ժողովրդի վրա դնող ն նրա Համար մեռնելու պատրաստ Ճերոսն է իմ վեպում, որի կրոնը ոչ միայն ճավան է, այլե լեզուն, ժողովրդի «|ենցաղաձեր», որ Ավարայրում,ճնտնաբար, Ճաղթեց «ժողովըըղական ոգին»ժն Ուշազրավէ նան վեպի նրգային պաթոսի մասին Դեմիրճյանիարտաճայտած ժիտքր. թեն, ասում է նա, գրել է ողբնրգական անցքերի մասին սակայն իր սլատումը ոչ թե ողբ է, այլ «Վարդանանց երգը»32: «Վարդանանքի»մյուս աղանձնաչատկությունն այն է, որ, Ավարայրի ճակատամարտիպատումով Դեմիրճյանըներկայացնում է դարերի ընթացքով ժողովրդի «անդես բերսծ գոլյատենլու փիլիսուիայությունը. թշնամու բերած արճավիրքները, բոնակալի սուրը ի վիճակի չեն կոտրելու ապրելու ժողովրդականՀավատն ու կամքլո Դեմիրճյանիգրչի տակ պատմական Հեռավոր անցյալը երնում է իբրն Ճճոգսերով,ներքին դրամժաներով: մարդկային կլանք՝եր կնճիռներով, Հովչ. Թումանյանըգտնում էր, որ, եթե զարգացման վաղ շրջաններում

գրականությունը կարող է բավարարվել միայն աղզդգային-Հայրենասիրական

ներշնչանքներով,ապա

Հասունության շրջանում այդ

ներշնչանքներինպետք

է դումարվեն կյանքի Հարուստ շերտերը։ Այս ոգով էլ «Վարդանանքը»անցյալի ռազմական կրակի վեպից շրջվում է դեպի կյանքի վեպը՝ ձայնակցելով

արդիականությանը: «Պապ ԱրդիսկանՀնչեղություն ուներ նան մյուս պատմժավեպը՝ Զորյանի ճոդում ամբողջ Դեմիրճյանը եթե ստեղծագործական կյանքում թագավորը»: կրում էր Վարդանանցշարժման ն Հերոսական նաճատակության դեղարվեսՍտ. Զորյանը դորսպա Պապ քաղավորի տական յուրացման դաղափարը, ժունհության պատկերման ծրագիրը մշակում է 1930-ական թվականների վերջեց։ «ինքնակննսադրության»ճատվածներից մեկում Ստո.ԶորյանըՃճայտնում է, որ «Պապթագավորը», թեն սկսել է գրել «երեսունութ թվին... ավարթվին»: ՄիաժամանակԶորյանընամակներում դոտեցի քառասուներկու է գիտական աշարտաճայտվում իրեն վերադրված «լուրջ ճունակությամբ Փավատոսին խատանքի» կապակցությամբ, ապա անցնում է իր խԽնդրին՝ են իրենց «դարի մյուս պատմիչների քննադատությանը, որոնք աղավաղել ճամար շատ լուսամիտ մարդու» կերպարը" վերջերս միայն, երկերի ժողովածուի տասներկոււատորյակի աուսջադրել է. «Դարեր շարունակ ճայ պատմադիրներըն պատբանումԶորյանը անիրավ տողերը երիտասարդ մագետները կարդացել են Փավստոսի այդ քագավորի Ճասցեին ն կա՛մ չտեսնել են ձնացրել այդ գրքի էջերում եղած ճակասությունները, կա՛մ, իրենք էլ լինելով կրոնավոր մարդիկ, մանավանդ ներսես Մեծի երկրպադույ,-Պապի վրա բարդված մեղադրանքները կրկնել են նույնությամբ: Միայն 20-րդ դարի սկզբում, երբ պատմական քննական ոգին մուտք է գործում նան մեր մեջ, առաջին մարդը, պատմագետը, որ նկատում է Փավոտոսի խոսքերի պարզ ճակասություն ն փոքրիշատե մաքրում է Պապին դարերի նզովքից»-- լինում է Մաղդաթիա Գարագաշյանը»: Նույն առաջաբանում Զորյանը գրում է, որ «Պապի կարճատն ն խիզախ գործունեությունը տակավին կարոտ է խոր ու բազմակողմանիուսումնասիրության ն լուսաբանության...»3 Մի այլ առիթով Ստ. Զորյանը Հալոց պատմության ամենամեծ փառմեծ նան է է քերից Համարում Ձիրավիճակատամարտը, որում եղել Պապի դերը. «...Առանձնապեսպետք է Հպարտանանք երիտասարդՊապ թագավոբով,-- գրում է նայ-- որ ոչ միայն եղել է մեծ Հայրենասեր, այլն ունեցել է պետականմեծ խելք, եղել է մեծ բարենորոդիչ, որ 1600 տարի մնացել է կրոնավորներինզովքի տակ ն միսյն Չ0-րդ դարում փորձեր են անում նրան Հասկանալ դնաճատել: Մի ուսումնասիրող, օրինակ, ասում է, որ այն բարենոբոզումներն, ինչ աբավՊապը4-ոդ դարում,նույնը արսվ կայսբեբից մեկը 19-Րդդաբում ն զաբմացոեց ծԾվբոպան: եթե Պապըլիներ ուրիշ ազգի պատմության մեջ՝ նրան կդնեին շու ն Գրաքոս եղբայրների կողքին...»"։ Ստ. ՋորՊերիկլեսի,Պիղիստրատի յանը անճչամաձայնէ Պապին տված Փավստոսի ն Խորենացուդնաճատականներինն գրելով «Պապ թագավորը» տալիս է կերպարի իր մեկնաբանությունը՝ իբրն «պետական լայն մտածողության կրողի: ու

եվրոպայի

վերագնաձծատելով պատմակահ սկզբնաղբյուրները, Եննադատաբար է պեճշմարտությունը՝ պատմական Ջորլանը վերականգնում Հալաստանի

տականության, քաղաքական ն մշակութային անկախության «ամար Պապի ցործուինության վիթխարի նշանակությունը: Հայոցպետականությանմիասմեկնաբանվում է ոչ թե նության Համար Պապ թագավորի մղած պայքարը իբրն պատմական մի դրվագ, այլ իբրն ճայոց պատմության բոլոր դարերին բնորոշ առանձնաճատկություն. Ամեննին էլ Հակապատմական չէր Զորյանի անցկացրած զուգաճեռըժողովրդական վիպերգի Ճերոս Փոքր ՄՀերի ն Պապի միջն, եթե նկատի ենք ունենում ֆոլկլորային ն պատմական այդ ճերոսեերի էության մեջ ծրարված Հայոց պատմության փիլիսոփայությունը: Զորյանի պատմավեսլի առանցքը ժամանակի քաղաքական ոդու ճայտաբերումն է, որին նա Հասել ՝ խորապես ճետաղոտելով դարիՃայ իրականության բոլոր արտաճայտությունները՝սկսած նյութական միջավայրից, մշակույթից, մինչն ներքին արտաքին, աշխարճիկ ն Ճոկենցաղից, աղզդգագրությունից գնոր դաղափարականկողմնորոշումները: ինչպես Դեմիրճյանի «Վարդանանքը»,Զորյանի «Պապ թագավորը» նս ճեղքում է նկարագրվող ժամանակաշրջանի սաճմանները ն դառնում ճայոց ազգային-ազատագրականշարժումների փիլիսոփայականմատյան: եվ մեկռ, ն՛ մյուսը զարգացնում շարունակում են Ճայլոց պատմավեպի ավանդները դդ. եթե 11-11 ճայոց պատմավեպը ստեղծեց կայուն ավանդներ, ապա արձակի կարճ ձեր պատմվածքը, եթե չճչաշվենք բանաչյուսական նյութերիոճավորումները, չստեղծեց իր ժանրային դիմապատկերը: Միայն մեր դարի 30-ական թվականներին ասպարեզ եկավ Դ. Դեմիրճյանի«Գիրք ծաղկանցը» (1995)՝ սկվբնավորելով պատմական թեմայի պատմվածքի ժասբբ Այդ ավանդույթը՝ ոչ միայն թեմատիկը, այլե ճոդնոր-գաղափարականն ոճականը, ի դեմս Վիգեն Խեչումյանի ունեցավ իր շարունակողին: է երնանում, ուսուցչի ընտանիգեն Խեչումյանը ծնվել (1916--1925) Վ է քում: Սո որել ճամալսարանի պատմուն ավարտելերնանիպետական թյան ֆակուլտետը(1940): Ուսանողական տարիներից աշխատել է Մատենան գրական նախափորձեր: Առաջինպատմվածքնադարանում, կատարելով ճետո ներիՀրապարակումից տնական ժամանակով լոում է... մինչե 1942-ին տեսնում է լույս պատմական պատմվածքների Ճճավաքոծուն՝«Զվարթնոց» ու

ու

ու

խորագրով:

ՅՐ

լն

ՀԿ

.- Խեչումյանի պատմական նովելների առաջին գնաճատություններիցմհկում ճիշտ է նկատված, թե' «երկարատնշփվելով ձեռագրերի ճետ, ծանոթանալով նրանց բովանդակությանը, ուշի-ուշով կարդալով նրանց Հիշատակարանները... ճեղինակը բավականին ընտելացավ նրանց, ձեռագիրը նրա Ճոմար դարձավ մի տեսակ թափանցիկ, նա սկսեց պարղ պատկերացնել հ այն կոնկհրեն այն կոնկրետ միջավայրը, որի ծնունդն է այդ ձեռադրիը, նա: ըետ մարդկանց, որոնց ջանքերով առաջ եկավ Տառերի ու. զարդերի Ճեսնում նա տեսավ մարդկային Ճույզ մտորումո:: վ. ուրիշ մեկ Հալտնի գրաքննադատ Ռուբեն Զարյանը, ժամանակի ԽեԽեչումյանիգրական մուտքի մասին գրեց. «իր այս առաջին գրքի մեչ չումյանն արդեն տարբերվում է ուրիշներից, նա ուրույն է ն ինքնատիպ: ու

նա գալիս է, բերելով իր ժանըը, մի ինքնաճատուկ ոճ, իր Հերոսները՝ Հույզերի ու խոճերի մի ամբողջ աշխարտճ»:: Հայոց գրականությանմեջ միայն սաղմնային վիճակով գոյություն ունեցող պատմական պատմվածքի ժանրում Վ. Խեչումյոնը, Քեն «անդես «Փիրք ծաղկանց»-ի շարունակող, եկավ իբրե Դ. Դեմիրճյանի սակայնշաիսկ նա քաղաքացիության անցաթուղթ տվեց

մեջ հոնագուքյան

"Ար

ժանրատե-

:

է

ատմական

նովելնե

նյութն

ալուժեն

ու

Խեչումլան

աղում

է

ադարից`

ճիշատակարաններիմեջ պաշպանված զրույցներից նհ ավանդությունների ց: Դա, անշուշտ, «դրբոլիո վոշուրնրիունք» չէր աշխարտճիՀանդեպ՝ սնցյալ դարի ռոմանտիկներին բնորոշ կննսախույս կեցվածք Ճիշեցնող յուրատեսակ դիրք: նրա ՀետաՔրբրությունըմիջնադարով ուհեր ուբիշ լխորճուրդ: Մշակելով Խեմիջնադարյան սյուժեներ, չումյանն ուներ այդ դարաշրջանի Վերածնության Ճճոդեկան

Հայկական միջ

բարձր արժեքները

ն

Ճայրենա-

սիրական-դեմոկրատական տա-

բերքը

բացաճայտելուգեղարվեստականխնդիր: իրապես բեբում էր պատմականնյութ

ըմբոնումն Հ

պատմական նոր ընտրություն: ազի

Դերո-

Հոր ըմբոնման իմաստը

դում էր այն բանին,

որ

ճան-

ժամա-

նակակիցներիսՀաղորդեր մոՎիզեն Խեչումյան ռացված ճշմարտությունը ըստ որի՝ չայ ժողովուրդը գոյությունը պաճպանել է ոչ միայն Ճերոսամարտերով ն ռազմական մաքառումներով, այլե միջնադարյան խավարի դեմ ծառացող, Հոգեկան ազատությունը ամեն ինչից վեր դասող ստեղծագործությանն արվնստներիպաշտամունքըհրենց էության մեջ կրող Ճերուներով: Նյութի մեկնության տեսանկյունըբերում է նա թ: Թյսն մեջ Հռչակված զորավարների, Ճճերոսնախարարների ոխծիչների ն ճոդնոր առաջնորդներիփոխարեն Խեչումյանը նո-

Պատմու-

պատմական ն

վելների` Համար ոչ պաշտոնական միչավալրիղ, ԺամանաՀերոսներ ընտրեց

կագրություններին Հիշատակարաննեերի մեջ սոսկ իրենց զբաղմունքով Դրանք են գրիչներ, ծաղկողներ, տպագրիքներ,

Աազրվու մարդկանցից: մանրանկարիչներ, առազագիրներ, դեղագործներ, ղինա-

Պա ողորկող փարպեաներ, մի խոսքով ոչ մագաղաթ ար այլ ձասարա Հասարակության ընտրանին, բնութադրվում Ճերոսները այն իրենց զբաղմունքով՝ նովելների

զորժներ, թն

ԹՐ:

հն

գիրքն շինությունը ունեցած արվեստն արձեատը, ու

Հ

Հապա

ու

ՀԿ

ակ.-

վերաբերմունքով,

ողին ծրարած Վեղղացզմունքներով։ անչասականությամբ: դոզմաներից--ազատագրված

դարաշրջանիշունչն այլե կյանքի աշխարճականացման բածնության դարաշրջանի

ին, գրող այրպիսի ազատախոծճեր Հաղթաճարելով «Առտ-

ՀԱ աղուրը րանկարիչ Լրաժամ այի» Անո

ու

կրոնական դողմաՀովնանը: վելի ծաղկող չրաժարվելով 'ոգնորականի բարձր դիրքից, ման-

չթոին-

ամ `

մանրանկարչականկերպարների: Աստվածամորն Մատթեոս ավետարանիչի Հողեկան ավելի մեծ աղզատախոճությունէ ի «Հայտ բերում Մխիքար ամբողջ էությամբ Գոշի աշակերտ Վարդանը(«Ատենախոսություն»), ն լով սիրո վայելքի: Թափանցիկդարձնելով մագաղաթյա ձեռագրի «դաղտնիքները»(այն, ինչ նկարազարդվածչի), Վ. Խնչումյանը կրոնական շղարշի միջից դուրս է կորզում աշխար"իկ «Հոգեբանության«քաքուն» արտաճայտությունները հ ներկայացնում վերածնության ոգու գոտեմարտը այդ ոդու Ճախրանքը կաշկանդող շղթաների դեմ։ նովելները Հենվում են ոչ թե մտացածին սյուԽեչումյանի պատմական այն ժեների, այլ պատմության ձեռագիրՀիշատակարաններումպաճպանված են Հակիրճ տվյալների վրա, որոնք խորաթափանց աչքին մատչելի դարձնում ճարլուրամյակներով ճեռացած կյանքի բարդ ծալքերը: Այսպես. միջնադարյան բժշկարաններից մեկի լուսանցքում Ճիշված դեղատու ը` ցայլգածաղզկիՀյութի օդտակարության վերաբերյալ, "իմբ է ծադրելու «Ցայլդգածաղիկ» նուրբ նովելը: Այստեղ Խեչումյանը

ձգտծ-

՛

ծավալում աի ամենազոր մի գեղեցիկ պատմություն: զգացմունքի է սիրո

ր»

ոգու արտաձճայտիչԳեելին՝վերածնության ՍաղկողՀովնանին, բժիշկ Մանեն տպագրիչ ներին, ուղիղ գծովմիանում մյուս նովելների Հերոսները՝

ՃարտարապետՀովճանը ), վելը («Տպադրեալ Ամստերդամ»), («Զվարթնոց առակախոս Վարդանը («Ատենախոսություն 5), դեղջկուճիներ՝ Անաճիտ, Աստղիկ, մագաղաթ ողորկողներ,ոսկերիչներ, կառուցող վարպետներ: Վ. Խեչումյանը նովելներում արտաճայտումէ այն միտքը, որ տաղանոր դը մենաշնորճ չի ամեննին, այլ զանգվածային-ժողովրդական ժողովրդական ճողեբանուստեղծագործականձիրքերը սնունդ են ստանում

երնուլթ,

`

թյունից: Պատմական նովելներում նա Հակված է ոչ այնքան դեպի կենցաղի՝ աշխարճի ճշգրիտ վերարտադրությունը, որքան դեպի տրաառարկայական ու մադրության կոլորիտի վերստեղծումը: Խուց, մագաղաթ, ձեթի ճրադ, մանրանկար, դեղաբույս, Քարն այլն,-- Հիմնականում սրանք են նովելների

իրայինշինանյութերը: Դ, -Խեչումյանը,Հետամուտ չլինելով մարդկային բնավորության կ Հոարտաճայտմանխնդիրներին, մնում է Հերոսների բանաստեղդգեբանութցյան

ծական ապրումների ն տրամադրությունների շրջանակում, տալիս է ավելի շատ վառ նրբերանգներ ն ճկուն դունախաղեր, քան ճողեբանական վերլու-

ծություններ:

դրքում «Զվարթնոց»

թյան ոճավորումներ։

Դա

ի ճայտ բերեց միջնադարյան արտաճայտչուէլ նրա պատումի թուլությունն էր:

նա

ժողովածուն (1959) Այս պատմվածալեգենդների մշակումներով: շարի մասին Պ. Սնակըգրեց. պատմությունից «ինքն է սարքում մի փոքբիկ խարույկ մի վառելանյութից, որ մինչն Հիմա չի նկատվել որեէ մեկից»: Դրան Հետնենց«Մեզ մոտ, Հարավում» (1955) անճաջող վեպը՝ դործարանային կլանքից, «Գույներ ն հրանգներ» (1962) արվեստագիտական ակնարկների Ճավաքածուն ն, վերջապես, «Գիրքլինելության»(վիպասանություն, գիրք առաջին՝ 1966, գիրք երկրորդ՝ 1921), դարձյալ միջնադարյան Հայայաանիկյանքը վերարտադրող պատմավեպը: անը», ինչպես նովելները, նվիրված է Ճճայ-

ծետնեցին«Գիրքպանդխտության եԶվարթնոցին» զրույցներին ժողովրդական

ա

բնույքի պատմավեպերի «Ալստեիկաքկան ողի ոդգրոռթու տարագրված պարունակող պաշարներ Խեչումյանի երկր

մտածական արուստ Պ. Սնակըիր ներշնչված դրախոսականում«...պատէ գրում մությունը նրա Համար մեջք ու թիկունք չէ, որին Հենվում ծն, այլ դեմք բարդ,

է, ինչպես

հրես, որին նայում

ու

են":

Ասել է թե՝ Վ. Խեչումյանըգրիչ

է վերցրել ոչ թե պատմականիրադարիրար կողքի շարելու, այլ ձություններն Հիշատակները միջնադարյան ու վյանքի ճողեբանության միջոցով ժողովրդի«լինելության» «դաղտնիքըդ ատրելու ճամար: Վ. Խեչումյանը, շարունակում է Պ. Սնակը, «...մեր պատմության հավաքականգոյականներըդարձնում է հատուկ անուններ», Հերոսներ ընտրելիս դիմում է ոչ թեն կլասիկ Հայրենասերների սրբապատկերներին, ալլ ու

բուն ժողովրդականտարերքին։ Այս կետում Խեչումյանը մնում

է

«Ջվարթ-

թե ճավատարիմմնալ պատմական փաստերի առձեռն տվյալներին, այլ՝ պատմականիրականության ներքին շարժումը ներկայացնելով, Հճնչեցնել մարդկային կրքերի ճավերժական ընթացքը, արդիականուսիրո ն աշխատանքի, մարդկայնության ն ազգային արթյանը Ճճարազատ նոյի»

դիրքերում.

ոչ

ժանապատվությանզգացմունքներ: «Գիրք լինելության» վեպը Հայրենասիրության քարողգիրբ չէ ն ոչ էլ բարոյախոսական պատվիրաններովշղթայված առակ: Խեչումյանը «ճրաժարվել» է քարոզչության սկզբունքից ն կենդանագրել միջնադարյան Հալ

ոսճրանուղան ումարդկային կրջերի լինելուքյան ու մաքառման գա.

կական պատմության սոցիալական Ւ այն պատկերը, որի վերնում փողփողում

ղափարը:

է

յոտեղ գործում են ոչ թե պատմության թվականները, այլ նրա ներքին օրենքները, ոչ թն աղբյուրներով Հղված փաստերը, այլ պատմական ընրքի թաքուն զսպանակները: Պատմությունը, Խեչումյանի նլակետով, շարժում է ոչ թն խոշորանչճատներիինքնակալ կամքը, ոչ քե աստվածային այլ ժողովրդի սոցիալական պատմական4Հոգերանախախնամությունը, նությունը։ Սա, չասենք ինքնատիպ,բայց միանգամայն արդարացի Հայացք է: ինքնատիպըԽեչումյանի մտաչղացումն է. Հայկական պատմությունից փախստականի,ճամփորդի, գերու, պանդուխտի, թավփառականի, անբաժան --այն էլ մատենագիր քափառականիմիջոցով է նա արծարծում ազդային ղոյության թեման: Վեպի սյուժեն չունի խատորճն արտաշալտվածծայրատա-

ու

5--861

,

:

Հարցումների,տծսիլների,երազների,դավանած զրիչ Ավետիքի միջոցով վերակերտվում է գաղափարների,նրա փոխՀարաբերությունների աշխարճչի Համայնանկար: միի ամբողջ է մնալ արդեն իր միջնադարյան նոշարունակում աշխարչճում.ճայ ժողովուրդը,-- ասում Էէ վելներից ծանոթ դաղավարների պաշպանելէ ոչ միայն ճերոսամարտերով վիպագիրը,-- իր «լինելությունը» ու քաղաքականմաքառումներով, այլն ստեղծագործականՃճարուստ ուժերի բարգավաճման, զեղեցկության պաշտամունքի, վերաշինման աշխարճա-

Ո պծեր,բայց

Ար

Աա

զգացումի ճանապար"ով: ՓՖվայսպես, ինչպեսնովելներում, նա վեր է ճանում իրեն ճարազատաճարտապած մանրանկարիչների,ծաղկողների, գրիչների, տպագրիչների, րապետների Հոդեկան նստվածքը, նրանց դործի ճանրագումարը, այդպես էլ «Գիրքլինելության» վեպում բացառայտում է ժողովրդի "ոգեկան արժեքնիրի թանձրացումը՝ ճին դարերից աղեղ կապելով դեպի նրա արդիականուՔյունը: Վ. Խեչումյանը նշանավոր Ճայկաբան է: Գրողներիշարքում գրեթե անմրցակից՝ Ճայոց լելվի բառադանձի ու մատենագիրների բառարանի իմացությամբ: նույնքան էլ նշանավոր ոսկերիչ նախադասություններկառուցող: Նույնքան էլ Ճմուտ՝ բառային ժանյակներ ստեղծագործող,նույնքան էլ ոլեՇատ արժանիքներ ունի Խեչումյանի գիրքը, ղող՝ լեզվի նոր շերտեր բացող: բայց նրա դրական ճյուսվածքի երկու կետը արժանացան քննադատությաիխ: առաջինը «միջին» Հայերենին, անդամ դրաբարին Ճճատուկ արԴրանցից տաճայտման եղանակների պատվաստն է ժամանակակից գրական լեզվի վրա: Սա մասնակի մոմենտ չէ, ոչ էլ պատմական մթեոլորտի ստեղծման խնդիր է, այլ «ետնողականորենկիրառվող լեզվական «նորարարություն»: Վեպում նկատելի թիվ են կազմում դրաբարաշունչ ոճերն ու շարաճյուսական ձննրը, իջին Հայերենին բնորոշ դարձվածաբանությունը,շրջադասությունները, նախաղասության կառուցվածքը: Այդ «նորամուծությունները»քաղաքացիության իրավունք չատացան: նախ կ առաջ այն պատճառով, որ արդի դրական լեզուն զարգանում է միանգամայնայլ ուղիներով ժողովրդական չիմունքներով ն չի կարող պատաճել այնպես, որ զարխոսքաշինության գացման ուղիները չրջվեն դեպի ճետ: Հնադարյան դեռ շատ տալիք ունի մեր գրական լեղոճաբանությունը վին։ Խոսքնայդ մասին չէ։ Խոսքըվերաբերում է նրան, որ ճնաղույն ոճերն `ու բառապաշարը պետք է օգտագործելմիայն ժողովրդականլեզվի օրենքորովճետն Ճենց ժողովրդականլեզվի բառակաղմությանմեջ էլ պատներով, պանված նն լեզվի Հնագույն Ճատկանիշները։ծրկրորդկետր վերաբերում է `

՝

բառագործածությանսկզբունքներին: Խեչումյանը լավ խնամված խոսքի, ազնվության ու գեղեցկության ջատագով է, նա քաջ գիտի, որ գրողի Դամարբառի Հանդեպ վերաբերմունքը ու չավասարազոր է աշխսարտճի մարդու Հանդեպունեցած վերաբերմունքին: նա ունի իր բառաշխարծը։ Բայց երբ առանձին պարբերություններում կուտակում է գրական սիրուն ոճերը, ծալք-ծՓալքի Հետնից բեռնավորումէ պատկերը,ապա անսպասելի չէ, որ եր-

բառի

բեմն էլ կորցնում է կենդանի բառի զգացողությունը: դեպի մի ոճավորում,որը չի նպաստում ոչ

Ճճակվումէ Դրանով գործողության, ոչ էլ Հոգեբանություն նվաճմանը: «Ընտրանի խոսքը»բառից ճանում է կենդանի շունչը»իոկ

Ը

աԺ

ր

(«ԻՇ

«ՎԻ

Մ "կ

արժեք ունեն բառերի աննկատ չնչառությունն ու նրանց Ոճավորումը, վերջին «աշվով, տանում է դեսլի անտեսանելի ընթացքը դրականությանկենսական Ճճիմքերի սլատկերային կառուցվածքի քայքա-

շատ արվեստում

մեծ

ու

յում, դեպի խնդիրների մանրացում: Խեչումյանը այն գրողներից է, ովքեր զարգացնումեն ճայկական արձակի ոճական ավանդները,որոնում են պատկերային այն երակները, որոնք շարժման մեջ են դնում Ճճայոցլեզվի ան-

ծատակճարոտությունը: մեծալույս տեսավ Վ. Խեչումյանի «Գիրք գրոց» 1928-ին, ճետմաճու ն ո՛չ էլ Հետազոդիր աշխատությունը, որը ո՛չ գեղարվեստականարձակ է Վ. Խեչումյանը խառնուրդը: մենագրություն, այդ երկուսի «Գրրտական այլ քում» պատմում է «այոց միջնադարյան ձեռագրերի ճակատագրի մասին՝ հորից դառնալով իր սիրելի ճերոսների՝ գրիչների, ծաղկող-մանրանկարիչների, տպագրիչներիաշխարճը: Այդ աշխարչը ներկայացված է իմացության մեծ .լաշարներով, կարելի է ասել՝ ճանրագիտարանային տեղլակությամբ ն բանաստեղծականշնչով:

Պատերազմիճաղթական ավարտից ճետո գրականությանզարգացման առանցքը դարձյալ մնաց ժամանակակից կյանքի չճերոսների կերպարների ստեղծումը:

այդ Գեղարվեստական առաջադրության ծանրությունը ընկավ վեպի ժանրի վրա, որը արձակի քարտեզի վրա գրավեց տիրապետողդիրքեր:

ժանրիխոշորացման միտումի մեջ, իճարկն, կար որոշ օրինաչափություն. արձակագիրները փորձում էին առաչադրել ճասարակական նշանակության գեղարվեստականխնդիրներ, ուստի ն դիմում էին լայն կտավների: ժանրային դժվարություններից բացի, կային նան «օբյեկտիվ» դժվորություններ տեսական ոնալ ճրաճանգավորումներ,որոնք պայմանավորում էին մի կողմից՝ բարդ կյանքի Ճճակասությունների,վիական «Հերոսների ներքին աշխարչի տարուբնրումների սքողումը, մյուս կողմեց՝ իրականության նատուրալիստականպատկերումը: Տեսական ասուլիսների ու բանավեճերի ընթացքում պարտադրվեցին «անսխալական», «իդեալական» Հերոսի սրբապատկերի ն ցուցադրականմտադիր Ճճակասականության Հերոսների անբովանդակ սխեմաներ, որոնք ն բարդության վերաբերյալ դասական նաճանչջչէին կյանքի Ճճարստության ռնալիզմի մշակած սկղբունքներից: ՊատերազմիցՀետո, բնականաբար, արձակադիրները դիմեցին իրենը կուտակած պաշարներին պատմելու ժողովրդի Ճոգնոր-սոցիալական փորձից: նոթատետրայինգրառումների կողքին ծավալվեց վիպային շարժում, օրի առաջին բնագծերը էին ռազմաճակատային գրողներին: պատկանում Թեն Հայ գրողների «ռազմական վեպր» ուներ վավերագրականՃճենակետեր, պատմում էր պատերազմի իրական դեպքերից դեմքերից, սակայն, նույն այդ վավերագրական-ակնարկային նյութը չէր Հաղթաճարվում դեպքերի դեմքերի գեղարվեստական իմաստավորման ուղղությամբ: վեպին» բնորոշ էր ե՛ Հերոսության պաթոսը, ն՛ «Ռազմական գիտակից ու

ու

ըմբռնումը,ն՛ Ճճերոսների Տայրենասիրության աշխարճալացքային լայնուն թյունը, րայց տեղի ունեցած իրչադարձությունների պատմականՃստակ վերլուծության պակասը, Ճոգեբանության ճառերի վերաճելու միտումը, ճայտման ոճի սխեմատիզմը:

արտաՀ

ավել կամ պակաս չափերովարտաՀայտվեցին Այս թերությունները որոնց Հեղինակներնէին նախմասին պատմողայնվեպերում, պատերազմի «Մեր գնդի մարդիկ», Մ. Շա(Մ. խանզադյան՝ կին ռազմաճակատայինները Հմ. Սիրաս՝ «Արա«Պատերաղմ», Քր. Թափալցյան՝ «Զինվորներ», թիրյան՝ Հր. Քոչար՝«Մեծ տան ղաԼենինգրադ», բ. Վերդյան՝ «Քեզ Համար, բատ», վակները» ն այլն):

ժանրաձնով գրված այս (քօա2Ա-ճքօիկոճ) «Վեպ-ժամանակագրության»

«կատարծավալուն կտավներում,ասպարեզ ճանելով իրականության մեջ մարնյութը՝ ասած,վավերագրական-ակնարկային ված դեպքերը», այսպես ն Հերոսության փաստեր, այդուամենայնիվ չճատական դործողություններ նյութի դիմադրության Հաղթասան գեղարվեստական ընդչանրացումների՝ Հարման ճանապարճով:

Պատերազմականիրականության դունազարդումիցվեր բարձրանալու Հր. Քոչարի «Մեծ տան զավակները» վեմիտումներ արտաճայտվեցին որոշ առանց զունաղարդպում: Թիկունքայինկյանքը բնորոշդժվարություններով, ման ներկայացնելուփորձ էր Անժ. Ստեփանյանի«Քույրերը»: 4ալ «Ռազմականվեպերի» էական կողմերից մեկը Մեծ Հայրենականում Հմ. Սիժողովրդի մասնակցությանլայնագիծ պատկերումն էր. այդպիսին է րասի «Արարատը»:

Հմայակ Սիբասը(Ոսկանյան,1902--1983) ծնվել է Ալաշկերտի կարաԲիլիսե գյուղաքաղաքում:1915-ին ընտանիքով ճաստատվում են Թիֆլիսում, որտեղ մի կարճ ժամանակ Սիրասն աշխատում է էնֆիննջյանի տպարաչՀԼ նում՝ մինչն 1924 թ. երնեան, իբրն գրաշար-բանվոր:1921-ին տեղափոխվելով սովորում է Համալսարանիպատմագրականֆակուլտետում, ապա կուսակցական աշխատանք է կատարում Ախտայում, Ամասիայում, խմբագրում է «Բանվոր» (Լենինական)թերթը: 1932-ին ավարտում է Մոսկվայի Համամիութենական կոմունիստական ժուռնալիստական ինստիտուտը: 20-ական քվականներից մամուլում տպագրում է պատմվածքներու պատկերներ, իսկ 1931-ին ասպարեզէ Հանում «Հարցրեքնրանց» վեպը:

ինչպես պատմվածքների («եռացող կաթսան»՝ 1922, «Թալիսմանը»՝ 1924), այնպես էլ «Հարցրեքնրանց» վեպի" նյութը թշվառ մարդկանց՝բանվորականկյանքի զոճերի, ճակատագիրնէ: 1934-ին տպագրվում է Սիրասի «կյանքի կարոտ» գիրքը, ուր առանցքային են արկելյան ժողովրդականավանդությունների մշակումները («Մամեն ն Աշեն», «Ասմար», սեր», «Աստվածային», «Լաթիֆե»,«Հավերժական «Անանուն աղչիկը» ն այլն), Դրանցումարնելյան ավանդական սյուժեների միջից Սիրասը փորձում է «որսալս սոցիալական կապեր բարոյախոսություններ: Թեկ Սիրասըի Հայտ է բերում արնելյան միջավայրի զգացողություն, ն այնպես նրա բայց մշակած լեգենդները չեն բարձրանում պարզունակ, արկածային սյուժեներից ն շքեղ, վերամբարձ ոճաբանությունից: «կյանքի կարոտո, «Գարնան ծաղիկներ» ն այլ պատմվածքներում Սիէ քաղքենիության րասը անդրադառնում թեմային, որը ն դարձավ «Չգրված ու

Այդ վեպի վերամչակվածտարբերակը որոշ ճանաչողականնյութ («նախօրյակին») մոտավոր անցյալի մասին, ոլարունակում "

օրենք» (1936) վեպի Հիմնական նյութը: Վեպի նեղ-բարքագրական էությունը Սիրասը նոր տարբետեսավ 1940-ին րակում(լոս խմբագրեց «Անաճիտ»խորագրով) ն կենցաղի ՀասարակականկյանՔի կապերի ուղղությամբ: Մինչ վեպի առաջին տարբերակում Անաճիտի «Հոգեկան ռապանքների բացատրվում են տա-չ

կենսաբանական գործոններով (կնոջ ն նրա ամուսնու` Հանեսի,

Ճասակային տարբերությամբ),

«Անաչիտ» տարբերակում ՌաՖֆայելբ ներկայացվում է իբրն ջրանցքի շինարարությանէնտուղիաստ, որը բսսրձիթողիէ մաոնել ընտանեկան Ճարաբերությունները: «Անաճիտը» ոչ միայն կաՀմայակ Սիրաս յուն արժեք չդարձուվ նորագույն վիպագրության մեջ, այլե, ինչպեսՀավաստումէր դրական պատմության քննադատությունը, դարձավ այն վիպադրության սկիզբը որը բնորոշվում է ոճական խառնիճաղանջությամբ, Հոդեբանական կեղծ, անճամոզիչ վիճա'կներով, իրականության բարդությունների պարզունակացումով: Հայրենականպատերազմի տարիներին Սիրասը գրեց բազմաթիվ 6ճրաճոդվածներ ու ակնարկներ, նան նյութեր կուտակեց պարակախուսական տեսավ «Հայր ն որդի» վիպակը՝ պազա կտավներիՀամար: 1946-ին լույս ն ժողովուրդների բարեկամության ավանդական-«ժառանդական» Հայ ա-

ոուս

թեմայով: Վիպակի գործողության ժամանակը Հայրենականպատերազմի օրերն են, սյուժեն՝ՍուրենՆաչտապետյանի կյանքի պատմության մի ճուզիչ էջը. ազատարար զինվորի ձեռքով մանկության տարիներին փրկված Սուըննը Հայրենականպատերազմում դառնում է ստորաբաժանման Հրամանատար ն որդեգրում է իր զոշված մարտական ընկերոչ՝ Սմիրնովի տղային: մի տեսակ փոխչշչատուցելով ժողովրդի վաղեմի օգնությունը: ն որդի» վիպակում Սիրասը, ի տարբերություննախորդ գրվածք«Հայր է ների, ավելի Հատակ զարգացնում, ավելի բնական է ներկայացնում 4եՕրոսների կերպարները: Սուրենի, Սմիրնովի, Կոլոսովի, Վերայի կերպարներովՍիրասը ներկայացնում է պատերազմի բոցերի մեջ թրծվող Հայ ն ժողովուրդների բարբեկամությունը,Հերոսների բարոյական պարզությունը, Հումանիզմը, նրանց անկաշառՃայրենասիրությունըն քաղաքացիական պարտքի գիտակցություռուս

ռուս

ռուս

նը:

Վիպակում մասնավորապես շեշտն ընկնում է պատերազմի ուղիներում Սուրեն նաճապետյանի բնավորությանձեավորման վրա: ընթացքի »Ց.

`

Փ

«Արարատ»վեպը (1950) նախատեսված է իբրն Հայրենականպատե-

բոլոր (1941--1946) րազմիամբողջժամանակաշրջանը

ուզերնույթներով՝

թիկունքային կյանքով ներկայացնող մասչտաբայից հյութով ճագեցած գրքում նա փոր«Զանգվածային» ատնղծադործություն, ն ձել է նկարագրել ռազմական զորամասերիմարտական գործողություններ պարտիզանականպայքարի դրվազներ,ընդճատակայիններիգործ, թիկունքի 4րամաՀերոսներով՝ զինվորներ կյանք, Վեպըբնակեցված է բազմաթիվ ու կոլտնտեսականներ նատարներ, պարտիզաններ քաղաշխատողներ, պատանիներ ծերունիներ: մտավորականներ, «Արարատի»բազմաճյուղ ն բազմաչերոս սյուժետային կառուցվածքը պայմանավորվածէ պատկերվածիրականության բարդությամբ: Պետք է սել, սակայն, որ Սիրասըչի կարողացել չասնել վիպական դրվագների գեղարվեստական միասնության: Առանձին տեսարաններ ունեն պատկերման Հուզական շունչ ն զինվորների ու ՀրամանատարներիՀոգեկան մղումների, Հայրենասիրականկամքի ուժի չավաստիություն, սակայն, ամբողջության մեջ վեպը չունի վիպային ներքին բովանդակություն: է «Արարատի»դլխավոր Հերոսի՝ Ասքանազ Հետաքրքրական Արարատյանի կերպարի մեկնակետը, նրա միջոցով գրողը փորձել է ներկայացնել չայ ժողովրդիճակատաղիրըպատմության ուղիներում: Հայկականարյունոտ կոտորածներիցփրկված նախկին որբը դառնում է նշանավոր գիտնական, իսկ այնուշնտն՝ խոր»չրդայինբանակի մուտ 5րամանատար:Արարատյա կենսադրությանձնավորմտն այս ընթացքով ներկայացվում է մարտական կյանքի ն ճարաբերությունների դրական ազդեցությունը ճայ մարդու 4ոդեբանության ձնավորմանուղեգծով: ունի մի քանի գրավիչ Հատկություններ (մշակված լեզու, «Արարատը» ռոմանտիկականբնեռացումներից ազատագրված սյուժետային քայլերի Հատակընթացք ն այլն), սակայն ամրողջության մեջ տառապում է էական որոնց մասին խուել է ժամանակի քննադատությունը: թերություններով, վեպում իշխում են փաստագրությունը,կենցաղային մանրուքների երկար պատկերման նատուրալիստական ոճը, մարդկային նկարադրությունները, ճողեբանության Հասարակացումը,վեպի կառուցման Հնացած սխեման, Պատերազմական իրականությաննատուրալիստական պատկերման ուղղությունը առավել ցայտուն արտաճայտվեց Քրիստափոր Թափալցյանի ստեղծագործության մեջ: ՔՐիստափոբ Թափալցյանը (1910--1962) ծնվել է Բուլանըխիդավառի Կո (Արեմտյան Հայաստան) գյուղում: Լենկհնականում ստացել է միջնաորոշ ժամանակեղել է ուսուցի: ն 1933-ին բնդունվել է| կարգկրթություն, երնեանի պետական ճամալսարանիբանասիրականֆակուլտետը: Աոաջինիսկ գործերից(«Վիկտորիա»՝1937, «կյանքի արչալույար»՝ 1998) ի ճայտ են եկել Թափալցյանի վիպասանականձիրքերը նե կյանքի նյութի բարքագրականմեկնությանՀակումները: Այլնայլ գեղարվեստական ակնառու թերություններով Հանդերձ, Թափալցյանիառաջին կտավները ալքի ընկան նյութի մատուցման բախումային սուր դրություններով, գյուղական իրականությանը բնորոշ ակասումաճակատային ն

ու

ու

ու

ա-

թյունների արտացոլման ձգտումով:

զ

Պատերազմիտարիներին Թափալցյանըծառայում էր Հայկական թամանյան դիվիզիայի թերթում, որի արդյունքը եղան պատմվածքների«Հողրենիք» (1944) ժողովածուն ն «Պատերազմ»քառաչատոր վեպը: 1946-ին տեսավ «Պատերազմի»առաջին Հատորը, 1949-ին՝ երկրորդը, 1958-ին՝ լովս երրորդը» 1965-ին՝ չորրորդը: Բոլոր ճատորներն էլ արժանացան կուսակցական ն գրական մամուլի քննադատությանը, մասնավորապես նշվեց պատերազմական իրակասուր պլանը: ոչ կության պատկերման նեղ-բարքագրական, դեղարվեստական «Պատերաղմը»լայն ընդգրկում ունեցող, մեծ ծավալի ստեղծագործություն է, Հայոց գրականության մեջ, թերնս, ամենածավալունը: Թեն վիպասանի ծրադրի մեջ է եղել Հայկական դիվիզիայի մարտական ճանապարձի վավերադրական պատմությունը ներկայացնելը, չեղինակը, «պատերազմի ուղիներից» բացի, անդրադարձելէ ժամանակաշրջանիկյանքի բազմաթիվ քաղաք-ղյուղ, ռազմաճակատ ու թիկունք, գութան ն ուսանոերնույթների՝ ղական միջավայր, մի խոսքով ցուցադրել է «լայնաշավիղ» մի իրականություն բոլոր-բոլոր արտաճայտություններով: (այնածավալօ«պանորամայի»պաճանջով «Պատերազմը»բնակեցված է Հրամանատարներ, բանվորներ անչամար երոսներով՝ զինվորներ մտավորականներ,կոլտնտնսականներն ուսանողներ: Պետք է նկատել, որ պատերաղմի նյութով դրված չճայկական վեպերի ընդարձակ Ճոսանքում «Պատերազմը»այն գրվածքն է, որը ամենից քիչ է թիենթարկված «իրականության գունազարդման» միտումին, Խրամատն դըժկունքը՝ նրանց բնորոշ կենսական դժվարություններով, տագնապներով, վարին կենցաղով, նաճանչջի դառն օրերով ն Հարձակման ծանր պատերով «Պատերազմում»արտացոլվել են միանդամայն ճշգրիտ «ւսվաստի: Թափալցյանին մասնավորապես Հաջողվել է զինվորների «խրամատային» օրյայի պատկերումը: Այս ոլորտում նրա կենսական դիտումները վերաճել են ճշգրիտ գեղարվեստական պատկերի: Պատերազմական իրականության «նձրքին դաղտնիքների» ճանաչողությունը Թափալցյանըվերարտադրել է ճշմարտապատումհրանգներով: «Պատերազմ»վեպը ունի էական թերություններ, Այդուամենայնիվ րոնց մասին սկզբունքային խոսակցություն է եղել գրական ասուլիսներում, Դիտվելէ, որ թերությունները ծայր են առել նախ ն առաջ վիպական սխալ կառուցվածքից:Վեպի Հիմքը ն կենտրոնը դարձնելով Հայկազ--Ծովիպատերազմական նար--Արամկենցաղային պատմությունը, Թափալցյանը է իրականությունըվերարտադրել իբրն դեպքերի Հերոսների էկլեկտիկ միացություն Վիպասանըգրվածքը ծունրաբեռնել է անկապակիցփաստերի նկարագրություններով,վիպական տարածությունը լցրել է սյուժետային բազմաթիվ ճյուղերով, որոնք ոճական միասնության փոխարեն բերել են պատումային խայտաբղետություն, Հոգերանական խորացումների փոխաբեն՝ նյութի չետ կապված դրվագների մակերեսայինվերարծարծում։ իրականության բարքագիր-տարեգիր է իր խառնվածքով: Թափալցյանը Դրա արտաճայտություննէ նան «Ոսկե չովիտ» վեպը, որի նյութը գյուղական կյանքի երնույթներն են՝ զարգացման դժվարություններն ՀակասուՀոդսեհրնու տագնապները: թյունները, ի տարբերություն«գյուղական Հովվերգությունների», վեԹափալցյանի պը ներկայացնումէ գյուղի ավերման, սեփականատիրական կրքերի բորբոքու

ու

ու

ու

առ-

ո-

ու

ու

Ղ

կեղծ Հայրենասիրական«Հրավաման, գյուղացիներիապագյուղացիացման,

ռության,ղեկավարմունսխալ երնույթները:

«Ոսկե Հովիտ» վեպում ես Թափալցյանը հրնում է իբրն բազմամարդ «Ոսկե Ճովիտի» կապակտեսարաններիլավ նկարիչ:Քննադատությունը ցությամբ նույնպես խուսհց նյութի բարքագրականնեղացման նախասիրությունից: «...Վեպի արխիտեկտոնիկանքիչ է մտաՀճոգել «եղինակին...,-գրել է Ա. հնճիկյանը: --Հեղինակը ձգտել էչ որքան 4նարավոր է, մեծ շառավիղով պատկերել կյանքը, որի Հետնանքով «ետզճետե նորանոր կերպարներ է ճանդես բերել, սրանց դրել բազմազան իրավիճակների մեջ, արՀնստականորենստեղծելով մի բավական բարդ վիպական 4լուսվածք»ն: ՎԵպի կոնֆլիկտի ն կերպարների մասին սուր դիտողություններ է արել նան Հր. Թամրազյանը: Արձակիզարգացման բնորոշ միտումներից մեկր քնեմատիկայիբաղմաղդանություննէ, «աշխարչճագրական«Հորիզոնի»լալնացումը: Հայարձակի մեջ կայուն տեղ է գրավում Արնելքը, որը նախորդ շրջաններում առավելասլես բանաստեղծականստեղծագործության նյութն էր։ «Նոր օրիենտալիան»՝ պատմվածքների, վիպակների վեպերի խումբբ, ասպարեզ կոչեց մի շարք անուններ, որոնք արժանացանլայն մասսաու

լոկանության,

Բազմաթիվպատումների շարքում այդպիսի ընդունելուցյան արժանացավ նախ ե առաջԳ, Սնունցի«Թեշրան» երկճատորվեպը:

ոլ

րւ

(Գրի-՝Հ

ԳաբեգինՍեունցը

դորյան, 1911--1969) ծնվել է

Խնձորեսկ դյուԶանգեզուրի ղում: Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Բաքվում, բարձրագույնը Բաքվի//ւսնկավարժական ինստիտուտի «եռոկա բաժնում։ Աշխատել է Բաքվի

Հայկական «կոմունիստ» Թերքում, խմբագրել է «Խորճրդային գրող» (1998--1941), ասլա հրնանում՝ «Պիոներ» ամսա-չգիրի (1946-1952):

Սլունցի ստեղծազորժու-

թյան սկիզբը եղավ «Ծովավ:որշում» վիպակը (1994), որի սլատմուէ է Բաքվի նավկյանքի թագործների աշխատանքային մաքառումնհրի մասին: Չնայած վիպակում կան ծովի ճատակում նավթաբեր նոր շերտեր ճալտնարբերոտ մարդկանց անձնվեր աշխաու

՛

ԳարեզինՍեունց տանքը պատկերող մի շարը Հաջող տեսարաններ, ես, ինչ«ՍԺոռվախորշուժը» լես նույն ժամանակի շատ գրվածքներ, տառապում է

սխեմատիզմով, «խոր-

»ըրդավոր» իրավիճակներ ներկայացնող արկածայնությամբ, տեսաճորիզոնի սաչմանափակղաթյամբ: ննունցը պատերազմի տարիներին զինվորական ծառայության մեջ էր րանում: հրանականւսովավսրություններով նա գրեց «Ազատության պողոտւ» 1947) վիչվակը,«իրանական նեոքերը» (1949) ն «Թեչրան» (1952) բաղաքականվեսլը:։ պողոտան» «Ռնրչրաւիջ նախնական տարբերակն է, իսկ «Աղատուքյան «իրանական նոթերը» փասոկրի վրա շարաճլուսված քաղաքական Հրապա«Գրավրակախոսություն է: Ակադեմիկոս, նշանավոր պատմաբան ե. Տարլեն դայում» տպագրած գրախոսությանմեչ՝ գնաչատելով «Թեչրանի» լայն արձագանքը ընթերցողների շրջանում, նրա ժանրային կազմությունը Համարեց Դայ իսկաղես, ժամանակադրություն է, որով «վեյղ-ժամանակագրությունը»"4: է ներկայացված հրանի Հասարակական կյանք՝ տնտեսական-սոցիալական, քաղաքական-դիվանագիտական, ընտանեկան-կենցաղային բոլոր երնույթներով, Ռզա շաճ ՓեՀլեվիի տիրապետության «օրերին Համաշխարճային երկրորդ պատերազմիցմինչն 1943-ի վերջում կայացած երեք պետությունների Թեչրանի կոնֆերանսը: «ԹեՀչրան»վեպում իրար դեմ կանգնած են երկու իրան. մեկ քաղաքական-Հետադիմական,որին Հովանավորում են անգլիական, ամերիկյան, գերմանական իմպերիալիստները, մեկն էլ՝ ներքին ն օտար ոնակցիոն ուժերի ղեմ ազատագրական պայքարի բարձրացած դեմոկրատական շարժումը: զա Փեչշլեվիիբոնակալականռեժիմը երկիրը Հասցրել է քաղաքական փլուղզն ստրկացման ման աստիճանին, Այդ իրադրությունն ավելի է խորանում պատերազմիտարիներին: եվ, բնականաբար,«արուցում է առաջադիմականդեմոկրատական-աղատագրականպայքարի բարձրացող ալիք: Ազատագրական պայքարի առաջին գծում են «Ազատության պողոտա» ընդճատակյա կազմակերպության ղեկավարները, առաջին Հերթին Շեմա Ազադին՝ իր Հա-

Ամին ն այլքի մախոՀչներով Շովքաթ, (Տիգրան,

Սրանքարտաճայտում են

ազաաշխատավորականիրանի շաճերն տագրական բաղձանքները, ժողովրդական խավերին Համախմբում ընդվզելու օտարերկրյա գաղութարարներիլծի դեմ։ ժողովրդի ազատագրականշարժումը, ինչպես մեկնաբանում է վիպագիրըչ Ճենվում է բանվորական ն գյուղացիական շերտերի, այդ միջավայրում Ճճասունացող տրամադրությունների, ընդվզող տարերքի վրաւ Գ. Սնունցինիրապես Հաջողվել է ճիշտ ներկայացնել, այսսլես ասած, «ներքնախավերիջ՝բանվոր-գլուղացիների, ուսանողնեիի ն մտավորականների տրամադր"ւթյունների կազմավորման ընթացքը: Դեմոկրատականիրանի ոգին առաջին Հերթին մարմնացնում է նամս Ազադին, որն անցել է քաղաքական պայքարի Հրաշալի դպրոց, պալայդ է քարում ստացել Հայրենասիրական-քաղաքացիականկոփվածք ն անում ամեն ինչ՝ երկրում Հաստատելու առաջադիմականկարգեր: Վիպագիրըշատ ավելի բարդ քաղաքական խնդիրներ է լուծել իրանական ռնհակցիաններկայացնելիս: Շաչճական իրանը քաղաքական խառնակությունների մի անվերջանալիշղթա է, ուր տեղական կալվածատիրական ժերի, պալատական պաշտոնյաների,Խոսրով Խավարի, դատավոր նամվան այլոց րի, ինստիտուտի կողքին գործում Ղորանիի, դասախոսներ Վսուղիի ու

ու-

երկիր թափանցածգերմանականգործակալներ, անդլիական-ամերիկյան կառավարություններիդրածոներ: 4. Սնունցը քաղաքական կյանքի մեխանիզմի լավ ճանաչողությամբ դծել է ն՛ շաճի պալատական շրջապատի, էկ՛ օտարերկրյա «Հյուրերի»՝ «իրանական նավթի» Համար կովող գաղութարարների անչատականացված կերպարներ, «Թեշչրանը»քաղաքական վեպի լավագույն նմուշներից է Հասարակ խորՀրդայինդրականությանմեջ: Առաջատար թեման՝ ժողովրդական ազատագրականպայքարը, Սեունքը իրացրել է Հետաքրքրաշարժ սյուժետային կառուցվածքի, վավերագրական նյութի, առանձին ճկուն նկարագրություններիմիջոցով: Վեպն ունկ նան որոշ արկածայիներանդներ,«խորչրդավոր Հանդույցներ», որոնք, ինչ խոսք, Հարվածում են դեղարվեստականությանը: «ԹեՀրանից»Հետո Գ. Սնունցը գրեց «Գերիներ» (1958) ն «Պետական գաղտնիք» (1962)վեպերը, «ԴանուբիցԳանգես» (1952) ն «Վինտնամիգաբունը» (1960) ճանապարճորդական նոթերը: Գ. Սնունցընան Հասարակականեռանդուն գործիչ էր, Ասիայի ն Աֆրիկայի ժողովուրդներիՀամերաշխության կոմիտեի անդամ: Արնելքիազատագրականշարժումներին նվիրված վեպերի լայն ՀոսանՔի մեջ գրելակերպիինքնատիպությամբաչքի ընկան Ստեփան Ալաջաջյանի «Անապատում»ն «Պարտություն» վեպերը: ծնվել է 1924-ին, Սիրիայի ձալեպքաղաքում: Ստեփան Ալաջաջյանը Հա1994-ին ավարտել է Հալեպիքոլեջը: 1946-ին ներգաղթել է ԽորՀրդային յաստան ն սովորել նրնանի պետականՀամալսարանի բանասիրական ֆափորձեր կատարել է դեռ չՀա(ավարտել է 1951-ին): լեպում: 1942-ին տպադրվել է «Վշտի ծաղիկներ» բանաստեղեն

առ-

Դոլաոնտում

Տրական

ծությունների ժողովածուն: Այդ գիրքը կրկնում էր սփյուռքաճայ բանաստեղծությանՀայտնի դեմՔերի վշտի ն կարոտի մոտիվնեիրչ այն էլ մյսնվածապատ, անառարկա պատկերներով: տո

Տասնամյաընդմիջումից «եԱլաչաջյանը գրում է «Անա-

պատում» վիպակը (1953), որը դրական Հասարակայնությանու-

շադրությունը զրավեց լայլնածա-

վալ ն դանդաղընթաց «պանորամաներից» տարբերվող դինամիկն խտացածպատումային ոճով, Ճո-

Ա

ՍտեփանԱլաջաջյան

գեբանական թափանցումներով, Հերոսների «ներքին աշխարի» վերլուծություններով:

վեպի «Անապատում»

դոր-

ծողության վայրը իվիոկան անապատն է, ժամահակը՝ 1942 թվականը, Հերոսները՝անապատում մոլորվոծ զինվորական փոքրիկ ջոկատի մարդիկ: 1949-ի Հուլիսին, ֆաշիստական արչավանքի դեմ խոստացած «երկրորդ ճակատը» բացելու փոխարեն դաշնակիցները անիրավաբար քշնամուն են Հանձնում անապատիտոթակեզ փոթորիկների մի կարնոր ամրոց: Ա|իվիական բրիտանական բանակի Զեֆի միջով, մայոր առաչնորդությամբ, քայլում է բախտի ջմաճաճույքին թողնված այլազգի զինվորներից կազմված վաշտը: Զինվորները, որ այստեղ էին եկել ֆաշիզմի դեմ կովելու, այժմ Հարկադըըգալ ված են ոտքով անցնել անապատը, դուրս չարչարանքի քաղցի, անտանելի ճարավի անդիմադրելիտոթի աշխարճից, «ինչ-որ ճեռավոր մի տեղ»չ որտեղ իրենք նետված են նլութված դավաճանության պատճառով: Անապատիմիջով քայլող վաշտը միատարը չէ ոչ իր սոցիալական ն ոչ էլ ազգային կազմով: Բրիտանական կայսրության Հավատարիմ ճպատակներից բացի, նրա շարքերում կան այլազգիներ՝ Հնդիկներ, արաբներ, նեգրեր, ավատրալիացիներ,նորզելանդացիներ, իտալացի ն ճայ: կյանքի ծարավը ն Հույսի, ապրելուանսպառ կամքը Հայրենի եզերքների կարոտի: ապադայի երազանքը ուժ են տալիս ուղեկորույս ն անղեկ մարդկանց՝ Հաղթելու լիվիական անապատի դժվարությունները: նկարագրելովզինվորական վաշտի մի քանի օրվա Հարկադիր «երթը» լիվիական անապատում, ցուցադրելով զինվորական կյանքի առօրյան, 4եղինակը չի դառնում լոկ անապատայիննաճանչի ժամանակագիր: Վեպը պատասխանումէ զինվորներին մտատանջող Հարցախմբին. ինչո՞ւ են իրենք կովում ֆաշիզմի դեմ, եթե «ինչ-որ տեղ» պետք է դավաճանեն ն շանձնեն պաշտպանական Հզոր ամրոցը, ինչո՞ւ Համար գոյություն ունեն ազգային տարբերություններ,ինչո՞ւ են իրենք Հավաքվել օտար անասղատում ն ալժմ ստիպված են կլանքի, մաքառման գնով Ճեռանալ` այնտեղից: Հուզող այս ճարցերը Ալաջաջյանըլուծում է ոչ թե մերկ Հերոսներին միջոցով, այ անչատականացվածն գեղարվեստոճրապարակախոսության րեն մշակված կերպարներիմիջոցով: Վեպի «առանցքը» մայոր Զեֆի՝ «կայսրությանը» նվիրված «ռազմիկի», կերպարն է, որն արձամարճանքով է նայում այլազգի ստորադրյալներին, ատում է «կեղտոտ, թափթփված, անգլխարկ» զինվորներին, որոնցից «անգլիացին,-- մտածում է նա,-- այնքան բարձր է կանգնած». Զեֆը դաժան է ու փառասեր, սպանում Լ թուլակազմ զինվորներին, տրպեսղզինրանբքբհո չլինեն, բնիկներից քալանած ճացը գաղտնաբար բաժանում է անգլիացինեբին:

եկ Համիլտոնի կարծիքով, որը Զեֆին ճանաչում էր դեռ պատերազմից

ընդունակ է ամեն տեսակի ստորության: Դրա բնորոշ արտատճայէ տությունն ՀարիԼիին՝մորքսպաշտ ու քծնող զինվորին «տեղեկատվության» առաջ:

նա

ճամար ընտրելը: Զեֆը նրանից ամենօրյա տեղեկություններ է ստանում զինվորների տրամադրությունների ներքին Հակասությունների վերաբերվալ, սարսափով տեսնելով կայորության Հեղինակության անկումը: Ձեֆը իր «տոչմական ծագման» արժանապատվությունը գիտակցող անգլիական գաղութարարիկերպար է՝ գծված պլաստիկական ուժով: նրա ճակապատկերնէ իտալացի սերժանտ Հումանիստ Պանսոն, խելացի ու բարի մի անձնավորություն՝ ջոկատիսիրելին: Պանսոն Զեֆի մարդասպա-

ու

նական վարքագծի մերկացնողն է, վաշտի զինվորներին լուսավոր գտղափարներ ներշնչողը: եթե Զեֆը, երեսպաշտ քաճանա նովելսը ն սրանց ճամակիրները ցանկանումեն զինվորներին դարձնել «կայսրության» կամազուրկ դործիքներ, Պանսոն, սիրիացի Հայ Տիգրան Արազյանը ն սրանց ճամակիրները ապա մարդու մեջ, ինչ ազգի էլ պատկանի, գնաչատում են զգացմունքներիազատությունը, Հոգեկան Հարստությունը: Վեպի զլխավոր Հերոսների աշխարճայացքներիբախումը առավել ցայտուն արտաճայտվումէ այլազգի զինվորների Հանդես ունեցած վերաբերմունքում։ Թեն անապատից քչերին է Հաջողվում փրկվել, սակայն փրկվածները (նեբիճ, Ռուճի, ասիմ, Սագադին այլն) ի Հայտ են բերում ազգային ն սոցիալական չաճերի Հասուն գիտակցություն: «Պարտություն» վեպով Ալաջաչյանըկրկին Հաստատեց իր գրական ձիրէ նան իրականության ճանդեպ ավելի «Պարտությունը»առանձնանում Քը: խոր ճայազքով «Անապատում»-ից այստեղ անցած կերպարների կողբին դործում են մի շարք նոր կերպարներ՝քաղաքական ավելի բարդ «արաբե-

րություններով: որտեղ Անապատինայստեղ փոթւարինում է արնելլան մեծ քաղաքը, արաբական(Սիրիա) կենցաղը զուգորդվել է արեմտյան քաղաքակրթության հրնույթների Հետ: ներկայացվում են Սիրիայում Հանգրվանած անգլիական են իրենց նպատակներին՝ արղաղութարարները, որոնք, ի վերջո, Հասնում տաքուստ «անմեղ» դործելակերպով: Ալաջաջյանիգրական մուտքն արժանացավ արձակի կենդանի դասականների՝ Դ. Դեմիրճյանի ն Ստ. Ջորյանի ուշադրությանը: ի դեմս տպագրած գրվածքների նրանք տեսան արձակագդրության մի նոր ոճ, վերին տիճանի դինամիկ, նկարադրական ավելորդություններից բեռնաթափված պատում, որի ծանրության կենտրոնը կերպարների Հողերանական բացաէ: Ճայտումն Հիսնական թվականներին գրական ասպարեզ մտած արձակագիրների ստվար խմբի մեջ Ալաջաջյանը աչքի ընկավ սեփական ձեռագրով, ոչ միայն պատումի նշաններով՝ գեղանկարչականթանձրացումներ (այդպիսիք են րաբական տոթակեզ անապատի անսանձ սամումի ն սիրիական քաղաքի անցուդարձի տեսարանները),կերպարների Հոգեբանական Հադեցումյ գործողություններն առաջ շարժող երկխոսություններ,--այլն ստեղծագործության գլխավոր թեմայով, որ այնուճետն դարձավ նբա բոլոր դրվածքների անբաժան Հատկանիշ: Դա այս մեծ դժվարին աշխարճում արդարության որոնման թեման է՝ սրա պես-պես արտաճայտություններով: Պարզ էր այլնս, որ վաղ թե ուշ ՍտեփանԱլաջայչյանըանդրադառնալու էր իր տոճչմիսլատմությանը: Դրա անցաթուղթը եղավ «նղեղները չխոնարձՀվեցին» երկշատոր վեպը: Մինչն այդ վեպի Հրապարակումը արձակագիրը Հանդես եկավ ճայրենազուրկ մարդկանց ողբերգական ապրումները, ինչպես կ նրանց բարոյական անկման դրվագները ներկայացնող «Առանց ՀայրենիՔի», «Փյունիկ» վիպակներով, որոնցով Հայրենադարձությանթեման արծարծվում է դարձյալ մարդկային արդարության որոնման անկյունադարձով: Հայրենիքիորոնման մտորումները վիպագրին տարան դեպի «ետ, դեպի աս-

ա-

ու

որտեղ մեր դարասկզբին մի պատմական Կիլիկիայի ափերը,

ՀՀՇ բուռ

ղզեյքուն-

էին մղում թուրքական Հրուսակներիդեմ: կենաց պայքար Թեն պարտվեցին, բայց չխոնարչվեցին. օնղեգները չխոնարճվեցին»: գործի իր բնույթով «ճերոսությանվիպասանություն է. Ալաջաջյանը՝ դնելով իմացությունները «ճիշատակաց երկրի» աղետավոր օրերի անցուդարձից, ինչպես նան Ճճոգեբանականթափանցումների արվեստր, կերաւնհց նախնիների՝ 1862-ի Զեյթունի ապստամբությանքաջորդիներին քաջուչիների մերդարյա շառավիղների գեղարվեստականշրաշալի կերպարներ: Ալաջաջյանիվիպասքի Հերոսները պատմության չար ուժերի քմաՀաճույքով դրված են ամենաանարդար պայմաններում. ի պատասխան այդ անարդարությունների,որոնք ասպարեզ են Հանում ոչ այլ ինչ եթե... իրենց անընկճելի ոգին ու մաքառման կամքը՝ Հաստատելու ապրելու մարդկային իրավունքը:Այդ ոզու կրողներն են վիպասքի տղամարդ ու կին Հերոսները, առաջին Հերթին՝ Փառենը, որը դառնում է ճակատագրի քմաճաճույքին Ճանձնված Հալածական կ անպաշտպան Ճճամայնքի դիմադրության շարժման կաղմակերպիչը։ «եղեգները չխոնարչճվեցին» գրվածքը, թեն պատմական 4երցսապատում է, այսինքն գործ ունի պատմական Ճիշոլության» սլաՔով վերարծարծված իրականության Հեւ, սակայն նրա էական ճատկանիշն է նակ ժամանակակից իրականության լուրօրինակ զուդգաճեիռը լինելու ճանցիներ

մաճու

ն

սա

գամանքը:

:

Ազգայինարժանապատվությունըկ Հայրննասիրությունը բարձր պաշտած վիպական ճերոսները, ճեղինակի մեկնակետով, այդ -«ասկացությունների տկական մաքառման պաթոսը լրուցնոսէ են նան ապրելու մարդկային իրավունքի Համընդճանուր դաղափարով: թափանցումների վարպետ (դա են վկայում ւյկինելովՃճոգզերանական ռաջին վեպերի ճերոսների Հոգեկան աշխարճի սուզումները), Ալաջաչյանը «պատմական Ճիշողության»այս վեպում նույնպես իրար է Հլուսում սյուժեի պատմական Ճոգզեբանական եղրադգծերը,դրանով իսկ Ճճասնելովնկարբագրածկյանքի ճշմարտությանյուրացման: չխոնարճվեցին» վիպասքին Հետնեցին մի շարք այլ պատում«եղեգները ներ, որոնք Համախմբվեցին «Ոսկեգույն ծիրկաթին» (1981) ճատորի մեջ՝ ներկայացնելով իր կենսագրության առանձին Ճճատվածները,մտքերն ապրումները,իր Ճողու կյանքը: «Անառագաստ նավակներ» ճողգերանական դրամատիկական շնչի վիպակը կս իր «իմքով արդարության՝ կյանքի Հավերժության որոնում է, Հիվանդի նրա շրջապատի, ճիվանդի բժշկի յուրօրինակ երկխոսություն աշխարչի ամենամեծ «ճրաշքի»՝ կյանքի մոտիվներով: «Անառագաստ նավակները» խիզախ, աներկյուղ, Հպարտ մարդու խոստովանությունն է աշխարձչին ն միաժամանակ նիա ծնրադրումը կյանքն պեսպես կերպերի առջե «Եղեղներըչխոնարչճվեքին»վեպով ԱլաջաջյանըՀաջողությամբ շարունակում է իպասանության այն գիծը, որ, իրավամբ, կապվում է Խաչիկ Դաշտենցիանվան Հես Դաշտենցը (Խաչիկ Տոնոյի Տոնոյան, 1910--1924) ծնվել է ԱրեԽաշիկ մըտյան ՀայաստանիԲիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բոնաշնն գավառի Դաշտադեմ գյուլում: Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Ալեքսանդրապոլի (այժմ` ու

ու

ու

ու

ապա մանկատանը, հւսուցչություի արելնույնաամերիկյան կենինական)

գավառի Հոռոմ ն Սառնաղբյուրգյուղերում: 1932-ին ավարտել է երեվանի պետական Համալսարանիլեզվագրական ֆակուլտետը: 1932-ին էլ վերաբերում է «Երգերի գրքով», ասել է՝ բանաստեղծուՀատուկ Թյոմբ, սկսած նրա դրական ուղերթը, որ արժանացել է ե. Չարնենոխ տեսած «Բոց» բանաստեղծությունների վերաբերմունքին, 1936-ին լույս դիրբն արդեւ այնքան աղմուկ ճարուցեց, որ Դաշտենցը ստիպված «Հնեռան խարիսխ նետեց օտար լեզուների ինստիտուտի անգլերեն ցավ Մոսկմա լեզվի բաժնում, նախապատրաստվելով թարգմանչի կոչման: նա Հետո Այդ կոչումը Հ. Խան-Մասեչյանից սրբագործեց նվիրվելով Հալոց Շեքսպիրականիամբողջացմանը: 1950-ին Հրապարակված «Խոդեդան»վեպր լուրաճատուկ տեղ ունի մեչ՝ այն էլ մի քանի առումով: նախ, այլ աճալ վիպագրության Վեդրականության այն ակոսը, որ մի շարջ Դա 1915-ի Ճայկական կոտոպատմվածքներով բացելէ Ասել Բակունցը: րածներից փրկված մարդկանց վերածնության մարմնա-չ գեղարվեստական ոչ միայն իբրն շարուԴ-վորման-ակոսն է, որի մեջ մտավ նանՌհաշտենցը՝ նուն

-

խորՀրդած

շով գարանակվից, Հալբձնաղան

՝

նակող, այլավանդները Հարստացնող: կենսագրական վեպ Հնողեդանը»

մի Հալ ընտանիքի ճակատագրի բոնակալության բոլոր մասին.այդ ընտանիքը է Թուրքական ապրում` պարբ աան

"ա

է

`

արժանա-՝ «ռափները: Դաշտենցը Ճավատպատկերներով նկարաւ

Լ

գրում

դեդանի)| `

Ասատուրի (Խռնրահ շրջապատող

ճովիվ

է

սասունցի

`

աշխատավոր մարդ-

կանց կլանքիուղին՝ բնավալրում ն տեճանապարտճներին, զա

Տաղի չանության ու ու

կոտորածների

ժամանակ, հոդեգանի ընտանիքի կենսագրության միջոցով Դաշ-

ՀՎոննցը ներկայացնում է միջազ-

գային իմպերիալիզմի անլուր եղեռնապործություններիք մեկի՝

Ճայկական: կոտորածների որոշ «կազմերը:

ճերոսները Ճայ Հնոդեդանի» ժողովրդական էպոսի Հերոսներ են, նրանը նման շառավիղներն

-Քարի ուխաղաղասեր, վեճանձն Խաչիկ Դաշտենց

ուարդարադատ մարդիկ, որոնց աշխատանքըխորվում

-կլանքն

ու

բեգերն ւ. հնթուրքական Այս

Լջ

Քուրդ

խորՀրդանչանի օրվա հկավերագրվումՎարդավառի /

ԱԶ

ու

Վեպի մի ծայրից մյուսը անցնում է Հումանիզմի ն Հակաճումանիզմի, խաղաղության ն պատերազմիթեման: իմաստով վեպում լու1915- -ֆ րատեսակ դեր է աո եղապետերը։

ական

ոո՞՞

չառա

են տենդագին Սասունցի շինականները նախապատրաստվում դագրությանը: նշելու ազգային--ժողովրդական տոնը, սակայնշուտովնրանցպարզ ուրա-

են ողբն տառապանքը: Ծխի Հակայական քուլաներ խությանը խառնվում "Ջե "բարձրակում երդիկներից, թուրք բոնակալները սկսում Ճայշինականների են մատնում են անզեն դգլուղերը, Անմեղ սս ապանդը, աճավոր Պրի արի "

ու

ու

ու

է լեոմարդկանց արյունը անզեն,իրենցարտ զբաղված Հանդով է ներում"ու ձորերում, հրեխանմորթվում օրորոցում, կինըթ̀ոնրի պոնկին: ենու ռսա-չբարդ տակ՝ ամար Թխելիս, Վարդավառի՝ տոնի գաթաներ աղետ Ֆֆետում են Մ մեջ: ների մի շինելիս:Շատերն իրենց ի Հոսում

ու

՝

նուր րրաւնազգային մանրամասնությունների), աարութեերը (ոռշննլո միելն, ազգագրական Դաշտենցը Հաջող է նկարագրել սասունքիների

ս -

ու

Հլութեղ գուլներով է ներկալացրել աշխատավոր մարդկանց կերպարներնու սակայն պատչաճ խորությամբ չի ցուցադրել սասունցիների 4ե«բնությունը, րոսական դիմադրությունը թուրքական բռնակալներին, երանց անձնուրաց

-Ժաչությունն ուդյուցազնական ոգին: Դաշտենըն

-

«Ռան

վիունեցավ հրկու միջոցում կարճ «Ճճրատարակություն, ւ պասանությամբ, Ժիլ 1929-ին, մեկ էլ 1985- ին՝ մեծ տպաքանակով. նույն 1985-ին Մոսկվայի

«ԸՇՕ86ՂԸԽԱՆ ՈՒԸՅՂ6ՂԵ»

«րատարակչությունը Դաշտենցիայդ գրվածքը տպագրեցոուսերեն (թարգմ. Անաչիտ Քայանդուր): «Ռան արների կանչը» 111 դարավերչլան կ 4147 դարասկղբյան ճայոց է, վիպասքն ինչազատագրության «կարմիրաստվածների»՝ Ճայդուկների, ն «Խոսք չՀեղինաէ նրա Հեղինակը ժանրային կազմությունը բնորոշել Հւլես սերունդ «Այդպիսի Վի» նախախոսքում տվել ճետելալմեկնաբանությունը. թե նրկնվի։ այդպիսի սերունդ դժվար .Քղավ, ն էին այդ առասպելական մարդիկն սերնդի է, նյութը րական իրենցգործերը, որ, թեն այս՞վեպիամբողչ )

ագործեզ

այլուն

որը

Արան արտասովոր

՛

ոմանց-կարող Գզելութը ուն բայց

Է

կատարված

0Հ

է թվալանիրական Հեքիաթային Հյուսվել են լեգենդին, Այդմարդկան, անուններն ու գործերը Թին, առասպելին ն սերնդեսերունդ անցնում են բերնեբերան: նրանք խումբ-խումբ եկան ն լցվեցին այս վիպասանության մեջ, ոմանք իրենց անուններով, մի քանիսն էլ անունները փոխած: Ու դարձյալ Հին, չարքաշ, բայց տոկուն Հայ շինականն էր, որ հելավ իմ առաջ, Ամեն մեկը

Հեջիա-

նունը ար՞՞

բերեց մի Հերոսական դրվագկամ եղելություն իր կյանքից է կամ պատմվածք, գիրքը: Գրքի ամեն մի գլուխը մի առանձին պատում իսկ բոլորը միասին՝ մի ամբողջականվեպ": Հիրավի, «Ռանչպարների կանչը» ժողովրդական վիպասք է, «վիպասաա աղերաներովկապված ժողովրդական լուսության աղբյուրների, կարելի է ասել՝ «Սասունցի Դավիթ» վիսերող ասացողական-ասմունքալին արվեստի Հետ: Հապերգից Ասժունքը կանչի» մեջ բազաճալտորեն կայուն բնավորություն ունի, ն փաստագրական նյութը, բանավոր խոսքն ու ուր իրար են գալիս ասքը Հիշատակությունը, լեղզենդը ն տարեգրությունը, Հեքիաթը ն եղեունը, Ալս ամենը կազմավորում են «Ռանչպարների...»կենսական ն պալմանավորում Հալտնադորու ծումներն դիրքերը:

աար

"

անն»

«Ռանչպարների

գրավոր բատութ յունը

տա-

գիղարվեատական Հեղինակի

257.

ԱՐ

:ԲՔ2Գ

ւ

ՍՏՈՄ: -

Վ

'

կենտրոնումՄախլուտ անունովճալդուկն. հր,ագարձուքյունների

Վ,

ներկայացնում է որի ընդարձակ պատումը քառումների Ճայդուկային-ֆիդային Հատվածի եթե ոչ ամբողջական, ապա մերձեցող Ճամաւպաւտկերը:Շատ կարճ ժամանակամիջոց ամբողջությանը վանքի դոլլրանոցը, կանչի» ծաժռուրբ Մարինե աղցելելով՝ ազգային-ազատադրականմա-

«Ռանչպարների

այբուբենին,Մամիկոնտիրապետելով Մախլուռռե՞մաշտոցյան կազրերով ն Մուշի. է ազգային ՛քուռն շարժման՝ Հարձանուտի մեջ ` նետվում (Սասունի

տարածքում ), որտեղնրա

կյանքի ոդիսականը ճատվում է դարավերջյան Հայղդուկների ազգային նվիրյալների Ճերոսական սխրանքների նշանավոր

Ճետու

են Դրանք

՛

Արաբոն, Աղբյուր Սոսեն, Սերոբը,

Չաուշր, Սեգտար Հնուց

են Բարձրացել, Աա եվրիտտբի ող մարդկային, Հող արդար «Ավին պաւուվի.. Հալդուկաու ջրի,բնա-ու ձորի, պաշտպանության ամար խգճի ու.

շարժումը,ինչոլեսավանդում են պատմական աղբվուրները, ուներիր Մախլուտոն Հգրված 2 այդօրենքաստիճանաբար տիրապետում՝ օրենքները:

ին

է

,

.

ներին,

որի Հետ բախտ է ունենում շփվելու, ականավոր Առաջին Պայդուկը, ու է լինում հր Հայդուկային` վարքագծով Արաբոն: դասերով, "խորճուրդներով ու արժանապատվուէ` ներշնչում վատվի՞ո աղզդային Արաբոն Մախլուտոյին է Մյուս նշաՄախլուտոն անցնում` Հիմնորոշ ՞քլան 2 զգաղմունք:Այնումնտն, ՛

ի

լ

թվում

Աղբյուր

Ե նավոր «այդուկների, այդ ամենանչանավորների՝՝ Սերոբի՝ ե աքը աուշի,Անդրանիկի,

որդեգրելով մյուսներիդասերը, ԻեորգՉ̀ Սոսեի լանջը փրկության՝ յ, անմնացորդ ըննյաց, զոճաբերելու, ղոտասնղանին պայ-՝ ճրացզանը,ամեն ենչից.. վեբ դասելու, պատգամպատվիրաննեզենքը` բարի բբ: |չալդուկային. աղլատագրական Արպատքի չարժման -ոռռաչին. մասը ընդդ

։

՞

են. քաղված ւնովելատիզ նովելՃանուրՀամապատկերից լատմություններ կը պատմում է. մի ներից ամենմմենը մի լեգենդ, միանձնավորությա

Գ:

պես ասած

հ

ՀՒ «Հեջիաթային-

Հեքիաթային «ղիֆական-

ընթացքն:ումը

է աղզատադիվում գծեավելի մերձենում ոնալիստական ասվունքին: Այսպես.վիպասքի սկզբնամասիճամար վերին աստիճանի Հատկանչական է Պայթող Աղբյուրի ակունքից Պայթող Աղբյուրի ավանդապաստոամբ: ձին, Քուռկիկ Ջալալին, «Հրեղեն ըստ վիպասքի տրամաբաայդ Հայտնվող նության, ոչ միայն Արաբոն էր, այլե մյուս անանունն ճամբավավորՃայդուկները։ Միֆականչառս աղում ունի երբ Ան առասպելական դրվագը, Հուտա սարի է ելնում փայտը ձեռքին՝ ընդդեմկայծակի, կրակբերելու ճամար: պարբգնելու կամ Հիշենք Բո ճակատամարտիցՀետո Գկորդ Չարի սխրանքին տրված. Հետո, որտեղ անմիջապես` աչքի ընկավ Գեորգ Չաուշը, երգ ճյուսվեցնրա զարմանալի քաջագործությունների մասին, այն մասին, թե ինչպես էր Չաուշը«մաղով որսում թըշ-՝ նան ձիուն ուղղված խոսքը. հմոյի Հրեղեն Հիշենք նամուգնդակները»: Մուսձ եմ քեզ, երազելով Սուլթանը վիշապ օձի պեսփիաթման

րից

»

ն

ավելի

ու

այլն

որարննքրՆ

ման Աաաա ի,

:

ա

նէ

Հա"

ա'

Աւ

զ)

ԼՐ

Հրեղեն...

լ "Էլ1ն ՆվԶԵան. Լ:

ՆՈՅՆ,

աք2.«ոշ Ղ

մոն

ՏՈՆ

.

ԼԻԱ

ՓԻ:

աե

|

,

շր

չ

՛

`

՞

Ւ

թովել 1 մեր չորս կողմը ն գլուխը դրել մեր կրծքին, Ընդունիրիմ կանչը սասունականն կանգնիր այստեղ, ճրեղեն, կանգնիր այնտեղ»: նույնՄոսեիմոն /ոն »ավաքումէ իր գլխին տալվորիկցիներին ն նրանց «Ու, պատմում անգլիական թաղավորին օրորոց անելու արարողությունը.

Իմ

Սասնա ժարդիկ,որ Մոսե Հավաքվեցին նշանավոր իմոչի-բնբաձ քագավոաաա թուղթըկարդոն քական լեգենդներ, առասպելներ, Հեջքիաթնելվ եվ այսպես շուրունավ՝ Ժողո«

լ

աի

|

թե վըրդական պոնտիկայի ալդնչանները-ոչ են,

. քբմածին, պատմողի-ասացողի երնակայուքյյան խաղի դրոնորումներ այլ նրա նկարագրած կյանքից քաղված միանդամայնբնորոշ իրադրության արտաճայտման եղաչության նակներ: (ն նրա ասացող-զրուցակցին)քաջածանոթ է իրականուՀեղինակին թյան բանաչյուսական մոդելը, որ չի բացառում ավանդապատումայինարտաճայոմոանշերտերը, բայց այդ ամենը իրակահուառասպելաստեղծված

քյան շրջանակներում:

«Ռանչպարների րդարն,

-

իրականության 4եքիարալնագված մոդել, որով գլնավոր անցքերը իրենց վրաեն վերցնում աջերը, այն ճայղդուկները, որոնց սխրանքների, մարտերի ցաղի, ժնանրի ու երանց դեպքերի անցած ասին

կանչը» չնյչում է իբն

սովորությունենրի,գլխով

Մախլուտոն: վիոսանում

ՈՐՐՆՐԸ

է

ՐԾ

ԱԾ

ՈՐԸ

իբրն Մախլուտոն՝ ՞ վա-կ ձեռք Հնեքիաթասացից Մախլուտոն Իբերածն: կորցրածը». վերաճում վերագրողի, փաստազրողւձրկրորդ՝մասում գերագրվաժքի դանցորեն Ան լեռներ նրա ն. ղաններկայացնելով :այսց ե ան, նախի րան շիրվոինրա հանյան ն երթուղիները, գեզուր ետո օրիՖֆերի նրա, ն դաշնակցության չարաբերությունները, ատես

ա

ու

:

աժե

է

նակ,

Դրոյի ներքին աա

որէ

վավերագրության էչջերու

ը

րի,անիկը Գորապ

ու

է Հեւո Հաղանվում ո "րի ավերի, անձնավորություն, նարոչելի քյան մեջ: ագրո

ա

տա-`

օտար

է վ

յրրորդ

Մախլուտոլի կենսադրութլան մասում

շեղինակլ՝ րցնում Մ

,7 ամե իլունոլի

Ն

նուլնսպես

/

պատումի ղեկը իր ձեռքն

նա պատող,Դաշտենցը: պատմու

Է դեպիՊոր. աշ. վարությանը ՞քոկրորդ, Համաչխարձային կան մասնակցության ֆրանալա չայրննասերների՝. հլմագրացյան. բարմմանը անվան Մախլուտոն) էր.կոմիտասի Կլածակ` գրոսպլգի-գանքեռնում: ումԼ̀Ա

Անզրան/ ԿԱ -

ւոուն, պատմում» է

ւ

.

ո

զբո

է մի Մախլուտոյի մեջ Հայտնվում կենսագրության

յ

շատ

ազան Չան-

խամասնություն,նա կատակում.է քաղվել էջմիածնում՝՝ Խենթիգերեզմանի ճայտնությունը Մախլուտոյի քրազանքներում ոչ միայն կողջին։ ն. Խենթի

չէր, այլե անակնկալ

աոճասարակ Հայդուկային շարժման բնական տրամաբանականշարունակությունն էր: Բանն այն է, որ ճայ Ճայդուկները ճնարավորությանսաճմաններում տեղյակ էին նուլն ժամանակներում մտքերի վրա իշխող Րաֆֆի վիպասանի վերակերտած աղզսոոագրությանքաչ որոնց մեջ էր նան ՍամսոնՏեր-Պողոսյանը, մարտիկներին, մականվանյալ՝ է անմնացորդ. էշմիածնի Գայանյան Խենք,Մախլուտոլիիղձը կատարվում նրա

ն

ու

-.

աք

տ :

-

,.

Ը ԵԱԿ ԸԴ

ԵՑ անԼՐոՆ

Ի՛Ր

,

(/

ՍԱԿ

թ...

է նան Մախլուտոլի Հողաթմբիկողքին դրկից Խենթի բարձրանում "վանքին «Տա. Հողաթումբը,

ուր

երկու տարի անց գրանիտի Հուշարձանի վրա դրվեց.

(ՍմբատԲորոյան) Ճիշատակին: րոնիՀայդուկՄախլուտոյի `

լ

Ն` 1

.

Վ.Ե

Ե:

լ

հ

Մ.

'

Ս

է

Ն

թթ. իր դասընկեր Լնոնից, Մշո Սուի գյուղացի»: առեղծվածը՝ Մախլուտոն ճոչակավոր զորավար այս Սմբատնէր, որին ծանոթ էինք նան մենք: վիպասքի քնարական միջամտություններում, որոնք ԽաչիկԴաշտենցը առատ բավականաչափ են, գրում է, որ ինքը պատմում է ճայ շինականճամայնքի մասին: նախնականմտաների, իբրն միասնական Հանրության, 1872--1956

Պարզվում է նան

Հ

է

ՆՆ

Ա Հաժնագիրի մերվն անվանվելու«Շապինանդ»: Հղացումովդրվածքը զՇապին- Գարաճիսարցի վ իպասքը ծանվու Հետագայում Անդրանիկ»

-

`

ֆան Հրաժարվել է փրար երեուբնթացքում Հյուսերուչ-առոկձին մասնրընան ն ապա առաջին խորագրից կանգ առել«Ռանչպարներ», «Ռանչպարնի»` ԸԱ-Ի---Հ-.Լ ------Ն րի կանչը» վերնագրերի վրա: են րդարն, վիպասքի Հէրոսները, ճայ որ Ճաշվվում յ տասնյակներով, բուն Ճճողադործ են, բառիս նշանակությամբ՝ շինականտանչպարռամիկներ են, մաճկալներ, նձվորներ, չջրաբաշխներ, սերմնացաններ ներ: Դրանք թղ

ւ

Տ

երենց ճող չրին, դարբիններ, արճեստավորներ (ինչպես Անդրանիկը), մանդաղին անդ ձորին, իրենց ընտանեկան օջախներին,ղութանին գամված մարդիկ, որոնք, չճանդուրժելով իրենց իրավունքները, առաջին ու

ու

ու

լ

ղայՀերթին՝ ապրելու գերագույն իրավունքը բոնադատելու լուծը արդար րույթով ու ցասման չանթերով ոտքի են կանգնում կատարելու ժողովրգի կամքը: Այս Հայեցակետը՝ Հայդուկային շարժման ՃամաժողովրդականբովանՀեւ միասին) ներկայացնում է պեսղակությունը,Մախլուտոն (ճեղինակի վես, ղարմանաճրաչ, բայց իրական դրվագներով: Մախլուտոն ճանդես է գալիս իբըն անցքերի.1ուրօրինակ ն. Գնորդ մեկնաբան, Աղբյուր Սերոբի ն գործերի գնաճատող: Չաուշի,Անդրանիկի Սամարցնի դառնությամբ ու խորմորմոքովէ խոսում նա, օրինակ, Չաուշի մասին, «մեղքի» որը Ալվառինջու ճետկանք էր, նա յուրովի դաթունդ գինով ճափշաակվելու տապարտում ասպետական օրենքներին չվաՉաուշի՝ չ դա Համժարումէ բալ՝ Հայդուկայինամբոզջ շարժման Ճամարս արարքը, մելող մասին է վկայում նան աշխատանքի, վիպասքի ռամկական՝ շաղախի իբրն մեծադույն մարդկային արժեքի, գնաչատությունը: Հերոսներիցշատերը ճոգու ամբողչ էությամբ հրազում խատանեն խաղաղու արդար քային կյանք: Այս առումով խործրդանշականիմաստ է արտաճայտում ադեի կերԴ է ինչպես Ելենա նկատել իր «Խաչիկ նենցիվեպԱլեքսանյանը պարը, էպոսը» փոքր-ինչ տեսական դրույքներով ն մեծերի ասույթներով ծանրաբեռնված, սակայն առանցքային կնաերում միանդամայն Հետաքրքրական Հոդվածում: «Թիակը ուսին անցնելով վիպական ամբողջ տխ գրում է քննադատը,-է ժողովրդի անսպառ էներդիան՝ Ֆադեն մարմնացնում

ինչպիսի

Գնորդ

ճայդուկային

"

ա

,

հ

ձությունը,--

,

միաժամանակ "Նուր Ֆադեն թե սովորական Հալ-զլուկենսասիրությունը. ն Ճայրեէ ջրտուքի գործը, ղաջի է, որը`տնօրինում Պամագյուղացիներին Քե Հայ մշակի ՃաԿպաճերին, դժվարին նակիցներին օգնության: ճՃասնելով է Ճաղվաքական աշխարճը վերպար ռ աղս. եկած մի մարդ,որնընդունակ ՄՈՐԴ

սուտն «իմ չարը. թելուաշխարչի ներին շիտակճամփա ցույց տալը»: ու

«ինչքանէլ թուփ

դործը աշխարճը ջրելն է

ն

մոլորված-

թվանքները դոռան, վերչը պիտի խոնարճվեն թիաԳնա քո սուլթակի առաչ,-նին աստ, որ Ֆադեի շաղգամի ծիլը իր զորանոցի ճիմքից զորավոր է»: եվս մի իմառտուն դաիձվածջ՝ « րի խշշոց ն թիակի զնգոց էս է աշխարճը»: ժողովրդական-դգեղջկական այս աշխարճաղզգացողությունըԴաշտենցի ճերոսների գործողության նշանաբանն է, նրանց բաղձանքների ու հրազննրի բարձրակետը: Օրինակ, Ծուղրուղու Շմոն շարունակ ու անճամբեր սպասում է «արդարության աքաղաղի» կանչին, որ իր ճայտնադործած կան դարերի ցորենի 4ատիկը ցանի ազատ Հայաստանում: եվ այսպես, ազգային ճակատագրիիրենց իրավունքների պաշտպանուքյան ճամար ոտքի ելած դգեղչջուկների (սա է Ճայլդուկիբառարանային բնոտարվում է աշխարճի արդարությունը որոնելու ուղղուբոշումը) պայքարը թյամբ: նրբնէ իմ կարդացած վերլուծական «Հոդվածներիցլավագույններից մեկի մ եջ՝ «Բրաբիոն ծաղիկ որոնողը» խորագրով, որի ճեղինակն է Մուշեղ Գալշոյանը, ասված է. «Ուխտին Հավատարիվ՝ զենքին պսակված, նրանցից շատերը փաթաթվեցին իրենց պատանքացու կտավներով ն, որպես Բրաբիոն ծաղկի ճունդեր, թաղվեցին սարերում։ Ով մնաց՝ տեսավ Ճայ գողգոթան ու տեղաճանվող, լլկվող, մորթվող ու այրվող ժողովրդի ճամար դարձավ պաշտբանակի խորճրդանիչշ ն բանակ, առաչնորդի խորճրդանիչ ե առաջպլան` նորդ, կամքի խորչճչրդանիշն կամք, ճույսի խորճրդանիշ ն ույս: եվ ապա այդ քչերից էլի ով մնաց, մի առավոտ տեսավ, որ արդեն ավեր ու երկրում, Մուշից վեր՝ Սիրանկատարին ծաղկել է Բրաբիոն ծաղիկը... ու

ասումէ Ֆադեն փաշայինն ավելացնում--

փաղերավ

«ոգու

մյուս մեկնաբանությամբ, սփիրբկարար աճեղ՝ -ւ Կարդարապատի ւ

Անդրանիկի,Մախլուտոյի

ԽաչիկԴաշտենցի նվիրյալների որոնած Բրաբիոն ծաղիկը

ճակատամարտնէր: որը ավնրակված` Հայաստանին "բնրեց նոր կլանք ու խատաղաղություն, այն սվինը, որին սատարելով ճին ֆիդայիները գյուղացու են Հավաքում ապագա Հայաստանիճամար. «որբեր Հավարազով որբեր ճամար»: Քենք, շիթիլ անենք Հայաստանի ճիմքում, Ռանչպարությանգաղափարը դնելով աշխարճազդգացողության դեմոկրատական բովանդաայսինքն ճալդուկային շարժումը ճամարելով լությանչարժում,Դաշտենցըեր ճշգրիտ, պատմականորենՀավաստի կոնցեպցիայով էլ բացատրում է ճերուների ճերոսական, անձնվիրյալ, ողջավարքագիծը, նրանց արարքների էպիկական վեճություկիզման պատրաստ նը, նաչատակվելիս անդամ «Ճոգիներումվառ պաճած լավատեսությունն ու 2եռանկարիանվշատ զգացողությունը: շաղախը, անտարակույս, գալիս է «Սասունցի այս Աշխարճայացբային Դավիթ, աղզգային-ժողովրդականվիպերգի բովանդակությունից, ազգային Լալոսից, որի անվրեպ, ներշնչված գիտակն էր Դաշտենցը(այդ փորձր երեվում է արդեն «Խոդեդան»վեպից): կարնոր, արԱյստեղ էլ պետք է արձանագրել երկու գաղափարական մատական ճարցադրում: Դաշտենցը՝ ներկայացնելով Ճայդուկային-պարտիզանական ապստամբության առանձին: դրվագների շարանը, իրավացիորեն այդ շարժումը ճամադրում է ճայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական բաղձանքներին, Համարում ճամաժողովրդականցասման արտաճայտություն,քայլ

առ

դատապարտումօսմանյանբռնությունները: Այ. փաստարկելով՝

քայլ

Անդրասիկին

մով բնուքագրական է

խանա

նրա մերձավոր զորավար

առու.

Մախլուտոյի

«Բրաբիոն ծաղիկը» Ճճատվածում: Ամերիկայում՝ Ճճեռավոր

իմ ամբողջ կյանքում Բրաբիոն ծաղիկը փնտրեցի աշխարճում,-է Անդրանիկը: --ես էլ, դու էլ այդ ծաղկի ճետնից գնացինք: Խենք նեն ն ծաղիկը: Ասում Վիենթ խենթըերազ ունեինք: Ոչ ոք դեռ չի գտել այդ այդպիսի ծաղիկ չկա, Բայց եղան մարդիկ, որ մեզնից շուտ գտան դեպի սխալ կողմից փնտրտուքի ալդ ծաղիկը տանող շիտակ «--ես

ասում

--

:

ճամփան, Մենք

,՞ մոլորվեցինք քերծերում»: Անդրանիկըճիշում-Է իր զինվոր, թավրիզեցի խիզախ որը դարձավ Հեղափոխության ղինվոր՝ մըչԲժշկյանին, ճետագդալում Գա հլանք

՝

ն

ՀրԱի հսաճակյանի ա

ի

Ս

-

ջոր Հակ

ազատության կարմիր ծաղիկներին:

ծոցատետրային գրառումների մեջ պաճպանվել է մի Հղում այն մասին, որ Խաչիկ Դաշտենցը ասացողական-ասմունքային շնչի գրող է: Դաշտենցնինքը շարունակ պատմում էր, որ իրինդում Ճամապաօրերին Վարպետը ճրաճրում էր ճայդուկների մաս աեղ ապրելու

Ավետիք

գաղափարը: գրելու նվիրական, թանկագին խորՀուրդը, գրում Դաշտենցըկատարում

սանություն

առաՀ.

է այդ

«Ռանչպարներիկանչը» էպոսային արձակը: Վեպի մասին դրած չափազանց Ճետաքրքրական ուսումնասիրության միակ ժանըն է, մեջ Մ. Բախտինը գրում է, որ դա անցյալից մեզ Հասած ն ձնափոխությունների ենրշ չի ենթարկվում կանոնացման, ղարդանում է նոր շատ ներառնելով շատ թարկվում, ձնավորվում է աղատ «ունով, տարրեր: Արդարն «Ռանչպարների նշանակուկանչը» վեպչէ դասական ն փոխճարաբերություններ, ոչ ճողեբաամբ. չկան ոչ ցայտուն սյուժետա Գերանի, Դաշտենցը ներ:Գրական դավանանքով արտաքնապես «պաշպանողական» --՞ լուծումէ մեծապես նորարարական խնդիրներ, վեպի կանոնիկ ձնր նորոդգելով ժամանակակից արձակին բնորոչ ռիթմերի զգացողությամբ, այդ ոիթմերը ճայտնադործելուՀամար դիմելով աղզդայինպատմության դգեղարվեստական ճուշարձանների ոճական դունագծերին, ժողովրդական դարավոր փորձի մեջ բեկված արտաչայտման եղանակներին: Ազատագրականշարժման վիպասք ստեղծելու ճամար Դաշտենցը Ճաղվագյուտ քափանցումներովօգտվել է այդ շարժման էությանը ամենից ավեմիամիտ, (ի պատշաճող պարզ բնական, պարզունակությանչափ պարզ «անարվեստ», «ռամիկ, պատումի ձներից ու բառապաչշարային-դարձվածաբանականշերտերից: Սա արձակի այն որակն է, որն իր ընդՀանուր կոլորիտով մերձենում է, այսպես կոչված, «պրիժիտիվիղմի» արվեստին, Փիրոսմանիի, Վանո խոջատեսաղզծերին,Վերադարձըդեպի «պրիԲեկյանի ն այլոց արտաճայտչակապն շատ միաիվիզմ» 14 դարավերջի գրականության Համ, բեիռրոշ ուղղություն է, որի մոռացված շերտերը ԴաշտենցըՀայտն սոժեց Ճայոց բանաՃյուսական պատումներում, ներկայացնելով վերին աստիճանի տպավորիչ պատմություններ: Հիշենք,օրինակ,«ին գլիզիթագավորինվերը», «Սոսեիկանչը», «Ով էր լ է

|

ու

րոմ արան

մանրակրկիտ վերածուի նկրագիարի `

ու

Մանու «Մակար ն մյուս գիշձրին», նովելները, | քրգում Հո էլ լունյակ ն

«Զմոն»ջ՝ պատմությունն այն կնոջ, որին գյուղի կանայք ցանկանում են մեկուսացնել գյուղից՝ լիրբ վարքի Համար. «Սասնո ճամփի վրա Տատրակ անունով մի գյուղ կար: Ճանճիկ սարը իր մերկ ծունկը ծալելով սեղմել էր

երա ծոծրակին, իր ոտնաթաթի վրա խաղացնելով բրգոձն վեղեցիկ պուրակ:

եկա,նկա Զմոյին

ու

դեմ

առա

այդ

բարդիների մի

գյուղին:

այդտեղ տեսա: Զմոներամեն տեղ կան: Աշխարչըչի կարող լինել առանց Զմոների: ես

| Մեծաչարուստ տներից մեկի ռաջ կանգնած էր դյուղի ռեսը, գլխին սն գդակ, նախշուն գոտին մեջքին ոլորած, ծխատուփը խրած դոթաղիքե տու

տակ

Գյուղի բոլոր կողմերից բազմություն էր Հավաքվում ռեսի շուրջը, գըլխավորապեսկանայք: Աջից ձախից Հարսներ էին գալիս, ն ի՛նչ չշարէին տուն դառնում, լիքը կժերը ուսերին, մաղ Հարսներ: Ոմանքաղբյուրից ոմանք նոր էին գնում չրի, բայց ջրի ճանապարճր փոխելով շտապում էին դեպի ոնսի ապարանքը: Գալիս Լին քաղվոր կանայք, գալիս էին սարվոր կա| ոնհսի տան առաջ: Ու բոլորի դեմքին նայք, ամենքը կանգ էին առնում բողոքի արտաճայտություն կար։ դժգոճություն ն զայրույթ: Մեկ-մեկ եկան, խումբ-խումբ եկան, լիք կժերով եկան, դատարկ կժերով եկան, խոտով ու խոտակապովեկան, փոցխով ու մանգաղով եկան: նեկան,մոտեցան, խտացան ու շրջապատեցինոնսին»։ Պատումային այս ռիթմը, որ տիրապետում է ամբողջ գրքի Հլուսվածէ Դաշտենցը վիպասքը դրելիս քում, զալիս Հայ էպոսից: նյութեք՝ քնարական ն էպիկաառատորեն "օգտագործել` ՀԷ-բանաչլուսական հ կան հրգեր, թնավոր դարձվածքներ դիմել է տեղաու

ու

է

ժողովրդական

ավանդապատումներ,

աղբյուրդրականագդագրական, աշխարչագրական, Հիշատակարանային

ների` առավելագույնս Հարաղատ ձայնին: մնալովսլատմության

ն

ՎերոՀիշյալ

Մ. Գալշոյանը Հոդվածում՝ դրում է, որ Գաշտենցը «մեղ է ժառանդում ճայրենի եզերքի կենդանի քարտեվզը»-- բնակավայրեր, վանքեր, ճանապարտճներ, լեռնաշղթաներ, բերդեր, աղբյուրներ, բուսական ու կենդանական աշխարճ, կամուրջներ, տարազներ... «եվ այս ամենը բարախուն, ճունցված սիրո ու կարոտի շնչով: Բայցբոլորից առաջ ն ամենից առավել,-- շարունակում է մեկնաբանը, մեծ --մեղ է ժառանգում չայ ֆիդայիների չզոր կամքը, չրեղեն շունչը, ոդին, չարի ղեմ ծառացած նրանը առասպելականկերպարը» Սա էլ է արդիականխորճուրդ: վիպասջին Հաղորդում Հետո Ֆ0-ական՝ նոլորտում 4ճրաթթ. «Սնչալի» «խոդեդանից» նան |. Թարգյուլի «Կոմիտաս»վեպր տարակվում է սի Թարգյովը (1905--1955)ժնվել է Վանում: Գաղթելով Կովկաս, դպրոցում, այնուծեկրթություն է ստացել Թիֆլիսի Հովնանյան-Գայանյան տնե երնանի պետական Համալսարանում ն Մոսկվայի խմբագրական-Հչրաշարտարակչական ինստիտուտում: Վաղ տարիների երկերից է «Հսկաների ջում» վեպը (1937), որը արդյունաբերականնյութի առաջին դրվագներից մեկը եղավ:

,

Գրել է նան պատմվածքներ, գերազանցապեսմանկանց Համար: Լ. Թարգյուլի ստեղծադործության մեջ աչքի է ընկնում «կոմիտաս» վեպը, որը լույս տեսավ ճետմաճու (1956): Լինելով բուռն ն ինքնամոռաց կոմիտասապաշտ, Ա. Թարգյովը այդ վեպում Հյուսում է մեծ երաժշտի կյանքի վաղ մանկությունից մինչե Հոգեկան խանգարումը՝ Հալոց տարեհդրությունը՝ կոտորածների ցնցող տպավորություններիտակ: Այդ վեպում կոմիտասըերնում է իբրե ազգային պատմության նվիր-

որ կոչված է Հայ ժողովրդական երգին տալու Համամարղկային Հընչեղություն: Գեղարվեստական առանձնակի ուժով են գրված Հատկապես կոտորածների պատկերները, որոնցում նորադույն գրականության մեջ առաջին անգամդժագրվում են նան Դ. Վարուժանի, Սիամանթոյին մյոա նաչճատակների կերպարները:

յալ,

տարիների վիպագրությունն անդրադարձավ Հետպատերազմյան

նան

ընտանիքի ն բարոյականության խնդիրներին։ նեղ-բարքագրականգրվածքՀերոսների» ն մանր կոնֆլիկտների գեղագիտության սխեհերի «տառապող մաներով շարաճյուսված չատ պատումներից Հարցերի սուր դրվածքով ե Ան. նյութի Հոգեբանականլուծումներով առանձնացավ «ԽաչուՍաչճինյանի ղիներ» վեպը: ԱնաճիտՍաճինյանը ծնվել է 1917-ին, Ստեփանավանի շրջանի Վարդաբլուր գյուղում: եղբոր՝ անվանի ճարտարապեւտ Ալեքսանդր Սաճինյանի Հետքերով սովորել է երնանի շինարարական տեխնիկումում, այնուշետն երնեանիպետական Համալսարանի բանասիրական ֆակովտնտում ( սվարտելէ 1941-ին): Ադր

ա

ցաայրա

«2-Ե

չ

«Վայնելք» (19442)վերնա-

գրով առաջին վիպակը արժանացավ ուշադրության, Դ. Դեմիրճյանը ոնաճատեցՃեղինան կի սուր դիտողականությումնը

ցուցադրման Ճողնբանության ռեալիստական կերպը":

«Վայելքը» կանխորոչեցք Սաչտինյանի նախասիրությունը՝ արբարքային-սոցիալական

ձակի ճակումը Դրա արտաճայտությունն էր նան «խԽաչուղիներ» բազմաճյուղ ն բազմաճերոս վեպը (1946): «խաչուղիներ» վեպով Սա գա մեջ

վերականդնեցկյանբի ճշմար: տության ավանդների արճեստականորեն ընդճատված դգի-

ծը, իրականության դրամատիկ

նե մարդկային Հանդույցների

Հոդեբանության վզիգզագներիբացաճայտման Վեպն, միջոցով դիտելով ճասարակության առաջադիմության ճանապարտճըո կարեոր դիմանկարի գրական ըստ էության, ասպարեզ բերեց արձակադիի գծերը՝կյանքի նյութի կողմնորոշումը, գեղարվեստականխնդիրների Հասախարակական կարնորումը, բարոյական մաքսիմալիզմ, «դրական-ձեական կեցվածքը: Հանդեպ բացասող ղերի» Ռեալիզմի ավաղանում մկրտված Սաչինյանը առաջին տեղը տալիս է կյանքի ճշմարտությանը, կյանքի տեսարաններին,գույներին ն ձայներին, փաստե-չ տեսանելի իրականության սուր անկյուններին առարկայական, նա է սյուժնտային-կոնֆրին։ Արդիականության ապրումների յուրացնում լիկտային դրամատիկորեն լարված պատմությունների այդ պատումների բնավորությանը ն չոդնեբաՀնչնրանդային շեշտերի ճկուն տեղաշարժերի, նությանը անչճրաժեշտ «կյանքային մանրամասնությունների» կուտակման միջոցով: կյանքի նյութի նախասիրության սկզբունքով են շարաճյուսվում ոչ նե «կարոտ» վեայլն նրանից ճետո դրած «Ծարավ» միայն «խաչուղիները», պերը, վավերագրականն ուղեդրականարձակը, որ Ճեղինակի դրական կենսադգրությանանբաժան Հատվածն է: Բնական, անպայմանական կյանքի «նյութի գերուկողմնորոշումը ամեննին էլ չի նշանակում, թե Սաչտինյանը թյան» մեջ է՝ կենցաղագրության սաշմանափակ տեսագծերով: Արդարն, նրա վիպականլայն կտավներում ն «փոքր արձակի» էջերում չափազանց առատ հեն առօրյա կենցաղային անցուղարձի մանրամասները, միջավայրի մանրակրկիտնկարադրությունները, «սովորական մանրուքների» բացաճայտումները:Դրանք ոչ միայն ինքնանպատակչեն, այլն կոչված են ձն ու պաթոսին ու դեգիողի դաղափարական-բարոլախոսական մարին տալու ղարվեստական իդեալի որոնումներին: չէ: անղեկ ճանապարծճորդ Սաշինյանըդրականության անառադաստ նա այն դրողներից է, որի Հայացքը մշտապես սնեռվում է ժամանակի բարոյական խնդիրների ու Հասարակական Հոդսերի կողմը, որը ոչ միայն պատմում է եղելություններ, այլն բերում է իր տագնապալից, կրքոտ, քաչ ղաքացիականվերաբերմունքը կլանքի զարգացմաննուղեկցող «ստվերների» ճանդեպ: ԱռաջինՀալացքից «Խաչուղիների»բովանդակությունը Հանդում է ընտաննհկանայն «թյուրիմացության» լուծմանը, որ Հանդես է դալիս Արտաշնս--Շաղիկ--Մաճկալյան «եռանկյունու» փոխճարաբերությանմեջ, կայն, առաջ քաշելով ավանդականընտանեկան ներչակությունը, Հեղինակը Հերմետիկորեն այն չի մեկուսացնում Հասարակականլայն կյանքից՝ Հասարակականայն իդնալներից։ որոնց առնչվում է տվյալ ընտանեկան փոխՀարաբերությունը: վիպական դործողություննեԲացիճիշատակված կապից,Սաշտինյանը րի կենտրոն է բներում ուսանողների, շինարարների, ճարտարապետների, ռազմաճակատիու թիկունքի միջավայրը (դեպքերը տեղի են ունենում պաոնրազմական տարիներին)։Այդ իրականության ոլորտում Սածինյանըուշադրությունը կենտրոնացրել է մարդկանց բարոյա-էթիկական ըբմբոնումների, այդ կապակցությամբնրանց մեջ առաջացած Հոգեբանական փոփոխությունների, կյանքի նրանց սեփականըբմբոնումըբացաճալտող ներքին ու

ու

սա-

Հոդեբանականդործողությունների վրա: Այս ճանապարձճովնա թնակոխում է իր մասնավոր նպատակադրմանմարդկային իսկական երջանկության թեքումով գրված վեպի քեմայի բնագավառը: Ընտանեկան-չոգեբանական նման դարձդարձումներովշեշտվում են երկի դաստիամեջ, Հեղինակային բակչական պաթոսը ն բարոյական միտումը: Մաճկալյանը,Արտաշեսը,որոշ Հանգամանքների մեջ նան ՇաղիկըՃասարակական կյանքում ակտիվ, անձնվիրության չափ գործին նվիրված, մոմեծաճոդի, ռացությունից բարձրացած անչատներ են, երեքն էլ ազնիվ մարդկայնորեն Համակրելի, բայց երեքն էլ կենցաղի մեջ ձախողակ, մարդկային երջանկության վերաբերյալ իրենց կառուցած խարխուլ պատկերացումներով դրամատիկ տառապանքիխաչուղիներն ընկած անձնավորությունՆեր: նրանցճակատագրովՀեղինակը ցուցադրում է արդեն վգալի վաղեմություն ունեցող էթիկական Հայացքների վերանայման ն նույնիսկ դրանցից Փրաժարվելու, նոր, նրանց կարծիքով, ավելի կատարյալ կյանքի սկզբունքենր դավանելու Հոգեբանականընթացքը: Շաղիկը թողնում է ընտանեկան Հարկը ոչ թե պրիմիտիվ զդայականության թելադրանքով, ոչ թե Արտաշեսինմոլորեցնելով, այլ այն խոր ճաչի տեսնում վատով, որ վերջինս գիտական գրավիչ զբաղմունքի Հետնում ընտանեկաներջանկությանծարավ կնոջ պաճանջները: Շաղիկը ձգտում է դեպի Մաճկալյանը՝ոչ թե փառասիրության տեն-. չով, այլ ի դեմս նրա «գտնելով» բոլոր կողմերով կատարյալ մարդու իդեալու իր 4ճերթին, շարունակ գտնվելով կյանքի առաջին գծում, Մաճկալյանն հրիտասարդությանտարիներին կենցաղի մեջ թույլ տված սխալը փորձում է ուղղել սիրո ն փոխադարձ վստաճության ամուր Ճիմքի վրա, Շաղիկի մեջ «գտնելով» աշխատանքիընկերոջն ու կանացի Ճճոդգուքնքշությունը, որից նա զրկված է եղել աշխատանքայինեռուզեռով կլանված տարիներին: հսկ Արտաշե՞սը։ նրա Համար անակնկալ, բայց ահսպասելի չէր իրերի այսպիսի դասավորություն ընտանիքում օրեցօր խորացող այն ճեղքվածքով, որ ծայր էր առել ընտանիքի վերաբերյալ սեփական «ջերմոցային» Ճճայացքների պատճառով: ԱՀա մի ընտանեկան կոնկրետ դրամա՝ բարդ Հանգույցով, որ պաճանջում է լուծում: կյանքի անողոք դարձդարձումներովստեղծված այս խճրճված փոխճարաբերությունը ներկայացնելով, Սաճինյանը,բնականաբար, պետք է որոներ լուծման բանալին: հսկ որտե՞ղ: Հեղինակը պատասխանը պատրաստի չի դնում ընթերցողի առջե, որպես բարոլախոս, որպես սոցիոլոգիական կանխակալ թեզ, այլ պատասխանը որոնում է Հերոսների կենռագրության, նրանց անցյալի ն ապագայի, Հասարակական առնչությունների, նրանց բարոյական Հատկությունների մեջ: Այս դիրքերից էլ վեպում սկսվում է ազնիվ շաճագրգոված, կրքուռ ու Ճամողզվածպայքար ոչ թն ու դեմ, այլ նրանց բարոյական ներքին Մաճկալյանի, Արտաշեսի Շաղիկի կատարելագործմանճամար, բոլոր տեսակի վաղոզե"ուկ քամիներին դիմաճաստատուն ցող ընտանիքի, մարդկային բարոլմֆանության սկղբունքների Հաստատման Համար: Անչճչատի կամքի, զգացմունքների, վարքագծի աղատությունը,-- ասում է վիպասանուչին,-- չի կարող վերածվել անճչատապաշտական ՔմաշճաճույՔի։ Այդպես վարվեց Հոգեկան էքստազիպաճչինՇաղիկը։բայց, ի վերջո, մո`

ու

"

ու

չորության ճանապարճով ճասավ ճշմարտության, վերադարձավ ընտանիք: կողմը` Մաճոչ միայն չերոսուճին, այլե «տուժած» Այս ձնով է մտածում կալյանը: «...Սակայն վերադարձել հս քո ընտանիքը, նշանակում է սխալ էր այդ ընտանիքը թողնելը... Սխալ էր, ն ես այդտեղ ունեմ իմ մեղքի բաժինը: -- Այո,-- շարունակում էր նա ցածը, Ճճուղմունքիցթանձրացած, խրոպոտ ձայնով,.-. կողմնակի մեկի գոլությունիկ անկախ, երբ ընտանիքն անտանելի է, ն Հեռանալն անխուսափելի, ալդ արդեն բոլորովին ուրիշ է, բայց այստեղ, այս դեպքում... պետք էր դիմանալ, Ճաղթաճարել, խնայել ղոճերը... Այդքան ուժ դու չունեցար, ես պարտավորէի օգնել... Բայց դրժբախտաբար, ինձ Համար այժմ միայն, դեպքերի այս ընթացքը պարզեց նա ակամա ժպտաց, տանուլ տված մարդու դրությունը... երբ արդենյափսոսանքով, որ չգիտե, թե ում ուղղի մեղադրանքի խուսքըչ-ցավագին արդեն ուղղվածէ սխալը, միննույն սխալի ճանապարճով»: Շաղիկի ն Մաճկալյանիմիջն անխուսափելի անչճրաժեշտությամբ ջացած ցավազին խզումը,-- խորապրումներ ունեն թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը, --վեպում չի դիտվում որպես Հոգեկան ուժերի նաշճանջն մի «երկրորդ» անձնավորության՝ Արտաշեսինկատմամբ տածած խղճաճարության արտաՀայտություն։ Ո՛չ։ Շաղիկը,-- եթե Հարցին նայենք սաշմանափակ բարեկեՀարկի տակ ավելի լավ կարող էր ցության տեսանկյունից,-- Մաճկալյանի նա իրեն: Բայց զգալ միննույն է, Մաճկալյանիներկայության պայմաններում իսկ պետք է դառնար դեպի Արտաշեսը, ն Մաճկալյաննէլ պետք է օգներ նրան այդ Հարցում: Այդպես էր պաճանջում ոչ միայն տվյալ դեպքը, այլե Շաղիկիմեջ կատարված Հոգեբանական բեկումը, բարոյական ՃաԱրյացքների վերանայումը: Շաղիկը ն նրա «Հետ միասին Մաճկալյանն տաշեսը, ամեն մեկը յուրովի, սեվական տառապանքի փորձով, Հանգում են այն որ մարդկային անչատականության արժեքը նախ ճշմարտությանը, ն առաջ պայմանավորված է ներքին բովանդակությամբ, որ, ելնելով Հասապետք է գտնի րակական ընդճանուր նորմաներից, լուրաքանչյուր անչատ նորմերին ներդաշնակող գործողությունների իր ինքնուրույն, ստանչ այդ իմաստով աղատ որոշ գործողությունն է դարտից Հեռու ձնր: Գիտակցված, դառնում միմյանցից ժամանակավորապես«օտարացած» Ճերոսների Համերաշխության պատվանդանը, ն այս Հարցում է արտաճայտվել Հեղինակի շրջաճայացությունը: նան գրքի ակներն մանկավարժական տենդենցը, որի շնործիվ «կենցաղային» առօրյա դրվագը Ճասցվել է ժամանակի Հասարակական Ճուզիչ պրորլեմի բարձրությանը: ճիշտ է ըմբոնել, որ արծարծված ճարցերը ենթադրում են Հեղինակը նան նուլնատիպ փոխճարաբերություններիսյուժետային զուգաճեռներ, կ ալդ նպատակովվեպի էպիկական ծավալուն կտավը Հագեցրել է սոցիալանեն մասնավոկան նշանակալիցայլ խսնդիրներով:Դրանցից առանձնանում րապես նոր սերնդի՝ Սարիկի ն Սեդայի, Պերճի ե Զարիկի սերնդի նկարան է, պրության դգիծը,-վեպի դրական լիցքն ինչպես սպառողական 4ոդեբանությունը ներկայացնող Հերոսների խումբը (Դրիշա Առաջելով, Ֆուէլ վեպի բացասական լինտա,Արտո Համազասպյանի ընտանիքը):»-առա-

ու

սա

սա

լիցքն է:

Ընտանիքի«կամերային» թեմայի էթիկական լայն բովանդակության Հարցր դնող Հեղինակը, բնականաբար, պետք է դիմեր մարդկային այլնայլ կապերի օդնության: Հիշատակվածսյուժետային գծերը այս իմաստով վեւում չեն ծառայում որպես ցուցադրմուն նյութ, այլ առաջ են շարժում վեպի էական գաղափարը՝մարդու վարքագծի բարոյական Հիմունքների մեկԱյս տեսակետից վեպում սկղբունքային արժեք է ձեռք բե նաբանությունը: րում Հոգեբանական սատիրան՝`ուղղված դյուրությամբ հվաճվող ն նույնքան արագորեն քանդվող ամուսնական Հարաբերություններիդեմ. այդպիսին է Գրիշա Առաքելովի՝ փայլով դրված Հարսանիքի տեսարանը, արտաքուստ ուղղված մարդկային երվորական մի արարողություն ւվատկեր,ներքուոտ՝ ջանկության այն ըմբոնումների դեմ, որոնց Հավատո Հանգանակը կյանքից աշխարճը քմաճաճույքների շատ կորղելու, բայց կյանքին քիչ բան տալու, զգացդաշտ դարձնելու քաղքենիական փիլիսոփայությունն է: Անշտատական Առաբելովին՝ Գրիշա չի զբաղեցրել մունքի ազատության Հարցը երբեէ անձնապաշտականսկզբունքները վարպեկյանքի լայն պողոտայով քայլող, տորեն թաքցնող, դարդիման տղաների ճետ «կենսուրախ» վայելքի Համովզված պաշտպան այդ երիտասարդին: երբեէ նա չի մոորել իսկական սիրո, ընտանեկան սրբության, ընտանիքի կազմակերպման դրամատիկականդըժվարին Հճարցերիմասին, այնպես, ինչպես Ջուլինտը ամուսնական առագաստ է մտել սոսկ վայելքի արտաքին վայելչության մղումներով: կապը բնական է, որ կ առուցված նրանց ընտանեկան Ստվարաթղթից է «խախտվում է» փլվում առաջին իսկ ցնցումից, առաջին իսկ Ճարվածից «երջանկության» այն «շքեղ ամրոցը», որի նկատմամբ անտարբերչէ նույնիսկ Մաճկալլանը:ԱՀա քաղքենիության այն իսկական արտաճայտություդատապարտող եր, որի դեմ վիպասանուճին ուղղում է մերկացնող ն տիրայի կրակը: Գրիշա Առաքելովի Ֆուլինտի ընտանիքը չդիմացավ փորձությանը ամենից առաջ այն պատճառով, որ կողմերը չէին ղեկավարվում իդնալական-բարոլականբարձր սկզբունքներով. այդպես էլ Համազասպյանի ընտանիքում ծայր առավ ն աստիճանաբարխտացավ քաղքենիության «կաՀասարակականվարքագծի մեջ սկըխարդանքը», երբ իր՝ Համազասպյանի, սեց իշխել ոչ թե նախկինում սխալներ թույլ տված մարդու ազնիվ ինքնաղիտակցությանմոտիվը, այլ անչատական ապաճովության «միջին մակարդակը» պաճելու նպատակասլացգործողությունը: կապակցությամբ նորից ակամա Հիշում ես ՄաճկալՀամազասպյանի յանին. մեկր չաճել է կյանքում, մյուսը` անվերջ կորցրել, բայց որքան ամսայթաքումնեբողջական է Մաճկալյանը նույնիսկ իր թերություններով նա ուժ է րով, որքան իր մեջ գտնում՝նորից որոնելու,ստեղծագործության ու Հասարակական գործունեության մեջ որոնելու անձնական կլանքում նուլ տվածը. վեպը եզրափակող իմաստալից դիտողությամբ,-- պատերազմից վերադարձած ու փառաբանվածՀնրոսը Հանգստի իրավունքից ավելի գերադասում է աշխատանքըՀեռավոր շրջանում,-. Սաճինյանըշեշտում է Հերոսի վարքադծի այս բարձր 4իմունքը: «Խաչուղիների»մյուս գիծը, ասացինք, նստարանիքընոր մտած կլանք սերնդի Հողեբանության բացաճայտման գիծն է: մտավ կենցաղի մեչ, վիշտ ու տխրություն բերեց նրանցից Պատերազմը շատերին, նոր Հակասություններչրի երես Հանեց, նուլնքան դրամատիկասո-

ու

Լ

սա-

ու

ու

տա-

ուսանողական

ը

ն կան, որքան դրամատիկ էր խորՀշրդայինառաջին շինարարների Հասոաբակական ղարքոնքի առաջին մարտիկների կյանքը: Ուսանողականառօրենյայի մեջ ստեղծված գրքային «ջերմոցային» ն գծագրական քանոնին քարկված կյանքի ուղղագիծ պատկերացումներիմեջ պատերազմըմտցրեց անչրաժեշտ ճշգրտումներ, մարդկային երջանկության Հասկացողությանը տվեց նոր իմաստ: երիտասարդճերոսների կնրպարներիշարքով Սաճինյանը գեղարվեստական ճշմարտությամբ բացաչճայտում է քաղաքացիականու` բարոյական դժվարին փորձությունների առջն կանգնած Հերոսական սերնդի Հոգու դիմացկունությունը: Հերոսներիայս ամբի ընտրության ճեղինակային նկատառհմանմեջ աչքի է ընկնում ոչ այնքան իրականության լայնքը ցուպադրելու մղումը (նրան բոլորովին չի սազում որքան նոր շնագավառ որքան Հերոսներ, այնքան ավելի լավ «վեպ» պարզունակ մտայնությունը), Հասարակական կյանքի ճասունացումը բացաչայտելու ձգտումը: Խոր իմաստ է դրված այն փաստի մեջ, որ Մաճկալյանինզուղաճեռ նույն ուղիննրով է անցնում նրա որդին՝ երիտասարդ ճարտարապետՍարիկը: Համար, այն, ինչին Բայցայն, ինչ որ ցանկալի իդեալ է Մաճկալյանի ասնում են Հոգեկան կորուստների դնով, այն, ինչ Շաղիկը Արտաշեսն խորք է Գրիշա Առաքելովի նման մարդկանց, միանգամայն դժվարին իրադրությունների մեջ ստուգված անձճրաժեշտությունէ նույն ձգտումներով Հասարակական շաշագրգոությամբ Հարազատ Համախոչների կյանքի Հան Սեդան: մար, ինչպիսիք են Սարիկը Նրանքնհույնպես,-- ասում է վիպաեն միջով, սրանք նս ողզեկան բարդությունների սանուճին,-- անցնում ոչ Թե կորուստներ ապաճովագրված չեն սխալ գործողություններից, բայց տալով, այլ Հոգեպես ճարստանալով են Հաղթքաճարումայղ դժվարությունները ե նվաճում ամրակուռ ընտանիքի ձնը: ԱՀա բջ ինչին է ճանզում «Խաչուղիներ» վեպի գաղափարականպաթոսը: «Խաչուղիներում» առաջ քաշված Հասարակական պրոբլեմի լուծման խորությունը պայմանավորված է ոչ միայն Հեղինակի սուր դիտողականությամբ (վիսլասանուճու տաղանդի այս կողմի մասին շատ է խոսել քննանախ ն առաջ գրքի սյուժեն ձնավորելու «մտությամբ: այլ դատությունը.), Ամորֆ կամ «սյուժետային» արտաքին դեպքերով ծանրաբեռնված երկերից զանազանվում է սյուժեի՝որպես մարդկային բնավորու«Խաչուղիները» բյունների Հոգեբանականբախման նրանց անչատականությունների խոչ րացման ըմբռնումով: Սյուժետայինշղթայի ամեն մի օղակ, իսկ այդոլիսիք բավականաչափ են կյանքի խաչուղիներում, Հմուտ շատ կերպով ծառայեցվում է Հճերոսնեբի Հոգեբանության Հարստացմանը. թեն ինչ ուղիներ են ընտրում նրանցից յուրաքանչյուրը, ինչ Հայացքներ են դավանում,-- այս բանի մեջ արտաՀայտվում է նրանց բնավորությունը շատ դեպքերում տարբեր ու ճակադիր: Բնականշրջադարձներով առաջ տանելով վեպի սլուժին, այս վերջինը դարձնելովՀերոսներիղարդացման, նրանց ոդեբանության ձնավորման պատմություն, Սաճինյանը, սակայն, ոդեբանությունը չի մեկուսացնում Հասարակական միջավայրից՝ որպես ներքին, «իմանենտ» երնույթ, այլ բավականաչափ «մտորեն վերարտադրում է 30--40-ական թվականների կյանՔի յուրաչատուկ մթնոլորտը, կենսականայն դրություններըն Հասարակաու

ու

ու

ու

/1որոնք Հոգեբանորեն Հիմնավորում կան բնդճունուր փոփոխությունները, են Շասկզբունքները որ այլես դավանում այն ուղին Մաճկալյանն ղիկըչ Սարիկնու Սեդան, Աննան ու Վարսենը, Խանչվանքյանն վանեցյանը: «Ծարավ» ծավալուն կտավր ԱնաչճիտՍաչինյանին զբաղեցրել է շուրջ երեսուն տարի. 1955-ին տպագրած առաչին տարբերակից Հետո վիպասանուճին նորից ու նորից անդրադարձել է իր գեղարվեստականմտաճղացմիջավայրերի պատկերմանը՝ ավելի կենդանի դարձնելու կերպարներն ները, ավելի որոշակի ու Ճամողիչ Հնչեցնելու վեպի դաղավփարական մոտիվու

ու

ու

:

ու

ները:

իրապես, օ«Ծարավիշ1959-ի նոր Հրատարակությունը ոչ թե սովորական, բարեփոխված Հրատարակություն է, այլ նոր կողմերով Հարստացաժ աոնղծագործությում: ՍաՀինյանըվիպական լայն չնչի՝ կյանքի ժամանակային ընդարձակ Հատվածները խոշոր գծերով յուրացնող արձակագիր է: նրան ավելի ջիչ է զբաղեցնում կյանքի առանձին, մասնավոր երանգը ն ավելի շատ ընդչանուր գույնը, մարդկային առանձին ճակատագրերիմեջ բեկված ժամանակի

պատկերը:

Դրա ցայտուն վկայությունն է «Մարավը», որտեղ «պատմության Հոսանթից» վիպասանուճինառանձնացնում է ճայ ժողովրդի ճակատադրի Ճա. մար չափաղոնց կենսական նշանակություն ունեցող չրիչ ոռոգման թեման ն գործի Հերոսի Վաճան ,րբաշյանի, կենսագրության բնավորության այդ միջոցով վերարտադրում դարասկզբից մինչն մեր օրերը ձգվող պատմական ժամանակի որոշիչ գծերը: Վեպը թեն բաղմաճերոս գրվածք է, թեն նրանում դործում են Հայոց Հիսնամլյակյանքի Հասարակական բոլոր խավերի ներկայացուցիչներ, կայն, վիպական մոտիվների ծանրությունը կրում է վեպի գլխավոր Ճերոսը՝ դյուղական պատանի, ապագա ջրաշինարար Վաշտան «Ծարավը» Ֆրբաշյանը: այլս առումով գլխավոր Հերոսի բնավորության ձեավորման, նրա հրազների ու մաքառումների պատմությունն է, վիպական Հերոսի բնավորության ձնավորման ընթացքը Հավաստի ներկայացնելու ճամար Հեղինակը նախ նկ առաջ ներկայացնում է գյուղական միջավայրը՝ նրա ծննդավայրի լուսավոր ն ողբերգական անցքերը: ՀերոսիՀամար լուսավոր ներշնչանքներ են գյուղական բնությունը, աշխատասեր ճայ գյուղացիները, իր տատն մայրը, իսկ բացասական զրիգիոներ են Հարուցում սոցիալականՀակամարտությունները: Գյուղական միջավայրից ստացած տպավորություններին շուտով գումարվում են քաղաքային կյանքի գրգիռները, ե ՎաՀան րբաշյանըդառնում է պատմական դործողության Հերոս՝ իր վրա վերցնելով Հայոց ճողի վերածնությանեռանդուն մասնակցի պարտականությունը: Զինվորագրվելով ժողովրդի ապագայի Համար պայքարող մարտիկների Վ աճան մարում երկրի ոռոգՋրբաշյանը իր կլսչնքի նպատակն է գործին, ման խնդրի լուծումը: Այս ոլորտներում, սակայն, քիչ բաժին Հատկացնելով ժողովրդին, Սաճինյանըաստիճանաբար4երոսին դարձնում է ավելի զաղափարակիր, քան կենդանի խառնվածք: ու

սա-

ու

"

ԱնաչիտՍաչճինյանը «Ծարավ» վեպը գրելու Համար տարիներ շարու-

դարի Ճճայոց իրականության բաղմաթիվ վավերանակ ճետաղզուել է 11 դրեր, տնտեսական ն քաղաքական կյանքի Ճիշատակություններ,պարբերական մամուլի Հավաքածուներ, ժամանակակիցների Ճուշագրություններ: «Սռրավի» նոր տարբերակին նախորդեց «կարոտ» վեպը: (Դիմանկարը

մնացել է անավարտ--իմբ.):

առաջին տասնամյակը լայն ասպարեզ բացեց վեՀետպատերազմյան է «արտադրական պերի այն ճոսանքի աոռչն, որոնց Հավաքական անունն վել»: Գրաշուկան ողողվեց կոլտնտեսային գյուղի ն գործարանի մարդկանց աշխատանքային դործունեությունը նկարագրող ընդարձակ շարադրություններով, որոնց կնիքն էր «վեպ» անունը: «Արտադրականվիպաշարը», թեն մեծ քանակ էր ընդգրկում, սակայն, այդ շարքի ն ոչ մի միավոր քիչ թե շատ նկատելի Հետագիծ չթողեց. ո՛չ Ան. Սեկոյանի «Ոսկե վազերի մեջը», ո՛չ Մ. Արմենի «Ոսկե չնձանը», ո՛չ Քր. Թափալցյանի «Վաղը», ոչ էլ գոր«Ռոկե ,ճովիտը», ո՛չ Մ. Դավթյանի ծարանային-արդյունաբերականթեմայի մյուս վեպերն ու վիպակները: Արձագանքելով«ժամանակակից նյութի» գեղարվեստականյուրացման կոչերին,գրողները, իրենց Հայացքները թեն շրջեցին գյուղի ն քաղաքի տբնտեսական շինարարության կողմը, սակայն, չստեղծեցին քիչ թե շատ տանելի գեղարվեստականորակ։ Ոչ միայն «արտադրականդվիպաշարին, այլլե ժամանակաշրջանիայլեթնմաներով (պատմաճեղափոխական, պատմական, ոռաղմական,կենայլ ցաղային ն այլն) դրված մեծածավալ կտավներինպակասում էր գեղարվեստականությունը: հրարից չէին զանազանվում կյանքի փաստը ն ժամանակաշրջանի փաստը, այսինքն կյանքի ճշմարտությունը ն գեղարվեստական Այսպես կոչված, «ճիշտ, Ճավաստի արտացոլման» բաճշմարտությունը: ճամարվում նաձնը, որ էր գրականության մեկնակետ, ըստ էության, ոչ թե ճշմարտության պաճանջ էր, այլ Ճերքումն կյանքի ճշմարտության, դեղարվեստականխորության նկարագրի: Թեն կենսական օրինաչափությունները գեղարվեստական ճշմարտուչ թյան չափանիշներն են, սակայն, դա ամեննին չի նշանակում, թե ժխտվում : է գեղարվեստականպատկերի, իբրն իրականության ճանաչման առանձնա-Հ Հատուկ ձնի, գոյությունը: կյանքի փաստը, վերջին Հաշվով, ազդակ է, ոչ Թե ստեղծագործության Ճայնլիական-անկենդան պատճենման «Հենարան: Վիպագիրները,որոնց մեջ կային նան շնորչալի մարդիկ, չտարբերակելով ղեղարվեստական ն կենսական ճշմարտության սաճմանները, չոմբոնելով, որ արտացոլումը ոչ քն ինչ-որ կյանքային ճշմարտության արձանադրում է, կյանքի նրնույթների գեղարվեստականլուրացում, բնականաբար «կաւյլ նաչ ճանապար4» տվին կյանքի ճշմարտանման պատճեններին: Վիպագրությունը ծավալվեց լայնությամբ, բայց ոչ խորությամբ:

արձակումսկզբնավորվածինքնակենսագրու30-ական'քվականների

քյան, կամ պայմանականորեն անվանենը՝ «մանկության ն պատանեկուքյան» քեման, նոր թափ առավ 40-ականի վերջում ն 50-ական թվականների սկզբին: ժողովրդի անցած ճանապարՀր ճանաչելու լավագույն միջոցներից մեկը՝ ինքնակենսագրական պատումը, գործնական այն մտքի ճաստատումն է, որ, չնայած ժողովրդի դաժան կյանքի Ճարուցած տառապանքներին,այնուամենայնիվ այդ իսկ կյանքի մեջ կային լուսավոր, դրական սկզբունքներ: Դրանք էլ սլետք է դառնան ստեղծագործության մեկնակետ: Այդ ավանդւպոնմի» ների չունի մեջ էր նախ ն առաջ Լեոնիդ Հուրունցի «Ղարաբաղյան «Ոսկե առավոտ» վերաճրատարակվեց խորադրով): (այնուճետե ԼԵռնիդՀուրունցը (1913--1982) ծնվել է ԼեռնայինՂարաբաղինոր Շեն գյուղում (Մարտունուշրջան): Միջնակարգկրթությունը ստացել է Բաքվում, այնուճետն ավարտել է Ադրբեջանիպետական «Համալսարանիպատմության ֆակուլտետը: 1941--1945-ին ծառայել է խորճրղային բանակում: Մի քանի տարի աշխատել է Մոսկվայում, ապա՝ նրնանում, կատարելով նան գրական փորձեր: |. Հուրունցինդրական ճանաչում բերեց «Ղարաբաղյան պոծմը» (1947), ռուսերեն ն որն այնուչետն ունեցավ մի շարք վերաչրատարակություններ՝ Ճայերեն: պոնմի» նյութը լեռնային Ղարաբաղիկուսական բնու--Հ «Ղարաբաղյան թյան մեջ ծվարած նդգերգյուղի նախաչեղափոխականկյանքն է՝ սոցիալական բնեռացումներով, մարդկային փոխճարաբերություններով, բնություն տեսարաններով, Հեղափոխականտեղաշարժերով: ինչպես «մանկության» քնմայի բոլոր գրվածքներում, «Ղարաբաղյան պոեմում» նս իրականությունը բեկվում է գրվածքի պատանիՀերոսի՝ Արաննիմտապատկերների, նրա Ճուշային տպավորություններիմիջոցով: Պատմողը, ինչպես վայնլ է իր Հասակին, վերադառնում է Ճայրենի եզերքի կենցաղին, բնությանը, առավելապես մարդկանց, որոնց շարքում առանձնանում է վարպետ 0Հանի կերպարը: Քննադատությունըայդ կերպարը ղզուգաճեռելէ Ռ. Ռոլանի Կոլա Բրյունյոնի Հետ՝ անսպառ կենսասիբության, աշխատասիրության,ժողովրդական տարերքի Համար: դրելակերպի ամենաբնորոշ գիծը քնարական շունչն է՝ նուրը Հուրունցի Հումորի ն բանաճյուսական ոճ դարձվածքներիՃամադրությամբ: Դա, բառիս իսկականիմաստով, քնարական արձակ է, ուր տեղ ունեն ն շեղումները, գեղջկական զրույցին ՃաՃրապարակախոսական-Ճուղական ժողովրդական դարձվածարանությունը, տուկ Ճարցուպատասխանները, ռարկաների զեղանկարչականընկալումները, մտերմական ւպատումային շծրտերը: «Ղարաբաղյանպոնմին» Հաջորդեցին այլ շատ դգրվածքներ՝«Բարձր լեռներ» (1952), «իմ օջախի Քարերը» (1959), «կարապներ» (1962), «Աղմրկում է Որոտանը»(1965) վեսերը, «հմ գյուլի նիքիը» (1926) ն այլ Հրապարակախոսական ակնարկների ժողովածուներ, «քնարական մանրապատումներ, սակայն դրանցից ն ոչ մեկը չունեցավ առաջին դրվածքը լայն արձագանքը: ու

ս:

՝

ն յուրացԹեմայիգեղարվեստական պատանեկության» «Մանկության

առումով Հալ արձակում նշանակալիցէր Աղավնու «Շիրակի» Ճայտնությունը: Աղավնին(ԱղավնիԱրշակի Գրիգորյան)ծնվել է 1911-ին կարսի մարզի Տալլար գյուղում, ուսուցչի ընտանիքում: 1914-ին զոշճվում է Ճճայրը, նրա անցնում է որբանոցներում մանկությունն 1930-ին ավարտում է ման

(հլեքանդրապոլ, Գալալօլի):

Լենինականիմանկավարժական տեխնիկումը:

նույն թվականին «կոմեբիտական գրողներ, մատհնաշարով լույս է տեսնում բանաստեղծությունների առաջին դրքույկը՝ «Արտերի լիրիկան», որին Հաջորդում են «Մանթաշ»

(1934), «Ռազմի երգեր» տաղարանը» (19434), «իւ «երգ ամառնամուտի» (1944), (1942), «երնանյաներգեր» (1951) ն մյուս ժողովածունեորոնցում կան բանաստեղծական աջողված էջեր:

ըը,

Միտժամանակ Աղավնին

ու-

արձաժերը փորձում է կում, գրում է պատմվածքներ նան

ակնարկներ: 1954-ին լույս տեսավ «ՇիՍղավնի բակ» վեպի առաջին ճատորը, 1964-ին՝ երկրորդը. Աղավնու գրական երկրորդ մուսոքը եղավ ավելի կազմակերպված, ավելի ճասուն Վեպի առջին շատորը լայն 4ճետաքրքրություն թերթում» ծավալվեց քննադատական խոսակցուառաջացրեց, «Գրական թյուն, արտաճայտվեցինտրամագծորեն 4ակադիր տեսակետներ: ինքնակենսագրական(ն վատմական) վեպերի յուրատեսակ «Շիրակը» Ճյուսվածք է, ուր գրական ճերոս դարձած Ճճեղինակըներկայացնում է պատմական ժամանակի կյանքը: Հերոսի անունն է Արծվնակ, որի «կենսագրության» դրվագները տեղի են ունննում ճեղափոխության նախօրեին: Արծըվնակի «Մեմուարը» նախ ն առաջ նվիրված է իր մանկությանը, անտանելիոն գունեղ պատընն ծանը մի մանկություն վերապատկերվածկոլորիտային ու

կերներով:

Ճուշապատումը Արծվնակի

վերականգնում է կենցաղի գունազծերով դյուղի ներքին կյանքը: Չնայած կերպարի որոշ ճեղքվածքներին(սոցիոլողիական անբնական գույներ ն կոշտացումներ), առաջին ճատորում ներկայանում է իբրն ինքնատիպ բնավորություն: Հենց Արծվնակիկերպարի Հետ էլ կապվում է վեպի բուռլեսկային ոճն ու Հեգնական 4Հնչհրանգը. Արծվնակի պատումը մերթ իր մեջ կրում է եր«Հարուստ ժամանակի դրամատիզմը,

կիծական լիցքեր,մերթ

Հումորի շերտեր, մերթ ժողովրդականասմունքի ապրումներ: Հիմնական շաղախով տարրեր, մերթ դրամատիկական սուր է էր «այ արձակում: առել, նորություն այդ ոճը, կարելի բուոլնսկային Արծվնակիպատումի միջոցով Աղավնինլուծում է ավելի լայն գեղարվեստականխնդիր՝ ժողովրդի ճակատագրի: Մր ուղղությամբ Արծվնակըպատմում է ժողովրդի տառապանքի, գյուն ղի գավառի «սոցիալական կենսագրության» մասին, երկրորդ ուղղությամբ ներկայացնում է քաղաքական իրավազրկությունը, երրորդ պլանով՝ չեղափոխության գաղավոարներիաստիճանական քաիանցումը ճայ գյուղ: ԴեպՔերի պատմողը դառնում է նան դրանց մեկնաբան-վերլուծողը: ԳլխավորՀերոսի Հաջողությամբ էլ պայմանավորված է «Շիրակի» կառուցվածքի Հատակությունը, միջավայրի գունային կոլորիտը ն մյուս Ճճերոսների գծազրի ցայտունությունը: Հուշապատումիմեջ Աղավնին դիմում լուսաստվերի գեղագիսությանը, որն առչասարակ «մանկության ն պատանեկության» թեմայով ստեղծված գրվածքների մեկնակետն է: իրականության ատվերներիկողքին «արձանագրվում» են նան լուլսերը՝ այդ երկու սկրզբունքների միասնությամբ: մեծ Այսպես. նկարագրելով ազգային աղետի՝գաղթի պատկերները, գյուղացիության տառապանքիուղիները, Հեղինակը նույն այդ տառապանքի աշխարչում չեշսում է նան գաղթականների դիմադրողականոգին, լավատեսությունը, վերածնության անշիջանելի Հույսը: իրենց կերտել է ազգային-ժողովրդական բնավորություններ՝ Աղավնին վարքագծի բարձր չափանիշնեյուրաճատուկ գեղջկականիմաստությամբ րով: Դրանց թվում է գաղթականների առաջնորդը «ջոջ ախպեր Ուրշատը», էպիկական գծերով օժտված մարդկային խառնվածք, որը վայրենի կյանքի ու թուրքական անլուր բռնությունների միջով սովաճար Հայրենակիցներին լեռնային ճամփաներով Հասցնում է Շիրակ: ժողովրղի կենսունակության ն Հոգեկան ամրության մարմնացում է Արծվնակիտատը՝ Հացթուխ նանոն,՝որն իր կյանքի փորձից Հանած զեղջկական միամիտ փիլիսոփայությամբ շրջապատին ներշնչում է ցավերին դիմանալու, անգամ ծանր կացության մեջ չոգեկան կորովը պաճելու միտքը: Թեն Հացթուխ տատի Ճայացքները կյանքի վերաբերյալ սաչմանափակ են, բայց դրանցում կան մտածողության այնպիսի ճառագայթներ, որոնք դնում են նրան երնույթները զգաստ մտքով գնածատողի ղերում: նա ասում է, որ «զուլումը միայն մեզնով չի», որ ամենամեծ արժեքն այն է, որ «տան տղամարդը անփորձանք մեծանա, Հոր անտեր թողած մաճր բոնի» «Աստված կայծակն ու կարկուտը սար ու քարին կտա, ճամա սրի մրմուռը մարդուն բաժին կճանի, քանի որ մենակ մարդու սիրտն է, որ իրա մեջ ղվաթ ունի մրմուռին դիմանալուջյ-- այս խոսքերի մեջ է ամփուխվածՀասարակ զեղջկուճու կենսափիլիսոփայությունը: տպավորիչ կերոլարներից են Արծվնակիքեռին՝ գյուղի Հայտ«Շիրակի» ուստա ե աւտավորը,բոստանչի նի ձկնորս Աղաբեկը, Դավիթը՝ օրնիբուն նիկոլը, միոտանի Ավետ ապերը՝ ճշմարտություն որոժողը, որը ճշմարտության վիպական քարոզներից աստիճանաբար անցնում է Հեղափոխական դործողության գաղափարին: Ավետ ապերը Հանդես է գալիս իբրե ժողովըըդական զինված պայքարի գաղափարակիր,գլուղացիությանը կողմնորոշում ու

Ռուսաստան: Գյուղի բացասական ուժերը նույնպես դեպի Հեղափոխական ներկայացված են Արժվնակիվերապրումների միջոցով: Հայրենի ծառ ու

ծաղկունքին, դաշտին ու սարին սիրաճարված փոքրիկ աղջնակը դառնում է «չար» մարդկանց. դրանց մնչ են մտրակող, երբ ճերթր գալիս է չար Հետ խմբապետ կոստանը, դաշնակցած ավանտյուրիստ Սողոն, Թուրքերի Ճարուստների կամակատարկարոն ն այլք: «Շիրակի» երկրորդ ատորը նվիրված է Արժվնակի կյանքի արդեն 20-ական թվականներին, ԳիտակցությամբՀասունացած Արծվնակըդառնում է նոր կյանքի կառուցողներից: «Շիրակը» պարունակում է կենցաղային մանրբամասնություններիայնպիսի Հարստություն, որ տեղ-տեղ թողնում է ազդագրության տպավորություն, Վեպի պատումային ոճի ճիմքը ժողովրդաթնավոր դարձվաժարբանությունը, կան-կենցաղային լեզուն է, բառապաշարը, Խոսքերը, Հեգնանքը, նան քնարական արտաճայտչությունը: «Շիրակը» ըստ ամենայնի ինքնուրույն ձեռագրի արձակ է, որ նոր լուլսի տակ բերեց Աղավնու գրական դիմագիծը: Դա նան գեղարվեստականնոր մտաճղացումների ճայտ էր: «Շիրակից» Հետո Աղավնին «անդես եհկավ

«Բարի լույս, Արեգ»(1980)վեպով: «Շիրակը» ն նոր պատումը միմյանց

սհրտորհն շաղկապված են ոչ միայն դեղարվեստական արտաճայտման գույներով, չափազանց անմիչական, տեղ-տեղ բուռլեսկային պատմելաձնով, ոչ միայն եղելությունների՝ վավերագրական Հիմքերի շեշտված կողմնորոշումով, այլն վեպերի, այսպես կոչված «առանցքային Հերոսների», մի դեպքում՝ Արծվնակի («Շիրակ), արյունակցական ՃճարաղզատուՄյուս դեպքում` Արեգի («Բարի լույս...) ճետ

թյամբ:

Հասարակական կյանքի այն ճատվածից, ուր ավարտվում է Արծվնակի կենսադրությունը դժվարին մանկությունը ն զարթոնքի պատանեկությունը, սկավում է Արեգի բուռն ռոմանտիկականթռիչքներով ողողված երիտաու

սարդությունը:

"

Արեգըինչ-որ տեղ նույն Արծվնակն է, վերջինիս Հատուկ բնավորության շիտակությամբ, մարդկային ճարաբերությունները ճասկանալու ն երնույթների, անցուղարձի խորքերը թափանցելու ուժգին մղումներով, անկաշկանդ վարվելակերպով: ինչ-որ տեղ էլ Արեգը Արծվնակը չէ. երնույթների անմիջական, պարղամտության ճասնող անմիջականընկալողին փոխարինել է կյանջի բարդությունների ն զարտուղիների մասին դպատող-խթորճողխառնվածքը, որի են գալիս ճալեցումե ու էության մեջ իրր գործնականությունը: այսպես` Աղավնու պատումների «վերամկրտված», անվանափոխ«եվ ված Ճերոսուչին՝ Արեդը, գյուղից գալիս է քաղաց՝ բարձրագույն կրթություն դասավորվում են այնպես, որ նա ճամալսաստանալու: Հանգամանքները բան չի ընդունվում ն ընկնում է մամուլի աշխատողների՝լրագրողների միջավայրը: 90-ական թվականների սկզբնական տարիներն են, երնի ժամանակը թե մեր ճասարակությանպատմության չասենք ամենաբարդ, բայց առեղծվածային ու Ճակասականտարիները: Այդ առեղծվածներն ու Ճակասությունները, թերնս, ամենից ցայտուն դծերով արտաճալյտվում էին մամուլի աշխարճում, որն ալդ տարիներին Հասարակությանկյանքում ուներ չափազանց 7--681

մի այն միկրոսչխարճնէր, որում, ինչպես գծերը: դիմորոշ կաթիլ ջրում, ցոլանում էին իրականության Թեն Աղավնին պատումի թելը ճանձնել է Հեղինսկին, սակայն ճեղինակայն ընկալումներն ու տպավորությունները, մտքերն ու վերապրումնծրը նա մատուցում է գլխավոր Հերոսուճու՝ Արեգի, սուբյեկտիվ «միջամտություններով»:Ավելի ստույգ Արեգի չամակրանքնիրսվ ու Ճակակրանքնեկշիո։ Խզդեցիկտեսակարար

Դա

րով:

Քաղաքային կենցաղին վարժվող նախկին գեղջկուշին նոր միջավայրում ականատես է դառնում պարղ ու բարդ այն կյանքին, որտեղ սոցիալական Հույսերի ն ռոմանտիկական սլացումների կողքին տեղ ունեին թե՛ ընդճանուր, մեծամասնությանը ճամակած սխալները, Թե՛ մասնավոր, առանձին անճատներին ճՃատուկսխալները, որոնք Արեգի ընկալումներում եհրնում են տարաբեռ բովանդակությամբ: Այսպես, «արեգացած» Ճեղինակրըանխառն կարոտով ու ներողամիտ Հումորով է պատմում «Համաշխարճային» «Հեղափոխության շուտափույթ ՀՃամբավաբերի՝նախկին կոմերիտական աշխատող Մուկուչիմասին, նրա թուլություններն անդամ մատուցելով իբրն առաքինություն: Ճիշտ Հակառակը՝ ցասումով ու ոչնչացնող ծաղրով է պատմում «Պուճուրի»մասին, որը է «աթոռին»: ստրուկի Հոգեբանությամբ աստիճոնաբար մոտենում Արեզ-Հեղինակըիր վերաբերմունքի մեջ մաքսիմալիստ է՝ այս ճասկաչ ցության ոչ թե ուղղակի, այլ փիլիսոփայականբովանդակությամբ: նա կաէ ներել սխալվածին, շեղվածին, մոլորվածին, բայց ոչ երբեք բարոյարող կան չափանիշները ոտքի տակի լաթին Հավասարհցնողին, ոչ թե ճողեբանությամբ խեղվածին, որի ամենաչնչին զանցանքն իսկ հա գնաճատում է իբրն արատ: Առաքինությանն արատի Հակամետ ըմբոնումների բախումներով էլ Արեգ» վեպի սյուժետային բովանդակությունը, զարգանում է «Բարի լույս, որը, թեն աչքի չի ընկնում արտաքնապես սուր սյուժետային օղայներով, ն Ճարուստ է ներքին դրամատիզմով: բայց Տվյալ ժամանակին Հատուկ դրամատիզմի ուրույն կերպը ամենից ավելի խորունկ արտաճալտում է Արեգի ճակատագիրը նե վարքագիծը, որը նոր պատումի մեջ նույնպիսի ճշմարտություն որոնող է, ինչպես «Շիրակի» Արծրվնակը։ նրա որոնումների կիզակետում առաչին ճերթին մարդու մեջ մարդկայինը ճայտնագործելու մղումն է։ Այս տեսանկյան տայ են նրան երնում խմբագիրներ Չուբարը ն կնոնը,բուսաբանի իր զբաղմունքով ուղղակիորեն Հափշտակված ձոլակը (ճոլը), Պարույրը ն էլի ուրիշներ, որոնք ըստ էության ներկայացնում են կեցության ն մարդկային Հարաբերությունննրի դրական, բնական, ստեղծագործականսկիզբը: են արդեն Հիշատակված «Պուճուր», սրան ն սրա Հակադրություններն նմաններին «ովանավորող Արմեն Միսակիչը, բուսաբանական այգու վարիչ Շիրինյանը, մի խոսքով՝ կլանքի անբնական, ոչ եզրերը ննրկայացնողմարդկանց դիմակները: Այո, Արեգիպատկերացումներումիսկական, զոյության են լի Հրճվանքով մարդկանցից աստիճանաբարսաճմանագծվում դիմակ ճագած «դերակատարները»:Հերոսներիայս «բնեռացումը», իճարկե, Աղավ-

սՀԱղծագործական առխաթար,

նինՀի ենթարկումպլակատիսն

սպիտակի չորամաբանությանը,որը սովորաբար սողանցք է բացում սխեմատիղմի անարյուն թեզերի Համար: երեսնականթվականներին բնորոշ ինչ-որ տեղ նոսը, էությամբ ոչ այնքան բարդ կերպարները Աղավնու դրչի տակ պատկերագրվում են կենդանի դույներով, ընքերցանուցյան ընքացքում չարույցելով որոշ բնույքի «ուզմունքներ, թեկուզն նույն այդ միակողմանի, բայց ազնիվ էությունների կարոտի «Հուղմունքը, թեկուղն Հեռավոր, անցած տարիների ռոմանտիկական նոստալգիան, թեկուղն մեր Հ«ասարակուապրելակերպի Հանդեպ առաջացող թյան պատմության վաղ արշալույսային թվականների յուրօրինակ մքնոլորտի Հիշողություն: Աղավնուվեպում անտարակուսելիորենկարոտ կա անցած-գնացած ժամանակների «Հանդեպ:Դա, սակայն, ոչ քե անցյալի ամեն ինչը իդեալականացնող կարոտ է, այլ մարդկային Հասկանալի կարոտ անցյալի մեջ եղած ն այսօրին շատ անճրաժեշտ էթիկական-քաղաքացիականարժեքների ճանդեպ։ Թեն «ատուկ կուրսիվով Աղավնին չի շեշտում իր գրվածքի նման ուղդությունը, բայց վիպական «լուսվածքը ամբողջովին, ծայրնիծայր շնչում է արժեքների պաշպանմանպաթոսով: ու

պայմաններում դրական քարտեզի վրա լայնՀոսանքի Վիպագրության ճամարյա թե թափուր մնաց արձակի այնպիսի դասական ժանրի տեղը, ինչպիսին պատմվածքնէ: Շրջանառությանմեջ էր տեսական այն մոլորությունը, քե պատժվածքը անկարող է «անձուկ» սաճմաններում տեղադրել կլանքային Հարուստ բովանդակություն, քն կյանքի զարգացման մեծ մասշտաբը կանխում է պատմրվածքի վարգացումը են նրան գատապարտում է մնալու որպես գրականությանը առընթեր «ուղեկից» ժանրատեսակ: դիրքերից» Հետո մի շարք արձակագիրներիչանքերով «Պարտվողական վերստին սկսեց աշխուժանալ պատմվածքը՝ Ճարուցելով բուռն վեճ ու խոսակցություններ կենսանյութի յուրացման գեղարվեստական եղանակներիչ ոճի ն գրելակերպիխնդիրներիշուրջը: տեսական նախապաշարՊատմվածքիժանրատեսակիշուրջն եղա մունքների պայմաններում իսկ ասպարեզ եկան մի շարք գեղարվեստական արժեքներ, ինչպես Գ. Մաճարու «ճյուսիսային» պատումները, վ. Անանյանի պատմվածքները, Խ. Գյուլնազարյանի այն կողմ» շարքը: «Փշալարից Ս. նանզադյանի, Ս. Այվազյանի, Բ. Սեյրանյանի, Ռ. ԱրամԱբ. Ավագյանի, ն յանի պատմվածքները այլն: Պատմվածքըդարձավ մի շարք արձակագիրներիկայուն նախասիրությունը: որը ծնվել է 1913-ին, նոյեմբերԴրանց շարքում է Բենիկ Սեյրանյանը, յանի չրջանի Կոթի գյուղում (այժմ՝ Շավարչավան):Թբիլիսիի մանկավարժական տեխնիկումից ճետո կրթությունը շարունակել է երնանի մանկավարժական ինստիտուտում, ապա վերադարձելէ Թբիլիսի, «Քարափիկածանը» պատմվածքների առաջին «Հավաքածունլույս է տնեսել 1935-ին։ Դրանում չայկական գյուղի նոր երնույթների ճանաչողությամբ ու ախնեմատիզժն փոխճատուցվում էր «Հերոսներիգծագրման ճնչերանգի քարոզչական պաթոսը:

մնում պիեսներվիպակներ, սակայն,տարերքը նովել-պատմվածքը:

թեն գրել

է նան

ու

է

Սեյրանյանը Ճրապարակել է պատմվածքների մի քանի ժողովածու: Գրքից գիրք Հասունացել է նրա գրիչը, կենդանի ն բնական է դարձել արտաճայտչությունը: նրա դեղարվեստականնախասիրությունըայն պատմված-

Քըն է, որ պաճանջում է ճանդգույցներիլուծում, սյուժետային որոշակի նկարագիր: «Սյուժետայինպատմվածքի» ճարուստ պաշար են պարունակում «Ծի-

«ԾաղկածՀուշարձան», բյուրեղ» (1946, րանաքար», «վեռնային

1948,

1949)

մյուս ժողովածուները, որոնց մի խումբը նվիրված է Հայրենական պատեն րազմի տարիների ռազմաճակատի թիկունքի մարդկանց գործերին: առանցՃճետաքրքրությունների առումովՍեյրանյանի Պրոբլեմատիկայի Քը պատերազմիանդրադարձումն է մարդկանց բարոլական ըմբոնումներում: հր նովելներով նա պատասխանում է այն Հարցին, թե խորճրդային մարդկանց բարոլական ճատկանիշները ի՞նչ չափով դիմացան պատերազմի դըժճՃաստատում է այն ճշմարտությունը, որ վարություններին: Սեյրանյանը պատերազմը ոչ միայն չաղքատացրեց մարդկանց չողեկան աշխարտճըյ, այլե ճակառակը՝ ծանր փորձության օրերին մարդը ճՃալտաբերեցՃոզու թաքնըված ուժերը, բնավորությանն նկարադրիբարձր զծերը: Այդ Ճճատկություններըպատմվածքագիրը տեսնում է ծեր անտառապած. կ

Ռւսեփամու

(«Սիրանաքարի անտառապատը»)վարմունքների, ընտանեկան սրբությունը անխախտ պաճած զերջկունիների Հավատարմությանմեջ («Մաղկած ալիքներ», «Անթեղածկրակներ»), անծանոթ մարտիկի կյանքը փրկած աղջկա կերպարում («ՓԳյոլիսապատը»), դեդապետ Լոռեցյանի էության մեջ, («Առաջինպարգնը»), միլիցիոներ աղջկա Հպարտ կեցվածքում («Փաթիլների տակ»): Բ. Սեյրանյանը պատմում է «Հուզիչ» դրվագներ, Հաճախ էլ չարաշաՀում զգայացունց շեշտը, որը տանում է դեպի պատումային սննտիմնենտալիզմ: Հայրենականպատերազմի տարիների ռազմաճակատային ն թիկունքային ճերուների մասին նրա գրած պատմվածքները դրամատիկ անցքերի ոռմանտիկականՀուզական 42նչնրանգովթաթախված պատումներ հն։ Սեյպասմվածքի ամենաշեշտված առանձնաճատկություննայն է, որ րանյանի նա ձգտում է առաջադրել կննսական որնէ խնդիր ն տալ խնդրի Հոգեայդ բանական-բարոյական պատճառաբանությունը։ Այս իմաստով առանձնանում են ճՃատկապես գյուղական մարդկանց կյանքից քաղված այն սյուժեները, որոնք տեղ են գտել «Լեռներում» (1958) գրքի մեջ: Լեռնաշխարչի աշխատավորը Սեյրանյանի պատմվածքնեհրում(«Բուքը», «ԱնմաճությանՀուշարձան» ն այլն) Հանդես է գալիս աշխատանքայինՀարազատ կապերով, Ճայբենի օջախի Ճճավատարմությամբ, ղգացմունքների ու մտածմունքների նոր որակով: Պատմվածաշարում երնում է նան նրա գրելաոճի մյուս Հճատկանիշր՝ Հլուսիսային Հայաստանիբնության գույների զուսցողությունը: Բ. Սեյրանյանըգծել է նան «մահր մարդկանց» եխիգլշծական դիմանկարներ։ Վերջինտարիներին գրած մեծաքանակ գրվածքներից դարձյալ առանձնանում են պատմվածքները՝նովելային թեքումով: ժանրատեսակում աչքի ընկավ ԱբիգԱվագյանը Պատմվածքի (1919-1984):Ենվելէ Թեշրան քաղաքում (հրան),1946-ին ներգաղթել է ԽորՀիր100

դային Հայաստանն սովորել նրնանի Համալսարանի բանասիրականֆակուլտետում: Ուսանել է նան Մոսկվայի բարձրագույն գրական դասընթացներում: Թեն գրել է մի շարք վեպեր իրանական տպավորություններինյութով («Վաղը», «ՇիկացածՀող» ն այլն), սակայն Հայտնի է դարձել պատմվածք-

ներով:

1962,

՝

է պատմվածքներիմի Հրապարակել 1965,

2)

նան

շարք ժողովածուներ (1950, 1958, «Բանդ գյուղի վերջին բնսկիչը» (1962), «Հու-

րավային տենդ» (1971)պատմվածաշարերը: պատմվածքներիմեծ մասի նյութը քաղված է իրանական Ավագյանի միջավայրից: մանրամասներինկարագրությամբ լինելով բավականաչափ կենցաղային ստույգ, մարդկային փոխճարաբերություններ պատկերելիս՝ դիտող-ճոգետուրք չտվեց բյսն, Ավագյանը ո՛չ արնելյան էկզոտիկային, ո՛չ էլ Հնտաքրքրաշարժ սյուժետաճորինման տարածված շուրսկզբունքին:«Խարույկի

պատմվածքում, օրինակ, Խնղիր ունենալով ներկայացնել դասակարգային ինքնագիւտոկցության եկող աշխաոավորների կերպարներ, Ավագյանը շեշտը դնում է Համակենտրոնացմանճամբարի կալանավորների ներաշխարչի վրա, այդ աշխարչը պատկերելով իբրն Հակասական վերբապրումներիմի անընդճատ շղթա: Շղթայի վճռական օդակն է բռնության ն իրավազրկության դեմ մարտնչող «եբոսը՝Շեմսը,նույնպես կալանավոր, սակայն, Հասած ինքԱբիգ .Ավագյան բարձր ասնադիտակցության տիճանիս միջավայրի ներկայացվում է իբրն Հակուտնյա կալանավորական ու կրքերի, մեծ փոքր Ճճակասություններիասպարեղ՝ բնավորությունների այդ իսկ միջավայրի բնական ընթացքից ածձանցելովփախուստիթեման: ներքին-Հոդեբանական տարողություն ուննն «Հարավի բեռնակիրները», «Փախուստ», «Թշնամիներ» ն մլոս պատմվածքները, որոնց շարքում դգեղարվեստական կոնկրետությամբ առանձնանում է «Թախիծ» խորագրով պատումը: առանցքը տիրոջը Հավատարիմշան՝ Բողարի, կննդանական Պատումի բնազդի Հայտաբերման խնդիրն է: օԳլուղլապետին, կապալառուին, ՀարկաՀավաջին, արար աշխարձճին»ն ըմբոստ բնավորությանՀամար կալանավորված Ասլանինու նրա Ճճամագյուղացիներին ճետնողԲողարի «վարքաջը»

ու

`

դծում» Ավագյանըանդրադարձնումէ այն ծանր թախիծը որ ննրխուժել է տիրապետությանտակ առել միակ թոռանը անտառամերձ փոքրիկ գյուղը, սպասող տատիկին, տխրությամբ պատել արար աշխարը: Բնական է ամպատմվածքը՝սկսած Ասլանի կալանավորմանտեսարանից մինչն նրա բողջ

Հողաքմբի շուրջը թախծոտ շնային Հայացքով պտտվող Բողարիբնաղդային դործողությունները: ի ճայտ շարքի պատմվածքներում այս, ինչպես ն «Միջօրե» Ավագյանը Հոդեէ բնրել կերպարագծման վարպետություն, կոլորիտի զգացողություն, բանական վերլուծության նրբություն: ինչպես «Թախիծը», այնպես էլ «Միջօրեն» կառուցված է մի կերպարի՝0Հան ամու, կերպարիվրա։ Բազմափորձ, Համառ ուղղամտությամբ ներշնչված գյուղացի է 0Հան ամին, որը ներքին վեճի մեջ է բոլոր նրանց Հետ, ովքեր կտրվում են բնակյանքի Հավիտենական օրենքների կան արմատներից, Հաշվի չեն նստում Հետ: Փոքրիկ, անձուկ լեռնաշխարչի մեջ ամփոփված մարդուն, որի Համար Հողագունդը վերջանում է այնտեղ, որտեղ այլես չկան «զառիթափինկպած այս վախեցած տունը, բունը քնրծված այս խնձորենին», արտերում ձգվող Հորովելը, նորածին Հորթերին առաջը դցած ուտաբոբիկտղաները, օտարոտի 0Հան են թվում կյանքի նորամոլական սկզբունքները. «Այս աշխարչճում ամուն ո՞վ է լսողը... բոլորն այսպես ինքնագլուխ են դարձել»: 0Հան ամու Համար, ասես, թարսվել է աշխարճը, մարդիկ ինչ-որ իրեն Հանդերին,գնացել տեղերում չեն։ Անդրանիկըփոխանակդա գյուղ, ջուր են, է Երեան, բժշկական խալաթ է Հագել, Վարազդատին, ինչպես ասում նունեն «բոթելով տարավինստիտուտ»: եվ այլն ն այլն: «Միջօրեն» 0Հան ամու ներքինմենախոսությունն է. աշխարչի թարսուէ աշխարչի գեղեցկության դաղաթյա վրա բարկացած մարդր Հասնում փարին։ Սա է պատմվածքիներքին գործողությունը: տա

ՊատերաղմինՀաջորդած տարիների արձակի ժանրային քարտեզը նըշվում է մի շարք կետերով արձակ բանաստեղծություն,խոչական մանրապատում, գեղարվեստականակնարկ, Հուշագրություն, ճանապարճորդական նոթագրություն նե այլն: Արձակ բանաստեղծության ն խոչ-մանրապատումի ժանրատեսակում Հայտնի են դառնում |. Հուրունցի, Ռ. Արամյանի, Շ. Սաֆյանի գործերը, վավերագրությանասպարեզում՝Վ. Խեչումյանի«Գույներ ն երանգներ»դգիրԼ Հուրունցի«Ղարաբաղ, Հայրենի եզերք» պատումը, Ֆրանսիայի դիջը, մադրության շարժման Հերոսների մասին Միքայել Հակոբյանիշարադրած ռնպորտաժր, Զ. Դարյանի ժողովրդագիուական«Քասաղը», / վերջապես էմինի «ճոթ երդ Հայաստանի մասին» բանաստեղծականասքը, որում պատն զուղաճեռների, քնարական են «Հրապարակախոսական մական Հղումների շեղումների միջոցով տրվում է Հայաստանիգեղարվեստականկենսադրուչ

թյունը:

Պաւնակին, լ

Հայ դեղարվեստականարձակում,

չնայած մե չկար նոր որակ նան ժանրի նորացման ձների բազմազանացմանառումներով: Տիրապետողէր դեռես Յ0-ական թվականներինՍիրասի«Ջդրված օրենն նմանատիպ գրվածքներից ծայը առած քի» «կեղծ-էպիքական լալնության» կաղապարը՝«կյանքում այդպես է լինում» Հակագեղարվեստական հլակնտիտրամաբանականարգասիքը: ու

`

«դանդաղընթաց սյուժեները», նկարագրականհրկարաբանությունները, ոճային արտաչայտչական միօրինակություններըվեպը դատապարտումէին դիրացման, ճարպակալման,«մկանների թուլացման» վտանդին: «Կեղժ էպիկական լայնությունը» չպետք է շփոթել Համայնապատկերային-պանորամաՀաէր նրբաղզծային-ռիքմական յին վեպի Հետ, որը Հանիրավի դգրոշճվում կիրճախոս արձակի դիրքերից: Տագնապ էր ներշնչում ոչ թե պանորաման, այլ պանորամայինկարադրական-վիպականանբովանդակչարախոսությունը, վիպային կոնցեպցիայի կորուստը, Հերոսների անչատական կյանքի ն Հասարակական խնդիրնեդրանց անննրդաշնակությունը: րի անբավարար շչաղկապվածությունըն Հագնապ էր ներշնչում բովանդակության աղքատությունը, որը, բնականաբար. չէր կարող խթան Հչանդիսանալձնակառուցվածքային նոր կազմուքյունների Համար: Չնայած առանձին բացառությունների, ինչպես Խաչիկ Դաշտենցի«Խոդեդանի» ասացողական գրելաձնր կամ Ստեփան Ալաջաջյանի «Անապատում»-ի նրբազծային պատումը, ժամանակի վեպերի մեծ մասը՝ ոչ միայն արձեդիականությունը, այլն պատմաճեղափոխականանցյալն արտացոլող, անված-չափված էին դեպքերի ժամանակագրությանկաղապարով, որոնք, խուսափելիորեն ծնում էին ամորֆ կառուցվածքներ, պատումային գորշ ձներ, անկենդան, զդաղմունք ն մտածմունք չունեցող ճերոսներ: Այս առումով ՀետպատերազմյանՀայկական վեպր ոչ միայն չէր ցուցադրում առաչադիմություն, այլե ճգնաժամային մեջ էի նան իրադրության պատմվածքը, որի Ճամատարած մասով շարադրություն էր, զեղարվեստական ձն չունեցող անկենդանմարմին:

ԹԱՏԵՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Համար Տասնյակ ադիտկաներիցն թատերական ինքնադգործուննության դրված սկետչներից Հետո, շուտով ասպարեզ եկան իրադարձություններին արձադանքողՀակաֆաշիստականուղղության դրամաները: Ն. Զարյանի«Վրեժ» Հոնհտորական շնչի պինսին Հետնեցին նույնի «ԱյԳ. րող դիմակ», Սարյանի«Անտառիխորքում», Ա. Գուլակյանի«Տասում», Ա. Արաքոսմանյանի «Անտառներըշարժվում են» ն այլ պիեսներ: «Ռազմականթատրոնի» պաշճանչջները բավարարելու կոչված քատերադրությունը կառուցվածքով Հիշեցնում էր Հեղափոխությանառաչին տարի-

ների Հերոսական դրամայի ժանրը, որի գլխավոր շեշտերն էին՝ ռոմանտիկական պաթոսը, Հրապարակախոսականլիցքը, երնույթների վերացական բնութադրությունը, «մասսայականությունը»՝ի Հաշիվ առանձին

անճատնրի

ճակատագրիՀոդեբանականթափանցումների: Այդ պիեսները զուրկ էին թատերագրությանամենակարնեոր,պարտադիր Հատկանիշից՝ներքին, օրգանականդրամատիզմից: «ՄասսայականՀոդեբանություն» արտաճայտելուսկզբունքը իրապես էր մղում մարդու Հոդեկան ներքին դրաման, թատերադրությունիցդուրս ինրում «լավատեսության» այն որակը, որին, ինչպես դիսլուկ նկատելէ Դ. Հետնում է իր պարողիան՝դատարկաճնչուն, «աննատճանջ ճարԴեմիրճյանը,

ճատուն

օպտիմիզմը»50:

`

Բնութադրելովոազմական օրերի թատերագրությունի, ըննադատներից

Ս. Հարությունյանը իրավացիորեն գրեց,

որ

առաջին պլան մղվեց թեման,

իսկ մարդու կերպարը անջատվեց գաղափարից": Պատերազմի տարիների թատերագրությունը տասնյակ սխեմատիկ-2ռնտորական պիեսների կողքին ստեղծեց նան գեղարվեստականարժեքի զոր«Արա Գեղեցիկ» դիցապատմական ողծեր: Առաջին տեղում է ն. Զարյանի բերգությունը (1946): Օգտադործելով անտիկ ն կլասիցիստականողբերգության, ապա նան պուշկինյան «ժողովրդական դրամայի» ն Լ. Շանթիքաանրադրության ավանդները, գործի դնելով իր ստեղծագործականձիրքերը: Զարյանի գրեց պատմաառասպելականնյութով ժամանակակից Հարցերին

(անՀչատին պետականության, Հերոսի ն Հայրենիքի) պատասխանող«Արա Գեղեցիկը»: ԱռՀասարակ թատրոններինգրավում էր պատմական թեման, Դրա արտաճայտությունն էին Մուրացանի«Գնորդ Մարզպետունի»ն Րաֆֆու «Սամվել պատմավեպերի բեմավորումները ն բեմադրությունները: սխրանքներից բացի, թատերադրության նյութ Ռազմաճակատային դարձան նան «թիկունքի ապրումները». Դարձյալ սխեժա-պիեսների մեջ որոշ Հողզերանականկնճիռներով Հնչեղություն գտավ անվանի դերասան պինսը (բեմադրվեց 1944-ին, տպա«Վանքաձոր» ՎաղարշՎաղարշյանի դրվեց 1946-ին): Հ Արդեն 2Հ0--30-ական թթ. ՎաղարշյանըՀանդես էր եկել դրամատիկական երկերով («Ֆինանսներիմինիստրը», «նավթ», «Սասունցի Դավիթ» ն այլն), որոնք վկայում էին Հեղինակի թատերագրականձիրքերը: Ձիրջերի Հայտաբերմանընպաստում էր նան նրա արտիստական Հարուստ կենսադրությունը, մասնավորապես Մ. Գորկու թատերագրությունում: «Վանքաձորի»մեջ, որ արժանացել է լավագույն պինսների Հանրապետական մրցանակի, Վաղարշյանը, ճրաժարվելով կյանքի հրնույթների փաստացի վերարտադրման դիրքերից, դրամատիկական շեշտը (ներքին դրամատիզմը)խորացրեց պրոբլեմի Հոգեբանական (նան փիլիսոփայական)

դրվածքով:

«Վանքաձորի»գլխավոր Հերոսը՝ Սեթո դային, ազնիվ, ճշմարտախոս, մեժաճողի անձնավորություն է, մարդկանց այն կարդից, որոնց անվանում են «ճշմարտություն որոնողներ»: Այդ որոնումների ընթացքում Սեթո դային գտնվում է պասիվ Հայնեցողականության սաՀշմաններում, նրա պատկերացումները արդարամտությանվերաբերյալ կրում են փոքր-ինչ վերացական բնույթ: Սեթո դայու Հոգեկան վերածնունդը ներկայացնելու Համար թատեխացիրը նրան դնում է իրականության Հետ բախման մեչ, Պատերազմիտարիներին Սծքո դայուն նշանակում են կոլտնտեսության տպաՀշնեստապետ: Անփորձությանն ազնվության պատճառով ընկնում է ծուղակը. մի խումբ Հափշտակիչներ Սեթո դայուն մեղադրում են սերմացուի գողության մեջ: Հենց այդ օրերին էլ կոլտնտեսությաննախադաձէ նչանակվում Սեթո դայու աղջիկը՝ կուսիկը, որը գործնականությանն եղանդիաչնորչիվ վայելում է գյուղացիների վստաճությունը: 1ուսիկըՀավատացած է, որ Հայրը ազնիվ անմեղ է, սակայն ճակառակորդի«ապացույցները» նրան թվում են անառարկելի (կեղծված ծն փաստաթղթերը)ն առաջին նվագ Լուսիկը չի կարողանում Հաստատել ճշմարտությունը,Սեթքոդային Հոգեկան խոր ցնցումու

ամեն գնով մաքառում է իր բարի անվան Համար: ներ է ունենում, են այն ուժերը, քաձոր» պիեսում աստիճանաբար «Հասունանում

կանգնում Թեն

«Վանորոնք

Սեթո դայու կողքին: (ոսիկի ճշմարտության Հետպատերազմյանշրջանի թատերադրությանըկոչ էր արվում են

ն

դիմելու ծիծաղի զենքին, սակայն ասպարնվում կամ քնարական շնչի վոդե«Մեծ վիլ կատակերգություններնէին (ինչպես Արամ ն ԱշոտՊապալանների Մ. նալՀարսանիքը», 1945), կամ պատմակենսագրականթույլ պիեսները բանդյանի, Խ. Աբովյանի ն այլոց մասին, կամ կենցաղային թեքում ունեկատակերգական սխեմաները (ինչպես Մ. Քոչարյանի «Հին չիվանդուցող թյունը», ն. Զարյանի «Աղբյուրի մոտը»), կամ էլ ռոմանտիկականպաթոսի ն Փ. երկերը (ինչպես,Լ Ղարագյոզյանի Տեր-Գրիգորյանի «Այսաստղերը Ժ. զարգացման մերն են», Թատերագրության Բորյանի «Բարձունքներումս»), ճամար դժվարին ժամանակներ էին: Ժանրային դժվոարությանըավելանում էր տեսական Հրաչանգավորումը՝թատերագրությունըզարգացնելշանկոնֆլիկտայնության» Հունով, իբրն լավի ն էլ ավելի լավի, կամ լավագույնի բախում։ «Անկոնֆլիկտայնությանտեսության» առաջարկած ճանապարՃները, բնականաբար, Հարուցում էին անկենդան ն անարյուն կերպարներ, այսպես կոչված, «իդեալական Հերոսներ», որոնց վրա դրվում էր ճշմար-

տություններ ազդարարելուձայնափողայինդներ: Համեմատաբարկենդանի էին ստացվել «Հին Հիվանդության» բացասական Հերոսը՝ Արշակ Բեգլարիչբ(նապոլեոն կորկոտյանինոր տարբերակը) ն «Աղբյուրիմոտ»-ի Բալաբեկը՝միակ ցայտուն կերպարը պիեսում, ինչլես բնութագրել է այն |. Հախվերդյանը «Մեր օրերի Հայ դրամատուրգիան, գրքում:: ճիշտ էր քննադատությանն այն դիտողությունը, որի Համաձայն «Աղբյուրի մռտը» չունի ոճաժանրային ներքին միասնություն, ն այն, որ պինսում բացակայում է օբալաբեկության»երնույթի առաջացմանպատճառների վերլուծությունը: Այս առումով նկատելի առաջընթաց էր «Փորձադաշտը»՝ Քալաբեկի կողքին բարձրացած նշան Գառնակերյանիկերպարով, երգիծական ծաղրի աբժանացած այն կերպարներով, որոնք ներկայացնում են Հասարակական որոշակի չարիք: Սա Հարված էր «դրական երգիծանքի «անկոնֆլիկտայնության տեսությանը», որն իբրն զարգացման արգելակ դատապարտվեց «Պրավդա»թերթի 1952 թ. ապրիլի 5-ի խմբագրականՀոդվածում: Հալ քատերագրության մեջ նույնպես սկսվեց «կոնֆլիկտային» պիեսների շարժումը, Ճիշտ է, այդ շարժումը չտվեց գեղարվեստականջիչ թե շատ նշանակալից երկեր, սակայն ակներն էր կյանքի Հակասությունների վերարտադրման միտումը՝ ի դեմս վոդնիլային երգիծական շեշտ ունեցող մի շարբ երկերի ն դրամայի որոշ տարրեր պարունակողմելոդրամաների: Ասել է թն՝ թատերագրական ժանրերը ոչ միայն չթանձրացան ն չճակվեցին դեպի ժամանակի էական Հարցերի դրվածքը, այլն տեղի ունեցավ մի երեվույթ, խով,

որը

բնութագրեց թատերագրությունը «ժանրերի Թեթնացում» դիպուկ

թեթն ժանրային կառուցվածքները, Այդուամենայնիվ ինչպես 2 Տերնհ Գրիգորյանի, Արամաշոտ Պապայանիայլոց վոդնիլները,Ա. Արաքսման-

թատյանի մելոդրամաները տեղ գտան դրամատիկական-կատակերգական րոնների խաղացանկում՝ իբրն «ժամանակակից թեմայի լուրացումներ»: Բեմական Հաջողություն ունեցան ԱլեքսանդըԱբաքսմանյան-Մանուկյանի (1911--1981) թատերգությունները: Ա. Արաքսմանյանըծնվել է ԼԱնինականում, ուսուցչի ընտանիքում: «Հետ նան թատերական աշխարճի Սնողները կապված մարդիկ էին, որոնք, դեռ պատանությանօրերին, Թիֆլիսում նրան ներշնչել են թատրոնի ն գրականությանսեր: 1928-ին ստանալով միջնակարգ կրթություն, աշխատել է իբրն ուսուցիչ: Սկսել է տպագրվել 1930-ից պարբերական մամուլում: 1997-ին Վ. Աճեմյանը Լենինականի դրամատիկականքատրոնում բհ«կոմս է մադրում բերում է թաէմանուհլ, դրաման, որը Արաքսմանյանին անուն: տնրագրի Գրեթե ամեն տարի ասպարեզ են գալիս նրա պիեսները, ժանրային

պատկանելությամբ՝մելոդրամաներ: Պատերազմիտարիներին դրանք «Անտառներըշարժվում են» (1941), «Արծվիկ», «Հրաբխիվրա» (1942) պինսներն էին՝ ժանրի բոլոր բնորոշ ճատկություններով: Ապա գալիս են «Միքայել (1955, Ձ. ՎարդանյանիՀենալբանդյան» տանն ղինակակցությամբ),«երբ աչքեր չկան» (1952), «Վարդեր ն արյուն» Հ «Քո (1952), սրտի կրակը» (1958), «Պատեր անդունդիվրա» ն այլ պիեսներ, որոնք բեմադրվում են քաղաքային ն շրջանային, պատանեկանն տիկնիկային թատրոններում: Մելոդրամայիբնորոշ նմուշ է «երբ տանն աչքեր չկան» արկածային խառնուրդի կատակերգությունը:Պինսում Արաքսմանյանը անդրադառնումէ երեխաների դաստիարակությանմանկավարժականառումով Հրատապ նյուԹի, չշեշտբ գցելով պատանեկանՀասակին ճիշտ ուղղություն տալու խնդրի վրա:

Մելոդրամայիժանրային կանոնների պաշպանժան առումով ավելի ուշագրավ պիես է Հալաստանի քաղաքացիական կռիվների Հերոսական անքն արյունը»: Փերից պատմող «Վարդեր իսկական Հերոս է Մելոդրամայի ենոքը, սրն իր թույլ տված ճակատագրականսխալի պատճառով ունենում է Հոգեբանական ներքին ապրումներ ու Հարցականներ, իչարկե, ոչ խոր դրամայի սաճմաններում։ Պինսը, չնայած մի շարք արժանիքներին, թատերագիտության մեջ դիտվեց իբրն նպատակաբանական Թատերադգրության արտաճայտություն (սյուժետային կեղծ քայլեր, Հանգուլցների անչավաստի լուծումներ ն այլն):

Մոսկվայի Լենինյան կոմերիտմիության թատրոնը բեմադրեց Արաքսմանյանի մյուս մելոդրաման՝ «Քո սրտի կրակը»: Պինսի նյութը ընտանիքի աշխատանքայինՀարուստ ավանդներից Հեռացած, ճանապարճից շեղված ն բրեական աշխարշին ապավինած Սավոյի վերադասս.հարակմանպատմությունն է։ Հերոսի«շեղումը» պայմանավորվածէ այն բ "վ, որ նա ոչ միայն չի Հարգում աշխատանքը, այլն այպանում է աշխատանքիգաղափարը, որը ընտանիքի՝ լեռնագործ նաչապետ պապի ն նրա որդիների դավանանքն է, Ի վերջո, Սավոն ապրում է վերածնունդն իր սրտի ամբողչ կրակը նվի-

րաբերում գործին:

Հետագատարիներին դրած բազմաթիվ ղիեսներից աչրի ընկան «Վաթտարի ն երեք ժամը» (1965), «Բեկորը շարժվում է» (1962), «Հյուսիսային ուսպսոդիա» (1929) Թոտերուգրությունները: ԱրաքսմանյանըՀանդես է եկել նան իբրն արձակագիր:նրա արձակից Հետաքրքրություն են ներկայացնում Միքայել նալբանդյանիգործի պատումր՝ «Աղատությունն ատքսորսկան» կենասգրակոն երկճատոր (1954-1955) ն «Հրդեչ» (1926) վեպերը: Հանդես է եկել նան դերասաններին նվիրված մենագրական գրքույկներով: սուն

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

.

ԵՎ ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Պատերազմիտարիներին ընթացիկ քննադատությունը «Գրականթերքի» ժամանակավոր դադարից Ճետո գերազանցորենկենտրոնացածէր «Սո«Սովետական վետական դրականություն» ամսագրում (1943--1955-ին՝ դրականություն ն արվեստ»). Տպագրվում էին դրախոսություններ ն չողվածներ՝ առավելապես Հրապարակախոսական լիցքի ն չայրենասիրական Ռ. շնչի։ Առավել բեղմնավոր էին էդ. Թոփչյանը, Վարդազարյանը,Ռ. ԶարՏ. Աս. յանը, Հախումյանը, Ասատրյանը,Հր. Մուրադյանը, Վ. Թերզիբաշյանը, Խ. Սարգսյանըն այլք: Կարելի է ասել, որ Հրապարակ եկող բոլոր գրքերը արժանանում էին մամուլի արձագանքներին.Պատերազմիտարիներին տպագրվեց Խ. ՍարգսյանիՀոդվածների շարքը ընթացիկ արձակի ն պոնցիայի մասին, որից ձնավորվեց նրա «Հայրենականպատերազմըն գրականությունը» ժողովածուն (1946): Դա ըստ էության այդ ժամանակաշրջանի գրականության Համառոտ ուրվագիծն է: Խորեն Սարգսյանը քաղաքում: Սկզբնա(1891--1970) ծնվել է կան կրթությունն ստացել է Բաջվի գիմնազիայում, բարձրագույնը՝ Պետերբուրգի Համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում. ուսուցիչներն էին ն. Ն. Ադոնցը, ոուս Մառը, Մ. Ջավախիշվիլին, նշանավոր գիտնականներ, 1921-ին փոխադրվելովերնան, աշխատել է մատենագրականարխիվային-քանդարանային Հաստատություններում (եղել է Գրականթանգարա նի դիրեկտոր), միաժամանակ կատարել է մանկավարժական ն գիտական աշխատանք:1948-1947 թթ. եղել է Գրականությանինստիտուտի դիրեկտոր, այնուճետն՝ չին ն միջնադարյան գրականության բաժնի վարիչ: Խ. Սարգսյանի գիականադիտական-քննադատական դործունեության սկիզբը նշանավորվեց «Վաճան Տերյան» (1926) ն «Լենոն Շանթ, (1990)փոքՀամար բավականաչափ ճատակ րադիրմենագրություններով. ժամանակի ձնակերպումներովդրանցում վերլուծված է նշանավոր գրողների ստեղծադործության ներքին աշխարձը: 20--30-ական թվականներին Սարդսլյանը պարբերականմամուլում Հանդես է գալիս իբրն ընթացիկ գրականությանմեկնաբան: 1928-ին «նորք» Հանդեսում (գիրք առաջին) տպագրվում է Ակսել Բակունցի«Մթնաձոր» ժողովածուին նվիրված Հոդվածը, որը կարելի է Համարել բակունցագիտության

Շուշի

սկիզբը: 30-ական թվականներին ՍարգսյանըՀանդես է գալիս մի շարք «Հոդվածներով, որոնց մեջ քննության է առնում Մ. Արմենի «երեանը» ե «Հեղնար աղբյուր» վիպասքը, Ստ. Զորյանի պատմվածքներըե այլն: Հիշարժան

ա

չ

արվեստիարտացոլման տեսությանը

ազպագրությանընվիրված Հոդվածը:

ե

գեղարվեստական գրականության

Սարգսյանիգրիչը արգասավոր եղավ ՀայրենականպատերազմիտարիՀր. Քոններին. մամուլում պարբերաբար տպագրվում էին նրա Հոդվածները չարի ոազմաճակատային ակնարկների, Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանքի», Հոգիներ» ժողոՍրազու են Արաքսի պատմվածքների,Ստ. Զորյանի«Պարզ նան Վ. Վասիլնսկայայի, Ի. էրենբուրգի, վածուի, Հայոց պոհղիայի, ինչպես Բ. Գորբատովի,|. Սոբոլեի ն այլոց ռազմական գրքերի մասին: Այդ քննական ակնարկներում երնում է նուրբ ճաշակ, պաչճանչկոտություն,երանգների Հայտաբերման թափանցում, փաստից դեպի ընղչանրացում գնալու կեցվածք։

գրականագետ-քննա

Ամժփովփված մի գրքի մեջ դրանք ի Հայտ բերին դատի ըմբռնումների Հետնողականությունըն միասնությունը: 1946-ին Խ. Սարգսյանըտպազրեց «Մանուկ Աբեղյանըն Հայ Հին գրականության պատմությունը» գրքույկը, արժեքավորելովՀայագետիմեծ վասզբաղվում է կալբանդյանագիտուտակը:Հետագատարիներին Սարգսյանը թյան կնճոոտ Հարցերով, գրելով «նալբանդյանը ն լեզվի Հարցերը» (1956, ), «նալբանդյանի գրական ստեղծադործությունը» (1959) աշխառուսերեն դեմոկրատի երկետությունները, ինչպես նան խմբագրելով Հեղափոխական բի ռուսերեն երկչատորյակը: Շուտով տպագրվում են նան «Ստեփան թվականԶորյան.Տասական ներ» (1960), «Սայաթ-նովա»(1963) մենագրությունները, «Տասնամյակների միջով» (1966) ժողովածուն, որն ընղգրկում է Սարգսյանիընտիր չողվածՄ. ները ծովտ.Թումանյանի քառյակների, Վ. Տերյանի քնարերդության, Չարենցի «Տաղարանիջ, նալբանդյանի «Ազատություն» բանաստեղծության, Ստ. Զորյանի «Խնձորի այգին» պատմվածքի, Ա. Բակունցի ն Մ. Արմենի արձակի, Հ.

Դ. Սնակի, Փ. Սարյանի, Ս. կապուտիկյանի Սաճյանի, բանաս-

տեղծություններիմասին ն այլն: հրար կողքի դնելով այդ երկերի դնաշատությունները, միանգամայն որոշակի նշմարում ենք Խ. Սարգսյանիգեղագիտականնախասիրությունների զլխավոր ուղղությունը՝ կյանքի շնչով ողողված գրական մեծարանքը: Խ. Սարգսյանընան բնադգրագետէր (նա է Հրապարակել զ. Պռոշյանի Ղ. Աղայանի «հմ կյանքի գլխավոր դեպքերը» դիտական «Հուչիկները», ծանոթագրություններով),դրական քանգարաններիկազմակերպիչ (նրա գործոն մասնակցությամբ են Հիմնադրվել Հովչ. Թումանյանի տուն-թանդգարանը Դանհղում, Հովչ. Հովչաննիսյանինը՝էջմիածնում, Պ. Պոոշյանինը՝Աշտա): րակում Պատերազմի տարիների գրականագիտության Համար առաջնաչճերթ խընդիր էր բազմադարյան Հայ գրականությանՀայրենասիրականներշնչանքների ն ազատասիրականգաղափարներիվերՀանուժը: Այս ասպարեզի ամենահրնելի դեմքը Արսեն էրչ որի աշեն ուխատություններիվերնագրերն իսկ վկայում դրանց ղաղափարական Թուդրղվածությունը՝ «Հայ ճայրենասեր գրողներ» (երկու դիմագիծ Հովչ. մանյան ն Ղ. Աղայան), «Ղ. Ալիշանը ն Հայրենասիրությունը», «Հալկլասիկներ» (1944) ն այլն:

ճուչարձանների

Տերտֆգյանն

բանաճյուսական կերպարները: Հրապարակում է մի շարք նյութեր՝ Անվանիբանագետ Արշամ Ղանալանյանը մեջ են մտնում Շրջանառության

նակ

Ճյուսության մեջ» (1949), որոնք ազգային վիպերգերի ու ավանդապատումներիկերպարներին դարձնում են ազատագրականնոր պատերազմի գաղափարակիրներ: Պատերազմիավարտի ժամանակաշրջանում«Հայոց Հին գրականության պատմություն» կոթողային աշխատությունը Հրապարակեց նշանավոր Հայագետ Մանուկ Աբեղյանը: Մանուկ Աբեղյանը(1865--1944) ծնվել է պատմական երչակի Աստաթթ. սովորել է էջմիածնի նորգյան ճեմարապատ գյուղում: 1826--1885 նում` գիշերօթիկների դասարանում: Այստեղ էլ կատարել է բանաստեղծական փորձեր, թարգմանություններ ն Հայրենի եզերքի բանաճյուսական նյութերի գրառումներ: 1882-ին Հայոց լեզվի ուսուցիչ էր Շուշվա թեմական դպրոցում, իսկ 1889-ին դառնում է Թիֆլիսի Հովնանյան օրիորդաց դպրոցի տնսուչ։ Դեռ ն նախո Քեռուց գրի էր առել «Դավիթ էջմիածնում 1886-ինՄ, Աբեղյանը Գ. Հետո ՄՀեր» ասմունքը, որը երկրորդ գրաՍրվանձտյանիպատումից ոումն էր: 1889-ին «Մուրճը» տպագրում է Մ. Աբեղյանի առաջին «Հետազոտությունը՝ նվիրված «Սասունցի Դավթին» («Ազգային )։ Սկսվում է վեպը» նրա դիտական գործուննությունը՝ իբրն բանաճավաք-ժողովրդագետ.երին գրաքննատասարդԱբեղյանին գրավում է նան չՀրապարակախուության դատության ասպարեզը: Ազգային կյանքի վերանորոգումներինվերաբերող ՀրապարակախոսականՀոդվածներով ն գրական նորույթների մատենախոսություններով աշխատակցումէ «նոր-Դար» թերթին: է եվրոպական ճամալՇուտով(1893--1898)Մ. Աբեղյանը ճայտնվում սարաններում (ենայի, Լայպցիգի, Բեռլինին Փարիզի՝ Սորբոն)՝ կուտակելով գիտելիքների Հարուստ պաշար: կենսագրությանեվրոպական Հանգրվանում» Մ. Աբեղյանը շարունակում է իր գիտական գործը, որի պսակը եղավ գերմաներեն լեզվով շարա-չ դըբրված «Հայ ժողովրդական «Ճավատալիքը»աշխատությունը, որը պաշտսպանեցիբրե դիսերտացիա ն ստացավ փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան, միաժամանակ գերմաներենլեզվով լույս տեսավ Լայպցիգում: 1898-ին վերադառնալով Հայրենիք, Մ. Աբեղյանը ուսուցչական ծառայությանը (էջմիածնի Գեորգյան ճեմարան, Թիֆլիսի ներսիսյան դպրոց ն այլն) վուգընթաց ծավալում է Հայագիտական բուռն գործունեություն ն՛ իբրն բանադետ-ազդագրագեւտ,ն՛ իբրն լեզվաբան, ե՛ իբրն բանասեր-գրականադեւտ: նախախորՀճրդային տարիներին գրած աշխատություններիցլայն «Հոռչաեն կի արժանանում «Հայժողովրդական առասպելներ Մ. Խորենացու Հայոց «ժողովրրական խաղեր» (1904), պատմության մեջ» (1901, էջմիածին), «Հայ ժողովրդական վեպը» (1906--1908, «Ազգագրական Հանդես»), «Ուրվագծեր 19-րդ դարու ճայոց գրականությանպատմությունից» (1908, «Արա-

րատ»), «ՄովսեսիԽորենացւոյ Պատմութիւն Ճայոց» (Տփղիս, 1918), «Ս. քեԳրիգորնարեկացի» (1916, «ԱզգագրականՃճանդես» ), «Աշխարչաբարի րականություն» (1906, Վաղարշապատ) գործերը:նախախորՀրդային տարի109

ների կենսագրական տվյալներիցուշաղզրավ է Աբեղյանի «Համագործակցու:

Կոմիտասի չնտ, ժողովրդական ն չճոգնոր երգերի արժեքավորման ուղղությամբ: Լինելով անմնացորդ «ճայրենասեր, Աբեղյանը մեծ դգործ է անում նան տարիներին Հայագիտությունը Հարստացնելով ազգագրական, խորճրդույին դրականագիտական կոքողային աշաղբյուրագիտական, լեզվաբանական, թյունը

խատություններով: Մանկավարժականգործունեությանը զուդգաճեռ(նրնանիՃամալսարանի Հիմնադիրներից էր) գրում է այնպիսի բարձրարժեք աշխատություններ, ինչոլիսիք են «Հայոց լեզվի տեսությունը» (1931), «(ատին-ռուս-Ճայերեն բժշկական բառարանը» (1951), «Հայոց լեզվի տաղաչափությունը» (1933), «Հին գուսանական ժողովրդական երդեր» (1942), «Գուսանական ժողովըըդական տաղեր, ճայրեններ ն անտունիներ» (1940) ն այլն: Մ. Աբեղյանի դիտական սխրանքը երնում է Հատկապես ճայ ժողովըըու դական վեպի՝ «Սասունցի Դավթի»Հրատարակության մեկնաբանության, ն մեկնա: չայ տին դրականության պատմության Համակարգման ննչպես ու

ասպարեզում: բանության

Հայոց էպոսաղզիտությանգագաթն է Հանդիսանում

«Սասնա

ծռեր» չայ

ժողովրդական վեպի պատումների երկճատորյակը (աշխատակցությամբէ. «Սասնա Սոռնրի»առաջին (1936) ն երկրորդ (մասն Մելիք-0Հանջանյանի)։ մասն երկրորդ՝ 1951) Հատորները՝ գիտականծանրակջիո առաչին՝ 1944, ժանոթադրություններով, «Սասունցի Դավիթի» ճամաչճավաք բնագիրը (7. Աբովի ն Ա. Ղանալանյանիչեղինակակցությամբ, 1939),իսկ ժողովրդական վեպին նվիրված Հոդվածները այն ճիմնաքարն են, որի վրա բարձրանում է ժամանակակից ճայոց էպոսադիտությունը:,նշանակալից է նան Աբեղյանի վաստակը ճին դրականության գեղարվեստական Հուշարձանների լուսաբանության դործում: Դեռ դարասկզբից, ներգրավվելով Հայագիտական լայնաչուն շարժման մեչ, Մ. Աբեղյանը դասախոսություններովն դիտական ուսումնասիրություններով արձագանքում է ազգային գրականությանդգանձերի լուսաբանման Հով. Թումանյանի կոչերին ն արժանանում մեծ րանաստեղծի քաջալերանքին: ճին բանաստեղծության Արգեն1910--1917 թթ. նա ուրվագծում է Ճճայոց ղարդգացման պատկերը: Խորչրդային իշխանութցյանտարիներին լեզվաշինարարականբուռն ասուլիսներին մասնակցելուց Ճետո (նշենք նրա վրիպումը Հայոցլեզվի ուղղագրության ոնֆորմի Ճճարցում)Աբեղյանը իր ժամանակի մեծագույն մասը նվիրում է չին գրականությանպատմության էջերի լուսաբանությանը: «Հայոց Հին գրականության պատմության» առաջին (1944) ն երկրորդ (1946) գրքերին նախորդում են մի շարք աշխատասիրություններ (Կորյունի 1941. «Հաբնագիրը ն աշխարճաբարթարգմանությունը, «ՎարքՄաշոաոցի»՝ յոց միջչնադարյանառակները ն սոցիալական տարաբերություններընրանց մեջ», 1935. «Վերածնությունը Ճճայոցճին մեջ», 1941. «Հով-

ԳՈԹ

ն ՀծաննեսՍարկավագ», այլն): Հին գրականության պատմության երկճատորյակըայդ պատմության ուրվագծերի բոլոր նախորդ փորձերից,--ինչպես մեկնաբանում են բանասերները,.-- տարբերվում է ոչ միայն նյութի բազմաշնրտությամբ, ժանրային

Է

ոչ իայն Հարստությամբ,

պարբերացմաննոր

այլե ժեթոսկզբունքներով,

դաբանականնոր մոտեցումներով": ի տարբերություն 411 դարի ավանդական բանասիրության(Ս. ՍոմալՍտ. Ա. Պալասանյան,Գ. Զարբճանալյան,Վրթ. ՓավփազԺաթբրրճյան, յան, ն գիտական ամուր Հիմքերի վրա է այլն),Մ. Աբեղյանը յան, Ս. Զամինյան դնում դրականության զարգացման օրինաչափություններին պարբերացման ճիշտ սկզբունքների որոնման խնդիրները: շրջանաբաժանումովՃայոց «ճին դրականության ւպլառմություԱբեղյանի նը ներկայացվում է «նախնական առասպելա-պատմական բանաչյուսուքյան», «եկեղեցա-քաղաքականմաքառման գրականության», «Վերածնության դրականության», «Գրականությաննորոգումը 12--19-րդ դարերում» մեծ սրանց տասնյակ ենթագլուխներով"": բաժիններով՝ Մ. Աբեղյանի դիտական քննությանն են արժանացելՀին առասպելները: ավանդականվեպը, գրերի գլուտը, թոորգմանականգրականությունը, պատմադրությունը, ժողովրղական վեպերը, վիպական բանաճյուսությունը,վկայաբանությունները, ճողզնոր երդերը, առակադգրությունը,քնարերգությունը, ւուսղասացությունը ն այլե, Ստեղծելով կուռ Համակարգ, Մ. Աբեղյանը գրական ժանրերին ն «եղինակներին տալիս է այնպիսի խոր ու ճկուն բնութադրություններ, որոնց կողքով չեն կարող անցնել չին գրականությանՀետազոտողները, Մ. աշխատությունը, իրսվամբ, ունի դասական արժեք: Աբեղյանի «...Սատմության» մեծագույն արժանիքը «մաքառման գրականության» տեսության Հայտնագործությունն էր, ինչպես նան Հայոց գրականության ինքնատիպ երնույթի գնաճատումը։ Աբեղյանը ներշնչված Վերածնության Հայոց գրականության դարավոր բովանդակությունից ու երկարամյա փորձից, ամենաստույգ կետում դզտավ երա մաքառման էությունը, որ արտաՃայտվել է «Վաշճագնիերգի» ճեթանոսական պատառիկից սկսած բոլոր ժանրերում ն բազմատեսակ ստեղծագործություններում.Հայոց ճին դրականության էուքյան աբեղյանական սաչմանումը գիտականխոր կռաճում էր ն Համաչշնչուն Հայրենականպատերազմիօրերին, երբ Հայ ժողովուրդը նորից ոտքի էր կանդնել ճայրենիքի Ճետ միասին պաշտպանելուիր մշակութային գանձերը:

Հայրենականպատերազմի ավարտից Հետո

գրական քննադատության

առանցքը դարձան գեղարվեստականշարժման կոր միտումների քննությունները: ն արձակը, թարգմանությունը ն մանկական գրաԹատերադրությունը կանությունը, իսկ առավելապես պոնտական ստեղծագործությունըդարձան դրական բուռն ասուլիսների նլութ, Հիշարժանեն 1946-ի ասուլիսը քնարն 1954-ի ասուլիսը երգության մասին՝ Տ. Հախումյանի զեկուցման շուրջը պոնհզիայիմասին՝ Հր. Թամրազյանի զեկուցման շուրջը երկու քննարկումն էլ անցել են սուր բանավեճային շեշտերով: Բուռն վեճեր արուցեց «ՄԼԱՇըՅյնքիՅՑ -յում 1948-ին Ա. Կա23618»

բապետյանի տպաղրած «Ընդդեմ բուրժուական նացիոնալիզմիմնացուկնեբի» ճողվածըջ, որին, ի ռւլատասխ ան, «Պրավդայում» (ճոկտեմբերի 15-ին) Պ. ն անբարեխիղճ Պոսպելովի «Տենդենցիոզ տպագրվեց քննադատության լեմ» ճողվածը:

գիտական ընդճանՀայխորճրդայինծգրականությունը դառնումէ արդեն

րացումների նյութ: Դրա մի արտաճայտություննէր 1947-ին Մ. Աբեղյանի անվան դրականության ինստիտուտի նստաշրջանը, որտեղ զեկուցումներով Ա. կաՀ. Փյուլիքնխյանը, Հանդես եկան Աս. Ասատրյանը,էդ. Թոփչյանը, րինյանը, ՄՍ. Հարությունյանը ն այլք: նստաշրջանինյութերը դարձան «ՍոՀիմքը: վետական դրականության պրոբլեմները» կոլեկտիվ մենագրության Ընթացիկքննադատությունը զարգանում էր «Գրական թերթի» ն «Սովետական գրավանություն ն արվեստ» ամսագրի էջերում, ի ճայտ բերելով ինդիրների սկզբունքային դրվածք, քննադատականավյուն, գեղարվեստաՄեծ քափ ստաչափանիշների կիրառման Հմտություն: կան-գաղավփարական գրական վարդրական խոտանի դեվ՝ Հանուն ցավ Հատկապես պայքարը սլետությանբարձրացման: մեջ նույնպես, սոցիոլոգիական կոշտացումներով Գրականագիտության իսկ, սկսվեց շարժում դասական ժառանգությանքննադատականյուրացման ճամար: չրապարակվեցին Գ. Աբովի «Գաբրինլ Սունդուկյան» (1953), Աս. Ասատուրյանի «Հակոբ Հակոբյան» (1955),«Հայդրականությունը ն դուսական առաջին ոռնոլյուցիան» (1956), Վ. Թերզիբաշյանի «Շեքսպիրը «այերին» (1956), «Հայդրամատուրգիայիպատմություն»(գիրք 1, 1959),Ռ. Ջարյանի «Աբովյանի կյանքը» (1954), Գ. Հովնանի «Մաքսիմ Գորկին ն Հայ կուլտուրան» (1951), Հ. Ղանալանյանի«Ավ. իսաճակյան»(1955), Հր. Մուրադյանի

«Դերենիկ Դեմիրճյան» (1954), Ա. Ոսկերչյանի «Ստ. Շաչումյանի գրական՝Ի Աբովյան» Հայացքները» (1954), 2 (1947), Վ. Պարտիզունու «խաչատուր Սողոմոնյանի «Ռոմանտիկական դրամայի տեսությունը» (1942), «եվրոպականգրականության ուրվագծեր» (1954), Վ. նալբանդյանի«Վարդանանց պատերազմը հ Դ. Դեմիրճյանի«Վարդանանքը»(1955), Ժ. Ստեփանյանի «Արփիար Արփիարյան»(1955), Ս. Արեշյանի «Հայ մամուլը ն ցարական գրաքննությունը» (1956) մենագրությունները: նշանակալից գրականագիտականՀուշարձան էր Ա. ինճիկյանի«Միքայել նալբանդյանի կյանքի ն ստեղծագործության տարեգրությունը»: Աբրամ Ինճիկյանը (1910--1975) ծնվել է Ախալցխաքաղաքում: 1929-1932 է թթ. աշխատել իբրն ուսուցիչ սկզբում Գորիսի շրջանում, այնուճետե՝ Դսեղ դյուղում։ 1932-ին երնանի մանկավարժականինստիտուտից փոխադըրվել է ճամալսարանի լեզվագրական ֆակուլտետը ն ավարտել 1933-ին:

նորիցաշխատել է իբրն ուսուցիչ

հ լրագրող,

իսկ 1934--1932

ըք. սովորել է Համալսարանի ասպիրանտուրայում. Գիտականաշխատող էր արդեն, երբ կանչվում է խորճրդային բանակ հ մասնակցում սպիտակ ֆինների դեմ մրղվող կռիվներին (1939--1940)։ Այնուճետն մասնակցում է Հայրենականմեծ պատերազմին ): (1942-- 1945

ասպիրանտուրայում սովորելու տարիներից Իինճիկյանը բացառիկ նվիրումով զբաղվում է Հով2. Թումանյանի ժառանգության Պետազոտու-՝ թյամբ, այն ճամարելովիր կյանքի գլխավորգործը: Բանակիցզորացրվելուց Ճետո գրում է Արա առասպելի գրական մշակումներին վերաբերող ուսումնասիրությունը: Հիմք ունենալով ճալոց ազգային առասպելին Մովսես Խորենացու «Պատմության»մեջ տրված մեկնաբանությունը ն Արայի պաշտամունքի մերօրյա գիտական բացատրությունները (Գր. Ղափանցյանին այլոց) ինճիկյանը բացաճայտում է Հայ Դեռ

ԳՔաեշիկի

կ

մշակումննրի էությունը, գեղարվեստական օտարալեզու

առաջնությունը

ողբերգությանը՝ ոչ միայն բանաստեղտալով ն. Ջարյանի դիցապատմական ծական ձնի, այլն բովանդակության ճշգրտության առումներով:

զբաղվում է Մ. նալբանդյանի ժաՀիսնականթվականներին ինձճիկյանը ռանգությամբ, չրապարակելով «Միքայել Նալբանդյան» մենագրությունը (1954) ն «Միքայել նալբանդյանիկյանքի ն գործունեության տարնեդրությունը»։ Վերջինս նալբանդյանագիտությաներնելի էջերից է, որով ինճիկյանը շրջանառության մեջ է դրել նալբանդյանիկյանքի չատ անչայտ էջեր: Այն. նոււետն գրել է դասականներիերկերի առաջաբաններ(Հ. Ալամդարյանի Մ. Պեշիկթաշլյանի, այլն), ճշգրաել է գրական բնագրեր (Պ. Պռոշյանի, Հովչ. Թումանյանի, Ավ. իսաճակյանի),շարադրել է Հայ նոր գրականության պատմության Ճճինգճատորյակիառաջին Հատորի ներածությունը, որը սիաստորեն 411 դարի առաջին «իակամյակի «այոց ճասարակական-քաու Համակարգված պատմուղաքական ն մշակութային կյանքի Համառոտ թյան ուրվագիծ է: կյանքի վերջին տարիներինանմնացորդ նվիրված էր իր կուռքերի՝ՀովՀ. Թումանյանին Ավ. իյաճակյանիգործի ճետազոտությանը: 1969-ին լույս տեսավ «ՀովճաննեսԹումանյան. կլանքի ն ստեղծագորմենագրությունը, որտեղ մեծ բաժուքյան պատմությունը. 1869--1899. նաստեղծի դարավերչյան կյանքն գործը լուսաբանված են բացառիկ խնամքով, մանրակրկիտությամբ, նորաճայտ փաստերի մեկնաբանություններով: Բանասերըչճասցրեց գրել իր ծրագրած Թումանյանի գիտականկենսագրության երկրորդ մասը (դարասկզբի կյանքն գործը), ինչպես ն անավարտ մնաց Ավ. իսաճակյանին նվիրված ծավալուն աշխատությունը, որի Համար կատարել էր վիթխարի նախապատրաստական աշխատանք(դա հն ու վկայում թողած քարտարաններն թղթապանակներիգրառումները): առաջին տասնամյակում առաջին քայլերն արեց Հետպատերազմյան քննադատ-գրականագետներինոր սերունդը, որին վիճակված էր վճռական դեր խաղալու ճետադա տարիների գրական-գրականագիտականշչարժման մեջ: Տպագրվեցին Հր. Թամրազյանի «Ալեքսանդր Շիրվանդադե» (1856), էդ. Ջրբաշյանի «Պոեմի ժանրը սովետաճայ գրականությանմեջ» (1955), Հ. ու

ու

ռնաՍարինյանի «Քննադատական |. լիզմի սկզբնավորումը չայ գրականության մեջ» (1955), Հախվերդյանի «Մեր օրերի Հայ դրամատուրգիան» (1955), Պ. Հակոբլանի«ԽաչատուրԱբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպի ստեղծագործական պատմությունը» Ս. Զորյան» (1955), Աղաբաբյանի «նաիրիԶարյան» (1954) կ «Ստեփան (1955) մենագրությունները:

Սալախյանի«ն.

Վ.

Գոգոլ»(1952),

ՄԱՆԿԱՊԱՏԱՆԵԿԱՆ

Ս.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հայ մանկական գրականության դասական շրջանը կապվում է «Աղբյուր» «Հասկեր»Հանդեսների գործունեության ճետ, այն Հանդեսների, որոնցում Հետ Ղ. Աղայանի, Հովճ. Թումանյանի, Ստ. Լիսիցյանի ն այլոց տպագըրըվում էին Աթաբեկ Խնկոյանի առակներն բաՀայրապետ Հայրապետյանի Հենց վերջիններս նաստեղծությունները։ էլ եղան խորՀրդային շրջանի մանն

ու

8--801

մամուլում մուլ պարբերական ուկականդրականության ակղբնավորողները,

այլախոսություն-առակդրելով բնությանը նվիրված բանաստեղծություններ, ոճ ու շնչի բանաչյուսական դարձվածքնեներ, բարոյախոսականնյութեր՝ րով: Շուտով Հանդես եկան ուրիշ մանկագիրներ՝Հակոբ Աղաբաբ, Սիմակ, Վ. Միրաբյանն այլք, որոնք Ճամախմբվեցին «Պատկոմ» (նրնան,1929) ն «կարժիր ծիլեր» (Թիֆլիս,1923) ամսագրերի շուրջը՝ իրենց դրվածքներում առաջադրելով բարոյակրթական խնդիրներ: Մանկականգրականության շարքերն են ներդրավվում ժամանակի Հայտնի բանաստեղծներնու արձակագիրները(մո. Զորյան ն ուրիշներ), իսկ ե. Չարենցը 1930--1934 թթ. «Հանդես եկավ մանկական գրականության ղարգացմանը վերաբերող Հոդվածնեձրովն բանախոսություններով, ամենայն օկզբունքայնությամբ արծարծելով մանուկների Համար ստեղծվող դրականության գեղարվեստականության,դաստիարակչականբնույթի,լեղվառճական որակի Հարցերը: նրան բնավ չէր բավարարում 1929-ին Հիմնադրված «Հոկտեմբերիկ»մանկական ամսագիրը (խմբագիր՝ Արաքս),թեն այն որոշ Մ. կորյուն,Վ. դրական դործ արեց նոր մանկագիրների (4. Վարդանյան,

Տալյան ն այլք) Հայտաբերմանուղղությամբ: 30-ական թվականներին մանկական գրականությունից վերաճում են առաչին պատանեկան գրվածքները, որոնց մեջ էին Ստ. Ջորյանի «Սն Սեէր տեսել 1928-ին), Վ. Անանյանի «կրակե թոն» («Խուժան Արշոն» լույս ն «Ռրոր» (1934) գրքերը» Մ. Արմենի «Սկաուտ» մր 89» օղակի մեջ» (1930) ն «Առաջինպատկոմները» (1935) գրվածքները: (1933) Պատերազմի տարիներին նս գրվեցին մանկական երկեր՝ Դ. Դեմիրճյանի «Պույ-պույ մուկիկը» այլաբանությունը, Մ. կորյունի Հեքիաթ-պիեսները, Արաքսի, Ն Թարգյուլի պատմվածքները, Հո. Պողոսյանի բանաստեղՆ. Զարյանի «Ամենագազանջերդիծական պիեսը: ժությունները, Այս անունների մեջ անտարակուսելիէ Մկոտիչ Կորյունի(1913-1984) վաստակը" Սեվել է կարսի Ղզլչախչախգյուղում:

ՏպաՈւնեցելէ աշխատանքային բազմակողմանի դործունեություն: գրվել է դեռ պատերազմից առաչ, սակայն արգասավոր գործ է արել չետպլատերաղմյանտարիներին, ճանդես է եկել մանկական բանաստեղծություններով գրված նախադպրոցականներիՀամար, առակներով, Հեքիաթներով ու են տեսել պատմվածքներով, գրել է մանկական պիեսներ, որոնք լույս «Ջարիկնու Քաջարիկը»ընդչանուր շապիկի տակ: Մ. կորյունի մանկական չափածոն լայն ընդունելություն է ունեցել նան խադպրոցական դպրոցականՃասակի երեխաներիմեջ: Մ. Կորյունը կատարել է նան թարգմանություններ Ս. Մարշակից, Գրիմ կ. ն այլն: («Բժիշկ Այբոլիտը») եղբայրներից, Չուկովսկուց

Մանկապատանեկան գրականությանմեծ քանակ ստեղծվեց Հետպատեբրազմյան տասնամյակում, գերազանցորեն «Պիոներ» ամսագրի (խմբագիր՝ Գ. Սնունց) էջերում, Սակայն այդ քանակը, ժեծ ամբ, չբարձրացավ գեղարվեստականքիչ թն շատ տանելի մակարդակի,իսկական մանկագրության, թեն այդ ասպարեզում կար ռում գրականության (Ս. Մարշակ, 1. ն Ա. Բարտո, կ, Չուկովսկի, Ցու. Սունիկ,Ս, Միխալկով կասսիլ, այլն), ինչպես նան ճամաշխարչույին մանկագրության փորձը, էլ չենք խոսում խ.

մինչն Հովչ. Թումանյանձգվող ազգային դասական ավանդույթԱբովյանից

ների մասին:

ն Գ. Ն. Զարյանի Այդուամենայնիվ, ճանաչված գրողների՝ Սարյանի, ն Ս. Բորյանի կապուտիկյանիկողքին երնացին նոր բանաստեղծների ն արձակագիրներիանուններ: նախաղպրոցականներին Ճասցեագրվածմանկական չափածոյի ասպարեզում ուշոդրավ Լին Գ. Սարյանի(«Խաղընկերներ»), Ս. կապուտիկյանի («ՓոքրիկԱրա, ականջարա», «Տանը,բակում,փողոցում») ժողովածուները: Լայն Համբավի արժանացան Գ. Բորյանի «Փայտեձի», Խ. «Փնթի Սեթ», Ռ. Ղարիբյանի«վուսիկի կատուն» Վ. ՎարդանՀրաչյանի յանի «Տնակը», Վ. Տալլանի «Փեշը» քրետոմատիական բանաստեղծությունները, նան Մ. կորյունի առակներն Հանելուկները, ն. Միքալելյանի, Մ. Խարազյանի,Ս. Մուրադյանիառանձին բանաստեղծությունները: արձակը աչքի ընկավ թեմատիկ ն ժանրային Մանկապատանեկան բազմազանությամբ: Խ. Փլուլնազարյչանի նոթերը, Ձ. Դարյանի«իմ առավոտը» (1949) պատմրվածքների գրավիչ ժողովածուն, Հ. Ղուկասյանի«Փոքրիկ վրիժառուներ» ռեալիստական պատումները («Տայգայի (1950) վիպակը»Վ. Արամյանի օրենքը» (1955) դարձան մանկականընթերցանությանդրքեր: Մանկապատանեկան գրականություն մեջ ձնավորվում են նոր ժանրեր՝ դիտաֆանտաստիկականե արկածային վեպ-վիպակը: Գիտականֆանտաստիկայի ասպարեզում աչքի ընկավ Աշոտ Շայբոնր դպրոցը, (Դասպարյան, 1905--1984),որը, անցնելով բանաստեղծության 1942-ին գրեց «Գիշերային ծիածան» վիպակը՝ Հայ գրականության մեջ ժանրի առաջին նմուշը, Այնուճչետնգրեց պիեսներ ն կինոսցենարներ, բայց առավել չափով կենտրոնացավ դգեղարվեստական գիտաֆանտաստիկայի վրա, իրար ճետնից տպագրելով «Սպիտակստվերների աշխարճում» (1951), «Տիեզերականօվկիանոսի կապիտանները»(1955), «երկիր մոլորակի գաղտնիքները» (1960) վեպերը: Շայբոնի վեպերը գրավիչ են Հետաքրքրաշարժսլուժնով, դործողությունների սրընթաց թափով, պայմանական իրադրությունների ն Հերոսների կապերով, սակայն դրանց մեջ թույլ է ճերոսների ներքին աշխաարչիՃճոդեբանական թափանցումը ն անճչամողիչ են գիտական կռաճումների ճիմնավո-

Գ,

ու

'

բումները,

նորագույն ժամանակների ճայոց մանկական գրականությանծաղկումը ճանաչումը կապված է ՎախթանգԱնանյանի (1905--1980) անվան Հետ: անվ. Անանյանը աք բացեց Հայաստանի Հյուսիսայինդեղատեսիլ Դա կյուններից մեկում, նախկին Դիլիջանիգավառի Պողոս-Քիլիսա(այժմ` Շամախյան)գյուղն էր, որտեղ ամեն ինչ՝ իր մանկությունը, գյուղական կհնցաղն աշխատանքը, գյուղացու ապրելակերպն ու ծեսը, ամեն ինչ շաղախված էր բնության կանաչ շնչով: նրա կենսագրությունը բնության անմիջականշարունակություննէ, այն ն՛ բնության, որի պաշարներն տպավորությունները եղան Անանյանի արմատը, ե՛ ցողունը, ն՛ պսակը: երբեք նա չունեցավ ողբերգական խզումներ իր արմատներից ն երբեէ առիթ չունեցավ վերապրելու «վինեի չոբան սարերում Ճճեռու» Հանրածանոթբաղձանքը: ն

ու

ու

Բնության մեկը,

ազատ

որդիներից

գալով, թեն փո-

որ քաղաք

խեց տավարածի տրեխն ու քալ» փափախը, մաճակի

«մո-

տեղ

բայց ուշքն ձորերի ճետ էր,

ձեռքն առավ գրիչը, ու

միտքը

սար

ու

քարանձավների, որսի, իր ու

ծաղկունքի

ծառ

՞ետո

նրս կենցաղը մնաց բնություն «կանոնների» ճետ, ազատ կենցաղը,

զգացողություններ

մնա-

բնություն տոճմանագծին: աղբյուրնեաշխարձատնեսության

ցին

եղան բնության անճամար ու պես-պես փոխակերպություննեԱյս Հավատարմությամբ է եր: ըր

բացատրվում Անախյանիվարջուգիտական բարքի, գրական ու գործի, բարոյախոսականդավանանքի Ճաղզվագյուտ Վախթանգ Անանյան կությունը: Բնությունը եղել է նրա կայուն, անփոխարինելիդասադիրքը, թեն Անանյանը ստացել է նան դրական դասեր: իր իսկ դրավոր վկայություններով ինչ-որ տպագիրբան «ճանկն է ընկել», Հետը տարել է սարերը, Հովվական վրանները ն սուզվել գրքերի գաղտնիքներիմեջ: ԸնթերցողԱնանյանը լավ, շատ լավ է իմացել իր «Հաշիվը»: Գեղչկական անսխալ բնազդով նա մատը դրել է այն գրականության վրա, որը ճան ճանապարճ էր սեփական գրական դգեներին որը կարող էր դուրս րազատ բնրել իրեն: Ճանապարճիառաջին գրքերը եղան Հովչ. Թումանյանը: Հայ դրականությունից, Ի. Մ. Տուրգենեը՝ ռուսականիըց:Մեկի բնաշխարչիկ շնչով ներթափանցված, ազգային գույներով ն ժողովրդական շեշտերով Ճճարուստ սպատմությունները՝«Անուշից» մինչն «Արջաորս», մյուսի «Որսորդի «իշատակարանը»՝ ռուսական բնության ն ռուս մուժիկի ճզոր պատկերադրումներով: Վ. ԱնանյանըՀրաշալի պատժող է: Ի՞նչ է պատմում: Որսորդականարկածներ, բնագիտականզրույցներ, գյուղական մասլաճաթ ու անեկդոտ, ճանապարճորդականտպավորություններ, մանկության «Հուշեր, կենղանական ն բուսական աշխարճի դաղտնիքներ

ներդաշնա-Հ

այլն: Անանյանը որսորդական Համազդնատով,Հրացանի, «ասած, որսորդ ընկերների ճետ միասին ուռքի տակ է տվել ամբողջՀայաստանը՝ աշխարձճագրական ու բնակլիմայական բոլոր գոտիներով ն իր թափառումներիընթացքում կուտակած պաշարները, տպավորություննեինու զննումները Հանձնել թղթին, ն

Դրանիցգոյացել

նրա որսորդական պատմվածքների պրակները (1947, 1949, 1953, 1958, 1959), որոնք Հայ կենդանագրությանվառ էջերն են։ Մեր գրականությանմեջ մինչն ՎախթանգԱնանյանըկենդանագրությունր այս Հասկացության գեղարվեստական նշանակությամբ, «ճարուստ ավանդներ չի ունեցել։ Մի Հոդվածում Անանյանըբավական նեղացած գրում է, որ 1500 տարվա գրականության մեջ ամեն ինչի Համար տեղ է բացվել, բացի կենդանիների «ներքին կյանքից»: Դա ճամարում է մեծ անարդարություն։ եվ փառք է տալիս Հովճ. Թումանյանին,որ, սկզբնավորելովՀայոց կենդանագրությունը,«սիրտ ու Ճոգի տեսավ յուրաքանչյուր կենդանի արարածի մեջ...»: Աշտա ն Հովչ. Թումանյանիխոստովանությունը. «Վերջին ժամանակու ները... ինձ սաստիկ զբաղեցնում է կենդանիների բույսերի կյանքը--ես արդեն նրանց այնպես եմ նայում, որպես մարդուն--կենդանի ու բնական արարած»: Անանյանը ընդարձակեց կենդանագրության սաչծմանները, Վախթանգ կենդանական աշխարչը ներկայացնելով իբրն լուրաճատուկ ձներով ապրող աշխարճ, որտեղ չեն բացառվում նե՛ «խելացի գործողությունները», ե՛ Հոգեկան ապրումները, ե՛ բարոյական ինչ-ինչ նորմեր՝ մայրական բնազդ, ծննդավայրիկարոտ ն այլն: նրա ստեղծագործությանայս առանձնաչատկությունը տարիներ առաջ Հարուցեց այն լեգենդը, թն իբր Անանյանըմարդուն ստորադասում է կենդանուց կամ, լավագույն դեպքում, Հավասարությաննշան է դնում կենդանու ն մարդու միջն: սխալ տպավորություն: Միանգամայն նրա արջերը նույն արջերն են, եղնիկները՝նույն եղնիկները, քարայծեԻր՝ նույն քարայծերը, ինչպես բնության մեջ, Միայն թն Անանյանըիր իսկ սեփական զննումների ն գիտական դրականության, մասնավորապես Բրեմի Հանրածանոթ«կենդանիներիկյանքը» գրքի տվյալների միջոցով կենդանական աշխարչճի մեջ Հայտնաբերում է չճանրակեցության, ինքնապաշտոլանության,սերնդապաչպանման«մարդկային բնազդներ»: կենդանագիրԱնանյանը, իչճարկե, շատ ավելի ուժեղ է մարդագիր Անանյանից: ՎախթանգԱնանյանընան բնանկարիչ է՝ Հայրենի բնության գույներն ու գծերը, խաղերն ու գաղտնիքները, քնքշությունն ու տարերքը, շունչն ու Ցոդին խորապես զգացող բնանկարիչ։ ե՛վ որսորդական մանրապատումներում, ն՛ բնասիրական զրույցներում Անանյանըղարմանալիորեն անմիջական ներշնչանքով ներկայացնում է Հայկական բնանկարը քարավփներ եղեգնուտներ, կիրճեր Հովիտներ, ամպեր անձին, ծաղիկ ու քուփ, դարնանամուտ աշնանամուտ: Անանյանի բնանկարչություն աննպատակ, անխորչուրդ բնանկարչություն չէ։ Անանյանընան բնության բարոլախոսն է փիլիսոփան: իչարկե, չարաչար կսխալվենք, եթե Անանյանիբնանկարչությանմեջ որոնենք «ազատ բնության» ն քաղաքակրթությանոուսսոյական Հակադրություններ, բնականի ն սոցիալականիխզումներ, նույնիսկ բնության էլեգիական կաբոտի շեշտեր: Անանյանիբնափիլիսուփայությունը իր Հիմքով առնչվում է այն ՀայացՔին, որ առանցբնության Հետ շփվելու մարդը աղքատանումէ Հոգով, կորցեն

:

ու

ու

ու

ու

ու

ու

նում

է էության ինչ-ինչ կողմեր, պարզապես

մանրացնում է սեփական ամ-

նրա ճիշտ Հայացքով, վերադարձնում է նրա ճոդեկան կառուցբերում ի մի է մարդու փաստական էությունը, վածքը: Սրանով է, թերնս, բացատրվում Անանյանի բնապատկերներիկյանքային Հրճվանքը։ Անանյանը չունի տխուր, մելամաղձոտ, սրտամաշ բնապատկերներ, նա «ուրախ» բնության երգիչ է: «կանաչ աշխարճի» ամեն մի երնույթից, ամեն մի բեկորից՝ թփի վրա նատաժ ցողի կաթիլից, դաշտաճավերի ձայներից, ծառի առաչին բողբոջից սկսած նրա բնության նկարա-

իսկ բնությունը, բողջականությունը:

գրությունները ողողված են անզուսպ «ճրճվանքով,բնության ճետ մշտական բարեկամության գնալու ապրումներով: Մարդու ն բնության բարեկամության դավանանքով ԱնանյանըՀարամեծ ղպատությանեզրեր ունի Հայ մեծ բնապաշտ Ակսել Բակունցի ն ռուս ԱնանՀետ: Մ. Ինչպես Պրիշվինը, ինչպես Բակունցը, Պրիշվինի բնապաշտ ժոյանը նս բնությանը նայում է մարդակերպության (անտրոպոմորֆիզմ) ղովրդականտարբերակի՝դարից դար փոխանցված, ավանդական Հումանիզմի դիրքերից, այն Հայացքով, որ բնության ե՛ բուսական, ն՛ կենդանական Հատվածներն արժանի են մարդուս արձագանքին, նրա քնքուշ, բարի, Ճուզական վերաբերմունքին, որ բնությունը չոայլելով ներքին ուժերը, կարիք ունի մարդու աջակցությանը: Քիչ չեն այն պատումները, որոնց մեջ ԱնանյանըՀայտնաբերումէ բուսական ն կենդանական աշխարճի «Հոդեկան դաղտնիքները»,ինչպես, օրինակ, սարի շներին ճամակած տագնապը, կանաչ թփի անբարբառ կարոտը: որսորդական շների Հուզմունքները, մայր արջի մղկտոցը սպանված բոթոթների Համար, վայր ընկնող տերնների տխրությունը: Մ. Պրիշվինն ունի շատ նշանավոր մի խոսք, որով բացատրում է իր նման բնության «խենթերի» էությունը. «ինձ Հարկավոր է բնության ինչ-որ քել, որ նման լինի մարդուն», Մի ուրիշ խոսք էլ՝ «ռեալիզմըՀոգու տեսիլքն է բնության պատկերներիմեջ»: Թեն փիլիսոփայուԱնանյանը երբեք չի զբաղվել այսպիսի «բարդ թյամբ», բայց նրա էության մնջ ապրել է բնության ն մարդու Հարազատուքյան նույն գգացողությունը, բնության Հավերժությաննույնշունչը, Դրա որտեղ ւսլացույցն է նան «ես, որդիս ն բնությունը» պատումներիշարքը, Անանյանըիրեն Հատուկ Հափշտակվածությամբդասեր է տալիս բնության ներքին գաղտնիքների, Հազվագյուտ ներդաշնակության, բնության «մարդկային կեցվածբի»՝ բարության ն շռայլության մասին: Հիսնականթվականներին Անանյանըդարձավ միջազգային Համբավի տեր պատանեկան գրող: Այդ Համբավի մեջ դեր ունեցան ն՛ որսորդականգնբնասիրական պատումները, 1՛ «Սնանի ափին»(1951)ու «Հովազաձորի բիները» (1956) դրջերը, որոնք, երկու տասնյակիՀասնող քթարգմանություններից բացի, ունեցան նան կինեմատոգրաֆիական 'ոմնացումներ: ենթադրում են, որ այդ վիպակների թերի ինքերՍա է: ցողին անծանոթ «էկզոտիկ Հայաստանի» իր Հերթին: բացաչՀայտումն Վ. Անանյանը ընթերցողի աոջե բացում է մի նոր բնություն, ինքնատիպմի անկյուն, Հրաշքների մի գանձարան,որը չի կարող չՀետաքրքրելժամանակակից Հարցասեր ընթերցողին:

իան

Մ

պատումների բնական, Հապատճառըչէ: Մյուսը Անանյանի րազատ, անկաշկանդշունչն է, գրելակերպի ուրախ շեշտը, իի առարկայի ծիաշալի զգացողությունը: եվ, վերջապես, Անանյանի գրքերը գրավիչ են իբրն պատանեկության սիրելի ժանրի՝ «գիտաարկածային»գրականությաներնույթներ: Սնանա լճի դարավոր առեղծվածներըպարզելու Համար ոտքի ելած պատանիների խումբը՝ ծեր որսորդ Ասատուրիգլխավորությամբ(«Սնանի փին»), Հայկական առաջին ռոբինղոնադայի տղաները՝ իրենց ռոմանտիկական արարքներով («Հովազաձորիգերիները») չէին կարող չճչիապուրել ոոմանտիկայի ծարավ պատանի ընթերցողներին: Մանավանդ որ գիտական որոնումների արկածների նկարագրությամբգրողն արծարծում է պատանեկան Հասակի Համար կենսական նշանակություն ունեցող բարոյական խնդիրներ, ինչպես իսկական ընկերություն, կամքի դաստիարակություն, պատվախնդրություն,ազնվության ըմբոնում ն այլն: Անանյանի Հերոսներն իրենց տեղն ունեն սովետական պատանեկության սիրելի ճերոսների՝ Ա. Գայդարի,Վ. կավերինի, Լն կասիլի չերոսների կողքին՝ իբրն Հայրենասիրության, մարդասիրության,կամային բնավորուքյան մարմնացումներ: Յուրաքանչյուրգրող ունի իր գլխավոր գիրքը: Վ. ԱնանյանիՀամար այդպիսին են «Հայաստանիկենդանական աշխարՀի» Հինգ ստվար Հատորները։ ԶարմանալիՀատորներ, որոնցով ի մի եկան կենդանաբան-գիտնականը ն գեղարվեստականխոսքի վարպետը, պատմաբանն ու բանասերը, լեզվաբանն որսորդը, Հնագետն ազգադրադետը: Այդպիսիմի ինքնատիպ ն Հարուստ աշխատությունշարադրելուՀամար անչճրաժեշտէր ունենալ Մխիթարյանմիաբանների ճգնավորականՀամբերություն, «մի կում ջրով, մի նշխարով» աշխարչի բոլոր վայելքները Հաղթաճարելու կամք: Ջես Հավատում, որ այդ Հատորներըգրել է մեկը, որը տարին տասներկու ամիս, գրեթե բոլոր եղանակներին, եղել է բնության ծոցում, որը բնավ սրբակենցաղչի եղել՝ «մի նշխարի» դավանանքով,որն իր կենցաղը կառուցել է ազատ բնության վայելքների Հողի վրա: Անչավատալիէ նան ալն պատճառով, որ մի այդպիսի աշխատություն մեծ գրելու Համար անչրաժեշտ է անցնել լ9գիտական դպրոց՝ նշանավոր դիտնականներիՀակողությամբ միակ խորճուրդներով: իր գիտական խորաստծո է ծիիդատուն եղել ինքը, իր բնածին տարերքը, տված շնորճքը: Անանյանիաշխատությունը Հայոց կենդանական աշխարճի ամբողջական պատմությունն է՝ Հին-Հին դարուց մինչն մեր օրերը։ Դա, կարելի է ասել, Հայոց կննդանականաշխարՀի վեպն է, օրինակելի մի աշխատություն, ունեն ն՛ որում տեղ ժայռապասոկերներիգաղտնիքները իր վերծանումնիբով, է՛ Հնադարյան պատմիչների ժամանակադիրներիմատյաններից ու «ջիոնիկներից» քաղած տեղեկությունները իր մեկնաբանություններով,ն՛ Ճայլոց կենդանական վեպի պատմությունները, ն՛ միջնադարյան մանրանկարչության թոչնակերպ ու կենդանակերպպատկերները՝իր թափանցումներով, ե՛ Հայոց լեզվի կենդանագրական բառապաշարիիը՝ իր ստուգաբանություններով, ն՛ կենդանաբանականգրսկանության ՀամաշխարՀայինաղե՛ վերջապես՝ անձնական փորձի կուբյուրները՝ Համեմատություններով, տակումեերը: Սա միակ

ա-

ու

ու

ու

ու

ու

Ամեն

ժի ընթերցող Անանյանի գրքում կարող է գտնել իր ուղածը. կեն-

կենդանական աշխարչի գաղթը տեղից տեղ, փողանաբան-դիտնականը՝ փակերպության ն կենդանիների սովորություններինկարագրություն, պաՀոտանի ընթերցողը որսորդական ն բնագիտականՀափշտակիչ նովելներ,

ղերանը՝ «անլեզու բարեկամների» Հոդու քափանցումներ, բնասերը՝ «կանաչ Հրաշալիքներ։ աշխարձճի» եվս մի առանձնաճատկություն.Վ. Անանյանըներկայացնում է ոչ 22 բնդճանրապես բնությունը, այլ «աղգային» կենդանականաշխարչը՝ կենչրի։ մեր օդի ու դանիների բնավորության աղզդայինդժծերով,մեր լեռան բնազդներով: բնության կնիքը կրող կենդանական սովորություններով ՃԱ դարում Հայ իրականության մեջ չափաղանք ճարգի էր Հայրենադիտությունը: հր այս աշխատությամբ Անանյանը շարունակում է Հայրենագիտության դասական ավանդը, նորից արձագանքելովՀովՀ. Թումանյաժոէր տալիս այս բնույթիգրքերին՝ հին, որն այնքան մեծ նշանակություն ու

ու

ղովրդի ինքնաճանաչման գործում: «Հայաստանիկենդանական աշխարչը» Հայրենագիտությաներնելի կոթող է, վախքանդ Անանյանը, եթե չճաշվենք իր գրքերի կենսագրությանը վերաբերող որոշ բացատրություններ, Համարյա թե գրական խնդիրներովչի զբաղվել. նրա ն՛ բանավոր, ն՛ գրավոր խոսք ու զրույցի նյութը եղել են դերազանցորենբնության գործնական խնդիրները սոնտառապատումն ծառատնկում, այգեգործության ժողովրդական ն գիտական Հիմունքների Համադրում, կենդանիներին թոչունների անչետացող տեսակների վերականգնրման բազմացման ուղիների որոնում, բնության պաճպանություն՝որռագողերից, անտառաճատներիցն այլն ն այլն: Այս Հարցերն են նրա «գրականությանտեսությունը», նրա գիական դավանանջի գլխավոր կետերը: Վախթանգ Անանյանը Հայրենի բնության Հրապարակախոսնէ նան, կրքոտ, բանիմաց Ճրապարակախոսը,որը Հարյուրավոր մեծ ու փոքր լրաեղանակները, որոնք դրային Հոդվածներով առաջարկում է այն ձներն ու են պետք բնության պաճպանությանը, փորձի փոխանակությանէ գնում այն են Հասել այդ ժողովուրդների մուտյ որոնց մոտ ավելի բարձր աստիճանի դորժերը։ Դրա վկայությունն է «Չեխական բարքեր» ակնարկների շարքը (1959), որում Անանյանըիր «զանգակատնից»նայելով չիխ ժողովրդի կյանբին, տեսավ ընդօրինակման արժանի շատ բան ն շտապեց տեղյակ պաչել շՀայրենակիցներին. Սա նրա Հրապարակախոսության օրինակներիցմեկն է, են, ն դրանցում Անանյանըերնում է իբրն բնության իսկ դրանք շատ-շատ պաճպանմանսոցիալական ու կուլտուրական երնույթի նպատակասլացքարոզիչ: Գրականճանապարչի բոլոր Հանդրվաններում՝ քսանական թվականների վերջից, շուրջ Հիսուն տարի, ՎախթանգԱնանյանքդիմել է իր մանկուը թյան ն պատանեկության տարիների «սյուժեներին» անկությունը լեոներում», «Անցյալից»)։։ Դա սոսկ մարդու անմոռաց Հասակի Հանդեպ անանյանական առանձնաճատուկվերաբերմունքի տուրք չի եղել, այլն այն զանգակատունը, որի բարձունքից Անոնյանը նայել է «կյանքի «ոսանՔին»՝ պատասխանելուիրեն առանձնապես մտաճոդող բարոլախոսական ու

խնդիրների, այդ «պատասխաններով»իսկ ասպարեզ Հանելու իր դավանանբի գլխավոր կետերը: ն Հ:ւնճանապարճորդությունըդեպի Սկիզբը, Հետրնթաց անտառներում նախնական պատանու տպավորությունների դերում Հասակն առնող գեղջուկ ն կղաղյոդությունների աշխբարչը,-- ամեն մեկին վիճակված ալդ ճանասլարՀորդությունը նախորդ գրվածքների առանձին «Հատվածների Հարաբերուքյամբ ամբողջական տեսք է առել ամենավերջին գրքերից մեկում՝ «Հին

վրանի փոքրիկ բնակիչը» (1928) ինքնուպատումում: «Հին վրանի փոքրիկ բնակիչը» Հարում է Հայոց նոժանրոտտեսակով րագույն գրականության մեջ բավականաչափխոր ակոսներ բացած «մանկության ն ։լատանեկության» պատումների Հոսանքին, սիրելի ն գրավիչ այն գրքերին, որոնցում «Հուշագիրները» վերստին «կրկնում են իրենք իրենց», ավելի խոր իմաստավորումով նկ բազմապատկված ներշնչանքով սլատմում են իրենց Սկիզբը, այսպես ասաժ աշխարճամուտքը: Շրրչը ըոքախելով չեռավոր մանկության զըբնդուն,վճիտ, մաքրամաբուր դույների, իր աշխարճամուտքիՀուշային տպավորություններիմեջ, Անանյանը ինքնակրկնվել է այն աստիճան բնական, ինքնանման, «բնորղդին»չարազատ, որ թվում է, թե ընթերցողը գործ ունի ոչ թե տպագրական լոակասացողտառերի Հաղորդածների, այլ դարասկզբից մեր օրերը Հասած յաց Հետ. է տպավոպատմողի անմիջական, կենդանի խոսքի Պատմժողը բացում իությունների կծիկը ն թել-թել մանում Հնօրյա ապրումներն ու մտորումները, ճանգույց Հանգույց նհերկալացնումիր կենսադրությունը: փոքրիկ նրա բնակիչը ձնավորվում է Հին վրանի միջավայրում, որի կոնկրետ նշաններն են գեղջկական առտնին տեսարանները, միջգյուղային ն ներգյուղային ճարաբերությունները, ազգակցուկան-ընտանեկան-Ճարնանական-ընկերական կապերը, անտառային-կածանայինբնությունը, սարվոբային-Հանդային աշխատանքները, գյուղական իրականություն թափանցող լուսաավորությառ լրաբերները (սաուցիչ-թերթ-գիրք), քաղաքակրթությանաղոտ ցոլքերը: Չնայած իրենց «սովորականությոնը», գյուղական կյանքի նշանների է խաղում ԱնանյանիՀերոսի ՀոդեաշխարՀչիձնաայդ խումբը էական դեր վորման մեջ, նրա Հոգու «չգրված տախտակի» վրա գրանցելով նորանոր տպավորություններ, ՎախթանգԱնանյանի կրկնորդ «ԱնանանցՍտեփանիտղան», անընդչատ շարժման, մարդկային Համայնքի ու բնության շփումների ոլորտում է, որոնք աստիճան առ աստիճան Հարստացնում են նրա աշխարչաճանաչողության սանդուղքը ն նրան դնում իր տեսած, զնիած կենսափաստերն«իմաստավորողի» դերի մեջ։ Որքան ավելի շատ տպավորություններեն ներխուժում պատանի Հերոսի դեռնս փխրուն, մածուցիկ չՀուղաշխարճը,որքան է «երոսի ստացած տպավորությունների քանակը, այնքան ավելի մեծանում ավելի ղննական-քննական է դառնումկյունքի վր եւո ւծ նրա Հայացքը, այնքան ավելի որոշ են դառնում կյանքի փաստերի գնաչտատությունները, այն կյանքի, որը Հերոսի ճայացքի առջն բացում է ն՛ եր լույսերն ու ստվերն՛ ները, պայծառ, զրնգուն գույները, ն՛ «Հանելուկային» եզրերը: կյանքը պատանի Հերոսի առջն դնում է բազում Հանելուկներ, որոնք բովանդակությանընա Հասու է լինում ամենեին էլ ոչ այնքան դյուրին առ

ու-

ղիներով: «ծանելուկների»շարքը նրա Համար սկսվում է նախնական 4ուզմունքներից՝ առաջին վիշտ, առաջին կարոտ, առաջին Հետաքրքրություն, անորը «քոլեցի տղային» մղում է դեպի «կոոների աշխարչը» (Դիլիջանի նա տառներից ոտքով Հայտնվում է Սնանի ափերում), նրա «ճողու մեջ ցոլացնելով նոր եզերքին բնորոշ գույներ: Այնուչետն դալիս են բնության բազմաթիվ երնույթների Հետ կապված «Հանելուկները», այսպես ասած՝ «բնության Հրաշքների» բացատրությունեղած ները, իսկ դրան էլ Հաջորդում են մարդկային Հարաբերություններում «անչայտների» անդրադարձումներըՀին վրանի փոբրիկ բնակչի աշխարճում: բնության, կյանքի, մարդկային ՀարաբերությունՎախթանգ Անանյանը ների բազմագույն խճանկարի միջոցով ոչ միայն ներկայացնումէ «լեռնային պատանու կյանքի վեպի» «մեկ տարվա դեպքերը», ինչպես Հին գրիչների նման խոստովանում է «Վերջաբանչ-4իշատակարահում», այլն այղ է» ժամանակակից մի ուղղված շարք դասեր՝ ղեպքերի Հիման վրա «Հուշում սլատանեկությանը: Դրանցթվում առաջին տեղում է մարդկային Հարաբերություններիպարղության, ճիշտ ապրելակերպիդասը, որը Հեղինակի ուղեկցությամբ վարում է վրանի փոքրիկ բնակիչը: ծ՛վ «կոոների աշխարճում»՝իր նոր ծանոթների ու ընկերների շրջապատում, ն՛ իր գյուղի անտառներում ու Հանդերում լեոհական պատանին Հանդես է դալիս իբըն զուլալ զգացմունքների ու պարզ բնավորության կրող, որին միանգամայն Խորթ են ու անչասկանալի կյանքում եղած մութ բնազդները: Ազատբնության ազատ զավակը,-- ինչպես պատանի Հերոսին դասակարդում է գրողը,-իր էության խորքերից ճառագայթում է բնության ն կյանքի անսաչման կարուտ, շռայլ բարություն Հասակակից պատանիների, խոր ճարգանք՝ գեղջկականՀամայնքի բազմափորձ նաչապետների Հանդեպ: նրա նկարադրի Հիմնորոշ գծերը բացատրում է մի շարք դգորգրողը ծոններով, որոնց շարքում վերջին տեղում չեն նան ժողովրդական բարոլախոսության այն կուտակումները,որոնք Հին վրանի փոքրիկ բնակչին են Հաս. նում ասպետական վարքոգծի տեր, քաջ ե արդար մարդկանցից: «ծին վրանի փոքրիկ բնակիչը» պատանեկան դրականությաննշանակալից երնույթքէ ոչ միոյն բարոլական պաթոսով հ ճանաչողականպաշարներով, այլն նյութի մատուցման եղանակներով: Հերոսի կենսագրության մեկամյա ընթացքը բաժանելով առանձին նովելատիպ պատմությունների, է իրար կցել, որ բոլորը այդ «նովելները» այնպես միասին ներԱնանյանն կայացնում են «կյանքի Հոսանքը», ասել է թե՝ իրականության բնական, չմիջնորդված ընթացքը: Վ. Անանյանըմիջազգայինլայն ճանաչում ունի: Գրականվիճակագրության տվյալներով նա ամենից ավելի թարգմանվածՀայ գրողն է: նրա վիպակնեերըն պատմվածքները բքարգմանվել են աշխարՀչիշատ լեզուներով, ոոսլագրվելմեծ տպաքանակներով:

ՆԱԻՐԻ

ԶԱՐՅԱՆ

Նաիրի Զարյանիբազմաժանր ստեղծագործությունը՝ պոնզիայի, արձակիչ թատերադրության, քննադատության, Հրապարակադգրության ճյուղերով, Հայ ժողովրդի խորչրդային շրջանի պատմությանյուրօրինակ գեղարվեստական տարեգրությունն է: նրա էջերում գրանցվել են խորշրդային Հասարակության ծննդյան, զարգացման-փոխակերպությանտարիների ամենակարնոր, առանցքային երնույթները: Ապագապատմաբանը, փորձելով գրի առնել խորճրրդային Հասարակության իրադարձությունների «պատմությունը», շատ դեպջերում կարող է դիմել Ն. Զարյանի գրվածքներին՝«ժամանակի «իշա-

չտակարաններին»: կյանքը սկսելով քսանական թվականներից, Զարյանը կենսաԳրական դրության մյուս բոլոր Հանգրվաններում Հավատարիմ մնաց իր գլխավոր "Թեմային՝ Հոկտեմբերյան Հեղափոխությամբ նոր ճանապարճ բոնած չայառչտանի ճակատագրին: կինելով քաղաքացիականբուռն խառնվածքի ն լայն Հետաքրքրությունների արվեստագետ, ն. Զարյանը մշտապես ապրեց ժամանակի գլխավոր Ճոգսնրով, արձագանքեց ժամանակի «նշանաձողային»երնույթներին՝ Հաստատելով առօրյայի Հետ խոր արմատներով կապված գեղագիտությունը: Երբեք նա չնմանվեց իր մի բանաստեղծությանմեջ նկարագրվածայն «նըրբակիրթ», ոճավոր գրողին, որը՝ ճեռացած կյանջի աղմուկներից ն առանձնացած իր «նրբանցքի» անդորրության մեջ, երգերը Հասցնագրում է «Հավերժությանը»: ն. Ճարյանը միշտ դիրբերում էր, կրակի առաջինգծի վրա:

ՆԵ

են բացատրվում ոչ Դրանով միայն նրա ստեղծագործության կյանքային լայն շունչը, գեղարվեստական փայլատակումները, այլն ժամանակի քննությանը չըդիմացող շատ էջերի ներկայությունը նրա մատյաններում, նրա ստեղծագործական զարկե-

ՆաիշիԶաշյան

րակի անչավասարաչափ բաբախումները՝ առիթմիան, նան կենսագրության առանձին վրիպումները, որոնց առիթով նա խոստովանել |՝ թե «արձագանքելէ ռուտ

կանչերի»:

Զարյանը անցել է մեր պատմության դժվարին, կտրուկ ճանապարտենրով, բախումնային կեոմաններով, երբեմն արելէ այն, որ չպետք է աներ, երբեմն Հանձնվել է արագության անղեկ տարերքին, բայց իր տողերով (լինեն դրանք Հզոր, թե դալուկ) կանգնած է եղել ժողովրդի ճակատագրիկողն.

Քին:

'

Զարյանը(Հայաստանեղիազարյան)ծնվել է 1900 թ. վերջին, ամենավերջին օրը. «երբ ես գրել-կարդալ սովորեցի, տեսա մեր տան սյունին դանակի ծայրով փորագրված Հնտնյալ արձանագրությունը.«Մանչ Հչայաստան ծնյալ է 1900 թվականի դեկտեմբերի 31-ի գիշեր կամոքն Աստծո: Ն.

Ամե՛ն»,

Սննդավայր՝ ԱրեմտյանՀալաստանիՎանի վիլայեթի Խառակոնիսը, այն գյուղն է, որտեղ ավանդության Համաձայն ծնվել է նաչապետ Քուչակը: Ն. մանկությունը, սակայն, օրորել են ոչ թն սիրո ն Հոգու ասպեԶարյանի ության ժողովրդական շնչի Հայրենները, այլ ժամանակի անսանձ ու չար Հողմերը, որոնք մոլեգնում էին ԱրեմտյանՀայաստանիգյուղերի ու դյուղակներիվրա: գրել է. կլանքամուտը, մի բանաստեղծությանմեջ Զարյանը ՎերՀիշելով կա

եվ իմ

Հանչոգ

ունեցել մանկություն, պատանության երջանիկ օրեր, ջյաչելութան կաղնին փոթորկուն

չեմ

կովի Հոմերն

նն

անսանձ

օրորել...

Մի շարք բանաստեղծություններում(«Հրաժեշտ»,«Բաքվում'՝ մերոնց մոտ» ն այլն), «իմ մասին»: ինքնակենսագրականդրությանմեջ ն Հատկաոլես «Երկրորդկյանք» մեմուարների առաջին գրքում Զարյանըգունեղ մանրամասներով «Հիշում է կենսագրությանխառակոնիսյանչրջանը, որում իրար էին դալիս ամենատարբեր գունագծեր՝ դյուղացիների «ողազրկությունը,

թուրքական իշխանությունների Հարուցած սարսափները, գյուղական օջախների քայքայումը պանդխտությանաղետներով, ուրարտականնկ միջնադարչան պատմական «իշատակները, Հծովվականկենցաղը, Արճակիգավառի ղեղջկական երգերն ու Հեքիաթները, որ պատմում էր մայրը, դպրոցական Հանդեսներն ու եկեղեցական ծեսերը ն այլն ն այլն: ՄեմուարներումՋարյանը այդ ամենին Հատկացնում է շատ կարնոր դեր իր Հոգեկան աշխարճի բովանդակության լիցքավորման մեյ՝ մանկության ն վաղ պատանության տպավորությունների Հետ կապելով կյանքի լուսաստվերների նախնական զգացողությունները: է` Մի Թնեում միայնակ, խղճուկ, խարխուլ Հյուղուկների Խառակոնիսն «տխուր զրնգացող գերանդիներով», իրիկնային մուժի ստվերներով, դանդաղրընթացսայլերով, մյուս թնում՝ մանկության պայծառ երկինքը, գյուղական երդիկից կաթած արեգակի շողը, ցորենի դեզերը, մայրական Հարազատ գիրկը. «Արեն էր նայում աչքով մայրական, եվ քաղցը էր աշխարչճն Հասկանալի...»4 «երկրորդ կյանք» ինքնապատումում՝ տնտեսական-սոցիալական կյանքի դրվագներից, գեղջկական պատանիներիերազներից, Հովվական կյանքի էջեբից առտնին նենցաղի փաստերիցբացի» վերճիշվում են նակ խԽառակոնիու

արարձսի՝ Արչակի «Ճոդնոր» երնույթները, որոնք ոչ միայն եկեղեցական ղություններն նարեկա վոնքի ուխտագնացության տեսարաններն էին, այլն դպրոցական ճանդեսները՝ բանաստեղծական ասմունքով, ժամանակին տարածված ազգային-Ճայրենասիրականերգարաններով, ժողովրդական սացողների «խաղերը», «Արցունքի «Հովտի» ներկայացումներըաշակերտական բնմում ն այլն, Զարյանի վաղ տպավորություններիբարձրակետը, ինչպես վկայում են ճուշագրությունները, եղել է Հովչ. Թումանյանը՝իր բանաստեղծություններով լեղենդներով («Ախքամար» ), նրան ներշնչելով կյանքի լուսավոր ընկալումներ: Բայց պատաճեց այնպես, որ սկով ներկվեցին ոսկելույս անուրջները, 1914-ին մաճացավ ճիվանդ ճայրը, 1914-ին՝ մայրը, քուրքո'կան լաքսաղանին ղոչ դնաց բազմանդամ գերդաստանը, նկ 1915-ին Ջարյանը «մաճվան քարավանի»շարքում բոնեց գաղթի ճամփան: կովկասում նրա առաջին Հանգրվանը իգդիրն էր, որտեղ նայ իբրն քաղցից ուժասպառ գաղթական, խնամակալվեց ասորի գյուղացիների կողմից, ապա անցավ Վաղարշապատ,այստեղ էլ «ճաշակելով» տիֆի չճամաճարակը: Վաղարշապատիցճետո Հալտնվեց Դիլիջանի որբանոցում (1916-ին), Ամենամատերիմընկերն էր Գուրգեն Աճեմյանը՝ Մաչարին։ Վերջինս «Պատանեկության» էջերում ամենայն մանրամասնություններով պատմել է որբանոիրենց բանաստեղծական ցային կյանքի երազների մասին: Որբանոցի դպրոցի Հայոց լեզվի ուսուցիչ Տիգրան ՇաճրաղյանըխրաՀ խուսել է սաների բանաստեղծական փորձերը, որոնք շուտով (1912--1918 Թթ.) տպագրվում են Թիֆլիսում Հրատարակվող«Վան-Տոսպ, չշաբաթաթերքում (ժինչե պատերազմը ճրատարակվումէր Վանում): Վաղ պատանության տարիներին Զարյանի առաջին ընթերցանության գրքերն են եղել Լերմոնտովի«Դերջ»՝ Սադաթյանիթարգմանությամբ, Պուշկինի բանաստեղծությունները, Գյոթեն ն Շիլլերը, ՀովճաննեսԽան-Մասեչյանի թարգմանած Շեքսպիրականը,Հայ Հեղինակներից՝ ՀովՀ. Թումանյան ն Վաճան Տերյան,որոնց ճանդեպ սերը Հասել է պաշտամունքի: Ուշագրավէ ճետնյալ փաստը. տարիներ առաջ Արամ ինճիկյանըՀով. Թումանյանի արխիվում Հայտնաբերել է Հայաստանեղիազարյանիբանաստեղծության ձեռագիրը («Ժառանգություն»), որը երնի թե, Հայոց մեծ բաժամանաստեղծին են ներկայացրել նրա որբանոցայինշրչագայությունների նակ: Շուտով ն. Զարյանը ն Գ. Մաճարին Դիլիջանիցանցնում են երնանի քեմական դպրոց, որտեղ նրանց դրական փորձերը խրախուսում է Արսեն Տերտերյանը: ինչպես նրա բանաստեղծություններիառաջին ընթերցողը՝ հս «դգաղքականական Ժուրգեն Մաճարին, Զարյանը (Վեսպերյան պոեզիայի» շնչի) տուրքերից բացի, Հլուսում է տերյանական շնչի բանաստեղծությունննր՝ տխրության, կարոտի, անրջային սիրո նվագներով, ինչպես «բեկված Հոգիների» երգիչը, սկսնակ Զարյանը նես իր ուոանավորները քաղում է տխուր ն Հուսաճատ Հողիների ապրումներից: «Անձրե» խորագրովբանաստեղժությունը. ու

ա-

ու

-

ու

Ֆիշերի մինչ

վրա Տանիքի

լուլս

անձրնբ լացեք, տնակիս,

տրտում

ննծելով գուռպ, Գիշերը մինչ

լխուժելով լույս

Հոգիս՝

գարունը

լացնց...

Տերյանական գրական ավանդների կողքին շուտով, ինչես վկայում է մասին» ինքնակենսադրությունը,ճայտնվում է չարենցյան Հեղափոխաու կան Հրովարտակներիպոեզիան: Արդեն Դիլիջանից երնան տեղափոխված 4. ն Ն. մեկՄաճարին Զարյանը քնեմական դպրոցում «աշակերտացած» մեկ այցելում են նրնանի ամերիկյան երկրորդ որբանոցի դաստիարակէ. նրան տանելով իրենց չափատողերի տետրակները: Զարենցին, են նրանց Ճուշային ֆրազԱյդ Հանդիպումները, ինչպես խոստովանում ն՛ ն. Զարյանի, են ունենում մենտները, ճակատագրական նշանակություն ո՛ Գ, Մաճարու ստեղծաղործական ուղու ձնավորման, սկսնակ բանաստեղծենրին «գրքային տրադիցիաներից» կողմնորոշելով դեպի ժամանակի Ճրան Հասարակայնորենկարնոր խնդիրները, դեպի «ճեղափոխության տապ օրյան (ի դեպ ն. Չարենցի խորճրդով է Հայաստան եղիազարյանը անվանափոխվել նաիրի Զարյանի): նշանակալից է ն. Զարյանի Ճուշի այն պասառիկը, ըստ որի Ջարենցը խորճուրդ է տալիս ծանոթանալ Վլ. Մայակովոսկու պոնզիային՝: «իմ

առ-

ռ"լաճանջների Ձարենցի յուրացումնէր «Մուրճ»ամսադրի

մն

1-ում

Ն.

Զարյանի տպագրած «Շիրակի դաշտերում, բանաստեղծությունը,որն արժանացավ Ալ. Մարտունու՝ Մյասնիկյանի, դրական գնաչատականին։ Ամսագրի մասին տպագրած ծրադրային Հոդվածում, քննադատելով մյուս Ճե-

ղինակների անառարկայական-վերացականպաթոսը, Ալ. Մյասնիկյանը ոտանավորը, իբրն Հաջողված փորձ՝ դրանցից առանձնացնում է ն. Զարյանի Հայ աշխատավորի որոշակի Ճոգեբանությունը: արտաճայտելու ն. Զարյանը այդ ժամանակ (1922--283), թեն ապրում էր Ալեքսանդրաւլոլում, բայց ուշի ուշով Հետնկում էր մայրաքաղաքի գրական նորությունԱմենամեծ ենրին, Հայտնությունը, իր իսկ պատմելով, եղել է Մյասնիկյանի Տոդվածը՝ ճեղանկարային դեղագիտական ելակետներով, ինչպես նան «երեՔի» դեկլարացիայի՝ գրականությունը իրականությանըմոտեցնելու դավա-

նանքը:

1923-ին ն. ԶարյանըԱլեքսանդրապոլից գործուղվում է նրնանի պետան նա կան ճամալսարան սովորում պատմագրականֆակուլտետում: Այստեղ հռանդուն մասնակցություն է բերում թե՛ նորակազմ Պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի գործունեությանը, քե՛ Համալսարանիգրական-դիտական կյանքին, նրա ուսուցիչներն էին Մանուկ Աբեղյանը, Հակոբ Մանանղդն նշաՀայկ Գյուլիքնխյանը, Ցոլակ Խանզադյանը յանը, ՀրաչյաԱճառյանը, նավոր այլ մտավորականներ: Դեղ Ճամալսարանի ուսանող ն. Զարյանը տպագրում է «Փրանցքի կաերկրում» Ճճավաքածուն(1926), արձագանքելովճայ իրականության պույտ սոցիալական զարթոնքի հեհրնույթներին՝ չրանցքաշինություն, էլեկտրիֆիկացիա ն այլն: «Հրաժեշտի» Ն. Ձարխոսքեր ասելով Հայրենիգյուղին, է նոր դիմում յանը իրականության նյութին: Այդ օրերին գրականության մեջ լայն Հորձանք տված «շիրկանալյան պոեզիայի» նմուշր՝ օՓրանցքիկապույտ երկրում» գիրքը, Հեռու էր բարձր

արվեստիչափանիշներից: այդ պարագան,Ն, Նկատի ունենալով զրել

է «գեղարվեստական

Ձարյանը

խակությունը» արդարացնող ճետկյալ տողերը՝

ԳրչովնՆիմ

պրոլետպոետի, կոպիտ, անտաշ տողերով, Մանյակներ մաջուր մարգարտից Գիտեմ, որ շարել չեմ կարող: Հանգերս կրՀչնչեն կոշտ, Բառերս՝ոմանց գռնհճիկչ եվ այդ ո՞ր բանակն Լ քնքուշ նազանքով գնում գրոճի: իմ

ԶարյանիՄուսան

ընդառաջում էր դարբնոցական-մուրճականառարտեխնիցիզմի դավանանքին, մուրճին ծխնելույզի, կայապաշտության ու մկանի կողմնորոշումներին, Թեն այդ դավանանքը օտարում էր շչակի մարդկային ապրումների անչատականացման սկզբունքը, այդուճանդերձ ղրական նշանակություն ունեցավ պատկերի ատաղձը իրականության նլուքով ճաղեցնելու առումով: Այնուճետնիրականության նյութի ավելի առատ օգատաղորժումներովնա խորացնում է իր պոնզիայի սոցիալական բովանդակությունը, ինչպես ն Հակվում դեպի կյանքի երնույթների մասշտաբային ն

ընդգրկմանը: այլես նեղ են կլանքից տտացաժ նրա Հարուստ տպւավորություններին ժամանակի դալիս քնարական բանաստեղծության կաղապարները ե նա, սուր խնդիրների արտաճայտման ճարկադրանքով, դիմում է պոեմի ժանրին: Տասնամյակի ընթացքում գրում է պոեմների երկու շարք, մեկը՝ քաղաքացիական կռիվներիբեմով, մյուսը արդյունաբերական, որոնք 1933-ին Համախմբվում են «Հարվածներ»ժողովածուի մեջ: «Ապստամբություն»,«Դուք կգաք նորից», «Տրիբունըդօ, «Տաթնի ժայոիցոչ «նոյեմբերյան օրերին» պոնմներում արյանը ներկայացնում է չայաստանում քաղաքացիական կռիվների առանձին Հերոսական դրվագները, ռիմնականում մնալով անցքերի ժամանակագրական արձանագրման սաՀմանազծին՝ առանց Հողզեբանականխորացումների ն «գործող անձանց» անծատականությանբացաճայտման: իբրն ժամանակի վավերագրություններ,իճարկե, Զարյանիչափածո այդ պատումները ներկայացնում են ինչ-ինչ Հետաքրքրություն,բայը այն ոչ չափով, որ Ճամադրվեն Ալ. Բլոկի «Տասներկուռը»ն Վլ. Մայակովսկու«վավ 1» ճանճարեղ պոեմների Հետ, ինչպես վարվում է «տիպաբանականընդչանբությունների» մեթոդի սիրաճար Սերգեյ Դարոնյանը«նաիրի Զարյան. կյանՔը ն գործունեությունը» (1982) մենագրությանմեջ'։ ն. Զարյանի ն, առչասարակ Հայոց խորչրդային շրջանի պոեզիայի ղարգացման Համար ավելի նշանակալից էին արդյունաբերականթեմայի մշակումները («Հնոցի մոտ», «Պատմում է կարմիր դիրեկտորը», «Աղաղակը», «Զուգուն» անավարտ պոեմը), որոնցում բանաստեղծը ներկայացնում է «նյութի դիմադրության» գեղարվեստականՀաղթաճարման ձայտ: ի դեպ, այդ պոեմների շարժառիթը ն. Ջարյանի1931-ի ուղնորությունն էր Դոնբասի ճանքերն գործարանները՝«իզվեստիա»թերթի գրողների ինտերնացիոնալ բրիգադի կազմում: Ձարյանի պոեմները նես կրում են ռապպական տեսաբաններիՀրաճանգած ու

այն նախասվաշարմունքիկնիքը, թե պոեզիայի եյութր

միայն| միալն

առարկաններիաշխարչճնէ, քն կենդանի մարդկային անճատականության փոԽարեն պոնհզիաններկայացնելու է սոսկ գաղափարական սխեմաներ: շարունակում էր նոր կյանքի 28Զաանականթվականներին Զարյանը թթ. լրագրային գորտաղզուությունը, որին մեծապես նպաստում է 19272--31 «Գրական «Աշրքատանք», « Անաստված», դիրքերում» պարծունեությունը (նրականներում: Ժ

ղգյսցողությամբ Զարյանը «արդյունաբերական մոտիվներըց» շուսւով շրջվել դեպի ճայ գյուղի սոցիալիստական «ղսրթոնթի» քնմատիկան։ 1930-ին տպագրեց«Ռուշանիքարափը» պոեմի առաջին, 1945-ին՝ երգրորդ՝ չխմնռովինվերամշակաժ տարբերակը, սրով ն իր գրսկան դործուննության «նախապատմությունից» թնակոխեց ստեղծաղործական Հասունուխյան շրջանը, «Ռուշանի քարափը» նույնպես ունի սյուժետային, կառուցվածքային, Համեմատ լեզվաոճական թերություններ, սակայն նրա առավելություններ|ի, աղոտանում են այդ թերությունները: երեսնականթվականների սկզբից՝ մի ամբողջ տասնամյակ, Ճայ գրողհերը ստեղծել են բազմաթիվ գործեր կոլտնտեսային շարժման տարիների մասին, բայց դրանցից ն ոչ մեկը, անդամ «Հացավան» վեպը, պատմական Հեռավորությունից չեն երնում «Ռուշանի քարափը» պոնմի նշանակությամբ: կոլտնտեսայինշարժումը, արդարն, ներչակություններով լեցուն երեվույք էր գյուղացիության դարավոր տարեգրության մեջ, պատմության «մեծ բեկումը»,տրի կամքով սեփականատիրական աշխար»«ը, Հարկադրված էր տեղը զիջել ճանրային կեցության սկզբունքներին, Այդ «անցումը» իր 4ճիմքերով խորապես շիկացաժ՝ դրամատիկ, շատ դեպքերում սուր ողբերգական, ննրչակ ջղաձգումներով ճարուստ ընթացք էր, որը ժամանակի գեղարվեսսական տարեգիրներից պաճանջում էր գյուղացիական գանդվաժներիՀոգեբանության խոր քափանցում։ «ինչպես եմ գրել «/ուշանի քարափը» ճոդվածում ն. Զարյանը պատմում է պոնմի գրության շարժառիթներիու սկզբունքների մասին, նա գրում է, թե ամեն մի գեղարվեստականստեղծագործությանՀաջողության կարեվոր պայմանն այն է, որ գրողը լավ ճանաչի կյանքը, մասնակցություն ունենա այդ կյանքին, լինի դեպքերի կենտրոնում Առանց դրան, մանավանդ ժամանակակից գրողը չի կարող առաջ շարժվել, Միաժամանակ բանաստեղծը դրում էր, որ կյանքի ճանաչողություն ասելով չպետք է Հասկանալ տուճապճեպ այցելությունները՝ նոր թեմաներու Հերոսներ բիստական «որսալու Համար: Բնորոշ է չետնյալ խոստովանությունը, «կոլտնտեսայինշինարարությունը դարձավ իմ անձնականդգործը»՝: գրականության մեջ գյուղը ճատկապես լայն ուշադրության Խորճրդային արժանացավ կոլտնտեսային շարժման (1929--1939թթ.) տարիներին, երբ անցզյուղացիության վիթխարի զանգվածը բաժանվեց սեփականատիրական ու յալից ն միավորվեց խաղաղ Այս Հեշտ կոլոնտեսություններում: անցումը ընթացք չէր: Դարերով իր չողակտորին գամված գյուղացին մեկընդմիչտ պետք է բաժանվեր սեփականությունից,իր կենցաղից ն ապրեր նոր սկրվօրվա ժամանակի

բունքներով:Պեւտջէ

«Հրաժարվեր անճատական սեվփակահությունից ե

անցներ Համայնական ճողերբանությանը: Որքան էլ գրավիչ էին նոր կյանքի «Հեռանկարները,բայց զյուղացիուքյան մեծամասնությունը, անդամ ընչազուրկները, դժվարությամբ՝ դիմադրելովէին ճրաժեշտ տալիս կյանքի սեփականատիրականձներին, կոլորնտեսային շարժումը ի ճայտ բերեց գյուղացիության ներքին Հակասությունները, ողբերգական գալարումները։ Այս երնեույթիմասին գրվեցին մի շարք գրջեր՝ Մ. Շոլոխովի«Հերկածխոպան» վեպր, Ա. Տվարդովսկու «ներկիրՄուրավիա» պոեմը ն այլն: «Ռուշանի քարափը» արժանացավ ժամանակակիցներիգնաճատությանը, Վերակառուցվողգյուղի կյանքն այստեղ ցուցադրվում է ժամանակիճամար տիպական ճողեբանությամբ ու ճշմարտացի պատկերներով: Զարյանը մի առիթով գրել է. «Ռուշանի քարափում» նկարագրված մարդկանց «կյանՔր նս Ճինդ մատի պես գիտեի»",

դյուղերից Մեկումկոլտնտեսության ՊոեմըՀայաստանի ստեղծման պատմությունն է: Ալեքսունը՝ գլխավոր ճերոսը, կարմիր բանակից դալիս է նա ունի մեծ ծրագրեր ու երազանքներ, ցանկանում է, որ իրենց դգյուդյուղ: նես լծվի նոր կլանքին, Հրաժեշտ տատ ճետամնացությանն ու ղբ աղբատությանը: Գյուղականակտիվիստների Հետ միասին Ալեքսանը ձեռնարկում է գործին: Բայց որքան վճռական են դարերով անշարժ կյանքը վերափոայդ խել ցանկացող մարդիկ, նույնքան ճամառ են իրենց գոյության ճետ Հաշտկառչած, սեփականությունն ամեն ված, ,ողատիրությանը ինչից վեր են ասող նոր գյուղացիները: գործին դիմադրում ոչ միայն գյուղական կուլակները(որ Հասկանալի էր), ոչ միոյն միչակ տնտեսատերերը,այլն նույնիսկ ծայրաճեղ աղքատները: Դա բացատրվում էր նրանով, որ գյուղացին ամուր կառչած էր սեփականությունից, դավանում էր «թող բիչ լինի, բայց իմը լինի» սկզբունքը: նա

տուն էր գալիո Կարմիր բանակից, ԹէՔ. էր ինչպես լեռների պախրան, Գրջերով լեցուն մի սպլարկշալակին, կրծջին՝ մի կարմիր աստղաձն նշան...

Ալեքսանը գյուղ է գալիս վառ ճեռանկարներովու ձգտումներով: Քարաշամբը ոչնչով չի տարբերվում մյուս գլուղերից՝ ոչ անչուք արտաքինով, ոչ էլ մարդկանց մեչ ամբարված 4ին սովորություններիբեռով: Տարիներն անզոր են եղել որեէ բան փոխելու գլուղի կլանքում. նույնն է Լաչինի խարխուլ արաբան, մարագը ին, Աթարի ամրոցն ու Բրդե քրքրված փափախի նման Խոտի դեղն է նույն կտուրի գլլորն: հվ գյուղի ծայրին ցաժլիկ ու բարակ իրենց «ողաշեն «Հլուղն է հրեում, Որ ոչ բակ ունի, ոչ լիջը մարագ, դչ էլ խոտի դեզ կտրան վերնում...

ճնշել են մարդկանց,թմրեցրել ու նախապաշարմունքները կարիքն բթացրել նրանց զղացմունքները: Գյուղացիներըչարչարվել են մի կտոր Հողի վրա, արցունքով թրջել ակոսներըու դարձյալ կառչած մնացել այդ Ճոու

9--601

նոր ժամանակներ. եկելեն բոլորովին ղակտորին: Սակայն հորսերունդն

արթնացել է իր «զոր ուժով

«ճազար տարվա կյանքը փոփոխելուվճռա-

ու

կանությամբ.

Բայց աքարածուխ բուխարիկի մոտ, Այն չին, «Հայրենի օջախի առաջը,

Նաիշկինօրերի

մանուկ

"ուվումով

Հեմ չենն պատմում երկոր բարակ Հտպիտչարքերի ն արնաձարավ Վիշապի մասին՝ ենրէջգլի/անի: Բոլորի աարերից ազյնց տարավ Մի աշխարչացունց ենրկախե քամի: էլ չարք Հեքի«ք չկո սարերում եվ կիսակործան մատուռների մոֆ ու

ու

ու

Աճում

է

ալնտեղ

Ռրին ծանոթ էլ

է ն՛

անաչ պայքար,

Վի սերունդ, ն՛ վեճ...

Հեջիաք չկա արերում խավար մսուրում կովի։ եվ Հիմա այնտեղ էլ Հե վախենում, ե ոչ մի Հովիվ, Չի խելագարվում

նը

չարք ոչ

ու

էլ

տալիս կոլտնտեսության ստեղծման դժվարին, Հաղթական ուղին, առաջին անխուսափելի դժվարություններին փորբայց ձությունների Հաղթաճարումը: Թշնամիներըցանկանում են տապալել առաջին գարնանացանը, արժեքազրկել կոլեկտիվացման զաղափարը, սակայն ձախողվում են, Քարաշամբում Հաղթականորեն ավարտվում է «բոլշնիկյան փոխում է իր դարավոր ընթացքը. գյուղը առաջին գարնանացանը»,

Բանաստեղծըցույց

է

Արմատախիլ շուռ եկավ մի դարավոր անտառ, Հաղար տարվա կյանքը իր ճանապարչը չեղեց...

Հավատարիմմնալով իրականությանը, Զարյանը «Ռուշանի քարավփում» ցուցադրում է սեփականատիրականՀոգեբանությանճաղթաշարման բարդ դժվարին ընթացքը: Հովասը՝ ԱլեքսանիՀայրը, Լաչինը, Մուքոն ն մյուս գյուղացիներն ապ-. րում են տնտեսական ինքնուրույնությունը կորցնելու չողեկան դրամա: գյուղացիական «Սեփականատիրոջ Հոգին» ն «աշխատավորի «ոգին՝ տարերքի երկու բնեռները, սոցիալական: բեկման շրջանում արտաճայավում են ավելի քան որոշակիորեն: Մի օրավար Հողը, որի վրա օրնիբուն չարչարվել է Լաչինը, կամ միակ լծկանը, որ Հազիվ ձեռք է գցել չովասը, կամ մի կոտ սերմացուն, որ ճավաքել է Մուքոն,այնքան զորեղ են, որ իրենց վրա են բնեռում գյուղացիների միտքը: Աճա մի տեսարան. գյուղացին իր ցորենի պարկը բերել է՝ խառնելու Ճամայնականսերմացուն, նրա Համար դա կյանքի ու մաճի Հարցըէ: Այդ քայլով նա պետք է ճրաժարվի անցյլից: Սովորականգործողությունը նա կատարում է անասելի դժվարությամբ, սնս, անցնելու է «մազե կամուրջի» վրալով։ Գործողությունըկատարելուց «ետո էլ՝ «նա երկար, երկար նայեց իր ցորենի Հատիկներին», կսկիծով ու ցավով վերապրեց տեղի ունեցածը: Մուքոն,Հովասը,տիպական «Ռուշանիքարափի» Ճերոսները՝ կաչինը, բնավորություններ են ն իրենց Հոգեբանությամբ արտացոլում են դյուղամեծ կիության կյանքում տեղի ունեցած բեկման ներքին էությունն ու բարու

ա-

նույնպես, Նրանք դունյունները:

Շոլոխովի կոնդրատ Մալդաննիկովինման,

արցունքով պոկում այն լարը, որ նրանց շարունակում է արյունով կապված պաճել անցյալի ճետ. Հերոսների Հոգեբանությանմիջոցով Ջարընյանը ցույց է տալիս մենատնտես գյուղացուցկոլտնտեսական դառնալու քացջի Հոգեբանականբարդությունը: Դժվարությամբեն նրանք մտնում կոլտնտեսություն, վախենալով այնտեղ կորցնել իրենց տնտեսական ինքնուրույնությունը: Հովաս քեռին՝ Ալեքսանի Հայրը, /մոյնքանմեծ կարոտով է ու երազել սեփական անասուն ունենալ, որ, երբ վարկ է ստանում ձեռք բերում տարիների փայփայածը, այլնս չի ուզում կոլտնտեսություն մտնել: Նա, թեն սրտով կոլտնտեսությանկողմն է, բայց դեռես չի ցանկանում Հչրաժարվել պապենականանցյալից. են

ու

Ո՞նց Լմ չյաչել. ո՞նց եմ պատել, Քորփա, չաճել ղ գանեն. իսկ դու էսօր վեր ձս կալել, Թե կոլեկտիՎ կտանեմ...

բողոքում Հովասը

այս ճողի վրա բախվում որդու Ալեքսանի Հետ: դարձած կոլտնտեսական ժամանակ էլ Հովասը չի ճաշտվում այն Արդեն Հետ, որ ուրիշները խարազանով Ճարվածում են իր եզանը. բանի

է

ու

եվ Հորիկ քշողն աչագին ճիպոտն ոլորեց, Թափով արվածեց Հովասի եզան ոսկորին: Ո՛ւֆ,-- տնքաց չովասն իր նիշար եզան փոխարհի Եվ ներքն թռավ, բարկուցյան կրակն աչքերին... -.

նա

այն աստիճանբարկանում է, որ խարազանովմտրակում է պատանի Պորիկ քշողի ծնկներին ու այդ Հողի վրա գութանավորներիմեջ առաջանում է մի ամբողջ վեճ: Գյուղացիների չողեկան աշխարճում այնքան խոր արմատներ է գցել մասնավոր սեփականության զգացմունքը, որ նրանք ամեն առիթով պատնեն դուրս րաստ գալ կոլտնտեսությունից ու վերադառնալիրենց պապենա-` ու արորին, Դրամատիկական սուր երկընտրանքի առչկ են կանգկան չութ նան նած մյուս ճերոսները, որոնց «ոգնբանության առանձին պատերը է ռեալիստական արվեստով: վերարտադրել Ջարյանը որեէ այլ զրվածքում այնպես ճշմարտացի ն ՀաՀայոց դրականության րազատ դույներով չի ներկայացված գյուղի սոցիալ-տնտեսական շրջադարձի սկիզբը, ինչպես «Ռուշանի քարափում»: Պոնհմում ստեղծել է ժաԶարյանը մանակի բարդությունն արտացոլող սյուժե, դրամատիկականբախում՝ սոցիալական Հակադիր ուժերի միջն, դասակարգային պայքարի սրությունն արտաճայտողկառուցվածք: «Ռուշանի քարափը» երնույք էր նան ոճական միտումներով. Մինչն պոեմը Զարյանը Հայտնի էր որպես վերամբարձ խոսքի բանաստեղծ: Առաչին անդամ կիրառելով ոնհալիստական կոնկրետ պատկերի սկզբունքը, նա Հասավ իրականության ավելի խոր արտացոլման, կոնկրետ պատկերը պարզեցրեց նրա խոսքը, Հարատացրեցայն ժողովրդական կենդանիոճերով, գեղջուկների լեզվամտածողությամբնկ բնական Հնչերանդգով.Արտացոլման ռկալիստական սկզբունքը Ճճաստատելումեջ դեր խաղացին ն Հասարակական որի երնույթներին այն միջավայրը, դիմեց բանաստեղծը, կ՛ գրական ավանդները, մասնավորապես Հովչ. Թումանյանի էպիկական պոնմի ավանդ131

ները:ն. Զարյանի պոեմն,ըատ էության, գրական տարբերոճերիմիջնմրղարդյունք էր: «(Իուշանի քարավփը»՝նոր, թարմ վող երկարատն սպլայքարի քա«Ռուշանի մոտեցրեցկյանքին:Շատերը Հոսանք ներարկելով, ո"լոեղիան

բափի» ոճի պարզությունն

մատչելիությունն ընդունեցին իբրն «ուրույն

ու

արտածայտություն: պարզունակության դեղջկական»

Անշուշտ, Ջարյանը Ճճասկանումէր, որ օգտագործել ղասականներին՝ սաճմանափակվել ավանդույթով: նա ըմբոնում էր, որ դեռնս Հե նշանակում ավանդույթը ելման կետ է Ճճետագա ղարդացման Համար: Զարյանը նույայլ հությամբ չի կրկնել Թումանյանի պոեմների առանձնաձճատկությունները, ու նոր նոր սյուժե ճատվածն արտացոլող է կենդանի նոր կլանքի ստեղծել սխալէ 90-ական բվլականմիանդամայն Այս տեսակետից դրություններ: ներին արտաճայտվածկարծիքը, թե «/ուշանի քարափում» չի Հաղթաճարակնբախ է, բոլորի աստիճանի վել Թումանյանի պոնհմներիձնը. «Սայրաճեղ Հ. պոեմների, Թումանյանի կողմից ճանաչված, որ «Ռուշանի քարափի» ձնր ձեն ձեն է, ինչպես իր ամբողջ կաէ: Թումանյանի առանձնապես«Անուշի» ոուցվածքով, նույնպես ն առանձին տարրերով. նույն էպիկական պոեմը, խառն ռիթմը, մետրիկան... Հետնաբար«Ռուշանի քարափի» բովանդակությունը ՆՈՐ է, տեղավորանված ՀԻՆ, ճիշտ է, կլասիկ ձեի մեջ... Այս պատճառով սկսվել է խիստ տոզոնիզմ ձնի ն բովանդակության մեջ... Թումանյանիձեր չի Հաղթաճարվել. բովանդակությունը, այսպես ասած, ձուլվել, կուլ է գնացել ձնին...»:: միջն կան սյուժետային որոշ Անշուշտ, «Ռուշանի քարափի» ն «Անուշի» սակայն, դա Հճիմք չի տալիս սլնդելու սխալտեսավուդգադիպություններ, կետը: «Անուշի» Ճետ «Ռուշանիքարափը» պոեմի առնչության մասին Ն. Զարյանը մի առիթով ասել է. «Շատ է ակնարկվում Թումանյանի ազդեցությունն իմ պոեմի վրա: Ազդեցություն,իճարկե, կա: Բայց ալդ սոսկ կրկնություն չէ։ իմ վերցրած իրականությունը, մարդիկ, նրանց գործերը, նրանց լեզուն ն Ճոզեբանությունը միանդամայն Հակադիր է այն բոլորին...ես օգտագործել եմ Թումանյանիպարղությունն ռնալիզմը»": էր ժամանակի «Ռուշանիքարափը» պոնհմում, ինչպես արձանագրում քննադատությունը, Ջարյանը լուրացրեց ոնալիստական կոնկրետ պատկերի սկզբունքը, որը կարելի է Համարել նրա նվաճումը: «Բանաստեղծականպատկերի կառուցումը սովետաճայ պոնհզիայումը Հոդվածում քննադատ Ս. Հարությունյանըդրում է. «...Ռուշանի քարափում» պատկերը ն տողը պարզ են, անպաճույճ, «գեղջկական»:Դրա մեջ էր Թումանյանից եկող տրադիցիայի պաճպանումըն զարգացումը` արված գյուղի սոցիալիստական վերակառուցման նյութի ճիման վրա: Դա երնույթ էր, արվեստի մեջ դժվար ուղի: ԲայցԶարյանը դրա վրա կանդ չառավ: Ռեալիստական կոնկրետ պատկերի սկզբունքը նա չխորացրեց: եթե մեկդի դնենք նրա լիրիկական «շեղումները» ն երկրորդական նշանակություն ունեցողգործերը, ապա «Ռուշանի քարափից» Հետո նրա Համար տիպականն այլես կոնկրետ պատկերումը չէ: նա կոնկրետ սյուժեներ չի մշակում կամ Քիչ է մշակում, նա չի պատմում ն պատմելով չի պատկերում, այլ դատում է, խորչում կ իր դատողություններին խոճերին մի որոշ ձն տալիս»: Թեն դրական մամուլում քննադատի այս միտքը արժանացավ ուժեղ դիմադրության, թեն քննաղատը ընկնում էր չափազանցությունների մեջ, ու

ու

սակայն անստույգ չեն նրա դիտողություններըառավելապեսբանաստեղծական պաթոսային խոսքին Հակվելու միտումների կապակցությամբ: 1985-ին, ՍերդգելԳորոդեցկու թարգմանությամբ, «Ռուշանի քարափը» ռուսերեն: Մ. Դարոնյանի Զարյանը գբրտեսավ Մոսկվայում, լույս «նախրի են Գորոդեցկու Հետ նամակագրությաննմուշներ, որոնք վեթում բերված րաբերում են Հատկապես պոեմի չափերի՝ «ոիթմերի փոփոխությանը»՝կապված ռուսականտաղաչափության բնույթի «ետ:

Լ

առ

աակյագու այե

30-ական թվականներինգրվեցին ժամանակակիցթեմայով առաջին վեսերը: Մինչ այդ ժամանակի կենսական Հարցերը արտացոլում էին փոքր պատմվածք, նովել, ակնարկ: Մեժ կտավների Համար անչճրակտավները՝ ժեշտ էր գրական ու կենսական Հարուստ փորձ: Բացի այդ, նոր վեպը պարտադրում էր այնպիսի կառուցվածք, ոոտեղ պետք է երնար մարդու ն Ճասարակության միջն ստեղծված նոր Հարաբերությունը: եթե քննադատական ոնալիզմի վեպի անկյունաքարնանչատի ն ՀասարակությանՀակադրությունն ր, ապա սոցիալիստական ռեալիզմի չամար Հիմնական ելակետ պետք է ծառայեր անճատների ն ճասարակության չաճերի միասնությունը Այսպես բմբոնեց իր խնդիրը նան Զարյանը, ձեռնարկելով «Հացավանդ վեպը:

ինչպես «Ռուշանի քարափը», այնպես էլ «Հացավանը»Զարյանը գրեց դյուղում կատարվող դեպքերից ստացած անմիջական տպավորություններով: Ամիսներ շարունակ նա եղավ Հայաստանի գյուղերում, անձամբ մասնակցեց կոլտնտեսայինշարժմանը: կինելով վերակառուցման դյուղի սոցիալիստական հոսնդուն պաշտպաններիցմեկը, ելույթներ էր ունենում գյուղական բազմամարդ Հավաքնեհրում, թերաչավատ դլյուղացիներինբացատրում էր կյաննոր Քի ուղիների առավելությունը, միջամտում էր կնճռոտ Հարցերի լուծմանը: Գյուղում կատարած աշխատանքըգրողին Հարստացրեց գյուղացիների տրամադրություններիու խոսվածքի ճանաչոկենցաղի, Հոդեբանության, դությամբո «Հացավանի»առաջին գիրքը լույլս տեսավ 1932-ին, իսկ շարունակուՀետո՝ 1942-ին": Հայտնի բյունը տպագրվեց մեկ տասնամյակ ինդմիչջումից բանաստեղծըայդ վեպով ճանաչվեց-ընղունվեց նան որպես արձակագիր: ժամանակագրորենշարունակում է «Ռուշանի քարավփում» «Հացավանը» նկարագրվածանցքերը՝ Ճայ գյուղի սոցիալիստական վերակառուցման ընթացթը։ Ընդամենըմի քանի տարի է բաժանում այլ երկու գրվածթում ներկայացված գյուղր. «Հացավանում»գործողությունը տեղի է ունենում հրեք տարի անցը,1933-ին: կարճ ժամանակում, սակայն, էական փոփոխություններեն կատարվել: Անցյալ է դարձել «Ռուշանի քարափի» ռլուղը» որտեղ նոր էր ձնավորվում Համայնավարական կենցաղի նե գյուղացին դեռնս ապրում էր սեփականությանօրենքներով:Արտացոլելովգլուղում նոր շրջանը՝ ճին կացութաձնի խորտուկուժը, «Հացավաչոնտեսաձնի ճաղթության

իրարից

"

/950-ին 1965-ին լույս

տպագրվեց ոուսերեն (Մոսկվայում. տեսավ «Սովետական վեպի Հիսուն

Աղաբաբյանի):

Անն»

ՀովՀաննիսյանի քարզմանությամժբ),

մատենաչաթով (վերջաբանը տարին»

Մ

Ս.

նը» շարունակում է Զարյանի ստեղծագործության գլխավոր երակը՝ ժողովըրդի սոցիալական կյանքի թեման: ինչպես պոեմի, այնպես էլ «Հացավանի»Հրապարակ գալը նշանավորում էր գյուղի մասին ստեղծվող գրականությաննոր դեմքը: Ոչ թե ինքնամփոփ, ունեաշխարճից կտրված, այլ պատմության մեչ իր դեմքն ու նպատակներն ցող գյուղացին է դառնում նոր գրկանության զննումների առարկան, վեպի ավանդ«Հացավանումո,Հեռանալով կենցաղային-բարքագրական ներից, Զարյանը Հալ գյուղի առօրյան իմաստավորում է պատմական ընքացքի մեջ, Վեպի գործողության կենտրոնը նոր Հացավանի կառուցման պատմությունն է, Դա պայքարի դրամատիզմով Հագեցած այն կառուցումն է, որի

բախվում են սեփականատիրականու սոցիալիստականՀայացքները: Վեպն սկսվում է սուր իրավիճակներով: կոլտնտեսությաննոր նախադա» Լնոն (ամբարյանը դաշտ է գալիս՝ ստուգելու Հողի խոնավությունը, Հետո նա Հեժնում է կապույտ նժույգը, որն անսանձ կատաղությամբ Հեծվորին տանում է դեպի անդունդ: Գյուղացիներիմիջից Լնոնի Հասցեին ասվում են Հեգնական խոսքեր. «...ձի կառավարել որ չի իմանում, բաս կոլխոզը ո՞նը սլիտի կառավարի...». Լնոնը կամքի մեծ լարումով Հնազանդեցնում է կատաղի նժույգին: Նույն ժամանակ Մացակ ԱվագյանըՀանդիպում է աղավնիներիբույնը մտած է ինչ-որ չար բսնի նշան՝ «աոսկալի կատվին: Դրանումնա տեսնում դժբախտության սկիզբ» ն մոլեգին ատելությամբ խեղդում է կատվին: Այլաբանականիմաստ պարունակող այս զուգաճեռ պատկերով վիպասանրըՀենց սկզբից ակնարկում է երկու բնեռների սուր պայքարի անխուսափելիությունը, Վեպի Հետագա մասերը լրացվում են նորանոր կենսական փաստերով, ամբողջացնելով մի սյուժետային կառուցվածք, որով ներկալացվում է բարդ դեպքերով Հարուստ ժամանակի պատկերի Այնքան որոշակի են փոփոխությունները, որ գյուղացիներիթուլությունները Հիանալի ճանաչող ՄացակԱվագյաննայլնս անզոր է Հասկանալ նոր իրադրությունն ու գյուղացիների մտքերի ընթացքը: Մացակ Ավագյաննու նրա Ճճամախոճներնիրենց Համար ստեղժված աննպաստ պայմաններում որոշում են անցնել Հակաճարձակման: Հացավանի նոր ղեկավարների Համար այդպիսի պայմաններում աշխատելըմեծ դժվարություններիՀետ է կապված. ամենափոքը սխալը կարող է ծանը Հետնանքներ ունենալ, Գյուղի տնտեսական ու քաղաքական ամրապնդման ղդժվարություններից մեկն էլ այն է, որ առանձին մենատնտեսներ թերաչավատությամբեն լցված նոր կարգերիՀանդնեոլ,ոմանք էլ ցավով են բաժանվում սեփականությունից: կոլտնտեսայինկարգի Հակառակորդների, ինչպես նան թերաչավատ ղյուղացիների դիմադրությունից բացի, նոր Հացավանիկառուցումը դժվարացնում են նան գյուղի ղեկավարներիմիջն եղած տարաձայնությունները: շուրջը

Շրջկոմիքարտուղար Հովանավորյալ Վարդան Ղազարյանը, Սանդարյանի ղառնալով Հացավանիկուսակցական Բջջի քարտուղար, կանգ չի առնում ոչ մի բանի առաչ՝ ճեղինակազըկելու1նոնին: Ղազարյանըկարիերիստ, թուլամորթ, վերադասին Հաճոլյացող մի մարդ

է, որ պաշտոնի բարձրացման չանի խմբին:

ճամարդործակցում

է անգամ

Մացակ Ավագ-

Հիմնականկոնֆլիկտներից բացի, վեպում մեծ տեղ են դրավում նան կենցաղի գծերը՝սիրային կապերչ ամուսնության Հարցեր ն այլն:

կյանքի իրական փաստերը տեղադրելով վիպական սյուժեի մեջ, Ճարյանը ցուցադրում է սոցիալական Հակադիր ուժերի միջն ծավալվող պայն այդ թարը պայքարի մեջ ներգրավված մարդկանց բնավորությունները: Նոր մարդու կերպարի ստեղծումը սոցիալիստական ոռնալիզմիգրակառության գլխավոր խնդիրներից մեկն է։ 20-ական թվականների չայ գրականությունը չտվեց ժամանակի նոր Հերոսի ամբողջական բնավորություն: Գորժի դնելով կուտակված գեղարվեստական փորձը, 30-ական թվականների գրոռներն արդեն մարդուն ներկայացնում են Հասարակական բարդ ճարաէնրությունների մեջ, նրանց բնավորության չՀարստությամբու բաղզմակողմանիությամբ: «Հացավանի»արժեքն այն է նան, որ այստեղ կան նոր կյանքի ճշմարությունը Հաստատողմարդկանց Հաջողված կերպարներ։ Այդ կերպարները զրականությունից վերստին անցան կյանք, խոր Հետք թողնելով այն մարդկանց վրա, որոնք առօրյայի մեջ ստեղծում էին կյանքի նոր ձներ: Լեոն Լամբարյանը՝ «Հացավանի»զլխավոր Հերոսը, կենսագրությամբ ն գործով մարմնացնում է խորճրդային Հասարակության պայմաններում աճած նոր մարդու բնավորությունը: Կյանքի շինարարության ակտիվ մոասնակից Լեոնը դառն կսկիծով է Հիշում իր մանկությունը, երբ ինքը Հոտաղ էր գյուղի Հարուստների մոտ: Մանկությանտարիներից (երբ կորցնում է մնում է միայն վիշտ։ Հետո արդեն նա դառՀարազատներին)նրա Հողում նում է կոմերիտական, արտադրության կազմակերպիչ ն շրջանում 4Հռչակվում որպես Հետ մնացող գյուղերը ոտքի կանգնեցնողպետական դործիչ: Լամբարյանիկենսագրության ամենավառ էջը սկսվում է չացավանում: կոլտնտեսությաննախադաչճ դառնալու առաջին օրից Լնոնը Հանդիպում է դժվարությունների, որոնց մեջ փորձվում է նրա բնավորությունը: Կուլուկների գործակից Գրիգորըընծայի անվան տակ կաշառք է բերում նոր նախագաչի տունը: Թշնամինշոշափում է Լնոնին, իսկ նա, իր Հերթին, ուսումնասիրում է թշնամուն: կոլեկտիվի ղեկավար, Լեոնըորոնում է այն թելը, որից բրոԴառնալով նելով կարող է գյուղը տանել տնտեսական քաղաքական վերելքի ուղիներով: Դա մարդկանց նկատմամբ ունեցած Հավատն ու գյուղացիներիՀանդեպ սերն է: Ժողովրդիճոդսերի նկատմամբ զգայուն վերաբերմունքովԼնոնը շաճում է բարեկամների սերն ու թշնամիների ատելությունը: նա Հանդես է բերում սկզբունքայնություն ն գործիմացություն։Բայց, չնայած Հաստատուն բնավորությանը, ԱԱոնընույնպես երբեմն սխալվում է: նրա անձնական կյանքում նս բարդություններ են առաչանում. Լենոնըսիրում է ֆերմայի սլրակտիկանտուճուն՝ Հասմիկին,իսկ դա աննկատչի մնում: չակառակորդները սկսում են Լնոնից բացի, վարկաբեկել նան Հանրային տնտեսության |

ու

գաղափարը:

Հավատարիմմնալով կյանքի ճշմարտությանը, Զարյանը ցուցադրում Լոնի ժամանակավոր պարտությունը: Վերագրված«Հանցանքների»՝ իբբն թե Հանրային սեփականությունըՀավշտակելու ճամար, Լնոնին բանտ են նստեցնում: Դատականգործ է բացսկսվում, որտեղ վերջնականապես վում է ՄացակԱվագյանիբուն էությունը: Լնոնի դեմ բացվածդատը շրջվում է նան

է

Ավագյանի դեմ:

Սրբապատկերչդարձնելով իր Հերոսին, չխուսափելով նրա թույլ կողն. Ջարյանը բացաճայտում է գյուղի մերը ցույց տալուց, կազմակերպչի Հոգնոր աշխթարճիՀարստությունը, նրա եռանդը, աշխատանքային ոգնորությունը: կամբարյանի կերպարի զարգացումը արտացոլում է մեր Հասարակության նոր տնտեսական շինարարության տարիների, մարդկանց ՝ոդեբանության արմատականվերափոխությունը: Լեոն կամբարյանի դծելիս Զարյանը Ճաշվիէ առել տիպակերպարը գրության այն պաճանջը, ըստ որի մարդուն պետք է ցուցադրել ն՛ Հասարահական գործունեության մեջ, նե՛ անձնական կյանքում, լինելովհրաղող բնավորություն, Լնոնը անձնական երջանկության «արցը պակաս կարնոր չի Համարում մյուս Հարցերից: Դառնալովիրեն, նա զգում է, որ անձնական կյանքը դասավորվել է ոչ այնքան չաջող. առանց չոդեկան կայի ամուսնացզելէ Արուսի «նտ, որը «մերկ ճավատարմությունից բացի, ուրիշ արժանիք չունի»:

Անձնական երջանկության մեջ,դատում է կեոնը,--մերկ Հավատարէս Երջանիկլինելու Համար անչրաժեշտ է, որ ամումությունը շատ քիչ բան ռինները գիտակցաբարՃՀասկանանիրար, միմյանց Հետ կիսեն կյանքի դրժվարությունները, աշխատեն ու պայքարեն բարձր նպատակներիՀամար: Այդ մ եջ։ ամենը նա տեսնում է Հասմիկի ն. արյանը, սակայն, բաժանությունը չի Համարում Հարցի ճիշտ լուծում, նախ, նրանց միացումով քայքայվելու էր մի ընաանիք, ուր, Արուսից բացի, կային Հայրական զգացմունքի կարոտ երեխաներ, կար նան Վասակի դիրը, որը նույնպես ոխրում էր Հասմիկին Ծանր է կանգնել ճավատարիմ մտածում է 1նոնը։ չասժիկն իր Հերբնկերոջ երջանկության դեմ,-- այսպես նա ասում է, որ չի ցանթին աշխատում է խլացնել բնական զգացմունքը: կանա երջանկությունը կառուցել մի ուրիշ ընուանիքի դժլախտության ճաշվին: նրանք երկուսն էլ խոշեմաբար «Հրաժարվում են» իրենց սիրուց. Չնայած է այն միտքը, ոի Հարցի նման լուծմանը, Զարյանըիր վեպում Հաստատում անձնական երջանկությունը ենթադրում է մեծ, լիարժեք զգացմունք, նոն ԼամբարյանիՀետ միասին գյուղի վերակառուցմանՀամար պայբարում են նան ուրիշները տարեց մարդկանցիցմինչն գյուղի երիտասարդները: Դրանցիցէ ՎասակՉոբանյանը,Գյուղի Հոզսերով ու Հեռանկարներով ապրող, զյուղացիների նկատմամբ ճոդգատար, անմիջական բնավորություն ու մուռ է Վասակը.նրա էությանը խորք են ծուռ ուղիները, եսասիրական Հակումները, անտարբերությունը: նոր Հացավանիկառուցումը Վասակի Համար կենսական անչրաժեշտություն է, կյանքի դործ ու բարձի նսլատակ: Հացավանովեն պայմանավորված նրա բոլոր արարքներն ու Հոգեկան ապբումները: Լնոն Լամբարյանը,դալով ՎասակիՀայրենի գյուղը, նրա առջն գծում ն Հիշեցնում է է գրավիչ ճեռանկարներ, բայց պայքարի անչրաժեշտությունր: Վասակն էլ ունի այդ դիտակցություն՝ պատրաստ է «Հասարակական զործի Համար մի կողմ թողնել անձնական բոլոր Հարցերը: Բնորոշ է Հեն են տեյալ փաստը. Լնոնը Վասակըսիրում բայց Վասակըզգում Հասմիկին, է զյուղի կուլակների սարքած որոզայթը, մոռանում է Հոգեկան տանջանքները՝ անաղարտպատելովնոր Հացավանի դաղափարլո է թվում այն բանը,ոի վասակըչ Ավազոնինանչասկանալի Մացակ

միայն չի ելնում իր սիրո Հակառակորդի՝Լնոնի դեմ («Մի քացի էլ ինքը է անձնական վիրավորանքը՝ճաչն տալիս»), այլն վեչանձնորեն մոռանում նուն Հասարակականդործի: ոչ

ճետ ե Հաղթաչճարելով իր Զեռք-ձեռքի տված աշխատելով կամբարյանի է սեփականատեր վյուղաթույլ տվել շխալները (նա չափազանցություններ ցիների նկատմամբ),Վասակըդառնում է գյուղի եռանդուն գործիչներից մեկը։ Գյուղացիներիաչքում նա «Հացավանիկենդանի մարմնացումն է, նրա

արթուն ոգին»: Աղնիվ նկարագրի տեր Ճերոսուչի է Հասմիկ Ձուրաբյանը՝ Հացավանի «արուսմտ աշխարի անասնապաական ֆերմայի աշխատող, ուզսկան տեր մի գյուղական աղջիկ, Ամոթխած ու երազող խառնվածք է, նրբազգաց ո: ոդնորվող։ Հասմիկին ալնքան է ոգնորում նոր ծձացավանի կառուցումը, նման, Նա ունի է Հեքիաթի որ սովորական առօրյան նրան պատկերանում ն ու դժվարին ժամեֆր գործի նպատակի ստույգ գիտակցություն, ուստի բին ճանդես է բերում Հաստատուն վարքագիծ վճռականություն, Հասմիէ Լնոնին, բայց մեջը այնքան բարոյական ուժ է գտնում, որ չանը սիրում նուն Հանրային պործի զոչարերում է անձնական զդացմունբը։ նա զդացմունքները բանականությանն ստորադասող, գաղափարիերոսուչի է: Ջարյանը գտել է ռոմանտիկականՀրասլուրիչ գույներ՝ Հասմիկի կերպարը կենտպավորիչ դարձնելու Համար: Ս. Դարոնյանի «նաիրի Զարյան» դանի գրքում ճիշտ է նշված բարդու (բարձրաչճասակ, բարձրաշեն, երկնասլաց, ՞ինավուրց ն այլն) նշանակությունը կերպարի ռոմանտիկականմեկնաբանության տեսակետից": նեոն Լամբարյանի ն նրա Համախոչների մղած պայքարը ենթադրում է նս։ մյուս բնեռի գոյությունը Հակառակ դեպքում չէր ստացվի վիպական կոնֆլիկտ, ն դրական Հերոսները անելիք չէին ունենաչ Նոր կարգերին դիմադրում են նան այն գյուղացիները, որոնք ամուր կառչած են իրենց սեփականությունից: Սրանց դիմադրությունը, սակայն, այն Հողն է, որի վրա իր գործունեությունն է ծավալում նոր իշխանության սոցիալական Հակոտնլան: ժամանակներըփոխվել են, Հնտնապես պետք է փոխվեն նան պայքարի եղանակները: Հացավանի կառուցման տարիներին թշնամիները զենքը ձեռքին Հանդես չէին գալիս իշբանության դեմ: նրանք դիմում են պայքարի նոր ձների. ներկայանում են որպես բարեկամներ, բայց ներսից քայքայում են կոլտնտեսությունը։ Այդպիսին է Մացակ Ավագյանը,ուժեղ բնավորության տեր մի մարդ, որը ոչ մի կերոլ չի կարողանումՃաշտվել իր զորունա բացաճայտ ելույթներ չի ունենում թյան կորստի Հետ. նոր կարգերի դեմ։ Ավելին՝ ձնացնում է, թե ամբողջ էությամբ նվիրված է Լնոնի սկսած դործին, շաչում է նոր նախազաճտի վստաճությունը, ն, ըստ այդմ էլ, Հարմարեցնում է յուր պայքարի տակտիկան՝ամեն կերպ գյուղացիներիաչքին վարկաբեկելով այն մարդուն, որը գլխավորում է նոր չացավանի կառուցումը: Մեկ օգտագործում է Լեոնի ն Հասմիկիսիրային պատմությունը, մեկ կաշառում է բջջի քարտուղար ՎարդանՂազարյանին,մի այլ դեպքում կըթվորուճի Անուշ Աղամյանի միջոցով սիրախաղէ սարքում վարկաբեկելու Լնոնին, ապա կեղժագրերիմիջոցով նրան դուրս է բերում որպես Հանրային գույքի ճափշտակող: ու

ու

'

Զարյանը, ի դեմս Ավագյանի, կերտել է ցայտուն կերպար: Մյուս բացասական կերպարները (Վարոսյան, Մաթոս Գրիգորյան,նփրեմյան)Համեմատաբար աղոտ են ներկայացված: կոլեկտիվացմանտարիներին գյուղացիությունը միատարը չէր ո՛չ ցիալական դրությամբ,ո՛չ էլ Չուննորներիկողքին ճողեբանությամըբ: կաին միջակ անանսատերեր, Փավատացողներիկողբին թքնրա"ավատներ, սնվիականությունըսլաշտամունք դարձրածների ճետ նան այնպիսինել, ոլոնք ունեին աշխատավորի մաքուր Հոգեբանություն, Մարդկային տարբեր ՀաՆ.

սո-

:ամայնական Հոգեբանության վերածելը ն էր: Ավելի գործն ամենադժվար դժվար,քան ստեղծելը Համակեցությունը կուլակության դեմ պայքարը: Ն. Զարյանը,կլանքի թելադրանքով, վեպի առանցքն է դարձրել այն երնույքը, թե ինչպես գյուղացին, չՀաղթաճարելովՀողզեբանական թուլություններն ու նախապաշարմունքները,դառնում է Հանրային շաճերով ապմարդ: Հեղինակըմի քանի Հերոսների միջոցով ցույց է տվել մարդկարող յին արժանապատվության արթնացման ընթացքը գյուղացիների միջավայրում, Այս իմաստով բնորոշ է ԱսատուրԶուրաբյանի կերպարը: Սանը կյանք է ապրել Ասատուրը, պատանեկությանտարիներին ենթարկվել է գյուղի Ճարուստների ծաղրը ու ծանակին: Հալածվածմարդը վախեցել է ն՛՞ աստծուց, ք" երաշտից, ն՛ գյուղի Հարուստներից. Ասատուրն այն գյուղացիներիցչէչ որոնց տանջում են Հոգեկան ներքին ապրումները, որոնց մեջ կովում են սնփականատիրոչն աշխատավորի Հոգեբանությունը: նա ամբողջ չությամբ Հողի աշխատավոր է: երբ կոլտնտեսականէ դառնում, նորից մնում է նույն Հիացմունքով է մարդը՝ Հողի Հետ կապված նույն գլուղացին: Անպատմելի նա դիտում Հացով բեռնված գյուղական սայլերը ն տիրոջ Հոգատարությամբ պաչճպանում է Հանրային բարիքը, կոիվ սարքելով այն կոլտնտեսականի Հետ, որը ճանրային նախիրից անջատում է սեփական եզը: Դառնալով աշվարպետ, Ասատուր պապենական Հողերում կառուցում է նոր խատանքի կյանք: կառուցման Հետ վերափոխվում է նրա ներքին աշխարչը: նրա մեջ արթնանում է մարդկային արժանապատվության գղգացմունքը, Գյուղում Հայտնի «ծլնկան Ասոյին» այժմ կոչում են «ընկեր Ասատուր», մի բան, որ երանությամբ է լցնում նրա 4Ճոդին: Բնորոշ է նան Ալաշկերտիցեկած «գաղթական չարութիչ ճակատադիիր: Բուն Հայրենիքից տեղաչանված այս մարդը, որ կլանքում ճաշակել է միայն դառնություններ, նորից է սկսում կենսագրությունը Հչայրենիեզերքի կարոար առնելով կոլտնտեսային աշխատանքից: նա վայր է դնում գաղթականի ն ցուպը դառնում կոլտնտեսական: Ճիշտ է, ավելի դժվարությամբ, վերափոխվում են մյուս գյուղացիները նա: Գյուղի ամենաթերաչավատ մարդը Առաքել ամին, Լնոնի դատավարության օրը դիմում է տալիս՝ մտնելով կոլտնտեսություն: ՓոմապաչճՊողոսը, կթվորու՞ի Անուչ Ադամյանը, դեղերի պատակ Խաչոն, անդամ բսմբասասեր Ցոքծովիմերանը սկսում են ավելի ազնվորեն կատարել իրենց գործլո նրանց մեջ դեռ շատ կա սեփականատիրոջ Հողեբանությունից, բայց Համայնական աշխատանքը տտտիճանաբարմաքրում է նրանց էությունը շանիժյալ անցյալի» բեռից ն կապում կոլեկտիվիՀետ. չունի բարդ կառուցվածք, սյուժետային բազմազան ճյու«Հծացավանը» ղավորումներ։ Հեղինակըվեպը կառուցել է դեպքերը ժամանակագրորեն կումները

կոլեկտիվացման

վերարտադրելուսկզբունքով: Դա Հայաստանի գյուղերից մեկում տեղի ունեպած դեպքերի վիպական ժամանակադրություննէ։ Մի գյուղի դեպքերի նկաբագրությամբ էլ Զարյանը ցուցադրում է ժամանակի բախումները, գյուղաիության ճակատագրի արմատականփոփոխությունը: իրենց «Հացավանի» կառուցվածքը ենթարկված է «ճերոսներին՝ ըստ դասակարգային «ճատկանիշիսաւմանաղատելուսկզբունքին. ցուցադրվում են երկու բննոի իչն տեղի ունեցող բախումներ: Այդ բախումները, սակայն, ունեն պատմական իմաստավորում. բախվում են ոչ քե Հերոսների մասնավոր շաճերը, այլ նրանց ճայացքները՝պատմության ճակատադրականէրնույՔի նկատմամբ: Հիմնական քեմայից բացի, «Հացավանում» կան մի շարք զուգաճեռ քնեմաներ։ Դրանցից է ընտանիքի նոր բարոյականությանխնդիրը, որով Հեղինակը խորացնում է սոցիալական Հարցերի լուսոբանությունը: Այդպիսին է մարդկանց ճակատագրիՀանդեպ բյուրոկրատական անտարբերության մոտիվը,որ գրողը կապում է շրջկոմի քարտուղար Սանդարյանիկերպարի ու

Հետ:

կառուցվածքում «Հացավանի»

ուշադրություն է գրավում նան ժամահակի կենցաղի Հարազատ նկարագրությունը:Սակայն կենցաղը, Հատկապես վեպի վերչին մասերում, դառնում է տիրապետող, թուլացնելով երկի Հասաբակական բովանդակությունը: Լենոնիդատավարությունիցն Մացակ Ավագյանի մերկացումից «ետո գործողությունը շրչվում է մանրըինտրիգների կողմը, ն վեպի ռնալիստականգույները խամրում են: Վերամբարձ ոճի նախասիրություն ունեցող Զարյանը «Ռուշանի քարափը» պոնմում արդեն Հասավ ոնհալիստականպարզ պատկերին: Այս Հատկանիշը խորացավ «Հացավանում»: Ոճի փոփոխությունը պայմանավորված նհ առարկայական վեէր կյանքի Հանդեպ «Ճեղինակիավելի անմիջական րաբերմունքով: Վեպում կոնկրետ-առարկայականնկարագրություններըղուգակցվում են պատումի Հուզական 4Հաղեցումին,կենցաղի բնական գույները՝ ճշգրիտ պարզ շարադրանքին:Վեպում գրեթե չկան երկարաշունչ ն ածականներով ծանրաբեռնված նախադասություններ:Հեղինակը գործի է դնում նախադասությանկաղմության ավելի սեղմ, Հատու ձներ ն Հասնում ցանկալի տպավորության:ն. Զարյանըմի Հոդվածում նշել է, որ իրեն Հատկապես զբաղեցրել է վեպի լեզվի խնդիրը ն դրա Համար շատ անդամ դիմել է իր գրառումներին: ու

:

'

Քսանականթվականների ռոմանտիկականբարձրաշունչ խոսքի, ինչ-որ տեղ վերացական պաթոսի ՀամեմատությամբՆ. Զարյանի 90-ական թվականների պոնղիան ավելի ավելի է չակվում «դեպի իրականությանզժերը», դեպի որոշակի առարկայական պատկերը: Դրա արտուճայտությունն ու

միայն «Ռուշանի քարափը» պոեմը, այլն շատ բանաստեղծություններ, որոնք տեղ գտան «Ամրոց» (1935) ն «Հավերժական գագաթներ»(1939) Հա-

ձր

"չ

վաքաժուներում:

Քնարական, Ճրապարակախոսական-ծրագրալին, երգիծական, փիլիսոփայական, ասպարեզ են զգաններբողային բնույթիբանաստեղծությունները

լիս «անճարաղզատ», Համարյա թե իրար

բացասող

արտաչայտման սկրզ-

բունքների ձուլվածբով: Կրքոտ Հրապարակախոսությունն սրյոալի քնարականություն, լողունգային վերամբարձություն ն մեղմ շնչառություն, արտաՀայտման տարերային պոռքկում ն պատումի ճանդարտ ընթացք, ոճական բարեձնություն ե չափատողերի ռիթմիկ տարուբերումեեր, կոնկրետ սլատկերավորություն ն փիլիսոփայական մետաֆորականություն,դասական ոտանավորի կանոնիկ չափեր ն ոիքմի անսպասելի շրջադարձեր՝այսպիսին են ԶարյանիբանաստեղծությանՀիմնական Հատկանիշները: Նաիրի Զարյանը, ինչպես նե 30-ական թվականների խորչրդային բանաստեղծների մնժ մասր, Մբողջովին նեվիովածէր «նոր երդի» ստեղժման սկզբին ուսումնառության գնալով Մոսկվա ն Լ.Հոդսերին:Տասնամլակի նինգրադ (1931--1932 թթ. սովորում էր: արվեստագիտութցյանպետական ), Ն. Ժարակաղեմիայի գրակահության բաժանմունքի ասպիրանտուրայում յանը ավելի մոտիկից է ժանոթանում ոուսական բանաստեղծությաննոլ խմորումներին ն ալդ տավորությունների տակ վերապրում ժամանակի «գա. գաքնային» երգի երազանքը: Բանասսեղծականլիցքերով վերադառնալով Հայաստան,ն. Զարյանը լջվում է Հասարակական ակտիվ աշխատանքի (վարում է մի շարք պաչտոններ) ն միաժամանակ շարունակում իր գրական ճերկըս նոր տասնամյակի սկզբին նս սուր բանավեճեր էին գնում բանաստեղծությանուղղության, Հասարակականբովանզակության, դրական ավանդներիօգտագործմանսկբզբունքների. «ժամանակի կոնանքստի» կ այլն, խնդիրների շուրջը: Զարենցի «էպիջական լուսաբաց» գրքի բանաստեղծական ծրագրերից Հետո գեղագիտության Հարցերին ամենից շատ անդրադառնում է Զարյանը նույնպես բանաստեղծական.ծրադրերում: ՀետաքրքրուԱյդ բնույթի բանաստեղծություններիցառանձնաչճատուկ թյուն է ներկայացնում 1934-ին գրած «Ֆիրդուսին», որը կարելի է «Համարել «դագաթնային» երգի ծրադրի չափածո շարադրանք: Դիմելով պոնղիայի :ավերժական գագաթին՝ պարսիկ մեծ բանաստեղծ Ֆիրդուսուն, Զարյանը ռ"լաշտպանում է այն միտքը, որ բանաստեղծությունը դարից վեր բարձրաէ նալու Համար պարտավոր անմնացորդ սուղվել ժամանակի բարդ «ՃորձաԽուտը, ներշնչվել պատմական առաջընթացի Հոգնոր դաղտնիքներով, գտնել ժամանակաշրչանիՀերոսին վայել գեղարվեստականվառ ձն, որովճեակ ալդ Հերոսը՝ ւ

Քարդ է նա իր զենքերի պես, Խորն էրը փորած անքի նման, Բարձր է նա իր շենքերի գես, հր մրշակած տարտհրից՝լայն:

ԶարյանըՀրապարակումէ դարաշրջանիերգի գեղագիտությունը. «երգ, որ Ե՛վ Հայի,

լինի ե՛

կյանքի զարդ,

ն՛

Համար, զեն...

Գետը է նկատել, որ գեղագիտությանկետում էլ ծայր են առնում Զարայնուճետն վերածվելով քայանի «դիրքերի» Հայտնի Ճճակասությունները, Մինչ դաքացիականի։ ծրագրային բանաստեղծություններում(«Քայլիի իմ հրգ։, «Պարտք», «Ֆիրդուսի» « այլն) Զարյանը խոր ճավատով մեծարում է ապա առանձին իրականության կենդանիշունչն արտաչայտող գեղարվեստը,

հլույքներում Ճարցականի տակ է դնում իր իսկ ճռչակած գրական սկզբունքների մարմնացումները: Այս անարդար տեսակետի ձնավորման մեջ, ինչ խոսք, դեր է ունեցել 1932-ին տպագրած «Բաց նամակ ընկ. եղիշե Չարենցին» չոդվածը, որում ռապպական անճանդուրժողականությանդիրքերից (ն. Զարյանը չայ իրականության մեջ շեշտված ռոապպական էր) քննադատականկրուկիտակէ վերցժողովում այնպիսի խորունկ մաոյան, ինչպիսին «էպիքական լուսաբացը» էր։ մածուն Միանալով այդ մատյանի անքանքար ընդդիմախոսներին, Ջարնս դասում է ոչ թե կյանքի գլխավոր Հունով,այլ՝ արաճետյանը Ձարենցին ներով քայլող գրողներիշարքը: Այս անարդար տեսակետի ձնավորման մեջ, ինչ խոսք, դեր է ունեցել ռապպական մտածողության բեռի հ ուպպական ճամախոչճների՝«ղիրքականների», խմբակային-անճանդուրժողականվերաբերմունքը դեպի դարաշրջանի մեծ դգեղաղդետը, դավանանքովպետք է որ լիներ Չարենցի Զարյանը կողքին, բայց ճայտնվեց ճակառակ դիրքերում, որի ճամար տարիներ անց դրեց ղղջման խոսքեր. :

Քո

մառ

ես

ողբացել

իմ

կորուստն է դառնակեզ: թեզ Հազար անգամ:

եմ

Հազարափսոս, իմ

որ

ախոյան,

կենդանի չես,

դու

վարպնս

բարեկամ:

ե

ինելով ներքին ալեկոծությունների ն պոռթկումների Հակասական խառնվածք, ԶՋարյանը չարաչար սխալվում էր ոչ միայն Չարենցի Հետ բադեմ ամենօրյա պայնակոիվ մղելիս ն ոչ միայն գրական Ճակառակորդների քարում: Զարյանը ճակասական կեցվածքով է հրնում նան բուն ստեղծադործության էջերում: Այսսլես.ղդալի

տալով անչատի պաշտամունքին («Ստալին» դան, «Դյուցազնագիրք»մեծածավալ պոհմը), Զարյանը նույն այդ շրջանում ասպարեզ է անել գրվածքներ («Բռնակալն ու բանաստեղծը», «երկու Ճանճարեղ գլուխ» ն այլն), որոնք բանավեճայինուժեղ լիցք էին պարունակում նույն այդ տրամադրություններիու մոլորությունների դեմ: տուրք

«երկու Հանճարեղ գլուխ» բանաստեղծությանսյուժեն Հայտնի դրվագն Գյոթեի ն Բեթչովենի կյանքից, որի սկզբնաղբյուրը Ռոմեն Ռոլանիօհյոքե ն Բեթչովեն» գրքի դրվագն է, ռր Հայտաբերել է էդ. Ֆրբաշյանը". է

եվ

անտառի մոտով անցնում էին՝ Ռսկեզօծված /սնչուն մայրամուտով, իրենց «անճարներով արնային, ալդ

պաՀին

այդ

նրանք Դանդաղաճնմ

Մեկը բարձրաճասակ

Որպես նոռի

ն

արքայական

գեղիրան՝

Մյչուսրվոյբի,

այգու

կուղիտ կաղնու նման՝ Խոիվ գանդուրներով ն աճատրկու:

Մեկը մարմսով, Ճոդով ծանրազարդված դարի, Շջանչաններով իր գոռ վսեմ

օլիմպիական

որպես

Տիպար «զորության

հսկ մյուսը կրծքի վրա

պարզ, ն

ոչ

ու

աստված,

Հանճարի

անշուք նե գլխաբաց, ժապավեն,

մի

ՓԼ

Ծովածավալ Հովուն ոչ դանապարՀով քայլում

մի ի

կապանք,

վետորեն:

Գյոթեն գլուխ է խոնարչում պուրակով անցնող իշխանի ն նրա շքտխմբի առաչ, իսկ Բեթչովենը՝ երես է դարձնում։ Այս ավանդությունըչարէ՝ առիթ առաջադրելումարդկային արժանապատվությանն ազատ անչճասչականության միտքը, ինչպես ն այն երազանքը, որ մարդը՝ Անցներ առանց վախի, ճակատի Ջզգար ոգում ստորության արատ:

պարղ,

գագաթներ» ժողովածուներում Հնչում է նան «Ամրոց» ն «Հավերժական Հայաստանիվերածնությանմոտիվը Գաղափարիպարզություն, զգացմունքի վարակիչ ուժ, ընդչանրացման ձգտող կերսպլավորումներ՝՝ այս Հատկանիշներով է աչքի ընկնում ժողովրդի պատմական ճանապարճի էությունը բացաչճայտող «Վերածնունդ բանաստեղծությունը: Դարեր շարունակ Հայ ժողովուրդը ծանր պայքար է մղել օտար զավթիչների դեմ։ նրա ավանդական Հողում «Հազարթրրեր կոտրվեցին կալծակ՝ ների սաստկությամբ», բայց, անցնելով փորձություններիմիջով, ժոլովուրդը սլաճել է Հոգու ամրությունը, բնավորության վեչությունը, անընկճելի կամՔը։ եվ դիմել է Հողմերին՝ նման այն Հավերժ կենսունակ ծաղկին, որի այլաբանական պատկերով ցույց է տալիս ժողովրդի ճակատագիրը. ...Մի խուփ

տեսա ճամփաժիչջին, ասլըձեմ-չապրեմ սպիտակ, կոխոտվել էր, կրոացել անցորդների ոտքի տակ: կարումէր Հլույյն ինչպես արյուն ցողուններից նրա ցած, եվ տերններն էին բոլոր փոշնքըսքիախ, 3վատվաժ. Բայց նա պատել էր լուսեղեն իր ծաղիկներն անաղարտ եվ արեռվ էր ողողված նրա Հայագբը Հրպարտ: ես ցանկացա պոկել ծաղիկր արմատից ու նետել, Ամենօրյա դանդաղ մաճից նրան ընդմիշտ ազատել, Բայց նա ցողուիր լոկ զիջեց՝ պայքարելով մինչե վերջ եվ խորամուս, արմատներով մնաց կրկին Հողի ժԺեյ: Մրնաց... նորից նա կարձակի է՛ նոր ծիլեր, ե՛ ցողուն, եվ կրբտոկաս նախիրների Հչողմերի անցնելուն: ես նայեցի նես մի վայրկլան՝ մոտիկ-չնոու դարերին եվ Հիշեցի, իմ ժողովո՛ւրդ, աղետսվոր քո ուղին:

Նա

ու

Զարյանիքնարերգության առանձին էչեր՝ ե՛ քաղաքացիական,ն՛ մտերմական շնչի բանաստեղծությունները,իրացնում էին այն փիլիսոփայություկեր. «Մեր կարմիր ձնակերպել է Հետկյալ հը, որ Ուոլտ Ուիտմենը արյունը հռում է չծախսված ուժերի Հրով»: Բանաստեղծիձայնը Հնչում է խոր Հավատով ինքնավստա՞: ՄիանգամայնՃիշտ է Պ. Անտոկոլակին,գրելով՝ Ն. Զարյանի լսվում է խիստ ոգեշնչված «...քանաստեղծություններում... մարդու ձայն»ո Ն. Զարյանի 30-ական թվականների բանաստեղծական նկարագիրըամեն էպիդրամները, երգիծական պոնմները («Վեպի «Հերոսները» բողջացնում «Պոեմ... ստեղծագործական մեթոդի մասին), ինչպես ն մեծաթիվ թարգն մանությունները եղբայրական ժողովուրդների բանաստեղծներից (Պուշկին, Լերմոնտով, Մալակովսկի,Բագրիցկի, կուպալա ն այլն): ու

ռուս

ծ մեծ պատերազմի ժամանակ նաիիի Զարյանի ձայնըՀրեՀայրենական

խոսքի բազմազանությունը նա ընտրեց չեց նոր ուժով, Գեղարվեստական որպես արժանի սպառաղինում խորչրդային մարտնչող ժողովրդի կերպարը արվնեատի միջոցներով վերարտադրելու ճամար: Գրեց քնարական, խոճական կ Հրապարակախոսականբանաստեղծություններ, ուղերձներ, լիրո-էպիկական պոհմներ, դրամատիկական երկեր, քաղաքական սատիրա («Ամենադաղան»), ծաղրանկարների մակազրություններ («Արմտագիպպատուճան» չարքը), ակնարկներ («Ցասման զավակը», «Արծվաբույն», «Մերոնք»), ուղեգրություններ ն այլն: Այդ ժամանակաշրջանիՆ. Զարյանի ստեղծազործությանմեջ կան առա-՝ վել կամ նվազ վարպետությամբ գրված էջեր, բայց բոլոր դեպքերում էլ այն իսկական ստեղծագործություն է, ունի իր ուղղությունը, Հասարակական խնդիրները, իր ուժեղ պոնտական շնչառությունը, վառ ձեր: 1941-ի Հունիսի ՉՀ2-ին, պատերազմի Հենց առաջին օրը Ջարյանը գրեց սքանչելի տողեր Հայրենիքի սիրո վսեմ զզացմունքի մասին, Դու

քաղցր

Հով

նա,

Չկա թեզնից անուչ Բայց վտանգի աճեղ

իմ անուն,

ճայրենի,

ժամին, քշնամին,

երբ

սպառնում

է

Դու

ավելի

քաղցրանում,

ես

Հինդգտողանոց բանաստեղծության մեջ արտաչայտված

ճայրծնասիրա-

կան գաղափարը այնուճետն տիրապետող դարձավ պատերազմիշրջանի նրա ստեղծագործության մեջ: Դրանով նա սկսում էր ռազմաշունչ օրերի պոեհտական ժամանակագրությունը, ձգելով շղթան «Հայրենի Հողից» մինչն 1945-ին Ֆաշիստական Գերմանիայիդեմ խորչրդային ժողովրդի տարած պատմական Հաղթանակի մասին դրված «1945 թվի մայիսի 9-ը» բանաստեղծու-

թյունը:

թթ. ընթացքում Զարյանը Հրատարակեց բանաստեղծությունների մի քանի ժողովածու («Մարաակոչ»՝1941 թ., «Վրեժ»՝ 1945, «Շիկացած Հողզով»՝ 1943, «անք, դարեր»՝ 1943), որոնց թնավոր վերնագրերն ինքնին վկայում են բանաստեղծի քնարի մարտոկան սրությունն նպատաոր այդ բանաստեղծություններում արտաճայտված կասլացությունը: Ասացինք, մոտիվների 4իմնական ելակելոը Հայրենասիրությունն է: Դրանիցէ ծայր առնում ն՛ նրա սերը, ե՛ ոսոհլությունը, կ՛ վիշտը,կ՛ կյրոտը, է՛ ճերուության գովքը, ե՛ քշնամուն ջախջախելու կոչը, ն՛ Հավատի խոսքն վրեժի կանչը: մարդու ճամար բնորոշ տյս բոլոր նվիրական զգացմունքները ԽորՀրդային նրա պոնղիայում չեն մասնատվում, այլ Հանդես են գալիս իբրն ամբողջական Հողու արտաճայտություններ,իբրն մարդկային մարդու Ճոգեկան կերտվածքի դրանորումներ: Պատերազմի առաջին օրերին գրված բանաստեղծություններում («նա պիտի կախվի»՝ Հուլիսի 2, «Միցկնիչ ն Հիտլեր»՝ Հուլիսի 23, «Պերմանիաջ՝ չուլիսի 26 ն այլն) իշխող տրամադրությունըՀավատի կ ատելության խոսՓերն են: Բանաստեղծը Հաղթանակի խորին Հավատով ու ատելության չղոր ուժով ժողովրդին Հրավեր էր կարդում՝ բնաջնջելու գազանացած, մարդկային խիղճն ու բանականությունը կորցրած թշնամուն. Այղ ատելությունը 1941--1945

ու

ու

մարդու, երա բանականության, նրա մեծ ուժի նկատմամբ ունեցած սիրուց, այսինքն՝ չարիքի արմատները ոչնչացնելու դիտակցությունից: Այն առաջ է գալիս որպես չարիքի կործանման պաճանց,Այդ ատելուրյունն ունի կենսական-չումանիստական խոր բովանդակություն կ ավարտվում է կյանքլ Հաստատող, ճեռանկարայինպատկերով.

ժայրէ

առնում

նո

տեսնում

եմ

աշխարչասասան

պարզ.

այո

թռչուբոճում

Հիտլերի զոռոզ երկաքն «որդան պիտի ջախջակխվի։ | պաՀում Դիվաղն օրչասի պարանը ձեոքին պատրաստ --

նա

պիտի

կախվի,

ծածկելու ամար

ոճիրների մերկությունը բիրտ ն ոչ մի տներն, Չե (ենի տանջվաի երկրի երեոբն մարգկալչն մի ոնրտ, Որ նրրան ներեր: նա

իր

չի վատնելուարար-աշխարչում

Զարյաննիր բանաստեղծություններում ցուցաբերում Լ ֆաշիղմի վայրագ պիտի կախվի»), մերկացնում է ֆաշիզմի Հե-

էությունը(«Գերմանիա», «նա

աադիմական բնույթը, որն իր դիվային ռազմի մեքենան շարժում է ժողովուրդների դեմ, ոչնչացնում ազատասեր ազգերի մշակութային նշանավոր Հուշարձանները («Միցկնիչ ն Հիտլեր»): է, ռր ազատասեր ժողովուրդներն Բանաստեղծըմեծ ճավատով ասում իրենց սուրբ ցասման կրակների վրեժխնդիր բոցով կմոխրացնենֆաշիզմը, որ խորճրդային ժողովուրդը մարդկության ապագան կփրկի բարբարոսության խավարից. Քարրբարոսներ, կարծում եջ դուք, արձանը փշրելով, Փշրում ձք լն: Ժողովրդի ազատամարտ ոգի՞ն, `

՛

երբե՞թ:Ամեն

մի լեչացի

իրրե ըմբոստ իդեալ կրում

սրտի լւտորքում է իր

խբոով.

Միցկնիչին...

պարա1942-ին բանաստեղծը լինում է գործող բանակում: օ«Տավրիդյան է, թե ինչպիսի խանդավառուհոցում» ուղեգրությունների մեջ պատմում թյամբ են դիմավորել նրա բանաստեղծություններիընթերցումը ծռվայիննհերը՝ սուղանավում կաղմակերպված ՀչՀավաքույթիմասնակիցները, Պատերազմիառաջին օրերի Համար բնորոշ ռազմականչայինլիրիկայի փայլուն արտաճայտություններիցմեկն է Զարյանի«Ուղերձ իմ ժողովրդին» բանաստեղծությունը, որը Խորչրդային Միության ժողովուրդներիՀայրենասիրական ընդճանուր վերելքովւայմանավորված ազգայինարժանապատվության զգացմունքի ցայտուն դրսկորումներից է: Շիկացած ատելությունը, անսաճման սերը դեպի Հայրենիքը, Հաղթանակի անշեջ չավատը մղումներ են տալիս բանաստեղծին՝ Հայ ժողովրդի ն իր անունից պատգամ տալու աշխարշչի տարբեր եզերքներում սփոված չայ ժողովրդի զավակներին՝ ջախջախելու թշնամուն, իրենց ուժգին չարվածները միացնելու «վիշապաքաղ» մեր բանակի ուժին ն եղբայրյոկան ժողովուրդների միաձույն կամքին. հմ

Հայ ժողովուրզ,

դու

ազատության

անմաճ

նաչատակ,

Որտեղ էլ "ր կաս այս Հողմագալար երկրի երեսին, Ո՛ր կիսագնդում, ո՛ր 3ովի ափին, ո՛ր էրկնջի տակ, ակր քո որդուն... զա՛րկ ալս Հրեշին... Զա՛բկ վերջին անդամ միշապաչալած կալձակով Վերջին նեոն է ծնված աշխարում... սա

քո

Հին,

հանաստեղծի ատելությունն ունի որոշակի բովանդակություն, ուղղված

է մաշճվանդեմ, ժողովրդի ն մարդկության թշնամու դեմ: Դա ուժեղ, Համարձակ ատելություն է, որ «Հրկիզում է թշնամուն: իմ ժողովրդին» բանաստեղծությամբԶարյանը ցուցադրում է «Ուղերձ "

Հայ ժողովրդի ազգային բնավորության լավաղույն Հատկությունները,5իշում է նրա ճերոսական պայքարի ավանդները, անցած ծանր ուղին՝ մինչն պատմական այն սաճմանագիժը, երբ մեր ժողովուրդը միացավ «խորչրդային ժողովուրդների մեծ ընտանիքին»: Զարյանի ստեղժագործությանլավագույն էջերից է «Արզաքյանդիխընձորները»։ Բանաստեղծըպատմում է այն ծեր կնոջ մասին, որն իր նորատունկ այգում խնձորներ է աճեցնում, որպեսզի միշտ դալար մնա կյանքի ծառը, կանգուն լինի Հայրենի Հողը ն նրան չդիպչեն օտար խորչշակները: Հայրենիքի անառիկության ու անպարտելիությանդաղափարն արտա-

է միջնադարյան ՀայտելուճամարԶարյանն օղդտագործել Փրիգոքնարերգու

հիս Աղթամարցու«Տաղ ի վերայ նորաշեն տուն ն այգի...» բանաստեղծուքյան կառուցվածքը: Աղթամարցին տաղում պատմում է կյանքի ու աշխարճի այն պաշտամունքից, որ ունի այգեպանը, որի կուքյունն ամբողջովին ոլողվաժ է կանաչ գարնան մեջ ցնծացող ալգու երգով. Այգեպանըողբերդական շեշտով ասում է. Քար Փու.

եմ

"բերեր

եմ

կրեր

ատ

եմ

կ'ասեն թ'

ռարերոյս,

ձորերոյս. բոլորնր այգոլս,

«Արե՛կ է՛լ

ալզոյաչ...15

Միջնադարյան տաղից վերցնելով այգու պատկերը, Զարյանը այն դարձրել է ճայրենիքի խորճրդանշան (Աղթամարցու ոտանավորում այգին կլանմաչճվան ժխտման խորՀճրդանշչան քի ծաղկման է): Ծեր կինը լիքը սրտով ու միամիտ պարծանքով բանաստեղծիններսէ կանչում իր այգին. ու

Քարով եկար, որդի, Հազար բարով, Միշտ անց կենաս դալար ճանապարով, --

Քոնն

է

այգին, մտիր

դու

Համարձակ,

Թող Հիտլերին ղիպլի Հազար նա

կայծակ...

ստեղծման պատմությունն է անում, ըենիքի կառուցման այլաբանական միտք. ալգու

դրա

մեջ դնելով Հայ-

զավակներն են քայ՝ փորել այդին, Մեր զով «ովերն են օրորել այգին, Մձր արնից ե կարմրել այգին: ես եմ այգին սլաճել ու փայփայել, Ասում են ինձ, արի, այզուցրդ ել: ինչո՞ւ ելնեմ եա իմ տնկած այգուց. Հազար զավակ ունեմ, Ճազար առյուծ... իմ

եթե այգին խորչճրդանշումէ Հայրենիքը,

ապա

նա

կենսասիրությունը: դար զավակներ ունեցող երկիրը չի կարող ծնկիգալ առջե: է ժողովրդի Հավատը, ուժն

ու

պառավը մարժնացնում

գիտե, որ քաջ ոչ մի բարբարոս

ու

ար-

ուժի

10--661

մինթռիչք է կատարում նեղ սաշմաններից Հալ գեղջկուչին չե Հայրենիքի ըմբոնումը՝ դրանով իմաստավորելով իր էությունը: է նան այն դաղավփարը,որ մեջ արտաճայատված Բանաստեղծության

իի այգու

Ճայրենիք կառուցողները նան պաշտպաններն են, շինարար ստեղձող է զգացմունքի իսկական կրողը: մարդն Հայրենասիրական «Արզաբյանդիխսնձորները»բանաստեղծությունըուշագրավ է նան արէ տալիս, թե ինչպես ազգային բանաստեղծական«ին վեստով, որ ձեները(տվյալ դեպքում միչնադարյան տաղի կառուցվածքը)ծառայում են ժամանակակիցապրումների արտաճայտմանը: «Վառողի», «կայծակի», «արկի», «պայթյունի», «շառաչիտ, «կրակի», «ռումբի», «ամպրոպի», «ռանկի» ն այլ Հ«ամեմատիչներով բնութագրելովիր ու

ցույց

երգի ուղղությունը, Զարյանը Հոռչակում էր պոնզիալի, առճասարավ՝ ղզրականության, Հուզական-բարոյական-դեղագիտականՀսկայական նարավորությունները, ժողովրդական զանգվածների կամքը, զգացմունքը կոփելու ես տեսնում եմ, որ այդ ոտանավորները ազդեցության մեծ ուժը. «...այսօր մեռան իբրն շարքային զինվորներ պատերազմի ղաշտում՝ կատարելով,անշուշտ, իրենց ազնիվ դերը»",--Հետագայում գրել է նա: Այդ օրերին է վերաբերում «Հայոց լեզուն» բանաստեղծությունը,որում՝ մասին լուրջ խորճրդածության «Հայոցգիրը մեր ապագայի առիթէ, լինեն լիության պայման, ուստի նրա փառաբանությունըՀնչում է իբրն պատերազմում ճաղթանակելու պատգամ, կԿմոլորվեր մեր քարավանն ամպրոպաչունչ գիշերներին, Կրկորչնինք, եթե ճամփին չրրբոցկլտար չայոց լեզուն:

Քանիցեղեր ցամաքեցին ինչպես Հեղեղն ավազի մեջ, Բայցլենինյան ծովին Հասավ մնսրոպղատառ Հայոց լեզուն:

տյատերազմի տարիներին Զարյանը գրեց նան պոեմներ, որոնցից լայն ընդունելություն գտավ «Զայն ճայրենականը»(1943): Զնով սս տարբերվում է ղասական պոեմի կառուցվածքից, չկան սյուժե ն կերպարներ, գործողություն ն Հանդույցների լուծումներ: 1942-ին ճայ ժողովուրդը մի ընդարձակ ն Ճուզիչ նամակ շղեց ռաղմակռվող իր զավակներին: ճակատում նամակում պատմության օրինակներով պուվց էր տրվում Հայրենիքի պաշտպանության ժողովրդի նշանակությունը Հակատագրիճամար ն կոչ էր արվում՝ սրբությամբ պաշպանելՀայրենասիրության այն ավանդները, որ կուտակվել էին անցած արյուրամլակների ընթացքում:«ԶայնՃճայրենականը»այդ նամակի բանաստեղծական արձադանքն էր։ Պոնմըբացվում է Հետնյալ տեսարանով. ճայ լեյտենանտը,կանդնած խրամատի եզրին, զինվորների Համար կարդում է ժողովրդի Հերոսական սլատմությունը վերարտադրողնամակը։ նամակի ընթերցումը դառնում է շարժառիթ, որպեսզի բանաստեղծն արտաճայտի իր մտածմունքներըժողովրդի անցած ուղիների, դոյատնման Համար նրա մղած պայքարի ն աղգայինբնավորության մասին, Բանաստեղծըն ասում է, թե ճայ ժողովրդին վիճակվել են ծանր փորձություններ ու աշճեղ փոթորիկներ, եկել են նորանոր նվաճողներու ասպատակելնրա ճողը, բայց անմար է մնացել ազատ կյանքի ու ապադայի երազը: Այս դաղափարըպոետն

Ա

արտաճայտելէ դեղեցիկ պատկերով.

հայց ամպրուվից Շտկուժ

(ր

շետո ամեն անգամ նորից ինջն իրեն մենր խոնարչված խնձորենին...

մեկ թերթելով ժողովրդի պատմության մատյանը, բանաստեղչ ժը որոնում է նրա «անմաճության ու գոյատնման» գաղտնիքը ն գալիս այն

Մեկ

առ

Ճճետնությանը, որ մանգաղն ու սուր խաղաղ աշխատանքի ու սլայքարի են նրա զենքերն վառ պաճել ոգին, կռել ու կոֆել բնավորությունը: ու Ազգային սոցիալական ճնշման պայմաններում Հայ ժողովուրդը բարձըր զարգացման է Ճասցրել իր մշակույթը, անկրկնելի ճարտարապետությունն ու ժողովրդական բանաճյուսությունը, ազատաբաղձ քնարն ու արվեստի գանձերը՝ Ունենալով Հոգում՝ իբրն կանթեղ եղբայրությունը ժողովուրդների...

ծվ

այդ

էր։

ն

առաջնորդ,

մեր ոիրտր քունդ ճանեց

որ

իբր անխափ երջանկության ղողանջ, երբ Դարբինր, Փալիջի խավարր ճեղջելով, Սածանելով Հոկտեմբերի «րդեՀն արնաշեկ, ռուս

Ջեռքին բռնած իր սիրտն իբրն կերոն, եվ ծագեծագ տարածելով թներ, աշխարձչականչ,

Գոչեցբոլոր Պրոլետարներ

--

,

երկրների,

միացե՛ք...

«Զայն Հայրենական» պոծմում արյանը միասնական ընթացքի մեջ է դնում Հայոց պատմությունը, իրար կապելով տարբեր ժամանակներ ու պատմական արժանաճիշատակգործեր: նա խոսում է նշանավոր գործիչների ու ճերոսների մասին, բնուքագրում է այս կամ այն ճայտնի իրադարձությունը, դիմում է պատմական զուգաճեռների ն այդ ճանապարճով ամբողչացնում ժողովրդի էպիկական կերպարը: ժողովրդի տարեգրությանվերջին, բայց կայուն օրրանը նա ճամարում է «լուսախորճուրդ» Հայաստանըն մար-՝ տակոչով դիմում Հայրենակիցներին՝պաշտպանելու դարերով հրազած աղա-

տությունը.

եվ

'

Հայոց

քաջեր, մայՀասարսուռ պաՀին, կանգնած եղբայրության, սիրո խրամատներում, Հիշեք ձեր մայր չՀալաստանիլուդախորճուրդ ուղին, Այն վեշ առավոտից, երբ 1ենինը նոր էր դեռ լուսավորում Մեր վիպական լեռները: նորոգվել է ժողովուրդը մեր, Ինչպես երկրաշարժից Հետո վերաշինված մի տուն, Ինչպես մաշվան քարից ի լույս վերածնված ՄՀեր, Ինչպես վերադարձված պատանություն: դուք,

պայքման Ականների

Հիշեցնող «Զայն Հին Հրովարտակների ոճարանությունը Ճանդիսավոր Հայրենականը», ճասնելով ռազմաճակատ, դարձավ ճերոսության մղող ուժ: Շատ մարտիկներ իրենց երթայլի պայուսակներում էին պաճում Զարյանի 2նրոսության մատյանը: գրեց նան «Վրեժ,(1944), «Այրող դիմակ» (1942) պինսները: Զարյանը

մ

նս ունի ստեղծազործության նաիրի Զարյանը բարձրակետեր,այսպես կոչված, «գագաթնային» գրվածքներ: Դրանցից մեկն է «Արա Գեղեցիկ» դիցապատմականողբերգությունը, որ առաչին անգամ տպագրվեց «Սովետական գրականություն» ամսագրում (1944, 6 12 ն 1945, 7 1), ճարուցելով գրականՀտսարակայնությանլայն «եամեն ինչպես

մի

գրող»

տաջրջքրությունը: Շուտով՝ 1945-ին, Զարլանի այս ստեղծագործությունըՀակոբ կոջոլատեսավ առանձին գրքով ն արժանացավ լախի նկարազարդումներովլույս լեվագույնպիեսների ճանրապետականմրցանակի: 1946-ին բեմադրվեց Վարդան Աճեմյան,նկարիչ՝ Մելիքսեթ նինականի թատրոնում (ռեժիսոր՝ իսկ 1942-ին «Արա Գեղեցիկը»լույս տեսավ ռուսերեն (Թարգմ. Սվախչյան), կողՄ. Պետրովիխ )՝ միաժամանակ մոսկովյան երկու Հրատարակչության մից: «Արա Գեղեցիկի» առաջին գնաճատություններըմիանգամայն դրական էին, «ԿՉԽԵՀԱԱԸ Լ» թերթում Հակոբ Սալախլյանիտպագրած լրագրային գրաթոսությանը (գրավոր առաջին խոսքն էր պիեսի մասին) չետնեցին դրական շեչի այլ գրախոսություններու քատերախոսականներ,ապա ն Ա. ինռիկյանի «ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» ողբերգությունը» ուսումնասիրությունը, որ դարձավ անվանի բանասերի թեկնածուական դիսերտացիան, ինչպես ն Գուրգեն Սնակի Հետազոտությունը՝ եվիրված ողբերգության լեզ(սկզբում Գրողների տանը կարդացվաոռճականառանձնաճատկություններին թ. վեց իբրն զեկուցում մայիսի 25-ին, պատմական ջրճեղեղի օրը, այնուճետն տպագրվեց երնանի պետական Ճամալսարանի«Գիտականաշխատություններիստեղեկագրում)": Մինչ Ն. Զարյանըվայելում էր ընթերցողների, թատրոնի Հանդիսատեսների, գրական բարեկամների, թարգմանչուի Մարիա Պետրովիխի (սրա նամակների քաղվածքները բերված են Ս. Դարոնյանի«նաիրի Զարյան» գըրքում) անխառն Հիացմունքը, մինչ բանաստեղծը ծրադրում էր նոր մտաՀղացումների իրականացումներ, վրա ճասան պինսի «մշակման» ծանր օրել

Բը:

ժողովներում, ողվածներում ն Թերթերի խմբագրականներում «Արա Գեղեցիկը» առնվեց քննադատության կրակի «արդիականությունից «եռանալու», անցյալն իդեալականացնելու», տավկ՝ կլասիցիստական ողբերգության օսառը-դատողականչ կառուցվածքներին ն «լեղվի արիստոկրատականնրբաձնությանը» տուրք տալու մեղադրանքներով: Պինսի քննադատների թվում էին Վ. Կիրպոտինը, կ. Սիմոնովը, Գ. Սար-

Գրողներիպլենումներում

Հ

ն

յանը ն այլք: «Արա Գեղեցիկի»վրա կախված ճարցականը այդպես էլ մնաց մինչն Չրողների Համամիութենական երկրորդ Համագումարը (1954, դեկտեմբեր), երբ սովետական պոեզիայի մասին զեկուցող Սամեղ Վուրղուիը բարձր գնաՀատեց Ն. Զարյանի այդ գործը ն զեկուցման օրն իսկ եղավ Համաղումարի Դայ պատգամավորներիսմոտ՝ չափելու մեր տրամադրությունը: ն. Զարյանըխորապես զգացված էր: Այդ օրվանից «Արա Գեղեցիկը» վերստին ոտավ իր կենսագրության խաղաղ Ճունը. մամուլի դրական գնաճատություններ, դիտական-րանասիրա148

կան խորացումներ, թատերական բեմաղրություններ՝ նոր մեկնաբանություն-. ներով ն նոր շերտերի Հայտնագդործումներով: Զարյանին Հասցնադրված քննադատության մեջ ամենից ավելի նրան բարկացնում էր «արղիականությունից խուսանավելու», «պատմական փոշիներով» Ճրապուրվելուղիտողությունը: Մեկանդամ չենք նրանից լսել տրտունջի, բողոքի խոսքերայդ «անարիր գրական անչատականությանը միանգամայն «անչաիիր» կարծիքի դար», ղեմ. «Ո՞ւմ-ո՞ւմ, բայց ինձ չէ, որ պետք է դասեր տան դրականությանքաղաքացիությունիցն ժամանակի շնչից»: ստեղծագործական Տարիներանց, անդիաղառնալով «Արա Գեղեցիկի» պատմությանը, ն. Զարյանը իր մտաճղացումըուղղակիորեն կապում է ո'ովմաճակատայինայցելություններից ստացած լիցքերի Հետ: իր գրվածքի նյութի ն արդիականությանկապերը ն. Զարյանը,ինչպես երնում է նրա մեկնաբանությունից ի բուն իսկ պիեսի ոդուց, ճայտնագործում է ավելի խոր ծալքերում, քան միոյն «Ճերոսականության պաթոսի» ճնօրյա հ մերօրյա զուգաճեռներնեն: պաթոսն ու անձնազոչության խնդիրն իրենց տեղում: Հերոսականի «Արա Գեղեցիկը» պատասխանումէր ոչ միայն արդիականությանընթացիկ սլաճանջներին, այլե մարդկային գոյության փիլիսոփայականինչ-ինչ կընճիոների՝ պատմության դարերի մեջ քննություն բռնած պատմաառասպելական նյութի գեղարվեստականնոր մեկնաբանությամբ: նախ՝ պինսի շոշափած նյութի մասին: Հայոց Հին գրականությունըՀարուստ է բանաձյուսական-դիցաբանական Հուշարձաններով: Մասնավորապես 5-րդ դարի պատմիչներ ՄովասհսխԽորեեն նացու ն Փավստոս Բուզանդի պատմագրքերում բավականաչափ շատ Հնագույն դիցաբանականառասպելներին ավանդություններինվերաբերող ու

վատվյալները:ՀայկԴյուցազնի Բելի, ԱնգեղյաՏորքի»Վիշապաքաղ ու

Հագնի ն այլ առասպելներիկողքին Խորենացին«Հայոցպատմության»առաչին գլխում Հիշատակումէ Հին Հայերի մեջ տարածված Շամիրամիու Արայի առասպելը: «Արա Գեղեցիկիպաշտամունքը» մեծարժեք աշխատության մեջ նշանավոր գիտնական Գր. Ղափանցյանը,պարզելով առասպելի դիցաբանական բնույթը, Արային Համարում է բնության զարթոնքի, գարնան նե պտղաբեբության ճայոց աստվածություն. Արան մեկնաբանվում է նան իբին մեռնող ն Հառնող աստվածություն»:

Դիցաբանական ծագումից մոտ մեկ Հաղարամյակ Հետո` տեղ գտնելով Խորենացու պատմության մեջ, առասպելը վերախմբագրվում է. դիցաբանական պատկերացումներին Հավելվում են պատմական տարրեր, ե Արան՝ աստվածությունը, Հանդես է գալիս իբրն պատմական «երոս: մեկնությամբ, ԱսորեստանիԴերկետո՝ սիրո ն Շամիրամը: Խորենացու պտղաբերության աստվածուճու (ասորաբաբելական իշտարի, պարսկական Հունական Աֆրոդիտեի, Հայոց Աստղիկի նե Անաչիտի ղուգաչնոր) Անաճիտի, դուստրն է, որն ուղում է բոնանալ ամենքի վրա։ ԶրադաշտիՀետ կովելուց Հետո նա փախչում է Հայաստան:Վանա ծովի ափին ջուր խմելիս վրա են Հասնում ն չՀետապնդողսուսերակիրները խլում ծովն են գցում Շամիուժ բամին մոգական տվող Հուլունքները: ԴրանիցՇամիրամըքարանում է: ու

Առասպելականզրույցի մյուս մասը վերաբերում է ճայոց Արային, Ըստ Խորենացու, Ասորեստանիթագուչի Շամիրամը, այդ ցանկասեր կինը,Արային խոստանում է իշխանություն, միոյն թե վերջինս կատարի իր կամքը: Արան Հրաժարվում է կատարել Շամիրամի կամքը, Շամիրամը չափազանց զայրանում է, պատերազմ է սկսում Արայի դեմ` նրան նվաճելու նպատասա կով: Ու թեն Շամիրամը պատվիրել էր գերել ն ոչ թե սպանել Արային՝ բակատամարտումսպանվում է: Խորենացին պատմում է նան, որ Շամիրամը Արայի դին դնում է իր ապարանքի վերնատանը, որտեղ, ճեքանոս Հայերի վաղեմի սովորությամբ, դնում էին պատերազմի դաշտում ընկած վիրավոր քաջերին: Գալիս են Հարալեզները՝աներնուլթ ոգիները ն, լիզելով վերքերը, կենդանացնումդյուցազնին, Երբ Արայի դիակը նեխում է, Շամիրամի Հրամանով նրան գցում են մի խոր վիճ ն լուր տարածում, թե աստվածները կենդանացրելեն Արային, Խորենացու գրի առած առասպելում Արան երնում է իբրն մի այնպիսի Ճերոս,որը կյանքը ղոչաբերում է Ճճանուն ճայրենիքի ն ընտանեկան սբիբության: Այսպիսի մեկնաբանությամբ Խորենացին րբացում է առասպելի պատմական ճշմարտությունը, դրվատելով նրա «միջուկը»՝ ազդային-քադաքական բովանդակությունը. Մերժելով Ասորեստանի թագուճու առաջարկած թագն իշխանությունը, Արան փաստորեն օտարի լուծն է մերժում: Գիտնականների կարծիքով Արա Գեվեցիկի առասպելի մեջ երեում են 711--71 դարերում (մ.թ.ա.) Ասորեստանի դեմ Ուրարտուի մղած պատերազմի արձագանքները:ինչպես Հին աշխարձճիշատ առասպելներ, այնպես այլնայլ մեկնաբանություններով, էլ Շամիրամի ն Արա Գեղեցիկիզրուվցը, Հաէ դարձել Հետագա դարերի գրական ստեղծագործությունների աղբյուր ու

մարս

'

Արա Գեղեցիկըեղել է Հայ ժողովրդի սիրելի կերպարներիցմեկը։ Աշա թն ինչու գրականության մեջ ստեղծվել են Արա Գեղեցիկին նվիրված դլուցազներգություններ, բանաստեղծություններն պիեսներ, որոնց մեջ առասպելի Հերոսը երնացել է իբրն ՀայրենասիրականՀավատարմությանմարմնացում, Տասական թվականներին արդեն յուրովի ասրտաչճայլտումէր «Հին սզարտությանլեգենդի» նորացած բովանդակությունը(ի դեպ, Արա Գեղեէ կյանքի վերջին տիկի սյուժեն Չարենցին առանձնապես ղբաղեցրել բիներին)շ: Արա Գեղեցիկին Շամիրամիառասպելը մշակել են նան օտարազգի գիըրողներ (իտալացի վիպագիր ԱնտոնիոԲարիլլին, ամերիկոււի Դարգընըն ուրիշներ), ինչպես մեկնաբանում է Ա. ինճիկլանը «Արա Գեղեցիկի» գրական մշակումները» Հետազոտության մեջ, Հեռանալով բանաձճյուսականու ողստմական սկզբնաղբյուրների տվյալներից, նրանք ստեղծել են միջնադարյան ասպետականսիրավեպ 4իշեցնող պատմություններ,Դրանցում շեշտի դրվել է տարփածու Շամիրամիկրքերի վրա, իսկ Արան ներկայացվել է իբրն սովորական սիրաճար ու սիրո նաչատակ»: Ուշագրավէ նան Ս. Գորոդեցկու «Շամիրամիալդիները» վեպը (1915): բաղմաթիվ մշակումներից, անտարակույս, լավագույնը ԶարԱռասպելի «Արա Գեղեցիկ» ղիցապատմականողբերգությունն է: Սա նախորդբոլոր մշակումներից տարբերվում է առասպելի Հերոսականողուն Հարազատ տա-

/3ր

Հավատարիմմնալով Խորենացումեկնությանը մեկնությամբ:

ծելով Հնախոս աղբյուրներից Հայտնի մի երկ, որում ամենից ավելի է երնում

ն

օգտագոր-

տվյալներ, Ջարյանը կերտել է

այլ

խոր պատմականությունը: առասպելի

Իր գաղափարականճարցադրումներն արտաչճայտելուՀամար Զարյանը դիցաբանության Հերոսներին տեղադրել է պատմական-իրականմիջավայբում: Դա այն ժամանակաշրջանն է (Օ--711 ղդ. մ.թ.ա.), երբ Ասորեստանը սուր էր բարձրացնում Ուրարտուի՝ Հայերի նախաճայրհնիքիվրա:լ/՛ Մի Հարցազրույցում այս «տեղադրության»մասին ՁՋարյանըասել է. «նս լեգենդը դրել եմ պատմական պատվանդանիվրա: Չոնկնելով ժամանակադրական պատմական մանրամասնությունների մեջ, րնդճանրացրածձնով, ներկայացրել եմ ուրարտական թագավորության այն շրջունը, երբ թագավոր էր Մենուասը, որն իր կնոջ՝ Թիարիա թագուճու ճամար Արմավիրում, նիհվեք օրինակով, կառուցեց կախովի պարտեզներ, Արան Մենուտան է, նվարդը՝ Թիարիաթագուճին, իսկ Շամիրամը՝ պատմականորեն գոյություն ունեքած ՇամուրամաղթագուՀին։ նս վերցրել եմ այն շրջանը, երբ Ուրարտուն արդեն վերանվանվում էր չալաստանչ: աստղը՝ Արան, Վաշան Տերակնկալիքի ու պայքարի Հուսատու յանի բանաստեղծություններիցմեկում դարձել է քաղաքական մաքառման ՀայրենասիրականՀավատարմությանխորճրդանիշ.

Հայոց

ու

Չեմ

Ջեմ

-Ննվարդին,

դավաճանի իմ

Որքան Հլ դյութնս, Որպես արքան այն,

օ՛

դավաճանի իմ

Շամիրամ.

մանուկ

Արան,

նվարգին.7

Դարասկզբիճայոց գրականությունն ու

լսյնորեն նկարչություն, երաժշտություն)

(քատրոն, դեղաախկեստները

դիմում էին Հչճնագույնդիցաբանտկան սյուժեներին։ Դա ոչ միայն գեղարվեստականնորագույն Հոսանքների (օրինակ, սիմվոլիստական ուղղության) արձագանքնէր Հայ իրականության մեջ, այլե Հին սյուժեներով աղգայինկյանքի առեղծվածները բացատրելու դեղադիտականդիրքերի արտաչճայտություն: Այդ կողմնորոշման ամենահրենլի դրվագը, իճարկե, Վարդգես Սուրեն|

յանցի «Շամիրումն Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ» (1889) գեղանկարչական մոնումենտալ կտավն է: «Արա-Շամիրամ» նյութի այլնայլ| մարմնացումների ու մեկնաբանուեն թյունների շարքում անկասկածելի Հետաքրքրություն ներկայացնումեղիշե Չարենցի 1916 ն 1920-ին գրած «Շամիրամ» վերնագրովերկու այլասացությունները, որոնց մեջ, ի տարբերություն տերյանական դիրքերի («Ջեմ դավաճանի իմ նվարդին...»), Չարենցըմատնանշում է ազգային ողբերգության նան «ներքին պարագաները»՝ նորագույն արքաների Հոգեկան աղքատացումն ու բարոյական քայքայումը. Ա՛յ է աշխարՀր «իմա, ա՛յլ Լ Հիմա նաիրին, Ո՛չ մի արքա էլ չկա. որ չտրվի թո «րին:

Մտի՛րակումբր արբա Հազա՞ր Ո՛չ

վեճ է էլ

Հիմա, ու

մտի՛րխատրոնն

ու

կաֆեն՝

Արա կչանդիպեն ժպտադեմ:

Հւորկավոր, ո՛չ

պատերազմ մաՀասռիթ.

Արքաների Համար նոր--բավական է

մի

ժպիոս Հ

ժի քեքե--ե Միայն ակնարկ

Քո

Հմայիչ,

ու

անքն

կտրվեն նրանք ջեզ, տարփանքներին Հրակեզ:

Զարյանը դիմելով մեր ժողովրդի նախնիների Հեռավոր անցյալի պատմության անցքերին, արտաճայտում է Հայրենիքի կենսունակությանՀամար բախտորոշ աշխարճաշինությանգաղափարը: Այդ գաղափարըխորապես ս'րպատերազմի օրերին, երբ պատերազմի մոլուցքով դիական էր Հայրենական

արբած ֆաշիստական Հրոսակները խուժում էին ստեղծագործ աշխատանքով շնչող մեր երկիրը: որ Ուրարտուն կարող է ուժեղ մրցակից լինել, ռազմաՎախենալով, տենչ Ասորեստանումանում են ամեն ինչ խափանելու դրացի երկրի բաԱսուրը, րբեկամությունը։ Շամիրամ թագուճու զինակիցները՝ Արտաբանը, Նիրարը ն մյուսները, արքունական այգում զրույցի են բոնվում, Հայտնելով իրենց ծրագրերը: նրանք իրենց առաջին խնդիրն են Համարում նինոսի ն Արայի կնքած խաղաղության դաշինքը խափանելը: Այդ դուշինքը, նրանց ենթադրությամբ, լինելու է Ասորեստանիաշխարչակալականփառքի կոր-

գործողությունները: Հայոց արքա Արան Հալկական-Հայկյանլայնալիճ աղեղովնետաչարում է Ասորեստանինմեծ աղետներ գուժող արծվին: Գաչշի վրա նստած Նինոսը, ի նշան երախտագիտության,բարեկամական դաշնագիր է կնքում Արայի պետության Հետ: Հայ ժողովրդի էթնիկական ձնավորման, այսինքն նրա ազգային ինքնության կազմավորման շրջանում բախվում են երկու իրարամերժ քաղաքական Հոսանքներ։ Դրանցիցմեկի մարմնացումն է Արան (Հայաստանը), ժյուսինը՝ Շամիրամը(Ասորեստանը): Այդ ճուանքների նպատակների տարբերությամբ էլ պարզվում է գրվածքի գաղափարականբովանդակությունը: ՀայաստանըՈ̀ւրարտուն, ներկայացված է իբրն աշխատանքի,խաղաղության, սիրո, ընտանեկան ազգային ավանդների պաշպանությաներասում է ողբերգության Հերոսներից մեկը, ոգեշնչված Հաշկիր։ Այստեղ, տության դաշինքով՝ ծանման

սկիզբը. Այս ոգով էլ ծավալվում

են

ու

Հանգիստ եվ

են պարդեել պատերազմի աստվածներին նվիրվել աշխարչաշնն մի կառուցման...

Ամենուրեքիշխում է Հոգեպարար, տոնական ոգին. Հայ պատանիներն աղջիկները տոնում են Հեթանոսականտոներից մեկը՝ Վարդավառոր, գուսաններն իրենց բամբիոներով «նչեցնում են խաղաղության կառուցման հրգեր, Արայի զինակիր Վարուժանըսիրում է գինեվարպետԱրբակիղդստե-

ու

ու

ն իր բը՝ նաննին,

եմ

սիրո գաղտնիքն է պայոմումյսղավնուն. աղավնյակ, իմ

սիրունիկ քնասրլաց, եմ կերակրել, Ասորական Ձողպեր վորավարից խլած Ոսկյա րմպանակով եմ բեզ ջրել... Ես սիրու տեր եմ... ծարավի ( իմ «Հոդին Արբակ այգեդործի դոտեր սիրուն: Դու քաջ գիտես, թե ինչ է ռիրուտեր... Դու երս Վարուժան ես, կորոտոսք ես քո մարում: երբ քեզ քողնեմ, թեվ՛ր դու անվնչեր, Ու տսվառնի՛ր Արբակի տան վիրա... ես

քնզ Տոսպա ոսկեցորեն կուտով

ժողովուրդնամեն

ինչից վեր է դասում խաղաղությունն ու

կառուցումը, դրանում անոնելով Հայրենիքի անկախության առաջին պայմանը: Ասորական պատվիրակ Ասուր-Գաբբուն անդամ, տեսնելով ժողովրդի տոնական ի նդությունը, չի թաքցնում Հիացմունքը. Այս տոնն այստեղ կ"չվում է Վարդսվառ, Որ նվերված (Լ դիցու՞ի ԱնաչՀիտին: են ճյուղեր"վ ն չուր նետում Այսօր ծեծում իրար, Աղավնիներ են քոցնում անթիվ ն անչամար: եվ սեթ Լ որոնում սիրող ոգին:

դրացի երկրների բարեկամությունը: Շամիրամը դավադրությամբ մեջտեղից վերացնում է Ննինոսին.ինքն է բարձրանում

Բայց երկար չի

զաճ ն,

տնում

նախապատ(այսինքն՝Ուրարտուն) նվաճելուՀեռանկարով, Արային

րաստվում է պատերազմի: Արան, որ սիրում է Շամիրամին, Հոգեկան մեծ տառապանքից «Հետո, »այրենիքին սպառնացող վտանդի վճռական պաՀին մերժում է Շամիրամին ն 4ետ՝ տուն է ճամփում նրա պատվիրակնիրարին,ասելով. «յվ ազնիվ նիրար, Վերադարձիր Նինվե ն պատասիանըս տար Սենաարի աշխարճափայլ արեգակին, Ասա, սառույցըս միմիայն կեղնն է արտաքին... ես միշտ Հավատարիմ դաշնակից եմ քեզ, ու

Բայցիմ

սրտում, ինչսլես եմ լեռներում արնակեզ, Խորունկ արմատ է արձակել Արմավիրի բարդին եվ փոխարեն անմաչություն անգտմ առսչջորկես, ես չեմ նվաստացնի իմ ՛նո։արդին: Այսպեսխոսիր Շամիրաին, ազնի՛վՆիլրար:

ինչպես ծրնաց սյուժեի շարադրանքից, պիեսի գործողությունըկապված . ն առաջ Արա Գեղեցիկի վարքագծի 4ետ: նրա միջոցով են լուծվում գեղարվեստականխնդիրներըն ողբերգականբախումը: Մի կողմից ողբերգության ժանրի առանձնաչատկությունըպաշպանեվերագրվում է լու, ժյուսից՝ կոնֆլիկոր խորացնելու նպատակով Արային սեր Հանդեպ, Շամիրամի մի բան, որ բացակայում է խոփոթորկաճույզ րենացու զրույցում: ՀավելումըԶարյանըկատարել է միանգամայնպատճառաբանված:Չլիներ այդ՝ չէր ստացվի ոչ ողբերգական ճերոս, ոչ էլ բախումը զարգուցնելու Հնարավորություն կունենար։ Հեղինակըկամեցել է պատկերել մի այնպիսի Հերոսի, որը մաքառում է անձնական սիրո ն Հայրենասիրականպարտականության ոլորտում: Մի կողմում Շամիրամնէ, մյուսում Հայրենիքը: Սյդ փոխչարաբերության մեջ, ի վերջո, ճաղթում է Հայրենասիրական զգացմունքը՝ պետականշաճը: Վերին աստիճանի բարդ խնդիրը թատերագիրըլուծել է ողբերգության ժանրին բնորոշ գեղարվեստականեղանակներով: Պիեսի առաջին իսկ տեսարանում Արան այնպես է շլանում Շամիրամի գեղեցկությամբ, որ «Հայոք աշխարճը» դրա մեջ տեսնում է նախնիների ավանդություններին,Հայրենին ընտանեկան արբություններին սպառնացող մեծ Քի արժանապատվությանը վտանգ: Հետագատեսարաններում Արայի Հոգեկան անկումը (նրա վզդացէ նախ

մունքը, վերջ ի վերջո, թուլություն է) ավելի է խորանում ն ճակատագրական նշանակություն ստանում: «Հայոց աշթարչը» ներկայացնողՀերոսԳործողությանմեջ են մտնում նրանք ցանկանում են ները՝ նուարդը, Արքայամայրը, Արբակը: Վաշտակը, դարձի բերել սիրով բոնկվաժ Արային, Հիշեցնել նրան Հայրենիքի պատիվը: Արքայամայրըգուսաններին պատվիրում է Արային պատմել Հայկի ն Բելի Հերոսական ավանդությունը: Վաշտակը, իր Հերթին, Արայի մեջ արթնացնում է թուլացող արժանապատվությանզգացում, Հորդորում ննետաչճարել Քշնամուն: նանեն, ժողովրդի անունից դատապարտումէ Արայի Արբակիդուսատրը՝ «այրական սերը»: նրան դատապարտում են կան մյուսները: Դատապարտման խոսքերը անչետնանք չեն անցնում։ Արան դարձի է գալիս: «Արա Գեղեցիկ» ողբերգության մեկնաբանների, ոմանք «եղինակին

բննադատել են այն բանի ճամար, որ նա, «խախտելով պատմականությունը», գլխավոր ճերոսի՝ Արայիկերպարում արտաչճայտելէ դրական վերաբերմունք դեպի ժողովուրդը, դեպի նրա պաՀանջները,դեպի նրա կենսականքաղաքական շաճերը, մի բան, որն իսպառ բացակայում է Մ. Խորենացու մոտ: ճիշտ է, առասպելում Հիշատակություն չկա այն մասին, որ Արան ժողովրդականՀերոս է, բայց Հայտնի էյ, որ ժողովուրդն իր Հորինած ստեղծագործություններիմեջ, իր ավանդություններումու երգերում այս կամ այն քագավորի կամ զորավարի անվան տակ դրել է ոչ թն արքաների պաշտամունք, այլ նկատի է ունեցել ժողովրդի առաքինի գծերով օժտված սիրելի Հերոսին, նրա Հոգեկան-բարոյական դրական Հատկությունները, Զարյանը չէր կարող Հաշվի չառնել ժողովրդական ստեղծագործությանայս էական գիկտրել ժողովրդից կամ ճակադրել նրան։ ժողովրդի կենսական ծը, Արային շաչերն են որոշում Արայի վարքագիծը. նա իր մարդկայինթուլությունները, անձնական մոլորությունները Հաղթաչարում է ժողովրդի ներկայացուցիչների իմաստուն խորճուրդների ազդեցությամբ, բարոլապես «զտվում էս, երբ մեջտեղ է գալիս անձնական ե պետական սկզբունքների միջն ընտրություն կատարելու ճարցը: Արան բարի ու խելացի անձնավորություն է, Հայրենասերու քաջ ռազէ առաքինության սերմեր ցանելու մեջ: Միկ: Կյանքի խորճուրդը նա տեսնում Վաշտակիբնությագրութեամբ,Արան աշխարճը ներկում է սրտի ծիաժանով: Այսինքն ամեն ինչից վեր է դասում մարդկայնությունը ն բարությունը: Արան »ռլարտությամբ է մաաբերում նախնյաց սուրբ ավանդությունները: Հավատարիմմնալով ժողովրդական ավանդություններիոգուն, պոնտն Արային ներկայացրել է իբրն ժողովրդի շաճերն արտաչՀայտողՀերոս: ժողովրդի բարոյական դավանանքը դառնում է նան Արայինը: Արան սիրում է Շամիրամինն տենչում է, որ Շամիրամընույնպես անշաճախնդիր սեր ունենա իր Հանդեպ։ Բայց, երբ գալիս է անձնականկ պետական սկզբունքների ընտրության ճակատագրականպատր, նա Հոգեկան մաքառումներից Հետո կանգնում է պետական սկզբունքի կողմը: Արայի Հոդեկան մաքառումը շիկացման է Հասնում, երբ վերջնականապեսզդում էչ որ Թե՞ Շամիրամ» խնդիրը նշանակում է ընտրություն կատարել «նուարդ, Ասորեստանին Հայաստանի միջն: Արան գերադասում է նուարդի սերը, այսինքն Արմավիրիխնձորենին,

նա կատարում է բարոյական Ճայոը լեզուն, Հայրենի ավանդությունները: սխրանք, որը նան քաղաքացիական սխրագործություն է: Արան Հաղթում է Շամիրամին Հենց այն պատճառով, որ իր թուլությունը Հճաղթաճարումէ Հանուն ավելի բարձր ըմբոնումների: նրա Ճոգում Հաղթում է մարդկային ամենարարձր զգազմունքը՝ Հայրենասիրությունը: Արա Գեղեցիկը օժտված է վեչանձնության Հատկանիշներով։ Վեճանձնության վառ օրինակ է այն դրվագը, երբ լայնալիճ աղեղով նա նետաճարում է ասորական պետությանը աղետներ գուժող արծվին։ Այդ բայլին դիելով, Ամրան ըմբոստանում է աստվածային օրենքների դեմ (արծիվն ամեհից վեր դասելովմարդկայնություղարկելէր բախտիաստվածուչին), նա չէր կարող այլ կերպ վարվել, որովչճետն ԱսորեստանիՀետ ուներ նը: ղաշնակցային պարտավորություններ։Արայի վեչճանձնությունըխորացնելու Համար թատերագիրն ասպարեզ է Հանել Շամիրամին նետաճարելուց Հրամարվելու պատմությունը (5-րդ գործողություն): Պատերազմի դաշտում Արան դեմ-դիմաց Հանդիպում է Շամիրաժին՝իր Հայրենիբը անադրող բռնակալին ՕՎաշտակըորդորում է նրան սսանել Շամիրամին, որը մեծ աղետ է բերելու ժողովրդին Արան Հրաժարվում է, պատճառաբանելով, քէ Շամիրամը գեղեցիկ է, իսկ ինքը չի կարողսպանել ես չեմ հեհտաճարի գեղեցկությունը. «ոչ-ոչ։ նրան... նա գեղեցիկ է»: երկրորդ անգամ պատրաստվելովնետաճարության՝Արան դարձյալ Հրաժարվում է: նա իր արարքը պատճառաբանում է, քե առջեր կանգնած է մի ն թույլ կին ինքը իրավունք չունի նետ արձակել կնոջ վրա. «Հայկա նետով նա Համարում է վեշանձնուՀեղե՞լ մի թույլ կնոջ արյուն», Այս արարքը թյուն: իրականումդա ոչ մի կապ չունի իսկական վեչանձնության Հետ. նրա դիմաց կանգնած էր ոչ թե թույլ կին, այլ ճայրենի երկիրը առպատակող զինավառ թշնամին, ն Արան դառնում է իր ճակատադրականսխալի զոլ: Բայց, ի վերջո, էականն այն է, որ կյանքը զոչաբերելով, Արան փրկում է Հայրենիքը: նշենք նան, որ Հեղինակը վերամշակելով մեղմացրել է այդ ու-

Հատվածները:

-

«Արա Գեղեցիկ»ողբերգության մեջ նուարդն այն կերպարնէ,

որ

մարմ-

նուարդի ՀամարԱրան միայն ամունացնումէ ճայրենիքի գեղեցկությունը:

սին չէ, նա խելաչեղորեն սիրում է Արային, նրա ն իր որդի Անուշավանի մեջ տեսնելով Հայրենիքի ապագան: իր վսեմ նկարագրով նուարդը երնում է որպես իսկական բարոյականության կրող: նուարդը նույնպես ողբերգուքյուն է ապրում, թերնես,ավելի խորն է տառապում, քան Արան: ՏառապանՔի պատճառը ոչ միայն ընտանեկան կապն է, այլն այն, որ ԱրայիՀրասլուրանքը ծանր վիրավորանք է «Հայոց աշխարՀին»: «Դաժան մի վիշտ է ն ինձ»,-ասում է նա: այդ մեր աշխարչճին նուարդի բնավորության խորությունը երենումէ Հեթանոսական Անաչշիտ աստվածուճու արձանի առջե ասած մենախոսությանմեջ. Ներիր ինձ... Հանդզնում եմ Քո դիմաց... Եքն վանել եմ ծս ամուսնուս իմ անարժան վարջով Եվ ինձանից Հզոր է Շամիրամ յուր ճրմայքով, Եքն ճախրել է սերս յուր բընից անվերադարձ՝ Ապա այն ժամ ամրապըբնդիրղու իմ Հոգին, Որ չար մարդիկ իմ արցունքով չուրաիխանան, Որբ չրբշասնեն Հառաչանքներըս ոսոխին,

Ձրփոշրվի իմ կանացի Հպարտության Ադափանդյակեղեր...

նուարդին պատճառվել է անձնական վիրավորանք: նա ասում է. «աստվածները մեղ նրրա Համար են Հասցընում նրջանկությանամենաբարձրգադաթին, Որ վայր գրլորելով՝ Չափեն անդունդը մեր անկման». Չնայած սրրան, իր կանացի չպարտությունից բարձր է դասում Հայրենիքը ն որոշում է մեծացնել նրա ապագան՝ Անուշավան որդուն: նուարդը վեչանձնաբար աղոթում է բոլոր աստվածներին՝«բարեճաճ» նայելու Արայի վրա, որովճետե երջանիկէ այն մտքով, որ, Արայիցբացի, կա Անուշավանը. «Վա

այստեղ

կրփայփխայլեմմեր

կրմեծացնեմ, կրզորացնեմՍոսյաց

եվ

նա

կառնի Հայկյան աղեղը

մանկիկին,

մեֆ...

անտառի

մեջ,

Հայրենիքի սերը: նուարդին վեչացնում է այս բարձր ըմբոնումը՝ Ողբերգությանամենից ամբողջական կերպարը Շամիրամն է: Համաշկերխարչճայինն Հայ գրականության մեջ Շամիրամի (Սամիրամժիդայի) պարն ունի Հարուստ ավանդություններ. նրա մասին շատ տվյալներ են պաշպանվել պատմական աղբյուրներում: Առասպելիբազմաթիվ մշակումներում Շամիրամը մեկնաբանվել է իբրն անվախճան կրքերի ու չբավաիարված տենչերի մարմնացում: պաճպանելով ավանդական Շամիրամին Հատուկ ՀատկանիչԶարյանը, ները, կերպարին տվել է նոր մեկնություն Հանդես բերելով իբրն դաժան աշխարձճակալ։ՇամիրամըԱրային «գրավելու» միջոցով ցանկանում է իրագործել քաղաքական նպատակներ: Մենախոսությանմեջ այդ ծրագիրը Շամիրամն արտաճայտումէ այսպես. «ծս Նինոսի դգա-ով կրգրավեմ նրան եվ կրբերե/ ԾԽինվելուր րարձրաբերձ Ուրարտուից եվ կրփրոն Ասորեստան նրա ոտքերի տակ Ասորեստահ ուրարոտցու ոտքերի սոսկ, հսկ Ուրարտուն ասուրբների...

ոճիրներ ծնող միջավայր է: նրա Շամիրամի պալատական շրջապատը են գորռլալատականները դիրք տիտղոս նվաճելու ճամար պատրաստ ժել ամեն տեսակ չարիք: նա ձգտում է իր դաժան կամքը թելադրել ն՛ պալատին, ե՛ Արային, Շամիրամը սպարտվումէ ոչ միայն այն պատճառով, որ Արան Հաղթաճարում է Հոդեկան տատանումները, այլն այն, որ մարմնացնում է անվախճանչարության սկզբունքը: 4-րդ գործողության մեջ ողբերգականի ճանգույալուծման դերը ստանձնում է Նուարդը, մայրության ն արժանապատվությանվդացումներով դարձի բերելով Արային։ Պիեսի կառուցվածքում որոշ ճեղքվածք է բացում 5-րդ գործողությունը Այն բանից Հետո, երբ արդեն ավարտվում է Արա ԳեղեցիկիՀոդեբանական դրաման, երբ նրա մեջ Հաղքանակում է Հայրենասիրականպարտքի զգացումը, պիեսր թեքվում է դեպի վերացական բարոյախոսություն: գրառումներ, Զարյանի ստեղծագործական արվեստանոցի նյութեր նշումներ, քաղվածքներ ե այլն, վկայում են նրա ջանադիր աշխատանքըոչ միայն առասպելին նվիրված պատմագիտականգրականությունընկ առասու

պելի գրական մշակումները ուսումնասիրելուասպարեզում, այլն ողբերգության ժանրի դասականկանոնները յուրացնելու առումով: ինչպես երնում է խոստովանություններից, նրա ճամար ուղեցույց են եղել, առաջին Հերթին, Հին Հունական անտիկյան ողբերգությունները՝ «ող«Բոըներգականմեղքի» ե «ճակատագրի»գլխավոր մոտիվներով, Պուշկինի րիս Դոդունովը», Արիստոտելի«Պոնհտիկայի» Հանձնարարականները,«ողէէրգականի» էության մասին, ավելացնենք նան կլասիցիստական(Ռասինի, կորնելի) դրամատուրդիան՝ որոշ կողմերով, Հատկապես անձնականապրումների ն ճասարակականպարտականությունխզման 42անրաճայտմեկնակետով: Դիմելով ողբերդության ժանրատեսակիէ՛ Հնագույն, ե՛ նորագույն օրինակներին՝ էսքիլեսից նվրիպիդեսից մինչն Պուշկին", մինչն նորդարյա նան (նոն փորձերը (այդ թվում Շանթի դրամատուրգիային), արյանը ն ատեղծել է Ճճերոսների գործողության, սյուժեի ն ողբերգականբախումների Խ/ րդաշնակ դրամատուրգիական կառուցվածք: «Արա Գեղեցիկի»Հինգ գործողություններից ամեն մեկը (որոնք վերնագրված են ճետնյալ ճաջորդականությամբ՝«Հայկյանաղեղը», «Շամիրամ», «Հայոց աշխարճ», «նուարդ», «Հարալեզներ» ) կոչված է զարգացնելու ողբերգական ճանգույցը ն ողբերգականշիկացումով ավարտելու պատումը: Վերին աստիճանի ինքնատիպէ լուծված ողբերգության սկզբնավորման խնդիրը առաջին գործողության մեջ։ Ասորական երկրում իխրարանցումէ ոկսվում այն բանից ճետոյ, երբ երկնքում ճախրում է «չարագուշակ» արծիվը: ու

՛

Ջորաչրամանատար որը Արտաբանը, տեսնում

է գալիք

նան

է, դրանում Շամիրամի սիրեցյալն

դժբախտություններիգուշակություն ն տագնապներըկիսում է յուրայինների ճետ: Այս տագնապալից իրադրության ժամանակ էլ Ասորեստանեկած ճայոց արքան՝ Արա Գեղեցիկը,նետաճարում է արծվին, դրահով իսկ չիմք դնելով Պարնան երկրների բարեկամության ժամանակավոր դաշինքին: Պինսի երկրորդ գործողության կիզակետը Շամիրամի Հուշային վերապրումներն են իր անցյալից ն ապագայի ծրագրերը: Հովվի փրկաժ, ջարբանձավում մեծացած, առյուծի կաթով սնված Շամիրամը, տապալելով ն«վսկին դգաճակալներին՝Մենոնին ու նինոսին (էր ամուսիններին ), այլես անդիմադրելի սեո է տածում ղեպի երկիրը Հայոց, դեպի գեղեցկադեմն ռաքինի թաղավորը, գործի է դնում բոլոր միջոցները՝ նրա սերը (ն երկիրը) նվաճելու Համար: կրքերի շիկացման տեսարանին Հաջորդում են երրորդ դորՇամիրամի ծողության՝ «այլոց աշխարճի անխռով, խաղաղաշունչ կենցաղի ու ստեղծման տարերքի պատկերները, որոնք ոչ թե մեղմացնում են իրադրության ողբերդականությունը, այլ յուրովի ուժեղացնում: «Արա Գեղեցիկ» ողբերգության գեղարվեստականխնդիրների շարքում մտաճոգություն էր նան ոճային կերպերի խնդիրը: առաջնակարգ ձր, Հնաբանություններինւռուրք չտալով իսկ, գտնել պատԱնչճրաժեշտ մական նյութին ճարազատ4նաշունչ ոճական բանալիներ: Այս կետում թատերագիր «Զարյանին «շգնության ձեռք մեկնեցին» առասպելների այն պատումների ոճային հղանակները, որոնք ճնադարյան ն տեղ են գտել Հալոց պատմիչների մատյաններում, ապա ճայ ժողովրդական վեպերի արտաճայտմանձները, ինչպես նան ճնազույն Հրովարտակների ու սեպագիր արձանագրություններիդարձվածաբանականպաշարները: ա-

ՋարյանըՀայտնի է իբրե բարձրաշունչ խոսքի վարպետ: Քանաստեղ: պինսում: ծական շքեղ ոճը կատարելության է Հասցված «Արա Գեղեցիկ» նուարդի աղոթք-մենախոսությունը Անաչիտի արձանի առջն, Վարուժանի սիրապատումը («ի՛մ աղավնյակ, իմ սիրունիկ թնասըլաց...»),Արայի ու ՃճանՇամիրամիմենախոսությունները ն այլ ճատվածներ գրված են կրքոտ, Դա ճարտաոչ անառարկա ոճով: թե բարձրաշունչ սակայն դիսավոր սանություն է, այլ Հեռավոր ժամանակների մարդկանց ոճի պատրանքը ստեղծելու ճնարանք: Թատերագիրըստեղծել է դրամատիկականտպավորիչ երկխոսություններ: Բնորոշ օրինակներից մեկը Արտաբանի, Ասսարի ն նիրարի զրույցն է արքայական պալատում (առաջին գործողություն) Խոսակիցներից ամեն մեկը տալիս է ընդամենը մի քանի ռեպլիկ, բայց այդքանն էլ բավական է, որպեսղի մլատկերացում կազմենք թե՛ ժամանակի քաղաքական Ճճարաբերությունների, թե՛ ամեն մեկի բնավորության մասին: երկխոսության դասական օրինակ է գինեվարպետ Արբակի ն վաճառական կաթմոսի վեճը, խոսքի մի Հճրավառ սուսերամարտություն, որում ծրկխոսություն վարողները երնում են թե՛ իրենց բնավորությամբ, թե՛ ցիալական միջավայրով: Արբակը ժողովրդի ծոցից դուրս եկած չիտակ մարդ է, ճայտնի գինեգործ, Հայրենասեր: նա խոսում է պարզ Հստակ, Արբակի Ճակադրությունն է Կաթմոսը՝ մեծ առնտրի ծրագրերով ապրող մի է առնտրի խորամանկ ծերունի: Սա Շամիրամի առաջարկի մեջ տեսնում ղարգացմանլայն ճեռանկարներ. ու

սո-

ու

...Այնժամ Տոսպա երկաքն

մեր արարատյան գինին կրչասցնեի «նդկաց արուստ երկրներին: Գիտե՞ք,քեն ինչ սնբավ Ճարրստություն բարձված կրզար Թորգոմա տուն, կարավանիս եվ մեր ահդուկնիրում ինչպես կզըբրնգար ոսկին... ու

ես

Առնարականմեծ ճանապարճներովքայլելու հրազանքը վերին աստիճանի կենդանիէ երնում կաթմոսի այս խոսքում. էո. իսկ այժըմ կ՞նչ վաճառական եմ Ավանակնեըրնառած լաստանավին իջնում եմ Տիգրիսից մինչի նինվե, Այնտեղ լաստերըս վաճառում, իսկ լառտերի եմ Նույն ավանակներով վերադարձնում

եվ

այս

կաշին

տուն,

նղավ վաճառականություն:

է ողբերզության մեջ Հայոց լեզուն փայլատակում «Արա Գեղեցիկ» ազնիվ գեղեցկությամբ, արտաճայտման ճկունությամբ, նրբերանգներով Հնարագիտությամբ սլատկերավորությամբ։ Թատերագիրը ճաշակով ճանդիսավոր օգտվել է լեզվի Հարուստ գանձարանի թնավոր խոսքերից ն դարձվածքներից, գրաբարյան ոճերից, դիցաբանական ֆոլկլորային պատկերներից, անդամ ուրարտական սեպագիր ճին արձանագրություններից («եվ նս Արա ն Արամա որդին ն զարմ խալդյանս, «Արան, արքան ճայոց ն Արամա որդին եվ թոռնորդին Հայկա): քնարական երգերը, ռազմիկների երգր, եղերամայրերի Գուսանների ողբը («Թառամեցար դեռածաղիկ, Վայ-վավելք՛ր, վայ-վավելե՛ր»), նանեխ ն Վարուժանի սիրնրզերը, «Ո՞ւր նս, արն՛, ո՞ւր նս, Արա, եղո՛ւկ, եղո՛ւկ, ու

ու

ու

ողբերգր դրվածէ անթերի Հայերենովն գեղեցիկ սպատկեՀազա՛րեղուկ» ԱՀա, րբավորությամբ: օրինակ, պատանիգուսանի երգը. Տագնապն է

Թույնով

ծանրացել

այոց

ցղառնացել այոց

երկրին, գինին... վարդավառի

ատեղծված ժողովրդական ստեղծաԱրնե-Արայի կերպարը՝ դործությանը Հատուկ գունագեղությամբ ու փոխաբերական մտածողությամբ. կամ

աշտա

ս..Հայոց մանուկ արնն |է պարգնել, Հայոց կապույտ երկինքն Լ պարգնել, Հայոց

կանաչդաշտերն

Պայծառ աչք-ունքը

են

Արայի

պարգնել

ՀեթանոսականՀնադարի խոսքի պատմական կոլորիտը վերստեղծելու

Զարյանիվարպետությունը,

անտարակույս, Հանդում է ոճավորման՝ այս ճասկացութցյանմիանդամայն դրական նշանակությամբ. «Արա Գեղեցիկի» խոսքը ոչ միայն անկենդան, անթժրբրթիո նախշազարդ օրնամենտ չէ, այլե չափավանհը Ճուզական, ներգործության ուժգին թափի խոսք է՝ «Հմտորեն տեղադրված ճնագույն արտաճայտչական ոճերով, դարձվածքներով,ոճային կառուցվածքներով: նորդարյա այոց բանաստեղծության պատմության մեջ եղիշե Չաբենցից Ճճետո, երեի թե, ամենից ավելի շատ տաղաչափականխնդիրների է ձեռնարկել նաիրի Զարյանը:Դրա մի օրինակն է «Արա Գեղեցիկը»:ն. Զարյանը ճատուկ ուշադրությունէ դարձրել այն բանին, որ բանաստեղծական տողերը ռիբմական կառուցվածքով Հնչեն իբբն արձակ շարադրանք. Բանաստեղծական «արձակայնացման» նպատակն էր, իր իսկ վկայությամբ, պիեսի ոճը մոտեցնել խոսակցականլեզվին, Հետնաբար ն շարաարտաՀայտման դրանքին Հաղորդել բնականություն», Գեղարվեստականինքնադործունեության թատերախմբերի (գերաղզանցորեն Սփյուռքի Հայ դաղութների) բազմաթիվ ներկայացումներից ն մունքային կատարումներից բացի, Հիշարժան են «Արա Գեղեցիկի» երկու բեմադրություն, մեկը՝ (ենինականիթատրոնի, մլուսաը՝Գ. Սունդուկյանի անվան քատրոնի Մինչն բեմ բարձրանալը «Արա Գեղեցիկը»Հատված Հատված կարասունդացել է ընտանեկան Հավանքույլթներում,թեյասեղանների շուրջը. քողը եղել է ինքը՝ Հեղինակը, ունկնդիրները՝ գրականության ն արվեստի Դ. Դեմիրճյան, վ. Աճեմյան, իր բարեկամները՝ Ավ. հսաճակյան, Թամար ն Սիլվա կապուտիկյան, Դեմուրյան, ՌուբենԶարյան ուրիշ մտավորականներ: Պատերազմի ավարտի օրերին ամենուրեք խոսում էին Զարյանիդրամատիկականպոեմի մասին: Դա ժամանակի գրական կ թատերականմթնոլոբտին չեշտ տվող գործ էր: Ականատեսները «Արա Գեղեցիկի» ծնունդը անգամ ճամեմատում էին նոն Շանթի«Հին աստվածների» ծննդյան Հետ, իբն Ճավասարարժեքերկերի, նան «ինկած բերդի իշխանուշճին»ողբերգության ճետ: թատրոնի անսամբլային կուռ բեմադրությունը՝ ոռնժիսոկենինականի աս-

առ

:

նկարչական իականգյուտերով,արտիստական մեկնաբանություններով,

եղաժ վերին աստիճանի դրական պիեսի շուրջը խորացրեց ձնավորումժով Թեն Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի բեմադրությունը ւալավորությունը:

առավել տպավորիչ էր (ննինականիթատբարձրության վրա էր։չ բայց պինսի նախաստեղծ, ավելի անմիջարոնի ներկայացումը` երնի Զարյանի Գեղեցիկը» Ն. Զարյանի «Արա բախտավոր Վան ընկալման սլատճառով: ունեմ պինսի ոչ միայն երկերից է, եքե ոչ ամենաբախտավորը։ նկատի Վ. Աճեմյանի ոռնժիսորականՀՃնարագիտուքատերական մարմնացումները՝ քյուններով ու երնակայության թռիչքներով, այլե թարգմանական ու գրականագիտականճակատագիրը: ռուս թարգմանչուճի Մարիա Պետ1944-ի աշնանը գալով Հայաստան, տանում պիեսի տողացի թարգմանությունը ն, ինչպես բովիխը Մոսկվա է վկայում են նրա նամակները, մի շնչով ու անընդմեջ ռիթմով, սրբազան նս

թարգմանում է «Արա Գեղեցիկը» (թարգմանել է տարաոդգեշնչվածութցյամբ վանկ լամբով, չմոռանալով, իճարկե, նան լոթնավանկ տողը), բնագրին դրեթե Հավասարարժեքմի դործ, որի Համար տարիներ անց թարդմանչուճին արօանացավ Թարգմանչացտոնի Համար սաճմանված եղիշն Չարենցի անվան «անրապետական մրցանակին: «Արա Գեղեցիկին» նվիրված Ա. ինճիկլանի գիտական ուսումնասիրությունը արժեքավոր էր Հատկապես ողբերգության պատմական շերտերի ն առասպելի գրական մշակումների տարբեր մոտեցումների բացաճայտման Ն. Զարյանի բանաստեղծական կետերում,Գ. Սնակի Հետազոտությունը՝ ն նրբերանգների ցուցադրումով, իսկ սոճի պատմական երանդավորումների Ս. Դարոնյանի Հիշատակված գրքի «Արա Գեղեցիկին» նվիրված Հատվածը՝ էւ Դպինսի գաղափարների ժամանակակից Հնչեղության «ճաստատումն առանձին վավերագրեր շրջանառության մեջ դնելուց բացի, ուշարբոնյանը դրություն է դարձրել գեղարվեստական առանձին մանրամառների վրա, րոնք Հարստացնում են Հանրածանոթ վերլուծությունները: Քննադատության չեն դիմանում, սակայն, նրա վերլուծության տիպաբանական զուգաճեռնեորոնք ակնչայտ չափազանցություններ են: Այսպես, մի տեղ Արայի նը, մենախոսության ճետ, մի այլ վարքադիծը զուգաճեռվում է Համլետի եղ՝ էսբիլեսի Պրոմեթնեսի,մի երրորդ անգամ` Ֆրիկի աստվածամարտությանն այլն ն այլն: ո-

տ

կինելով պատմական խոշոր անցքերի, Հասարակական կյանքի մասշտաբային գծերի մեկնաբան-բանաստեղծ, այն էլ բարձրաշունչ, պաթոսային խոսքի բերումով, Ձարյանը, այդուամենայնիվ, նետաղեղի պես լարված ստեղծագործականճանապարչճի«լիրիկական անտրակտների» պաճեբին շճյուսել է նան սիրո, Հոգեկան մտերմության, ծննդավայրի կարոտի, ոոմանտիկական երազների բանաստեղծություններ: Դրանցիցմի քանիսն ունեն քրեստոմատիականարժեք: Արդեն գրական մուտքի տարիներին (1912--20 Թթ.) «Վան-Տոսպյանը ազգային վշտի դալուկ որբության «վեսպերյան» չնչի նվագների կողքին Զարյանը չոսլադրում է Վաճան Տերյանի «սիրային առասպելները: ճիշեցնու «առասպելներ»: ու

շարքում է 1919-ին ,ոպագրած «Աշուն» բանաստեղծությունը, Դրանց որն սկսվում է ճետնեյալխոստովանությամբ ու մեծարանքով. Դու չիմացար,որ կյանքիս ծիածանները բոլոր Հյուսված էին թո սիրուց, շողում էին բեզ Համար, Չկար ոչ ոք աշխարչում, որ իմ Հոգոզ նման խոր Քո երազները սիրեր ն բո ճոդին Հասկանար...

Այս

ն

ես՝

նույն տարիներին գրաժ Ճարակիցբանաստեղծություններում («Դու քո դիմաց, դողում ենք լուռ, այրվում անվերջ») «տերյանական

ուրիշի՝ լիցքերիչ անկասկածելի միջնորդությամբ ձնավորվում է սիրային խոստովանության այն որակը, որը դառնում Լ տիրաղետոլ նրա Ճճետագաթվականների՝ մինչե ծերունական տարիքը ձգվող սիրերգության մեջ: Դա ո՛չ արնելցիորեն խենթացած մեջչլումների տառապանքի Ճուսաճատ կնցվածք է, ո՛չ թափառաշրջիկդարդիմանների անճույս շնշաշատ ողբասացություն, ոչ էլ «կատվի դրուխաում» գուրգուրվող սալոնսյիր-դալուկ ապրումներ: Զարյանի սիրային խոստովանությունները բնույթով առավելապես Հակված են դեպի «պուշկինյան, (նան չարենցյան) ճանրաՀայտ «պայծառ քախիժով» ողողված ն դրամայի. «միջանցիկ թելով» զարգացող սիրապաու

տումները:

'

Այդպիսիթ են 40-ական թվականինրի առաջին «լիրիկական անտրավտիս խոստովանությունները՝«Դու այրվելես օտար օջախում, նս Հասել եմ միայն քո մոխրին...», «Առավոտյան դու ես իմ խոշն առաջին, երեկոյան ես իմ խոտը դու վերջին...»,«Դու եկար ինձ մոտ Հլու, ճնազանդ...», «Հե»վից գալիս ես, բոցկլտում...», «ես կուղենայի, որ քո աստղային Անունը երէ շողարիմ նոր երգերում...»,«Դու ինձ կփնտրես,

չեմ լինի» ն այլք որի պսակը եռւավ այլն. Մի խոսքով՝ «սիրային պայթյունների» այն շարքը, Ճասցված բանաստեղծությունը մարդու ապոթեողային Ճճանդիսավորության ն աշխարճի ներդաշնակությանՃճետնյալճրովարտակով. ես

հ

Շնորչակալ

եմ

ինձնից Թեկուզ

աշխարճից, երբ ճավես» Ճեռու,

որ

դու

ճավետ

կաս աշխարչում,

անչաս

աշխար՞ում...

գրոկան նաիրիԶարյանի

կենատդրության քառասնակաս թվականների երկրորդ «լիրիկական անտրսկտի» սիրային ճատվածը նշանակալից է բանաստեղծությունների շարքով («Վաղուց որոնած»,«Դու ինձ ասիր՝ չեմ Հավատում, ի՞նչ անեմ, որ Հավատաս», «Տեսե՞լ ես այգիներն 0շականի», «Ամեն վայրկյան արթուն, թե քուն...», «Քեզ եմ փնտրհլ»), որը նույնպես ունի իր Հանգուցային, պսակակիրբանաստեղծությունը. նան

Ափաու այն Որ անց եմ Ափսոս այն

կացել

առանց ջեզ,

երբ

քացել

առանց թեզ...

աչք

եմ

ճանապարչներին,

առպվոտներին,

միայն ու մեջ ապրում են ն շիդրամատիկական միայն ներքին ցավի խոր ապրումների, ճնտնաբար կացման այն բանաստեղծությունները,որոնցում անձնական վերապրումները

ժողովրդի գեղարվեստական իշողության

Այդվերաճում են անանձնական-քաղաքացիական լայն ընդճանրացումների: ճան եմ են «մփսոս այն աշխարճից» Հիշատակված «Շնորճակալ ւվիսիք Հետ նույն շաղախի մեջ է հապարչներին, խոստովանությունները, որոնց 11--061

«հնչո՞ւ չես խոսում Հայերեն» գողտրիկ գլուխգործոցը, բանաստեղծական մի նմուշ, թե ինչպես մտերմական ապրումի՝ «անձնական դաղտնիքի» միջոցով բանաստեղծը արտաճայտում է քաղաքացիական-ճասարակական կաբնոր մտաճոգություն: լայնության զգացմունքը Ճատուկ է Զարյանի ոչ միայն Քաղաքացիական իրո երգերին, այլն Հեռավոր ափերում Սողած ծննդավայրի կարուռի ներջնչանքներին: Դեռ որբանոցային տարիներից Զարյանը, ինչպես վկայում են Գ, ՄաՀարու Ճուշագրական արձուկի էջերը, խորապես վերապրել է «երկիր կորուոյալի»՝ 4այրենական տան անճանգչելի կարուտը, որր 1940-ին իրս գրչի տակ ձնավորվեց նման կառուցվածքով: Այս գիշեր

մի անուշ երազ. էի նորոգում, Մանկության երկինքն էր բացվել վրաս եվ արշալույսներ կային իմ Հոգում: ես

տնսա

Հայրենի

տունն

Այնտեղ էր

մայրս, Հայացքը պայծառ, խոսում էր առուն, Խշշում էր բակում Հինավուրց մի ծառ... Այնպես ծանոթ (ր ն այնպես գարուն...

Մայրենի լեզվով

երդիկից կաքաժ շողն արեգական Թվում էր ոգուս ոսկրս րբանալիչ Արեն էր նայում աչքով մայրական, էր աշխարճն ու եվ ջաղցը Հասկանալի...

Մինչ, «Հայրենի տան» տպագրությունը նորագույն պոնզիայում կային Հոյտնի էին, մասնավոկորցրած ծննդավայրի բազմաքիվ արծարծումնեհր: րապես, անվերադաւրձ-ողբերգսկան մանկունյան ն ծննդավայրի անչանգչելի կարուռի մաճարիսկան ներչնչանբները, նան Չոլոյիաքոաւնչելիբալլադը: տունը» երնաց անկախ Այդ իսկ Հարուստ «ճամատեքոտում» «Հայրենի կեցվածքով ն ինքնուրույն կերպարանքով. «Այս գիշեր տեսա մի անուշ երաղ. ես Ճճայրենիտունն էի նորոգում»: Հայրենի տան նորոգման հրաղանքը նա անդրկովկասյան հոդում պաճեց-պապանեց տասնամյակներ շարունակ, որբատներիցմինչն կյանքի վերջին տարիները. իմ Առնանալածժ

օրորոց,

իմ

«այրձնիք, իմ երազ, Հոգիս կիզում Լր լուռ մի

Ո՞ղջ

ես

արդյոք,

րոց

քԹե՞ մեռած...

ինչպես մտերմական, սիրային, այնպես էլ ծննդավայրի քնարերգությունը ապրումի ն իդնալի լուրօրինակ Համադրություն է: Զարյանի բանաստեղծություններում իրար են գալիս ննրքին ճուզմունքնիրն այդ Ճուվմունքներով ներշնչվածկյանքի իդեսլական կերպարի որոնումները: Ասել է թն՝ Հայրենական ճեռավոր տան տեսիլքով դարձյալ չեփորվում էր գոյության ղաշնության Հրաշալի սկիզբը. «Արեն էր նայում աչքով մայրական, եվ քաղցր էր աշխարչն 4ասկանալի...»: ժամանակի պատմական ն առօրեական կենցաղի «նշանների» ղումներից Ճետո, 30-ականի վերջում Զարյանը Հակվում է դելի որոշ օրինաու

ու

չափությունների բացաճայտումներ ("երկու Տանճարեղգլուխ»), ներսուղումների, այլ ժամանակի մակարդակով:

ինչպես՝

Ողջո՛ւյն բեզ, Քո

կյանք

«Գլխավոր դույներիջ

բայց

ոչ

Ճայտաբերման ՝

նրնան,

ու

արնին, Ճողին,

կրկին ժպտում Լ ջո աշնան Խարտյաչշ զեղեցկուճին:

կամ՝

Բացվելհս

առավոտ,

Բյուրների վրա

փորձում Զարյանը

ն

իմ

կապույտ,

կապույտ, որին...

է սաճմանել կեցության

ամբողջության իր չափանիշ կստարների, Ճճեռաստանների, բարձունքների պատկերային «ղումները. «նքն ուղում ես լավ տեսնել լեոները, Դու լեռներին նայիր

ները: Այդպիսիք

են

Ամենաբարձր կատարից»: քնարերգության էջերում Զարյանի

բացի, տեղ դրություններից

«կայտառ» ու «զրնգացող, տրամագտել նան Ճոդեկան աշխւսրչի տռանձին կբն-

են

ճիռներ:

Հատկապես նախավերջին կենսագրության

վերչին Հանգրվաններում այցելել մենակության ապրումները («Գնումեմ մենակ, մենակ, անընկեր»), որոնք 1962-ին գրած մի են հրնում այսպիսի տեսքով` բանաստեղծության մեջ

(50-ական

ն

60-ական Թթ.) նրան աճախ

ու

են

Մի թանձր մառախուղ է ինձ պատել: Արդյոք դա ծերուքյո՞ւն է վերաճաս: Թե՞ օրերից ես նտ եմ մրնացել: Թե՞ դարն է, դարն է ծանրացել վրաս, Հասնում ծրգելն իզուր է... երգաչի Ոչ ճարազատներիս, ոչ օտարին:

Մենակ

էմ

հս,

Տխուր կանգնած

ինչպես

անապատում

կայծակաճար կաղնի...

նույն 1967-ի, ինչպնս նան 1968 տարեթվով Զարյանի գրություններում ճայտնվում հն ինքն իրեն, ժամանակակիցներին ն առճասարակ աշխարճին ուղղված ճարցումներ, որոնք կոչված էին «կյանքի կորած բանալիների» ճայտնագործմանը. ...Մի Հրաշքի եմ սպասում Հավատով անչեջ, Ինչ-որ իմաստ եմ փնտրում ես աշխարճի նջ,

ինչ-որ մի

բան

եվ

ուզում ասել աշիարճին,

այլս մտորումները, Տաղգնապալից

երազի ու ցավի՝ «երկու կրակի» բորգտնում մաճվանից մեկ օր առաջ "իվանդաբոքվող այրումները լուծում «Մնաս նոցում գրած «Հրաժեշտի սաղմոս» բանաստեղծության Հյուսվածքում՝ Քո այն Հրաշք երեւսնին», բարո՛վասա կյանքին», «Մնաս բարով Քո Հայ ժողովրդին», «Մնաս «Մնաս բարով աս... բարով առա խոնարչՀաՔո ն բար բարեկամներին թշնամիներինո։ իր ստեղծագործությանշրչադարձային պաճերին Զարյանը գրել է օքնարականների» դեմ ուղղված բանավեճային գործեր: Այն էլ մի քանիսը ն են

աստ

մի բանաստեղծության պարբերաբար: Քսանական թվականներին վերաբերող մեջ, օրինակ, նա պաշտպանում է դգրոչող ՊրոլետպոետիՕռնտաշ, կոպիտ տողերը» քնարական նազանքից: երեսնական քվականներին նորից-նոր Հարցականիտակ է վերցնում մտերմական վերապրումների մեղմախոս քնաբբ՝ ի պաշտպանություն աղաղակների,շռոինդների շառաչների: Հայրենականպատերազմի տարիներին զրում է հր ճայտնիընդղդիմախոսությունը. ու

Ախ, «քնարականներ», կարծում եք չունեմ ես արտասութ: Հեղեղս թողնեի, շառաչելով կառներ մգլած Թացությունից

եվ

կտանձր անդարձ

»՞ատորիկները ձեր

մոռուցության:

նորից հրգիծում է «քնարակահններինջ». ՀիսնականԹվոկաններինի «Դուք ծլվլում եք ծառերի վրա, Թռչունների պես անչճոդ, տստոստունջ: ենք, Զարյանը մուսսնաւմյակիցտասնամյակ Հանդէս ինչպես տեսնում էր գալին «անչատական սկզբունքի» դեմ` պոնհզիայի«քաղաքացիության» անունից. Անտարակույս, նրա գեղագիտական դավանանքը կրում էր որո շակի միակողմանիության, երբեմն Լլ աղանդավորակող շեշտեր, Այդ կեց-

վածքը, սակայն, տեղի էր տալիս, երբ Զարյանը ուղղակիորեն դիմում էր ներքին, ճոգեկան ապրումների տեր մարդուն, ասպարեզ բացելով վգացմունքների տարբեր ալիքների տրտաճայտման առջե նրա «լիրիկական անտրուկտներն» իրենց լայն շնչառությամբ. «առողջ» բաոսպաչշարով, ներքին պերճախոս, էներգիայով դրա անճերքելիվկայությունն են:

-

ճետո ավարավխց գրողներից շատերն Մինչպատերազժի «խաղաղ» ստեղծագործության, Զարյանը անչրաժեշտություն

անցան ավելի չզգաց վերաԴա է կառուցելու իր գեղագիտական դավանունքը: վկայում նրա ինքնաՃակա՛տ Հանձնարարականը. «Առ պայքորի շեփորդ վերրբոտին, ծերուկ: նետվիր ու վերըստինզարկվիր ն զարկի՞ր:..»: ինչպեսստեղծագործականամբողջ կյանքում, ինչպես Հայրենականսլատերազմի շիկացած թվականներին, պատերազմից այս կողմ ընկած ժամանակային Հատվածում նս մինչն մաճ (1969 թվականի Ճուլիսի 11-ր) Զար յանը մնաց դիրքերի վրա, ստեղծագործականն քաղաքացիական դիրքերի: Մնաց վաղեմի արագության,տեմպի, տարերքի գրողը, որով էլ պայմանավորված են թե՛ տաղանդիփայլատակումները, թե՛ առանձին ձախողումները: Զարյանի ստեղծագործական Հետպատերազմյան փուլը` շուրջ քսանճինդ տեսակների առուտարի, բարեբեր եղավ գրական գրեթե բոլոր ժանրերի ճետո (1942) Հանդես եկավ թատմով: «Հացավան»վեպն ամլողջացնելուց «Փորձադաշտռ բերգական երկերով («Տնամերձ այգին», «Աղբյուրի մո», ու ՞ոգսերն կընգյուղի զարզացման որոնց նյութը կատակերգությունները), ու

ճիոներն են: պիեսներ «անՄինչ նուլն ժամանակաշրջանիթանրագիրների չատ կոնֆլիկտայնության» ճանրաճանաչ տեսության տուրքեր էին՝ բախումհերից իսպառ թափուր իրադրություններով, ձայնափողային Ճերոսներով, «վին`

սուրախ Ճումորի», անկոիվ-իդեալական Ճովվերգակոան մթնոլորտով,-Զարյանը բեմ Հանեց ժումանակի ճասարակական-մարդկային Ճակասությունները, սոցիալական առաջադիմությանը արգելակող ուժերին, ինչպիսիք են Բալաբեկ նե նշան Գառնակերյանը: Դեռես այն ժամանակ Զարյանը արվեստագելո-քաղաքացու խորաթափանց Ճճայացքովկռաճիըց,քե «Հասարակականինչպիսի վտանդավոր չարիք է Բալաբեկընե ինչպիսի ՀՃեոանկար է սպառվում երան, եթե օր առաջ չկանխվեն բալաբեկների գործունեության քայլափոխերը Հասարակության դատաստանին չարժանանան «բալաբեկության» Հիմնորոշ գծերը: Բալաբեկիզարյանական կերպարն այնքան բնորոշ էր ժամանակի Համար, որ լայն զանգ մտավ իբրե չասարակ անուն, իբրե ճանրային Հավածների բառապաշտր բլլստությունը Հափշտակողիխորճրդանշան: Ճարցադրումների, կենդանի երկխոսության, մասսուր Հասարակական ԲալաբեկիՀյութեղ բովանդակալից կերպարի Համար նրա կանավորապես տակերդգություններըդարձան ճայոց թատրոնի ամենաբանուկ պիեսները: Առաջինըդրանցից «Աղբյուրի մուռ» կատակերգությունն էր, որը բեմադրվեց մեջ (ոնրիերեանի երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում: Բեմադրության Վ. սոր՝ Աճեմյան) Բալաբեկիդերում Հանդես եկավ Թաքիկ Սարյանը՝ստեղձելով գյուղական խաբեբաո-մասխարոյիզարմանալիորեն Հյութեղ ն գունեղ հրնեանյուն բեմադրության Մեջ (9. Սունդուկյանի կերպար:«Փորձադաշտի» վ, Աճեմյան)Բալաբեկի ղերում նորից փսո'յլուանվան թատրոն, ռնժիսոր՝ գունեղ տաղանդը, նույն տակեցԱվետ Ավետիսյանի զարմանալի խոր կատակերգության լենինականյան լչեմաղրությունը (1. Մռավյանի անվան ու

ու

Հաջողություն քատրոն)

ունեցավ Հայոց դրականության ն արվեստի մոսկովյան տասնօրյակի ժամանակ՝ 1956-ի Հունիսին: Բալսբեկի Հետ միասին չանդես է գալիս նույնպես «Փորձադաշտում» Առաջինկոմեդիայում բացասական բացասականտիպ նշան Դաոնակերյանը: Հերոսը՝այս կամ այն կերպ քողարկվելով, այնուամենայնիվ ուճի դեմք, շրրճանաչում է նրան ոտից գլուխ: Գառնակերյաննայդքան թափանջապատը ցիկ չէ: նա ունի բարձր պաշտոն, մեծ սովխոզի դիրեկտոր է, ճանաչված է որպես լավ աշխատող, սսկուլն, պարզվում Լ, որ նա այն լավ, ազնիվ մարԲալաբեկր նույնպես դբ չէ, որի տեղ նրան դնում էին: «Փորձադաշտում» էվոլյուցիա է ստպրել,ձեռք բերելով դիմակավորվելու ավելի նուրբ միորոշ ճեղինակը Ճճուջոցներ,ԲացասականՀերոսի այո կնրսպլարանսդվիոխությամբ չում է, որ որքան բարձր Լէ ճասարակության բարոյական Հասունությունը,

այնքան արատը խորն է թաքնվում: Այսպիսով կեղծ մարդու թեման «Փորձադաշտում»կապվում է զդգոնուՋարիջն ամլբողջ ուժով մերկչոցկարնոր թեմայի Հեւ: թյան քաղաքական են բերվում այդ չարիքին ընդդիմախարազանելու Համար Հանդես նելու ուժեր: դիր, այն դատապարտող տոաչին պատծայր է առնում Հակամարտությունը «Փորձադաշտում» են նշան Գառնակերդիրեկտոր Հավաքվել կերից. սովխոզի աշխատողները «Հետո Գառնակերզրույցից Սովորականխոսք յանի նոր առանձնատանը: ուղում է իմանալ Մեսրոպ կարսեցյանի՝ յանն անցնում է բուն թնմային՝ սովխոզին կից փորձադաշտիվարիչի, կարծիքը իր դիոնրտացիայիմաճին, է որի Հետ նա այնքան վառ Հույսեր է կապել, որը նրան խոստանում ճեղիու

ու

`

նակություն, փառք, պաշտոնի նոր բարձրացում: Պարզվումէ, որ կարսեցյանի կարծիքը խիստ բացառական է, Գառնակերյանի«ղիսնրտացիան» չունի գիտական որնէ արժեք: Գառնհակերյանը չէր սպասում այդպիսի ընքացք, նա չՀչլրնախապատրաստվածիի «ճեղինակությանը» Ճասցված այդ ուժեղ չարվածին, բայց չի կորցնում իրին, Հարմարվում է ստեղծված ճանդամանքին, ուժեր է կուտակում պաշտպանական վիճակից անհցիելու «արձակման: Գառնակերյանըշարունակում է սովորական շատախոսությունները «իսնտ է տալիս, թն ազդված չէ, բայց կական ընկերության» շուրջը, ցույց կանգնած է իր «բախտի թեջ:ան»,կյանքի ընթացքի սուր փոփոխության փաստի առջե: Միջսղեպը հախապատրաստումէ նրա: ճետագա պայքարը Հենց կարսեցյանի,նրա գիուսկան Հետազոտությունների դեմ: Առաջինպատկերը, այսպիսով, ելակետ է կոնֆլիկտի զարգացման Համար, որովճնտն Հերոսի կյանքում տեղի է ունենում մի այնպիսի դեպք, էության, որը, ըստ շոշափում է նրա կյանքի ամբողջ ուղին: ճիշտ է, դիսերտացիայի մսին ն կարսեցյահի առհրնույթ խաղաղ, քաղոքավարության Գառնակերյանի ռաՀծմաններիցդուրս չեկող վեճը դեոնս իսկական բախում չէ, դեռնս այն Հե կրում սուր բնույթ, բայց դա արդեն որոշակի Ճող է: Գառնակերյանըմենակ չէ, նրա գործակիցն է «Աղբյուրի մոտի» Բալաբեկը։ Այն դեպքում, երբ ԳառնակերյանըՀնարագիտությամլ թաքցնում Լ ներքին էությունը, իր «աշիվները, սադ նույն լատին Բալաբեկը ոեպլիկներով գծում է յուր ինքնանկարը: Ֆուլետան «Ճանղիմանում է» Բալաբեկին, որ նրանից ստացվոծ նամակը ոչ թեն նամակ է, այլ «մատերիալ». դրան ԲալաբեկըՀանդիստ պատասխանումէ, Թն՝ «իմացածս էդ էր, Ջուլե՛ւտ ջան» է առջն կանգնում իսկական մեր զիպարտությունները), (այսինքն Հակը, որբ անմեղ տեսք ընդունելով շարադրում է իր ն Գառնակերյոնի սպառողականկենսափիլիսովույությունը. «Ցա... աշխար4ճըփո՞վ է եկել... Քա լսված բան է, որ սովխոզի աշխատողի կերածի Համար փող տա: կալի է, որ կապես, Հաշանը կուտի»: բերանը կալի ինչ, տավար տավարն Գառնակերյանն Բալաբեկըկոմեդիայում գծված են սատիրական պլա. նով, Հասցված են իրականության բացասական հրհույթները կրող տիպական ճերոսներիաստիճանի: «Փորձադաշտի»առւվելություններից մեկն այն է, որ քացասականի ժխտման պաթոսին միանում է իրականության քարմ ուժերի Ճաստատման դիշտ է, դրական Հերոսներից մի քանիսը չունեն բնավորություն պաքոսլըը որոշակիություն, սոսկ դրամատուրգիականդեր հն կատարում (Զարիֆյս:ն, յզ սովետական առողջ միջավայրը Մերուժան ն այլն), բոյց Արուաշնես, միջավայրի դրականՃատկությունները կբող գլխավոր Հերոսը՝ Մեսրոպ կարսեցյանը, այն ակտիվ, գործունյա ուժն է, որը «աշխարճը դմակ, մեջը դաԳառնակերյանի «գործողունակ» էգոիստական սկզբունքով առսչջնորդվող թյանը» պատասխանումէ «Հակադործողությամբ»: մարդկանը միջոցով է մարմնավորնրան շրջապատող կարսեցյանի վում գրվածքի «ճիմնականգաղափարը՝կյանքը փորձաղաշտէ, որտեղ գործբարոյական ուժը, նականում ստուգվում եի մարդկանց ղզնվությունը, ջինությունները: ունի որպես իդեսլ ճիշտ լինելով, միաժամանակ Մեսրոպ կարսեցյանը, նա այնքան ցայնան Անշուշտ, Ճամողիչ գծագրություն: գեղարվեստական ստա-

ու

ու

ու

ու

ւսռա-

ն նման չէ, որքան Գառնակերյանը, բայց չէ դրամատուրգիալում տարածված իդեալականացված ճերոսների սխեմաներին, որոնք չամարյա թե բարի Ճրեշտակներ են՝ ատշխարճումեղած ու չեղած բոլոր առաքինությունհնրով: կարսնցյաը սկվզբունքայնությանն գիտական ոգնորության Հետ միասին ունի նան պայքարողի ակտիվություն, երջանկությունը չի պատկերացնում առանց պայքարի, առանց անչանգիստ խմորումների: Այնուշետն Զարյանը դրեց մի քանի շարքային պինսներ՝ ժամանակաե կլեուղատէից քեմաներով, ինչպես ն պատմական նյութով «Արտավազդ տուն

բա»

(1968) չափածո ողբերգությունը: Հետպատերաղզժյան տարիների բանաստեղծական Ճատվածը սկսվեց խա-

ղաղության Ճճամաշխարչայինշարժմանն արձագանքող «րովարտակներով, է. որով Զարյանը կանգնեց այդ շարժման խորչրդային չՀամբավաբերների՝ Մ. Բաժանի, Մ. Վուրղունի, Մ. Թուրսուն-Զադղեի ն այլոց կողքին նՆիմոնովի, Թեն նրա «Խաղաղություն» շարքի բանաստեղծություններում, որոնք կարող են կազմել մի ամբողջ գիրք. զգալի քանակ են կազմում չոհոորական շնչի օրանցիկ գործերը, սակայն, դբանց կողքին նա ստեղծել է նան դասադրքամին արժեքներ, ինչպես«Խաղաղության աղավնին», որը տարիներ շարունակ Հնչում էր դսլրոցական Հանդեսներում, ինչպես քաղաքացիոսկանլայնադիծ «Տոնօրյա խոչճեր» բաապրումների «նամակ ընկեր ժանիսՋԶույմաչին», Դրանք պաթոսսյին խոսքի Հրաշալի օրինակներ հե, նաստեղծությունները: Հոգեկան այրումներն ու ներքին խոովքները արտաորոնցում Զարյանը Հայտելու ճամար Հմտորեն օգտվում է Հանդիսավոր ոճի «Հնամենիձներից ու

եղանակներից:

:

շնչի բանաստեղծություններից Հրապարակախոսական-քուղաքացիական

առանձնապես մեծ տպավորություն թողեցին «Ասք էության» ե «Ասք Անդրանիկ զորավարի» գրվածքները: «ԶայնՀայրենական» պոհմի բովանդակությանը ն ձնին «արող «էության» ասքապատումում Զարյանը խոր ներշնչանքով պատասխանումէ ճայ ժողովրդի Հազարամյակների գոյության գաղտնիքին, իմաստավորում նրու ճակատադրի պատմական յուրաճատկությունը, ասել է թե՝ վերոտին դառնում է իր ստեղծագործությահ զլխվոր ճոգսերի ոլորտը ասքի մեջ դորձյալ բանաստեղծական ոգեշնչվածությոմբ Զորավարի վերագնաչատվում է Անդրանիկիղերը շայոց ազատագրության նորագույն Պեր-նաշեվի դերեղմաՀարժումների մեչ՝ իբըն շարժառիթ օգտագործելով արձանին: նատանը. իր Հանդիպումը սպիտակձիավորի Հրչսնտ Արմենի «Մարզպտնըն սպարապետը»գրքի տպավորությամբ Սարյանըցանկանում էր գրել Վասակ Այունեցու դերը վերանայող ողբերդու.

թյուն:

'

ն ուտվեր»(1952), «Սպառում եմ քեզ» (1968) դրքեՆ. Զարյանի «Արեն են դտել շոդեբահական վերլուծության՝ մտերմական շնչի մեծարում տեղ թիվ լյլանաստեղծություններ:

աշխարճի երնույթները, ծավալվելովդեպի արտաքին Ներաշխարտճից Հոդեվիճակներիցաղեղ նրա քնարական խոստովանությունները«կամերային» նն կապում դեպի մարդու ճոգեկան աշխարճիլայն իմաստավորումներ: Այս առումով բհորոշ են Զարյանի «թանկաներն»«Հոքուներըս, որոնք ճապոնական բանաստեղծությանճինավուրց ձների Հայկական անդրադարձումներ կենսագրությամբբովանդակավորված: են՝ բանաստեղծի ու

(6

ինչպես քնարերգության մյուս էջերում,

«ճապոնակոն»

շարքում հս ապրումների արտաԶարյանի Խոսքը, լինելովխորապեսդրամատիկական (մանավանդ մաչվան հախսաղգացողությում երի), մնաց կյանքի Հաստություն նույն արնային-դգազգաթնային ընկալումների, Հեռաստան-բարձունքների կ»բուի շաղախի մեջ: «պայծաո», «մաքուր, «սրբագործող» «աղզՊուշկինյան-չարենցյոն նվացնող» թախիծը Զարյանին տարավ դեպի աշխարճաճիսցումի կատարը, որի բարձունքից մնացողաց «ճղեց Հրաժեշտի «մնաս բարովեհրի» թրքոուն Հափատողեր: ստեղծագործականկյանքի վերջին շչրջսնի ծանրության նժոԶարյանի ու

եր

թեքվում է արձակի կողմը'

հությամբ:

ն՛

քանակով,

ե՛

գեղարվեստականարժեքայ-

տեղ շարունուկությունը շարադրելիս Զարյանը ինչ-որ «Հացավանի» գտնվում էր ժամանակադրության՝«դեպքերի լխրոնիկայի», գեղագիտական դիրքերում, որով ն բացատրվում է վեպի երկրորդ մառի զգալի թուլությունը՝ առաջին մասի պրկված դրամատիկականլարի Ճամեմատությամբ: Մինչվեւի առաչին մասը նա գրում էր գյուղի սոցիալական վերակառուցման իրո-, ղությունների տաք ՞եյքերով, երկրորո մասը շարադրելիս ելոսն լակասում են բացատրվում վեպի ավոարէր ընկալման անմիջուկանությունը: Սրանով ն՛ տամասի դրամատիկական շնչի պակասը, ե՛ կերպարների ամբողջոկաԸստ նության կորուստները, հ՛ նկարագրությունների միսպաղաղությունը: նան էր դեր խաղացել «թեմայիՃնացումը»։ երնույթին, որձակի մյուս կարնոր դրվագը եղավ «ՊարոնեւոԳեղարվեստական րոսն պատումը: իր նախարարները» (1958) քաղաքակահ-երգիծական մտաշղացումով միսնդամայն Հետաքրքրականն կատարումով բավականաչափ գեղարվեստականմի գրվոծք, որով Զարյանը խորացրեց արձակագրի եր Համարումը: Բագրատունուորբանոցը, Զարյանի Հղացումով, խ-րՊարոնՊիտրոս է, երկրի ճակատագիրը: Վճպի գլխավոր Ճճերոսը՝ Հայաստան Տ5ըրդանշում Արամ Ալանակյանը կրկեորդն Լ), իր մատյանում գրանցում է (սա Հեղինակի որբանոցային կյանքի եղելությունները, Սրանք,ըստ ության, ներկայացնում են Հայ ժողովրդի 1918 -:20 թթ. ս ատմությունը՝ տարբեր դաղափարուկան դավանանքներիսուր բախումներով (առաջին պլանի վրա են որբանոցի Պետրոս Բազրատունուն նրա որզի, բոլշնիկ ներսնսի տարբեր կառավարիչ Հայացքները), ազդգյին վերածնության հրաղանքներով, տնտեսական կյանՔի դժվարություններով, Պարոն Պետրոսը՝ որբանոցի կառավարիչը, թեն առումով էլ «ողբերգություն» ճարուցող ճերոս է ծաղրված է, բայց որոշ Նրա «պատրանքների»կամ «Ճույսերի խորտակումը», ինչպես նշել են վեպի Արփո Պետրոսյլանը::, Մ. Աղաառաջին մեկնաբանները՝Ս. Սարինյանը:ը, ն տրամսբանական, որ ինքն էլ ունենում | այնքան տեղի արագ բաբյանը"", Հի զգում գաճավիժմանընքացքը: Արամ Ալանբա անկումը պայմանավորված է որբանոցի՝ տզաների՝ Մեխակ նախրապանյանիԷ Մյուսնհիրիգսնակյանի,Շաճեն Թորդուլյանի, հր որդու՝Ներսես Բագրատունու,«սպարտակղափարական Հասունացումով, ճակատագիրըկապյան դավանանքով», որի Համաձայն ճայրենիքի ապազա վումէ պատմության արթնացողնոր ուժերի ճետ ու

|

'

այդ վեպը ժողովրդի քաղաքական պատժության գեղարվեստաԶարյանի հան պատշաճ յուրացում է:

Հայ ժողովրդական վեպի մշակումից առաչ, բնականաբար, Զարյանը ամենայն ուշադրությամբ ծանոթացել էր տարբերակային գրառումներին՝ «Սասնա ծռերիռ երեք գրքերին, Հ. Օրբելու, Մ. Աբեղյանի, կ. Մելիք-0ՀանՀեօրյա բանասերների չանյանիուսումնասիրություններին, աշխատություններին, 1000-ամյակի օրերին ստեղծված ՀամաՀճավաք բնագրին (Մ. ԱբեղԱ. Ղանալանյանի),ինչպես նան ազգային էպոսների գրայանի, 2 Աբովի, կան մշակումներին, որոնցից ամենաճեղինակավորը ուզբեկական, կիրգիչղական, կալմիկական էպոսների Ս. (իպկինի մշակումներն են: ղինվածությամբ ն ասացողի պաշարներով (էպոսի 4ՀնչերանՉիտական դի, պատմելաձկի, ոիքմի ն. այլն) Զարյանը կարճ ժամանակում շարադրեք արձակ պոեմը, ինչպես ժանրը սաճմանել է թարգմանիչ «Սասունցի Դավիթ» Ն. կյուբիմովը(1968 բ., ո2163-18 ՂՈՐՏքՅրՆՐՁ"-ի Տրատարակությանը կյո նախախոսքում ): վաղ մանկությունից թթախված է եղել ժողովրդական բաՋարյանը նաճյուսության գույների մնջ։ նրա ախրբելի գրքերն են եղել բան Հյուսությոն գրառումների, առաջին Հերթին ԳարեգինՍրվանձոյանցի որոնք նրա մեջ մշակել են բանաճլուսության ճաշակ: բանաճյուսության նյութերից, բնականաբար, ժողովրդական Զարյանին ամենից ավելի գրավել են «Սասնա ծռերը» չորս ճյուղով, որոնյ քաջաժաեոք էր սկզբնաղբյուրներից՝ ասացողների պատումների դրառումիերից: Այնքուն ազատ էր զգում նա ճայ ժողովրդական վեպերի մթնոլորտում, որ նրբ 1673-ի առաջարկեցին սատանեկան ընթերցանության Հրատարակիչները Համար արձակ շարադրել «ՍասունցիԴավիթը», անմիջապես անցավ դորժի ն ասպարեզ Հանեց իր պատումըս 1966-ին տպագրվեց Հալերեն «Սասնա Դավիթը», 1963-ին՝ ռուսերեն է Ն. Լյուբիմովը, այն գրագետը, որը Հայտնի է, տարբերակը: Թարգմանիչն ն Ռաբլեի, Հանառճասարակ, բանաճյուսական շնչի գրողների՝ Սերվանտեսի րաճանաչ գլուխգործոցների թարգմանություններով: իսպահականն ֆրանսիական բանաձճյուսականտարերքից անցնելով ճայկականին, Լյուբիմովը, ինչպես երնում է նամակներից, Հոգեկան խոր բավականություն է ստացել Ճայոց ժողովրդական վիպերդի զարյանականմշակման կերպարների պաոկերների ճետ ունեցած շփումներից, այնքան խոր, որ կարճ ժամանակամիջոցում այն դարձրեց ռուս ընթերցողիսնփականությոմո ունենալով ստեղծել Խնդիր «ժողովրդական վեպի նոր դոյաձեն», Զարորը «Սասունցի յանը ինքն իրեն վերամկրտում է որպես մերօրյա ասացող, բնագրի Հիմքի վրա, նորանոր դրվագներիներմուծումԴավիթ» Համաճավաք ներով, ճանապարճբացեց իր խոստացած «նոր գոյաձնի» ճամար Վեպի արձակ չարադրության Հայերեն ն ոուսերեի ծրստարակություի«Սասունցի Դավթի» գեների մեծ տպաքանակներիվկայում են Զարյանի ղարվեստական արժեքը, մասնավորապես ազգային պատմհլաձկի վարպիտությունը, որի վրա առանձնաչատուկ ուչաղրություն դարձրեց առաջին ՀակոբՍալախյանը«Մեր ազգային վեպը» Հոդվածում": դրախոս Դավթի»մշակման մեջ Հատուկ ուշաԶարյանասացողը«Սասունցի կառուցվածքին,այլե ոչ սյուժետային դրությունդարձրեց միայնպատումի ճ

ճավաքաժուները,

ու

՞

արտարայտման ազգային պատմելոաձնին,չայոց գրական լեզվի վիա պատվաստելով էպոսային ժողովրդական լեզվառճական ձներ։ Դա վիպերգի ոգու ն շնչի մատուցման ամենաստույգճանապարճնէ: «երկրորդ կյսնք» ինքնակենսագրականպատուժը, Հեղինակի մտաչՀղոցումով, լաղկացած Լր լինելու չորս մասից՝ չորս մատյանից, որոնցում Զարյանը վերակրկնելու էր իր կյանքի ճաղոսպարտլը ամեեսվաղ յոպավորություններից մինչն ճանապարճիվերջին կայանները: կենԶարյանի նկատի ունենալովայդ ոագրությունը, Տիրավի,արժանիէր վերսկըկնման՝ կենսագրության անդրադարձրուծ «պատմական: երնույքները Դարի ճասակակից Ն. Զարյանը,ինչպես Հայտնի է, անցավ Չ0-րդ դարի 900--10-ակոան ն 20--60-ական թվականների բուռն իրադարձությունների բովով, ականատեսը ն մասնակիցը եղավ ալդ ժամանակի գլխավոր անցքերին, ուստի | միանգամայն իրավացի էին նրա գրական բարեկամների շտրունակական նտ անդրադառնալու իր կյանքին: Դժբախտարար, Պասջրեց »Հորդոլները՝ իրացնել քառաբանյամատյանի միայն տռաջինմասը: Թել մի բանաստեղծության մեջ, ճերիական պոոթկման պատին,Ն. Զարեմ ի մանկությունը» յանը գրել է «ես ատում անզգույշտողը, սասկ/յն, ամբողջ էությամբ կապված է մնացել ծենդավույրին: բոլոր «անդրվաններում կրելով «լուո ցավը», նա միայն կենսագրության կյանքի վերջում գրիչը թաթախեց մանկության գույների մեյ՝ պատմելու իր սկիզբը» աշխարճամուտքը,որը, թեն Հարուստ կենսադրություն է, բայց բնավ էլ արտասովոր չէ: Այդ կենսագրության մեչ, ինչպես ինքն է գրել Հանձնարարականում, բեկվել են ժաժանակի «ճայ իրականության «գլլսավոր անցդժվարին ճակատադրի մանրամասներ: Փերը»,Արեմտյան Հայաստանի Հուշասվատումը՝ վերին աստիճանի կենդանի ն «ուղական Զարյանի բարձր լարվածության պատում, ոչ միայն ճեղինակի Հողեկան կենսագրության 4ճավաստիաղբյուրն է, այլն ժամանակը բնուվիոգրող գեղարվեստական վավերագիր-սկզբնաղբյուր:Հայոց խորձրդային գրականության մեջ «կորարված Հայրենիքի» թեման ունքցել է բազմաթիվ ճրծարծումներ՝ քնարական բանաստեղծությանէեւպոհմի, պատմվածքի ն վեպի, Հիշատակարանին մեմուարի ժանրերով: «երկրորդ կյանքը» մանկության քնարական Հուղումների ն ժամանակի է Հրապարակենցաղանկարների Հետ միասին առավելապես առանձնանում անդատապարտող անարդարությունները կախոսական շնչով, պատմության ճաէ նաչանջ պաթոսով: Զարյանը Ճուշային վերապրումներըբարձրացնում սարակակահլայն Հնչեղության աստիճանի: ն. Զարյանի տրձակից 4Ճիշարժանէ նան «Այնտեղ ծաղկում էր բալե. նին,..» ուղեգրական նոթատետրը ճապոնական ւոպավորությունները:

մանկության

` `

`

ե՛ ստեղծագորՆաիրիԶարյանը բորդ ենրնույթէ ե՛ կենսագրությամբ, անչավասարակշիո, դյուրաճավատ ընավորության ծությամբ:Դյուրագրգիո, այդ գծերի պատճառով էլ կենսագրության որոշ 4Ճատվածեիոնի, Զարյանը

բարեկամների, ինչպես ենթարկվել | շրջապատի, դրվածքի պատշաճությանընդճանուր աղզդեցություններին:

րում

սուտ

նան

«ավուր

կինելովնան

անմիջական ն անկեղծ բնեսվորություն, Ձարյանը՝ գրեթե միակը, գնացել է «րապարակայինխոստովանության՝ ես

Դու

Այս

անգամ, մոլորվել եմ չատ ինձ ներիր, իմ ժողովուրդ...

մյուս նմանատիպ խոստովանությունները («Սառել նս ինձանից, իմ ժողովուրղ», «Ոչինչ պսրտավոր չես ներել դու ինձ»), ինչպես ե մոտսաղմոսի» մաղթանքները վկայում վանից մեկ օր առաջ գրած «Հրաժեշտի են նաիրի Զարյանի Հոգեկան աշխասրճի ողբերգական տարողությունը: ն

ԳԵՂԱՄՍԱՐՑԱՆ»

Հայ խորձճրդային գրոկանության ճանաչված վարպետներից մեկն է

ԳԵ-

ներչուն ղամ Սարյանը՝

ու վերին աստիճանի ազնիվ խառնվածքի բանասմաբուր երուղահքտեղծ, որ արդեն ճիսուն տարի խոր ներշնչանքներով ներով, «Հոդումեջ վառվող կրակներով ու անթառամ կարուտներովլցված իր խոսքն է բերում իր ժողովրդին: հրանդ ձնավորվել Հիսունտարվա ընթացքում թել առ թել, երանգ է ուր երննց տեղն ունեն ձայրենի տան երազն բարձր սիրո տենչը» Հոգու կսկիծն դյանբի արբեցումը,։ մանկության շաղցը Հուշն ու գոյության «րճվանըը, մարդու վիշտն գոճացումը, պես-պես ճայրենի բնության օրերը, սպատմուգույներն ժամանակը: Այղ աշթյունն է աւել կլանխարճում դգիմադղիծ ն քի աշխարճի անմնացորդ սիամրուբով ողողված, Ճճոգենկան մեծ ազնվության բաթյան նաստեղզծականմի անչատակաոր իր տեղն ունի նություն, նորագույն Ճայ պոեզիայի ։պզատմության մեջ, ու

առ

հոզդժագործական "շխարճը, Սարյանի

ու

ու

ու

ու

ու

ու

Գեղամ Սարյանը մեր

մանակակիցե է,

բայը

նրա

ժաըս-

տեղծագործության արմասները գտնվում են դարերի խորքում՝ գարնան, լույսի արեգակի մաԳեղամՍաոյան սին պատմող միջնադարյան տաղերգության մեջ, գուսանական հրդերում, ճայրեններումու պանդխտու-. թյան ժողովրդական խաղիկներում, «ճետմիջնադարյանՀայ քնարի ն. իխոՇաճաղզիզի «երազից» մինչն Վ. Տերյանիգազելեերը, բնական րաքափանց նվագներում։ Ներշնչվելով շարունակելով «այրբննիբանաստեղծության մեծաճարուստ Սարյանը սանեղժեց ավանդները,2 ու

ու

ու

գ. չի «Հասցրել վնրամշակել: ՈւստիՀարմար Սարյանի դիմանկարը Մ. Աղաբարլչանը զետեղել բանաստեղծի երկերի ժողովածուին կցված առաջով անը (տե՛ Հաժարվեց Հատորում "

ս

երկերի ժողովածու,

Հատորով,Հ. 1, 1969, էջ

5--

20):

մեր ժամանակի «մատյաններից» մեկը, Ճճոդեկան կենսագրությունը, ապրումն

ուր

շնչում ն

ապրում է

հր սերնդի

մտորումը, մաքառումն կառուցումը, սերն խոստովանությունը, նվիրումն Ճավատարմությունը: եր ստեղծագործականբնավորությունը, Սարյանն եր անկրկնելի ձայնը, սնփական 4ճնչերանդգն ունեցող բանաստեղծ է: նա մերժելով մերժում է ճարտասանական աղմուկն կանչերը, խճողված ծանրաքաշ կառուցվածքները, բանաստեղծության արտաքին գեղեցկացումը: եվ դրան «ճակառակ, ընդունում է մարդու ներքին աշխարճը արտաճայտող, անմիջական ճույզով վարակող, մտերմական խոսքը: մեկում նա իր երգի Մուսային է պարտադրում. Բանաստեղծություններից ճետեյալ խնդիրըու

ու

ու

ու

ու

ու

Խոսի՛ր լեզվով Հույզերի, Հանդարտ խոսիր» ինչպես

8՛ս

Սովորականից էլ սովորական այս խոստովանությանմեջ է ամբողջ Գ. ամեն Սարյանը,որ ինչից վեր է դասում ապոումի վերապրումինշմարտությունը՝ բոլոր ժամանակների բանաստեղծության առաջին սլայմանը: ու

ստեղծագործությունզարգացման ուղին աշակերտական Զննելով Սարյանի տարիների տետրակներից մինչն վերչին՝ «Քրիզանթեմ»ժոդովածուն, տնսնում ենք գրական դավանանքի Ճճազվոագյուտ չճետնողականություն.իր բանաստեղծական առագաստը երբեք չի բացել կարմրուկի պես աՍարյանը պողիկ ճոսանքների առաջ, քաջ իմանալով, որ ամեն իրարանցում դեռես ոռաջշարժում չէ, որ ճշմարիտ բանաստեղծության նշանը ոչ քե «Հանդուգն ու անակնկալ» ձնարարությունն է, այլ ապրումի ու մտորումի մարդկոյին բովանդակությունը: ժանրային ն քեմատիկ բազմազան նախասիրությունների տեր Սարյանը ճեղինակ է, Քնարական բանաստեղծություններից, բալլաղնիրից ու պոհմնան ներից բացի, Սարյանի վաստակի մեչ են մտնում մի շարք պատմաոտտաու կան արգիական դրամաներ, երգեր պատմվածքներ, մանկական ճոդվածներ: նավորներ ու քարգմանություններ, Ճուշեր ու

ու

թ. Թավրիզքաղաքում: նրա կյանքի պատանեկությունը, անցել են իրանի «Հայաբնակ վայրերում, ուր ամենաբնորոչ ապրումը կլանքի բոլոր խորշերը թափանցած անփարատ տխրությունն էր. Ամենուրեք ն ամեն տեղ տխրուկենցաղը, թյունը թողել. էր ուժեղ դրոշմը: նրանով ողողվել էր շրջապատը, ՃճայրենականՀարկը, մարդկային առօրյան, աշխարչճն բնությունը: Տխուր էր նույնիսկ սսշհարչճի, թերես, ամենավառ իրանական արեր, որի ճառագայթների 4ճրաշեկխուրձերն անդամ ուժ չունեին կայտառություն գեղեցիկ երսսզներով ներշնչել սրբազան Հայրենիքի անմարելի կարուռով մորմոքվող տրտում Ճոդգիներին,Տխուր կյանքի գուլներով էլ շնչում էր ժամանակի բահաստեղծությունը: Արանովէ բացատրվում, որ տակավին պահեր բանաստեղծականտետրակների էջիրը «զարդուտանիԳեղամ Սարյանն է» անփարատ տխրության նվագներով: Այդ տետրակներից մեկում րում

Գեղամ Սարյանը ծնվել է առավուտները՝մանկությունն

ու

ու

ու

գրում է «այ պոեզիաչի ընտիր նմուշներից մեկը՝

բանաստեղծությունը.

«Ծխախոտ»ճանրածանոթ

այրվում Սխախոտս,

ես, վառվում ես ինքդ քեզ, ինչպես ես, Ճորանջչում նս, ծխում նս, ինչպես եսյ ու խոճուն չիկանում, մոխրանում ես լռիկ, Անտրտունջ այրվում ես, վառվում ես ինչջդթեզ, ինչպես ես: Շխախոտա,

ժպտում

ես,

չուրքերդ վառեց, շչիկնեցիր, ինչպես ես,չ Լուցկին Ախ խուերս քամուն եմ տրվել ու տխուրսիբտս՝քեռ, Դու ծխիդ ոլորտների, ես մտքերիս մնջ եմ մոլորված, ես: այրվում ես, վառվում ես ինջգ ջեզ, ինչպես Եխախոտա,

Դու շիկանում

ես, երբ ջեզնից սփոփանք եմ ժծում ես, են ուզում Ինչալես ես, երը ինձնից ուրիշներն ոյդգ, կրկին մոայլվում ես, ծերանում ես, իՖձ պես, տե՛ս, Սակայն դւ խամրում ես, մոխրանում ես, ինչպես ես, ինչպես հո...

Այս բանաստեղծությանմեջ տխրությունը չի ճավասարեցվոււ՝ ինքնաոչնչացման ու կյանքի ժխտման այն Հրաճանդգներին,որով շնչում էր ժաոմանակի գրական մթնոլորտը: Բանաստեղծնայսպիսի այրող ցավով է իխոսում մոխրոսցմանակնթարթի մասին ն այնպիսի վշս"ալի չեչոով է իր «ճոգեվիճակը ճամադրում ինքն իրեն տայրոլ ծխախուի ճետ, որ «մոխրացմժան» վերաբերյալ մտորումը ճառագայթումէ որպես կլանքի ու աշխարճիանճատնում պաշտամունք: կյանքի չաստատման միտքը, իճարկն, այստեղ չի ճնչոմ կանչերի ու խոստումների ձնով: Միտքը բանաստեղծության Հանդիսավոր ներսում է: Սարյանիվաղ քնարում շարունակ Հնչում է գեղեցիկ կյանքի երազանքի ու դաժան իրականության Հո'կադրության մոտիվը: Այս Հինավուրց բանաստեղծական թեման նրա սյոհղծագործության մեչ տեղ է գտնում որպես սեփական կենսափորձն ու Հոգեվիճակը բնութագրող տրամադրություն: ողողված բանաստեղծականնուրբ պատկերներովՍարյոնը Տխրությամբ խերկայացնում է մարդու դժվարին ճակատագիրը, աշխարճում իր տեղն Հոդեկան Հանգրվանը չունեցող անճուտի ցավագին ապրումներն ու խոճերը: ու հր մորմոքներն ցավերն աշխարճին պատմող բանաստեղծություններում են ճետ անձճաշտության նան Հնչում նվագներ: Միայն քն անիրականության Հաշտությունը Սարյանն արտաճայտում է ոչ թե ընդվզման ու բողոքի ճոծորական կանչերով, այլ սեվոսկան բանաստեղծականմեղմ խառնվածքին Հատուկ ներճուն մտածումներուլ: Մարդու ճակատագրին անաղմուկ «արձագանքելու պատճառր միայն ՍարյանիՀանդարտ բնավորությունը չէր, նան գրական այն խոր ու ազնիվ ավանդներն էին, որոնց ճետքերով առաջին քայլերն էր անում նոր բանաստեղծը: ...Անխնամ, ջերմոցային անկյանք ծաղիկներով տնկված մի սլարտեզի էր նման տասական քվականների միջազգային պոեզիան, ն դժվար չէր մոլորվելը՝ ճշմարիտ գեղեցկության տեղ ընդունելով գեղեցկացումն ու խոսքի ու

ռպլերճանքը:

Ասպարեզիվրա էին նորագույն գրական Հոսանքներն՝ իրենց աղմկոտ Հրովարտակներով ու գայթակղիչ ծրագրերով: Գրական երիտասարդությունը Գ, Սարյանը, սակայն, Ճիշտ գլխակորույս նետվում էր դեպի նորամոլություն:

ընտրություն կատարեց՝ Ճայացքը դզամելով ժամանակի մեջ ստուգված ն ության կնիք ունեցող բանաստեղծականավանդների: անվիճելի ինքնակենսադրական ժի գրության մեջ այս մասին Գ. Սարյանն անում է Հետնեյալ խոստովանությունը. «եթե Դուրյանն Տերյանն ինձ կաշառել ին իրենց խոր Ճուզականությամբ, իսկ Թումանյանն եր ժողովրուկան ոգով, դեղեցիկ ոճով ու սրտամուտ զգացմունքներով, ապա պարսիկ սլոնտներն ինձ ղախարդել էին իրենց խորությումբ, իմաստնությամբ ու գունադեղությամբ» նրա աշխարչճիձնավորման մեջ անվիճելի ղեր ունեցավ տատկապէռ պատկե«բեկված Հոգիների» քնարերգուն՝ Վաճան Տերլոնը, որի շնչով րով ողողված էր ժամանակը: «Տերյանի դպրոցի» էպիդոններից Սարյանն առանձնանում է նախ ն առաջ իր սհիական ճանապարճը բացելու, ինքնությունը Ճաստատելուստեղծազործականազնվությամբ: Գեղամ Սարյանի վաղ քնարը (1918--1922)ձնավորվեց մի իրագրության մեչ, երբ գոյության վերին,ամենավերին չափանիշն էր ճամարվում երազներով էր ծայրհիՀայրենական տունը: Հայրենականտան կարուռով ծայր լցված «այ բանաստեղծությունը: Այդ տրամադրության դասական արխոսքը. տաճայտությունը եղավ Վա'ճանՏերյանի ու

ու

ու

երանի նրան, ով ճայրննական Խաղաղ ճարկի տակ ճանգչում է ճիմա, Ում չեն սարսեցնում «ողմերը դուժկան, Ով գալիք օրվան ժպտում է անո... երանի նրան, ում մի մայր գլու 0րորում է իր երգով «նամյա, Ում չի սարանցնում մի աճ անծանոթ, ունի «իմա... Ով «Հայրենական տուն

Հայրենիքի հրազանքն էին ճնչեցնում

դարձած ժողովրդի մյուս

նան

.

քախառուկան

Հովչ. Թումանյանն երգիչները՝

ու

ու

տարագիր

Ավ. իսաճակ-

Վ. Թեքեյանը: Վարուժանը, ե. Զարենցն ճետ միասին ճայրենական տան կարոտով իր սիրելի բանաստեղծների էր այրվում Պարսկաստանիմի ճնեռավորանկյունում ուսուցիչ դարձած Գե1922-ին իր երազների ճամփով նա եկավ ԽորճրդայինՀաղամ Սարյանը: լաստան՝ բերելով քնարն բովանդակնվիրումը: փլատակներից վիՔնարըՀարստացնելով ժամանակի ապրումննրով վեչզգաց անչրաժեշտություն Սարյանն Հայաստանի գույներով, րաշինվող յի Դասսկան եղանակները: պոհզի որտաճայտչուկան ասելիքի րանայելու գրականուժամանակի ավանդներով ճաշակը կրքած բանաստեղծը չդիմեց էր թյանը ճատուկ «փորձալրարություններին».նրան լիովի բավարարում այն վճիտ, բնական ո ինքնաբուխ մարդկային ապրումի յարտաճայտաման չով. Ավ. իսաճակլոլեզուն, որով դրում էին նախորդները՝ Թումանյանը, մնալով բանը, Վ, Տերյանը: եվ ինչես սկսել էր, այնպես էլ շարունակեց՝ նաստեղծության բնական ոճի երդվյալ կողմնակից:

յանը» Սիամանթոն

ու

Դ.

ու

ու

ու

Սարյանի ստեղծագործությանմնայուն արժեքներից է նրա մտերէ հշանավոր Ճայ քնարերդումական քնարերդությունը, որով նա կանգնում Գ.

ների շարքում:

Հ0-ական թվականներին, երբ սեփականճՃանապարչն էր բացում Գի. ղամ Սարյանը, այնքան էլ Հարգի չէր մտերմական ապրումմերի քնարերգությունը. Ավելին. գրականության որոշ սնապարծ «օրենսդիրներ» սվիններով գրուում էին սիրո, բնության, կարոտի, տխրության, անձնվիրուժի, բարեկամության բանաստեղծական արծսրծումների վրա, ճամարելով դրոոնք ոչ ավել, ոչ պակաս... «քաղքենիական »ոդեբանության դրսնորումներ»: Վարչարարական ճիշումն ամենից սուր վերապրում էին ճշմարիտ ձիրքով օժտվածները, որոնց ձայնի կենդանի թրթիռը խլանում էր թմբկաճարությոն ն աղմուկների ժխորում: Դրանցից մեկն էլ Սարյանն էր, որչ քաջ իմանալով իսկական բանաստեղծության արժեքը, այդ «իմացության» ճամար էլ մի ժամանակ մնաց Հրաճանդիչ-բանաստեղծներին աղմկարար-ակտի-: որոշ վիստների ստվերում: Լինելով վերին աստիճանի ղուսպ ն ինքնատիրապետող Ճեռու էր մնում ժամանակի գրական թամաշաներից խառնվածք, Սարյանը նկ մաճկալի արիությամբ ակոսում էր արդար բանաստեղծության սնաճողը: Մտերմականապրումների քնարը փորձությունների ենթարկվեց ոչ միայն 20-ական թվականներին: Հետագա տարիներին նս Սարյանինբաժին Հասով «անճատականլիրիկային» տրված այլնույլ որակումներից, բայց նա Ճճավատարիմ մնաց իր էությանը ն անկեղծ, բնական ճշմարտացի խոսքի գեղագիտական դավանանքին: ծվ ստեղծեց մտերմական քնարի այնպիսի նմուշ-չ խեր, որոնք ապրումների արոաճայտման խորությամբ վոեմ պարզուեն թյամբ կարող դասվել Հայ քնարի ընտիր նմուշների շարքը: Մտէրմականքնարի առաջին նմուշները երնացին արդեն Սարյանի «երտյնուճետն՝ «երկաթն ոտնաձայներ» կիր խորչրդալին» (1980) դրքում, ն մյուս ժողովածուներում, ընդճուպ մինչն, «Քրի(1933), «Միջօրե»(1935) ղանթեմը» (1968), որում տեղ գտան նան վերչին շրջանում գրած փայլուն

ճշմարիտ

ու

ու

բանաստեղծություններ: երաղ, կարոտ, սեր, կակիծ, սփոփանք, անջատում, թախիժ՝ անչատի Հոգեկան կյանքի այս արտաճայտություններընա երգում է ոչ թե իրականությանը Հակադրվելու սկզբունթով (ինչպես վաղ շրջանի գործերում էր), այլ մեծ աշխարչճիՀետ Ճարաղսոությունը խորացնելու նշանաբանով: Սերը նույն ոնըն է, կարոտը՝ նույն կարոտը, երաղը՝ նույն հրաղը, րայց փոխվել է այդ ապրումների բովանդակությունը: ԱՀա, օրինակ, այս բանաստեղծությունը. իմ

մորմոքները առուներին տամ, Ծովից ծով տանքն իմ մորմոբնքիր, Մի զով ծառի տակ նատեմ Հեկնկամ, դառնան իմ մորմոբները։ Ֆինչ աղբյուր

Դալար Ժժառնիր աղբյուրից խմեն՝ Անտառներ դառնան իմ մորմոթները, սլաչերին խշշան, «օրորվեն, նվ չող

ԱշխարՀչինզով

տան

իմ

մորմոքները:

մարվսեմ երյողանքը լցված է սշխարչի, կյանքի Մարդասիրական ճաստատում է անդամ մեջ բանաստեղծը անմնացորդ սիրով: Տխրության ու

դու

տրվում Ճավերժության միտքը:Առաջնությունը աշխարճի ներով այրվող անճատին, կապում է իր Ճնտ: ու

այլ

այն աշխարճին,

որ

ոչ թե մորմոքմարդուն ճարաղատացնում

է

նույն բարձր Մարդասիրական

խոչն է Ճնչում Սարյանին այն բանասորոնք պատմում են իրարից անջատվածՃարաղատների տեղծություններում,

կարոտից՝

«Սակայնիզուր,

ախ, իզուր, իզուր

հմ էս երազում, ճանապար, Անջատումեն ինձ ու Քեզ, ինչպես չեջիաքն է ասում, ՅորքըսաՀման, յոքը սաբ...,--

Մեզ ո՞վ

ն

սիրո մասին պատող

կըտա

երգերում՝

Առուներ։երբ նա անցնի ձեր մոտով, Ասացեքնրան իմ աիրո մասին, սիրտս կարոտով, Հովեր, ձեզ «անձնեմ վուր տարեք նրանիմ սիրո մասին, երբ նա նատի ձեր զովում, Անտառներ, Խրշշացեք Հեղմիկ իմ սիրո մասին. Գարնան քոչուններ, երկնջի մովում Երգեցեջ նրան իմ սիրո մասին,-կ

ծերության ճասակր թնակոխած մարդու ապրումներն արտաճայտող խո՛

րունկ նվագներում՝

Մայրամուտի ամանակ արնը Թուլլ է լինում, Հողմէրի ծույլ են լինում մայրամուտի ժամանակ. Ճուր են լինում, Հանդերը լուռ են լինում, Ամպերը են կանչերը զութ լինում` մայրամուտի ժամանակ, ժամանակ Մայրամուտի

Մի

այլ

արեն անցնում է, գնում, աշխար" է գնում մայրամուտի ժամանակ,

Հեռվումկաղույտ Անչուն խավար նում

լռակլուց միայն մի սար է մնում, մնում մայրամուռի ժամանակ:

|

Գ. Սարյանի մտերմական քնարի ընթացքին, ՈւշադիրՃետկելով ենբ վերին աստիճանի զգայուն

ե

տես-

անմնացորդ նվիրումն աշխարճին:

եքե վաղ քնարում աշխարճը փոքրանում էր տրտում անհճատի«եսի» ոլորտններում, երնում միայն տխրության պառկերով, ապա Ճճետագաստեղծագործության մեջ բանաստեղծականպատկերը ծավալվում է սլնպես, որ ընդարձակի մսսրդու տեղը մեծ աշխարճում, մարդուն ճարազատոցնի կյանքին, սաց սսնի նրա Ճճոգեկանաշխարչի ճարուտությունն ու զգոլության ներդաշ-

նակությունը: եթե փորձինք ճակիրճ մի բնութագրությամբ որոշել Սարյանիմտերմական ջնարի գլխավոր գաղափարն շեշտը, ասո: ճիչտ կլինի ասել, որ բանաստեղծին մտա-՞ոգող բաղձանքը աշխարճի մարղզու նհրդաշնակության, է: Դեռ Հով. ալդ երկու մեծ արժեքների ճարազատության ճաստատումն ստեղծագործության մեջ խառրունկ իմաստությամբ արտաԹումանյանի Ճայտված այդ մեծ գաղափարը Գ. Սարյանի Համար ոչ քն պատաճական իր սրբատաշ երանգ է, ալլ նրա ստեղծագործության ոդգրն տարերքը: ու ղերով, պատկհրոյին շարքերով խոր վերապրումներով Սարյանը շարուդրա մհջ է տեսնում Ճարսզատությունից, նակխոսում է մարդու հ ուշի արտի գոյության վերին խորչճուրդր: Սրանով է բացատրվում ն այն, որ Սարյանի բանաստեղծություններում այնքան մարդկայնորեն ազնիվ են ապրումների ու

ու

ու

տո-

12--061

թրթիռները, ն այն, կենդանի

որ

նրա տողերում մեծարվում 17

աշխարձճի ո)

բնության պես-պես դրվագները, այն, որ թախիծովշնչող, անդամ դրամատիկ բովանդակություն ունեցող ոտանավորներում երնում է ՃարազատուԲյան ճամար անճրաժեշւտ ոգու վեճությունը: ԱՀա այդ «Հոդեբանության բնորոշ օրինակներիցմեկը. ես

լ

աշխարձճից կգնամ ծաղկած գարունն իմ

սրտում,

Հայրենի տունեն իմ սրտում հս աշխարճիվ կգնամ, թողած մարմինն իմ ցրտում, Հոգիս նրգով չերմփացածձ,

Աչքերսլե

աշխար՝"ով

աշխարճից կգնամ:

ես

Հայոց իոսքն իմ չուրքերին, շայոց նրդն իմ ականջում, Մեր լուրը կապույտը վրրառ՝ եո աշխարից կրզնամ, Արդեն լսում Ա կարծես,ինձ Հողի նոյնն մ կանչում, օրչնելով Ապրողներին

տշխար»ից կրդնամ,։

եռ

Տատկանիշներից մեկն բանաստեղծականխառնվածքի Սարյանի

էլ ոյն

մարդու մասին չի դատում ոխնմաներով՝այս անգամ քախիծձ, որ մյուս անդամ երազանք, մի ուրիչ անգամ լավսաւռեսությումն այսպես տն. Ֆա գիտեն, որ մարդը բազմազան ապվերչ՝ ցնծություն, բերկրություն... ն է աշթատում է դտնել Հոգեվիճակների ճշմարրումների Համադրություն տությունը, Այսինքն՝ Հնչհցնում է ոչ տվյալ «Հայտնի» ապրումի վերացական է,

նա

պատկերը, այլ նրա կոնկրետ-մարդկային բովոնդակությունը, Այսպես. իր կյանքի երկարամյա ընկերուծուն նվիրած խորունկ բանաստեղծության մեջ է՛ ուրուխության պաճերի, ն՛ երգի ծնունդի, ն՛ նա դրում է ե՛ տխրության, անքուն գիշերներիմառին. երբ

հս

ինձ

Հետ

երգեր եմ Հուզվում

ինձ

Հետ

ուրախ

գրում, էս ես

դու,

լինում,

ինձ Հետ

տխուր ես դու: մի տեղ նեմ գնում, Մտքով գալիս հո դու. Հողուս քե ամպ է իջնում, Թե

որ

Թաքուն

հսկ երբ

լալիս ծես դու: տարված հրգնրով եմ ես անքուն,

մ Քնբուշ, քնքուշ խոսքերով նատու

ինձ

նախատում

ես

դու

ինչի մասին էլ գրում է Սարյանը դաշտի վրա Հանդարտ իջնող ձյան փաթիլի, քէ օրացույցի պոկված Թերքիկի, ճին օրերի անմոռաց Հիչատակների, թն աշնան տրտում մեղեդիների, բյսմուց ընկած տերնի, թե Հայրակոն տան անսփոփ կարոտի,-- նրա բանաստեղծություններում միշտ ներկա է Հեղինակի Հուզական վերաբերմունքը: Նույն ապրումը Ճճարուցում է նան րնՔերցողի մեջ: Գաղտնիքնայն է, որ Սարյանը չի մեղանչում արվեստի այն օրենքի դեմ, որ պաճանջում է ապրումների արտաճայտմանբնականություն ն անմիջականություն: Բանաստեղծնայն Համոզմունքին է, որ պոնզիայի նյութ դարձած մարդկային ապրումը ինքնին գեղեցկություն է ե բնավ կա-

բիք չի զգում լրացուցիչ գեղեցկացման՝ արտաքին արդուզարդի: Գեղագիտական այս Համոզմունքով է բացատրվում Գեղամ Սարյանի քնարական ուռանավորների պարզությունը, բնական կառուցվածքը, պատ:

կերային օգդագործումը, Համեմատությունների նվազագույն

խոսքի հրաժըշտականությունը: իսկ այս Ճճատկանիչներով էլ բյադատրվում է Գ. Սարյոնի բանաստեղծական տեքստերով ստեղծվուծ երգերի (մասնավորապես շուռ ձայնագրումների) մասսայակահությունը: Նաթյանի

30-ական թվականների պոեզիան Ճարստացավ կառուցման աշխատանքի երգերով: Հայաստանիավանդական Հողում սկսված շինարարական եռուզեռը, մարդկանց ճոդիներում զբնգացող «երկաթե ոտնաձայները», կերպարս'նափոխվողերկրի նոր պեյվլաժը ն, վերջապես, աշխատանքի ճերոսների խանդավառ ապրումներն տարտաճայտելուճամար ժամանակի բանաստեղծները դիտեցին, այսպես կոչված, «կառուցման քնարերգությանը»: Մյս ասպարեզում նշանակալից դերը պատկանում է Գ. Սարյանին: մեջ, 4ճատկապես պոնզիայում, «կառուցման թեմայի» բանաոԱրվեստի տեղծական էության բայցսճայլտումը ամենադժվարին խնդիրներից մեկն է, բանաստեղծների տարել է պարզունակ պայոկերումների ու Ճռետոոր շատ բական կանչերի ուղիներով: Տարբերվելով «հրկաթի ու մկանի» այն երգիչներից, որոնք կենսական անկենդան Ճճրապանյութը տեղադրում էին վերամբարձ բառատարափի բրակախոսությանմեջ, Սարյանը կառուցման քնարով Հնչեցնում է կյանքի նոր երնույթների բանաստեղծական խորճուրդը: Քաղաքայինշինարարակուն առօրյային, երկաթալարին, մետաղափայլ կառուցվածքներին, բարձրացող շենքին նվիրված «երկարսձայն երգերում» առարկաները միջոց են՝ ժամանակակիցների ներքին աշխարճը, նրանց պայծառ զգացմունքն ու գոյության վերաբերմունքի մեջ խլըրմւտորումը արտաճայտելու ճամար: Քանաստեղծի տում է Հարազատության մի գեղեցիկ զգացմունք վերածնվող Հայաստանի ՀՃանդեպն բաբախում է իր ճայրենիքի զարթոնքը վերապրող մի ղգայուն ու

ու

սիրտ:

Գ.

Սարյանի«կառուցման երգր» ճոխ

չքեղ չէ արտաճայտչությամբ, ՀՃամակող՝տրամադրությամբ: Սա Ճճատկապեսվերաբեբայց անկեղծ է բում է այն ոտանավորներին, որոնք ներկայացնում են ճարաղատ ժողովրդի վերածնված կյանքի ցնծությունը:ԼոՀոգեկան ուժերի չաճելությունն Հայաստան»Հանրաճայտ տաղն է, որ Ճիմնի «Խորճրդույին վագույնօրինակը Ճճանղիսավորությամբ"նչեցրեց իր կենսագրության նոր Ճասսկը մտած Հայաստանի Հավատի երգը. ու

ու

ու

...Ո՞վՎ 1

ծնել

Շողշողունայս

պատանին, Պրաչլա, պատանին, այս խարտյաշ վարուրը փռել, (ույս է ավել խավարին, Հույս է տվել սրտերին, պատանին... Շողշովուն այլս ուսագես

ու

Շողչողուն

ինտոնացիայում Սարյանը պաճպանում Անդամ Հանդիսավոր-տոնական մտերմականշունչը, որով ն բացատրվում է բոնաստեղծու:

է վերապրումի

թյան արտակարգմասսալականությունը ընթերցողների ամենալայն խավերում:

Բանաստեղծի«կառուցման քնարը» հս Ճարողատուցյան ղողանհջներով ճաստատում է մարդու հ աշխարճի ննրդաշնակությանսարյաչ լրացնում նական տարերքը: կառուցումը նս այն յսսրժեքնէ, որ մարդուն ավելի խոր կապերով է միացնում իր Հողի իր աշխուրտիճետ: չէր, որ սիրո, ճՃարազատության,բարեկամության, Զարմանալի Ճոդու լիարժեք ազատության, կառուցման արժեքները մեծարող բանաստեղծը արդար ցասումով դիմավորեց լուլսի բանսկանության դեմ ուղղված ֆաշիսատականաբշավանքը ն Հույլրենական պատերազմի առաջին իսկ օրից կանդնհց ձայրենիքի անմաճության երգիչների շարքում: Ի տարբերություն շրապարակախոսի խառնվածք ունեցող ոռաղզմերգակների բարձրաշունչ շեփորումների 4րովարտակային ոճի, Սարյանի ռազմի քնարը ավելի ճանգիուտ է արտաճայտչությամբ: Բայց դա այն ՀանգստուՃճոթյունն է, որի Հատակում բոցավառվում են մարդկային տաք սիրտն զեպարարվերաբերմունքը: բանաստեղծություններումչկա իրարանցում, դրգովածություն Սարյանի շտապողականություն, բայց կա այրող ցավ խոր կսկիծ: Պատերազմը մարդու ներայն երնույթն էր, որ ամենից ավելի էր սպառնում աշխարճի արժեքնեդաշնակությանը, մարդու ջինջ երազներին, աշխար"ը վզսրդարող բին: Պատերազմըողբերգությամբ էր լցնում Հարավատ աշխորճը, մատչ էր սփռում կյանքով շնչող Հայրենի ճողի վրա: ԱՀա թե իիչու իր «խոսք՝ բարի Ճճայորդիներին երթի» բանաստեղծական պատգամների շարքում Սարյանը ե փառքի ճամփոէր բոարձրպաճել Ճճայրենիճողի պատիվը ճրաչտանգում ներով վերադառնալնրա գիրկը: ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

Գնա՛,

քո

Հոգին թող

երբեք

Հայրենիքը քեզ կանչել է հակ կա" Հայացթըս Հառաժ Քեզ

Հետ

կլինեմ ամեն,

ամեն

չաժոլի,

զինվոր, քո ճամիին, օր...

բանաստեղծի ճոգում խոր վերք է բացում պատերազմիողբերգությունը: եվ նա գրում է Հայրենի «Հողին իրենց մաքուր րյան շիթերը խառնաֆ նաճատակներին նվիրված անզուգական բանաստեղծությունը: Ամեն

օր

զինվորների դարձին

սպասող

Հոգնածնայում եմ ես ճամփաներին-ձրդարձան տուն: Սերմնացաններ Հանգան շողերը

լուռ

կատարներին--

ձրդարձան Սերմեացանները

տուն:

իջավ նրեկոն լուրթ ստվերներով-Սերմնացաններ չրբդարձան տուն: Գրկեց Ճողիո հր մում, սլաղ թնեւրով-Սներմնացաններըչրդարձան տուն:

կուլոհըը

խրճիթներում-վառվեցին

Սերմնացանները չրդարձան .ոուն: ԱՀեղ լոություն է ճամվաներում-Սերմնացաններ չրդարձան տուն:

կերպարըանակնկալչէր Սարյանիպոնզիայում: Դեռ Ահրմնացանի (40

պա-

անրազմից առաջ զրած ոտանավորներումկյանքի սյուներից մեկը նա Համարում էր Համայնական ցելերի սերմնացաններին,որոնք իրենց արդար վաս-

տակով շենացնում էին ճայրենիքը: Աչճեղ դաժան պատերազմը, աճա, խլում է սերմնացաններիկյանքը: նրանց դարձին սպասող բանաստեղծը դրում է ճիշատակի երդ, որում Հորձանք է տալիս ճամաժողովրդականկրսու

կիծը,

:

չվերադարձան, բայց կյանքը կանգ չառավ եկան ուՍերմնացանները նհ, րբիշները շարունակելով նախորդների սուրբ գործը, նորից ցնծությամբ (ցրին ճայրենի ցելի ակոսները: Այս միտքն է Հաստատում սեծրմնացաններին նվիրած մյուս ոտանավորը. Դաշտ

դուրս նկան սերմնացաններն արշալույսին կանգնեցին սե Հերկերում խոնավ ծողի, եվ Խետեցին առաջին բուր միասին, Նրանք շիթեր էին սփռում լուջոի շողի:

Ու

Նայեց նրանց առավոտը խաղաղ ու լուռ. Իր ծիրանին փոնց արնր դաշտերին, առ ՍերմնացաններնՀատիկների ենտ բուռ բուռ Խաղաղություն էին սփոում մեր աշիխարչին...

կյանքի պայծառ ընկալումներով ողողված այս բանաստեղծությունը ոչ քն առաջինիժխտումն է, այլ նրա տրամաբանականշարունակությունը: նոր սերմնացաններն իրենց

նետած

լույսի շողը ստացել ովքեր նաճատակվեցին,որպեսզի կանաչ մնա բարի ու մրոունչ ճայրենի ողը:

եի

այն մարղկանցից,

շռայլ,

արդար

ու

ան-

Գեղամ Սարյանընշանավոր դեմք Լ ոչ միայն քնարական բանաստեղծություններով, այլն պոեմներով ու բալլադներով, որոնց քիվը «Հասնում է Հինգ տասնյակի Այս ժանրերում նա ստեղծել է գեղարվեստականայնպիսի արժեքներ, որոնք կայուն տեղ ունեն պոեմի լոալլաղի պատմության ու

մեջ:

|

խառնվածքի բանաստեղծ լինելով, Սարյանը քնարական Բացառապես

երբեք չի ձգտել իր տպավորություններիու զննումների անխառն էպիկական-պատմողականմարմնացումների։ նրա պոնմների ու բալլադների դրամատիկականբովանդակություն ունեցող սյուժեները գրեթե միշտ ծավալվում են քնարական բացաճայտումների Հունվ: Այդպիսինեն թե՛ սրնելյան բոալլադները («Գյուլնարա», «Թառզանիմորմոքը», «կրզ-կալասի», «իրանի», «Դելֆրոշ ն էլ-նուրի» ե այլն), թե՛ քաղաքացիականկռիվների, երկրի տնտեսական շինարարությանու Հայրենական տպատերազմի«երոսների սըխրագործությանմասին պատմող Հուղաքաթավ գործերը («նախատինք», «Աուսանկարը», «երեք կոմբայնավար», «Մայրը» ն այլն), Թե՛ ավանդական-դի«Մարմարակերտ պաբանականսյուժեներից քաղված բալլադները («նԿիպարիս», ու գեղուծին», «Տղան մածը», «Փառքի տաճարը» ): նես, իր արվեստի ուրույն արԻնչպես ամեն մի գրող, Գեղամ Սարյանը տածայտչությունից ու ինքնատիպ ոճից բացի, ունի նան թեմատիկ նախա-

սիրություններ: Դրանցիցմեկը Արնելքնէ, որի Հեքիաթայինդեղեցկություն181

ները վաղ մանկությունից տպավորվել են նրա Հոգու մեչ ե ալնուճետն բյուբեղացել մեծարժեք պոնհմ-բալլաղներում։ Արնելքը եղավ Սարյանի աշխարձաճանաչողության բանալիներից մեկը: նրան, սակայն, գրավում էր ոչ թե էկզոտիկայի Արնեհլբը,ինչպես 20--30-ական քթվոկաններիբոոՀեքիաթի նաստեղծներից շատ-շատերին: Արնելքի պալատական շքեղությունը,անապատներովքայլող ուղտերի գեղեցկուճիները, շատրվանը, արմավենին վերասլաց աշքարավանները, ամենն, իճարկե, իրենց տեղն ունեն Սարյանի այս դորժելում, բայց տարակը՝ բանաստեղծին առաջին Հերթին զբաղեցնում է մարդու դրամատիկ ճակատազգացմունքների աղզուտությանխնդիրը: գիրը, նրա նրազանքների Ազատության ճամար չոչդրան դեն նետող գորգագործ աղջիկը(«Գյուլհարա»),հրենց մեծ սիրով վառվող գեղեցկուճի նաջիբեն երգիչԶեյնալը ն Գ. Սարյանի գրվածքների մյուս Հերոսները Հանդես են գալիս («հրանի») ապրելու մարդկային իրավումքը Հաստատող ճերոսորպես երջանկության ենր: Դրամատիկականխոր բովանդակություն ունիցող սյուժեներով Սարյանը բացաճայտում է դաժան իլրսկանության մեջ մարդկային երազանքների կործանման երնույթը: Արնելքի թեմայի մեկնաբանությամբ Սարյանը յուրատեսակ բանավեճ է վարում գրականության մեջ կշիռ ունեցող «օրիինտալիստների» Հետ՝ «արհելյան սյուժեների» միջոցով արծարծելով անչատի ազատության սաչմանների լալնացման Համամարդկային գաղափարը: Այդ գաղափարն է Սարյանի գրվածքների Հուզական գլխավոր շեշտը: Դրա բյուրեղացումը եղավ փայլուն վարպետությումբ ն Հոգեբանական նորբ ղզննումներովգրված «Դելֆրոշ ն էլ-նուրի» անզուգական բոլլադը: էլ-նուրին խենթի պես սիրածչարվածէ գեղեցկու՞լ Դելֆրոշին: Շրջմոլիկ Դելֆրոշը նրան օտար է Համարում: նա ոիրում է եղնիկ որսացող Ռաճուլէ, որ լային: երբ էլ-նուրին փառաբանում է նրանց սերը, Դելֆրոշն ասում է հրբ սպառնում ուրիշին, սիրածին զիջի իսկ իր չի սիրաչարը ճշմարիտ է Դելֆրոշի չանդիմանհությանը.սիսպանել որսորդին՝ նորից արժանահում րաճարը չի կարող վիշչո պատճառել սիրածին, հր սիրո մեծությունն ապապուցելու Համար ել-նուրին նետվում է ժայռից: նոր միայն Դելֆրոշր Հուէ այս բարոյախոսուվատում է իր սրտի ասսլետին: Սյուժեին Հետնում թյունը. ու

ու

ու

ու

ու

հԽրազում է

երազովեմ

սծրն

անարատ,

բեզ կանչում, իսկ իրակուն ոբրով իրար են տանջում: Մարդիկ եռա

էլ-նուրիիռիրո

ողբերգուկան պատժուքյան մեջ առաջնություն տալով է, տառապանքով ռերը նվաճելու մտին, Գ. Սարյանն ասում պայքարով որ ճաշմարտությունը պատկանումէ իրական վգացմունքին... Դշմարիտսերը ուժ 1՝ երբ մարդ անվերջէ, նա սաճմաններ չի ճանաչում, նա ամենածաղթ մնում Լ որ էլ-նուրին, է Այղպիսին իր էությանը: Հավատարիմ պարտվեց Հավատարիմ մնաց իր մարդկսուլյին սիրո ճամար մղած պայքարում, բայց էությանը: բալլադը առանձնապես Սարյանի ստեղծագործության մեջ պոնմն մեծ Պատերազմի պատերազմի Հայրենական տարիներին, կշիո ձեռբ բերին Հերոսական մաքառումըվերարտամասնակիցների սխրադործությունն ն

ու

ու

ճուզիչ գործերից բացի, Սարյանը դիմեց նան դրականության մեջ Տայտնի մի շարք ավանդականոյուժեների՝ տալով սեփական մեկնաբանուԲյունըո Սվանդականայուժեների Հանդեպ Սարյանի Հարցասիրությունը պատմությամբ Հափշտակված Ճնասերի վերաբերմունք չէ: Այս կամ այն Հնհադույն ավանդությունը բանասոաւեղծի ճամար նախ ն առաջ կենդանի վերապու է: Ավանդական րումների զգացողությունների աղբյուր սյուժեի մեջ պատմբվող դեպքը Սարյանը վերապրում է որպես իր ժամանակի երնույթ ն դրունով բացատրում տրդիականությանը նս զբաղեցնող դաղափարներ՝մարդկային գոյության խորճուրդը, տրվեստի էության իր ըմբոնումը, անչատի ազատության ն մարդու ճակատագրիՀարցը, սիրո ն գեղեցկության իմասխնդիրներ, որոնք մարդկության Հավերժականուղեկիցներն են: տըչ-գելուճին» լալլադում Պիգմալիոնի անտիկ Այսպես.«Մարմարակերտ սյուժեն Գ. Սարյանը մշսկեց այնպես, որպեսվի բացաճայտի իրեն զբաղեցնող խնդիրը՝ ի՞նչ Հարաբերության մեջ են արվեստը ն իրականությունը: իր դղյակում կերտում է գեղեցկության բանդակը ն սիրաՊիգմալիոնը Նա թուլսանձագին Թնդրում է Ոֆրոդիտեին՝ կենդանուարձանին: ճարվում թյուն տալ անշունչ առարկոյին: Բայցերբ կատարվում է իղձը, Պիզմալիոնը սարսափաճարճետ է քաշվում: նրազը տեղի է տալիս. ձեով կատարյալ,արձանի դառնում է կատարելությունից Ճեռու սովորական արարած: Պիզմալիոնը ստիպված նորից թախանձում 1|՝ իր երսչզին տալ նախկին կերպարանդրող

քբ

Անտիկ սյուժեին տալով նման մեկնաբանություն, Սարյանի բնավ էլ նպատակ չի ունեցել իրոր Հակադրել արվեստն կյանք, ինչպես կարծել են այս իմաստուն բալլադի որոշ քննադատներ, Բալլադի միջով անցնում է այն միտքը, որ սարվեստը՝ թեպետն նյութն բովանդակությունըքաղում է ն ունի իր սհփական օրենքները, չսփանիշները: կենդանի կյանքից, բայց Այս տեսական Հետնություն՝ ժամանակին Հնչեց որսլես նախազգուշացում. այն մտայնության դեմ, որը գրականությունը դարձնում էր իրականության անկենդանպատճենն ստրուկը, մեխանիկական չավասարեցման էր բեբում կյանքի անմշակ փաստն արվեստի էությունը: Արդիականբովանդակությամբ է շնչում նան «Տղան ն մատը» բալլադը, է յն ուր անմաճություն որոնող տղայի կերպարով Սարյանը Ճճաստատում է' կատարած բարի զործի մեջ մարդու որ խորճուրդը միտքը, երջանկության երկիր որոնող տղան երկար քափառումների ընթացքում Անմաչների ու

ու

ու

ու

գործն է միակ անմաճությունը: արդար գալիս է այն Ճամոզմունքին, որ Տղան ներծծվում Լ դարերից հկող, դարերում ստուգված ն միշտ կենդանի այդ իմաստությամբ, Համարելով դա մարղու կենաց խորճուրդն ու ամենա-

ճոգեկան ազատությունլը: գրեց «Դեպի Հայրենական պատերավմի շիկայածձ օրերին Գ. Սարյանը արդիակոբացատրել պատմության փաստով փորձելով կառափնարանը», նոր նանությունը: Այդ ժամանակ այն Հնչեց որպես Ճայ ժողովրդի Հին Հատակենհրին ձոնված ոնքվիեմ՝ չոգեճանգստի երգ: «Դեպի կառափնարանը»պատմում է 1915 թ. Մեծ եղեռնի զարճուրելի գրողներ, ուսուցիչդեպքերից մեկը: երկուՀարյուր Ճույ մ։ոավորականների՝ կաներ, երաժիշտներ, Հրապարակախոսներ, գիտնականքեր,--թուրքական մեծ

ու

ծրագրի «ամաձայն ռավարության Ճրեշավոր նկարագրում է Քանաստեղծը

տանում

հն

կառափնարան,

այն պատը, երբ Հալոց բազմությունները վերչին Հրաժեշտն են տալիս կառափնարանգնացողներին՝ կոմիւտասին, Վարուն մյուսներին. ժանին, Սիամանթոյին Այնտեղ էին նրանջ՝ այդ չարագույժ նավում, Հայոց նարների վարպետները բոլոր, Հայոց պայծառ մտքի տատողերնէին մարում Այդ սնավոր ժամին, խավարի դեմ անզոր...

«Դեպի կառափնարանը»Սարյանի ստեղծադործության ամենաշիկացո'ծ կետն է, Հայ ժողովրդի նաչատակների այդ բարձրաշունչ ողբը նան բանաստեղծի մեղադրականզայրալից խոսքն Լ՝ ուղղվաձ բոլոր ժամանակների բարբարոսներին, մարդու նհ աշխարչճի թշնամիներին:

շրջաններում պոեզիային զուդաչհո, Ստեղծագործական կյանքի բոլոր Սարյանըդիմել է նան գեղարվեստական ուրիշ ժանրերի. դրել է պատմը-

վածքներ, ակնարկներ, արձակ մանրապատումներ, ժամանակակից հ պատմական դրամաներ, նշանավոր ժամանակակիցներին բնութագրող «ուշերչ ն քննադատականճոդվածներ, դգրախոսություններն, Տրապարակախոսական է վերջապես, զբաղվել թարգմանությամբ: նր: եթ, «զուգաշնեռ»ժանրերում Գ. Սարյանի ստեղծածը չի Հասնում մտերմական քնարի նե բալլադի գեղարվեստական խորությանը, ապա չի նշանակում, որ Հայոց խորճրդային գրականության պատմության մեջ դրանք արձակի ն թքատերագրուչունեն իրենց որոշակի տեղը Ավելին.Սարյանի թյան որոշ էջեր գրական այնպիսի վավերագրեր են, որոնց միջոցով կարելի է բնութագրել տվյալ ժամանակաշրջանիՃճասարակական գեղակյանքի գիտականմթնոլորտի ինչ-ինչ կողմեր: Այդպիսիարժեք ունեն, օրինակ, Չ0-ական թվակահներին գրած «կոներ«Օտար մարդը» պատմվածքները,որոնց մեջ Հավաստի մունի ջաղացը», դժվակայացված են նոր Հասարակության երկունքի շրջանի Ճճոգեբանական կենյաղային բնորոշ զծերը: բությունննրն Այդպիսիժամանակ բնութագրող գործ Լ 30-ական թվականհերիվերջում ցրված նե վարչականորեն դատապարտված «Զրպարտություն»պինսը, որով ղժվարին տարիների ճամար քաղաքացիսկան Հազվագյուռ խիզախությամբ Գ. Սարյանըմարտնչում է ազնիվ, բայց անլուր զրպարտությանզոճ դարձուծ մարդու պատվի Համար: Ուրիշ բան Լլ չէր կարելի սպասել 1ի գրողից, որն է մարդու ազնվության արիր ամբողջ ստեղծագործությամբ ճաստատում ու

ու

ու

չափանիշները: Հումանիստական, ժողովրդական ժանապատվության Գ, Սարյանի թատերագրականերկերից Հայտնի են նան Հայաստանում

բաղաքացիական կոիվնհրի մասին պատմող «ներեք երգ» դրամատիկական ն Լ2 Սունդուկյանի անվան թատրոնում) «Գրիպոնմը (1935-ին բեմադրվեց ավանղություններում գոր Դերեն» պատմական պիեսը, ուր միջնադարյան Հոչակված «Հերոսի կերպարով Սարյանն արծարծում է այնպիսի Հրատապ բարոյախոտություն, ինչպես ժողովրդի «ոգսերը ճանաչող, Դողովրդի սուրբ գործին նվիրված մարդու ճարցն է:

Գ. Սարյաններ կյանքի ճանապարչներին Հանղիպել է շուտ նշանավոր մարղկանց, որոնցից էլ ընտրել է իր բարեկամներին մտերիմներին: Թեմական դպրոցի ուսուցչին՝ Հրաչյա Աճառյանին, գրական չովահավորին՝ հղեշե Չարենցին, արձակագիր ընկերոջը Ակսել Բակունցին: երգի ստեղծման Համաչեղինակ Աշուռ Սաթյանին եվիրված Ճուշերում Գ. ՍարյանըմտերԻահան չնչով վերականգնում է «բարեկամների» կյանքի գեղեցիկ դրվագիերը: Ճճուշագրականէջերը շարաղրանքի "ուտակությամբ ն, մանավանդ, Սարյանի նյութի մատուցման ճավաստիությամբ, նշանակալից տեղ են գրավում արդի Հուշապատումի մեչ: Ճամարելով ժողովուրդների Հոգնոր դանձերի փոխաԹարգմանությունը նակման ամենազորեղ միջոց, լուրատեսավ «կսպի ծառայություն», Սարյանը ն խորճրդային ժողոպարբերաբար թարգմանել է Համաշխարչային, ռուս բանաստեղծներին: նրա թարգմանական աշխատանքի մուրդներիականավոր մեծ կոբզարի՝ Տարաս Շնչենկոյի, պոնհմներիու բապսակը ուկրաինական բանաստեղծություններիՀատորն է: Բնագրին Ճարազոտ այդ քարգմանությամբ Տարաս Շնչենկոն խոսեց Ճայերեն ն Հայ ընթերցողին պատմեց իրճաճեծեծանքից, մաքառումից ու երազներազատ ժողովրդի տառապանքից րից: ու

ու

`

`

Գեղամ Սարյանի ստեղծագործությունըխորչրդաճայ գրականության մի դրվագն է, նրա պատմության սնբաժան մասը: Հայոց պատմության մեծաբանասգույն ողբերգությունը, իսկ այնուճետե նրա վերածնունղը տեսած Հեւ, տեղծըմիշտ եղել է եր ժողովրդի

ռուղվելնրա Պողուխորբերըկ այն-

տեղից քաղել աշխարճասիրության, մարդասիրության, ճայրհնասիրության վսեմ գաղափարներ,իր երգերում շունչ ու ովի տվել այդ գաղափարներին կ դրանցով Ճճարստացրելժողովրդին: Շուրջկես դար Սարյանը անմնացորդ սիրով, իր ստեղծաղործություններով ծուռայել է իր ճայրենիբին ու ժողովրդին, նրան բերելով իր բովոնդակ նվիրումն ու անխախտՀավատարմությունը, Հոգու վեշճությունն ու ճոգու Լույս

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

ՇԻՐԱԶ

Շիրազը(Հովճաննես Թադնոսի կարապետյան) Հովճաննես 1914-ին, Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի),Հողագործ գյուղացու

լհանչու) ճարկի տակ: 1920-ին իրենց

ծիվել Լ

(բոս-

սեմին թուրք Հրոսակները սպանել են Հորը, ուստի ն հերս մանկությունն անցել է անվերջ զրկանքների մեջ, որբանոցներում ն շուկաներում բյուրավոր անապաստաններիշարքհրում: բանասչ եղել է ջուր ծախող, որի մասին ճետագայում Ճճյուսհլ է սրտառուչ տեղծական էջեր: է մանկության «Մենք դարդի մեջ, չգիտեինք՝ դարդն ինչ էր...»,--գրել է տարիների մասին, երբ Հափշտակված եղել մայրենի Շիրակի բնություն տեսագծերով՝ աստեղային գիշերներով զանդակ աղբյուրներով, դլուղական ջրաղացների երգով ու չրվորների բաճերի զրնգոցով, կախարդական մալրամուտներով ե ճովվական սրինգների կանչով սարերից բարձրացող լոաիններով, արտ ու 4Ճանդով... Այս մասին նա պատմում է «Մի փետուր իմ արծիվ կյանքից» ինքնաայն կենսագրական դրության մեջ: նույն տեղում նա Ճիշատակում է արչեստները, որոնք, մոր խորՀիրդով («արչճեստ սովորիր... Արչեստն է ոսկե բիլազուկ»), տեղ են դտել նրա կենսագրության մեջ՝ մինչն տեքստիլ գորժարանում կտավագործի աշակերտ ն ենքավարպետ դառնալը տան

ու

արը

..

`

(19352--1934): Այդ օրերին էլ նա մտնրմանում է «Տրժվժիկ» Հանրաճայտ պատմվածքի «եղինակ, վիպասան Ատրպետիճետ, որր, նկատելով «պատանի խենթի» շքեղ ձիրքը, խրախուսում է նրա բանաստեղծական փորձերը: Թեն կարդին կրթություն չէր ստացել (օ«կիսատ-պոտտ»սվորելով «ավարտել» էր լաթնամյակը) Շիրազրը, այդուամենայնիվ, ուներ բանաստեղծական ճշգրիտ զդգա-

ցողություններ, իր

բանաստեղծականգալի-

չ

լ

.

ՀովճաննեսՇիբազ

բազում այս

փնտրում էր ժողովրդական շնչի բանաստեղծների մոտ՝ ՀովՀ. Հով'աննիսյան, Հովտ. Թումանյան,Ավ. իսաշակյան:նրանց բաԲԸ

Հումիասին հաստնդժությունների ճետ կարդում էր աշուղական Բուոն վաքածուներ, ազգային երգարաններ: ճավփշտակությամբլսում էր շուղական արվեստի օրրանի՝ Գյումրվա չշուղներին, որոնք, իր ասելով, տրտաչայտում էին ամենումեծ ճշմարտությունները: կուռքերն էին Ջիվանին ու ն սիրո փիլիսոփաները: Շերամը՝կյանքի 1930-ից Շիրազի առանձին նմուշներ տպաբանաստեղծություններից գրվում են տեքստիլ գործարանի «Ման քերթում, այնուճետն քաածագործ» քերքում, ճրավիրելով գրասեր Ճամաբքաղաքացիների ղաքային«Բանվոր» ուշադրությունը: դրական աշխարճի խոսակցության եյութն էր, նրա մասին խոՇիրազը սում էին իբրն ճայոց բանաստեղծության ապագայի մասին, իբրի նրա ավանդությունները, մասնավորապես ազգային-ժողովրդական գիծր շարոնա-

կողի:

:

Մոսկվայի ճայկական տպարունում 1935-ին

տպադրվում է

չովՀ. Շիրազի

բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ իարնահամուտ» խորագրով (գիրքը տպագրվել էր Վ. Ալազանիխմբագրությամբ ն Հակիրճ նախախոս«

Քով)։ Հասարակայնության բուռն Ճետա«Գարնանամուտը»դարձավ գրական Քրջրության առարկան: Գաղտնիքնայն էր, որ նրա առաջին ներշնչսդւքներն

աչքի Լին ընկնում զգացմունքների զարմանալի անսովոր «ասունությամբ, մտածողության քարմությամբ: բանասանհղծական-պատկերավոր «Ռելսերի մկանների», կալույտ բաճկոնների ե գործարանային շչակէերի քնարերգությանը Շիլոսվը Հակաղրուք Լր զգացմունքների՝սրտի, գտրնան, ծաղկունքի, չաչելության բոնաստեղծական տեսագծերը, նոր բանաստեղծի տպավորությունների նախնական «ակունջները» Շիրակի բնության տպավորություններն անապաստանայինմանկության Լին, որոնք պսակվեցին ինբնակենսագրական Է բնուքաւպաշտականմի շորբ տնսել», «Տխուր «Հին աշխարչը չհմ Հրաշալիբանաստեղծություններով՝ «իմ ես Հասա», կուլայով այս չվուո՞ւր տրտում այն փողոցից, մրոտ խցից առավոտ»ճուր», «Աղավնիները ամեն ու

|

ու

ամեն Աղավսիները

առավոտ,

անփույք, կալերի վրա ճախրում ծն է կասլույտ չնոուն նրանց կախարդում՝ դաշտերը կապու: Թոցընուէտանում

Սիրչբս նմոն էր կանաչ կասերին, առավոտ Բոսյց սրտի" կալից մի պաղ 3աղավնին՝ հր քնին տալով ուվ Մի բնտուր լողած սբտիս կալի մոտ),

սիրո Պատանեկան

ռոմանտիկան արտա՞այտող մյս մեղմաբույր պատոկերի կողքին Հայտեվում են շիրազյան ներքին «զոր տարերքի լուրացում-

ներ՝

-

ս.նրազարա,

ես

քո

երգիս ժամին զգում

եժ

տարերքնՀերարձավկ՝ իմ

կրձքի տկ...

Հաջորդ՝ Հայաստանի»(1940) ստվար ժողովածուն, թեն ամբող«երգ չության մեջ չուներ առաջին գրքի խորությունն թափը, թեն շատ դեպճետ քերում անմշակ էր բանաստեղծի ձեռագիրը, սակայն «Գարնանամուտի» Դա միասին բերում էին աշխարչի բանաստեղծական հոր տեսություն վերաբերում է առաջին չերթին շիրազյան գարնանային Հրովարտակներին՝«եվ Հետ հս ձմռան գնում եմ կարծես Դեպի գարունը, գնում սրնով», «նորից է, դարուն սարերը ելնեմ, կայծակներիճետ բախվեմ սարերում», «Մանուչ շակներ ոտքերիս շուշաններ ձեոՔերիս», «Գարունն է գալիս, դոներդ ՇԻՐԱՋ

1ՈՎՀԱՆՆԵՍ

բացեք» ն այլն: Գարնանայինչրովարտակներիպըսակ եղավ «Թաղադրում» բանաստեղծությունը. ու

ու

կ| / լ | ն | | | ի) ւ.

Հոգիս

արբքնացավ Հարավի բույրից» կանչում զեփյուռը նրա, դուրս Ձյունն (լ արհի չանել .տամբույրից է միբախ լալի դաշտերի վրա: ելնեմ, ձաղզկումն է ձնծաղիկների Ձյունի, ինձ նայող աչերն ՝ամբուրեմ,

ինձ

նամ

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲՅԵՎ ԱՌԱՋԱԲԱՆՈՎ

.

ՅԵՐԵՎԱՆ

19835

-»ետնից

նրունց«ետ

ԱԼԱԶԱՆԻ

ՊԵՏ2ՐԱ

Լ

Տ ՄՈՍԿՎ ս

ծրծեոնակների՝

գամ` գարուն, բերնմ,-Քարձրանամ կապույտ գաչր լնոների՝ Արեն իբրն քագ իմ զլի'ին առնեմ,-Հագնեմ ծիրանին արշալույոննրի,-Գարնան թագավոր ինձ Ռագադրրեմ... եվ Հրովարտակ արձակեմ մի խիստ, Որ «աղբյուրները Հավերժ կարկաչեն, Ռր ծաղկեն լնոներն իմ արնանիղտ, Որ ծով գպաշտերլ, Հավերժ կանաչեն, Որ գարունները գան ու չդնոան, Որ Հավերժական զմրուրտ ղրախոով, Որ րեկվի իմ ղե կխորչուրդը մաչվան, Որ մարգը ցնեձա ՝:սվերժի բաիոոով։ եվ ես նրջանիկ կլիննմ այնժամ, Եվ գուցե այնժամ էս մալ սիրեմ, Որբ անմա: լինեմ, երբ Հավերժանամ, Երբ պարուններ, ողջ թագավորնմ... նտ

Աշխարճի«գարնանացման», ասել է թեն չջաճելացման

նորացման բաղձանքը ճայ բանաստեղծության պատմության նսր ճայտնությունն էրս «Գարնանացման»աշխարչատեսությունը ոչ քեն բանավեճ էր մթնչաղէբի տերյանական գունագծերի չետ, որը նույնպես ասպարեզ եկավ ճասատրամաբանարակական կարիքի ուղղակի ազդակներով,--այլ բնական կան Հեհտնությունը աղզգային սոցիալական նոր ուղի քնակոխած ժողովըրդի պատմականիրադրության, որը բանաստեղծին թելադրում էր պատնոր Համակարգ, նոր Ճուղմունքներ ն կերային-ոիքմական-արտաճայտչական Հնչերանդգներ: նորաբույր բնությունը,--ասում է Շիրազը,--մարդկանց«ճողզնածաչքերի առչն բացում է նոր Հճնռոաստաններ. ու

ու

ու

««նրկրե-երկիր շաղ

տալով

Մեր երդերի լուսաբացն Սա

ու

կակաչներնՆիր ձեռքերի, դարունը լեռների

«նոր իրականության

մողել» էր, միանդամայն նոր զդացողություն՝ 4րճվանքի, անծանոթ 4ույոց բանաստեղծությանդարավոր ընճիշա | այն մ(ոոքը, որ տասնամյակներառաջ Ճոայտքացթին...Միանգամայն ենլ է քննադատ խորեն Մարգսյանը՝ «նրա աշխարճաղզացումըվերածնունդ ապրող, նոր, արնուռ Ճճորիզոններ է»: ոտք կոխող մարդու աշխարճաղզգացում Դրա արտաճայտություններնեն ձմոան գարնան, մաճվան կյանքի, Հովտիուլեռան, վայրէջքի վերելքի շիրազյան պատկերայինՃակաղրություն:ն րը» լեռան,ճանապարձի, բարձունքի, Հեռաստանի փոխաբերսկան շարքերը, գոյության Ճճավերժչջածելության ն կլոնքի մեծարանքի «ճուղական-մաժոր չորամադրությունները. արբեցման

ու

ու

ու

ու

Բոլոր ճոամփաներն ինձ

ֆան,

ես

ջաճել

վեր սիրում

նեմ,

հն եմ

տանում,

էլի:..

ներքին Աշխարձազգացական

շաղախով լինելով ոոմանտիկ բանաստեղծ, աշխարձճիջաճելացման աղբյուրները գարնանամուտի երկունքը, լեռնային Ճովերի աշխարճապտույտր, դգիշերներիմեջ բացվուլ լուսախաղերը, ծաղիկների երազային տեսիլքները, կայծակների փայլատակումները: Առաջինիսկ բանաստեղծություններում Ճակվում է դեպի Շիրազը պատկերային կայուն մեծությունները: Այսպես. պարբերականությամբ երնում է «արժվի» խորճրդանչանը, որ վկայակոչվում է մարդկային ոգու ճզորության միտք արտաճայտելու ճամար.

Շիրազը մեծարում

է

Արձիվ լեռների, արծիվ ինքնիշխան, Ուզում եմ հս էլ քեզ Հճետ սավառնել,

եմ ՋՉունենալ

երազի

դեմ

էլ

ոչ

մի

աճման,

բարձունքներն առնել, Ու ճախրել միշտ վեր, 0՛, քներ տուր ինձ՝ Սլանամ դեպի արններն անմար, կամ պոկիր, արծիվ, սիրտ. իմ կրժքից, Միայն քն բեզ ճետ բարձունքները տար... բոլոր

«արծվի», «Գարնան»,

«կայծակների», «ծաղիկնեբի» Հարակից պատկերային շարքերով Շիրազը բանաստեղծության ավանդական կառույցների մեջ Ճայտնագործեցիրականության ճանաչման իր մոդելը, դրան ճամապատասխանողդունագզծերով.ոչ թե մքնշաղային անդորրության, այլ գարնանամուտի խենթության, ոչ թն միալար տեղացող տնձբններ, այլ կայծակնաշանթեր, ոչ թե միակերպ խոխոջող առվակներ, այլ Դեղեղածին չրվեժներ, ոչ թե բնության դալկոացողպատկերներ, այլ ծաղկունքի Ճրաշքներ, ոչ քե գոյության անշարժ պաճեր, այլ անսանձ թոիչքներ... շրջանի (1935--1940) բանաստեղծություններում Շիրաղը նվաճում 1 Առաջչին մոտիվների, ասելիքի իր աշխարտճը՝ բնություն,Հայրենիք,մայր, անր,--արորոկը: իր տրամադրությունների տաճայտչության կերպը, Չնայածբանաստեղծություններումտեղ գտած վերամբարձ շեշտերին ն պատկերային սարք ու կարգի կրկնություններին, «Շիրազի Հանհլուկը» պետք էլ լուծել ոչ թն «ռնալիստական ոճի» գեղագիտության բանալիներով, այլ ռոմանտիկական աշխարճազդացողությանու ձեռադրի: Մինչդեռ նրա քնարապա

նան

«արնի»,

ն

մեկնաբանվում երգությունը

Լր «ռեալիստական գրելաոծի» լույսի ասկ ն, ակներ, սխալով, նրան վերագրվում էին այլնայլ «մեղքեր»ջ՝ մեկուսացումյսրդիականության խնդիրներից, ավանդականչժողովրդականպոեզիայի անքննադատ միակողմահի վերհրդումներ ն այլն: Հենց էն գլխիս Հով. Շիրազի ոոմանտիկ էր՝ կյանքին ու. մարդուն ներկայացված մարբսիմժալիստական չափանիշներով": ու

Պատանեկանքնարի վերընքաց, անձճանգիստ,ըսրված տարնրքը Կոր բացեց Հչայրհնակունաատերազմի տարիների քնարերգության մեջ, որի նախամուտքը եղավ «Քանաստեղծի ձայնը» (1942) դողովածուն, Շիրուղը ոչ միայն ոտղզմերգակչկր, այլի որոշ Բնավորությամբ մով որոշ սաչմաններում՝ «պացիֆիստ», մտերմական ապրումների, սիրո, գեղեցկության, կարոտի ն բնության բաղզմակերպությունների երգիչ: Հայ: րենիքի վրա կախված սճեղ վտանպզըմլսնցամայն օրընաչախորեն Շիրազի քնարը պսակեց շանը կայծակի, ամպ որոտի, /ործիվների բարձունըների, ճողմի խոովքի պատկերային ղուգորդություններով՝ «Է՛լ, Ճե՛լ, մոլեգնի՛ր, խոովք բնության», «Արծիվ դառնալու «րեր են, իմ սիրտ», «Թե եմ, դոչու" Պարկ լինի ոչ քե գլխարկ, Գյուխներս վայր կդնենք», «կնչում ն սրեր մերկացրեք» ոյլն: Հրապարակախոսական կամչերի մեջ կային հ՛ արիության, ե՛ Հավատի խոսքեր, ինչպես տլս մեկը. Ճուն

առու-

ո.

ու

ու

ու

ու

Թող ձայնս աշիչար"ն, ասողերն իմանան, Որ քն պատոատներ աղետն այս դժնի՝ Թն

պետերնառնեն

Հետադարձճռսանցք,

Թճ արեգակը երկնքից ընկնի, Թէ

Թե Թե Թե

ու դաոնան ցամաք, մոխրանալով աստղերը քափվեն, անապատը զարձճուրածժ՝ խոսի, Խոր-Վիրապի կրախը սուզվեն

բարվան ծռվերն

Հավերժ գառերբ իչրոիւտ Մառիսի, Թե ողջ

մաբաբեր գիսավորները

Հինաղուրց մյս Ձարկվեն

Հողագնդին, տինզերքի ոիրտն էլ դադարի,-մաշ չի դա իմ շայրննիբին... Դարձյալ

Թն

այն բանասոնեղծությունների միջով, որոնց մեջ Շիրազնանմիջականորեն անդրադառնում Լ ապրումների Հորդորելով «աշտալանել Հայրենասիրական-քաղաքացիական միասնական Հայրհնիքը, նրա սրբությունները: կավատեսականշեշտ ունեն

չավատի րամադրությունն

անցնում է

ոչ

միսյն

անուղղակի անդրադարձումները, մասնավորապես բնության պատկիրումները, որոնց մեջ Շիրազը փառաբանում է կյանքի ծաղկումը՝ մաճի դիմաց, բնության զարթքոնքը՝պատերազմի ավերումների դիմաց: «Ծրտեսավ Շիրազի խմբագրությամբ լույս 1942-ին Ավ. իսաճակյանի րոնք ազգային գերի գիրքը», 1946-ին՝ «Աիրիկա»խորագրով ժողովածուն, բանաստեղծության պատմության մեջ կայուն արժեքներ ենւ նան

'

բր

սակավաթիվ քարգմանություններում անգամ ճիրազր դիմել Լ ոռմանտիկական ոճի

բանաստեղծներին (ն. Բարաթաշվիլի՝ «Մերանի», Մ. Լերմոնտով՝ «նրգ կալաշնիկովիմասին»):

Քնականաբար, Շիրղի քնարերգության մեջ

դարձյալ մեծ տեղ են գրավում «աճեղ օրերի» պատերաղմի, իմաստավորումները: է դիտված, որ Շիրազը կլանջի զորկերակր զգում է բնության միչ մեջ, որ բնության «ներքին պատկերով» նա տրտաչալտում է Հայրենասիրուկան ապրումներ, Այդպիսին է, օրինակ, Հանհրաճայտ«էքոպրոմտը»(1941 ք.), եզակիոբեն խոր ու տարողունակ մի ըբնդճանրացում՝Հայրննիքի անմա՝ության ն

շաղախով. մաճվան արշավի դատապարտվածության

Բ

Աթ

Վ

ք

-

Մ, -

.

"ֆ«

վ

զ

ՂՏ

«Իլ «Մեր Գ

Ֆ-յց

չ ի

"զ

լն

ւ.

իչ Ն Հ

դ-ն եղնդ

ի

լ.

ԿԵՎ

ԴՐ

«3 ԳԻ

"ՅՈ 94:94

բբ

Կ

է

զ - Հավ

Ո

Հ.

ԸԴ

Է

ւ,

ա:

«ա

՛

.Ե:3 լ

:

ան

ԼՏԴ

ՔԴ

ար `

--

լար

ՆԳ

ի «Հ

՛

Ր:

Ր

ԱՀՆ

ան

'

եռան

ւՀ

2:18

Լ ԱչքՀ-ր

,

ւոյ

27:

.:

`

`

Հոզմի եւաբանյա Հակադրությունը ի ծայտ է բերում Հոայրենիքի բովանդակ Լությունը՝ հրա գոյության 4ճիմնականսկզբունքներով. խակ

ղաղություն, խիզախություն, Ճճավերժություն, Շիրազը Հաճախ է դիմում լեռն մետաֆոր-խորչրդանչանին՝ արտաՏայջտելուվեճության, գեղեցկության, կյանքի բարձրության տրամադրությունՀամանուն բանաստեղծության մեչ գրում |՝ ներ: Դիմելովչայրենիքիր՝ Քո

լնոները փառքի սյուներն

են

հրկնաձաս՝

կյանջիդՀամար ընկածների...

«Հայրենյաց Շիրազի շարք

քնարը» պատերազմի տարիներինՀարստացավմի գլուխգործոցը. որոնց մեջ է «Ո՞րն է, բաբո...» ուժեղ էջերով, --

Ո՞րն է,

--

էն,

որ

բարո, մեր "տյրենիք ունի բարձր երկինք,

:

էն, որ

ունի ամպ ու

արե,

Ցուրքագարժան զլխու էն, որ ունի լեոն

վերե:

Արագած՝

Հայ քադուչու վմրութատչագաժ, Որ կաղասն իր արթային, Արբան՝ գերի այլոց գա"ին: էն,

որ

տեսքով իր

Մազերնարմակ

Սնանի

գեղանի, ացող Հարսի կնմանի, Ուրկապասն՛ողջ ազզովին Վոնա ձովին։ իր Դեծաքույր էն, որ ունի աշրար"ի քոգ՝ Հանց լլազավոր Մասիս քերմակ, Ճերմակ Մամիս, սիրտլ մրմուո, ու

Գլուխը վեր, դրախտիդուռ: որ ունի Մասիսնե վար Հին-Հին բերդեր,վանքեր մթում, Որ ավերակ, լ'այց ղնո դարեր

էն,

լուռ

կաղոքեն երկինքն ի վեր...

Այս բանաստեղծությանմառին դիպուկ է առել Ռուբեն Զարյանը. «կարվերից, արծվաթոիչքի բարձրությունից դիտված լինի Հայոց ձին ոշխարձճը:Սա տիպիկ Հայկական պեյզուժ է։ Մի կողմից «այկական ւելյզս')՝ կտավներից փոխ առած գույների ճռխությամբ, մյուս Մարտիրոս Սարյանի կողմից՝ խորին երսսխտագիտությոնզդացում` երկրի բիբլիական ծագման Հանդեպ ն, վերջապես, երրորդ կողմից՝ մի լուսսվաթ թախիֆ, որ դարեր անընդճատ ծորել է խոշտանգվածերկրի ողբերգությունից: Սա բանաստիղձություն չէ, այլ քանղակագործությանմի կատարյալ խաչքար, որն իր քորացած ձների մեջ վերստեղծում է Հայոց աշխարձճիպեյզաժը)": Հովչճ. Շիրազը նս այն մտքին է, որ «Հայրենիքը»՝ ոչ միայն վնրացական Ճասկացություններիգումար չէ, այլն չսաիազանց կոնկրետ իրսակաության, ծննդավայրի, պատմության, բնության 4անրագումար. ծես

Ամենայն անզամ, երբ Հայրենիքի մասին

իեն

խոսում,

իմ

միտն է դալիս տռուն մեր դոան, Որ մանկությանս ճնբիաքն |ր ասում. եվ մեր խրորքլ: բարդու տակ մենակ, եվ արագիլը՝ վրան դարնանձյուն: եվ բրի շուրքին գերեզմանն հմ Հոր՝ Քսրացած Ռրսդես

սնեծք աստծուն,

եվ մեր խրճիթը բ«րդու ւսկ ենակ, Ուր առաջ ծխով օջախն(ր վառվում, եվ օրորոցս այն սուրր ծխի տակ, Որ այնսլես քաղցր մայրս էր օրորում...

Սա

ցում:

ոչ

թե Հայրենիքի տեղայնացում է,

այլ

նրա էության կոնկրեւոա-Հ

ողբերգականօրերինՇիրազը գրում Պատերազմի

է բանաստեղծությունեն մաճվան ճանդեպ: կյանքի գերազանցությունը արտաճայտում ներ, որոնք ն են ինչթեմատիկ արծարծումները. Հնձվորի Հողի Այս առումով բնորոշ ոլես.

իմ

մեչ՝ կանաչ դաշտի էնչ նրազի Կոիվս անցել էր, մաճկալ էի ես,

դաշտի կանաչ

մեջ, դալուր դաշտի մեչ Խոփիս տակ ընկավ մանուշակ մի Ճեզ...

Շիրազի մարդասիրական ճայսցքը յշխարճի կլանքի Հանդեպ («երանի մեռնող ձյուներին, որ միշտ Հետնից կանաչ գարուն են թողնում...») խոր սրտագին ճամազգացությամբ ճասնում է զարմանալի թոր ընդճանրոոցումների. ու

ու

Կարոտներս լամ ու թեթնանամ՝ ինչպես ամպերը անձրնից Հետու կարոտ վարդերս բանափ՝ Համբույրի

ինչպեսմալիսը անձրնից Հետու

ԲացվածվարդերովՀեռու

արհը ինչպես

գիրկդ գամ՝ անձրնից Հետու

կյանրի առջնծնրադրող բանաստեղծը, որ խոր կսկիծով է վերապրում Հայրենիքի չարչարանքն ու չվերադարձած մաճկալների հաճատակությունը, գտնում է կորուստներիփոխչատուցման ճումանիստականձեր. ՝

արնով ժպտաց ամենքին, Գարունն` վառվեց զմրուխտը գարնան. Ամենուր

իմ դուռն էլ բացեց

գարունր կրկին. Բայց սիրտս այսպես ողջունեց նրան. -

արնդ տար Գարուն,

աշխարչներին,

հնձ ժի մանուշակ թող մնա

միայն...

պատերազմի տարիների Հայրենական

ոգուն Համաճնչուն էին մարդու Ճճզորությանշիրազյան մեծարանքները, որոնց շարքում է քրեստոմատիական չՀետիյալ բանաստեղծությունը. Սիրտս՝ ալհոր կաղնու մեջ դրի, Կոռացած կաղնին նորից բողբոչեց, կանգնեցընդդեմ ճողմերի, Բարձրացոով, եվ նորից շառաչեց: ջաճնլացած՝ եվ մատաղ սիրտս՝ ճախրանքի ծարավ Զառամյալ արծվի կրծջի տակ դրի, Մեռնողարծիվը քն առավ, թոավ, Ռրսի Հետնից ջածել օրերի... Նման

բնույթի այլաբանական-այլախոսականխորչրդանշաններովլեփլեցուն է հրա առաջին տասնամյակի քնարերգությունը, որն, ինչպես արդեն նշել ենք, բանաստեղծականնոր տեսագծեր էր բերում Ճայոց գրականությանը՝ շիրազյան տնսագծեր։ Դրանք ոչ միայն անմիջականորեն չեն սերում

Ավ. իսաճակյանիպատկերային կառուցվածքներից, ինչպես

դիտում էր ժամանակի քննադատությունը, ոչ միայն վերերգությունը չեն Հայ միջնադարյան աշխարճիկ ն Հետնադարյան ժողովրդական բանաստեղծական ուղղությունների, այլն նոր աշխարչազգացողության ծնունդ են: չով. Շիրազիպոնվիան սերտ աղերսներ ունի Հայոց Անտարակույս, մինբազմադարյա պոնղզիայիՃետ՝ սկսած նրա -ճեթանոսականակունքներից 138-681

չն միջնադարյան մինչն քնարերգություն, յան:

ՀովՀ.Թումանյանկ եվ. իս աՀակ-

ավանդների ազդակներով, բայը իր իկ Ազգային բանաստեղծության կնիքով Շիրազի ստեղծագործությանմեջ կազմավորվում են անճատակաւն որոշակի թեմատիկ հլորտննր՝ բնություն, մուրդ, նան սեր ծայրենիք, մայր, ու

որոնք իրավամբ Համարվում են բանաստեղծական սքանչելի էչեր. Միրո զգացմունքը երնում է այլնայլ նրբերանդգներով՝ սիրո առարկայի պանծացում, եվիրում, կարոտ նե այլն, սակայն առավել բնորոշ է Հետնյալ տրամադրու2ամմ ւ

.Հետ

նայում լեոներիս մրմնջում՝ թէ ինչու՞ չբերի սարի զնյուռ մի այծյամ, իջա լեռներից, որպես վայրի եղջերու...

նմ

ու

ինձ Հետ քաղաք

երբ

որ

Սիրոայս

ըղձանքը, իճարկն, արտաճայտում է որոշակի աշխարճազգացում անարատ, չաղսվաղված բնության գեղջկական կեցության ն «ուրբանիզմի» Հակադրույթը, որի մի տարբերակն է սեփական երգի Հճետնյալ Տ

գնաճատությունը.

Ինչ որ հրզեցիք պղնձյափողով, ես զմրուխտ սարից սրնդերգեցի» Դուք քնքշությունը քաթցրիք դողով,

ես

լացի վիշտը սիրուց

տանջվածի...

ն «ուրբանիզմի» շիրազյան Հակադրույքները, ան«Գեղջկականությանս /ոարակույս, չունեն ավարտված փիլիսոփայական ուղղություն: նրան գրա-

վում է գեղջկական կենցուղի պարզության մոտիվը ն ոչ թե ռուսսոյական դրույքը անաղարտ բնության ն աղավաղված քաղաքակրթության վերաբերլալ:

նույն այդ դրումները՝

պարզության կնիքն

ունեն

նան

շիրազյան մայրական ծնրա-

Մայրս փոքրիկ, մայրս խեղճ, Մայրս մի մայր ճասարակ, Մայրս այս մայր երկրի մեչ Արնի դեմ մի ճրագ... կա՝ Մոր տան աղբյուրն է մայրոչ Մեր Հացն ջուրն է մայրս, Մեր տան ծառան է մայրս, Մեր տան արքան է մայրս... ու

յուրովի արձագանքում է ճայ բա«Մայրուկան»շարքովՀով. Շիրազը մինչե Սմբատ սկսած «երազից» Շաչտազիզի ավանդներին՝ նաստեղծություն ծ. բանաստեղծուՉարենցի Ճճանհրաճայտ Ավ. հսաճակյանի, Վ. Տերյանի, դազելները: Ստեղծադործության առաջին թյունները, ստեսիլներն տտաս-

ու

երնում է մի բանաստեղծականմտածողությունը նամյակում Հովչ. Շիրազի յուրօրինակությունգեղարվեստական շարք դոմինանտ ճատկանիշներով ներով: առանց է ինքնագնաճատականը. «Հողեղեն եմ Միանգամայն ստույգ ես ունցել է եմ ես շրջանում այդ իճարկե, ճրեղեն»: Շիրազն, երգով երգ, ու

Փնարերդականղիդզագներ, չափի զգացման չարաչաչճումներ, պատկերսոյին դործածությունների շոռտյլ կուտակումներ, ֆոլկլորային դարձվածարբանության ուղղակի փոխառություններ, վերամբարձ ներբողադգրական նչերանգներ, արտաչայտման ժողովրզական ոճաձների նմանակումներ, սակայն նրա քնարերդության գլխավոր ճաստկանիշչր ողու ճրեղենությունն է, Հավատարիմմնալով զգացմունքի ճշմարտության՝ իբրն բանաստեղծության գլխավոր պայմանի, գեղագիտությանը, Շիրազը քնարերգության զարդացման դժվարին տարիներին բերեց պոնզիայի իսկական ծաղիկներ՝ սրտի Թրթիոներով ն ինքնաբուխ զգացմունքով ներշնչված իր տաղերը, որոնցից քրեստոմատիական բայարձակ արժեք: շատերն ունեն այն Շիրազն բանաստեղծն է, որին բնավ չեն կաշկանվել դրական ուղկաղապարները, որի քնարը միշտ ձղտել է էուղությունների կանոններն թյան Հայտաբերմանը՝զդացմունքի ոդեշնչմանը, զգացմունքի ալիքների պարբերականուժեղացմանը, որով ն նվաճել է բանաստեղծության «ներքին ձեր», «՛Զգացմունքն դորձյալ զգացմունք, ինչպես որ զանդի լեզվակն ՝ սրտի պես խվվելով զանգի կրծքին, Հանում ղողանջ կամ 4ճառաչ, շշունչ կամ մըռունչ, այդպես է լինելու արվեստի ինքնաբուխ գործը». Սա իր խոսքերն են՝ , մի «արցոաղրույցից: Շիրազը, իչարկե, մեծ վարպետ է նան «տեխնիկայի» առումով, բայց իր դավանանքը «ներքին ձեն է», կենդանի խոսքի անմիջականությունը, «վերաառանց որի ծեղի արժեք չունեն տեխնիկական փորձարարությունն ու

ու

ու

կառուցումները»:

՛ :

Հովչաննես Շիրազը նկարագրով ֆոլկլորային շնչի բանաստեղծ է.

նան.

բաթե «ֆոլկլորիստ»չ որ ամեն ինչ ճանդեցնում է ժողովրդական բառ բանասայլ ոճերի կրկնությանը, նի, բանաճյուսական դարձվածքների տեղծ, տրը երնույթները բացաճայտում է ժողովրդական ոդու կ ժողովրդական պոնտիկական մտածողության չափանիշներով: Դրա արտաչայտությունն է մասնավորապես կյանքի երնույթները սիմորով «մոռացության են» տիրվոլներով ներկայացնելու նախասիրությունը, են ն անանցողիկ շերտերը: Բանասշեշտվում վում դրանց անցողիկ զծերը մոեղծական «կերպարներից»ճատկապես լայն բովանդակություն ունեն լեռՀեռաստանների, երկնքի սիմվոլները: ների, բոաւրձունքների, Շիրազը երնաց իբրն բանասԱռաջին իսկ բանաստեղծություններից տեղծական պատկերավորությանվարպետ՝ :վատկերային կառուցվածքների ու

ոչ

ու

'

սեվական եղանակներով:

կառուցվածքներում կան նան մեղմ, խաղաղ, նրա պատկերային արնդայիննվագներ, սակայն իշխողը տաք, բոցկլտացող, աճագնացող, արեվելցիորեն «անձճնազանդ»գույներն են, շարունակաբուր ուժեղացող տոներն ն «անակնկալ» պայթքյում:երը, նյութի գեղանկարչականթքանձրացումները Առաջին տասնամյակի բանաստեղքանդակագործականրբաղաճոայտումները: են արնային պայծառ տոները, արեծություններում առավելապես իշխում լուսավոր ւրերքը («ինչքա՛ն երնույթների վային լույսի ճառադույթները, է «Երբմանորից», ջ աճել ձմեռներ դարձուն, Աշխարչը կանաչ, գարուններ ն Թե այլն է գիշերն արնն ո՞ւր չքահում» նուկ էի, միտք էի անում, Թեն

ու

Շիրակի քանդակագործական մտածողության բարձրկետը,ինչպես /սի-

դեն ասել ենը, «Ո՞րն է, բաբո, մեր Ճայրենիք» ասքապատումն է, իսկ գեղանկարչականիգագաթներն են մեկ «երնանի շոգը», մեկ էլ նախիրների իրիկնային որը Հիշեցնում է ֆլամանդական վերադարձի նկարագրությունը, նկարչության բուռն, Ճյութեղ գույները. Ամեն

անգամ, երբ արեն է Քիկնում սարի թավիչ բարձին,

Գյուլի ծայրին

կսպասեմ նայսբրների վերադարձին, միշտ Հարբտծ դրախտային արոտների կանաչ զինով, Մուժիցելնող անդոսի պէս Հայտնվում են ես

որ

բառաչյունով:

ոսկեփոշին եղջյուրներին Վերջալույսի ճանց ԱՀա

ապարոշ,

եկավ կաքնավարով մտավ

ու

գյուղ

զորչնախիրը

ԱղբյուրներիցվերադարձողՀեքիաթի սեգ Հարսների պես,

Ռերմակ

ստինբներով եկան կովերն Հպարտ ու վես Ու տուն բերին կաքի փոխած ծաղկաբույրը մեր դաշտերի, Ու լիրն առած լուսնի նման լիքն էր ու

մեծ

կուրծքը

ամեն

կովի...

բանաստեղծություններնաչքի Շիրազի

են

ընկնում

նան

մեղեղիական տարատությամբ բազմազանությամբ: Առանձինբանաստեղծություններ Հիշեցնում են սրնդականչեր («Հայրենի իմ ջրաղաց, Ճճայրենիիմ աղորիք», «ես եղեգն էի երեկ ձեր ափին, Ճճավիտյան ջաչել Ճճայրենիչրեր»): իսկ մեջութակի դրամատիկականշնչի «ճնծնծանքներ:Այդպիսիք ծամասնությունը՝ են շիրազյան մանուշակների, կայծակների, արծիվների ն այլ պատկերագրությունները: Օրինակ, «ես դաշտի տաղավար էի՝ Հեռավոր, կանաչ դաշտի մնջ» մենախոսությունը կամ արծվի կարոտն արտաճայրոող պատկերը. ու

'.Տխրեց արծիվը ն իջավ ամպից, հջավ, կուչ եկավ քարափի վրա, նայեց Հեռավոր երկնքին նորից եվ քամվեց սիրտը կարոտով նրա...

Ավ. հսաճակյանըիր գրքերից մեկում Շիրազի մասին գրել է. «Բնությունը նրան օժտել է փիլիսոփայականխոր ինտուիցիսյով»: տիեզերքը՝անճամար խորԲնությունն մարդը ներքին խորկապերով: ժամաՃՀուրդներով առեղծվածներով, մարդկության դարավոր երթն մաճը, ճավերժուերկիրը, կյանքն նակակից պատմությունը, երկինքն մարդու գոյության իմաստը,--«տիեղերական» այս պրոբլեմները թյունն մերթ կենտրոնական պատկերով, մերթ այլաբանական ենթաբնագրով, մերք «փիլիսոփայական ձնակերպումով» անցնում են Հովճաննես Շիրազիստեղծագործության չատ էջերով: ու

ու

ու

ու

ու

ու

'

Ռուսվաղամեռիկ քննադատ Մ. Շչեգլովը դիտել է,

որ

Հ.

Շիրազի«պաո-

կերավորությունն ինտոնացիան ձգտում դասուկոն «բնափիլիսոփայուքյանն ու Հիմնային պոհզիսյին՝ սրան բհորոշ ցնծության վեճաչշունչ խոսքերին ու ճանդիսավոր անձնավորումներին»': իճկական վարպետ Շիրազը, դառնալով «բնության փիլիԲնապատկերի սոփայությանը», երբեմն միամտորեն կրկնում է Հույն բնափիլիսոփաների՝ Հերակլիտիու մյուսների վաղնջական պատկերացումները աշխարչի մասին. են

ու

...Մե՛բթ մարդ, մե՛րթ ձաղիկ, մե՛րթ Հով

էս՝

մե՛րթմաՀտանում,

իմ մեջ, ՄԵ՛րթկյանք եմ աոնում... քն է շարժման,-գաղտնի՛

մե՛րթ գառ,

ու

ինձեից

դուրս

երբեմն մոլորվում է տիեզերքի սոռեղծվուծներում կորցնում «Հստակ «իմաստության թելը», երբեմն յուրովի երդում է ճավերժ բնության ու անցավոր կյանքի «Հնօրյա մոտիվը: Բայց լյասվադույնգործերում նա աշխատում է բնության իմաստավորումը տանել դեպի մարդու ժամահակակից ըմբոնման մարդկանց. դիրքերը, բնության միջոցով պանծացնելկյանքն ու

ու

Բնությանաոջե, նր», սրտում ես

կմ, շնչում եմ, իշխում նրան. Սիրտսմեկ ուրախ մեկ՝ տրտում ու

Ասես

պատկերն եմ

ես

բնության:

Նայում ծմ նրան, նայում Ասես

թե

հիս նմ

եմ

ինձ,--

Հյուսել նրան.

թե նա է| իր չիթերից ՀյուսելՀոգու ծովն իմ անսաչման: Ասես

0՛,

նա

ե

նա

է

ինձ, ոտեղձել

Դր էմ մեջտեսնի միշտ ինջն իրեն, ինչպեսոր հս եմ իմ Հյուլեում, Տեսնում Լությո՛ւնն իր անսաչման,

էության», նրա ստեղծագործականճղզորությանու ժամանակակից Ճարցերը արտաՀայտելու Ճավիթխարիկարողությունների մար Շիրազը«անսպասելիորեն» դիմեց աշխարճի ստեղծման աստվածաշնչային լեգենդին: Գրեց «Բիբլիական» պոեմը(1944), որը առաջին նվագ ոչ բերեց, այլն առիթ դարձավ քննադատական միայն տարակուսանք առաջ ն կրքոտ եզրակացությունների' «Բիբլիակոնը» ոմանք դիտեցին որաչառու

Մարդու

«անսաճման

պես Հինավուրց «միոտիկայի» ու «մետաֆիզիկականդրույթների» Ճճայտնա-չ քարոզչություն»: դոգմաների գործում, անդամ որպես «ավետարանական դիմելով Համաշխարճային դրականության մեջ բազմիցս մշակՇիրազը՝ ված «երկնքի ու երկրի» կերպարին՝բիբլիական թեմատիկային,բնականաէ զգացել պաՀպանել երկրային մարդու գիտակցուբար, պարտավորություն մտԵՐԿՆՔՓԻ՝ աստծո թյան նախնականշրջանին բնորոշ պատկերացումները նա բացում է պոեմը: սին: Բնական է, որ նման պատկերացումովէլ երբ անձայա ոգին՝ աշխսարչնարսորող, դարեր, Որ աստվածկոչվեց դարհր Ստեղծեցերկինբ, արն ծով ու շող, "ւ

Համայն տիեզերքը մեր... Ստեզգեց

բանաստեղծը, մեջտեղ Սողոմոնյանը", բերելով արարչագործության սսվետարանականդրույթը, ոչ քե վերացական ոգին է նախասկիզբը չամարում, այլ Գիտու է աշխարճիս աստվածային ժագումը: Մարդուն հերքուշհլով «իր ստեղծողի» որոնումների Ճունը, բանասպայմահատեղծը, ի վերջո, նրան ամբողջովին կտրում է անճայտ ոգու» կան իրականությունից կանգնեցնում միակ ճշմարտության առջե.

ինչպես նկատել

է քննադատ Ս.

ու

.../ւ

երբ

չգտավ՝

Այն բիբլիական

արած հր Հարդադողն

ժոբի

ճամփան,--

նի երբ չՀգտավ՝ ելավ նորտխոչ, էլ չապավինեց նա

մի աստծո որ իբր աճի Տեսիլն էր անգո՝ այս տիհզհրքում... ոչ

Ու ոչ մի ոզու,

երկերից մեկի բովանդակուխաորունկ «Բիբլիականի»՝Շիրազի բարդ լեգենդի» արծարսոսկ «աստվածաշնչային թյունը չի սաշմանափակվում է որպես աստծո ն ծումով։ Այդ մուոիվր։ կարելի է ասել, ածանցյալ տարը մարդու տիտանական մի գոտեմարտ Հղացվածպոեմի Համար: Աշխարճաստեղծման լեգենդը միայն պայմանական ձն է, որով Շիրազը ղառնում | ու

մարդու, բնությունը ամենակարող

իրեն ենթարկող

ե

ճանաչող տիեզերքը

մարդու պրոբլեմին: «Բիբլիականն»ունի Հայ ժողովրղական բանաչլյուսությունից վերցված բնաբան.«8ավըտվեց սարերին՝սարերը չտարան, ցավը տվեց մարդուն՝ մարդը տարավ»: ժողովրդականայս իմաստությունը արտաճայտում է, մի կողմից, ընդՃՀանրապեսմարդու ճզորության միտքը, մյուս կողմից (եթե նկատի ունեպատերազմի բոլոր վշտերին նանք գրության ժամանակը)՝ ծամաշխոարճային դիմացոսծ մարդկության առաջավոր ուժերի գերազանցությունը չարիքի ու բռնության դեմ, Ասենք նան, որ օցավի փիլիսովայությամբ» պոնմ գրելու մտաճղացումը պայմանավորված էր Ճայ ժողովրդի ազգային պատմության յուրաճատկությամբ: Այդպես կարող էր գրել քերես միայն Ճայ բանաստեղծր: ելակետ ունենալով ժողովրդականփիլիսոփայությունը, Շիրազը պոնմում է ծավալում աստվածամարտությանժողովրդակուն մի դրամայ որում «արաբիչը» Հանդես է գալիս նախ իր պայմանական ճզորությամբ, ապա՝ դոյուԱՆչԱՅՏ

թյան ժխտումով։ ժողովրդականրըմբոնումով«ԱՇԽԱՐՀԻ

ՈԳԻնՆ»՝

Հրճվանքը «..Վույսի

վեց երկնքին, կապույտ ծիձաղը ձովին ծավալեց: Ճերմակ ժպիտը :րոհց ձյուներին, խինդր լհսներին տվեց: ՎեՀչության Դաշտերին՝կանաչ ժպիտը զարնան, Դայլայլը տվեց Հավք ու Հովերին, Հողինընրկրանքը տվեց մայրության, Սիրո իյայտանքը տվեց ամենքին, Ու բոլոր վարդերնիր ուրախության Շաղ տվեց այսպես նորաստեղծ երկրին...

Կուր

՝ ՛

Բայց...«ատեղծելով» աշխարտճը,արտրիչը մի վիշտը. «Ո՞վ ուներ մի սիրտ՝այնքան լայն

Խրոով տաներ»: Աստծո

5.

:

պաշ.

ո՞ւմ տարուկուսեց՝

վշտի ծովը անտարակուսանքըառաջին ճեղջվածքն է բացում հրո ու

մեծ,

որ

գիտակցության մեջ, «ամենագոջ Հզորության

դրան Հաջորդում են նրա ողկապված վիշտը կրող ուժի որոնման ճետ:

բերգական «վերապրումները» Հատվածում Շիրազիճիպերբոլայի սկզբունքով կերտէ արտակարգգունագեղություն ու ված պատկերային Ճճամակորգնստանում նկարչական որոշակիություն: Լեոն դուշտը, ծովն ու երկինքը բովանդակ տիեզերքը, ներկալահալով իրենց տարերային զորությամբ, այդուամենայնիվ, անկարող են տանել երկնքից սոաքվող «ցավը». այս «Բիբլիականիջ

ու

...8:

ցավն առնելով արարողն էլի, ո՞ւմ տար, որ գեթ մի գիշեր Անխոովտաներ պարգեն աչուլի, Ռր, ավա՛ղ, ինքն էլ չ(ր կարող տանել, թն ցավբկմնա Իրեն... Սոսկաց,

Խորչում(բ՝

Աստվածայինամենակարող զորությունը, ի վերջո, պարտվում

երբ ՄԱՐԴԸ,երկրային վշտի ստեղծդեղեցկության, բանականության խոր զգացմունքի, Հավատի ման մեջ Հաղթելով ն իրեն Հոչակելով որկրողը, Աստվածամարտության պես միակ ճշմարիտ գոլություն, մարդն անցնում է կատարելագործման ու մարդլկայնացման ուղին, մինչն որ ներդաշնակության, ինքնաճանաչման Հաստատում իր բանականուխորտակում է աստվածաշնչային Հավատն Թյան իշխանությունը. է,

նրա «որոնումների» ճանապարճին Հանդիպում է ու

ու

ու

ու

ու

«..հվ աստծուց Հզոր՝ ինքն էլ արարեց Չեղած Հրաշքներ աշխարճի վրս,-իր արարչության ի'նդությամբ խեղդեց Մարդրբյուր դարեր բյուր ցավերն իրաւ-Մարեց կրակով իր ստեղծագործժ՝ Ցավերի ծովը իր մի բուռ սրտում եվ տիեզերքում լոկ մարդր անեղժ վշտին Հաղքելով դարձավիմառտուն...

«Քիբլիականը»ավարտվում է մի բնորոշ տողով. «Այնինչ՝ նիրչճում. Լ է ճառագում պոեմի գաղափարաաստված իր Ճոգում»,--Է որ ճշմարիտ լույս կան կոնցեպցիային: «Առսյոծո իշխանությունը» գոլատնում | որպես ժիսյն նախաստեղծՀավատի արտաճայտություն, այսինքն՝իսկական աստվածուէ իրեն որպես «տինզերքի պերճ Ճյուսվածք», թյունը մարդը, Հաստատում որպես կատարելության կրող մարմնացնող: է «Բիբլիականում»չե տվել արվել, թե նս Շիրազինդիտողություն «մարդկության դասակարգույինպատմությունը»: ԳոնՀչիկսոցիոլոգիականայս պաճանջը ոչ մի կապ չունի մի ստեղծագործության ճետ որի խնդիրն է ԵՐԿՆՔԻ ն ԵՐԿՐի պրոբլեմի Փիլիսոփայական լուծումը: մվետարանըձեռքին՝ աստծուն ապավինած«Հնազանդմարդուց մինչն բնության բյուրավոր առեղծվածներին տիրացած «ճղորմարդըչ--սա է եղել Շիրազի խնդիրը որ նա տրբ-. տաճայտել է բանաստեղծական լայն շնչով ն անսովոր պատկերավորությամբ: ու

:

-

«ոթ

«վար:

Հով. Շիրազի ստեղծագործության երկրորդ շրջանի սկիզբը (1946-բնութագրվեց ճգնաժամի,նաճանջի ծերնոյթներով. 1956) իրավացիորեն

շթեղազարդող ոճաբանություն, նյութի ճարտասանական-Ճրապարակախոսական լուծումներ, մոտիվների վերոպատկերների անվերջկրկնություններ, յական դարձվածքներ, ոտանավորի թատերային-անբնական Հանդիսավորություն ն այլն, ն այլն, Այս Հատկանիշներըառավելապես ցայտուն դրսնորվեցին «Գիրք խաղաղության ն սիրո» ժողովածուում (1950), որի կապակցությամբ սկսեցին խոսել անգամ փակուղուց": «ժամանակավոր նաճանջը» ուներ ե՛ օբյեկտիվ,ե՛ սուբյեկտիվ Շիրազի պատճառներ: «արդիականության թեմաների» անունից բանասՔննադատությունը տեղից պաճանջումէր Հրաժարվելիր աշխարճից ձեռագրից, իսկ Շիրազը ընդառաջ էր գնում «թեմատիկայի լայնացման» այդ պաճտանչներին,դրա ծամար չունենալով անճրաժեշտ չափով կենսսկան տպավորություններ: Քննադատությանն Հրաճանգիչների «բոնությունից» շփոթված բանաստեղծը, բնականաբար, «օրվա չարիքային նյութերի» մասին պետք է գրեր արբանյակների մակերեսային, աններշնչանք ոտանավորներ, դրանց շուրջը նման պտտվող փքուն, մանվածապատ արտաճայլտչականձներով: Բնականաբար,տեղի է ունենում բովանդակության ն ձնի, պատկերի կառուցվածքի անկում: նույն այդ «Գիրք սիրո ն խաղաղության» ժողովածուի, Այնուամենայնիվ նան «Հատընտիրի» (1952) ն «Քնար Հայաստանիի» առաջին գրթի ապա (1958) նոր բանաստեղծություններիցշատերը իրենց վրա կրում էին Շիրսզի բնաբուխ տաղանդի ն գեղագիտության դրոչմը' Այդպիոին է, օրինակ, ստացավ 1947-ին գրած «Վերելք» բանաստեղծությունը, որը Հետագայում երգը» խորագիրը: «Հայ ժողովրդի ու

ու

Աչջերիս մեջ գարնան օրեր, Ճամփես՝ բախտիս սարերն ի վեր, ելնում եմ եա քարերն ի վեր, ելնում

եմ

սարերն ի վեր,

ես

Քարեր, սարեր, դարերն ի վեր, աստղերն են Բախտս

վեր պաճել, ձիս ջաճելչ Չեմ նկատում քարեր ճամփի":

Ձաչել

նմ

ետ

ու

Չեմ նկատում սարեր ճամփիս,

Քարեր,սարեր,

դարեր ճամփիս:

է բեկվում ճակտիովրա, Շանքն Մաչ՝ չգիտեմ՝ կա՞, Քե՞չկա,

ելնում ելնում

է

հս

եմ

ես

աճերն ի վեր, մաճերն Ի վոր,

ԱՀեր,մաճեր,

գաչերն ի վեր:

Աչքերիս հեչ գարնանօրեր Ճամփես դեպի աստյերն անմեր՝ Ինձելնելու քսրեր կան դեո, Ինձ ելնելու ոարհր կան դեո, Քարեր,սարեր, դարեր կան դեռ... :

է Շիրազը արտաճայտում մշտանորոգ վերածնությունը Հայաստանի արվեստի սկզբունքներին: դիմելով իր իսկ նախասիրած խորՀրդանչանային

:

վերացական դգովքերից,ալոպես Հայաստանի

տիճանաբարթնակոխում է

ասաժ՝

«ծնծղաներից», նա ճայրենիքի տոարկայականթափանցման ոլորտր, աս-

Անց են կենում դարերն անքարըե, Մաշում տանում սարերն անթարի, Բայց դու ոչ քո մեջքն նս ճկում նի մազերդ են սպիտակում,

նի

կնճոռումես ճակատդ սեգ), Ոչ մթնում են աչքերդ արեգ,

ձեռքդ նի վարանում նի ա" գիտես,

Ռչ

մաՀ

բռնած,

զիտես...

նրա բանաստեղծություններում երնում է այլնս բազմանշաՀայաստանը նակ կերպարանքով. ոչ միայն առկա ամենօրյա շինարարության փաստերի անդրադարձումներով,այլե պատմության ու արդիականության շաղախի մեջ, պատմական երազանքների բեկումներով։ «Առանց Հոդնության նայում եմ քո է ծաղկումին»,--դիմում Շիրազը կենաց առօրեական սկզբունքներով վերածնված իր Հձալաստանին, դալով այն Հավատին, որ Խորչրդային Հալաստանն այլես ունի աներեր ու ճաստատուն ող, աշխարճագրական որո-

չակիություն:

Այդ Հավատի, ապագայի վստաճության մեջ

մեծ Շիրազը

տեղ է Հատկացնում խորչրդային ազգերի միասնությանը, Հատկապես ոուս ժողովըրդի պատմական առաքելությանը, Այս առումով ուշագրավ է, օրինակ, «Հին կաղնին», ուր ճայրենիքի ճավերժության ու գոյատեման արմատները դիտում է ազգային Հողում Շիրազը

Հայաստանիանընդճչատ բաԽորՀրդային վերելքը: բնականաբար,

հաստեղծին թելադրում է մի

շարք

կայուն մոտիվներ, ինչպես ժողովրդի Ճո-.

Հաէ մտել Լեր ճանապարճը» գեկան ցնծությունը («նոր ), ռպանդութտ լերի վերադարձը («Ռամփաներըբացվեցին, էլի գարուն է բացվում, էլի ծուխը ծիրանի կյանքի դրոչն է պարզում»), ինչպես պանդխտության մեջ դեգերողների Հայրենական կարոտը («երսսնիձեզ, զմրութտ ռարեր...»)Շիբազի քնարն առավելապես անդրադարձնում է պատմական ճայրենիջքի կարբրոտի մոտիվը, ասպարեզ բերելով աշխարճագրական-պատմականխորճրդաՎանա ծով, Անի, Սիփանասարեր, Մանշանների մի ամբողջ Համակարդ՝ առաջին սիս ն այլն ն այլն: Այդ խորձճրդանշանները արտայայտում են, ն ազգաճավաքության ժողոՀայրենիքի ժողովրդի միտսնացման՝ Հերթին, վըրդական երազանքները, Շիրազին էլ կոչելով դրանց պատդամախոսն «Դեռ չեմ տեսել ծովը Վանա, չեմ տեսել սարն իմ Սիփանա...», ըղձասացը՝ «Դու պիտի ելնես Մասիսներնի վեր...», «Դեռ մի կարոտ ունեմ անճադ՝ տեսն այլո նեմ Անին ու նոր մեռնեմ...» Չնայած մուտիվների՝ կրկնությանը, երբեմն նակ «միայնակ ըղձանքների իր երդումներով, կտակներով, տառապողի» կեցվածքի շեշտերին,Շիրազը ծայրենասիրս'կան Հրովարտակներով, դիմումներով, ուխտերով, աղոթքներով, շնչի պտտգամախուսությամբանվերապաճորենարտաճայտում էր ժողովրդական Հոգեբանությունը անփարատելիկարոտը «շղթայված Մառիսի» ն ավերակված Անիի,Վանա ծովի ն Հայոց լեռնապոարիՀանդեպ, Ճյուսելով կարոտն արտաճայլտող բանաստեղծականսքանչելի էչեր. Ճուն

ու

այդ

Կուղեի

ծվ

նստել

մի

վրտ

քարի

անվերջ նայելեմ Արարատին,

Հարբել

Հայրենի միրաժով նրա եվ Հավերժ նայել իմ Արարատին:

Աղբյուրների պեռ աղչիկները գան՝ սրտով չնայեմ նրանց, Տուն կանչն մորս ձայնը իրիկվան՝ Չպոկեմ սարից աչշբո կարոտած: նս արավ

եվ նստած լոին ալդ քարի վրա՝ Անդադարնայեմ իմ Արարատին, Մինչ շիրիմ դառնա քարն էլ ինձ վրա, եվ մամոած նայեմ իմ Արարատին:

կամ՝

Դուձրաղիս պես բարձր

ու անարատ՝ մոտիկ ն այսքան Հեռու. է սառել, ձյուն դառել վրադ՝ Հայացքս ինձ այսքանմոտիկ հ ալոքան Հհոու.

ինձ

այսքան

Մի՞քն շատ ինձ

պիխոիմնաս, Արարատ, այսքան մոտիկ ն այսքան Հեռո՛ս

քնեաՊատմականՀայաստանի կորոտյան խոր ցավն է նան «Հրազդան» րական պոնմի մեկնակետը, այն պոնմի, որը մի եզրով ներկայացնում է անցյալը, մյուսով ժամանակակից կյանքը, Դրանով է պայմանավորված պոեմի «Հին նոր Զանգուն» ենթավերնագիրը, որը մատնացույց է անում «Հրազդանը»Շիրաղի ստեղծագործության Պաակադրության առկայությունը: ու

փայլատակումներից մեկն է: Արտակարգկենդանի ն բնական է նախ կոչված, «պեյզաժային» կեցվածքը:

ն

առաջ

Հրազդանի,այսպես

ձյունից ծնված, «Քարափների ձազերն առած Փրփրալարուր --

Փախածցավից

Դավ-անձավից,

Հազարցավի ձենով գալիս

ՄինչնՄասիս՝ձայն

-

էր տալիս,

Ցավն Լր ուզում «ատմել մեկին, Հայոց «նուց ցավն անմեկին Մերթ առագնած

--

ու մերը չոգնած,

Մերը փրիրաճուլզ

ու

մերք

անչույս,

Մարքմունջ,. Շշունջ, Ու մերք մոունչ՝ Հազարդոնկր՝ Հազար ժայռեր...

«անձնավորման» այս պատկերում հրեում է ոչ միայն պեյՀրազդանի զաժային դիրքը գետի տլիքների մոլեգին ընթացքը: սաճագնաձու կատուղի ոիթմը, այլն դետի «Ճոգեբունությունն» ու «բնավորությունը»: Առանցուղղակի անվահումների ե ոռարկույական Հատկանիշների ընդգծման գետի պատմությամբ բացաճայտվում են ժողովրդի պատմությանՀիմնորոշ գծերը՝

դարավոր ցավն ընդվզումը,վերքն յսրցունքը, ուժն կենսունակուու թյունը, կարոտն հրազանքը: Գեղարվեստական հույն սկզբունքով է մեկհաբանվում Հրազդահը՝ իբրն Հայաստանի ջաճելության ու ապագայի խորու

ու

Հրրղանշչան, Այլնս

դա

փրփրաբաշգետի չէ,«.ծրգ

դարձել է նաղելի

ու

ու

կիրժ.

է դառել, դառել քնար

Ֆրանցքներով իր

յլոքնալար,

նը գոչալով, Խոլոջայլով, Դեռ չմտած դաշտհրը Գով՝ եռր բհրդ առնում՝

Լույս է դառնում՝ Լցնում աչքերն նրհանի իր ծիրանի,-Ծիածաններն իմ իմ

Հորդացոծ, իմ նոր Զանգուն» թենքացած, ի իոլ Ջանգուն...

Հրազդահի«պեյզաժային կերպարը» ոչ թե այլաբանություն է, այբ վերամարմնավորում. մինչ այլաբանությունը գործ ունի ամենաընդճանուր, ան«զտված» »ասկացությունների Հետ, Հատականությունից վերամարմնավոն առաջ րումը նախ անչատականացնում է երնուլթը, տվյալ դեպքում՝ գնտըր: Այս գծով «Հրազդանը» իշեցնում է Ռ. Պատկանյանի«Արաքսի արտաՂ . Ալիշանի «Հրազդան» բանաստեղծությունների անձնավոթումը: սուքը», ծավալուն, բազմաշերտ փոխաբերության միչոցով Շիրազի Հրազդանի վերարտադրում է պատմության շարժումը` մռայլ ճորիզոններից դեպի լուսավոր ափեր: Ճաղզվագյուտոիքմական նկարագրով կամ ոիթմերի ճկուն «Հրազդանը» տեղաշարժերովիսկ կոչված է արտաճոաւյտելու պատմության կոնտրաստները: Հաս-. ժողովրղի պատմության շարքային հրնույթների միջոցով նս Շիրազը նում է սոցիալական ընդչանրացումների:Պերճախոսօրինակը «Մեր գյուղերի անունները» քնարական պոեմն է: ժողովրդի ճին ու նոր կյանքի վերապոնմում դիմում է բերյալ իր մտորումներն արտաճայտեհլուճամար Շիրազը պատմական սոցիալական իգյուղերի անունների մեչ «թաքնված» Ճայ մաստների բացաճայտմանը: 1934-ին գրողների Համամիութենական առաջին ճամագումարում կար«Մենք ապրում ենք այն դացած զեկուցման մեջ Մաքսիմ Փորկին ասաց. է Հին կենցաղը, երբ մարդու դարաշրջանում, հրբ արմատապեսճեղուլեկվում երբ նա մեջ արթնանում է սեփական արժանապատվություն զգացմունքը, է ինքն իրեն իբրնաշխարճը վերափոխող ուժ: Շատերի Համար գիտակցում Պոէ, որ մարդիկ իրենց Սվինուխին, ծիծաղելի Սոբուկին,կուտեյնիկով, են ն այլ աղգանունները փոխում Լենսկի,Նովիյ,Պարտիզապով, Սվիշչեվ նով, Դեդով, Ստոլյարով ն այլ ազգանուններով: Դա ծիծաղելի չէ, որովՀետն վկայում է մարդկային արժանապատվությանզարգացման մասին, այն մասին, որ մարդը Ճճրաժարվումէ կրել այն ազգանունը կամ մականունը, նվաստացնում է նրան, Հիշեցնելով Հայրերի կամ պապերի ստրկական որը ու

ծանր անցյալը»: Այդպիսի մի նվաստացնող երնույթ էլ Շիրազը դիտում է Հայ գյուղերին օտար կողմից տրված անունների փաստի մեջ։ Այդ անունասպատակողների ՞

"`

ներն բանաստեղծիդիպուկբնութագրությամբ, ժաղրանունները, ժողովըըղի «պատմության վերքերն են»: Հայ գյուղերի Հին անուններում արտացոլված է ժողովրդի քաղաքական պատմության նվաստ իրավիճակը՝օտար նվաճողների տիրապետության օրոք. ու

..Ռվ խուժել է՝ մի բան

յրիրել,

հր անունն է վրան դրել։ Տալով սարին մեր հղեղի Անունն ինչ-որ Ալի բեկի, Հայ Հորչորչել

կամ

Ինչ-որ

անմիտ

Հայ գյուղերը կնքվել

րացնում

են

ժի

ազատ

Սարդարապատ...

այնպիսի ծողրահուններով, որոնք վավենրանց սոցիալական Թշվառությունն խեղճությունը. են

նան

ու

«..Բանզի մարդիկ իրար ջենով Եանակելէն է անունով՝ երբ մարգու էնչ

Դեռ մարդն էր Խեղճ... երբ ծարավ դարեր լացել՝

կամ

իրար Հանդի ջուր գողացել Ու բոնվել՝ ԱՀ են

վել.

է

--

Ճե՞ր, ջրգող::.

Ի՛նչ է, զրկող... Սարավագյուղ...

-

--

Պառավագլուղ...

--

Սուխոլ-ֆանտան

--

Չոր

շատրվան կռիվ են բացել աճով՝ Իրար գլուխ չարդել բաձով, Ոչ թե մեղրի մի լեգենդար, Այ/ մի կաթիլ չրի Համար, Ու

իրարամերժ

նաղրանունեն իրար դրել Հեն Հարնան Գյուղ ավան... ու

Գյուղերի անունների բանաստեղծական ստուգաբանությամբ Շիրազը ներկայացնում է Հայաստանի չարքընքացը խեղճ, բզկտված, անզոր իրավիճակից դեպի

վերածնություն.

Մեջն ատրտերի՝ ոսկեսավան Մեկը Հացիկ, մեկնՀացավան, Մի գյուղն աշա կաքավաձոր՝ կաբավներ են չարսները նոր... երազգավորս ու Բազժաբերդ՝ Քաջերիբույն Հազարակերտ...

կերպարը քնարական «Մերգյուղերի անունները»պոնմում Հայաստանի վերստեղծելու «ամար Շիրազը դիմում է ժողովրդական ոճաբանության րբերքին՝Հանգավորմանը, Հնչերանդգներին,դարձվածքներին, որոնք նպաս» տում են պատմական կոլորիտին: Հովչ. Շիրազի ստեղծագործության աշխարչազգացական կոորդինատտա-

'

ների մեջ էական տեղ ունեն, այսպես կոչված, «ժողովրդականՃումանիզմի» մարմնացումները: Հումանիստական մեջ եհղածֆ աշխարճավերաբերմժունքի

խրատաբանականորոշ շեշտերով Հչանդերձ(ն րբնելյանդիդակտիկայի մքթերանոցներնեն), աշխարճի ն մարդու Հարազաւտության, դրանց ցակետը, ճետնյալ նշանաբանով՝ «Թեկուզ մի Որ ծայրեիծայր աշխարճը գրկեմ»:

շեշտերի աղբյուրները Շիրազըասպարեզ է Հանում իր ճայեԽորագույնկապերի այչ

ա-

Վինեմ ծիածան,

վայրկյան

Այս տրամաբանությամբ մատյանում ճալյտնվում ՇիրաղիՔնարական ժողովրդականբարոյախոսության կնիքի պատգամներ բոնաձներ՝«եվ ն կաղին՝ Հենսկ», կույր աչքին՝ լույս, «կիսելով ցավն ուրիշների, ես իմ ցավը մոռացա», «լոկ լավությունն է մնում գաչին», Վաղ շրջանի քնարերգության մեջ Շիրազը Հանդես է գալիս իբրն մանտիկ սիրերգակ. միաժամանակ սիրո զգացմունքը «օգտակարության» դիրքերից մեկնաբանող մի շարք բանաստեղծությունննրումնա ասպարեզ է բերում «քրտնաթոր դեմքի», «կապույտ բաճկոնի», «մուրճի» ն այլն, նշանները՝ սիրո երգի իրավունքը նվաճելու Համար: Արնելյան դիդակտիկայի մթերանոցներից Շիրազը քաղում է մի շարք խորճրդանշչանհեր՝դաշտում ընկած ՀասարակՔարի ն Հոգնած Ճնենիորի, աղբյուրի ն ծարավ ճամփորդի, մոմի արցունքի ն ծարավ ճանապարձի, ծաղկի թեմաներով: 0րինակ՝ այս մեկը. են

ու

ոո-

.

ու

Ա՛խ, եթն ես լամ ն իմ արցունջից Թեկուզ մի ծաղկի ծարավն Հագենա, ես

այնպես կուլամ իմ սրտի իորքից,

Որ ոչ մի 3աղիկ ծարավ չմնա: կամ

այս

մյուսը-ԽիղճսՀանգիստ է այնպես, մանկան քնի պես, Խիղճս Որ չեմ քանդել ի կյանջում ես ոչ

մի կյանք,

ոչ

մի բույն...

Հովճչ. Շիրազը նորագույն բանաստեղծության մեչ Հայտնի է նուն սիրային քնարով, որը կազմում է մի ամբողչ ծավալուն Ճատոր Բանաստեղծի սիրերգությունը ունեցել է զարգացմանմի քանի աստիճան՝ կապված ն՛ նրո ն՛ ժամանակի այս կամ այն Ճատվածում տիրապետող կենսագրության, ընդչանուր մթնոլորտի «ետ: չտտրամադրությունների Աստիճանաբար Շիրազը թոթափում է Հավելյալ կցանները ն թնակոխում անձնական ապրումների րարդ ելնեէչներիարտաճույտման ոլորտը: ինչպես 40--50-ական, այնպես էլ 60--20-ական թվականներիսիրերգությունը չի կարելի տեղադրել մի հշանի տակ: Դա բազմանշանակ սիրերգություն է՝ սիրային զգացմունքի ամենատարբեր նրբերանգների անդրադարձումներով: Առավելապեսգրավիչ են սիրո կարոտ արտաճայտող բանաստեղծությունները: ինչպես այս մեկը. ՝

Որտե՞ղես ալժմ, Հեռավոր իմ վիք,` Արդյոք զգո՞ւմ ես, որ ինչ-որ մի ոիրտ Այրվում քեզ Համար, մոխրանում տխուրչ

Նորիցէ ձնվում կարոտիցվճիտ.-Նորից այրվելով սպասում դալուղ, նորից 1 կանչում ե՛ ձեզ, ի՛մ Հույոեր, հտ բերեք անսուտ ե՛վ ձեզ, երազնե՛ր, հմ չաճհլության ցնորջն անստվեր...

կամ

էլ

սա՝

Հնչե՛ց մեղեղին զանգերի լռած,-դու Հավատս

ո՞ւմ աղոթեմ: ինձնից Խոռված, Ե՛կ, բանամ կուրծթդ՝ վանքս լուսեղեն,

հմ

սե՛ր, մի՛

Ե՛կ,

ես,

ես

մնա

բանամ վանքս.

ոչ

մի ուի

տավոր

Այնպես Հավատով Հի աղոթելու, ինչպես որ հս Լմ կրծջիդ լուսավոր Մարմարփ'որանում իմ սնրը լալու... Վառեմ աչքերս մոմերի նման

Քո

սրբուժյան դեմ, քող ս.յնքա՛ն վառվեն, Որ այրվե՛ն, «Հպվե՛ն ես կուրանա՛մ, ծվ կույր աչջնրս կրծբթե՛դ խնդրեն... լուլո ու

Հովճ. Շիրազիսիրային քանաստեղծություններումՃաճախ են Հոլովվում

«բոցե սիրտ», «սիրո Ճճառաչանք»,«սիրո զնդան», «խեն քնար» ն նման Դրանք գործ են ածվում արտաճայտելով բաբառակապակցություններ:

նաստեղծի այրումներն տագնապներն երազանքները, տրտունջները: եթէ մի Ճայտուրարիբերենք շիրազյան սիրո տեսանկյունը, ապա կաենք ասել, որ բանաստեղծն կյանքում մեծ բող սռճտասսրակ մարդկային ասում է, որ սերն տեղ է Հճատկացնումսիրո զգացմունքին: Մի տեղ վճռական է «աշխարճը միշտ պաճում բողբոջո, մլուս անդամ գրում է, որ կնոջ սիրտն է աշխարտճի մի այլ անդամ ճայտնում է՝ «սիրուց անուշ բան չկա» արմատը, ն այլն ն այլն: Այս գիտակցությանդեպքում Շիրազը Հասկանալիորեխ4իչում է նարեկացուն («անդամ նարեկացին կնոչն է հրազել...5), նաճապետ Քուչակին ն յուրովի արձագանքելով միջնադարյան "այրենների բաց Սայաթ-նովային, անմիջականությանըն սայաթ-նովյան տաղերի կրակվածությանը: «սիրերգանքը» (սա իր ճորինած բառն է) ասովածային սիր" Շիրազի բարձունքից իջնում է մինչն զգացմունքի Հեթանոսականկերպը («Ցերեկներո օրճնվես», Քրիստոնյա, գիշերներս ճեթանոս», «Օրձնվես գիշեր, ավերժ «Գիշերը սրտերի մեջ է սիրաճարների»ե այլն): Շիրազը բազմաթիվ աարբերակներովարտաճայտում է նան սիրո ամե(«Ասես ողջ գարունն իմ մեջ է զարթնել»), սիրո եզակիության նազորության («Ամեն աղբյուրից խմել չի լինի»), սիրո իմաստուն չարչարանքի, ճակատագրի («կարոտ մնացի մի նուրբ կնոջ») ն ճարակից գաղափարները: Հաճախ նա դիմում է սիրային զգացմունքի արտաճայտման միջնադարսոխակի, սարի աղբյուրի ն այլ մտապատկերյան եղանակներին՝վարդի հն ժամանակակից Ճճուղապրումներ: ների, որոնք արտաճայտում նրա սիրերգության մեջ ուրույյ տեզ ունի «Սիամանթո ն խչեղզարն» ու

ու

ու

ու

պոնմը:

վաղ պատանության բանաստեղծականներշնչանքներից Շիրոզը ավազանում, այդ «թաթսխքաթախվել է ժողովրդական բանաճյուռության Դեռ

ման»

ազդակներով բանաստեղծական կառուցվածքներ մուծելբանաձյուսա-

կան սյուժեներ

վածքներ:

ու

արտաճարոչականգույներ, ժողովրդական

ոճ

ու

դարձ-

.

1935-ին լույս տեստվ տակավինպատանիՇիրազի«Սիամանթո խջեզարեջ՝ «Հայ-քրդական ժողովրդական սիրավեպի» առաջին տարբերակը, որը նույնքան խոր տպավորություն թողեց, ինչպես «Գարնանամուտ»դրքի Քնարերգության սքանչելի էջերը: Այնուշետն պոհմն ունեցավ նս ՃճինգՀրուտարակությու։՝ 1947, 1955, 1958, 1970, 1979 թվականներին: Տարբերակից տարբերակ բանաստեղծը փոփոխություններ է կատարել պոնհմի կառուցվածքի ն ձնառճական Ճճամակարգիմեչ, Հատկապես ճարըսացրել է սյուժետույին տարողությունը ն ոճային արտաճայտման գույները: Վերջին Ճճրատարակությունընույնպես «նորացվել է» որոշ «Հատվածներով: ժողովրդական Ճճայտնիսիրավեպին Ճճաղորդելեի հոր, Շիրազի բո'Դրանք նաստեղծական ճայտնի սնեռումներին Հարազատ գծեր երանգներ: Անցած տարիների ընթացքում պոնմի կենսագրությունը լրացվել է հոր է տեսել աշխարճի ն մեր երկրի մի շարք լեզունհրով, տվյալներով, լույս է մտել ոադիոչաղորդումներիկայուն ֆոնդը, պոեմի առանձին Ճատվածներ դարձել են երգիչների ն ասմունքողների խաղացանկի ամենաբանուկ Համարն

ու

ւ

է տեսել ԳրիգորԽանչյանի նկարազարներից: երրորղ անգամ պոեմը լույս են չաճել գրքի միջսղգային տոնավաճառդումներով, որոնք մրցանակներ

ներում:

-

Պոնմի լայն մասսայականությունը վկայող Հարուստ տվյալների դեպքում զարմանք է Ճարուցում գրական քննադատություն... զարմանալի թերաՇիրազի ոլդ գործի «Հանդեպ: Դիշտ է, եղել են դրական Ճավատությունը եշշնչի շուտասելուկներ պոնմի մասին, բայց նրանց գնաճոաւոություններում կոսման կետերը, չեզոք շեշտերը... խել են Ճճարցաականները, նորադույն գրականության ճերքական «ճանելուկներիցկ մեկը...

Մինչժողովրդական ընթերցարանը հ

ռադիոլոտրանը մեծ Ճավփշտակությամբ վայելում էր Շիրազի սիրապատումը, գրական քննադատությունը «Հնաճաշակըու «ժամանակավրեպ» խարաններով աչբ է փակում ընթերցողների ն ունկնդիրների բուռն, ինքնամոռաց Հափշտակությանճանդեպ։ ներշնչանքի բոլոր տարբերակներին, դիտենք Չանդրադառնալով Շիրազի ամենավերջին տարբերակր՝ 1935-ի նախնականիՃճամեմատությամբ: Առաջինտարբերակը ճայ Հովիվ Սիամանթոյին ջուրդ բեկի աղջիկ խջեղարեի ողբերդական վերչավորություն ունեցող սիրապատումք է` «արնելյուն» ճայտնի պատումների դրոշմով: Առաջին տարբերակը, իճարկե, վարակում էր յ՛ բանաստեղծական խոսքի անմիջականությամբ, կ՛ շիրազյ ւն տողերի ան2անդիստ ոիքմերով,կ՛ «Սիամժանթո-հջեզարե» սյուժեի ծավալման բնակա-

հությամբ: Այնուսմենայնիվ պատումը պաճանչջում էր լրացուցիչ շեշտեր՝ ժողովըըղական նյութի միջոցով ճնչհցնելու նան ազգային պատմությոնը բնորոշ բեմաներ: Տարբերակիցտարրհրոկ նա ձգտում էր, որ ժողովրդականնյութի մշաոր սիրային մոտիվի արծարկումը դառնա առավելագույնս «շիրազյան», Հետ ն ձումների միասին դրա ճավասար պոնմում տեղ ունենան նան տա-

հիներ շարունակ իրեն մտաճոգող ազգային-Հայրենասիրական խնդիրինը:

Սրանք,իճարկե,

այսպես կոչված, «ածանցյալ» մոտիվներ են, իսկ պոնմի ծիմնական առանցքը վերջին տարբերակում նս մնում է սիրո Հավերժության մեծարանքը, ինչպես տարիներ առաջ նրա բովանդակությունը սաշմանեց ռուս քննադատը: Մ. 0գններգրեց. «նիզամու, Ֆիրդուսու, Դանտեի ն Շեքսավիրի Հավերժական թեման ի դեմս խորչրդային բանաստեղծի գտել է ոչ այնքան ժողովրդական լեգենդի նոր մեկնաբանին, որքան մաքուր ն Ճավատարիմ զգացմունքի Հավերժականթեման ճայ պոեղիայում արտիստական

շնչով մարմնացնողին»: Հովճաննես Շիրազի ամբողջական ստեղծագործության «առանցքների» շարքում կարնորագույններիցմեկր սերն է՝ այդ ղգացմունքի պես-պես եղանակներով նրբերանգներով: Պոեմի նոր տարբերոսկներումնա զգալիորեն Հեռացել է ժողովրդական ավելի մուռենալեզենդի արտաքին դեպքերի տրձանագրությունՆ-պատճենից՝ լով նույն լեգենդի «ներքին խորքերին»: Անչետանաչու չափ պոնմից նվազել են «սսցիոլողիական ճղումները» ն Ճճավատարառաջամաս են մղվել անձնվիրումի, Հոգեկան ազասոության մության մոտիվները: Այդ զգացմունքների կրողն է, առաջին ճերթին, ճայ ասպետական Սիփանա լեոների գեղեցկադեմ քայ, 4ճովիվՍբամանթոն՝ երգը արտաբերված նրանից անբաժան Հոգու տեր պատանին, որի սրի արինգով, նշանավորում է լեռնաշխսրճի ճզոր ոգին. ու

ու

ու

...Ու

նվագեց

նա

իր սիրած երազանուշ մեղեդին,

երգով տարված ոչխարները արածելր թողեցին, նոր պոկա իուոը մնաց մի ոչխարի բերանում, երկու խոյ, որ կշոացել՝ իրար էին խոյանում, Ձարկում էին ճակատ-ճակտի,կովում էին կատաղած, Հետ մեղեդիով մեղմացած: քաշեցին եղջյուրներ Ու Հոտն իջավ լեռնալանչից դեպի ձորը քալլեց, Դեո

Ու

ու

եղանակը դայլալլեց, եկավ, երբ չովիվրվերստին Մեղմ նվագեց «Հոտը չրից արոտ քաշող» մեղեդին...

երբ «ոչխարը

իջավ:Խմեց

Աղբյուրի

մոտ

ջուրը

ու

քաշող»

Հետ

Հավաջված աղջիկների պատասխան-երգը(«Արեր

պաղ

տղաս) աղբյուրին,Ընկելկդողա,Սարավ եմ քո Համբույրին, Աչքի լույս առնում են սիրաճար-դարդիմանի ճակատագրականայն կետն է, որից ծայր տառապանքնու ցավը, ղզգուցմունքներիայդ կննդանի «խաղին մեջ ներքոաշելով նան Խջեղարեին: Սա ծնրադրում է Սիամանթոյի առջն. --

կես

վարդ, կես տուղտ՝ ջո եղնիկն եմ,

երազի անմեղիկն եմ, Ա՛խ, իմացիր, որ ասլանի

Քո

Բերնին բուսած քո ձաղիկն եմ... Այն ալծլամն եմ, որ ծարավ է որսկանի, Այն որսկանին, որ երկնքում որս կանի...

Պոեմի գործողությունները այսուճժնտն՝«Ճակատագրականակնթարթից» սկսած ծավալվում են արնելյան ոիրավեպերինբնորոշ ֆաբուլային զծերով երազներ, որսորդխորճրդանչային ճանդույցներով (ճակատագիր, ե սն ցուլ, կովող խոյեր այլն): ու

եղնի,

ն Խջեզարեիապրումների նիամանթոյի

դրամատիկական շիկացուժը դարանակալնետից անդունդ ըէկած կողքին չուտով ճայտնվում է ինքնակամ անդունդը նետված Սիամանթոյի Խջեզարեն: Սիր«վեպի այս ընթացքին ճետնում է շիրազյան վերջերգ-ընդծճանրա-

Հասնում

է «ողբերդական սլայթյունի".

ցումը.

Բայցայն

ձորում,

ամեն

տարի,

ամեն

գարնան բացվելուն,

երկու ծաղիկ են ճայտնվում՝ երկու կակաչ տխրանուն: Ասում

են, թն չկար երկրում ոչ մի ծաղիվ՝ սիրտը Այն օրվանից աշխարճ եկան կակաչները սրտասն,

սն,

երբ որ չեն, Սիամանթոնընկան սիրո կես ճամփին, Ընկան,Հանգան, բայց սուրբ սիրուց աչխարճ եկան վերստին:

Աչխարչ եկան կակաչ դարձած, որ բացվում են դեռ այսպեւ՝ իրենք կարմիր, սրտները ան' իրենց էն սն բախտի պես: Աշա ինչու չուտ են քափվում նուրբ թերթերը կակաչի, Շատ վիշտ տեսաժ՝ չուտ են թափվում՝ Հէնց որ մի չար

ձեռթ դիպչի.

Բայց թեջվելով գլուխ գլխի՝ Հավերժ իրար են նայում, Մաճվանմեջ էլ Հավերժ սիրով, Հավերժ իրար փալփալում...

|

Այս պոնհմում Հով. Շիրազը գտնվում է իր Հայրենասիրականսնեռումների շաղախի մեչ, լեգննդի մշակումը ծառայեցնելով որոշակի ապրումների «ճնչեցմանը: Բանն այն է, որ «արտասյուժեւտայինքայլերը» ոչ միայն դուրս չեն ընկնում դործողությունների շղթայից, յլ, Հակառակը, խորապես մերվում են ն միասնանում։ Միասնացման, ասած, «մերանը», ինքը՝ բանաստեղայսպես ծըն է, որը լեգենդի միչոցով ասպարեզ է ճանել իր անչատականությունը՝ նս

ն Ըղձասացի: Սիրաճարի

Սիամանքոն.իրապես Շիրազի «բանաստեղծականկրկնորդն է»՝ ե՛ նրա սիրային կրակված ապրումների «դերակատարը» կ՛ նրա Ճույսերի հրազների մեկնաբան-րըղձասացը: Այս առումով պոհմին խոր շնչառություն են ճաղորդում Սիամանթոլի ազգային երազները, մառնավորապես «վերջին երազը» աշխարչի ներդաշնակության դունեղ պատկերներով. ու

.«.Ու

սիրածի գրկում տղան վերջին երազն էր տեսնուվ՝

Սուրբօջախի իր-ժուխն աճա մինչն Սիփանէ Հասնում, ինքը, սարի Սիամանքոն, իր որդոց ճետ պատանի, Սիփանիտավ՝ իր ծովափինչողն է Հերկում Հայրենի. ս.ֆերանդի է որում աշա Սիամանըոնսրի տեղ,

իր նհրազաֆարտն է ճնձում որդիներով նորաբեղ. Վանա ժովի Հովն է երգում ու Հովի պես ամոքխած, Արտէ դալիս խջեզարեն,Հացն է բերում իր թիւած...

ՀովճաննեսՇիրազիշքեղ ձիրքերը՝ պատկերավորտֆորիստիկմտածողուտեսունակությունը, խոսքիերոոՀ"Թյունը, քանդակոագործական-նկարչական

պաշարհեր «նչեցնելու Հմտութկունը, գեղջկական-ժըշաական-մեղեդիական բանի խոր զգացողությունը այն պայմանները են, ժողովրդական բառ "որոնք նպաստեցին լեգենդի մշակման լայն տարածմանը: ու

14--661

ծիրազը՝ մեզանում բանաստեղծական անմրցակիցվարպետը, պատկերի «Սիամանթոն Խջեղարնե» Հատկապես պոեմում դիմել է լայնուշունչ տպաու

վորիչ պատկերների,ինչպես. Սիփանսարը,

Սրփանսարը

թագն է Սիփանսարերի,

Փրկել Հայոցկես աշթատր"ր՝երթն է Հակում դարերի. ոտքը Վանա ծովում, գլութն՝ աստղ Ծաղկե ամպերում, ու

Սանդուղքգառել՝ երկինքն առել՝

վը

աստղ

ու

չանթ է ցած բերում:

Ճիանալի մտաչղացում Քանդակային-ճարտարապետակոսն շրջապատող

լեռների

է Վանա

ծո-

լեռնագագաթներիւպատկերը՝

ու

Արեն, աշա, Վանա ծովից Ավախորիկ է ելնում, առնում ուսին՝ Վարագաուսն է Հանում, Ավախորիկն Հանում է Ծովասարիվարդ ուսին. Վարագնառնում Սովասարըուսին առնում տալիս է Առնոսին, ու

ու

ուսին, ուսն է Հանում Մարութա, ուսն է Հանում ուսին առնու: Նեմրութա, նեմժրուքասարն ուսին առնում` ուսն է Հանում Անդոքի, Առնոսն

արնի

առնում

Անգոքնարնն

առնում

սարն Մարուքա

Թոնդրակն

առնում

ու

Փրգուռն արե առնում Սիփանսարի ուսն են Առավուն

է

ուսին՝

է Հանում

ուսն

Փրգուսի

ուսն

Թոնդրակի,

է Հանում

ուսին՝ այլապեսուսե-ուս

Հանում,

ե

ժպտալով, տալով

Սիփանին Հույսր Հին...

արեր

քագադրում, վերածնում

Թեն

պոեմն ամբողջությամբ շնչում է երաժշտսականությամբ՝ խաղաղվող աճագնացողոիթմերով, սակայն նրա եկարագրին առանձին «մայք են լիս ժողովրդական ասերգային խսաղիկներինմանությամբ Հյուրված սիրերգերը՝ մեներզերն զուգերգերը («-- է՞լ աղբյու, ուխտի աղբյուր», «--Քախտկա կարմիր, բսխտ կա սն», «--Հիմա ով է ձեղ Համբուրում, Ծովասարիս ծաղիկներ», «--Ո՞ւր հս, մալուլ, իմ Վանա ծով», «Այ գիշեր, դար մի դառնաջ, «--Ամպեց,կորավ լուսեկուն» ն այլն). որոնք մտհլ են Հայկա. կան ժողովրդական երգարանը: ու

տա-

ու

՛

Հովճչ. Շիրազի քնարերգության ուժեղ ներշնչանքներից

են

մայրական,

«այրական, որդիսւկան շարքերը իր մոր, Հոր, որդիների կնրպարներով,-մարմնացնող մոր բնության Պանին Հավասարեցված «ճոր, մայրությունը կտակներով: պատկերացումմերով, որդիներին ուղղած պատգամներով ու

Ա 1Դ ներշնչանքներում Ըշրչարքոնը

տրոփում Ր

են

բանաստեղծի ղ բանմ

ամենաթանկ

ու

ամե-

նաճարազատ զգացողությունները: «Հայրիկիս վերադարձը» բանասոեղծությունից. Հովերի Ճեյո իրիկվս, կգար Հայրս Շիրակի կշողշողարբան ուսին, ասրից ելնող լուսնի պես, կգար ճայրո, կչիշեմ, երազի պես երեկվա, մեր խրճիքի դոնով ներս... կարծես աշխոարչնէր մտնում

գերազանցորեն շեշտում անդրադառնալիսՇիրազը Հոր կերպարին

է

Ճո-

ղագործ-բուտանչի լինելու պարագան, Հայ մարդու ն Ճայրենի ճողի դան շինքի գաղափարը: Նրա պոեզիույի Հումանիստական բովանդակությունը ժողովրդական շունչը յուրովի արտաճայտվել է նան մորը նվիրված բանաս210

ն ափ. որոնք դրվելեն երկար տարիների տեղժություններում, ընթացքում մայրիկիս» գրքի մեջ: րողջացել«Հուշյորձան

Շարունակելով Հայ ժողովրդական բանաձյուսության՝ պանդխտական երգերի ն ճայ դասական բանաստեղծության (Ս. Շաճազիզ՝ «երազ», Ավ. իսաճակյան, Վ. Տերյան)ավանդները, Շիրազը մայրական սիրո փառաբանության ազգային մոտիվը վերաիմաստավորում է նոր ձնով, շեշտը գցելով մայրության՝ իբրն կեցության բարձրագույն սկզբունքի վրա: ն ճիշտ է նկատված Ավ. հիսաճակյանի Հովչ. Շիրազի՝ մորը նվիրված բանաստեղծությունների լուրաճատկությունը. «իսաճակյանը երգել է մոր ռերը դեպի որդին, Շիրոզը նրգում է որդու սերը դեպի մայրը»: Այս տարբերությունը որոշել է զգացմունքի մեկնաբանությանմեկնակեսր. Ավ. հիսաէ ճակյանի ճայացքով, մայրը՝ «Վերին աստվածությունը», Ճասարակացվում մորմոքներով վերապրող էություն, իսկ Շիրավի «ճաիբրե կարուտներով յացքով, ամենքիս խոնարՃճ,սովորական մայրը բարձրացվում է աստվածության աստիճանին («...Մայրս այս մայր երկրի մեջ, արնի դեմ մի ճրագ» կամ «Մեր տան աղբյուրն է մայրս... Մեր տոն աստվածն է մայրս...»): ինչպես Հայրենի բնանկարի կերպարը, մոր կերպարը նս Շիրաղը բացաչճայտում է ասքի ճեքիաթի ժողովրդականմեկնակետով։ Այդպիսի մի գլուխգործոց է ու

ու

Ճետնյալ

պատումը.

'

Ջյուն է իջնում՝ կուտակվում Մորս վրա վերեից, Ասեսփետուր է թափվում Հրեշտակի թներից: Գերեզմանի այս Ճեռվում Մեղմ դիզվում է քախծալիբը, Մորս վրա մարմարվում՝ Շիրմաքար է թվում ինձ:

Այնպես մեղմիվ է դնում Աստված փաքիլ փաթիվն Ռր չցավի՝ ողջ կյանքում Մորս ցաված սիրտը ճին: Փաթիլվում է մեղմաձյուն, Մարժարվումէ մեղմաբար, Աստվածինքն է ստեղծում Մորս վրա շիրմաբար: Ց

բովանդակուՀայրենասիրական ռւտեղծագործություն Շիրաղի Հովճաննես ն վ երապրումներից Հայաստանիկորույան ցավագին թյունը՝ պատմական սնեռումներից բացի, ասպարեզէ բերում Արարատյան-Մասիսյան

նան

այլե-

մեծաԴրանցից նշանակալից է Հատկապես այոց լեզվի այլ րանքը իբրն ազգային գոյության ամենաամուր թիկունքի, իբրն ազգափրկիչ

երակներ:

"

երնույթի:

են՝ պոսղոգամ-պատվիրաններ առավելապես Հայոց լեզվի եծարանքները

ուղղված

Հայությանը. Ո.

թող լցվեն Հայոց խոսքով

ՀալականջներնՀայոց ոսկով...

"ջո

«Նա Ըսւոծիրազի

է

Հայ», ով խոսումէ մայրենիբարբառով:

Հայոց |նզվով,

որ միչո չա"ել, Մեզ բյուր դարեր ճայ է պաճեր Մեր ողնաշար, մեր ազգի սյուն,

Հայոց ԱշթարՀաքույր

լեզուն,

Որ մշտապես պես` Մասիսի Ընգղեմ ձուլման աՀ ժաճի, Մեզ ճավիտյանշալ կպա՞ի, Մեծ Մաշտոցիաֆմաչ ոդգին՝ Հայոց լեզու Թօւր-կալյծակին։ ու

Այս գիտակցությամբ էլ Շիրազի մեծարում է ոչ միայն Մեսրոպ Մաշտոցին՝ ազգային գոյության Հանճարեղ դլուտարարին, Ճճայոց երեսունվեց զինվորի ստեղծողին, այլն ազգային պատմության երկրորդ լուսավորչին՝ Իրա առաքելության ն սխրագործույյան բարձրաԽաչատուր Աբովյանին, կերը ՃճամարելովՀալոյ լեզվի ճակատագրականղերի պատկերացումը ազդային գոյության մաքառումներում, Բանաստեղծինմտաչտոգում է Հայոց լեզվի ճակատագիրը («Ազիզ պաչեք Հայոց լեզուն։, «Ով լքում է իր ճայ լեվուն՝ նա իր ազդի մաչն է ուզում») ն այդ թեմայով գրել էմի շարք Հրաշալի բանաստեղծություններ,դրանց թվում «ՎարդանՄամիկոնյանի ճավեր-

ժությունը»՝

Ավարայրիդաշոն է Հրկեզ՝ Գրառեղանն իմ լոին, Դաշտեմ խուժել Վարդոսնիպես՝ Թուր-կայծակինիմ ձեռքին... չեմ Դուրս

պես գալու՝ Վարդանի կզուվեմ այս դաշտում, Որ չդիպչեն Հայոց լեզվին ժամանակներն անկշտում... ես

մի այլ շարքի մեջ էլ նա ողբում է ազգային Բանաստեղծությունների կուտորածների՝ եղեռնի նաճատակների Հիշատակը(«Մեծ եղեռնի Հուշարձա«ի նի առաջ», «խոսեք,Հայաստանիլեռներ» հ այլն): Ճոդեչճանդիսոր», նան Այդ նյութով Շիրոզը գրել է երկարաշունչ «ՀայոցԴանքեականը» մեծաշունչ պոհմը: եվրոպականգրականության մատյաններից Հոյլոց պատմության մեջ մտած դլխավոր դեմջերից մեկն է Դանթեն՝ «Աստվածայինկատակերգու17 թյուն» պոնմով: Մասնավորապես դարասկզբին Հայ բանաստեղծները դանթքեական զուգորդություններին Լին դիմում Հայոց արյունոտ ճակատագրի մեծ ծավալն ժողովրդի աներնակայելի ողբերգությունը պատմելու ճամար: Արդեն Սիամանթոյի «Դյուցազիորեն»շարքում Հայոց Ճակատադիրը«ամեմատվեց դանթեսկան ճանապարճիճետ, իսկ նրանից մի քանի տարի անց Ճարցականերիտասարդ Չարենցըգրեց «Դանթեականառասպել» տակավին ների պոեմը՝ ընդվզելով պատերազմի ավերածությունների դեմ։ Դանթեի «Դժոխքի» կառուցվածքը անդրշիրիմյոն թափառումների տեսիլքը, Հճետադայում տեղ զտավ Չարենցի «Մաչճվան տեսիլ» պոեմի (1933) կառուցվածքում: Այն պոնմի, որտեղ քանաստեղծը գնաճատում է ճայոց ազգային շարու

ու

ժումները՝ժողովրդի

Հավաքական զանգվածների չարչարանաց տեսիլքի խառնապատկերային նյութի Հիման վրա: Դանթեականզուգորդությունը չէր կարող անարձագանք մնալ երկրորդ Համաշխարճային պատերազմի աճեղ թվականներին՝ ֆաշիստական րարբարոսության խրախճանքի տարիներին: Հենց այդ ժամանակ էլ տակավին երիտասարդՀովճանհեսՇիրազը, պես վկայում են ժամանակակիցները,գրում է «Հայոց Դանթեականը»պոնմի առաջին տարբերակը՝Հայոց չարաղետ ճակատագրիմիջոցով Հնչեցնելու պատերազմների՝մարդկության ն կյանքի մեծագույն թշնամու դատապարտ-

ինչ.

ման

խորճուրդներ:

Ինչ-ինչ պատճառներով ոչ պոեմի ծննդյան քՔվականներին,ոչ էլ Հետագայում «ՀայոցԴանթեականը» չի արժանանում ւպագրությանբախտին՝

«անչայտության» տարիների ընթացքում նախնական տարբերակից վերաճելով ճայոց պատմության եղերական անցքերի մասին պատմող մոնումենտալ կտավի: «Հայոց Դանթեականը»ես յուրօրինակ տեսլապոեհմէ. մեծն Դանթեին, տապա ծայոց պատմության որբացած ոգիներին՝ Գրիգոր նարհկացուն, կոմիհ այլոց, օիոքը զորավարին,Հովճանհնս Այվազովսկուն տասին,Անդրանիկ Հովչաննես» վերամկրտվաձ բանաստեղծը առաջնորդում է պատվական Հայաստանի տարածքով մեկ, որտեղ անղի ունեցավ մարդկումյան պատմության մեջ առաջին ցեղասպանության ոճիրը: եղեռնապատումի տեսլապատկերՄեկը մյուսի Հետնից վեր հն Հառնում պատկերներ, որոնց աոչն նսեները՝ սարսափի, զարճուրանքի, չարչարանքի մանում են անդամ դանթնեականդժոխքի գույները, իսկ դրանց ստեղծողը այդ ողբերգականպատկերներիաչավոր չափերից կարկամում է: գեղարվեստականխնդիրը միայն եղեռնապատումըչի եղել: Քաջ Շիրազի ծանոթ լինելով 411 դարավերջի պատմության իրադարձություններին,նա ազգային կուտորածներիկողքին ներկայացրել է նան Հայ ժողովրդի ընդդիմադիր տարերքը՝ի դեմս Հայդուկային ազատագրականշարժման Հայտնի այն Հերոսների, որոնք իրենց կյանքը դրին Հայրենյաց զոճասեղանին: Մարդասերն այլասեր բանաստեղծին միանգամայն խորթ է ազգային վրիժառության քինախնդրության զգացմունքը. նրան այցելության է եկել ոչ թե նեմեսիդյան վրեժի Մուսան, այլ «Հիշողության դատաստանի» բարձր Հուղապրումըբ՝ ասպարեզ կոչելով բանաստեղծի դատապարտող խուքը ն՛ «անճայտ» ճրաճանդիչների, ն՛ անմիջական իրագորցեղասպանության ծողների՝ Թալեաթ-էնվեր-ջեմալ-նազըմ եղեռհածինների Հանդեպ: Միտնդամայն Հասկանալի է «Հայոց Դանթեական»տեսլապոհմի շիրազյան ժանու

դասակարգումը դատաստանամատյան: ասպետականությանկաԽղճի բանականության, մարդկույնության է գրվեր, չէր կարող պետք նոններով Ճյուսվված մեղադրական թուղթ, Իրը

րային

ու

ու

Հգրվել:

՛

Շիրազըիրավացի է, երբ Հիշողության օրենքի տրամաբանությամբվկո-

որին, սկսած չարչարանքները, ենթարկվեց անսուլթան Համիդի ժամանոսկներից մինչն Աթաթյուրք, Պատմության դեղ, աշխատասեր, այլասեր Ճայ ժողովրդական զանգվածը:

յակոչում

է այն անլուր տաուսպանքներնու

արլունոտ Հատվածիտեղադրելովիր երնակայսկան տեռիլքայինճանապոր213

Հորդության «պարունակներում», Շիրազը չի ռաճմանտափսկվումլոկ ճայկական կոտորածների նկարագրությոմբ, այլե քաղաքակիրթ Մարդկության 4ամար այդ ամոթալի փաստից աղեղ է կապում ղեպի առճասարակ պաւերազմների ն դգենոցիդներիդեմ ծառացող Ճումանիստական գաղափարախոսությունը Սա էլ Հենց Շիրազի տեսլաողբայվինդատաստանամատյանիմեծ ընդՀանրացումն է, որը ծավալվում է պոնհմի ամբողջական կառուցվածքի մի ծայրից մյուսը Այս ճույժ արդիականգաղափարը, բնականաբար, պարտադրելէ Համապատասխան զգեղարվեստական-ոճայինլուծումներ, ձն կառուցվածք: «ՀայոցԴանթեականի»բազմաշերտ արտաճայտչության ամենատպավոչ բիչ շերտերից մեկր բանաստեղծականմենախոսություն ձնի մեջ դրված Ճրոու

վարտակայինդիմումի շերտն է, որի միջոցով Շիրոզը պատմական նցուդարձը ներկայացնում է «ուզական-քաղաքացիականմեկնաբանություններով, եղեռնածինների դեմ եղեոնամարտիկի ուղղած այրող ու խաորանողխոսքերով: «Հայոց Դանթեական»պոնմի ամենացայտուն գծերից մեկր գաղափարի նս ն դրա Շիրազը արտաճայտման ձենրի ներդաշնակությունն է: Պոնմում ն գտնվում է ճզոր պատկերավորության ճկուն լեզվագործածության վաղեմի տարերքի մեջ,-- բանաստեղծական պատկերները ճաջորդում են միմյանց զորությամբ, բառարանային բառերը վեթափով գարնանայինՃճեղեղների հն րակենդանանում նոր իմաստներով իրենց վրա վերցնելով մոլեգնած ան. լռելի վերապրումների ամբողչ ծանրությունը: Շիրազըտարիներ շարունակ 4ետնողականորեն անդրադարձել է գնեղարվեստի էության ն մասնավորապես քնարերգության խնդիրներին: Գեղագիտության Հարցերի շիրազյան տրծարծումները վերաբերում են նսն իր ու

ճակատագրին, իր քնարերգության գնաճատմանը: Այս առումով միանգամայն ուշագրավ է այի ինքնագնաճատականը,որ տվել է «ճանապարՀդեպի ծով (Իմ դրական տասնամյակին)»բաՇիրազը նաստեղծության մեջ. '

ոգիդ կոխարդվեց Հովիտներին «Հեռավոր, Մանուկ պես իջար ցած գարնանադեղլեռներից, Հեղեղի

Հեղեղի պես իջար ցած Հազարագոչ պոկած Խուտեր

Տիղմ Քո

ու

ու

պղտոր,

քարեր, վարդեր պոկած քո ճամփից: ոռկի Հուլզերով Հեղեղի պես իջար ցած ու

կարոտած «Հեքիաթի «ովիտները մտնելով...

|

է, որ Շիրազն իրեն Համարելով Հեղեղներից ծնված աղբյուր, սեմտնում է մերթ իմաստուն, մերթ մոլորված, բոլոր դեպքերում ծովն փական ջնարի ոսկի. գանձնրով: Առաջինտասնամյակի բանաստեղծություննէրից ուշագրավ է նան «Նկաբիչներին» Հղված ձոնը այսպիսի ընդչանրացումներով. ասում

բնության գույները Թեկուզ

բոլոր

Հրաշքովառնես քո ծով կավին, Նորից չես Հասնի բնությանը Փո

ծով կոավով փոքր

Բայց եքն վրձնես

նես

այգ

խոր, տակավինւ

գույների

ճետ

եվ մարդու ոգու գույները բոլոր, կապրեսքո մի բուռ կտավով Հավետ՝ պես Մարդու

վսեմ, բնության պես

Խոր:

Այս Հայացքով Շիրազըբողրձր է գնաճատում նան «Հայ ճարտարապեորը «ոգու տարերքն է Հրաշագործել» Խաչատուր Աբովյանի,

տությունը»,

գոմիտասի՝

Երգիդ մեջ կարոտներ

կանչ, գարնան բացված վերքեր, Թվում է քո սիրտն Լ միսկ բնարը մեր Հին Հայկական... ձյուն

Դեմ

կում է

ու

ու

գնալով իրականության արձանագրականպատճենմանը,նա Հոչաոգու «աստվածային շշունջի», գեղագիտական դավանանքը:Չսփա-

զանց «Հետաքրքրականեն ինչ

որ

ինքնաբնութագրումները.

երգեցիբ պղնձյա փողով,

Ես զմրուխտ սսրից

Ուշսգրավ

եր քնարի ԱՀա

ն

են

դարի

սբնգերգեցի...

որոնք խոստովանությունները, առնչակցությանը:

նան

այն

են վերաբերում:

դրանցից մեկը.

Բոլոր դարերն իմ Հոգում՝ ես միշտ Հետն

իմ դարի, Բոլոր սարերն իմ երգում՝ ես պոետն եմ իտ դսրիս եմ

Սա

բանաստեղծության ժողովրդայնության շիրազյան պատկերացումն հրան զբաղեցնող «արցերի ճարցի պատասխանը: ծիածանհեր դրոշմող բանաստեղծական տողերի անմաճուՀոգիներում թյան մտքի շարունակությունն |Լ նան այս բանաձնումըբ«Պատասխանմի է,

բանաստեղծի» Հրովարտակից.

Գործովձգտիր գագաթներին՝

Վար իջնելով վեր բարձրացիր, Թե ուզում ես անմաճ ժնալ՝ ժողովրդիդսիրտր դարձիր...

Այստեղից էլ Շիրազըկամուրջ է գցում դեպի իր աշխաՀը:

Բանավեճայիննման

տողերը, պատասխան էին ժամանակի քննադատությանը, որը բազմատեսակճարցականներէր կախում Շիրազի քնարերգության վրա՝ Համարելով «ժամանակավրեպ»,«ուշացած», մի խոսքով պատմական

անախրտոնիզմ:

բնականաբար, ծառանում Շիրազը,

էր մտնրմական-անձնական-ոգեկան

քնարի սաճմանափակումներիդեմ, ասպարեզ Ճճանելովիր յուրապրումների օրինակ պատկերացումները, մասնավորապես «լիրիկայի" ե «տիխնիկոյի» Հակադրույթները: նա, իշարկե, չսփազանցնում էր, երբ բազմիցս սվիններով (ր բացառապես տեխդրոճված քնարերգության կաշկանհդանքները կապում ետ, այն «շիրազավարի» արձագանքելով նիկայի «կործանարար» լիցքերի լայն շրջագծով տեղի էր երկարատն բանավեճին, որը Համամիութենական ունենում

«ֆիղիկների» ե «լիրիկների» միջե:

Սակայննա ամեննին չէր սխալվում, գտնելով,

նի զարգացման նոր

ու

որ

Քնարերգությունն

ու-

ընարավորություններ՝

լայն

Վարդ սոխակի դարը չի անցել, Ջի անցել դարը վարդ սոխակի, Զուր եք, ագոավներ, դուք իրար անցել, ու

ու

է դարը Հավերժ

նան՝

մարղ

ու

սոիչակի:

նոր կյանքն է բուլնը վարդ

ու

սոխակի...

«Քնարերգական»բանաստեղծության ըբնդճանրացումը. Այստեղից երբեջ չի մեռնի բնքուշչ լիրիկան, Այն ո՞ր գարունն է, որ վուրդ չի բերել... Այն ո՞վ է, որ իր սիրած աղջկան Ջի տենչում քեկուզ երգով Համբուրել... կամ այն ո՞ր ժայռի մռայլ չրթունջից Դուրս չի բողբոչել գեր մի մանուշակ, Այն ո՞ր գարնանը,թեկուզ դժոթբից

Չի վերադարձրել սոխակնանուշակւ-Ու թն իրավ է մարդը քնջչացել՝

Ի՞նչպեսկարող է մեռնել լիրիկան...

Այնուճետն՝

որ Այն դարը, սուրբ լիրիկա չունի՝ Այն դարը դատարկբույն է թռչունի Մազե կամուրջովանցնում է, սակայն, Մեր վազրաչալած եղնիկ լիրիկան...

Այս բանաստեղծության տարեթիվը՝ 1951, վկայում է տյն դժվարին, ծանր օրերը, երբ քնարերգության ճանապարչը պատած էր փուշ տասկով, երբ ստեղծագործական «անդգնություն էր պետք թափանցելու մարդկային ճոգու ներանձաւվները:Շիրազն, իրապես, Հանդուգն կեցվածքի մեջ էր՝ «Սս՝ լիրիկայի Հավերժի գուշակ»: մեծացնում է բանաստեղծի ունեցած դերի ու տեղի Շիրազը ու

կյանքում

պատկերացումները՝

Բանաստեղծը երկրի արքան |

Այնուժեւն՝

Թեկուզանթագ,

տա-

միավ՝

անբանակ...

Քանաստեղծը՝մշտավառ ժուն կերոնն՝ Համամարդկային...

ազգային,

Նան՝

Բանաստեղծի օքեատնը սիրտն է վառ Ոչ Թե ուղեղն իր մթար...

սիրտը Համեմատվում Բանաստեղծի '

Թել

է

ընկույզի Հետ՝

Ընկուլզինման, դրսից ես դու բիրտ, Ներսից քնքուշ ես, անուշ ես, իմ սիրտ... օրոք Հովչճաննես Շիրազիպոհզիան կենդանության

ուներ անճամար այնպիսի գնաճատողներ, ինչպես Ավ. ժ. ն այլազգի շատ քընԱրշակ իսաճակյանը, Չոպանյանը, Մաճարին,

երկրպագուներ-րնթերցողներն

ոուս

նադատներ (որոնք հրա ստեղծագործության մեջ ճայտնագործում էին պոնղիայի իսկական ոգին, «աստվածույին շունչը»),սակայն մի այլ կարծիք էլ այդ պոեզիան Ճամարում էր «պատմական անախրոնիղզմ»: Իբրն թե այս մեծ աշխարճին անճաղորդ նրա անցուդարձից մեկուսացած մի բանաստեղծ աշխարճը պատկերացնում է Հեռավոր չովիտների մեջ ծվարած խրճիթի կերպարանքով, ուր չեն ճասնում ժամանակակիցկյանքի ոիքմերը։ Դեռ ավելին. ոմանք էլ նրա քնարը Համարում էին իրականությունից խզման բնորոշ երնույք, արդեն դարն անցած բանաստեղծական մտածողության վերապրուկ: ի պատասխան այդ վերադգրումների նախապաշարմունքներիբանաստեղծը անձչրաժեշտաբար ասպարեզ էր Հանում «ֆիզիկների» ն «լիրիկների» վեն ճի իր տարբերակը (շտեխնիկա» «լիրիկա» բանաստեղծական եհթաբնագրով), պոեզիայի Հավերժական ոգու իր պատկերացումներըն ժամանակակից էության իր բուցատրությունները. ու

ու

Չե՞ք զգում, իմ

արդյոք,

որ

իմ

տողերում,

խղճի 4եջ, երգի փոխված սիրո տողերում Մեր ժամանակի չշունչն է անշեջ, Մեր դարի չունչն | ու փոքորկաբեր թնթուչ, իմ նուրբ, իմ

սուրբ

Իմ`

'

Ամպերն են անցնում, թողնում երգս պերճ, Թողնում ծիածան՝ ոզիներիդ մեյ...

Ամենուրեք՝ բոլոր Հոգիների մեջ, Համաշխարճիբոլոր ծայրերում ծիսբարձրպոեզիայիխնդիրնէ, կա'վելուըղձասացությունը առձճասարակ նան Շիրազի պոնզիսյի, որը։ ի տարբերություն կլանքի փաստերի արձանա գրական Հղումների, կոչված է գոյության իդեալական կերպերի ճաստարմանը: այլս ազնիվ ն ճշմարիտ կեցվածքը, բնականաբար, Բանաստեղծական Հովչաննես Շիրովի պոհզիան կապում Լ երնույթների սրբագործման՝ վածացման գեղագիտությանը, որի արյտաճայտություններնեն բիբլիսկան Արարատիտեսիլքները, մայրենի լեզվի գրերի Ո նծարանքները, ժողովրդի աղվգայինպատմության չիշատակների ու աշխարչագրոկան ճայտնի անուննների սրբացումները, ծնրուդրումները բնության մասունքների աոջե («Թողեք, թողեք երգեմ, ծաղիկները երգեմ», «Այնպես ջինջ է դաշտը ձնել») ն ծան

աստ

ու

էքստատիկ երնույթների

ընկալման՝ գեղագիտությունը այն մեկնակետն Շիրազը Հարաղատությոն խոր կապեր է ճայտնագործում ոշխարճի մարդկության իխղեալեերի,կեցության վեչ կատարյալ սկզբունքների

է, որով ն

ու

Հեւո:

Գրական մուտքից սկսած մինչն վերջին տարիների փիլիսոփայական քառյակները Շիրազըմեծարում է աշխարճի ներդաշնակության Հիմքերը՝ Հեդաստանների կարուտ,. գարհանամուտի ծննդյան երկուիք, տրծվային ճախրանքներ, գիշերների մեջ բոսցվող լուսսճառագումներ, ծաղիկների երազոլույսի խրոախյին տեսիլքներ, լնոնային արբհցումնենր,չավքերի դայլայր ճանքներ, բարձրագնաբազեներ, երկնային գաներ... Ասված է, որ բախսսհույնիսոկ ամենից ավելի իրո"կանության առարկայական տեսագծերին ճակվածները, չեն կարող ոոմանտիկներ չլինել: Դրա մի ցայտուն ճենց Շիրազիպոնհզիան|՝ մարդկային Հողու չզորության բաղզապացույցը

տեվծները,

մակերպ ոռմանտիկոականխորճրդանշաններով: Ռոմանոիկուկանաշխարճազգացողությունը Շիրուզի բանաստեղծություն պատկում է մաքսիմալիառական չափանիշներով. .անորիցգարուն է, ոտրերը ելեեմ, կայծակներիՀնտ բախվեմ ամպերում...

Այսպիսին է Շիրազի պատկերացումը Մարդու մասին, գլւաատառով Մարդու, որին նա տեղադրեց երկնքում աստծո փոխարեն, իբրն կյանքի արասկզբունքների լձակիր: Մաքսիմալիստականբիչ» բանական,ստեղծագործ ռոմանտիկական կենսափիլիսոփայություը անցնում է Շիրազի ամբողջ նրա քնարական ստեղծագործության՝

էպոսի

Միջով,վերաճելովՀումանիս-

տական կուռ Ճճամակարդգի, որով մարդը բարձրացվում է

աստվածության

աստիճանին:

Այսուամենայնիվ, Շիրազըչճանդեց բնության երնույթների միստիֆիկացիային, չդարձավ «պանթեիստ», այլ մնաց իրականության ճողի վրա, մարդու իրական տագնապների, չոզսերի ն ճույսերի ոլորտում: Առավելապես ազգային ույսերի, ազգային ըղձասացության, որի արտաճալյոությունների են նրա բազմաքանակ պատվիրանները,Հրովարտակները, տեսիլքները, ուխտերն ու կտակները, շիրազյան գեղարվեստականսնեռումների ամբողջական

կառուցվածքը, որը վկայում է բանաստեղծի ժողովրդամերձ կեցվածքը:ՇիՀենարանը ժողովրղական զգացմունքների ն մըտբազի աշխարճատեսության ու Քերի, ապրումների Ճույսերի անչճուն ծովին առնչվելն է. նա շնչում էր Հայրենիքի շնչով, ապրում էր ժողովրդի սրտով, երազում էր ժողովրդի մըտ-

ջով:

ժողովրդականզգացմունքների նախնական պարզության, հրազների Հույսերի խորության կնիքներով նրա ստեղծագործություը ճանապարտճ էր ի դեմո բացում դեպի ժողովրդի Հոգու նվիրական գաղտնարանները: Հովու

պոեզիայի ժողովուրդը գնաճատում էր իր պատդամախոսին, Շիրազի ըղձասացին, իր ոգեկան աշխարճի թարգմանչին: Հե ռր ժողովրդական լսարանները անմնացորդ էությամբ Զարմանալի ունկնդրում էին Շիրազիբանաստեղծությունների առմունքը ն նրա տեքստեբով Հյուսված ճամերգային ծրադրհրը, ծափերի տարափով էին դիմավորում Շիրազիհրնալը այլնայլ դատճլիճներում: Հովչճչ. Շիրազն, իրսպես, աժբողջովին իր բանաստեղծական տող ու տների մեջ է, իր նվիրակոււ զգացմունքների, իր գեղարվեստական4ճանրա-չծանոթ սնեռումների: «Շիրազի երնույթր» (ֆենոմենը) Հուշում է շատ ճշմարտություննհր. ւտռտաջին ճերթին այն ճշմարտությունը, որ բանառտեղծությունը խոր արմատներով պետք է արտաճայտի ժողովրդական զգացմունքների Ճճարստությունը ե իսկությունը, այդ ամենը ոլետք է արտաչոարոի բանաստեղծական պատկերավորության դարավոր օրենքներին Հավատարմագրված, պետք է լինի ներքին ձնի ե ոչ թեն արտաքին սլաճուճանքի փաստ: Այս ճշմարտություննս, ինչպես բոլոր կոչվածները, մասնակցում է ժամանականերով Շիրազը պարբերաբար բոնկվող ասռուլիսներին, զարգացման շուրջը կից պոեզիայի ճաննես

պարՀաստատելով առաջին Հերթին բանաստեղծությանպատկերավորության տադիր նախապայմանի մեծ կանոնը:

Բանն

այն է, որ «մոդեռն» երնալու ճամար շատ բանաստեղծներ (դրանց ոչ միայն մեզանում, մեջ կան նան շնորճալիները), պաոայլ մաքննուրհք, են բանաձնով, ճրովարտակով, սրամիյո խոսբով, դիդակկերը փոխարինում տիկայով, անգամ գուշակում են «պատկերավորությանճգնաժամ», կամ դրա աղբյուրի սպառման մայրամուտ: Հովճաննես Շիրազի պոեզիայի լայն, Համաժողովրդականմասսայականության փառոտըմի անդամ նս ապացուցում է, որ, ի տարբերություն արտաքին, ցուցադրականնորարարության,այս մեծ երկնքի տակ կա նան ներբանաձնր երգի 4րեՔին, իրապես ճշմարիտ նորարարություն, որի ստույգ է` ղենությունն

«չողեղենեմ առանց երգ,

ես

երգով

եմ

Հրեղեն»:

1957--1955

ԹԹ.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊՈԵԶԻԱ

սից

Պոեզիայինոր շրջափուլը սկսվեց Հիսնական թվականներիերկրորդ կե-

շարունակում է մինչն այսօր: կոնոր փուլը սկիզբ առավ ճասարակության կյանքի սահմանագծային

ն

որդինատներում:

՛

կուսակցության 11 Համագումարի կենարար շունչը արտաճայտություն գտավ Հասարակականգիտակցության այլնայլ ասպարեզներում, հան գեղարվեստական ստեղծագործության այնպիսի ճկուն ն շրջադարձերի ընդունակ ասպարեզում, ինչպիսին բանաստեղծությունն է: Ծայր առավ «բանաստեղծականդիոքերի» վերանայման խոր ընթացք: Խրատաբանական,գուբանին տրրհազարդող, շքերթային, Հոնտորական,ներբողագրականբառ ված տուրքերն այլես դիտվում են իբրն ներշնչանքների կաշկանդանքներ, լչանաստեղծության բուն տարերք, սաճմանավփակողիրողություններ: խոսքեր, որոնցով Բանաստեղծներըգրում են ին Էնադատապարբտող ծրաժարվում են ծնծղաների թմբուկների Հրավառությունից։ ԱՀա ամենից ավելի մասսայական բանաստեղծի նաիրի Զարյանի, ինքնադատա-Հոլարտմանխոսքը. ու

ու

ես

մոլորվել եմ շատ անդամ, ինձ ներիր, իմ ժողովուրդ» սուտ, Խարել նն ինձ կանչեր ես մոլորվել եմ շատ անդամ... Դու

Նման

ժամանակաշրջանիՀակաբնաանկեղծխոստովանություններով՝

կան ն Հակաբանական երնույթներին տված բնութադրերով ճանդես եկան դրեթե բոլոր գործող բանաստեղծները, Ճայտնելով, որ քիչ են գրել ներշնչանքի բանաստեղծություններ,իսկ գրոծները մեծամասամբ եղել եի անու չ»ղացում, չոր յամաք, դիդակտիկական, Հռոետորական4Հնչերանդների

«ձնավորումներ». Մի խոսքով վերանայման ընթացքը տեղի է ունենում մարդկային ճշմարիտ Հոդգեբահությանըվերադառնալու սլաքով: Այդ մասին խոսակցություն գրողների երրորդ (1954) ն խԽորբացվեցչայաստանի գրողների Հըրդային Համամիութենական երկրորդ Համագումարի (1954) մի ն շարք այլազգի պատվիրակներիելույթներում: է պոնզիայի բուն խնդիրների Այսպես աստիճանաբար Հասունանում խոր ն արմատականդրվածքի ժամանակը: 421 Հճամագումարըանվիճելիորեն ուժեղ դրոշմ է թողնում նան բանաոտեղծական ստեղծագործության ճակատագրիվրա՝ նրա զարգացման ուղղությունը շրջելով դնպի մարդու ներաշխարչը, Ճոգեբանական կընռուս

:

ն

ճիոներն

ու

ՄՈՐԴ,պայմաններում իրադրությունները: ծայր կոնֆլիկտային

ասուլիսները բանաստեղծության զարգացման ուղիների ն ՃճաՍա վերաբերում է Հատկապես 60-ական թվարակից խնդիրների շուրջը: է բանաստեղծությաննոր կաններին, երբ ամբողջ Հասակով մեկ ծառանում մոդելների ճայտնագործման ու չնացած պատկերացումներիցլիցքաքափվելու խնդիրը: ինչպես միշտ, զարգացման նախորդ փուլերի պես, գեղարվեստական առաջին բնագծերի վրա Հայտնվում է բանաստեղծությունը: 1965-ին «Գրական թերքում» տպագրվում է տողերիս ՃճեղինակիՀոդվածաշարը (444 8, 10, 12, 14, 18), 'որով արծարծվում են բանաստեղծության էության, ն նորարարության, ձնի ն բովանդակության, ազդգույին օրվանդույքների համենաի, բանաստեղծական զգացողության տիպերի ն այլ խնդիրներ: դեմ գրվում են մի չարք ընդդիմախոսություններ, ռրոնը թվում Հողվածների Գ. էր Մաշարու սուր ն կրքոտ բանավեճը:: Չնայած առանձին դրույթների մեկնաբանության Հապճեպությանը ն առանձին անփույթ (շուտափույթ) Հոդվածաշաարտաճայտություններին, ըը ունեցավ դրական նշանակություն խախտելով գրական անդորրը: Ուշագրավ էին ճատկապես պատկերի ազգային դրոշմին, ապրումի ն խոսքի »ամապատասխանությանը, ձեռագրերի բաղմազանությանը, վարպետության շղթային ն այլն, վերաբերող մտորուժները: Պոհզիայում այդ օրերին գծվում էր ոբակականնոր` սահմանագիծ, մարդու էության ճանաչման սաճշմանագիծը: Դեռ չէին լոնլ առաչին ասուլիսի խոսակցությունները, երբ սկավեց մի նոր բանավեճ, որի չարժառիթը եղավ Վաճագն պոեզիան ն «ռեալիզմի նախաԴավթյանի «ժամանակակից Սա Հիմքերը» ճոդվածը: նույնպես ունեցավ բազմաթիվ արձագանքներ. ասուլիսին մասնակցեցին բանաստեղծներ, քննադատներ, ընթերցողներ: ՕգտագործելովՄարտիրոսՍարյանի մի արտաճայտությունը՝ Հայ արվեստի նախահիմքային արմատների վերաբերյալ, Հոդվածում Դավթյանը գտնում է, որ ժամանակակիցբանաստեղծության նորարարականէությանը, նրա ռեալիստական ճավաստիությանը կարելի է Հասնել՝ դիմելով միայն նախաճիմքերին՝ սկսած Հեթանոսական շրջանի գողթան երգերի սքանչելի պլատառիկներից մինչե միջնադարյան աշխարչիկ տաղերգության նվագնեբը, մինչն ժողովրդական Հայրեններ: Դավթյանը գտնում է, որ ժառանդականության օրենքով, ասել է թե՝ գեղարվեստականՀինավուրց ավանդների օղզտադործումով, բանաստեղծությունըկարելի է թոթափել ավելորդաբանություններից, Հասնել «բանաստեղծությունըխտացած զգացմունք էչ ճշգրիտ սաճմանումին: Թեն ասուլիսին մասնակցեցին շատերը՝ արտաճայտելով որոշ ճետաՔըրքրական մտքեր, սակայն ամենանշանակալից ճոդվածր գրեց Պարույր Սնակը, որը կոչվում էր «Հանուն ն ընդդեմ «ռնալիզմի նախաճիմքեր»-ի»:: Այդ Ճոդվածըգեղարվեստականշարժման ճամար ունեցավ գրական վուրօրինակ մանիֆեստի նշանակություն: Ճիշտ է, Սնակի Հոդվածում կավին բանավիճականչափազանցություններ, մասնավորապես Ոգումեծաբանքի կետում, սակայն ոնալիզմի նախաճիմքերինվերադառնալու ճրաճանդի ճետ Սնակը ամբողջ սրությամբ խոր ներշնչանքով դնում էր մի շարք էական, սկզբունքայինՃարցեր: են

առնում

ա-

'

`

ւ

ու

-

գլխավոր Հոդված-մանիֆեստի

առանցքը բանաստեղծականմտածողության զարգացման արդիական տիպարի որոնման խնդիրն էր։ հսկ բանաստեղծության արդիականությունը նվաճելու ճամար, ըստ Սնակի, աննախապաՀրաժեշտ էր ճաղթաճարել աղանդավորական-սխոլաստիկական ն մարդու տարազը, թափանցել ֆոլկլորակեոպ շարմունքները թոթափել խորությունները, դիմել բարդ կյանքի ճակատու«Հոգեկանննրանձավների» թյուններին:

Սնակը զարգացման պաճանջը բնավ չէր խզում գեղարվեստական

ա-

վանդների ժառանգորդության սկզբունքներից, ինչը նրան վերագրեցին ընդդիմախուները։ ժառանգորդությունը Սնակը ըմբոնում էր ոչ թքենիրադար-

ձության սլաքով, այլ առաջընթացի, նորդարյա քաղաքակրթության ոզուն Համապատասխանոգեկան լարվածության պայմանով: Հենց այդ ժամանակ էլ Հովչաննես Շիրազը Հանդես եկավ «Տեխնիկա» կ «կիրիկա» ծրագրային բանաստեղծություններով,որոնցում, կանխելով «ֆիզիկների» ն «լիրիկների» «այտնի բանավեճը, ծառացավ քնարերգուքյան վրա կախված Ճճարցականների,քնարերգության նյութի սաշմանափաբնույկումների դեմ: Հայոնիէր, օրինակ, 2 էմինի ուտիլիյտոարիստական Քի մի բանաձնր, թե «Ղափանի անթրաշ լեռները» ավելի շատ բանաստեղծականություն ունեն, քան Արարատը: Առաջինն ընդերքում պղինձ է պարունակում, իսկ Արարատըմենավոր կեցվածքով անօգուտ է: Շիրազը գըրում էր՝ «Վիրավորզինվոր՝ դու իմ լիրիկա», այնուճետն՝ «ես դարի սիրտն եմ, շեփորը չեմ»։ Այս մտածողության դեպքում անակնկալ չէին ոչ Շիրազի քնարական թափանցումները, ոչ էլ մյուսների մեղմաձայն, ներճուն, սրտի ճետ խոսող, Ճճոգեկանութցյամբտոգորված բանաստեղծությունները: Այնուշետն նույնպես գրական մամուլի էջերում տպագրվեցին բանավիճաէ Ա. Գրաշու պոնղիայի մասին կան ճոդվածներ, որոնցից առանձնանում գրած հյութը՝:մ. ԳրաշինՃանդես եկավ իր չջանգյուլումների՝ Մաճարու ժողովրդական երգի ոճավորումների, պաշտպանությամբ, որին Սուրեն «Մի անվայելու պատասխանի առթիվ» ճոդվաՎաճունին պատասխանեց

ծով":

Գրաշումտայնությունը, ըստ որի, ով քննադատում է իրեն, «գրքային պոեզիայի քուրմ է», դեմ է պոեզիայի ժողովրդայնությանը, դեմ է ոչ միայն իսաճակյանին, այլն Պուշկինին, ՀայՍ.

Վաճունինմերժում է

Ա.

նա

Ս. ՎաՏերյանին, Չարենցին... նեին, Թումանյանին, Սայաթ-Նովոյին, նան Ա. Հունինքննադատում է Գրաշու ներկայացրած ժողովրդայնությունը՝ իբրն աշուղական ձների (բայաթիներ, մուխամմազներ,քառյակներ)

ընդօրինակումներ։ նա գտնում է, որ ժողովրդայնության չափանիշը ոչ թն բանաձճյուսականձնեեր օգտագործելն է, այլ ժողովրդի ոգեկան կերտվածքն արտաճայտելը: Այնուճետն, 70-ական թվականներին նույնպես, պոնհզիայիղզարգացման, նրա քաղաքացիական ոդու, նորարարության, արտաճայտման եղանակների ժառանգորդության ն այլ Հարցեր մնացին գրական օրակարգում: են բնեռացված տեսակետներ Ճայոց բանաստեղծուԱրտաճայտվում թյան իրադրության վերաբերյալ: Ոմանք,առավելապես բանաստեղծները, գրում են, թնե բանաստեղծության մեչ սկսվել է Ճակայական զարթոնք ն սպաճանջումեն միջազգային շուտափույթ ճանաչում: Հակադիր թնը գտնում

է,

ղարգացկյոպանքները բանաստեղծության դեռնս դավառայնությոան

որ

են արդեն նվաճված կետերի վրա: Նսրից, ընթացքը դանդաղեցնում է բանաստեղծության արինչպես ձնավորման թվականներին, ծառանում վիական դիմագծի մտա«ոգությունը: են բազում-բաղում տարբերակներ՝ բանաստեղծության Առաջարկվում նոր դեմքի որոնման, նրա էության կերպարանափոխությանվերաբերյալ: Այդ տարբերակների մեջ են նախաչճիմքայինմտածողության վերադարձի, ավանդական կանոնների խորտակում, «Հոգեբանությանխորացում, պատկերի ինտելեկտուալ Հագեցում, խոստովանանքային շեշտերի ուժեղացում ն

ման

այլն

ն

այլն:

առաջադրվող նոր խնդիրների իրադրության մեջ ասպարեզ Պոնեզիային

մտավ կանոնաղանց բանաստեղծների այն խումբը, որը Ճճամախմբվեցնորաբաց երիտասարդական«Գարուն» ամսագրի շուրջը: «Գարունականները»իրենց կոչեցին «Մենք» ն ի դեմս իրենց տեսաբան, շնորչալի քննադատ Ալեքսանդր Թոփչյանի մի շարք ելույթների, (ճոդվածների)ազդարարեցին նոր, անպաշտոն խմբակցության սկզբունքները: Սյդ Ճոդվածներում թեն կային ճշգրիտ դրույթներ, օրինակ, բանաստեղծական մտածողության ղարգացման հկ այլնի վերաբերյալ, սակայն դրանց առանցքը Հայ բանաստեղծության ծառի նորացումն Լր օտար պատվասոտնեռրոնց բով, Հատկապես նեռավանգարդիստակոանայն պատկերացումներով, Ճայրենիքը գերազանցորեն իսպանալեզու (ոչ միայն) նորագույն պոեզիան

էր:

Գարունականները փորձում էին կանոնաղանցություն-օրինաղանցուձնի քայքայումը, մի խոսքով իրարանցումը ներկայացնել շարժման առաջադիմությանանունով: Չնայած այն պարագային, որ «նորերիո շարքում կային նան ակնճայտ ձիրքի տեր մարդիվ՝ նե՛ պոլեմիստներ, ն՛ մեւտաֆորիստոներ (ինչպես նրանց դասակարգում էր Ալ. Թոփչյանը), Սնակն առաջիններից մեկը Հարկ Պարույր «ոգեկան վառելու Ճճամարեցանդրադառնալ «զավակների» ղոանցանքներին՝ նյութից թափուր բանաստեղծությունը սմսչմանագծելու կենդանի «Ճոգեբոնության բանաստեղծականտիպարներից:"ւ Հերթական պլենումներից մեկում Սնակր սուր ն անաչառ, Գրողների քննադատության ենթարկեց «նորերին»։ Մի կարճ ժամանակ, կարծեք թե, նրանք սթափվեցին, վերջ տվին աղմկարսրությանը: Բայց շուտով նորից սկսեցին ինքնաթմբկաճարությունը ն դիվանագիտականխաղերը: Այդուոչ մենայնիվ նրանց դիրքերը քննադատության միայն արժանացան Գ.. էմինի. էդ. ցրբաշյանի: գր"կան Ճոդվածներում, այլն ատուլիսներում՝ դրողների Հերթական Համագումարում (Վ. Դավթյանիրանուվեճային սուր ն արդարացի զեկուցման մեջ", երիտասարդական պոեզիային նվիրված պլենումում, Ն. Ադալյանիզեկուցման մեջ) Չնայած վեճ վիճաբանություններիառատությանը ն դրանցից անպակաս չափաղանցություններին, պոնզիան նորից նորից, արդեն որերորդ ւսնգամ, առաջ էր քաշում իր սաշմանների ն Հնարավորությունների ճշտման, նոր Ճայտնությունների խնդիրը: Ավելի ավելի մեծ եռանդով է դրվում ժառանգորդության ճարցը։ որը ձնակերպվում է «հրգի Հայրենիք» անունով: ավելի Հաճախ են Հոլովվում ե. Չարենցի պատվիրանները. Քանավեճերում թյունը, ու

ու

ու

ու

«Աա՛վիմացիր, որ եթե

ուզում ես մի օր չոնել-Քեզ լոկ օղա՛կ ճամարիր,--ն ո՛չ թե սկիզբ կամ վախճան» 12. ն ավանդների բնագիծը՝ ի դեմս Ճճայրենի Լայնանում է դգնղարվեսուական ՀամաշխարՀայինբանաստեղծությանկենարար աղբյուրների: նախորդների Հոգնոր լույսի վերապայծառացում,--սա է զարգացման ճշմարիտ ուղեգիծը, որը Հրաշալի ձնակնրպում է ստացել Պ. Սնակի Հետնլալ տողերում. «... ինչքան էլ լուսավոր լուսեղեն լինի անցյալի գրականությունը, չի կարելի կուրանալ այդ լույսով, եթե չես ուզում աղոթել մթնած աչքերով, այլ պարտավորված ես զգում ընթանալ առաչ՝ ոչ թե Հչակառակ, այլ Հենց չանուն այդ լույսի ե ի սեր այն բանի, որ նույն այդ լույօը ճարատնիվերապայծառանալով» 13: Ավանդությունըոչ քե անշարժ կապիտալ է, այլ չափազանց ճկուն, կենսունակ, ծնվող ու աճող, Հասունացող ն վերածնունդ ապրող երնույթ: Այս մտքին Հրաշալի բացատրություն է տվել Վ. կոժինովը «Գուցե այն աստղը կւճայտնաբերես»Հոդվածում", ուր մեջ է բերվում Ռազմիկ Դավոդու

ու

'

յանի «Ռամփորդություն» բանաստեղծությունը. Թայլիր ժի

գիշեր, ն հրկու գիշեր, այնքան, որքան կարող ես քայլել, գուցե ույն աստղը կշայտնաբերես, որ մարդկանց Համար րնավ Հէ փայլել: ն

Գնա ն

մի

տարի,

գնա նույնիկ երբ որ քայլելն

նե

ն

երկու կարող

այնքան,որքան

տարի,

գնալ, այն դժնի պատին, է թվում անչճնար: նս

՝

Քայլի

մի տարի, նե միլիոն տարի, «ասնես մինչն ր նախապապերիդ, մի գնաճատիբ ոչ անցած ճամփադգ, ն ոչ էլ չնչին արժեջը բեռիդ:

եվ եքե Հասնես նախապապերիդ, ն հս ուրեմն մոտ ապագային,-քնզանից առաչ, նրանք շատ առաջ,

բյուր դարեր առաջճամփա նրանք են, ապագաներին ն

որ

բոլոր

մոտիկ նոր

են

ու

են

ելել,

արդեն Հին.

Հանկսըծ քո ճանապարճին եվ են նախապապերիդ դու չճանդիպես, ուրեմն՝ աիւալ ճամփով ես դնում, ե ոչ մի «Հրաշք չի՛ փրկելու քեզ

Այս բանաստեղծության ծանոթագրության մեջ Վ. կոժինովը գրում է. «Ռաղմիկ Դավոյանի բանաստեղծական աշխարճում նախնիները բոլորովին էլ Հեւոնում` անցյալում չեն, այլ ասլադայում, քանի որ նրանք ճամփորդուեն թյան ելել մեզանից շատ ավելի առաջ: եվ մենք ոչ թե պետք է վերաղառնանք նրանց մոտ, այլ Հասնենք նրանց մեր ճամփորդությանընթացքում: հՀարկե, Հակասում է գիտակցության տրամաբանությանը,բայց սա

բանաստեղծական աշխարճում

սա

ճշմարտություն է,

է գոյի ամբողջականությանամվրումը»

5:

որ

մարմնավորում

կետերի վրա դրեց նան գիտան գեղարվեսուականստեղծագործության, տեխնիկական Հեղափոխության խնդիրը:Դա, իշարկե, մտալածին խնդիր չէր, այլ ուներ Հասարակապերի «Հիմնավորումներ։Հարցադրման սխալն այն էր, որ ոմանք կական որոչ

Կոեզիայի զարդացման ընթացքը

սուր

Հատուկ գիտությանը տեղափոխել ցանկանում էին պոեղիայի կառուցվածք էուգլխավոր պոնղիայի էին ուղղված էության, օրենքներ, որոնք, ըստ «տեխժխտելով թյան՝ մարդագրության դեմ։ Ավելի լրջախոչ մտածողները՝ գտնում էին, որ գիտունոկրատիայի» նշանակություենլ,, այդուամենայնիվ կապեր ն միջնորդավորված այլ ուղղակի, ոչ թե արվեստի կապերը թյան հն:

80-ական թվականների շեմին ն նրանից ճետո դացման ծանրությունը դարձյալ կրում էր ավագ

ճայոց պոնզիայի զար-

դեսնրունդը՝Ճակվելով

պի նրա «պաճպանողականությունը»,ասել է թե՝ նրա դարավոր ճիմունքնների անվթարությունը, «ոգու դիալեկտիկան», ճոգեկան ներքնաճայտնությունների արվեստի պես-պես տարբերակները: Այս իրադրության մեջ նորից «անչանգստության»նշաններ է ցուցաբերում «դարունականների»սերունդը, այս անդամ բաժան-բաժան անուն-

ներով: բնականաբար, քննադատական վերաբերմունքի անճրաժեշտություն է զգացվում, ն «Գարուն» ամսագրի երեք Համարում տպագրվում է Ս. Սանոր սերնդի դիմագիծը» ընդարձակ Հողվածը, որտեղ «Գրական րբինյանի են ոչ միայն 70-ական թթ., այլն դրաառանձին-առանձին մեկնաբանվում նից Հետո ասպարեզ մտած բազմաթիվ նոր բանաստեղծների ստնեղծագոր-

ծություններ":

Սարինյանը ընդչանրապես դրական նշանով է մեկնաբանում 270-50-ական թթ. բանաստեղծականշարժումը, որ առաջ է բերում որոշ ընդ-. դիմադրություններ։ Տողերիս Հեղինակը «Շարժում ն իրարանցում» ճոդվաժում դասական պարզության ն ճողեկանության դիրքերից Հանդես է գալիս վգդացմունքներիտրամաբանակացման,ճոդեկանության օտարման երնույթների դեմ: «Սովետական գրականություն» ամսագիրը նույնպես մի շարք քննադատների բանաստեղծների (Ժ. Անանյան, Ալ. Թոփչյան, Դ. Գասպարյան, Ս. Փանոսյան, Հովչ. Գրիգորյան) մասնակցությամբ խոսակցություն է ու

բացում:

ամենատնա80-ական թվականների բանաստեղծական ասովիսաներից 1983--1985 թթ. ասուլիսն էր, որի նյութր դարձկանը «Գրականթերթի» յալ:«նոր բանաստեղծականեղբայրության» գնաճատումն էր: Հանդես եկան բանաստեղծներ, քննադատներ, ընթերցողներ, Ճրաճանդիչներ՝ թեր ն դեմ կարծիքներով: Թել ունեցավ պաշոպաններ՝ «տնայնագործական «եղբայրությունն» պոնզիայի» ստեղծման ցուցանակով. «բանաստեղծներն այժմոչ թե ծնվում են, այլ՝ ստեղծվում» (Ս. Սարինյան), ջերմոցային պատվաստներինշանաբանով, սակայն ասուլիսի պարոսը Հասարակական Հողսերի, «երկրի նշանների» պաճանջն էր, քաղաքացիական այրող ոգու պաճանջը, առանց որի անմտածելի է ամեն մի շարժում ն աղաջադիմություն: Տեսական-քննադատականմիտքը, անտարակույս, արտաճայտում էր

15--601

զարգացման բանաստեղծության

կենդանի ընթացքի Հետ կապվածկարեոր թե ինչ-ինչ պրոբլեմներ էր ներմուծում գեղարվես-

ոչ Հարցադրումներ տական շարժման մեջ: Այսպես. 60-ական թվականների բանաստեղծական ստեղծագործության մնչ մարդու ճոգեբանության՝ներաշխարչի արտացոլման շրջադարձը ուներ իրական կովաններ ի դեմս մի շարք բանաստեղծականձեռադրերի։ Այս մով տպավորիչ էին Գ. էմինի «երկու ճամփա», վ. Դավթյանի «Ամառային ամպրու», Հր. Հովճաննիսյանի «Ծովի լռությունը»), Հ. Սաճյանի «Մայրան, մասնավորապես, Պ. Սնակի «Մարդը ափի մեջ» ժողոմուտից առաչ» վածուները, որոնք արտաչայտում էին արդի պոեզիայի խմորումների ընթացքի որոշ եզրեր, Հատկապես մարդու «ճոգեկան գաղտնիքների» գեղագի-

ն

առու-

տությունը:

Զարմանալի երնույթ. անսպասելիորեն «նեղանում է» բանաստեղծությունների շրջանակը։ եթե մինչ այդ բանաստեղծությունըթնածում էր աշխարճադրական Հազար մի բնագծերում, սաճմանները ընդլայնում էր քեմատիկ բազմազանությամբ, ապա նոր շրջափուլում տեղի է ունենում թեմատիկ կենտրոնացում ն նյութի կոնկրետացում։ Հ. ՍաՀճյանը կենտրոնանում է մանկության Հուշերի ն բնության կյանքի նյութի չուրջը, Վ. անճասիրային վերապրումների, Հր. Հովճաննիսյանը՝ Դավթյանը՝ ուժեղ տականությանտարերքի, Պ. Սնակը՝ մարդու ներքին գաղտնիքներին այլն: դառնում է ավելի մտերմաշունչ ու Բանաստեղծությունը ձճոգեկանությամբ լեցուն, Դրա արտաճայտություններիցէր, օրինակ, Գեղամ Սարլաճանանի «Քրիզանթեմ» գիրքը (1968) բանաստեղծի ստեղծագործական պլարճի,թերնա, լավագույն էջը, «Քրիզանթեմը»գլխավոր ուղղությամբ բանաստեղծի անցած ճանապարչի իմաստավորում է, յուրօրինակ Հանրագուու

մարը:

Անցած կյանքի Ճուշերը, բնականաբար, բանաստեղծի աշխարձճըողողում են տխրության, կորուստների, թախծի մեղեդիներով, անգամ ողբերգական պաթոսով: Սարյանը«Քրիզանթեմ» դրքով, կարծեք թն, վերադառնում է դեպի իր Հեռավոր անցյալը, դեպի տերյանական տխրության ն բերք պարսկական բանաստեղծության փիլիսոփայականսուզումները, դեպի զգացմունքների բյուրեղացում, դեպի, այսպես կոչված, «խաղաղ», անաղմուկ քնարերգությանՀանգրվանները։ նրա բանաստեղծություններում առաջամաս է գալիս զգացմունքների արտաճայտմանբաց բնագիրը անմիջականությունը: Հասարակական կյանքի նոր գործոնների ազդեցությամբ մտերմական շեշտեր են մուծվում անգամ քաղաքացիական տարերքիբանաստեղծ Ն. Զարբյանի ստեղծագործության մեջ, «Արն ն ստվեր» ժողովածուից (1952) Հետպագրվում է Ջարլանի«Սպասում եմ քեզ» (1968) ժողովածուն: Առաջներում նույնպես նա գրել էր քնարական շնչի բանաստեղծություններ, բայց էր Հրապարակախոսական-Հոնտորական Հնչերսնդգը, ուղղակի տիրապետող «բաց տեքստը»: կյանքի մայրամուտինբանաստեղծը՝ մի կողմ դնելով չեփիռրաձայննվագները, Հակվում է դեպի մտերմական ապրումները, Այդ կողմնորոշումը չի դարձնում Հոռետես, բայց ն նրա քնարը դարձԶարյանին նում է ավելի մարդկային, Դա երնում կարելի է ասել՝ խոստովանանքային: է անգամ նոր գրքի վերնագրից՝ «Սպասումեմ Քեզ», ասել է թԹն՝սիրո, կաբրոտիչճոգու ներդաշնակության նեցուկին: տա-

տո

Դեռ 1942-ին տալագրած «Զնժաղեիկներ»գրքով ուշադրության արժանացավ Աոռշալույս Մաոգաոյանը (ծնվ. 1914 թ.)։ Այչ գրքում կային անճատական ապրումների արծարծումներ, որոնք ժամանակին «արգելված գոտի» էին։ Սեր, կարոտ, բնություն, սրանք էին

դրքի Մարգարյանի

արտաճայտվածմեղմաշունչ գունագժերով:

մոտիվներ

Տասնամյակներիընթացքում Մարգարյանը Հրատարակեց նորանոր ժովտակներ»թ՝ 1954, «Հայրենի Հովիտչ՝ 1958, դովածուներ («Գարնանային 1962, «Հենռաստաններ»՝ «երբ սիրում ես»՝ 1970, «Դու ինձ սպասում էիր»՝ (ն այլն): Չնայած բանաստեղծական տեխնիկայի թուլություններին, Մարգարյանըի այտ բերեց ապրումների արտաճայտման խոստովանքային անմիջականություն,թեմատիկ բազմազանություն սիրո ցավագին վեբապրումներից մինչն այոց պատմության նյութական 4ուշարձանների «զարդանախշերի» արծարծումներ, Հայրենի եզերքի բնության պատկերադրումներից մինչն Հայրենասիրության էության բացաճայտումներ: Սաղաթել (ծնվ. 1921) երնանիմանկավարժականինստիՀաբությունյանը

ավարտելուց ճետո, 1941-ից եղել է ուսուցիչ, ապա զորակոչվել է սովետական բանակ (եղել է սուզանավորդ), վերադարձից Հետո աշխատել է իբրն «Պիոներ» ամսագրի ն «Գրականթերթի» խմբագիր: Բանաստեղծությունների առաչին ժողովածուն լույս. է տեսել 1942-ին՝ «իմ ձայնով» խորադրով։ Գրքինյութը գերազանցորեն պատերազմի տպավորություններնհն՝ դրված առանց վերացական պաթոսի, անչավակնու, ստույգ, բնական ոճ լեզվով, Գրականշրջաններում առանձնակի Ճաջողություն ունեցավ ոուս աղջկա պատումը՝ «Տանյան». տուտը

ու

Ի՞նչգիտենայի, որ

երբ դեո մեր

գյուղում,

Թոչկոտում էի անվերջ կալից-կալ, երբ կտուրներին վեգ էի խաղում,

նի

Թե

տեսել Արազըանգամ, Ճեռու-Հեռվում,Վոլգայիափին,

Հի

Ձկնորսի ոջրիկ խրճիթում խաղաղ հր ճիչն առաջին տվեց ատշխարճին նվ

արնի

տակ սկուց

խաղալ

Տանյան, իմ Տանյան, ե լավ Տատյանան,

Հեռու Վոլգայի

Շուշանը գարնան...

«իմ

ձայնովչ զրքում ուժեղ էջերը դարձյալ կապվում են ռազմաճակատային մոտիվների բնական, կենդանի շեշտերի ճետ (ճնամակաբեր տղան», ն «իւ/ անծանոթ եղբայրը» այլն): տեսան լույս «Ապրիլ» (1952), «Թե ինչ է շշնջում առուն» Այնուճեւտն (1958), «Արե ու ծով» (1964), «եթե քո աչքը պարզ է...» (1979) ժողովածուները: Մի բանաստեղծությանմեջ Ս. Հարությունյանը իր ճավատամքը ձնակերպելէ այսպես. Փշոտ լինի քող իմ ճամփան, Թող իմ ճամփան լինի ցջարոտչ ,ամփան իմի լինի միալն, իմր լինեն անը կարոս

.

ու

Թող ունենամ ես մի կածոչ, ոլորա արաձետ՝ մոլոր՝ մացառ, եզերջներին փուշ ու Թավուտ անտառր շուրչբոլոր: Ւ՛՛մբ լինի...

թեկուզ

քարո,

դժվարին, Թեկուզծանր եվ ես այնժամավելի մուռ ու

Կլինեմ

ճանապար»ին:

մեծ

էդուարդաս Մեժելալտիսը, ծանոթանալով ռուսերեն թարգմանություն-

առանձնաձատկությունն ներին, Հարությունյանի

Օ0էՀամարում

աշխարճին

զարմացած ճայացքը, պարզ, Ճճստակ,բնական բարի, մանկական բառերը», տողերի ճշգրտությունը(մաս«անփոխարինելի մտածելակերպը, տպավորությունների կանավորապես պատերազմի վերճուշում), ստույգ ն «Արեն ծով» ժողովածուն է, ուր ռուցվածքը: վավագույն վկայությունը երապես իշխում է ռեալիստական ճայացքը կյանքի վրա: Ճիշտ տպավորությունը այդ գրքի Հիմնական որակն է. դրա շնորչիվ բանաստեղծը Ճեռացել է սեթնեթանքից, քնարական գեղգեղանքից ու կյանքի դունազարդումից: Հարությունյանըպատկերներէ պեղում ոչ թե պատրաստիդարձվածքներից, մարդու իրական Ճճուզմունքներից: Թեն չունի ասոցիատիվ բարդացումւյլ ներ ն երնույթների փոխաբերականփոխակերպություններ,սակայն դա չի խանդարում, որ նա Հասնի ճշմարիտ գեղարվեստականխորացումների: Ճիշտ տպավորությունների արտաճայտման սկզբունքը չափածոլի աղդարձվածքներն ու նիվ ն ճշմարիտ տեսակ է: Այստեղ տեղ չունեն սուտ կեղծ Ճուզմունքները: Այսպես, թեն Մ. Սարյանիմասին շատ բանաստեղծություններեն գրրվել` գերազանցապես ճեռաչճարՃուղմունքներով, սակայն Ս. Հարությունյանը նկարչին ներկայացրել է արվեստանոցում, նրա գույնքրի միջավայրում, կտավի սաեղծման պաճին, Դա էլ բանաստեղծությանը Հաղորդում է տաք ննտած

ու

ջերմություն.

՝

Ցածրիկ մի

Ապա`

Ս.

սեղանի ծաղիկներ են դրված, կարմիր, արնանման. Ոսկեդեղին, հսկ կտավին ինչ-որ երանգներ են ցրված, ինչ-որ գծեր, ինչոր րծեր վառման:

ձմ կտավին

աչքերս մեկեն նայում ու կկոցում հմ ծաղկող ինչ-որ լույսից, Ձրնգում է մի երգ, մի Բեքչովեն, Մի Կոմիտաս,Ռավել ու Դերբյուսիչ

"

Հարությունյանընկարչականտեսողություն ունի:

Դա

լուղանկար չէ, նախընտրում է նյութի առարկայագծանկար, երբեմն՝' ջրաներկ, վրա մի Հին տնակ կա եվ կական նրբազծերի վերարտադրում («Վոլգայի նաչ, կանաչ մի մարգագետին»).Այդպիսիքեն «Ոսկն ձկնիկը», «Չինարը»՝ ճպարտ բնավորության շեշտադրումով: Ուշագրավէ սիրո մեկնություսրա նը. այլ

նա

Մերը ն ծովը նման են իրր... Որքան քվում է Հանգիատ դյուրին ու

կողալով ծովի խորքը գնալը,

Նույնքանավելի

չատ

է

դժվարին

Խորջից դեպի ափ վերադառնալը: Սերը

են

ծովը

նման

են

իրար...

է Հոգու աշխարտը, դարձնում Իրերը, բնությունը Հարությունյանըմուծում «իմ ճամփան», «իմ բաժաեն ինքնանկարներ իրենը։ Այս կամ այն չափով ն կր երբեք...», «Ոչ, չեմ կարող...» այլ բանաստեղծությունները, որոնց մեջ Հանդես է դալիս անճաշտությամբ՝ քաղքննիության ամեն Հարությունյանը տեսակի արտաճայտություններիդեմ: երբեմն, իճարկե, Ս. Հարությունյանը Հակվում է դեպի ապրումների սխեմատիզացիան, սակայն նրա ճամար

բնորոշը կոնկրետմտածողությունն է: ՍաղաթելՀարությունյանըուժերը փորձել է նան արձակի ու քատերագրության ասպարեղում: 1966-ին տպագրվեց նրա «կյանքը սկուտեղի վրա» արձակի ճավաքածուն, որում նկատվում է կենսական տպավորությունների ճշգրտություն: է նան գեղարվեստական ակնարկներ ե մանկական ։լատմՀրապարակել վածքներ: Հաջողությանառավել մեժ բաժին է ընկել նրա դրամատիկականգրրվածքներին, որոնցից երկուսը բեմադրվել են Գ. Սունդուկյանիանվան թատբոնում: Դրանցիցառաջինը «Միայն մարդն է ուղիղ քայլում» դրաման է (1969), որով ավտոկայանիմեկ օրվա անցուդարձի, մարդկանց փոխճարաթաբերությունների ն մտորումների «Ճավաստիության» սաՀմաններում տերագիրը դիմում է մարդկային ազնվության,խղճի, արդարության, արժանապատվությանբարոյաբանականխնդիրների: Ավելի մեծ տպավորություն թողեց «Դատավորը» պիեսի բեմադրությունը, Գլխավոր Հերոսը դատավորն է, որն օրինականության պաշտպանության դիրքերից պայքար է մղում ամեն տեսակի գոփող-Ճափշտակիչների, շողոքորթ-զրպարտիչների, օրինազանց-բախտախնդիրների դեմ, նրա թատերագրությանգրավիչ կողմը արծարծվող խնդիրների Հատակ դրվածքն էչ նան երկխոսություն կառուցելու կենդանի եղանակը: ՊատանիՀանդիսատեսի թատրոնում բեմադրվել է Հարությունյանի ճեջիաթ-պինսը: -

720-ականթվականներըլիապես անսպասելիշրջան էր Հայոց պոնհզիայի պատմության մեջ. Արդեն իր գործն արած բանաստեղծների ավագ սերբունդինորից դուրս եկավ նոր սաշմանագծեր, ազդարարելով որակական ժոնոր սկիզբներ։ Դա առաջին Հերթին կապվում է Պ. Սնակի «եղիցի լույս» ղովածուիՀետ, որից սկսվեց մարդու ճակատագրի յուրացման պատմական նոր ժամանակաշրջան: Պ. Սնակը դարձավ «մտքերի տիրակալ» դասական բովանդակությամբ: Ոչ միայն չնվազեց քաղաքացիական շունչը, այլ վաղեմի աղմկոտ Հրողողված փոխարինեց լիարժեք, Հոգեկանությամբ քապարակախոսությանը քաղաքացիությունը, փիլիսոփալականընդճանրացումը: ի դեմս Սնակիիրականացավե. Չարենցի հրազանքը՝ բանաստեղծական «երկի նոր սերմնացանի վերաբերյալ: Պարույր Սնակ՝ թափանցող

խառնվածքի բանաստեղծ, իր մատյանը մուծելով նոր բովանդակություն ն նոր մոտիվներ, նոր ձենը, ճավատարիմ մնաց բանաստեղծության բուն էությանը՝ բանաստեղծականությանը: իր գեղագիտականչՀանգանակներում նա գտնում էր, որ բանաստեղէ պաչանջում՝ նայել ժության «պա-Հպանողականչ, անփոփոխ էություն առաջ, այն Հեռաստաններին, ուր սպասվում է բանաստեղծությաննոր Ճերկը'

նրա վերջին գրքերի («Մարդը ափի մեյ», «եղիցի լուս») պատմական արժեքը ոչ թե ձնաստեղծումն է, այլ բովանդակության խորությունը, մարդու

«ոգեկան «ներանձավների»թափանցումը: Մի բանաստեղծությանմեջ նա գրում է. եմ Առաջվա պես ուժն նախ ն առաջ ուժը Հետո՝ ո՛ւժը կրկին,

սիրում,--

Մնակըբնավ չէր ճերքում «արչեստը» (նրա բանաստեղծություններըտեխ-

են բարձր արդիականության), բայց նիկայի առումով Հասնում առաջչնությունը տալիս էր ասելիքին, մտքի ու զգացմունքի դաշինքին, Հայացքի ճշմարս:ությանը: նրա կարծիքով միայն ձնաստեղծման «ճողսերով տարված բանաստեղծըդողում է կյանքի սուր խնդիրների առջն, մեկուսանում ճասաբակական այրող «ճոզսերից: Սնակը անխոնջճամառությամբ բանաստեղծության վրայից դեն էր նետում ավելորդությունները, ճանապարճ տալով զուգորդական մտածողու-չ թյան ճկուն կ դինամիկ Հնարավորություններին: կյանքիխորբերի ճանաչման Համար Սնակը կատարեց ստեղծագործական մեծ ակտ՝ «ես ցողունի տեղ, արմատ երկարացրի» Այս դավանանքի ճետ է կապված մարդու գնաճատման սնակյան չափանիշը՝ ինքնաբոցավառումը: Միայն լույսի, բոցի, խարույկի, կրակի ճանապարչով մարդը կարող է Հասնել աշխարճի էպիկական ընկալման: Պ. Սնակը,--գրում է Ցու. Մոբիցըչ--մարդուենթագիտակցությանխավարից գնում է դեպի աշխարՀի վառ աստղերիլույսը, Քարանձավից դեպի տիեզերք, դրանովՀասնելով ժամանակակից ճումանիզմի բարձր որակի՝ բանական մարդու (Է10րօ

58ք16ոՏ)մեծարանքին: Մարդը, ըստ

Սնակի, գնում է դեպի իր էության ոննեսանսյանամբող-

յուրացնելով նան դարի տեխնիկականտրաշքները: ջչականությունը՝ Սնակիբանաստեղծական նորարարության կողքին վեր բարձրացավ ՀամոՍաՀշյանի անչատականությունը:

նրա բանաստեղծականինքնությունը միշտ կապված է եղել բնության Հետ, բայց ՞0-ական թվականներից ռակսածբնապաշտական պոնհզիանՀաբըստանում է նոր աղբյուրներով գծերով, առաջին Հերթին՝ փիլիսոփայական սուզումներով: բնությունը ոչ թե պանթեիստական ներշնչանքի աղբյուր ՍաՀյանի է, ոչ Թե ճովվերգական անշարժությանապաստարան, այլ մեծ ինքնուրույն, դոյություն, որում մարդը որոնում է իր «ներքին պատկերը», ինքնությունը: բնությունը Համարում Լ մարդու ճետ եղբայրության ն ներդաշնաՍաՀյանը կության Հիմնաքար: կա նան Հարցի մյուս կողմը. ըստ Սաչլանի, բնությունն ինքը կարոտում է մարդուն: ու

20-ական թվականներից չեշտված բեկում սկսվեց Վաչագն Դավթյանի պոնզիայում՝ մեղմ նվագներից դեպի Հոգու ներքին բոցավառում: Ալդ նույն ժամանակ իրենց իրիկնային նվագներով Հանդես եկան Սիլվա կապլուտիկյանը ն ՀրաչյաՀովճաննիսյանը, իր քնարերգության սաճմանները

Մարո Մարգարյանը: ընդարձակեց Մաբշո Մարգաոյանը ծնվել է 1915-ին Շուլավերում (Շաչումյան, Վրացական ԽՍՀ.)։ Պետական .

չամալսարանում ուսանելու տարիներին կատարել է լչանաստեղծական փորձեր, տեսան րոնք 1940-ին լույս առանձին գրքով «Մտերմություն» խորագրով: Թեն ընդարձակ չի Մորզարյանի ձայնի դիասլազոնը, երգում է լեռնային ծազիկներ, անտառ, գարնանաշուն -մանուշակ, պաստանեկան սիրո տագնապներ, սակայն երգում է իր կերպով»:իր շնչով, մտերմական Հարազատ ճնչերանգով: երկրորդժողովածուն, որ տեսավ 1945-ին «Բալույս խոհաստեղծություններ» րագրով, դարձյալ շոշափում է մտերմական ապՄառ րումներ պատանեկան անՄառգաոյան մեղ սիրո վերճուշ, կարոտ ու հրազանք, գյուղական բնանկար, Հայրենիքի գովք ն այլն: Մտերմականապրումներից Մարգարյանըաղեղ է կապում դեպի փիպոլիսոփայականթափանցումներ, որի մի տպավորիչ դրվագն է «Դեռ կել մի ցողուն...» քրեստոմատիական ո-

ու

...Աշխարչի

բանաստեղժությունը:

չար

կարոտսրտից ելած վեր՝ ես

քախիձն

եմ

անչաղորդ» անմասն

դավերին նս Հայացքս

ասաղերին Ամենաչինչ

ես

աշխարչի

ու

«Պառած,

մաղլանք եմ ու աղոքք, կնոջ տեսք առած...

Բնորոշ է, որ «անկոիվ» Հասարակականիրադրության մեջ Մարդգարյանր դիմում է ճոգեկան ներքին դրամային ցավի, վշտիչ թախծի, հրեն էլ Պամարելով մարդկային ճակատագրի նեցուվ՝ «Բայց Հիշեք ինձ, երբ անօգ ձեր սիրտը ցավի՝ ես սփոփանքն եմ բարի՝ կնոջ տեսք առած»: «կոնֆլիկտային» ապրումների կողմնորոշումով Մարգարյանի ջնարը քոթափվում է պատանեկան սեթնեթանքներից, դառնում ավելի մարդկային, բովանդակությամբ Հարուստ. նրա գրքում Հայտնվում են նան մանկության Հովվերգական Հեքիաթի նախշուն-նախշուն գույներ՝«Գրպանները,գրպանները մեծ նանի» ն նմանաբնույթ «ուշեր:

Առաջին իսկ գրքերից Մարգարյանի քնարերգությունը «զարդարվեց» մեղմաձույն, Հուզական ն այլն մակդիրներով, քնքույշ, սրտալի, Ֆրբատես, որոնք այնուճետն անբաժան եղան նրան վերաբերող քննադատականբառապաշարից: որի տպագրեց «Մոր ձայնը» ժողովածուն, 1951-ին Մ. Մարգարյանը գաղափարականառանցքը մայրության՝ իբրն Հավերժության սկզբի, կենաց մշտատն աղբյուրի, գոյության կննարարության Հայտաբերումն է: Մոր ն մանկան Հարաբերությամբ Հաստատվում է կյանքի մշտնջենականության Հումանիստական Հայացքը: 1954-ին տպագրվեց «Փշատենի» ժողոլուսաբացը»: վածուն, իսկ 1957-ին«Աիրիկական Առաջին ժողովածուների Համեմատությամբ նորերի մեջ ուժեղանում է քաղաքացիականջիղը, ներաշխարչից դեպի լայն կյանքի մտաչոզություններին անդրադառնալուՃակումը:

լավագույնները Մարգարյանի բանաստեղծություններից

Մ. իՀարկե,

՝

դարձյալ մտերմական նվագներն են, կարոտի ն սիրո երդեր, սակայն տեսաանցում դեպի Հորիզոնի ընդարձակումը ինքնին նշանավորում է «ես»-ի Հանրային Հոգսերն շաշադրդոությունները, մասնավորապես Ճայրենիքի ճակատագրիՀարցերը, նրա բանաստեղծական տողերը այլես ճագենում են անճանդիստ ոխթմերով, լավի, կատարյալի նրազանքներով, տագնապներով ու

ու

Ճույսերով.

ես

գիտեմ, գիտեմ լոկ մի բան, դադարես երազել, այրվել.-Այդ չի` նշանակում արղյոբ մաճանալ..: Հաստատ

երբ

Գործում են ներքին այրման շարժիչները, Հայտնվում են վի, տրտմության, Ճուսախաբությանապրումներ, ինչպես՝ ...Այնքան մոլոր

ու

նան

անկման,

ցա-

խառնված,

Սրտիդ այնքան կարոտի Րրեռ, Հոզի ողբ կյանք ու տվաժ՝ Գնու՛մ,

գնում,

գնում

ես

դեո...

Մարգարյանըիջնում երազանքի բարձունքից

է

կյանջ...

Ավարտվում

է ստեղծագործական ճանասպլարձճի առաջին շրջանը, որին բնորոշ էր

բաց-

սիրտ անմիջականությունը, զգացմունըների ելեէջների նրբությունը: Ստեղծաղործության երկրորդ շրջանի սկիզբը եղավ «Զնչալից Հետո» ժողովածուն (1965), որով Մարդարյանիքնարերգության վաղեմի գույնեբին Հավելվում են նորերը թափանցելով իրերի ն Հշարաբերությունների էության մեջ։ «Զնչալից Հետո» ժողովածուն նս Հենվում է Հոգեկան «ներքին սյուժեի» վրա, սակայն այն լեցուն է զրամատիկ պայթյուններով: Այդ գիրքում տպագրվեց «հմ սերունդն մբողջ եղյամի մեջ է» Հայունի տողըն նրման այլ տողեր, որոնք Հարուցեցին նան ընդդիմախոսություններ: Մ. ԱրմենըՀանդես եկավ «պսակաղզերծող»Ճճոդվածով",ե Այսպես. պոնղիան ճամարվեց մանրախնդիր, մանրախոսական, քաղՄարգարյանի քենիական տրամադրությունների ցայտուն արտաճայտություն: Հակառակ Լ. Հախվերդյանը մարդու ապրած Ճճոգեկանդրամաների ճիշտ կեԱրմենի, տում որոշեց Մարզարյանիպոհզիայի ուղղությունը: Արմենի Հոդվածն էլ իրավացիորեն Համարվեց վաղուց ի վեր դատապարտված գռեչիկ սոցիոլոդիական քննադատության վերապրուկ:

1922-ին տպադրվեց «կցված լռություն նոր ժողովածուն: Խորադրում տեղ դտած «լռություն» բառը պատաճականչէր: Դա ակամա Հիշեցնում է՝ շշունջների, ներսուզումների բանաստեղծական ավանդները Ֆ. Տյուտչնի ճայտնի «ՏԱՇոՒստ" -ի, Ֆետի անխոս արտաճայտման հրազանքը: «ռության բանաստեղծության» արդի որոնումները, ապրումների արտաՀայտման ոչ թե տրամաբանական, այլ Հուզական սկզբունքի դեղադիտուէն է գլխից եղել թյունը, որ Մարգարյանիդավանանքը, ավելի Հստակ կերպարանք է առնում: Մարգարյանի «ռությունը»բանավեճ է նան ծնծղաների, աղմուկների, վերամբարձ բանասահղծության դեմ՝ Հանուն «լցվաժ» անչանդիստ էության. Դու

գերադասեցիր,

լռությունը

եվ ինչ-որ թերի, Անըմբոնելի Խոսքեր ասուցիր

Ինքդ քեզ Համար... իբր քն նրանք չեն երբե .քնեկին... ...Ու

Հեռու,

վերաբերել

Հեռու

Հորիզոնի պարզ լուսածիրի մեչ, Ուբ միանում են երկինք հրկիր, Քայլում է մենակ ՄտաՀչոգ մի կին. ու

ի

Արտաքնապես«անճանդիստ», մեղմ, ներդաշնակ, «կապույտ», աշնանային լոության մեջ խլրտում են ո՛չ անդորրաշունչ, ո՛չ խաղաղ տրամադրություն"

ներ.

.

Ամպը մթագնեց երկնքի ծերին, Հոզնեց բարություն արեգական.

Քամին Հառաչեց

:նրկ տանիքներին, այգիները աշուն Հագան: Սառաձ արնի փշուրները ընկան անծիր Դաշտերին ճամվիամիջին. Քամին վեր առավ առ հրամ, երա

եվ

ու

Պտույտներ արավ: Առավ ու տարավ, Ու

չխարնվեց աշիխարձում ոչ ոք Խեղճ տերեների րթբամուվեճին: ու

Ռչ միայն աշնանամուտի բնապատկերը, այլե դարնան գալուստը Մարգարէ երնում տխրության» «լուսեղ կերպայանի բանաստեղժություններում րանքով. Այս գարունն այնպես դգժվար է գալիս, Դժվար է զնում Այս գարունն այնպես... Սաղկարներքնրիդեղյամ է դնում Ու

ճողուղ

վրա

Աննկատձյունում...

«Լցված լռությունը» տխրության Հետ բերում

է

նան

տագնապ՝

ծիրում կասլույտների մեռան,-երազները

ցավի ապրումեեր՝ Ու

Հանգչում

նն

ճերմակ

(հուն... կատարներին

Ներքին խոովք, անքնություն, սպասումներ, որոնք լադրում են անճանգիստ կենսավիճակներ՝ Ո.

Մի

ն

բանաստեղծուճուն թե-

քայլում եմ մի բիչ շաղված... ջիչ քեջված,

Փշուր բեկված...

Մարգարյանիբանաստեղժություններում տրվում են այդ կենսավիճակի Ծաղիկներիսվրա պատառխանները՝«Մեռնում են չերթով իմ երգերս», ամառ ձմռան է է Մի ցուրտ վազող գալիս», «Ռւղիղ գիրկը ճերմակՁյուն Ամեհմ «Տե՛ս, է մնացել), երկնքում չինչ... թեր կոտրաժ երազն չվում»: հից խորունկ պատասխանըտրված է Հետնյալ քառաստողի մեչ՝

Սիրանյուից չողախեցիր

ինձ,

աստված, դրեցիր մեջ Տարածության

եվ

անսեր...

Մարգարյաննունի վերին աստիճանի դիպուկ մի տող՝ «ինչո՞ւ է դույններն աշխարչը փոխում իրիկնամուտին, իրիկնամուտին»,որը բացատրում է նրա ապրումների այդ որակը: իրիկնամուտիՀետ գնալով դեպի նախանյութ` «..նղյամից բարակ, Ձյունի փաքիլից Ձուլնցիր

ապա

դու

ինձ--

նորից դառնալով իրիկնամուտ,

այդ

ճանապարճի վրա

նա

տեսնում

է «կապույտ երազների», կարմիր սերերի ու կարոտների կորուստ, է թելադրում նախնականինքնության կարոտը՝ թախիծ:

Թենելով անցա

որը

ճանապարչը, Մարդարյանըխորին Հավատով դառայն ճառաեն որոնք կոչված դայթներին, Հոգեկան տարածությունը լցնելու սիրով, բաբությամբ, քնքշությամբ. նում

է կյանքի այն Հատվաժներին, իր նախասիրած բառով

Այսօր լույսը բացվեց Մի «տխրաչաղ ձայնով, կապույտ վաղորդույնով բացվեց: Այսօր լոյոր Ու

`

լյավիչներ իչան աշխարձճների վրա, Սաշմաններին րոլոր, Վար ու վերին... Սւ մանուշակներ լքավփվեցին աոատ կատարներին սառած Քար ու լեռին...

ն

Ժուրօրինակ այս օրնամենտը՝ ճառագայթների, լուսաբացի, լուսաթելեաշխարճազգացման բի, ծիածանների նախշերով բերում է Մարգարյանի բուն պատկերը՝«Այս ո՞վ է անցնում ճառագայթի պես իմ տխուր կյանքով»: նա 4նչեցնում է ներդաշնակության աչազանդեր, առանց որի անչնար է այն «զարմանալի ուրախությունների» վերադարձը, որին ծարավի է 411 ղարի տագնապների մեջ Հայլտնվածմարդկությունը ԱՀազանդի շեշտով է Հանձն որով Մարգարյանը րված «Մի ուրիշ, անչայտ մոլորակից» շարքը, է առել ոգեկան դաշնության լրաբերի առաքելություն պատմելու «ամոտ», «լուսոտո, «ծիածանոտ» այն մարդկանց մասին, որոնք երնակալուքյան Տառագայթներով երկիր են իջեցնում «դունեղ-գունեղ լուսաթելեր», բարի հրազների »«աղորդումներ, Հաշտեցնում են չողագնդի իխիրարախույս բնեծռներըն նորից դառնում դեպի «կապույտն անծիր, Դեպի արն»: «Զնչալից Հետո» ժողովածուն պարզեց մի շատ էական օրինաչափություն՝ որքան ավելի ուժգին է կենաց լուսավոր սկզբունքների ծարավը, այնբան ավելի բանաստեղծը դրամատիկորենկրքոտ ն անչանգիստ է արձադանբում կյանքի աններդաշնակություններին։Ապացույցնէ նան Հաջորդ՝ ծՓլըրցված լռություն» ժողովածուն, որում աշխարՀին անչճրաժեշտ լուսաճաղադայթների ուտոպիան ոչ թե ինչ-որ վերացական Հայեցություն է, այլ կյանՔի դրամատիկական բովանդակության յուրովի արտաչայտություն: Թեն Մարդարյանի բանաստեղծություններումմիշտ էլ գործել է լուսաստվերի գեղագիտությունը, սակայն կենաց լուսավոր սկզբունքների պսա(ադրումը ն կյանքի ստվերների պսակազերծումը առավել շուշափելի ն բովանդակալից տեսք առան 60--20-ական թվականների ստեղծագործության մեջ, Նյութի տրամադրության առումով, «ԶնՀալից Հետո» ն «Ացվածլոուքյունռ ժողովածուներինէ Հարում նան «Նվիրումները»(1982). Այս գիրքը նս այն ըմբոնման արձագանքնէ, որը, Պուշկինիբառեբանաստեղծության րվ ասած, կոչված է «արթնացնել բարի զգացմունքներ»: նախորդ գրթերում առձասարակ «լուվսի», «լուսաճաղագման» ու «լուսաթելերի» նյութին բաղմիցս անդրադարձած բանաստեղծը «նվիրումներ» դրքում նս ունի այդ նյութով գրված նոր բանաստեղծություններ,որոնցից մեկը «ատկապեսբնորոշ է նրա գաղափարականդիրքերին ու Հետնություններին. ու

Լույսը աշխարչում

չի

մարում

երբեք.

Չի կորչում մի կայծ, չի մարում մի թել.

Այդքան զորավոր

Ու

ալդքան

քնթն՝

Որտեղլ մնա' կամ ուր էլ փակվի, Մեկ 1" կզանի Իր ուղիղ Տամփան, կչշարունակվի.... |

Սա

«առանցքային» ծրագրային բանաստեղծականմենախոսություն է ոչ Համար, այլե՝ ամբողջ գրբի: Մարգարյանի լույսի մեծարանքը այլես ազատագրվելէ վաղեմի Հարցականներից ն ամրացել ճավատի շեշտերով: Մ. Մարգարյանըմնում է լուվսի աղբյուրների նույն անխոնջ որոնոնա ղը Դրանք պեղում է Հայոց մադաղաթյա մասունքներից («Մի ծաղիկ է կանգնել մենակ՝ կապույտ-կապույտ, ), ՔԲարակ-բարակօ ճարտարապեմիայն

շարքի «Մտորումներ»

»

տության փոքր ձների խաչքարերի փորագրություններում («Քարի վրա՝ Ու քարաճող՝ քարի վրա...»), օտար ափերին մաքառող Ճախաղողի լույս, րազատների Հոդիներում, լուսավոր երգեր մեր նոր աշխարչճում՝բնության զարթոնքի մեջ. է, Ծիրանի ծառ Ծիրանի այգի, եվ ձյուն է գալիս ծաղկած ծառերից...

մտածողության ամենաճշմարիտ Պատկերային

Սա

ձնը Ճամարվում է նշանակում է բնա-

մանկան Հայացքը՝ նետված կյանքի երնույթներին։ կանություն, անմիչականություն, ճշգրտություն: «նվիրումներ» գրքում կան Հրաշալի շատ էջեր չենց բաՄարգարյանի նաձնի առումով: Դա վերաբերում է Հատկապես գյուղական մանկության Հուշապատկերներին՝կալ ու կամին, դեզին առվին, կարկտաճարարտին, մշուշների մեջ սուզված խրճիթին, թթենիներին ու մասքոնրատան ծխին րենիներին, խոտերին ու ջրերին, մանկության ճանապարչճների պես-պես գույներին, քոնրան պոնկին նստած մորը, որը Հիշեցնում էր աստվածամոր խամրած պատկեր ն, վերջապես, Հորեղբորը, որի մասին պատմող մի քանի բանաստեղծություններումամբողջանում է Հայ տոչմական սերմնացանՀողագործի (ճեռավոր-Հեռավոր տարիների)վերին աստիճանի բնական կերու

ու

պարանջը.

Ու «որնղբոր պատկեր թարի, Զեոջին եղան, Մեջքին կողով,

Հոնքեր բեղ, Ողչի մղեղ. ու

Ու

բախտը

Ու

բախոոը՝ շեղ...

ժուռ,

Հ. Սաչյանի էպիկականմանկության (դա բացատիրտարբերություն վում է նրա ծննդավայրի՝ ԶանգեզուրիյուրաՀատկությամբ) ն ի տարբերություն Վ. Դավթյանի տեսիլքային լեգենդար մանկության (դա էլ գալիս է կորսված եզերքի բնույթից), Մարգարյանիմանկության Հուշերը դերաղանապես քնարական են ն որոշ առումով էլ` կննցաղային-առարկայական: Այդպես են նան ժամանակակից գյուղապատկերները՝«Առվիափին» շարքից. ի

կտրան ծերին Հարսը չոքաժ՝ Ոսկի ցորեն է լվանում

Ու փռում եի

մի

է չեղջ ու արն ջանի տկլոր տղա

Ջոմբախն առել Հոլ-Հոլ անում, Մոզիներինչուրն են Ու

մեծ

նանն

տանում,

Լ կրակ վառել՝

Աովի «բին (վացք անու...

Գրքի շարքերից մյուսը կոչվում է «Մտորումներ». խԽորՀրղածությունների նյութը բարդ Հակասականաշխարչի բացաճայտումներնեն, Հողեու

ես

Մարգարյանը հր ներդաշնակ կյանքի խԽորճուրդները: կան,մարդկային, ճանդես զալով մարգրչով պաշտպանում է Հումանիստական արժեքները՝ ղու Ճոգնոր աղքատացմաներնույթների դեմ:

Հիսնական թվականների վերջին պոնզիայի անդաստան մտավ բանաստեղծների մի նոր սերունդ՝ |. Դուրյան, Վ. կարենց, Ա. Սաճակյան, ն. Միքայելյան ն ուրիշներ: Չալթը գյուղում: Լյոդվիգ Դուրյանըծնվել է 1933-ին նոր նախիչջնանի անցել տեխնիկումն ավարտելուց ճետո նրնանի պտղաբանջարաբուծական Բավականաչափ է լրագրային աշխատանքիզանազան պարբերականներում: ձեռանրկար տնեց որոնումների շրջանը, մինչն որ գտավ իր աշխարձճն «եղեգան գիրը: Բանաստեղծականնոր ճանապարճի սկիզբը նշանավորվեց փող» գրքով ն «Մաշտոց» պոնհմ-ասքով: Դրանց Հետնեց «Արեգակն արդար»(1976)ժողովածուն: ապրում է բանաստեղծի անճանգիստ Ավելի քան 25 տարի Դուրյանը տենդով՝ սեփական գույների որոնումներ,բանաստեղծականավանդական ն նռրագույն կառուցվածքների խաչավորումներ, իր բանաստեղծականբընավորությունը գտնելու մղումներ: նրա որոնած կետերի մեջ կլանքի ն աշխարճի Հեւո Հաղորդակցության գնալու Հենարան եղավ Ճճողը՝ե՛ իբրն պատմական տարածությանվրա շաե՛ իբրն կյանքային ներդաշնակության Հրճվանքի րբունակվող Հայրենիք, ե՞՛ իբրն մարդու Ճճոգնորկապերի ամբողջությունը խթանող չափաաղբյուր, նիշ: Այս առումով նրա ստեղծագործության մեչ էական սաշճմանագիծ էր «եղեգան փող» Հավաքածուն, որի ուղղակի, բնական շարունակությունն է «Արեգակն արդար» գիրքը: Գրքի առաջին ն բավական ընդարձակ բաժինը կ արնի մեծարանքներ, ընդ որում արնը դիտված է ոչ են արնի պատումներ թե իբրն երկնային մենավոր ճանապարչճորդ կամ սովորական լուսատու, կյանքին կյանք բերող, ուժ ն զորություն տվող մշտակարկաչ աղբյուր: այլ Դուրյանի արնային պատումները յուրովի շարունակում հն Հայոց արեվապաշտությանբանաստեղծականավանդները: երկնաբնակարեգակը, նրա մեկնությամբ, գոյության Համար պարտական է Հողին, կյանքի արմատներին, որոնք փոխադարձ առնչության օրենքով ճրաճրում են արնային ճառագայքների շռայլությունն ու արարչական ճզոր շունչը. ու

ու

«Դու շռայլորեն

Քեզ

քեզնից

Խառնում

Ու.

Հողից

խլում.

«ողին ծլում...

ես

Աչխարճը ամբողջ Դառնում

ՈՌ.

Փո

է

բողբոջ,

պայթում, սայթում չաճել տեսքով...

Հողից ժնվող արն («Արն,դու

ամենից շատ Արեն եռ Ճողի»)յ--սաէ արդար առատաբաշխ, ամենազոր ու մեծաճոգի շռայլ, արեգակների փառաբանությանմեկնակետը՝ «Արկագիրք»(1980) ասքային շնչի պոնմի։ ու

ամենատես

ու

դնում է արնի բնավորության մանրացումինչ-որ տեղ Դուրյանը ների («Արն սիրո», «Աբենմրջնատես», «Արենվախի» ն այլն), սակայն ամԹեն

բողջության մեջ նրա արներգությունը մեր արդի բանաստեղծության ուշագրավ էջերից է' Լ. Դուրյանի պատկերային մյուս նախասիրությունը, արնից ճեւտոյ ամպեն է՝ որոտներով պայթող բարությունկայծակներով, անձրններով են գտել «Անձրն ններով: Ամսպային-կայծակային տեղ զգացողությունները քոչուն շարքում, որը բացվում է բանաստեղծի կյանքի փիլիսուիայությունն արտաչայտող ն կյանքային տարերքը բնութագրող ճետնյալ տողերով. ու

ու

ու

Գարնանամպ եմ, գալիս եմ ես, հմ Մոայլ աչ բերում. Դուք այդ աճից ժմի՛ վախնցեք-Ձմռան

մաՀ

եմ

բերում:

Գարնան ամոլ եմ,

գալիս եմ ես բերում. Դուք որուռից մի՛ վարնցեք-Ծաղկաչոտ եմ բերում:

Ու

ոլոտ

եմ

Գարնան ամպ եմ, գալիս եմ ես կայծակ եմ բերում, Դու. կայծակից մի վախեցեք Ծիածան հմ րերում:

Ու

Գալիս հմ Խոով ձայն

նսա

ու

նմ

-

Հեղեղի բերում.

Դուք »եղզեզից /ի՛ վախեցեք Սերմնացան եմ

բերում

Արն-անձրնայինշարքերը գրավիչ են ու վառ ն՛ վարար զգացմունքով, Հանդիսավոր փառաբանական Հնչհրանդով, կ՛ Հատկապես դինամիկ սյուժեի՝ ներքին գործողության տարրերով: Դուրյանիտարերքը ոչ թն լայնաչունչ.պատումն է, այլ քնարական մանրապատումը, որի վկայությունն է «Արեգակն արդար» դրքի բանաստեղծությունների մի զգալի մասը: Օրինակ, այս մեկը. ե՛

ու

'

Տրորեցի խոտը... ես

զգում

նմ

Բարձրանում

նրա ցավի Հոտը... է,

նի

բարձրանում է, բարձրանում է ղանգազ...

կանգնում է խուր... նրա տերններբ նորից արնոտ

են,

իր բնույքով Դուրյանի ստեղծադործությունը ո՛չ ծանրաչուն պատումային-առացողական, ո՛չ էլ ներբերանգներով լեցուն ներքնաչխարչայինինքնաբացաչճայտման, ալլ առավելապես խործձրդանշանային-այլաբանա-

(բանաստեղծություն է: Ստեղծադործության առանձնաչատկության վառ ու ճամողիչ ցուցադրումն է նհրեսնամյա դրական վաստակից ծաղկաքաղված «Բերդ» (1983) Հավաքածուն, Անտարակույս, Դուրյանի բանաստեղծություններում կան նկ պատումային գրելակերպի ոճաձներ, ն ներաշխարճային-ապրումային շնչառության լիցՔեր, սակայն այդ բաղադրամասերը զերաղանցորեն ենթարկված են խորկան-բազմիմաստ տարերքի

այս

թե «անառարկա կռաոչ Հասկացության շրրղանշանիտրամաբանությանը՝

Հումների» ըմբոնումով,

այլ

առարկայականության:

բովանդակության յուրօրինակ փոխաբերական

Հանդիսավոր շունչը առավելապես վերաբերում է «Մաշտոց

պատ-

շարքին, որի առանցքային թեման Հայասմական ասքին ն «Վարք լուսո» տանի պատմական կենսադրությունն ու բնավորությունն է՝ դարերի ընթացէ մինչն Սիամանքով: Հայոց մաշտոցապատումը, որի սկիզբը Հասնում բոյի «ՍուրբՄեսրոպ» վեճաշունչ-մենախոսական պոեմը, ունի մեծաճա-

ավանդներ: Մաշտոցապատումիգաղափարական-դեղարվեստական առանցքը Հայոց այբուբենի՝ իբրն ազգային մաքառման, դիմադրության դոյության մեծագույն պատվարի գաղափարն է, այն, ինչ զ. Սնակը բանաձնել է «Զենքի դեմ գրիչ» խոսքով: երեսունվեցբանյա պոնմը նս (ճայոց 36 տառերի շարակարԴուրյանի ղությամբ ասպարեզ է Հանվել բանաստեղծիմտորումների շղքան) զաղափարական Հիմնական պաթոսով ճարում է ազգային Հողզեբանությամբամրացած կայունացած պատմական տեսությանը՝մաշտոցյան գրերում վարփակված լույսի, Հավատի, նվիրումի, երազի աղբյուրների ըմբոնմանը: Պատմականամեն մի ժամանակաշրջանունի իր պատկերայինմտածողության գլխավոր բանալիները: Մաշտոցյան ժամանակաշրջանում այդպիսի դեր ունեին ՎաՀագնի առասպելի երկնային-երկրային նշանները, աստվածժատուր արեղակները, կապույտ-կապույտ լանդշաֆտի գունագծերը, Հողի ձայնը, կայծակ գութանները, լույսի ակոսները, միով բանիվ՝ պատկերային ղուգորդությունների մի ամբողջ շտեմարան, որից լիուլի օգտվել է Մաշտոցի արարչագործությունը իր իսկ մթնոլորտով ցուցադրեԴուրյանը լու Համար: ԱՀա այդ մթնոլորտիմի ճրաշալի մասունք. բուստ

ու

ու

Աչ սարին բերդ, Զախ սարին բերդ.

նրանցմիչե

Մասրեվանքբ վեչագժբեթ... նրանց միջն Հին երգախոս Գողթան գավառ եվ կապտախիտ երկնջի արն կա վառ. Զանգն Լ վանջի Ոգնորված զիլ ղողանջում եվ խնկաճուռՀավատովէ մարդկանցկանչում...

՛:

«Մաշտոցի» Հետ, ինչպես ասացինք, ոճային-արտաճայտչականմիասնության մեջ է «Վարք լուսոջ շարքը՝ խոսքի տարերային անմիջականություն ն շեշտերի Ճանդիսավորություն, պատկերի ճկուն զուգորդություններ, ուժի, թափի շեշտադրումներ, ճոգեկան ապրումների արնելցիորնն անչճնաղանդ բոնկումներ: Հիշենք«Արծվաբերդը»՝ նվիրված Մուշեղ Գալշոյանին. եվ բերեցին ջարեր խոչո՛ր-խոշո՞ր, Հոնքեիր կախ քարեր՝ լխոժոռ-խոժոո, Գլո՛ր-գլոր քարեր, քարծի փերթ-փերք՝ Շինեցին բերդ. Բերդին արձիվ իջավ՝ կտուցին օ4, 0ձն

էի

կարմիր, որպես շանթեղեն

բոց...

թեն Դուրյանը,

ունի

ինքնակենտրոնացումներ-ինքնասուզո

նաճայտնություններ (այդպիսիք են «Թալիսման» շարքի փիլիսոփայական մանրանկարները քառյակներ, վեցնյակներ, ութնյակներ ն այլն), սակայն Ճճիացումները, Հիմնականում ծակված է իր ճոգեկան տրամադրությունները՝ կարոտները, սերերը, երազները, տագնապները ն այլն,--դուրս բերել լայն ասպարեզ, ներքին աշխարՀը դնել ժամանակի պատմականլայն շրջագծե«Դարի խոճեր» շարքի շատ բանասնի մեջ, Այդպիսի ուղղություն ունեն մտորումներ մարդու, բնության, անթաքույց բարձրաձայն, անհղծություններ՝ ն այլ ծառ թեմաներով: արեգակի ծաղկունքի, Ճողի, Հողագործի, եմ ընդգծել Դուրյանի քնարերգությանէջերում տիԱյստեղ էլ ուզում բապետող կյանքի արբեցման, գոյության ճՃրճվանքիտրամադրությունը, որ չետը բերում է բարի թախիծներով, երազներով լեցուն վերաբերմունք աշխարչի Հանդեպ. Այդ տրամադրությունը բանաստեղծին կապում է ազգային Հին ն նորագույն ավանդներին, օրինակ Հովչ. Շիրազի, Վ, Դավթյանի կյանքի Հրճվագին վերապրումների ն բնության պես-պես ձների արբեցումների ավանդներին: Դուրյանը, թեն Հաճախ է դիմում «սլեյզաժին», բայց նա «պեյղաժիստտ չէ այն բովանդակությամբ, ինչպիսին են, օրինակ, Համո Սաճյանը կամ բնության «ներքին կյանքի» մանրամասնությունՀրաչյաՀովչշաննիսյանը, ների, շարժումների, ներքին էության Հետազոտողները: Այս կետում Հատկապես նա Ճճարազատ է Շիրազի աշխարձճազգացական տարերքին, որը, շրջանցելով բնության կենդանի շարժման մանրամասէ բնության լայնաները, նրա ռիթմը, ներդաշնակությունը, տիրապետում գիժ ն լայնածավալ ընդճանրացվածկերպերին: Բնության նկ Հողի գույների անսաճմանությանմեջ նրան գրավում են որոշակի Հատվածներ, մասնավորապես սերմնացանի երնույթը, որին նվիրված են մի շարք լավ բանաստեղծություններ։ ԱՀա դրանցից մեկը. ու

Սեր սերմնացան,

Տարիներդ ակոս-ակոս եկան, անցան... երանի քեզ,

անրմնացան,

ծեր

Ամբող մի կյանթ քոնը դարձան ծիածան: կայծակ, անձին ու

Դուրյանի սերունդը, չնայած տարիքային տարբերություններին, Համախմբվեց նոր խոսք ասելու Հողի վրա: Դրանցից ամեն մեկը ի Հայտ բե-

րեց

որոշ

տվյալներ,

բայց

ի վիճակի չեղավ ասելու նոր խոսք:

Դրանց մեջ էր, օրինակ, ՎահագնԿառենցը(1924--1980), որը գրեց մի շարք քնարական շնչի գործեր՝ ճայրենի գյուղի վերչուշների, իրիկնային ճամփաների, սիրո ն հրազանքի տրամադրություններով։ նրա քնարն արժանացավ անգամ Գ. Մաշճարու գնաչատմանը: Այդուամենայնիվնրա ժողովածուները(«միրբիկա», «Աղբյուր»,«Արաճետը ձյան տակ», «Բարի ն ույս, աշխարչ» այլն) մնացին իբրն շարքային դրվագներ քնարերգության նոր որոնումների Ճանապարճին։ Ավելի տպավորիչ էին նրա պարոդիաները:

(ժնվ. 1931) աչքի ընկավ բանաստեղծական ՀըՄիքայելյանը բազմազանությամբ: նրա խոսքի բյուրեղացմանը մեծապես նԽարանքների Նանսեն

խանգարեց թեմատիկ ապակենտրոնացումը:Առաջին գրքից («հմ

դարու-

եր»՝ 1958) մինչն վերջին ժողովաժուները նանսեն Միքայելյանը գրեց շատ որոնք այղպես էլ չճամախմբվեցին մի առանցքի բանաստնեղծություններ, նս լավ պարոդիստ է, նան մի շարք Ճաջողված մանշուրջ: Միքայելյանը ճեղինակ։ կական բանաստեղծությունների Շատ

եռանդուն

(ծնվ. 1936), գրեԱբամայիս Սահակյանը աշխատեց

բանաստեղծությունններ, լով մեծաթիվբարոլյախոսական-դիդակտիկական որոնք լայն ընդունելություն ունեն մասնավորապես երիտասարդ ունկնդիրնեապրելու, սիրելու վերաբերերջանկության, րի շարքերում: Բարության,

են դասերնոր կյանք մտնողպարունակում իսկապես յալ նրա խրատները

ններիճամար: Սաճակյանըավելի քան 100 երգի տեքստի «ճեղինակէ, որի Համար արժանացելէ Համամիութենականմրցանակի: Քնարական տարերքի բանաստեղծ է Թաթուլ Բոլոոչյանը(ծնվ. 19838), լեռներին, ամպերին, երկնքին, լուորն ունի բնության՝ Ջավախքի ճւայրենի ւաբացներին, աղբյուրներին խվիրված թավշյամեղմության բանաստեղխածություններ («Արնի մտերմություն», «Ամռան լուսաբաց», «Գույների

«Արմատներ» գրքերում|: Հայրենի գյուղի Հովվերգական բնության պատկերներով ալքի ընկավ ՍարգիսԽարազյանը(ծնվ. 1922): Ս. Խարազյանի բանաստեղծական ժողովածուների քանակը անցնում է մեկ տասնյակից: իսկ բանաստեղծություններում Խարազյանը անդրադարձավ Առաջին Հայրենի Կուրթան գյուղից Հոգուն անցած տպավորություններին՝մանկուՃճանդի,առուների ու անտառների, թյան ճուշերին, զյուղական արտ վոտների ու մթնչաղերի պատկերներով, շատ բարի, քնքշության ճասնող Տարիների Հետ, թեն լայնացան Խարազյանի բարի Հնչերանգներով: գյուղի ու բնուքյան սաշմանները, բայց նրա բանաստեղծական ուժեղ ներշնչանջները դարձյալ մնացին գյուղական ոլորտում: Նրա ժողովածուներում («Գարնան առավոտ», «Այգաբացըլեռներում», «Սարի գիշեր», «Տարիների միջով», «Մասրենի» ն այլն) տպադրվեցին բնական, անմիջական ապրումների ն օդի պես թափանցիկ բանաստեղծական ներշնչանքներ: Խարաղյանըերբեմն-երբեմն դիմում է այլնայբ անճչարազատ նյութեբի, բարոլախուական սենտենցների ն քաղաքային «ուրբանիստական»թեմատիկայի, սակայն նրա ստեղծագործության դլխավոր առանցքը բնության մեջ ծվարած ճայրենի գյուղն է՝ Հեքիաթային դունադծերով, գերազանցորեն մանկության տարիներից իբրն ավար մնացած տպավորություններով ու Ճուշերով: Ս. Խարազյանը«բաց տեքստի» բանաստեղծ է՝ անմիջական,անկեղծ բնական 4նչերանդի բառուբանի: պարղալուր Հյուսվածքի, խոսքերի, Այդի, անտառ, սար, բարձունք, այգեպան, գետակ, առու, ճող, սայլ, ժառյ ծաղկունք, դարուն, աշուն, գարնանամուտ, մշուշ, ամպ, մեգ, աղբյուր, դառներ, շներ, արտույտներ, ծղրիդներ, եզներ, մանուշակներյ--ալսպիսին, կամ մուտավորապես այսպիսին է Խարազյանիբառապաշար-բառամթերքը, որով նա վերստեղծում է իր աշխարճի պատկերը: Ճիշտ է նկատված, որ բառի Հանդեպ վերաբերմունքը ճավասարարժնեքէ այն վերաբերմունքին, անդամ այն կեցվածքին, որ տվյալ բանաստեղծն ունի աշխարՀի ճանդեպ: խարազյանը բառապաշարովիր գյուղի ճուշերի Հետ է, ծննդավայրի գույղը»,

.

՝

առա-

ու

ու

16--061

նա որսհւմ հերիմեջ։Այդ Հուշայինտպավորություններից

է ոչ այնքանսՌորքան անդարձ Հեռավոր գյուղի Հովվերգությունը: Այդպիսինէ մանկության ծղրիդների Հուշային այս պատրանքը.

ցիալական մոտիվներ,

Ծղրիդներն աղմուկով բարակ» երգում են Ճալրենի արտում, Այդ ծհրգով դաշտերում նրանք

Փաչում

ծեն

0ծում

է

արթուն,

գիշերը

Այդ երգր անձրն անտառ

վարար,

է ու

արու,

Փարվում նն սրտիս մեչ իրար կարոու Հազար մի Հուզվում ու

Այդ

ծղրիղներն արուն Բերում են 4եռավոր մի ուշ, եմ արտում կարծես թե ցնա Մանկության մշուշով անուշ: նրզով

Հայտնվում Ս. Խարազյանիբանաստեղծություններում իբրն կարոտի խորճրդանշան, մոտավորապես այն բովանղդակությամբ, որը դրված է մեծ լոռեցու «Փա՛ն, Հայրենի՛ ծղրիդներ» փիլիսոփայական քառյակի մեջ: Անցյալը բանաստեղծինտրամադրում է տրտմության.

ԾղրիդներըՀաճախ

են

աաՀավատսայնպես պայծառ կր Անցնող օրերս ունեբն կրակ, Տուն

ունեմ

Հիմա,

Բայց ուրախ էի

ունեմ

անտուն

ամչն

ու

չինչ,

ինչ,

ժամանակ:

նրա բանաստեղծություններըվարակում

իրենց լավատեսականշընչով անգամ այն դեպքերում, երբ բնանկարների ու գլուղի տեսիլքների ընղՀատակով անցնում են տրտմության մեղեդիներ, ինչպես՝ են

կճսգիշերնարդեն իր բեոր բարձել, (ի դանդաղ ն ցերեկ մաղում, Ջաղացպան էի նհրազում դարձել, եվ ցորեն էի երգելով աղում... Գնում

կամ՝

Աստղեր, առսաղեր Հեռավոր, Հեջիաթներ եք չինչ, Անչունի մեջ

այս

խորունկ չունեք քուն

ու

նինջ...

Խարաղյանըչունի ենթաբնագրային «թաքուն» մտքեր, այլաբանությունններ, ալլասացություններ, առածա-առակային Հղումներ ն այլն: Սա չի նըշանակում, սակայն, որ նրա «բաց տեքստը» Համազոր է Ճոնտորական-4Հրա4Հնչերանգներին: սպլարակախոսական Ս. Խարազյանըօժտված է կոնկրետ պատկերավոր մտածողությամբ, Ճատկապեսգունային ղգացողություններով. վկան՝ նրա անտառային, ամռան գիշերների, խշշացող ալգեստանների,գլուղական ճամփաներին այլն, ներչնչանքներն են: Այդ սերնդին Հաջորդեցին «գարունականները» ե մի շարք ալլ անուննան ներ՝ Անաշիտ Պարսամյան, Յուրի Սաճակյան, ՀրաչյաՍարուխան, նման վառ Դ ավոյանի Ռազմիկ անճատականություն: ասպարեզ մտան աղանց աղմկարարության ն տվեցին «Անկախները» ՔնարերգությանՀրաշալի էջեր:

՛

Անաճիտ Պարսամյանը(ծնվ. 1947) մի շարք բանաստեղծականժողովածուների "եղինակ է («Փլունիկ», «խոստովանանք»ն այլն): հր էությամբ նա կին բանաստեղծուճի է, որը բաց, անկաշկանդխոստովանությանէ գըն նում «ույսերի, ճողեկան աշխարտճիալեկոծուչիրագործված երազների ն թյունների գալարքների, ցավերի ն կարոտների, մի խոսքով՝ մառդկային ուժեղ է զարկերակվում մասին:նրա բանաստեղծություններում դրամայի դրամատիկ չիղը, որը ն դրանց տալիս է անմիջականությունու անկեղծության շեշտ, ապրումներ, արտաշայտման բնական կրանգներ:Պարսամյանը գրում է նան պատմվածքներու ճեքիաթներ: Ավելի խաղաղ շնչի տեր բանաստեղծ է ՅուրիՍաճակյանը (ծնվ. 1932): նա նույնպես մի քանի ժողովածուների Ճեղինակ է («Արնը քո դեմքին», «իմ մեղեդին», «Երբ դու գալիս ես» ն այլն): նրա բանաստեղծություններիՀամար ամենաբնորոշը Ճանդարտ, ներսուզված մտորումն է կլանքի ամենատարբեր երնույթների շուրջը։ Այլ խոսքով Հակված է դեպի խոհականուիյուն, իճարկե, ոչ թե մերկ ռացիոնալիստական,այլ զգացմունքով շոշավմեջ միանգամայն ճիշտ նկատվել է, որ նրա ստեղված: Քննադատության ժադղործությանառանցքը մարդու ապրելակերպի, կյանքի ն մարդու փոխՀարաբերությանխնդիրն է: Յուրի Սաճակյանը վանմտորումները չի սաչշմանավփակում կյանքի դակներում, այլ դրանք տեղադրում է ավելի ընդարձակկենսական տարածությունների մեջ. Դրանով նա դառնում է մարդու ճավերժության երգիչ:

նեղ

գուցն, "Կ.Ջկանչնս,

ես չարձագանքեց... նայիր անցումին: ես ուրիչ տեսքով կշայտնվեմ բռ դեմ Գալիք սիրո պես առեղծվածային:

Թեթն Ջարտասվես:

Սաճակյանիմտորումների մյուս ոլորտը Ճայոց պատմությունն է, նրա անցյալի ն ներկայի կապերի Հայտնագործումը («Աեռ, Լեռ...», «Արարաեն Հետնլալ տողերը՝ տը» ն այլն): Բնորոշ ...Զկա անցյալ

Ու

չկա

գալիք։

Ողչը ներկա մլիբ-ալից...

է

ՀՐաչյա Սարուխանը (Սարուխանյան,ծնվ. 1942) ընդամենը երկու ժողովածուի Ճճեղինակէ, որոնք անվանված են «նզրագծեր» ն «Հրաշք օրերու

ինչպեսվկայում

բանաստեղծությունները, նա կյանքին նայում է ոչ թե՛մակերեսային, թռուցիկ ճայացքով, այլ իբրն բարդ, առեղժվածներով լի աշխարչի, որտեղ կան տագնապներ, ճողսեր, որոնումներ, Ճոդեկան վիճակների փոխանցումներ, մարդկային տրամադրություններիվերելքներ ու անկումներ: Այս իսկ ելակետից Սարուխանը անդուլ Հետնողականությամբ որոնում է կյանքի ներդաշնակությանկերպերը, Հոգեկան խոովջները խաղաղեցնող «հՐաշէօրեր»: իրապես, նրա ճամար կյանքը ճասկանալի է ոչ թե սոսկ Հարթաչափական ձներով, այլ, առաջին «ճերթին, ամենատարբեր անդաշն նությամբ, որը ծրարում է դաշնության որոնում: Դիպուկէ ասվաժ՝ են

վիճակների

վերքեր Փակված

են

ոտնաչետքերը

Վերքերի միջով իրերը Հոսջը Մեզ

Հրաչյա Սարուխանըգրել

է նան

-"նոացող

տանում

պաՀիւ--

վեր...

սիրային Հուշեր, տրտմության

սակայն ավելի տպավորիչ է նրա «Բիբլիականաշուն» են բերվում անցյալն ու ներկան.

շարքը,

երգեր,

որով իրար

`

կանաչ

կր

ձյունը

աշունքվա կեսին,

եվ կորուստ ուներ լուրաքանչյուր ծաո: եվ Հավբեր էին բներից թափվում, բառհրը պայծառ: եվ տեր չունեն եվ ինչ որ մեկի իչողությունը Տիրոչն էր փնտրում ցրտից շիկնելով, եվ

տերն

երկինք Լր

անտեր բառերին՝ անտեղյակ գնում

քաց

նոշրկներով...

Հրաչյա Սարուխանի կարելիություններըդեռ լրիվ չեն բացաճայտված: Դարեր ի վեր, սկսած վաղ միջնադարից,ճայոց բանաստեղծությունը Հարուստ է եղել տեսիլային արտաճայտչաձներով:Այդ Հարուստ ավանդուՀասել է 94 դար,ե. Չարենցի քյունը ճաղզար մի ձնափոխություններով մեջ դառնալով Հիմնական որակ: ստեղծագործության Տեսիլալին մտածողության վերածնունդը նոր թափ առավ շ20-ական քվականներից, ճանապարՀ բացելով նորօրյա պոնտական միֆոլոդիայի Համար: Ցայտուն օրինակներ են Պ. Սնակի «լույսի» միֆոլոգիան («եղիցի ն լույս»), Վ. Դավթյանի «Սննդավայր»շարքը («Անկեզ մորենի» գրքից) Հետագայում գրած տեսլապատկերները: Տեսիլը դառնում է արդիական են իրողությունն, ինչպես մեկը ն, վկայում բանաստեղծության նեցուկներից ու

ամենաները, արդյունավետ դեր է խաղում: «Պոնտական միֆոլոգիայի» է (ծով. 1940), որը դեռ ուսանողակածպայտուն դեմքը Դավոյանն Խ. է Ֆրնանի Աբովյանի անվան մանկավարժական տարիներից (սովորել է ինքնանման ճայտնի դարձել բանաստեղծություններով: ) ինստիտուսում Առաջին գիրքը կոչվում էր «իմ աշխարտճը»,մյուսը՝ «Ստվերների միջով»: Վերջինիս առիթով քննադատությունը նշեց Դավոյանի ճակումը դեպիմտաւ ննրքնաճայտնությունների տարերքը, գրաֆիկա-

Ռազմիկ

-

ծողության պոլիֆոնիզմը,

կողմնորոշումները: ստվերագծային ղաժիտեսիլային-

Առաչջինդգրքերին Ճճետնեց «Ռեքվիեմ» քնարական-փիլիսովայական մաճվան, մարպոնհմը՝մարդկային կեցության բովանդակության, կյանքի դու Ճոդնոր ազատության, երկնքի ն երկրի Ճարաբերության,ինքնաճանաչման կ ճարակից նյութերի շուրջը: «Ռեքվիեմի» Ճայտնությունը վկայում էր, որ ճայ բաանաստեղծության մեջ մշտական աշխաըը» ձնեռագրանցմանէ արժանանում իր Կասելիքը, ու

ա

ունեցողմի նոր, տաղանդավոր անՀատականուբանաստեղծական է. դրել «Ռեքվիեմ» պոնքննադատ գրե, Հուրոնի, Վադիմկոժինովը թյուն»` գիրնո

Լաշա»

ռուս

մում ճամարյա լիովին բացակայում է այն, ինչ կարելի է անվանել «պատմական ինֆորմացիա». Մեր առջն է իրապես մերկ տեսք առած ողբերգություն ն նրա խորագիրը՝ վերցված երաժշտության ոլորտից,-- Ճիանալի է իր ճշգրտությամբ: Դա արդարն ողբերգականերաժշտություն է, Հոգեչանդըստ244

նրգ, որը իրացվել է գերլարված բանաստեղծական խոսքով: Բայց սլատմությունը, ոչնչի Հետ չճամեմատվող ժողովրդի արյունով ներթափանցված պատմական ողբերգություներ,որի մասին խոսք է գնում, -տեսնում ենք պոնմի յլուրաքսունչյուր տողում: Վերին աստիճանի»րաշալի Լ, որ կարծեք քե ոչինչ չասելով պատմության կոնկրեւճության, այսինքն «փաստերի» վերալերյան

սուլ: յալ։ Ռազժիկ Դավոյանը...

վում է Հրեշավոր սպլատմական լատակլիզմի բում էության ժեջ»2։ Մե այլ առիթով կոժինովլ գրում է, որ Դավոյանի ՔԽարերդուքյան մեջ իսպառ բացակայում են «պատմության նշանննբր» Պատմական «նշանների» ն պատմական կերպարներիփոէ խարենյ--նկատում կոժինոպոեզիան չատուտ վը,--Դավոյանի է կանչվում «անձնական ակունՌազմիկ Դավոյան բի ու ժողովրդական-ազգային Դա ինքնին բարդ բանաստեղտարերքի», «անորսալի» միասնությամբ: է, է ժական մտածողություն որը իբրն իր տեսակի մեջ «նաներկայանում էություն, ՕԴրա արտաճայտություն են «Ռեքվիեմ» պոխասկղզբնական» եմին Հաջորդած բանաստեղծականժողովածուները: ու նախ ն առաջ՝ որով «երազների բա:

,

.

«Մեղրաճացը»,

տեսիլների»

«Եառավել լ ակատար:` Հիոածողությունը"արտաֆայտվելց նատտիլժական

իաղզների ու

տեսիլքների» չինավուրց

բանաստեղծա

արաաձալտչությունը

մուժվեց որոշակի դրդապատճառներով՝ Հեքիաթով -ՖԽորկառուցվածքներ հրազով

պատնեշները, 00,ԿՄ/ ..երկինջն

ու

ներդաշնակությանը

Հաղթաճարելուկյանքի կյանքի ժխորում Հայտնաբերելու գոյության

գրավելու աշխարչը,

ոս-

մե՛ծ

այնքան

Ջյուներն այնքան չա՛տ.-

էուժյսնս մեջ

կապույտ աստղեր

ԱշթարՀի ն մարդու

այս

են

անվերչ թպրտում:

Հարաբերությանմեջ բնական կարիքով՝

Ոսկեցոլ տեսիլքն

է

Տեսիլքներ ծաղկում

կանաչում... են

ամենուր

Չնրքներում մի անչալտ տրտմություն,-է կյանքն, ավա՛ղ եվ քիչ-բիչ մեռնում մաս Մար տրվում է Հողմերին, աւ

Տեսիլքներն ապրում

ճե

Հավիտյան...

գոյության Դավոյանը

մեծ

իրավունքը նվաճելու ճամար ստեղծում է

ժամա-

նակակից Ճեքիաթ.

՝

ս..0ս

եվ Իմ

Հնարել

վախենումեմ

գետբ վրա «ին շրերի

Իմ

մի

եմ

դգետ-արտասուք--

կորցրնեմ երան, ղողանջում Լ լուռ ցոլբը «ուրչրանչ

Գետիս ափերին քավչե չիրիկներ, Օրոր ծն առում բույրով անանուն, Գիտիս ափերին թավչք ճիրիներ, Օրգերիս ՞ամար

Ծաղկաքերթերից Թելեր են մանում...

ֆանտաստիկան յուրատեսակ իրացումն Դավոյանի

է այն

տագեապնե-

րի, որոնց Հրաչշրումով ժամանակակից բանաստեղծությունը դիմում է Հույների լեզվով խոսող արվեստի լեզվին. Հին երազներ Ու

Հին

են

չուրջս

նան

քափառում,

կորուստներ ծաղկում

են

բույլ-բույլ:.-

Տոգեկանկենսագրության չափանիշով վեր«Մեղրաճացի» տեսիլները ոեքն՝ «Սիրո նագրված «Պատանության «խառըտնսիլքներ», տեսիլքներ», սիլքներ» Դրանք բնավ կապ չունեն միստիկական գուշակություններ Ճայտնությունների, նորագույն. «աստվածաստեղծման» Հետ, ինչպես մեկԷ

տ

ու

"

որոշ նաբանեցին

ձանապարՀչէ իաաառաաաաո

քննադատներ: Տեսիլը

բանաստեղժության մեջ Դավոյանի

ՈՐՐ դեպի անխաոն-Հեքիաթային տարերջըտ

ծս իմ

մանկության ճՀանդերին կանաչ, ծաղկունքին խուլ շշնջալով Ասում էի, 22 սեր կբծրեմ ձեղ, եվ կրծքիս խորքում Բառերըանուշ զեգզնգում էին ճամփա գնացող Հեռո՞ւ-Հեռավոր Խոլ նժույգների պանզակների պես: Ծառ

ես

ու

ասում

էի՝

սեր

կբերեմ

ձեզ,

կբերեմ որբան աշրարչն ունենա.-Խոտերն անշշուկ խԽոնարՀչվումէին. եվ ծաղիկներ ժպտում (ին լում, ծվ չրերն իրենք տագնապներըՀին Անրջչանք էին դարձնում մաքուր ես

ասում

էի՝

եվ թիքնոները

(ին Համբուրում

սեր կբերեմ ձէղ, ժեզմ երանությամբ: խոտերը

դալար.

Ֆվ թոչունները ոսկե կտուցով Ջուր էին րերում իրենց սիրասուն ձագերի Համար...

«Զարմանք էր աշխարչճնՀեքիաթների մեջ»,--այսպես է Մ. Սարյանի արվեստը գնաճատում Դավոյանը: Աշխարչճատեսության նույն շավիղներով նա ինքը դառնում է դեպի գարմանքի աղբյուրները դեպի այն ծովը, որն իր բարի շնչով անվթար է

պաճում«ոսկի ձկնիկի» կյանքը,դեպի այն ոսկեգույն որը թիթեռնիկը,

4ա-

վերժության է վերածում ակնթարթը, դեպի այն երկինքը, ուր մարդը փըեն ոում է իր «բաց թները», դեպի այն սաճմանները, որտեղից ճառնում Հեռաստանները, դեպի ոսկեղեն խարիսխները, կապույտ այն որոնցից՝ Ծիծաղի ճերմակ աժպեր են լողում տխրության անճունի վրա... կապույտ

նրա բանաստեղծություններում գործում կաէ Հոգեկան դաշնության է «բրնորպայմանը՝ բախման. ստեղծվում Ֆինեթը, որի բնեռներից

Փակադիր

չափանիշը գոյության .կս

«ՆՐ

կանգնած

էմ

զույգ

այս

հվ լեռների առջն ի'ունկ

եմ

որիզոնի ծխում:

միջե

Չեն ու

Հակադրվում սովորականն ու անսովորը, Հողն ու երազը. մարմին են առնում երկրային ազդակներից՝

երկինքը, առօրյան

Առավոտն իր ձեռքերը Թրչում էր ակունքներում. եվ «օրչնանքը Հողի՝ Թեքն մի մառախուղ՝ Բարձրանում էր երկինք:

՛

երազանքները ոստոստում էին Հողում երկնասույզ, Զորավոր ձեռքով երեկոն մուժը Սեղմում էր Հողին, եվ ակունքները ճառագում էին

Ֆերմությունն

լույս.

Դավոյանը աշխարձճըներկայացնում փոխակերպություններով Լ.ծրնույթների է

աւ

ոչ թն անշարժ, այլ դինամիկԿԱ երնույլթներիփոխակերպությունների՛օրենքը դառնում է զուգորդական ոչ թե գույբանաստեղծության նեցուկ, որի «Համաձայն իրականությունը ների, գժերի, ձայների պարզ թվաբանական գումար է, այլ փոխառնչությունների անընդճչատ ըրնթացք,որով ամեն մի երնույթ կրում է մի այլ Հատկություն ունի Դավոյանի երնույլթ:կերպարանափոխվելու Սառը: .

էր ծնվել, Ծառը ծառ Ապրում էր ծառ Ան էր ամառրներո՛վ, աշունեերո՛վ։ սիրով--

ծառի բողբոչը,

նան ՛

նան

գյուղական առավոտը--

ԱռավոտրՀանդարտ սար

ու

ձար էր

լցվում...

նան

արեգակը, անընդատ պտտվող երկիրը, նան աստված, որի մեջ բանաստեղծը որոնում է մարդու իդեալը. «Մեղրաճացում»Դավոյանը յուրացէ նարեկացիական ֆում թեն երբեմն մեխանիկորեն ավանդները, կրկնումէ մեծ

ապրումները: աղոթող-ապաշխարողի աաարաը

«Մեղրաչացին»Հետնեց «Տաք

կախվեցին Հարցականներ:

որի սալեր» ժողովածուն,

վրա դարձյալ ու ճամճեջիաթներն սալերի» տեսիլները՝ «Տաք

Այսշարունավությունն--Ֆե:փորդությունները, նախորդ գրքիտեսազծերի տեղնս Դավոյանրներքին «

-

ինջնաշրջադարձերի, ինքնաքացաապրումի,

բանաստեղծ |՝ կյանքի «ներքին «-Հայտումների Հակում

դաղտնիքներիչճանաչման

ՀԵՏԵ

Դավոյանի Համար գեղարվեստականանդիր է երնույթների «միչուկի» յուրացումը: նա «Ճեռու է ռելինֆներից ե մերձ է մարդու զգացական թրթիոներին: «Տաք սալերում» զետեղված «էպոս պատանության» պոեմը,«Հեեն սիրո, երազի, կոքիաթի գորգը. «Շոկինման» չարթնրըպատմում

բնության,տառապանչայրենի եզերքի, ծննդավայրի, ըրստի, մանկության, է Քի ցավի գաղտնիքներից, որով ամբողջանում քնարականՀերոսի ներՀոդնոր թելադրանքով աշխարչը: Այդ Հերոսը 14 դարի ալեկոծությունների ու

ճանապարճորդությանդուրս եկած անճչատն է։ Ի՞նչ Հանգրվաններիէ ձգտում այդ Հերոսը՝ Հիշողության քավշլա թների, «Հեքիաթի գորգի», կանաչ Հովիտների, »նռավոր ճանասլարձի, երաղզների կապույտ ստվերների, ջրաչարսերի, տաք սալերի, կախարդականտնաչ կի, անսաշման լեռան կարոտի ն այլն: Առարկայականն ոչ առարկայական վերացնում է ՀեռանշանապատկերներիչՀամաձուլվածքի ոգով Համապարփակ վորի ու մերձավորի սաչմանագծերը, ե՛ մասնակի նշանակությամբ: նրա մսշ«Վուլսի-Համար՝ ն՛ փիլիսոփայական, խարչը անմասն չէ ո՛չ Հուսաճատության պաճՃերից,ո՛չ ճոդգեկանտրտմությունից, ո՛չ փլուզումներից, սակայն էականը ի

«շավոյանը ճանապարճ բացելով

գոյության կատարելության .

ձգտումն է՝

է իմ մեջ կատարելության մի անխառնթախիծ... բանաստեղծ է, որը ոչ թե Հանգում է Հոգեկան Դավոյանը

----Ծաղկում

դրամաների

ն ծայր բնեռներին, այլ լույկյանքի խենթ ուրախության ՀուսաՀատության սի պես-պես տարբերակների որոնմանը, «կենաց ծառի» արմատների լուրացմանը: նրա ուժը բանաստեղծություններիկենդանի թրթիռներն են. ինչպես,

կանաչ դաշտերըփափուկ» Թաթախված են լուվսի մեջ, Բլուրները խոնարձ

Ծվարել

են

լույսի

մեյ...

Մինչն «Պղեձե վարդ» (1983) վերջին գիրքը Ռազ4իկ Դավոյանը ներ-

կայանում է ոչ թե ռելիեֆների, առարկայական պատկերացումների, այլ ներքին, անորսալի ու անտեսանելի ապրումների, տրամադրության, Հոգեսուղման, ներաշխարճի գաղտնիքների վերծանման բանաստեղծ: «Պղնձե վարդը» ես նրա բանաստեղծական նկարագրի շարունակությունն ու լրացումն է, Հատկապես՝բանաստեղծականշարքերով: նրա երկու պոնմներն «Թորոս Ռոսլինի դարբ») իրենց ընդճանուր արժեքով էլ («Հայապատումը»,

գրաժ «Ռեջվինմ» ---՞զիջումեն նախկինում ն Հ---Հ-Հ. պոնմներիմն:. Հ

քնարական «Խաչերի ջարդը»

Աշխարչագրական տարբեր գոտիներում (ծննդավայրից մինչն արտասաճմանյան ափեր) գրված բանաստեղծությունների երեք շարքում («Ազգն ու քարը», «Հեքիաթ մղձավանջչներով», գուցե Հարություն «Հավատամ՝ նա ու է հրնում նեմ») իբրն դարի տագնապներն Հոգսները՝այդ դարի դրամատիկբովանդակությունը ներաշխարչճովզննող գեղագետ: ն պարզապես սովորական մարդկային Հոգսերն ու Համամոլորակային են բացում Համար («Որն տագնապները, իրապես,ճանապարչ տխրության առ-

է

բնորոշ ապաշխարձաժխտողին թե մենակյացին, ն անձնական ցավերի ծայրազծերում տառապող ընղշանրական

որը ւոխրությունը»),

ոչ

րում է, այլ անչատի Հողեվիճակ: Հնաճաշակ» մուսային ն վիճում Բանաստեղծը դիմում է «Հնաոճ, ), բանավիմուսայի ներշնչանբները չերքող Հայացքների դեմ.ճԲմուսային»

չ

ճում

'

է՝

Հանուն

ասելիքի

Հանուն կյանքիալե»--՛ մարդկային ճշմարտության, ան

ցո իԽագազ թելադրում են Հիլորնոր Դավոյանին ագնապներն Տողսնրը,բնականաբար, ն խորքը քափանցող-,՛ կյանքի «ոսկեղեն ցանցը»--հրազողի երնույթների կռաչողի կեցվածժբ: կս

--

ու

ԱԱԿ

ՆՈ

ՇԵՐ

Ես

ինձ Համար ապրում էի կորած սիրո մշուշի մեչ, տապակվում կր ռաիրտս էլ Խոնարչ տաք ուշի մեյ... տառապանքի

իր՝ բանաստեղծ-երազողի,նախնական կեցությունն է: Այս կետից անցքեր՝ մանկության Հրաշքնեսկսվում ն շարունակվում են դրամատիկ բախտախաղի անվերադարձ կորուստներ, րի փլատակվելը, մանկության սիրո անՀչետացում(«... սիրո ծով չկա վաղուց--կա ժանգոտածկրքի խաիիսթ»), կյանքի կանաչ ճանապարչները Հաղթաչարելու դժվարություն, մաքառում՝ Հանուն «Հեքիաթի դորգերի» ն այլն: «քնարականՃեկյանքի դրամատիզմը իր սուր ընթացքովՌԴավոլանի բոսին»Հանումէ.ոչ մբայնլեթարգիական քնից, այլե նրան կանգնեցնում ն ամենաողբերգական փաստի առջեւ Դա երկէ ամենաճակատագրական նային «աճաբեկիչ նյութի»՝ «միջուկի պայթյունի» կանխազգացողության արձանագրումն է «Պղնձե վարդի» խորչրդանչանով, ավելի ստույգ այդ վարդի ծննդյան հրազանքով, որի ճետ բանաստեղծը կապում է մարդկության նոր գարնան սկիղբը, «արնի լուսաշխարճի» ծավալումը Համամոլորատարածություններում: Հենց այդ առաքելության Համար էլ կային բոլոր է «արնի ճրճվանքը», «սիրո կանչերը զրնգուն», նոօրչնում բանաստեղծը ու իից ապավինում տառ գրերի մեջ Հալված բանաստեղծական«ույսերին չեն ծերանում»): («Բանաստեղծները Պղնձե վարդի հրազանքը՝ իբրն Համաշխարճային կացության դրամաւռիկական բովանդակության խորճրդանշան, բանաստեղծի ներաշխարճում ժնում է այլնայլ դունագծեր՝ եղերերդականշեշտեր (շնա թոչունի պես քոավ իմ ձեռքից»), անճամար Հարց պատասխաններ,երազանքի նավերի ճեռավոր ճոճքի պատկերներ՝՝ջրաշարսերի տեսիլքով, վերին ատյանում գաԱստծոխոստումներ կանաչ-կարմիր աշխարՀի Հղումներով, դիՀակալող բախտային գոյության լուրեր բերող քամու լրաբերություն ն այլն ե այլն: Մարդու ն տխրության Հինավուրց առասպելներից գալով դեպի ժամանակակից աշխար"ճիալնկոծությունները, բանաստեղծը որոնում է այն ակունքը, որը «սիրո ճամար ասսղերի անծայր երկինքն է բացում»: Բանաստեղծը ասպարեզի տալիս է «ոգեղեն որոնք Երկրի»ճամփորդներին, կոչված են գտնելու ներդաշնակության խնդուՀավատը, արմատը՝ սերը, Սա

`

ու

ճ

կորածսերն թյունը, Հրճվանքը:

Հենցայս

ու

Ճճավատրո փլատակված

կետից էլ ճրովարտակում է մի րոնք անչրաժեշտ են մարդկային գոլությանը. նա

շարք

պատվիրաններ,ոտ

ին չպես՝ ս

ինչպես`

.Ճավատանքիրար, մեկտեղ խնղդանք...

«ստղչ

իր

մարդկությունը դառնա մի մասնատումից բոլորվելով...

մարդ՝

ինչպես՝ «քացեջ հ

ինչպես

ասեջ՝

դոներբ փակված երգերի կյանքի իմաստը գտանք:

այն պատվիրանը, որ աշխարչից վերանան սաճմանները. ն որ ամենուր թագավոՀողի վրա ապրեն «մշակ-մարդիկ ամոլիեզներ», բեն արնի ճառագայթները, Հավերժ տխրության Շրչաոր տիեզերքի «... ու Հավատի սերմերը, ազանառության» մեջ տեղ բացեն ճույսի ու տության նվիրյալներն զինվորները նվաճեն պղնձե քաղաքլ՝«ՌՈղորժյա՛, երկի՛նք, ծիածաններով», որ արթնանա քնած ճրաբուխը՝ էթնան, մարմին ձնե տալու ու մարդկության վաղեմի տենչերին: իր նրազներով ու պատվիրաններով Ռազմիկ Դավոյանը տարիների մեծն ու է «Հաշտ ճեռավորությունից արձագանքում խաղաղ Թումանյանի մարդկության...» ամենաարդարացի փիլիսոփայությանը. «եթե Հրաշք լիներ, խաղաղ մի մարդկություն)՝ «նախնիներիս Հազարամյա արձագանքով լըցված»: ինչպես «Մեղրաչաց» ն «Տաք սալեր» գրքերում, «Պղնձե վարդի» մեջ կս ԴավոյանըՀավատարիմ է մնացել իր բանաստեղծականնկարագրի 4իմնորոշ կողմերին՝ ոչ թե պոռթկացող, այլ խաղաղ ու տնական քնարական նան

ցանթերն

օրենքիկիրառու---զգայականություն, առարկաների փոխակերպությունննրի ափերի մեջ կայուն կառուցւթյուն,ւճամաչափ, ռիթմական իր ոտանավորի ա...-Վվածք, Հոգեկան քրբագծերի՝, փոխարեն, նախասիրություն՝: Հարթագծերի վերծանման ճակում, երկնային-մթնեոլորտալին «դաղանիքների» խորչրդա-՝ ն

Լ

Լ

նշանների «ղումներ

ե

այլն:

հրնեույթներիներքին կապ Առարկաների, կապակցությունների միջոցով Դավոյանը ճայտաբերում է դրանց, այսպես կոչված, «միջուկը» կամ «մագնիսական դաշտը», որը, ինչպես երնում է բանաստեղծություններիցը, ու

նրա ճամար գեղարվեստականճիմնավորված խնդիր է, ներքին առաջադրություն:

Հոդեկան կյանքի

բանաստեղծականմտածողությունը Դավոյանի

կարծեք թե դեգերում առօրյայից ցանկապատված չոարածության առարկայական-նյութական վրա, պատմության փորձից ինչ-որ Հեռավորության վրա. դա այդպես է իբրն փաստ ն այդպես չէ, եթե խնդրին նայում ենք Դավոլանի՝ արմատները, խորքերը,ներքնաճատակըճանաչելու դավանանքի դիրքերից: Բանաստեղծի արտաբնագրային մտածմունքների արտաճայտում են ու սատմական ժամանակը՝ խոորբվքներով ճույսերով, խորդուբորդություններով, լույսով այդ լույսին ուղեկից բազմաքանակ ստվերներով: Առարկաներիկապերն ու փոխակերպություններըդարձնելով իր բանաստեղծական գաղտնիքը, նա, փ վերջո, Ճանդում է արմատներիու ճակատագրիէությանը: Հենց այստեղ էլ ասենք, որ Դավոլանը -Կիողերամույզ` «մտորումների պատին իսկ չի մոռանում ճակատագիրը, որի խորչուրդներով ազգային. լեէ

ու

ցուն խորչրդանշաննէ` «ազգն

ու

քարի»

այն միացությունը,

կապը,

որը

աս-

Դրանցիցմեսլարեզ է տալիս մի շարք քնարական խոստովանությունների: կլ. Հեռվում մնացած Հայրենի եզերքի երազանքն է. եմ «..կորա՛ժՀայրենիք»

ե՞րբպիոի քո

Հանգա՛ծօջախ,

մեջ նոր կրակ

վառեմ...

Վիլյամ

բանաստեղծության լրացումն է ՀիՍարոյանի ն տպավորիչ ե րդի Հոգեշանգստյան Հրաշալի շատակին նվիրված բովանդա-

Ռրոշառումովայս կությունը.

Դու վերադարձար... Քեզ բարի գալուստ, բարի վերադարձ՝ նրանց անունից, ովջեր այսուճետ աշխար: նն գալու, Դերմակ թիկնոց առաքյալի պես վերից վար Հագած, Գու նրանց Համար կանցնես արտերով նոր կծղած գարու...

ԱՀա

նան

ներին՝

պատասխան խոսքը Սարոյանի

նրա վերադարձի Համբավաբեր'

մարդասերներ, դուք մի բարկանաց.-կիսված է Հողս, կիւված է կյանքս, ճակատագիրս, Ուրեմն՝ աճա, կիսեցեք նան սիրտս» մարմինս... ս..իմ

Ք բարեկամներ,

՛

«երկատված Հայրենիքի»պատկերացումը Դավոյանի Հայրենաշունչ քնարի միակ շեշտը չէ: նիա բանաստեղծություններումտեղ են գտել նան այլ «Հայրենական նշաններ», յինչպեսազգային պեյլզաժի այս թափանցումը Հոտ եմ քաշում՝ Աշունէ, ), ինչպես«Մայր»ւեսիլխոր աշունջ («Սազկից եմ Հետ կարող է ինձ ասել, թն դու օրնիբուն, Ո՞վ Քը՝ «Պատկերիդ զրուցում չկաս», ինչպես բիբլիական-վաղնջականազգի երկրի ժայո ու քարերի փան Հետնյալ խորՃճուրդը: ռարբանությունը եղեջ քարեգութ ն տարեք ձեր մեջ Զեր Հողր, լեոր. հրկինթը. բեչեղ...

էլի ուրիշ տեսագծեր ու դուլներ: ժողովածուն ոչ միայն շարքային «Պղնձե վարդ» բանաստեղծձությունների դրվագ չէ բանաստեղծի գրական կենսագրությանմեջ, այլն նոր խոսք է արդի պոնհզիայում։ Դա Դավոլանիամբողջացող բանաստեղծականաշխարձճի Հետաքրքրականն տպավորիչեղրն է: ն

«կանոնազանցռավանդարդիստներիխումբը (որոնց Ա. Վոզննսենսկին Համարել է «ինտելեկտուալ խենթեր»)տարիների ընթացքում նոսրացավ, իրենց շ«անխոչեմ» դիրքը զգացին մի շարք մնետաֆորիստներն պոլեմիստներ, անցան ոչ կանոնազանց ստեղծադործության, իսկ խմբի շարքերում մնացին Հատ կենտ անուններ, որոնք Համառորեն ընդվզում են պոնզիայի դարավոր Հիմունքների՝ բանաստեղծականությանդիմ: ինչպեսցույց տվեց մեկամյա ասուլիսի մասնակից քննադատ Ֆելիքս Մելոյանը՝ առճասարակ գրականության շչաճերի խոր: դիտակցությամբ շաբադրված «Անցնողօրվա Հետագիծը»Հոդվածումշ4,այդ խմբի բանաստեղծներից մի քանիսը չափածո բնագրերը վերածում են բարդ կոնստրուկցիաների, անձճույզ, անկրակ Հիերոգլիֆների, բանաստեղծություններիցօտարելով կենսագրության սլաշարներն կլանքային ստույգ տպավորությունները։Այսուամենայնիվ առանձնացանմի շարք անչատականություններ,ինչպես Արնշատ Ավագյանը: ու

ու

ա

'

ԱբեշատԱվագյանը(ծնվ.

1940,

Աշտարակում) եիկար տարիներաշխա-

Բանաստեղծուչ դեղանկարչությամբ: ս:ել է իբրն լրագրող: է 1963-ին, տպագրվել խսրագրով, Բլունների առաջին գիրքը՝«Ակունքներ» են «Օրերի Հայտնությունը»(1968), «Մաքրվող Հեռուներ» որին չետնել Այս գրքերում, թեն կան բանաստեղծականտպավո(194) ժողովածուները: չիմնորոշ որակը փորձարարություննէ, Դայ, իչարկե, ուրիչ էջեր, սակայն բանաստեղծականտողի ներ որոշակի ծրադրային ուղղությոն՝ոճի իջեցման, մետաֆորական-զուզորգականիմաստաառարկաների «արձակայնացման», ն այլն։ Այս ամեեր առավել ցայսուն արտատայտվեց «նավը ուռկավորման Զբաղվում է

նան

նի մեջ» (1976)ն "աջորդ ժողովածուներում: Այդ գրբերում բավականաչափ նկատելիորեն երնում է Ավագյանի բաՀաննկարագրություն՝ նաստեղծական կերսլարանքը. ոչ թե առարկաների առարկաների մեջ եղած ւսյլ այդ բաչայտ «ճուզական» կաղապարհերով, ներքին-անոնսանելի կապերի բացատայտում, ոչ թե բանաստեղծականկա-

այլ էության թափանցումներ, ղարդարանբներղարդաձներ, ոույվածքների նրբազծեր ոչ թե բնագրային Հարքազծեր, այլ խորքային-ներտեսքային ու

Ասել է թն՝ կյանքի նյութը: առարկաների «ստատիկ», Հարաբերականորեն վերաբերմունքի անշարժ վիճակները Ռոգեոր նյութի, Հոգեկան շտրժման վերածելու միանգամայն ճիշտ մեկնակետ: ե հակաԱյս կետում էլ, ընդճանրապես: որոշվում է բանաստեղծության սաճմանագիծը, Օանկախ նրանից, թե ինչ գժի վրա է բանաստեղծության Թե՞ անծանոթ, նրբատվյալ բանաստեղծը՝փորձված, ծանոթ, Շաշակ, ոչ սվանդական: Արնշատ Ավազյանը սկսեց ավանդական Հանդ ու չափի բանաստեղծությամբ, անցավ «նորարարական պայթյունի» կեռմաններով, ապա նորից «չափավորվեց»՝ ոչ թե ավանդական բանաստեղծության արտաքին տեսքին վերադառնալու, այլ իր չափածոն ավանդականՀոդենյութով՝ բանաստեղծականությամբ շաղախելու առումով: նկարներում ուշադրություն են դրավում սովորական Ա. Ավագյանի ն ոարկաները երնույթները՝ մեծ քաղաքի բազմաճարկ տներ, արվարձաններ, բնության եղանակները (գարուն, աշուն ), սնանուն-սիմվոլիկկի ն անունով (ինչպես վարդն ու անթառամը) ծաղիկները նե այլն, ֆանտաստիկ «գաղտնիքներով» ճեքիաթային գունագծերով ներկայացնելու ճակում: Այսպես. մի կտավում ներկայացվաժ է երկնքի կամարից վար իջնող մի պատկեր, ուր երկինքը, ծաղկեփունջ, տեսիլքային-ֆանտաստիկական է ըստ մտաչճղացման,մեկնաբանվում Հոզլի արմատների Հետ ունհցած զուզորդական փոխՀարաբերությամբ: Ակնճայտ է նկարների ն բանաստեղծությունների «բնագրային» նմահությունը՝ իր ներքին տեսաշխարչի մեջ առարկաներըտարրալուծելու, զդայական տպավորությունները զուգորդական ներհյուսման օրենքներով մեկնաբանելու դիրքը: ԱՀա, օրինակ, նրա մի կտավի բանաստեղծական«ճամարժեքը». .

ու

ավանդական,

ա-

ու

սերբ սպիտակ անձրեները սնաճողի մեջ ոսկեդույն սհրմերին նն լխառնում կապույտը ծրկնջի, դու կայում նս ամպերի բացվածքների միչից

է

տեսնում

կանաչ

նն

նս, թն ինչոլես դարնում ծիլերի դաշտերի...

Ավագյանիբանաստեղծության խոստովանանքային դբամատիկկառուց-

ճիմնական վածրների՝ մոնողբամայի

տիպը՝ իրապես լալն ասպարեզ է բաարվեստի նախաճիմքային օրենքների յուրացման ճամար: Դրա օրինակներից մեկն է «Աննանգիստ գիշեր» բանսստեղծությունը, ուր ամեն մի առարկայական պարզ, կոնկրետ պատկեր ճետր բերում է չճողեկան ապրումներիմի յուրօրինակ շղթա՝ լի «ճանդիպակաց» մտածմունքներով.

ցում

Տերնների

տետ աղմուկն է շչարժվում արմատի միջով, է տիրտր՝ արյունն աղմուկով լյվում

կյանքը տանելով երազի միչով, իսկ մեզ թվում 1՝ խաղաղ զիշերն է փովել աշխարչին:

Անքնության մէջ մայրն է ծերանում չկա զինվոր տղայից) (վաղուց լոր ն խեղճ պա"ակը, կծկված ռկա շենքի անկյունում, է տաքուկ զրկի մեջ։ մտքում մտնում

նավաստիներին անվերջՔվացող

անձրնն է թափվում ծովերի վրա. ավազախոտր տանչջվումէ նրկար անձրեոտքամուխծենքություններիցք, հսկ մեզ րվում է խաղաղ դիշերն է փովեիլ աշխբարչին...

լ

կյանրիղբաման, ավելի ստույզ՝ ղբամատիկկյանքը, այս բանաստեղծուքյան մեչ ածանցվում է սովորական պատկերներից, վերին աստիճանի Բբնական, անչճարկադրյալեղանակներով. տողերի արանքում չկան ապրումը արճնեստականորեն ուժեղացնող «ներդիրներ», Հավելյալ աղդակներ: Մի այլ օրինավ՝ «Թե որտեղ են թաղում կովերին». կամուրչը Փարուշչեն

կովերը տուն Հոդնատանջչ

ու

դողում

է

ոտքի

տակ,

դարձան արոտից... տխուր

ներքնակն ժաղկավոր

Լ

կովերի աչքերում դաշտերի,

իսկական անկողնում ոչ մի կով չի քնում,

Բացատր թափուրԷ ու խաղաղ, խոտերը ծփում ծն Հովի մեջ, աչքերն են վախվորաժ, աչրիս դնեմ շորերի են ասն Հուշում որ դուոնորին՝ մարդկանց ժեջ են թաղում մարմինի կովերի:

Սովորականկյանքի սովորական մի բեկոր՝ արոտից տուն է դառնում կովերի նախիրը: Այս կետից էլ ծայր են առնում դարձյալ դեպի նյութը գըկյանքի դրամատիկ նացող «ճանդիպակաց» մւոածմունքները կառուցվածքի, տխրության ու հրազանքի «ճավասարակչոության», գոլության զիգզագների մասին:

«.

նրա լավ բանաստեղծություններից, ԱրեշատԱվագյանը, տիդատելով իում է կլանքի միջով անցնող դրամայի թելերին.

..Առավոտիմեջ,

ծրբ վառարանում բոցավառվում էր արյունը ծառի, մեկը գնում էր իր էության մեջ, մեկը չէր Ճիչում օրը, որ անցավ հր սորյան միջով...

Ապացույցն են նան «Պոնզիալի ծառը» շարքի քնարական սուզումներից մի քանիսը, «Սաղմոսներ» ենթաշարքի Հատկապես Ի («Ո՛վ աշխարտ, ականջ դիր իմ խոսքերին» ), Դ («Ով երկինք, լուռ մի մնա»),Ե («Ով արեն ես դու դակ, արդար օրճնլալ») սաղմոսները: Ամեն մի դրամա սովորաբար Ճճարուցումէ իր «Հակոտնյան»՝ճեքիաթըչ ֆանտաստիկականդոնսլաջխարճը, ֆանտաղիան: Ավագյանի յպարզապես՝ զրքում դրաման «ճերքող» խորչրդանչանների դերով են երնում դեպի երկինք միտող չրի կաթիլները՝ Քամու

բերանն ընկած խատուտիկի նման Ճույսաը փշրվում է օրվա շնչից, տենդոտ օրվա գրկում ոչ ոք չի նկատում,

Քն ոնց ու

մի

բարակ վտակ պոկվել գետից

ելնում

է

երկինք,--

ծովերի կարոտներըմարմնացնողԽեցիները՝ ձուլվաձ կապուլտից

Հուլսր շնչում

է

խեցիների մեջ մարգարիտի պես...

իր բանաստեղծականաշխարճի այս

նա ուք Հատվածով՝ տեսիլքներով,

է դնում արվեստի արտաքնապես պարզունակ, ինչ-որ տեղ

նախապաշաոմուն-

քային գոգիոնեոի լիցք կրող զգացողությունների ոլորտը: Ավագյանը ձգտում է բանաստեղծական կառուցվածքների գրաֆիկական սովորաՃատակության, արտաճալտչության արձակ-ռառօրեհականության», է կանության, խուսափում գանգրաչեր բառերի տարափից, զարդանախշային անճաշակությունից, այսպես կոչվաժ՝ աբշտաքինպոնհտիզմից: է: Դա նրա ժամանակակիցդասակարգումով նա իրապես մետաֆորբիստ առավելությունն է, որի ճետ էլ, իմ տպավորությամր, կապվում են նրա րանաստեղծականմտածողության որոշ ճեղքվածքները: Մետաֆորը՝մետաֆոր (դիպուկ են ասել, որ արվեստից, վերչ ի վերջո, մնում է միայն մետաֆորը), բայց դրա շաճարկությունը իր Հետ բնրում է նան ճակաբանաստեղծականինչ-ինչ շեշտեր, մի դեպքում՝ զտարյուն «տեխնիցիզմ»,երկրորդ դեպքում՝ միգամած վեբացականություն, երրորդ դեպքում՝ Պոգեբանականվինակնեոբի անշառբժություն: Դատելով գրքից, Ավագյանի թրթիռները առճասարակխաղացկուն չեն, հրնեացողչեն, այլ սուզված են իր Հոգնաշխարչտի մեջ: Դա նրա զգացողական Բանն կերպն է, միանգամայնբանաստեղծական: այն է, որ երբեմն նա շեղն վում է ալդ տարերքից զգացմունքի փոխարեն ասպարեզ տալիս «հաշվին»՝ կանռնին:

Դրաօրինակնէ «Ներշնչանք» բանաստեղծությունը. Այսօր, երբ

առաչին բառը իմ մեջ, սեղանին «աց կար. ծնվեց

եմ ձինապտուղ ն

մի

բաժակ

օղի...

Այսօր, երբ

առաչին տողը ծնվեց իմ մեջ, Մարիամ մորաքույրս սուրճի բախտ կր փնտրում.

բաժակի մեջ

ձինը էր տեսնում առավոտի միջով թքոչող ն ասում էր, որ իմ կյոնքի Ճամիին նկատում է փշոտ մի ատող... նա

է ուր

նրան երբեմն դուրս ԶՋավփազանց օբինապաճություն-կանոնասիռությունը խանութում, սաճմանագծեր բերում Հակաբանաստեղծության («Մթերային

վաճառողուճինշաքարի

թվում է,

որ

Հետ

ազնվությունն է քերակշոում, ինձ մի՛ աճ

նրա ճերմակ խալաթի մեջ Հանգստանում է փետրավոր

ամպերի

մաքրությունը»՝ «Կիրակի» պոեմից),--երբեմն էլ նա բանաստեղծությունը զրկում է անմիջականությունից, լարումից, այսինքն՝ Հոգեկանությանայն տարրերից, որոնք նրա Հաջողված բանաստեղծություններիուժային գծերն են:

վերաբերում է Հատկապես«գիտակցության ճոսքի» սկզբունքով շաոաճյուսված «Մարդը օրվա ճետ», «կիրակի», «ներաշխարճ»խոստովանանքային երկար պոեմներին, որոնցում, թքենկան անակնկալ ն փայլուն մետաֆորներ, բայց դրանց Ճուղզական-իմացականամբողջացմանըխանդարում են մեկ ժծայրաչեղ կոնկրետությունը, մեկ էլ՝ ծայրաճեղ վերացականությունը: կոնկրետի ն վերացականիստեղծագործականխնդիրը, դրանց սինթեզը լավագույնս արտաճայտվել է Ավագյանի վերջին գրքում, որը կոչվում է «Լույսի արմատներ»(1985): Սա

«կանոնազանց»բանաստեղծների Հետագա ճակատադիրըդասավորվեց միանգամայն տարբեր ձնով: Այսպես. Արտեմ Հարությունյանըմնաց մթամածության, ստատիկ բնանկարի գեղագիտության դիրքերում. Հենրիկ էդո-

յանը խորացրեց «գիտական պոհզիայի» խենթության ն զգացմունքի օտարման դավանանքը, Արմեն Մարտիրոսյանը անմիջականխոստովանություններից անցավ արձակի Ավելի արդյունավետ եղավ Հովչճ. Գրիգորյանի,Դ. Հովչաննեսիուղին: Առաջինըայլես Հաղթաճարելով իրարանցման տարերքը, իր ձեռագրով կողմորոշվեց դեպի ինքնաճեգնանքիողբերգակատակերգականբովանդակությունը, գրելով մի շարք տպավորիչ էչեր («Բոլորովին ուրիշ աշունչ, «Քո առաջին ), իսկ Դավիք Հովճանննեսը բառերը»գրքերում սկզբում«Անցյալկորուսյալ», այնուճետն «նոր կյանք» ժողովածուներով անցավ Հուզական պայթյունների գեղագիտություն դիրքերը, ի Հայտ բերելով մտավոր քափ, ձնակառուցվածքային ն ճնչերանդային բազմակերպություն: Սերեդափոխության տրամաբահությամբ պոեզիայի շարքերը Համալրեցին մեծ թվով Ճճուսատու նոր անուններ՝ էդ. Միլիտոնյան,Ղ. Սիրունյան, Հ. Մովսես, Ա. Շեկոյան, հ. Մամյան հ այլք:

ի

նախորդ սերնդի, «կանոնազանց» տարբերություն

նորադույն փուլի

աչքի կես--80-ական թվականներ) բանաստեղծները դարավոր Հիմունքպոնհղզիայի ննրդաշնակությամբ, Հավատարմությամբ: ների՝բանաստեղծականության ինչպես «կանոնազանցների»,այնպես էլ նորագույնբանաստեղծների Թոփչյանը: առաջին գծում ճայտնվեցԱլեքսանդր գործի դնածատողներից նրա կետում, դնաճատության «կանոնազանցների» եթե առաջին Բայց դեպքում՝

Լ20-սկան

թ. երկրորդ մտածողության ընկան

դրույթները խախուտ էին ն շատ անգամ կամայական, արճեստական, ապա 70--80-ական թթ. բանաստեղծությունը դնածատելիսՀանդես բերեց ավելի սթափ վնրաբերմունք: Դա վերաբերում է Հատկապես «Վաղվա երդի սերմերը»5 բանավեճայինճոդվածին, որով բանաստեղծությանՀեղեղի միջից ճարնոր անունների վրա ցականներ են դրվում ոտանավորագրությամբտառապող ն առանձնացվում են իրապես Ճճեռանկարունեցող մի շարք անուններ: Դրանց անդրադարձել էր արդեն Ս. Սարինյանըվերը Հիշատակված «Գրական նոր սերնդի դիմագիծը» Ճոդվածում: Դրական նշանով են գնաճատվումթե Ս. Սարինյանի,թե Ալ.

Թոփչյանի

էդ. Միլիտոնյանը: Ղուկաս Սիրունյանի Համար բնորոշ է Համարվում «Վերադարձի ըղձանջը» (Ս. Սարինյան) դեպի անցյալի ճուշերը, դեպի Հին-ճին օրերից ասած Ճուշապատկերները, նան իր տպավորությունների«անչատականացված դրանորումները»(Ալ. Թոփչյան), աշխարճի գաղտնիքներին չաղորդակցվելու տենչանքները: Ալ. Թոփչյանըգրում է, որ Ղ. Սիրունյանըառօրյայի առօրյան մեկնալլանում է «զարմանքով», կյանքի առջն ծնրադրությամբ: Հակոբ Մովոնսը Համարվում է Համառ որոնումների բանաստեղծ, որը ոտտնղծումէ «զարմանալի, Հեքիաթային բնանկարներ, որոնցում հրնում են /չ միայն Հայկական տեղանունները: այլն Հունական դիցաբանության ոգիները՝ ջրաճարս, ջրամարդ, նայադ» ն այլն: Հակոբ Մովսեսի առաչին իսկ նվագներում նկատվում է բառերի իմասՀ. Մովսեսը, Ղ.Սիրունյանը, Հոդվածներում

Ա.

Շեկոյանը,

նան

չ

մի ճետաքրքրատային գործածության միտում, որի շուրջը նա շարադրել կուն Հոդված «Գարուն» ամսագրում": Հ. Մովանսիխորճրդանչանների դիմաց մյուս շնորչալի բանաստեղծը՝ ծրմեն Շեկոյանը առավել Հակված է դեպի բնական պատկերը, դեպի բարոյական արժույթների իմաստավորումը, վերչինս էլ կապելով ճայրենի եզերքի Հետ միանալու ձգտմանը: Բանաստեղծական ներդաշնակության օրինակներ է տալիս իգնատ Մամյանը, որի մասին Ս. ՍարինյանըՃանիրավի դրում է, թն նա չունի իր ճոդու աշխարճագդրությունը, իր բնությունը, քն նա երդում է ն առճասարակ սեր, առճասարակ բնություն այլն: Սա ըստ ամննայնի անստույգ տպավորություն է, որը Հերքում են Մամյանի իրապես անչճատականացված, դասական պարզության ն ժողովրդաշունչ պատկերավորությանձղզտողբանաստեղծությունները։ Այս խմբի մեջ են նան ու էդվարդ Միլիտոնյանը: իրենց ձեռագրով սրանթջ«ՃաԳագիկԴավթյանն

կստնյաներեն: Դեռ Պ. Սնակի «բարի

երթի» խոսքով գրականություն մտած Գագիկ տեքստը, վարակիչ անմիջականուերնույթների փիլիսոխայականիմաստավորումը: էդվարդ Միլիտոն-

Ճակված է դեպի օ«պարզ-բաց» Դավթյանը

թյունը

ն

նա ճակված է յանը խառնվածքով մետաֆորական մտածողության տերէ, դեպի բառվ, զուգորդականգեղագիտությունը,դեպի երնույթների ոչ քն ակենրնեառնչությունների, այլ ներքին, Հաճախ անտեսանելի կապերի թափանցումը: քարտեզը: Այսպիսինէ վերջին երեսնամյակի«այոցբանաստեղծության

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

ԱՐՁԱԿ

60-ական թվականներըՃայ արձակում նշանավորվեցինտարբեր դիրքեիրենց «վաթսունականներ»«րորի բացաճայտ՝ գրավոր բանակոռիվներով։ ճոգեբանական դադարի, նրբազծի, նոր սերունդը չակած արձակագիրների դիրքերից ձեռնոց նեոճավորումների «նրբակիրթ ձնի», մանրամասնության «Վաթսունականտեց նախորդ, ավազ ն միջին սերնդի ստեղծագործությանը: ն ները» (Վ. Պետրոսյան,Պ. Զեյթունցյան, կ. Սիմոնյան այլք) ճշմարիտ լիծանելով պանորամային, ճաստափոր գրքերի (որոնք վեպ էին Ճամարվում կետում, միանգամայն սխալվում էին վալի պատճառով) քննադատության խոր: բոգլխավորՀարցի՝ գեղարվեստականճշմարտության գրականության վանդակալից դիրքը որոշելու կետում: Առաջնությունը տալով նրբագիծ ոճան վորումներին, մենախոսության շղթային, նրանք իրենց պատմվածքները վիպակները («Մամա, ես արդեն մեծացել եմ», «Սիցիլիականպաշտպանությունը» ն էլի այլ գրվածքներ)զրկեցին կենսականճշմարտության գեղար-

վեստականլուծումներից: հսկ «ավանդական» թնի արձակագիրվիպագիրներըիրենց ստեղծազործության, գերազանցորենվեպերի մեչ ի ճայտ չբերին ո՛չ Հերոսների Ճոզեբանական խորացման կուլտուրա, ո՛չ բնավորությունների կերտման բազմաբեռնաթափումն ղանություն, ո՛չ կյանքի ավելորդ մանրամասնություններից ո՛չ էլ ձնի շարժման Հակումներ: նկ «ավանդական» թների քննադատությունը մամովի է«նորարարական» չերում, անշուշտ, ունեցավ դրական նշանակություն արձակի զարգացումը խափանողկապանքներիցազատագրման առումով: Նույնայդ բանավեճերի օրերին նկատվեցին արձակի շարժման առաջին ռազմաճակատային թեմային անդի դեմս, նախ ն առաչ, նախոաւնշանները՝ րադարձած նոր Հեղինակների՝ ԲաղիչշՀովսեփյանի ն Մկրտիչ Սարգայանի: ի Հակադրություն պատերազմնիբրն տոնական «Հրավառություններկայացնող գրականության՝նախկին ճակատայինները բերեցին պատերազմն իբրն դժվարին փորձությունների, տաժանակիր աշխատանքի, խրամատային կենցաղի թեմա։ թվականների երկրորդ կեսից արձակի որոնումներում Վաթսունական արդեն տարբերակվում են երկու ճակադիր սկզբունք: Մի դեպքում գտնում են, որ՝.շարունակելով ավանդական գիծը, դգրականությունը դատապարաում է իրեն 4ավիտենական անշարժության դալառականության նախատինքին: թներըգտնում էր, որ առանց սեփական ավանդների կենդանի Հակառակ ուժը գիտակցելու ն իմաստավորելու, անկարելի է գեղարվեստականառաջաղիմություն։ Մի դեպքում ամբողչ ձայնով Հրաշանգում են «ժամանակաու

17--661

մեծաբառանունը ն ավանդական-ազգագրակա կից քաղաքակրթություն» մասունքների մեջ որոնում օչարյաց պատճառները», մյուս դեպկենցաղային

բում ժողովրդական կյանքի անսպառ պաշարների մեջ են որոնում զարգաց: ման ճանապարճը: Հակադիրսկզբունքների բախումը սրվեց Հատկապես Հրանտ Մաթնոսյանի մի շարք գյուղագրական երկերի առիթով («Մենջ ենք, մեր սարերը», պատմվածքներ ն այլն), որոնք ճարուցեցին քաղաքագրությանկողմնակիցների Հախուռն արշավանքը գյուղագրականարձակիդեմ առճասարակ: Հրանտ Մաթնուլանը ճամարվում էր Հետաճայաց մտածող, որը մարդկությանը կոչ է

անում

գոյուդեպի քարանձավներ, դեպի խաշնարածային վերադառնալ

թյան շրջանը:

Ամիսներ շարունակ գրական մամովը ողողված էր քաղաքադիրներին

գյուղագիրների անչաշտ բախումներով, բանը ճասցնելով մինչն արձակի ճգնաժամի վավերագրումը։ Վիճաբանություններինավելի խաղաղ բնույթ տալու նպատակով4որինվեցին մի շարք մտացածին տեսություններ՝«միջին ազգայինբնավորություն» (Վ. Պետրոսյանը), սկզբունքների Հավասարակշոություն ն այլն: Չնայածսոցիոլոգիական կոպիտ վերադրումներին ն սուլոցներին, Հրանտ Մաթնոսյանըշարունակեց գլուղագբրական արձակը՝ սոցիալական վերլուծությունների ուղղությամբ: Սնանկ գտնվեցին քաղաքագրությանփաստարկնեըը, գրականությունը գիտական Հեղափոխությանը ենթարկելու մանավանդ ուղղությունը: սխալ Ճայացքների դիմադրության պայմաններում ձնավորՏիրապետող ն զեց շարունակվեց Հրանտ Մաթնոսյանի արձակն իբրն Ճայ կ ճամամիութենական արձակագրությանամենանշանակալից երնույթ: Սկսելով «Մենք ենք, մեր սարերը» ճովվերդությունից, «Ալխո», «0դոսն մյուս պատմվածքների բեռնաձիերից, ապա անցնելով «Աշնան արնի», «Գոմեշի», «Ծառերի», «Սկզբի» «Երկրի չիղը» Հանդիսացող կերպարների թեմային ն ճասնելով «Տերը», «Տաշքենդ» գրվածքների տիրոջ մոտիվին, ի ցույց դրեց Հայ գյուղի ավերման ն ճայ գյուղացու Մաթնոսյանը ծանր ճակատագրի «քաղաքակրթության» ավերիչ ազդեցության իրականությունը՝ պայմաններում, ինչպես ն ինքն է խոստովանել բազմաթիվ Հողվածներում օ: ճարցաղրույցներում,Մաթնոսյանը «երդվյալ դգյուղագիր է», «Հայ գյուղի վերջին տասնամյակներիտարեգիրը»: նա ըմբռնում է ոչ թե Գյուղագրությունը նեղ-կենցաղագրական, բարքազրական սաշմանափակ բովանդակությամբ, ինչպես 411 դարավերչի ն 241 դարասկզբի ժողովրդագնացները,այլ «սինթեզների ոնալիզմի» ուղղությամբ, որի ակունքների մոտ կանգնած են Հովչ. Թումանյանը ն նրա ավանդները չարունակող Ակսել Բակունցը:ՀրանտՄաթնոսյանը գտնում է, որ արդի գրականության խնդիրն է յուրացնել մարդու ճակատագիրը ոչ թն արտաքին տվյալներով, այլ ներաշխարչի ծալքերով: Բերելով Լն Տոլստոյի «Պատերազմ նլ խաղաղություն» վեպի ամենաաննշանկերպարի՝ որսորդ Դանիլայի օրինաասում Ա Մաթնոսյանը է, որ «ո՛չ Պուշկինը, ո՛չ Գոդոլը,ո՛չ Շնեքոպիրը,ո՛չ Թումանյանը, ո՛չ Ճայ դեմոկրատականմեծ դրականությունըչեն դրել աշխարչին Դանիլայի աչքերով նայելու խնդիր», որ Հայ գրողները, ծագումով չյուղացի, կյանքին նայել են «ազնվականի» Ճայացքով, որ ժամանակակից տոս»

«գյուղագրությունը, պարտավոր է նվաներսը, ն ոչ քե Հայնհցողաբար Ճել երնույքների խորքը, այսինքն՝ այդ թվում գրականությունը,

նան

պատմել

ակներնշերտերը իրականության եղելությունները, ճանապարճով»,--դավանումէ Հրանտ Մա«ներքնաճայտնությունների '

քնոսյանը,--կարելի է խորանալ երնույթների բուն արմատներիմեջ: Դրան է ուղղված նրա Բնորոշ է,

տարերքը: վերլուծական-փիլիսոփայական

ճայ գյուղի իրականության խորացող ճեղքվածքներին 60-ական թվականներինախաշեմից անդրադառնում են նան արձակագիրներից մյուսները, ինչպես Խաչիկ Հրաչյանը: ծնվել է 1912-ին նորաշեն (Արտաշատի (Մեսրոպյանը) ՀՐաչյանը Խաշիկ ճետո ավարտելուց տեխնիկումն շրջան)դյուղում: երնանիկերպարվեստի աշխատելէ իբրն ուսուցիչ: 1929-ին «Գրական դիրքերում» տպագրվել է առաչին բանաստեղծությունը, իսկ 1931-ին առաջին ժողովածուն («Շեփորներ»), ապա «Մկանների լերիկան» գիրքը: Այնուճետն ճանղես է եկել թարգմանություններով (գերամանկական բանացտեղծուղանցապես՝ Վլ. Մայակովսկուց, ն. Ջապեկից), է «Փեթի Սեթը»,--Հեքիաթորոնցից ճամբավի լայն արժանացել թյուններով, ն ներով զրույցներով: Խ. Հրաչյանը գրել է նան արձակ, որոնց մեջ են «Ուրցի Մարան» (1961) ն վեպը «Ռոմանտիկները, վիպակը (1963)՝ Հետպատերազմյանճայ գյուղի սոցիալական-կենցաղային երնույթների, գյուղի մարդկանց Հոգեբանական ճեղքվածքներինյութով: «Ուրցի Մարանը» կրքոտ վեճեր Ճճարուցեցքննադատությանմեջ: Նըշվեց նրա մի էական առավելությունը. ճեռանալով գյուղական վեպերի կոնֆլիկտի շտամպից՝ ճետամնաց կոլխոզի նախագաճի ն շարքային կոլտնտեսապատկերում է մի Հերոսի, որը պայքարի սխեմայից, Հրաչյանը կանների անձի պաշտամունքի տիրապետության տարիներին ամեն ինչ ենթարկում է հր միանձնյա կամքին, ճանրային տնտեսությունը դարձնում իր կալվածքը: ոչ թե պատաճակավիպասանի մեկնաբանությամբ Աղաբեկ կակոյանը է, նություն այլ ժամանակի ճոգեբանության արտաճայտություն: Անցելեն ժամանակները, սակայն ճկուն ն շրջաշայաց ԱղաբեկկԿակոյանը Ճարմարվում է նոր օրերին ն վերստին սարսափ տարածում չուրչը: Թել կակոյանի կերպարը չունի ճոդեկան դրամա, այդուամենայնիվ, նրա էության մեջ բեկվում են որոշ կենսական ռեֆլեքսներ, նա այլես դիմում է տակտիկական նոր քայլերի՝ ցուցադրականության: Դրա վփաստումն է լերկ ժայոր ընկուղենիների այգի դարձնելու ծրագիրը: Այդուամենայնիվ, մնում է անսանձ աշխարճիկ կրքերի գերի, երդվյալ չարագործ: կակոյանը որ

-

Խ. Հրաչյանը՝ներկայացնում է

նան

Աղաբեկ կակոյանի ն Գարսնանի

ճոդեբանական լուռ մենամարտը՝ ճանուն գեղեցկուչի Մարանի։ Գարսնանը մեկնում է ռազմաճակատ, իսկ կակոյանըբռնությամբ կենակցումէ Մարանի ճետ: Սա էլ ճարկադրվածինքնասպանություն է գործում: կերպարի Հետագա ղարգացումը զրկվում է բազմաշերտուկակոլանի թյունից, ներքին պայքարի փոխարեն բախումը տեղափոխվում է իրավաբանական ճողի վրա, որը, ըստ էության, Հարցի մակերեսային լուծում է՝ Հակվաժ դեպի արկածայինդետեկտիվսյուժեն:

«ՈւրցիՄարանին» առանձին

բնության տեսարանների:

ճմայք

են

կ տալիսգյուղականկենցաղի

՝

Արձակի այս ուղղության կողքին շարունակվեց քնարական ուղղություԱշամՀամարվում է Ռաֆայել նր, որի ամենացայտուն դեմքր իրտվացիորեն Մ. Գորկու յանը (1921--1978)։ Ծնվել է էջմիածնում, ավարտել է երնանի անվան միջնակարգ դպրոցը, սովորհլ է Պետական «ապա մալստրանում, Գրել սկսել է ղեռ իսվ 30-ական թվականներին, պատերազմից ճետո դրել է արձակ բանաստեղծությունեեր,քրնարական մանրապատումներն կյանքին նըշայիենադարձների վիրված «Ռուբինյանեղբայրները» վեպը (1954), որը, թեն չունհթ սլատմողական-սյուժետայինՀրսաչքի էր տակ կառուցվածք, բայց ընկնում քքարական ուժեղ ա-

տա-

բերքով:

ՀետագայումՌ. Արամյանը

գրում է բաղմաթիվ պատմվածբղանում ներ,։ որոնք աեղ են

«Չթամբած ձիեր» (1963) ժողո-

վածուիխ մեջ: Այդ գրքի պատմվածքների իաֆայել բամյան մեծ մասի զլխավոր Ճատկանիշը է», որը ն արձակագրի գեղագիտականտե սանկյունն է: «տբամաղբությունն Անգամ դրամատիկական բովանդակություն ունեցող պատմվածքներում, օրինակ, «Մեղեդիներ» շարքում ԱրամյանըՀակված է քնարական ոճավորման: Այս առումով նրա ստեղծաղործության մեջ Հատկապես առանձնանում է «Փոքբեբիմասին՝ մեծերի ճամաոջ պատմվածքաշարը: Յուրաշատուկ 4եՀաճախ է Քիաթային կոլորիտ ունեցող այդ պատմվածքներում Արամյանը դիմում «արբեի» կերպարին: ԱՀա, օրինակ, «Աղջիկը, որ ուզում էր արնածաղկի նման ապրել» պատմրվածքը։ Այստեղ ներկայացված է մանկության ամենավեչ Հարաբերությունը՝ թոռնիկը պապի կողքին: նա լսում է պապի պատմած Ճեքիաթները, ոբոնցից մեկն էլ «ԱրնածաղկիՀեքիաթն է»։ Պապը պատմել էր, որ «Արնածաղիկը զլուխը միշտ արեն է դարձնում, Հետո իրենց պարտեզում նա տեսել էր ապրել՝ դեմքը միշտ դեպի արնը»: այդ ն որոշել արնածաղկի նման բոլոր զգացողությունները, աշխարճի Հետ ունեցած կապերը Թոռնիկի ներկայացվում են «արնի» միջնորդությամբ: Արնածաղկի պես ապրել ցանկացող աղջկա Ճեքիաթը Հուշում է մեժերին՝ ապոել եբեսնեոըդեպի Սա պատմվածքի ենթաբնագրի է: շրջած: եզրակացությունն նման նան ունեն նհնթարնագիր շարքի մյուս պատումները («Զյունոտ պատմվածք», «Մանկապարտեզն անցնում է փողոցով», «Փոքրիկտղան ն տա'

առեր

բեց ավտովարորդը», «Թե ինչ պատմեց տանիքը» ն այլն )։ Պատմվածքների են շունչը, Հեանբռնազբոսիկ թեթն, գրավում պատմելաձնի շարքում այս ղինակային տեսանկյան բարությունը, սարոյանականմարդասիրականկեցվածքը: ԱՀա, օրինակ, մի ուրիշ Հեքիաթ, «պայմանական աշխարտճ», ուր երնում է նրա պայծառ աշխարճաղգացողությունը: «երեխաներըձնեմարդ էին պատրաստում ն, երբ Հասան կրծքին, պեպենոտ քթով մի տղա Քիթը վեր քաշեց ու ասաց.--Առանց սիրտ մեր ձնեմարդր չի ապրի, սիրտ է պետք»: եվ բե-

րում են՝ ով ենչ կարող է. մեկը բերում է իր զուտապերչե տիկնիկը, մյուսը՝ ասեղների սրտաձն բարռոլատերազմիցմնացած կապարի բեկոր, երրորդը՝ ձիկ, ամենափոքրիկ դատարկ ափը: եվ բաբախում է ձնեմարդու սիրոր: ու անմեղ սրտերն նն բաբախում ձնեմարդու կրծքի տակ, տաք երեխաների մեծերին թելադրելով՝ լսել «ձնեմարդի» զարմանալի, ձյունոտ ճեքիաթները: Մեծերին Հասցեագրվաժ՝ փոքրերի աշխարճից քաղված պատմվածքնեեն բերում ճամազդգացման բը ընթերցողի մեջ առաջ ալից՝ ե՛ այն պատճառով, որ քնարականությունը արճեստականպատվաստՀէ, նան այն, որ գրողի ենթաբնադրայինՀետնություններըսխեմաներ չեն: քնարական տարերքը արաաճայտվելէ նան «Պատմվածքներ Արամյանի «նկադրված լուսանցքներում» շարքի մանրապատումներում («Դանակը», րիչն ու երեխան» ն այլն), ինչպես ն «Չթամբած ձիեր» խորադրի տակ չամախմբված այն պատմվածքներում, որոնք պատմում են ժամանակակից մարդու Ճուզմունքներից ու մտորուժներից: Թեն շարքում կան էսքիզային ռլատումներ,բայց ակնճայտ է դրանց մեջ արտաճայտվածգունանկարչական

Մի ճարոտությունը, անմիջականությունը ն Հուզական տրամադրությունը: շարք պատմվածքներ չունեն Հատակ սյուժետային կազմություն («Անտառի տնակը» ն այլն), բայց դրանց կողքին կան առավել Ճավաստի տպավորիչ պատկերներ: մեկն է «նրանք իմ որդիներն են» պատումը: Ճերմակ մազեԴրանցից րով մայրը, անչանգիստ թոռնիկը, կորացած Ճճայրն երկու որդին տասնութ տարվա բաժանումից Հետո սպասում են Հեռուներից վերադարձող իրենց Ճարազատներին։ Այս դեպքում Արամյանը վերցնում է սպասման Հոդեբանուքյան պաճըչ, երբ գնացքը ուշանում է... «Ուշացողգնացքի» խորՀչրդանիշրթելադրում է անօրինականության ծանր ճակատագիրը: Սպասողմայրը երկու ժամվա ընբիներիընտանիքների թացքում վերապրում է իր կյանքը՝ որդիների մանկությունը, դժվարին ճավարքագծի տեր մարդկանց: նապարտը, անմարդկային Արամյանիպատմվածքին բնորոշ է մանրամասների ճշմարտությունը ն բնականությունը, մի բան, որ չի կարելի ասել «Միայնակ տան» Ճերոսի՝ Հաշմանդամ, աշխարճից օտարված, մենակյացի մղձավանջային ապրումների վերաբերյալ: «Չթամբած ձիեր» գրքում կա նան «Մեղեդիներ» վերնագրված շչարքը՝ նվիրված կոմիտասի ստեղծագործությանարարման ընթացքին: ինչպես առճասարակ Արամյանի պատմվածքներում, «Մեղեդիներ» շարքում մեծ տեղ են գրավում մանրամասնություններըն դրանք հս առանձնանում են Քնարականշնչով: Արձակագիրը վերնագրել է կոպատմվածքները ու

ու

տա-

(«Քելեր, ցոլեր», «Անտունի»,«կռունկ»,«1ո-լո», «Գարուն ա,

միտասյան երգի թանկագին տողերով երես

բաց»չ

«Խումար պառկե ձուն արել»)։ ա

կոմիտասյան երգերի ստեղծադործման ընթացքը վերաարարելու մանրամասներ, մար, թեն Արամյանը զտել է բնագրային դիպուկ շերտեր ն այլն, սակայն պատբնորոշ գույներ Հայ ժողովրդի կենցաղի կոլորիտային դրանք երնում են ոչ քն բնական տարազով, այլ արամլանամրվածքներում ճա-

ու

կան յուրօրինակոճավորումով:

հրանգավորումըկլանում է պատմվածքիգլխավոր Մանրամասնությունը,

ցաղափարը, բովանդակությունիցավելի տիրապետող է դառնում վգեղեցկաճնչերանգը: իոսության, արտաքին պաճուճանքի, օ«բանաստեղծականության» առած «կուժն ելան սարը» Մանրամասնիոճավորմանցայտուն օրինակ է

պատմվածքը:

մոտեկոմիտասըձիով գալիս է Հայկական գյուղ: Ճանապարչին նրան նում է մի Հովիվ՝ նորածին գառնուկը գրկին:Չխոսելով արդեն այն մասինչ («ԷՀ, ձնոտ մարդ գարո՞ւն կտանես». «Գաոր անբնական է նրանց զրույցը րունը ո՞րն ա, գառնուկ կտանեմ», «Գառնուկը գարուն է,--ասաց ճամփորտեդը»), պետք է ասել նան, որ գառնուկն է դառնում պատումի առանցքը, յուրաԳառնուկի«ոճավորում»: Պատումի ամբողջ ընթացքում ղի է ունենում են ծաղկանկար վերմախուրջինը, գառնուկը, դառնում տեսակ առանցքներ գնացող Հարար, գոմից դուրս բերված գոմշուկը, այսինքն այն կը, աղբյուր մասունքները, որոնք՝ մատուցվելով յուրօրինակքատերային եղանակով, չեն Թեն «Մեղեդիխնդրի լուծմանը: մասնակցում Հիմնական գեղարվեստական մանրամասներ, բայց չկա կոներ» շարքում կան կոլորիտային գույներ միտասի կենդանի, Հողեղեն, իր միջավայրով շնչող ամբողջականանճատաու

կանությունը: 1980-ին

Հետմաչու

'

լուլս

տեսավ Արամլանի«Արնոտ անձին» Ճավաքա-

ժուն:

նույնանուն դգիվածքը,որ

շարադրված է ինքնակենսագրականնյութի

Հիման վրա, կոչված է իմաստավորելու կլանքն իբրն կեցության ձեւ Ռաֆալել Արամյանը պատանության օրերի ռոմանտիկական ընկալումներին զուղաճեռ ներկայացնում է վերածնունդ ապրող Հին երնանը՝ կոլորիտային դեմբերով, մարդկային ուրախություններով ու տխրություններով, երբեմն նան

անցքերիդրամատիկբովանդակությամբ: Այդ նույն դրվածքում արձակադիրըթնակոխում է նան բարոլականՃասստվետգեղը, լույսն կացությունների ոլորտը, սաշմանագծելովազնիվն իը, չարությունն ու բարությունը, մի խոսքով արտաճայտում է իր դավանանբը աշխարճի վերաբերյալ: Հիշարժանեն գրքի Հետնյալ տողերը. «Մի օր ես չեմ լինի, ասենք, թե նես չեմ եղել: Դուք իմ գալու-գնալու մասին ի՞նչից գիտեք, իմ անունի՞ց:Հորինեք անուններ ու պատկերացրեք, որ դրանք եկելդնացել են, բնակեցրեք այս Հողագունդը բոլոր նրանցով, ովքեր չեն ծնվել հ տեսեք, թե որքան Ճաճելի աշխարչը, Հաճելի կլինի, որովճնտե չծընկլինի նման նման վածներին դուք ձեղ կամ ձեր ուղածի կստեղծեք։ իսկ մենք մեզ նման էինք ու հկանք-գնացինք»(«Հրաժեշտի պատմություն»): Ռ. Արամյանըստեղծում է իր արձակի ժամանակակիցՀեքիաթը, այնտեղ տեղադրելով անձրնոտ, արնոտ, ճողոտ-ցողոտ իր Հերոսներին,լինի դա Մարու

ու

նման տիրոս Սարյանի շքեղ անչատականություն, թե նույն փողոցում, նույն րակում ապրող սովորական մի դգաղթական՝ «երկրի» կարոտի կերպարանքով: ասք-առասպելի շաղախի մեջ են նան գրողին Հարազատ Հեքիաթայինի, ու սիրելի արվեստագետներ Կոմիտասը, Մարտիրոս Սարյանը, Դերենիկ Սրանց մասին Ռ. Արամյանըդրել է պատմվածքներիու ակԴեմիրճյանը: նաիկների առանձին շարքեր, Հատկապես ծանրանալով բնորդների էությունից ճառագող «արնալույսի» վրաս ուներ վ. Սարոյանի ծիսային պաշտամունք, Ճրճվում էր բաԱրամյանը նրա իի Հսկայի գյուտով, բարությամբ, զարմանքով: Ռ. Արամյանի մաչագույժի տպավորության տակ ոուս բանաստեղծ Մ. ԲնուԴուդինը գրեց մի սքանչելի բանաստեղծություն: Հիշատակի սոնետ: թագրելով իր Հայ բարեկամին, Դուդինը նրա էության ամենաբնորոշ շեշտը Համարեց «բարության մեղեդինչ։ Այդ մեղեդին է, արդարն, Ռ. Արամյանի Քնարականարձակի Հիմնորոշ առանցքը: ,

հր ստեղծագործությանմարդասիրական տարերքով 60--20-ական թթ.

խորճրդաճայ արձակում ուրույն տեղ նվաճեց Աղասի Այվազյանը: (1925) ժնվել է ՎրաստանիԱբասթուման ԱղասիԱյվազյանը ավանում: Գրական փորձեր արել է դեռնս Թբիլիսիի գեղարվեստացակադեմիայում սովորելու տարիներին, դրանցից էլ կազմել է մանրապատումՀումորեսկների առաչին ժողովան տպագրել ծուն Թբիլիսիում, Այնուշնտնկ սովորել է Թբիլիսիի -ոմալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, ասլա՝ նրնանի դգեղարվեստաքատերական ե՛ ֆիղիկական կուլտուրայի ինստիտուտներում

՛1945--1948):

վիԱյվազյանը«եռանկյունի»

պակով գրավեց լայն Հասարակայնության ուշադրությունը: Դրան 4ետնեցին նոր գործեր պատմվածքներ, արձակի այլ ժանրատեսակներ, ն

ձնավորվեց Աղսսի Այվազյան

արձակագիրը: Թեն

«Հետագայում Այվազյանի

գրական ձեռագիրը Պարստացավ Աղասի Այվազյան այլնայլ «տարօրինակ» բառուբանով, մի շարք գրվածքներումբնագիրը չակվեց դեպի խնդիրների փիլիսոփայական-րարոյաբանական դրվածքը, մլուսներում` ժողովրդական դիմակայինառլեկինային տարերքի մարմնացուդ երը, նրա առաջին գրվածքը՝ «Հինգ գրվեց Մկրտիչների»դարբնոցի մասին պատմող «եռանկյունին»,

խիստ մնաթՀավաստիությամբ: անգամկենցաղային տուգապատում, ստեղծած ՄկրտիչներիցյուրաաշխարՀչն բարոյախոսությունը իրենց, ու

քանչյուրը որպես «Համայնքի» անդամ, երնում է բնավորության սեփական

/

վարքագծի ընդՀանուր չափանիշներով: «նռանկյունիի» դարբգույներով նոցը ազնիվ, անկաշառ, Հոգեկից մարդկանց մի գեղեցիկ եղբայրություն է, որի մեջ անչնար է աններդաշնակություններմտցնել: Աղասի Այվազյանըայդ գրվածքով ազդարարեց իր Հումորը, մանրամասների Հակումը, աչքի սրությունը,--Հատկություններ, որոնք անցան նան Հենրիկ Մալյանի «նռանկյունի» ֆիլմին՝ նրա առաջին Հաջողությունը կինեմատոգրաֆիայի ասպարեզում: «նռանկյունի» վիկակում Հերոսները, կարելի է ասել, Հանդես են դալիս իրենց էությաննախնական, չաղարտված, չաղավաղված փայլով, բնական տարերքիմեջ, Մարդու նախնականությունըն բեականությունը Հենց այն բարոլախոռական-փիլիսովայականմեկնակետն է, որով դրվել նն Հետագա տարիների չատ գործեր, ինչպես թիֆլիսյան սքանչելի պատումների շարքը: Այդ խնդրի արժարծումն է մասնավորապես «Թիֆլիսի ցուցանակները» պատմվածքի առանցքը: «Մի քիչ տուտուց, մի քիչ իմաստուն, մի քիչ շռայլ» Քիֆլիս քաղաքում ապրում է նկարիչ Գրիգորը, որի զբաղմունքըցուցանկարներ պատրաստելն էր: Դրանք իր «ազատությունն են»յ--Հանձնարարում է ԹաՀեղինակը,--ն ասում, որ Շեքսպիրը,Րաֆֆին, կոպերնիկոսը, մար թագուծին, որոնց պատկերներնէ նա դրվագել «Սիմպատիա»ճաշարանում, «բոլորը մի մարդ էին Գրիգորի Համար»: Թիֆլիսի վրա փոված նրա անկեղծությունը,--մեկնաբանումէ արձակագիրը, նրա բարության, այլասիբության, Հոգու գեղեցկությանՀիմունքն է: Գրիգորիցուցանակներըիրենք իրենց վերադառնալու մարդկային ձըգտումների ազդակներեն: Դրանովէ բացատրվում այն .իրարանցումը, որ սկրսվում է այն օրից, երբ ԳրիգորըՃավաքում է ցուցանակները. թիֆլիսեցիների աչքում այլես ամեն ինչ երեում է գորշ, ամպամած, նվաղուն գույներով, այնչ ինչ Գրիգորըճոչակում էր կարմիր գույնը՝ լույսի մեջ: Այս առումով վերին աստիճանի ճետաքրքրականէ Գրիգորիչիրադործված սիրապատումը Սոնլայի ճետ, որին նա պատկերացնում է կարմիրի մեջ ն կիսում իր մտորումները. «Պատմում էր, որ ինքը Սոնյայինճանաչել է դեռնս մի քանի Հարյուր տարի առաչ: Սոնյայիմիչոցով Հիշեց իր սկիզբը, իր նախնիներին, նրանց այն մեժ սերը, որից սկսվել էր, պայթել, տարբեր կողմեր գնացել Հիմա կրկին առանձնացել իրենց սերը...»: Պատմվածքիբարոլախոսությանճամար վերին աստիճանի բնորոչ է վերջվաժքը։ Դարղիմանները՝ կինտոները, ղարաչոխելիները, սկսում են փնտրել Գրիգորիցուցանակները, որոնք այլնս անցել են «Սիմպատիայի» սվաղի տակ. «Ու մինչն Հիմա, երբ որեէ կոմիսիոն խանութում, Հնավաճառի մոտ, սն շուկայում տեսնում են Հին նկար՝ թեկուզ թիթեղի վրա, թեկուզ պատառոտվածչվալի վրա, թեկուզ փալտի վրա, ազաորեն վրա նն ընկնում,ղգուշորեն պտտեցնում ձեռքերի մեջ, Հույս ունենալով, որ կարող է Հանկարծ ձեռք բերեն անկեղծությունը...»: Դեպի «կիզբր վերադարձիմի այլ դրվագ է «Թիֆլիս» պատմվածքը: հր սկիզբն էր որոնում դեներալ Բարսեղովը՝իրեն Համարելով զարմի վերջին նա թեն մեռավ փախստականը: «ժպիտր դեմքին», սակայն այդպես էլ չկարողացավ Ճաղորդակցվել իր ակունքներին: Մեռնում է ն կինը, աշխարճիվրա թողնելով չորս դուստրերին՝ Սիրան, Վարվարա, կատո, Մաշո։ Չ9որսն էլ դժբախտ ճակատագրիտեր մարդիկ, խեղճ ու անօգնական,ճիշտ ն ճիշտ՝ «կյանքի զոճեր»: ու

՞

ու

«Թիֆլիս» պատմվածքիմիջանցիկգաղափարըկապված է գեներալ Բարծախող Մաշոյի չետ։ Մեն-մենակ ապրող, արնածաղիկ ոնեղովիփոքր դստեր՝ տարբեր ստանալ է մարդկաննամակներ մի պառավածկին՝Մաշոն, սկսում Հասնում է ութի: Մաշոն ցից, թե իրենք գեներալի քոռներն են։ նրանց թիվը իր վրա է վերցնում նրանց կյանքի Հետագա ընթացքի խնդիրը, ելնելով այն Ու Մաշոեն իր թոռներին. մտքից, որ բոլոր անցնող-դարձողներընման մոտենա յի Համար Հարազատանումեն բոլոր մարդիկ... եվ եթե որեէ մեկը կճչավան Հենց այնպես ասի. «նս գեներալ Բարսեղովի թոռն եմ»--Մաշոն

են առնում, նրա ճաայլ թե նրա Համար, որ չգիտի, թե նրան ձեռ մար, որ Համոզված է, թե ասողը ինքն էլ չգիտի, որ գեներալի թոոն է...»: Մաշոն նույնպես նախնական-բնականիիդեալն է, ինչպես «ցուցանակների» Գրիգորը, ինչպես «Ուղեցույց Թիֆլիս քաղաքի. 1912 թվական» պատմվածքի Հաառանց մարմնի, միայն Հոգով ծնված երոսները, ինչպես կիրակոսը՝ տա

ոչ

պատմվածքից: ին1892-ի նոր տարվա օրը,--պատմում է արձակագիրը,--Կիրակոսի Հո27 երեք ամանորին դարձավ 1916-ի ուներ անդամ, էրզրումում տանիքը դի, 1920-ին մնացել էր միայն մեկը, ն մեկն էր ինքն իր նոր տարին շնորտեՀավորել։ Սա Հիշում է, որ ամանորին Հորը շնորճավորելու է եկել ինչ-որ Հետո ղից Հայտնված մայրը գաղթականը շնորձավորել է գաղթականին: դալիս են Հնոցապանը, բժիշկը, դառնում են չորս Հոդի: կիրակոսը երջանէ։ Չորս Հոդի են ն աշխատում են իրենց կության ամենաբարձր դգադաթին Միջն եղած տարածությունըկրճատել:Ամենից ավելի, իճարկե, Կիրակոսին Է մտատանջումտարածությունը իր ն իր մեջ, նա դա Համարում է մարդուն իր սկզբնակունքից խորթացնողփախստական տարերք, եվ դալիս է այն Համոզմունքին, որ «բոլորի մեջ Կիրակոսներկան», որ բոլորն են ձգտում միասնության, միայն կյանքի պատնեշները խանգարում են դրա իրագործմանը: ոչ միայն Հերոսի, այլե ար«երբ մարդիկ միասին են, երջանիկ են»,--սա ձակագրի դավանանքն է, որի դրսնորման Համար նա դիմում է պես-պես մանուն

պատմությունների:

:

Այդպիսիմի յուրօրինակ պատմություն է «Ավետարանըստ Հավլաբաբրի» պատմվածքը: Հավլաբարիզարմանալիորեն կոլորիտային ե զարմանաամեն ինչ երելիորեն գրավիչ նկարադրություններիցՀետո («Հավլաբարից

վում է։ Ամբողջ Թիֆլիսրիր ծակուծուկով...»), նրա կինտոների, ճամքարների միչավայրում մշակված «նամուսի» ու «թասիբի» բարոյախոսականպատվիրանների մեծարանքից Հետո, արձակագիրըգրում է. «Սերը ման էր դալիս է, սակայն, այնպես, որ չՀավլաբարը հրես է թեՊատաՀում Հավլաբարում»: քում Միրզա ԱսատուրԽանից, երբեմնի կուռքից, որ «փիլիսոփա էր, ամեն ինչ գիտեր, Դիոգենեսիցէր պատմում... Խելոքներիցխելոքը, գիտուններից խոսում էր վրացեգիտունը... Սոլոլակում խոսում էր Հայերեն, Վերայում ինն, վանքի բակում խոսում էր գրաբար, Սիրաչխանայիարչճեստավորների Հետ՝ աշխարչաբար, Դվորցովայիվրա՝ ռուսերեն, թուրքի պարսմեյդանում՝ Հեւո՝ գերմաներեն, Հավլաբարցիների լեղկերեն, կիրիչնոլում՝ Հավլաբարի վով»: Ատա այս մարդը արժանանում է արչամաիչանքի («երկար ժամանակ խոոված էր պարոն Ասատուրից»)այն պատճառով,որ նա՝ «ՀավՀավլաբարը լաբարի խելքն ու խիղճր», աստծո բանը սովորած այդ անձնավորությունը, օր ծերության սեր է գցում անարժանմեկին. «սերը քո բանը չէ...». Բայցնա .

ա

Հավլաբարցիներիառաջ ծնվում ուսեղծում է ավետարան ըստ Հավլաբարի. է աղջիկ-երեխան՝«փոքրիկ Վարդը՝ Վարդուճին, Վարդոն, Վարդուչը, Վարդիկը...»: Հետ

փոխվում վերաբերմունքը Հավլաբարցիների նրան

տեսնում

են

Հավլաբարում

ման

է

երբ դստեր միանգամից,

դգալիս՝«...

թվում էր Քրիստոսն

Մադամ էր իջել իր դստեր ճետ»: Տեղի է ունենում, սակայն, անսպասելին. է, որ Հայտնում աղջիկը Հանցանքի մեջ բռնված, ո՛չ այս, ո՛չ այն Ցիջիլիան՝ մեկ ուրիշից: «Ժշմարիտ, մաքուր, արդար, ոչ Քե Ասատուր Խանից է, այլ սստծո կերպարանքով մարդ էդպես Հեշտ Հի ստեղծվում»,--միջամտում է ոչրձակագիրը ն ձայնը տալիս անայլայլ, Քիցիլիայի ասածին ներողամտորեն նայող Ասատուր Խանին, որը ճայլտնում է, որ Վարդոյի մասին Ցիցիլիան էլ չգիտի:

չինչ

Ցիցիլիանէլ «Հավատացնրան, ն ամբողջ Հավլաբարը,բոլորը ուշադիր նայեցին Վարդիկինու տեսան, որ նա իսկապես Ասատուրի աղջիկն է, պեղեցիկաղջիկը,ճշմարիտ աղջիկը, սուրբ աղջիկը, «Հրաշք աղջիկը: նրանք տեսա՞ն, թն ինչպես է սիրում Ասատուրը Վարդիկին.այդ մեծ սերը, որ սուտ

ինչ բացատրում էր»: տան կրճատում են Հավլաբարի երկու ծայրերը՝Ասատուրը Վարդիկը բածությունը սիրո շնորչիվ։ «Սերն էր ճշմարտությունը»,--այս դավանանՔեն է Հանգում արձակագիրը: Մերը, միությունը, մտերմությունը, ազատու-

չեր կարող լինել,

ն

սերը

ամեն

թյունը, Հարաղատությունը,--գտնում

են ոչ արձակագիրը,--անչրաժեշտ

է

միայն անչատներին, այլե ավելի մեծ միավորների, օրինակ, ընտանիքին: ն սրանից էլ ավելի մեծ միավորների, օրինակ, Հայրենիքին, ապա նան աշԽարչճին: Բազմաստիճանայս Հարաբերությունն է ընկած «ԸնտանիքիՃայրը» վիռեժիսորական սյակի Հիմքում, այն վիպակի, որը դարձյալ Հենրիկ Մալյանի լուծումներով բարձրացավ էկրան: նկարագրված է Միսակի երեթ վերադարձը իր ընտանից՝ 1938-ին, 1945-ին, 1964-ին, նա 17 տարեկան «ասակում ամուսնացել է երմոնի Հետ, ն դեպքերն այնպես են դասավորվել, որ Հեռացել է ընտանիքից: Տարիներ անց վերադարձել Լ տուն: Թեն Հանցագործ է եղել, ինքնաշեն Հրացանով սպանել է Հարնան Պետրոսին՝ ծուռ խոսքի Համար, սակայն դարձել է մաքուր սրտով, մաքրագործված, դեռ ավելինյ--այն գիտակցությամբ, որ իր ժողովրդին ոլետք են ընտանիքի Հայրեր, որ մեծացնեն ժողովրդի պոտենցիալը: Վեք տարվա կալանավորի կյանքը, ծանը աշխատանքը նրա մեջ արթնացրել են դրական գրզգիոներ։Միսակը երկրորդ անդամ վերադառնում է պատերազկս նրան մտաչողել է Համատարած սիրո վրա մից Հնտո։ Ռազմաճակատում կառուցվոծ ընտանիքի երազը, ընտանեկան օջախի քաղցրությունը: Բայց դերասակյանքը խռովում է տղայիանակնկալ անճայտ փախուստը ինչ-որ նուճու

Ճետ:

երրորդ վերադարձն արդեն ունի դրամատիկ լարվածություն: երմոնը, չնալած դիմադրությանը («Մարդ ունեմ ամոթ է»), չի դիմացել Ընձակի շետապնդումներին, Միսակը նրան է դիմում Հետնեյալ դառնադին խոսքով՝ «երմոն, տունս քանդեցիր»,--ն թողնում-4Հեռանում է, ուղղակի փախչում ընտանիքից, ռուսական քաղաքներում վարում թափառականիտագնապալից

Հանգստություն չի բերում Միսակի խոովված ներաշչկլանք։ 0տար քաղաքը խարչՀին։ նա դարձյալ իր ապաղա թոռների ճետ է, մոլորյալ որդու ճետ, որի Հիտ ճանդիպելուց Հետո դալիս է այն հղրակացությանը, որ, այնուամենայ-` են», նրա մտքերը տեղի են տալիս մենակ ապրելու նիվ, «մարդիկ խեղճ տեսնում իր, Հոր, է իր կյանքի ճանապարճները՝ մաքին, նորից շատ Հստակ տեսնում է «ընտանիքի Հայրերին» ն աապի, նախնիների մանկությունը, րոշում վերադառնալ. «Միսակը մտավ իրենց տան առջեի Հրապարակը: Աչք Սիրտըճմլվեց: Մտքով շատ բաներ անցան: ածեց շուրչը։ Միսակը քայլեր էր անում, ն նրա ծնկները խրտտում էին անճամբերությունից, եվ ներքուստ ուրախանում էր նա, որ կրկին իր ընտանիքն է դալիս, ն ուրախությունից դողում էին նրա այտերը, ու շատ տարօրինակ մի տխուր բան թոչկոտում էր կրծքից դեպի կոկորդը: Միսակը նայում էր պաո-

տուճաններին,Հայացքով ծանոթ փնտրում, --

Միսա՞կ,--լսվեց նրա ետնից:

որ

բարկի:

Միսակըպոտվեց ն՝ Հաջա՛ն...--խղճուկ ասաց նա»: Բոլորովինթող տարօրինակչթվա, եթե ասենք, որ «Աղիկոմսը» վիպակը նույնպես գտնվում է Աղասի Այվազյանիբարոյախոսականխնդիրների --

ա-

ժամանակնեոանցքի վրա, վիպակ, որ պատմում է Հեռավոր: շատ Ճճնեռավոր րի անցքեր՝ եմելյան Պուդաչովի ժամանակների: Աղի կոմսը իսայ Ակիմովիչն է, եսային, որ Հնռու-Հեռավոր օրերում Հիշողության օրենքով մտաբերում է թուրքերին, կորուսյալ էրզրումը, նախնիների կորուստներըն, չնայած «ունայնության փիլիսոփայության»ննրծծումներին, այնուամենայնիվ, նորից նորից որոնում է նախնիների ստվերները,ազդի մնացորդաց Հիշատակնե-

ու

բը:

սակայն, դասավորվում են այնպես, որ եսային,Եկատերինա Դեպքերը, ինչպեսավանդումէ տոշմական Քրոնիկոնը,ճայտնըիԵրկրորդի ժամանակ, ։

վում է Աստրախանում,վեր բարձրանում կյանքի սանդուղքներով ն, Ճարըստանալով, դառնում Աղի կոմս: փառաճեղ կյանքը, սանկտ-պետերբուրգյանշքեղ կենՀարստությունը, քաղը, սակայն, ի վիճակի չեն նրա էության մեջ Հանգցնելու նախնյաց ոդին: նա որոնումների մեջ է, Այդ գործը վսատաճումէ որդուն՝ Բոգդանին,որի «արկածների» նկարագրությանն է նվիրված վիպակի ծանրակշիո Հատվածը: Բոգդանը,ինչպես նրան ներկայացնումէ արձակագիրը, բարդ, կարելի է անցամ ասել՝առեղծվածային է, որը կապերիմեջ է քաթաանձնավորություն

բուժի Բերյաշի Հետ, բանակցությունների Հծետ, մեջ է գործարանատիիոջչ կապվում է պուգաչովյան շարժմանը: նա, ի վերջո, փախչում է Պուդաչովի մոտ՝ անսալով «ազատությունը մեծ բան էո նշանաբանին: Պուդաչովիօրենբուրգյան ճակատամարտում, այդուամենայնիվ, Բոգդանըենթարկվում է խոչտանգումների, ճետո փախչում թաթարուճու Հետ Հայրը՝եսային, փնտրում է «մոլորված Բոգդանին»՝ նրա ապագան կապելու ոչ թե ռուսական կայսրե«... Րի Հպատակության կամ ծառայության ետ. Հայտնվեց «Հոր դեմճետո սիրելի, Քր՝ խոշոր, նրա դիմագծերը ավելի խոշորացան ու լուժվեցին լույսի մեջ, Բոգդանին թվաց։ թե դա երկրային աստծո ժամն էր, ն նա ՀայտՈւ Հիմա դնում է, գնում մի ուրիշ աստծո մոտ...24 նրվեցիրեն։

Տափաստանում Հայտնված եսայուն ճանաչում են՝ իբրն «Աղի կոմսի», անարգում նրան մինչն ստորության աստիճանի, իսկ նա ճ«տերուտիրականի», Ճեդեռ որոնում է «Ռուսիո կայսրին ծառայող» որդուն, ի վերջո, Հանգելով Դու չկաս... եվ քո տնյալ փիլիսոփայությանը.կսո՞ւմ հս, սատանա... ու կա մեծ, սուտ որի անունը էր. միայն մի աստված, Հավերժական ժպիտը ունես միայն պարելու Ռչինչէ: Դու, սատանա, խեղկատակ ես, որ իրավունք պոչիդ կապած... Դու, խղճուկՀոպիտ՝ ալդ Ճոճալարի վրա, ղանգուլակները՝

մեծ աստծո՝

Ոչնչի

այնքան Ճուսաճատության ճիչ էչ որքան ցավագին բողոք աշխարՀի անբանական կառուցվածքի դեմ. նսային չճասավ իր նախաճայրերի գչուտին: Այվազյանիաշխարչազգացականկոորդինատներիբացաճայտման առուչորս հրես գրավող մով չափազանց բնորոշ է գրքի ընդամենը տպաղզրական լն Տոլստոյի ն նրա ձիու միջն» պատմվածքը" «երկխոսություն է Համարում անՆ Տոլստոյր։ պատմում է արձակագիրը: իր զմայլանքն մնացորդ սուզումը բնության գույների, բնության անդորրի մեջ: նա ամբողջ էությամբ, մարմնի բոլոր բջիջներով ձգտում է բնության Հաղորդակցության, բնության մեջ զգալով, որ «աստված դա բանականություն է: Որ բարին, Շշմարտությունը, ճավերժությունը, աստված նույն բաներն են, կ նա մոռաՍա ոչ

է ձիու վրա»: է, որ նույն Հատկանշական

ցավ,

որ

նստած

ուղղությամբ` դեպի բնություն, նայում էր ձին, որի Հիացմունքին ի պատասխանլսվում է Տոլատոյիգնաճատականը. «Շա՛տ, չքնա՛ղ է... մե՛ժ է... այնքան մեծ է, որ կարելի է ասել՝ բնական է, այսինքն՝ ճշմարիտ է, այսինքն՝բարի է...»: Ուշագրավեն բնության մասերի անտառի, Ճովիտների, ծառերի, ձորերի ներդաշնակության՝ դաոՃարմոնիայի ն նոր ձնաստեղծումների («Հովիտը նում ն այլն) վերաբերյալ երկխոսության է ձոր», «ձորից սկսվում է բլուրը» մեջ արտաճայտված մտքեիր, որոնք, վերջիվերջո, Հանդում են ճշմարտության, խլճի, բարու, արդարության, աստվածային նախասկզբի տոլստոյական ուսմունքի, ավելի ստույգ մարդու ազատության դաղափարին. «Բնությունը միացյալ բանականություն է»: Այս «լեգենդով» էլ «Լն Տոլստոյը ն ձին վերադարձան տուն»: ԱյվազյանըՀաճախ է ստեղծում նման լեգենդներ: Ջիու լեդենդից բացի, օրինակ, նա ստեղծել է Հայտնի լողորդ Խաչիկի լեգենդը, որը, սակայն, ինչոլես պարզվում է, ամեննին լողալ չգիտե: Սակայն է անւսյդ լեգենդը շատ Ֆրաժեշտ մարդկանց զմայլանքին, որ Խաչիկը Հատուցում է պատերազմին՝ ղառնալով նաչատակներիցմեկը: Այս ն նման լեգենդներով ԱղասիԱյվազյանը, իրապես փնտրում է «մի նոր մարդս, նոր բնավորություն, ազատության նոր մուռիվացիա: հան

հր թիֆլիսյան պատմվածքներից մեկում Այվազյանըունի Հետնյալ նշա-

Փիրումանի, նակալիցՋոնը.«Ողորմի Հոգիներին՝ Վանո Խոջաբեկովի,

կա-

րապետ Գրիգորյանցի,եթիմ Գուրջիի, Գիզո Շարբաբչյանի,կարա-Դարվիշի, Գնորդ Ֆոտտոյի,Բաժբեուկի,կարալովին «Թիֆլիսյանօրդենի» մյուս

Հիշվածանձինքն հոսեր Գրիշաշվիլու Հրաշալի գրքի՝ «Հին դարդիմաններիս։ են,

Թբիլիսիի գրական բոճեմայի»5, անունների ցանկից

գերազանցորեն

խաղացել Աղասի կամ այն չափով դեր մանավանդ ոճական արտաճայտման աշխարճի, դեղարվեսոակոան Այվազյանի է վրացական նորաշերտ էլ գալիս դունագծերի ձնավորման մեջ։ Մի ինչ-որ գույն արձակի աղբյուրներից: նախասիրությունները,որոնց շարՍրանցով չեն սպառվում Այվազյանի ունեն կոոքւսվալային շղումնեկոմեղիան, քում տեղ իտալական դիմակների սուզումները ն էթիկական Դոստոնասկու Ըը» Հայկական տատրեգրությունները, «գրական ավազանում» մկըրտո'յլն։ Այսուամենայնիվ, Աղասի Այվազյանը ձեռագրի տերը: նրա վել է իբրն անչատականություն,իբրն իր աշխարճի են

որոնք այս օ«պրիմիտիվիստներ»,

.

ու

«նա աշխարՀչիլուրաչատկությունը Հիանալի է բնութագրել Հենրիկ Մալյանը՝ անղաղար Հնարում է, բայց ճշմարիտն է ճնարում։ եվ այդ «Ճնարածս ճըրշծանոթ է, շոմարաությունը, անսովոր լինելով Հանդերձ, ղարմանալիորեն ւտաւոնրիվաղուց մոռացՃարաղատ, որպես մեր մեծ պապերի »ոռիելի ու իրենց Ճեռավոր նախնիտատերի, իրենց պապերի ված մի ու

ու

կաույու թվում Այնուշեան՝

ների մասին...

երա

Ճճերոսները,շարժընթացքի մեջ են ման դինամիկայի մեջ, քայլում են, փնտրում են, որոնում, որոնում նորը, նոր անսովորը, փնտրում են մի նոր երկինք, մի նոր արն «ինձ

է,

որ

ու

ու

նան

Ավելացնենք,

'

լուսին,բնաշ-

ուրիշ մի մարդու»: մարդուն փնտրում են Հենց իրենց մեջ, Հիոր ուրիշ այդ նրա չորս տղաներին, որոնք ամշենք, օրինակ, «կռվարարների»պապին ժամանակ ներքին «պայքարի» մեջ են միմյանց ճետ: էրզրումից փաբողջ են տարբեր ուղղություններով, ճետո դտել են իրար, «ավաքվել մի կտուխել րի տակ ն Համերաշխությանփոխարեն խոսքակովի մեջ են։ իրենց մեջ «ուրիշ մարդուն» Ճայտաբերում են այն օրը, երբ թաղում են դարձյալ կովարար նկ վերադառնում տուն «չորս անպաշտպան, խեղճ մարդիկ»: որը (պապին) Խեղճության ։վատճառը ոչ միայն Հոր, այլն էրզրումի կորուստն է, որի կաեթն անզոր տղամարդիկ: րոտից Ճալումաշ են լինում ճոխորտացող, բայց Ճառեալիստական «կռվարարները»պատմվածքը ոճաբանությամբ դեռես վաստիության սաճմաններում է, ապա «Փառաճամարը»՝ ճնճղուկի կտուցի չափսի այդ պատումը ամբողջովին պայմանական սարթ ու կարգի մեջ է: «նա սիրում էր ոչ միայն մարդկանց, ոչ միայն կրկեսն ու ծազրաձուն... կենդանիներին, երկինքը: «ողը... ավելին... Այդ ավելին նա չէր կարող բնորոշել... Բայց զգում՝ էր, որ ինքն էլ այդ ավելիի մեջ էր, ն ավելին իր մեջ էր... Դա ներքին ոգնորությունն էր, իր ճնարավորությունը, իր ճշմարտու-

խար

ու...

ու

թյունը...».

կրկեսի ծաղրածուն այն մտքին է, որ սերն ու բարին ամենաստիղծ րմբրոնումներ են, որ դրանց օգնությամբ կարելի է ստեղծել ինչեր ասնու եվ եա տարերքի մեջ ստեղծում է ձինը («սիրուց ծնվում են ձինր»), մեկը, երկ-

բազում.ձիեր, որոնք բնավ

էլ չեն ճետաքրքրում մարդկանց: Ցնցող միաժամանակ խորիմաստ է պատմվածքիվերջին նախադասությունը. րստ որի մարդիկ «Հրաշքը չէին տեսնում, նրանց ֆոկուս էր պեւոքո։ Բառիս բուն իմաստով տրագիկոմիկական իրադրություն դրված պայՍա մանական իրադրության մեջ: «Հնարած ճշմարտության» մի օրինակ է: րորդը,

երրորդը, ն

որի նյութը պարուճիների կյանքն է, կյանՔի զոչնր՝ «խեղճ մարդիկ» են, «Քոլերոյի» գրեթե բոլոր Հերոսուճիները, այդ են վկայում նրանց կենսագրությանվերաբերյալ Ճեղինակայինտեղեկությունառած ները: ներկայացումիցՃետո նրանք որոշում են նշել արդեն տարիքն Միակ րացառուպարուծիներից մեկի տարելիցը՝ բացառապես կանանցով: թյունն արվում է Դոլլիի ծանոթ Ադամի Հանդեպ, որի ներկայությունը «շքապարուճիների մեջ առաջացնում է ամենատարբեր գրգիռներ՝ նրՃանդեսին» րոնցից յուրաքանչյուրի չկարգավորված կյանքի, կենցաղային դժվարու-

Մյուսը«Բոլնրոս պատմվածքնէ,

թյունների ն, որ ամենագլխավորն է, սիրո բացակայության վերաբերյալ: նրանց բոլորին՝ ամենատարեցից մինչն ամենաջաճելը, պակասել է աշխարճի ամենամեծ պայմաչ բարիքը՝ սերը, չոգիների մտերմության կարնորագույն

նը:

«Բոլերոնչ

նս

պայմանական միջավայրի մեջ տեղադրված պատում է,

մարդկային կլյանքի «Հոգեշատակը: Պալմանականությունըայստեղ ն այլուր Հանդես է գալիս իբրն ոճաբանություն: Շատ բնորոչ է Այվազյանիձեռագրի Համար էական մի մանրամաս՝ ն արձակագիրը ոճական արտաճայտմանոչ Հանդիսավոր, ոչ պաքետիկ-վեչաշունչ, այլ Հասարակացված-սովորականացէ նպատակին: «Բոլերո» բալետի ներկայացուված եղանակներով Հասնում «ետո մից ճասարակմի արարողության «ավաքված պարուճիները չասենք կյանքի զոճեր են, այլ արարածներ, որոնք ապրել են, աշխատել, ապրել են անգամ դերասանուճու չիկ կենցաղով, ն, այնուամենայնիվ, ոչինչ չեն Հաս«խորք զավակների» վիճակում՝ կացել նույն այդ կյանքից, մնացել են «խեղճ մարդիկ», ապրած առանց սիրո, անառադաստ, առանց Ճամազգացության: Այվազյան արձակագրի սննռակխոր Հենց այդ Ճամազգացության նպատակն է Հետապնդում, ընթերցողի Համազգացության: Այս կետում էլ նայ, ըստ երնույթին, ընդառաջ է գնում Դոստոնակուէթիկական պատվիրաններին: Քանիոր Հերթը եկավ-ճասավ Դոստոնսկուն, է ոչ թե մեծ գրողի ստեղծասենք, որ ԱղասիԱյվազյանըերբեմն Հետնում գործության դրական բովանդակությանը, այլ «դոստոնսկիականություն»կոչէ, օրինակ, նրա «Ուստի՞ գաս» վող ուսմունքի ինչ-ինչ կողմերին: Այդպիսին վիպակը, ամեն ինչով, ասելիքով՝ «ՈՕՇՂՕՇՑԱԼԱԱՅ»: Սյուժետայինընթացքով «Ռւատի՞գաս» վիպակը սովորական դետեկտիվ է, որ սկավում է գլխավոր Ճերոսուճու՝ Տատայի ծննդաբանությունից,շարունակվում նրա ոչ այնքան մարդկային կենցաղով, ապա որդու՝ Ալեքսանդրի, բանտային մեկուսացումով, այնուծեւտն՝ Թոռնիկիարկածախնդրական րարքներով, որը, Հեղինակային մեկնաբանությամբ, Հանգում է «ոճրի ն պատժի» դոստոնսկիական փիլիսոփայության սխեմային կատարվումէ անսպասելին. «Տատան չարունակում էր իր ներսում սպանել Թոռնիկին»,որն իր ճամար եղել է ամեն ինչ՝ առավոտ ու գիշեր, անքուն ամիսներ ե սլանքներ։ Տատան Ճասկանում է, որ իր մեջ Հասունանում է պատիժը, որը կապ չունի Թոռնիկի արարքների Հետ, թեն Հենց սա է, որ «Տատային թողեց Տատան Հիմա արդեն մտաիր մեծ տառապանքիՀետ, իր Պատժի Հետ... ժում էր, թե ինչպես իր միջի Թոռնիկին, որ գրավել էր իր էությունը, գիժը գծի մեջ... ՝

ա-

ա-

տառա-

ազանի

ամբող

է սկզբում որդին,այնուշետնՀանցագործ է դար: կատարել Հանցանքը կրելու է Տատան, դոստոնսԹոռնիկը, բայց պատիժը, այդուամենայնիվ

ձել կիական ներման

ինքնադատաստանի պատվիրանով: նս կան «դոստոկսկիականության» շոշափուկգործերում Այվազյանի նան անճարաՀչ պաքոսին գեղարվեստական ընդճանուր արձակագրի ներ, կան ղատ գործեր (օրինակ, «Հեքիաթը»՝ մերկ մարդկանցով քաղաքակրթություռր փրկելու գաղափարով),կան նան պարզապես ոչ տպավորիչ գրվածքներ, Ճումորիստական անվանված վիպակը՝ դազաղի մեջ օրինակ, «Ֆաբրիկանտը» ն ելած դագաղի, այդ դագաղի առուծախի, Հերոսի՝ Միլիտոնի օտարացման ու

այլ

մոտիվներով:

այլ

այս Հնարածին

վիպակում Այվազյանի պատումաչին ոճն անդամ դառնում է բեկբեկուն, գրաֆիկականորենոչ ճստակ, նույնիսկ կարելի է ասել՝ անգույն:Պարզէ արձակագրիասելիքը: Դա, կարելի է ասել, իր տարերքը չէ: իր տարերքը, եթե մի Հայտարարի բերենք նրա լավազույն պատումնեզարգացման խնդիրն է, րը, մարդկային անճատականության ձնավորման որ տեղադրում է ամենատարբեր բնույթի սյուժեների մեջ՝ սկսած ամենասովորական կենցաղային միջավայրից («Մեր սոխրությունը կեժոյիշուրջ» ), ա՛նհլանելի վիճակի մեջ Հայտնված մարդկանց բառուբանից («Խենթերի զրույցը լեռան վրա»), ֆանտաստիկ-արկածային դեպքերի վերապատումից(«Սինյոր ամենասովորական արլեկինադայից, որով ԱյՄարտիրոսի արկածները»), վաղզյանըբավականաչավ 4Հմտությամբ կարողանում է կլանք տալ դիմակների թատրոնի արտաճայտչաձներին։ Միանգամայնճշգրիտ է Արամ Գրիգորյանը«1ալճքշ17քեոմչ Ճքխճոտք» ամսագրում տպագրած դիմանկարում" Այվազյանի ոճային մտածողության սինկրետիկ բնույթը սաճմանելիս: ԱրդարնԱյվազյանիւպատումայինոճի մեջ զուգակցվում են սովորական կենցաղագրությունը ն ռաբլեական կառնավալը, ծիծաղը, ողբերգակատակերգական շաղախն էլեգիան ն բուֆֆը, լացն ու նկարագրությունների Հասարակացում-«իջեցումը»,--մի խոսքով ասացռոլական տարերքի այն կախարդանքը, որով արձակագրին մտաճոգող գաղափարները արձագանք են գտնում ընթերցողների Ճողգում՝նրան տանելով դեպի մարդկային բարձր արժույթները՝ բնականության, բարության, անկաշկանդության, սիրո, երազի տարբերակներով: ու

ու

"Արձակի թեմատիկական-ոճականուղղություններից որոշ աշխուժացում ապրեց Հոգեբանական թափանցման ուղղությունը ի դեմս 9. Խալափյանի,

Բ. ՎաճազնԳրիգորյանի,Վ. Սիրաղեղյանի Հով. Մելքոնյանի, Հովսեփյանի,

ժամանակակիցճայ արձակի դիմագիծը լրացստեղծագործության: ն ճարող դրողները(Վ. Պետրոսյան Ճրապարակախոսությանը այլք): Հոգեբանական խորացումների ուղիներով ընթացավ վոԳնրազանցորեն բայր Խալափյանի (1933) դրական ճանավարճր: կրթությամբ ֆիզիկոս Զոն

այլոց

նում

րայր

են

Խալափյանըմիանգամայն անակնկալ մատուցեց առաջին իսկ գրված-

քով՝ «Հեղեղ» վիպակով Հերոսները՝ (19634):Վիպակի մաթեմատիկայի ուսու-

շ1

ցիչ Անդրեասը, գյուղական բիժիշկը, քաղաքիցշինարարության տեղամաս եկած ճարտարապե-չ

կինը՝ Ագնեսան, մանտիկ երաղողներ են, ապրում են գարնանայինզարթոնքի տրամադրություններով,գլուղական Հովվերգությամբ։ Այդուամենայնիվ նրանց կյանքը չի անցնում անխոով խաղաղության մեջ: Տեանակնկալ դրամա, ղի է ունենում նետում է Հորդ չըՀրայրն իրեն րերի մեջ, բացելու այն ջրանցքի շլլուզները, որ սպառնում է գյուտըչ,

ոո-

սրա

ղին:

Դրամատիկ այս առիք է դառնում,

տեսարանը շերոսները մտորեն կյանքի իմաստի, երջչանկության, ռոմանտիկայի Թե.

մաներով:

որ

|

Վիպակն աստիճանաբար ընծադարձակում է լրընդդգրկման վալները։ Սկավելովառօրեական դիպվածներինրբազծերիճուզականբացաչայտումներով, «Հեղեզը» այնուճետն զարգանում է իբրն տարբեր բնավորությունների բախում՝ տարբերակվելով Ճայնցողական,անկենդանն գործնական, ակտիվ ոռմանտիկականկերպարներով: Առավելտպավորիչէ Հրայր Սամսոնյանի կերպարը: Սա կյանքի առաջինգծի վրա է ոչ այնքան անձնաղոճ արարքով, որքան կյանքը ստեղծագործաբար ըմբոնելու դավանանքով: «Հեղեղ»վիպակում Խալափյանըինչ-ինչ չափով տուրք է տալիս միջավայրի «դունկազարդման»գեղագիտությանը: վեպը (1966), ՝ Ավճլի «ասուն գրվածք է «Որտե՞ղ էիր, մարդ աստծո» առումովկարնոր ժամանակակիցների Հոգեբանությունը Հետազոտելու որը ղրվագ է դեղարվեստականարձակում: բովանդակալից, Անելով գյուղական բժիշկ Ստեփան նսայանի բարդ, «առեղծվածային» կլանքի պատմությունը, գրողը արծարծում է Ճճասարակայնորեն կարնոր այնպիսի խնդիր, ինչպիսին է մարդու արժեքավորման խնդիչ ԶոբայՐ Խալափյան

ԲԸ:

.

Ավարտելովբժշկական ինստիտուտը, Ստեփան նսայանը աշխատանքի

է անցնում գյուղում, որոշելով մնալ այնտեզ ընդամենը երկու տարի: Բայց դեպքերն այնպես են դասավորվում, որ ապրում է քառասուն տարիս

Ստեփաննսայանը այդ տարիներին ենթարկվում է անչամար Ճոգեկան փորձությունների. կենսագրությանինչ-ինչ Հատվածներում նրա ճոդեկան աշխար"ը նս կանգնում է փլուղման սպառնալիքի առջե, սակայն իր միջից բարբոլական պաշարներ է Հայթայքում՝ Հաղթաճարելու մենակլացի ճակատագիրը, կապվելու Ճճասարակական կյանքի եռուղեռին: Ստեփանեսայանի մաճից Հետո նրա գերեզմանաքարի վրա փորագրում

ճն

ծննդյան անուն-ազգանունը,

ն

մաճվան թվականները, դրանք իրարից

բաժանող գծիկը: Բժշկի ապրած տարիները մեր ճասարակությանՉ20--60-ական թվականներն են՝ լի մարդկային-ժողովրդականդրամաներով։ Ստեփանեսայանըայդ իրադրության մեջ ոչ միայն չի տրվում օրերի չորձանքին, այլն պաճպանում է լուր ամենաթանկագին Հատկանիշը՝ Հճողզումաքրությունը, բնավորության Դրա Համար էլ նրան գնաճատում են շրջապատիմարդիկ, գըվեչճությունը: նաճատում նն ճասարակ կեցվածքը ն անձնվեր ծառայությունը: Թեն բժիշկը ի վերջո տեղափոխվում է քաղաք, իր միջավայրը ճաբայց են մարում է գյուղը, որին վերաբնրում իր կլանքի գլխավոր անցքերը: Ստեփան նսայանիկերպարը Ճայոց մեր օրերի արձակում ժամանակակցի կերսար ստեղծելու ճաջողված փորձերիցԻ

Զորայր Խալափյանըայնուճետի ՀՋրեց «երիցուկի թերթիկներ»

(1921)

սրտաշարժ, թախծաշունչ պատումը՝ Հայրենականպատերազմում երեք եղբայրների տարբեր ճակատագրերիվերաբերյալ: Դրան չետնեց մի շատ ինքնատիպ դգրվածցք՝ «Մեոնող-ճառնողդԽորաէ գրով (1925): (Մնացել անավարտ--խմբ.): Ե

Հայոց խորչրդային գրականությունը սկզբնավորման օրից ճենման կետեր է որոնել նախնական արվեստի՝ ժողովրդական կենդանի ասմունքի մեջ: Վեր բարձրանալով պատումի ճիմազդգաղրական-կենցաղային Քերից, այսինքն արտաքին տա-

րաղզից,բայց օգտագործելով մունքի մեջ խորացածժողովրդական աշխարճաղգացման գնեղարվեստական արտաճայտչության կենդանի տարրերը, տյսինքն՝ ոգու քաղվոծքը, արձակը ատեղծեց ժողովրդի պասոմական ճակասագրիմասինպատմող աե շարք խոր ու լիարժեք գրվածքներ: աս-

ու

արձակի, Բանաչճյուսակտան

ա-

ակունքների մոտ վանդների

կանԱկսել Բաւկունցը՝ոչ միայն ակնարկներով, պատմվածքՉԺ. ենրով,վիպակներով,այլն տեսական Հրաճանգներով։ Ոկունցը շարունակ ճրաճանգում էր վեՄուշեղԳալշոյան րադառնալ ժողովրդական ստեղծագործությանբուն աղբյուրներին: ինչ-որտեղ ընդծատված ն շատ դեպքերում մեխանիկորեն յուրացված «նաայդ ավանդությունըլայն Հուն բացեց ի դեմս Հր. Քոչարի «կարոտ» ու

գնած է

`

բ

ի

ն Հապեւո»վիպակների, Խ. Դաշտենցի«Խոդեդան» «Ռանչպարների կանչը»

Հեղինակը դրվածքների (1933--1980): (Այստեղ ՄուշեղԳալշոյանի վեպերի, Մ. էր տեղադրելու

Գալշոյանին նվիրված ենթադիմանկարը, չչասցրեց չարադրել--խմբ.): `

որը,

սակայն,

`

60--80-ական թվականներին խորճրդաճայ պատմավեպը արդյունավետ ապրում Մ. Խանզադյանի ստեղծագործությամբ:(Հեղինակը անդրադարձել է գրողին նվիրվածդիմանկարում-վեպերին խանզադյանի

կարգացում է

խմբ.)։

ՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ

ԱՐՁԱԿ

վավերագրականարձակում, որի րատեսակներն են ակնարկը, Հրապարակախոսությունը,պատմակենսագրաճանապարճորդականօրագիրը ն այլն: կան պատումը, ճուշագրությունը, Ակնարկիժանրը, քեն շատ տարածված, սակայն բացառությամբմի քաեի ծանրակշիռ նյութերի, մեծ մասամբ թողնում է մակերեսային, թռուցիկ ոնպորտաժի տպավորություն: Հանրապետականմամուլի Հրապարակումնե-

Որոշ շարժում

է նկատվում

նան

տա-

ն Մ. են Գր. ռոնպորտաժրում առանձնանում Տեր-Գուլանյանի 9անիկյանի որոնց ճեղինները, «Գարուն, ամսագրում տպագրված այն ակնարկները, նակն է ՄարգոՂուկասյանը (1927): «Գարունի» էջերում տպագրած նրա ակնարկները վերաբերում են ճան-

սոցիալ-տնտեսական, պատմամշակութային, գոյապաճպանրապետության

ճրատապ խնդիրներին, Դրանք աչքի են ընկնում նյութի մանրամասն, Հետազոտականշնչով, առաջարկած խնդիրների արդիական սուր վերաբերմունքով, կրքոտ շաճադգրգոությամբ։Այդպիսի ուղղություն ունեն «Ղափան, Հողը` Բաջարան՝ այսօրվա ն վաղվա պրոբլեմներ», «եվ այգեգործն ասաց. Հետ՝ խռովել է մեզնից», «Դիալոգ իրավաբանի Մխիթար Գոշի մասնակցու«Բաց նամակ երթյամբ» ն այլե, որոնք տպադրվել են առանձին դգրքերով՝ Լու միլիոն Հասըեով» (1974), «նախնիներիշառավիղը» (1972) ն «Մենախոսություն» (1983) խորագրերով: Մ. Ղուկասյանն արժանացել է Հայաստանի ժուռնալիստների«Ոոկե գրիչ» մրցանակին: ՈւշագրավՀարցեր են բարձրացրել Մ. Գալշոյանը«Ծաղկած քարեր» դրջում ն ուրիշ վավերագրողներ: ուրույն տեսակով Ճանդես եկավ Միքայել Ակնարկի Հակոբյանը (1925-1983), Ն ղբաղվելէ պատերազմի «անչայտ կորած մարդկանց»՝ տարիների ռաղզմազերիների,պարտիզաններիծանր փորձություններով լի կյանքով, նըրանց ճակատագրով: Այդ նյութերը գրելիս ի Հայտ է բերել մանրակրկիտ «ետազոտողի Հատկություններ: ժանրատեսակում աչքի ընկավ Ցորի Քալայանը Հրապարակախոսության բժիշկ է ն ճանապարճորդ (ինքնաշեն «Վուլ(1935): Մասնագիտությամբ կան» ն «Հեյզեր» նավակներով կամչատկայիցընկերների ճետ Հասել է 0դեման

ռա),լրագրող-արձակագիր: 2. Բալայանի արձակի՝ անդրանիկ պատմվածքներինյութը ՉուկոտկաՃեռավոր ճյուսիսի, սակավաթիվ բնակիչների (նենեցներ, մի` Ռուսաստանի

պատկերներնեն, էսկիմոսներ ե այլն) կենցաղի կորյակներ,

որոնք

Հեւտադա-

ամփոփվեցինմի շարք ժողովածուներում՝«կարմիր Ցարանդայ, «ծավ» ն այլն, Զ Բալայանի գրիչը առավել բեղմնավոր եղավ լրագրային ճրապարա) ն դաղետառ մարզում:կենտրոնական («Վիտերատուրնայա Ռախուսության 2. Բալայանը նյութի մամուլում տպագրած Ճոդվածներում Հանրապետական ն աշխույժ գրելաոճով շաճախնդրությամբ անձնվեր խոր իմացությամբ, անդրադառնում է սոցիալ-տնտեսական,գոլապաճպանման,բարոյախոսաինչպիսին են, օրինակ, Սնանի, բիոսֆեկան ամենակենսական խնդիրների, նկարադրի պրոբմարդուբարոյական տնտեսական առաջադիմության, րայի,

յում

լեմները:

Բալայանի ստեղծագործության պսակը եղավ «0ջախ» (1981) ճագիրքը, որով ամբողջ Հայլաստանապարճորդական-Հրապարակախոսական նում ճիման վրա՝ ամեն մի շրջանի այսօրվա կատարած շրչադգայությունների իրավիճակի «ետ նա էական առաջարկություններէ անում ղարդացման 4եուսնկարներիվերաբերյալ: ո. ՛ ԽՍՀՄ ժուռնալիստների միության Ն. Օստրովսկու անվան 2. Բալայանը մրցանակի դափնեկիր է ն, անշուշտ, արժանանալու է նոր «դափնիների»: կրագրայինամենորյա գործից վավերագրական արձակի անցավ Աշոտ Աբզումանյանը(1913)՝ գրելով մի շարք սվատումներ նշանավորգործիչնեՐի վերաբերյալ: «Ակը Բյուրականի»ակնարկին Հետնեցին «Հրեղեն ոտնա(Հ. իսակովի մասին), «ԳըլՀետքեր»(Հ. Թնեոսյանի մասին),«Ծովակալը» Ա. Ի. Միկոյանը», «Օրբելի եղբայրներ», որոնց մեջ խավոր կոնստրուկտոր Արզումանյանըօգտագործել է Հակայականնյութ (գերազանցորեն արխիվային ն մեմուարային) իր գրքերի բնորդների ճակատագիրը, խառնվածքը, էությունը ստույգ ներկայացնելու ճամար: կողքին) ամենանշանակալից Հուշագրության ասպարեզում (Տ. Մաչտարու երնեույթը եղավ ժողովրդական դերասան Վաճբամ Փափազյանի (1888-մեծ ուր արտիստը Հայացք» երկշատորյակը, զարմանալի 1968) «Հետադարձ խոր ներշնչանքով պատմում է իր անցած ճանապարճի մասին, ինքնապատումը առարկայորենչղթայելով մեծ կյանքին, Հատկապեսդարասկզբի թաանրականորոնումներին: Գրքում բնութագրվում են ոչ միայն Հայ դերասանները՝ սկսած ՀովՀաննես Աբելյանից մինչն մերօրյա դերասանների աստղաբույլը՝ Հր. ներսիսյան, Ավ. Ավետիսյան, Գ. Ջանիբեկյան,Հասմիկ, Արուս Ոսկանյանն այլքյ--այլն նույն դարասկզբին եվրոպայումե Ռուսաստանում եծ Համբավի Հասած ռեժիսորներ, դերասաններ,ինչպես ե ժամանակի թաատերական որոնումներն ճոսանքները: չափազանց մեծ վարպեՀայացք» գրքում վ. Փափազյանը «Հետադարձ ություն դրանորելով, արնելաճայերենինպատվաստեց արեմտաճայ դրական լեզվի ճարուստ բառապաշարը, ճկուն ոճերն դարձվածքները, ստեղՋ.

ու

ու

ծեց լեզվական նոր որակ:

եռաճատոր «Հուշապատումով»Ճանդես եկավ Ռուբեն Զարյանը (1909), ն Համալսարանական տարիների ուսուՋիչներն դասախոսներնեն, ժամանակի նշանավոր գրողներ, նկարիչներ, թատերական աշխարճի մարդիկ, գիտնականներն այլք, որոնց ճետ ունեցել է շփումներ, կապեր, բարեկամություն: որի «Ճերոսները» իր դպրոցական ու

`

ժի էջերիցիրենց կենսագրության ն բնավորության «Հուշապատումի» շարք

մում

կարնոր զծերով ներկայացվածբնորդների մասին Ռ.

է ներշնչանքով, դիպուկ նրբազծերով, էության

ն

ալյստԶարյանը

պատմականգործի

քափանցումներով: Այս տարիներին Հետաքրքրական Ճուշերով Հանդես եկան նան ուրիշնեորի «Հիշողությունները»վավերացնում րը, օրինակ, Տիգրան Հախուժյանը, են 20--30-ական թվականների դրական կյանքի մի շարք տվյալներ, ինչպես ն Հայ գրողների, որոնցից թերնս ամենահ բնութագրում են մի շարք ոուս ՄաքսիմԳորկու մասին Ճուշն է: ւտզավորիչը արձակի մեչ առանձնացան Գ, էմինի «Յոթ հրգ ՀաՎավերագրական ն Վ. «Հայկականէսքիզներ» գրքերը, որոնք՝ աստանի մասին» Պետրոսյանի պատմաթարզմանվելով բաղմաթիվ լեզուներով, ներկայացրինՀայաստանի կան ճակատագիրը, նրա լինելության «առեղծվածը» ն արդիական դիմադիծր:

Գրականմամուլը թեն ողողվեց ուղեգրություններով,սակայն գրանց մեջ առանձնացան նոն Մկրտչյանի արտասաճմանյանտպավորությունները, Խ. «Սիբիրը», Սիլվա կապուտիկյանի «Քարավաններիդեռ Փյուլնազարյանի քայլում են» ն «Խճանկար Ճոգու ն քարտեզի գույներից» մեծադիր ճատորները: Ասպարեզ եկավ վաղուց մոռացված մի ժանրատեսակ ես՝ ժողովրդաչրությունը, որի նմուշներն են Ս. Խանղադյանի Ճատորնե«Հայապատումի» 9. նգա բր, ՃուշարԴարյանի ռ"լատմական գավառի 4նագույն մասունքների՝ ձանների մասին պատումը: դարզանդԴաբյանը(Մովսիսյան, 1912--1984) ծնվել է Արեմտյան Հայաստանի Տարոն Գավառի կովի գյուղում: երնանի մանկավարժականուսումԽսրանն ավարտելուց ճետո եղել է ուսուցիչ, միաժամանակ սովորել Համալսարանի բանասիրականբաժանմունքում: Այնուշծտն լրադրական աշխատանքէ կատարել Հանրապետությանմամուլում։ 1938-ին ԴարյանըՀրապարակում է ուսանողականառօրյայի մասին սլատմող պատմվածքների Ճճավաքածուն,իսկ պատերազմից ճետո Հանդես է գալիս մանկական «լատմվածքներով, ֆելինտոններով, ակնարկներով: տպավորիչ էր «Քասաղ» Մասնավորապես (1962) պատմվածքներին ակնարկների գիրքը: Այստեղ ներկայացվում է գավառի պատմություննու ներկան, «նությունն ու արդիսւկանությունը:«Քասաղի»յուրօրինակ շարունակուու թյունն է պատմական նգա գավառի ազդգագրությանն ճարտարապետությաեր նվիրված ժողովածուն: Ճ. Դարյանիտարերքըակնարկագրությունն է,

ԹԱՏԵՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

տեսության սուր «Անկոնֆլիկտայնության»

քննադատությունիցՃետո ժաժանակավորապես առաչապաչծ դիրքեր գրավեց դրաման՝' մարդու ճոգեբանությանը մերձենալու ձգտումով,Հոգեբանական Հնչերանդների շեշտումով: մեջ կատարված էական տեղաշարժերըիրենց դրոշմն են իրականության դնում թատերագիրներիձեռագրի վրա՝ ստեղծվում են ուշադրության արժանի մի շարք կերպարներ:

նոր միտումների Թատերագրության

առաջին Համբավաբերներից մեկը եղավ ԳոիգորՏեր-Գբիգոոյանը (1916--1988)։ Ծնվել է Երնանում, բժշկի ընտանիջում։ Աշխատել է իբրն ուսուցիչ, ավարտել է երնանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի շինարարական ն մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետները: եղել է կուսակցական աշխատող, «Գրականթերտի» ն «Ոզնի» ամսաթերթիխմբագիր: Առաչինպիեսը՝«Այս աստղերը մերն ենչ քնարական դրաման (գրել է լ.

Հեղինակակցությամբ),բեմադրվել է Ղարագյոզյանի

վան թատրոնում: ԱյնուճետնՏերԳրիգորյանըգրեց «Սոֆիկի «ր-

Գ.

Սունդուկյանիան-

խալը» կատակերգությունը,թեքն շնչի մի գործ, որը բեմադրվեց երաժշտականկոմեդիայի թատրոնում: Դրան էլ Հետնեըդ«Վերջին մեխակներ» դրաման (1957, Սունդուկյանի անվան քատրոն, Մոսսովետի անվան թատ-

բոն),

որում «Հեղինակը կարո ղացել է ծանոթ նյութլ, մատուպել, եթե ոչ թարմ ձներով կամ կոնֆլիկտի նորարտրակուն լուժմամբ ապա գոնե նկատելի գնղարվեստական վարպես: ւթյամբ ու ճշմարտացիությամբ: Պինսր Հարուստ չե սյուժետային դըրություններով, բայց... կան Հաջող կերպարներ, Ճոգեբանական ճետաքրքիրզննումնիր վերլուծություններ, իմաստալից ու սըԳբիզորՏեր-ԳՐիգոբյան րամիտ երկխոսություններ»՝0: «Վերջինմեխակներում» Գր. Տեր-Գրիգորյանըի ճայտ բերեց դրամատիկական անվիճելի ձիրջ՝ կատակերգականգույների կողքին: Ո՞րն է այն նյութը, որ ներկայացնում է թատերադգիրը:Բարձր դիրքի ճՃասած նախկին Համեստ աշխատողը սկսում է իր կամքը թելադրել չրչաՀաշիվների մեջ: Հեընկերներից, խճճվել եսաժոլական լատին, մեկուսանալ րոսի նման վարքագիծը Հանգեցնում է այն բանին, որ նա՝ Աշոտ Հասրաթյանր, կորցնում է իրականության մեխակկենդանիղգացողությունը: «Վերջին ներում» մարդկային արժանապատվությանթեմային զուգաճեռ արծարծվում է նան ընտանեկան-բարոյական խնդիր: Հճարաբերությունների դրաման՝ «Գարնան յուս անձին», ոչ միայն չունի Տեր-Գրիգորյանի է դրվածքը, այլն Հակված դեպի մելոդրաման՝ ի առաջինի Հասարակական դեմս պիեսի գլխավոր Ճերոսուճու՝ Աննայիամուսնական տվայտանքների: ՇուտովՏեր-Գրիգորյանը դառնում է զտարյուն կատակերգակ, իրար Հետնից ասպարեզ ՀանելովՀասարակականսուր շնչի կատակերգություններ: Հասարակական լայն արձագանք ունեցավ «Մեռնող ֆլորան» դրամատիկական սատիրայի բեմադրությունը Գ. Սունդուկյանիանվան թատրոու

գալիս ոչ թե մարդկային անունմեթունավոր բույսերի,որոնցից ամեն ններով,այլ զանազան մոլախոտերի, բացակը մարմնացումն է Հասարակությանզարգացմանըարգելակող որնէ են Հանդես գակերպարագծումներով սական երնուլթի, Գրոտեսկային սուր լիս Հափշտակիչը, կեղծ գիտնականը,որ Հավակնումէ բարձր դիրքերի, ջքանում:

Պիեսի գործող անձինք Հանդես

են

վարկաբեկում է ղաքական բանսարկուն, որը աճաբեկիչ զրպարտագրերով խարանով: ազնիվ մարդկանց ու մեղադրում «նացիոնալիստի» վրա կառուց«Մեռնող ֆլորան»,իշարկե,թեն պայմանականությունների ոչ Հազվամեջ ված պամֆլետ է, սակայն գործող անձինք իրականության դեպ մարդիկ են: Սրանց դնելով դատաստանիառջն, թատերագիրըառաչակարնոր խընդրում է կյանքը մոլախոտերից ազատագրելուՀասարակական շաճեց Հան«Մեռնող ֆլորան» էլ այս ուղղվածությամբ դիր: Գաղափարական

դիսատեսիչերմ վերաբերմունքը: Այդ պիեսին ճետնեցին Տեր-Գրիգորյանի մյուս կատակերգություններ «Ախ, ներվեր, ներվերը» ն «ՀաջիՓայլակը»: էլ թատերագիրըի ճայտ բերեց ծիծաղի երկու կատակերգություններում առատ Հարակից երեաղբյուրներ՝ ծաղրելու ազգային սնափառությունն նան մեր վույքներ (սա «Հաջի Փայլակի» առանցքային խնդիրն է), ինչպես շողոքորթգ ոփողների, Հափշտակիչների, կյանքում բուն դրած մարդկանց՝ ների ն այլոց «ճիմարության խրախճանքը»: երկու պինսներն էլ Հանդիսականայինէին՝ այս ճասկացությանդրական ղավեշտական իմաստով. սրամիտ խոսք, սրամիտ դարձվածաբանություն, ն իրավիճակներ, կենդանի, ճամոզիչ բնավորություններ այլն: ու

անցնելու ճայտ էր Գ. ԲորԳՓատմոդական դրամայից դրամատիկականին յանի «նույն Հարկի տակ» պինսը (1952), որի գործողություններըտեղի են ունենում քաղաքական երկու տարբեր Հայացքների՝ընդչատակային բոլշնիկ Արտաշեսին դաշնակցականբանակի սպա Գնորգիբախումների ձնով: Ծնողների ամբողջ Համակրանքը Արտաշեսիկողմն է, սակայն ամբողջ Ճոգով նըրանք ցավում են նան Գնորգիբոնած սխալ դիրքորոշմանճամար: ինչպես ն պետք էր սպասել, դրամատիկականբախման մեջ ճաղթում է Արտաշեսի ճշմարտությունը, թեն պիեսում ավելի ցայտուն է գծագրված Գնորդի կերն դրված Հոգեբանական ավելի Համոզիչ Հանդամանքներում: պարը Որոշ առումով «նույն Հարկի տակ» դրամայի ազգակիցն է Քորյանի «կամուրջի վրա» դրաման (1962), որի գործողությունները դարձյալ տեղի հն ունենում նույն Հարկի տակ, «Հարազատ-արլյունակքականմիջավայրում: այգեգործ իրար դեմ կանգնած հն զորացրված գնդապետԱրսեն Լուսինյանը, Ստեփանը,մյուս կողմից՝ տնտեսականՀիմնարկի կառավարիչ ԲագրատՏոնեն, մի կողմից կյանքի բարձր սկզբունքյանը՝յուրայիններով: Հակադրվում նեծրը՝ ազնվությունը, շիտակությունը, մյուս կողմից՝ քաղքենիական-գոփողական Հոգեբանությունը: վրա» պիեսում չկան բախումների շիկացումներ, սակայն կա «կամրջի ներքին դրամատիղմ, որը ն դրավեց Գ. Սունդուկյանիանվան թատրոնի |

ու-

շադրությունը:

.

Գրվեցին նան այլ դրամաներ, ինչպես Ալ. Արաքսմանյանի «Վարդերն արյունը»՝քաղաքացիականկռիվների թեմայով,սակալն՝մինչն Գ, Հարու-

փորձեր: Գըրվեցին օրընթաց դրամաներ: Թատերազրությունընորից մտավ «կատակերգական ունը», եհ բացաշայովեցին մի շարք թատերագիրների կատակերզական Հնարավորությունները: Ոչ միայն Հայաստանում, այլե նրա սաճմաններիը դուրս անվիճելիՃաջողություն ունեցան Պապայանի(1911: Աբշբամաչոտ Աշու կատակերգությունները: է Բաթումում։ ծնվել Պապայանը Թեն կարգին կրթություն չի ըստացել, բայց վաղ Ճասակից Հըէ թատրոնով, դառորբապուրվել նալով դերասան Դոնի աե այլես չեղան դրամայի ժանրի լուրջ թյունյանի«խաչմերուկը»,

ճայկական կրասնոդարի

թարե-

Հանդեսէ եկիլ բախմրբերում:

մեծ

կողքին (ինչպե: կատարել նշանակալից դերեր: 1914-ին եղբորորդու՝Արամիճետ միասին գրում են «Մեծ Հարսանիք» կադերաւանների

ՀովՀ.Աբելյանի)ն

տակերգությունը, որը բնմաղըըվում է երեանիերաժշտական կոմեղիայի թատրոնում ն ունհնում մեծ Հաջողություն Արդեն ԱբամաշոտՊապայան «Մեծ Հարսանիքում» երնեացին Արամաշոտ Պապայանի նախասիրությունները. ծիծաղա"արույց, էքսցենտրիկ իրադրությունների Հակում, կատակերգականվիճակների անսպասելի փոփոխություններ, Հերոսներին «ծուղակների» մեջ գցելու միտում ն այլն: կատակերգական դավանանքի այս գծերը նախ ն առաջ մարմնավորվեցին մեկ գործողության թատերապատկերներում («Բախտավորյաններ», «Փեսատես», «կնունք», «Մանրուք», «Սուտ ցժակարդում»ն այլն), որոնցից մտան մի քանիսի բեմադրությունները Համամիութենական ռադիոյի «ոսկե ֆոնդը»: «վոդնիլներ Հիշեցնող թատերապատկերներումՊապայանի կենցաղային ծիծաղը ներողամիտ է, մարդկանց ծուռ ճանապարճից ճետ վանող: թեքումով գրվեցին նան առաջին «լիամետրաժ» Բարոյախոսական այս պատուճասը» ն «նրնանյանվարդերը», որոնք բեմադըըպիեսները՝ «խանդից վեցին երեանիերաժշտական կոմեդիայի թատրոնում: Դրանք դարձան իսկական ժիծաղի աոնախմբություններ, մանավանդ «խանդիցպատուճասըը՝թյուրբիմացություններիշարանով: Սրանցովէլ ավարտվեց Պապայանիստեղծագործության առաջին չրջանը։ Մկավեցերկրորդը՝ ավելի լիարժեք կատակեր«Անաղուճացփեսան», «Անվանակոչություն»կամ «Համեցեք ղություններով. Հակոբ նշանիչի ծնունդին», «Աշխարճն,այո՛, շուռ է եկել», «Արտասաճմանյան փեսացուն»(1922):

ոլորտում, արծարմնալով ոճայիննախասիրությունների Թատերադիրը, ժում բարոյական կշիո ունեցող խնդիրներ: է Հասարակայնորենավելի սուր, են Հանձնվում դատասոանին Շաղրի ն ծանակման միջոցով Հասարակության երնույթներ ե դեմքեր: կյանքի ավելի «վտանդավոր» Հարազատ-բարեԱյդպիսին է «Անաղուճաց փեսան» կատակերգության կամների խումբը, որը շրջապատել է քաղաքի տեղարդ բաժնի վարիչ Փոթոտեսնում է իր գորբիկ Սմբուլյանին ն նիա ակամա «Հովանավորությամբ» են պետական Հափշտակում նրանք ծր. անազնիվ, խարդախ գործարքներով

սնփականությունըն այլն: նան Քաղքենիության մերկացման գիծը Պապայանը շարունակում է պիեսում: Հակոբնշանիչի ծնունդին» («Անվանակոչություն») «Համեցեք վարորդ ինժեներ Սեդան Մեսրոէ պիեսի ճանգույցը: Հետաքրքրական են տրեստի կառավարիչ Հակոբ պի Հետ ծանոթ-բարեկամներինճրավիրում նշանիչի անվանակոչությանը: Դրանից անտեղյակ են նրա Հարազատները: Ատորադրյալներըանվանակոչության են գալիս շքեղ նվերներով՝ բյուրեղմեջ են կառավարչի սառցարան ն այլն: «Մեղադրյալների» ապակյա սպասք, բլուրոկրատ տեղակալը, քաղքենի կինը, պաճեստապետկտրիճը, մեքենաիրավունքը դատավորը ճանձգրուչին ն ուրիշներ: Սրանց դատապարտման նում է Հակոբնշանիչին, որբ իր ընտանիքի անցուդարձի Հետ է կապում մարդկանց Հոգեկան դաստիարակության խնդիրը: Այս պիեսը ավելի խոր ծիծաղը դարձյալ մնում է անքեն շերտեր է Հայտաբերում,թեն թատերադգրի

վերաբերմունքիսաճմաններում: փեռաԶվարճալիծիծաղի սկզբունքներով է գրված «Արտասաչճմանյան նան Հանրապետությանսաճցուն», որն ունեցավ մի շարք բեմադրություններ Պիեսի ծիծաղի նպատակակետըճասարակության որոշ մաններից դուրս։ խավերին Համակած օտարափոլություննէ, քաղքենիական ճոգեբանության տարատեսակի քննադատությունը: Դրա կրողն է Փեփրոնեն, որը ցանայդ Դա կանում է ունենալ անպայման արտասաճմանյան այնտիպն է, որը ցանկանում է անաշխատվայելքներ: քաղքենիության թեմային չակադրում է մարդկայնության Պապայանը մարմնացնող մեքենաթեման,որի կրողն է ժողովրդական ճողեբանությունը վար-բանվոռը, այն տղայի Ճայրը, որի ճետ չի ցանկանում ամուսնացնել իր աղջկան տիկին Փեփրոնեն։«Արտասաշմանյան փեսացուն» բնույթով կարեկցության ծիծաղ էւ ԱրամաշոտՊապայանի պիեսները, վիճակագրության տվյալներով, ամենանրկարակյացնեն, իսկ առավել երկարակյացը «ԱշխարՀն, այո՛, շուռ է եկել» պիեսն է, Գ. Սունդուկյանիանվան թատրոնի բեմադրությունը(ռեժիմոր՝ ՎարդանԱճեմյան) դարձավ երեույթՀանրապետության թատերական կյանքւմ: Ռեժիսորը,ի դեմս այդ պիծսի, գտել էր այն նյութը, որի միջոցով կարող էր մարմնավորել Հայ մարդու վերածնության իր ըբմբոնումները։ Բեմադրությունը լիաթոք ծիծաղի ժողովրդականՀանդես էր, որը արձանագրեցին գրեԹե բոլոր թատերախոսականների Հեղինակները: Շինարարբանվոր Մարգարըն նրա կինը՝ նուբար մայրիկը, իրենց երեք

փորացու

ապրում դավակներով (02ան,Վարդան, Վաչճան)

են

այնաստիճան երջանիկ,

ներկայացնում են ժամանակակից ներդաշնակ ընտանիքի մոդելը: Ամեն ինչ ընթանում է բնական Հունով, բայց անսպասելիորեննրանց օջախի ներդաշնակությունը դրվում է Հարցականի տակ: Մարգարը ճամաձայն չի, որ մյուս որդիները: ի վերջո Մարգաավելի շուտ ամուսնանան ավագ որդուց ունենում երեք Հարսանիք: բի ընտանիքում միաժամանակ տեղի է մնում կենցաղային կեոչ չի միայն պատմությունը Սյուժետային այս Հետ է մի շարք կարնոր բարոլախոսականմոտիվբերում ղնի մեջ, այլն իր որ

ներ: քարադործ վարպետը, վառվոուն կերպար Մարգարը՝

:

մարմնացնում արդար աշխատանքը: է ազդային շինարար տարերքը, ժողովրդական նրա Համախոչն է կինը՝ նուբար մայրիկը,որի Համար աշխարճում ամեն ինչից բարձր է օջախիպատիվը: է,

որը

ն Մարգարին նուբարի դերակատարները՝Գ. Ֆանիբեկյանը

Ա.

Ասրյա-

նր ներկայացմանըՀաղորդեցին առանձին փայլ: «Աշխար4ճն,այո՛, շուռ է եկել» կատակերգությունըբարձր զնաչատեվ. Մ. Սարյանը, ցին ն Հանդիսատեսները(սրանց թվում էին վ. Սարոյանը, ն թատերական Համբարձումյանը)

քննադատությունը տեղական կ

Հճամա-

միութենական:

ժանրի խայթող-սուր երգիծական ն զվարթ-զվարճակատակերգության բանական ուղղություններից Պապայանինավելի Հարազատ է վերջինը: նա

Հետապնդում է կյանքի «ծռումներն» ու «աղավաղումները» ներդաշնակության բերելու նպատակ: նա քատրոն է բերում ե Համախոչների ժիծաղը՝ մարդկային արատների թուլությունների դեմ։ նրա պիեսների իրադրությունները առօրեականությանչափ ճավաստի են, անկախգործող անձանց կերպարանափոխությունից։Պապայանի պիեսների մյուս առանձնաճատկությունըծիծաղի Հրապարակային բնույթն է. դա ճակատային, անթաքույց ծիծաղ է: Դրա Հետ էլ կապվում է նրա ծիծաղի ազգային-ճայկականորակը: Այն ազգային ճումոր է: Վ. Աճեմյանը մի առիթով նշել է, որ ԱրամաշոտՊապայանըճանաչում է «ՀանդիսատեսիՀոդին», մեկ էլ այն, որ ունի «թատրոնի ջիղ» Թատերագրությանմեչ նշանակալից է Գ. Հարությունյանի խաղացած դերը: ու

ԳԼորգ(ժոբա) Հաբությունյանը Մասնագիտու(1928)ծնվելէ Երնանում:

թյամբ բժիշկ է: Ռ. ԵրիցյանիՀետ գրել է առաջին գործը՝ «Ոսկե ցլիկ» կինոկատակերգությանսցենարը: 1957-ին գրում է անդրանիկ պիեսը՝ «Սրտի արատը», որը բեմադրվում է Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնում (ռհժիսոր՝ Վ. Աճեմյան): «Սրտի արաւի» բեմադրությունը անաղմուկ չանցավ: Տպագրվեցինքատերախոսություններ, որոնցում սլիենսիթերությունների կողբին առանձնացվում էին թատերագրի ձեռագրի բնորոշ գժերը՝ սուր դիտողականություն,ազգային նուրբ Հումոր: Հանդիսատեսների վրա «Հատկապեստպավորություն թողեց ՄՀեր Մկրտչյանիմարմնավորած Գվիդոնի կերպարը,հրը դարձավ Հասարակ նուն, Մի երկուընթացիկպիեսներից Հետո Հարությունյանը Հանդես եկավ մԺյուսնշանակալից ստեղծաղործությամբ,գրեց «Ղազարը դնում է պատերաղմ» ժողովրդականական կատակերդությունը, որը դարձյալ բեմադրվեց ա-

Դ,

անվանթատիոնում: Սունդուկյանի

սում

Մ. Դարբինյանի«Կիկոսի» պատումը

չափով Հիշեցնող այղ պինդարձել ավելի ճկուն, մեծաՀարությունյանիգրիչը, է բախման Հասարակական ցել ւտարողունակությունը,բնական է դարձել երկխոսությունը, ինչպես ն Հշարոտացելէ Հարությունյանի «զենքերից» գլխավորը՝ Հումորը՝ ազգային անխառն գույներով: նախկին գեղջուկ Ղազարը՝ թողնելով արտն ու Ճանդը, տնտեսու թյունը, կամավորության սկըրզբունբով դնում է պատերաղմ: Դազարին մատտանջում է մի ճարց՝ ինչու՞ են կովում, ո՞վ ում շեմ է կովում, ինքը ո՞ր կողմն է բուել-« Միանգամայնկատակերգականիրադրություն, ավելի ստույգ ողբերգակատակերգական: իհ վերեհրկարատն «մտածմունքնիջո, բից» Ճճետո Ղազարըգալիս է սոցիալական ինքնադիտակցության: Գ. Սունդուկյանիանվանթատրոնում շուտով բեմադրվեց նան Գնոոբգ Հարությունյան «Հարսնացունճյուսիսից» պիեսը որոշ

Հասունացել է Գ.

|

վ. Աճեմյան): (բեմադրության ղեկավար՝ տուն Զինվորականծառայությունից Ճճայրենի

վերադարձող Ճայ զինվոՃարսնացուխ մերձեցման կապակցությամբ բի ն նրա Հլուսիսաբնակ ռուս պինսում Հանդես են դալիս չայ ն ռուս ազգային միջավայրը, Հողգեբանուու թյունն բնավորությունը մարմնացնող ճերոսներ, որոնք, իճարկե, դրված են կատակերգական փոխչարաբերությունների մեջ: Թատերագիրըայդ Ճարաբերություններըգունավորում է շռայլ Հումոբով ն քնարական-Ճուզական չեշտերով, որով ավելի կենդանի ու բնական է Հոդեչարազատությունը,նրանց ներքին դաժողովուրդների ներկայացվում

շինքը։

.

«ՀարսնացունՀլուսիսից» կատակերգությունը շուտով բարձրացավ էկրան, ավելի ավելի մասսալականություն Հաղորդելով պինսին: ԴրանիցՀեԳ. Հանդես եկավ նոր ժանրով՝ «Խաչմերուկ»դրամժալով, Հարությունյանը ոիր դարձյալ բեմադրվեց Գ. Սունդուկյանիանվան թատրոնում (ոռնհժիսոր՝ ու

տո

ՀրաչյաՂափլանյան):

Ճիշտ է նկատված, որ Գ. Հարությունյանը«կյանքից, ոնալ իրականությունից է գալիս դեպի իր ասելիքը, սյուժե չի մոգոնում, Հետո Հարմարեցնում իր ասելիքին»։ Դրա ցայտուն վկայությունն է «Խաչմերուկը», որը ժանբային առումով բնութագրված է «դրամատիկպատմություն»: է թատերագիրը,--Հանդիպում են դեղաԽաչմերուկում,--ներկայացնում տան վարիչ ՎարդանԱդամյանը, դոնապաճ Մուշեղը, գիշերային պաչճակ այլք։ որոնց միջավայրում ծնվում է ԲագրատԱդամյանի Գասպարը, դրամա-

տիկ պատմությունը:

Սա

այն անձնավորություննէ, որի Համար Հասարակա-

բարձր է անձնականից: Ադամյանը ապրում է ուրիշների ցավ

կան պարտքը դարդով։ Ադամյանի պես բարոլական բարձր սկզբունքների ն շաճագըըդրոությունների կրող են դառնում նան մյուս Հերոսները: Այս առումով Հետաքրքրական են նրանց գիշերային զրույցները բարության, արդարության, ազնվության, ուրիշին նեցուկ լինելու թեմաներով: «Խաչմերուկ» պինսում հրար հկան Հեղինակի Հումորը ն դրամատիկականպատումի ջիղը, ժպիտը ն Հերոսների Հոգեկան աշխարչի պեղումների ձիրքը։ Այդ Համադրության շրթաունեցավ մեծաքանակ Ճճանդիսատեսներ, նորչիվ էլ Գ. Հարությունյանը |. «.հրական աշխարՀի դրական արձագանքներ: Այսպես. Հախվերդյանը պինսբ Ճաջողության պայմանը ճամարեց ոչ թե սյուժետային սուր, անսպասելի դարձերը, այլ օ«ճատուկ գծված բնավորությունները»:2: Այնոււնտի քատերագետը գտնում է, որ Գ. ՀարությունյանըՀմտորեն զուգակցում է օզիեսի զըրու

վարճալի-կատակերգական ն անճանգսատացնող-դրամատիկական մոտիվնեոր»: Ար. Գրիգորյանը«Խաչմերուկի»առավելությունը Համարում է «մարդկային արժեքների» պաշտպանությունը: Խաչմերուկի» Հեղինակը ն մի շարք դերակատարներարժանացան ծանրապետության պետական մրցանակին, իսկ մոսկովյան Հյուրախաղերի ժամանակ պիեսը դնաչատեցին «Պրավդան» ն այլ թերթեր: «խաչմերուկին»Հետնեցին Գ. Հարությունյանի մյուս դրամատիկական «Քո վերջին Հայրենիքը լքող քաղքենիների պատմությունները. Հանգդրվանը»՝ նե Հայրենիքին սուր բախումով, «Հունիս էր, արն»՝ ծավատարիմ մարդկանց պատերազմականնյութով: Գ. Հարությունյանի պինսներն ունեն մի էական առավելություն, նրանց բնորոշ է կյանքի ճշմարտությունը, ասել է թե՝ թա(լինի դա կատակերդություն, թե դրամա, մեկ տերագրության թյամբ, թե՝ լիամետրաժ ինս) իրական ելակետը եվ, որ նույնպես կարնոր է, Գ. Հարությունյանն ունի ենթաբնագրի յողություն՝ Հազվագյուտերնույթ մեր թատերագրության մեչ:

զործողուզգա-

Այս ժամանակաշրչանում գործուն թատերագիրներէին նան Ն. ՋԶարյանախագատը»),Ազատ Շաշինյանը («Հանրապետության Դարյանը («Սամի ն Սուրի արկածները», «Տրամվայրպարկ է գնում»), Ա. Բարսեղյանը, Գր. Յաղջյանը, որոնց կողբին Հայտնվում են նոր անուններ՝ Վ. ՊետրոսԴ. յան («նանըէ Հիպոկրատի ժ. Անանյան գլխարկը»), Զեյթունցյան, («Տաքսի, տաքսի» մեծ բաժին ), Ս. Հարությունյան («Դատավորը»): Հաջողության է ընկնում Արտ. Քալանթարյանի մի շարք կատակերգություններին՝ նյութի Հրատապությանն ժիծաղի Համար: Այսուամենայնիվ,չնայած տեղաշարժերին,Թատերագրությունըչստեղծեց իր գագաթնայիներկը: եր, 9.

ի

ՄԱՆԿԱՊԱՏԱՆԵԿԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

թվականների մանկապատանեկան Վաթսունական գրականությունն

անձնանում

ա-

բազմազանությամբ. դպրոժանրատեսակային ցական, պիոներական, բարոյախոսականնյութերով գրվում են բանաստեղէ թեմատիկ

ե

առակներ, ծություններ,

Հեքիաթներ, պատմվածքներ, վիպակներ, զիտական ն արտասաչմանյան, ոուս ֆանտաստիկա ն այլն: Մեծ քափ է ստանում ԽՍՀՄ ժողովուրդների Հայտնի մանկագիրների գրվածքներիթարգմանությունլ: Մանկականդրականությանավադ ն միջին սերնդի կողքին Հայտնվում է նոր Համալրում՝ ի դեմս, առաչին Հերթին, այն նոր անունների, որոնք ճայտներվելէին պոհզիայի ն արձակի ասպարեզում(Հր. Մաթնոսյան,Ռ. Հովսեփֆն յան, Ռ. Դավոյան, 9. Խալափյան այլք): իրենց գործը շարունակում են հ միջազգային միութենական Համբավի Հասած արձակագիրներնու բանաստեղզծները։Մասնավորապես նոր-վիպակներով Հանդես է գալիս Վ. Անանյանը: Ավագ սերնդի արձակադիրներից բեղմնավոր եղավ Վալտեր Արամյանի (7909) գրիչը: Թեն Արամյանիգրքերը՝ «Տալգայի օրենքը» (1955), «Ռուսա, որդի Արցիշտի: (1252), «Մարդը» (1959), «Մարդու սերը» (1962), «Ընկած ժառը» (1964) բացառապես Հասցնեագրվածչեն սատանի ընթերցողներին, սակայն ղդզալի մասը ունեն պատանեկանլնթքերցանության նյութի արժեք։ Դա վերաբերում է Վ. Արամյանի այն գրվածքներին, որոնք ականատեսի ճավաստիությամբ պատմում են Հեռավոր Հյուսիսի բնության՝ տայդայի, սառցալեոների կ այղ բնությունը իրենց կամքին ենթարկող ուժեղ մարդկանց մասին: պատումների գլխավոր մոտիվը մարդկային ուժեղ բնավորուԱրամյանի թյունների ձնավորումն է: նա տիթապետում է նյութի մատուցման գրավիչ ձների: Ուշագրավէր Անժելա (19172) «Ոսկե մեդալ» (1952) վիՍտեփանյանի պակը՝ քաղված դպրոցական կլանքի առօրյայից: ներկայացնելովՀասունության ատեստատի Հասած պատանիներին, Ստեվանյանը դպրոցական ոոկողքին նշմարում է նան այն ներքին Ճակասությունները,որ գոմանատիկույի ունեն յություն աշակերտության միջավայրում: «Ոսկե մեդալը» մնաց այն եզակի գրվածքը, որի նյութը դպրոցական կյանքի լայնագիծ պատկերումն է: վիպակներով ճանդես եկավ էդուարդԱվագյանը Պատանեկան (19424): Առաջինգիրքը կոչվում էր «Անտառիտնակը» (1958), որը մանուկներին տեղափոխում էր բնության կախարդականաշխարՀը: Դրան Հետնեցին «կանաչ արաճետ» (1959), «Ծովըն ճայերը» (1961), «Չորսեղանակ» (1962)ն մյուս ճայտնի դարձավ, սակայն, «Մենք ապրում ենք ժողովածուները: Ավագյանը (1965) պատանեկան վիպակով, որը ին կոնդում» բնորոշ գույերնեանին ննրի զգացողությամբ, Հանդարտ, անշտապ ոիթմով, Հոգեբանական զննումհերով ներկայացնում է նրնանի նշանավոր թաղերից մեկի մարդկանց առօրյն։ Ավագյանըդարձավ նան Հեղինակ պատանեկանայլ գրքերի («Կախարդական աշխարճ»՝ 1921, «Բաց դոների քաղաքը»՝ 1926, «Զրույց գարնան Հեւո»՝ ե այլն), ինչպես նան կատարեց թարգմանություններ՝ այլնայլ ժողովուրղների Հեքիաթներից, Պետրարկայից («Սոնետներ ն կանցոններ» ), առավելապեսՖեկ Լոնդոնից(երկերի ժողովածուի բազմաչճատորյակի«ա|

մար): արձակում ուրույն տեղ ունի Կարեն Սիմոնյանը Մանկապատանեկան իր դիտաֆանտաստիկական (1936) դրվածքներով՝ (1952), «Մարսեցիները» «Մեդուզայիշոշափուկներում»(1958), «Թափառող մոլորակը» (1961), «Ներսես Մաժան դեղագործը» (1924) ն այլն: Աշոտ Շայբոնից Հետո կարեն

վրա Հիմունքների դիտական Սիմոնյանը

նրուՀնարավորությունները:

դրեց ժանրը,

կատարելագործեց

Վաքսունականթվականներին Հանդես եկան նան մանկապատանեկան ուղղության ուրիշ արձակագիրներ, որոնցից ցայտուն անչատականությամբ ոտւռանձնացավ ԽաժակԳյուլնազարյանը: (1918, 0շական) ավարտել է երնանի ՀամաԽաժակ Գյուլնազաոյանը լ արանի բանասիրական բաժանմունքը, Մառայել խորճրդային բանակում՝ Հայրենականպատերազմի տարիներին, եղել է գերության մեջ Ռումինիայում:

Սկսել է տպագրվել դեռ պատերազմից առաջ («Չար բազեի մատը»(1938), «Ծույլի վերջը» (1940) գրքույկները): 1958-ին տպագրվեց նրա «վավ ճանասլարծորդներ» պատմվածքը, որն այնուճետն թարգմանվեց այլ լեզուներով.

պատմվածքն արժանացավ լե կասիլի ուշադրությանը: Մանկականարձակի մեջ երնույք եղավ «Օրերի ճանապարծճը»(1962) հռամաս պատումը (Քաղաքի առավոտը», «կեսօր», «Շարքերում» ), որի նյութը ճին, անձչետացողերնանում սկիզբ առնող նոր Հարաբերություններն են, մասնավորապեսպատկոմականշարժումը: Դառնալովիր քաղաքի «մանկությանը»՝ առավոտից մինչե Ճճետկեսօրյա ժամանակի կողքին լայնացնում է նան տարածուտարիներ, Գյուլնազարյանը Հին, անձուկ թաղից Հասնելով մինչն ամբողջական դիմաերնանյան թլունը՝ դիծը, մասնավորապես կառուցվող-բարձրացող քաղաքը' Մարկտվենյան ուրսխ-զվորթ :ումորի շնչով, Հատկապես «արկածային

ծուղակների» ար տսձ յաչուճՃանալարթյամբդրված «Օրերի տ

2Ճը»ճին, փլուզվող երնանի ֆոնի վրա կառուցվող հորը ներկայացնում է ոչ թե իբրն որտաքին փաստ, դիմաղդծիարտաքին կերայլն իբրե պսրանափոխություն, Հերոսների ներքին ճարստացում, նրանց Հոգեկան աշխար"ի վերա-

կառուցում:

:

Սրբերիճանապարճիկրողներն հեռամասն դգքքի պատանի Հերոսները՝Հրաչըն երտ ընկերները,որոնք ներկայուցնում են են

Ճասարակության ձնավորշրջանի «ռոմանտիկներիսերունդը»՝ գիտակցական ավատով, սխրանքներիպատրաստամեր

ման

կամությամբ,Հայըննասիրակահ

ներշնչանքներով: Հայ մանկանց, ինչպես

ԽաժակԳյուլնազաոյուն

նան այլազգիների գրադարանիամենասիրված, կարելի է ասել, առաջին ընթերցանության գրքերի մեջ են Գյուլնազարյանի

զարմանալին

տարիքի ընթերՆախադպրոցական Հեքիաթները: գույնզգույն

ցողների Համար այդպիսիք են պատմվածքներիայն շարքերը, որոնց գլխաու վոր գործող անձինք են Արայիկն ու Քոթոթը,Արտուտիկն Շուշանիկը, իսկ են նրա ալրկածայինանբաժան ընթերցարանից ավագ տարիքի հրեխաների մառրիների «Ուրախ ստվերներ», պատումները՝«Անտեսանելի ֆանտաստիկ

«Պատվո քարը», «Սինանտրոպ-պիտեկանտրոպ», պեղախումբը»,

«Դեռ

դպրոց

չենք գնում,» պատմվածքներիժովովածուները, «Զարմանալի ճեքիաթները» երնում է իբրն ն այլն: Պատումների երկու խմբերում ել Գյուլնազարյանը նշանի» (այսպես է ձնակերպել մարդկային վարքագծի, մարդու «Պատվո երազասերների սերնդի դրոշմանչանը) բարոյախոս, ընթերցողներին գրողը Գաղավփաներշնչում ապրելակերպի ն գործելակերպի բարձր չափանիշներ: մաննրա բացի, ւպաթոսից րական-բարոյախոսական-դաստիարակչական կապատանեկանարձակը երնույթ է գեղարվեստականշեշտերով, ճատկապես ն ֆանտաստիկ պատումներիիրական ն Հեքիաթային շեշտերի, ասմունքային ն շռայլ, Ճումորով: անսպառ ինչպես արվեստով, զույների ճամաղրման տաՀենց ալս Հատկություններում էլ պետք է որոնել նրա դրքերի լայն նա Հետո ամենից շատ այլ լերածման գաղտնիքը(ՎախթանգԱնանլանից

զուներով թարգմանված Հայ Հեղինակն է), մեկ էլ այն բանում, որ անմնաճանաչում է ընթերցողների ճոգնոր կարիքները, տարբեր Հասակի երեցորդ խաների «Հոգեկան պաճանջները: փյուլնազարյանը կողքին բացաճայտում է նան երեխաների «ոգեկան պաճանջները, երեխանեբի ու պատանիներիբնավորությունները, դեպքի միջոցով ներկայացնում է նեան ճողեբանությունը: եվ այս ամենը գրավիչ, աշխույժ պատմելաձնով, անակնկալ շրջադարձերով, ծիծաղով, ժպիտներով, Հումորով: Դեր է խաղացել նան ալե պարագան, որ Գյուլնազարյանըքաջ գիտակ է Համաշխարճային ի դեմս Մարկ Տվենի (իր պաշտամունքն է), Գրիմ մանկական դրականության՝ եղբայրների, աշխարճի մեծագույն մանկագիր Անդերսենի, Վ. Կավերինի, ն ճայոց Խ. Աբովյանից մինչն ԽընՍ. Գալյդարի,--ինչպես մանկադրության՝ կո Ապեր: ԳյուլնաղարյանըՀայտնի է նան «մեծական» գրվածքներով: Դեռ պատե-

մանկանց"Վրարքնե

րազմի օրերին, գերիների Համակենտրոնացմանճամբարում Նեգրու ստորագրությամբ գրում է Հայբննասիրական բանաստեղծությունների մի տետրակ, որի անձայտությունից Ճեղինակին է վերադառնում երեսուն տարի անց: Այնուշնետն նա Հանդես է գալիս ռազմական օրերի տպավորություններով.գըյում է «Փշալարերից այն կողմ» պատմվածքների շարքը ե «ինչ-որ տեղ վերներկայացված չանում է Հորիղոնը» վիպական կտավը, որտեղ պատերաղպմը է ամենածանրը, ամենադրամատիկՃանդույցու։՝ ճամակենտրոնացմանճամ-

րարում:

'

Հիշատակայինգրառումներից Հլուսված պատմվածքներում ն վերճուշայիս ասլրումների Հիման վրա կառուցված վեպում Գլուլնաղարյանը,ինչպես

անցած պատերաղմի բոլոր տարեդիրները, չի շրջանցում այդ եղելության ծանրագին եղրերը՝ արյուն, չարչարանք, մաճ, սարսափ, կորուստներ, մղձավանջային տեսարաններն այլն, նա ոչ միայն չի տրվել ողբասացությանը, այլ ընտրել Այսուամենայնիվ, է պատերազմի արտացոլման մի դիտակետ, որով կյանքի ու մաճվան գոտեմարտի սուր կետերում չայտնված Հերոսները՝

«զինվոր-ճամբարակա

մղումներով: Գյուլրը», երնումեն Հոգեկանբարձրառաքինություններով ու

նազարյանը պատերազմը ներկայացնում է ոչ թե ռեմարկյան՝ զինվորների ապամարդկայնացմանսկզբունքով, այլ Հակառակ ուղղությամբ: Գերության դատապարտվածմարդկային ճակատագրերը ներկայացնելիս նա դիմում է արտաճայտչությանմի կերպի, որը առաչին Ճճայացքից«անճաէ» նրանց կենսավիճակին րազատ Հոգեբանությանը։ Դա Հումորի արտաճայտչությունն է, ծ՛վ պատմվածքներում, էկ՛ վեպում շարունակ ասպարեզ են բերվում Ճճամբարականների կատակներն սրամտությունները, մասխաբաներն արկածները, ծուղակներն զավեշտական իրավիճակները: Սա Ճումորի այն տարատեսակն է, որը դրականության տեսությունը առանձնացնում է «դրամատիկ ումոր» անունով: Գյուլնազարյանի «ուրախությունը» է չագեցած դրամատիկ շեշտերով, դա մարդկային տառապանքի Ճճրաճրած «ուրախություն է»: գրել է նան պատմական նովելներ,ինչես «նռանի» փյուլնազարյանը պատմավեպը(1921), սակայն իր ձիրքերը առավելապես դրսնորել է երնանեն: Հին, անճետացող երկանի տարնյան պատումներում, որոնք շատ-շատ գիրներից, թերնս, ամենաբեղմնավորը Գյուլնազարյաննէւ Թիվ Համար չունեցող պատմվածքներում զվարթ Հնչերանդգներովնա ներկայացնում է նբնանի թաղերի, նշանավոր շինությունների ն, առաչին Հերթին, Երնանին չուրաճատուկ մթնոլորտ Հաղորդող «աննշան», բայց «նշանավոր մարդկանց»ռ դիմապատկերները, կենցաղը, «ոգեկան թրթիռները: «Չուղարկվածնամակներ» (1975) մանրապատումների -շարքում ն այլ գրվածքներում Գյուլնավլարյանը տխուր, սարոյանական ճնչերանգով պատմում է անցյալի մեջ սուզվող նրնանի մասին, որը ոչ միայն ճիշողություն է, այլե Հարազատ անմոռաց աշխար: ու

ու

ու

ու

ու

ու

Մանկականչափածոյի Հեղինակային կազմը թեն շատ բազմամարդ է, սակայն լավ գործերը սակավաթիվ են, Մանուկընթերցողների ուշաղիությունը գրավեցին ԽաչիկՀրաչյանի

(1912) «Փնթի Սեթը» (1954), «Քոթոթի արկածները» (1960), «Զվարճալի զրույցներ» (1967) դրքերը, Ղարաբաղումբնակվող Գուրգեն Գաբրիելյանի երգերի մեջ», «Ստերի կրկեսը», «Անմեղ ժպիտ«ՌԴուտիկները», «Այբուբենը ները», Սուրեն Մուրադյանի Հրապարակումները(«ինչքան լավ է դրսում, բայց այն ո՞վ է մրսում», «Մկնիկ Հարսնացուն», «Մե՞ծ եմ, թե փոքրիկ», Ն. «երկնքից հրեք խնձոր բնկավ»), Մ. Խարազյանի, Գր. Միքայելյանի, ն, Հատկապես, Հենրիկ Սնանի եղիկյանի բանաստեղծությունները երկերը: ՀենբիկՍեանըծնվել է 1925-ին Լենինականում, Ավարտելովերնանի քատերական ինստիտուտը,աշխատել է իբրն լրագրող, զուդգաճեռաբար ն թարգդիանական զբաղվելով ինքնուրույն ստեղծագործությամբ: Բայրոնին, Շեքսպիրին, բնագրից թարգմանելուց Վոնգֆելլոյին ղատյ Հենրիկ Սնանը ոչակվել է իբրն մերօրյա լավագույն մանկական բանաստեղծը:հր Հանրա-

զումարային ժողովածուի մեջ, որը կոչվում է «Մորաքույր Բարկությունը» Հ. (1985), Սնանըտպագրել է բազմաթիվ փոխադրություններ կոնդգֆելլոյիը, Ռ. Ռ. Ստիվենսոնից, կիւլինգից,ուրիշ բանաստեղծներից,միջնադարյան անգլիական ժողովրդական երդի պլատառիկներից,ռուսերենից (Ս. Մարշակ, կ. նի

որը Ջուկովսկի),

ն,

երնի թե, անճետքչի անցել

մտածողությանվրա: բանաստեղծական

ն

իր դրոշմն է դրել

Սնա-

նան դեր են խաղացել Անտարակույս

չա: ճայոց դասական մանկական

փածոյի ավանդները, որոնց ազդեցությամբ էլ ձնավորվել է ՀենրիկՍնանի ինքնատիպ դիմադիծը: Փոխադրություններիցբացի, նա Ճանդես է եկել մեծաքանակ բանաստեղծություններով («Գնաս բարով, իմ քիթ» (1964), «եկեք ծիծաղենք» (1962), «կախարդը թանաջամանում» (19270), «Սիծաղ վաճառողը» (1973), «Գլուխն ուղարկեց նորողելու» (1975) ն մյուս գիքերում), առակներով, Ճեքիաթներով, մանկական պինեսներով: Շատ է ավանդական նյութերի սաճմանում. դեպքերում Սնանը նում բայց բնավ ավանդական չէ նրա մտածողությունը թարմ, դինամիկ, ճկուն, թանձրացած, բովանդակալից: իրար կողքի դնելով Սնանի կատարած փոխադրությունները ն ինքնուրուլն բանաստեղծությունները,դժվար չի նկատել, որ՝ բնավ չկրկնելով դասական մարգարիտները, նա նս բանաստեղծությունը կառուցում է կամ գործողության ուղղակի Հղումով կամ առարկայի՝ կենդանիների ու կենդանիների, կենդանիներիու մարդկանց «արաբերությունների անմիջական, դիպուկ բնութագրություններով: Բերենք երկու օրինակ. Լույսը վաղուց էր բացվել, Քայց կատուն չեր լվացվել:

Չր Չր

սանրել մազն ու բեղը, Հավաքել տուն-տեղը:

Գառկելձո -էս

ինչ

կոնակին, կիրակին:

նա

լավն

է

կամ՝

Գայլինգյուղում

թոռնիցին,

Գլիին խրատ կարդացին, Որ չմտնի դաշտ կալ, ու

էլ --

չտանի Գե՛

շուռ

ուլ

ու

արեք

գառ:

գայլն

ասալ,--

Գառնուկ՝ սարն անցկացավ:

Շարժում, փոխճարաբերություն,անկաշկանդ պատում՝`այս ճանապարշան, մկնիկների, ծիտիկների, Ճով Սնանը ստեղծում է «բնավորություններ»՝ չաթլորի, ագռավի, առավելապես՝ կատուների, նան կենդանական-թոչնային մոշխարչճի այլ ներկալացուցիչների: նրա բանաստեղծություններից,ինչպես ն աղվեսների, գայլերի, նապաստակների,ագռավների մասին պատմող աոակներից էապես բացակայում են բարոլախոսական մերկապարանոց միտումները, Ճակառակը՝ իշխում են լուրջ եզրակացությունները մարդկային կյանքի օրենքների, մարդկային Ճատկությունների՝դրական ն բացասական, վերաբերյալ: նրա առակներում կենդանին, թոչունը երնում է իբրն մարդու խորճրդանիշ: է ոչ միայն Սնանիմանկական չափածոլի նյութը, այլն Բազմակողմանի այդ նյութի արտաճայտման եղանակավորումը:Տուրք չտալով «ածականների» կուտակման տարածված աղետին, չափածոյում նա ընտրում է ամենատպավորիչ մակդիրը, Հնչեղ Ճարուստ Հանգ, բանաստեղծություններին առակենճրիներգործությանՀամար դիմում է ժողովրդական բանաձլուսության պատումային ձնենրին, ոիթմա-Հանգաբանականճնարավորություններին, ծիծաղաշարժ արտաձճայտություններին, կալամբուրային դարձվածքներին, մասնաու

է մուծում բնագիր վորապես

խաղի տարրեր, որոնք միասին մանկական չափածոյի ամենակարնոր պայմանդործողության ներն են։ Հենրիկ Սնանը իր գրքերից մեկը վերնագրել է «Ծիծաղվաճառողը»: իրոք,այդպիսինէ նրա դերը ժամանակակից գրականությանմեջ:

զվարճանքի՝Հումորի

ու

Հետ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

դարից, Հայոց գրերի գյուտից Հետո, ճայ հրականության մեջ սկսվում է քարգմանությունների այնպիսի բուռն շարժում, որ սաճմանվում Դեռ 5-րդ

«Թարգմանչացտոն»: Այդ շարժումը լայն քափ է

է Հատուկ

Ճաջորդ դարերում՝ի դեմս «ճունագեղարվեստականՀուշարձաններիթարգմաայլ Դոոմնական, ասորական նությունների: Այս ասպարեզում Հատկապեսմեծ դործ են անում Վենետիկի ն Վինննայի Մխիթարյանմիաբանները, որոնց գրչին են արժանանում ճաստանում

ն

մեծությունները՝ Հոմերոսը,Վիրգիլիոսը, մաշխարճայինդրականության ՛

Դանթեն,Միլտոնը ն այլք: Թարգմանությանգործնականին զուգընթաց արդեն 19-րդ դարում երնում են տեսական տրակտատներ: Թարգմանության ոլորտի մեջ են մտնում անդն ոուս այլազգի նոր անուններ՝ Շեքսպիր լիացի, ֆրանսիացի, գերմանացի, կ Բայրոն, ն (նրմոնտով, Գոգոլ ն Տոլստոյ, պարսից բանաստեղծներ Պուշկին կ այլն. Գեղարվեստականմեծ սխրանք էր Հովաննես Խան-Մասեջյանի տեսած շեքսպիրյան գլխավոր ողբերդությունները: քարգմանությամբ լույս 20-րդ դարասկզբին Հայ իրականության մեջ առանձին սրությամբ է դըրվում ՀամաշխարՀային դասականների թարգմանության խնդիրը: Անչճրաժեշտ է ճամարվում կենտրոնացնելբոլոր ուժերը, միջոցները ն զարկ տալ ճոգնոր դործուննության այդ կարնոր բնադավառին։ 20-րդ դարի 10-ական թվականվ. Բրյուսովի ներին լույս են տեսնում «Հայպոհզիայի անթոլոգիան»(1916) Է Մ. Գորկու «Հայ գրականության ժողովածուն» (1916), որոնցից, Հատկապես առաջինի (ճայ պոնհզիայիթարգմանություն Գողթան երգերի պատաոիկներից մինչն նորդարլա բանաստեղծները)նշանակությունը դժվար է գեբաղզնաչատել. այնքան ճարուստ են նրանում ներկայացված միջնադարյան աշխարճիկն ճետնադարյանՀայոց բանաստեղծությանգեղարվեստական ար-

ժեքները:

:

Խորչրդային ժամանակաշրջանում Չ0-ական թվականներից սկսած, չնասուղ պայմաններին, լույս են տեսնում դերազանցորեն ռուս ժամանակակից արձակագիրներին բանաստեղծներիերկերը՝ Մ. Գորկու Ա. Սնրաֆիմովիչի Ա. Ֆադենի «երկաթյա ճեղեղը», «Մայրը», «ՓախջախուՄ. եսենինի ն Վլ. Մայակովմը», Ա. նեվերովի«Տաշքենդ--Հացըքաղաքը», ակու բանաստեղծական չարքերը (ճիշարժան են չարենցյանի Համարժեք թարգմանությունները), Ալ. Բլոկի «Տասներկուսըչ պոնմը ն այլն: դասականՃուշարձանեերի քարգմանությունը լայն Համաշխարձային ճիմքջերիվրա է դրվում 30-ական թվականներին, երբ ՀալպետՀչրատի գեղարեն վեստական բաժնի վարիչն է դառնում եղիշե Չարենցը: Հրապարակվում Սվիֆթի «Փուլիվերիճանապար"որդությունները» 9ոնաթան (թարդմ.կ. Միքայելյան),Սերվանտեսի«Դոն կիխոտը» (կրճատված տարբերակը, թարգմ. յած նյուքական,

19.661

Ֆլոբերի «Տիկին Բոգերազանց թարգԱկսելԲակունցի վարին», ն. Գոգոլի «Տարաս Բուլբան»՝ «Շաչտնամեի»մի Հատվածը (թարգմ.Գ. Ասատուր), Ֆիրդուսու մանությամբ, Շ. Ռուսթավելու «Րնձենավորը» (թարգմ. Գ. Ասատուր), 8. Հաշեկի «Քաջ պլոնեմնեղինվոր Շվեյկի արկածները», Պուշկինի բանաստեղծությունները, Ճերոսրձ, «Մեր ժամանակի ն փոքր ողբերդությունները, Մ. Լերմոնտովի րե Տուրգենն ն այլն: «Մի քաղաքի պատմությունը», Սալտիկով-Շչեդրինի զ.

Գ, ՌոժենՌոլանի «ան Քրիստոֆը», Մակինցյան),

(ույս է

տեսնում

յի առաջին Հատորը,

ն էպուղեախաղաղություն» Տոլստոյի«Պատերազմ են (թարգմ.Ստ. Ջոմյուս Ճատորները որին Ճաջորդում

Լն

րյան )։ նույն 20--30-ականթվականներին ռուսերեն

են

Ա.

Ճայ գըթարգմանվում Գ. Բակունցի, Մաճարու,

9արենցի «երկիր նաիրին», րողների երկերը՝ Մ. Արմենի արձակը, ապա«ՃՈԱՕՈՕԼԻՑ ձքատոշճօհոօտտոմ» Ե.

ԽՑԱՇՔԱԸ

ԷՕ86ոտել»

(1945),

«Ճողօղօրոտ

ՀքատոշոօտԸՕ86ւօր

(1940), «Ճքոյըքո»-

«Սասունցի Դավիթը»՝ ոչ միայն ռուսերեն, թե» (1957) գրքերը, ինչպես ԽՍՀՄ Չնայածկատարված որոշ մի շարք ժողովուրդների լեզուներով: այլն են տրրդրական աշխատանքին, ռուսական գրական միջավայրում 4նչում ւունջներ՝ Ճայ գրականությունը քիչ ն ոչ Համարժեք թարգմանելուՀամար: Թարգմանականգզործը՝փոխադարձ, նոր քափ է ստանում 40--50-ական թվականներին: Ծավալվում է ընդարձակ թարգմանչական դործ, առաջին ճերթին ճաՀրատարակությանասպարեզում: Հրապարակդասականների մաշխարճային են Բալզակի, Բայրոնի, Պուշկինի, Շոլոխովի, Գերցենի, Գոնչարովի, վում Փորկու, Չեխովի, Մայակովսկու, Բլոկի, նսենինի ն այլոց երկերը: ՀիշարՀ. Հարությունժան են ավագ սերնդի թարգմանիչների՝Հ. Մազմանյանի, Հ. Կ. Հանդիսաջանքերը: իրադարձություն Թուրշյանի յանի, Միքայելյանի, ցան Դանտեի «Աստվածայինկատակերգության»(թարգմ. Ա. Տայան)ն «Դեկամերոնի»(թարգմ. Ս. Վաճունի),Հ. Լոնդգֆելլոյի, «ՀայավաԲոկաչչոյի Թի երգի» ն շեքսպիրյան ողբերդությունների Հայնրեն մարմնացումները (թարգմ.Խ. Դաշտենց): նույն ժամանակաշրջանում Ճայ գրականության երկերը, իրենց ճերթին, տպագրվում են ոչ միայն ռուսերեն, այլե ԽՍՀՄ ժողովուրդների ն արտասաճմանյան լեզուներով: Հատկապեսթարգմանվում են Ստ. Զորյանի, Վ. Անանյանի ն այլոց գրվածքները: 1956-ին, Հայ գրական նության արվեստի տասնօրյակի կապակցությամբ, ռուսերեն լեզվով լույս է տեսնում մեծաքանակ գրականություն, որը, սակայն մեծ մասամբ դգեղարվեստական անճրաժեշտ որակ չդարձավ: Տասնօրյակի կապակցությամբ «1962 Էռքօ0108» ամսագիրը տպագրեց Հատուկ ճամար (1956,Բ 5) նըվիրված Հայ դրականությանըն արվեստին: 60--80-ական թվականներին փոխադարձ թարդգմանություններիգործը դրվում է ավելի լայն ճիմքերի վրա, ասպարեզ են մտնում մի շարք շնորճաԳ. Վիրապլի թարգմանիչներ (0. Սանաճյան, Դ. եսայան, Ս. Խաչատրյան, Ա. Հ. Ա. յան, Պողոսյան, կ. Սուրենյան, Ս. Այունց Հովճաննիսյան,Սնան, Լ այլք), ն Համաշխարճային գրաորոնց չանքերով ճայերեն Հնչեցին զանության այնպիսի դեմքեր, ինչպես Մ. Ճոշչենկոն, Ֆ. Աբրամովը,Վ. Ռասն

ւ

ռուս

Ա. 9. Գոլսուորդին, Ֆ. Դոստոնսկին, ոլուտինը,Ռ. Ռոլանը, 9. Բայրոնը,

Վ. Բելովը ն Տվարդովսկին,

այլ

գրողների ստեղծագործություններ:

տոն», որի Միությունը սաճմանեց «Թարգմանչաց գրողների ծայաստանի

Գ. էմինը,Մ, Պետրովիխը,Մ. ԴուԴավթյանը, ն այլք: էդ. Մեժելայտիսը Հայ գրականության մասդինը,Մ. Փոցխիշվիլին, դավփնեկիրներըդարձան վ.

ն այլազգի սրբազան գորսայականացումը դարձավ ոուս թարգմանիչների ոուս Վ. Դերժավին, թարգմանիչների (Պ. Անտոկոլսկի, ծր. ավազ սերնդի ե. կ վ. Զվլադգինցնա այլն) կողքին Հանդես եկան նորերը՝ նիկոլանսկայա, ի, Սնեգովա, Մ. Դուդին,Բ. Ախմադուլինա ն ուրիշներ): Հալ Գրեբնե, ն դասական ժամանակակից պոեզիան ուկրաինական ժողովրդի սհփականուՁյունը դարձավ Պ. Տիչինայի ն Մ. Ռիլոկու շնորչիվ։ Հայ դրականությանմշտական թարգմանիչներ Հանդես եկան Վվրաստանում (Մ. Փոցխիշվիլի, Գ. Շաճնազար),Լիովայում, Լատվիայում ն այլուր: իր գործը թարգմանություններով սկսեց չեխուճի, նշանավոր Հայագետ, ճայ մշակույթի անձնվեր բարեկամ կյուդմիլա Մոտալովան (1935--1925), անժամանակ մաճից ճետո թողնելով Հետնորդներ: Մշտապես չայ գրական Պետեր Սալմաշին նության մասսայականացմանը դիմեցին ժուժա Ռաբը (Հունգարիա), Պ. Սիկորսկին (Աճաստան), Ֆ. Ֆեյդին (Ֆրանսիա), Մ.

Գյուլյանը(մնգլիա)նկ այլք: Համաշխարձճային գրական շրջանառության մեջ

մտան

Դա«Սասունցի

վիթ» ժողովրդական վիպերգը, պատմագիրների, Գր. նարեկացու, ն. ՔուԽ. Աբովյանի,Հով՞. Ավ. հսաճակյանի, չակի, Սայաթ-նովայի, Թումանյանի, ինչպես ն ժամանակակից շատ ճայ գրողների ստեղծազորժություններ: Հայ թարգմանիչներիմատենագիտությունը, իր Հերթին, Հարստացավ ոչ միայն ճամաշխարճային գրականության նշանավոր ստեղժագործություննեբով (Դյոթե ն այլն), այլե ԽՍՀՄ բազմազգ գրականության դասական (6.

Ռուսթավելի,Ա. նավոի, Դ. Գուրամիշվիլի,«Կոլեվալա»,Տ. Շնչենկո, 8. Ռայկ ժամանակակից գրողների քարգմանություններով, նիս, Մ. Աուեհզով) քարգմանությունները մեծապես նպաստում են ժողովուրղդՓոխադարձ ների Հոգնոր մերձեցմանը: Այդպիսի դեր են խաղում գրական-մչշակուքային կապերը այլն փոխադարձայցելություններ, գրական Խնդիրների Ճամատեղ բննարկումներ («կլոր սեղաններ»), անձնական չփումներ, տասնօրյակները,

շաբաթները, ճոբելյանական տոնակատարություններըն այլն, որոնք ավելի ու ավելի լայն շառավիղ են գժում:

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Պարույր Սնակը (Ղազարյան)ծնվել

է 1924

թվականի ճունվարի 26-ին

Չանախչի (այժփ՝ (որոշ տվյալներով՝ 24-ին)Վեդուշրջանի(այժմ՝ Արարատ) եկելէին Սալմաստի գավառի (Պարսգյուղում: նախնիները Զանգակատուն) Հաղթվան գյուղից (1828--1829 թթ.): նախնիներից ճատկապես կաստան) աչքի է ընկել պապը՝ Ղազարը,գրասեր մի անձնավորություն, որի շատ կարդալու վերաբերյալ, ինչպես պատմում է Սնակը «Անցյալի ներկայացած» ինքնակենսագրության մեչ, առասպելներ են Ճճյուսվել։ ծննդաՉանախչին՝ վայրը, լեոնային փոքրիկ, անճանապարձդյուղ էրչ քարքարոտ, ամայի, սարերով կտրված մեծ աշխարճից, ճամարյա թե «նատուրալո ապրելակերպով

շնչող

գյուղ:

|

հմ օրորաննէր Հեռու

մի գյուղակ, Սապատտանիքովծխոտ մի Ճյուղակ...1

Չնայած անբարենպաստդիրքին, Չանախչինվերջապես գյուղ կական աշխատանքի բոլոր

կերպերով, «ոտաղությամբ

ու

էր՝ դեղջմաճկալությամբ,

սերմնացանությոմբայդեգորու

ծությամբ, Հորքարածությամբ խոտճնձով, որոնց ականասեան էր Պարույրի՞: նա մանկությունը անց է կացրել ամենանավչալու յայլայու՝ պաճյա Ճարուստ ձՃաղորդուկցությամբ լեռնաշխարչի կուսական բնության 4Ճնետ։ Մանկության րիների չուղավորությունների նատվածքինրումեն նան դյուղական ծնսերը՝ ճարսանիքներ,ուխտազնացություններե այլն: 1930-ից Հաճախել է գյուղաու

տա-

աան

Հասակակիցների

շրջանում աչքի ընկնելով գիտե-

լիքների ծարավով ախրությամբ: Մի

ն

աշխատաչ

քանիտարի

անցՍնակնարդեն

«այրոնի Լ իբրե մոլի ընթերցող. ՊաբույրՍեակ կարդում է ոչ միայն գեղարվես«ժան Քրիստոֆ», «Ռոբինղոն կրուտական գրականություն(օ«Սպարտակ», :

|

դառնում

ղո»,

«իննսուներեքը»,

«Հաջի Մուրադ»,«Բոռռր»,«Հոգսը»,«Գուլիվե-

պատմությանը, փիլիայլե ճանապարչճորդությունները» նե այլն), սոփայությանը, քաղաքատնտեսությանը,բնադիտությանը ն դիտությունների այլ ճյուղերի` վերաբերող զրքեր։ Հափշտակվածէ եղել, մասնավորապես,

բե

Դարվինի«Տեսակներիծագումը» գրքով:

դերազանԲանաստեղծություններ սկսել է գրել տասնմեկ տարեկանից,

ցորեն «օրացուցային» թեքումով: դպրոցն ավարտելուց ճետո, Գ. Ղազարյանը ընՉանախչիի ղունվեց պետական Համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի Ճայոց գրականության ն լեզվի բաժինը: Համալսարանական կրթության առաջին երկու տարում, Հանդես բերելով անխոնջ աշխատասիրություն, Պ. Ղազարյանը բացառիկ նվիրումով ուռումնասիրում է 5-րդ դարի պատմիչներին, Հայոց պատմություն ն ճին գրն միջին չայերեն՝ բականություն, գրաբար պատրաստվելովՀայագիտության: Այսուամենայնիվ,բանասիրական անդուլ զինվածության օրերին երա 1942 թվականն մեջ գլուխ է բարձրացնում «նիրչած» բանաստեղծը: Դա «... է ինքը,--մեր էր...,--գրում կլանքի տմենածանբ տարում»: Այդ տարինեեն «Լինել, թե չլինելը», րին գրած բանաստեղծություններիցառանձնանում ն Գր. նարեկացունՀղված ապա «Աղոթքներ»շարքը, որոնք մնացին անտիպ: Նույն1942-ին «Սովետականգրականություն» ամսադրում (1 7) տպազգրըվում են առաչին բանաստեղծությունները՝Պարույր Սնակ ստորագրությամբ: Այդ բանաստեղծություններիմեջ էր Ճճետկյալինքնաչանձնարարականը.

1940-ին,

...ես

մի

նոր

Խոչերի անտես Չգիտեմ արդյոֆ Ռր առաչ մզի Թե՞

անչայտ տակավին, մակույկին նատած՝ կլինի՞ քամի՝

պոնտ,

խ

առսգաստը,

պիտի շապիկն իմ՝ կայմին Առագաստ շինեմ, նոր լինե վստաճ, Որ երգն իմ նորեկ, նավր ի գանձի ինքս

Պիտի րնքանա օվկիաննե՝ ի վեր եվ փոքորկածձուի ծովերում անծիր Որպես գալիքի անմարմին եվեր, Պիտի շնչով իր անանձնավատկան

Վառվի որպես վես,

էշ հսկ ամսագրի

8-ում

սրբազան պատդաժ...

տպադրվում են Հետնյալ տողերը.

Զիի ջարդուեմ ամեն մի կապանք» Ամեն մի շղթա Հոգիս կաշկանդող, Որ կյանթբ նրգիս մեջ էլ մնա կյանջ, խոշերս բանտող: Ռր չլինեն տողեր՝

Սնակի վաղ տարիների բանաստեղծական դավանանքը լիակատար ար-

տաճայտություն է գտել երկարաշունչ այն նամակում, որ 1942 թ. օգոստոսի 6-ին Չանախչիիցգրել է Հովչճաննես Ղազարյանին:նամակում գրում է. «իմ որոնումները ինձ Հաճախ փակուղու առաչ են կանգնեցնում,Հաճախ ազատվելով նրանցից, իմ առաջ բացվում են նորանոր ճորիզոններ, որոնք, սակայն, Շատ ճաճախ ունեցաժ իմ մտորումները Հաճախ ամպածածկ են լինում: կարճ ասած պտտվում են այն բանի շուրջը, ինչ Չարենցըձնակերպելէ ալոպես.

Ամեն

պոնտ՝ գալիս իր Հետ՝

Այլ

առած,

մի

անտես

նետ

է բերում,

երգերում. թե նետի մեծությամբ,

| անում խոծշակալածֆ--որս

եվ Բայց դառնում է պոնտ նա նետն

մեծ

նշանի աճագնությամբ,

որ

ոչ

Հանճարներ է

սերում...

անտարակուսելի է, որ Անշուշտ, անզուգական է ասված: Անշուշտ» բանաստեղծեմ, ն որ ես ինձ Հետ մի անտես նետ եմ բերել: Այդ մի ճանդատվյալ դեպքում խնդրից դուրս Հանգամանք է: բայց մանք. մի առաջնային, 11 ՀանգամանքըՀարվածի աճագնությունն է ն այն դեպի ո՞ւր ուղղելու ճար: ցըն է: Այդ է Հարցերի ճարցը ինձ ճամար այժմ: է վճռողը իմ ,1ՕօԵճ 07 ոօ է ամենակարնորը, ն ՎերջինՀաշվով էօ Ե6-ի, իմ լինել, թե չլինելուն»": -ից մի շաիք այլ ձեԱյնուչետն մեջ բերելով Չարենցի »Ճ1Տ քՕՇԱՇՅ" վակերպումներ,ինչպես այս ժեկը՝ ես

սա

սա

՛

Ջի՛ շղթայվի մարդու ոգին ո՛չ մի կապով արտաքին, հթե դարի, ժամանակի զրաճ ունի իր »ագին,--

Սնակը միջազգային գրականության պատմության բնորոչ օրինակներով Հայոց բանաստեղմեկնաբանում է «Հարվածի ուղղության» իր իժբոնուժը: ծությունից Սիամանթոյի, ոուսականից՝ Մայակովսկու ստեղծազործության թռուցիկ, բայց խորունկ բնութագրություններով,ինչպես ն այլ օրինակներով նա արդեն վաղ Հասակում դնում է բանաստեղծության«ազդային շուկայի» ն «Համաշխարճային գնի» խնդիրը, դա կապելով «ժամանակի շնչի» խորության Հետ, ժամանակն էլ տարբերակելով իրական փիլիսոփայականՃճասկացություններով: ժամանակիփիլիսոփայականյուրացման մեջ էլ նա դիտում է բանաստեղծի առաջին մշտական Հոզսը: իր Բացատրելովգրական ճաշակի, իր «գրական ճայրենիքի» էությունը՝ այսօր ավելի Հմայիչ է բարդը (ո՛չ խճճվածը ն անիմանալին, այլ խորքան պրիմիտիվը, խորը ն նստողը, քան ղգացումնայինը, ռնալիսիմաստը), տականը, քան ոոմանտիկականը, Շեքսպիրը, քան Շիլլերը, Գյոթեն,քան Հայնեն (ռոմանտիկականլիրիկան),Սիամանթոն, քան Տերյանը, Մայակովսկին, քան եսենինը, վերջին շրջանիՉարենցը, քան սկբնական շրջանի Չաբենցը»,--ճաշակային այս տարբերակումից նա նորից դառնում է ամենադժվար խնդրին՝ արվեստի ճշմարտությանը, նորից վկայակոչում Չարենես պիտի գրեմ, ինչ թելադրում է սիրտս, կամ պիտի լռեմ: Այդպես ցին. «... է, ն այլ կերպ պատկերացնելիսկական ան4չնարինէ, մանաբանաստեղծին ն վանդ, որ ալդ բանաստեղծը կարդացել ըմբոնել է. ու

ու

Ուրեմն, ո՛վ գալիքի երգասաննե՛ր, Որքան |լ վեչ լինի ձեր ներկան ք, որ դուք պիտի սերմեր ցանեջ, Չմուանա՛ Որ լիննն դարից ձեր--երկար...ՖԲ: --

նամակում ինքնաբնութագրական ուշագրավ է Սնակի դիմումը արդեն «մոռացված» Չարենցիմտքերին, ինչպես ն իրենց ապրած ժամանակի պատմական Հոսանքի ու ոգու մեծ գյուտարարներին,որոնք ոչ թե նետի մեծությամբ, այլ «նշանի աճադնությամբ» նվաճեցին նան Հետագա ու բը, դարից քաղվաժ դարից երկար ապրող երգըո

ժամանակնե

Սնակի մեկնաբանությամբ, պոեզիանըմբռնում ձին ոչ այլ չափանիշչով, եթե ոչ իբրն մաքառում, ճշմարտության զենք, Հաիբրն պատմության նոր ճանավատի դրոշ ու իմացականության աղբյուր, ոլարճի մարդու Ճճոդեկանաշխարճի խոր «Հերկում»: Արդեն վաղ, ամենավաղ բանաստեղծական փորձերում երնում էր Ճայբենի բանաստեղծականՀերկի սերմնացանի սնակյան Ճճասակը.

Այդ «նվաճողները»,

Պ.

:

ու

Վա՛ղարքնացիր, սերմնացան,--այս պատվերը չնուց քեզ տրված Բայցունե՞ս աչքեր սրատես, որ մքնում, չերկերը տեսնեսո:

է.

Չարենցյանայս Հիշեցումը կարծես ասված էր Սնակի մասին, որը ծընվել էր սերմնացանի ու Հերկողի իսկական տվյալներով: նրա այս բանաստեղծականդավանանքը ցայտուն գծերով արտաճայտվեց 1942-ին գրած ն ուսանողական շրջաններում տարածված Հոգեչանդըստ«Աղոթքներ»շարքում, որում Հայրենի «երգի վան երգերում (,ԱՇզսլետ") չարքայի»՝ Գր. նարեկացու բանալիներով («Դու անեզրական իմ երկինքների անխարդախ Աստված...») փորձում էր ներկայացնել Հայրենիքի չարչարանաց, Լույսի ն ՄաշտվանՀրաչճանգիչների՝ ֆաշիստական բարբարոսության, դոտեմարտը: Այս գաղափարովէին շնչում նրա ծրագրած «Մաշտվան Վեներա» վիպանման «երաժշտականսիմֆոնիա» Հիշեցնող գործի պատրաստի Հատվածները, որոնցից պաշտպանվել է «ինել, թե չլինեխ մենախոսական նախեր-

դանքը.

-.

Հեռու

ժխորից ֆաղաջի, ծխից Հեղձուցիչ, չչակի խնլագար բառաչից, կառբնրի վազքից անկամ, Այս Հեռավոր լեռներում, ուր ամպերն են արճիճ եվ Հարափոփոիխ երկինք(՝ սենտիմենտալ ու լալկան,--

Հեռու

ծս--»ոգուսմրրկածուփ «որձանջի Հանդեպ խլականչ, ափ նետված ծովաձուկ, ես--խոճերից շնչաչճեղձ, որպեսՀորձանքով մեջ նետած միտքս, որսլես սովածին զալլական:՝ Խս--անչունների Սպասելովանճունների արձագանքին՝կարոտով անձուկ,

ծս--սրտիս

մեջ Դարի տառապանիլ

ինչոլես ես--տրտմաթախիծֆ,

օրի

:

առաջ, նրկունքից

Հոգու,

Հանճարի շունչըդարերի,

տրեից

առաչ

ե

խնդությամբ ցամաթ,

Այս խավար գիշերին հրկունքի

ն

ե

նատաժ՝'

ալացքս դեռ անճալտ աինին,

բարեկամ, չափավորում որպես քեզ նամակ: Հանդգավորում

խոռոքն եմ

եմ

սկսվեց Սնակի բանաստեղծության նախաԱյսպիսիխոստումներով սլատմությունը, որով, դատելով պաճպանված ձեռագրերից, նա տարբերվում էր ընդօրինակողների Հոծ բանակից՝ երգի սեփական ունը բացելու

խառնվածքով։

դուռը «Հելլիկոնի

'

«նացել է,

պետքէ փոխելո,--այս բանի մեջ էր

իր խնդիրը, որի Համար պակաս չէին խոր գիտելիքները բանաստեղծական նում

նա

ոչ

բնական ձիրքերը,

տես-

էլ

ոչ

1948-ին Դ. Սնակը տպագրության Հանձնեցբանաստեղծությունների

ա-

են»: Խորազգիրը՝ «Անմաճները ռաջին ժողովածուն: Տրամայում

էին Հրամայում անմաչները ապրողներին,ի՞նչ էին ցանկանում: Ոչ փառքի դափնեպսակ, ոչ Հիշատակի մեծարում, որին արժանի էին իրենց անմաճությամբ («նրա՛նք--բաղզմակերպար,նրա՛նք--բազմալեղու...

հսկի՞նչ

Փառանջումեն ինձնից իրենց երգը չերգաժ»), այլ քաղաքացիականազնվումեզ չի ննդարը թյուն ու նվիրաբերում, ալլապես՝ «թեթնության

Համար

րում»:

Բանաստեղծությանառնչությամբ անմաչների պատգամը ստացավ տնյալ տեսքը.

«ե-

Զգա չունչի դարի» երակներո՛վ, արյա՛մբ, Մեր արյան պես եղիր վառ ու անմե....

չափածո, թե՛ արձակ խոսքով, քննադատական4ոդԹթե՛ Հետագայում՝ խոր, վիմագիր ձնաայնպիսի Սնակը տվեց բանաստեղծության վածներում

սաՀմանումներ, որոնք կարող են զարդարել ուզածդ գեղակերպումներ ձնադիտական ձեռնարկը, բայց փոքր-ինչ պարզունակ, նախնական այս կերպումն ավելի է պատշաճում նրա տաղանդիուղղությանը: «Պիտի իմ երգը ծնվի կյանքի մեջ»,--գրում էր Սնակը դեռ 1942-ին, Հրամայում են» Հավաքածուովարդեն բերում էր իսկ 1948-ին «ԱնմաչՀճները ու

կյանքի երգը: Ճիշտ է, ալդ ժողովածուն լույս տեսավ խմբագրականբազմաթիվ միջադրամատիկ կխլացվեցինբանաստեղծությունների մըտություններից Հետո՝ ընդամենը 17 առաչ բերվեցին շեշտերը, այդուամենայնիվ, լիցքերը, Հետ բանաստեղծությունից բաղկացած այդ գրքում երնում էր ժամանակի ոիթմը՝ անցած պատերազմիարճավիրքներիմեջ ծնված խաղաղությաներաղանՔը («... վերջին բոցի մեջ պատերազմն էր այրվում») ճՃանապարտ գարնանայինապրումներին: Մի բանաստեղծությանմեջ Սնակը գրում էր՝ «Բացել ես ինջդ քեղ, բացՀ՝ վել ինքդ քո դեմ», որը բնավ գրական սովորական պերճախոսություն չէր, սեփական բանաստեղծականէության ստույգ այլ զգացողություն: «Անմաչտները...»,անշուշտ, դեո այն մեծ պոեզիան չէր, որ երազում էր Սնակը, բայց գրքում արդեն կար անանձնական բանաստեղծությանսաղմը, այն բանաստեղծության, որն իր վրա է վերցնում իմացական մեժ բնո՝ ժամանակը խոր չերկելու Համար: Հետնեցին «Սիրո ճանապարտը», «նորից քեզ Հետ» «ԱնմաՀներին...» ժողովածուները՝ Սնակի կենսագրության Համար շարքային գրքեր, որոնցում «ներքին զսպանակ» ունեցող շարժուն, դինամիկ բանաստեղծությունների կողքին տեղ գտան նան «ընդճչանուրճաշակին» բավարարող հրկարաբան դործեր, երեացին անգամ ստեղծագործական Հոդնության նշաններ: քեղ Հետ» ժողովածուի կապակցությամբթեն Սնակն ասում էր, ոի այդ` ՛արտաՀալտությամբ ակնարկումէ իր օ«վախստականէուքյանչջ վեր. Գրբնրում ավեդեռ էությունը` փախստական բայց իրականում րադարձը, ու

տալով

«(նորից

շատ էր

քան բանաստեղծությունը, Հրապարակախոսությունը, նկարա-

դրայնությունը, քան վերլուծումը, ցուցադրումը, քան թափանցումը, իրականության Հասարակացումը,քան խորացումը: (Սնակը մնում էր Սնակ), կային,իշարկե, ռանձին փայլատակումներ մեծ բայց մասով խցանված էին երդի ակունքները, դեռ նրա գրքեիի մատ-

"ՍՎ ՞

յան էին ն ոչ զգացմունքների խարույկ, ոչ Հոգու Հրդեչ, որին կոչվաժ էր իր Հղոր խառնվածքով: իսկականՍնակը սկսվեց «Անլոնլի զանգակատուն» պոնավի մեջ» (1963) գրքում, ն ավա՛ղ, մով (1959), շարունակվեց «Մարդը վարտվեց «նղիցի լույս» մատյանով, որը լույս տեսավ արդեն մաճից Հետու ա-

Է)

Մարդկանց առաչ

ե

ԱՀավասիկ ինք,

եմ

ինչ իմ

Սա

խոսվում

որ

ունեմ,

ինչ

քո

առաջ

բացում որ չունեմ

Հոգո՛ւ մեջ...

մեկն է, «Մարդը ափի մեջ» գրքի բազմաթիվ սաՀչմժանումներից

ուր

է դրական դավանանքիմասին:

Այս դիրքերով Սնակը սաչմանազատվում էր արվեստի ամենանրդվյալ ախոյանից՝ խուճում դիվանագիտությունից,իր իսկ խոսքոՐ «գանգրաչեր բառերի վաճառականությունից»՛ն ճանապար" էր տալիս այն բանաստեղծությանը, որը յուրացնում է մարդու իսկական ճակատագիրը, իրական դի-` Վճակցությունն ապրումները: է Սնակը,--ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մարդու Բանաստեղծությունը,--ասում ճանաչման բարդ Հրաչրում, այն օրինաչափություններիՀալտաբերում մարդու, որը թե՛ բանականությանկառուցվածքով, թե՛ կոչման իրավունքով տիեզերքի մեծագույն ուժն է ու արժեքը, որի ---ծ--

ու

ու

գնդիկը մանը

սսարյան

Այս երկիր կոչված գնդից ավելի

մեծ

է

ու

ծանր...

էր վերլուծական բանաստեղծության՝ բանաստեղծության արդիականության այդ գլխավոր ճայտանիշի, սնակյան նախասիրուորով նրա ստեղծադործությանմեջ խոր Հուն բացեց խոստովանանթյունը, ՀԵ վերբայինինջնավերլուծական առանց որի բեռով Հնարավոր .

ԱյստեղիցՀետնում

տարերքը,

առՀասարակ, լղուծությունն

Մարդուն ճանաչելու Համար բավարար չէ Հայեցողական-Հճեռավոր կեցվածքը, ավելին՝ անչրաժեշտ է խորացում մարդու «Հոգեկան ներանձավնեբի» մեջ, անչրաժեշտ է «մտքի Ճճերկում» արմատների ճանաչում: Սնակն ուներ Հերկողի տվյալներ՝ պայմանավորվածիր իսկ ճակատադրով: Ո՞րն է նրա ճակատագրիառանձնաչատկությունը: է մետաֆորականճետնյալ պատկեԱյս Սնակը ու

ր».

պատասխանում

ճարցին իմ

բախտը լբանեց.

է այն... խոտի, բաիխտր Ռբ ճանապարչի հզրին է բուսնում. Մի՛չ» կոխկրավելով՝ ես ցողունի տեղ, ստիպված, տրմա՛տ

Ինչպես բանում

երկ'սրացրի...

Այս ինքնաբնութադրությունը՝ցողունի ն արմատի եզակիորեն Հարուստ բնոնավորված զուգորդությամբ, բանաստեղծության «նշանն» ուղղում է դեպի մարղու էության չճանաչված երակների Հայտաբերում: ճանսկումը,Սնակի բանաստեղծություններում Արմատների երնացող ախմատիմետաֆորը («ճանաչել Հողը... ինչպես արմատները», «արմատ ձի-

ու

|

-

-

` `

Սարգսյանիմեկնաբանությամբ, ոչ թե անշարօանալու, նույն տեղում կանգնելու ցանկություն է, այլ ձգտում՝ թափանցեմեջ, իրաղեկ լինելու ամենօրյա նորալու աշխարճչիդինամիկ կառուցվածքի է դոլացումներին, առանց որի անՀնար մարղուն դնել ափի մեջ, Հետո (մնակին է պատկանում այս գրքի էդ. Մեժելայտիսի «Մարդից» Հայերեն քարգմանությունը) ն ոչ առանց վերչինիս ազդեցության, աՍնակը Է-ն աթո մարդու ճանաչումը, ուստի" արդի Հայոցբանաստեղծության մեջ խորացրեց ն սլատաչական չէր «Մարդը ափի մեջ» խորագրի ընտրությունը: նախորդժողովածուներում, թեն կար մարդուն ափի մեջ զննելու գեղագրտական դիրքը, բայց նրա բանաստեղծությունը դեղ ճախրում էր «սրտի» ու «մաքի» ոլորտներում ու «չէր բախել ողու դուռը», այսինքն այն Հատանիշը, որը բանաստեղծինդարձնում է դարի պատգամախոս: արդը ափի նրա խոստովանություններում, պատգամնե,՞ ՕՁ. լում, ասքերում վարարՀորձանք է տալիս մարդու սնակյան իմացությունը: ն շնչում է մաքառող որոու խիզախ, բանական Այդգրքումապրում ու Ստ. է քննադատ նող, անկաղապար տարը: իրավացի Ռասսադինը, երբ գրում է. «ննակը վերլուծող է, նա սիրում է մեր միաձույլ նա աշտարչձը դիտել նրա մասնավոր, բեկորված արտաչայաություններով, տաբանաստեղծություններ է գրում անկենդան իրերի մասին, դրանք շուռ է լիս ն՛ այս կերպ, ն՛ այն կերպ, երբեմն էլ մարդուն է դիտում իրի պես: նրա գրքերից մեկը կոչվում է «Մարդը ափի մեջ», ն թվում է, թե մարդը իսկա՛զես ընկել է նրան մանրազնին ուսումնասիրող փորձարկողի Հսկա ափլ, ինչպես ղելո

ն

այլն), քննադատ

Խ.

-

ո".

մեջ» |կրքում՝

ու

արագագար--

Հսկաների աշխարճում, Փովիվերը

ԳուլիվերիՀետ Համեմատությունը, ինձ թվում է այնքանով է ճիշտ, քաինչպես ն Սվիֆթի վեպում, Սնակի գրքում նս մարդը, ընկնելով «ափի չեն փոխվում, ընդժեջ»,Հի դառնում ավելի փոքր, քան կա: Մասշտաբները են։ հսկ Հետազոտական մանրակրկիտությունը Հակառակը՝ Հաստատվում նի

որ,

ինքնանպատակ չէ,

ամբողջը ճասկանալու ճանապարճ է»: մաս, նրա առանձին ճանաչում է մաս իսկապես, մարդուն տրաճելով,ամբողջականը ճասկանաչատկություններով, ճամար չափազանցկարնորելով Այդ Հայացքով է Սնակի վերլուծական բանաստեղծության մեջ նվաճվում Համադրության՝ սինթետ զի, սկղբունքը: է նույն Հոդվածում Ռասսադինը,-«Սնկի կապակցությամբ,--ասում Հաճախ վկայակոչում են «փիլիսուխայությունը»։ Այդպես էլ կարելի է ասել, (այյ, իմ կարծիքով, Հենց «փիլիսոփայականպոհղիա» ճասկացության մեջ կա իմաստի անչամատեղելիություն: Փիլիսոփայության է՝ պատասխնդիրն իչանել, բանաստեղծությանը Ճարցեր տալ: Սնակի բանաստեղծությունները նա »արցերեն, մշտական, չսպառվող Հարցեր: Հոգնելով բարդությունից, նա է պարզով... Բայց Հաղորդվելով պարզին, Ր ՀՀՀմիիթարվում արդեն դրա մեջ որոնում է դեռ չբացաչալյտված բարդություն»: իր տված Հարցերով, որոնք նան աճազանգերեն, Սնակը բնավ չի խորքանում աշխարճից.նա մտածում է կյանքի կառուցվածքի մասին (երբ դեռնա մարդու ճետ ճակատագրիմեջ է Հակամարդը՝ քաղքենին), մտածում է ներդաշնակության, մարդու ճոգնորաճի.ու կատարելությանմիջոցով կյանքի. դաշնությունը արարելու մասին.

`Սնալն,

լու -

այլ

առ

մարդու էությունը մանրամասները:

ես

նրան

ձաճաթ

դատափետում եմ,

-

եմ, երբեմն նրան նույնիսկ խոր Հավատում Լմ Բայց, ամենից շատ, ես Հավատում եմ նրա բնուվյյան ո՛չ քերությանը՝ ատում

ւ.

-

'

Ստորությա՛նը

Ու

Այլ Ու ես եշ

լ

՝

չտրությա՛նը. խորությա՞նը

բարությա՞նը... Հավատում

նրս

եմ

անուրչին...

Հավատում

էմ նրա ծով խելքին, նույնիսկ նրա «ոտառությանը, Ամե՛ն ինչ տեսնող աչսերի ցոլքին ել նույնիսկ նրանց մթարությանը: ես Հավատում եմ նրա մատների ձար անչատնելի

եվ

Ճարտարությանը, նրա ուների

|

Արդարությանը... ես

ծավատում ի՛մ

այս

Այս Հանգանակը՝Հերքող

.

Հավատի՛ն մարդու Հավատին...

եմ

էության մարդու ' կեղծիքի դեմ, Հանուն վեճ՝ Հոգեկանության, Հանուն մարդու Հպարտության բարձրության, Հանուն այն բանի,որ մարդըայլես աշխարճում երնա կյանքի ստեղծարար սկզբունքները արարողի դերով, սկզբից ի վեր իրեն տրված բանական մար| դու կոչումով: Մարդ-ճակամարդՀարաբերությունը ասպարեզ է բերել «Մարդը ափի մեջ» դրքի Համանուն մարդուն դատապարշարքը՝ մարդուն փառաբանող աող սնակյան բանաստեղծություններով, որոնց շղթայում առանձին իմաստ է ստանում «Գժվում եժ» բանաստեղծությունը. ու

Ճաստատող լիցքերով,

ըստ

պաշտպանություն է Հակամարդուց, իսկական մարդու վեճն-է ու

ու

Առանց գժվելու չկա՛ շչաշած մարտ: Առանց գժվելու: չե՛ն ծնի նոր մորդ: Մինչն չգժվի՝ ջուրր չի հոտա, կե՛ղն չի պատոի Հատիկը նոտան, Ծաու՞րն են փրքլում՝ Գժվա՛ծժ

են

. ւ

Հ

անշուշտ...

Անրժերբ մինչհ կարգին չդժվեն՝ Բե՛րք չեն դառնալու: Բառերն էլ մինչն կարդին չգժվեն ե՛րզ չնն դառնալու... -

«Բառերի գժության» սնեակլյանդավանանքը հշանակում է ոչ այլ բան, եթն ոչ բանաստեղծական Հուվականության այն որակի նվաճումը, որի լիցքավորողի ոչ քե «ղուտ զգացմունքն է», ոչ քն բանաստեղծիառօրեական Հուզապրումն է, այլ միտքը, մտավոր էներգիան, գաղափարներիներքին կյանքն ու Հարստությունը: «Բառերի գժության», այսինքն՝խոսքի իմացականՀագեցման, խոսքի ու բառի իմաստային լրիվության դիրքերից էր Սնակը մարտնչում-մաքառում ՝

դեմ, ճանապարճ տալով խոսբանաստեղծության «արտակին-զեղումնային» մեծ ոգեկան բանաստեղծության զուգորդական Քի Հնարավորություններին՝

ժամանակակիցկեցվածքին։ Այսինքն Հրաժարվում էր մակերեսից՝ Հորիզո-

երբեք չի եղել գեղարվեստական ճշմարտության նական կտրվածքից, որը խորքերը, քաջ Հայտնաբերողը ն, Հակառակը, գնում էր դեպիծավալները՝ Դ ճշմար"Մեջ բանաստեղծական չոր ծավալների իտակցելով,

յուրացման

աղբյուրը: տության կենդանի է, որ, լինելով ձներ փոխող ու նորոգող, ձնի Վերին աստիճանի բնորոշ ն չափազանց մտաճոգված, ավելին՝ կառուցվածքի Հարցերով ոչ քե բալուծող բանաստեղծ, Սնակը առաջնությունը տալի խնդիրներ, տնխնիկային, այլ բովանդակությանը՝ Ֆաստեղծական առանցսերմաՍնակինչափազանց Հարազատ է վաղեմի պատվիրանի նելու անչնարին է կննդանի Հունձը ինչպես ն այն բարձր ըմբռնումը, որ բանաստեղծական ձնի արմատները խորքերի՝մեջ են, որ բովանդակության է Հրաճրում բանաստեղո միայնԲանակ չարստությունն կառուցվածբենրք-ու Բնավ պատաճական չէ, որ «Մարդը ափի մեջ» գրքում, իբրն ծրագիր, տպագրվեցսնակյան Հետեյալ սաՀշմանումը.

Մ

՛

րար»

,

ա

ծական նոր ոգգուՀոՋԱԻաՆձերի ձնունդը: .

«Ր ՛

ծս Հոգնել ծմ

ՎԷ

է եհլենլ

մանրաքանդակ պաղ խոսքերից: քան ոսկե ն, ջան դարբին, ոսկերիչ

մ

Հմուտ

ւ

«Դարբնի» ն «ոսկերչի» դերերի այսօրինակ տարբերակման ճետ է առընչվում նրա գեղագիտականպարադոքսներիցմեկը՝ «անբանաստեղծական բանաստեղծության» տեսությունը, որը նշանակում է ոչ այլ ինչ, եթե ոչ չափատողի ներքին բովանդակության, իմաստի խորացում: իմաստիխորացումը Սնակը կապում էր ոչ այլ բանի, եթե... «ճանաչման 4ճրճվանքի»ճետ: Բովանդակությանը տալով առաջնությունը, ձնը շաղախելով բովանդակությամբ, բանաստեղծը նորարարականխառնվածքով վերադառնում էր գրական Հինավուրց ավանդներին,դեպի խորագույն արմատները, մինչն գողթան երգեր ու նարեկացի, մինչն միջնադարյան շարականներ ու տաղեր, ժինչն բոլոր այն աղբյուրները, որոնցում ժամանակի կարիքով երեվացել է «ճանաչմանՀրճվանքի» մեծ արվեստը: Գրականությանմեջ արդիական լինելու Համար,--շարունակ ասում էր պետք է նայել թիկունքին՝ ակունքներին նախաճիմքերին, Սնակը,--միշտ դրանցից քաղել Հավերժական ճշմարտությունները: Դասականողի ներշընչանքով էլ Սնակը դարձավ բարձրագույն իմաստով՝ «ավանդական-պաշպաու

նողական» բանաստեղծ:

ոչ քե Ավանդական՝

պոչով ծնվելու իմաստով, այլ ընդճակառակը, բանաստեղծության դարավոր, տոՀճմիկ, անփոխարինելի Հատկանիշները արդիական գեղարվեստականմտածողության Հնոցում վերաձուլելու, Հոդգեսուվման՝ ննրսուզման իմաստով: «... Այժմ արդեն մենք առավել կարիք ունենք հոգեռբ ասմունքի, ոգեղենացածասքի,--գրում է Սնակը «Հանուն ն ընդդեմ ռեալիղմի նախաչիմքերի» ծրագրային Հոդվածում ն շարունակում --... Մենք չիմա կարիք ունենք ալդ հոզու ավելի, քան սոտալիզեղմանը, որը... Հիմքն է նախնական արվեստի, բայց ոչ երբեք զարգացած ար-

դիալեկտբկային

վեստի»"3

ԱյսՀայացքով

Սնակը Հետնողականորեն մարտնչում է գրականնավխա-ուժի դեմ (դա Համարելով «կամավոր դն), ճանապարճ տալու ճոդեկան գյուտի ճանաչման ճրճվանքի,արություն» բանաստեղծության նորագուլն տիպարինլ, որը բազմաձայնուվանդական քյան սկզբունքներով կառուցված չճամանվագալյին (սիմֆոնիկ)բանաստեղծությունն է՝ ասպարեզ եկած ոչ քե պատաճականորեն, ալլ դարի ճարկա. ժամանակի դիսոնանսներիպաճանջով: «.Դժվարն իրենից ճասուն լինելն է»,--Ալ. Տվարդովակուայս ասույթի Սնակըձնակերպում է իր ժ անելիքը» ( (սա նրա րանաստեղծություններից մեկի վերնագիրն է). սովորության ապաշարմունքների՝

Գրանքո,

բովանյակուցյամբ

աե

ուիսկ նրբ ես շատ եմ ինքըս ինձ նման, Այսինքն՝ բարձր ինքըս ինձանից, նմ մուժը տարբերում

ես

Ու մառախուղից մեցն նվ

Տարբերումնան

մշուշից. տարբերում:

Բախտավորությունու երջանկություն, անցանք: Ոճիր ՝

ու

Ու

ինքըս ինձ նման, ինձանից, բան Ձարմանսողի՛

երբ

ես

չատ

եմ

Այսինքն՝ բարձր

ինքըս

--

ես`

Տարբերողըս,

Բնա՛վ ամջճնքից ինձ չեմ

տարրերում...

ափի մեջ իր խառնվածքով Տարբնրողի Սնեակը «Մարդը

գրքում,

վելապես այդ դրքի նույնանուն դրանք սաճմանաղատելովդարի ժխորից...

շարքում տարբերակում է դարի

Դարի նվազննրր չոկել

ղարի

առա-

նվադները՝

ժխորից...

՝ անկյանքի դիսոնանսներից, ճակասություններից, Սանշալվավում .

որում ամենկնին վերջին ռաշն կերպերից սանդծել տեղը չեն դաշնությունը, զրավում մարդու դնաճատման բարոյական բարձր սկզբունքները: մոաիրավացիեն այն քննադատները,ովքեր Սնակի ժողության արդիականությունը,նրա նորարարությունը կապում են առաջին Հերթին ն առավելապես Հումանիզմի վերադարձի Հետ: «Սնակի պոծղիան,--դրում է Խ. Սարգսյանը«Մարդը ափի մեջ» գրքի դապակցությամբ,--մարդու ջատագովումն է, նրա վեճության, նրա ստեղծաբար դործն |՝ իրեն Հատուկ եղանակներովիմաԱրվեստի ուժի նալ մարդուն ճանաչել նրան լուսավոր. ամբողջությամբ, մինչե մութ խորշերը, տիրացելէ արվեստի աղատել,նրան

բանաստեղծական

ճանաչումը...

իմանալուալդ

անկյուններից

այդխորշերից: Սնակը

ունակությանը»:

անկումը Ռասսադինը,--արժեթղթերի իրարանցումը չաղթաճարելու ճամար, ճանուն Հոդեկանության դաշնության Հաղթանակի» ՄԵժ չափանիչներով մարղուն քննելու դեղագիտությունը առավելապես խոր յուրացվեց «Մարդը ափի Մեջ»գրքի նույնանուն շարքում, որի չություեր կարելի է մեկնաբանելբանաստեղծիչետնյալ տողերով. «նա

մաքառում է,--գրում

(ինֆլյացիան)

է Ստ.

ու

ու

Որ

Ապրե՛լ, ապրք՛լ, այնպե՛ս ապրել, «ուրբ

ճողրդ

երբեքչզգա

քո

ավելորդ ծանրությունը: ՅՈ1

Որ

դու

ալեպե՛սապրձլ, Արե՛լ,ապրե՞լ, ինդ

էլ երբեք

չզգաս

քո

սեփականմանրությունը:

Սնակը ապրելաձնի ճշմարտության՝ ճոգեկան դաշնության պարզուէ դիրքերից ոչ քե ճակառակը, խոչորացմանրացնում մարդուն, այլ, Բյան նում է Մարդուն,նրա մեջ տեսնելով այն ուժը, ստեղծարար սկզբունքը, որը կյանքի աններդաշնակ կառուցվածքի մեջ ճաստատում է կյանքի Հրաշքը: ու

Դառնամ

փառաբանեմ ձկնորսներին ծովում՝ փոքորկի քունդ պաչին, արտում, երք Է՛լ չի սպասում Սերմնացանին՝ նա տաք օրեր: Դառնամ փառարանեմ ձորից կաքավ թոցնող զրնեգոյր բա՞ի, խուլ երգը. որ դժվար է անգամ Փերանդու նոտազրել...

այգու, Պտղոավորումն

արտի փոշոտումը փառաբանեմ կրթո՛վ,

Ազնիվ թրխամորով «չունցված ցորեն Հացր ծր եղանի վրա, Մեր անխարդախ գինին, որ մեր սիրտն է լցնում մի անբարբառ երգով «նարավոր րաշ... եվ կյանջը դարձնում է..

Մինչ ժամանակակից բանաստեղծներիմեծ մասը մարդուն փակում է ժամանակից, Սնակը բացեց մարդուն ժամանակի առջն, խորացավ երա մեջ, մարդուն ներկայացրեց առանց թղատերնի կնթանձավների» մշտապես ղուդեհլով գոլության իմաստին չճետամուտ դիմակի, դործի բրո. մեծարող-պաքեդորդական մտածողության շոտյլ Հնարավորությունները՝ խոսքի շերտերով: Ճեդնական տիկ ն դատապարտող, Ո

«Պոգնկան,

Թո՛ղ նրանք լինեն չայտնի թարգմանիչ, հսկ դու ուզում ես մնալ վերծանո՛ղ...,-

ուրիշներից, Սնակը, իսկապնա, դարձավ այսպես սաճմանազատելով իր դերը ճամար դիմելով կյանքի դարի գաղտնիքների վերծանողը, ոչ միայն ճիշամենադժվար վերծանելի երնույթին. «Դա աղտնիքնե տակարաններիմեջ են, այլե մարդկանց Ուստի ն նա, իր իսկ Հանձնարարականով, խորաոգու դուռը», «բախնց կառուցվածքի» մեջ, մի խորացում, որը պարդգնումէ Հոգեկան ցավ «ողու ու ամենամեծ ամենաղոր բերկրանքը.

ափի Հանրա,

ա-

Հանկարծ զգում նմ ինձ աղզատ-սյնպե՛ս, ինչպես Հովատակն՝ արոտում արձակ, Ինչպես կրակր՝ վառվող անտառում... Այդ... նա եմ եհրդում՝ Միայն ի՛նձ «Համար:

որակը, այս Զդացողությունների

ինքնաճանաչման այս բարձունքը բենա ճամարում է աշխարճի մարդու գոյության իդեալ,

րում է Հոգեկան այն պարզությանը, որ

նակության

ու

երրդաշ-

Բնավ չխուսափելով մարդու Ճոգեկան փլվածքները, ավելի

Հոատույգ՝

դեկան պայթյունները արտաճայտելու բարդ գործից, կլանքի դրամատիզմից, բախումների օրենքով կյանքի դինամիկ ընթացքից Հավաքում, կննտրոնացնում է Հոգեկան արժեքները, փլվածքներից բարձրանալով ներդաշնակության աստիճանին: դաշնություն,--նրա ավո բանաստեղծական դավանանքի Փլվածքներից՝ Համար վերին աստոիճանի բնորոշ է դիմումը նոր տալուն. նույն Անակը

«..Արի՛, նոր տարի, Գալուստդ բարի, եվ արթնացրո՛ւ ջո քնդուն Ուշ մնացածին, Քնով տարվածին.

Տո՛ւր

ապաքինում

Հոգով

ցայլջով

ցավածին,

Հիասթափվածին՝ նոր մի «Հիացում, Սիրասքավվածին՝ մի նոր միացում, Ձեռքից «Հավատը փախուստ յովածին, իբրն նորի Տարվա բաղձալի նվեր, Տո՛ւր նոր Հավատի կապակուռ թներ, Մանկանը՝ մեծի մտի լիոցում, Մեծին՝ մանուկի անարատուրթյուն, Տավփարակներին՝ Արարամտու|լյուն, հսկ երկրագնդին՝ մի առատություն, Որ նրա վրա Քսղցը այսուճիւո Չունննա

ո՛չ

մի

կայսրություն ու

:

գատ,

"

Սարսափն իրեն թագակիր չզգա, Որ Ազատությունն իր բառն գունեղ շապիկր ճեղքած Տրվի ճախրանջի. Ու արդն ազատվի իր Հին գերության նոր Հաճախանցքից» Ու Մարդն այսուծետ ո՛չ մի տեղ երբեջ չգունավորվի. եվ որ այլերս ո՛չ մի ժողովուրդ, ու ցեղ, Ո՛չ մի ազզ Պատմությանջափից ու սն ժրուրից չթունավորվիչ Դառնա լիազո՛ր, դառնա լիիրա՛վ,Ո,

"

նը

մենք, վերջապե՞ս, հրար, Հասկանա՛նք

բա՛վ է, Հասկանա՛նք Հասկանա՛նք,

Ամենքս, Նոն

իրար:

Որ մեր իսկ արյան զնդիկր մանրը, Այս ծրկիր կոչված գնդիկ ավելի մեծ է

ու

ծանրր...

ինչպես այս, այնպես էլ մյուս խոստովանությունները իրենց կառուցեն, դրամատիկ, տագնապալից, բնույթով մենախոսություններ որոնց Հասցեատերը, սակայն, մենախոսություններ, բոցավառվող 1նրքուստ մ(ածքով

ու

է, այլ կյանքն աշխարճը, թե բանաստեղծի «ոգեկան առանձնատունն որին Սնակը դիմում է ոչ թե վերացականճշմարտություններով, այլ մարդկայնության կոնկրետ չափանիշներով. ու

ոչ

խոստանում

եմ

Լինել ո՛չ

թե «Հարկաճավաքը, Այլ զավա՞կր Դժվար դարի, Ինչպես նրան՝ ն ինջբրս ինձ Հավե՛տ մնալ Հավատարիմ,-Թեկուզ կրել ն մաճացու ցավր դարի,

Թեկուզնույնիսկ կյանք արժենա դավը դարի, Մճռնելիսէլ ոչ քն տանել, Այլ կտակե՛լ լավրբ դարինրա րի, էինել բոցը Բերք Հասցբնող նրա տոթը,

Ո՛չ կե նրա անցնող քամին

մոխիրը...

ու

Մարդկայնությանսնակյան չափանիշը ամենից ուստի

ն նա

«..ալն

ուստի

ն

խարույկը, քե իր մաչն

որ

բնա՛վ չե

ն

ինքնայրումն է,

:Հտատչոգվում,

է իր իսկ բոցը,-

Հպարտանում է այն ժամանակ, երբ՝ ինչպես խարույկբ լույս եվ անջատում է դույն

ուստի

առաջ

գովերգում է՝

տալիս չերմություն,--

շաղ

ու

իբ ծնունդը արդարացնում է մի բանով՝ նթե

խավար լինի՝ փայլաստակեմ, Հասակով մեկ փովե գետին ձամփան փակեմ... Վշտատության շուրջը,

ավաբ Մարդկանց

չ

Հրամայում «Անմաչները

գրքի «Անձնականճարցաթերթիկ» բանաստեղծությանմեջ Սնակըիր զբաղմունքը գնաճատում էր ոչ այլ կերպ, բարձունքներիցապագայի»: քան «կյանքին նայել Միա՛յն բնավ պատաճականչէր, որ Սնակը իր ստեղԱյս դավանանքի դեպքում ծագործություններում, առավելապես «Մարդը ափի մեջ» գրքում, նախաղծելով Մարդու իր իդեալը, նրան Ճավասարեցրեցնրա իսկ ստեղծած աստծուն: Մարդու իդեալի նախագծման առումով Սնակի բանաստեղծության մնջ շեշտվում են ոչ միայն Հրապարակախոսական-ճՀոնտորական շնչով այրող գրված «Խոստովանումեմ», «Ողբում եմ», «Հպարտանումեմ», «խուսափում եմ», «Գժվում եմ», «Վիճում եմ», «նենթադրում եմ», «կրազում եմ», «Ատում էմ», «Հանգստանումեմ» ն նման բայական վերնագիր ունեցող վերլուծական խոստովանությունները, այլն, այսպես կոչված, «սինթեզի» «Հիմունքներով գրված «Թռուցիկերգերը»: մեկը վերնագրված է «Անտառիվեպը»: Դրանցից նախնադարյանանտառը՝ Դարավոր, Դեղ

են...»

սս

««Աաքնր է

Հիշում,

Որոնք աշխարում երբեք չեն Հագել բառի նեղ չապիկ Ու քայլ չեն փոխել տառե ոտքերով: վիպասանում է| անտառրրբկարծես, Մի վես է պատմում, Մի վեպ Հնօրյա՛ Մի վաղընչական--անչա՞լո առասպվել,--

այն ժամանակների մասին, Հեռավոր այն օրերի մասին, երբ ծնվեց նուն այն էակը, որ "

անա-

..Հետո՛,

Շատ

ու

շա՛տ

ետո

Փիտի «մա՛րդ» կոլվի...

րում.

Հնօրյա ասքը, Անտառի

բնականաբար,Ճուշում է Ճամապատասխան ապ-

«Բսկ իմ «ոգու մեջ «արթքնում է Հանկարծ անչճա՛յտմի քախիծ, ասնանո՛ւնկարո, Մի Հազարամյա Որ բազո՛ւմ դարեր քնած է եղել,

Ինչպեսմետաղը՝ Որձաքարի մեչ, Ինչպես կրակը՝ Ատոմի գրկում...

արդեն Թախիծը՝

ճիշված բախման օրենքով, վերաճում է երազանքի,

հրաղանքին՝ մեծատառով Մարդու Ու

թվում

է

ինձ.

Հ

Որ այսպես, կանգնած կանաչ բացատում, Սր որ է ես էլ, ուժով մի կախարդ, Արմա՛տ կձգեմ, կճադնեմ սաղարթ...

Սնակը, ձեռք պարզելով դաւական արվեստին, Հոչակում է մարդու մըչշնրա խոր առնչությունը անծայրածիրկեցության Հետ: տրնչենականությունը, մեծ Նա Հաստատում է առնչությունը, կյանքի ամենազոր ուժը: ուժը» կյանքի, գոլության, ստեղծարար մտքի ուժն է, որը «կախարդ բախման ներքին օրենքներով ասպարեզ է տալիս սնակյան 4ուզապրումներին ու մտորումներին, իդեալական մարդու նրա պատկերացումներին,

Հիմունսնակյան խորճրդանշաններին: բանաստեղծության նշան-սիմվոլային

քով են գրված Սնակի«Թռուցիկ երգեր», «Ականջդբեր ասեմո, «Վերնագիրը վերջում» շարքերը: Լավագույններից մեկր «Միայնակծառը» բանաստեղծու-

թյունն է.

Պոկված անտառից՝

Մենակ Մի

ծառ

ու

է

մոայլ ցցվել բարձունքի վրա:

ինչպե՛ս չի սիրում անտառը նրան,

ինչպե՛ս

է ծաղրում, Քրքջում վրան, հ՛նչ է Թե Հսկան Այ, թզուկների կամջին ու

կյանքին կարողանում իրեն ենքարկել, հ՛նչ է քե նրանք չե՛ն կարողանում իրենց նեղվածքում սրան բանտարկել...

Չի՛

եվ Թե

"90--661

-

Հէ՛

ծառն

Ճասկանում անտառը` ճիմար, տյդ ինչ է անտառի ճամար.

կազնի՞ն՝

ԵՐՐ

Անտառոհի կանաչ շանթարգել... այս Ամբողջ

բանաստեղծությունիցերնում է շարժման ժի զարմանալի անճանդատություն,որը, դարձյալ, ինչպես նախորդ բանաստեղծությունը, Հաստատում է կյանքի մեծ ուժի գաղափարը, որը Սնակիստեղծագործության մեջ խորապես առնչվում է մարդու Հողնոր ազատության սաճմանների լայնացման խնդրի ճետ: Սնակի բանաստեղծականՃճայտնությամբ,--նորագդոլացումկլյանքը,--Պ. անսաչման ընթացք է, մարդը աշխարճի դինամիկ ամբողէհրի անվերչ չության ստեղծարաի ոգին է, միշտ ենթակա «ներքին բախման»՝ ներքին դրաօրենքներին: կյանքի մեջ ապրում է դործուն այդ օրենքը, որը սկիզբն այի նան է շարժման առաչխաղացման, որը սկզբունքն է դորժողության, որը մարդուն իր «նեղ շապիկից» ազատելու նախապայմաննէ: «Մարդը ափի մեջ» գրքում Սնակը, մարդուն բեռնաթավփելովիր «նեղ շապիկից», երան ճատկացնում է կլանքի իշխելու, ինքնությունը. Ճասու

ու

պատմականխնդիր: տատելու

աա

Չ 4...

:

/

Այդ ապրումներով է ամբողջովին շնչում «եղիցի լույս» ժողովածուն, որը, լինելով նախորդ գրքի բնական շչարունուկությունը, միաժամանակ, նոր տիճան է բարձրացնում Սնակիբանաստեղծության«փիլիսոփայականջիղը»: եթե «Մարդըափի մեչ» գրքում ամենագործածականմետաֆորը արմաաս-

«Եղիցի լուլա»-ում

տի մետաֆորն էր, ապա բանաստեղծական ապրումները է պատկեր դառնում կույսը, Տամախմբող միջնադարյան-շարականային «Լույս զվաիթը», որի անճամաի ու վերին աստիճանի ճկուն ղուգորդություններով Սնակը դարձյալ շարունակում է մարդու ճանաչման հիկրաբանի իր գործը: կյանքը,--ասում է Սնակը «Խարույկ սառույցի վրա» բանաստեղծության

մեջ,--ինչպիսի խորդուբորդություններով փլվածժքներովլեցուն լինի, այդուամենալնիվ, «ընդլայնում է մեղ» ն, լայնացնելով մեր իմացությունները, քելադրում է ապրելաձնի նորանոր Հնարավորություններու պաշարներ. ու

եվ փա՛ռք աստըծո, Որ մենք կարող ենք մեզ մաքրել այնպե՛ս, Ինչպես «վկիանն է ինջն իրեն մաքրում:

,

ւ

Հոգեկան պարզության, դաշնության «Մաքրման», այս ընթացքը ոչ թե խաղաղ, անբախում անցում է, այլ դրամատիկ մաքառման դժվարագույն ընթացք, ծննդյան իսկական երկունք, որում առանձնակիդեր ունեն կատոարելու «աստծո քարտուղարները»՝ ժամանակակից լուսարար բանաստեղծնե-

/՛ը'

փ, Սնակրայդ տոճմից էր:

Բնավ պատաճական չէ, որ նրա «Հիմն լույսին» դրքի (1971)չեխական «Ռուդե չրավո» թերթիդրախոսը ասում է, որ բանաստեղծությունն

նյութից ամբողչովին «լուսմողեն

Սնակի

է»'Կ

Այն բանաստեղծներնեն սրանք, որոնք՝ Ամեն

վայրկյան նա՛խ այրվում

Հետո՛ միայն Ճճրդեչվում

են՝

են

անջթվաձին,

Քարածխի վես...

կոչվածէն նրանք

բոմի վսեմագույննպատակի՝Լույսի, որ աշխարի ծագերից իսպառ վերանա խավարի պատնեշը, որ մարդը մեծ ճավատով աղոթքների», որ բոլոր ափերում ու ճորիգոններում ապրի առանց «ինքնաչոս արդաբ. Հնչի ու զրնգա «եղիցիլույս...» կանչը իր «Շո՛ւտյ վառեցե՛քլույսերն ամեն...»,--Հրովարտակում է Սնակն բանաստեղծություններում, դրա Հետ կապելով նախ ն առաջ մարդկային ճՃավատի ճշմարտության Հաստատումը, որպեսզի աշխարձից իսպառ վերանան «Մարդուն ուղեկցող ստվերները, մարդըազատվի լոր

Ր

ի

|

մարդկային էությանը խորթ

ծիածանկապի դաշնությունը՝ ցոոմենուրնք Հոզեկան

գ

«Որ քարերն անգամ ներքնապես զգան իրենց երբեմնի եղուկ վիճակում, Որ »արտաշնչեն բույսերն էլ... արե՛ եվ

ոչ

քն

մրայն

անտես

Որ մարդն էլ իրեն լավ ինչպես

մեղեդին՝վսեմ

թթվածին, այնպես, տաճարում, զգա

Գույնը Հանճարեղ կտավի վրա, եվ խաղալիջը մանկան ձեռներին...

չ

Պ. Սնակը նս բանաստեղծինչպեսէղ. Մեժելայտիսը, ժամանակակից -

ների «աշխատավայրը» Համարում էր «նախազծային բյուրոնս, որտեղ նախագծվում են կեցության իդեալական, կատարյալ ձները, վերջավորված ձն ընդունում մարդու էության վաղեմի երազանքները: վերջ ի վերջո, սրբագործում է Սնակն իր բանաստեղծություններում, ՄԱՐԴՈՒՆ, իճարկե, Բանականմարդուն, իսկ մեծարելով մարդուն, նա Ճանդում է կյանքի մեծարմանը՝ Համարելով կյանքը ավելի բարձր, քան ամեն մի Հրաշք: Յուրովի բանավիճելով նորագույն այն իմաստասիրությունների դեմ, որոնցում մարդը իջեցվում է իր պատվանդանից, Սնակը, ճակառակը, կյանքի առաջադիմությանխթանը ճամարում է Բանականմարդու ճաղթանակը:

Ն.-

Այս իմաստով «նղիցի լույսի...» յուրօրինակ լրացումն է դառնում Ճետճրատարակված«Հավատարմությունը սրտի արատ չէ» մենախոսական «ետ Պոհմում պոնմը։ տիեղերադնացների բարձրանալով «Ճողագնդի կատաիր», Սնակը այդ բարձունքից փառաբանում է մարդկության լուսարարներին՝ խարույկ բարձրացվածներին, ցից Հանվածներին, նաշճատակ-խաչվածներին, Հրեա Հիսուսի առասպելը ցրած մեծադորժ փրկիչներին, տասն օրվա մեջ այխարճը սասանած ճնղավոխությունը, տիեզերքի ժամանակակիցճանապար»որդներին, որոնք բոլորը միասին արտարեցինԲանականՄարդուն: է կատարելության,դժվարին.փորձությունի վեր մարդը ձղտում Դարեր է ների միջով պարզում Հավատի. սոցիալական առաջադիմությանդրոշը» լուծում է տիեզերականմեծամեծ խնդիրներ,իշխում է բնությանվրա՝ դուրս բայց նրա անծայրածիր ազատությունըդեռ կաշ` զգալով նրաստրկությունից, կանդում ենիրիսկ մեջ եղած կուլի բնազդներն ու կրքերը ԲանականՄարզու մեծագույն թշնամիները: իրերը. Հերթին՝ Առաջին մաճու

՛

ու

`

ւ

Իրերն ապրում են մի բոլորովին անծանո՛թկյանքով, (ոկ իրենց ճամար,

Միմիայներենց...

՛

Ֆրանբ պարզապես թատրոն Հենց որ, քանի դեռ նայում

խաղում՝

են

ենք

նրանց....

Դ. Սնակը Հիանալի է ճանաչում ոչ միայն մարդուն, այլն «իրերի բնուգիտե նան, որ մարդն ու իրը կյանքում աստառը, թյունը», իրերի երեսն են Հաճախ նհրնում Հավասար իրավունքով (սա դեռ չարիքների փոքրագույնն է), այլն իրերը երբեմն ավելի մեծ իրավունքներ են ձեռք բներում, քան Բահական Մարդը: ԲանականՄարդու ազատությանմեծագույն թշնամին՝ իրը, ինչ-որ տեղ ու փեշչորկույր ուժով դառնում է «սոցիալական-»տոդեկան Դիվանդություն», փակում է (ուլսի ճանապարտը: Ուստի ն բանաստեղծը, ոի Հավատում է մարդու իմացական անսաչման կարողություններին ու բանականության ուժին, դիմազերծում է իրերի դիմակները, «Հնչեցնում այս դատավճիոր. ու

|

...Մձր

ձեռքով

սարքված

իրերն իրավունք ունէ՛ն իշխելու, Բայց ո՛ւ մեզ վրա' Այսօր դատում ենք լոկ մի քանիսին: նան՝ Այսպես կդատենթ բոլորն

Մինչե Ճասկանան,

Որ մեր իսկ սարքած իրերն իրավունք չունեն Գոնն մե՛զ վրա... ճետ իրերի

իշխելու

սերտ առնչությունների մեջ է

նան

մարդու«թատերական

Էէ նան -գիմակը», Հետնաբար բանաստեղծը մեղադրականը տեղափոխում կան բացելով դատաստան դատ ԻԻքԾԵԾԾԵՆԹԻ--Ը-ԸԼԸԿաաա«պոկատտա-« Լապա«աա-. այսոլորտը, աաարա.. ճոգնոր լույսի ծավալմանը խանգարող, դեռ իր «նեղ ռաչջրբնքացին, Մարդուն շապիկի» մեջ պաճող երնույթների դեմ: Ս. Գայսարյանիդիպուկ է բանաստեղՊ. Սնակը նկատումով՝ ժական «դիմակների թատրոն»: ու

Հասարակականչաոցիա ա-

քտեղծում

բ են դիմակավորնքիը: Ովքե՞

ոչ թե ճոգնեորՃացով, անգիրՀավատացյալները»,

այլ «ճաւճախոտով» սրնվող «պատյանավորները», կլանքի անսաճմանություն ու Հարստությունը նիները, «իժ տունը՝ իմ ամրոցը» եսապաշտության քանոնով չափող Է ու ռկզբունքի Հետկորդները,նլութա հսապաշտները՝ՎույսիՔՐԸշպաշտներն

ն աղապարվածությունը, նամիները: Քաղքենիությունը՝ հաապաշտությո

ւ

Հասկացությանը:

Հ---՞Մնակի պոնզիան թյունը,կլանքի սուր

ՆՏ

Ե

ՀԵ

Ե-Ի

արտացոլում է մեր բարղ ժամանակի անչանգստուեզրերը, Մարդու ծառացումը ժամանակակից քաղքենիության փոխակերողություններիդեմ: Դա անճաշտ, ճրապարակախոսական-քաղաքացիականակտիվ դիրքորոշման ու բանավեճայինուժեղ լիցքավորման բանաստեղծությունէ,

Քննադատական սուր Հայացք ունենալով մեր իրականությանը,մեր Հավատին, մեր իդեալներին խորթ հրնույթների Հանդեպ, Հնչեցնելով տագնասպիաճաղանգ, Սնակը, այնուամենայնիվ,չի մարդուփլուզման բլասացչ

դառնում

ող-

խոր մի տխրություն կա նրա բանաստեղծություններում, ամենրան Հանդերձ, ամենով այս կոիվ, բայց կսկիծ, վեճ մի ցավ ճաննին չի լքում աշխարճի ու կյանքի դրական զգացմունքը, չի լքում այն վատը, որ մարդն իր Բանականությամբի զորու է գտնելու կյանքի ոսկեդեղմը՝ կենդանիստեղծարարուժը: որակի դեպքում միանգամայն Հասկանալի են Աշխարչազգացման այս դառնում Սնակի բանաստեղծություններիկրքոտ էքսպրեսիանու պատդամա-` նրա անսուր թոսական շունչը, նիա անչանգստությունն ապրումները, Անսաճշման

ու

ու

ու

տագնապալիաճազանգերը: դարավոր պատմության ընթացքում բանաստեղծնեԲանաստեղծության րին կնքել են այլնայլ անուններով: Մեր օրերում դրանց ավելացել ն նույնիսկ տեղն են գրավել օդերնութաբանու նախագծող կոչումները: 0դերնութաբան, որ եղանակի փոփոխությունիցառաջ կռաճում է ժամանակի բարեխառնությունը, ն նախագծող, որ մասնակցում է լինելիության ու ԱյդՀասունացման ընթացքի մեջ գտնվող այս աշխարճի ստեղծմանը: պիսին է նան Սնակը, փայլատակող-թափանցողմտքի մի բանացտեղծ,որ դրական առաջին իսկ քայլերից, բայց ավելի «Հուժկու խորացումով «Մարդը ն մարդկային ափի մեջ» գրքից գնաց դեպի մարդու արմատական իդեալների նախագծում: Պ. Սնակիստեղծագործությանմեջ մարդ-պտուտակինՀաղթեց այն մարղը, որ ճնուց ի վեր կոչվել է ,Աօտօ ՏՅքԼ6Տ"՝ Մարդ Բանական,ճանապարճ մտքերի փիլիսոտալով ապրումների խոստովանաձքային անկեղծության փայականլայնացման բանաստեղծությանը՝Ոգու նոր որակին: նայվածքիշրջադրության մեջ վճռական դեր խաղաց Չ0-րդ դարի մեծագույն երնույթի՝ Հեղափոխության վերագտնված շունչը, որը, ընդարձակելով մարդու Հոգեկան ազատության սաչճմանները ն մարմին տալով մարդկունան մարդկայնության չափաքյան դարավոր առասպելներին, աաա ն հիշները մեծացրեց ճոգնոր լույսի կարիքներ գիտԱյդ չափանիշների մեծ լույսի ԱԱ նը, քաղաքագետների են նան բանաստեղծները,իճարկե, նականների Հետ միասին, Ուստի ոչ քե բազմադեմ Հանգաթուխները, այլ լուսասփյուռները: լուսարար, Հաշտ կեցվածքն ու

ճանաչում ու

-

ու

ու

մասնակցում

ինչպես դիպուկ նրանց ժամանակակից իջնանատունը, էդուարդաս Մեժելայտիսը, այլնս լինելու արյունակիցը՝

կակ «նախագծման

ե

իյուրոն»:

է

Սնակի

է

հսկ ի՞նչ են անելու բանաստեղծներնայդ «բյուրոներում»: 7` Այս Հարցի՝ ուղղակի պատասխաննէ «եղիցի լույս» գիրքն ամբողջուորում ներկայացված է 20-րդ դարի Մարդու Հոգեկան դրաման: Բարդ, իսկական իմաստով ֆառւատյան դրամա, որի ոչ թե Հանդիսականը, այլ Հարցումներով, գործող մաքառող անձն է Սնակը՝հր տագնապալի պատասխաններով դիմագիծը պարխոստովանություններով, ժամանակի զոլ գնաճատականներով լիարժեք ՄարդուճաղթանակիՀուլսերով: դեռ շարունակվում է աստվածային մարդկային կատակԱշխարճում երգությունը, ինչ-որ տեղ դեռ իշխում է դիմակաչանդեսը, Հեղափոխության նվաճած մարդուն դեռ Հետապնդում է մարդու Տողմերով ազատություն ու չեն արված կույրբնազդներն պոլիտիկանուստվերը,դեռ արմատախիլ

թյամբ, ու

ու

ու

առ

ու

|

թյունը, դեռ դարի ժխորը, Պ. Սնակի բացատրությամբ, Հաճախ մաքառում է դաիիս իսկական նվազների դեմ, դեո... ՄարդուՃավերժական ստվերները եվազել, բայց քեն վերացել վերջնականապես, դեռ շատ «անիծյալ Հարցեր» սպասում են պատասխանների... Ուստի ն շարունակվում է Պրոմեթնսի առասպելը, միայն ալն տարբերուԼությամբ, որ լուլսի մատակարարներն այլես «աստծու քարտուղարները»՝ են: ռարար բանաստեղծներն

Հ-ր-Յ-2

Հ.Բ»Հազա..

Բ

Ը."

ԺՀ/-- ամ.

15:

ՀԵՏ ցԲ--՞ 6Ը-- (.-

«ու

2. ք

Ն

"`

8-7

5,

ի

էշ

ՑԻ:

Կ.

ե 2 ՛ոո 2»2-

Հ,

Բ

՛

`

"

,

:

գ

Բբ,

-

|

ոբ:

1-4"

ոճը

-:

Թո

Ը Հար ոտա. 4` Ց

`

:

4-2.

Գա»

/2-Ի-ՄԸ ԸՄ. 42/1 ԻՄ

բ

Էլ"

ոթ.

«10 16.

«ՀՀ

Պ.ՀԻԽՐԼՑ

անան:

ԱԲՐ.

ԲՈՀ.

Ք.ա-

«.- ՞

Բ:

Ձո

:

՛

ՋԵ,

ՀՅ»

Ի»«-Ն: 28. Դ(4/2 2Ն/՞՛ Հշ: «Ր: 1 12:12 ՔՐ. -Համոն

«.Հմմ

95.

Ր

,

ԼԱՆ

աաա 7.

777. Լաւամն եւ ՀՃոակաո» եսա». ՀՎ»..........ա...--«..-

մանա

Հար Ակին անն

աաման

արդար,Առավոտ լուսո, Արշալույ2ո«:-զվարք, եղիցի լույս,Արծգակն ժամանա» այ--աստ ածաշնչյանչշարականալին այս բանապատկերները, «Ճուղաշխարչում

«Վակից-բանաստեղծի պատկերացումների ու

վերածնվեցին

Մարդու Բանական

Հ ճիմքի վրա մտորումների չէ ամեննին։ Ոչ էլ՝

աժամանակ Սնանը ֆանոաստ

ՃայեցողւՈչ էլ՝

է: նա բաց նլարդեբարոլախոս: Պարույր Սնակըկոնկրետ մտածող րով ու մաշկով է զգում Հին առացվածքի իմաստը,Թե՝ «մարդիկ բարձր են աստվածներից,աստվածներըտառապանքչունեին», իսկ մարդկային տառազանքը չի կարող Հաշվել ն ոչ մի ժամանակակից Հաշվիչ մեքենա: Թեկուզ Հայոց պատմական տառապանքը՝լուլսի ու խավարի այդ աճեղ դոտեմարտը:, սուտ

ՅԼ0

ի դեմս «նռաձայն «նռաղողանջ ձայն ասմունքի» (Ողբամ պատարագի»՝ մեռելոց... Բեկանեմ շանթեր... կոչեմ ապրողաց...) Հնչում է իբրն դատ ու ն Լույսի Հին ու դատաստան Բանականության նոր ախոյանների դեմ: ու փորձով զինված մարդը,--ասում է Սնակն Պատմությանդասերով Էր գիքով,--դգնում է դեպի ճաղթքանակ,մաքառում է Ճճանուն մարդկայնուքյան, Հանուն գոյության լիարժեքության ու Հոգեկան եվ, վերպարզության: ջապես, Ճանուն այն բանի, որ Ճողագունդնամբողջ ներժծվի բարուքյան ավիշռերով, որ ամենուրեք գործոն ուժ դառնա Համամարդկայինբարեկամություեր, որ «Բարն» բառը ընդլայնելով գործողության սաճմանները՝ որ

«դառնար

անձնագիր

Աշիարչում Համայն, Ամենքի՛ Համար... եվ

կուզնհայի՛

Շա՛տ

կոպենալի,

Որ նմանապես նոր

ն

այս

լիներ

բառր

իրական մի «Բացվիր՛, Սեզա՞մ»։

ջ

նկարագրի ճամար ամենակարնոր Հատկանիշը բնավորուԲանաստեղծի բնանկարիչ քն Ճամադրող։ բրանաստեղքյունն է. գեղանկարիչ թե վերլուծող, ժի ինքնությունը չափվում է ամենից առաջ երա բնավորության, կայունու

բանաստեղծների:

թյամբ: Սա է չափանիշը անձնագրով մի խոսքով բանաձնել Սնակբանաստեղծիբնավորություէ՝ այրվել է։ Սա Աա եր, ապա կարող ենք ասել, որ. նա"Մաքսիմալիստ ու մինչն վերջ, նվիրվել մի Ճաստատել վերջ,Հաստատվել ու Հա մինչն վերջ: Բնավորությանայս գիծը երնում է ոչ միայն քաղաքացիական լայն չնչի բանաստեղծություններում, այլն մտերմական քնարում՝ սիրո

Նին որմե,

.

ճաղափարի մինչն,

խոս-

տովանություններով: Սովորությանուժով Սնակին Համարել են բանապաշտ, որին իբր թե վռորթ են Հուզապրումներիջերմությունը, մտերմականշունչը, անձնականությունը: Սա լեդենդ է, որ Սնակը «Հերքել է դեռ «Մարդըափի մեջ» գրքի սիրւալիհ ասքերով («նրգ երգոց», նաճանջ երգով») ն Հերքում է վերջին սիրային բանաստեղծություններով: չեն սիրում, սիրում են կրկին» շարքի ուզածդ էջը՝ «աԲացեք«նոշից

ՐՔ

մնունեն

մողվելու ր

քն

մարդկային խոր չունչ խոստովանանքալին ինչպիսի բարձը,

ԶՇԵՀաԵ նրա սիրային Հղումները: այս մեկը՝ «Բարեխոսեղիր իմ Թեկուզ ՀՆ

Յ

Ո

ն

Ը

՞

աաա

իմ միջե».

«Դժգոչությունի, հս չատ եմ գժգո» Օգնի՛ր ինձ, Մարիա՛մ, եվ ասեմ՝ ինչո՛վ. ն Քարեխոս եղիր իմ ի՛մ ժիջս, Որ բանն ավարտվի ինքնաչաչտությամբ։ .

"

`

ես

եմ նան այշխարչից. վերստին չՀաշտեցրուդու մեզ, Թե չ6 հս այսպես ապրել չե՛մ կարոզ:

ծկ՛

խոոճվե

ու

Ուզում

եմ

իացա՛ժ,

նայել ինձ ժպտուն ու

Հաղթելով ե՛

քաղց,

ու

ն

|

աշխարչին

դո՛Հ.աչքերով՝

պապակ փափագ

:

։

Ուզումծմ

Գմբնքի ճեղքում

Սիրո նվագներում

անչար

ապրել

բուսած

բարի:

ու

տուղտի

պես...

Պ.

Սնակն ինքն է՝ նույնքան մոլեգին, նույնքան անձճանգիստ,նույնքան դրամատիկ, ինչպես «ոչ սիրային» նվադներում։ եվ... է ան-.. --ալեքան անկեղծ, որ նրա սիրային երգը բացու անկեղծ նո

դարձելի

Արդի բանաանֆության՝ Մնջ բարգավաճածբանասիրականոճավորումների մադրիգալալին-տրիոլետային «սիրերգության» մամլակի տակ ընկած անկենդանմարդու փոխարեն Հղոր, տառապող։ այրվող ու

Սնակը բերում է

ապրումները. մարդու իրական

ԾԵ

Հանգատացրո՛ւինձ, Հանզստացրո՛ւ...

0գեի՛ր, որ

ՀՀ

ան արուն

'

.-

ցավըս...

Ձե՛ անցնի ցավը»: Գուցն պետք էլ չէ.

անցնի ցավբ: որ ծնունդ, Ինչ-որ երերա եվ... իր ապրելու իրավունքն ունի... Օգնի՛ր, որ ցավիս ետնո՛ւմ պաճվեմ. Հանգստացրո՛ւ ինձ, Նա

էլ

է

|

Հանգստացրո՛ւ...

Այս հրակը՝ սիրո Հոգեկան դաշնության աղբյուրի երակը, նոր ուժով գրքի բիբլիական Հղումներում՝ Մարիամինուղփայլով Հնչեց «եղիցի լույս» «Քո անունո՛վ, Մարիա՛մ, Քո ղրված կանչերում(«Մարիա՛մ, լսո՞ւմ ես...», «Օգնի՛ր անունով», ինձ, Մարիա՛մ.. ԲիբլիականՄարիամը,իբրն կատարելության տիպար, սնակյան բանաու

ստեղծություններում ոչ թե սովորական

գրական խորձրդանչշանէ, ալլ մի խորությունն ու Ճաբարձունք,որով բանաստեղծը չափում է տառապանքի ու ուժը, Հավատի կշիոն թախծի երկարությունը: -Հ----փատարմության «Բախման օրենքը» Սնակի տողերին ներշնչում է ողբերգական ճշգրըտություն՝ խորացնելովսիրո ն ճակատագրիմիասնությունը. Կակիծ, Ա՛խ, տր Այսքանն արդեն բավակա՛ն է, տե՛ր, ողորմյա՛... է՛լ ավելին Հարկավոր չէ,

ուրանում.

26՛մ

նախկին ու մշտական Հպատակն եմ. Ուրեմն այլես ինչի՞ «Համար Ուժը փորձել Հպատակի Հլու եշ

՛-

:

ջո

մեջքին:

Ինչի Հաժա՛՞ր, տե՛ր, ողորլա՛ .

եթե ճիշտ է այն միտքը, որ առանց ողբերգության չկա բանաստեղծ, են, որոնցում, ինչպես դրա նոր ապացույցը Սնակիսիրային նվագներն քաղաքացիական նվադներում, որոնվում է Մարդ անկապանք, աղատ,

ապա ն

Հզոր ՞

անճատականությունը: ի

11»

Հալոց մելՑ-. Անավի-Համար կալին չատ նվիրական աՀալպատմության սակայն

, 7 րաոորնաորՒԱԱ Աիրր» Ա «աոա Աա: ո

ատմության

մե

ատ

ն

ական նա

ա-

ափե

էր այոցալբուբենի նից ավելի ոգեշնչված

դգլուտարարի՝ՄեսրոպՄաշտոցի

Հն Հայոցծրգի գլուտարարի՝ -կոմիատառի--պասմավան-ախրանթ -ո«-լ«աեղեն կերպարանքով: առարկայականվկայություններն են նրանք դորլդ ոգեշնչվածության ծի

ները: իմաստավորո Պարուլր-սնակյան

.--«եվայրմի՝ Մաշտոց անուն...»պոեմում, դիմելով պատմական պատկերավորության ն ոճաբանության բանալիներին,ն անմժրզելի նշանակությունը ազդային մաքառումների ոցզրերի վիթխարի Անակր-արտածայանց--Հա-

մաշժեջ(2--20-րդ. դար), իմաստավորեց "բազմադարյա տարեգրության. մեծագործուճեղանկարալին ն Համազգային տողյան գլուտարարության | Լ

»

ԴԸ

թյունը:

«Թրի

րն

դեմ՝ գրիչ»

Հոդվածում Պ. Սնակը Մաշտոցի

ստեղծագործության

(նշանագրերիգյուտարար, լեզվաբան-քերական, Հայ բաղմաեզրությունը

Հիմնադիր, բանաստեղծ, երաժիշտ ՛՛դպրոցների

ն

այլն)

բացածայտելուց զատ,

մեծադուլն քաղաքադետը, որը եղավ «փասե՛ Ավարայրիճակատամարտի կ՛ Քաղկեդոնիժոտական կազմակերպիչը» ղովի, այն իրադարձությունների, որոնք բախտորոշ դեր խաղացին թե՛ զրադաշտական կրոնին դիմագրավելուն թե՛ Համընդչանուր քրիստոնեականաշխարչճում ազգային դիմագիծը տարբերակելու գործում 6: ) սում է, որ Մաշտոցը Հանդես եկավ ազգային գոյության ամենաճակատա- 1 երան Համարել

-

մեր առաջին

ն

Քանաստեղծն ա-

`

պուն,որիդեմ

անզոր

ց

են

նվաճողները:

տառերը՝այն Հրաշքն1 Մաշտոցյան --

Հ.

Ռրի դեմ

պիտի դառնային անզոր յաթքաղան, Փղեր ու տանկեր, եվ որ մեր ոգու անբառ կանչերին Պիտի որոտով միշտ արձագանքեր... նետ

--

ու

ծնվեց Մաշտոցը

ճակատագրականժամանավ՝

նրանջ ծնվում են, որ ապացուցեն, Թե վերչ ժի տեղ գառնում է սկիզբ: ' '

Նրանք ծնվում հն, Թե Ճրաշք չկա՛, կա միայն կարի՛ք: Նրանք ծնվում են, Թե

այնտեղ Լ

Ուր վերչանոմ

ինչպես ճիշտ նկատել է

լոկ է

որ

ապացուցեն»

ապացուցեն, սի'րանքն սկսվում, ամե՛ն մի Հնար...` որ

Վ. Գրիգորյանը«Գրողը ն լեզվաբան

լեզուն» Հողուներ իր րբմբոնումը։ էր «լեզվի ճշմարտության» վածում, Սնակը Հանդես ու դերի որոշակի- կոնցեպգալիս ժողովրդի ճակատագրի մեջ լեզվի տեղի ցիայով, լեզուն Համարում էր ճայրենիքի ն ժողովրդիգոյության նախապայ: անը, նրան վերագրում էր ազգային միավորման կարնորություն ոչ միայն մաշտոցարտաճայտվեց Հարաբերությունը «Ժողովուրդ--լեզու»

ՀԵասաիջի»

լեզու», «Հայոցլեզու»չ «Խոսք «Մայրենի շնչի բանաստեղծություններում: օրչնաբանական-ներբողական յան պոնմում, այլն

"

՝

Ազգայինձնավորում՝ միասնական լեզվի մեջյ--սա էր

Պ.

Սնակի լեզ-

վարբյչԿականմտորումներիկետ-նպատակը: Սռակի ստեղծագործության ն Ճճայկականպոհմի մեծարժեք երկերից Մեկն է «Անլռելի զանգակատունը»: Պոկմի Հրատարակությունից Հետո նա դարձավ չանրաճանաչ անուն ն ընթերցող ամենալայն խավերի կողմից գիտակցվեց իբրն ժողովրդի լավագույն ղավակներից մեկը, որոնք «Ո՛ւշ-ուշհն դալիս, բայց ոչ ուշացած. ենվում են նրանք ճի՛շտ ժամանակին»: -Անլոնլի զանգակատուն» պոեմի մեջ ի մի եկան Սնակի բանաստեղժական տաղանդի լավազույն դծերը՝ Հայոց պատմության էության ն ազգաբուռն ու կրքոտ յին բնավորության խորունկճանաչողություն, ռուբ, քափանցող միտք, գրական Հնարադիտություն, Հայոց լեզվի բառապա-՝ շարի օգտագործման ճկունություն, պատկերայինՃարուստ մտածողություն: նրան ոգեշնչել է դեռ ուսանողական տարիներից, Կոմիտասի կերպարը հրա ողջ կյանդառնալով մեկը: Օ... իմ դիտակցական պաշտամունքներից Պ. Սնակը,--նես եղել եմ նրա Հետ, եթե կարելի է ասել նրա բում,-գրելէ մեչ, ինչպես բջիջը մարմնում ն այդպես էլ կգնա մինչն այն օրը, որ «վախ'

խառնվածք,

ճան»

է կոչվում»/ո

վիթխարի անչատականությանմեջ, Սնակի ըժբոնումով, Կոմիտասի Ւեկվել է չայ ժողովրդի վերջին Հարյուրամյակի պատմությունը: ԾՄրադրելով Կոմիտասիկյանքի ճանապարչին նվիրված «Անլոնլի զանգակատուն» պոնշրչ նա իբրն մեկնակետ ընարել է Կոմիտասի ն ժողովրղի պատմության միտքը։ Այդ մասին«ինքնակենսագրության» մեջ գրել է. «հմ ես եմ, եթե ամբովց կյանքում տառապել է ասել,կողիտակցական կարելի հմ ազգի մեծագույն զավակներից մեկը,որին բնուքյունը օժտել էր այն ամենով, ինչի Համադումարը բնորոշվում է օ«ճանճար» կարճ բս ւով, ծնվել էր ամենաբախտավորն ամենադժբախտաստղի տակ: Բոլորովիսորբ, մայրենի լեզուն Համարյա քն մոռացած, միայն ձայնի (նան որբությաս) շնորձիվ էլմիածնի ճեմարան ընկաժ, ուստի ն կուսակրոն դարձած, իր ճավեւտլուսեղենությունը մշտնջենական սների մեջ պարփակածայդ մարդակերպ ոդին ի վերջո իսկապես էլ ոդելենացավ. ականատես այն ցեղասպանությանը, որի առաջնությունը գերմանական ֆաշիստներին չի պատվանում, սյլ օսմանյան թուրքերին,--Սոմիտասլը խելագարվեց 1915-ին ն ամ20 տարի ապրեց փարիզյան Ճճոդնեբուժարանում՝ բողջ իբրն անթաղ մեռել, իբրն անփու սրբություն: Գրել կոմիտասի էր գրել ճայ ժողովրդի մասինՃճավասարազոր Հարյուր տարվա պատմությունը՝ժողովրդիկյանքով երազանքներով, կենցաղով դոլամարտով, երգով լացով, եվրոպական դիվանադիտությամբ ու թուրքական բարբարոսությամբ, ավզդագրությամըու ազգազիտությամբ, անցյալով ն ապադալով»: իրացվեց «Անլռելի Ստեղծագործական վիթխարի մտաչՀղացումը այս նան է զանգակատուն» պոնմում: Ուշագրավ Հետծյալ խոստովանությունը. մ... իմ ողջ կլանքում ես մտքիս մնջ գրել եմ «Զանգակատունը», գռել եմ ղանաղան «ձնեբով»՝ իբրն վեպ, իբրե վիպակ, իբրն ուսումնասիրություն,. իբրն Հոդվածներիշարք, իբրն ողբերգություն կամ դրամա. ես գիտեի, որ դա մի օր պիտի գրվի»: Բանաստեղծի«մտքի պոեմը ատեղժագորմեչգրված» ծականիրողություն է դառնում

ն մաաասիրությունից,

վերջին

ու

ու

ու

Մոսկվայում:

կյանքում Ամբողջ

նախապատրաստվածլինելով կոմիտասյան թեմային, խորապես ուսումնասիրած լինելով Ճայ ժողովրդի քաղաքական ն մշակութաինչպես նան Կոմիտասի կյանքն ճայ ժողովրդական յին պատմությունը, երգը, Սնակը մեկ տարվա ընթացքում (1952 սեպտեմբերնոյեմբեր) ու

Պոեմի

առաջին գլլսավոր թեման կոմիտասի ստեղծագործության պատմական ն ժամանակակից նշանակությանվերճանումն է, այն խոշոր անտատի, թրի մասին

է.

ասում

Դու Ամենայն Հայոց Երգի Վեշափառն Դու` մեր հրզի Մեսրոպ Մաշտոց» Գիրն

-

|

ու

տառն

նս

Հայոց երգի Անձիր Հերկի

ես,

Հայոցերգի:

Ե՛վ ակոսն ու խորունկ առն էա, Ե՛վ մառոնսիր սերմը նրա, Ե՛վ խոստումը գալիք բերքի... եվ ծիրանի մեր այն ծառն Որ ինչքան էլ Ճղակոտոր՝ տվել, ծոկրվել է ն րար Ու...

մեր

դարդը

իրար

հս,

տվել..-

Պոնմի. թեմանկոմիտասիապրած աաա գլխավոր հրկրորդ 1915-ի Հայկականկոտորածների, 20-րդ դարասկզբի, մասնավորապես սել է քէ՝ ժաղովրգի ոդբեբգականճակատագրի պատումնէ ՊարույրՍնակիիսկ բնութագրությամբ` «Անլռելիզպնգակասյունը» «մտա-

զով

սիմֆոնիա»: Հ«զացված Համանվագ՝ էրիրըն

ճ

Մ

,

թելադրել սկզբունքը,բնականաբար, ձամանվագայնության բարդ

կառուցվածքը:

է

պոեմի

'

«Ցայգալույսի Համազանգ», Գոեմք -բազկացաձ,.. է Ճիանչալ-մասերից՝

Համազանգ», «Արնագալի Ճամազանգ», «Միչօրեի Համազանղդ», «Ծավալվող «ԱՀագնացողարձագանք»: Յուրաքանչյուր Ճամազանգ «եղեռնի ճամազանգ», ննրկալացնումէ կոմիտասի կենսագրության որոշակի Հատվածի գեղարվեսՀատվածի գլխավոր մոտիվի,հրաժըշս.ական լայլնաճուն պատկերը, իբվլալ շեշտումով: լելտմոտիվի տազան լեզվով.ասած՝ Այսպես օրինակ, «Ցալգալույսի «Համազանգ»-ում բանաստեղծի գեղարվեստականխնդիրն է եղել Կոմիտասի ճոգնոր աշխարճի ձնավորման ազդակների ցուցադրումը, իսկ «Արնագալի Համազանգո-ում՝ ժողովրդական չայն կյանքի պատկերումը: որոնց իրենց Հերթին ունեն մի քանիենթամաս, Համազանգերն նկատի ունի Ա է "ղողանջ:երեի22 այսկառուցվածքը ստեղծնանվանել խոսելով «Հանճարեղ Հաշվարկի»՝ Ճայ Վոզնեսենսկին՝ Գրիգոր նարեկացու, պոնհզիան նից եկող զծի մասին, ավելացնելով՝ «Հայ ծզիշեհՉարենցի Պարույր Սնակի բանաստեղծականձայնով ճաղքաճարձլ է ինտելեկտուալ լայնաբերձ պատնեշր»5: եթե Համազանգերում բանաստեղծականթեմաները զարգանում են ընդՀանուր, լայն գծերով՝ ռելինֆներով, ապա ղողանչները արտաճայտումեն եբնույթն ավելի մասնավոր կողմերով: ինչպես օրինակ «ՂողանջՀարցմանը», որը նվիրված է կոմիտասիսիրույն («Ասա՛,Վարդապե՛տ,Ո՞վ էր քո սերը, Բախտիպես թաքուն քո սիրո որը ներկայացնում է կոմիտասի եսերը»). կամ «Ղողանջ Հաղթությանը», բաժշտության Հաղթանակը եվրոպական երաժշտական աշխարճում: է կոմիտասիկյանքի ամեն մեկը իմաստավորում Պոհմիղողանչներից են Ճճայոց ամբողջացնում սրանք, իրենց Հերթին, այս այն դրվագը, կամ սլատմության Համազանգերը,իսկ բոլորըմիասին վերակերտում պավակնեբից մեկի՝ Կոմիտասիանկրկնելի աշխարճբ: ՏԱ, Սնակ» մենագրության մեջ «Անլռելի Արիստակեսյանը «Պարույր դանգակատուն»պոեմի կառուցվածքի մասին խոսելիս գրական աղբյուրների կողքին նշում է նան երաժշտական այն ազդակները, որոնք դեր են ունեցել պոեմի ձնավորմանմեչ: Դրանցշարքում են Բեթչովենը՝ իր սիմֆոնիաներով, Մոցարոր՝ «Ռեքվիեմով», Բախը՝ խորալներով ու մեսսաներով։ Այս ազղակների մասին ուղղակի չիշատակություններ կան նան պոեմում («Անչուն սըրբությամբ երկինք էր միտում Մի Հոգեսրբիչ Հոյակապ խորալ», կամ՝ «նրա բերանից ձգվում էր «Խղճա»-ն, Հայցում էր Բախի մեներգ-աղոթքով»): Սնակըբազմադարյանճայոց պոեմի պատմությունը ճարստացիրապես, ինց Համանվագայինպոնհմիտեսակով, ըստ որի գաղափարականբովանդակության ծանրությունը կրում են ոչ այնքան սյուժետալին-ֆաբուլյարգծերը (սրանք սլոնմի կառուցվածքում Հասցված են նվազագույնի), որքան փիլիսոփայական-քնարական արտաճալտմանեղանակները: այն կարծիքին էր, որ ժամանակակիցպոնմը՝ի «ակակշիո Բանաստեղծն ավանդական-սյուժետային-պատմողական պոեմի, պետք է լինի քնարական-. Պոեմիայս տեսակիկամ տիպարի փիլիսոփայական: մեջ մեծ նշանակու-

ԾԻ ճարտարապետու

ու

,

տրվածերա գնաձատաչ տրվում բանաստեղծիձայնին, հրնույթներին ու կաններին «քնարականմիջամտություններին»: Արդեն 30-ական թվականներից զրողների մեժագույն իղձերից մեկն է եղել անմաճ կոմիտասի գեղարվեստական կերպարի ստեղծումը: ն. Զարյանի «Դեպի կառափնարան» «կոմիտաս բանաստեղծությունից ն Գ. Սարյանի բալլադակերպ ասքից առաջ Կոմիտասիկերպարը ոգեշնչել է եղիշե Չարենցին: նա գրել է մի շարք էպի տաֆիաներ ն «կոմիտասի Համար» ոռնքվիեմը, որը մեզ է Հասել ոչ լիովին ավարտված վիճակում: է «Անլռելի Չարենցյան ավանդիյուրօրինակ շարունակությունն զանգակատունը», ուր կոմիտասի կերպարը ստացել է գեղարվեստականլիարժեք լուծում: ինչպես պետք էր սպասել, կերպարի գեղարվեստականմեկնակետը սլետք է լիներ ստեղծագործող խոշոր անչատի ն նրան ծնած ժողովրդի անքակտելի միասնության բացաճայտումը: կոմիտասիերգի խոր ակունքը, Սնակի գեղարվեստականմեկնությամբ, դտնվում է Հայ գեղջուկի «ոգու ն սրտի, երազների մտորումների, նրա նենցաղի ու բանաստեղծականթոիչքի մեջ, Պոետիպատկերավոր արտաճայսությամբ, ժողովրդի խորունկ Հոգին էր, որ դառնալով երդ՝

թյունէ

ու

Ալիք

(Ճ"

տալիշ

ժալի՛ս-գալի՛ս Ծովանումձր

ալդ

տկանչում,

«(21

.-Պ

/6

Հազար ձնով այնտեղ ճնչում, Հետո

տանջում

Ելնե՛լ-թափվե՛լ

ու

դոճանջում՝

սրտերից-սիրտ,

Հոգուց -Հոգի...

ժողովրդական խոր արմատների Հետ Ճոգեպես մերձեՆերկայացնելով նալու ն նրա վճիտ աղբյուրներից ժողովրդական երգը գտնելու ճրաշադործ աաճերը, Սնակը պարզում է Ճայացքներոմ կատարված շրչջադարձը: Հայտնի է, որ Կոմիտասիշատ ժամանակակիցներ այն կարծիքին էին, Թե ազգայիներաժշտությունը չունի, որ-նրս երդը գերա-

կոմիտասի

Հայն իրանփական'

օտար զանցապես

Առաջիններից մեկր

արդյունքլե ազդեցությունների ժողոամենախորունկը կոմիտասն էր, որ՝

(պարսկա-արաբական) ն

սուզվելով

ն ճոգնոր երզի գաղտնարանները, բացեց նրա ազգային ամուր վըրդավան Հիմքերը: արար-աշխարճովմեկ՝ իր Ճայրենիքից մինչե եվրոպա, կոմիտանը

Ճայ Հոչակնց

ազգային երգի ինքնատիպություննու խորությունը: Նրա այս գյուտըուժեղ Ճարված էր ժամանակի քարացած մտածողության ն մարտաՀրավեր այն պաճպանողականներին, որոնք ամեն կերպ արգելքներ էին դնում պատմական դեր ունեցող մեծ անչատի առջե:

Օգտվելով պատմական ալս փաստից, "լոծմի«Ղողանջ միջակության, ի ՃոգլխումՍնակը բացաճայտում է անպտուզ,.վճացած՝ ուժերի ժողովրդի Ժ'ՀՑաեՆ պաշա Հո. դու կրակներով ճայրենասերիբախումը. բոցավառվող, ռ

նա,

գալի, էի եվրուան ճաղքած, Հաղրուքյան արնը սրտում, վաստակած բազկով, ոգով տոնական Հերոսի նման դառնում է հեր տուն... որ

Հիմա

եվ

Հանկա՞րձ

Այնտեղ... զգում է իրեն իր գալո՛ւց առաչ չարդված Ու պարտված... եվ

մարդիկ, որոնց խոսքերն էին նոր, հսկ միտքը՝ փաշված, ինչսլես դրամը առուծաիի մեջ Գոռ Հրդեչ տեսան (ուսարար մտջի վառ օջախի մեչ Ու սրտապատառ աղմուկ գցեցին...

կերպարի--ամբոգջացման կոմիտասի

Սնակը առանձին ուշադճամար գործունեությանը, այլն անձ-

րուքյունէդարձրել ոչ

միայն նբա երաժշտական նրա սիրո դրամային:

ֆական ապրումներին, «Ասա՛

ՀՈՏԸ

՝

-

«Ղողանջ Հարցմանի» Վարդապե՛տ» պարբերական Ճճարցապընեն. կոմիտասի դումները ներկայացնում սիրո տառապանքն Վիրականացած

ւուդրաման,

Աա՛,

Վարդաղե՞տ,

«1 (ր ջո սերը, Բախտի պես թաքուն Քո

Ո՞վ Լր

նա,

Սոնա՞ ձր

սիրո

տերր...

ինչ էր անունը նրա. արդլոց,

ուներ Ականջին

Խումա՞բէր» Շողէ"ո,

սրտաձեւ

օղե՞ր,

Խա՞լ ուներ արդլոք, ո՞ր այտի վրա, Ուներ Տիրամոր աչքեր ու Հոնթե՞ր Տիրամոր ունկեր

Տիրամործունկեր, Տիրամոր Ճասակ, Մազերը՝ պոկ,

Շապիկը՝ կապույտ,

հկող Դարերից

մի

ոսկեկար,-մանրանկար, շալը

Որ կարծեսն՛ կար,ն՛ բնավ չկար, Որ քեպետ ուներ Ջխամրող գույներ-Թե՞ ոչի՛նչ չուներ, այլ ուներ լոկ Քե՛զ, աշխար... ուներ լոկ քե՛զ--մի ամբո՛ղջ Այլ

ոգեղենացած կերպարի գագաթնայինդրվագն է տխրադալուկ կոմիտասի

ազգի անունից, երկնքին ուղղված կանչը.

Հ-Տէ՛ր, ողոոմեա՛... --Ցաղագրս ճարց, եղբարց մեբոց, ՈՐք են տարբեալ ի գեոբութիան, --Տէ՛Ր, ռղոբմեա՛... --Շիջո՛ զճուբ վառ ճնոցի, Փոկեա՛ զմեզ. ամննագո՛ւթ... --Հայցեմք ի քեն առբտասվելով Եվ պաղատիմքզայս ասելով. --Տէ՛Ր, ողոբմեա՛... --Լնկեալ զմեր աղաչանըս, լու՛ո, գթառա՛տն ողորմեա...

Հ

Ր..

,

կոմիտասը հրնումէ ողբերգական վերջին ղողանջներում Գոեմի

տառա-

ոլանքի ճետնանքներով՝Ճողեկան խանգարումով: պոնտական բնութակոմիտասի կենսագրությանն ստեղծագործության բացի, պոնմում ընդարձակ տեղ է գրավում ժողովրդի տառապանքի, գրումից ու ընդվզման թեման: ծայրից ծայր լեցուն է ժողովրդական կյանքի զանգակատունը» "«Անլոնլի տոնեիի, ծեսերի, ունտագնա-. կենցաղի՝ Հարսանիքների, խրախճանքների, ցության ն այլ, տնսարաններով, որոնց նպատակը ոչ թե դրանց ազզագրաչ: կան պատճենումն է, այլ ժողովրդի Հոգեկան Հարստության ճուզաքաթավ ժողովրդի մարդիվ՝ Ճայ գեղջուկները այդ նկարագրություննեբում երնում են իրենց կենսասիրությամբ, արդար վարքաղծով, բարոյական ւմաքրությամբ, ավանդապաճությամբ,Հոգսերովու կարիքներով, լայն Վյան.. Փի երազներով:

ցասման

՝

ու

վերչանումը: Բայց՝

ՓՓ.

Զուր է գեղջուկ աղաղակում եվ Հույսի չողն իր աչջի Նետում երկնի «րաշքին:

Թ

Վերում՝ ծանրականջ,

Աստված

Ցածում՝

կանչ... է ընկնում. ողբերգությունը:

Ալոքք

ու

զուր

Հայ գլուգացուն բաժին 1915-ի եղեռնըԽոր վերք բացեց նրան դարձրեց արտում, կոմիտասի Ճայրենիքի ու նաճատակված ժողովրդի մեծ ավերված սեփական

Պղբքրգու-

մեկը, ներից

Ճամազանգիշ՝ ապռնհմի5-րդ ` «եղեռնի

մասը,

-

բքարձրակետում Հնչում .Հ

ցնցող պատկերներով. ողբերգության ժողովրղի

Գարունէր, Չեկած ամառ:

եկավ հրկնակամար, մաղեց մեր բաց գլխին, Ջյուն մաղեց՝ կրակի՛ պես... Փուլ

Ջյուն

Գաբշուն

--

ա,

ձուն

Գետերը մեր հրերման նրակի՛ պես... Հոսեցին՝

Առութը չութ

--

տա

Ջորերըշիրիմ

դարձան, ՎիՀերր՝ գերեզմանոց.

Ջուոր մեր բար՝ լուռ Ամենհւ --

Ամեն

տունն

ա

ա

առել...

դառել... տաոբել...

մաճշարձան,

վառման «նոց.

ոո:

Հ-Քնավեբհավքենք

դառել... -

Պոեմի վերջին՝«Աշագնացող նվիրված է ժողովրդի վեարձագանքը», "ոողերը ճնչում՝ ձն-իբրնաճավոր եզրափակողբարձրաշունչ րբածնությանը: վեր սժնված կյանքը փառաբանող ճիմն. աղետներից, Դուչիմացար,

որ

աշխարճով

առեղ շանթեր, կայծակեցին

եվ ազգը

ջո

որբ

ու

անտեր.

Քզե՛կ-րզի՞կ,

Ծվա՛տ-ծվատ,

Լ(ջվածաստծուց

Ձրկված անգամ

հ

մարդկանցից, գանձից,

«ուսո

Ի

դեմս ամէե բարեկամի տեսնելով ծախու կավատ, ոկ Մինչե մրուր դատարկելով գավաք,-վշճշատուրյան գավ ու

Նույն

քո ազգը :անկարծ-մեկեն Վերոտացավ նոր մի «ավատ. Հոգեվարքի իր մաճիճում Հոգեդարձր վերածնվեց, Մի նոր կյանքի .ուլսով զինվեց...

Վերածնված «Հայրենիքում,--ասում է բանաստեղծըյ--վեր է խոյանում կոմիտասյան մեղեդիների կախարդական զանգակատունը մի անգամ նա Հաստատելով ժողովրդի անմաճությունը: ժանրի ավանդական կանոններով գրված «Անլոնլի զանգակատունը». են Թեն նրանում տեղ գտելկոմիտասիկյանքի դեպսյուժետային պոնմ չէ: վանական միջավայրի ճետ, Ճայ ժողովրդական երՔերը(բախում էջմիածնի Դր ամածվրոպական ճանաչում Բեռլինում, աքսորի տարիներ)ն ժամանա(ինչպես 1915-ի եղեռնը, ցարիզմի ճայաճալած ւկիանցքերը շուրջ եվրոպական պետությունների գրաված թյունը, Հայկական դատի դիրքը), բայց նրա գլխավոր դեմքը ճայ ժողովրդի, պատմությանՃոգեբանունան

քաղաքական

՝ խտացած մեջ: կոմիտասի թյունն

Այս բարդ գեղարվեստական խնդիրը լուծելու Համար բանաստեղծը օգտրվել է արտաճայտչականտարբեր միջոցներից: Պոնմում տեղ ունեն ն՛ 4եղինակի քնարական խործրդածությունները, ն՛ ժողովրդական կենցաղի (ճարսանիք, ուխտագնացություն, ազգային տոներ) պատկերները, ն՛ խոսքի վեն՛ պատմության փիլիսոփայականգնաճատականները, բռնկումները, ՞»աշունչ ն՛ կոմիտասյան երգի մեկնաբանությունները: ԱՀա՛, օրիբանաստեղծական նակ, կոմիտասյան երգի բնորոշումը, որ գեղարվեստական պաթետիկայի փայլուն նմուշ է. Գու մեր

Հաստատ Մասիս սարը՝ ՎատաՀելի թիկունքն էս մեր, Մեր երգերի Ծովասարը

Ու բլուրակյան ակունքն ես

մեր,

Մեր արնոտված Ճավքջի լեզուն, ՄԼր կարոտած ֆիդան լարը, Մերլեփլեցուն ճոգիներիձայնատարը, Մեր հրգերի խա՛զբ-նոուսն-ձայնատա՛որ...

պաթնտիկայիճակադրությունը՝ երետւյթինկարչականճավաստի պատկերումը. Սա էլ

Արագիլն էլի Ծեր խնձորենու ծաղկի րոցի մեջ իր ոտն էր վառում՝ Վերցնում դնում միննույն ճյուղին. ու

իբրն կշտամրանք ուշացած մարդուն՝ իր իշկ սեփական հաիաձեռնությամը, լույս աշխարճ եկած Մի ինքնադլուն արնածաղիկ աչիկնն Լր թարքում Հերվա բոստանից...

պոեմում «Անլռելի զանգակատուն»

Սկակը երնում է իբրն Հայոց լեզվի Հարստությունը, գեղեցկությունը ն ճկուն Հնարավորությունները 4նչեցնող բանաստեղծ: կատարելապեստիրապետելով ճայոց լեզվի բառագանձին՝ նրա գրական ն ժողովրդական երակներով, նա բացում է բառի «Հնչեցման վերին աստիճանի ճկուն ն արտաճայտիչ ուղիներ: ԱՀա, օրինակ, նրա պատկերայիներկվորյակ շարքը. ...Արտը մեզնից՝

դու

ես

ՀարդըԺեզնից՝ցորենը

Պ.

մաճկալ, դու,

Հարքր մեզնից՝ կատար դու սեգ. կուրթը մեզնից՝ ծհրկինջի դու, Շուրթը մեզնից՝ դու Համբույրը, Ցուրտր մեզնից՝ իսկ դու կրակ... կամ

աճա

բանաստեղծական խոսքի

ն

վուգորդությունը.

կոմիտասյան հրդի «նարագետ

Զանգակաձայնիր դուստրերից նա՛, որ ուննը Հայկից առած անուշ

անուն,

Շիրիմ կոչված այն փոսի մոտ, Որ ճիրավի պիտի կոչվեր նոր Խոր Վիրպպ, Անմարդկային լռության մեջ սկիզբ տվեց Զինար ես. ին. ՊաՀշիպատշաճ Ու

ւ. կեռանա՛լ մի... կեռացան--խոնարչվեցին բյուր

գլութներ...

Պոեմի լեզուն ունի կ՛ Հնադարյան Ճայերենի Հանդիսավոր չունչ, կ՛ ժամանակակից լեզվի կենդանի թրթիռ, կ՛ բանաստեղծականքնքշություն: Դա լեզվի ն ոճի այն որակն է, որում իրենց ճետքերն ունեն Հնադարյան գողթան երգիչների էպիկական պատումն ու Գր. նարեկացու խոսքի բոնկումը, միչնադարյան չայրենների լուսավոր նվագներն ու Սիամանթոյի աճեղ կանչերը, ժողովրդական ճայերենի կենդակոմիտասյան երգի նուրբ մեղեդիներն ու

նի երակները: Պ.

Սնակի չափածոյի երկշատորյա բառարանի ստեղծող ԱրտաշեսՊակազմի մեջ են մտնում 6.091 բառ ւլոյանի տվյալներով«Անլռելի զանգակատան» (էր բառակազմով գիջում է միայն կրկնակի ծավալ ունեցող «Մատյանողբերգության» պոեմին): նրա իսկ Հաղորդումով, Պ. Սնակիչափածոյում գործ է ածվել մոտ 14.100 բառ, ավելին, քան որնէ Ճայ դրողի ստեղծագործության մեջ: 12.300-ի են Հասնում նրա աշխատություններին թարգմանությունների բառակազմը, այդպիսով ամբողջը՝ 26.600 բառ": Սնակը ստեղծել ու կիրառել է Հազարից ավելի նոր բառեր, որոնց մի ղգալի մասը վավերացվել է բառարաններում: Սնակիբառապաշարի Ճարստությունը պայմանավորված է լեզվի Հարստացման գործոնների վերաբերյալ ունեցած դիրքով։ Մի Հոդվածում նա գրել է. «...դգժբախտաբար,բառերի մի մասը քնած է (ն ոչ երբեք մեռած), ուստի ն Հարություն տվող է պետք: Բառերիմյուս մասը պարզապես լռում է, ուստի ն խոսեցնող է պետք: իսկ բառերի երնի զերակշիո մասը պարզապես... մաշված է անտանելի, ուստի ն նրանց նախնական իմաստը վերականգնել փրկել է պետք։ ԱՀա այս եռակի դժվարություններն են, որ պիտի Հաղթաճարիբանաստեղծը»:5: ու

21--681

Վ Մ ի

իր ասածի կիրառողնէր ինքը:

սիուտքիօրերից: եղեռնի թեման Սնակին զբաղեցնում էր դեռդրական ն Դ. նա գրեց երկխոսության Վարուժանի Սիամանթոյի բանտային նան «նռաբանաստեղծություններ, այլ Ճաջորդեցին տեսիլը, որին այնուծետն

Մ/944-ին

ֆ

զ ն ,

ձայն

պատարագը»

(1965):

երեք մասից (ձայնից) բաղկացած Հոդեչանգստի ղողանջ է (Ռեջվիեմ)՝ նվիրված 1915 թվականի ցեղասպանությանղոճերի Հիշատակին: Ա. ԱրիստակեսյանըՃետնյալ բացատրություննէ տալիս պոեմի ծննդյան Սա

շարժառիթներին: «երեքմասնյա ոնքվիեմի» ծննդյան ազդակը» «կապված է Շաֆչճաուզենի (Շվելցարիա) տաճարի փոքրիկ զանգի պատմության ն նրա վրա փորագըըիՂՕՐԼԱՕՏ վաժ՝ անչայտ Ճեղինակի լատինական ասույթի ,նԿ1ԽՕՏ ՆՕՇՕ, ողբամ մեռելոց, բեկանեմ 1ալքօտռ 1ոռոքօ" («Կոռչեմապրողաց, քլոջօ, է Շիլլերի «Զանգակի երՀետ, դարձել որը բնաբան ասուլթ, մի շանթեր») է զանգի եզիը, Հետազայում դարի սկզբում կոտրվել դի» Համար... ոլոկվել է ուրիշ կտոր, բայց զանգը շարունակել է Հնչել: Վերջինանգամ զան1895 թվականի »ունիսի 16-ին, որից Հետո իչեցվել է ղանգակազը ճնչել է տնիցո՞: Զանգակատան»մեջ, որի վրա Հա«Զանգի» կերպարը արդեն կար «... կանչը» ճոդ«Սիրտ--Ձանգի էդ. Մեժելայտիսը դարձրեց տուկուշադրություն նա գրում է, մինչն նարեկացիական զանդաճարությունը, (ածում: Հասնելով վերաճում է սրտի փոխաբերության», որ Պ. որ Պ. Սնակի պոնհմում «Զանգը

Սնակը «Զանգի է վերածել սեփական վիրավոր սիրտը, ապա շրջել այլն դեդարձած Զանաստղերը»: Սրտի խորձճրդանշան սլի երկինք, դեպի արեն Համարում է «Հանճարեղ դաղափար»շ՛. դր Մզժելայտիսը եռաձայն պատարադի» Ձանգր ազդարարում է երեջ փրականություն՝ բոտ շվեյցարականզանգի վրա դրոշմված ասույթի: Առաչջինձայնը՝ «Ողբամ մեռելոցը», Հայկական կոտորածների անթաղ մեռելների ողբն է («-- Ողբամմեռելո՛ց, անթա՛ղմեռելոց» ): Օրկրորդ ձայնը՝ «Բեկանեմ շանթեր», աչավոր ոճիրի դեմ բարձրացված բողոքի աՀազանգնէ, նան մաքառումը («Մաճվան կարմիր սգերթում Անճայտ--անվանի սրբազան խենթեր» թեմայով): երրորդ ձայնը՝ «կոչեմ ապրողաց», ապրողներին ուղղված պատգամէ՝ վառ պաճել Ճիշողությունը ն արթուն լինել նոր սպառնալիքների ճանդեպ: Այսպիսով, «նռաձայն պատարագը» դառնում է յուրօրինակ Հիշողության դատ ոչ միայն ճնօրյա, այլն մերօրյա բարբարոսության՝ցեղասպանության բոլոր տարբերակներիդեմ։ Սնակիպոեմների երկրորդ խումբը սիրային պատումներն են («Ուշապած իմ սեր», «երգ երզոց», «նաչանջ երգով», «Ֆրանչեսկադա Ռիմինի»): "Ուշացածիմ սերը» (1953) «սյուժետային միջուկով» պոեմ է. աղջիկը մուսնացել է առանց սիրելու, ենթադրելով, որ սերը Հետո կգա: Այդպես էլ լինում է։ Այս Հենքով ծավալվում է ուժեղ ֆիլիպիկա սիրո քաղքենիական ըմբռնումների, ալդ զգացմունքի կաշկանդանքների,կենցաղի անազատության երնուլթների դեմ. Մի խոսքով պոեմը պաշտպանում էր մարդկային անճատականությունը աղանդավորականտեսակետներից: «Ռւշացածիմ սեր» պոնմի ռուսերեն թարգմանությունը(թարգմ. եվգ. ու

«՛

.

ա-

Հ Տ

Էլ

տեսավ «ԷՕՏԵլն լիք» ամսագրում (1956, ժԲ 6)՝ «Դժվար խոսակցություն»վերնագրով: անմիչապես Հետո դարձավքննադատականբուռն աՀրապարակումից ասուլիսներիառարկա: «ԷԼՕՑԵ Ն հԽոք» ամսագրում տպագրվեցին պատմական գիտությունների ն գրող վ. Գերասիմովայի քթնկնածուՎ. Ռեբրինի Հոդվածները: Մինչ առաջինը պոնմը Համարում էր իրականության խեղաթյուրում, երկրորդը պոն«ազատ սիրո» ն «անոսկան բնազդի» ազատության քարող, մում նշմարում էր «կննդանի, մարդկային անկեղծ զգացմունք, թարմ միտք, Հոզս, որ յուրաքանչյուր մարդու վերաբերվեն ոչ շաբլոնով, ոչ «ամընդչանուր դիմազրկությամբ ու ստանդարտ չափսերով... Պոեմը ուղղված է մարնրա ճակատագրինկատմամբ անդեմ-շտամպայինվերաբերմունքի դեմ»: դու, կեցվածքը պաշտպանեցիննան ուրիշներ՝ Ա. նիրինայս Հեղինակային Յու. վան3ծ, Սուրովցնը: |, Մ. իվանովը"շ,իսկ քննադատեցինՍ. Սողոմոնյանը: ն ն.Շամուտան: Վերջինսանընդունելի ճամարեց անչատի ճակատադրում կոլեկտիվի մասնակցության իրավունքի այն ըմբոնումրյոր տեղ էր գտել Ճերոսի Ճալացքներում։ Դա Համարում է սկզբունքայինլուրջ սթալր: «Ուշացածիմ սեր» պոեմում Սնեակըիբրն «այուժն» օգտագործել է իր կենսագրությանփաստր: ինքնակենսագրական Հիմք ունի նան «երգ երգոցը»: նյութ ունեն մյուս սիրապատումներըես, թեն երկինքնակենսագրական է րորդը, եթե կարելի ասել, սիրո զգացմունքի վերացարկումն է՝ Սողոմոնի աստվածաշնչյան«երգ երգոցի» ոգով, առաջինը՝ կենցաղային սլուժնտային լույս եվտուշենկո)

՛

պատմություն է:

7 Քննադատության մեջ «երգ երգոցը», թեն Համարվել է «անգո սիրո», «անիրական սիրո» պանծացումտ. դա թյուրիմացություն է: Պոնմը գրված է իրական սիրո ազդակներով,բանաստեղծը արժանին է տալիս իր գտած միակին, ի դեմս նրա անդրադարձնելովսիրո մաքրությունն գեղեցկությունը, Հիացմունքը առչասարակ կանացի գեղեցկությամբ. ու

Գեղեցիկ նս դու, ինչպես Որոնց սիրում են,

բոլորը

հվ «՛չ ավելի ո՛ւ ոչ լ պակաս: Ի՞նչդ է զեղեցիվ՝ ուրիշը կասի, Մինչդեռ ինձ Համար դու գեղեցիկ ես, ինչպես բոլորը, որոնց սիրում են, եվ կաիոարդիչ նես, ինչպես րոլարը, Ռրոնց չեն տիրել: ե՛վ անսովոր ես, Քանի որ հոր ես...

ծնված աղջկա՝ Վերականդնելով երուսաղեմում Սուլամիթայի, Հոգենկա-

ճիանալով նրա արտաքին ն ներքին գեղեցկությամբ,Սնակը այդ վայելՔէն է Հրավիրում նան «խարտյաշ աղջիկներին», որոնց միջոցով ճաղորդվեիմ մաշճակալին Փնտրում եմ նրան, լու էր սիրուն՝ «Ողջ գիշերն ի լույս գտնում սակայն»: իրապես, «ներգերգոցը» սիրո ճեթանոսականուժի խարույկ է. րըչ

չիմ

հմ

Սո՛ւլ...

Սուլաժի՛..

Սուլամբթա՞.

իմ

Առանց ջեզ ապրելն այնքան է Հիժա Անճասկանալի տարօրինակ, Որջան սառույցի կամ ձյունի վրա Վառվող խարույկր: ու

Ու

եա

եմ՝

ապրում

Այդպես վառվելով...

երգովի» «նաչանջ

նյութը կենցաղային սերն է՝ կնոջ անջավատարմուեյունը. Սիրած աղջիկը դրժում է խոստումները ն Հեռանում: Այս «դեպքը» ղառնում է բանաստեղծականխորճրդածություններիշարժառիթ. միանգամայն նորից տվեցի նո՛ր կնրպ՝ Ըստ իմ սիրո ծս

ջնզ

ստեղծեցի,

Քեզ

կատարվումէ սիրո ողբերգական խզում՝ ...Մերն իմ գեղեցիկ էր քնած մանկան է հան՝ նրազի մնչ։

Որ ժպտում

նման,

Ինչո՞ւ արքնացրրիր՝ 1ացացնելո՛վ... --

Սիրաչարի Հավատի կորուստը ասպարեզ է կոչում տառապանք, ցավ, տխրություն, սակայն պատումի գլխավոր շչեշտր մնում է «օրչնությունը»՝

մ.

Դա Ճշգրիտ Արիստակեսյանի Պարույր-սնակյան մեկնաբանությամբ:

ղիրքավորում էր,

--

որ

տեսնում

էինք

նան

«նաճանջերգով» պոեմում.

Օրձնյալ եղիր այնպես, թնչպես կայիր՝

Թեկուզ ինձեից Հեռո՛ւ, Ոչ ինձ Համար...

ՀավետօրՀնյալ լինի ջո անունը Որ Հնչում է մերթ «Կին» ու մերթ էլ «Սեր»... --

--Հավետ օրՀնյալ լինի թո ժպիտը՝ Հայտարարր սիրո ն իչնղությոն... Պ.

Սնակիայս սիրապատումներինմիանում

է Ալիգիերի Դանթեի«Աստ-

վածային կատակերգության» Հայտնի սյուժեով Հյուսված «Ֆրանչեսկա դա Րիմինի»սիրային ասքը: -

,

զարգացման Գրականության

շրջան ի Ճճայտէ բերում մեկ կամ մի քանի վառ անչատականություններ,որոնք գեղարվեստականորոնումնեբով կանխորոշում են նրա Հետագա ընթացքի ուղղությունը: Հայոց դգիականությաննորագույն շրջանի 50--60-ական թվականների Հատվածում այդպիսի Հայտնություն էր ՊարույրՍնակը,որի երկու գլխավոր ափի մեջ» ն «եղիցի լույս», ժամանակակիցբանաստեղծուդրթերը՝ «Մարդը են այնպիսի Հատկություններով, թյան ընդճանուր շղթայում առանձնանում որոնք կարող են ունենալ դասերի նշանակություն: իճարկե, բացառապես Սնակի դասերը չեն, բանաստեղծության Դրանք, ն ազգային փորձի տվյալներն Համաշխարճային եզրակացություններն են: ամեն

ու

Ա

դրանք Այդուամենայնիվ,

ժեղ կնիքը, լուրացվել նշանով:

ն

'

բացառապես իր անչատականությանուՍնակի դրոշմաասպարեզեն Հանվել իր՝ Պարույր կրում

են

Անտարակույսայդ դասերի մեջ առաչին տեղում է պոնզիայի ն պատմության (ժամանակի) փոխառնչության՝բոլոր դարերի ճշմառրիտբանաստեղծության պարտադիրնախապայմանը,որ ամեն դեպքում երկնում է յուրաքանչյուր ստեղծագործողանչատականությանըբնորոշ, սեփական «նշանի» տարբերակով։

Պոեզիայի պատմականության նշանները զանազանակերպ են՝ սկսած իրականության փաստերի ու գծերի վավերագրական պատճնենաճանումից, արդիականության պատմական բովանդակության Հղումներից, ժամանակի իդեալների Հրազարակախոսական վերարծարծումից մինչն երնույթի ավելի բարդ, ավելի խորունկ տարատեսակը՝մարդու ներաշխարճի, նրա Հոգեկան Հատակաղծում արտաճայտվածպատմական բովանդակությունը: ժամանակը, նրա Հակասություններն ու դրամաները, իդեալներն ու ղարդացման օրինաչափությունները մարդու Ճոգեկան «անձավների» միչոցով Հայտնագործելու այդ բարդ տարբերակի դավանանքինէր Պարույր Սնակը։ հր թղթակիցներին գրած նամակներում նա խոստովանում է նան փաստական նյութի պատճենաչանմանը ն «րապարակախոսությանըտված տուրքերը, սակայն նրա բանաստեղծականաշխարճի գլխավոր ն մնայուն, Ճեռանկարային չերտը մարդու ընդերքի թափանցման, իր իսկ բառով ասած «ճոէ, որի իրեղեն ապացույցներն են շատ դու երկրաբանության» ուղղությունն նան բանասուեղծություններ «Մարդը ափի մեչ» շարքից, ապա «Ողջույնի փմայքները», «Աստծու քարտուղարը», «Վերնադիրըվերջում», «Նորից չեն ն մլուս շարքերից: սիրում, սիրում են կրկին», «Դիմակներ», «եղիցի լույս» Սնակը այն բանաստեղծության դավանանքին էր, որը կոչված էր Հոգեկան սուզումների։ իչարկե, բնավ չէր մերժում փաստական իրականության, վավերագրության դերը բանաստեղծության ճակատագրում, գնաչատում էր իրական փաստի ելակետային դիրքը, սակայն գտնում էր, որ արտաջին դեպ-. Քը, այլ խոսքով՝ կյանքի բնության առարկայականաշխարձը, պետք է որ վերաճի «ներքին դեպքի», Հոգեբանականթանձրացման, այլապես պոեզիան չի կարող ունենալ ներդործության Հզոր ուժ: Արտաքինն ներքին դեպքերի այս Հաշվեկշռի մեչ Սնակը, ըստ էության, մեծացնում էր անչատական կենսադրության, անչատական ճակատագրի նշանակությունը պատմության, Դարի կենսագրության վերարտադրմաննպատակների մեչ։ Այս առումով չափազանց նշանակալից է ճողում «ունեցածչունեցածը» ընթերցողի առջն բացելու ն բացաճայտելու սնակյան խոստովանան մի շարք նությունը, ապա բանաձներ-մաքսիմներ («Լավ է լինել այլ Հմուտ դարբին, քան ոսկերիչ», «Բառերն էլ մինչն կարգին չգժվեն, 0՛րգ չեն ղառնալու...», «Ամեն վայրկյան նա՛խ այրվում են անթթվածին, Հետո՛միայն ճրդեշճվում են՝ քարածխի պես...»), որոնց մեջ ավելի քան սուր են դրվում բաու

|

լալՀադեցնելուՀնարավորությունները նաստեղծությունը պատմությամբ

նացնելու առաջադրությունները։ Անչատականճակատագրի ն արդիականության սլատմական էության մերձեցման, նրանց միչն եղած տարածության կրճատման, նույնն է թե՝ այդ երկու ծայրերի ձուլման պայմանը, դատելով Սնակիլավագույն մի շարք բանաստեղծություններից,բանաստեղծականմբ325

տածողության պատմականացմանճանապարՀն է: իսկ այդ ճանապարձը ոչ չէ, այլն բարդ, վերին աստիճանիբարդ, միայն դյուրամատչելին դյուրասատչ ն ժամանակի խոր Հերկում մարդկային Հոդսերի խոր թափանցում պաճանչող

ճանապարՀ է:

շարժման բովանդակության դավանանքը Սնակի պոեզիաՊատմական

Հզոր լիցքեր որոնց ամենավառ արտաճայտույին Հաղորդեց Ճճասունության Բյուններն են «արմատի ն սաղարթի», «այրման», «խարույկի, «4րդեճի», «բոցի», «բառերի գժության», «լույսի», «լուլս-զվարթի» ն զտարյուն սնակյան մլուս պատկերավոր գործածությունների պարբերական Հղումները: վերին չափանիշը, ինչպես ասացինք, մարդերդության Պատմականության պայմանն է՝ ըստ Պ. Սնակի, մարդու Ճճոդգեկան կառուցվածքի բազմակողմաու նի պեղման ճանաչման սկզբունքը, Բանականայն մարդու, որի «... արյան գնդիկը մանր Այս երկիր կոչված գնդից ավելի մեժ է ն ծանը»: Սա չափազանցկարնոր րըմբոնումէր ն աիտաճայտումէր 60-ական թվականներին առճասարակխորՀրդայինբանաստեղծությանբոլոր Հորիզոնականներում սկսված մարդագրությանշարժման բուն առաքելությունը: Մարդուներքին ընդերքի Հետախուզման,նրա Հուզական սաճմանադրության խորացման խնդիրը, իճարկե, նորություն չէր իբրն գեղադիտություն, բայց ճակայական առաջընթաց էր մարդկային կենդանի ապրումներից ն կրրքերից, Հոգեկան վառելանյութից թափուր, մարդու դրամային ու ցավերին անճաղորդբանաստեղծականսխեմաներիՀարաբերությամբ: Պարույր ՍնակիմարդերգությունըՀզոր, անկաղապար, ամեն տեսակի կապանքներից ազատագրված իդեալի արտացոլումն է, անչատականության այն մարդու պանծացումը,որը կյանքի ներդաշնակկառուցվածքիմեջ Ճաստատում է կլանքի Հրաշքը: Նրա հրազաժ-նախագծաժ Մարդիոչ նիցշեական դերմարմեծատառով դու տարբերակն է, ոչ էլ անչեռանկարայնության ուղիներում տարուբերվող անչճատը:Դա այն մարդն է, որը մտաճոգվաժէ ոչ միայն ինքնակատարելագործման, բարոյական բարձր չափանիշների կիրառման խնդրով, այլե աշխարչի սարք կարգի կատարելագործման,աշխարՀի ստվերների վերացման, Հողաղնդի ծիածանակերպ լուսարարության մեծ Հարցերով: սնակյան իխղեալը,իՀարկե, եիկնքից Հղված ճրեշտա«Ամենամարդի» կակերպ արարածր չէ, այլ միանգամայն երկրայլին-Հճողածին էություն, որը պետք է քոթափի իր «նեղ շապիկը», ազատագրվի իրերի իշխանությունից, դիմակներիցն ասպարեզկոչի բարոյական կատարելությանիր Հակամարդու իսկ էության մեջ եղած Հարուստ պաշարները: Մի շարք առիթներովՍնակըիրեն Համարում է «Վերժանող», «Տարբեբակող», «լուսարար», բանաստեղծներին առչասարակ «Աստծու քՔարտուղարներ» ու «պատվիրակներ»,«Այսօրվաու վաղզադեսպաններ»:նման դասակարգումներիիմաստր մարդու սաշմանագծումն է Հակամարդուց,ճըշմարտությանվերծանումը, Հետնաբար ն մարդու նախագծուժը՝ ոչ թեն այն աշխարճիաստվածային օրենքներով, այլ այս աշխաիճի անդաշն կերպերը բերող սաճմանումներով: 1նրդաշնակության Սնակինախագծածմարդի ունի «ճողանյութ կերպարանք»:Ննա երեն ղգում է ն իբին պատմական ժամանակի, ն իբրե բնության տիեզերքի մաս: ինչպեսՀայտնի է, Պ. ՍնակըՔիչ է գրելբնության նյութով,իսկ եթե գիու

:

գերազանցապեսշանթի, կայծակի, անձինի, շառաչի, Հողմի ե այլ պատկերայինշարքերով: երնույթն ունի իր պատճառաբանությունը: Դիմելով բնության բուռն, Հուղախոով տարերքին, նրա շարժմանը, դրահով դարձյալ դառնում է մարդու Հայտնաբերման գեղարվեստականուղղությանը։ նա ասում է, որ մարդը ձնավորվում է ոչ միայն մշակութային քաղաքակրթության, այլն սոցիալական տեղաշարժերի, այլն բնուժապաշտականկոորդինատներում: Սնակնունի մի բանաստեղծություն, ուր կարդում ենք՝ Պարույր բել է,

ապա

..Առաջվա պես.

ուժն

եմ

առաջ՝ո՛ւժը, Հետո՝ ո՛ւժլ կրկին... նախ

սիրում,--

ն

«Ուժի»,«էներգիայի», նույնն

է Թե կրքի, տարերքի պաշտամունքը առն »ասարակ Հ0-իդ դարի բանաստեղծության Հատկանիշն է, Մայակովսկու

Ցվետանայի ն Ապոլիների, Վարուժանի ն Չարենցի բանաՊաստերնակի,

ոտեղծականճանապարՀչըդեպի աշխարչի «առեղծվածների» ըմբռնում, դեզի մարդու Ճոգնոր-ինտելեկտուալ, բարոյական ն սոցիալական բարդ էության ճանաչումն: Սնակը մարդու ն աշխարճի, մտքի ն զգացմունքի բարդ փոխակերպությունների մեջ էր տեսնում բանաստեղծությաննոր ճակատագիրը,ուստի ն ճատ2է՛ բանաստեղծություններում, թե՛ գեղագիտական Ճճանգանակներում անճատա-Հ կապեսընդգծում էր «մտքի զգացմունքայնության» առաջնությունը, կան սկզբունքի ուժեղացման պաճանջը։ Անչատականսկզբունքի Ճետ է կապված մարդու իդեալական-կատարյալ դիմագծի ն վարքագծի սնակյան կողմնորոշումը՝ արտաճայտվածբանաստեղծություններիմետաֆորականգլխավոր նշանների Համակարգում: ին

կամ

չպես՝

եվ փա՛ռք աստծու, Որ մենք կարող ենք մեզ մաքրել այնպես, ինչես ռվկիանն է ինջն իրեն մաքրում..: :

Եք

խավար լինի, փայլատակեմ, մեկ փովեմ գեսոին Հասակով ճամփան փակեմ... ՎՀատության շուրչս

Մարդկանց տամար

նակ` ՛

զգում Հանկարծձ

ազատ բձ ալհապիս-Ինչպես Հովտտակն՝արոտում ս'րձակ, ինչպեո կրակ փոռվող անտառում...

էմ

իրականությանն իդեալի, կենցաղի ն կեցության խաչմերուկներում Սնակը երնում է իբրն նորդարյա ռոմանտիկ, այդ Հասկացության բլոկյան ռեալիզմը Համարում էր ռոմանխստաշունչ առումով, որը մեծ, իսկական, տիզմի էպիկենտրոն Բանաստեղծները չեն կարող չլինել ոոմանտիկներ: Այդպիսինէ նան Պ. Մնակը, որի պոեզիայում խաչավորվում են իրականուգունագծերը ն հերազողիմարդկային թյան վավերադրական-ռեալիստական բաղձանքները:

Սնակի պոնզիան երազանքներիանընդչատ շղթա է՝ Հասցված մաքսիմալիստական պաճանջների աստիճանին: Այդպիսիք են «Մարդը ափի մեջ» են «եղիցի գրքի Հրովարտակայինշնչի բանաստեղժությունները, այդպիսիք բախումնային լույսի» լուսերգական Հղումները, նույն գրքի «Դիմակների» շարքերի մ յուս այլնայլ դատաստանները, դատ արձագանքները, «իրերի» ն պոռթկումները այլնայլ ցանկությունների պատվիրանները: Պարույր Սնակի ստեղծագործության առնչությամբ ՀՃաճախ է արտագնում է ձնաՀայտվել այն միտքը, թե նա շատ բանաստեղծություններում էքսպերիմենկան փորձարարության, ստեղծում է ո՛չ այս, ո՛չ այն, այլ... պոնզիա։ Այս վերագրումի դեմ նա ընդվզում էր ոչ միայն բանավոր տալ խոսքով, այլն գրավոր ելույթներում քննադատական Հոդվածներում, Ճճարցազրույցներում, նամակներում բովանդակության ն ձնի փոխճարաբերուքյան խնդիրը լուծելով Հօգուտ... ներքին, օրգանական միասնության: «Քանաստեղծությունը նախ ն առաջ ձն է, այս բառի ոչ քե ձնական, այլ բովանդակային» իմաստով,--գրել է իր մի «Հոդվածում: Մի ուրիշ տեղ ասում է՝ «Զնի Հարց, եթե ըստ էության դատենք, չկա էլ, որովշճետն կա միայն խորքի Հարց» նրբ կա ասելիք,--շարունակում է Սնակը,--ապա դա չի կարող չբեՀի՞ն,թն նոր, իր ձենը: նայած Թե ինչպիսին է ասելիքը՝ րել արտաճայտմժան վրա անցած օրինակների թե թելադրված, թա՞րմ,թն բորբոսնած, կլանքի՞ց ձնված, ժամանակակի՞ց մտածողությամբ Հղացված, թե ծնված «նացած նմուշների Հետ շփվելուցյ--նայած թե ինչպիսին է ասելիքը, Համապատասխանաբար կլինի ն ձեը։ եվ ընդճակառակը՝երբ առկա է նոր ձեր, ապա այն անկասկած արտաճայտում է նոր բովանդակություն,ն այստեղ «նորամոլություն» տեսնելը նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան սեփական Հնամոլությունը քացցնելու ծպտյալ բացաճայտ ձգտում» Այդպիսիք են Սնակի բանաստեղծականձների ծագումնաբանականաղբյուրները. դրանքառաջանում են իմաստների Հետ միասին, լուծում Են եբնույթների «միջուկի» հսնդիրներ։ Հիշենք «Դիմակներ» շարքի թատերականացված կառուցվածքները, «եղիցի լույսի» Հրովարտակային-շարականային շունչը, բիբլիաձները, «նռաձայնպատարագի»Հանդիսավոր-պատարագային կան Սուլամիթայիերգերգոցյանարժեքավորումը, սիրային խոստովանությունների՝ «Մարիամին»Հղված աղերսանքի ն դիմումների ողբերգական վերապրումները («Հանդգոտացրու ի՛նձ, Հանգստացրո՛ւ...», «Ա՛խ,ւտե՛րկսկիծ,Այսու

'

քանն արդեն

բավակա՛նէ»,

«Քո

քո ւսնունով...»), սիՄարիա՛մ, անունո՛վ,

րային ապրումների («Անծանոթուչուն», «Ո՞ւր է գիշերը Հազարմեկերորդ»չ «Գլխապտույտ»ն այլն) դրամատիկ կառուցվածքը: իրապես, նրա բանաձեր ծնվումէ ստեղծությունների

իմաստի

չկան խզումներ, անճամաձայլնություններ:

միաժամանակ, դրանցմիջն

Հետ --

Զեր ն բովանդակության ՀարաբերությունըՍկակի իսկ խոսքերով ասած ինչի-ի ն ինչպես-ի Համաձայնության խնդիր է, որը տարիներ շարունակ եղել է նրա առաջնային «մտատանջանքներից»մեկը, բերել վերջնական այկ ճամոզմանը, թէ՝ «ԻՆՋ-ն է կարնոր ն ոչ թե ԻՆՉՊԵՍ-ը»"", Թել ինչ-որ ժամանակ, գզոնՀչիկսոցիոլոգների գերիշխանության օրեբթն, որոշ բառերի (թեմա, Հրատապ ն այլն) պաշտամունքիշրջանում պաշտպանել է «ինչպիսիի» դատը, սակայն արվեստի զարդացման բարենպաստ

պայմաններումվերջնականապեսկանգնել է «ինչի» դիրքերում, որը նշանակում է մեծ բովանդակությունկամ Հասարակայնորենկարնոր ասելիք: Թեն ամբողջ էությամբ շաղկապված էր բանաստեղծականՀին ու նոր ավանդնարին, նույնիսկ կարելի է ասել, որ «ավանդների կախարդանջի»մեջ էր, այմտածողության զարգացման, արնուամենայնիվ Սնակը բանաստեղծական դավանանքինէր: Հայտնագործման ժամանակակից կերպերի տաճայտման երդվյալ, աննաչանջ դավանակիրը: Այդպեսէր ըմբռնում իր խնդիրըդեռ բանաստեղծականմուտքի օրերից՝ Հայացքն ուղղելով դեպի նորարարականչընՉաՍիամժանքո, չի բանաստեղծները՝Ուոլտ Ուիտմեն, Վլ. Մալակովսկի, ն վերջին ուրիշների խնդիրը արդեն կյանքի րենց, այդպես էր ըմբոնում իր տարիներին, երբ բանավեճի շաժառիթով ն իր իսկ փորձի ընդճանրացմակն կարիքով գրեց «Հանուն ն ընդդեմ ոնալիզմի նախաճիմքերի»Հոդվածը: Դեռ 1942-ին վերաբերող Հալտնի նամակում նա սուր էր դնում գրական Հայրենիքի՝ նոր բանաստեղծի ծագումնաբանության, «գենետիկականավաղանի»,նույնն է թն՝ դեղարվեստականավանդների Հենման կետերի, խնդի«ավանրը: Հենց այստեղ էլ ասենք, որ բնավ ճիշտ չի Սնակին վերագրված վերագրումը, եթե չասենք ճիշտ Հակառակը՝դեդախախտի-կանոնազանցի» ղարվեստական թիկունքի կարնորության ն անչրաժեչտությանարթուն գիտակցությունն էր Ճուշում նայելու առաչ՝ «դեպի ուր» շարժվելու նշանաբանով:

Շարժում դեպի ժամանակակից մտածողությունը, դեպի բանաստեղծության ու պոեմի կառուցման նորագույն տիպարների Հայլտնագործումը՝ էր նրա տարիների մտատանջությունը, որ պսակվել է մի շարք գեղագիտական գյուտերով: Սնակի կապակցությամբ` նորարարություն բառը նշանաէ կում «Հաղթաճարված ավանդականություն».Հատկապեսկյանքի վերչին տարիներին ն Հետմաճու նրա մասին գրված Ճոդվածներում այն աստիճան էի շեշտվում նորարարականը,որ սկսում էիր մտածել, թե նա «անձճայտմոէ։ Այնինչ իրականում լուծելով լորակից» «ղված բանաստեղծականառաքյալ զեղարվեստական աճագին, մասշտաբայինխնդիրներ` մարդու խոշորացման կապոլանով, այդուամենայնիվ, նրա բանաստեղծականծննդաբանությունը Ճետ։ է ված Սնակը ոչ ավանդական գեղարվեստականարմատների, թիկունքի է ճիշտ ալնքան, որքանպետք է լինի ամեն մի նոր բանաստեղծ:նա իր դիմագծի տերն է ի ոչ Թե ուրիշների.դիմակների կրողը: սա

ձաղթաճարվածավանդականության սնակյան տարերքը նրան կոչում

էր դեպի «ժամանակակից մտածողություն», որը, նրա Հայացքով, ոչ միայն այլն բազմեզը, բազմաշերտ Ճճասկացությունէ, գեղարվեստական մի շարք սկզբունքների Հանրագումար։ Դրանցիցմեկր ն ամենաչճետաքրքրականը, անտարակույս, «բանաստեղծականանբանաստեղծությանջ սկզբունքն էր, որի արմատները» թեն դալիս էին Հեռավոր տարիներից,առաՀ չին Հերթին Սնակինախընտրած բանաստեղծներից մեկի՝ Վլ. Մայակովսկու «պոնտական լաբորատորիայից», սակայն արտաչայտոմ էին զարգացման նորագույն ուղիների պարտադրանք: չեր, միանշանակ

«նրբ «նոմինալիստո-ներին «ռեալիստո-ների սխոեկավ», Թոմա լաստիկական վեճը երկարաձգվեց այնքան, որ «Ճամր դուրս ն ճետո Դունս Աքվինացիներից Սկոտներից եկավ նիկողայոս Կուզանցին ե, պարոայնելով նոմինալիզմը, սկսեց պաշտպանել «գիտական անգիտության» Դա մի Հերոսական քայլ էր մարդկային մտքի պատմության տեսությունը...: մեջ, որովշետն չէր նշանակում այլ բան, քան «վե՛րջ սխոլաստիկային»: Այսպիսիմի «անցման Հասակ»-ի ժամանակաշրջանէ ապրում նան արՊ.

դի

Սնակը գրում

է.

բանաստեղժծությունը (այլուրեք՝վաղո՛ւց,մեզանում՝նո՛ր-նոր),որ «դիանբանա«բանաստեղծական

տական անգիտության» դեմ կարող է դնել իր

ստեղծությունը»", Այս սկզբունքը ուղղված էր անթրթիո

անչղացում պերճաբանության, ուլապես կոչված՝ «դեղեցկախոսության», «դգանգրաճերբառերի» շաճարկման տարածված երնույթի դեմ՝ Հանուն բառի արժեքի ն բովանդակության Հաստատման, Հանուն բանաստեղծականխոսքի ճշմարտության: ԱՀա նրա

ն

բանաձն-թելադրանքը՝

..Մինչն անգամ լավ է ավելի, Բառերն իրար նետ կապ իսկ չունենան, Քան քն չունենան կշիո ու արժեք:

Սնակի պոնզիան, իշարկե, ճենվում է մետաֆորական բարդ կառուցվածքների, այսպես կոչված, բարդ զուգորդությունների վրա։ Այդուամենայնիվ, Հիմնական ատաղձով պարզ ն ոչ թե պարզունակ պոնզիա է, որն աղատագրվել է, նրա իսկ բառով ասենց՝ ավելորդություններից, պատկեր-Ճամեմատությունների անչարկի կուտակումներից ն դարձել է վերին աստիճանի կենտրոնաձիգու մկանուտ: նրա ստեղծագործությունըբարդ ն պարզ պատկերայինշարքերի Համադրություն է. բարդ՝ ոչ անճասկանալիությանաստիճանի ն սլարզ՝ ոչ Ճանբամատչելիության որակու։ են: «Բարդ-պարզ»բանաստեղծությանօրինակները չատ-շատ Հիշենք դրանցից միայն մեկը՝ «Բարի իրիկունը», «սիրո ճայտնության» ցնցող վավեբաթուղթը: Բարդ զուգադիպությունների վրա կառուցված բանաստեղծությունները «մտավարժություններ» չեն ամեննին, ինչպես ենթադրում էին նրա Սնաայլ Հասունության պաթոսի արտաճայտություններ: ընդդիմախոսները, կի «ճասունությունը նոր ժամանակի «առեղծվածները» ըմբոնելու, ինչպես հակ արդեն մարդկությանը Ճայտնի, արդեն խոր արմատներ նետած բարոն որոնումների արդյունք էր, Դա առավեյական արժեքների Հաստատման լապես արտաչայտվեց«նղիցի լույս» գրքում, որտեղ նրան Հետաքրքրում էր ոչ այնքան «թեմատիկական լայնությունը», որքան դիտողությունների, տրամադրությունների, Հուզապրումներիխորությունը: Սնակի մետաֆորին խորթ էր Հոգեկան խլությունը կյանքի սուր կետերի 4անդեպ։ նա նս այն մտքին էր, որ յուրաքանչյուր ճշմարիտ բանաստեղծ նախ ն առաջ պարտավոր է ունենալ ժամանակի սուր ցավերի զդացողություններ՝ Հոգեկան դրամայի, անգամ ողբերգական վերապրումներիյ--այլապես նրա խոսքը չի կարող ունենալ ներգործմանուժ, մարդկայնության ն գեղեցկուքյան արթնացման գերխնդրի Հնարավորություն: Այս կետում նույնպես Սնակը ձայնակցում էր դասական ավանդներին,ձգտում էր խորքերին:

`

բազմաստիճան գործողություն է: Վերցնենք «Անտառիվեպը»: Մկըսելով առարկայի մի «նշանի» Հիշատակությունից(անտառը պատմում է մի վաղնջական առասպել), այնուճետն անցնում է մյուս «նշանին» (ծնվում է անանուն այն էակը, որը պետք է Հետաղայում մարդ կոչվի), ապա անցնում է Հաջորդին, ծնվում է Հազարամյա թախիժ-կարոտը: մինչն որ ասպարեզ է Հանում կախարդականՀեքիաթը՝ մեծատառով Մարդու երազանքը: նշանիցնշան բանաստեղծը շարժվում է դեպի էության խորքը, մինչն որ նվաճում է Դա

«դաղտնիքը»։նա որոնում է ոսկին (Հիշենք «Միայնակ ծառըջ՝' անտառային չշանթարգելիկերպարով),որոնում է ոչ թե ալքիմիկաբար, այլ երկրաբանի չես, երնույթը պեղելով ծալք-ծալքի Հաջորդականությամբ:Պ. Սնակիդեղար-

վեստական-պատկերային Համակարգը Ճճենվում է նան այլ սկզբունքների՝ բանաստեղծության պատմողականՀնչերանդգներիկիրառության, ասմունքայնության, բախումայնության, թերասացության, «արձակայնության», «ոճի իջեցման» ն այլն, ն այլն, Այս իսկ սկզբունքների շրջապատում առանձնապես չեշտվում է նրա Հակումը դեպի «Համանվադայնությունը(սիմֆոնիզմը) կ բազմաձայնությունը (պոլիֆոնիղմը), որոնց վրա դրվում են «-Ժամանակա4ոդեկաժամանակակից մարդու բարդ կից աշխարճի բարդությունները, մեծ «մեծ ռուցվածքի յուրացման պատմական առաքելությունը: Պոնհզիայի նա Համարում էր ոչ թե «սրտալի զեղուուղեծիր» դուրս գալու պայմանը մը», այլ «ոդեղենացած ասմունքը», «Հոգնոր Հայտնությունը»՝ սիմֆոնիզմը, է՝ «Ինչպես... որի խորանում երգը սենյակը մեծ Ճայելու -«Մեժանում մեջ... նա Համարում է ոչ թե ինքնակենսիմֆոնիկ սագրական տարր, դարի պոեզիայի ընդչանուր մտածողությանձե: Սիմայլ ն ֆոնիզմը մյուս պաճանչները, ըստ Սնակի, արտաճայտումեն զարգացման օրինաչափությունընե ոչ թե առանձին անճատների քմաճաճույքը:

Լորի լ

կլակետը ոաժողության շ

ՊարույրՍնակըբանաստեղծական որոշակի միտումների բի Հավատարմագրվածբանաստեղծէ: ինչ նա անում էր, անում

սկղբունքնեէր ոչ միայն, այսպես ասած, «մուսաների ներշնչանքի» լիցքերով, այլն որոշակի կալացւցաամ.06Փ0Տ6ՏՈՑՈՑԸՈ։, Ս Զարմանալիերնուլթ.Հախուռն, ինքնամոռաց, վերին աստիճանի կրքոտ բանաստեղծականխառնվածք լինելով, Սնակըճետաղզոտողի իսկական խառոնան՝ նրվածք էր որոնող, Հավասարակշոված, փաստերով զինված, խոր գի"ատհլիքների տելո հնչ որ անում էր գիտությանասպարեզում, անում էր բացառիկ նվիրումով խորացումով, անում էր փաստերի, ապացույցների, եզրակացությունների մի ամբողջ շտեմարան շարժելով: Դրա պերճախոս վկայություններն նն Հայ դասականների՝ Գրիդոր նարեկացու, ՊեւոՀովճաննեսԹումանյանի, րոս եղիշե Չարենցի Դուրյանի, քննությունները, պատստեղծագործության մադիտական ն լեզվաբանականՀոդվածները, Անանուն պատմիչին նվիրված անատխող Հետազոտությունը, բանաստեղծության արցերի ժամանակակից որոնց շարքում է «ծանուն ե ընդդեմ ռնալիզմի նախաճիմքննությունները, Քերի» գեղագիտականմեկնությունը, նրա խորաքափանցգրախոսություննեու

.

եպատա"՞

ու

դնոնս անտիպ «Գրականնամականին», անավարտ այլ ուսումնասիրություններ ն, վերջապես, «Սայաթ-նովա»մենագրությունը: Գ. Ախվերդյանից՝ Դավքարի բանիՍայաքնովագիտությունը,--սկսած մաց մեկնաբանի, մինչն մեր օրերը,--անցել է երկարամյա ճանապար ն, կարելի է առանց չափազանցության ասել, կատարել է բանասիրական-աղբյուրագիտականվիթխարի աշխատանք: Հայրենականն այլալեզու սայաթ«նախնական կուտակման» փուվը. եհովագիտությունը, անցնելով նյունի Կ. Նիկ. Աղբալյանի, Կեկելիձին, Մ. Հասրաթյանի, 2 Հովչ. Թումանյանի, ն Գ. Ասատուրիայլոց ջանքերով Գ. Լեոնիձեի, ստեղժել է ՍայաթԼնոնյանի, Նովայի՝ Խուղերի վերծանման տեքստաբանական ճարուստ ավանդներ, որոնց նշանակությունը անգնաչատելի է, մասնավորապես, կովկասյան բանասիրության պատմությանճամար, Սնակը «Սայաթ-նովա»(1969) Հետազոտությունը, իր առաջին՝ Պարույր է գլութներով «երբ ծնվել Սայաթ-նովան»ն վերչին՝ «Ծանոթագրություններ» սայաքնովազիտությանը թելադրում է նոր անելիքներ. պարզել ոչ միայն Հանճարեղ աշուղ-բանաստեղծի կենսագրության առեղծվածներըն ստեղծել նրա դիտական կենսագրությունը, այլն նախապատրաստելնրա Խաղերինոր, առավելագույնճշգրիտ, գիտականորննմինչն վերջ փաստարկվածՃրատարակություն: «ե՞րբ է ժեվելՍայաթ-նովան» լիի մեջ շարիցի պատասխանը Ճճամադիրվում է ճրապարակում եղած տեսակետների խոր ն ճիմնավոր քննություններին, սեփական տեսակետը Հաստատվում է նոր ապացույցներիվերին աստիճանի Հատակ դրվածքով. Մեծ աչշուղ-բանաստեղծիապրած ժամանակի ատմական-քաղաքական անցքերի, մարդկային ճոդգերանության,կենցաղի, վրացերեն ն ադրբեջաներեն բառարանի Հարուստ իմաժամանակի Հայերեն, ցությունները, միանալովբանասերի վերլուծական ներքնատեսությանը,կռաՀումների ինքնատիպությանըն գիտական ոռնալիզմին, չասենք վերջնական, բայց կայուն ն ճամոզիչ Հիմքերի վրա նն դնում ճայ ու վրաց բանասիրությանը երկար տարիներզբաղեցրած երկու անճայտների՝Սայաթ-նովայիծըհրնդյան թվականի ն նրա սիրո առեղծվածի լուծումը: 1722 թվականի ն արքայաղուստր Աննայի «գյուտերի» վավերացումից բացի, Սնակը գիտական շրջանառության մեջ է դնում նան մի շարք էական կննսագրական «մանրուքներ», որոնք իրենց արժանի տեղը կունենան Սայաթ-Նովայի կյանքի գիտական տարեգրությանմեջ, բաժինը սովորական ճավելված չէ ն ոչ էլ տեղե«Սանոթագրություններ» կատու ապարատ: Այստեղառաջարկվում են Սայաթ-նովայի տաղարանի բաղմաթիվ նոր ընթերցումներ ե Հերքվում են ճատկապես 1963-ին, Հոբելլանի օրերին, ասպարեզ խուժաժ նորընծա «սայաթնովագետների» տասնապաու տիկ սուտ սխալ, կամայական անճոռնի «Ժեկնաբանությունները»։ Գիտական տրամաբանությանուժով Սնակը վիճում է ոչ միայն սայաթ-նովյան բառերն ու ծաժետզրություններըխելաթյուրողների, այսոլես կոչված, -ոռոճանտիկ բանասերների» ֆանտաստիկական ստերի ճետ, ճշտելով նրա բառարանի իսկական իմաստները, այլն Սայաթ-նովայի անջատականության վրայից դեն է նետում ճավուրպատշաճությանՀամար կամ «պատմությունը զարդարելու» նպատակով Հորինված այն առասպելները, որպիսիք մեծ չաու փերով մթերվում էին դռեճիկ աոցիոլոդիականդիականագիտության պատԻր։

ու

մագրության ամբարներից։ «Գունավոր ակնոցների» փոխարեն

ասպարեղ

Սնակը բանավեանչատի քննախույզ Հայացքին, Հաստատում ճում է պատմականության սկզբունքը որպես գիտականության չափանիշ. Սայաթ-նովայի սիրո փիլիսոփայության «լավատեսառնրագույն Հան» կոնցեպցիան, Սայաթ-նովայի՝ «ժամանակի զարգացած անձնավորուբնության ներկայուկենդանի խաղերում թյան, տեսակետր), Սայաթ-նովայի աստու «աստվածամերժի քյունը «ճաստատող» ճայացքը, Սայաթ-նովայի՝ ու վածամարտիկի» առաջադրույթը ն բազմաթիվ այլ իրազանցություններ մտաղանցություններՍնակը քննադատում է ոչ թե թռուցիկ «Հակաղդրությունսխալ է սկզբունքով), այլ ասպարեզ է բերում բանաներով (սա ճիշտ է, վեճին անչրաժեշտ պատմագրականփաստերի ու Հոգեբանական-տրամաբանական Հնետնությունների ծանրակշիռ զինանոց, գիտական թերչավատության՝ փաստը ճակափաստով ստուգելու գիտնականին պարտադիր կողմնոտալով մտածող

ու

զգացող

սա

րոշում:

բրուտ էության, Ծանոթագրությունները,

լրացուցիչ նյութերով ամբողջացաշխարճի այն պատկերը, որ եստեղծագործության Սայաթ-նովայի ղել է Պարույր Սնակի Հետաղոտության գլխավոր խնդիրն ու,նպատակը: «Սայաթ-նովա» աշխատության «երկու խոսքում» Սնակը իրավացիորեն դրում է, որ ժամանակը պարտադրում է սայաթնովագիտությանաղբյուրագիտական ոտքը տեղաշարժել դեպի նրա գրականագիտական թնը։ իՀարկե, թնր բոլորովին անգործության է ճիշտ չի լինի ասել, որ գրականագիտական Մ. Անիկ. Աղբալյանի, Վ. Բրյուսովի, մատնված եղել: Հովճ.Թումանյանի, բեղյանի խորիմաստ գնաճատությունները, Ճայ ն վրացի բանասերներիուսումնասիրություններում եղած արժեքավոր զննումները բերել են Սայաթուշադրության արժանովայի աշխարճի առանձին կողմերի ճանաչողության նի դրվագներ ն տվել են այնպիսի բանալիներ, ինչպես ասպետական սիրո թումանյանական կոաճումը, նրբերանգին ոչ քե գույնի բանաստեղծի բրյուսովյան դիտողությունը, Մ. Աբեղյանի Սայաթ-Նովայի նկատողությունները խաղերում Գողալի անչատականության ու կենդանի բնության բացակայուքյան մասին ն այլն ն այլն: ամենավերԲայց սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ Սայաթ-նովայի ջին Հետազոտողը՝Պարույր Սնակն է առաջին անգամ ոտք դնում նրա աշխարճի բոլոր անկյուններն ու խորշերը, նրա Ճճոգեկանկլանքի բոլոր ելումուտերը, նրա դերիմեջ մտաժ' նրա Հետ նորից անցնում է անցած ամբողջ տենչում է ճռանապարտը՝ Ֆայումէ այնտեղ, ուր նայում էր Սայաթ-նովան, Մեծ էր կանչում այնտեղ,ուր ասպետաբար բարեկամության Ըղձավորը, Մեծ Բեզարածը,ճՃանդարտվում է է ուր էր այնտեղ, մոլեգնում գանգատվում այնտեղ, ուր խաչ ու խաչվառ էր աղոթում փոքր մարգարեն, Գրականագիտական մենագրությունները, եթե դիմենք դերասանի արվեստի մասին թատերադիտության առաջարկած սաճմանումներին, լինում են ն վերապրող: Առաջին դեպքում երկու բնույթի՝ ցուցադրող Հետաղոտողը առ Հետ է բայլ ջայլ շարադրում իր առարկայի կապված բոլոր փաստերը, անշտապ նկարադրություններով բոլորում է էական ու անէականմանրամասնությունները, Հետնողականությամբ դասակարգում է Հեղինակի կյանքի «անգամանքներնու ստեղծագործական թեմաները: երկրորդ դեպքում Հետաղոտությունը կառուցվում է ալնպես, որ նիա ապացույցների տրամաբանում

են

նրա ձամակարդրգլխովին նվաճում է ընթերցողին, նական ու Հոգեբանական գլթավոր զբաղեցրած ուսումնասիրվող Հեղինակին Հայացքր շրչելով դեպի գաղափարը: Պարույր Սնակի աշխատությունը Սայաթ-նովայիաշխարճի վերապրումն Մեծ Ըղձավորի ու Մեծ է։ Սնակը ստեղծել է իր Պ. Սնակի, Սայաթ-նովան, ճոԲեղարածիսեփական պատկերացումը: Դա կենդանի, անպայմանական, ժաաղատված, Քրեստոմատիական ողորկությունից բելյանական փայլից ճետ ն է։ Սովորաշարժվող Սայաք-նովան ժամանակի հանակի մեջ գործող է բար «վերապրված մենազրությանը» սպառնում կանխակալությանն փասսական նյութի նվազ Հաղդեցմանվտանգլո Սնակի մենագրությունը, այս տենախաոակնտից, գերազանց ուսումնասիրություն է: կանխակալության Հայերեն, Ճարուստ Ճադգեցում՝ ւպաշարվածության ոչ մի ճետք: Փաստական Հենքի վրա,--առաջին աղրբեջաներեն ն վրացերեն խաղերի միասնական անգամ է շրջանառության մեջ դրվում այս միասնական ճենքըյ--նա առաջարկում է Սայաթ-նովայի աշխարճի առավել լիակատար ընթերցում: «Մեժ Ըղձավորին Մեժ Բեզարածի»գրականագիտական սյուժեից բացի, դրականադետը քննում ն զննում է առարկայի այնպիսի կողմեր, որոնք նըման ծավալով առաջին անգամ են արծարծվում սալաթնովագիտությանմեջ, Դրանցիցմեկը միջազգային այն ընդարձակ տեսադաշտն է, որի վրա դըրվում են Սայաթ-նովայիխաղերը: ԱռաջինըՀով. Թումանյաննէ ակնարկել Դավթարիներքին աղերսները, խոսՇեքսպիրիՍոնետներին Սայաթ-նովայի տացել է մեկ անդամ էլ անդրադառնալայդ Հարցին ն ինչ-ինչ պատճառներով չի վճարել իր մուր'ակը: Բացառիկմի պարղատեսությամբՍնակը իրացրել է թումանյանականկոաճումըչ բացաճայտելով Արնեմուտքին Արնելքի Հանդիպումը՝ կեցության մեծացման ն մարդու աստվածացման ոլորտում: Շեքսչվիրի սոնեւոների ն Սայաթ-նովայի խաղերի նմանություններով է ճումանիզմի ն Ճամամարդկայնության այն ընդՀանուր Սնակը Հաստատում մթնոլորուր, որի պատգամախոս-մարգարնեներն արդարախոս նաճատակորոնք Վ. Բրյուներն են եղել բոլոր դարերի դրական այն մեծությունները, են, որ ուղարկվում են ոչ սովի բնութագրությամբ՝ «երկնից վեճ ընծաներն ն ոչ Հաճախակի:Դրանք նախախնամության ընտրյալներն են, ոամենքին րոնբ օրճնանք են դրոշմում իրենց դարի ն իրենց Հայրենիքի վրա": Դրական ընթացքի միջաղզգայնականմիասնությունը Սնակը Ճիմնավորում է նան այլ «կապերով», մասնավորապես ֆրանսիական տրուբադուրնեբի ն գերմանական մինենզինգերներիու Սայաթ-նովայիԽաղերիՀամադրությամբ, արնելյան դասական բանաստեղծության ու Սայաթ-նովայի դեղադիտական ըմրոնումների ընդճանրություններով տարբերություններով, 18-րդ դարի իմացական այլնայլ աղբյուրների ճետ ունեցած անմիչական ակամա առնչություններով: մյուս պերճախոս ապացույցը Հայրենական 1իսկատարության դրականության լայն շառավիղի մեչ Սայաթ-նովային տեղադրելու ճարցասիրությունն է: Գր. նարեկացինն պայմանական Քուչակը՝ Հայրեններով, նաղաշ Հովնաթաննու միջնադարյանմյուս բանաստեղծները Սնակի գրքում, այսպես կոչված, սովորական նախորդներ գրական քաղվածքների աղբյուրներ չեն։ Սնակըչի էլ դնում ուղղակի ազդեցության՝ նախորդների շարունակման կամ օգտագործման խնդիր: ու

ու

ու

ու

ու

է գտնել Հայոց բանաստեղծու«ՀետադարձՃայայքով» նա աշխատում թյան չղթայի զարգացման դինամիկան՝արտացոլված նախորդների Սան ոչ թե բանասիրական այն կոպիտ Հ ոգու կառուցվածքում յաթ-նովայի անկենդան սխեմաներում, որոնցից Հաճախ են կառչում միջնադարյան գրա«դյուկանություն ն աշուղական պոնհզիայիՀետազոտողները, պատաձական որպես «օրիարն» պատաճականղուգադիպությունները ներկայացնելով նաչավփություն»: Բնադրից առաջ Սնակը կարդում է ենթաբնագիրը, տառի փոխարեն ռաջամաս է բներում «ճամեմատվող» բանաստեղծներիոգին ն այդ Հիմքի վրա կատարում է բանաստեղծության ներքին տեղաշարժերը ապացուցող խոր ընդճանրացումներ. հրենց խորությամբ ու ավարտվածությամբփայլուն են այն բնութագրությունները, որ վերաբերում են Գր. Նարեկացու ն Սայաթ-նովայի՝ երկու Մեծ Րղձավորներիողբերգությանը, նրանց նմանունրանց աշխարճի ընդչճանրությանը: թյուններին տարբերություններին, Գր. նարեկացին, գրում է Սնակը, Աստծուն Հավասարեցնումէ սիրո, իսկ Սայաթ-նովանիր սերը Հասցնում է Աստվածության: իր իսկական բովանդակությամբ, արմատներով, բնով Սայսթ-նովային ու ստեղծագործության կատարին փողփողացող գաղափարներովկարդալու Համար լիակատարության Հիշված ապացույցներից ավելի վճռական Ճճանդամանք |՝ ժամանակի ճետ նրա աշխարճը կապակցելու ն ժամանակի մեջ նըրան բացելու առաջադրությունը: Հանճարեղաշուղ-բանաստեղծի աշխարճայացքի, նրա անչատականության գործի պատմականու արդիական արժեքի մասին ճշմարիտ գիտական խոսք ասելու ճամար Սնակը,անճրաժեշտաբար, դիմել է երկու իրականությունների լույսերին. Մեկն այն իրականությունն է, որիՀարազատծնունդն էր Մեծ Ըղձավորն Մեծ Գանգատավոթը՝ սիրո խոովքներով ու վիրավոր երազներով, տառապանքովու դանդատներով, մյուսն այն իրականությունն է, որի անունից Հետաղոտողը գրմեր նոր բանաստեղծության «արքայական նաճատությանխոսք է ասում ստեղծագործության արդիական Հավերժական սկղբի»՝ Սայաք-նովայի ու արժեքի, նրա ժառանգությանկենդանի շնչի «դրի ուրիշության» մասին: Հետնելով Սայաթ-նովայի աշխարճի կորագծին՝ անձնական դրամայից մինչն ճասարակական արատները րմբոնելու դղբերգություն,--այստեղից էլ մինչն «աստծո ծառայություն», սիրո աղոթքներից մինչն անարդար աշխարճի դեմ ուղղված անեծք, այստեղից էլ մինչն քրիստոննական Ճամակերպություն նույն աշխարճի Հետյ--Սնակը այնպես է կարդում Խաղերի էջերն ու լուսանցքները, որ դրանք երկնում են որպես «պատմության 4ՀիԽաղերի ու

ու

ու

ա-

ու

ու

ու

ու

'

շատակարաններ»:

տեսակետով, Հետազոտողի

որի Հետ չի կարելի չճամաձայնել, ՍայաքՆովայի ողբերգությունը իր դարի «մտածող եղեգնի» Հումանիստական լայն երազների ն «նեղ աշխարճի» Հավերժական վեճի տրամաբանականվերջա-

էր": վորությունն

Վ. Բրյուսովի Սայաթ-նովային անվանել է երանգների բանաստեղծ, այս գնաճատությոնը, Սնակը Սայաթ-նովայիպլոնհղիանՀաՀամաձայնելով մարում է ինքնաշրչումների շարան: Հետաղոտողը ասպարեղ է բերում իր ու ձիրքն ջանքը՝ զտնելու սայաթնովյան ապրումների Հարյուրավոր նհրանգներն ու նրբերանգները,նրա աշխատությունը աշխարձճիեՍայաթ-նովայի

րանգների մի կատարյալ տոնաՀանդես է. նա բացում է ՍայաքՆովայի սիրո ճոմանիչային րաբեղարածությանփառարանի կագծերը, նրա խորունկ տրտմուարդարության պատգաթյան մախոսության, Հեթանոսական քրիստոնեական զվարքության մռայլության հրանգները՝ճշդրիտ Սայաթ-նովայի թարգմանելով խաչակրությունն ու դարդի վիքխարիությունը, սիրո գերությունն սիրո նախավալելքը, նր դրաու

ու

ու

ու

ման

ու

Քըն

ու

ողբերգությունը, օրչնանանեծքը, Տրտունչքն ու

Զղջումը:

Սնակի «Սայաթ-նովա» Հետազոտություն, մեր գրականագիտության բարձր Հասակը վավերացնող երնույթ է։ Այն վերաշրջում է միջնադարյան գըրրբականությանընվիրված մենաՊ.

արոտ

Սաճյան

Համո

նասիրական ուղղությունը

ն

ավանդական-բագըրրությունների

նոր ուղիներ է պարզում Հետագա ուսումնասի-

րությունների Համար: ՀԱՄՈ

ԻՈՍՀ՞ԱՈՖԽՖ

«ոս»

գեա, Որ խոսում է ափի Հետ, Հոսում է «օրնիբուն... Գիտի ափին այն վճիտ կա անպաճույճ մի խրճիթ Գեղջկականմի տուն:

Զանգեզուրում կա մի

-

ծաղկած ունեէ նա եվ պատի տակ քեջ ընկած Մի գերանացու... Բակում քփեր կան վարդի, խանում-խաքուն մի բարդի կտուր

Ու

ծերեթջ ածու

Հայրական տունն |՝ Սաչյանի (Համո Սաչակի Գրիգորյան) Այստեղ է ծնվել Համո Սաչճյանըկամ Որոտանի հզերթին, ձորգյուղակում: Հաստատում է տան տոչմական «կարժիր 1914-ին կամ 1915-ին, Առաջինը գլուղի ծխական քաճանայիմատյանը: Այդ փլատակնաշապետականմեժ գերդաստանը,ալդված տանն է ապրել Խաչի պա բանաէ սկավել ապագա տեղ է նատել իրիկնաչացի, այկ խրճիթի չեմից Համո Սաչշյանը սկսել է կրթությունը ստեղծի աշխարճաճանաչողությունը: Սա ամո

դավթարը: երկրորդը`

Խառ

`

-՛

(ոբ դյուղի դպրոցում, ուր տարիներառաջ իբրն ուսուցիչ աշխատել էին բա«Ալեքսան վարԳառնիկՔալաշյանը, այնուճեւոն ԱկսելԲակունցը՝ նաստեղծ

`

ժապետը», որը, ժամանակակիցներիսվվատմելով,իր արնային լույսի ճետագիծն էր թողել բոլոր լորեցիների «ոգեկան աշխարճում: 1927-ին տասներեքամյաՀամո Սաճյանը, որ գյուղական դպրոցում ընձոու դամենը սերտել էրՀայոցայբուբենը, թողնում է ճայրենի քարավփներն ձավարով լի պարկը շալակին» Հայտնվում րբերը՝«չորաթանով է Բաքվում կ Հանդգրվանումմորեղբոր արկի է միջնակարդ տակ։ 1935-ին ավարտել 1939-ին՝ Բաքվի մանկավարժական դպրոցը, լեզվադգրական ն է Սիսիանում Բաքվում, բաժանմունքը: Սկզբումաշխատել իբրն լրագրող՝ ու

ինստիտուտի

այնուշնան ծառայել է կասպիականռազմածովայինֆավատորմում (1941-փորձեր: Առաջինոտա1945), միաժամանակ կատարելով բանաստեղծական նավորները,սկսած 1945-ից, տպագրվել են «Որոտան»շրջանային (միսիան) ն «կոմունիստ»(Բաքու) քաղաքային թերթերում։ Մի օր էլ, դեո զինվորական ծառայության մեջ գտնվելիս, բանաստեղծությունների մի փունչ է ուղարկում Ստ. ՁԶորյանին՝ամենախստապաճանջ -

գրողին:

1944-ին Զորյանի նամակ-ճրավերով գալիս է երնան ն Հյուրընկալվում նրա ընտանեկանՀարկի տակ։ Ջորյանինառանձնապես գրավում է «նաիրզեկուցում է կարյան դալար բարդի» բանաստեղծությունը:։Զորյանը 1944-ին մասին, բարձր գնաճատելով ճատկապես ապրումների արդում Հ. Սաչյանի տաճայտման բնականությունը,կենդանի թրթիռները, անկեղծությունը, կարոտի ն սիրո բանաստեղծություններիճշմարտությունը, ժողովրդականհրգեիի ոճավորումները, պատկերի անկրկնելիությունը («Ա՛խ, ասնս խարույկ լինեն՝ բոնկված կանաչ բոցով» ն այլն): Զորյանի զեկուցման բնագիրը տր1924-ին սլագրվեց «Սովետականգրականություն» ամսագրի մայիսյան Ճաէ

Ճճամարում է Հայրենական պաՍաճյանի ւրումշ: Զորյանը Հայտնությունը

տնրազմի արտաճայտություն, մի Հանգամանք,որ ինքը նույնպես Հաստատում է ճետագայում գրած ճոդվածներում ն վարած արցազրույցներում (օրինակ, (նոն Մկրտչյանի «Հետ ունեցած՝ «Պոնզիան օգնում է մարդուն» ն խմբագրությամբ զրույցում3: Սո- Զորյանի Ճակողութցյամբ 46-ինլույս

տեսավառաջին եզերքին» |«Ոբոտանի ժողովածուն Ստ. Ջորյանի ուշադրությանը ճետագայում պատասխանեց ՍաչՀյանը Ս

ձոն-նվիրումով, որում կան այսպիսի տողեր. Դուք ճոր նման խիստ եք եղել, Հոր նման կներոզ, Ջեր խորճուրը խորն է եզել Ու խրատր՝գերող':

"Սփ.

«Որոտանիեզերքին» գրքի վերաբերյալ տպագրվեցին ոգեշունչ գրախոսություններ, ուրախության խոսքեր: եվ, այսպես, ծնվեց նոր բանաստհղծը՝ կետերը, իր եյութ ունենալով վերասանցորեն ծննդավայրի աշխարչպգրական շները, Ճավատարմությունն կարուռներն Ճճավատը,որի բարձրագույն արաաճայտությունն էր «նաիրյանդալար բարդի» քրեստոմատիականբոսնաւտեդծությունը (ի դեպ նույն այդ օրերին ռուս թարդմանչուչի Մարիա Պետբովիխը տողացիի ճիման վրա տվեց բանաստեղծությանբնագրին ճամաիժեք քարգմանություն): ու

ու

,

22--661

է զինվոավարտվում Հետագայումդրումէ «Պատերազմը ծձամո Սաճյանը

շարունակվում է մարդու Հոգում», ապա պատմում է իր բանաստեղորի դրդապատճառը եղել է ծության ստեղծագործական «Հեռո՛ւ, Հեռո՛ւ, Հեռո՛ւ» տողը: ծառը: Դա այն ժամանակ էր, նրբ, ինչափին «իշել է բարդու ՀՎոլզայի ասում է, ճրացանո բաճի պես էր բոնում ն ապրում էր Ճեռավոր մանպես կոմյան կարոտ:երո.|։ «Որոտանիեզերքին» ժողովածուն առաջ բերեց որոշ ընդդիմաղրություններ, իբրն թե Սաչշյանըկյանքի բազմակողմանի Հարստությունը խցկում է «Ռրոտանինեղ կիրճի մեջ», իբրն թն տուրք է տալիս ֆոլկլորային պարզուՀափշտակված է լոկ բնության նակ մտածողությանը ն միակողմանիորեն ռանձին պատկերներինկարագրությամբ: Թեն Համո Սաշյանի պոնզիան Հնչում էր «տոպոգրաֆիական»պաթոԳյազբելի, Սալվարդիաշխարճագրասով, ծննդավայրիքարտեզի՝ Որոտանի, կան կետերի մեծարանքով, սակայն դրանից նա բնավ չէր դառնում ազգադրագետ-ֆոլկլորիստ, կոլորիտ ոճավորող, ինչպես դրություն պատկերացհում էին ընդդիմախոսները:Բանն այն է, որ որոտանյան շարքով Սաչճյանը արտաճայտում էր ոչ տեղական տագնապներու ոչ միայն անձնական ապրումներ։ Այդ շարքի Հիման վրա Սամուիլ Մարշակրգրեց. «ինձ իսկական բանաստեղծուՃաճույք են պատճառել Համո Սաճյանի խորունկ, սնեռուն է թյունները... նրա պոնզիայում ամփոփված բանաստեղծականինքնատիպ Հմայքով լեցուն մի ամբողչ աշխարճ»": Թեն զրնգում էին Հեղինակություններիբարձր գնաճատականներ,այդուամենայնիվ,Համո ՍաՀյանըինչ-որ անցանկալի եղանակով ճամաձայնեց Քննադատության պաճանչներին ու 4Ճրաճանդներին,որոշ ժամանակ դուրս եկվվ նվաճածի սաճմաններից: կարոտն ռազմի Հաղթանակի Հավատն արտաճայտող «ծաիրյան դալար բարդի» («ես երգիչ Հրի, սրի, շաճ չունեմ քո սիրուց զատ, Բեզ նման կանաչ կլանքով քեզ Համար ելած մարտի, կմեռնեմ, միայն թե դու դարերում ազատ խշշաս, իմ Հեռո՛ւ, Հեռո՛ւ, Հեռո՛ւ նաիրյանդալար բար«Առադի») ուժեղ բանաստեղծությանՀեղինակր գրեց ն Հծրապարակեց պաստ» (1953), (1947),«Սլացքի մեջ» (1950), «Սբածանըտափաստանում» թույլ սխեմատիկ դգրքերը՝կիսազուսանական չնչով ն անմեծամասնաբար կոնկրետ ՀՃղացումներով։Ճիշտ է, վերջին ժողովածուի մեչ կային սաճյանական բոնկումներ՝ ժողովրդական շնչով, սակայն դրանջ չդարձան լիարժեք բանաստեղծություններ: Բանաստեղծական կորցրած աշխարՀը` փորձ էր հ Քայրձունքի վրա» ժողովածուն (1955), որով որոռանյան նախորդ երգեր ավել վում են նորերը (մանկության ն պատանությանարծարծումներով), գրում է մի շարք ուժեղ, թրթոուն պատկերներ, որոնց թվումէր, օրինակ, «Հորթը».

իի մեջ

ն

պատմությունը,

ա-

ճոռ

ու

ու

վերագտնելու

--

Հորթ է նատել քնք ձորալանչին, Մի Թփերում կորած կածանի վրա,

կարծես թանդակված մի տերն լինի Մոր լեզվի «Հետթջիճակատին նրա...

Մշրքն է քրքռում, երբ ճոճվող քփի

ՏերնեըՀանկարծ քսվում է նրան, եվ թրթոում է մորթի Հետ նրբին՝ Սաղկած մասրենու ստվերը վրան...

քննադատԲ. Այս ն մլում բանաստեղծությունների վերաբերյալ ռուս ես, ոչ միայն այլն շատ ընթերցողներ Ռունինըգրեց. «Հավանորեն Սաճյանի բանաստեղծություններում լսում են Հանրածանոթմոտիվներ: ինչպիսի" մոտիվ: Կարծում եմ՝ եսենինյան։ Առաչին Հայացքից միայն պետք է զարմանալ: Վայրի Ճող, կովկասյան բըժայռերի կուտակում, ժլատ, քարքարուտ նության աչճեղվեճություն, որն այստեղ, Զանգեզուրիլեռնաշղթայի բարձունքներին, փրփրաբաշլեռներում ոլորվող Որոտանիափերին առանձնապես խիստ է, նույնիսկ ասկետիկ,--այս ամենը որքան Հեռու են մեր Ռյազանի բնությունից: Ամեն ինչ ուրիշ է ն Հանկարժ՝'Հոգեկան աշխարՀի նույն չարժումները, նույն սրտամերձ քնքշությունը, նույն էլեգիական քափանցումը»՛: Ռունինըխոսում է նան Սաչյանի Հնչերանդգներիոչ օտարածին, այլ բենական ծննդի մասին, որի առարկայականցոլացումներն են էլեգիական տխուր շեշտերով ճագեցած բանաստեղծություները («Մի անդամ էլ ոտքս դնեմ պատանությանարաճետին...», «Անտառումս, «Ամպ է նորից», «Քամու »ամբույրը, ն այլն), որոնց կապակցությամբ Գուրգեն գրեց, թե Մաճարին Համո Սաչյանի գրչի տակ բնության պատկերները դառնում են «բնավորություններ» ինչպես՝ «կերպարներ»՝, ու

Հուզված, անտառը ոսկեզօծված գլուխն օրորում, իր մեծ գրկի մեչ քամու Ճճամբուրած Փոքրիկ տերնն էր կարծես որոնում:

Ալեկոծվում էր

Ու

|

Համո

Սաճյանը որոտանյան շարքերի Համար անվանվեց «Լեռնային

խոր կիրճերը, բնության երգիչ», որին մատչելի են բարձր գագաթներն ու արծիվները, նա ոչ թե տարված է լեռնային բնության էկզոտի"ամպերն կայով, այլ դա դիտում է իբրն իր կենսագրությանմի Հատվածը՝ սագրությունը: նա դիմում է լեռների արձագանքին,ամպերի որոտին, բարձունքներին, մանկությանը ն այլն, արտաճայտելու աշխարճի չաչճելությունը ն ոչ քե «եղծված քաղաքակրթության» բնության» Ճակադրուքյունը: ԱՀա թե ինչու նրա ստեղծագործության մեջ ոչ թե միստիկացված, դեէ, այլ կենդանի իրականը, իր զույլն ու Ճոկորատիվ, Ճեռավոր բնությունն տով, բազմերանգությամբ: նա փորձում է ճանաչել ու յուրացնել բնության "«ճտրամադրությունը»,նրա «Ճոգերբանությունը»,բնության մեջ բեկված կյանՔի «ճրճվանքը:«Պեյղաժային» պատկերագրությունըմի Ինչ-որ տեղ էլ վերաճում է փիլիսոփայական իմաստավորման: երգերի մեջ»ժողովածուի մեչ (1962) Համո Սածյանըկերւոու Հին ու նոր պատմական այաստանի դիմանկարը: ինչպես ազգային վերածննդին, են ժողովրդի ստեղծագործ կյանքին նվիրված բանաստեղծություններում տոգեկան վերելՍաչշյանի Քին ն խանդավառությանը Ճամապատասխանուժեղանում են քաղաքացիաշեշտերն Հնեչերանգները: --..կան-ճրապարակախոսական Համո ՍաՀշլանըցանկանում է, որ «ամեն տողի տակ մեծ քաղաքացու սիրտը բաբախի». նրա Հրապարակախոսական պաթոսը ոչ մի կապ չունի ու

|, հուսա

«անաղարտ

ու

(Ըաաաոաո, Սոցիալական Ն ու

տարածված եբնույթիՀետ. դա, իճարկե,բարձրխոսքերիպաճառայնության եմ թոսն է («Խոսք բացել», «Ասում են Հին ես այնքան»,«երգ Հայլաստաերգերի մեջ», «Աշխարչում ամենից առաջ» ե այլն), բայց նի», «Հայաստանը ոչ

թն արձեստականը,այլ բնականը. ինչպես՝ Աշխարչում ամենից

առաջ

Դու

չող ես, երկինք

ու

ինձ

Համար բեզնո)յ|է միայն

արն,

Այս աշխար"ն աշխարճ արդարեւ

կամ՝

Մրրիկներ

են ղարկել նրան եվ խորշակներ դեղին, գարնան Բայը բուրել է ամեն

Հայոց փշատենին:

կամ՝

«ծվ սնփական պառլամնենտով կանգնել 1՝ ողջ «ողադնդին ազգնրի մեյչ.-Հուլս առաքող սին | Հայաստանը Այսոլի Մեր նորօրյա երգերի նջ...

(երես

թեն ՍաչՀյանը,

ամեօգտագործում է ազգային ղարդանախշեր եից նվազ քանակով), սակայն երբեք չի գրել զտարյուն պատմականնյուէ, որտեղ քով բանաստեղծություններ:նրա պատմությունը իր ժննդավայրն ն բեկվում են իր «տունը փոքր (ինչպես գրելԷ Լ. Անենսկին), աշխարչճը»: մեծ Հայրենիքի զգացողությունները: է գեղարՍաճյանը ազգային պատմության օրնամենտը վեստականությանաստիճանի: Դրանով է բացատրվում, որ տոնաճանդեսնեբի ն շքերթների ժամանակ ռադիոյով ճաղորդվում են նրա սական շնչի պաթոսի բանաստեղծականէջերը:

բարձրացնում

ու

Հրապարակա

ու

առաջին շրջանը ն Ավարտվումէ Համո Սաճյանիստեղծագործության սկսվում նորը՝ «Մայրամուտից առաջ» (1964) ն «Քարափների Ֆրգը»

(1968)

գրքերով: ՀՈՐՐՀ

«Քարափներիերգը» գրքի մի բանաստեղծության մեջ, դիմելով իր ծնըն«Քո Սա իր ասում եմ է՝ սարերին դավայրին, Սաշյանն թիկնելու նորից: Համար դառնում է ամուր դավանանք:նույն այդ բանաստեղծությանչշարունակության մեչ, արդեն քանինհրորդանդամ, ՍաՀշյանը բերում է ճավատարմության երդման խոսթը. --

ու

..եվ Հողնաշավիղ աշխարճների մեջ Ինչ կանչերով էլ ականջս շչաճեն, Հ ինչ սնբնրով էլ սիրտս «աշարեն, ինչ Համերով էլ կաշարեն լեզուս, Շաղոտ չուրթերով չարականաչութ Քո շշուկներն եմ կրկնելու նորից... .

.-

Այս պարտամուրճակ-խոստումը ծնվում է Հայրենի «կանաչ եզերքից», որի Հավատարիմ թիապարտն է Սաճյանըն որը ամեն ինչ է նրա Համար: Խոսքերըոչ թե Հալտարարություններեն (թեն դրանց մեջ կան ինչ-ինչ ծրագ340

՛ բային նստվածքներ), այլ աշխարչազգացականաղբյուրներ՝Հոգեկան խորմթերանոց, բերկրանքի ակունք ն Հքրդակցության վայր, բարոյախոսության տնառիկ թիկունք, Համո Սաչլյանի կանաչ եզերքը անցյալի մեջ սուզված Հուշերի մեջ եր«Հիշատակաց Լնկորված, պատրանքի քողը իբրն առագաստ բնետրած սենիրը» չէ, որի նրազանքներով ժողովրդի մյուս Հատվածի «անապատի պատգամում էին. «Հիշատակըմեր միակ ապավենն է, իըբնդի» հրգիչները Հիշնեցե՛ք».Սաչյանի Հայրենի եզերքը չափազանց շոշափելի, առօրյայի չափ գրքերի գրախոսություննեճարազատկեցություն է: Բանաստեղծիռուսերեն բից մեկը կոչվում է «Վերադառնալու արվեստ»: ՀամոՍաչյանն, իրոք, տիրաՆա վերադառնում է այնտեղ, պետում է «վերադարձի» այդ մեծ գաղտնիքին: ու որը «ճողոտ շաղոտ սրբավայր է», ուր «օթնան է ընտրում վերջին երամը Տոգնած կարապի», ուր «սարերը քնած դարեր են, պատմություններեն անճերքելի», «մամուռից ու սունկից արնի Հոտ է դալիս», «աշխարչաստեղծման Հեքիաթն են Հուշում Հերկերի մեջ ծլող Հանդերը», «մեռած Ճույսերը ծնվում են կրկին», ուր «սբրտի կոտրված կաքավը առաջին սիրո մորմոքն է պատու անտես, իրական ու խորճիղավոր 4Հրաշքէլի ուրիշ, աննման մում», «... են Հեռանաս ներ Հողոտ կատարվում»: եվ ինչպես այս կապույտ Հողից ու ծիածանների գույներով ե երկնքից, էլ ինչպես չներկվես մայրամուտների չխոստովանես՝«թափառողթախիծն եմ Հողիդ...»: Սա վայիկենական բոնկում չէ, մտորումների ճետնանք: ալլնրկարատնե են, բայց դրանք ոչ Թե իր Սաչճյանիտողերը խոստովանանքային իՀարկե, էությանմեջ մեկուսացած բանաստեղծի խոչեր են, այլ խոստովանությունմենախոսություններ«զրուցակիցների» Հետ: Նա մենախոսում է աշխարչի ճետ, խոսումէ իր «ոդսերից ցավերից (մի տեղ ասում է, որ «Բանաստեղծությունը ծնվում է ցավից»)": Սաչյանի Հերթական գրքերը Հերթական են ժամանակագրությամբ, բայց ոչ թե բովանդակությամբ: նույնն է Հասցեն Հնաժյա՝ հր «ճրաշքներով, բնությունքմանկության Հուշերով, աշխատանքի մարդկանց կերպարներով:նույն Հոգեկան խմորը՝ Սաչճյանի«գեղջկական» տոչմիկ գծերով, լեռոնաբնակի անվթար ու

ու

ու

շնչառությամբ, Հաստատուն քայլվածքով: Ամենուրեքիր արմատներին Հավատարիմ բանաստեղծն է, զգացմունքավելի իմաստեացած-Վամանակի խաՀերով. յդ-

Վերճվ ավելի բյուրեղացած, կով»(է.

տոծրջը բանաստեղծիա̀շխաիչում Ցարննց)ւ Քարափների

«մ

ամե-

նաթանկագին ու Հարազատանկյունն է, կարոտների վերին գագաթը, ինչն ասում պես է, թե այստեղ «օրն ուշ է լեռնային բնությունը, որի մասին մթնում»։ Այդ նախնականաշխարճի ամեն ծվենը իր գույնն ունի նրա խոսքի մեջ, իր շունչն ունի նրա Հոգում, խորչուրդն ունի նրա ինքնազգացողության

մեջ.

--

իչավ սարյակ: դաշտում--ծիլ էր կտուցին.-Շուրթիս վրա մի կանաչ տող էր քպրտում: Արտից տատրակը քոավ--Հասկ էր կոուցին.-Շուրիիս վրա մի կարմիր տող էր քպրտում:.-

Ծիձառն անցավ երկնքով--ամպ էր կտուցին.-Շուրքիս վրա մի դեզին տող Լր քողրտում:--

էր կտուցին.-կոռաց ագռոավր ձորում--ձլուն Սրտիս վրա ժի ճերմակղող էր թպրտում: '

ոչ Բնությունը

թն «առեղծված է», այլ բարեկամության, կլանքիչ սիրո, «Ճաբազատությանկինդանի աղբյուր: Համո Սաճյանը չի Հափշտակվումբնության շքամուտքով, այլ սուզվում է խորքերը՝ Հայտաբերելու այն արժեքները, որոնք լայնացնում են մարդու էության սաՀչմանները:Մի էությամբ ստուգվում է մյուսը: ՞

«Քո

գիրկն

եմ

եկել,

որ

ձալնագրեմ

Քո պատաննական

Առողչ, անվթար

Ռր Մի

քո

չնչառությունը, բարությամբ վերանորոգեմ

ինչ-որ չափով խարարված Խախտված,

Ու

վերադառնամ

Ոտքերիս վրա Ու.

Հովիտներիդ

ծս

եմ բարությունը... վերածնված,

տարաճետներիղ ծաղկաբույր փոշին...

Վերադառնումէ բնությանը ոչ քե փախուստի սլաքով, իրստացման նշանաբանով: /(Քարափների փրգը» դիտված

են

այլ

կնքնաճա-

քարափները ժողովածուում իբրն բարության, մարդկայնության աղբյուրներ: Աոչասարակ

Սաչյանիստեղծագործության:մեջ

Հմտկապես ալդ. գրքում լայն տեղ է գրավում քար խորչրդանիշ։ Այդ նրնույթին տարբեր բացատրությունվ. Դա ներ նն տվել: յանն, օրինակ, մի Հոդվածում ղա բացատրում է Սաշյանիծննդավայրիզանգեզուրյանժայոնհրնու քարափներըպոեզիա բերելու միտումով: Մեկ ուրիշը գտնում է, որ, լինելով քարի աշխարճիծնունդ, Սաչլյանըարտաչայտում է իր ծննդյան շարժառիթը՝«Քարերից ծնված բա«Քարը,--գտնում է Վլ. Գուսնը,--Հայաստանի կոլորիտն քաստեղծությունը»: է, ֆոնը, Այն ճայրենիջի է. խորչրդանիշնայն ինքը աշխարճի «իրողությունն ծամո Սաշլանը վերադառնում է էջ", ԱՀա թե ինչու ալդպես պարբերաբար ու ջար քարափին. ա ե

կ

հրար գլխի նստած սարհր, Ջորեր քնած իրար ծոցում: Սարերի մեջ ձորերի Մի ջարեղեն իրարանցում ու

Սարծրի մեչ ու ձորերի Մի քարեղեն իրարանցում... եվ մի ջարափ-քարերի մեջ, Գլուխը կախ, ձեռր ծոցում: Մամուռ-շապիկ ունի

«Հագին,

պատառ-պատառ, Մամուռ-թիկնոց

Գլեին քաղված մի քենի ոտքերին մոշ ու մացառ...

Ու

կանգնելէ Թե

լուռ,

`

խորՀչրդավոր.

արավ, պիտի առնի, Թոռ ու ժծոռով, իր Փարեղեն Հետը տանի... Գերդաստանն լ թայլ

հկրապեսքարաստան է, --որտեղկան աՀայաստանք

ավելի քան քսան ցագաթ, ավելի քան ճարյուր բարձրություն: Քարաստանըայն երկիրն է, ուր ւ

'

Քիչ է Հողը

ն

են

առատ

քարն

նրա Հետ կապված ճիշողություններն ու

ու

կարող ենք ասել, ռեղծվածները: Անվերապաճորեն այս

բոլոր

առումները:

իրապես՝

նկատի ունի Սաչճյանը

Ուր որ Քարե

նայում եմ, քարե բարձունք է, արցունք, է, քարե ժպիտ, է "ւ Քարե սարսու" Քարե սունկ է,

կամ՝

որ

ա-

Քարե ծաղկունքի քնքշանք

է

մ

բիրտ:

Քարե ամպրոպ է ծիածան Լ, Քարե լծկան է քարն մաճ, Քարե մագաղաթ, քարե մատյան է, Քարե խորՀուրդ է ու քարե խաչ: Մեր բաժին աստված, քու սիրտն էլ քար էբ» Որ մեզ ջարերը տվիր նվեր, Բայց ֆո կլյանջր կարճ, մերը երկար էր, ու

ու

Ու

երկարում է քջարերնի վեր...

եվ այսպես, շարունակ` «Քարե մրրիկ է

ու

վբզում, քարե տանջանքէ...»: Ավ. իսաճակյանը գրել է. մամոռտ

այս

բուքէ», «Քարնընդ-ծ-ծ--

ս..ԾունիրԲջէ՛ր

եվ

քարի

երկյուղած ժայոր

մեծ

-սրտով՝Համբուրի՛ր եղբայրնՎ Ք" երեց...3

ԽոնարՀ նա

իմաստությանայս շառավիղով էլ

Համո

պի իր քարափներն սարերը, անտառներն ու Սալվարդը։դեպիիր «կանաչ եզերքը»: ու

...Եկել նստեմ

եմ,

որ

քեզ

Խոսթ-խոսքի

Սաճյանիայս

ու

է դեՍաչճյանը վերադառնում

ճովիտները, դեպի

Տյազբելն

մի անդամ էլ Հետ,

տամ,

խորՀաւրգ

անեմ...

տողերը ոչ այլ ինչ են, եթծ... բնության գժերով իրեն ստուգող, բնությունից դաշնության ոգին վերաքաղող մարդկային ան«Քարափներիերգը» Ճարստացման պատգամախոսություն: ՛Ճատականության դրքում ուշագրավ էր նան զարմանալի, եղբայրական-ծնողական արյունակճետ: Հասնող պես-պես մտերմությունը բնության ցության դրվագների Այդեն, մեկր մեկից ուժեղ ն իմասզիսի բանաստեղծությունները շատ-շատ տուն, ինչպես, «Քարավփը». օրինակ ն

նման

Սանը նստել է քարափլ: ձորում, Հյուրբնկալ տերի մանկության ձարի: Ծակատից քարհ քրտինք ե ծորում, Ռաից կախվում են մամուռ մորի: նստել է ձորում երկինջի դեմքին, Սանի նստել է նե ամեն մեկին իրեն արժանի պատիվն է տալիս. Վայրի աղավնուն Հաճարը վայրի,. Մոլորված ամպին իի ջիվն է տալիս, խրտնած Փթարայծին՝մուքն իր քարայրի: Հոգնած ճամփորդին պատիվ է անում, ու

Ցրտին՝տպբությունՀոգեպաճուստով, Շոգին՝ձյունաճամ աղբյուրովանուշ եվ իր «տվեբի լայն ցառագաստով...

Բնության դրվագների «անանձնական» էության սաճյանական մեկնաքումանյանականբանությունը փոխկանչի է գնում Հայոց բանաստեղծության

ավանդներիՀետ: մեծարենցյան-իսաճակյանական-բակունցյան

Թումանյա-

նականը կյանքի անսաչմանության ն «կյանքի ճրաշքի» ըմբոնումն է, մեժարենցյանը՝ անանձնական«բլլայի»-ների մարդասիրությանճանգանակը,իսաբնության բարեկամությանն մտերմության շունչը, բակունցՀակլանականը՝ յանը՝ «բնական մարդու» վերադարձի մեծարանքի շերտը: իսկապեսոր «լեոճշգրիտ է Վաչագն Դավթյաները գնում մտնում են երկինք»: Միանգամայն նեիդիտարկումը, թե Համո Սաչյանը ներկայացնում է ոչ թե բնանկար, այլ քարափի, ժայոի՝ Հայ մարդու դիմանկարը" Բա Վերջին առումով նրա յան մեջ աչքի են ընկնում երկու «Պապը»ն «եզը», որոնց մասին շատ է գրվել մանաբանաստեղծություն՝ ռուս վանդ քննադատությանմերՊապինհնախատիպարը, ինչպես Հաճախ գրում է Սաչյանը, Խաչիպապն է, որ անմոռաց Հիշողություններ է թողել:Պապի բնավորությանգլխավոր գիծը աշխատանքնէ:

ԾԱ գործու

իր

ա.փմ

իմ

պապը պապը

վարելէ,

ցանել

է,--

շարունակումէ պատումը Սաշյանը ն պապին Համեմատում քարափի Հետ' գտնելով նմանություններ: Այնուամենայնիվպապը մեռնում է այնպես, ինչես ապրել էր՝ մաճր ձեռբին, իր իսկ Հերկի մեջ: Ավելի ցնցող տպավորություն է թողնում Սաչյանիմոնումենտալ, ինք--

նամոռաց, բարի եզը,

էության, մարդկային բնավորություն է: մեջ ասվում 1՝ Բանաստեղծության որը,

ըստ

'

Մի

գերդաստան նրա Հույսին էր, ուսին էր, շարմաղ լիալուսին տ կ Ցակատին մեծ

Գարունի բացվեր՝՝ լուծը

"

Եզն այսպիսին էր...

եթե բախտր կսրբ, եզի

էր, իջուկն Օջախի ծուխն էր, նախիրի չուրն էր, նա շինականի մակ եեցուկն էր, նրա` բազուկն էր:

ծրբ

ճիպոտը կողին շաչում էր, աճում ինքն իրենից լուսնում, էր, ինքն իրեն տիրում նվաճում էր. եզ էր, քաշում էր: ւ որ

Նա

ու

«դ

եզան կերածը դարման ինջի բարության քայլող

Համառ,բայց Ի՞ն.

Սա մում

են

աներ,

ն

եզ

սեզ էր, մի դեց էր։ խոնար4 ու ճեզ էր, էր.

ժողովրդական Ճայ երգի՝դութաներգերի, «Ախպերջա ՞ն» քնքուշ խոսքով:

եզն է, որին դիՀորովելի

-

ու

Համո

ՍաՀչյանը,ինչպես պապին ու

եղանը Հիշելիս, այլն

շատ

բում դիմում է իր մանկության ավարներին:

դեպքե--

մալրրո կլանջքի ամենալավ ժամանակն է, անդամ այն Մանկությունը դեպքում, երբ աղքատ, անչուք,չուզախորբվ է: Սաչճյանիմանկության մեջ,

ինչպես երնում է բանաստեղծականՀուշարկումներից, եղել են բազմաթիվ գունավոր-նախշուն պատկերներ, սակայն դրանց բարձրակետը «Օրը մթնեց»

--

Հովվերգություննէ.

--

իջնում ձին լխոչճուն, խոնաիչ Դեզերի ուսին Մի կաքնաչունց եթկնակամարչ Մի ծերատ լուսին... Մեկը ժեկից ամաչելով: եվ զուսպ,ե՛ Հավան,

նստում

էին

կիտածի

ու

նստոմ

էին

մերոնք

կարգով

.-

ավագ: սպասում

ն

Մինչե պապը գար, Մինչն բակում Ծաղիկ եզան Ձանգը Գլնգար: Փապը դալիս, սուփրի գլխին նստում էր չուքով: եվ լցվում (ր տունը դաշտի Բուլր ու շշուկով... Ու

երբ

ձեռջն (ր

տատս

առնում

Շերեփը իր ճին, "Փդալները բնազդաբար Աղմկում էին...

Համո պարզ

ու

Սաչճյանըանմնացորդ նվիրված է իր մանկությանը, երբ երբ՝ նախնական էր, «անղաղտնիք» էր ու անխորչուրդ, կարծես

ամեն

ինչ

ամեն

ինչ

Հասկանալի էր,

Ոչ մի բանի մեջ խորչուրդ չկար,--

երբ՝ ամենամեծ Հրաշքը իր գյուղն էր, ճՃայրենականգեղջկականւունը՝ «անինչով, սլաճույճ խրճիթը», որը իր շրջապատով, ծառ ու Թիով, ամեն-ամեն է «բուրում մանկությամբ», այդ մանկության վերճուշները՝ Աբ.

ինձ

այնտեղ տարան,

ԼեռնաչխարՀչը տարան Այն երկնամերձ,--

նախնիները «Ապրում էին, մեռնում», «Աղոթք էին անում Ու բախտ էին բանում»,«Հույսերէին թաղում, Հոգսեր էին քաշում», «եզան վզից ուլունք Ու զանգ էին կախում»՝ ուր

`

«..ծվ Ու իմ

ապրոմ են Հիմա Հեբիսթ են ասում Հուշերի Հարուստ

Տերության մեյ...

բանաստեղծականաշխարՀր ներկայացվում է իբՍովորաբարՍաՀչյանի ն ըն մի կետից սկսված նուլնանման կետերի վրա շարունակվող ստեղծագործություն, առանց զարգացման աստիճանականության, Օ Դա միանգամայն թյուր պատկերացումէ' ունեցել է զարգացՍաճյանիբանաստեղծականաշխարՀըիրականում ման աստիճաններ՝որոտանյան պարզալուր երգերից մինչն «Բարձունքիվրա» ն մյուս գրքերի որոշ առումով ՀրապարակախոսականՀնչերանգները, ապա երգը» ժողովածուների փիլիսոփալաառաջ»,«Քարափների «Մայրամուտից Ճճրապարակումկան-բնապաշտականթափանցումները, այստեղից էլ վերջին ների («Սնզամ, բացվիր», «Իրիկնաչաց», «կանաչ-կարմիր աշխարաշուն») Հի կարգն ու սարքը քննող «դրամատիկական պայթյունները»: ինչպես «Իիիկնաչճաց»գրքում (1922), այնպես էլ «կանաչ-կարմիր աշուն» (1980) ժողովածու մեչ Սաչյանի բանաստեղծական աշխարճի վաղածանոթ Հենարանները՝ մանկություն, Հայրենի տուն, բնություն, այլես երնում են իմաստային նոր նշանակություններով։ Ոչ միայն նյութի ուղղակի անդրադարձումներով կամ առարկաների զուգորդական-խորչրդանչշային պատկերագրությամբ, այլն «աշխարՀի բանի» փիլիսոփայական սուզումներով, Այդպիսի նշանակետունի Հատկապես «կանաչ-կարմիր աշուն» գիրքը, որի մեջ օբնան Համո նկարիչ» «ֆոլկլորիստ» Սածշյանը,բնավ չօտարանալով իր ներքին աշխարճիբնորոշ Ճոգեկանշաղախից, այսպես կոչված, «արմատներից», այդ Հարուստ ավարով էլ Հասել է մայրամուտին,օԱնռան գագաթինս՝ասպարեզ Հանելու իմաստուն Ճասակիիր մտածմունքները: նրա բանաստեղծականաշխարձիլուրօրինակ շարժընթացը՝ երնույթների անմիջական-Հուզական յուրացումներից դեպի կյանքի էության օրինաչափությունների ճանաչումը,--պսակվելէ մի շարք բնական ն վառվոուն բանաստեղծություններով։ Այդպիսինէ «Քունս չի տանում» բանաստհղծությունը, որով ծանոթ բնանկարի մեջ թաթախված բանաստեղծը տրվում է տագնառոլալիցտեսիլքին. առ

««.Սուզվել Ու

եմ

միտջ եմ Ինչո՞ւ պուտի

Քունս

չի

իմ

խորքի մնչ

անում...

ճոքքի մեչ

տանում,

Որ երազիս մեչ՝ մեր տան Լույսերն էլ վառեմ, կանչեմ, մերոնք արթնանան կարոտս առնեմ...

Այս շարժումը՝ բնության գունագծերից դեպի «Հոգու պելզաժը» Սաչյանը ցուցադրում է աշխարճի դրամատիկ շունչք ներկալացնող բակունցյան

լիցքի Հետնյալ պատկերով. «ինչո՞ւ պուտի ճոճքի մեջ Քունս չի տանում»: Այս Հարցի պատասխանն են, ըստ էության, բանաստեղծի Հուշային դեպի մանկության ափերը, իրիկնային-մալրամուտաճամփորդությունները մին մտորումները, որոնց մեջ փորձում բանաստեղծը է պարզել աշխար4ճի ներքին գաղտնիքները, կապերնու Համաձայնությունները։ Այս շեշտով Սա4յանի բնապատկերը,Հուշապատկերը,զրույցը այլես իրենց սաճմաններնընդ"348

որոշակի կետերից մինչն աշխարճի բանա-՝ աշխարձչագրական աւռեղծական մոդելիաստիճանը: Աշխարտճի մի ամբողջական տեսություն է, օրինակ, «Հողմը անտառում» բանաստեղծությունը, որում անտառային բնանկարչության ամենասովորական Հատվածը երնում է մարդկային կյանքի դրամատիկ սուր տարերքով: դեպի վաղեմի այն իմաստությանը, թե ծառը մարդու կրկնորՀակվելով դըն է, «անտառիբնանկարում» Սաշյանը որսում է դրա մարդկային-կյանքային ճամարժեքը. լայնում

են

-

Շղե՞լ եք

երբնէ

Տեսե՞լեջ,

անտառում,

թե ինչ է կատարվում,

է անտաու երբ Հողմը մտնում Ճչում են «Հավքերը, թպրտում

եվ

բրենց երկբնք են չպրոտում, են Հավջերը անթքաո: Թափվում են րները ճյուղերից, կախվում են ճտերը շյուղերից, Դողումծեն ճտերթ անթն, Ֆախչում են ճտերը բներից, կառչում ծեն ծառնրի բներից: են Մնում ճտերը անտեր... Մնում

Հոկաճեր տապալված, եվ Հետո... Եվ բներ, ե բներ խափանված, Հավքի ճիչ.. Մէղվի Թի... Աշխար...

Այսպիսիխորություն

ունինան

«Անձրն է գալիս» ըանաստեղծությունը,

մի բալլադակերպ պատում, մանրամասների մեջ բացարձակապես ստուլգ որը բնության մողելով պատմում է մարդու ճոգեկան փոթորիկներից. ...Յոք օր է բացատի եզրին Գլուխը «անել է սունկը, 8ոթ օր է գլուխ չի քսփում, Խեղղոմ է խեղճին արցունջը: Ցոթ օր է թոչուն՝ բնում... եվ վախից աչբերբ փակ են: կտուցի կրժջին է դրել, Ձագերը թների տակ են: Ցոթ

օր

է

ձորերբ ժքնել,

Սարերը մթնել, մթին են, Ուզում նեն բան խնդրել ամպից կայծակներն ամպի շրթին .են: եղջերուն յոթ օի է սարում Չի տեսնում ստվերն իր գլխի, Թվում է, ուր որ է աշա իրենից աղբյուր կթի: Ցո օր է չեմ գնում անտառ, Ցոթ օր է ոտքս կապված է: աստված, իսկ է՞նչ Է մոռածում Երկնային ալս ի՞նչ կաթված է...

Հայտնագործումների մեկնակետը «Աշխարչիբանի» փիլիսոփայական

իրազործվել է գոյության իրարախույս բնեռների, կյանքի լույսերի

ու

Հոթ

նծրի դրամատիկ բախումների Հավասարակշոության, դրանց ներդաշնության սլայմաններում։ «Աշխարչի պարզության» դավանանքիդիրքերից էլ բանաստեղժը մեժարում է նախնյաց «կենաց արմատները», որոնք քաղաքակրթության զարգացման արդի աստիճանում ես պաչպանում են իրենց ուժային ճղզորությունը. Լար

եվ դառնամ դարձլալ Հավքին աղոթեմ, Աղոթեմ ձաղկին, Հասկին աղոթեմ Աղոքեժ խոտին, եվ դառնամ դարձյալշողին աղոթեմ, Արդար քրտինջի ցողին աղոթեմ, Աղոթմ

խոփին,

եվ դառնամ դարձլալ խոսքին աղոթեմ, Ոչ քե անցավոր ցոլքին աղոթեմ, Աղոթեմ խԽորբին... Ամեն Ու

շր

լույսի

բացվող «ոտին,

լովսին

աղոթեմ

«կենաց արմատների» մեծարանքը 0-րդ

տագնապներն ու դրամաները խորապես ճանաչված անչատի յուրօրինակ վերադարձն է դեպի այն արժեքները, որոնք ի վիճակի են դեռ այս «ալեոր աշխարճին» տալու Հույերազանքի, գեղեցկության, բարության ոիչջաչելության, ներշնչանքի, ոգու, Հունդեր: Բնավ անտրամաբանականչեն Հնի ՀիշատակներիՀանդեպ նրա անկասելի մղումները. դարի

ԳիտիՀավատամիմաստուն Հասկին, Որ մեռնելով է աշխարձը պաչում,

եվ ինջն աշխարչից ոչինչ չի չաճում...

ն օտարի, Հարազատի

լույսի ն մութի, շիտակի ն ծուռի, իրականի ու անիրականի Հակասական իրադրության մեջ միանգամայն Հասկանալի է «ինչո՞ւքունս չի տանում» բազմանշանակՀարցը, որը, դատելովՍաչշյանի ոչ միայն բանաստեղծական աշխարտճից, պերճախոսություն գեղարվեստական Հէ, այլն նիա տագնապներիանխարդախցոլացումն է: Սաշյլանի՝այսպես ասած սննռումների, նրա «ծրագրային վերադարձերի» առանցքը, այսպիսով, ազգագրական-եզերքային մթնոլորտի «ուշային ժամանակների Հայտնագործումն է, երբ «քաղաքակրթության շունչը» չէր աղարտել կյանքը, ամեն ինչ բնական էր՝ ծիծաղը ծիծաղ էր, ցավը՝ ցավ, խոտը՝ խոտ, շունը... շուն: Մի շարք բանաստեղծություններ ոչ ենթատեքոտային,այլ բաց, անմիջական խոսակցություններեն ժամանակի Հոգսերի մասն, ոչ միայն ծննդամասշտաբայվայրի ու իր երկրի, այլն Համամոլորակային տիեզերական նությամբ: «Թե ով եմ ն ինչ» ՀարՍաՀշյաննունի մի Հրաշալի բանաստեղծություն՝ ցումնային վերնագրով:

Սկիզբը՝

եվ

աչքերը Հարցնում են դարձյալ, ով եմ ն ինչ, եվ իմ ճանապարՀն ո՞ւի | վերջանում...

Թե

ջ»

են Հետնում Մեկըմեկից տպավորիչ պատասխաններ

ճարցին: Բաստերնիսռեղծվածային ջանք, նաստեղծն իրեն Համարում է ծառին դողացող սիրաճարված ճավքի թնավոր ներշնչանք, լեռնային Ճճողսաբնո առվակների տառապանքակիր,արտերի Ճասկավորմանխորչուրդ, նախնադարյան քարանձավից մեր օրերը Հասած Հառաչանք. այնուճետե՝ այս

Աչջն ականչն եմ հս մայր բնության, Գիտակցությունը նրա մարմնավոլ, Հասակակիցն եմ նրա «նության ծաղկումը նոր... եվ ծլարձակումն ու ու

-՛

ինքնաճանաչմանարձանագրություն: Ավելի բախտավոր, ավելի նշանակալից պաճ չկայ, քան այն, երբ բանաատեղծը ճանաչում է ինքն իրեն, իր աշխարճը, իրականությունը,վերջապես, յուր ճակատագիրը: պատը Հայրենի եզերքի բնության չքեղ տեսիլքն ալդ Ճակատագրական էր՝ լեոնադադաթներ, գետեր, կայծակներ, կիրճեր, ժայոռնր,քարափներ, սնձրններ, բազմազան-զարմանազան գույներ, ձներ, կերպարանափոխություններ, շարժումներ, ալն ամենը, ինչ Հարստացնում է մարդու Ճճոգեկան ներքին աշխարճը, վառ պաճում կենսունակությանլիցքերը, մարդուն ետ վանում աղքատացման վտանգից: ինքնաճանաչմաննույն այդ ճակատագրական բանաստեղծըՀասկացավ, որ բնությունը, այնուամենայնիվ, բան Հէ, այլ բարդ, Հասարակ բազմաշերտ, խորճրդավոր գաղտնիքներովլեփ-լեցուն իրականություն է, որ անճրաժեշտ է սուզվել նրա էության խորքերը: մուտքից մինչն այսօր Հիսուն տարի, Սաշյաշուրջ Բանաստեղծական կ նրչ րոտ էության, դրում է մի երկար-երկար բանաստեղծություն՝ «Մարդը բնությունը» առանցքով, այղ թեմայի տարբեր-տարբեր եզրերով: Բնության անդրանիկ արծարծումներնառավելապես արտաճայտում էին նրա ճայրենասիրականանմիջականներշնչանքները,ծննդավայրի աշխարձճադրության ու բնապատկերի կարոտը, նվիրվածությունը Հարազատ եզերքին ու է «Որոտանիեզերքին» ժողովածուի Հիմնական բովանՀողին: Այդպիսին ն դակությունը, որը ասպարեզ Հանեց բանաստեղծինտրված առաջին բնութագիծը՝ «պեյզաժիստ»: իրապես, առաջին բանաստեղծություններումՍաշճլանըպեյզաժիստ էր դերազանցորենֆրանսերենբառի ստույգ նշանակությամբ՝«բնություն ն ապստույգ

պաճին

րելակերպ։ Սա

նշանակում է նան մայր բնության ն մարդու սոցիալականէության կապերի թափանցում, ասել է քե «բնական մարդու» մեծարանք, որը նաՀասլետականանշարժության վերադարձիկոչ չէր ամեննին, այլ անցյալ օրերի մեջ եղաժ բարոյական-ճոգեբանական արժեքներիՀրաՃրում: Բնությանն մարդու կապերի նմանօրինակմեկնաբանության օրինակներըքիչ չեն նրա բանաստեղծական շարքերում, սակայն այդ առանցքիբարձրակետը«Պապը» ծանրաճայտբանաստեղծություննէ բնության արդար զավակի՝ Հողի աշ-

խատավորի, մոնումենտալ կերպարով: Համո

Սաճյանիստեղծագործությանմեջ աստիճանաբար «Մարդըն բըհությունը» առանցքը ՀարստանումԷ նորանորմեկնություններով, որոնցից

բնության նախնական մեկը բնությանվերադարձի, գույներին ավելիստույգ` կանչն է, վերադառնալու

Վերադարձիայդ խորճուրդը կոչված է արտաճալտելու այլ, ավելի ժամանակակից բովանդակություն մարդու մեջ արթնացնելու ն պաճպանելու

մարդկայինը:

--

Հատկապես«Քարափներիերգը» ժողովածուից սկսած (որին Հետնեցին աշուն», «Տոչմի «կանաչ-կարմիր առաջ», «իրիկնառացս, «Մայրամուտից է գնում Հայկանչը» ն մյուս գրքերը) շարունակաբար խոստովանության

քարափին, սաբ իննի եզերքի բնության պես-պես դրվագներին՝ ժայռին ու ճովտին, մասրենիներին բարդիներին, կածաննեձորին, անտառին րին ու արաճետներին, Հավատարմության, երդվյալ նվիբվածության ու «զերբությանսսլաքով: Դրանք՝ Հավատարմության ալդ խոստովանությունները, ոչ թե քաղաքագեղեցբնակի Ճափշտակություններ են Հեռավոր բնության «ճրաշքներով» | կություններով, այլ բնության մեջ տարրալուծվելու միջոցով իր մարդկային ինքնությունը, «ճոգնաշավիղ աշխարճիռ մեջ սեփական անճատականություվ եր վերանորոգելու ն վերագտնելու ներքին մղումներ: Բնությունը ոչ թն աստվածային կացարան | պանթեիստականաշխարՀազգացողության բովանդակությամբ, այլ մարդկային էության ամբողջացման «ակունք»: Հենց այս ուղղությունն էլ թելադրում է Սաճյանինշարունակ խոսք բացելու Հայրենի եզերքի լեռների ու-ազբյովրների, զրույց ժայռերի ու ու ետ, «անտառային ճեքիաթների» իր պապերի նախաճայրերի «ողի Հետ, այդ զրույցների մեջ արծարծելու խղճի, բարության, կեցության կատարյալ չափանիշների որոնման թեման՝ բարոյական այն արժեքների, որոնք այնպես անճրաժեշտ են ժամանակակից աշխարչին։ Ըստ բանաստեղծի դավանանքի՝ «ակունքները» ունեն ներգործության, մարդու օտարացումը խավփանելու Հզոր ն անփոխարինելիուժ: ինչպես Ակսել Բակունցը, Համո Սաչճյանընույնպես, չլինելով պանթեիստական աշխարճազգացողության գաղափարակիր, այդուամենայնիվ բնուքյան պաշարների մեջ է որոնում այն «աստվածայինը»,որը Ժարդուն կարող ն է վեր բարձրացնել առօրեական Ճոգսերից, մանր չնչին կրքերից նրան դնել աշխարճի անսաչմանության դիրքերի վրա: Բնության սաճյանական իմաստավորումների մլուս կարնոր Հանգույցն այն է, որ, ի ճակադբություն 19-րդ դարի բանաստեղծության մեջ տարածված բնության անձնավորումների, եբբն նորդարյա գեղագետ, Համո Սաճէ մարդկաուղղոթյամբ՝ բնությանը վերագրում Նանըշարժվում է Հակառակ յին կենսագրության բովանդակությանգծեր: Մարդկայնացվածժ բնություն են նրա տառապած, ճոգնած կածանը, նրա անտատագնապած անճանգիստ, որ, աճագնացող-ընդվզողգետը, բնության մյուս տարրերը: Այս առումով իսկական զլութգործոց է նրա բանաստեղծություններիվերջին շարքի «Մասրենին», Բնության մեջ ամեն ինչ ունի իր դիրքը բնության մեջ թաքնված են անչճրաժեշտՀարուստ, «կուլտուրական չշերմարդկային կատարելագործմանը տեր» (Մ. Պրիշվին ): 20-րդ դարի այս ճայտնությունը, բնականաբար,«պելու

ու

ռւ

|

ու

ու

ու

Վ

Հ.

ՀՐ

ու

՛

շրջեց դեպի «մտածող բնության»որոնումնեղաժիստ»բանաստեղծներին ՐԸ:

անձինք, են բըլիարժեք «գործող բանաստեղծություններում ՍաՀյանի նության տարրերը՝անձրներ,կայծակը, ծառը, կածանը, գեւոր ն այլննկ այլն:

Դրանքներկայացվում են, իճարկե, բարոլական ինչ-ինչ արժեքների՝ բարության, գեղեցկության, վեճության դերով, սակայն այդ «նյութի» "իմնական ն բնությունը Հաինդիրը մարդկային ապրումներ արտաճայտելնէ: Մարդը է բնություն, տախականորենփոխում են իրենց տեղերը, մարդը դառնում բնությունը՝ մարդակերպ էություն: Հատկանիշն է, իճարկն, թեն Այս Հայացքը 20-իդ դարի գրականության ակունքները

շատ

ճին են,

Հասնում

են

մինչ վաղնջական պատմական շնր-

տերը:

Սաճյանի,Գյոթեի այն ինքնաճանաչման մակարդակին ճասած մտքի ցոլացումն է, ըստ որի Համո ՍաՀբնությունն է: Այս Հայացքի մեջ, անտարակույս, դեր է խաղազել յանի ժողովրդազդգացողությունը,երա ֆոլկլորային կողմնորոշումը (երնույԹի բարձրազույն իմաստով), մարդու ն բնության զուգաճեռականությանվաՀետաքրքրականէ ղածանոքթօրենքով, բնության անձնավորման դրվածքով: նան սաճյաայն պարագան, որ բնության մարդկայնացման-անձնավորման կական կերպը չափազանց ինքնուրույն է ն անկախ, չափազանը ինքնանման անակնկալներովլեցուն: Թել մարդը կետեր ունի աշխարչում, բազմաթիվ սակայն բարձրակետը, րստ Համո (ն առչասարակ բնության թեքում ունեյող գրողների),բնությանՀետ ունեցած փոխառնչություննէ: Դրա ճամար էլ այդպես Հետնողականորեննա դիմում է բնության գուէ բնապատկենաձայնադրությանը, այդպես պարբերաբար վերադառնում րային դրվագներին գաղտնիքներին,դրա Համար էլ այդպես շչոշափելիորեն զգում թե ինչ են զդում քարւսվփին անտառը, գետն մասրենին. դրա է բնության ներքին շար- ` ճամար էլ Խյդպեստեսանելիորենպատկերացնում ժումները, նրա իսկ դրամատիզմը: Բնության կորուսյոներից էլ սկիզբ են առնում Սաչյանի պոեզիայիփիեն մարդկությանը լիսոփայական որոնումները,որոնք վաղ թե ուշ դառնալու զբաղեցնողՀարցերի Հարցը: բնության պոեզիան նշանակալից է ոչ միայն գեղանկարչաՍաճյանի կան-գրաֆիկականլուծումներով, այլն առանձնապես այն տեսակետից, որ՝ բնությանը դիմելով, արտաճայտում է կյանքի դրամատիկական բովանդատոնական խրախճանքը, նրա լավագույն էչերում արտաճայտված կությունը, ապրումներըոչ թե թափառաշրչիկիմակերեսային ապրումներ են, այլ խոր, մինչն բկ ապրումներ, Այս բխում ճալայթյուններ»: Հատկությունը իր մուտեցուէ առաջին Հերթին, մից, որը ոչ թե չայեցվածք է, ինչպես Պ. Սնակը կասեր՝ ոչ թե նայվածք էյ Մարդու ն բնության փոխներթափանցումը, ըստ

Մարդր

ու

փոխառնչությունների Սաչյանի ու

լ

ու

ու

մինչն իսկ ճոգու անդունդները չափող ու չափազրող այլլճայացք: "Համո

Սաչյանը, իրապես,

բնությունը վերաշարադրում վերարտադրում,

է իբրն կյանք, իբրն մարդկային Հոգեբանություն: Դրամեջ է նրա բնության

պոնզիայի գաղտնիքներից մեկը։ ւնրա բանաստեղծականորոնումներնընն պարզության քացք էին ֆոլկլորակերպ ուղղությամբ: Դեռ

բնականության` ՞-

Յ51

1926-ին այդ մտքին էր Ավ. իսաճակյանը: նա դրում էր, որ այն, ինչ նախնականչէ, նամակում Հղած չովՀ. Ավագյանին մտացածին է, անբնական էտ, Այս պատվիրանիցոլացումն հեն Սաճյանի որոնցումերնույթները դիտված են անդամ մանշատ բանաստեղծություններ, տարիներառաջ իր քնարի մասին

կական անմիջականությամբ ու Հրճվանքով կամ, ինչպես ինքն է բնութաէությունը՝ղարմանքով ու ճիացմունքով: Ուզրել մի ճոդվածում պոնզիայի շադրություն չդարձնելով պոեզիայի «ակադեմիականսդասերին ն էքսպերիմենտներին, եա բնությանը (ն կյանքին) նայեց նոր ճայացքով, Ճասնելով

գույների Հայտնագործման: Հիմնական բովանդաՍաշլանի առօրեական-մտերմական զրույցների ն միաժամանակ ինչ է, ինչ քն ինչ նչ Հեքիաթային կություննայն զարմանալի, Է բնությունը: նրա ճոգու խոր գաղտնարաններում "աշխարձ առեղծվածային երեի թե կան բնության տեսիլքների անսպառ պաշարներ, մեծաքանակ գաղտնիքներ,որոնք էլ ճակատագրականներշնչանքի պաճերին վերաճում էական գծերի ու

են

Դ

նՀալտնությունների: բանաստեղծական են Համեմատել

Մի շարք.

բալկար կ. կԿուքննադատներ Սաշճյանին բնության ճանաչմանՀիմնավորության, ժողովրդական արմատնեԼչնի րի Հետ ունեցած կապի, «Հոգեկանմերձավորության, բնության ն մարդու այլաչբանականմեկնաբանության ն ալլնի ճամար: մասին խոսում է ոչ թե իբրն էկզոտիկա, այլ ներՍաչյանըբնության սից, բնության «տեղական» նյութի վրա Հարուցում է Համամարդկայինխընդիրներ: նրա բնության գրականությունըՉ0-րդ դարի Ճոգսերի արտացոլումնէ: ռուս

4Ճետ՝

Փամեմատում է է Սո. «Սաճյանը,--գրում Ռասսադինը,--բնությունը ն աստղը՝ ճետ, ճետ. ա ստղի ձյան քաջ բնության ձյունը՝ դիտակցելով, որքանբնությունը ՀարազատԷ իրեն, իր աշխարճազգացողությանը»": աշխարՀենց այստեղ էլ ծագում է մի Հարց, որ շատ էական է Սաճյանի

Ճայացքի ճիշտ մեկնաբանության ճամար: Դա պանթեիզմի Հարցն է: նա, թեն շատ ճարաղատ է բնությանը, այնքան Հարազատ, որ ոչ մի տարբերություն չի տեսնում իր ն բնության միջն, բայց նա պանթեիստ չէ՝ այս ճասկացության ալն իմաստով, որ նրա մեջ դնում էին իդեալիստ փիլիսոփաները: է աստծո Բնությունը նրա Համար աստծո ապաստարան չէ, ոչ էլ նույնացվում Հետ (Ֆր. էնգելսը գրում էր, որ պանթեիզմը Հանդիսանում է Հետնություն քրիստոնեությունից»)՛,նոր կրոն։ Այս ուսմունքի Ճամաձայն պանթեիստներ չեն ո՛չ Հովճ.ԹումանյաննՄիսաք Մեծարենցը,ո՛չ էլ նրանց շաու

ոսվիղ ՀամոՍաճյանը:

Գրականությանտեսությունը ռուսական պոհզիայի 19-րդ դարը սաՀմանագծեց «Հնադավանների» ն «նորադավանների», այդ դասակարդումով վերստին Հաստատելով այն ճշմարտությունը, որ բանաստեղծականմտածողությունը անտարակուսելիորենզարգանում է, կերպարանափոխելովիր ճաՍա նորօրյա երնույթ չէ, այլ ունի ակունքներ, թեն ասակագիծը: Հնադարյան Աաչշյանըբանաստեղծություններում ն Հոդվածներում Հաճախ է ասում, որ ճին նոր բանաստեղծություն չկա, բայց իր իսկ օրինակը Հուշում է, որ գործում է զարգացման կերպարանափոխման անխափանելիօրենքը Դա աշխարճի դինամիկ էության թելադրանքն է: Դժվարությունը Հնի ն նորի տարբերակումնէ: Բանն այն է, որ Հաճախ նորաղույն տարազիմեջ ծվարում ու

ՅՇշ

թվացող ձնակառուցվածքնեռիթմերը: Այս օրինաչափության մեր ժամանակի րում արտաճայտվում ցայտուն օրինակ է Սաճլանի պոհզիան: «Գարուն» ամսագրում տսլադգրած Հարցազրույցում, պատասխանելովիր կրած ազդեցությունների Հարցին, Հա-

է

իսկ արտաքնապեսճին Հնաճաշակությունը, են

ւո

Սաճյանըասում

է` «իմ

ուսուցիչները մեր լեղուն

ու

են»: 5:

Ճճողեբանությունն

Այնուշետն Ճիշատակում է ճայ բանաստեղծությաներկու թները՝ ժողոն ոդգեԹումանյան) (նաճապետ Քուչակ,Սայաթ-նովա-ՀովՀ. վըրդականը ն ն. ն. է, որ ինքը գրտՇնորճալի, Չարենց) գտնում ղենը (Դր. նարեկացի, էլո|ում է

այդ

երկու թների մեջտեղը:

Համո Սաճյանիստեղծագործության, մեջ գերակշռում Այսուամենայնիվ,

ժողովրդականը՝ի դեմս Հովճչ. Թումանյանի իմաստության, ի դեմս Մերգել եսենինի՝ ռուսական կեչիների, մարգագետինների,Հովատակների երգչի» ի դեմս Գարսիակորկալի անդալուզյան ժողովրդական երգերի (վերջինները նա թարգմանել է Հայերեն): Այս կապակցությամբ ծագում է Սաշճլանիստեղծագործությանն բանաՀյուսության կապի խնդիրը: է, որ ժամանակին որոշ քննադատներ նրան Համարել են սոսկ Հայտնի ֆոլկլորիստո-իմիտատոր,բանաճյուսական ձների նմանակող ու պատճենող, սակայն դա միանգամայն անստույգ տպավորություն է: եթե ուշադիր Հետնենք Սաշճլանիբանաստեղծություններին,ապա չենք կարող չնկատել, որ նա երբեքչի դիմում ֆոլկլորային սյուժեների ն պատրաստի դարձվածքներինմանակումների, որ նա չի խզում կապերը ժողովըըգրականմամովը, դական իմաստության գանձարանից: Համամիութենական ամսագիրը, վերջին տարիներին մասնավորապես «ԾՕՈքՕՇԵԼՂոՀՇքթույքե» տպագրեց մի շարք ճետաքիքրական ճոդվածներ «ժամանակակիցգրական լընքացքը ն ֆոլկլորը» թեմայով (1926--1972--1978 ՔԹթ.)։Այդ Հոդվածներում բանաձճլուսությունըդիտվում է իբրն գրականության նախօրինակը, միաժամանակ նրա սնուցման անսպառելի աղբյուր: հ գրականության Մի շարք տեսաբանների կարծիքով, բանաչյուսության են նան մեր օրերում, իճարկե, այլ կերպ ն այլ ուղկապերը շարունակվում Այս կապակցությամբուշագրավ մտքեր է արտաճայտելօսեղություններով: թական գրող ու գրականագետ նաֆի ուսոյտին։ նա գրում է, որ կուլտուրայի ընթացքը այժմ նուլնպես շարունակում է իր շարժումը բանաճյուսուԹյունից դեպի ստեղծագործությանանչատական-պրոֆեսիոնալավանդույթի լ

.

|

'

Հասունացումը:

ուսոյտին ն ասուլիսի շատ մասնակիցներ չեն բաժանում որոշ դգրողների ռայացքները«ժողովրղականստեղծագործությանպատրաստիդարձվածք-

ների» ներմուծման վերաբերյալ: նա գտնում է նան, որ պետք է բարձրացնել գեղարվեստականվերլուծման տեսակարար կշիոր, ազգագրականպաթոսի ն էկզոտիկականարդուղարդիՀաղթաճարումը։ Փուսոյտինամբողջ կրքով ծառանում է նմանակման ոճավորման դեմ, իճարկն, ալդ ամենը չկապելով բանաճյուսական ավանդների ճետ, քանի որ բանաճյուսությունը իր բազմագունեղ տարերքով մասնակցությունէ բերում ստեղծագործությանազգային ինքնատիպությանը": Թեն այս Հարցի կապակցությամբՍաՀչյանը տեսականՀատուկ մտորումու

238-661.

դատելով նրա ներ չունի,սակալն,

բնույթից,հա ստեղծագործությունների

հս

գեղարվեստականյուրացման դավամտածողության նույն ժողովրդական

նանքին է: է թաԲանաչյուսական տարերքը նրա «ամար նախ ն առաջ նշանակում մ Ճագեցնել խոփանցել ժողովրդայնությանէության եջ, բանաստեղֆությունը է, որոնց Ճաայն տեսաբանների ըստ էության, է լ, ճետ րությամբ:Սաշլանն վացքով ուժեղ գրականությունը չի կարող գոյություն ունենալառանց բաայլ դարձվածքներին, դիմելու՝ ոչ թն նրա սլուժեներին նաճլուսությանը ոգուն: Ֆոլկլորը ն ժողովրդայնությունըչլինելովՀավասարազոր Ճասկացություններ, այդուամենայնիվ գոյություն ունեն ոչ թե անջչատ-անջատ, այլ կամ միասնաբար: Շատ բանաստեղծների ճամար, օրինակ, Ռ. Համզատովի Կ. կուլինի, բանաձճյուսականտարերքը չափանիշ է երնույթների ընդգրկման խորության առումներով: լայնության Համո Սաչյանը, ինչպես երնում է նրա բանաստեղծականորոնումներից, երբնք չդիմեց լեգենդների, ավանդությունների, այլաբանությունների, սաթափանցկայն օգտաղործեց բանաճյլուսական աղբյուրների Հոգեբանական ման արվեստը, ճասնելով բանաճյուսական ձների ն՞ռնալիստականգույների «Ճամադրականության» սկզբունքին: Այս կետում նա Հարազատ է ամենից առաջ Ակսել Բակունցի, այնուժետն՝ ծրանտ Մաթնոսյանի արձակին, սրի Հետ ռուս ունեցած առնչությունների վերաբերյալ խոսվել է քննադատության մեջ: ամենաուժեղ սկիզբը արդեն երնացքՀամո Սաճյանի Բանաչճյուսական վաղ բանաստեղծություններում: Օրինակ՝ .Մ

:

ու

ու

Անց կացավ Դու ե՞րբ հա

օրըս, գալու

Իմ

թուխ

իմ

Հեռավորբս,

Բացելե

արտուրորս,

դուռըս,

դու

արնավորըս,

իմ թնավորըս, իմ սիրուն լորս, ե՞րբ ես գալու: բացել

եմ

դուռըս,

«աար»

Խորն է կարոտրս, խորն է մրմուոլչս, հմ կանաչկուռրս, իմ ծաղկած նուռրո-իմ բնբուշ քուլրբս, դու ե՞րբ ես գալու...

Սաճյանի նախնական ֆոլկլորային տուրքն է, կ դեռ կան որոշ դարձվածքներ: Այդպիսի տարրեր կան նան «Ծիածանըտավփասշուղական տանում» (1958) գրքի էչերում: դեղարվեստականաշխարճի զարգացման չՀնտագա փուլեԱյնուճետն, տեսնում բում, ենք ոչ թե ոճավորողին, այլ ժողովրդական բանաճյլուսության տարերքի Հիման վրա սեփական աշխարճը կառուցած գեղագետին՝այս Հասկացության բարձր չափանիշով: Դրա օրինակները ոչ թե մի քանիսն են, այլ Սա

ա-

այնքան շատ, որ կարող ես բերել ուզածդ բանաստեղծությունը՝ Հաստատելու միտքդ: Օրինակ, գարնան զարթոնքին՝ Համո աշխարչազգացողուչ թյանը Ճարազատայդ զգացմունքին, նվիրված բանասանեղծությունը.

նաչլանի

Ամպը որոտաց լեռան կատարին, Մի «աարսոււ անցով հղեգնուտներով, Տագնապով լրացվեց բողրբոչը ծառին, եվ աչջը «րբեց ճնճղուկի թսով։

.

-"

Գշ

՝

Ամար որոտաց

կատարին,

լեռն

արտից արցունքէ ծորում, Անտառի

Քարափից Թռավ, փշրվեց քարին, Հուզմունթից շիկնած չրվեժր ձորում...

Ամպը որոտաց...Գարունչ կրկին, Դողում են Հողի քարթիչները թաց:

Դու

Ուր

էլ ամպի պես լուռ որ

էիր, իմ սիրտ, պիտի երգով որոտաս...

Լ

Հազիվ թե Հնարավոր լինի

այս շարվածքի մեջ ցույց որնէ բանատալ պատրաստի դարձվածք, բայց թողնում է այդ տպավորությունը ժողովբգային չելով,որըառճասարակ Ճատուկ է իրենց Հոդեկան աշխարչի խորքերը սուզված բանաստեղծներին:Հիշենք մյուս բանաստեղծությունը.

յուսական

երդիկն ի վար երկնջի խաղ, Առավոտ, լույսի Ճոտ է, մոր ծոցի Հոտ, Հացի Ցու

Ձարքնած Ճճովիտ, քրչված Բորիկ Ցողի Հոտ է, ծիֆաղի Հոտ, "Շոաղի ճոռտ,

«ովիտ,

ոտ:

Արնկող լանչ,

Տապ

Քարի Ուրցի

ու

մրկած կածան,

տոթ: ճոտ

օշինդրի

է,

ճոտ

ոտս

Թաղկածձյուներ, Ձյունի մոտ:

ն

Քամու

ճոտ

Ամպի

բարձունքի

ճոտ.

է,

ծաղիկներ

մեկը, որ ց Հազիվթե դտնվի Նորից ու

ոտ,

այս

բառաշարվածքիմեջ նշմարի

բա-

այնքան Քնական նաճյուսություն, ո. ճկուն մրազերպումինիք: ա.Հոգնած կամաց- կամաց, դառնում, Իրիկուն են`

ւ

լ

Ի

օրբ

է

"

Արագիլը, բակն Մութի «ռտ են

Հնձած

խոտը

բարդին

ու

առնում:

բարձել

|

էչին,՝

է բերում, Հայրս տուն էշը սարից մի բեռ կակաչ Մանկություն է բհրում,

եվ այսպես, շարունակ. Սաշյանի բանաստեղծություններումՀոլովվում բանաճյուսական շնչի պատկերներ(«Թոնրիշրթունքը, որ մի ժամանակ բոցից էր ճաքում, Հիմա ճաքել է բոցի կարոտից», «Քարանձավներնեն ծերպ ու ծունկից Արնի Հոտ քրտնել ամայության սարսափից», օ«բարափիդ է գալիս», «ինքը բարության քայլող մի դեզ էր», «Սրտիդվրա Հազար բեռ կաս, «Մինչն անդամ Հույսն էլ ջնի, Հոգսը արթուն էս, «Սարերըչեն երնում, արնի տակ են» ն այլն ն այլն), բայց դրանքոչ թե բռնադատվածպատրաստի կլիշեներ են, այլ իր ոճի կարգ ու կանոնը՝ կապված ժողովրդական մտածոհն

թ

այդ զության Հետ: Այստեղից՝

նկաՀոգեբանական բանաստեղծությունների

սեղմությունը: լագրիճշգրտությունն արտաճայտման Հեքիաթային տարերքը էլ. բանաստեղծությունների Այստեղից ու

ն

ժողո-

վրրդական վարպետների աշխատանքը Հիշեցնող ձների նրբագեղությունը: Ալստեղիցէլ նրա քնարերգության էպիկական շունչը, որի նախատիպը "այ արվեստնէւ ասմունքային ժողովրդականվիպերգի ասացողական4

շրջանակներում Համարվել ըստ էության, իր ստեղծագործությանմեց. լու-է «պաշպանողականո, բայց, Ըստ էուծում Մանավանդ վերջին գրքերում: է նորարարական խնդիրներ: մտածողուէ ժամանակակից դեղարվեստական քյան, այդ պոեզիան լուծում թյան խնդիրներ: չի լուծում նոր ձնաՍաՀյանը,իճարկե, ծրագրային առաջադրանքներով կառուցվածքների Հանգանակներ. ավելին իրեն ճեռու է պաճում կանոնաղանցությունից, բանաստեղծությունը «արդիականացնելու նպատակով Հի քանդում վաղեմի կառուցվածքները: Այսուամենայնիվ,Սաճյանըեղավ Ճայ նորագույն պոնզիայի կառուցողներից մեկը: նրա «Հճոնորարների» մեջ, անշուշտ, առաջին տեղում է` բառերի իր աշդրանց նոր Հնամաշ առերի խարտճը: Հազարամյա նորդասավորությամբ, Համո

Սաշյանը թեն

որոշ

ժամանակ

ն

որոշ

.

է Ֆտամադրումների ուՀամաձայնություններիմիջոցով իր նա Հայտնաբերում

բանաստեղծությանտիպը, որի եմանը դժվար է

պատմության ատ բազմադարյան վելի

Հայոց պոեզիայի տալ

արտաճայտման ոճը Սաչլանի ավելի է մերձենում զրույցին, սովորական առօրյա խոսակցությա ճասարակացնում է բանաձչյուսականկնիքի խոս-

Ուշադիրընթերցումը վկայում ու

-

ցույը

է,

ա-

որ.

Բանաստեղծություն,

քային բառային կառուցվածքների, ժողովրդական բառապաշարի, զրույցնեբի, երկխոսությունների, մեներգերի, զուգերգերի, ասքերի շտեմարանների օգտագործման ճանապարճով Բառերը նրա ոգու էության կրողներն են. ինչպես. կայծակ էր, խփեց, բնկվեց, քպրտաց, Ու

մեկր մեռավ լեռան կատարին,-նրան։--

ծրանի՛

բառերը նա անց է կացնում իր Հոգեկան Գրնղջկական-խոսակցական խառնարանով, այնքան բնական, որ ընթերցողը չի զգում նրա բանաստեղծությունների «արձճեստր»։ Այս առումով նա Հմուտ վարպետ է ոչ միայն իր էր Սայաթղրնդուն ճանգերով (Պ. Սնակր այս իմաստով նրան ճամեմատում նովայի Հետ), կառուցվածքների ուրույնությամբ, ռիթմի զգացողությամբ,

մանավանդմակդիրի «մուտ կիրառություններով: Ռուս ճայտնի քննադատ Լե Ազերովը, որը բազմիցս անդրադարձելէ Ճքրպոնզիային ն դրանց քարդմանություններին, «մոՂճքոր քոք Սաշյանի ԽՇԵՎՏ» ամսագրում տպագրած «8ոք տարբերակ» («ԸՇճՎԵ8ոքոճո108») գրախոսականում"անդրադառնում է բանաստեղծի մակդիրային Հշարստությանը։ Մակդիրը Համարվում է բանաստեղծությանշարժիչ ուժ (իճարկե, ՀԱ.

ճիշտ ն տեղին դործածվածը), գեղարվեստական մտածողության ճշգրտուտնտեսման գլխավոր առանցքը, որով բաթյան չափանիշ, բանաստեղծական Ճասնում է հղզակիության,արտաքինից գնում դեպի էություն,«էպիտետը ոը պատկերային ուղիների իմաստային ճանգույցն էս, որը որոշում է պատկերի ճակատագիրը: էպիտետի ճշգրտություն առչասարակ պատկերավորության Հոմանիշնէ, Այս առումով Հայոց նորագույն բանաստեղծությաննշահավոր դեմքբերիցէ, որբ միշտ գտնում է ոչ անարյուն, ոչ Հիվանդոտ, այլ դիպուկ, առարկան բնութագրող մակդիրներ: Այսպես,օրինակ, նրա «Ճոզնած-մաշված կածանը, ոչ միայն փաստացի իրականություն է, այլն ժի Հաժբողջչ մարդկային կենսագրությու՝ ցավ-կարոտ, տագնապ: Քամու Ճասցեին նա գրում է. «ծաղրածու քամի, լարախաղաց քամի». անսովոր գորորոնք, ի վերջո, Հանգեցնում են «խիղճը կորցրած ժածություններ, կամ կերպարին: մի այլ օրինավ՝

եգ//(աՀլանը

քամու

կապույտ մրրիկ կապույտ մշուչ

ւ

պայթել,

է է...

Այս բնանկարի անդորրության մեջ ծավալվում է դրամատիկ մի ամբողջական սյուժեւ Շատերն են գործածել «աստղազարդը» երկնքի վերաբերյալ, այդ շատ տարածված սակայն արտաճայտությունը Սաչճյանը շրջում է դեպի Հետ՝ վարում «աստղազարդ նոր կողմ, զրույց երկնքի կապելով Հայոց պատմությանը.

Հիմա սարերը քնած դարեր են, Պատժուրյուններհն անչերքելի... Ռուս

բառեր:

գրողներից մեկր գրել է,

որ

պետք է գտնել երգեցիկ, անկաշկանդ

Հիշենք Սաչճյանի օրինակներից մեկը՝ Քո

կամ՝

գլխի վերն

ամպի ծածանվող

Թավշյա ստվերով...

Քարի) բուսել, քարիը աճել, Ես այն աշրչարձից բերել եմ Մի քարեղեն Հուզում...

ափանցումներ կան «եզբ» բանաստեղծության մակդիրա աար բառերի Սաչյանը՝ 72՞հակապես ԲերումՀայոց` Հազաիամաշ մասին Հալոց, բայց, քարմ տեսանկյուն: Շատերն գրել "ՍաՀյանը Քարերի. Հոտը՝ աինային բույրը»: «Քարերի գտավ ճշգրիտ Համարժեքը՝ Կամ

ն

ին

որ

է

են

Բանաստեղծի ձեռագրի ինքնատիպության մյուս պայմանը տողերի խր-

նայողությունն է. նա չի շատախոսում(Հազվագյուտ դեպքերում միայն), քաջ իմանալով, որ պոեզիաննախ ն առաջ խոսքային, արտաճայտչական, ոճային դծերի միասնության խառնուրդ է, գիտի նան, որ բանաստեղծությունը սիրում է Համառոտություն,զգացմունքի կենտրոնացում Դասականօրինակը՝ ծամարում է Հովճ. Թումանյանի«Պատրանքը»՝չափազանց կարճ ձնի ն իմաստուն, խոր բովանդակության Համար: : նադտնում է, որ բանաստեղժությունըոչ թե պետք է գրել, այլ բ

սին դակել։Այդպի չ

«Մառրենին

բանաստեղծություն:

քան-

ի

ժայոից մասուր է է կարմիր ռարսոււ Ջորում մշուշ է...

կաքում, կարում,

մենախոսությունը». ամե«Մասրենու

մի աներով արտագարա Էտաովային Համառոտությունը՝

կամ

Հիշենք վերջին շրջանում նաժլատ բանաստեղծականմգ

.

ամբողջ դրամա...

բառերի

Հեռու խնայողությունը,

է

սխեմատիզմից, շաբլոնից։ Ինչպես այս նկարագրականությունից, լածո չափատողերում. Հում

Հողոտ, մղեղոտ մի մութ էր Հագնում,

պաձու-

՝

,

Հետո

լուսնյակ էր Հագնում մեր տունը: ստվերն էր քնում, կտուրին բարդու եվ շեմքի վրա քնում էր չունը։ քամին Կկիսարթուն

կտուրից

թոչում,

կռնակը: Ցանկապատին(ր «ենում Անքեղի վրա կատուն էր ննջում, հսկ անրեղի տակ՝ Հոդհած կրակը:

Բակում փուլ գալիս ն առոք-փառոք Ռրոճում էին օրչնած եզները: Տան կտուրի տակ արթուն էին լոկ Հողոտ,մղեղոտ մեր երազները...

կամ՝ Հիշենք «0րը մթնեց» Հովվերգութլյունը, որը դարձյալ մի ամբողչ

տո-

մի դրամա է:

Այստեղ էլ պետք է Հիշել Ա. Մարչենկոլիմի միտքը. Համո ՍաՀշյանի բարի է, պոնհզիան«... գունագեղ է, բայց բնավ դեկորային չէ, պարզ նա է իր պատմությունը կառուցել ձգտում միաժամանավ՝իմաստուն», բայց «մարդու ն Հողի բարեկամության Հիման վրաւփնչպես անումէ իր տոճմաու

`

ից Հրածազմաքնոսլանթ»ո».. նա

ցանկանում |՝

Խառնվել այն «ողին, Որ իրեն սնել. է: նա ՍՏ

ապրում է կարոտներով՝ Տ

-ՈՎթ-պնացին,

անցան-----ինչպե՞ս

Այս զգացողությունների տեր բանաստեղծը, բնականաբար, պետք է գըրեր՝ «Ախր ես ինչպե՞ս ապրեմ առանց ինձ», էլի ուրիշ նման խորճրդածություններ՝ «Ախր ուրիշ տեղ Հայրեններ չկան, Ախր ուրիշ տեղ Հորովել չկա, մխր ուրիշ տեղ սեփական մոխրում ՍեփականՀոդին խորովել չկա» ն այլն հ այլն: Խնդիրըոչ միայն այս բանաստեղծության լուռ տառապանքիբովանդակությունն է, այլն կառուցվածքի նորությունը Սաշյանի բառերի դասաորման է Հայոց բանաստեղծու սարքն կարգը, իսկապես որ նոր երնուլթ ան մեջ։ ժբ ուրից ջուր է կաթում», «նվ դառնամ նորից ն շատ-շատերը, որոնց Հավքին աղոթեմ», «Յոթ օր է չեմ եղել անտառում» վրա անվիճելիորեն կա ժողովրդական բալլադների ու ասբերի կնիքը: Տուրք չտալով ֆոլկլորակերպ մտածողությանը,նա բերում է նոր ձնակառուցվածժքներ, Հները վերաիմաստավորումնոր եղանակներով: ու

»

Յ58

են նան վերջին շրջանում դրած Հայրենները: ՀայոցբանաԱյդպիսին միջնադարյանձնը, ի դեմս ՍաՀչյանի «փորձերի», գտել է իր՛ ստեղժության

սքանչելի, արտիստականմարմնավորողին. Սերտել եմ Հին Բառերը Հատիկ Պատմում

եմ,

ճեջիաթիդ

ասավ

Հատիկ,

առ

ով

.«պլատաճի

Տխրուքյում-տնատրար տատին,

Հայրեններիշարքը

վկայություն է այն բանի, բանաստեղծականկառուցվածքները ոչ միայն չեն նս

նարավորություններ են նի դրոշմ. մարտության.

«ին միջնադարյան

որ

այլն նոր ր--՛ «սպառվել», են

Ճրշբերում, նիքդրանքկրում`ապրումի Հայտ

Մի

Հայրեն

Իմ

յսսպրած օրհրին

ասեմ

Մ

էլ,

ես

ասեմ:

0Օրչնանքս՝ անցավորուց, Մաղթանքս նորերին ասեմ: ՇաՀածս

տամ

Հովերին,

կորածս ծովերին

ասեմ:

/ուպրած Թագավորն

Աստվածս՝

ցորենին

կենա, ասիմ։

Ութ տողում խտացած է մի ամբող աշխարչաղգացական տարերք: Սարյանըիր փորձերումձգտում է ճասնել բանաստեղծականտնտեսման-խըտացման իդեալին, քաչ գիտենալով, որ պոնհզիանբարձր լարվածության խոսք է, որը ոչ թե բացատբում է, այլ բացվում։ Բացվելիս նա խփում է ոչ թե տարբեր ուղղություններով, այլ ճիշտ նպատակակետին,«ետզչետե մղվելով դեպի ակնարկը, ն դա Հնարավորություն է տալիս մի տողի, մի ոիթմական-շարա»յուսականշարքի միջոցով արտաճայտել աշխարչի լայնությունը: Սաչտյանը ուշադրություն է դարձնումնան բանաստեղծություններիգուկազմությանը, Հեռու մնալով, սակայն, գույնի ն Հնչյունի նային-42նչյունային

ծատուկ կուրսիվից ն շեշտումից։ Գույնը| Հնչյունըայնպիսի տարրեր են, որ վերստեղծում են կերպար: Գույնին ու Հնչյունին «նես մեծ նշանակություն եմ տալիս»,--նկատել է Լեոն Մկրտչյանի «Հետ «Հարցազրույցում: մասին ասված խոսքերից, թերես, ամենապատշաճը «իմասՍաշյանի է,--ոչ թե Հանրագիտակ, այլ ժողովրդական արմատներից տուն»բնորոշումն վեր բարձրացաժ, ժողովրդյան ճակատագրով Ներչնչվաժ-իժաստուն-բանա-ատեղժ,-որի լեփ-լեցուն Էն կեցության-բարդ-չերածրթնարերգության սուղումներով, Հարցերով ն պատասխաններով,թնավոր բառուբանով: Ռուս գրական քննադատՍտանիսլավՌասսադինըտարիներ առաջ իր մի Հոդվածում, որը վերնագրված էր՝ «Հաղթաչարում»(«ԱԱքԸՕՂԾՈՇՒՈԼՇ»), անդրադառնալով Պ. Սնակի ն Հ. Սաշյանի բանաստեղծականաշխարՃիէությանը, առաջինի Համար բնորոշ էր Համարում «Մարդր բնության եսկվորյակն է» բանաձեր, երկրորդի Համար՝ «Բնությունը մարդու երկվորյակն է» բանաձերը 'չ իճարկե, էական տարբերություններկան այս սաչմանումներիմիջե. մեկի Համար Հավերժականը բնությունն է, մյուսի Համար՝ մարդը: Այդուամենայնիվ, քննադատի իսկ տեսակետով չնայած տարբերություններին, կ Պ. Սկակը արյունակիցներեն՝ իբրն բանաստեղծականճըշՀամոՍաՀյանը մարտությանՃամբավաբերներ,իբրն աշխարչի անդաշն կերպերից նրա ներ-

էչերը

իբըն «քաոսից» կառուցողը,

դաշնակությունը

ժողներ.

Որ

զգաս,

ինձ փոխ

բոլորը

ես

ստեղ-

վեճ, տվել,

Ով մայր բնություն, իմաստուն Դու ալդ

«Հոգու տիեզերք»

ու

անեսնիս,

լսես, Շոշափես,

Պատճառաբանեսջո անց Որ մարդուն Հասնես, Հասնես, մարդանաս, Որ ց» զորությամբ դու

դարձը,

ու

Հպարտանաս...

բնության Հարաբերությանը վերաբերողբա«Այս իմ աշխարչն է, ն նս եմ նրա քարեղում ինքնաբնութագրություններ՝ ականջն ես մայր բնության» ն րից բուսած բանաստեղծ որդին», «Աչքն «վարայլն ն այլն: նա այն մտքին է, որ ամեն փնչում պետք է ընդօրինակել Համո

Սաչճյաննունի իր

ն

ու

ւպետացվարպետբնությանը»: Սո. Ռասսադինըգտնում է, որ, սկսած Հորացիոսից, ամեն բանաստեղծ ըզիր ամենանվիրական գրում է սեփական «Հուշարձանըջ՝արտաձճայտելով «ես է Հուշարձան բնությունը՝ գացմունքները: Սաչլյանի ճամար այդպիսի երկվորյակն եմ շնչող բնության»: Սաճյանը գրում է՝ ինձ Մի բանաստեղծության մեջ, ի լուր աժենքի, միայն բանաճանաչելը մի քիչ դժվար է», մի այլ տեղ՝ «նս կամ միայն է մարմնով»ճ: հրապես, դժվարին նրա Ճոգու բննռադրերիվերաստտեղծության ժանումը այնուսմենայնիվ նա երբեէ «առնի Համո Սաչլանի-ալսօրգ» ներկայանումէ Հետնյալ կոմմի ճամփորդ մարդ, պողիցիայի մնչ. կոճղանման, ժայռադեմ, ժայռոաբնակ Հեռավոր, անՀիշելի դարերից եկել-Հասել է մեթ օրերը, թիկունքում ունննաձորեր, լեռնագաղաթներ քարավիլով Հայրենի եզերքի բնությունը՝ սար ու բարաղբյուրներ, մասրենիներ ներ, անտառներ դետեր Հովիտներ, անձրններ,--թիկունքում ունենալով իր ծժննդավայրը՝ դիներ, կայծակներ Խաչի պապի գերդաստանիիրիկնաչացը ն գետեզրյա անշուք խրճիթը, մաճ«Հորովելով», Հնձվորներլ՝գերանդիներըուսեկալներ՝ գուքանի եզներով րին, ալդեպաններ դարբիններ: Մի խոսքով, Հավերժության ճամփորդի թիկունքում է կանաչ-կապույտկարմիր, այլագույն իր աշխարՀը, որն ինքը Հաճախ, որոշակի տրամաբածոցի, նությամբ անվանում է մանկություն արտի դեզի, մայրական լույս երանգների նրբերանգների, բույրերի թույրերի մանկությունը: իր շայբուբենն»է ն իր «ընթերցարանը»միաժամանակ: Գեղջկական խրճիթիվերճուշերը, «Հուշերի Հարուստ տերությունը», բըու

չիեղել նկարագիրն ինձ

-

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ությու նականաբար լիցքավորում ննՄաաճյանիբանաստեղ իր,որնք, ի Հոգնոր ճավերջո, իր ինքնությունը,անՀատականությունը՝ բացաՀչալյտող

առանձին ն զանազանակերպդրվագներ են. ինչպես նապարձճորդության մեն մի ճշմարիտ, «աստվածաշնորձյալ» բանաստեղծիստեղծագործություն, է իր իսկ աշխարՍաչշյանինըես, վերջին Հաշվով, ճանապարչորդություն ճում, ճանապարճորդություն,որը պսակվել է «Մայ«Քարափների -հրՐգբՎ, րամուտից առաջ», «Սեզամ բացվիր», օկանաչ«Տոչմի կանաշուն», -կարմիր ու չը» մատյաններով, իր Հոդեկան-ալնկոծություններն տաղապանքը,տխրուչ ա-

որոնք հրազի պաճեիր աիտաճայտող բանաստեղծություններով, թյունն անհղըայսուճետկ լինելու է Հայոցդասական քնարերգության ընտիր էջերի կողքին: Սաչյանն էությամբ ոչ թե «բանաստեղծներիբանաստեղծէ», ալլ «ընՍերցողի բանաստեղծ», որը խոսում է վերացնելով իր ն ընթերցողի միջն եղած ցանկապատերը, քարգմանում է իր աշխարչը ուրիշների Համար: Այդ քնարեր«ուրիշներն» էլ, որ ընթերցող զանգվածներն են, ի դեմս Սաչյանի ու

դուքան

է

ճանաչում էն. իրենք` զգացմունջեքոի Լրագների մոզնարանի Սաճյանի ու

՛

քնարերգության զարգացման չղթալում Հայոց

ոչ

Ր

տեղր որոշվում

Հոգեկան պաշարներով, խղճի ցոլացումներով, ճակատագրի

միայն նրա

ՇրղՀավատարմությանձայներով, աշխարՀի բազմակերպություններով: նան ծառի քնարերգության ավանդական Մայի նրա տեղի «անցաթուղթը» նոր ձնակառուցվածքների պատվաստն է՝ ոչ թե մտադիր, կեցվածքային նոբովանրարարությունը, այլ բնականը, բովանդակությամբթելադրվածն դակությամբ կնքվածը: Համո Սաչյանի գրքերի մատենագրությունը բավականաչափ Հարուստ է. ն Կ. Մ. են ն նրա մասին գրել Դուդինը Ստ. Ռասէդ. Մեժելայտիսը կուլինը, քննադատներ, ռադինը, Ա. Մարչենկոն ն Վլ. Գուսներ,Հայազգի գրողներ են նան զրվել մենագրություններ, թեկնածուական դիսնրտացիաներ(Շչորս ու

ու

ու

Դավթյան):

«Սաչյանի՝ բնության-մասին գրամ բանաստեդձությունները--արձանատեղափոխումեն նախապատմական Մեժելայտիսը,--քեզ ժժամաօրեմեջ, քեզ պարուրում նակների Հախոււն.--ոե-լուսնկա րումվաղնջական ու րի Հարատացնում: հսկ էլ ավելի մբ` գույների մաքրությա Դիշտ՝մինչնայդօրերը մարղու զգացմունքի կարոտի, շիր" ցավի երկարակեցությանպարամետրերը, լայնացնում նրա կենսագրության սաճմանները: Հենց դրանով է Սաչյանը ընթերցողի մեջ ավելացնում գույնի, տարածության անաղարտության նոր շերտեր: Հենց դրանով է նա մեզ դարձնում բոլոր բոլոր ժամանակների մասնակիցը։ նթե բանաստեղծՍաչցսնր ոչինչ ստեղծած չլիներ, նրա բնապաշտական երգերն իսկ բավական են նրան դասելու Հայ (ն ոչ միայն Հայ) պոեզիայի նվիրյալ մեծերի չարքը»: կայսին Կուլինը, որ մի չարք էսաէ-դիմանկարներէ գրել խորՀրդային բանաստեղծների վերաբերյալ, Սաչյանին նվիրված Հոդվածի «այկական դրում է էղ.

ա

կոս

տ

ու

ու

ու

ԺԻճամբը սիրում էսակավ-խուել-ու Հաճախ լսել:

տարբերակում գրում Սրա մեջ Լ նրա ուժը: Դրանիցնրա խոսքը դառնում է ավելի խոր, նշանակալից, իմաստուն, ոչ պատաչականած: ...նա Կովկասիժամանակա«Համո Սաչլանին» բանակից խոշորագույնբանաստեղծներից է...»4: կ. է այսպես՝ ստեղծականձոնը կուլինը սկսում Խան-

Չոնտի ձեոքը մաքուր էկյ--այսպես Տյուտչեն է ասնլ։ Հավատով սրտի եռակի սիրով կրկնում եմ ես՝ Մաքուրէ ձեռքը Հայոց պոետի...

`

"

ՍԵՐՈ

ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ

Սերո Խանզադյանը ծնվել է 1915-ին, Գորիսում: ինքնակենսագրական մի դրության մեջ ասում է. «Ծնվելեմ Զանգեզուրում, այնտեղ, ուր լեռները են, երկնքի մեջ որոնցից շատերի դաղզաթներինամռանն անդամ ձյունէ լի-

ծնվելեմ

նում:

այնտեղ, ուր խորունկ ձորերի ու կիրճերի մեջ քաղցրանում խաղողը» իսկ լեռներում ալպյան արուռներ են, կապույտ լճեր: Հին, շատ չին է մեր Կլորեսը։ Այնտեղ, »ակա մի ժայոի տակ այժմ էլ երնում է կիսավեր մի քարանձավ մի փշրված պատ: Հենց այդ քարանձաեն

նուր,

ու

վում էլ

ծնվելեմ»

անցել Մանկությունը

է

դբկանբներով: Օգնելէ դյուղիփոստատարՀորը, որը մեծ գերդաստանի տեր էր. զ «ետո անտառ «Գասերից էի դնում` ձմռան Համար փայտ ր

ա

բերելու: Ամբովչ ամոտնն աշխոստում էի դաշտում, ժեր նձում, արտը խուս ճարում,

բոստանըմշակում»5:

Եննդավույրի մանկավար-

".

՛

-

Ր

ժական տեխխիկումն ավարտելուց «ետո, 1934-ին ուսուցիչ է եղել Տաքն գյուղում, այնուճնետնսովորել է Բաքվի մոնկավարժական ինստիտուտի պատմության բաժանքունքում: կարիքի դրդումով շոււով վերազառհում է ն աշխատում իբբն ուսուցիչ զանդեղզուրյան գյուղերում, (3սյչի։

ծրիչեն, Խանածախ), Գյուղական միչավայրում գրի է առնում ժողովրդական բանաչյուսության նմուշներ՝ Ճեքիաք, ավանառած, ինչպես ն ուսումնասիրում է պատմականդություն, լեդենդ, զրույց, ճարտարապետականՀուշարձանները: Այնուշետն սլատերավզժի տարիներին Սեռ

Խանզադյան

ն իսկ վերաղառնալուց կովել է Լենինգրադի ռոավմաճակատներում, Վոլխուվի ճետո շարունակել է դեռ պատանեկանտարիքում սկսած գրական գործը: Ս. Խանղադյանը դրականություն մտավ Հարուստ կենսափորձով ն ասելիքի խոր դիտակցությամբ, Գրականմուտքից իսկ նա Հավասարապես աշխատեց ժամանակակից ն պատմական նյութի ոլորաում, իր իսկ ստնդծագործության առանցքային թեմայի՝ ՀՈՂԻ, ճայրենի երկրի Հին ու նոր ժամանակներիկապի, մարդու ն ճողիՓարաբերությանուղղությամբ:

Յ62

ն արվեստ» ամսագրում(1949) տպագրրըգրականություն զինռազմաճակատի վեպը՝ նվիրված Լենինգրադի «Մեր գնդիմարդիկ» «գրական

«Սովետական

ված ւսրճեստի» վորների սխրանքին ու բարեկամությանը, թեն ուներ` ն սյուժեի կառուցգծագրման կերպարների էական վրիպումներ (ճատկապես զինվորական ման ոլորտում), սակայն աչքի ընկավ նյութի իրազնկությամբ, ն այլ ՀատկաԱյս կննսադիտությամբ: դիտումով՝ մանրամասների կենցաղի

ն Դ. Դեմիրճնիշների Համար նոր գրողի մուտքը ողջունեցին Սս. Զորյանը մեծ յանը: Վերջինսդրեց. «Սերո Խանզադյանը կտավի գրող դուրս եկավ Ֆյութը, ճիշտ է, պատերազմն է, բայցլավ որ դիտենք,կտեսնենք, տարել է դեպի մառդիկ։«Մեր գընդի մարդիկ» վերնագիրը զուր չէ այսպիսով...

ա-ն

ֆանբության կննտրոնի

շատ են ն կենդանի... Հերոսները, իր նյութը, Խանզադյանըլավ է Կոնսել

մարդկանց, Հանգիստգնածատել է նրանց, ներկայացնում է նույնպես էպիկական Հանգստությամբ: Այս կերպով Խանզադյանըցույց տվեց, որ նա կարող է մեծ նա երկարաշունչ է, գիտե դեպքերը ծավալել, մեծացնել, այսպես տալ:

կտավներ ա-

«Ճոսեցնելգետը».. ..զլխավորը, որ այսօր մեզ ուրախացնում է, դա Խանզադյանիբնական, իր Հերոսները, անանբոնադատն կենդանի պատումն է, մեծ սերը աղմուկ, Հռետորությունից զերծ Հայրենասիրությունը...73: «Մեր գնդի մարդիկ» «ռաղմական վեպին» շուտով Հաջորդեցին Հայ գըրականության թեմատիկ ՀարցասիրություններիՀամար շատ կարնոր երկու վես, մեկը՝ գյուղականիրականության նյութի, մյուսը արդյունաբերական հյութի Հիմքի վրա: սած,

դեզի

«Հողը» ն «Քաջարանը»: Ճիշտ է, գրության ժամանակով դրանք իրարից բավականաչափՃեռու են, սակայն միմյանց օղակվում են արդիականությանխնդիրների սուր դրր-

վածքով

«Հողը» (առաջին Հատորը լույս է տեսել 1954-ին, երկրորդը՝ 1955-ին), ինչպես Հուշում է վերնագիրը, արծարծում է ժամանակակից գյուղի կենսական խնդիրներ, ավելի ստույգ՝ լեռնային գյուղերի արտագնացությանպրոբանց դարձավ խորՀրդային արձակի կայուն թելեմը, որը տասնամյակներ մաներից մեկը: Թեւ վեպի կապակցությամբ կարելի է նշել Հիմնական բախման լուծման որոշ պարզունակացում, նկարագրությունների ավելորդություններ,վիպական գործողություններին արչեստականորենպատվաստվածգործող անձինք, միագիծ ու սխեմատիկ Հերոսներ,--այդուամենայնիվ ծանրության նըժարը վեպի առավելություններիկողմն է: են վերադարձել ԳարեգինՄովսիսյանըն ուրիչՌազմաճակատից գյուղ ու ներ: Հրից փոսրից ազատված այդ մարդիկ զինվորական Ճամաղզգնեստը խարինելով քաղաքացիականով,դրանով իսկ կատարում են Հոգեբանական շիջադարձ՝ իրենց վերադարձը դիտելով իբրն կյանքի նոր սկիզբ: Սա առաչին Հերթին վերաբերում է Մովսիսյանին,որը դժվարինճակատագրի տեր անձնավորությունէ։ Դեռ Հայրենի գյուղի մատույցներում նրան են Հասնում ժանրըլուրեր՝ եղբոր զոչվելը ռաղմաճակատում ն սիրած աղջկա՝ Արնիկի, ամուսնությունը: Գարեգինը, ինչպես ներկայացնում է արձակագիրը, շրրջ`

անցնում է մոլեգնած փոթորիկի միչով։ Այս բանին կենտրոնից մինչե գյուղ, Հեղինակր խորճրդանշականիմաստ է տվել։ Սա նշանակում է, որ Գարեիր ուսեգինին «սպասվումէ ոչ թե Հանգիստ, քեթն կյանք, այլ Հակառակը՝ րին կրելու է ծանր փորձությունների բնո, Հաղքբաճարելուէ ոչ քիչ դժվաոություններ՝ ե՛ Հասարակական, նկ. անձնական կյանքում: Գեղեցկանիստ Բարակերտ գյուղը, որի «ոտքերը բարեխառն գոտում են, իսկ գլուխը բնեխոր վերքեր է ստացել: Բրուտ Մանասարը ռում»--պատերազմի տարիներին նաճատակների իր ճիշատակարանիէջերում խոր տրտմությամբ պատերազմի սն ն դրանք օր-օրի ավելացել են։ անուններիդիմաց խազեր է քաշել, են վատ ապրուստից, սակավաճողուՔարակերտումմարդիկ դժգոչում թյունից, ինքնաչոսից։ Պատերազմիցվերադարձած Գարեգինինայս խոսքե«Ամեն փոթորիկ ծառ է րով է դիմավորում իմաստուն Բաղդասարպապր. ամեն սլոկում, կոիվ զոչ է տանում, որդիս, բայց ոչ փոթորիկն է անտառին վերջ տալիս, ոչ կակիծը՝ժողովրդին»: ԳյուղացիականՀամայնքը տարաձայնություններիմեջ է. մի մասը՝ կոլտնահսության նախագաճ Մանվել Հասրաթյանի կողմնակիցները, այն մըտքին են, որ լեռնային գյուղը դաշտ, մյուս պետք է տեղափոխել Արարատյան մասը վճռականորենդեմ է ալդ որոշմանը, կամենում է մնալ տեղում, մշակիրճի անմշակՀողերը ն պաճպանել Հայրենի, դարավոր Ճողը: կել Որոտանի տերը, վճռականորեն միջամտում է Գարեգինը, իրադրության դառնալով գյուղական ճամայնքի տարաձայնություններին ն գլխավորում Հարձակումը օ«Հավիտենապես անշարժ» բնությանվրա: Այդ ընթացքում ասպարեզ են գալիս գյուղական կյանքի Հակասությունները, վերքերն ու ցավերը Անպտուղ խոպանը՝ Մշկաճանդը, դառնում է մարտադաշտ, ն բախվում են ոչ միայն մարդկանց առօրեական շաչերը, այլն կյանքի վերաբերյալ ճայացքները: Ալդ ընթացքում ԳարհգինՄովսիսյանը ի Հայտ է բերում գյուղական ղեկավարի իսկական Ճատկանիշներ՝ սկզբունՔայնություն, վճռականություն, որոնք օգնում են ոտքի կանգնեցնելու քալթայված տնտեսությունը:։ Օ0Գարեգինը պայքարում է նան «Հոգով խոպան» ն մարդկանց մասնատիրական ձգտումների, անարժանների պորտաբույծների դեմ։ ԳարեգինիՀակառակորդն է Մանվել Հասրաթյանը՝լուրալիններով, նան քաղքենի կնոջով, որոնք թալանչիի Ճայացքով են նայում Ճճանրային ու-

նեցվածքջին:

իշարկե, այս իրադրության մեջ Հաղթում է Գարեգինը(որի Հետ է լեորնցի ճայ աղջիկը՝ Մանուշը), Հաղթում է կամքը, ազնվությունը, վճռականությունը, ն պարտվում է Հասրաթյանը՝ ընչաքաղցությունը, անկամությունը, գերությունը մանրըկրքերին: 2 վեպը, իճարկն, ունի թերություններ: ինչպես ժամանակին նկատել է քննադատ Ցու. կարասները «Հերոսը ն կոլեկտիվը» Հոդվածում, գլխավոր չերոսի կերպարը ավելի Հարուստ կլիներ, եթե «գրողը ցուլց տար, թե ինչպես Գարեգինը ոչ միայն սովորեցնում Լ ժողովրդին, այլն սովորում է ժողզովրդից...»: Այնուչետն, Գարեգիննավելի բազմակողմանի բարդ կերպար դար4նելու միտումով գրողը նրան երբեմն անչճամոզիչ ներքին Ճակասություններ է վերագրում, տրոչելով բնավորության ամբողչականությունը: Գարեդինը անձնական կյանքում չունի այն չմայքը, ինչ Հասարակական գործունեուու

կան մի շարք դրամատիկականսուր տեսարաններ թյան մեջ,թեն վեպում Արնիկին,Մանուշի ն Գարեդինի զրույցը բրուտանոչ (առաջինՃանդիպումը քում

ն

այլն):

՛

Ավետ,Բաղգունեղ կերպարների (Մանուշ,Մանասար, այլն) կողքին կան նան սխեմաներով ձնված կերպարներ: ՄանաՄանուշը ներկայացվածէ իր.բնական, անմիջական տարերքով, սարը՝ խոր ապրումներով, Ավետը՝ Հայրենի բնության սիրով, Բաղդասար ժողովրդական տարերքով: սպլապը՝ «Հողը» վեպում ամենաուժեղ տեսարանը Քաղդասար պապի մաճվան անսարանն է. կյանքից նա Ճեռանում է անչար մարդու Հպարտությամբ, խոր դալիս գյուղամեջ, ճավատով։ Մաչվանից առաչ ճագնում է չուխան, դուրս դնում դեապա ղննում է բնությունը, այցելում ազգական-Ճարազատներին, բեզմանատուն՝ «Հրաժեշտ տալու աշխարտճին»:Ավանդականընկուզենու տակ դիտում է արնի մայրամուտը. «էս ինչի՞ արնն աչքիս էսքան կարմիր է»,-նրան թըէր պապը, շարունակելով նայել մայրամուտի կողմը՝ մտածում վում էր, թե սարի գլխի ձյունը արյունոտվելէ: պոչն Թախտիմոտ նստած շունը մոռաց Փողոցիցլսվեց կովի բառաչը: ու մրզտվեց թոկն նայնց ծերունուն: Սյունից կապած Հորթը ձիգ օրորելով՝ Վեպում մի

դասար

պապ

շարք

ն

ու

ու

դաց...

|

ինչ-որ տեղից երգ էր լսվում։ Մի ուրիշ տեղ զիլ բառաչում էր ցուլը»: է տալիս՝ օրճնելով Քաղդասար պապը, այսպիսով, աշխարճին Հրաժեշտ

կյանքի պես-պես դրվագները: «Հողը», չնայած վրիպումներին (ասվածներինպետք է ավելացնել նան կեղծագրերի առատությունը), երնեույթ էր արդիական նյութի յուրացման

ճՃանապարտՃին:

:

Մի շարք «Մխիթարսպարապետ» պատմավեպից Ճեմնում է ԽանզադյանըՃրապարակեց «Քաջարան» վեպր, որը ցայսօր արդյունաբերականնյութի լուրացման լավագույն գրվածքը «ալ ժամանակապատմվածքներիցն

տո

կից արձակում: Թեն վեպում կան «միջին մակարդակով» իրացված տեսարաններ, Հերոսների պայքարի դրամատիզմը երբեմն չրջվում է դեպի պլակատի մակերեսը, այդուամենայնիվ «Քաջարանն»ունի գրավիչ «Հատկանիշներ,Վեպի նյութը նոր ժամանակների Հայ ազգի պատմության մի կարնոր դրվագն է՝ դյուղաշխարչից ձնավորվող բանվորական աշխարճը: Այս առումով կարնոր են այն կերպարները, որոնց էության մեջ արտաճայտվումեն ժամանակի սս-

ւ

ցիալական կերպարանափոխությունները: «Քաջարան»վեպում չատ խնդիրներ են արծարծվում՝ զուգածեռ թեմանձր։ Դրանցից մեկր «աշխարճի կտուրը» Համարվող ժալռերի մեջ կորած Գայկականփոքրիկ գյուղի տեղն է ժողովրդի քաղաքակրթության մեջ, մյուսք՝ նոր քաղաքի կառուցման դժվարությունը, երրորդը՝ մարդկանց բարդ ճակատագիրը, չորրորդ նախկին տավարածից բանվոր դառնալու ընթացքը ն ունի դրամատիկ լարվածություն: այլն: Ավելիքան «Հողը»,«Քաջարանը» Ճիմնական Բադրատ կրողը է՝ դլխավոր 4Ճնրոսը, Դրամատիզժի Ադամյանն որն ունի բարդ կենսագրություն: նա անցել է մեր Ճասարակության ճակատագրական թվականների փորձություններիմիջով ն Քաջարանէ եկել ոչ թե Ճաստիք զբաղեցնելու, այլ բարոլական բարձր սկզբունքները,մարդ մնալու

չափ արվեսար Հաստատելու ճամար: Թել նրա ճաշակածդառնությունները սաչման ու չունեն, թեն Քաջարանումանդամ նրա անվան շուրջը տիրում է ն աշխատում է այնպես, անվստաճության մթնոլորտ, սակայն նա ապրում ինչպես վայել է կյանքի տիրոջը, ժողովրդի ապագային ճավատարիմ մարմիշտ Ճիշեցնող իր ճաշակածը դուն: ԲագրատԱդամյանըոչ թե փնթփնթան, չէ, վիճակախաղ ճամար կյանքը նրա 'մարտիկ: մարդ է, այլ ճշմարտության ն նվիրում, որի Հայրենասիրությունը ոչ քն ցուցաույլ պայքար-խիզախում գալիս է ժոնրա ըմբռնումը դբրականէ, այլ գործարար: Հայրենասիրության է, թե աշխարձճադրություն ոչ Քաջարանը աշխարճազդգացումից: ղովրդական ճետ Ադամյանի Բագրատ դաշտ: բախման տարբեր աշխարչայացքների այլ որը, Հերոսը՝ԳեորգիՓոլադյանը, տարիների մեջ է դեմագոգիայի ռպլայքարի

էությամբ խորացնում բայց ոտնաճարող Հերոսին: չ ափանիշները է Հեղափոխության Հումանիստական ճերոսը «Քաջարան» Պետք է նկատել, որ, այսպես կոչված, բացասական վեպում գծագրված է դրականից ավելի թույլ՝ եզակի երնույթ Հալ արձակում: «Քաջարանի»էական վրիպումն այն է, որ, ճիշտ ընտրելով կյանքի փաստը, Խանզադյանըբարդ խնդիրներինտալիս է միանշանակ, պարզ լուծումներ։ Դրանից բացի, բերում է բարոյախոսականանճաճելի շեշտ՝ խղճի ու զղջման առումով: (Դրա օրինակը Փեռրգի Փոլադյանի՝ «ընկած մարդութ Հանդեպ ներողամիտ վերաբերմունքն է): «կարմիր շուշաններ» (1958) մանկական գրքից ճետո Սերո Խանզադյանը տռլազրեց պատմվածքների «կորած արաՀետներ» (1964) ճավաքածոն, այնուճեսն՝ «Մերոնք ն մեր ճարնանները» գիրքը: «կարմիր շուշաններ» շարճանապարճը բոնած Քը պատմում է «ճայրենիճողի ճամար Հեղափոխության ն Հերոսների նաճատակության մասին: «Մերոնք մեր Հարնանները» շարքում տպագրված են իրարից տարբեր բազմաթիվ պատմվածքներ, որոնք գերաառանցքից: ղանցորեն պատմում են «Մարդը ն ողը» խանզադյանական Ս. Խանզադյանիճամար «Մարդը ն ճողը» այնպիսի Ճճանգույցէ, որով իրար են գալիս ժողովրդի նախնիների պատմությունն բաարդիականությունը, րբոյականչափանիշների կայունությունը ն վերաբերմունքը առճասարակ աշԱյդ պատումներով իբրն գլխավոր դեմքեր անցնում են ճայրենի խոարճին։ Հողի պաշտպանն ճայրենի ճողի սերմնացանը՝ անբաժանելին միասնական ճասկացություններ: արտաճայտում է ոչ թե վերաիր արծարծած գաղափարըԽանզադյգծը ցական փիլիսոփայական պլանով, այլ կոնկրետնյութի գեղարվեստական ճնչեցումով: «կորած արաճետներում» խանզադյանը ի ճայտ բերեց իր ճարուստ կենժողովրդագիտությունը, պատկերավոր սադիտությունն կենդանի խոսքի ակունքների նախասիրությունը: Նան բարոշռայլությունը,բանաչյուսական յախոսության ուրույն ճայնեցակետր: Հ ն «բնական մի շարքի առանցքը «քաղաքակրթության» Պատմվածքների աշխարճի» ճանդիպումն է. արձակագրինառավելապեսզբաղեցնում է երնույքի խրատական իմաստը, ճայրենական արմատների պաճպանման մու՞իվը: Հասնում է անծանոթ քաղաքում 4եղինակի ականջին «Ճորովելի մի Այոսլես. մոլորված ծվեն, («Հորովելը»): Պարզվում է, որ մայթեղրլա տաղավարում ծխախոտ է վաճառում իր մանկության ընկերը՝ դյուղի ճամբավավոր մաճկալը: Այս «աննշան» փաստր գրողի գրչի տակ խոշորանում է, Հադենում ընդքեն Հանդես է գալիս ճեղափոխությանանունից,

ու

ու

ու

ու

ես վրա ամռան արնի «Արտերի Հանրացման ճառագայթով. քաղցրության ծորում, սփովում է նրա Ճճորովելը. Խնձորը ծոցին դիպոտը (ձին Ճո՛՞

արա,

տղա, տղա,

«ո՛ւ.

եզները ձգվում են երգից մղված, խոփը ձնում է սնատչողը,դեղնասիորիկներն իջնում են ակոսի մեջ, ն օրն այնքան քաղցր իմաստուն է դառնում, որ մարդ լցվում է Համակ բարությամբ՝ բերրի ակոսի, եզան արցունքի» Հովի պես բարի շուսյլ: Ոչ ոք նրա սլես չէր կարող ծիր կրել, ճոշ Հանել:Ոչ ոք նրա պես սիրտ աճել այդ մաճկալն այնպես էր չէր անի ակոսել ամենաթեք լեռան ամը: Հենվում դութանին, որ կարծես Ճճերկելուէր երկրի խորերը։ նրա վարած արտը տուն էր լիացնում։ Մաճ բռնելու, Հաց ստեղծելու Համար էին նրա ձեռՔերը, լեզուն երգի՝ կախարդողՃորովելի ճամար: Առաջին ակոսի Հողից վերցնում էր, ճուռ քաշում, այնպես «Օխա՛լ» եում, ասես, երկար օրեր ծարավ մնալուց Ճետո կուշտ խմում էր ձնաճամ աղբլուրից կամ Համբուրում իր սրտով առած ճարսին»: մյս «Հուղիչ դեպքը ամբողջացնում է Հեղինակի դիմում-խրատը. «Հողի մարդուն մի՛ պոկեք ճողից, մե՛ղք է: Հաց ստեղծող մարդուն ձեռք մի՛ վեք: Թող երկարի նրա ակոսը, երկարի Հացի պես անուշ նրա ճորովելը... ու

ու

ա-

սո՞ւմ

եք»:

ստեղծել է Խանզադյանը

ժողովրդական աշխարճի գեղեցկությունն արպատմվածքներ («Բաղդասարնախագատը», «Ուստա ն Հնքումը», «Յոթերորդաղբյուրը» այլն), որոնք ի Հայտ են բերում Հոգու վեչճանձնությունն անսաճման բարություն՝ դիմացինին դգնաչատելիս: Մի շարք պատումներում («ռանապարճը», «Խղճի խայթը» ն. այլն) դիմում է ժողովրդական առակ անեկդոտ «իշեցնող պատԽանզադյանը ն այլն) դակերների, մյուսների մեջ («Հովիվ դառը» Հասրաթը», «Սպիտակ տապարտող-Հանդիմանական չեշտերով ներկայացնում է օջախի պատիվը, մարդկայնությունը,խիղճը կորցրած մարդկանց՝ ռաջ քաշելով նան «Ճայրերի ու որդիների» բարոյախոսական դրվածքը: Հովիվ Հասրաթը, ազնիվ վաստակի այդ մարդը, խորշում է օՓամալսարանական»տղայից, որը աշխատում է քաղաքի խորտկարանում, իսկ նավասարդը(«Սպիտակ դառը») խոր ցնցումներ է ունենում, երբ իր որդեգիրը, այլասերված բարոլալքված Արշակը,գյուղ գալով, չի այցելում իրեն («Ծերունին ձեռթերով խփեց գրլխին ու փլվեց գոմի կտրինո), Գրողի խոսքն ավելի կենդանի ու զունեղ է Հնչում «բնական աշխարչճի» Հաստ ուոմ այն երբ արձակագիրը քնակոխում գեղեցկությունների ժամանակ: 1 ձորերում բարձունքներում ապրող մարդկանց կենցաղի ոլորոր, նյութ է քաղում ժողովրդական միջավայրից, պատմվածքը Հագենում է ռնալիստական որոշակի պատկերով, դիպուկ բնութագրումներով, բնության Ճայրենի բանձր գուլներով, բառապատկերի ժողովրդական շնչով: Ավելիուժեղ լինելով ժողովրդական աշխարճի Հաստատման Քեմայում, Ճայրենի աշխարճից ընտրում է այնպիսի կերպարներ, եղեԽանզադյանը լություններ, սյուժեներ, որոնք «Հողը ե մարդր» Ճարաբերությունըդնում հն տաճայտող մի

շարք

ու

ու

ու

ՅԵ՛

Հավատի ու

առաքինության, պատվի խղճի, Հայրենի օջախիու ու

բարձունքում: բարոյախոսության պապանման

եզերքի

Առօրյայի պատմականիմաստավորմանՀիանալի նմուշ է «Տունը», որը բացվում է նրա պատումին բնորոշ ստույգ նկարագրությամբ. «Գետը չի խըշերբեմնմիայն ծփում է մի մոլորված ալիք, որից շում, ասես, չի էլ Հոսում: Գետի ջրերնայնքան խրտնում են եղեգների մեջ շոգից նիրճող արագիլները: չեն նշմարվում նրանց անգամ են, մուռիկից քանձր այնպես դեղնավուն, որ

վրա ճանգչող աշնան տերնները: այն կողմ` դաշկան, Գետի երկու ափին եղեգնուտներ տեր, ապա իրար դիմաց երկու գյուղ՝ մեկն այս ափին, մյուսն՝ այն: երկու գյուղում էլ բարդիներ կան՝ արագիլի բներով ն Ճնադարյան եկեղեցիներ կան՝ մեկի վրա ծուռ մի խաչ, մյուսի խաչը ռ"լոկած»: նորաշենում էր ապրում չրվոր Ալեքսանը, բայց «տունն իրենը չէր»: նա իր գյուղը, ւռունը: եկել էր մյուս ափից՝ Հայկավանից։Սակայն չի մոռանում տան երազներով, մաշվանից առաջ կանչում է վարպետԱյրվում է ճայրենի ն կառուցել, որ լուսամոււտն պատըշներին պատվիրում նոր տունը այնպես դամբը «նայեն Հին տան կողմը»: Ֆրվորի այս արարքը ամբողջացնումէ նըտան» ծառանում է «օւռոար րա բարոյականըմբոնումների աշխարճը: Ավետիսը դաղափարի դեմ՝ ի պաշտպանությունՀայրենի անշեջ տան: Խանզադյանը«Ճողապաշտության»սաշճմաններում է լուծում նան զգացկյանքի» բարոյական ճիմունքների խընմունքների ազատության, «պարզ դիրը։ նրա ստեղծագործությանմի ծայրից մյուսն անցնում է «կորած արաՀետների» մոտիվը իբրն խորճրդանշան։ Այլաբանականիմաստ ունի, օրինակ, «Այրված տունը» ուժեղ պատումը, որում դրամատիկական դեպքերի միջոցով արձակագիրն արտաճայտում է այն միտքը, ըստ որի անձնական լիարժեք զգացմունքի նախապայմանըմարդու ճավատարմությունն է իր օջաԽին, բնական վիճակին: «Այրված տունը պատմվածքի «Հերոսներ՝ ամուսիններ Ազարիան ն ասրում են կիրճում: Թեն Ազարիանբուռն,տղամարդկային սեր Արփենը, ունի Արփենի Հանդեպ, սակայն իբրն լեռնականթաքցնում է զգացմունքնեըը՝ Արփենինթողնելով անորոշության մեջ: Ազարիանյուրօրինակ մենակյաց է ն այն կարծիքին,որ իր ընտանիքի ապազան կապված է կիրճի Հետ. «Մեր կիրճն ու մեր գետը ինձ կպաճեն»: երբ ճայտնվում է ներկրաբան-չետախույզը, Ազարիայի մեչ գլուխ է բարձրացնում խանդը նա դրա ճամար Հիմեքր ուներ: Արփենը, «քաղաքակրթությանը»կապվելու Համար, Հափշտակվում է երկրաբանով, որն անմարքեն գիտի դա, սակայն Արդաբնակ կիրճում գանձ էր որոնում։ Ազարիան, փենի արարքը դավաճանություն լի Համարում, այլ թռուցիկ ճաճույքի ձեւ Բանն այն է, որ Ազարիանգալիս է այն մ։ոքին, որ ինքը Արփենինթողել է անսեր ն թողել բախտի քմաճաճույքին: ծանր դրամա ապրող ԱզարիանԱրփենի մեջ որոնում ն գտնում չ «մարդը» Արփենը զղջում է արարքի ճամար ն վերադառնումսեփական օջախ: Ձկնորս ԱղլարիանԱրփեհին տալիս է նրա երաղած երջանկությունը, գնաճատում է նրա ճոգու ճաբբստությունը, մի բան, որ անկարող էր անել միայն վայելքների Հետնից ընկած քաղաքաբնակերկրաբանը: Նույն նյութի մի այլ տարբերակն է «Օտար Հավքը» պատմվածքը, որի

եղեգնուտներից

ու

Հոգեքանական

|

4իմքը «ամեն Հավք իր ձորն ունի» իմաստությունն է: Ո՞րնէ պատմվածքի սյուժետայինբովանդակությունը: առնական մի տղամարդ՝ Գյուղում ճայտնիբրիգադիր, աշխատավոր եղիշը, «րապուրվում է գյուղատնտեսականպրակտիկայի եկած Մերիով, վերչինիս բյուրեղապակյա կեցվածքով: Մերին էլ իր «երթին սիրում է եղիօտար շին, բայց ի վերջո պետք է չեռանա վայրից: Մերիի կողքին է Վարաենը, որի "անդեպ եղիշի զգացմունքները մակերեսային են ն սովորական: Մեծ, անճաղթաճարելիսերը Մերին է, սակայն նրան Ճամարում է օտար ճավք ն զգացմունքների փոթորկալի պայքարից ճետո դառնում է դեպի Վարսենը: Բնիկ ծաղիկն ինչո՞ւ տրորի օտարի սիրուն». ո՞ւմ ընտրել՝ մասրենու ծաղիկըչ քե՞ Հովտաշուշանը,չ--այս ճարցերը եղիշին բերում են դեպի Հարազաու

ւը:

որոշ սաչմաններումճետնելով մ. Բակունցին Խանզադյանը, («Միրչավ»,

ն այլն), առաջադրում է զգացմունքների լիարժեքու«Մքնաձորի «չարքը» ն կապերի անլիարժեքությանխնդիրը, Ճեխյան անցողիկ,.ժամանակավոր անելով «բնական կեցվածքի» բարոլախոսությանը: Առչասարակպետք է նկատել, որ Խանզադյանըշատ բան է սովորել իր մեժ »այրենակցից՝ Բակունցից,անցել է նրա «դպրոցի դասերը»՝բնութենապաշտությունը, լեզվի ժողովիդղական ձների կողմնորոշումը, նկարադրությունների պասկերավորությունը, Հերոսների ներքնաշխարճի լքափանցումըչ, «բնորդի «Պճարազատությունը, իրապատում շունչը, նյութականացված կենցաղը, բառաոճային դարձվածքներիսերը ն այլն, նրա մի շարք պատմըվածքներ (նան «ՎարքՃարանց» շարքից)ունեն գեղարվեստականանվիճելի արժեք: Բակունցիստեղծագործականորոշ սկզբունքների, մասնավորապես «Կյորես» քրոնիկոնի երգիծականտարերքի ճետ է կապվում նան խանզադյանի «Մատյան եղելությանց» (1966) գրվածքը, որը արձակագրի վաստակի

Բան (Տ: ախաաաղան հլրակակություններով, Վիպակն ունի մեկ գլխավոր ճերոս՝ Ճել մեկն է:

«Մատյան

եղելությանցը» լուրօրինակ գրվածք է՝ նոր Հարցադրումնե-

րով

Ավան բիձան, գավառաքաղաքի նա փողոցները ավլող մի բավմափվորձ անձնավորություն: 7ավառաքաղաքում նընն զգում է տիրոչ պես ն խոր ցավով, ներքինտագնապներով ալն մարդկանց արարքները,որոնք անվայել գործելակերպով գնաճատում

Հոգեկան

ա-

բասավորում

են

ւ

ճի

բարձր

Հասկաղու

ունները:

--Հ

ասպարեզեն գալիս գավառաքաղաքի, ալսպես ասած, «էլիտայի» ներկայացուցիչները՝ ամեն մեկն իր էությունից անբաժան վարք ու բարքով Տ

--

այի կարգից է, որոնց անվանում են«ճշմարտուկլանքին հայում են ոչ թե սպառողի, այլ աշխաՀ-թյունորոնողներ»ւ որոնք ն Լզվում ատելության տողիդիրքերից լիցքերով անաշխատության, ընչա- ՀՀ մա

անց

՛բաղցության, Հանդեպ դրանորվող անմարդկային անտարբերության, մարդու վերաբերմունքի արտաճայտությունների դեմ: «Մատյան եղելությանց» վիպակում առաջին պլանում է փողոցները սրիՐՐ

Ճել Ավան բիձու «մտորումների ալուժեն»։ Ճբաղմունքի բերումով նա ականատեսը բնականաբար, նրան քաջ ն, եղելէ դավառաքաղաքի անցքերի Աղավաղված, զարգացման Համար անպիտանի բարճայտնի ենբարքերը: բող

24--661

այս իսկ թերը:.նրա մտորումները

են վերաճում պատճառով կռվինույն

այդ

Հեռավոր անկյունները, կատաՀաիրենց ավերիչ դերը: Այս գծով «Մատյանեղելությանց» գործը րում է Բակունցի «Այորես» Քրոնիկոնին, որի ակներն ազդեցությամբ էլ շաբադրված է գրվածքը: նա էլ կարող էր, Բակունցի նման, իբրն բնաբան բե-

բարքերիդեմ, որոնք՝

ներթափանցելով նան

են

րում

ժամանակներ, օ՛ բարքեր» դարձվածքը: է տնվել ն Բակունցի «ետնությամբ գրողը Ճավասարապես ուշադիր կ՛ մարդկանցՀանդեպ, Հասնելով խոր ընդճանրացումների: ժամանակների, Ճել Ավանի կերպարով արձակագիրը որոնում է կլանքի իսկական սկիզՀերոսը ն նրա ճետ Հեղինակը ճը2Բն, բարոյական սկզբունքների էությունը: Դա, ի -բանաձներ: գրրտում են մարդկային գլխավորԽորճուրդգոյության

ճել

«0՛

վերջո, Հանդում է վարքագծի ճշմարտությանը, որով Ճել Ավանը դառնում է ժամանակակից մի շարք Հասկացությունների բարոլախոսը:նքա «Համար է, անմնացորդ ամենաթանկ ճատկութլունը մարդկային ազնվությունն ծան Հանրային Թե նեղ չշաճերին ոչ անձնապաստանությունը որով ոայությունը ուժերը՝ դիմակները: շանդես են գալիս Ավանին Հակոտնյա Այս առումով «Մատլան եղելութլանցը» դիմակաճանդես է, որին Ավան բիձան միջամտում է իմաստուն խոսքով, ժողովրդական երգիծանքի րուստ

Հա

պաշարներով:

մյուս աչքի ընկնող վիպակը կոչվում է «Սարավ եմ, չուր բեբեք». Սա առանձին սպատումայինֆրագմենտներից շարաչճլուսվածկտավ է, է ժողովրդի ճակատագրի Համար կարնորաորով արձակագիրը արծարծում դույն «ջրի Թեման»՝ կապված «ճողի թեմայի» ճետ: ՎերինաստիճանիՀասարակ է վիպակի սյուժեն, առանց բարդ ճյուղաոր աճա՛ իր գոյության 15-րդ Հարյուրամյակի մեջ վորումների: Հին գյուղը, է, տեղափոխում են նոր ավան, կիրճից բարձրացնում են լեռնային տեղանքը: որով ջուր է մատակարարվելու Սղսվել է ջրատար թունելի շինարարությունը, ծարավից պապակ նոր ավանի «ողին: Գյուղացիներըոչ միայն չեն ափառսում իրենց լքված օջախի տները, այլն Հպարտանում են, որ իրականանում են նախնիների վաղեմի երազները: Հողը կանչում է. «Ծարավ եմ, ջուր բենորոգում են Հողը, նրա վրա կառուցում իրենց նոր կլանքը: րեք», Մարդիկ «Մերգնդի մարդիկ» առաջին վեպից Հետո Խանզադյանըտպադրեց մի Հանեց օնրեք տարի շարք պատմվածքներ պատերազմի մասին ն 291 օր» ռազմական օրագրությունը: Դա Լենինգրադին Վոլխովի ռազմաճակատների զինվորի օրագրությունն է, որով Խանզադյանըժամանակագրականկարգով ներկալացնում է կարեվորագույն այն դրվագները, որոնց Հուղական մթնոլորտում ձնավորվում է մարտիկի բնավորությունը: 0րագրության էջերում Հաճախ է կամուրջ կապվում ռազմաճակատի ն թիկունքի, կովի առաջեն գծի ն ծննդավայրի միջե, է, որ երկրի «ՀեռավորմաՇննդավայրը՝իր Հիշատակներով, այն խթանն ճայլտնված զինվորին մղում է քաջության, սխրանքների, մեֆ տույցներում Հայրենիքի պաշտպանության։Սրագրությանմեջ իշխում է կարոտի Հնչերանգը: Խանզադյանըդառնում է այն աղբյուրներին, որոնք զինվորինկոչում են բարոյական բարձր առաքինությունների։ Օրագրություն-Հիշատակարանի մյուս թեման դետնատնակներում, ռազմի երթուղիներում ծայր առած զինվորական եղբայրության թեման էւ թողի

ասպարեզ

ենք մի Հանդիպում Հիշատակարանում

ճերուսների,որոնք տեղ ունեն նան «Մեր գնդի մարդիկ» վելում։Սա նշանակում է, որ Հեղինակը իր մթերանոցներից քաղել է նան վնպի պաշարները, Այդուամենայնիվ, նրա ներկայացրած զինվորները «ուշերում նս երնում են խրենց բնավորության ուրույնությամբ, մարդկային ջերմությամբ, Հարազատության զգացմունքներով,

«երեք տարի 291 տականմրցանակին:

օր»

շարք

պեՀիշատակարանըարժանացել է Հայաստանի

իր գրական նկարագրով Ս. Խանղադյանըայն գրողն է, որոնց մասին են «ժամանակների կապի դեղագետ»: Դր ասում արտաճայտություննէ նրա «Խոսեք, Հայաստանի սպարապետ», պատմական վեպերի շարքը՝ «Մխիթար նան մի շարք վիպակներ, լնոներ», «ԹագուճինՀայոց», «Վարք Ճարանցո, Վիպաշարիկազմն արդեն վկայում է, քն ժամանակային առումով ինչ «պատմական իշողությունը», որի լալնարձակ ընդգրկում ունի Խանզադյանի է մի ծայրը գնում-ճասնում Ճայ ժողովրդի նախապատմության «եռավոր խորքերը, մլուս ծայրով ներկայացնումէ 19-րդ դարավերջումօսմանյան բրոհապլետությանդեմ մղած ազատագրականպայքարի դրվագները: վեպերի շարքը միավորվում է մի գլխավոր առանցքի՝ճայ Պատմական ժողովրդի ազգային գոյության շուրջը: «Մխիլար սպարասլե.ոք» նյութը 4211 դարիճայ ազգային-ազատագրականկ չարժմայն (ասոր :ւզույն օղակներից մեկի՝Դավիթ-Բեկին նրա զորավարների մղած պայքարն է թուրքաՀ

ընդճանու6 Գեղարվեստական

նկարագրով «Մխիթար սպարապետը» պատմավեպի ուղղության ցայտուն նմուշ է. մասնավորապես զգալի է «Դավիթ-Բեկի» կնիքը, որը, ինչպես Հայտնի է, Րաֆֆին չի ամբողջացրել: Խանզադյանիվեպը սկսվում է այնտեղից, որտեղ ընդճատվում են «Դավիթ-Բեկի»գործողությունները ն յուրովի ամբողջացնում է դավիթբեկյան շարժման պատկերը: Գրվածքըպատմական աղբյուրների բազմակողմանի ուսումնասիրուքյան արդյունք է: Այստեղ ամբողջ տարերքով երնաց վիպասանի պատմագիտական տարերքը՝ դարաշրջանիիմացությունը Դարան այլ շրջանը՝ սոցիալական, քաղաքական, ռազմական, դիվանագիտական բովանդակությամբ:17111 դարի Հայ ազատագրական չարժումների վերաբեբյալ պատմագիտականաշխատություններից բացի (Լեր՝ «Հայոց պատմություն», Աշոտ Հովչաննիսյան Հայ ազատագրական մտքի պատ«Դրվագներ մության» ն այլն), վեպի պատմական Հավաստիությանպայմանը պաճպա՝ նելու Համար վիպասանը դիմել է նակ ժամանակազրություններ, ազգագրական աշխարչագրական գրթեր, ղեցական կոնդակներ, դիվանագիտական փաստաթղթեր, մելիքական նամա-» կագրությունեեր, պատմիչեերի երկասիրություննկր՝ Դավրիժեցու

բ«.ֆֆլական

ու

Աաաա ակվինադվոոոր եկն-Առաքե

-

«Պատժութիւնը»,Աբրաամ նրնանցու «Պատմուքին պատերաղմացն...., «Րհտիրպատմութիւնը» ն այլն:Մի խոսքով ճենվել է վիթխարի պատմական փաստանլութիվրա՝ էպիկական լայն կտավով ներկայացնելու Համար պատ-

ժական նշանավոր անցքերով,դրամատիկ ազատագրական շիկացումներով, մաքառումներովՀարուստ ժամանակաշրջանի գեղարվեստականպատկերը:

տարեգրությանմեջ նշաՀայ ժողովրդի պատմական 17171 դարեմուտը

նավորվում է ազատագրականշարժման նոր Հեռանկարներով. ժողովրդական մեջ խոր արմատներ գիտակցության լայն ղանդվածների է գցում օսմանյան ե հր Օ"-ճովանավորությամբ՝ արյունոտլծից ազատագրվելու Ռուսաստանի ապարդյուն դիվանագիտա՞ՑՍրու իսրայել պագան կառուցելուՀեռանկարը: Հետ մեկ անգամ նս եվրոպական կան Հարաբերությունները տերությունների շողովրդական տարերքին Հուշում են, որ «հվրուղական կողմնորոշումը» ոչ սոցիալականանմի ցործնական Հեռանկար չի խոստանում քաղաքական Հայաստանիճամար: իսրայել 0րու մշակած ավատության մեջ տառապող թաղաքականնոր ծրագիրը՝ «ռուսական օրիենտացիան»ավելի բանական կենսունակէ երնում. ժողովրդի մեջ խորանում է դեպի Ռուսաստան, դեպի Հյուսիս ուղղված Ճճայացքը: ԴավիթՀանդեսգալով ազատադրական պայքարի նոր փուլում, Բեկը, ու

ու

զլիմղորում է Սյունիքի, Արցախին հրնանի ազատագրական մաքառումն Խանզադյանիմեկնաբանությամբ, ի ճայտ է բերում Դավիթ-Բեկը,

բի: ՀՇ

սլատմականՀեռատեսություն։ Այս գործոնի մեջ դեր է խաղում նախ ն առնում ազատագրականպայքարի ռաջ այն Հանգամանքը, որ նա Հաշվի է ն այն պաապա նախորդ շրջաններում թույլ տրվածէականվրիզումները, ա-

.

Բեկը Դավիթ-

րագան,որ

տեսնում

է

ժողովրդի

քաղաքական ան տրամադրու-

բեկուժը՝ -ռուսական կողմնորոշումը: Փլխավոթյունների կատարված շարժումը (1723--1239) Դավիթ-Բեկնիր զորելովՍյունյաց անկախության մեջ

րավարների Հետ միասին խորապես դիտակցում են այդ շարժման պատմական վճռորոշ նշանակություն առճչասարակճայ ժողովրդի ճակատագրի, նրա ազգային անկախության ու ինքնությանՃամար: բնութադրում է ոչթե իբրն տեԱզատագրական չարմումը վիպասանը Հ2ալրենաե ամ, ողո երնու ղական-աշխարչադրական

աքառումնե

սիրակա

այտաճ

ալտ:

'

ուն:

ժամանակաշրջանում սկսվում

են Պետրոս1-ի Հապում րավային արշավանքները, որոնք ոդնորության բուռն ալիք են բարձրացնում նկարա

ՀԺողովոգի

մել:

Այս

ող

իրադրության մելԹուրքիան անդանում Էոչնուն

ռուսների առաջխաղացումը: ՔլովուրլուԱբդուլլաճ փաշան լինի լ կասեցնել Իան 150000 զորքով մտադրվումէ

Արցախը Սլունիքը գրավելով Հասնել գրավում է նախիջնանը: փեպիրնանի Թուրքական բանակ մի ուրիշ Քու Լոռին ն Շիրակը նվաճած ասպատակները: մատույցներն ենշարժվում ու Արցախը հն տնական պաշարման, մեջ: Հայտնվում Ռազմաքաղաքականշարժման նկարագրություններին զուգրնթաց վիպասանը ներկայացնումէ նան ժողովրդի սոցիալ-Հասարակականմիջավայկյանքի պատուճասներից են բողոքում մելիք Բարխուդարի Իր: Զարճուրելի մտրակի Ճճարվածներից լեռներում ապաստաած շինական խավի ներկայաՐ

ՀՀՍյունիքն

Տուցիչները:

«...Հողինկպած,

Հողի ճետ կանաչող ու չորացող մարդիկ էինք,--պատմում է պղնձաքա, ունի Թուրինջը։ Տերունականճարկ-Ճասույթը տալիս էինք մելիքականը, կոռ բեկար էինք գնում: Մելիքի տասնորդը տալիս էինք, վրան էլ նաղդն ու ջինսը։ Գլխաչարկ էինք տալիս, բաշրա էինք տալիս:Ոչխարից տալիս էինք, ճավից, կովից, էծից տա-

աերրաելի Տզի» էիե

--

ու

Ֆաններս դուրս էր գալիս, բայց տալիս էինք, ապրում տանը պաճ կուտով...»: Բա Թուրինչի խուլ բողոքին արձագանքում է մի ուրիշ դգլուղացի. Բա Հայրապետական ժամի տուրքերն ինչո՞ւ չես ասում, Թուրի՛նջ ապեր: ւտո՞ւրքը, Է՛... բա մեռոնի առաջնորդակա՞նը, Հա՞սքը, քաճանայակա՞նը, ես Բա Է՛... Ումի՞ց թաքուն պաճում։ սրբադրա՞մը,«լիաբուռն պտղին»: Տո՛ւր երեխա մկրտելուց՝ տուր, Հարսանիքին՝ տուր, կալօրչնեքին՝ տուր, տնօրտնեքին՝ տուր: Տո՛ւր է՛, տո՛ւր... Տուր, թե չէ կաշիդ կքերթեն, երեխադ ձեոՔիռդ կառնեն»։ ժողովրդի«ներքին կյանքի» Հղումները անտարակույս իրենց վրա կրում են խորչրդային պատմավիպասանության փորձի ազդեցությունը: Հայտնի է, որ ավանդականպատմավեպումշատ աղոտ էին ներկայացվում ժողովրդի սոցիալական կյանքի պատկերները, որի Համար վիպասանները, ինչպես, Րաֆֆին, գանգատվում էին Այս առումով նորարարականդեր խաղաց Ալեքսեյ Տոլստոյի «ՊետրոսԱռաջին» պատմավեպը, որի ազդեցության շառավիղները տարածվեցինազդային գրականություններիպատմավեպերիվրա: Դրա մի օրինակն էլ «Մխիքար սպարապետն» է, ուր Հատկապես լիաձայն է Հնչում ազնվականության ատելությունըռամիկի Հանդեպ: «ներքին կյանքից» ավելի Խանզադյանի պատումի Այսուամենայնիվ, միջանցիկ գաղափարներիցմեկն այն է, որ ազնվական դասը Հեն ղովրդական տարերքի Հայրենասիրական վեր են կանգնած ներքին «Հաասություններից, վարքագծից, պաանմիաբան ռակտողական-շաչախնդրական գործունեությունից: Այդ գիծը շեշտելու Համար լայն տեղ է տվել մելիքության, վաճառականության ն Հոգնորականության Հարաբերություններին։Ցուլց է տվել ոչ միայն ներջինբախումները, . դերը կենտրոնախույսձգտումները, այլն որոշ մասի խաղացած դրական օտարի նվաճողներիդեմ մղվող Համաժողովրդականշարժման գործում: ժամանակաշրջանի բնորոշ գիծը, նրա ռելինֆը ոչ թե Դավիթբեկյան ներքին ճակասություններն էին, այլ Համագոր-.. բոլոր ժակցված, Հավաքական պայքարը թուրքական բոնակալության դեմ։ Ամբողջ խոշոր «ողատերից մինչն վերջին ռամիկը, գտնվում էին ֆիզիազգը կականբնաջնջման սպառնալիքիառջն նյ բնականաբար, պետք է գնային լիս էինք: Քանի՞ մեկն

ասեմ։

ու

«-

ասա

իհալնրդկա, որտե .

ժողովրդի խավերի

«Համերաշխության»:

Համաժողովրդական պայքարի Հայեհցակետըպայմանավորել է «ՄխիԹար սպարապետ» վեպի կերպարների բազմակողմանիությունը: ՎեպումԽանզադյանըներկայացրել է ողբերգական ծանր իրադրության մեջ Հայտնված. Հայրենասերներիմի շարք կերպարներ, որոնք ամեն ինչից բարձր են դասում Հայրենիքի անկախությունը: ինչպես ճիշտ նկատել է քըննադատՄ. Սողոմոնյանը վեպին նվիրված ծավալուն ուսումնասիրության մեջ, Դավիթ-Բեկին Մխիթար է սպարապետի են նրկու կարնորագույն բախում, վեպի դրամատիկ որոնքպայմանավորում բովանդակություննու ներքին Հարստությունը: ճենվում է Դավիք-Բեկի ն Մխիթար Առաջինը սպարապետի առաջարկաժ է գավրա, իսկ խ մորվում երկրորդը տարբեր ն Հերեց զորավարՄխիքարի Հազարապետ Տեր-Ավետիսի միչջնե։Այս կոնֆ-

կերպարների Հետ-կապվում

տակտիկական ծրագրերի

-,

ցայտուն վորության

իրենց լիրտների. ղարկալման -ընեթացքով, են զալիս վիպականճերոսները: Հանդես

գծերով

այն շբրԴավիթ-Րեկը Հանդես է բերված պետական գործունեության անվան նրա էր ճլուսում ավանդություններ արդեն էրբ ժողովուրդը չանում, նրա կենդանի գոյությունը: շուրջը` փառքի «լսակով վավերացնելով լի այդ օրերին Հայ ժոՎեպում նրա մասին ասվում է. «Տադնապներով բայը ղովուրդը պետք է մի դաժան, բայց արդար ձեռք ունենար, անողոք, տերը տեր: կամջի Այդ պողպատի շրջաճայագ-ու Դավիթ-Բեկնէր»Գ» ժողովրդական զորավարինայսպես էր ներկայացնում Րաֆֆին,որի Ոչ թն է

սրի տեր մի-միժ խղճի ու

մեկնաբանության չարունակությունն Խանզադյանի Դավիթ-Բեկը: արտաճայսրբագործված, այլ պատմական դարաշրջանի Հոգեբանությունը մտքի, քաջության, ճավասարակշրոտող, անդրդվելի կամքի, խորաթափանց ված քաղաքականությանտեր անձատականություն:

թեն Դավիթ-Բեկը,

ունի ազնվական ծադում, սակայն ամբողջ նկարաժոգրով ժողովրդի շետէ, կիսումէ ժողովրդի Ճակատագիրըն Հճենվում է որոնցում ուժի վրա: Բոլոր այն տեսարաններում, ղովրդի դիմադրողունակ Հանդես է գալիս Դավիթ-Բեկը, երնում է նրա Հայրենասիրականավյունըչ բարոյական մաքրությունը, խառնվածքիպայծառությունը: կենդանի ու բազմակողչէ այլ Սրբապատկեր Ճակաորը Հերոսական վարմունքի (Մարաղայի մանիանչատականություն, տամարտում)կողքին կարող է ի Հայտ բերել նան դաժանության դրսնորումներ մելիքների Հանդեպ (Պղինձ Արթինի տան տեսարանում),կարող է լինել ն՛ խիստ, ն՛ սիրանվեր դեպի զինվորը: Դավիթ-Բեկը վեպում ներկալանում է իբրն ժողովրդական Հոգերանության Հարազատծնունդ. նշանակալից են այս առումով զորավարի կյանքի Վիրավոր Դավիթ-Բեկին ալցի են գալիս Համարումները: զգացմունքներով. «Հալիձո եզերքներից ամենանվիրական յաստանի բոլոր բերող ճանապարձճընորից բանուկ դարձավ, նորից նրա վրա վոր ու Հետիոտն մարդկանց խմբեր, մենավոր ճանապարճորդներ: նրանք գալիս էին Հեռավոր Ֆրաբերդից,Վարանդայից,Սոթից, Քաշաթաղջից։ Գա(իս էին խաչվառներով Հոգնորականներ, մելիքներ, տանուտերեր, շատերն իրենց կանանցով, ծառաներով։ Հալիձոր էին շտապում նան շքեղ Հագնված վաճառականներ, ցնցոտիների մեջ կորած ռամիկներ, կիսամերկ մուրաց-

Դավիթ-Բեկի կերպարը,

վերչին օրերի

աոա

կաններ... Ռամիկները ծոցներից արմտիքներ Բեկի վերքին»: տեր

ու

ն

Հանում էին իրենց սարերում եղած բուժող խոՍողոմոնին, որ դրանք դնեն խնդրում Մովսեսին ու

'

Հայրենասիրական Հոգեբանության կենդանի մարմնացումն

է

նան

Մխի-.

թար սպարապետը՝ ազգային-ազատադրական պայքարում կոփված քաջարի ռազմիկ, ռրը հս գծված է էպիկական Հերոսի չափանիշներով, ինչպես Դա-

վիթ-ճեկը. Թել Մխիթարըունի

ն՛ Հանրային, ե՛ թուլություններ՝

անձնական կյանՔի, սակայն նրա ամենաբնորոշ Հատկանիշր անձնականչակասություններից վեր բարձրանալու ն ազգային ցոյությանգաղափարինՀավատարմորեն ծադասերն ռայելուՀաղկանիչե-է:Պատմության փորձի լուրացրած զինվոու

խը Հետնյալ կերպ է ձնակերպում իր դավանանքը. «մենք ապրել ենք դիմադբելու կարողությամբ: Ով Թշնամուն դիմադրել գիտի,նա կապրի...Ազգովի Մեր զենքից բացի, կանգնել ենք վտանգի դեմ ն ազգովի էլ կապրենջ.... մենք ուրիշ պաճապան չունենք»: Այս Հավատով է նա մաքառում ն կովում, այս ուխտից չի նաճանչում անգամ Հալիձորի պաշտպանությունց ն ողբերգական անկումից Հետո: Մխիթար սպարապետի կերպարը ավելի տարողունակ դառնում Դաէ նրա պատասխանավիթ-Բեկի մաչվանից Հետո. ճակատագրի Համար, ավելանում է աղդեցության չափը: Դավիթ-Բեկի մաչվանիցՀետո Մխիթարը ավելի խորն է ըմբռնում ամառաչինի վարած քաղաքականության Հեռատեսությունը ն իր Հետագա,

.է ալս: շրջանում խորանում տրվությունը Հայրենիքի

գործունեությամբ է նրա պլատվիրանները շարունակում

բող

է, որի կերպարը Վեպի երրորդ նշանակալից գործող Տեր-Ավետիսն անձը է Տեր-Ավետիսը նույնպես ժողոգծված Հոգեբանական խոր թափանցումով: ու Հայրենասերգործիչ էյ սակայն դավբրդյան գործին եվիրված,Հանվեչճեր, է ազգափրկման ժի ուղի, որը եզրեր վիթբեկյան շարժման մեջ նա դավանում նա Հետ: ապրում է Դրա Համար չունի գաղափարի Թուրքականշարունակվող արշաժանրըՀոգեկան դրամա ներքին ճգնաժամ: վանջները, ցարական արքունիքից սպասվող Հուլսերի խորտակումը, Հայկական զորախմբերի ծանը դրությունը, արտաքին նեցուկի բացակայությու«պատա-. ու նր--այս ամենը Տերեն Հանգեցնում ն ճաշտության առն դիմանում է մի աՀեղ ղ փոթորկին -Ծ.. Մենավոր կության են փոթորՀետո նման է: իրենքՀիմա օր, երկու օր, ի խորտակվում կի բերանն ընկած մենավոր ծառի»: Տեր-Ավետիսն ասում է. ««..

դիմագադագանության Ավետիսին

Է

տեսակետիե-վեր».

Հալատակության-մեջ նջ. Հայոց

տան

|

է»,

ճրագը»:

,

փիրկություւ

Դրանով կմնա ժողովրդի մի մասը, «Չի մարի

Տեր-Ավետիսը Հաշտության քարոզներով դառնում է ակամադավաճան: քաղաքականԴեպքերի «Հետագա ընթացքիերնանՀ բերում Տեր- Ավճտիսի ազգային մաբառումներում։ ոաղմական ծրագրերի վտանգավորությունը

բախտը

Գա-

վերչ», Տոր-Ավետիսը,

աակ: ի դնում է ծանր Հարվածի, ԸՎզամեն ինչ կորցրած, գում է ճակատագրականսխալը. խորտակված, ճոդեպես ցնցոտիներիմեչ նա շտապում է Մխիթարիմոտ՝ արդար դատասքաճանայի տան Փայդելով «մեղքերի» Համար. ԽանզադյանըՏեր-Ավետիսի կերպարով է սովել իր կարողություններընան ողբերգական Հերոս ստեղծելու ոցույց լորտում: գրված է իբրն ժողովրդական «Հերոսապատում: «Մխիթար սպարապետը» կողմնորոշումովարձակագիրըկերտել է ազատագրականմաայդ բառման ՀՏրոսների տասնյակ կերպարներ՝ոչ միայն զորավարների, մելիքների,այլնԽսմիկ խավից: Հերոսներիգլխավոր մտաՀչոգությունը Հայրենիքն է, որին ստորադաս: վում են անձնական ակնկալությունները։ Այս առումով Հիանալի է լուծված երկրի

մա

Մխիքար--Գոչար--Սաթենիկ--Վարդ-Խաթուն փոխչարաբերությունը։ Ընղ-

չսիրած կինը դրսնորում է Հերոսական ՄԽիքարի Հայրենասիրական դրսնորումներ մելիքների (Հովտւժեղ վարքագծի

Հանուր տագնապի օրերին զծեր:

են

(նսայի, ԹովԲայանդուր),զինվորական-Հոգնորականները Հաննես-Ավան,

Վրթանես ն այլք): մայ Մովսես աբեղա), գեղջուկները (Ջարմանդուխտ,

«Մխիթար սպարապետ» վեպում Ս. Խանզադյանըերնաց իբրն ռաղզմաԴրա վկական բազմամարդ տեսարանների՝ մարտանկարչության յությունն է Հալիձորիպա Համարում է օ«չայոցճագրողը հր վնպի Գլխավոր բովանդակությունը ՆապարՀի»որոնումը՝ Հանգեցնելովայն ժողովրդի

վարպետ:

ռուսական կողմեո--

ճայ

րոշմանը: է իբբն ժամանակադրություն, «Մխիթարսպարապետը» ծավալվում օղակները՝դիվանագիտություն,կենրով երնում են ժողովրդի կյանքի բոլոր `:

ո-

ցաղ,

մելիքական Հակասություններ,

գյուղական Հասարակ խրճիթներ

ն

այլն:

ր

վեպի Հերոսները ավելի Հասարակ կեցվածք Խանզադյանի ունեն՝Դ. ԴԵՀերոսների Համեմատությամբ: Դա միրճյանի ն Ստ. Զորյանի պատմավեպերի բացատրվում է նրա ժանրային նախասիրությամը՝ տարնեիբով ւլատումի

լեռները» -անոանք, ձալաստանի

.-

Ժողովրդական ճորոսաչ

Խանզադյանի ժամանակադրությամբ Տ

երկրորդ պատմավեպն է: Մինչ «Մխիթար սպարապետը» գրված էր իբրն դյուցաղնավեպ, այդ վեպը դրված է իբրն եղեռնապատում: նկարագրի մյուս տարբերությունը--ինչպես նշել է Ս. Սարինյանը «Ընդչատված պատմության ձայնը» գրախոսությանմեջ,--այն է, որ «Մխիիսկ սա քսր սպարապետը» քեջվում է դեպի քնարական-խոչական շարադրանքըո «Խոսեք, Հալաստանի լեռներ» վեպը նույնպես բազմաճերոս է, սակայն ունի մի գլխավոր Հերոս՝Ներսեչ Ջաուշը,որի շուրջը կենտրոնանում են վիպական գործողությունները։ հակ այդ գործողություններըոչ այլ ինչ են, եթե... նրդնկայի գավառի գյուղերից մեկի գլխով անցած եղեռական սարռափները, ծանրից ծանր փորձություններ, գյուղի, կարելի է ասել, Հոգե-

նիմարվական արարաք, ուլայնություն

վարքը: ինչպես սլում

նես

ն

նախորդ «Մխիթար սպարապետ» վեպում,

պատմավեՆրա ձեռքի քաջատեղյակությունը նլութին: այս

երենում է Խանզադյանի

տակ են եղել մեծաթիվՀիշատակարաններ, փաստաթղթերի ժողովածուներ, պատմական նվիբված1915-ի կոտորածներին: Բնականա ընտրել է այնպիսի մանրանաբար, վիթխարի այդ գրականությունից Վասներ, որոնք նպաստում են պատմավեպի առաջատար գաղափարի, այն է` ժողովրդի Հղոր դիմադրողականության գեղարվեստականվերարտադրմա-

աշխատություններ՝

նր:

«Խոսեք, չայաստանիլեոները» որոշ սաչճմաններում՝գլխավոր ճնրոսի րնտրությամբ, Հերոսների քաջարի ոգով, Հայրենին մինչե վերջ պաշտպանելու պաշտպանունակությամբն այլն--ճարում է վիպական կառուցվածքի «Մուսա լնռան քառաայլն տիպին, որի լավաղդույննմուշը Ֆրանց Վերֆելի ուն է: օրը» Ճերոսամատյանն Անկարելիէ չնշմարել «Մուսա լեռան» որոշակի Հետքերը՝ «կաղապարնեվեպում: Դա մասնավորապեսվերաբերում է ներսետՉարբ», Խանզադյանի ն «Մուս. ուշի լեռան» Բազրատյանի կերպարի ե ճակատագրի «նմանություններին»։ Վերջինիսնման Ներսեճ Չաուշը ես գլխավորում է Երզնկայի

նաթակն գյուղի պաշտպանականմարտերը՝ ընդդեմ թուրքական ասպատակողների: Գյուղը գտնվում է անելանելի վիճակում: Այդտեղ նս տեղի են ունենում

ո։լետական որոնք Հայության ոչնչացմ ան՝ ցեղասպանության, դիպվածներ, Հրաճանգներեն:

ինչպես արդեն ճիշտ նկատվել է պատմագրությանմեջ, Թուրքիայի Ճատարրը» Հանդիսացող Ճճալությանցեղասպանությանպետական մար օտար ծրագիրը երզնկայի գավառում նես իրագործվում է «սրբազանպատերազմի» Հովանու տակ՝ ընդունելով խուժանական մոլագարության չափեր: Ններսնչշ Չաուշին ամենից առաջ մտաՀոզում է ժողովրդի փրկությունը, իսկ դրա ճանապարչը ոչ թն Հնազանդությունն՝է, փախուստը, այլ ըմբոստացումը ն ՃաՀայրենի եզերքին. «Պետք է մնալ տանը՝ լեռներում, կիրվատարմությունը Էնրում, անտառներում»,--մտորում է Չաուշը ն իր մտորումները շարունակում Հետնյալ, տվյալ պաՀին միակ ճշգրիտ ու Հեռանկարային ուղղությամբ. «Հավաքի, ժողովի փախստական գերված ցեղակիցների բեկորները, դնի մի նոր կյանթի, նոր տան մեջ, նոր կտուրի տակ. Ապա Հետ բերի ծովի վրապով ուղարկված ժողովրդին, ն Եփրատընորից շարունակի խոսել Հայերեն: (սել է, չի Հիշում պապի՞ց,թե՞ տեր-Գնրասիմից, որ չորս Հազար տարի որ Հայոց ռաջ նփրատըմի լեզու գիտեր միայն՝ Հայերենը: Սել էր նան, Հուզանաթագավորը Եփրատինճերմակ ցուլեր էր զոչ տալիս, երկրպագում Հայի աստվածներին: Այդպես Եփրատըխոսել է Հայերեն,մինչն երեկ: Հենց այլս լեզվով, որով աճա Թաթուլ իխմբապետըմեղմիկ զրուցում է Ուլիկի ու

ա-

Հնետ...»:

«Խոսեք, Հայաստանիլեռներ» վեպում կան բազմաթիվ այսպիսի Հատվածներ, որոնք Ներսեչ Չաուշին բնութագրում են իբին մտածող, երնույթնեբի խորքն ու Հեռանկարըթափանցող անչատականություն: լինելով ոչ «պատմության փիլիսոփա», ոչ էլ «ազատագրական: շարժման գաղափարախոս», ՆերսեՀ Չաուշըժողովրդի մարդու ներքնատեսական ուժեղ բնազդով կռաճում է իրադարձությունների սոսկալի ընթացքը ն տբրրվում «մտորումներիՀոսքին»՝ գտնելու Հնռանկարը: ԱՀա, օրինակ, նրա դասողություների մի էական բեկոր, որում արտացոլված է ազգային փրկուԹյան ժողովրդական տարերքը. «նրազներեն կործանվում: երազն ինչ է՝ նրէ կիրն է կործանվում», «Իսկ փրկություն այնքանմոտ էր»յ--մտածում ե ն Չաուշը դառնում նորից իր սնենոյալգաղափարին՝ռուսների կամավորական խմբերի օգնությամբ Հայոց պետականությանստեղծմանը, առանց որի է առՀասարակ Հայրենիքի գոյությունը: ներսեչ Չաուշը Խանանխուսափելի ղաղյանի մեկնությամբ պատմավեպիսովորական Հերոս չէ, այլ բարդ ներսշխարճի ու ճակատադրիբնավորություն, որը կոչված է ժողովրղի կացության դժվարագույնիրադրության մեջ մոռանալ անձնական կյանքը ն անմնացորդեվիրվել Հանրայինմեծ նպատակներին: Չաուշր իրեն Համարում է «ճավիտենական չարչարանքների» դատաչ պարտված անձնավորություն, ճայոց Հողի խոնարչ Հպատակ, որը, չնայած պարտությանը, երնում է իբրն բարոլապես, Հոգեկան ուժով Ճաղթող Հերոս: Սա

է: Հերոսի էպիկականության գլխավոր Հատկանիշն դլխավոր

Խանզադյանիպատումի մեջ, ինչպես արդեն ասվել է, կան բազմաթիվ Հերոսներ,որոնք ներկայացնում են Հայոց պատմության պատկերը1915-ին:

Հերոսներիմեծ մասը երնում է Հուզական նկարագրով, իսկ մյուս մասն ներաշխարճով։ Վերջիններիսմեջ է ձլ՝ դրամատիկական սրության Հասած դյուղլի նշանավոր դեղազործ Հաջի Բարսեղ էֆենդին, ամբողչ Համայնքում Հայրենանվեր մի անձնավորություն, Հարգված, պատվախնդիր, ալլասծր ժամին, սակայն, Հաջի մի բնավորություն: Ճակատագրական Ամբողջական ու

ընդուԲարսեղի մեջ տեղեն գրավում«թուլություններ»,--նա բնավորության

Աղավնունկնության տալիս թուրք բեկին, իր ընտանիքըկոտորածից փրկելու Հեռանկարով: ինչպես «Մխիթարի»Տեր Ավետիսը, Հաջի Բարսեղընես գծված է Հոգեբանական թափանցումով, իբրն ինքնադատապարտող կերպար, որըչ ուրացման Համար, այդուամենայնիվ, ոչ մի արդարացում չի գտնում: Հաջի Բարսեղիկանացի զուգաճեռն է Հեղինեն, որն ի դեմս ամերիկյան միսիոներներիտեսնում է իր ընտանիքի փրկությունը: Թե՛ մեկ, թե՛ մյուս կերպարով դատապարտում Խանզադյանը է մի այնէ, պիսի երնույթ, ինչպիսին անձնապաստանությունն այդ երնուլթի մեջ դիտելով նան ազգային աղետներիպատճառներիցմեկը: «Խոսեք, Հայաստանիլեռներ» վեպից Հիշարժան են նան Զիլ Զաքարի, գյուղի Ժե(որի գնդակի զոշն է դառնում էնվեր փաշան), Խորենի, Մանուկի րբունիներ (Մարթայի, տեր-ժերասիմի), ջաչճել Հայրենասերների (Թաթուլ, Ռիկ ն այլն) կերպարները, որոնք այս կամ այն չափով դեր են խաղում դիմադրության շարժման մեջ: նրանցիցմի քանիսը իրենց նաշատակությամբ սրբագործում են ճայրենիջի գաղափարը, որի սյուներն են, ըստ Ճճեղինակի, Հայրենի Հողը, աշխատանքը, մարդկայնությունը, բարությունը: Հոգու շռայլությունը: Խանզադյանիերկրորդ պատմավեպում նույնպես չեն չաղթաճարված առաջինի վրիպումները գույների անընդճատ խտացում, լալկան-աղեկտուր ոճաձների կիրառություն, դիպաշարերի ձգձգվածություն, Հերոսների «խորՏըրդածությունների» առատությունն այլն: «Պատմությանառասպելի վիպականացումը»,--այսպես է վերնագրել էր Հոդվածը Ս. Սարինյանը«ԹագուճինՀայոց պատմավեպի մասին: Թեն վկայակոչում է մի շարք պատմական անձնավորու Խանզադյանը թյուններ Հայերի նախաչայրենիքից՝ 2-րդ Հազարամ(մ. Թ. Հայասայից յակ), սակայն Հճիմնորոշ որակով դա միֆի, լեգենդի, առասպելական ճերոսհերի գեղարվեստականվերաձնում է: Պատմավեպիժամանակակիցտեսությանը դիմելով, կարելի է ասել, որ պատմական ժամանակը ներկայացնում Հայոց»-ում Խանզագյանը «ԹագուՀին է ոչ այնքան պատմականճշգրտված նյութի պատճենաչանումով, որքան այղ եյութի մեջ ներխակված գաղափարական-փիլիսովայական,եզրակացություններով, Հնագույն Հայոց ավանդությունների մերօրյա մեկնաբանություննեէ մաշմեդական կրոնը ն

նում

'

"

ա.

բով:

'

ւ

նս, ինչպես մյուսներում, ուշադրության կենտրոպատմական ժամադարձյալ ազգային գոյության խնդիրն է։ Դիմելով նակների չափազանց Հեռավոր իրականությանը, ասել է թԹէ՝ այն պատմական իրականությանը,երբ ձնավորվում էր Հայաստանիազգային-էթնիկական միասնությունը անջատ-անյատ գոյակցող ցեղախմբերի միավորման, բազմաստվածությունիկց միաստվածության անցնելու նախադրլյալներով,--

Այս պատմավեպում

նում

Խանզադյանը,բնականաբար, ներկայացնում է ոչ թե պարզված, գծերով Ճըսլեցուն, կրքերով բազմաշերտ, ընդչատակված, այլ Հակասություններով եուր նկարագրով խայտաբղետմի աշխարՀ: միասնության գաղափարախոսիդերում առաջին Հերթին էթնիկական Հանդես է գալիս թագաժառանգկարաննին, որին վիճակված է կրելու դժվախնդրին կարաննին նայում է րին փորձություններ, Ազգային միասնության փիլիսոփայականլայն Հայացքով, ոչ միայն իբրն պետական քաղաքականուքյան, այլն իբրն հոր աշխարճայացքի ծննդյանփաստը արձանագրող ծանր, ցանկալի երկունքի բաց Մարի-Լույսը՝ Հայոց թագուչին, ես այն մտքին է, որ պետք է ընդառաջ գնալ ցեղամիավորմանը ն միաստվածությանը՝ի դեմս Արամազդի ն նրա Անաճիտտիկնոջ:. Սարինյանըիր Հոդվածում Հիանալի է մեկնաբանել Հայացքներով կա«Մարիբաննիի ճետ մերձավոր, բայց ն Հեռավոր Մարի-1ույսի էությունը. ստանում է վելույս թագուչու կերպարը առանձնաճատուկնշանակություն պում, իր մեջ կրելով դեպքերի շարժման ազդակներն ընդչանրացումների փիլիսոփայականխորությունը: Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ քրմերը տիեզերականառեղծվածներիխորչուրդն էին գուշակում ն փորձում աշխարճը կառավարել աստվածների կամքով:Թվում է, թե ավելի գեղեցիկ ներդաշնակ բան չկա, քան տիեզերքի կարգավորվածությունըաստվածների նախախնամությամբ:։ Բայց, աՀա, մարդու կենսաբանականէության մեջ արթնանում է անչատականկամքի զգացողություն ն ալդ գրգիոներից բոնկվում է առաջին Հեղափոխական րբնդվզումը աստվածներիդեմ՝ կռաճելով մի պարզ տրամադրություն՝թե «ինչո՞ւ մարդն էլ աստվածներինման ազատ 1վ եր կամեցողությանմեջ»", Հար ն նման դատողություններով Մարի-Լույսը փորձում է ՀաղթաՀարել իրեն պաշարած Հոգեբանական ճգնաժամը՝ լինել կամ (ուրեմն ե անազատ)կամ կին (ուրեմն ն ազատ): Սա վաղ Հեթանոսական տարերքին բնորոշ այն Հոգեբանության տբիստանում է ողբերգականբովանդավածքն է, որ Մարի-Լույսի կերպարում ի վերջո, Հրաժարվում է իր կենսաբանական «ես»կություն:Մարի-1ույսը, իդ ն Հանուն Հայասայի Հզորության՝ կործանումԽաթթի թագավորությունը: է Սարինլանը,--կատարեց իր պարտքը "Որպեսթագուճի,--գրում Հայրենիքի Հանդեպ, բայց որպես կին տանուլ տվեց բարոլապես»9:: Ճակատագրական ժամին, մեղքերի ապաշխարանքիցՀետո ՄարիԼույսնասում է. «ես այլես թշնամի չունեմ։ իմ միակ թշնամին ինքս եմ»։ ն թագուճին ունեն, անկասկած, իրենց շրջապատը, որը մասկարաննին են նակցում է վիպական գործողություններին։ Դրանց մեջ աստղաբան Տաղի-Հուսակը՝ թագուճուն սպասվող Հոգեկան ճգնաժամի խորաթափանցկոաէ փառքի, սակայն ՃրաժարՀողը, ստրուկ Արբոկ Պերճը, որը թեն Հասնում Հանուն վում է արքունական վայելքներից՝ նուարի։ Արբոկ Պերճը, թեն իրեն Հծոչակումէ արդարության ճամբավաբեր, չարության դեմ ըմբոստացող ուժ, սակայն դա միայն նրա վարքաղծի արտաքին շերտն է. նա ըստ էության չան րագործ է, որն րբմբոնում է Մարի-Լույսը գլխատում նրան: դաշույնով եռուզեոր ի վերջո Հանդեցնում է այն բանին, որ բրմաՊալատական պետը ոտքի է Հանում ամբոխին ընդդեմ Մարի-Լույսի՝իբրն ապական արաու

ու

քագուճի ՝

նման քանի մեղադրանքները: չեն անչանդստացնում բածի։ Մարի-1ույսին է երկիրը՝ Հայասա ձնավորվել մասնակցությամբ նրա իսկ անմիջական որ քագ ու գաճով: «Թագուչին Հայոց» վեպը ավարտվում է Մարի-Լույսի զոչաբերությամբ՝

վ, մարՄարի-Լույսն աստվածացա՞՛ աստվածային նաճատակությամբ«--

դի՛կ»։

Հայաստանիկյանքը, Հնագույն

պատայս արտացոլող բարքը վարքն մավեպում ԽանզադյանըՀանդես է եկել իբրն խոր Հոգեբան, դիցաբանական կերպարներիՀմուտ կ ժամանակակիցմեկնիչ: է եկել Քննվող վիպաշարիմիջնարարներում Խանզադյանը վիպակներով, ժողովրդական բանաճյուսպլատմականպատմվածքներով մշակումներով: սության սյուժեների՝գերազանցորեն ավանդությունների, «ՄեռածԱյդպես ստեղծվել են «Վարք Հարանց» յուրօրինակ Հավաքածոն, են» էո» վիպավիպակը՝ եղեռնի նյութով, «Արաքսը պղտորվում ննրը Հիշում կր, որր ԱռաքելԴավրիժեցու«Պատմութեան» «խմբագրությունն է»՝ գեղարվեստական պատումի օրենքներով: Այդ գրվածքներըես, ինչպես պատմավեզգացողությունների Ճճարստուսը, վկայում են Խանզադյանի պատմական ն թյունը պատմականնյութի «գաղտնիքների»տիրապետումը: Այս առումով նրա ստեղծագործության մի ուրույն էջն է հռաճատոր «Հայրննապատումը»: Հայոց միջնաղարյան գրիչներիոճանղանակով չարաչյուսված Ճիշատա"կարանը թեն գրողը անվանում է «Ճամփորդականնոթեր», «Ուղեգրությունուղեգրականտպավորուներ», սակայն այն ավելին է, քան ու

Հանդես |

ու

թյունները:

ճանապարձորգի մի

պատանի, Խանզադյանը 1929-ից սկսած, դեռ տասնչորսամյա սկսել է քափառումները Հայոց ոստաններում. ինչ գյուղ ու շեն, գյուղակ ու ավան որ մտել |՝ օրագրում գրանցել է այդ տեղավայրի ճետ կապված պատաշմական փաստեր, ժողովրդական-բանաչճյուսականավանդություններ, գրաիր անմիջական խարճագրական-վիճակագրականտեղեկություններ: ռումներն այնուճետն Հարստացրել է մատենագիտության՝պատմություննեբի, ուղեգրությունների, Հիշատակարանների,դատաստանագրքերի,կալվածագրերի, եկեղեցական կոնդակների մնջ «ավազաճատիկներինման ցրված» դրավոր վկայություններով, դրանց ավելացնելով նան այս կամ այն բնակավայրում Հետագա տարիներին (1929-ից այս կողմ) կատարած օրագրային գրառումները։։ Մի խոսքով ճանապարչորդական տպավորությունների օրագիրը վերաճել է ԽորՀրդայինՀայաստանիտարածքի վրա գտնվող գյուղերի պատմության, որի վրա ծախսված տաժանակիրջանքերը ճատուցվում են մատյանի ճանաչողական նշանակությամբ: հր ուսերին վերցրած ծանը լուծն է դրել մերօրյա պատմիչը՝ գրելու այս Հիշատակարանը. «նվ այսպես, հս՝ Սերո (Սերովբե) որդի նիկոլայի՝ որդվո Առաքելի, ի մեծ ն լավաճոչակ Ի գեղջից Գորիս՝ երկիրն Սյունյաց,պատանի տարինետոշմիցխԽնձատին, րիցս սկսած, ուր որ գնացի՝ թն քաղաք, թե գյուղ,գրեցի դրանց մասին: Ուստի, կամք արեք ն ողորմի Հիշելով՝ բարեխոս եղեք, ո՛վ ընթերցողներ, Հորս, որի անունըտվի, ե մորս՝ Վարդանուշ Զիլֆուղարյանց-Մելիք-0Հանյանց եղբորս՝Սամվելին, որ ճանդավ ծաղիկ ճասակում, մյուս եղբորս՝ Սուրենին, ռր իմ բարեխնամ ոգնորիչն էր մինչն Հնռանալը կյանքից... «.եվ եթե ինչ-ինչ սխալմունք կամ թերացում գտնեք իմ այս դործի մեչ, ՅՏ0

թեկուղ մի՞՛ուղղեք

ներող եղեք ն ինձ այլ ողջախոճ կամքով,

Հեցեք քանզի կար իմ

այս

էր...»:

շնեոիներումն

տարեցուցային-օրացուցային«ղումները (այսինչ «Հայրենապատումի» այն Հենարաններն են, թվականի այսինչ ամսվա այս օրը) կառուցվածքային

որով Հայ գյուղերի պատմիչ-ժամանակագիրըսկսում է տվյալ տեղանվան ճաիր մեկնությունը, առաջին անմիջական, ճուղական Հաղորդադրությանը ճարտվյալներ, վելելով մատենագրությունից պեղվաժ պատմատվանդական սարասլետության (գլխավորապես եկեղեցիների ն խաչքարերի) արձանաղրություններ, ժողովրդական բանաչյուսության (ճեքիաթներ, երգեր, ավանդազրույցներ) պատառիկներ,վիճակագրությաննյութեր, ինչպես ն մեր ժակննդանի պատումները մանակակիցների՝ ճեղինակի ծանոթ-րարեկամների

ներկայացնում է անցյալից. Ամեն մի գյուղի կենսագրություն Խանզադյանը ն ն ոչ մի կարնոր դբրբաց ոչ մի օղակ, չթողնել մանրակրկիտ, աշխատելով վաղ: բարձր արժեքը միայն տեղեկությունԽանզադյանի «Հայրենապատումի» են՝ ապագայագիտաների առատությունը չէ, այլն ճեղինակի մտորումներն ու կան կռաճումներն թափանցումները, որոնք Ճուշում են տվլալ բնակավայրի Հետագա զարդացման առաջադիմությանուղիները: Սերո Խանզադյանըիր պատումներովմի առանցքի շուրջն է ճամախըմբում Ճայոց ճայրենիքը՝ աշխարճադրության, նյուքական ու ճոգնոր Պուշարձաններով, նրա ալեճեր պատմությամբ ննոր ապադգայամետներկայով: Մատյանի մնջ, իճարկե, կան առանձին փաստականվրիպումներ,որոնք-անխուէ սափելի են նման Համար: զրիչը վրիպումների Հիշատակարանի այդ Գնաճատելով Սերո Խանզադյանի ճարուստ ավանդը ժամանակակից Տայոց արձակի զարգացման մեջ, անչրաժեշտ է նշել նան նրա ծառայությունը գրական լեզվի Ճճարստացմանասպարեզում: կինելով ժողովրդական աշգիտակն է նան ժողովրդախոԽխարճի քաջ գիտակներիցմեկը, Խանզադյանը սակցական բառապաշարի՝ դարձվածքների, ոճաձների, բառափնչերի, որոնք բազմապատիկ տեղ են զտել նրա գրական ստեղծագործություններում։ Այս ասպարեզում Խանզադյանըմեղվաջան պեղող է, որ ժողովրդի խոսքի անճուն ն կյանք է տալիս մոռացված-մոլորված բազում ճՃայտնաբերում ամբարներից բառաձների, արտաճայտմանդիպուկ ն ճկուն եղանակների,կենդանի խոսքի բեկորների, այս ուղղությամբ շարունակելով Հովճ. Թումանյանին Ա. Բակունցի լեզվաոճականավանդները: ու

խատատար` գորի, մեյճներու, եղեք». խնդրում

ԳԵՎՈՐԳ

ԷՄԻՆ

ծնվել է 1918-ին, Աշտարակում,որն Գնորգէմինը (Կարլեն Մուրադյան) սիբինքը «հիմ մասին» ինքնակենսագրականումճամարում է «Հայաստանի ն Գնորգ»: «աշտարակեցի տը») առանձին Հպարտությամբիրեն կոչում ԱշտարակըՀայտնի էր ոչ միայն խաղողի այգիներով, այլն Հնագույն տաճարներով ու ճարտարապետական այլ կառույցներով, որոնք անջնջելի Հետք

են

թողել

բանաստեղծի Հուզական աշխարչում: ինստիտուտում (1940), երնանի պոլիտեխնիկական

ապադա

դարձել Հիդրոտեխնիկ, միաժամանակ աշխատել է Մատննադարանում,շփվել մաՀնատիպ գրքերի ճետ: Ուսանողականտարիներին չաղաթյա ձեռագրերի բախսո Լ ունեցել զրուցելու իր բանաստեղծականկուռքի՝ ե.

Սովորել

է

ու

Տարենցիետ,

նալ

նրանից

ստա-

բանաստեղծական

դասեր(այս մասին

Գ.

որոչ

էինը

պատմում է իր քավականաչափ ծավալուն Հուշերում՝ տըպագրված «Հիշողություններ մասին» րստՉարենցի եղիշն

Հատորում վարածավալ Հափշտակվելէ

նան

բա-

նաստեղծական այլ անուններով. 1940-ին տպագրում է բանաստեղծությունների առաչ չին գրքույկը «նախաշավիղ»

խորագրով: Բանաստեղծու-

քյունների նյութը ուսանողա-

կան ապրումներ են՝ մ

ճավա-

տարմության խոսքեր սիրած

աղջկան, էլեգիական ինչ-որ թախիծ, սրամիտ պարադոքսներ դասերի՝ ուսման կ քնարի վերաբերյալ, զվարթ կատակներ: «նախաշավիղի» այտնությունը գրախոսությամբ բարձի գնաչատեց Ստո.Զորյանը,1942-ին տպագրվեց «խաղաղության ծխամորճը» դարձյալ է նոր թեմաների, ինչպես Հայրենիքի փոքրիկ գիրքը: Գ. էմինը մոտենում սլատմական ճակատագիրը, «Հրապարակախոսական «Հնչերանդներովարձանան է գանքում «աչտեղօրերին» պատերազմականանցուդարձին: Ժ. էմինի ստեղծագործականճանապարճիառաջին նշանակալից դիվադը եղավ «նորք» ժողովածուն,որը, ծնվելով պոնզիայի զարգացման ճամար անԳեվորգէմին

1946-ին, ընկավ բարենպաստ ժամանակներում`

ղարքննադատության

սուր

կի տակ: «նորքի» քննադատությանմեջ անպայման կային ճիշտ կետեր, օրինակ կիպլինգի զինվորական քայլերգի պատճենման փաստը, դատողականությունը, կամ էլ առանձին բանաստեղծություններիկառուցվածքային թերությունները ն այլն. Ամբողչությանմնչջ, սակայն, «նորքը» ոչ միայն «անկումային տրամադրությունների» արտաճայտություն չէր, ինչպես այն որակվեց մամուլում ն Հայաստանիգրողների երկրորդ Համագումարում, այլն աչՔի էր ընկնում ոչ միայն թեմաների բազմազանությամբ ու Ճրատապությամբ, այլն բանաստեղծական արվեստի խոր թափանցումներով: Այդպիսին է, օիինակ, «նրգ-երգոց» բանաստեղծությունը. նս

Հա՛լ եմ, «ին, ինչպես լյա՛ոն այս բիթլիական, չա ոտքերըս չրչեղեղի չրից, իմ սուրբ Ճո՛ղն է տեսել նոյն ռաջին անգամ, ԲաբելոնյանԲելը սատակել իմ սբից.::

Թա՛ց

.

ես ճա՛լ եժ. Հին, ինչպես լլա՛ոն այս Արարատյան, Հազար տեգ է բախվել իմ վաչանին ատեղ, Փշրե՛լ եմ ես սակայն աժեն սուր պատյան եվ լեռներիս նման գլուխրս վե՛ր պաճել... ու

«Նորջի» մեջ է տպագրված նան էմինի մյուս նշանակալից բանաստեղծուքյունը՝ «երգ կոունկի մասին», որը Ճայոց ավանդական նրգի՝ «կռունկի», վերաիմաստավորումն է.

Կռո՛ւնկ,այոց նրբ չվեցիր.

էր Թրչվոա՛ծ

մոխիրը կար աչքը

քո

ԹԺներին,

քո

արցունքներից։

այոց

երբ չմեցիր.

մա՛ր Ասիր.«Չեմ գա կլ Հայաստան,. եղեռն, ավա՞բ...»

ծր

Ու

Հայոց վյլտի անծայր բանտից

Գու դուրս չեկար, Ամեն ջրում, ամեն Հայի տեսար.

Ականչ դրիր մեկի

Անսատասխան,

Հողում՝ վտարանգի Հարցին,

եվ աշխարձճում, ինչպես նրանք, Բույն չտեսար... Գնա՛,

այնոհղ,

երկրի պես ավեր բույնըդ անտեր թողիր

չվեցիր։ Ո՛ր չվեցիր՝

՛

է

շրջիր.

ձրկրե-ձրկիր

ու

մեկին թողիր բնի պես

քո

ե՛տ

Քարո՛վ դառնաս. պանդուխտներին կանչիր բոլոր

դարձիր, ե՛տ

ու

Քարո՞վդառնաս,

Դարձիր այնպե՞ս,որ ո՛չ մի տեղ, ոչ Քել չապասի, «կռունկ,ուստր՞ կուգաս»չասի՛ Բարո՛վ դառնաս:

ու

մի՛

դարձիր։

պանդուխտ,

չլացի...

«երգ կռունկի մասին» բանաստեղծություննարժանացել է ՄարինտաՇաչինյանի Հատուկ ուշադրությանը՝ 1942-ին «Լ1055ող ԸՇօՑոշեօկ Ճքաճուո» դրքի Համար գրած առաջաբանում.

է ասել,--գրում կարելի

է Մ.

նոբ Ճւյրենիքի,խորՇաչինյանը,--որ

հրոդային Հայրենիքի զգացողության ամենից ուժեղ արտաճայտություննէ Գնորգ էմինի «երգ կռունկի մասին» հրիտասարդ ն շնորճալի բանաստեղծ Շաշճինյանըգրում է նան, որ էմինը կարողացել է բանաստեղծությունը»՝:

դնելով պոեզիայի ժառանգորդությունը: պանդխտականբանաստեղծությունենրը ճամփեջն են մաշել...» ն այլն), որոնցում էմի-

ներկան կապել անցյալին, ի ցույց Այլպիսին են նան ազգակից մյում

(«Կոշիկներս աշխարճի բոլոր ւպատնը «անդես է գալիս "ճայրենի"ողի ու ճայրենի ժողովրդի Հեռանկարի դամախոսի դերում. «նորքը», իսկապես, ասպարեզ եկավ, ինչպես դեռ Գ. Սնակն է նկատել՝ այն ժամանակ, երբ պոնհզիայիմի բնեռում ծաղկում էր ճառային, չՀոնտորական ներբողադրությունը, մյուս բննոում` աշուղությունը:

իր տուրքերը բերեց ե՛ մեկին, ն՛ մյուսին սակայն կարնորն այն էր, որ զգում էր դրանց սաճմանա(«էմին-նամն»), ն ձգայում էր դուրս գալ դեզի գեղարվեստականլայնություն, փակությունը դեպի ժամանակակից մտածողություն Հենվելով, իճարկե, դասական ժաԳ.

էմինը, թեն նույնպես

ն ե. 9Չաոանղդությանն նորագույն պոնհզիայի(օշրինավկ՝ Վլ. Մայակովսկու րենցի) ավանդներին, նա «Համառորեն որոնում էր երգի իր ճանապարտը: Ըյդպես «նոր ճանապարճ» էլ նա խորագրեց ճաջորդ ժողովածուն (1949), ռրը քննադատության մեջ առաջ բերեց թեր ն դեմ կարծիքներ: «նոր ճանապարՀճիվրառս,--այսպես էր վերնագրվածՀ. Սալախյանի գրախոսությունը»: «նոր ճանապարչի Համար» վերնագիրն ուններըՍ. Աղաբաբյանին Հր. Թամրազյանիընղդիմախոսությունը:: Մինչ առաջին գրախոսության մեջ անվերապաճորեն ազդարարվում էր էմինի բանաստեղծական«աճն լայն Հըգտնում ընդդիմախոսները էին, որ բանաստեղծր չի նարավորությունները», ազատագրվել այդ աճը արգելակող «ներքին ճակասություններից»: էմինին ավելի Հաջողվում են ծրագրային, քան կոնկրետ-թեմատիկական բանաստեղծությունները: Առաչինի օրինակն է Հետկյալ բանավեճը. ու

...Այդ ո՛ւմ ճասցեով եբ ձեր երգր փոստ գցում, Այս աշխարչում ո՞վ է ձեզ պես պարապ,

են եվ ո՞ւմ պետք «իմա Զեր, ձանձրույթից առատ

Նեյնիմները՝

«բլբո՛ւլ» «վա՞րդ» «նարգիզ»,

ու

Սովորակա՞ն,

ինչպես որա՛նյ քնից առաջ, եվ «նացած, ինլպես «բարնագիր՛»...

Հեոսգրի՛նման

պիտի

երգը

գրվի,

Նրա նման դիպուկ, կարճ ոռ ազդու, Որ բերի մի ցնցող ուրախություն կամ-Վիշո, եվ շեշտակի խրվի սիրտր մարդու... Թեն

մյուս ծրագրային Հանգանակներումկան օ«օգտապաշտական»բանաստեղծականդրույթների Հետքեր, սակայն էական է արդիականության կենսական խնդիրներին մերձենալու ձգտումը, որի արտաճայտություններն են մի շարք ձկնորսի մասին» բանաստեղծություններն բալլադներ («Բալլադ

այս

ն

նան ակնառու թերուայլն): էմինը «նոր ճանապար4ճ»գրքում երնում է թյուններով՝չոր դատսղականությումբ, սյուժեների յարձճեստականությամբ, բանաստեղծություղգացմունքներիմակերեսային լուծումներով, մարդկային միտումներով, դարձնելու բառապատկերի սրամտություն նը բառախաղ Թեն ն քաղաընկնում աչքի էր «նոր ճանապար"ը» միակերպությամբ այլն, քացիական ակտիվ դիրքավորումով, ալղուսմենայնիվ նրանում բացակա-

ն

ու

յում է քնարականայն տարերքը, որ նվաճել էր «նորքովջ»: Քաղաքացիականուժեղ տարերքի Համար «նոր ճանապարճ» ժողովածուն (որ 1951-ին արժանացելէ պետական մրցանակի) գրավեց մի շարք ռուս գրոլների ուշադրությունը: րանց թվում էին Մ. Սվետլովը, Մ. ՌոշՄ. Սվետլովը նշեց,որ էմինը ոչ թե կրկնում է ավանդՀինը,կ, Սիմոնովը։ Լի ընդգծում է նան 2 էմինի պռնզիայի ները, այլ շարունակում: Սվետլովը րոշ

կ. նա

«գրքայնությունը»": Գ, էմինի պոեզիան քննադատությունից պաշտպանելուկրքոտ փորձ էթ գրողների երրորդ ճամագումարում (1954): Սիմոնովիելույթը Հայաստանի գտնում էր,

որ

եթե քննադատությունըբանաստեղծինկոչում է ճետղդար-

ոտեղծազգործությունը), Շիրակ(ակնարկվում է Ավ. հիսաշճակյանի էմինը առաջարկում է բանաստեղծականնոր ափեր, նոր մտածողություն, նոր վերաբերմունք կյանքին ու աշխարճինջ»:: «նոր ճանապլարձից»Ճետո էմինը Հանդես է գալիս դարձյալ բանաստեղծության գալիքը ծրագրող գրքերով. առաջինը կոչվում էր «Որոնումներ» (1955),մփլուսը՝«երկու ճամփա (1964): «Ռրոնումները»բովանդակությամբ խայտաբղետ գիրք է։ Ա. Արիստակեսլանի Հետ Հարցազրույցում Գ. էմինը ասում է, որ «նոր ճանապարձճ» գրքի վերնագրով ոչ թե որոնում է բանաստեղծականնոր դավանանե,այլ ձի «դեպի ապա

Գ.

վիճում է այն քննադատների ճետ, որոնք Հարցականի տակ էին առնում իր չլոհզիայի քաղաքացիականշունչը, ինչպես ն իր ձայնիմեջ Հայտնաբերում է ժամանակավորապես լռած մոտիվներ Ռում բանաստեղծները, օրինակ, Ա. Տարկովսկի",նրանից առաջ Մ. Սվետլովը իրենց գրախոսություններում 4. էմինի թեմատիկական մեջ ճայտնաբերում են ճամաբազմազանության մարդկայնություն, Ճամաշխարճիտագնապներիշեշտեր: «ե՛վ թեմատիկան, ն՛ կրքոտությունը, ն՛ կառուցողի անձագ ծարավը, այս ամենը ասում են այն մասին, որ Գ. էմինը մեր տաղանդավոր ժաման ի Հաստաէ Մ. Սվետլովը («նոր ճանապար4»7) հակակիցն է»,--գրում տումն իր ասածի բերում մի շարք տպավորիչ օրինակներ,ինչպես Վլ. Մայակովսկուն ձոնված բանաստեղծությունըն այլն: նշում Մ. Սվետլովը

կառուցվածքային որոշ միապաղաղություն, Ռոշչինը ռուսերեն գրքի («11քօռղ ՎՅԸՅԿԽԱ», 1962) գրախոսության մեջ ասում է. «նրա արդի զարկը ձուլվում է ժամացույցի զարկին, սլաքները են, մուտեցնելով անցածը ներկային ն անխուսավելիոմիանում ն ճեռանում ընեն անցնելով ապազգային,ճայացքիդ առաջ բացում ինչքան մտքեր ու Ճուշեր, ժամացույցընա Ճճամարումէ Գ. էմինի Հիշողությունը ն մոռացումը) դատավորը ն պաշտպանը, ջաճելությունը ն կնճիռները, նրա խիղճն ու կլանէ

նան

իսկ Մ.

ՔԸ:

ՆՈ:

էմինի բնապաչշտությանքթեմատիկալի լայնացման մասին (պատերազմու խաղաղություն, ճայրենիք, ծննդավայր, սեր ն այլն): Խոսվում է նան

Գ.

25--661

տարբերություն«նորճանապարձի», էմինըտպակրում է մեծաքանակ սիրային բանաստեղծություններ,սրտի տագնապներու Քրթիոներ, որոնք վկայում են «Վերադարձըդեպի քնարականություն»: Բանաստեղծությունների մի զգալի մասին բնորոշ են ապրումի ն մտորումի ձնի «անմիասնական շարժումը, զգացմեւնքի իմաստավորման կերպն սովորությունը»: էմինի բանաստեղծական աշխարճի Համար ճակատագրական նշաճամփան», «երկու Գրքի վերաբերյալ լույս տեսավ Պաունեցավ նակություն Սնակի չափազանց «ետաքրքրական գրախոսությունը: Դրանով ոչ բույր միայն գնաճատվում էր էմինի ստեղծագործությունը, այլն սկզբունքային նրշանակություն ունեցավ ժամանակակից բանաստեղծությանմի շարք էական տեսակետից: լուսաբանման խնդիրների գրքին մեջ, դառնալով Գ, էմինի նախորդ՝ «Որոնումներ» Գրախոսության ն դրանից առաջ գրածներին, Սնակը գտնում է, թե «Ռրոնումներ"-ի մեջ մի Հոգնածություն, որ գալիս էր ոչ թն ոբոկար մի որոշակի Հոգնածություն, ասեմ՝ նումներից, այլ՝ շտապելով մոլոբումներից,ճշմարտությունից հրես շրջելու գիտակցված (կամ վատ գիտակցված)չանքից»։ Պ. Սնակը «ՈՌրոնումներում» դիտում է «ճոգեկան լարաթափում», գտնում է, որ էմինը մոռանում է «մարդկայինի» որոնումը, այն, ինչ ինքը ձնակերպել է ճետնյալ կերպ՝ մեջ, ի «Ռրոնումների»

ու

ես

մարդկայինն էի

Չիմանալովի՞նչ

երգում,

է մարդը...

ս.Քաջ գիտեի ես երթուղին, տեսել ճանապարծբ:..

Չէի

«Ռրոնումներից»անցնելով նոր ժողովածուին,Սնակը՝ իբրն իրարամերժ բանաստեղծական տարերք, առանձնացնում է «Դաշտի ճամփա» ն «եռան Ճամփա» շարքերը, որոնք իրարից զանազանվում են, թեն մեկը մյուսի շարունակությունն է: «Դաշտիճամփան», ըստ Սնակիդասակարգման,Հեշտագրություն է, իսկ «Լեռան ճամփան» բարդադրություն, այն բարձունքը, որտեղ այսուճետն պետք է բնակվի բանաստեղծը: 22 էմինը,գրում է Պ, Սնակը,«Լեռան ճամփա» շարքում (որ ավելի ուշ է գրվել) «ստեղծել է լիազոր ն լիիրավ բանաստեղծություններ»,դառնալով 20-րդ դարի երգիչը, որին անՀրաժեշտէ՝ Երգր զենքի պես ղգույչ գործածիր, եր, խառն է դարը. Նույն արճիճից են ձուլում, իմացի՛ր» Գնդակն տառը: ու

էմինի Համար բնորոշ ճամարելով բանաստեղծության՝իբրն գրողի ժամանակի փոխասացության» Հավատամքը, Սնակը ժամից, օրից, տարուց զանազանում է, այսպես կոչվածժ՝մեծ ժամանակը, որի զավակը պետք է լինի ամեն մի արվեստագետ: Այդ դավանանքի արտաճայտություննէ Հետնլալ Դ.

ն

Քառատողը՝

Այս դարում գրել

լոկ ժաղկի՛ մասին՝ լոել՝ նոր արկի մասին, Հիանալ միայն մրրիկի թափով, նույնն 1՝ մոռանալ կրկին գեստապոն...

Ասել

է

բերելով իր Հանրագումարի

մտորումները, Պ. Սնակն ասում է, եր երբեք չի քայլել «ծանոթ ճամփաներով», բանավեճ է մղել այն ւեղծների դեմ, որոնք նման են ժամացույցի մեծ սլաքին.

որ

էմժի-

բանաս-

Մենք ծառայում ենք նույն ժամանակին ննք տալիս ժամանակր նույն. եվ ցույց ես՝ դարի ժամը, Գու րոպեն դարի...

բնորոշ ձելակերպումներ.«էմինին (սա էլ ոավել Հետաքրքրում է ծառաբունը, ոչ թե սաղարթն արմատը»` զ. Սնակի մենաշնորչն է), «նրա բանաստեղծություններիմեջ Հաճախ պակասում է... նամակայնությունը»", Գ. էմինը «Հաճախ ամեննի՛ն «ճար» չունի, որ նույնպես լավ չէ. երբեմն էլ պակասում է «միսը», որ արդեն վատ էո, Հաճախ էլ տարուբերվում է «տրամաբանության ն տրամադրության» ժի-

ԱյնուճետնՍնակը տալիս

է մի շարք

ա-

ու

չե

Սնակը ամփոփում է՝ «Լեռան ճամփան»... ընկալել ոչ այլ կերպ, քան իբրն նԵՐքին մագլցում, այսինքն՝ բարձոություննեորի նեոսուզում, որ կեռմանվում է դեպի Հողեշատաներքնասուզում...այսինքն՝ ճանապարտճ, ի

վերջո,

կը մարդու...»

Պ.

":

էմինի«երկու ճամփան» իրավամբ տալիս է Հակասականնյութ. մի կողմից անչշղացում բանաստեղծություններ, մյուս կողմից ներշնչանքի, տրամադրության, մի կողմից՝ դաշտային մակերեսներ, մյուսից՝ լեռնային մի բնեռում՝անփույթվերաբերմունք կյանքի ճանդեպ,մյուբարձունքներ. ռում խոր զգացմունք ժամանակի առջե, մի դեպպատասխանատվության քում` մարդու էության քափանցման ոչ մի ճիգ ու ջանք, մյուսում՝ ճոդեճատակային սուղումներ, մի դեպքում՝ չոր ու ցամաք դատողականություն,մյուսում` ներքին Ճուղականտարերք, ն այսոլես նան... մի դեպքում՝ գրքայնություն, արճչեստականություն,մյուսում` ինքնուրույնություն, բնականություն: մի ամբողջ կծիկ, որը Հաճախ Հաղթաճարվում է իր՝ Հակասությունների էմինյան սրամիտ պարադոքսներով: «(եռան ճամփան» շարքի լավագույն գծերը էմինը խորացնում է Հետագայում, ստեղծագործության նոր ճանգրվանում, գրելով ամենատարբերթեմաների բանաստեղծություններ, գլխավորապես «Դարը», «Հողը», «Սերը» նյութերի շուրջը, որոնք ռուսերեն գրքի վերնագրի տարրերն են (1926): Այղ ամենը էմինի ստեղծագործությանմնջ տեղ են գտել ճանապարտիբոլոր կայարաններում, սակայն, ավելի ամրացել ն բովանդակալից են դարձել վերջին շրջանի բանաստեղծություններում, «Դարը» ենթաբաժինը կազմված է «Քսաներորդ դար» (1920), «Հողըչ՝«Յոթ երգ Հայաստանի պներազանցորեն մասին» (1924) գրքի բանաստեղծություններից,իսկ «Սերբ»՝ ծաղկաքաղ է տարբեր գրքերից: «Դարը» բաժնի ծրագրային բանաստեղծություններիցմեկում էմինը իր խնդիրն է Համարում ճամազգացումը՝ աշխարչի բոլոր մարդկանց, կեցությունը՝ «բոլոր մարդկանց Հորիզոններով» գնաճատելու խնդիրը, նա իրեն Համարում է դարի զավակը, որին խորթ չեն նույն այդ դարի բոլոր ալեկոծուԳ,

թյունները: 20-րդ

դարը,

էմինի բանաստեղծական բնութագրություններով, տագ-

խելացնոր նապներով, ալեկոծություններով,

ծրագրերով լեցուն մի իրակա387

արթնացնումէ ողբերգական վերապրումէ։ Այդ իրականությունը նություն ներ՝ մեկ Հերոսիմայիսարսափելի աղետի տեսքով (դրա նախատիպարնէր Դեր-Ջորը), մեկ՝ 0ավենցիմի, որտեղ թնածում են սոխակները, մեկ ֆաշիստների կողմից գնդակաճարված Գարսիա կորկայի («Լորկայի վերչին խոսքը մեկ՝ անդրօվկիանյան ), մեկ՝ փարիզյան տպավորությունների, դաճիճներին» («նոր Բաբելոնը» շարքը),մեկ՝ բանաստեղծականծրագրերի ն այլն: Գ. Էմինը՝ քափանցող խառնվածքի մի բանաստեղծ, «Քսաներորդ դար» գրքի Հրապարակախոսականչնչի բանաստեղծություններումկողմնորոշվում լ բարդ իրադրության մեչ՝ ոչ թե Հուսաճատության,անեծքի կեցվածքով, այլ լալնախոչճ, Հավատով լի լավատեսի։ նա գրում է, որ ինքը ճավատում է մարդկային Ճանճարինկ մարդկայնության ձայնին, Չ0-րդ դարի ճրաշքներին: Բնականաբար, անդրադառնալով20-րդ դարի նկարագրին, Գ. էմինը պետք է որ պատասխաներ«կյանքի իմաստի» մտաճողիչ ճարցին: Այդ իմասամեն ինչ՝ իրերը, գորտը նա որոնում է շարժման, աշխարճի նորացման, ծողությունները մարդու Ճաղթանակին ծառայեցնելու մեջ: «Պրավդա» թերՀայտնի քննադատ Վ. Օգննը գրթում տպագրած գրախոսության մեջ ռուս ն րում է. «Խելացի լուրջ արվեստագետլինելով, Գ. էմինը ժամանակը ըմբրոնում է դիալեկտիկորեն... Գ. էմինի մոտ պատմական ժամանակը անբաժանելի է քնարական Ճերոսի ճակատագրից: նա ապրում է այդ ժամանակի մեջ, ապրում է նրանով»"։ Այս մտքի լուրօրինակ իլլուստրացիան է Հողի թեման: էմինի բանաստեղծական Ճճամակարգում Ճողը ոչ միայն միանշանակ Հասկացություն չէ, այլ բազմատարը ըմբռնում. դա ճայոց պատմության «իէ՛ ազգագրուշատակներն են ն ազգային օրնամենտի խորձճրդանչանները, ու թյունն աշխարճագրությունը՝ծննդավայրը,Հայրենի պեյզաժն ու ազդգային լեզուն, նորագույն կառույցներն ու ճնագույն ձեռագրերը, այս ամենի ուստի ն շաղախը: նա իրեն Համարում է այս ամենի տերն ու ժառանգորդը, ինքնանկարային բանաստեղծություններից մեկի մեջ գրում է. '

երազում տեսա՝ Մուղնու Հին վանքում, ես տանչվո՛ւմ էի ողչ զիշերն անջուն... ծս՝

Գեորգ դպիր, ծաղկող գրիչ։ Աշտարակ Քաղցրիկ գյուղակում, առաչի՛նըս մեղավորներից ու

ենված Ես՝

ծվ ետնագո՛ւյնըս՝ արբերի չյորքում, Աղոթում էի ն կանչում.

«--Մեղա՛»...

Մուղնու նշանավոր վանքի կողքին Աշտարակնէ, Հայկավան օրնամենտից էմինի ամենասիրած մասունքով՝խաղողի վազով: Խաղողիվազի մեջ էմինը ամենից ավելի գնաճատում է նրա դիմացկուտեսակի փորձություններիդիմակայելու Ճատկությունի, նությունը, ամեն զարմանալի կենսունակությունը: Այդ գծերը նա բացատրում է Հողի մեջ խըր-

ված արմատներով՝ամուր ն ժամանակներին դիմակայող: հր ժողովրդի Հազարամյա նությունը նրա կենսունակությունը Համենա Հասնում ճետ, մատելով զարմանածրաշ այդ մասունքի է խոր ընդճանն րացման. այն ժողովուրդն է ապրում գոլատնում, որ արմատներ ունի ճայրենի պատմության մեչ, որ չի սարսափում աղետներից ու աճեղ անցքերից, ինչպիսիք վիճակվել է կրել իր Ճողին։

վազից բացի, էմինը պարբերաբարդիմում է նան ճարտարաԽաղողի պետական Հուշարձանների,օրինակ, Գեղարդիու Զվարթնոցի,Հայոց գրերի ն մագաղաթյաձեռագրերի խործրդանշաններին, նորից ու նորից վավերացնելու Համար Հարազատ ժողովրդի մշտադալար կենաց ծառի միտքը: Հողի թեման ամենից ավելի տեսակարարկշիո ունի էմինի երՀայրենի կու ժողովածուներում՝ մեկ «նորքում», մեկ էլ՝ «Քսաներորդ դար» գրքում: Վերջինիմի ամբողջ շարքը՝ «Ա՛խ, այս Մասիսը»խորագրով, կոչված է չարունակ Հիշեցնելու բիբլիական գերված լեռան գոյությունը, որը չերմացնում է «ոգիները, իր Հովանու տակ է Հավաքում Հայությանը: Այդ շարքի լավազույն բանաստեղծություններից մեկը կոչվում է «Մենք»՝ բաղկացած երեք

մասից:

-

Հատվածըճայության Առաջին

դարավոր վշտի աղետի մասին է, անցմասին, երկրորդը՝ ժողովրդի պանդխտության, բաժան-բաժան, երկփեղկվածգոյության մասին, երրորդը՝ իր փոքրաթիվժողովրդի ՀոգեկանվեՀության,որին՝բաժին Հասած դաժան փորձությունները դարձել են էլ ավելի դիմացկուն, ինչպես ադամանդը,ինչպես բյուրեղը: էմինի կեցվածքի Համար շատ բնորոշ է ճետնկյալբանաստեղդծությունը.

յալի

ու

կանգնելու

ե՛ս

անքարք փրա՛ր ենք նայում՝ իմ 1ե՛ռբ.

ու

Հավատն,--ասոմ են,--լեռներ իմ

է շարժում.

Հավատիցէլ մոլեգին Հավա՞տ,--

Ռր Նոյան Հայտնի չրծճեղեղի պես, Նրա գագա՛քն լա՛նջն է ողողում: ծվ, սակայն, ավաղ, ու

Լեռն

տեղո՛ւմնէ:

եր

հսկ ես--իմ նա

իր

տեղումն

լե՛ռ Սակայն

Իսկ

ռեղում... է,

է նա,

ե՞ս...

կանգնելու

անքարք իրա՛ր ենք նայում իմ (ե՛ռր. Ինչքա՞ն կմնամ ծս այս նույն տեղում,-Սատանա՛ն գիտե,-ծս

ւ

ու

Մա՛րդ եմ անցավոր՝ Կանցնե՛մ--կգնա՛մ... իսկ լե՞ռը, Մբ՞Քե իմ Ա՛ոն էլ պիտի նույն տեղում մնա,

Ինձ...

չմոտենա՞...

Այս տեքատում կեռր վերցված է ոչ թն մետաֆորական, այլ ժամանակակից Հուզական լիցքերով Առաջին տպավորությամբ այս «մերկ» կառուցվածքն ունի ծավալային խորություն. երնեույթիսխեմատիզացիանէմինիՀամար ճանապար:4է դեպի էությունը, բուն ասելիքը: Գ. էմինը քաղաքացիական նկարագրովայն բանաստեղծն է, որը պետք է անդրադառնարնակ Հայոց պատմությանճակատագրականնյութին՝նղեոհի գողդոթային։ ինչպես մյուս բանաստեղծները, նա կս եղեռնը ներկայացնում է իբրն դանթնեական դժոխք («Դանթեականափեր»), այս ուղղությամբ նս շարունակելով Հայոց բանաստեղծությանվաղեմի ավանդները: նղեռնա389

պարբերաբար անդրադարձել է ե աշխարճասփյուռՃճայուքյան ճակատագրին,իր կրքոտ խոսքն ուղղելով ձուլման օրեցօր ուժեղացող սպառնալիքիդեմ: ՔննադատԿ. Սուլթանովը«ԱշխարՀչըբանաստեղծիսրտում» Հոդվածում գրում է. «Անչանգստությունը, նրա զարկերակը կանխորոշում է Գ. էմինի պոհզիայի առաջատար տրամադրությունը... 0սվենցիմը, Բուխենվալդը, Դեր1915 Գ. որտեղ էմինի անմեղ թվականին Հազարավոր որը, նաչատակվեցին ցեղակիցները: 20-րդ դարի դեռես շարունակվող տարեդրության անջնջելի Հուշերը Հանգիստ չեն տալիս, կոչում են իմաստավորված ձգտման՝ պայքարելու դարի «խավարամտության», «միջնադարականության» դեմո" Այս իրողությունից էլ էմինի պոեզիայում Հայտնվում են մարդու մեծարանքները, «Հավատը մարդու կարողությունների ու Հնարավորությունների Հանդեպ:Սա նրա ստեղծագործությանՀամար ոչ թե անցողիկ, այլ առաջատար մոտիվ է, որ մարմնացել է շատ բանաստեղծություններում,գերազանցորեն ճիմնային Հնչերանգով: Գ. էմինը մեծարում է ոչ թե իբրե վերացակաընդճանրապես մարդուն՝ նություն, այլ կոնկրետ մարդուն, ինչպես Հայի ավզղային բնավորություն: Նան օտարազգիների, որոնց նվիրել է բազմաթիվ էջեր. Ազգայինբնավորությունն էլ դիտում է ոչ թե իբրն մեկընդմիշտ տրված կաղապար, այլ շարժման, Հոգնոր աշխարՀի Հարստացման ընթացքի մեջ. Դրա լավագույն արտաճայտությունն է «Պատգամը»,նան Հետնլալ բանաստեղծությունը՝ ռլատումի

ճետ

Զգո՛ւյշ խոսիր Հայլաստանում.-Այստեղ ամեն գագաթ ձոր, Արձագա՛նբ է տալիս «զոր տանու... Եվ ջ» խոսքը Հեռու ու

Թե

բարի

են

Հայոց լեռներն

Խոսքէրը

.

քո,

ակնածանքով

Փո դե ԿկԿխոնարՀվե՛ն

լռին՝

կ

Բաշը քսաֆ քո ձեռքերին, հսկ քե չա՛ր են՝ լեոների ժեր, Հրաբիի բնե՛րն անմեռ, են, բայց Ռր լոլ չե՛ն Հանգել, Քեզ լավայո՛վ կարձագանքեն, Ռր լեռներ է քջշում--տանում... :

Ձգո՛ւվշ խոսիբ

Հայաստանով...

յուրացման Ազգային բնավորության

առումով

Գ,

էմինի պոնհզիայի նշա-

են էքսպրենակալից էչն է «Սասունցիներիպարը», որի առավելություններն սիվ զգացմունքայնությունը, չափատողերի ճկունությունը, ռիթմական տարբներիՀարստությունը ն, վերջապես, պարի նկարագրությանմիջոցով արտաՀայտված խոչական-փիլիսոփայական իմաստավորումը: Այս բանաստեղծությանն է ամենից ավելի պատշաճում եվգ. Ալտուշենկոյիխոսքը՝ շոգու վարպետություն»: Քննադատությունը էմինին դասակարգում է բանաստեղծությանբանապաշտ Ճոսանքում: Սա չի նշանակում, թե նրան Խորթ են մտերմական ապրումները, ինչպես սիրո մոտիվը: Դեռ «նախաշավիղից» նա գրել է նան մտերմական չնչի սիրային բանաստեղծություններ, էմինի սիրապատումային խոստովանությունների շարքին

բնորոշ չեն զգացմունքի շիկացումները, տագնապիշեշտերը, Հոգեկան պայեն՝ ուղղված թյունները:Դրանք խաղաղ խոստովանություններ ներդաշնակ, ռիրած էակին: Դրանցմեջ տիրապետողեն իր Հոգեկան աշխարճի բացսիրտ արտացոլումները, սիրավեպի անխոորբվ պաթոսը ն, իճարկե, էմինյան Հեգորը նանք-Հումորը, ճազվագյուտիրողություն է ժամանակակից պոնղիայում կ ճիշեցնում է Հայնրիխ Հայնեի «երգերի գիրքը», այն բանաստեղծի, որը դեր է խաղացել էմինի բանաստեղծական ձեռագրի ձնավորման մեջ:

ՀայնեականՀեգնանք՝«սատանայություն»-չարաճճիությունը միշտ անպակաս է եղել էմինի սիրո երգերից: նրան բնավ չեն Հետաքրքրումխանդն ու կրած պարտությունը, մերժված Հոգու տխրությունն ցավը: Մի այդպիսի բանաստեղծության վրա է դարձրել Տ. ժիրմունսկայան ե, ու

ուշադրություն

մեջբերելով էմինյան սրամիտ պարադոքսը, գրել է, որ էմինը «սիրային մենամարտիգնալիս ոչ թե զինվում է, այլ ամբողջովին զինաթափվում, պատրաստվում նույնիսկ «ծունկի գալ սիրած կնոջ առջե», Բանաստեղծը,--գըրում է Տ. ժիրմունսկայան,--վարվում է «զուտ էմինավարի» 5-Ուժ

տուր,

լաո՞ւմ հս,

Սիրո աստվածդ ամծնակարոզ, ամ2 այս երեկո ասել` «9եմ օիրում», Որբ չկրկնվի նրա տենչանքն ու

Իմ --

տանջանքն էլի... կա՞ր, միակս,

եկա՞ր,

սիրելիս...

Այսպես «էմինավարի» են դրված շատ սիրերգեր, «գիշերային երգեր»: Գ. էմինիսիրերգությունը իր Հնչերանգներով լուսավոր, զվարթք, սուր խոովքջներիցՀեռու սիրերգություն է, Չարաչարսխալվում են նրանք, ովքեր նրա սիրերգության մեջ փնտրում են Հոգեկան տառաչվանք ն այդ սիրերգուդարդիման, ցաված սիրային նվագների թյունը կապումԱվ. իսաչակյանի ավանդներիՀետ (օրինակ, վ. Օգննը Հենց լավն էլ այն է, որ Գ. էմինը սիրային Տաղարանովնման չի Հայն ոչ մի բանաստեղծի, այլ, ինչպես մյուս մոտիվներն արծարծելիս, Հանդես է դալիս իր ճաշակով, ձնով գույներով: Սա նրա անվիճելի է: եվ սակայն,երբ խոսում ենք առավելությունն խոովքների, չարչարանքների «բացակայությունից», բնավ էլ տագնապների, այն Համողզմունքինչենք, որ դրանք չեն Հուզում էմինին. այդ շեշտերը անցնում են նրա չափատողի ընդճատակով։ կարելի է անգամ ասել, որ զվարքՀնչերանգը էմինյան տողաշարքերում Հեգնական-սրամիտ-պարադոքսային ունի այդ շեշտերը Հաստատողնշանակություն: '

ու

էմինըքաջ

Համոզված է, որ ամեն ժամանակ ունի սիրո իր մեղեդին, մեր ժամանակներում այլնս անախրոնիզմ են պսակակիր մադոննաԼաուրայի (Պետրարկայի),կամ զմրուխտ Ձարոյի, կամ Հրաշք-աղջկապատկերացումները։ Այստեղանչրաժեշտ են «սրբագրումներ»: Գնորգէմինի բանաստեղծական ձեռագիրը նման չի ոչ մի ճայ բանաս-

տեղծի ձեռագրի: եթե դիմենք կերպարվեստագիտական տերմինաբանությանը,ապա նա ոչ թե թանձրագույն գեղանկարիչ է, այլ գրաֆիկ-գրավյուրիստ, որ պատկերը ազատագրում է ավելորդություններիցն գնում պատկերի «մերկության»:

դիրքը որոշ սաշմաններում ուղղված է պարզունակությանդեմ՝ Հանուն «լուրջ խոսակցության», սլատկերի արչեստական, անսլարտադիր ճոխացումների դեմ՝ Հանուն նյութի ններքնաճայտնության, արձանագրությանդնմ՝ Հանուն կյանքի նյութի անդավ՝ իաստաթղթի» ներմուծման: մեկն էր, որ նետեց ազգային էմինը մեզանումառաջիններից զարդանախշի աննպատակ կուտակումներին, առաջիններից էր, որ գնաց բանաստեղծականկ խոսակցականոճաձների միաճյուսման, ն բերեց, իչարկե այլնայլ ազդակներով, տեմպի, արադության Հատկանիշ, որոնցով առարեն կաները երնում առանց ավելորդ ծածկույթների: նրա ձեռագրի մյուս հական Հատկանիշը պարադոքսալյնություննէ: նա Հեդնում է նրանց, ովքեր ծիածանիմեջ նշմարում են սոսկ լոք գույն ն Հավաստում է, որ «2«2Հ--5»-ի: եվ այս եղանակով դարձյալ մարտնչում է պարզունակացման երնույթների դեմ: Գ. էմինի Համար վերին աստիճանի բնորոշ Հատկանիշ է սովորական առարկաներիներքին բանաստեղծական ժիչուկի մնչ թափանցելը։ Անդամ մի բանաստեղծական նրբագիծը բավական է, որ սովորական արձակատիպ բանաստեղծությունըի Հայտ բերի փայլ ու խորություն: Մլուս բանաստեղծական ճատկանիշն էլ Համառոտադրությունն է, որը նա ձնակերպել է երդի ն ճեռադգրիդիպուկ Համեմատությամբ(ի տարբերություն Պ. Սնակի երդի ն նամակայնության)։եվ, վերջապես, էմինի ձեռագրի մեջ կարնորագույն է Ճումորը, կատակայինշեշտադրությունը: տարր Գեորգ էմինը Հանդես է եկել նան իբրն արձակագիր, ճրապարակել է լույսերը» ակնարկներիժողովածուն, սակայննրա արձակի դադա«երնանի Թը «Յոթ երգ ձայաստանի մասին» էասեն է՝ ժանրատեսակիլավագույն նմուշը Հայոց դրականությանմեջ: եվգ. նվտուշենկոն,կարդալով «Յոթ երգի...» ռուսերեն թարգմանությունը, գրել է. «Հայաստանինձոնված իր յոթ երգերում էմժիննստեղծել է իր Հայրենիքի բանաստեղծական Վոթողը: Դա «Գիրք Հուշարձան է»: Ն. Աքարովըիր Համառոտ խոսքը վերնագրելէ «Բանասանհղծական ժողոՀառնում վըրդական ասք», որում Հայաստանը է իբն ռիյունիկ թռչուն»: «Բանաստեղծը,--ասում է Աթարովը,--գրավումէ իր սիրով, վարակում է իր նման

Հանուն ինտելեկտուալ խորացման, «նաղլի» դեմ՝

ձեռնոց

,

ւվաթոսով»7: «Գիրքը զարմանալի է իր պատմական կոնկրետությամբ»,--գրում է մի ն Ա. Ադմիրալակին ուրիշմեկնաբան՝ շարունակում,--օերկարատնկ ողբերդության ֆոնի վրա Հնչում է ժողովրդի մեժադույն ղիմացկունության պավուսպ տումը»։ Թեկ Գ. էմինի «Յոթ երգը» շատ կարճ է, բայց չափազանց տարողունակ է»:

են Ռրո՞նք

այն յոթ կետերը՝ երգերը որոնց վրա կառուցված է էսսնն՝ Հողը, Հուրը, գիրքը, երգր: Սրանք, արդարն, Հայաստանի պատմությունից անբաժանայն խորչրդանչաններն են, որոնց բանալիներով էմինը ներկայացնում է Հայաստանըճեռավոր դարերից մեր-

դարը,

օրյա

քարր,

չուրը,

Ընդճանուր մուտքի, ապա նան նախադրությունմեջ ճակիրճ, խամուտքի սրության ե աֆորիզմային

մինչն

վերածնություն:

քա«երգի»

մի խտության Հասնող ամեն

տո-

դերով ներկայացվումէ նախ՝ Հայրենիջի-ժողովրդի,ապա, այսպես կոչվաժ՝ փիլիսոփայականքաղվածքը: «Ի՞նչ է Հայրենիքը» ամենքին մտաճոգող ճարցին տրվում է Հետնյալ «Մեր ժողովրդի պատմության Հին ու նոր դա՛րն է նա, մեր սդմատասխանրը. Ֆո՛ղն է ու քա՛րը,ջո՛ւրնու Հո՛ւբըչգի՛րն ե՛րգը,որոնք այսօրչ--վերածընված լեզու առած,--պատմում են իրենց մասին»: պատ«Յոթ նրգը», իճարկե, նախ ն առաջ պատմությունէ՝ Հայաստանի են են ու որպես սեչե՛ն անցել. նրանք մնացել մությունը՝«Դարեր եկել... սվագիր արձանագրություն,ավերված կոթող, խորտակվածբերդ...»: Դա Հրնամյա, Հարյուրամլակների փորձությունների միջով անցած Հայաստանի պատմությունն է՝ ն՛ առարկայական, ն՛ փիլիսոփայականկտրվածքներով:հր շարադրանքովեմինը խոսեցնում է բազմաթիվ փաստեր, որոնք ընթերցողին ցուցադրում են Հայ ժողովրդի առարկայական տարեգրությունը: Սակայն տարեդիրը չի մնում պատմական, աշխարճագրական,ազգագրականն այլ բնույթի տեղեկությունների սաշմաններում։ նրա պատումը ունի նան փիլիսոփայականուղղվածություն.... ինչպես. «Շա՛տ ն ամե՛ն տեսակի քար կա եի

ու

բայց Հայաստանում,

ցից ո՛րը կուզես,

ն

ղա՛րդու քանդա՛կ»:

քաբ... Չե՛ս գտնի: Քերի՛ր նրանալստեղ Անգբագետ նրա վրա... սեպագի՛ր կտեսնես,մեսրոպյան տառե՛ր,

Հայոցպատմության

ճնագույն շերտերի մեջ թաթախված «Յոթ նրգը» իրար է բերում երկու իրականություն՝ ժողովրդի «Հիշողությունըն նրա արդիականկեցությունը, ի մի է բներում պատմական Հիշատակներին նորօրյա ազգային ոգու ձուլվածքը՝իբրն ապադայինախադուռ: երդի» մեջ շատ են պատմական Հղումները՝ Հիշատակների,լե«8Ցոթ դենդների, անձնանունների ու տեղանուններիվկալակոչումները նյ ալդուէմինի պատումի առանցքը Հայ ժողովրդի ազգային ն սոցիաամենայնիվ, լական Հրաշքի պաթետիկ-Հրապարակախոսականշնչի մեծարանքն է: նոր հրկրի փառաբանությամբ փակվում են գրքի էջերը: Հայաստան Հայաստանի մեր արյան կարմիր գույնն է, մեր, դրոշի վրաչ--պատմում է Գ. էմինը՝ «... դարեր շարունակ երազած խաղաղության կապույտ երկի՛նքը ն որի պետական զինանշանի վրա շողում են՝ Մեր Հին նոր պատմությանՀավերժական վկա Արարատլե՛ռը: Դեռկս նոյ նաչապետիձեռքով այս Հողում տնկված խաղողի իմաստուն ու

ու

ո՛րթը: Խաղաղկյանքի

Համառ

ու

արդար

աշխատանքիխորչրդանիչ մո՛ւրճն

ու

մանդա՛-

ղը:

եվ Արե՛ր,մշտատնու մշտագո այն Արնը,որի շողերի տակ ապրե՞լ, ապրո՞ւմ է ն Հավերժ կապրի Ճճալժողովուրդը»: դրող է, նրա այդ էմինը խառնվածըով ակտիվ վերաբերմունքի գիծրենան ինում է վերլուծվող ասքում, որտեղ Հայոց ճանապարչի յուրաքանչյուր դրվագ մեկնաբանվում է ընդճանուր շղթայի մեջ, ի Հայտ բերելով իր տեղն ու դերը՝ այդ ճանապարճիմեջ: Մերթ էմինը դառնում է փաստեր շարադրող, մերք ալդ փաստերըպատմական Հեռանկարիմեջ վերլուծող մեկնաբան, մերթ իրազեկ պատմաբան՝ վիճելիս պաշտպանելիս, մերթ «այր իմաստուն»՝ կեցփիլիսոփայական վածքի մեջ երնույթի արմատներըքննելիս ն այլն ն այլն: ու

Վավերագրականարձակի, այսպես կոչված, էսսնական ճյուղը ի դեմս էմինի «Յոթ երգ Հալաստանիմասին»-ի դտավ ժանրի Հիանալի նմուշը, որում, կրապես, նորից դիմենք եվգ. եվտուշենկոլին, կա «ներքին, Հոգեկան կամ ոգեկան վարպետություն...» Դրանով էլ, թերնս, բացատրվում է էսսեի ջերմ ընթերցողների լայն միջավայրում: բեդունելությունը նան ոչ Հայազգի են դասական ն ժամանակակից 2 էմինիգրական ժառանգության մասն գրականության ամենաբազմազան խնդիրներին նվիրված Ճոդվածները, դիէսսեները, որոնք ամփոփված են «Մեսրոպ Մաշտոցից մինչն մանկարները, մեր օրերը» Հավաքածուում։ Ուշագրավ, մեծարժեք նյութ է Հատկապես նրա Հուշր ծղիշե Չարենցիմասին: Գ. էմինը Հայ ժամանակակից բանաստեղժներիմեջ աչքի է ընկնում Ճաարդի պոեզիայի իմացություններով, որոնք արտաճայտվել են մաշխարչՀային ն այլազգի բանաստեղծներից կատարած թարգմանություններում: չատդուս կապես ուշադրության են արժանի նրա թարգմանությունները Վլ. ՄայակովսՊ. Տիկուց, Ալ. Բլոկից, եսենինից, 8վետանայից, նան Լ. Մարտինովից, Մ. ն Ա. չենայից, Ռիլսկուց, եվգ. եվտուշենկոլից, Վոզնեսենսկուց շատ ն Ռեմարկին։ հր է նան Ռասով չՀամզատովին րիշներից: նա թարգմանել բազմակողմանի թարգմանչական գործի Համար էմինը արժանացել է Թարգմանչաց տոնի դափնեկրի կոչման: ու-

ՍԻԼՎԱ

ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ

անՄանկությունն Սիլվա Կապուտիկյանը ծնվել է ծրնանում, 1919-ին: «հմ."Մանկության միջավայրում. կել է «ճին երնանին բնորոշ կոլոր տային. ԱԱ մեջտեղում առվակ, Հայկական բակ՝ բակին գերազանց": էին նրա կողքին ավանդազանԹթհնին։ Այղ բակում ապրում րոնց մեջ արդեն րեն ծննդավայրից տեղաճան արված

Վանի 4այտՀայրը՝Բարունակը, մեկը (նա մանի լրագրողներից ւ

Վանհցիները,

-

ա

տիֆից): կապուտիկյանիբանաստեղծական կենսագրություննսկսվում է նույն այղ բակից, որի ավանդական թթենու տակ յուսվում են նրա առաչին ոտանավորները՝ «հնքնակենսագրության, մեջ նտ ասում է, որ պատանության օրերին «խորապես 6 արճամարճՀացել Լր

ճում

էր անձնական քնարերգու-

թյունր ն գրում էր միայն ճառարակական թեմաներով» «Պիոներական բանաստեղծություննե-

սոբից» ճետո կապուտիկյանը վորում է Պետական ՀամալսարաՍիլվաԿապուտիկյան նի քանասիրական՝ բաժանմունարժանանում ընթերցողների ուշուդրությանը: ջում,-միաժամանակ Դեռ նա ուներ յսուսջ մի ժողոտպագրվումէ "ատներազժից Հետո՝ «Ռբերի ճետ» խովածու,որը,սակայն, րագրով: Այդ գրքի «օրեր» թառը ճավասարարժեքէր «ժամանակ»,ճդար» օրերից» ն «ՌաղԳրքիերկուհնթաքաժիններում՝ «խաղաղության բառերին: տպագրում է իր ծիածանակերպ երազներն ու մի օրեր», կապուտիկյանը դրանց կողքին Հոգեկան ներքին խռովքը արտաճայտողբանաստեղծություն«կլի պատրա» տպավորիչ բանհաստեղծությունը, ներ, որոնց թվում էր՝ «Խոսք իմ որդուն» պատգամախոսությունը(«Բա՛ցչուրթերդ, խոսի՛ր անՄեր գի՛ն, ժիր դայլայլի՛ր,ի՛մ սիրասուն, Թող մանկանա՞քո շուրթերին »լեչե՛ր Հայոց լեզուն...»), նան մոր ն որդու ճարաբերությունները անդրա«Կինը ն մաճը» ն այլն), որոնց մեջ դարձնող մի շարք էջեր («Մանկիկիս», ինչպես որդին, այնպես էլ կինը դիտվում են իբրե մաճը դատապարտող

պատերազմից

բանաստողժությունների

տ

`

ուժի խորճրդանիշներ, Դիշյոէ նկատված, որ «շղթան ընդչատում չունի: Մայրության սկզբունքը գալիս է անճունությոնից ն դեպի անճունություն է

գնում»՝: մանկության, ջաճել Մայրության,

օրերի

երազային սիրո

ինքնատիպ

կողբին առաջին գրքում տեղ են. գտնում նան փո բանաստեղծությունների Հով. Թումանյանից ("Ասում են ճերմուկ լուսինն էլ խառյալՀնչնրանդգներ՝ մի օր»), Ավ. իսաճակյանից («Ամեն է իմ մի ծաղիկ Թախժում գիշեր Սիլ կԱՊՈխՏիկ8Ան ՇիՀովչճ. անգամ՝ պարտեզում»),

րազից'

ափին»երկրորդ «Զանգվի

գըր-

(19127 ապոտիկյանը անկայարանում կանաչ դրոշ յ»այտ գործի ճամեմաբոնած սլաքատվարի տությամբ Հանղես է գալիս բանաստեղծական ծրագրով՝ «Արդ, ջանս, որ քո հրգն էլ լինի մարդու րքի ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ դեմ բացված դրոշ»: երկրորդ գրքում արծարծված մոտիվներից ամենաքիչը սիրո նըվագներն են («Դու վայրի ժայռի ծայրին», «կարոտի կանչ» ն այլն): չում

ՑՐԵՐԻ ՀԵՏ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

|

Այդուամենայնիվ,բանաստեղծուչ

Թյունների

`

ւրյանը ։

48:6ՊԵՏՀՐԱՏ

մեծ

մասում կապուտիկ-

դիմումէ խրատին ու ճառին,

տրազգացմունքների գնալով դեպի

մաբանացում:.

խորապեսվե--րանաստեղծուչին

րապրում է իր երերուն կապը «Օրհրի Հետ», որոնում է նոր տպավորություններ: Սկսվում ն նրա բանաս-. անհղծականստեղծագործության, այսպես կոչվաժ' «ճանապարճորդական» ԵՐԵՎԱՆ

895:

շրջանը: Ուրալից, Ուկրաինայից, Ղազախստանից,Մոսկվայից, Մերձբալթի-

կայից ստացած բանաստեղծական տպավորությունները ամփոփում է «իմ Հարազատները» գրքում, որը 1952-ին մրցանակի, աշ. էության, ճանապարճիօրագրություն է, որի ըստ Փարազատներըդչ էջերից երեում են ժամանակի կառուցման բնանկարը («Խոտդափնեճյուղի»), ժողովուրղների բարեկամությունը («Ռայնիսի շիրմաքարը Ռիգայում», «Մերձկինյանայգիներում», «Փամբուլի Ալմա-Աքթայում»ն այլն): ճոբելյանր «երկրի ճամփաները» հրան գրավում են ոչ թե ինչ-ինչ էկզոտիկայի Համար։ այ 39նորժամանակի կառուցմասդո «իմ Հարազատները»ժողովածուի մեջ ազատ, անկաշկանղ շնչով, Ճաճախ չափածո ն արձխսկխոսբի մերձեցումով պատմվում է առօրյայի պատմական բովանդակությունը: նա դիմում է սյուժետային բանաստեղծությունուտե»): ների՝ ավելի կոնկրետ լինելու նպատակով («ՔՅՇՇաՅՅԵլօ առատ

արժանանում է ԽՍՀՄ պետական

Յ96

Թել շատ դեպքերում իշխում է պաթոսային շեշտը, ապրված պախոս էւ

սակայն

դա

օրգանական,

«Ռանապարչորդական օրագիրը» Հետագայում նա Ճարստանում է որ Հյուռիսղրիմյան շինարարությունից(շարքային տալավորություններով՝ մարդկանց կերպարներով), Մոլդավիայից ե այլ: մոտ» շարքին դրական դգնաչատականտվեց Դ. Դեմիրճ«Բարեկամների

յանը, շեշտելով Հատկապեսպաթոսի Ճողքաճարման պարոադան,ինչպես ն այն, որ Աալուտիկյանը«կառուցումը որոնում է նան մարդու մեջ»ճ բյսնաստեղծությունների» անբաժան կերպարն 1 «Ռանապարճորդական որի Համար էլ նրան քննադատել է Գ. էմինը՝ իբրն խորչրդաՀայաստանը, յին ճայրենասիրության «տեղային պատկերացման» օրինակ. «եթե ուշադիր կարդանք Ուրալի, Ուկրաինայի,Ղազախուտանի մասին Սիլվա նապուտիկդժվար չի յանի գրած մի շարք բսնաստեղծությունները, գրում է նայ-լինի նկատել, որ սսլդ վայրերը բոանաստեղծուճուճամար «արազատ են դառնում այն ժամանակ, երբ նրանցում ինչ-որ բան Հիշեցնում է Հայաստանը: Չելյաբինսկի գործարանում այդ «ինչ-որ քանը» ռադիոյով լսված ճայկական երգն է, Խորձրդային Ուզլեկստանի նվաճումների ցուցաճանդեսում`Հայուճի Դանիելյանի Շուշանիկիձեռագործը, ուկրաինական գյուղում՝Հայկանուշ -

երդը»": Ճանդիմանությանըպատասխանում է. հսկ Սիլվա կապուտիկյանը այս եմ, կապված այս մի բուռ ճողին» տողով «կապված

քնարերգության ամենաուժեղ էջը, Ձ զուռիկլածի

Թհրնես, սիրային խոս-

ոո

սռովանություններն են,

Հաա...

Բնական, անկեղծ, անմիջական զգացմունքներից Ճյուսված չափատոՎերա ղեր,ինչպես բնութագրում է խորճրդային նշանավոր բանաստեղծուծի ու են տառապանքն ինբերը,որոնցով «Մեր առջն բացվում արտիկյանքը»' բերկրությունը, կարուտն ու տագնապը, վայելքն ցավը:Անձնական-մըտերմական զգացմունքներըաշխարչին հն պարզում մարդու ներաշխար"ճը, նրա պրպտումներիՀոգեկան «սյուժեները», նրա սրտի ելնէջները: Հետաքրքրականեն այն դնաչատականները,որ տվել են մեկնաբանգրում է, որ խոստոներըկապուտիկյանիքնարին: Այսպես.Ցու. Սուրովցեր է սրտի "պար«կանացի արտաճայտում բանաստեղծուծճին վանություններում «տությունը», սրտի զարկերը, ՀոգեբանականԱ ւ կ. կուլինր գրում է, որ նվագներից կարելի է Ճյուռել «աիրո անթոլոգիա» են իրենց ճըշկապուտիկյանիկանացի սիրո մասին գրած տողերը Հիանալի մարտությամբ ն խորությամբ Սո. Ռասսադինը գրում է, ջր կապու--է», Մ. Դուդինը նշում է բանաստեղտիկյանը«շատ բացսիրս: բանաստեղծ է ", իսկ Վ. Ինբերը բնույթը» ծությունների Օոագնապալից որչոաճայտման ուժը: սիրո զգացմունքի տարբեր նրբերանգների էլ բացատրվում են հրա «սիրո քնարի» արտաԱյս Ճճատկանիշներով երաժիշտը շրջանում, ընթերցողների կարգ Հաջողությունլ, բաղմալեզու է Ս. արտասանում բեմերից՝ է տողերը, աամունքողը վերածում նրա երգի ,

ու

-

նռարոադյա

՞

արձանագրում ռուս

եսենինի կողքին,

ռուս

Հրավիկապուտիկյանին երի տասարդ բանվորուճին

րում

է

իր «Հարսանյաց գրող Հանդեսին», էստոնացի

Ցոճան

իր Սմուուլը

անտարկտիդյանօրագիրը՝ «Սառցե գիրքը», զարդարում ճայ բանաստեղժուճու տաք տողերով, բալթիկայի նավաստին ողջունում է «արտերի մերձավորության» առաքյալին: եվ այդպես, նամակնեք-նամակներ՝հրկրի տարբերծայրերից: քնարը կապուտիկյանըճամարում է իր Հոգու գաղտնիքները պատմող լուրատեսակ օրագիր. «Քանիոր օրագիր չհմ պաՀում. չեմ սիրում նամակներ գրել, այղ իսկ պատճառով զգացմունքներիս ներքին աշխարձը արտաճայտում եմ անձնական քնարի միչոցով...»)| («Օ Ը666»): վ ԲՔանաստեղծուճու որո քնարի ամենացայտուն ՀՃառկանիշըզգացմունքի նրբերանգների բազմազանությունն է, որով ն կերտում է իր ինքնանկարը: Մտերմականզգացմունքի մասին նա խոսում է լիաձայն, իսկական ճշմարտության լեզվով,Ղառանց ալբոմային-մադրիգալային թքեթնության. է

( իրային

ա.մչշխարճըբ սրտիս մե՛ջ

առնեմ

ծես

արտանց մորմոթե՛մ, Հիանա՞մ. ապրեմ քող սրտով ապրեմ հս, Մաճանամ, սրտի՛ց մաճանափ... թող

Ու

Թե

կապուտիկյանըդիմում Այս խոստովանությամբ

է դժվարին սիրո, դրա-

մատիկ վերապրումների դավանանքին, որ չի բացառում մոռացումը, տըխտառապանքի, րությունը, բաժանումը, ցովը: նրա ոբրո քնարերգություւը տխրության միջոցով արտաճայտում է մւսրդկային կարուռի Ճոգուբարոաճն գեղեցկությունը: րինակ. յական ու

ու

Թափառում ենք փողոցներում՝ ես քո սրրով։ դու ուրիշի, Այրվո՛ւմ ենջ մենք Հրգեչներում՝ ես քո Հրով. դու ուրիշի՛

կարոտում ծձնջ, խնդում, ծս

քո

Սուզվում ես

քո

դու՝ Խխոռք՞վ, քա՛ղցը

տեսքով,

տխրուսԲ՝

ուրիշի,

հրազներում՝ դու ուրիշի:

ի՛նչ արած, բախտը խոով Թող աշխարչում մեզ չճիշի, Միայն ապրենք մենք սիրելո՛վ՝ քե՛զ, դու` ուրիշի՛.. Թեկուզ ն"

է՛4,

Վերա հնբերը Համարում է «մի ամբողջ վիԱյս բանաստեղծությունը ՞: պակի» ճամարժեք գրվածք Բանն այն է, որ բանաստեղծուճինչիրականացած սերն անգամ կարողանում է դարձնել գրավիչ ու սրտամոտ, շեշտելով զղացմունքի ուժր անձնական ապրումը բարձրացնում է անանձնական երգվում է մեկը,-քննոդատներից տիճանի:«Այդ սերի,-- գրում է լիուդիմանկարը մտերիմ Հոգեբանորեն կրբով ն, միաժամտնակ,խրբագեղ: աս-

ոուս

լի վերարտոդրում է մարդու

բնավորությունը»: կարելի է, ասել,

որ

բարդ,

ներքուստ

դինամի

բազմակողմանի,

կապուտիկյանըժամանակակից

իրերգակներ ա-

Հեշտ ու թեթն ռաջիններիցէր, որ դուրս հկով պաստորալային-անկոնֆլիկտ, քնարի շրջանակներիցն ընթերցողին պասոմեցՀոգու ներքին գաղտնիքներ,

խորտպավորություն թողեց Հատկապես«Գու Հեռացար»բանաստեղծուիյուեր՝ իր լարված դրամատուրդիայով. Ն

Դու

`

Հնռացար...

Բայց հա գիտե՛մ, ես գիտե՛մ, Ո՛ւր էլ գնաս, ծս քեզ չե՛տ եմ, ես կգամ. Քո Հոգու մեջ նես այնքան չա՛տ կամ արդեն, Որ էլ այնտեղ ուրիշներին տեղ չկա... Հազար աչքեր Հուրչրան քո առաջին՝ ծ՛,

կնայեմ

աչքից

Ո՛Վ էլ խոսվ՝ ջեզ իմ

չյո՛ւնչը

Հետ

կփարվի

ամեն

աղջկա.

ոէ զարյնբ կգա, ջո

ականչին։

էլեկտրավառ փողոցննրով հրբ իմ

ջայլես՝

Հայա՛ցքբ թեզ կցոլա. լամպից լամպ. Ծառերի քավ քավիչները դիպչեն բեզ՝ ժովնած դեմքդ կշոյնն իմ բնքշությամը: Տուն դաս նորից, թո գրքերի մեջ սուզվնա՝ կերնամ վերատին, Թղքերիդ մեչ նս քո չուրքին, Սխախոտիծուխ կդառնամ. Լոսամուտից զեփյուռի Հետ կգամ ներո: վուսամուռդ փակես՝ ժրր՛կ կլինեմ,` «Զում կլինեմ ու կփշրեմ ապակիդ, Ու սննյա՛կդ Ու աշխարՀդ կիուժեմ, Ու

կիառնեմ Քղքե՛րդ, կյա՞նջդ,

Ո՛չ, չե՛ս լ

յ

Հոգի՛դ...

կարոդ, ինձ չե՛ս կարող ժոոանալ:.. |

ւ

անկեղծությամբ էլ պայմանավորված է բանաստեղծության «՛Ջդացմունքի արտաճայտած ապրումի ե նրա դրսնորման ձնի ներդաշնհակությունը:Թեն Քաղված բանաստեղծության մեջ չկան ։պատկերիեր, ամեն ինչ ասվում է ճակատային եղանտկով, բայց առկա է ամենակարնորը՝Ճոզում ծնունդ առած սիրո կերպարը: Ամեն մի պաճուճանք ու պատկերային բուրդուցում կաղճատեր ղդացմունքի բնականությունը, ամեն ինչ տանում է դեպի «Ո՛չ, չե՛ս կարող, ինձ չես կարող մոռանալ...» գլխավոր տրամադրությունը: ն մյուս բանաստեղծություններով այդ ճաստատեց, որ կապուտիկյանը ու ձնի Համաչափ վարպետ է: Այս կետում նա լուինքը բովանդակության րովի շարունակում է Ավ. իսաճակյանին Վ. Տերյանի սիրերգության ավանդէր նան բանաստեղծուենրը, հր սիրերգությամբ կապուտիկյանըծառանում Թյան այն օրենսդիրների դեմ, որոնք մարդու անձչատականությունըսաչմանափակում էին լոկ բերկրությամբ: Իր մտերմական քնարի ճամար նա, քննադատության սուլոյներին: Թերենս,ամենից շատ է անսասան Ճճհտնողականությամբ Չնայած անդրադառնում է մարդու Հոդեկան դրամային՝ ներքին Հակասություններին, .-

արժանացել սուլոցներին, Սապուտիկյանը |

Բանաստեղծությունբերելով «ես»-ի ն «դու»-ի բնական ՀՃսրաբերությանը: ու զղջումը, կապուտիկյանն մարդկային թոսսխաիծն տագնապները, ցավն խոստովոաւնություններով,ազդաՀուշերով անձնական վերապրումներով՝ բարում է շատ էտկան գաղափար`անձնական զգացմունքի մարդկայնուու

ու

թյունը («ես չեմ

Հյուսելքեզ

ճետ

ոչ

Հույսիգարունը,«Ուզում եմ

մի

դուրս

այլն): ես, ինչպես մյուս մոտիվները, ունի իր սիրերգությունը կապուտիկյանի Հարստացումը: ծնունդն սկիզբն շարունակությունը, 40-ական թվականների բանաստհղծությունների՝ ճամար բնորոշ էին կարոտի կանչերը. խենթություններն պատանեկան

չգալ

այս

իրիկուն»

ն

ու

ու

ու

ջեզ սպասելով՝ Հուր կարոտից Հալչո՞ւմ նն, արի՛, Սիրող աստղերը մինչն առավոտ

Հոգնած ձյուները Քո

մամփիդ Լնալելով՝ Հանգչում

արի՛

են,

Խենթությանպաճին անդամ սերը լայնաշունչ ո.Քայց վառեցի նես խենթ իմ սերը,

Այ.

է

ու

լիասիրտ.

գլիիդ վերն որպես արն...

Այնուշետն՝ Դու

կարծում ես քեզ չե՞մ կարող մոռանալ. Լա՞յն է աշխարչն, աշխարձճն' ակունքբերկրանբի...

Սիրո կանչերից շուտով անցնում է սումների,

զգացմունքի ուժի

այլ

նրբերանգների՝ճՃուշերի,սպա-

գիտակցմանը:

Հունավորվելով աստիճանաբար ուժեղանում է ցաված սիրո մոտիվը. ասնրանք է՛նչ գիտեն, մե՛նք գիտենք, անդին. ու ջո միչն րնկած ճամփեջին Այդ մեր կարոտի ա՛մպն է ծանրացել, Դաշտերի վրա անձրե է դարձել... իմ

պատվում է մենակության, «անչայտության», ՃավաԲանաստեղծուճշին մարին: ԱնդրադառնումԼ նան կնոջ ճակատագրին, տարմության, ույսի գրելով մի շարք վարակող բանաստեղծություններ,ինչպես «Պատերազմը» (1958). Ռրդեկորույսմայրերին փառքէր

ու

երգ

ձոնում,

են

խոնարչ ճամիա տալիս այրուն զոճված զինվորի, Մանուկներին որբացած ամենքը գիրկ են բանում, Գուրգուրում էն Հոր նման՝ դարձած գթոտ բարիւ ենն

ու

հսկ դո՛ւթ, կյանքի եզերքին կանգնած լուռ աննկատ, ՉՀարսնացա՞ժ, չոիրվա՛ծ, չմայրացա՛ժ աղչիկներ. Ինչպե՞ս չափէջ կորուստը, նհրբ կորցրի չգտած, եվ ո՞ւմ անունը սգաք, երբ անուններ չեղա՛ն դեռ... ու

Միլվա Կապուտիկյանը,ասել

է Պ.

Սնակը. նրան նվիրված զեկուցման

մեջ, «առաջիններիցմեկն է այն խմբում, որոնք... նորից կյանք

ու

անձնագիր

տվին մեր սիրերգությանը՝ընդդեմ աշուղական«նեյնիմո»-ների ն Հարեմական ախուվախի: նրանք ստեղծեցին մեր խորճրդաճայ իսկական սիրերգու-

ը: Այնուշճետն՝ «ՄՍ. Կապուտիկյան քյունը, ձոգեբանական ոիրերգությունը»

սիրերգակը միալար չէ: նրա սիրային գիրջը լեցուն է իրարամերժ բանաստեղծություններով։ եվ դա է լավը...» ։ Սնակը շեշտում է կապուտիկյանի սիրերգության՝օմերկությանս ճասնող անկեղծությունը,

«Մտորումներ կեսին» (1961) ճանապարճի գրում է. կապոսոիկյանը

Հարազատ ժողովրդին, ..նս

զիջի մուտքում,

դիմելով

տվել առածիս դիմաց, ժողովուրդ, նվիրել եմ շիչ, Քիչ եմ տոկացելՔո կյանքի ճամար, ՁոՀչասելանիդչեմ բերել ոչինչ...

Քեզ,

Քիչ

եմ

է՛մ

Սա

ակներնեչսփազանցություն է, Ավելի արդար են «ինքնակենսադրուԹյանս «ճետնյալտտղերը. «...ես երբեք չեմ բաժանվել ի Պայրինիքից, ուր էլ գնացել եմ, իմ մեջ ինձ Հետ եղել է իմ ժողովուրդը, ինչպես մանկուն Ճետ իր մայրը, ինչպես մարդու ճետ իր մոր կերպարը»: տողից-տող Հայաստանի կերպարը ավելի լայն տեղ է Գրջից-գիրք, գրավում նրա ստեղծագործության մեջ, վերջին գրքերում դառնալով առանցՔային մոտիվ: ներբող-ձոներիցբանաստեղծն անցնում է ժողովրդական Ճյուսվածք 4իշեցնող խաղիկնհրի, տյլստեղից էլ Հայաստանիպատմական «Առանց մեջ Ճակատագրիիմաստավորումկերի: չափազանցության ընկնելոււ-- գրում է էդ. Ջրբաշյանը բանաստեղծի երկերի եհոճատորյակի շրջանում մենք կարող ենք ասել, որ Ճճետպատերազմյան առաջաբանում,-կ ՊարույրՍնակը եղան այն ճայ բանաստեղծները, Սիլվա կապուտիկյանը որոնք Հիրավի նոր խոսք ապացին Հարազատժողովրդի պատմական ճակատագրի մասին, տվեցին չայ գրականության ալդ ավանդականթեմայի սեփական կ խոր իմաստավորումը։ քՔանաստեղծժուճու ճամար այդ թեման սկզբնավորվեց դեռ շատ վաղուց՝ աշխարճի բոլոր դոտիներում թնածածֆ «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությամբ: Բայց ժամանակի ընթացքում, ինչպես Ճճեղինակնէ խոստովանում, հրա ճոգում գնալով ավելի է «թանձրացել» սերը Հարազատ ժողովրդինկատմամբ, որին դիմելով նա ասել է՝ «Այնէ գնում սերս դեպի քեղ, Այնքոն քան ավելի արմատակոալում,Խորքե՛րն եմ այրվում Քո չար ու քարով ն. բախտո՛վ Քո Թեժ»"։ ավելիխորքի՛ց ասում է. «Թող ըն«ինքնակենսագրության» մեջ Սիլվա Կապուտիկյանը թերցողը Հասկանա ինձ, երբ իմ բանաստեղծություններումայնպես «աճախ է Հանդիպում «Հայաստան»,«Հայոց» բառերին: Թող նա ըմբոնի բանասեղած ցավը: Թող ըմբոնի խորճրդաչին Հայրենիքի Ճարտեղծություններում կի տակ նրա վերածննդի առաջ բերած մեծագույն ճրճվանքը. Հրճվանք ամեն մի ժպիտի, սնաչ երեխաների կայտառության Համար, ամեն մի վարդագույն քարի Համար, որը թեկուղն կես մետրով բարձրացնումէ վաղեմի ավերակների կողքին բարձրացող կառույցը»: Պատմական Հայաստանը բանաստեղծուճին ներկայացնում է գաղթի փրկված կիսամերկ մանուկներով,գյուղերի «րդիտՃրդեչճից ճամփաներով, տարբեր դոոիգիշերներով, /աշխարձճի ներով, ավերակներով, խավարամժոչծ ներում ցրված Ճայուցյան անօթնան բաղմություններով: Հին Հայաստանից անցնելով նորին՝ մեր ժամանակներին, բանաստեղծը գրում է. ու

ւ

«ողիդ, ապձազար թելերով Հյուսված եմ ինչպես խաղողիդ արմատները Խոր,

26.--661

Ծխումէ իմ

մէչ

Մասիսըջո Հին,

Վառվում են իմ մեչ լույսերը

`

ցո

նոր:

Դու՝ Հի՛ն, Հնամյա՞,

դու բիբլիական, երնան՝ սատանությամբ միԴու ծուխ քարձրացած փողից խառնված«Հխին գործարանների,

ու

նոր

եղեգան՝

Դու սափոբ՝ պեղված կարմիր Բլուրից,

Աբովյանուվ՝ մանուկցայտաղբյուր, մամոուտ Խաչքջա՛րԳեղարդ տաճարից,

եվ

Դո

եվ

նորաքանդակ սյունաչար

Դու՝

Հին Դուլ՝ խոր Ո՛ւր էլ

Քո

ժի

նորով բացված աշխար:ին, խորունկ փակվածիմ Հոգում,

ու

ու

որ

բուռ

դուռ:

ու

գնաս իմ ճանապար՞«ին: Հո՛ղն եմ ոտքիս տակ զգում... :

կերպավորվում Հայաստանը

ազգային ղզարդանախշով՝ խաղողի վազի պայծառ արցունքի («Վազը լալիս է»), ճամփեզրի փշատենու («Փշատենի»),տսկեբեր աշնան զարդաքահդակի քուրհրի, Մարտիրոս Սարյանի արնային գույների պասոկերով: Հայրենի բնանկարը երնում է կենսուրուխության, լիության, բերկրության տեսքով: նոր ժամանակջերիվերածնությունը Կապուտիկյանը ներկաՀայաստանի է յացնում կոնկրետ-առարկայականխորՀչրդանշաններով:Հայաստանը,րստ բանաստեղծուճու, պատմության երթում կանգուն մնալու պետք է դիմի ամենամեծ զենքին՝ մաքառմանը.

Նոր

է

ու

"

ճամար

«..Զատմության երքում՝ անդուլ, Հաճապավ, Առաչինների շչարջո՞ւմ՝ թայլելով. Հանդեպ՝ եհրեսդ միշտ պարզ` ԳՓատմության Քո ողչ էությամբ նորի՛ն փարվելով,-Քո մաքառելով, Քո

Հավատալո՛վ,

|

Գու, ի՛մ ժողովուրդ, դու ապրե՛լ ես, կա՞ս, `

Այսպէ՛սապրելով...

Սիլվա կապուտիկյանի Հայրեներգության խտացումը եղավ ճրովոլրտաշն «Մտորումնե ճանսպարճ Ր սլար Ր շն" չ

այլին-Հրապարակախոսական-քնարական / քնար բչպար եսին» աս 1956--1960)։ Քը ) նույնյ

րագրով

խորագրո

գրք ում

զետեղել զետեղել

էր էր «Ասում

են

լինել» շարքը, որում կային բազմաթիվ ուժեղ բանաստեղծություններ՝ինչպես «երնանի Հին պանթհոնում»՝ աշխարճում ցրված ճայ նաճատակների ճիշատակիձոնը, ինչպես «երգ մեր ջարերի...», «Հայոց բարդին» ն մի շարք այլ ընդճանրացնող էջեր:

ինչպես՝ «Ղարաբաղիբարբառը».

ժայոի նմա՛ն է այս ճին բարբառի, ժայլոի պես կոշտ է, չըշրղկվարծ.

Ռւ ժայոի

պես էլ կարծր էյ

Համառ

էյ

Չիէ՛ պոկի նրան ոչ մի Հարված. Շուրթերիվրա ալնպե՞սէ բառը, ինչպես որ ժա՛յոն է Հողում խրված...

չ :

բովանդակությունը Ճայ Ճանապարճիկեսին» 74. ա որուրձը դարավոր գոյության, ազգային բնավորուղովրդի «կենաց խորչրդի», պոնմի

նրա

ժո-

՛

թյան ճոդեբանության, նրա պատմության վերջին տասնամյակների վերածննդի շրջանի իմաստավորումն էւ «Հարց պատասխանի» սկզբունքով շարաճյուսված պոնմում բանասմւեղծուճշինպատասխանում է մի Ճճարցի,որն արդեն բավական երկար ժիջոց, կես դարից ավելի դարձել է ճայ Հասարակականգիտակցության առանցՔը:։ Դա «Մեծ եղեռնի» ն նրա Ճեւտ անմիջականորենկապված «Հատուցման» խնդիրն է։ եղեռնին ճաջորդած ճայ ազգի գոյության բարձունքից դառնալով «ճաշ տուցման» գաղափարին, կապուտիկյանըկոչ է անում ոչ թե մոռանալ զարՀուրելի ցեղասպանությունը, ոչ թե վրեժ լուծել ազգային չարչարանքների ուժին, ժողովրդիձեռք ռ"լետակահության Համար,այլ» ապավինելով ու

ու

բնրաժ

բանաձնի

վարվելճետնյալ ..

ոգով.

" .Պիտի խաղաղե՛ ճողին ." խռով, Քայց ոչ արյան դեմ կոչելով արյուն սերմանելով... եվ մաճի դիմաց մա՛չ

կապուտիկյանըմեկն է այն երգիչներից, որոնք «չեն պղծել իրենց շուրովքեր՝ ունկնդրելով բանականության քերն անեծքով» (Հով. Թումանյան), են անսասան Հավատով նայում ժողովրդի ազգային կյանքի նոր ձայնին, ու շինարարական թափին:Նա պոնմում խաղաղ կյանքին բարձունքներին, («0՛, կիբնավ չի նվազեցնում ողբերգության իրական բովանդակությունը «0՛, զարչ կնքած Վեցճարյուրամյա օսմանյան», ղմռած գիշեր սալուսնով նա՛ն մեր պատմությունում... ամիս, ապրելո՛ւ ազրիլ:.- Մաճո՛վմնացիր կ այլն) ե, այդուամենայնիվ, փարում է «վրեժից» սրբագործվածժողովըըու

դական ոդգեբանությանը: Ազգային կ Համամարդկային արժեքների ճամադրությունիցլ վերապրումի թեման՝ իբըն լելտմուտիվ. Դու

պիտի վրեժ

՝

է ծեվում

ապրելո՛վ,

առնես

ԱպրելովՀամա՛ռ, Հազարապատի՛կ, Ավերումի դեվ՝ քո ստեղծելո՛վ, Ավեր Վանի դեմ՝ քո Երնանո՛վ, Աքսորների դեթ խուլ անապատից Նորից

տուն

դարձող

քարավանո՛վ,--

քո

Դու պիտիապրե՛սայսպե՛ս,սրանո՛վ: -

Շենիկի ճանդում մորքված որբի տեղ՝ Աշնակցի Հարսի տասնչորս որդո՛վ, Մշո

Քո

դաշտի մեյ

տրակտորով,

խոփի

սնցած

տեղ`

ծուփ-Գուփ /րտո՛՞վ, մարած բոցի տեղ` քո

Մարութա վանշի Ցոքն աշխա՞րծ ձնող՝ քո յոթ կայանով. Տաթնի կորցրա՛Փ դպրանոցի տեղ՝ "Բյուրակնո՛վ նայող բո Բյուրականով: `

Հայոց արցունքաչ«կռունկի՛»տեղակ, Սարե-սար փովածսե-ռուդի՛ տեղավ՝ սիրտը Թունդ Հանող» Հախո՛ւոն,կենսաճո՛րդ, Հանճարեղ Քո

սեգ

աշխարճի՛ն տանող լույսր Սարլանով, .

խաչատրյանով,--

լ

Դու

:

պիտի ապրես այսպե՛ս,

որանո՞վ...

Սնակըիր Պարույր

կապուտիկյա

զեկուցման մհջ գրում է, որ Սիլվա է անկախության ն իբրն դրա ապացույց բներում է «Մտորումներ ճանապարճիկեսին» գրքի օրինակը. օմեծ Հաշվով կարող ենք ասել, որ Մ. այսօր արդեն վարպետ է. բառերն .են վախենում երանից ն կապուտիկյանն նա "չ Թե բառերից...»'": «Մտորումներում։ Սնակը գլխավորը Համարում է կապուտիկյանիՀասունացումը իբրն Հայրեներգակի։ Բանաստեղծըազատագրվում է իրեն տանջող մտքերից: Ավելի քան որոշակի է եզրակացությունը. «եթե նա, աստված մի արասցե, այսուճետն ոչինչ էլ չուվելացնի իր արածին, միննույն է՝ արդեն մտել է քերթության պ՛ստմության մեջ: Հայ բանաստեղծությանասլագա ծաղկաքաղերի մեջ նա արդեն ունի իր Լչը», «Մտորումներ Ճանապարճի կեսին» Քերթվածքը մի արժանի արձանաքար |՝ արժանավորդստեր կողմից իր «ճայրերի գերեզմանին դրված...» ճասնում

Թեն Ս.

կապուտիկյանիվերջին երկու ժողովածուներում («Դեպի խորքը լեռանջ՝ 1922, «Ձմեռ է գալիս»՝ 1983) կան ծանոթ մուոիվներ, սակայն, ըստ էության ղրանք նշանավորում են նոր նրանգ՝ինքնաճանաչման, ինքնաստուգման եհրանգլս Բնույթով այդ բանաստեղծությունները «իրիկնային մտորումներ» են: ժամանակայինՃեռավորությունից ընթերցողի առջն բացվում է քնարական Խոստովանության մի ամբողջ կառուցվածք, ուր վերապրումիերը Ճճասցվոծֆ են դրամատիկ շիկացման: Քնարի դրամատիկ, պոոքկացող, անչճանգիստ շունչն էլ «Դեպի խորքը լեռան» գրքի Հիմնական չիղն է, խորացման Ճայտանշանն էությունը Դրամատիկ շիկացումը, որ բնորոշ է կապուտիկարտաճայտվել է տարսիրերգությանը, թո՛ Հայրեներգությոանը, յանի թե՛ բեր կերպերով: Սակայնսխալված չենք լինի, եքե ասենք, որ կլանքի այս նոր Հանդրվանում է միսյն այդքան ուժգին, նույնիսկ անողոքության ճասհող ինքնավերլուծության անկեղծությամբ արտաչարովել բանաստեղծի ներքին `

ու

դրաման:

«խոստովանություն վերնագրված բանաստեղծության մեջ անը խոստովանում է՝ Ինձնից նամակներ

ԱնշնորՀթ

եմ

ես

ոտա,

մի

դու

նամակներում.

Բառերս այնտեղ գորչ կարծես ուրիչն է իմ

են

ու

տեղ

սառ,

գրում:

բացվել այնտեղ, վախենում եմ բքնջու- խոսբից, վախենում եմ անկեղծ, Քաշվում եմ լինել «Հորդ Ամաչում եմ իմ տառապանթից: ես ես

ու

Եվ,.--՛վ

Ա՛յն, ինչ

Ազատ բացում ԻՔ լութ

վերին խորճուրդ,--

ջնրքուքյան ջաշվում եմ եմ

աշթարճին

ասել

իմ ու

ժեկի՛ն,

հրգերում՝ ամենցին,

'

կապուտ

Սա

այն անկեղծությունն է, որը Սնակը Համարում էր բանաստեղժի թանկագին շնորճներից մեկը: Ի վեր Հայտնի «բանաստեղծի Վաղուց իրավունքների այս «անգանակը»՝ իր կյանքի բովանդակությունը, Հուզումները ալրումները աշխարչին ու ամենքին պատմելու մասին, բանաստեղծության պարասդիր անձնականուէ այն ճչմառտությունը, որ բաթյան մասին՝ կրկին կրկին Հաստատում նաստեղծությունը բնավ չի կարող լինել ներգործուն ազդեցիկ, եթե երահում զգացմունքները ոչ թե շղթայլազերծված են, այլ փուկված: Անձնականության Ճճատկանիշը,որ կապուտիկլանիպոեզիւսյին ուղեկցում է գրեթե ստեղծագործական ճանապարճի տռաջին Հանգրվանից։ խորսնում է ժողովածուից ժողովածու նա անմնացորդ ներքին աշխարճը բացում է չՀանրության առջե: Անձնականության Հատկանիշովեն բացատրվում կսպուտիկյանի Հոգեբանական Ճավաստարերքն բանաստեղծությունների դրամատիկ կառուքբնույթն տիությունը, դրանց մենախոսական-խոստովանանքալին վածքը: ԱՀա՛, օրինակ, ինքնաճեռացման ն ինքնաճաստատմանդրաման, մարդկայնորեն Հասկանալի այդ ապրումներն արտաճայտողտողերը. ու

ու

ու

ու

ու

տեսակ ս.Հաղզար

Հարցում՝ բընկաժ՝ ինձ առել են իխրենց տենդոտ «իմչտոցում, ինձ՝ ինձանից Հեռացնում են, անջատում եվ զգում եմ մեր էլ «անկարծ, Որ ինքս՝ ինձ կարոտո՛ւմ եմ...

Մեկ

`

մեկից

ոզս

ու

առաչ

Քարդ,բազմակողմանի,ոչ

էն,

անցած «արուստ բանաստեղծուճին, փորձից) ճանապարճից(ճետնաբար որ՝ ն՛ դյուրամատչելի ձեռքբերումներ է ունեցել, ն՛ ցավագին կորուստներ, ե՛ ուրախություններ բերկրություններ, ունհցել է անձնական ու քաղանոտում է ինքն իր դիմտաչոգությունեեր,նոր Ճանգրվանում քացիական մաց՝ ինքնաստուգման, որոշելու անցած-ճեռացած տարիների ճշմարտությունը, պատասխանելու իր էության խորքերում շարունակաբար Ճոլովվող ներդաշնակ

կլանքում Հետո,

նան

ու

--

ինքնազննման, ինքնաստուգման մտաճոդիչ «ճարցերին: հն քնավերլուծման, (այս ըբնթացթիմեջ Հայտեվում են կ՛ անձնական կյանքի դրամատիկպաճեր ն որդին» բանաստեղծություէ «Մայրը խորիմաստ ոլորտումառանձնապես ե՛ անանձնական՝ ճակատագրի իմաստավորումներ,որոնյսզգության եր), հն «Խոռովք», «Աղոթք Արարոին», «Ոչ միայն չացիվ» ցից առանձնանում դրվագումները:

անահձնական ապրումները, ՔՈիչպնսմիշտ, այնպես էլ մտաճոգիչ հրնում են չարց պատասխանի՝ մտորումներում» «իրիկնային պատասխանների, շղթայոսու ստուգված մեչ էության սեփական Հարցերի օրինակը դասական Այս օրինաչափության կան փոխկապակցություններով

Անձնական

ու

ու

բնույթով մենախոսություն է, ուր այն«նվարդի Հառաչը» կառուցվածքային ներչյուսվել են պատմություննՃակատագիրը» ապեսձույլ բնակահությամբ անանձնական մւտաճոդությունները. անձնական ու ու

ես՝

Ու

Այրարատ քո Հողի

«ես

լեռան պես գամված Հողիգ,

Հեզ, Համբերող, այլե

Դարեր անցան, դեռ նայում Ե՛կ, ի՛մ «Հեռու, 8՛ժ մոլորյալ

եմ

Համառ,

ճանապարծիդ,

Ինչպե՞սբեկվեց անկոր ոգիդ--մարմարե սյո՞ւն, ԱսորուճուՃճուռութների դեմ՝ կարձրացա՛ծ, ինչպե՞ս այդքան Դու, էմ արքա,

,իշրվեցիր ի՛մ

մանրացար, մեժազուն... ու

Ո՞ւր ես Հիմա, ինչպե՞սգտնեմ

պատկերդ

սուրբ,

Ո՞ր խժալութ գորբչներից բեզ նտ բերեժ. ես կարմրալապտերո՞ր մայն ընկած անշուք, Դու, ի՛մ Հպարտ, եմ Հրեղեն...

Անձնականդրաման վերաճում է քաղաքացիական-բարոյականմտաճոգության: Սա է բանաստեղծության անձնականության, այսինքն իսկական բովանդակություն արտաճայտելու ստույգ ճանապարճը։Միլվա կապուտիկյանի պոնղիան առճասարակ, «Դեպի խորքը լեռան» գրքում նույնպես, գեղարվեստական բովանդակալից խնդիրներ արծարծող պոնհզիաէ: նրա բո. նաստեղծություններում չկա Հչալեցողականայն միակողմանիությունը, որին ստվորաբարտալիս են «ճարթադրություն» անունը նրա չափատողերում խլրտում են զգացմունքի մտքի, Հաստատման Հերքման, Ճարցերի պատասխանների տասնյակ նրբերանգներ, տրամադրությունների պես-պես ու

ու

ու

ելեէջներ, մի խոսքով այն ամենը, ինչ Հատուկ է մարդու ճոգեբանությանը: երնում է իր ժամանակակիցներիիրական ապրումների ու իրական մտածումների շունչը, որով էլ բսցատրվում է չուզական ներքին սլայքյունի ն ներՀուն թափանցման գեղագիտության ակումը Հուզականպոռքկման ու ապրումների խաղաղեցման ճրաշալի օրին:"կներ են «Անցած աշնանը», «Սիրտ իմ, նորիդ», «Հեռանում էն, Հեռանում են» ի այլ բանաստեղձություններ, այլես ներկոաորոնցումկապուստիկյանը յանում է մինորային, թսփխծաշունչտրամադրություններով, տխուր ն դլուրաբեկ դիմագծով: Հետ մեկապված բնական տսրակուսանքները, առավելապես Հասակի նակության ղգացողությունը, անճրաժեշտաբար մաժորի դիմաց ասպարեզ են տվել տխրության Հնչերանգներին: Ամբողջ խնդիրը սակայն, այն է, որ բանաստեղծուչին, ըստ էության, չի ճանձնվում տխուր ապրումների «ո.ռաճատ թւսխծաշունչ ճոգեկան նստվածքների տարերքին, այլ նուլն այդ է ավելի կական ձճշմարտուվ երանում «սկնթարթից»՝ իմաստավորումով ու էական տենչանքներ ճաստատելու Հճամալրո թյուններ կերպարանափոխությանանվրեպ օրինակր գիրքը այս ձոգեբանական է, որով մատվան ավերժական կյանքի ու եզրափակող «Հչայնեականն» առեղծվածը լուծվում է ոչ այլ կերպ, քան կյանքի օրՀնությոմբ. "

Այնպեսոր,

ես՝ տար. ո՛վ մաՀ, տանում Բայց ի՞նչ ես ժպտում քթիդ տակին... ա՛լ «ողեառո, Գիտես, յա՛վ գիտես, Թե ինչե՛ր ունի իմ խեղճ Հ Հոգին.

Ւ՛նչ

երազանքներ յ"Թքնանի, ու ույս

կիսատ մնացած

Տեսնեի՝ իննսուն իմ

,

իղձեր...

թվականին է դարձել...

Հայաստանր ի՛նչ

էր գեղարվեսԿապուտիկյանիստեղծագործությանհոր էջը խոստանում տական խորացումների նոր սկիզբ: Դրա արտաճայտությունը եղավ «Ձմեռ է գալիս» ժողովածուն:

տանում են դիպի խստաշունչ արձակ» «Տարիները պուշկինյան սա»հս մանումովկապուտիկյանը ստեղծագործականկյանքի վերչին 15-ամյանը նվիրեց ճրապորակախոսական-վավերագրական արձակին: Այսուամենայ-

նիվ, նրա Ճոգում անմար մնացին բանաստեղծության կրակները: Օ-ճՃանտապարճորդուկանմատյանների միջնատրարներում, ինչպես երնում է թվագրուքյուններից, «յուսեց բանաստեղծությունների նոր գրքույկը, որը գնաճատելի է նախ ն առաջ, իբրն մի վզյանքի, մի ճակատագրի այդ "պստմություն՝ երազներով, տագնապներով կյանքին ուղեկցող ցուվերով սպասումմաներով, Ճուշային վերապրումներով չարցականներով, վերջապես՝ ն հրապես «անձնական» «անանձնական» քառման շնչով ժողսվածուն Համազգային ցավ տագնապների,ինքնակենոագրս'կանՀուզմունքների մտաճոգությունների բանաստեղծականգրասում է, ճակատագրի այղ երկու եզրերի ոչ թե ճակուդրության, այլ միաճյուսման ոնսքով: Առաչինեզրը բանաստեղծի անցած ճանապարճն է, կենսագրության մայրամուտային Ճճառվածի(«ես էլ անցա իմ լիռան հոն...») Ճուզապրումներն են, ինչպես այս խոստովանություն-ութնյակը. ու

ու

ու

ու

ու

Փաչել

չես, Շո՛ւտ

իրար բեր

Հագի՛ր -վերարկուդ, Հագիր Հուշ ու

ձմնո

է

դալիս.

լուսամուտ

ձմեռ է գալիս. փակիր մարդկանց ականչ մի՛ "վախիր: Մի՛ վիճիր, ժամանակ չկա, Չքողնե՛սբերջերդ ձյան տակ, ձմծ՛ո է գալիս: Հավաքիր

Ու

Սուտ

--

երկրորդ եզրը Ճայրենական

տան,

նաստեղծի անմնացորդ նվիրումն Թե

ճայրեհի նշխարների ճանդեպ

բոա-

է.

անզամ պիտի մի մատ բերդ-Հչայությունից, էս անգամ պիտի մի նարդ Զիչեմ լխ խոբք-էությունից, նեա

իջնեմ իմ

Թէ Թե

խմ մասունք

գիր

ու

խոսքից

Մի տա՛ռ անգամ պիտի զոչեմ, Դրա դիմաց աշխա՛րձն էլ ստան՝ հմ պետջր չէ՛, ա՛խ, պետք չէ՛

ինձ,

լայնատարած «փոքր ձնի» այդուամենայնիվ բակաստեղծությունը րանաստեղծություններ, ն արվեստ: երնույթ է, խտացումների բյուրեղացումհերի է գալիս...» գրքույկի օրինակով: Սա կարելի է Հաստատել նան «Ձմեռ են թողնում կարճ ձները՝ քառյուկները Է Հատկապեսուժեղ տպավորություն ութնյակները, որոնք Հնչեցնում են բանաստեղծիքնարից անբաժան մարդկային կյանքի յրժեքի, Հայրենիքի անմաՀության,Հոգեկան արիության, Թեն

ն՛

անցյալում, ե՛ մեր օրերում գրվել

ու

գրվում

են

ազգային սպասումների խորչուրդներ:

սաճիրապեսանցել է թումանյանական Սիլվա կապուտիկյանը մանագիծը՝«լեռան ետնը», սակայն, անցել է իր ձնով՝ ոչ թն երնույթների կյանքի վերչին Ճճանդրվաններիզգացողուսուղզումներով, Հանդարտասաձճ քնարական տարերքին բնորոշ մաքառող թյուններով, այլ առավելապես ռիշտ է, նրա սաշմանագծային շնչով, ներթին Հոգեկան ւպայթյուններով:

Թել

կան նան խաղաղ-իմաստուն տողերում սուզումներ(«Դոն-Քիշուրինվայելող էլ չմնաց», «Հինը ինձ ի՛նչ, ինձ ճամար նորածի՛ն է ծովը», Հողմաղա՛ց «...նորից ե՛ս եմ, ընդամենը Հին ճիմար մի ծիածան» կ այլն), սակալե, տիրապետող շեշյոր դարձյալ ճոգեկան բոնկումներն ալեկոծ խոռովքեերն ու

ու

են.

Հ,

Հայաստա՛նիմ, Քեզ կտավ՝

մայրի՛կ

ՏԷ՛ս, մանուկ

իմ,

խոոված է վազում սրտաճաց, է գալիս Փեշիդ՝ լալու

-

խոլ արյունը է՛մ ներսում Հեղվեք փոխվեց խոսքի, խոսվքի, ոգու, Ու. թե ջոր դարձավ, ա՛խ, ո՛չ թե վախից, Այլ որ չոր լցնեմ վերջիդ կրակին... իմ

Ու.

Այնուշետն՝ Ծիծաղեցի, Թե լացի՝ Փրկում չեղավ ջեզանից,

Անիժեցի,օրՀնեցի՝

Փրկում չեղավ ջեզանից, ամեն Ամբողջ մի կյսնք տեղ Խո՛սթդ բացի ամենքին, Խոսքս չասա՛ծ

գնացի՝

Փրկում չեղավ ջեզանից,

հր

արվեստը սաշմանվում Բանաստեղծական

Ճետ

է նան իբր ինքնանալու, ինքն մնալու, ինքնակենտրոնացման, իր ներաշխարճի մեջ լայն աշխարճի

«մոդելները»տեղադրելու երնույթ: կապուտիկյանըինքն իր

Հետ

է ռչ միայն անձնականկյանքի խոստո«սնանձնական» այլն նյուքերից պատմելիս, Այդպիսին վանություններում, է նրա Համար Հայաստանիթեման՝ դարավոր Հնությամբ, պատմության մաջառումներով, ճարտարապետականկոթողներով, մեծանուն զավակներով

հր լեռանք̀արձունքով, մինչն Մբնաս Ավետիսյան), ճող Սարոյանից

(Ն

ու

երկնքով

նշանները» այնքան Ճարազատ են բանաստեղծին, որ դար«Հայաստանի

անձնական կենսագրականփաստելս է դալիս...» ժողովածուն այն գրքերից է, որոնց մասին խոսելիս առաջին Հերթին պետք է շեշտել «Ոդու վարպետությունը, (սա եվգ. եվտու|՝ ված Գ. էմինի պոեզիային): շենկոյի բնութագրությունն իՀարկե,կանան տողի պատկերի, չափի պուտիկյանը ասպարեզ է Հանել ոիթմի վարպետության նշաններ, սակայն էական նվաճումը ոդու Ճայտաբերումն է: ձել

են

ու

«Ձմեռ

ու

ու

թո՛ բանաստեղծական թէ՛ ինքնակենտրոնացումներին, ձոներգերին՝ «ՄուշեղԳալշոյանի Հիշատակին»(Ո՞ւր հս ձնոքդ մեկնում ), «Մինաս Ավետիսյանին» զենքին,ԽաբվածմանուկՍասնա տան» («Կարտան միր դեզեր, կիթ աղուն, Ծառի կարմիր կաբմիր»),«Վիլյամ ՍաՍա

վերաբերում է

ու

ու

անձդ մերն էր, անձնադգիրդ՝ուրիշի»), բոյանի 4իշատակին» («Հոգիդ («1965 թվական, ապրիլի 24», թե՛ քաղաքացիական շնչի տտանավորներին ե «Մի երիտասարդ մոր», «Ծնունդ») 12 վիճաբանական մտորումներին («Ընդդեմ երկրաբանության», «էլ ինչո՞ւապրել» ե այլն): Քանաստեղծուճու ու

:

էությունը շաղախված է սիրուց ու զայրույթից, բերկրանքից ցավից, երաՃույսից («իմ շաղախը» բանաստեղծության ովլրսլներն են սրանք): ամենագլխավոր բոաղաղրամասը,սակայն, տխրոթյունն է, «Շաղախի» լուսավոր, ազնեվացնող, սրբագործող քախիծը՝ պուշկինյան-չարնձնցյանբո. վանդակությամբ... ու

զից

ու

Ձմեռ

է

գալիս... Տ

Նորից Հիշենք կապուտիկյանիասույթը ռուսերեն գրքի առաջաբանից, Թե ինքը օրագրեր պաճելու սովորություն չունի: երեի թե այս խոստովանուքյունը ճիշտ է փաստականորեն, բայց ճիշտ չի ըստ էության, նա նախ ն

օրագրային, Հիշատակային, խոստովանանքային Հակումների բանասնրա ժողովածուները վերչին Հաշվով օրագրեր են՝ ՛սիրո օրագիր», «ճանապարճորդականօրագիր», «պատմության դասերի օրսգիր» ն այլի" Պատաճականչէ, ուրեմն, որ անցնելով արձակի, վերստին մնաց իր տարերքի, իր ձնի մեյ՝ այս անգամ ճրտպարակախոռականօրագրերի: Այդդեռ քայլում ենջ ն «խճանկարճոդու պիսիշեշտ են կրում «Քարավանները ն քարտեզի գույներից» ծավալուն ուղեգրությունները:

առաջ

տեղծ է:

պատումներ Գրության շարժառիթներով դրանք ուղնեորությունների

են

«նոր» աշՀայոց սփյուռքից, մեկն՝ արնելքի, Մյուսն՝ արնեմուտքի,«Հին,» ե՛ մետուրիստական գրականության, տարբերություն ի Բայց, խարտճների: կը, ն՛ մյուսը, քարտեզից բացի, նան Հոդու Ճիշատոկարուններեն, որքանով ճանապարճորդըտեսած նյութը յուրացնում է որոշակի ուղղությամբ, որոշաերկու գրքերի կի տեսանկյան տակսՃիշտ է նկատված, որ «Ուղեգրական ն դա չէր կարող ժամանակաշրջան, միջե ընկած է ավելի քան մտսսնամյս հր կնիքը չդնել նրանց բովանդակության վրա... Սակայն ավելի կարնոր է ճեղինակային ճայացքի տարբերությունը, որը նկատվում է երկու գրքերում: Սփյուռքի Հետ առաջին Հանդիպման նկարագրությունը «Քարավանների»մեջ տեսնում դեռ մեծ մասամբ Ճուղական-պաթետիկբնույթ ունի, Բանաստեղծը նե ներկայացնում է գերազանցապեսշրջապատի մարդկանց Հայրենադարձ ն

:

արոտր, րոտը,

նրանց իրանց

ձգտում 6Գ

Ը

ե դեպ

մայրմր

Հայաստան: չ

հսկ

սփյուռքում ուրք

կատար-

Ր

տագնատեղաշարժերը, ցավալի վող ավելի բարդ սոցիալ-Հոդեբանական են վարագույրի նետնումո՞ց մնում պալի երնույթները մեջ, այսպիսով, տիրապետում է Հուղական-անմիջա«Քարավանների» կան-վարակիչ շաղախը ն իր նյութը: կապուտիկլանը Ճիշտ ձի լինի, իշարկե, ասել, թե «Քարավաններում» ն

փաստերի Հովվերգականմեկնաբանությանը: Հակասություններով լեցուն է արնելյան Ո՛չ, խոովաճույզ,անդոաւշն, եգիպտոս ն այլն), որտեղ կապուտիկյա'նը սփյուռքը (Աբանան, Սիրի, ազգային ողբերգության կնիքը կրող մարդկանց յուրօրինակ ճակատադրե-

է տեսած տրվում

առանձնաձճատկությունները, րում որոնում է նրանց ազգայինկերտվածքի անչագ ծարավը, մաքառուկենսունակության առաջին Հերթին գոլյատնեման, դեւի: մը՝ ձաւլման-ուծացման

օրագիրը գրա«Քարավաններըդեռ քայլում են» ճանապարձճորդական ժանրի ճամար Հավաստիությամբ, նան փաստերի, եղելությունների վում է ամենակարնոր պայմաններիցմեկով:

ոչ թե Հավաստիությունը

արխիվային նյութերի քաղագրությունն է, փաստից ճանված եզրակուցությունը: Ինչպես «Քարավանննրում», այնպես էլ «Խճանկարում»զնհումների գլխավոր նյութը Հայոց սփյուռքն է՝ ոչ այնքան պատմական ու աշխոարչագրսւկանտեսադծերով, որքան արդիս:կան ղիրքի ու Հեռահկարի սնկյունսւդաւրձով: երբ լույս տեսավ «Քարավահները...», այդ գրքի գրախոս Լոն Հախնրա բովանդակությունը վերդյանը «ՍովետականՀայաստան» թերքում մեկնաբանեց Հով՞. Թումանյանի իրար ձգտող, սակայնիրա«երկուամպի» բից Հեռացող ամպերի փոխաբերությամբ",Հղումըավելի քան տեղին է Հոգու ե քարտեզի» գրքի կապակցությամբ, որն ավելի քան ար«խճանկար մալր-Ճայրենիքի ե սփյուռքի զարգացման մատականորեն է բացատրում Հեռանկարները, այդ շեշտի տրամադրությամբ էլ գրքի կառուցվածքը բաայլ

ստույգ,

կանան յսրտասաճմանյան (Ամերիկա, ժանելովերկումասի՝ Հայրենական դա) երկուաշխարՀչն Լլ, թեն կառուցվածքներով, ներկայացնում օրագրերի,

ներա«ազգային ոդին», ժողովրդական կյանքի ն լեզ«Հայոց աշխարտճը», անվի պաշտամունքը: Այսպես է մեկնաբանել «Խճանկարի»էությունը ոուս աշխարչճում» Աբրամովը«Հայոց վանի դրող Ֆեոդոր (1928) գրախոսության մեջ: Գ. Բակլանովըկապուտիկյանիօրագրերը Համարում է մտորումներ ճիր նշում է դրքի բոզժողովրդի» ճակատագրի վերաբերյալ, Մտ. Ռասսադինը նան մաշերտությունը, անդամ խալյտաբղետությունը, ներքին միասնություգրքում դիտում է ժողովրդի փորձը, որի նը, իսկ էղուարդաս Մեժելայտիսը Լ բերում այնպիսի »ույժ կարնոր Հասկաազդակներով էլ Հեղինակը ի մի Մարդը» ինչպիսիք են՝ Ճակատագրերը,կյանքը, Դարոշրջանը, ցություններ, մի խոսքով՝աշխարճի բազմազանությունը: կապուտիկյանիՀայրենական խոստովանություններիու տպավորությունՀաՀայաստանի վաթսունամյա ների մեկնակետը, իչճարկե,ԽորՀչրդային որը երնում է՝ թեն տարպատմությունն է, այն Հալաստոանի, բարդ րուստ նան իր Սոր դասականություն բեր «Հայրենիքի դասական կերպարից», բայց ն են դալիս Հռիփսիմեն Բյուրոկանի աստղադիտարանը, պատկերով,ուր իրար Գառնի-Գեղուրդըն օղակաձն ձեռագրերով, մագաղաթյա Մատենադարանը՝ արագացուցիչը: Հիշոտակարանիտարբեր Հանդրվաններում Ճճեղինակըխորն՛ շինարար աշխատանքովպետակածուէ նստում Հծըրդածում-ինքնազրույցի «Հրաշքի», նրա տնտեռական-սոցիալականթյուն ձեռք բերած Հայաստանի Հայկական Ճողում կատարված զարմանալի առաջադիմության, մշակութային ե՛, որ ամհնից էականն է, ճայի ազգային նոր դիկերպարանափոխումների,

են

ու

մագծի

շուրջը:

Միանգամայն բնսկան է, Հատկապես, ազգային նոր բնավորության ընթերցողներիցշադրքում,քանի որ արտասաչմանյանկ լայն արծարծումը անրին անչճայտ են տյդ բնավորությունը ձնավոբող կարնոր ազդուկները: ճողի ն օջախի, հրկրի տիրոջ Հպարտ Ճճարազատ մեկ սեփական Ճայրենիքի, Հուլրենասիրական մեկ էլ` ազգայինի Մեջ տարրալուծված, գիտակցությունը, մեծ դործարուր Հետ կենդանի Հայրենիքի շաղախված

ներշնչանքնելի

ու

զգացողությունը: «Ճայի Հոգեկան նոր ձուլվածքի» բանաձներ Դիպուկ է Հրապարսակախոսի են գամիմ արյունակիցները,մնում մասին. «նրանք, արտասաՀմանյան

ված

Արարատին, էջմիծնին, Սնանին,

մեր ճին նոր տագնապներին,իսկ բոլորն իմ Ճոգում կրելով «Հանդերձ,ունեմ նան ներսշխարտճի ուրիշ, նրանց ճամար 4եռույ անընկալելի չերտհր, իմ Հոգում մշտապես տպրում են ուրիչ գույներ ու երկրներ... Այս ամենը չի մնում սոսկ քարտեզ ու աշխորՀագրություն, այլ իր անդրադարձնէ ունեխում մարդկային ներուշխարչի վրա, ստեղծում իր գույներն ու ոնլիեֆը նան Հոգո'մ...»: Աղգայինբնավորության նոր շերտերը ոչ միայն չեն երկփեղկում «միասնությունը»,--ինչպես ինթոադրում են ճ«րապարակախոսի ընդդիմախոս «մաքուր Տայկականությոն» տեես՝

ու

այդ

սաբանները, այլ տճակառակը, սմրապնդում են ուժերի խոր «առվատով,այն Հավատով, որով 1920-ից այս կողմ, մի բուռ ժողովուրդ մարմին տվեց ազգային զարթոնքի վաղեմի երազանքներին, անվիճելի ն Հարուստ ավանգ բերեց Խորագույն քաղուքակրթությահը: Այս տեսանկյան տակ «խճանկարՀոգու ն թարտեղի գույներից» մատյանի էջերում նկարագրվում է Հայոց ճողի նոր ու խորիմաստ դրվագնքր՝ ան ցելերի ակոսներից մինչն արդյունաբերականբնանկարներ, Հայ գեղջուկի արդար աշխատանքով բերրիացած այզեստաններից մինչն ճայ բանվորի մտքի թոիչքով կնթջված կառույցներ... '

«--Մեռելներուս իբին խաչ՝

ես

այս

ծառը տնկեցի »72:

ներչուն Սփյուռքի

մտավորակահներիյցմեկի, Հայտնի արձակագիր, բատողերին դիմելով, այս Սուրմելյլանի 1նոն-Զավեն է իսկ բացաչայտում Ճճայոց պատմության «նոր կապուտիկյանը դրտնով մաՀվան խորճուրդը», ժողովրդի ճանապարչճիհոր տրամաբանություն՝ դեպի կյանքի ճամփաներ, անղեկ դեգերումների ուղլիներիքը ճամփաներից գոյություն ճայրենի Հողի վրա: դեպի ճաստատուն նաստեղծ

'

ու

տեսաբան

ԱրտասաՀմանլան՝ մ Ր

կանադաչ-ամե դ

Բի

ան

սփլուռ

մուռք

տարովորությունները, ոլովորությ րը

կշիռ չափ ունեն «խճանկարի» դգնրաղանցապես մատուցվում են սփյուռօբաղրույին կառուցվածքում: Դրանք Քր ներկայացնող տարբեր դավանանքի, տարբեր ճակատագրի, տարբեր բնավորության մարդկանը Հետ Հանդիպումներինկարոսգրությանձնով: Ամէն Հանդիպում ներկայացնում է սփյուռքի ընդՀանուր դիմանկարի մի նրբադիժը՝ պատմական, ոշխարչագրական, տնտեսական, քաղաքական, Հոգնոր ն

տեսակարար ավելի բնականաբար:

մեծ

ու

այլ կողմերով:

բանաստեղծուծու դիտումներով, Սփյուռքը,

չափազանց բարդ, լեցուն մի երնույթ է, ճովեկան լ'նհռացումներով տարասեռ ձգտումներով ճիշտ արժեքավորելու ճամար պիտի մի կողմ դնել նոխաորի էությունը ու ն Հանդես բերել զգաստ սթափ մուեցում: Հայոցսղեպաշարմունքները տավոր պատմության, Հայոց ողբերգուքյան ծնունդը լինելով, սփյուռքը, բնականաբար, կրեց այդ ողբերգության ծանր Հեյոնանքները, դրանց թվում ամենազարձուրելին՝Հայրենիքի կորուստը, որի պյստճառով էլ նրա զավակ: Ի Մոչւրները բոնեցին տարագրության երքուղիներ, ղարձաինօտարական: Հայրենի օջախից կամավոր Ճճեռաբերություն ավանդական«պանդուխոի»՝ ցածի, սփյուռքը բոնությամը Հողից վտարվածների քարավանային բազմու բարդ,

ու

թյուն

է,

երամ: անկոչտարագիրների

ամեն Հետ Տարագիրների

մի Հանղիպում կապուտիկյանըշարժառիթ 1 ներաշխարչճիծալքերը բացելու Համար, դարձնում նրանց ՀՃոդեբանության, կարոտի նոստալգիայի, ապրումն սրոնը շարքում ճայրենիքի

ամենաբնորոշը

այն զգացմունքի, որի կրողներն են ոչ միայն «ահապատի սերնդի», «մնացորղաց» մարդիկ, սայլն Հայրենիքի մասին երեցներից լսսծով տեղյակ նրանց շառավիղները: է,

շփումներ ե՛վ կանադայում,,ն՛ Ամերիկայում կապուտիկյանը

է ունհցել

դրունց վրա էլ կ"ոուցել է նոսփյուռքաճայության տարբեր շերտերի թերի ճուղական մթնոլորտը որը շհչում է Հայրենիքի մասունքների բանաստեղծական մեծարանքով: Այս կետից էլ նա «Խճահկարի...» բազմաթիվ էջերում մենախոսում է գոյության ամեՀայրենի տան, Հճայրենիօջախի: արմատների՝ Ճայրենիքի՝ սաճմանելով ճայրենաբնակի ն օտարականի ճակա: նալիքը պարգնի շուրջը, տագրերի իր ըմբոնումները: Օտարականի ճակատագիր... օրագրությունները լեփ-լեցուն են- այդ մարդուս ամենամեծ «դառնությունը»՝ ցավը Հաստատողեկը մեկից ցայտուն, մեկը մեկից տրտմալի օրինակներով: Այդուամենայնիվ, «Խճանկարը...» բառացիորեն լեցուն է ժամարոակակակից իրչսկանհությանքաղաքակսնչսոցիոլոգիական այրող խնդիրներով, պուտիկյանի «գործարար» պատասխաններով կենսափորձիցքաղված օրինակներով: Օրագրերում՝ լելտմոտիվային չՀաճախականությամը,երնում են նս երկու կարնոր խնդիր, մեկ արտասաչճմանյանքՔաղաբական Հոսանքների մեկ էլ՝ սփյուռքի ճեռանկարների: դիրբորոշման, Դարձյալ ելնելով իր թափանցումներից, Կապուտիկյանըդիտում է այն ճարուստ կենսագրությունը Սփյուռքի կուսակցուերնույթը, որ Հայաստանի թյունների իրատես գործիչներին կողմնորոշելէ դեպի աշխարՀի քարտեզների վրա տեղ գտած «այրենիքը: Սփյուռքը, ինչպես միշտ, ապրում Լ ապագայի երազանքներով: կապուտիկյանըպատմում է այղ տագնապների. Ճոսոնքույլին բախումների, ներչսկությունների, Հոգեվարքի, բույց ն Հայրենասիրականուժերի ոյն Ճճերոսականջանքերից, որոնց նպատակն է վառ պաճել ազգային դիմագիծը, ժողովրդի կենսագրության այդ մշտական «պարբերությունը, պատնեչել ձուլման ղաժան ընթացքին: Այդ մտքով է ողողված օրագրության յուրաքանչյուր տող ու պարբերություն, մանավանդ Հրապարակախոսականշնչի «ետնյալ պատվիր:սել՝ իրերի պետությունների մերկ աշրվներն «Ո՛չ, ինչքան էլ Հաստատեն մերկ ընթացքը, ինչքան էլ, մոտենալու փոխարեն, իրենց «Հիսնամյա ՃճանՀետ,

ու

ու

քողած, ավելի Հեռու գրրվանները

ու

քույլեն քարավանները, յոարընթքաց

էլ ճշգրիտ լինի ուծացման անողոք թվաբանությունը, կա, սյնույն ինչ-որ մի բան, որ վեր է... ճշդրտությունից,--տնվանենք ամենայնիվ, ասում նե այդ ինչ-որ բանը ճավատ, կենաց բնազդ ոգի,ներքնատեսություն, է, որ մեր ժողովուրդը պետք է ոպրի, պետք է Հառնի իր ճշմարտությունը.. գույներից» գիրքը ոչ միայն կրբուտ վե«Խճանկար Հոգու ն քարտեզի ծրապարակաիվոսությունէ, այլն առանձին 4ոդվածներում րապրումների գեղարվեստականարձակ՝խոստովանանքայինարձակի Հուղական զծէրով, ո: Հուզակաֆության այնպիսի որսկով, որը մի հոր կամուրջ է սփյուռքի

ինչքն

2"

Ճայրենիքի միջե...

ՀՐԱՉՅԱ

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Աշխարճիշատ

բանաստեղծներ՝Հեօրյա ն մերօրյա,դասական ն նորու ծնունդը բացատրող Հոգնոր լիցբերի մեջ

ծության

րարական շնչի, թաաքածդ ա

առաջինտեղըտալիս են կաբուտին՝ մանկության,բնուքյան, սիրո, աշխարձի,

ամեն

Այդ դավանանքինէ

նան

ինչիկարոտին:

Հր. Հովճաննիսյանը, որի դի-

բական մուտքից. (1935) դրեթի ճրեք տասնամյակ անց դրեց «Բանաստեղծիթ ծնունդի»

(1966) Հրաշալի բանաստեղծությունը ծենդյան «դաղտնիքների» վերաբերյալ: Զարմանալի պայծա՞ռ, պալծա՛ո մի առավոտ

Դու բանաստեղծ

դարձար.

Դողդոջումէր մի երգ, մի երգ

ն

մի կարոտ

Արոտներում արձակ... Արեն իր մատներով վերչին մութն էր փնտրում

կանաչ խրձերի տակ, Քաղցր արբեցումից վաղուց մայր չ(ր

ՀՐաչյաՀովճաննիսյան Մի ծուխ քուլա-քուլա հրազնենըէր ժայոից քարանձավոտ, Անչո՛ւն

«Հեռուներում ծնվում

էր

աշխարչիկ

տանում

անչճուն,

մի

Անպատմելի կարոտ: եվ

Հավաքելով

բոլոր

մի օր» զարմանալի՛ մի Ձարմանալի՛

«օբ

այո

լույս

կարոտները յկսյծառ,

Դու

մտնում

ճնրմակ: Աուանեղջույրը

բանաստեղծ դարձար:

:

-

«Զարմանալիօրվա» շնորչներից Հովչճաննիսյանի Հուշերում առավելա-

պես շեշտ

են

ստացելբնություն դունախաղերը, պես-պես ձնափոխություն-

գյուղում ները,Ճայրենի

թողած բազմազան տպավորությունների «անպատ-

մելի կարուտը»:

Մ

դրանք, սակայն,միակ աղբյուրները չեն,

մատակարարել Ճայրական-մայրական գյուղերից մայրաքաղաք Շաչաբ-Ֆրվեժ եկած ալո տանուն, արդեն Ստ. Շաճումյանի անվան դպրոցի աշակերտ դարձած Հրչոչյա Հովճաննիսյանին՝ նրա զրական ճանապարձի սկզբին: «Ռռկե ամպ» ինջնակենսագրական-Հուշային վիպակում(1984) Հովոր

սնունդ

են

Հաննիսյանը ամենայն մանրամասնություններով ներկայացնում է մյուս այն շարժառիթները, որոնք այս կամ այն կերպ դեր են խաղացել իր բանաստեղժական ներշնչանքների ձնավորման մեջ: Դրանց շարքում առաջին տեղում է «գրքերի աշխարճը»' չարենցյան Տայտնի ձնակերպումով՝ «0, գրքերի աշխարճը--տիեզերք է անեզր»: կյանքի Ճճարուստճանապարճ անցած, Խ'զՀայրը՝Ճյուսն կարոպետը, հ կովկասյան իդեալներին նվիրված, Ռուսաստունի դային-ճայրենասիրուկան արդար քաղաքներում աշխատանքովտարիներն անցկացրած ժի անձնավորություն,--ուներ «անչատական» գրադարան, որի գրացանկը դառնում է գրասեր պատանու առաջին ընթերցանությաննյութը: Հրաչյա Հովճաննիսլանըկարդում է նան բանաստեղծություններ,թըղնան նախնական բանաստեղծականներշնչաքները: թին է Հանձնում 1945-ին «Պիոներ կանչի» ճայտարարած պատանի ստեղծագործողների մրցույթի եղավ նոր բանաստեղծություններիշարքը, ամենատպավորիչ ճալտնությունը »չամառոտ որը լույս տեսավ Գուրգեն Բորյանի ողջերի խոսքով, լրոգրի նկարիչ էդվարդ իսաբեկյանիմատիտանկարով: Օ0-Պատանին է այլնս դուրս գալիս երնեանյանգրական ճրապարակ՝ Հաղորդակցության գնալով ժամանակի գրական երիտասարդության Ճհտ: նրա մտերիմներն են դառնում Գուրգեն Մաչարու »ոգնոր սանիկը՝ ճերմակ շուշանների կապույտ մանուշակների երդիչ Սուրեն Թարյանը, Սնանի ափի գյուղերից երնեան եկած, գրբերով ՏափշտակվածԽաչիկ Մալխասյանը,«Գարնանամուտովդ արդեն դրական Շիրազը, դեռ այդ տարիներից ամեն տեսակի ղեդիր ստացած Հովճաննես գերված Վիդոկ (Վիֆանտաստիկական-անիրագործելի մտաճղացումներով ռոմանտիկական բացսիրտ, շուսյլ|՝` գեն) Խեչումյանը, բնավորության տեր ապա կարլեն Մուրադյանը Գնորգէմին ՄեսրոպՄերուժանը, ), (ճետագայում՝ մ ուռ, բոլորովին պատանի Վաճագն ելումուտ ուներ Չարենցի որը Դավթյանը, տւրիշ «գրական ասողեր»... «Ռոմանտիկ երազողների» նոր սերունդը, ի տարբերություն .նտխորղ՝ «բանվոր-ճարվածայինների» սերնդի, որի նյութը մուրճի, մկանի, ղեկի, ծանելուլզի երգն էրչ--ասպարեզ եկտվ «Ճոզու երգի», «կյանքի երգի», ներաշխարձի արտաձայտման պաՀանջով: Դրան նպաստում էր Հայ իրականությանմեջ ամենուրեք սկսված գեղարվեստի Ճճզորշարժումը՝30-ական թվականներին, իր սերնդի ճետ Հովճաննիսյանըապրում էր ճոգնոր լիարժեք մթնոլորատում, շնչում էր «կապույտ թոչունի» հրսսզներով,բարձր նուրբ «աստվածային» արվեստի մղումներով: Ճիշտ է, 30-ական թվականների բսզմատրոփ մշոկութային առօրյայից Ոգու ն Մտքի անդուլ ջանքերի կողքին անպակաս էին նան Հետամնացությոն ն տգիտության ծառացումները, քաղաքական աշուղների ամբարտավանումասով կողմճիմնական նոր սերունդը սակայն անկումը, բարքերի թյունը, ովլու աշխարճըո նորոշվում էր դեպի ոոմանտիկական մաքրաշունչ ու

ու-

|

ու

ճոդգեկանմեծ ինդչանուր

բացի, մթնոլորտից

ուներ ՀովՀաննիսյանն

«միկոոմթնոլոբտը»: Դրանցմեջ էին առաջին եր. թին Միսաք Մեծարենցի արնգոկան ըբղձերգերը, Վ. Տնրյան|: աշնան տերհվաթափի նվադգները, ապա «Արնեմտաչոայ բանաստեղծինր» շքեղակազմ գիրն Քը, Պուշկինի կերմոնտովի սլռեզիան Թարգմանությունները՝ արձակը, ն Ս. եսենինը, ֆրանսիացի ցոնութուն Սվիֆթը,«Ժուն ռիմվոլիստները: Քրիոտոֆը», «կապույտ առասպելները, ե, բնականաբար, Չարենցի Հով». Թումանյանը: Խաչաբեկ ւռպավարություններիմթնոլորտում Հովճաննիսյանը հան

իր, այսպես

ասած

ու

ու

ռուս

որոնում

է իր Հունը:

առաջին ներշնչանջներիմեջ Բանաստեղծական

են Ճայրենի գյուղի պասովաղափթիթ սիրո ապրումները: 1935--37 22 դյուղանկարներում պատանիբանաստեղծը քաղաքային «նեղ ու բանուկ մայթերի» ճարուցած ճնշիչ ,տպավորություններիսակ վերադառնում է դեպի լայնարձակ դաշտերը, կանաչ մարգերը, ողջունում է սյդ ամենը(օրինակ, բանաստեղծությաննջ), ինչպես անում 1935-ի «Ողջույն» էին բնապաշտական շնչի բանաստեղծները՝Մ. Մեծարենցըն Ավ. իսաճակյանը: ննրշնչանքներում, այսպիսով, ուժեղ է Հնչում գյուղի, բնության Առաջին կարոտը, Ճասնելով էլեգիական թախծության.

կերները

ն

Գյուղակ իմ Արնի կուժն

Հճոու,

կածան

իմ

ոլոր

խշրվել գետում, դմառն Հնում Լ ստվեր ,ինտրելով, Մե- կարմիր ձի է վրնջում արտում... է

Գյուղի կարոտի նյութի վրա էլ սկզբնավորվում է Հրաշալի այգեպանի թեման, որը մի քոնի տատրիանց դառնում է Հովճաննիսյանի բանաստեղծական աշխարճի կենտրոնական առանցքներից մեկը: նա Սիրային առաջին բանաստեղծությունների շարքը վերնագրել է «Վաղ սիրո էլեգիաներ»։ Գիշերերդգերում, թախծերգերում արտաճայտվածձ են սիրո իրական, տեղ-տեղ անդամ դրամատիկ ասվրումներ, ինչպես, «Գիշերները ես վառում եմ իմ սերը, Որ լույս լինի, քնքուշ լինի քո ճամփան...» ՍՈ: (1936) ն այլն: նան Այդուամենայնիվ, հրոոզային սիրո կողքին կան իրական ճարուցումներ՝ «ես մի մանուկ, դու մի մանուկ, նս կամաց, նրգում էի բոնած նախշուն քո չորից», «ինձ արտո՛ւյտն իմ տվեք--Բա՛խտո ամենաթանկ» են այլն: Հը. Հովճաննիսյանը դհո անուրջների ճետ էր, արդեն Հաղորդակցություն էր գնում «կապույտ» Չարենցի Հետ, արդեն ձեռք էր բերում Հասարակական նրան էր դիմում՝«ինքդ գաբուն, ԵՐգղ գարուն» Ճանաչում,Հով. Շիրազը խոսքով, արդեն պատրաստվում էր թռիչքների, երբ պայթեց պատերաղմը... `

:

-

ջ

երնանիպետական ճՃամալսարանիբանասիրական ֆակուլտետի պատերազմը վերապրեց իբրն նոր կյանքի նող ՀրաչյաՀովճաննիսյանը սե՛ր իմ», բարով, սկիզբ («Մնաս վրեժ»):Հավատա-Հ«Ողջո՛ւյնփոթորիկ ուսա-

ու

րիմ իր սերնդի ե՞դման սոնետին՝ 1941-ի վերջերին մեկնում է

դազմաճա415

կատ՝ անցնելովպատերազմական փորձությունների դժվարիներթուղիները... Զինվորական խրամատներում նս նա շսրունակում է բանաստեղծություններ գրել, բայց արդեն Քաղաքացիական մարտական մուռիվներով: Ճիշտ է, արդեն պատերազմից առաջ Հովճաննիսյանըմեկ-մեկ դիմում էր քաղաքացիական հյութերի (1940-ին գրում է ե. Չարենցի բացակայու«Մեռած պոետին» Թյունը ողբացող /ոպավորիչ բանաստեղծություն «Այնտեղ ամեն ոք կար, եղածի՛պ էլ ավել, Միայն դու չկսյիր...» մորմոքով), սակայն պատերազմը նոր ավյուն քափ է ներշնչում նրա չափատողերին: ստեղծագործության մեջ Պատերազմական քնեմատիկան Հովչաննիսյանի տեղ է գրավում երկու ուղղությամբ. մեկ իբբն պատերազմի մասնակցի անմիջական ճուզապրումների վերարտադրություն, մեկ իբբն անցած պատերազմական օրերի ուշային իմաստավորում: որոնյ ապրատերազմի տարիներին տրվեց «ռազմաճակաԱռաջինները, տային քնարերգություն» դիպուկ անունը, ստեղծվում են կրակի առաջին գծում, զինվորական գետնատնակներում, դադարների ժամանակ կամ ուղղակի ճրացանաձգության ու ականանետերի պայթյունների տակ: Առանձին բանաստեղծությունների գրության վայրերի դգրուցյան թվականների չղումները վկայում են դրանց, այսպես ասած, «իրական կենուսգրությունը»: Հետագայումզինվորական Հուշերի ճչիման վրւս գրածների ճետ չովճաննիսյանի ռազմական երգերը կազմեցին առանձին կայուն, անփոփոխ շարք՝ «Սուբ՞ըղափնու վբա» գեղեցիկ խորագրու: սռսւջին արձագանքներինբնորոշ ն: խանդավառ շեշտերը: Պատերազմի Այդպիսինէ «Բալլող պատսդկուն ձիու մասին» գործը, թեն նույն այդ բալու

:

ու

լադում

կահ սքանչելի տողեր. Հանկարծ նրա դիմաց կանգնեց Մի պատանի տղա, Աչքերի մեյ՝ գյուղի աբն, Թութը՝ դեմքի վրա...

բանաստեղծություններից,

դաշտում Պատերազմի

իճարկն, աՎեգրած տափաստաններում վերապրած «Սանր քայլԱՍալսկի նատպավորիչը 1942-ին երգ» բանաստեղծությունն է, խորճրդային զորքերի դաժան նաճանչի թերնս

իմաստավորումըմեր պոնզիայում, Հրսպարակախոսաամենաճշմաշտացի

կան-պաթետիկ երդումների, մարտական ծնծղաների ընդձճանուրմթնոլորտում այն շնչում է ամենաիրական, մինչն վերչ վավերագրականճշմարտությամբ. Մենք դեռ նաճանչում ենք, մենք դեռ նածանջում ենք ՃԾամփաներիեզրով, ճամփաների չեղած... կանչում են հսկ մեզ քաչերի տեղ Հիշում ու

Հեռվիցմի

Հայր, մի

կին, մի

ծհրեխա... `

.

մէնք քայլում ենի երկրով, Ու երկիրը դեո մեզ տեղ է տալիս, ներում... դեշճենական Հրով, Հողն է Մեր «Հետնում

Այսպես գիշեր

ու

զօր

իսկ մննք դեռ փախչում ենք Հողից Հեռու...

տչ մի շեշտ: իրամասնավորապես օրերի, տաղմական կան ապրում, որը ՃուՀետո բազմաթիվ ճրապարակված պատերազմից վերաբերյալ նաճանջի

գունազարդման ն ծանր իրականության Պատերազմի ճաստատվում է

նան

չագրություններովվավերագիր պատերազմական նամակներովսիրոսծ աղջկան:: այդ երգերը իրապես էպիտաֆիաներեն՝ ն Ր ական ապրումՀիշատակի պր ու

յ

ներով լեփլեցուն.

Քոլորբ դարձան Հաղթության երթով, իսկ դու մնացիր մարտի դաշատերոսի, ես

ի՛նչ

լապաքրով

փնորեմ

Շիրիմդ՝ ծածկված ցողաթուրմ

ուզմի Հովճաննիսյանը

այխարչում

իխուոով...

Ճուշերում ունի մի

շատ

նշանակալիցտող՝

«Ոս-

կեզօծվում է մեր տառապանքնանդին, իմաստովէ լցվում երեկվա օրը մեր»: Ճեւտոոէ իմաստավորվում Ասել է, Թն՝ միալն Ճաղթանակից կեցության

արժեքը, խաղաղության, այզաբացի, ողի, թյունը. ...Մճնք սլանում Փտնանելով Հոզի

էինք

գարնան, ծատղկումիզդգացողու-

ժամանակից

արագ,

դեղեցկությունն անրավ, Հաճախ մեր արցունքը առատ Չքափելով Էնկած բնկերների շչիրիմներին .խոնավ։

եկել է,

սակայն, իմաստավորման ժամանակը, ն բանաստեղծը պատեմարտական շքանշանի, արտերի մեջ Հայտնաբերված սարազմինշանների՝ ղավարտի, ճաղթանակի ՝րճվանքը բոլոր մարդկանց հվիրաբերող վարդաէ վաճառի, խրամատի եզրին կանդնած զինվորականի սվինի Հետ «զրույց» բացում մարդու ճամար ամենաթանկ բանի՝ կյլոնքի թեմայով, մաչճվան մեջ իսկ գնաճատելով կեցության սկզբունքը:Առարկայականբոլոր Կիաստի նշանները ծհրնում են կյանքի խորշրդանշանի դերով, Ճարուցելով բանաստեղծի անմնացորդ թշնամությունը մարդկության ամենամեծ չարիքի պատերազմի ճանդեպ: «Սուրը դափնու վրա» շարքում ժամանակի քննադատությունը առանձն «Վարդա«Հատկապեսերկու բանաստեղծություն՝ նացրընեց «Սաղավարտը» մաճու ն կենաց սկզբունքների իմաստավորման, մլուսը՝ վաճառը». մեկր կորցրած մարդու ճակատադրի ն բարոյական վեճ որդուն պատերաղմում նկարագրի ճամար արժանացավ ընթքերցողներիամենատաք Հատկապես «Վարդավաճառը» բովանդրամատիկոսկան-4Ճուզական-մարդկային վերաբերմունքին՝խորապես թվականի մայիսի 9-ին գրած այդ բանաստեղծուդակության Համար: թյան մեջ նա պատմում է Հաղթանակի կարմիր վարդերը փողոցի անցորդՀյուգոյի դեմքով ծաղկավաճառիմասին, որը ն ոչ մի վարդ ներին բաժանող, անճայտ շիրիմին, սակայն, ամբողջ սերը նվիրաբերում է չի դրել որդու ուրիշՀարազատ մարդկանց: «Վարդավաճառը»Հովճաննիսյանի քնարերգության մեջ առանձնանում է ոչ միայն ճուզական թարմությամբ, այլե մարդու ասպետականնկարագրի այգեպան», արտաճայտմանխորությամբ, որը դարձավ նրա ւ յուս՝ «Հրաշալի ։

՞

շարջի

գլխավոր

շեջտը:

ժ

նում

Մարդու ասպետականնկարագրի մոտիվը առձասարո'կ շատ" է զբաղեցՀովճաննիսյանին:Դրա տպավորիչ վկայությունն Լ նան «Հրաշալիայ417

27--601

շարքը, գեպան»

որի,

դատելով

բանաստեղծությունների թվագրությունից,

սկսվել է դեռ պատնրաղմից առաջ (1935, 19327, 1938, 1939), շարունակվել ռպլատերազմի ավարտման թվականներին(1944, 1945) ն ճարստացել 1948-1949, 1962--1963 է թվականներին: Դրվագ դրվագ «յուսվել Այգու՝ճողի գեղեցիկ ալդ անկյան ն Այգնպոանի՝ բյնաստեղծիկբկնորդի կենսագրությունը» վերաճելով քնարական պոեմի, որի առանձին մասերն ունեն «սյուժետային» ներքին կապակցություններ: Ռոմանտիկական շնչով ճյուսվոծ «Հրաշալի այգեպան» շարքի ընդՀչանուր գաղափարական-բարոյախուական շաղախի ճամար վերին աստիճանի բնուցագրական է դեռ 1938-ին գրված ճետնեյալ քրեստոմատիական, Ճայ պոնղզիայի անթոլոգիաներին արժանիբանաստեղծությունը. առ

կյնումեմ

գինին խաս գավաթիս մեջ առվորուլթով «ճին ու Հայրենի Խմում եմ դանդաղ. քող սա մինչն վերջ կենա՛ցբ լինի... իմաստունների

/ւ

-/

եվ այսպես՝«Բարեկամների կենա՛ցը լինի», «Սիրաճարների կենացը

լինի», «Այգեպանների կենա՛ցըլինի»:

եթե նկատի ունենանք ոչ միայն բանաստեղծությանլայնատարած մարդասիրական շունչն ու ոգին, այլե գրուքցյան ծանր ժամանակը՝ մարդկային անկման ժամանակը, ապա ավելի իրարանցման Տարաբերությունների է Հովչճաննիսյանի քան մեծանում Հոչակած «կենացների, նշանակությունը (պատաճականՀ, որ բանաստեղծությունը Հետագայում խուրգմանվեց իսպաներեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն, ռուսերեն լեզուու

ներով): Ոչ միայն «Հրաշալի այգեպան» շարքը, այլն Հովճաննիսյանի ստեղծագործական Ճճետագաընթացքը անտարակուսելիորենվկայում է, որ այդ բանաստեղծությունըոչ միայն անցողիկ դրվագ չէր, այլն ծրագրային խոսք էր: եվ այսպես. աշխարճի ճեռավորանկյունում կար մի բերքառատ, դեղեցկադեմ, իդեալական Այգի (մոտավորապեսայն բովանդակությամբ, որ ներկայացնում է ականավոր գիտնական Դժ. իխաչնը այգիներին ն զբոսայգիներին նվիրած ճայտնի ուսումնասիրություն մեջ), որը ն՛ կոնկրբետ-իրականալգի է, ե՛ միաժամանակ կյանքի խորճրդանչան: Այդ այգին, բնականաբար,ունի իր Հրաշալի Այգեպանը, որը, դարձյալ որոշակի իրական անձնավորություն լինելով, միաժամանակ մարմնացնում 1 իդնեալ-անճատականությանկերպարը: Այգու ն Այգենպանի Հարաբերության մեչ, անշուշտ, կան Հովվերգական կեցության շեշտեր, բայց շարքի տիրապետող երակը ռոմանտիկականբուռն Հրճվանքն է՝ Հարակցված նույն գոյության դրսմատիկական շնչին: Այգնպանի ճրճվանքն ցավը, կեցության սրբեցուժն դրաման անբաժան են ռում

ու

ու

իրարից:

ճողի մարդ է, նրա ե՛ արդար մշակը,ն՛ բափիլիսովիան: նրան մեծագույն բավականություն են պատճարոյախոսն ռում գույնզգույն տեսարանները՝բնության գունազծեր «չնաշխարճիկ ալգուջ կ գույներ, որոնք Հիմք են տվել «դրախտ է եղել իմ զմբուխտ այգին» ճով-

Այգեպանը,նախ ն ու

վերգական Հղմանը:

առաջ,

հչ

թե ծագումնաբանությումբ, այլ աշխարճազգացողության որակով Հրաշալի այգու 4ճովվերգությունըՀարում է Դանիել Վարուժանի «Հացին երգը» շարքին, ապա նան մեծարենցյան անանձնական«ըլլայի»-ների Հումանիստական կննսափիլիտուխայությանը: Ամբողջ շարքն է ՃճամակվածՍյգեպանի սիրո նվիրումի ոլաթոսով» բայց առավել որոշակի է արտաճայտված«կյանքիս բերքն բարին ես ցրեցի լրիվ», «Բացիր այգուս եկ, սիրելիս», «Այս տարի էլ բերքո դուռը, նման կ եղավ անափ...» ըղձասացություններում, որոնցում բանաստեղձը Տրավեր է կարդում բոլոր ադամորդիներին՝վայելելու կյանքը, չաճելություն ակնաղբյուրը, «արդար «Հացը», «սիրո անմտաճությունը»: սուրբ Այգին խորճրդանշում է Հողի ավելի մեծ գաղափար, որի Հանդեպ բանաստեղծական վերաբերմունքը վերաճում է պսակադրության: Այգեպանի Հողային ներշնչանքնիրի գաղափարականբարձրակետերն են՝ ժողովրդակոսն Հարուստ փորձի այն կուտակումները, որոնց ճամաձոայնՃճողն է ամենայն սկիզբը, կենաց արմատը. բարյաց ու

ու

ու

«Հողի արյուն է բոց ավիշ դարձել, Հոսել է մրգերի մեչ ու երկունքի Գիշերներում ալվիս «րաշագործել... ոչ միսսյն ճրաշագործման, իդեսլաւԶմրութտ այդու կենսագրությունը է, Հայրենիքի խորճրդանիշին, այլե Այգուն՝ նույ: արարողություն գործման կյանքի ստեղծարար սկզբունքին Ճակադրվող տագնապաբեր, կործանարար

սկզբունքների դատապարտում: «Հրաշալի այգեպան» շարքին բնորոշ է անցումը կենցաղից դեպի կիզգացմունքը անսպասելիորեն վերաճում ցությունը, երբ շիկացման Հասած է փիլիսոփայական խորճրդածության, նկարագրվող հրնույթի մեջ Հայտնագործելով փիլիսոփայականներջին իմաստ: կեցություն, Ճող ու Ճճայրե Այդին կյանք է, ուպրելակերպ, կենցաղ նիք, նան սիրո խորճրդանշաղոԱյս վերջինիս «նշանն է» ճետնյալ բանասամենանվիրականգործը. ամենասիրած, ւռեղծությունը, իր իսկ բանաստեղծի |

ու

ինձ

Համար իմ այգում քող չմնա ոչինչ, ո՛չ էլ գանձեր անտակ.

Ո՛չ լիություն,ո՛չ փառք, ես կբանամ, Հոգիս, թե

»-

Ուկփոնհմ այգի Միա՞լն

ոտքդ

այցելես

տտքերիդտակ:

իջնի իմ ճոխ

այգու

դու

ինձ

ճամփին,

նրա, ցանկապատին Միայն քն անգամ նորից չես մտնելու ալգին, Գոնե արնի պես նրան շողա... ձեռջդ

դնես

Ու

Համակարգի բնույթով վկա«Հրաշալի այգեպանը» գեղարվեստական

կենդանի թրթիբների գլխսվոր ուղղությունը՝ տաղանդի Հովչաննիսյանի մեր քնարերգուշյսսրքը Այդ գույների պես-պեսություն: բանաստեղծական արգասաբերնշանակություն՝ բյան զարգացմանՀամար ունեցավ բացառիկ խրատաբանությունները: գավառական Հերքելով մանրախոսություններն

յեց ն

ու

Հ.

ՄարտիրոսՍարյատեսավ «Վայրի վարդ» ժողովածու՝ շարքում նի վրձնած դիմանկարով:Բանաստեղծականայլնեայլմուտիվների

1968-ինլուլս

է ռիրո մոտիվը, մեջ Հատկապես գողտրիկ ժողովածուի որը շեշտվում Ճճամարումէ հր Հոգեկան կառուցվածքի գլխավոր արժեքբ. Հովճաննիսյանը այդ

Փոթրիկ, փոջրիկ իմ սեր՝ աշխարչի մեջ «ճեղ, Աչխար"ի մեչ կորաձ իմ տերություն վոջրիկ, լույսի բարակ մի չող գիշերվա մեջ «նել, Վազի դալար մի չիվ, մի զով կաթի: չրիկ։ Թել

բանաստեղծությունըվավերացված է 1965 թվականով, սակայն մեծ աճեղ աշխարճի իր անկյան՝ սիրո «տերության», իբրն փրկարար առազգացողությունն սրդեն կար ավելի վաղ տարիների բանաստեղծուգաստի, թյուններում («Վաղ սիրո էլեգիաներում"), երբ ինքը Հափշտակվածէր ՎոաՀան Տերյանի մքնշաղերի սիրային տնուրջներով, տյնուճիտն Սայաթ-Նովայի սիրային ըղձասացություններով, ուշկինի ն Տյուտչնի, Հայնեին Շելլիի խոստովանություններով, ֆրանսիական-պրովանսական տրուբադուրների ե գերո տնական մինեզինգերների ժողովրդկան երգերով: Սիրային ճղումէերը, խոստովանությունները, ծեսերը սկսվել են դեո պատանեկանտարիներից ն շարունակվում են մինչն նորշրյա՝ իրիկնային ղողանջները: Առաջին շրջանի բնաստեղծությունները գերազանցապես ոոմաոնաիկաչար կան սիրային անդրադարձումներեն՝ առանց ճոգեկան տառապանքի են Վաշճան չարանքի դրամատիկ շեշտերի: Ապա գալիս Տերյանի «կնիքի» սիրային բանաստեղծությունները: Շատ տարիներ ասաջ Հովճաննիսյոանլ «Գրական թերթում» ոպոագրեց Ճճամառուտ, որտեղ խոստովանում էր Տերյանի բայց խորունկ մի Հոդված", ամեն մի ջաճել սերնդի կվենանփոխարինելիդերը իր սերնդի ն տառոճասարակ է Վ. Հոգեկան ղաւրձել սագրության մեջ, Տերյանը, նրա ասելով, Ճաղորդակչէ, որ ճինց Տերյանի կնիքով նա ցության միջոց, Բնավ անտրամաբանական գխում է սեփական ապրումներն արտոաճայտողբանաստեղծություններ: կամ «Ֆոլիանտը սիրոն» տարուբերսիրո Տաղարանը Հովճաննիսյանի վում է երկու բնեռների միջն՝ «Քարի ֆնային» ուղղված ձոներից, «Սիրո ափերի» տպրումներից մինչն տառապանքիու մենության բարձրաձայն լույս Մեկ բանաստեղծը Հնչեցնում է սիրո ցնծության, կախոստովանություններ: Մյուս նացիության մեծարման, նաղաշ-ճովնաքանյան վայելքի նվագներ ինչպես անկեղծությամբ նույն է տառապանքին, սիրո դառնում կողմից էլ վայելքի երգերում, արտաճայտելով մենության դրաման («Որպես վերջին ու

ու

աղետյալ՝կանգնած եմ` մենակ»): է սխրագործության, սիրո ըմբոնումը Ճավասարարժեք Հովճաննիսյանի

արնելյան խենթ մեյլումներին բնորոշ արնելցիորեն անսանձ տրամադրությունները:եվ եթե անճրաժեշտ է դիմել գրական զուդաճեռների, ապա ամենաճարմարը կլինեն երկու զուդգաճեռ.հկ արնեմտյան մեծ Սիրասերենադների, մեկ էլ սալաթ-նովյան այն խաղհրի. որոնցով նրա սիրոյին Տաղարանում Ճարը կրակված սրտով մեծարում է իր Փողալին, ն ճոգեկոն վիճակների Հարստությամբ սերը Հանդես է գալիս նրբերանգային է սիրելուանծրաժեշտություն ն բազմազանությամբ, բանաստեղծը զգում սոէնն աճրաշալի ւպաճանչ, վերապրված սիրո մեջ գնաճատում է գոյության նրա քնարին խորք

ակնթարթը:

են

Հր. Հովչաննիսյանիքնարերգության մեջ տեղ ունեն նան Հայոց պատմության արծարծումները, Օ»Թեն չունի ծրագրային-բանավիճային տողեր՝ ուղղված «ազգային զարդանախչերի» ն «աշխարձագրական ծայրենասիրության» չշաճարկությանղեմ, ինչպես Գեորգ էմինը, ստկայն Հովչաննի սյանը նս այն բանաստեղծներիցէ, որը բնավ ոուրք չի տալիս «օրնաւմենտին»,այլ աշխատում է գտնել Հայրենիքի պատմական մաքառումների էությունը, նրա ոգին, Այս տեսակետից («Որնաժենտի»փոխարեն Ոգի) ժամանակին մեծ տպավորությունթողեց ո ՉՏԱՅԱՔՈՅ" Ռչ այնքան ընդարբանատտեղծությունը: ձակ

բանաստեղծության սկիզբը պատմում է ժողովրդին վիճակված ծանր Ճայրհնի եզերքների կորուստներից ե ւտարոագրությունից. ճակատագրից՝ այս

:

Թողած ծրկիր, Թողած բարդին

օրոցք

ու

տուն,

Հայրհնի տան, Տան մոխիրն էլ տված քամու՝ Մենք բոնեցինք գաղթի ճամփան:

Հող Հովիտ արլամբ ներկաժ՝ Փախչում էինք վշտի բեռով, ՄԵր վշտի պես դառն ու էրկար կարսի մոլոր ճամփաներով... ու

Թեն ինչպես պատմության, այնպես էլ

բանաստեղծության մեջ, արձանագրվում է ժողովրդի բախտորոշ, ճակատագրական ժամը՝ փրկությունը (հոր եզերքի նշանով),սակայն կնույհ այդ եզերքում դեռ մնում է կորուստների կարոտախտրԿարսի Թոսփուր, լուծ, փոշոտճամփաների Հանդեպ' կարոտը՝ Հայրենական Հովչանհիսյանի բարձրակետը, անտարանիերշնչանքների կուսելիորեն, «Անի թոչող մեղվին» սյուժետային-եովելային բանաստեղծությունն է, որում անչար, իմաստուն, ոսկեթն մեղվի արտաէ ճայտված Ճճայության մեծաղզույն բաղձանքը.

Խորճրգանչանով

Գալիսես Գալիսնես Հոգնել

ես,

մեր սուրբ

ես Անդորը

չրերի՛ց,տաճարների՛ց, սարերի՞ց, ծս

Անիից,տեսել

քաիբ

նրա,

կանգ ես առել կարմրբաշենկամարներին, առել Հովվի մատուռի սեմի վրա...

Այդ իսկ պատճառովէլ մեղուն դարձել է բանաստեղծի ամենամտերիմը աշխարճում. Ախ, գնա՛, ճախրի՛ր նորից, բանբեր իմ փոջրիկ, բարի,

Էմ Հայրենի ծաղկավառ Հանդ Թափառիր

ու

սարում,

Միայն քն տա՛ր թներով կարոտիս արցունջն աղի, ծողիր որի ծաղիկներին,որոնցից Հյութ ես թաղում:

էության Հայրենիքի

չայտնաբերման գիծը շարունակվում է ստեղծադործական ճանապարճի բոլոր ճանդգրվաններում,էության Հայտնաբերման Հայոց» ասքըս առումով լայնադիծ ընդչանրացում է «Ռանապարտը Հայոց անկանգ ճանապարտճի ՀնադարյանշերտերիցառուվելՀովճաննիսլյանի քնարը Հակված է դեպի ժողովրդի նոր պատմության էության իՀրաշալիԷէ այն միտքը, որ նաճատակների արլան դնով մաստավորումները:

է ծայր առել նոր Հայրենիքը: Հայրենասիրական այդ

բանաստեղծությունները գրված են ոչ թեն ճայեցաբար, հյութից ղգալի Ճեռավորությանվրա, այլ իր Հոդեաշխարչի տաք վերաբերմունքով: Դրանք էությամբ «անչատականացված» ներշնչանքներ են, ուստի ն թողնում են Համակող տպավորություն: ԻՀարկն, նրա ժոտ նս կան «ճանրաճայտնիությումներ»,որոնք կոչված են «Հերքելու» Հենց «ճանրաճայտնիությունը»:ինչո՞վ. վերը նշված երնույթների «անչատականացմոն»՝ զգացմունքայնության միչոցով, հան իր սեփոսկան բանաստեղծական լեզվով, բառապաշաիային ն Հնչերանդգայիննախաառօրեական փաստի մեջ օրինաչափություն ճայտնաբերեսիրություններով, ոչ թն ազգային նշխարներով լու պայմանով: Ասացինք, որ նրա Հայաստանը է, այլ պատմական 4նությունոճավորված, նախշազարդվածՀայաստանն ն նոր երկիր. նա աշխաներից դեպի պատմականգալիքը ձգվող Հնամենի տում է դտնել այն նշանները, որոնք իմաստավորում են Հայաստանիապադա զարթոնքը, կենսունակություը ն ուժը: Այդպիսին է, օրինակ, Սնանի կղզու մենավոր «Ծիրանի ծառի» փառաբանությունը այս 4ետնությամբ. Դու 4Հնեոավոր մենավոր Քարի՛ցանդամ քամել ես դու

ծիրանի ծառ, կլանթի ավիշ, եվ ալդ ժալոից ինձ նես նայում կանաչավառ, իբրն Հպարտ, Հավե՛րժ կյանքի խորճրդանիչ' ու

«ա.

Այդպիսինէ

րակացությամբ. :

անտառի» պատումը՝ նույնպես «Հայրենի «..Հենված

քո

կանա՛չ,

նշանակալից եղզ-

կանա՛չ «Հացենուն,

Աչքերս փակածխորչճում

եմ

Սոսափդ իմ մեչ աշխարՀ է Խոսի՛ր, լռում եմ, Հայրենի

դանդաղ, ծնում

անտառ:

Հայրենի եզերքը նրա ճամար կյանքի սկիզբ

ստեղծագործության ամեն է անգամ ասել, որ ամեն, կարելի չես թվարկի: ինչ: Բոլորը կունք, պոնեզիոյիգլխավոր սյուՃայրենիքը գլաավոր առանցքն է, Հովճաննիսյանի ժեն: նրա Հայրենականներշնչանքների բնորոշ Հատկանիշն է Ճայացքի պոարէ,

ղությունը, տեսողունակության4ճստակությունը,

ա-

Հայացքի պարղության չնորչիվ (լ կարողանում է առսնձին մանրաեզրակացությունների, կարելի է անգամ տրել մասներից ճանգել էկան Հայրենասիրության Ճոգեբանսկան իրադրությունների բացաճայտման: անմտաԱյս առումով սքանչելի է «Հայրականերդ» շարքի Համանուն ճադիր, անցուցադրական, անկեցվածք, բայց խորապես «ուղիչ, Հոգեկան ղորդակցության կանչող բանաստեղծությունը. Մի ծրգ գիտեր ճայրա մանկութ իմ «Պրով, Որ մինչ Հիմա Հազիվ իմ միտջն է գալիս Իր պարզունակ ն իմաստուն մի տողով, «Բայց ես գարձլալ ծիծաղում եմ, չեմ լալիս»... քուն, Այդ երգով էր ամեն գիշեր մտնում երբ իր որդին մարտերում Լր օնակնած... Այդ երգը միշտ երգեց ամբողչ իր կլանջում նի երեի յաոլդ երգով էլ նա դնաց:.:

՛

Թեն ամենամտերմոկան ուպրումներ արտաճայտողբանաստեղծություններն անգամ ունեն քաղաքացիական չունչ, սակայն Հովճաննիսյանը Հենց այն բանաստեղծներից է, որը Հաճախ դիմում է քաղաքացիականքնոարերդությանը՝ արտաճայտելու ժամանակակից մարդու բարոլսոկան կոդեքսի գլխավոր կետերը: Կարելի է ասել, որ իր սերնդի բանաստեղծներիշարքում նա առանձնանում է մարդու բարոյական չափանիչների, կենաց սկզբունքների լայն ու պարբերականտրծարծումներով: Թեն, այն էլ ասենք, որ երբեմն նրա քաղաքացիոկան բանաստեղծությունները »ակվում են դեպի ճաճռետորությունն բարոյլսսխովզատային,ուղղակի Հրապարակախոսական սությունը: Ավելի տպավորիչ են այն բանաստեղծությունները, որոնք քաղաքաայլ դատողաբար, ցիական-բարոլական իղեալները արտաճայտում են ոչ զգացմունքի միջնորդությամբ: է Հատկապես «Սովի լռությունը» (1964) Այս իմաստով առանձնանում մոժողովածուն, որի իիքեին Հուշում է որոշ այլաբանական-այլախոսական տիվների փաստը: ժողովածուի վերնագիրն իսկ այլաբանություն է՝ ժողովըրդյան լռության ն Համբերության թեմայով: իրապես, եղել են «լռության է տարիներ», որոնք Հետադարձ Հայսցքով զննելով, բանաստեղծը տեսնում ու գարնան գույօրեր:Այդպիսին է «Խրազը»,ուր ծիծաղին մղձավանջային «0՛, կորած է անդարձ անքնությունը. փոխարինում ներին իրականությանմեջ են «հմ Տարտյուֆին», երազ: Գարուն էր, ձյո՛ւն էր արել...»: Այդպիսիք «Սֆինքսը», «Բ-ին», «Մեֆիստոֆել» բանաստեղծությունները: ցանկաԲարիկամեցող Տարոյուֆը,--գրում է բանաստեղծըչ--իրենից ն նում տեղը թողնել խոէ խլել ամենաթանկ բանը՝ ճոգու ազատությունը նարՀ ու Հեզ ապրելաձնի, ստրկության լուծ: Դիպուկ է գտնված սֆիհքսի նմանվող մարդու բնութագիրը, որը «ցեկարեկը՝ճերմակ,գիշերը՝սն Հագնում ու մտնում է դաճլիճ, զբոսարան, «ամեն արարածը ֆե»: Ստվերայինգոյություն քարշ տվող այդ մսրդակերպ նա իր անցուդարձին: ամբողջ կյանքի ինչ գիտեր», տեղյակ էր քաղաքային «խորձրդավոր դերում» էր. ու

Հնա Քայլում

Լույսի

«Հետնն

էր Հետքո՛վ,

րնկած

նա

չէ՛ր գնում

ստվերի պես

Հեռուն,

մթին...

Քամելեոնը, որի Հնավանդ Այս տիպի տարբերակն է ժամանակակից դարձել են անմեղ, ճեղ, աչքերը ժամանակի կլիմային Համապատասխահ ւսա-

որ

աչքեր: Համանուն է Մեֆիստոֆելը՝ բանաստեղծությունից: գալիս Այնուճետն Սա «տենչում էր» առնելբանաստեղծի«ոգին, խոստանալով՝

մաքուր փայլի

ե՛վ

ե՛վ

«ահդես, չատելություն, ն րախ ն ն անուն,-տուն, շջանշան,

անձճաղորդէ խոստումներին եմ Հոգին.«Հոգիս ինձ 4ճետ է: Հոդո՛վ Հպարտ...33 նաստեղծի մի խոսքով վայելքի դրոխտ, որի

մնում

բա-

կառուցվում է ստհեղծագործություն դատապարտման նվագները դալիս ատելության, Ամեն

մի

սիրո Հիմքի վրա, Անգամ մարդու, մարդկույյին իդեալների Հանդեպ -Հովչանիիոյանիոիր"ւց ն Հավառտից, նրա «դրոչող» բոնատոծղձությունեերը(ոչ միայն «Սատիրիկոն» շար. Քը՝ խայթոցներով), այլե. մարդկային արատները սոնետները պսակազերծող զինում են ընթերցողին իդեալներով, որովչետն անմիջական Հաղորդակցության մնջ են մարդկային Հոգիների Հետ. հ)

ՍերըՀովճաննիսյանի սլոնղիայում առանցքայինխոսք է, բանալի խոսք՝ Այդ զգացմունքը ճամաբազմաթիվ: տարբնրակներովհրբնրանգներով: ու

խմբում,իրար են

այդ մարդկանց, զգացմունքով օաճմանազգծվում գեղեցկությունը՝ գեշությունից,

է մերձեցնում

չարը՝ բարուց,

ճոդու

Սերը բարձրացնում է ժարդուն,

Հետ

է վանում Հուսաճատությանխտաէ բացում Ռգուիրացումների Հաաուղի ճանապարտը, մար: Այս առումով ճետաքրըքրությու,հն ներկայացնում Հովչճաննիսյանի շատ շարքեր, որոնք տեղ են գտել «Արնոտ կղզու հրգը» Հատընտիր ժովղսվածուի մեջ, ՄանավանդՀամանուն շարքում, որի մուտքը՝ «Ջոնը»,պարԱՀա է հրա բովանդակությունը: զում այդ «Ջոնը». «Շատ տարիներ առաչ, մի զրույցի ժամանակ Մորտիրոս Սարյոնն ասաց. Ի՞նչ է կյանքը... Մի արնոտ կղզի: Մարդիկ խավար ծովից ելնում են, անցնում են այդ արնոտ կղզին ն եորից սուզվում անճայտության խավար ծովը»: պարզունակ ն որոշ չափով միստիկական լս իսկապեսարտաքուստ է պատկերում շեշտվում կյանքի ն արնոտ կղզու ճամեմատությունը, որը Տուշում է բանաստեղծին Հնչեցնել կյանքի երազների, սիրո ն շերոսության ադամորդիներին Հրաօրերի, խղճի ն արդարամտության նվագներ, րոլոր վիրելու ճամատարած սիրու Այդ մասին է պատմում «Պատրանքը» խղճի, ինքնաչաղթաճաիման ձայներով.

վարը,լուսավորում

է

--

.

Այսպես ապրում էի մի օր, գուցե օրեր, Այսպես սլիտի մարեր կլածջիս ճրագը Իեղճ, եթե չարքնանայլի չզգայի նորեն, մեծ ինձ Հոգնության, ցավի այս աշխաիչթ մեջ: ու

Այս կապակցությամբ պետք է ասել, որ Հովճաննիսյանիբանաստեղժություներում լոյն տեղ են գրովում «երազները այդ բառի կննսաբանական նշանակությամբ: «ծրազի» մեջ սուզված մարղը սարքնանալովտես-

աշխարչ՝ավելի

պայծառ տվելի գեղեցիկ: նահ ճիեծնծանքի եվագներ՝ անվներնուգիր Հովճաննիսյանը 4իչեցնում է թվականների անմեղ Հոգիների ողբնրգության Համար: Դրանց մեջ են նախ նե առաջ ԱկսելԲակունցը, որի Հիշատուկը Հովչաննիսյանը սգում է անփարբատելի մորմոքով, ապա՝ Գուրգեն ՄաչՀարին, որը եղել է ջաճելության օրեայնուճետն անանուն, բոսյց ճետ»), կուռքերից, ապա րի («Չարենցի Չարենցը Հրեշտակի պես սուրբ մարգիկ,որոնք դարձան 1927-ի կամայլակահությւննում

է մի

այլ

ու

ների զոճերը: կյանքի ստվերները առաչ են րերում սաճմաններ չճանաչող ցասում ճանդեպ(«Օգնիր մատնագրերի, դիմակների,ստերի, անօրինականությունների ինձ, իմ բախտ» 19627):

նլութերից Հովճաննիսյանը աղեղ Ատելության

դեպի «իր լէեետնեը», դեպի կլանքի մաճվան սաշմանագիծը, դրելով թումանլանական «թեթն բեռի» շնչի մի շարք բանաստեղծություններ («Ի՞նչ էր ի տենչանքը», «ես ի՞նչ կուզեի իմ մաշճվան ժամին», «կտակ», «Օրոր», «Միրանի ճյուղը», «նս ձեզ խնդրում էի...» ն այլն): Թեն Հիշատակվածբանաստեղծություններում խոսք է գնում Հրաժեշտի, «մաճվան ժամերի» ու կտակների շուրջը, բայը դրանք, ըստ էության, դարձյալ աղզդուրարումեն վսյելքի՝ իբրն կլանջի ճիմջի փֆիլիսոփլությունը: Թուլանչանաբար բարձրանալով կյանքի կատարը, բանաստեղծը բոլոր ադամորղիներին Հորղոլում է «ահչատվել» առօրեականիրարատնցումներից, մանը, չնչին կրքերից ն արժանոպատվությամբ անցնել, դարձյալ դիմենք Թումյանլանին՝«...երկու օրվան էս ոան

է կապում

ու

ճամփեդ

պոհզիայից միշտ էլ անբաժան են եղել գյուղական ՀովՀչաննիսյանի կարոտի առումով: Դեռ «Հրաշալիայգեպան» գրքի մի կյանթիպատկերհերը՝

նվիրված էր յդ նյութին... է Բացվում առավոտը գյուղի լ'ակում, աքսղաղների կանչի Հետ շաղոտ է փովում արոտներում, լեռնային դետափով անցնում է չջրվորը... Փոաւղկունջն գետակում փշրվում է արնի կուժը, իրիկնադեմին դարձի ճամփոսնէ բոնում գյուղի նախիրը... բակից-բակ, խրճիթից-խրճիթէ անցնում ճրագը: Սեր Հովիվր թիկն տված մամոուտ ժայռին, գյուղի տղաներին վմրունտ «ավքի Հեքիաթն է պատմում, Հայրենի եզերբը իր գույներն է ցոլացնում բանասանշուք զեղեցկության տեղծի "ոգում՝ հերշնչելով ժողովրդական անզարդ պաշտամունք: Գյուղականպատկերներնավելի ու ավելի եծ չոարածություն են գրավում Հատկապեսվերչին տասնամյակի ստեղծագործության մեջ՝ Հարուցելով անդարձ ու անցած օրերի, մանկության տեսիլքների, պատանության Ճուշերի, գյուղական մայրամուտների ն լուսաբացնհրի դրամատիկականշըն-

բաժին,

ու

վնրապրումներ: «կորուստները» բառացիորեն դրամատիկականշիկացումԲանաստեղծի («Ծղրիդ»,«Ոսներ են ճարուցում նրա մի շարք բանաստեղծություններում սրինգ» ե այլն) Նրան խոր ցավ է պատճառում կե աքաղաղ», «Հոսյրենի «մանկության երգիչը», իր «խեղճ ընկերը» ոյլես չի երգում այն, որ ծղրիդը՝ ն իբրե մի մենավոր սրինգ, այլես կորցրել է իր երգի տեղը,--որ լռել են այլնս աքաղաղների լուսադեմյան կանչերը՝

չի

'

Հիմա մեկ-մեկ. ուչ դիշներին,մեր բաղաջի Գս:յիից մոլոր մի կանչ, երբ գալիս է սջբաղաղի խեղճ Սիրտսմի պաչ կանգ է առնում նրա քախձոտ ձայնից ու

Ու

Հուշն մժակությոսն

է զնգում,

որպես

Հեռու

ղողանչ,--

վերջապես, Հայրենի սրնգի վերչին ձայներում կորչում էր մի «ամբողչ Հայրենի սրնգի Համատարած յսրձագանքորը աշխարտ», այն աշխչոարձը։ Բանասանվերադարձդեղեցկություն: ներում ամփոփում էր մի անդարձ աշիարճի դրաման: է անվթար գյուղական տեղծը ներկայացնում Չարաչար սխալվածկլինհնք, իշարկե, եթե այդ դրսւխոն տեղադրենք ն «անաղարտ, չաղավաղվածբնության» Ճայտնի սշ«քաղաքակրթության»

որ

ու

խարչազդգացակահն ուսմունքների, օրինակ, ռուսսոյականության կաղապարհերի մեջ ն դրանից ճանհնք Հեռուն գնացող եզրակացություններ։ Այս դեպքում դրամա Ճարուցողը մարդկայնորեն շատ Հասկանալի կսորոտն|՝ անցած ճամփաների խաղաղ ներդաշնակ հրազանքով: պետք է ասել, որ Հովչաննիսյանը իր իսկ բանաստեղծո:ԱոՀասարակ, կան աշխարճից անբաժան «պայքյունհների» առկայության դեպքում էլ գերբաղունցություն, տալիս է խաղող եհրդաշնոակությանը նրա «պայթյունհնչ ների» ճարնեանությանմեջ հն «երազների» ճետ, որպիսիք շապա-շատ Բերենք դրանցից մեկը. ու

է իմ Հիմա չրշոմ նշենին Մի նուրբ մեղմիկ, մեղմիկ սիրերգ, Հիմա կանչում է իմ տան չեմից ու

ծանոք, Մայրական

ծանոթ

մի

ձեոբ...

Հիմա թքովոմ

է նորքից ամռան, Մի քնքուշ, քնքուշ, ջնքուչ մի ձեռք... Գալիս եմ կյանքիդ մասր դառնում, իմ անո՛ւշ, անո՛ւշ, անո՛ւշ եզերք... այս երոկը, կարելի է ասել, ունի կիսաֆանԲանաստեղծությունների տաստիկ գունավորում: նրա իսկ դավանանքով ոչ միայն չի անցել «Կապույտ թոչունի» Հեքիաթի ժամանակը, այլն կյանջի ժխորն ու Հակասությունները վերստին ասպարեզ են կոչել տեսիլքները.

«..Արչալույսը մոտ այնտե՞ղ 1

Տես,

նայիր դու վանդակին, կապույո քոչունը: է.

-

էդ. Մեժելայտիսըժամանակակիցբանաստեղծներին կնքել է «ոււկեգեղմ որոնողներ» խոսքով: Սխալվածչեմ լինի, եթն ասեմ, որ «կապույտ թոչունիջ, «մենավոր տնակի», «Հեռավոր ճամփաների», «Հարդագողի ուղիների» հ նման էն պատկերույին Հղումները արտաճայտում «ոսկեգեղմի»՝ երազանք ների ն անուրջների Հոգեբանությունը: հսկ այդ ճոգեբանությունը կոչված Լ լինելու մարդու մորդկայնացման '

ճենակեւտը,

ե ս.Հավատում

նս,

մի

օր

կղառնաս

Արնի ճամփորդ, լոանի բնակիչ։ մա՛րդ կմնաս Բայց դու մա՛րդ կապրես ա Քեչ խնդությամբ, տխրությամբ մի քիչ... ու

գեղագիտականդավանանքով Հուկված է դեպի Հրաչյաչովճաննիսյանը այդ գասական ներշնչանքների, Հասկացության "ոչ միոյն բովանդակության, այլն արտաճայտմանձների իմաստով: Պարբերականմամովում նա Հաճախ է Հանդես եկել բանաստեղծության զարգացման խնդիրներին նվիրված ճոդն ուշագրավը «Մշոավածներով ու նոթերով, որոնցից սամենանշանակալիցը դալար ծառը» ընդարձակնոթագրությունն է", ուր ամփուիված են բանաստեղփորձից քաղած եզրակածության իր ը բոնումները ն իր իոկ ճանապար4ճի

ցությունները:

-

կրքով

պոլթոսով Հանդես գալով պոնղզիայի «կանոնազանցության» դեմ, այն երնույթի, որն ի վերչո ճանդում է բուն էության` տրամադրություն, վերացման, նա պաշտպանում է բնական, անմիչկան, անկեղծ խոսքը՝պեղված սեփական կենսագրությունից, բանաստեղծական ձճակատադրից: նտ պաշտպանում է սուրբ պարզությունը, ասելիքի մտրդկային լեղուն. Ոչ թե Հեարանք, այլ ապրում նե վերապրում,--ստ է իր գեղարվեստականճշմարտությունը, որի Համար արժանացել է անարդարացիկշտամբանքների՝իբրն «ավանդապաշտի»։ հշանակություն տալիո է բանաստեղծության իՀարկե,Հովչճաննիսյրանը տեխնիկականզինվածությանը, բայց բնավ չի ցցում ալդ կողմը, նույնիսկ կարելի է ասել՝ աշխատում է թաքցնել «գրական արձճեստի»ճետքերը: ես կարող եմ տասնյակ օրինակներ բերել, այսպես ասած, «արչձեստի» ասպառիթոճավորումների, Հանդանակության, (օրինակ,ալիտներացիաների, րբեզից աչ Հովչաննիսյանի մերի փուխոխության,«ոճի իջեցման» կ այլն), ռոակայն մար էականը վերապրումն է, կամ՝ «զդացմունքի խտացումը»: են: Հիշենք |12 Հոգու,զգուցմունքի խտացման օրինակները շատ-շատ (նալբանդյանի) Հիշատակին ձոնած «Ծիրանի ճյուղը»: կամ կուզ Արփենիկի Հիշենք բոլորովին այլ բնույթի՝«փիլիսոփայական» թեքման բանաստեղծումառախուղից» ծնված ցողի կաթիլը բյուն՝ «Ցողի կաթիլը». «Ցոայգուլույսի դառնում է շարժառիթ՝ մտորելու կյանքի վաղանյցիկության, ակնթարթի, կյանքը վալելելու ցանկության ն իրշչ"կանհուցյանխզմուն նյութի շուրջը: երկու օրինակ, երկու խոսցում, որոնցում «դրական տրչճեստի» ոլորտից շեշտվում է դրանց ներքին մեղեդայնությունը, հրգը՝ իբրն բանաստեղծության

ու

պարտադիր պայմանը:

բանաստեղծություններին, ՀովՀչաննհիսյանի

Ճատուկ է Հենց տյղ երգը, Ճոգու երզլո Ասելիքի մարդկային լեզվից բացի, կա նան սեփական ձեռագրի խնդիու անկութ, գրական կեցվոծքը: հրու ձեռագիրը յնքան ինքնուրույն է

մանրմսկամ շարքերին, մանավանդ

բր,

բնավ չես շփոթի ուրիշ բանաստեղծիձեռագրի Հետս անկախությունը, իճարկե, չի նշանակում խզում գեղարԱրտաՀճայտման են, Հարուստ ավանդներից: Հովճաննիսյանը, ինչպես ասում վեստական աշանտիկ «մաղովէ անցուցանել» ՀամաշխարՀային քնարերգություն Սաֆո, Օվեդիոս), Վերածնության դարաշրջանի(Պետրխար"ի արկա, ապա՝ Ռոնսար), Արեելքի(Խայամ,Սաադի, Հաֆիզ), եվրոպական ե որ

(Անակրեոն,

ռուսական 18--20-րդ

Բյոոնս,Պուշկին,Լհրդարերի (Հ. Հայնե,Բերանժե,

ն մոնտով, եսենին) ն Հայրենական (Սայաթ-նովայից Նաղաշ Հովնաթանից մինչե Մ. Մեծարենց ն Վ. Տերյան):

Հրաչյա Հովճաննիսյանիկոչումը, իճարկե, բանաստեղծությունն է, այն

ու ասպարեզը, ուր ասել է ինքնուրույն խոսք, ուր առավել ամբողջական շքեղ Բանուսեն Հնարավորություններըո հրո դեղարվեստակատն արտաՀծարովել նան ժանընրում՝ իբրն «ղզուդաճեռ» բացի, Հանդեսէ եկել տեղծությունից քննադատ, արգրականհադետ, Հուշուգիր, ակնարկուդիր, Տրապարակագիր ու

'

վեստաբան: առանձնացող բաղմաղանությամբ Տեսակային

արձակը ամփոփվածէ

Հեռուն» հրկու մեծադիր Հատորնեհրում՝«Մոտիկն (1962) ն «Ժամանակի շունչը» (1976), բոցառյալ «ճիտագայում դրված նոթերը: էջերը դերազանցորեն նվիրված են Հայ ժողովրդի Հրապարակագրությոն պատմաքաղաքական պատմությանը, որի դիտակներիցմեկն մաքառումների է նա: Դեռ 1965-ին առաջիններից մեկր հա անդրադարձավ ղորավար Անդբահիկի դործունիությանը: Վերանայելով չտիրապետող մտայնությունները, ի դեմս Անդրանիկիկերպարի ցույց տվեց ժողովրդական ճերոսին, որի նունը լայն խավերում Հնչում է առասպելի Հերոսի լուսապսուկով: մեջ Հովչաննիսյանը անդրադարձել է նան ոչ Հրապարակագրության Հայկական նյութերի՝դրսնորելով լայնախոչ, միջազդգայնական շունչ ոգի Այդ նչութերի բարձրակետը, անտարուկույս, Ասիային Աֆրիկայի երկրների երեանյան գիտաժողովի վեկուցումն է: մամանակակից"այ գրողների շարքում լինելով ամենազարդացածներից մեկը, Հովչաննիսյանըի Հայա է բերում քաղաքական մտածողություն, որի մի արտաճայտությունն էլ «Բեոլին--Վայմար» ճանապարճորդական ակնարկն է, Այստեղ ներկայացված Լ կուլտուրայի պաշտպանության ՀամաշխարՀային ճամաժողովի իրադրությունը ն այդ ֆոնի վրա՝Վիլյամ Սարոյանի կերպարըո Թե մասին գրվեցին ուշագրավ ճուշային-նոթագրաՃետադայում Սարոյանի կան էջեր, սակայն Հովճաննիսյանը մեղահում առաջինն էր, որ դիպուկ, գունեղ մանրամասնություննհրովթափանցեց նրա բնավորության ն էության խորքերը: ՀՏուշագրությանառանցքի վրա են, բնականաբար, իր Հովճաննիսյանի ապրած ժամանակի նշանավոր Հայ գրողներն ու դերասահները՝ Ավ. հսաԳ. Սո. Զորյան,վ. Վաղարշյան,Թ. Ալթունյան, Հակյան,Դ. Դեմիրճյան, ու

'

ա-

ու

Մաճարին այլք: Դրանք առանձին ղեպքերում կարող են ունհնալ սկզբնաղշաբյուրի նշանակությու նշանավոր մարդկանց կենսագրության ապագա է մասին պատմեմուար Հճատկապես՝ Վարպետի Տպավորիչ րբադրանքներում: մող «Ծաղկաձորյան սոնատը»: Հովճաննիսյանիգործի մյուս ասպարեզը գրական Քննադատությունն է: Այս ասպարեզում ես կան ընտիր էջեր, ինչպես 60-ուկան թվականների երիտասարդական արձակի «վլրորիերի» քննությունն է, ինչպեսՀակոբ Հակոբքննադատություննէ, (Դր Սարգսյանի) յանի մասին դրած մենադրության նա որում երհաց իբրե կրքոտ. սկզլունքային բանսվիճող: Ապա գալիս են որոնք թիվը գրականագիտականե արվեստաբանականվերլուծություննիրը, տասնյակների: վաստակի մեջ տեղ ունեն Գրականագիտական ւսկանավոր դեմքերը (ինչպես Հ. գրականության

Հասնում

է

ն

Համաշխարճային

ու

Բյոռնար, Հայնեն ն Վ. ն Հալ զրականությաւն Պուշկինը Բրյուսովը) Հյուգոն, Մեծ Սայաթ-նովո, ի,. Աբովյան, Հովճ. Թումանյան,Ավ. Իսաանունները՝ ն այլք: Ե. Հակյան, Ռ. Պատկանյան, Սիտմանթո, 9արենյ երին աստիճանի խորունկթփանցումներ են մանավանդ ՍայաթՌոփայել Պատկանյահի ազատագրականսլոնՆովայի սիրո աղարանին, ղիային,Սիամանթոյի Հայերգությանը նվիրված Հոդվածժ-ղեկուցումները,

ռուս

հե Ռ.

Բնրանժեն Վ. ն

տ

ո-

մեկնաբանները: րոնց կողքով չեն կտրող անցնել նրանց ստեղծադորձության «ոգու է» Սայաթ-նովայի կրւկվածության Հովչաննիսյանը «որսում (դիմելով գաղտնիքները

մի

շարք

խաղերիքննության), Ռ.

Պատկանյանի

«Ազատ երգերի» ճամաղգային տարածվածության պատճառները,Սիսմանքո-

զի բանաստեղծական աշթարճի ճարուստ շերտերը, գրողները նրա էսսեներում երնում են իրենց ժառանգություն Անցյալի կենդանի, արդիական նշանակությամբ, իբրն ժամանակակիցՃոգնոր լույսի Դրանցբնորոշ են նա կրքուոշունչը, բնագրի աղբյուրներ: ընթերցման քար-

մությունը, առումով:

նան

Ավելիքան

այս գիտականությունը՝

Ճաւտկության պատմականության

Վ. Վաղարշյանի,մանաՓոսվիազյանի, Ալթունյանի Հըր-ներսիսյանի արվեստի մեկնաբանությունները: դրանք անձնական տպուվորություններին հտարկե, Ճենված մեկնաբանություն ներ են, արվեստաբանության՝ ժողովրդական երգի հ դերասանի արվեստի

վանդ

թ.

տպավորիչ

են

Վ.

Մ

խորքային սուղումներ,

որոնք ունեն նան մասնագիտական բարձր որակ, Հանդես է գալիս իբրն ազգագրական տարաղից վեր բոլրձՀովչաննիսյանը րացած ժողովրդական երգի խոր գիտսւկ՝Ալթունյանի սխրանքը դգնաճասոելիս", իբրն դերասանի արվեստի Հմուտ մեկնաբան Հր. Ներսիսյանի դերա-

կատարումներին անդրադառնալիս:

Մինչնգրչաձայրի կիրառությունը գրում էին սագի փետուրով:Թերնս ղրանով է բացատրվում անցյալ դարի չատ գրվուծքներից ծորող մտերմակոն շունչը, մանավանդ ոոմանտիկների, որոնք գրում էին գերազանցորենիրենց Հոդու ճիշատակարանների, ողողելով լուսեղեն անուրջներով

ու

գաղտնիքներով:

նվիրկան

Թել

Հովճաննիսյանի«Ոսկե ամպ» ճուշավիպակրը վերաբերում է իր 30-ական թվականների գրական (ն ոչ միայն դրաւսերնդիկենսագրությոնը՝

բայց այն թողեց անցյալ կան)անցուդարձին, դրած Ճիշատակարանիտպավորություն գրված

դարի ռոմանտիկների շարաոչ թե մերօրյո գրչածայրով,

.

Հնամենի սագի փետուրով: «Ոսկեամպի» մեջ իբրն դլխավոր ասելիք Հովչաննիսյանը վկայակոչում է Մաադիի«նրունցից ոմանք սրդեն չկան, մյուսները տարագիր են Հեռուներում». բանաստեղծականխոտը, որը դրականությանը ճայտնի է նան պովՅ 1Շ ՊՅՈՇԿՇ|Լ..». 167, կինյան խմբագրությամբ` «ԼԱ առանցքով բանաստեղծական վավերացված վերապՍաադի--Պուշկին րումը սովորաբար ասպարեղ է ճահվում անցյալի մշուշում սուզված կյանքի նորից Ճաղորդակցանցքերն ու դեմքերը վերակոչելու, դրանց ճետ նորից ճեմարավելու նպատակով, ի դեպ այդ բանաձնին էր դիմել նան Տերյանը՝ ն նական տարիների ընկերնհրի Լաւզաւրյանճեմարանի մարդկանց կարուռբ այլ

ու

Ճուշարկելիս («Հուշեր Լաղարյան ճեմարանից»):

Տվյալպարագայում

«անցյալ» կոչվածը բանաստեղծիջաճելության տաբովանղակությամբ, որն բիներն արտաճայտում է Ավ. իսաճակյանիցքաղված բանաստեղծականբնաբանը. են, անդարձ ջաճհլության, ճիշտ ն ճիշտ այն

Այդ Հիմքի վրա էլ կայացավ ՀամագործակցությունըԹ.

Ալթունյանի

Հետ. նրա ղեբնեմ...», «էսօր երկավարած խմբի էրգացանկի, քերես, ամենաբանուկմասի («Վախենամ «Հոպինաչ», «ես պուճուր եմչ, նուրար-նուբար», «իմ յարը գալիս էդ ն կինքն ամպել ա», "

այլն) վրա կա Հր. Հովշաննիսլանի մշակումների կնիքը:

1՞, դու, չաճել,Հպարտ Հասակ, Անցան ոսկե ամպի պես...

Հուայս բյսնաձնր նույնպես հր ս։ոեղնունի Հուշսվիպակի իսաճակյոնի զական մոտիվների շարքում: «...Մարդու «ջաճել, Հպարտ Հճասակը»,--մեկնաբանում է Ճիշատակարանը,-- ոսկե ամպ է, որ մի ժամանակ երնում, ապա անցնում է կյս'նքի կամարից, այն ամպը, որ լելրմոնտովյան երնակոայությանմեջ գիշերում Լ ժայռի կողքին, իսկ առավոտյան լքում, ճեռանում, թողնելով տրտմություն ցողեր»: հրջանկությունը մենք զգում ենք ճետո ե, Այնուճետն՝ «Փաճելության Ճճեռանում ինչքան ենք նրանից... այնքան չճեքիաբային է թվում նրա ժա-

մանակը»: «ջաճել, Բանաստեղծի

Հպարտ ճասակը» զուգադիպեց մեր Հճասարակության 30-սկան թվոկանների ճատվածձին,որը ինքնակենսագրոկան պատումում ճակասական այդ ժամանակի անդրադարձումնեերնում է բարդ բով: հ ողբերգության, ճեքիաթների ն ծանրըփորձությունների Ռոմանտիկայի բարձր իդեալների տեր ռոմանտիկների սետարիներին ասպարեղ էր մտնում րունդը:Այդ սերունդը, ի տարբերություն մերսրյա պրագմատիկների, ծնը փորձությունների տարիներին անգամ անմնացորդ հվիրված էր «ոգեկան բարձր մղումներին: շնչում էր 30-ական թվականների ճայոց մայրաքաղաքի Այղ սերունդը Հոգնոր մթնոլորտում, երեանյան բազմատրուխմշակութային եռուղեռի, որին շեշտ էին տալիս տարագրությունիցտուն դարձած «Հին» մտավորականները՝ Հը. Աճառյան, բժիշկներ, Շիրվանզադե, Ալ. Թամանյան, Ավ. իսաճակյոան, դերասանհեր, ճարտարապետներ,նան հոր նկարիչներ,դգյուղատնտեսնհր, բերումով ՃուՀասակի սերնդի գրողներ, արվեստագետեեր,գիտնականներ: ու

տպավորություններԼ ստացել շավիպակի ճեղինակր միոյն «անակնկալ» ն մարդկանցից նրանց մասին գրել էություններ բաայդ երնանը զարդարող նախասիրություններիբերումով չովքայայտող Հուշամեկնաբանություններ, էջերում լայն տեղ եյ գրավում գրական աշՀաննիսյանի Ճիշատոաւկարանի

առաջին առաջինտվլաղրություն, Խխարճիցստացած տպավորությունները «ճետ, գրողի Հանրաճանաչ ծանոթություն ընթերցանության գրքեր, առաչին «առաայս բոլոր, բոլոր դրական առաջին ընկերներ, առաչին չոնորար,-տարիքի ամենալուսավոր էջերն են, որոնք չինները», ինչ խոսք ջաճելության տարիների Ճեռավորությունիցերնում են նախնական «Հրճվանքիանմիչակաանբաժան տխրությամբ: նությամբ է վերապրումներից էչերում իրենց կեցվոձքջով երնում հն Հիշատակարանի Հովճաննիսյանի

պատկերնե«Գիրք ճանապարճիի» տաճարի «խորաններով, եղիշեՉարենցը՝ ապա պայմաններում, րով, գավիթներով», Գուրգեն աշարին մտերմական

Համսունյան ն եսենինյան ներշնչանքի պաճերին, Վաճան Թոթովենցը՝ դյումտացազնի ծիծաղով ն շքեղ գոյությամբ, որով «չոկվում էր երնանի բոլոր «դյուտով», ն մյուսները Վաճրամ Ալազանը՝ Հով. Շիրազի վորականներից», լիարժեք «բնակիչներն են» ջաճել ճաԱնվանիներիցբացի, Հիշատակարանի մասնավորապես ավելի Հասուն, շատ կարղասակի գրական մտերիմները, Մալխասյանըն «խենթ», շնորճաշատ բանաստեղծ զարգացած Խաչիկ ցած ու

ՍուրենԹարյանը, որի վերճուշը պատկերով. «...Նայում

է դրամատիկ չովչաննիսյանն ավարտում

նրա ճետնից տխուր Հայացքով ն ինձ թվում է, որ այլես չեմ տեսնելու նրան: «Ջրոաղացպանի գնում էր ղն մտորում». Ճիշում եմ Համսունի «Վիկտորիայի» առաջին տողը:Այդ վիպակը մենք միասին ենք կարդացել»: Գրքերին գրողների տշխարճի կողքին ճայտնվում է թսոռոերականաչշլսարճը՝ ոոմանտիկ պատանիներիսերնդի մյուս Ճովփիշտակությունը. «...մենք պատրաստ էինք մեռնելու միր թառորոնիշքամուտքի դալուկ լս'պտերի տկ, նրա չոր անշուք աթոոների վրա, եր պաշտելի արտիստների ուոքնրի առչն»: երեսնական թվականների մեր թատրոնն տպրու էր իր ոսկեԱրդարն, դարը՝ ի դեմս Հրաչյա ներսիսյանի, ԱրուսՈսկանյանի, Մկրոիչ անանի, Վաղարչ Վաղարշյանին մյուս պաշտելի սրտիսաների արվեստի: Պշմարիտ արվեստի մարդիկ, որոնց անանց ճմայքից շփոթվաձ պատանիները ստեղ. ծում էին իրենց կուռքերը, իրենը երկրային աստվածներին: բուլվարի, անբածախ խանութների, բուղնիքների, սրճաՔաղաքային րանների, նորքի այգիների, երնանյան քամիների, մի Խոսքով մայրաքաղաքային մթնոլորտին զուգաճեո Հովչծաննիսյանի Ճիշատռակարանումնախնական փայլով երնում հն նան գյուղական կյանքի պատկերհեր՝ սայլի անիվերի ու նախրի սմբակների /ոակ մաշված խոտածածկ ճանապարտճ,գյուղի եկեղեցին՝ քարերի արանքից աճած մանրիկ սեզերով, անդորը, լուսնային հրիկուններ,Ձրվեժին Շաճալի ազգական-բարեկամեերի գեղջկական կէնմոր դիմանկարային բնութագրություայդ շղթայի մեջ նան իր ճոր ցաղ, ծնողական գծի պատումի էական թեմաներից մեկը ները: Հիշատակարանի արճեստավորնհերի՝ ճոր ն նրա հորքեցի, սոռնջեցի, գառնեպի ն այլագյուղացի յուս ընկերների «ուրախության արվեստի» նկսլոսգրությունն է: «Ոսկե ամպի» շատ էջեր բարոյախոսական դասեր են՝ ուղղված ընթերցողների այն սերնդին, որը քաղաքակրթության բուռն ղոարգացմանպայմսսններում անձաղորդ մնաց մարդկային շուո գեղեցկությունների, թեկուղն ճին արճեստավորների բարոյական Ճարուստ փորձին ն նրանց իմաստուն դասերին: «Ռսկն ամպը» այս առումով սլարունակում է անցյալի մեջ սուզվող հրեվանի «պրովինցիայի մայրամուտի» ցավագին վերապրումներ: «Ոսկե ամպի» նյութական ւստարածությունը,ինչպես ասացինք, մեր ՀաՀակասական Հատկյանքի ամեխիաբարդ, դրամատիկական, սարակության ասպարեղիերըթափանցած վածն է՝ 30-ական թվականները: կյանքի բոլոր բորոյական որժեքների զարգացմանը զուզաճեռ դեր ռոմանտիկական ոգու, էին խաղում ժամանակի որոշ դործոններ՝ Հարուցելովմարդկային կեցուՃողորթյան դրումատիզմ: Արդեն գրուկան մուտքի օրերից չՀովչճաննիոյանը եղրերին՝մի շարք դրվագներում դակցվելէ նան ժամանակի դրամատիկ աղքատացման նշաններ, կյանքի Հոգնոր արտացոլելով բարդություններ, Սու առավելապես վերաբերում է գրական մարդկային վարքագծի աովերներ: միջավայրին, որտեղ կեցության Պակառությունները սրտաձճոյտվում էին առավիհլցայտուն կողմերով: Հեռացած օրերի չուշային վերապրումը ենթան մարդկանց որոշակի զգադրում է անցքերի ն դեպբերի, իրողությունների մանրուժամանակի առարկայականն Ճճոզգնոր կական նկարադրություններ, եմ

ու

ու

ու

մասների

Ոչ միսյն վերարտադրություն:

դա:

Հիշատակիդեղագիտությունը .

ենթ դրում է նան անցքերի ու

իմաստավորումներ, կյանքի Համարդկանց

շերտերի ն բարոյական արժեքների փիլիսոփայական թափանցումներ: Հեղինակըտիրապետում է նան սեփական Հայացքով կյանքն իմաստավորելու արվեստի «գաղտնիքներին»: Անցքերի ժամանսկոգրությտնը մեմուարիստի ճիտ ճավասար մասնակցություն է բերում նան բարորոխոս-մտածողը, որն այլեայլ կապակցությունխերով անդրադառնում է ազնվության ն բարության, արիության ն ճշմարտության, այլասիրության ն մարդկային եղբայրության բարոյական արժեքներին: չերտը՝ ճուշի զգաՀուշավիպակիբարտյախոսական-իմաստասիրական ցական վերապրումի նկարագրություն կողքին, ցուցաբերում է նան մենսխոսական-ինքնախոստսկանշեշտեր, որով ն Հիշատակարանը, փաստերի կուտսկման ճետ միտսին ի Հայտ է բերում «իր ն ժամանակի» կապի խորքային Արդեն գիտակցության ինբնուրույնումյյան աստիճանին բացաճայտումներ: ասած պատանու առչջչնկլահքը ղնում է բազում խնդիրներ կենցաղի բուստ

ս

ոլորտներից, բարոյականություն դեղագիտության բաղաքոաւկանության, են ստանում է, գնաՀչատՃիշտ Ճճուտակ միանգամայն ւ պատասխահներ: որոնք ու

նան ճետադգա ճատակության մեջ տեղ ունի Հուշագրող-վավերաոգրողի հ սակայն, դա բնով էլ կենսագրության նրա սխցած ճանապարչճիփորձը, ու անմիջս'կանությունն նախնական ընկալման երնույթների չի խաթարում բնականությունը: հս. որքան ավելի Հարուստ տպավորությունՍր առանհձնաճատկություն է նրա են որքան մեծանում ներաշխուրծը, Ճուշոգրողի ներխուժում ներ են կյւնքի դառնում ամուր ցած ինֆորմացիսյի ժավալը, այնքան ավելի ման

ստա-

փաստերի իմաստավորումները: «Ոսկն ամպը» ՀովճաննիսյանիՃճետընքացճանապարճորդությունն1 դն,ոարիները, կյանքի ամենավի իր Սկիզբը» պատանության-ջաճնլության նան թանկագին օրերը: «Ուկն ամպը» ջաճհլության Հիմզ-օրճներգություն է, պատում, ջարելությանանվերադարձ կորստյան քախծախառն հնչ արդեն Համար ամեն պարզ, Դարձավ նյումեղեն, երկրային ու վարդեր, Լլ չկան տողում Մի՞թե իմ

...Մի՞քե

ինձ

Ծիածանի «Հուր, փիրուզե երազ...

նստում»իմ ուսին գիշերոտես բիբերով Միներվա բուն է Հը: Հովճաննիսյանի«Հայրական ներգ»խորադրով գրքի բանաձնումներից

«ես

ւա

զգում

եմ

մեկիմաստության թոչունի ճայտնությունը ճանաբանությամբ նշանավորում է կյանքի երնույթների՝ իմաստավորման Հովճաննիսյսնը քնարերգությանէջերում, ինչսունության որակ: իսկապես. գծում է մի շարք բնական ն շատ Հետապես երնաց այո շարադրանքից, Հովվերգականկեցվածքից մինչե կյանքի դրամաների Քըրքրական կորագիծ՝ տարերք: ըմբոնումը, ապա նան. վերլուծական-փիլիսոփայական ն առաջ, ուշադրություն նախ Վերջին շրջանի բանաստեղծություններում, ն ճիդացած ընկերների են գրավում խոստովանություն ժամերը՝ծնողների կյանքի լուսավորդրվագներին՝սերերին, գար: մեկն է:

սղագրությունը, Ճիշատակի

ճեգելյան-գյոքնական

Հայրենի օջախի ծղված օրճնության նանը,ծաղիկներին, տարիների

ն

օրերի մեծարանքները:։

անցա խոռթերը,

մառրումոային շերտոր՝կյանքի իմաստի մենաՔանաստեղծությունների Խոսական կառուցվածքներով, քնարերգության մեջ տեղ Հովճաննիոյանի բացեց նան բանաստեղծության ամենաբարդ տեսակի՝ քառյակ-ութնյակների

շարքի ճամար, որոնք տեղ գտան «հրիկնային ղողանչռ»գրքում: Գրքի խորագիրը, ինչպես ճեղինակն է գրում նախախոսքում («Զոն») քաղված է անգլիացի բանաստեղծ Թոմաս Մուրիբանաստեղծությունից, որի թարգմանությունը դարձել է ռուսական ժողովրդական երգ.

«ԹճԿ6քիԱ Ս:

ԿՔԵՕՐՕ

380Է,

Մո

8ՇՎՇքԻԿՆ 3808,

1ճտօղււ

Օ...»:

իրապես, իրիկնային ղողանջը Հարուցում է մտորումների մի ամբողչ շարք՝ այլնայլ թեմաներով իրիկնային ղողանջների ծննդյան նհնախապատնրա ճառը Համարելով Պարույր Սնակի երաղային տեսիլքը, Հովճաննիսյանը Հիշատակին է նվիրել մորմոքալի ութնյոկների մի ամբողջ փունջ, իմաստավորելով նրա դեղարվեստական սխրանքը. կանգնած կանաչ սարի լանչին Արնն առած որպես ծնծղա, է Ծիծաղում

Խխանձադեմ գեղջուկ տղա, թվում է՝ Ծիծաղում ե նա ծնեվեիլէ աշխարճի մեջ Մի շա՞յո երկար կյանքի Համար, Որ պիտի գա՞, որ պիտի գա... Ու

-

մի

չ»աստաշուրթ ու

: " :

օրենքի» մեծարանքԱյնուճետն գալիս են սիրո՝ իբրն միակ «արդար մարդկային Հիմները, նները, անդարձ կորած ջաճելության Օ-եղբայրություն կան կարոտի հ երաղանքի Ուքնյակներում Խվագները: պատվիրանները,

փիլիչափատողեր, մանավանդ ոխըո՝ սոփայական աֆորիզմներիխտացմանառած իբրն ճոգեկան ամենանուրբ Հաղորդակցությաննյութի վերաբերյալ: «Սիրո մաճը ծանր է անչափ, Քանզի սերը չի ծերանում», «Առե՛ք սերը ջաճելներից--Որասում են՝ սերը ծին է», ն այլն ն. այլն: Ութնյակներիցմեկը ավարտվումէ ճետնյալ տողերով՝ Արեն արդեն մայր է մտնում, ես էլ գնամ արնի «ճետ, Բայց «սպասի՛ր, լկարծես կյանցում Ինչ-որ կիսատ ժի բան մնաց...

վկայություն է այն բանի, որ դեռ ղողանչում գեկան աշխարճի հրիկնային ղանգերը.Վ Սա

են

բանաստեղծիՃո-

28--801

ՎԱՀԱԳՆ

ԴԱՎԹՅԱՆ է

ժնվել վաճագն Դավթյանը

է 1922-ին,

վոակներիցմեկի՝ Ոսեվփրատի

կեգետակի վրա ծվարած Արաբկիր գյուղաքաղաքում: Չորս տարեկանԼ հղել, երբ ընտանիքով տեղափոխվել են կրասնոդար, բերելով ծննդավույլրի այնուճետն՝երնանումկառուցվող նոր Արաբկիր, տոն ն մխացող նոր կարոտը: Ավարսոհլ Ճճայրենի այդ անվան դպրոցը, առիթով ու

Ծիրվանդադնի Դրշ"Րկիրի՝

1940-ին «ԽորՀրդային չայաստան» օրաթերթում տպագրել է բանաս«Հրաժեշտ դպրոցին տեղծությունը: է ն՛

գրել Բանաստեղծություններ

դպրոցում, ե՛ զինվորական ծառայության օրերին, ե՛ Համալսարանական տարիներին, որոնք արժանացել են սկզբում որեղայնուճետի մտերիմների բոր, նրա խրախուսանքին: մասին ռաջին գրավոր խոսքն ասել է ա-

Պարույր Սնակլ՝ Ճճամալսարանի

գրական խմբակի պարապմունքում (1944): 1947-ին տպագրվեց

«Առաջինսերու ժողովածուն, որը

լավ

ընդունելություն զտավ:

Տպավորիչ էին Հատկապհս՝ զինվորի կարուտն ճայրենասիրուՎաճագնԴավթյան թյունը բացաճայտող քնարական Այնուչեւոնւոլագրվեցին «Աշխարճի առավուղը» մանրանկարները: (1950), «ՑանապարՀսրտի միջով» (1953), «ու"աբացը լեռներում» (1957) ժողովափուները, «Թոնդրակեցիներ»պատմական դրամատիկականպոնհմի առաջին տարբերակը(1961), Ապա գալիս են «Ամառային ամպրոպ» (1964) ն «Գինու երգը» (1966) Հավաքածուները, ամբողջացնելով Դավթյանիստեղծագործական ճանապարճի լսռաջին շրջանը: Այս շրջանի բանաստեղծություններում նս Վ. Դավթյանըգրել է քաղաքացիական չնչի Հճրաշալիէջեր, օրշնհրգական «անդի «անդիսավոր րբաէ Հունան Ավետիսյանի նաստեղծություններ,ասքեր, որոնցից առանձնանում սխրանքի մասին պատմող «դանապարճսրտի միջով» գրվածքը սիրո ու կաու

րոտինվագներով (նշանակալից են Հայոկապես «Ամառային ամպրոպ» գրրնան քում ւտպագրվածները), գինու երգեր, որոնք Դ. Վարուժանի Հերա գործած ծրագրի իրացում

են:

«Գինուերգը»Դավթյանիստեղծագործության մեջ

եղավ անցումային, որի ենթքաբաժիններում՝ «Սեր», «Հուշ, «Դար», կամուրջ կապեցին նրա 4իմնոկան մոտիվները: Հատկապես «Գինուերգք» շարքում ճիանալի են ներկայացված այգեպանը, նրա աղջիկը ն տիրուն տղան, որոնք ներկայացնում են կյանքի ու աշխարճի լիարժեքության գաղափարը: արտի միջով» գրախոսության մեջ Գ. Մաճարին իբր «ճՃանապարձճ առավելություններիցմեկը նշում է արնեմտաՀայմտածողության ձների կիրբառությունը, ինչպես ն բանաստեղծության գաղտնիքների խոր իմացու-

թյունները:

Արդարն,Դավթյանը դեռ պատանության օրերից քաչ ծանոթ էր Հով». ն վ. ն Դ. Վարուժանին Մ. Մեծարենցի, Թումանյանի Տերյանի, Պուշկինի ն Մ. եսենինի պոեզիայի ավանդներին, որոնք Վլ: Մայսկովոկու չերմոնտովի,

էական դեր խաղացին նրա բանաստեղծականդիմանկարի ձեավորման մեջ: ..Ու

կտնսնեմ

ես

նորից, քե անկումի ցավի մեջ

րվեժներըխելագար

ինչ

ցնորքներ

են

կախում...

եթե փորձենք մի Ճճայտարարի բերել Դավթյանի բանաստեղծականաշխարճը, երնի թե, ճարմարագույնը կլինի կորուստների, ։ովայտանքների, թախծությունների միջով դեպի «կեցության արբեցումը» ընթանալու սաճմանումը: Սա է նրա քնարական ն էպիկական պատումների գլխավոր շեշտը, բոլոր ապրումների գլխավոր (եղեդին։, Դրանովեն չաղախված ճանապարճի

ըաւտվածները:

-

Ճանապարճիսկիզբը, իչարկե, սերն է՝ գոյության առաջին ճառագայ: Քո» որը ցայգալույսերից ձգվում է մինչն ամառային ամպրոպներ, նախեական, «անձե», «անկնրպսարանք» երազներից մինչն Դոգու մեջ թափանցող կապույտգիշերների մեջ փշրված լուսնյակից մինչն «մանոնկայծակներ, լեսկոյական», «լիլիթ յին» չիկացումներ, մեղմանուշ սրինգներից մինչն դրա Ճրաճրած ճրայրքոտ գալարավփողեր:Մինչ մարդուս 4ին տառապանջը, է լուսավոր, մաքուր թախիծը, առանց որի անկարելի աշխարճի արնալույս աղբյուրների ճանաչումը: սաճմանումը չէ, այն ճաքոխիծը միայն սիրո ճանապարձճի Լուսավոր ուր նաիրյան քաղաքի փոքրիկ մայթը ընդարձակվելով ճասավ նապարտճի, մինչն երկնային չղարածություններ, չթե շորերով պարզ աղչջիկըբարձրացավ ճեքիաթի Հավերժաճարսի բուրձունք,իսկ Հեքիաթ Հյուսողը՝ Ու Մեն

մնում ու

լուսաբացին

եմ

ես

մենակ, մի գածընկեց

մենակ, պես...

աստծու

Մենակության տառապանքը Դավթյանի բանաստեղծակահ զգացողությունների օրենքով ոչ միայն չի փակում գոյունյան ուղիները, այլն վերաճում է «անանձնականուրախության» կլո'նքի բուռն անմնացորդ ճրճվանարնի խայՔի, այն կյանքի, որը լցված է բնության, Ճողիչ առավոտյան ու

ու

ւռանքներով,զրնգոցներով

ու

լույսերով:

երբ էչ

էչ քերում ես Վաճագն Դավթյանիխոստովանության մատյանը, պարբերաբար երնում են «կապուրոհ» երկինքն ու արե«լույսը», ավանդական ոճաբանության խորչրդանչաններ (սարյանս.գակը: Ազգային կան-չարենցյան իմաստով) լինելուց զատ, դրանք կեցության արբեցման ն Ֆավատի, ուժի ն ամրության, ճրճվանքի ն կարոտի այն չճենակետերնեն, որոնց միջոցով միննույն գծի վրա են կանգնում Սերն Հողը,Դարն առ

ու

ու

ու

Պատմությունը:

՝

Այդ արժեքները Վ. Դավթյանի պատկերային Համակարգում ոչ թե իրար կողքի դարսված, տարբեր գույների խճանկար են, այլ իրար մեջ տարրալուժանանձնական ապված, լրիվության եկած Հոգենկար, որում անձնական րումներն ի մի են գալիս սիրելիբանաստեղծի՝ ԴանիելՎարուդանի, «Դեպի թափանցումներով: աղբյուրը լույսին» իր «Հոգեկան շչրջաԼույսի աղբյուրների որոնումներով Վ. Դավթյանն ու

'

պտույտի մեջ է

առնում

ն

անկությունը՝

:

-ծ-ծ-.

Ու

ես թոթափած իմ անքնության ստվերները եվ ստվերներից միակ կապույտը՝ կարոտը առա, Դեպի սկիզբն եմ ընթանում աճա, Քամիների «ես.

Ու

ն

սն

թոչունների,--

սրա ծննդավայրը՝

Ճուշատեսիլքույին, իրական-ֆանտաստիկականպասո-

մեկ խաղաղվող, մեկ բոցավառվող, մեկ ամպերի պես թեթն, կերներով, Հուզ ապրումներով: արեգակի պես այրող

մեկ

կշիռ ունի կապույտ առասպելներիշղթայի մեջ մեծ տեղ Դավթյանի ձորով, սրնաթաթախ "ովիտներով, սերմնացանՀայրենի Հողը՝իր սար ու

ու

ներով ճերկողներով, Հեթահոսսկան եղեգան փողով ներով, իր տառապանքով լույսով. ու

ու

դարավոր ծխան-

ու

Երկի՛ր» Տառապանքն այն ակոսն Լ սե, Որի մեջ յուվսի ու իմաստության Սուրբ «Հասկն է աճում,

Այդ ակոսն Այդ կնճին

ես

դու,

հա

դու

եվ ծանրացել է ցո Երկի՛ր, 1ցվել է լույոով, Ցորյանով մաքուր...

աշխար4չի դեմքին, Ճասկը,

վերո: իր խառնվածքով Դավթյանը իրականությունը տասիու լեգենդի ամեն ֆանտաստիկական մեջ նրա մի իրականության կենդանի բեկորի ծող, շունչն ու Հրաշքույին տարբերակը որոնող բանաստեղծ է: են գալի Նրա ճանաչման արմատները, ինչպես վայել է լեգենդի, ու վերնի ներքնի բարձրությունից: Հեռավորությունից, տարածությունից, հն ճարազատ նրան բարձունքի սաՀմանագծի մեջ աոաջին Հերթին ներշընծաղիկ, ծիածան արն, լեռնային ձյուն կապույտ երկինք չանքները՝ բարդիներ, աստղային միգամակայծակների շանթ, աստղերի մեջ շողացող ու

ծություններից ծագող 44Բ

լույս:

ու

ու

Այսպես են երնում նրան

դարի պատումները՝ բարձունքի վրա մեոնող զինվորի չմոխրացող ճիշատակից մինչն Հայոց փոքրիկ Հողի մեծ երոսի լույսով ողողված Հողոթումբը, մարդկության երջանկության ամար ոտքի կանգնած առջին մարտիրոսների երտզներից մինչն Հողագնդի լայնություններով քայլող նրանց գործի ժառանգորդները: ուրվերները», որոնց դարերի խորքում Այդպեսեն երնում «Խախնիների ճառագած լույսը Հայրենական պաոմուժյուն վաղնջական ծխանների, մաշտոցյան սուրբ տառէրի, թոնդրակեցիների ըմբոստացող տարերքի, մագաղաթյա գրերի, կոմիտասյան կարկաչող նվագների լույսերը գալիս ն իրար նն կապում ակնթքարթնու Հավերժությունը, ժողովրղի պատմությունն ու ճեռանկարը: դաշնության ու պարզության, ճնոսավորդարերի ԱշխարճիՀճեքիաթնոյին ն ընթացիկ կյանքի ծալքերում լույսի աղբյուրների, րդար /որեգակների կապույտ առասպելների որոնումները, բնականաբար, վ. Դավթյանի Ճոգենկարը ողողում են դրամատիկ շիկացումներով, տագնապի ու մաքառման ու շեշտերով, կարմիրի ու սնի,"արցունքի ժպիտի,բոցի ու սառույցի «ասկադրություններով, աշխարճի վրա «կարմիր աքաղաղի կախած կարմիր ճիչերով»: դեռ այրվում է բիբլիսկուն Հնության մեջ իր արմատԱյսուամենայնիվ, ններըխրած մորենին, դեռ բոցավառվում է կենաց ծուխը" լույխոստանալով սի նորանոր, անձնական ու անանձնական 4րաշքներ։ Հայոց բանաստեղծության տրդի «ամապատկերում Վ. Դավթյանի պոնառանձնանում է չատ զիան կողմերով, ինչպես քնարական ապրումի էպիկական Հնչեղությամբ, շարքերի կազմակերպման վիպասքային սկզբունքով, ու դասական ներշնչանքների ժամանակակիցզուգորդական կառուցվածքների Ճամադրությամբ, ոճաձնէրի բազմազանությամբ, բարձր սրտիստականության ՀՃասցված տեխնիկալով: Վ. Դավթյանը բանաստեղծության գերազանց կառուցող է, նյութին ու աած՝ իր տողե«վսեմ կերոլարանք ձն» տվող, Չարենցի բառապաշարով բը Հին վարպետների դաշնության արվեստի -ոսկլա օրեհքով» ճատող բաոր մաբրում է արյունը» Հոդվածում էդ. Մեժելայտիսը «Պոեզիա, նաստեղծ: «ինձ գրել է. թվում է, թե ՎաչտագնԴավթյանն իր բանաստեղծություններն այնպես նրբորեն ու Հմտորենէ քանդսկում, ինչպես Հայկական Հին վարվրա տեխնիկայի սետներնէին քանդակում խաչքարը:հրա բանաստեղծական ես Հայ քարագործ վարպետների Հզոր ազդեցությունն եմ ոեսնում... ՎաՀագն Դավթյաննիր մեջ ներծծել է այն ամենը, ինչ Հնարավոր է ներժծել՝ գույներով, բույրեբնապատկերով, պատմությամբ, ճարտարապետությամբ, բով Հարուստ Հայկական Հողից»՝: նան

անանուն

ու

Գ

Հին ժամանակներից բանաստհղծներինտվել են երազող անունը, Հետետբար ն բանաստեղծությունը նույնացրել են երազանքի Հետ: Դարերիընթացքում փոխվել-ձնափոխվել է բանաստեղծության կառուցՀատկանիչը՝երավածքը, բայց պաշտպանվելէ նրա տոՀմիկ-ավանդական զանթի էությունը: ծատ

«երնի գրել սկսում

առչասարակ գրում են ինչ-որ բանի կարոմի զրուլցում այսպես ձնակերպեց բանաստեղծության չորտից»,Խ--գրական ժառիթը Վաճագն Հարցի ույս պատասխանի Մեջ կա նան ԴաԴավթյանը, վրթյանի սեփական փորձը, բանաստեղծականէությունը, որ ընքացել ե րնթանում է կարոտ-երազանքի նվաճման ուղիներով: եթե վերջին գործերից մտովի աղեղ կապենք դեպի Դավթյանի գրական մուտքը, վներճիչենք ճանապորճի տարբեր Հատվածներում գրած գորե՛ քաղաքացիական,ն՛ շնչի, ապա դըմծերը՝ե՛ մտերմական, պատմական վար չէ նկատել, որ նրա բանաստեղծականաշխարտըիսկապես ծավալվում խորանում է կարուտի ճունով, այդ Համապարփակզգացմունքի պես-պես դրսնորումներով: մտերմության կարոտ, Հոգեկան դաշնության ու գեղեցկուՄարդկային Ձյան կարուռ, բնության, սիրո, նախնյաց «իշառակների կարոտ, ծննդավայրի, երգի, ինքնության, Հեոաստանների կարոտ, «ամէն ինչի կարոտ», որը կրա բանաստեղծականճանապորճը անընդճատ լիցքավորող, նրա էության նոր ծալքերն ու գույները բյսցաճայտող կենդանի վառելանյութ է: Ընդ որում կարոտը նրա բանաստեղծության մեջ անձուկ, կաղապարված, ներամփոփ ապրում չէ, այլ աշխարչազգացականլալն տրամադրության որոշակի «ամակարգ, որ ինքնին ենթադրում է Հավասարազորայլ ։ոտրերքներիներքափանցոմ այդ Համակարգի մեջ: Դրանցիցմեկր Լույսն է, մյուսը Թախիծը. տոսջին նվագ իրար ճերէության միմյանց լրուցնող Հասկացություններ, որոնց բնաբայց ըստ Քող, գոլանում է Դավթյանի լուսաստվերի բքանաստեղկան Համադրությոմից են

կ

ու

ծությունը:

երկու լույսն, ու թախիծը՝

այս

ոկիզբներն են,

անտես

անցնումնրա բանաստեղծական տաշխարտճի միջով, այդ

ճառագայթի պես,

աշխուրճին Ճաղորու դելով տրամադրությունների տպավորություններիբազմազանություն: նր:ս բանաստեղծականաշխարճազգացմանմեջ էական դեր ունի կյանքի ընդարձակության՝ ՀեռաստաններիՃուզապրումը, որը ն մասպորեզէ տալիս մեծ լույսին։ Այս գծով Դավթյանըշարունակում է Հայոց բանսատեղծության«ինոր ավանդները՝ նավուրց լուսերգության ազգային ավանդները: Վ. Դավթյանըբազմակողմանի ու բազմալար բանաստեղծ է. այս մով արդի բանաստեղծության մեջ նրա «ետ` քչերը կարող են Համեմատվել, այն չէ, որ Վ. Դավթյանըիր անցած ճանապարտին դրսնորել է Բանը միայն քեմատիկ ճարուստ նախասիրություններ՝մտերմական ապրումներից մինչն դիմել է բանասքաղաքացիականնվագներ, ն ոչ էլ այլն, որ նա շարունակ բալտեղծական բազմազան տեսակների քնարական բանաստեղծություն, ն այլն: ու չափածո ակնարկ պոնմ, ասք, պատմական ժամանակակից լադ, Սրանք իրենը «երթին: ճկունությունն ու Ավելիկարնոր է բանաստեղծականմտածողության ոճական լայնությունը, նրա գույների ու փոխակերպումներիճարստությունը: Այն Հարցին, թե պոեզիայում «Ո՞վ է իր նախասիրությունը», Վ. Դաէ ոչ թե մեկ կամ երկու անվան առանձնացումով, վրթյանըպատասխանել միջազգա«սիրած անունների» շարքով, որոնց մեջ են ճայրենական այլ յին պոետներ՝չովչ. Թումանյան, Վ. Տերյան, Ավ. հստճակյան, Չարենց, Մեկորկա,Դեծարենց,Վարուժան, նարեկացի, սպա եսենին,Մայակովսկի, 'ոնֆի, էլյուար, Բլոկ: ու

առու-

`

ու

"

այս Անունների

հրկար ցանկը որ ոտացել է

այն էական պարդեը,

նա ցանկացել Հիշատակելով

ընդգծել

է

մեծ

պոեզիայից՝ ճշմարիտ բանաստեղծության ճաշակը: Մի Հատկություն, առանձնանում որով ես Դավթյանը է շատ ժամանակակիցներից: ունի իր «թաքուն» նախասիրությունիերը. Այդուամենայնիվ Դավթյանն մեջ ես նախընտրում ետ եսեհինյան անկեղծությունն «Պոեզիայի անմիչարենցյան «զորությունն ջականությունը, այրումը, վարուժանականկիրՔին պատկձրավորությունը»"։եվ իրոք երգի իր Հունի բացելով Վ. Դավրքյանն անմիջական Տաղորդակցությանմեջ Լ եղել եսհնինի,Չարենցի, արվեստի «գաղտնիքներին», առանձնապես կարնորելով անմիՎարուժանի ջականության, ներքին այրմուն, պուտկերավորության չափանիշն երը՝ ավանդական բանաստեղծության միշտ կենդանի, «պաչպանողական» գծերը:Ա.վանդական ներշնչումների ազնիվ չողի վրա էլ ամրացել է Խրո ոճական մտածողության լայն շառավիղը քնարական քափանցիկ գույներից մինչն ու

ու

ու

լ

պ

ական

թանձրություն, րությ

ր ան

մինչնձ'

ՐՎԻՑ

գեղանկարչական գեղ ՐՀ

մեղմաձայննվագներից մինչն Հորդառատ տարերք

տացում, ց

ավանդոկուն պարզ ռպլաւտկերից մինչն ժամանակակիցզուգորդականբանաստեղծության կառուցվածքներ:

Անկեզ մորենին այրվում եվ չկա մոխիր, Ջկա սպառում ե

չկա

լ

է.

այրվում

վախճան....-

մորենու լեգենդից ճառագայթող իմաքտությունն առաջին Հերքին Անկեզ, վնրաբերում է ճայրենական սան կարոտին՝ անվախճան ու անգնաճատելի, ամբողջ կյանքում մարդուն ուղեկցող, մարդու Հետ մտերմացող մի զգացմունք, մի թանկագին Հոգեկան բեռ, որի անմիջական Հրաչրումներով Դագրեց ժամանակակից ընտիր, խորունկ շարվոբթյանը Քերից մեկը՝ «Ծննդավայր» շարքը: խոսքիվարպետությանբարձր արտաճայտություն է ՎաճագնԴավթյանի այդ" շարքը՝կ՛ Ճուզոկան բացաձճայտման` ենթարկված կառուցսկզբունքին են մասերն (դրա Համապատասխան «Հուշը», «Տեսիլվածքով «կարոտը», գույների թափանցումով, ե՛ անխառն, Քը»), ն՛ Հայկական ֆրոդգմենատննրի գերնուրբ քնարական տարերքով, ն՛ իմացական լայի սաչմաններով, ավելի որ վաղ մանկական տպավոլայն՝ Հայրենական տահ ոյն պոտկերացումից։ րություններից վերաքաղում է բանաստեղծը: մամանակ այինմիծ Ճճեռավորուտան դնում մյուս երգիչները, թյունից Դավթյանըես, ինչպես Հայրենական է դեպի սկիզբը, այդ ճանապարձը բանաձնելով եզակիորեն ճիշտ կարոտ

բանաստեղծության

-

Ճասկացությամբ:

Արդարե, այնտեղ ամենից ավելի զգացվում է «արյան տրտմության», «անքնության» կարոտի անլոնլի շունչը. «ինչ-որ

քփի

տակ

մանկությունից ծվեններ կան դծո՝ Մոլորված շաղի, եվ անմոռուկի, -՛ եվ խոտի տեսքով...

իմ

Ասպարեզբերելով Հուշերի, կորունքրի,

տեսիլբների«ոսկե շղթան», Ճայկակախ օրնամինտը շնչավորելուց բոցի: իսկ նրա շընչավորման մեջ կան դասական խորունյան ու պարզության էչեր՝ «Անքնու«Մն թյանս մեջ ժայռեր էին...», «...Ու մինչն ճիմա չգիտեմ Հաստատ...», սն հս է, «եռ գերան պատ», այդ «եվ գիշեր քնեցի մեր տան...», կալ եմ տան գնում»,--Հայրենական 4Ճեհարանովբացում է իր աշխոարճավերաբերմունքը, որին ն, ինչպես ծինդավայրի անխորտակ կապին, լիովին պատշչաճում է բոցավառվող, բայց անշեջ մորենու սաճմանումը: Բանն այն է, որ «աշխոարճագրո'կանծննդավայրի» կորոտյան թախծիոռ կարոտի վերապրումներից ավելի Դավթյանի այս 7արքը Ճավասարապես է ճայտնաբերելու օճոդիկան ծննդավայրի» կոչված նիրդոշնակությունը: ունի կյանքի, բնության, աշխարճի «Հրաշքներով» Վաճագն Դավթյանն ծիանալու-զարմանալու, աշխարչճի ամեն մի բեկորի մեջ իսկ եղած գեղեցավելին՝ կյանքի ճեքիաթային սկիզբը Հայտնաբերելու ն կությունը զգալու, լուսի աղբյուրները ճանաչելու ճազվագյուտ ձիրք: Սա բնավ չի նշանակում, թե նրան անչարազատ, անմատչելի է կյանքի դրամատիկ-մաքառող շունչը, թն, լույսից բացի, նրա աչքին չեն երնում կյանքի ստվերները, թե աշխթարճընա ներկում է «ծիածժանով», նմանվելու առարկաները, ամեն ինչ դարձնում դիցաբանական այն Հերոսին, որ բոլոր է ոսկի, դատապարտելովիրեն կործանման, զգացումն ունի դրամատիկ-Հոգերանական Ճիշտ 4ակառակը, Դավթյանի ճանաչելու դրդապատճառները, կյանքի կախոր արմատներ, գաղտնիքները րելի է նույնիսկ ասել՝ հնրդաշնակության նրա ճեքիաթը դեո անկատար, անդաշն, Հոգեկան բարձր սկիզբների կարոտ աշխարճի յուրօրինակ բանաստեղբուն Դավթյանը՝

ծական մեկնաբանություն է:

դարերում, ապրում ն շնչում է Հոգենյութով, պաշարները թաղում է պատմության տվյսլ ճատվածի Ճճոգնոր բացառապեսՀոգեկան բովանդակությունից, պեղում ն ասպարհզ է ճանում

Ճշմարիտ բանաստեղծությունը,

արժեքներ՝ շարժումներ

բոլոր

իրողություններ:

ն

Սա բանաստեղծության անխափան զարգացման գլխավոր պայմանն է։

Սա նան

այն վերին ճշմարտությունն է,

բնավ ենքակա չէ տնղաշարժման: անկախ տարբեր տարեթվերի գրած բանաստեղծուՎաճագնԴավթյանը, թյունների նվաղ կամ բարձր արժեքից, անկախ դրանց ինջնուրույնության նույնպես մի բանաստեղծ, ՎաշճագնԴավթյանը (ինչպես ամն աստիճանից «աղդեցության» լիցթերով է գնացել ղեսղի ինքնուրույնություն), արդեն իր գրական մուտքից եղել է "Հոգենյութի քնարերգության դիրբերում, դեռ «Լն որ

վաղանցուկ ն անբնագլխից» մերժելով մերժել է արտաբանաստեղծակահն կան պատվաստները: Հոգեկան ներսուղզման, Պ.՝`Սնակիդիպուկ բառով՝ անաստեղծական վաղածանոթ շաներքնաճայտության, տարերքը, իր ղախում նոր աստիճան նվաճե «Տոլղարան» շուրքում: բանասէության, առանձին «ալուժետային պ տումներից»՝ ըստ Շարքը, տեղծական նովելներից կառուցված խոստովանանքայինպոեմ է,-որով պանեն մեծ ծացվում են Հոդնոր-զզացականայն արԴիեքները,որոնք անչճրոաժեշտ որոնցով ամբողջականությանը, այն արժեքները, կյանքի լիարժեքությանն աշխարչը երնում է ճարուստ ն անճատնելի բովանդակությամբ: ու

«Տաղարան» շարքը անտոարակուսելիորեն կրում է պատմության ոչրդիական Հատվածի՝ ընթացիկ ժամանակի որոշակի կնիքը, Միայնքն այդ շարքի տաղերում ժամանակը երնում է ոչ քն արտաքին, «քնեմատիկ», ակնառու նշաններով, կամ էլ իրադարձությունների օրացուցային-սինխրոն արձագանքով, այլ ժամանակի (Ճամաժամանակյա) գույների «անտեսանելի» գծերի Ճճուղլական թափանցման ձների մեջ, կրողը, որին գրականության տեսուՏաղերի Ճճուզական խերշնչոնքների նն թյան մեջ պայմանականորեն կոչում «քնարական Ճերոս», այն անձճատա-չ կանությունն է, որը աշխարչճիննայում է ոչ թեն պղտորված, մշուշոտ, ճոդնած աչքերով, այլ չինջ, զովալ։ ինչ-ինչ տեղ նախնական Հայլացքով, որը կյանքի ընթացքը դիտումէ ոչ թե իբրն մայրամուտային դալկւսՀոգեվարք՝ գույներով, այլ իբրն լուսաբացի լույսի ցող-խամրող-մարող Հայտնություն՝ գույնի զրնգուն խաղերով: Վաղուցէ ասված, որ ՎաՀագն կլանքի տարբեր երնույթների Դավթյանը խճանկարում որոնում է նախ ն առաջ այն եզրերը, որոնք թանձրացնում հն բարձունքների նր ստեղծագործության ներշնչանքները: ճեռաստանների որում, նյութի թեմիջանցիկ այս երակը ակոսել է նան «Տաղարան» շարքը, են ու երնում կ առուցվածքով ոիթմերով: լադրությամբ, տաղերը լեգենդային վ. Դավթյանը, է իրապես, երնույթները բարձրացնում Ճեքիաթի, լեգենդի աստիճանին: Սա բնավ չի նշանակում, քե նրա Հեքիաթ-տեսիլքային կառուցվածքներում բացակայում են կլանքային չափանիշները, թեննրա ղերի, այսպես ասած, լեգենդային ետնախորքում տեղ չունեն առարկաների բնական կապերը: բնական տեսագծերը, իրական իրական ու ճանաչման իր կերպն է, կյանքի ընկալման Հեքիաթային աշխարճի ու երնույթները նոր, անսովոր չափումների ասսովորական առարկաներն յ տիճանին բարձրացնելու բանաստեղծական կեցվածքը: Աճա, օրինակ «Զնծաղկի տաղը». բանաստեղձը գարնան ավետաբեր ձաղկի «կենսագրության» ն «բնավորության» բացաճայտման ճանապար"ճով կապերի մի ամբողջական յուրացնում է կյանքի ճոգնոր շարժումների ու ն առչասարակ շարքի մյուս դրվազնետաղում, ինչպես պատմություն: Այս ն բում, ուշադրավ է կյանքը արարող ուժերի ճաղթության, կյանքին լույս Հաղորդող սկզբունքների գերազանցության ելակետը: բովանդակություն ձմռան է, դատն խորշրդանչշանն աշխարչազգացողության այդ Զնծաղիկը մեջ, մեն-մենակ,փխրունծաղիկը հրազում էր բնության ՀամժաՃճողմերի ձփանքը անտարած ծավալուն գարնան «կանաչ քրթիռ», «մանուշակների ափ», որպեսզի կյանքը լցվի «ՀամատարածՀեքիաթով. ու

ու

ու

տա-

ու

ու

կլինի...Կզնգա աշխաիչնարձի զանգից, Հողի կդառնա Հաց մի անսպառ, ու լթվսը՝` գինի... խրախճանքին. կգան այգ ԲոլոիրՐ կզան, բոլորր Քայց ինքր, ավաղ, ՈՌ. տոն

"

,

Մեռած

կլինի...

ճատուկ«Ճճամասվյուռ»Ճատկություններով են Զնծաղկին

օժտված բնուու է երկ1քի ներկայացնում ճողի որը ծառը, ինչպես տարրերը, թյան մյուս ամպինչպես ամպրոպը («Տաղ ծառի»), առնչությունը» («Տաղ օղարմանուլի րբոպի»), որի կայծակի մեջ սիրո լույսն է թափառում, այն կայծակի, որի Հանդեպ կուրծքն է բացում դարավոր

կաղնին.

«Վավ է մի վայրկյան ապրել բոցի վես, Քան փտել դարեր, Հրդեչվում է նա, կրակե թնով երկինք Համբարձում իբրե կրակի մաքուր մարգարե...

Դավթյանի տաղերը ածանցում

Վ.

են

այն բարոյախոսությունը, ըստ որի գոյության լիարժեքության ազղակները բոցի, խարույկի, Հրդեշի օրենքներն են: նելով ոչ թե օրերի մառին պատմող, ոչ թն դրանց անցուդարձը վովերագրող, այլ ժամանակի չոգեկան արժեքները ե իդեալները Հայտնագործող, ալդ արժեքների բարոյական դասերը մեկնաբանող, Դավթյանը, ։խաոնրվածքին Հարազատ, բանաստեղծական նկարագրից բխող գեղարվեստաէ Ստ. Ռասսադիկան լուծումներ է բերում: «ՎաճագնԴավթյանը,--գրում

նր,-- բոնված է մարմնավորման ագաչճտությամբ,մարմնավորել այս կամ այն բանը, ծառը կամ քարը, նա, ասես, ուզում է լուրացնհլ բազում կերպարանքներ, բայց ուշադիր նայեք. չէ՞ որ դա ադատությոմ չէ, այլ չոսւյլություն, ն ոչ թե այնքան մարմնավորում է, որքան վեբամաբմնավորում, որովչճետեբանաստեղծը ոչ ավել, ոչ պակաս ինդունսկ է Հայտնաբերել, թե է ինքը չՀինել.«կապույտ ծաղիկ եմ, խոտ եմ ու սեզ, այնինքը պատրաստ եմ ասես, եմ, այնքան թեթն եմ, անանձնսկան, որ բարի քան խոնարճ Հող լույս

եմ,

որ

ես

չկամ»:

այս «Տաղարանը»

առումով, անխառն ու անվթար դավթյանական գործ է Հոգեբանության սուզումինրից, երնույթների միջանկյալ մանրամասների կանկարագրություններից ավելի շարքում առաջնային դեր են ստանձնում ւ Հնչերանդներն ասքային-Հեքիաթային գծերը, լայն, խոշոր ռուցվածքի

ռիթմերը. ինչպես, օրինակ, նժույգի ես Սլանում

Ուր Քո

դու

արշալույսը

մեչ

աջերի

Սլանում

նս

լեոների կանաչ երիզով:

Հեռու չող

այդ

տաղը.

շաղով է սեզերը օծել, արշալույսի տխրությունն է զով...

ու

դու...

ու Հողն ես փորում, ու Խուլ վրնջում, դլխաչակ կանգնում ամայի լեռներին ի տես, եվ պայտերիդ մեջ նորից կայծերն են քախծելով ննջում...

Ու

ծառս

ես

լինում,

Հետո

Նժույգի տաղի մեջ երնի թե ամենից ավելի որոշակի է արտաչճայտվել յր սմադրությունՎ. ԴավթյանիՏաղարանինՀատուկ ներքին դրամատիզմը, մեղմ, «ճանդիստ», «ննրդաչնակ» տոներից դեպի տաք, ների անցումները՝ Հոգեկան անշանբոցկլտացող, աճագնացող տոները, խաղաղվիճակներից՝ գիստ «պայթյունները»:

կառուցայն բանաստեղծնէ, որի գեղարվեստական ՎաճագնԴավթյանը ես են, տր դժվարանում ազգային այնքանազգային, չափազանց վածքները մշակույթի շրջանակներում: հրոդրանք պատկերացնել արտաճայկուկան պես, նրա քնարերգությունը արմատներով միտում է ղեպի աղզդային մշամինչն Ճեթանոսականդարեր,մինչե «Վաշտագնի կույթի ամենավաղ շերտերը՝ լույսի բանաստեղծության՝ ծնունդ», մինչն միջնադարյան աշխարչճիկ այստեղից մինչն Դանիել ՎարուՍիրո մեծարանքներ, Արնի,Բնության ու

ու

ժան

ն

եղիշե Չարենց:

Հայոց բանաստեղծության դարից դար փոխանցվածտոճմական շաղախի մեջ է նան «Տաղարանը»:ժառահդականությունը վերաբերում է այդ շորե՛ արտաճայոտմատն Քի ե՛ բովանդակությանը, ոճին եղանակներին: Բոու

րդեն վանդակությունը,

ասացինք, կլոնքի ստեղծարար ուժերի Հաստոտման ն աշխարչճիպես-պես գույների ճանաչման բերկրանքն |՝ Հալոց բահոաստեղծության այն դոմինանտ գաղափարը, որը, այս դեպքում յուրովի բեկումներով, միանում է ազգային աշխարճազգացության լայն Հոսանքին: Ճիշտ է ասված, որ «...Վաճագն Դավթյանի գիրքը ժամախակոկից է ոչ թե Հրատարակման տարեթվով, այլ զգացմունքների ճամակորդով, միննույն ժամանակ ասես գրված է անճիշելի առասպելաստեղծման

ականատեսի կողմից»՛.

Դամանակեժրի՝

արտաճայտման ոճին, ապա նրանում դժվար :է Գալով «Տաղոարանի» նկատել ոչ միայն միջնադարյան տտղասացության, այլն մանրոսնկուրչության ճարտարապետության,մանավանդ տեսիլքի պես թսսփանցիկՀայոք ճարտարապետության փոքր ձների որոշակի կնիքը: ու

Հայոքծին

պատմություն վրա բացված պատուճանից այսօր շատերն են նայում: խոսքը վերաբերում է գրչի մարդկանց՝ լինի նա պատմաբան թե «նագետ թն մեկնիչ Այլ կերպ էլ չէր կարող լինել՝ մեր ժողովուրդը դրող, պատմական ժողովուրդ է: Դեռ մեկ Հարլուրամլակ առաջ Միքայել նալբանդյաննէ Հպարտությամբ արձանագրել այդ ճշմարտությունը, տալով «ետնյալ կուռ բանաձնումը. «...իբրն ազգ անտիկյոն ենք»: պուսոմության անտիկյան Հասակը--սա է, ըստ երնույթին, Ժողովրդի Ճոդեբանական այն դրդիչը, որ պարտադրում է նայել նան ճին դարերին, Հանելու ժողովրդի գոյության նախաճիմքերը: Այս Հոդեայստեղից դուրս բանության Հողի վրա էլ մեզանում, նահ գեղարվեստականգրականության մեջ, ընդարձակ տեղ է գրավում պատմականն պատմաավանդական նյութերի մշակումը: Թեպետն շատերը՝արձակագիր կամ բանաստեղծ, պատմական թեման Համարում են դյուրամատչելի բնագավառ, լայց դա մոլորություն է: Պատմությունը նույնքան (եթե ոչ ավելի) դժվարին խնդիրներ է ներկայացնում գրողին, ինչքան ժամանակակից կյանքը: Խոսքը իսկական արվեստին է վերաբերում ն ոչ թե «աշոտ-երկաքյան» բնույթի Ճճեքիաթքաբունությանը, որի են «ռն շուկայական» Ճարաճուն գներից: շառավիղներն այսօր էլ օգտվում Սովորաբարպատմականթեմայի կարհորությունը Հիմնավորվում է ժամանակակից կյանքը չուզող Հարցերի ուղղակի պատասխանով: Դա պատմական թեմայի Հիմնավորման այբբենական ոեսակետն է: Ավելի խորունկն այն է, երբ պատմությանը նայում եհ ոչ միայն զուգաճեռներ գտնելու, այլն ժողովրդի ժամանակակից կենսագրությունը Հին արժեքնհրով լրացնելու նպա կով: «Ծուխ ծխանի» երկրորդ գծի վրա է (1969) Հավա՛

Դավթյանի «ե Վաճագն բանաստեղծը ոչ անճայտ ծալքեր վեր »անելու իմաստով Պատմության գրքերից չի անում: ից կամճինավուրց նոր Հայտնություն Պատմիչների

թաժուն։ --մի

ա-

վանդություններիցՀայտնի դրվագներ են նրագրվածքների նյութը: Մի դեպքում ԴԼՀայոց շղթայակապ Արտավազդթագավորի առասպելի ճատվածն է ն Գնե(«Ո՛ տայր ինձ՝ ասէր, զժու ծխանի»), մյուս դեպքում՝Փառանձեմի լի րո պատմությունը («մսք սիրո ն սրի»), երրորդ դեպքուի՝ պարսիցՇապուէ արքայի դերվաժ

եղաձ կանանոցի վերաբերալ

զրույցը

(շՂերմակ

պատմող ավանդությունը Զվարթնոցի («Զվարթժասին

ձիավորը»), ապա

պատվերջապես, թոնդրակյան` ուղանդավորականշյորժման կեցմական, կես-ավանդական նյութը («Թոնդրակեցիներ»): են Հալ գրողներն ու Սոնոք քնմաներ, որոնց մեկ անգամչէ, որ "դարձել

նոց»)

ն,

մեկնիչները:

իր հւնդիրը չի սաչմտնափակել ոչ Դիմելովայդ թեմաներին, Դավթյանն ոչ էլ պատմությունը ծանոթագրելու պատմություն ճիշատակարան տալու, պասիվ մոտեցումներով: ժողովրդի «Հիշողության նվիրական խորշերում պաշված պատմական զրույցները նախ ն առաջ նրա ազգային բնավորությունը ճանաչելու աղբյուրներ են. Մի դեպքում ճանաչվում է նրաՀայրենասիրական անկոտրում Հետո՝ ինարարական ոգին ն, կամքը, մլուս դեպքում՝վեշանձնությունը, տեսակի շղթաներից դուրս նիտվող ազատության բոնըվերջապես, բոլոր հա է ժողովրդի «ոգեկարծես թե ճետամուտ Այս արծարծումներով կումը: կան աշխարճի կազմավորման լնթքտցքին, որտեղ ճավասարապես իրենց ն՛ ե՛ միոքը, ե՛ գեղեցկությունը, գործը,ն՛ ծազգացմունքը, Քրիստոնեակունխաչի դեմ, ն՛ Հայրենական սրբուռացումը՝շտարի սրի

տեղն

ունեն

ե՛

ու

թյունների

պաշտամունքը:

պատմական արառաջադրությամբ Դավթյոնի հն այն հրակին ստեղծագործության հրա ժարծումները գալիս-միանում ն է վերըեձյուղում» տալ ,ոյլն), որին կարելի «ժողովրդի («...բայց ծնվեցի» Ճնուոլատմաառասպելական երկու ժողովրդի ծայրերից անունը:Գալով Դավթյանի Վաշտոագն թյունից նե նրա կյանքի ամենօրյա վերընձյուղումից, այնորը, պատմությունն իրար է կապում Հինն ստեղժծագործությունը նման Գաղափարական

ու

ու

---ճողն ու դարը: են ներկույուցվում Դավթյանի ժամանակներ պատմական տարբեր ոն առասպելուկ Հնադարից ՄիեչնՔրիստոնհական խաչ ու գրվածքներում՝ ի մի են գալիս իբըն Հայբույց լոլորը խաչվառով ծանրացած միջնադար, րենական ծխանի գոյության ճամարծայ ժողովրդի վորած «մաքառման է (՛ վերոոծնության շնչի առաջին լրասյուժեի» օղակներ: Սա վերաբերում կապանքների դեմ բերներին՝ միջնադարյան աղ"քքների ն՛ սերը սրի ղեմ պարզած մնծաշճամբավնախթոնդրակեցիներին, ծառացած նիներին,է՛ ազգույինՀպարտությունը ամեն ինչիքվեր վառող մարդկանց, ե շղքաների մեջ անգամ Հայրենիքի մեծագույն իրավունքը Հոչակած քաջ այրերին:Դեպի կառափնարանգնացող շղթայակապ Արտավազդիմիակ բաղ-

աօրը,

Թել

ու

քրիստոնհական

ձանքը՝

պաա

Ռ՛

տայր

ինձ ծիանիս ծուխը

սուրբ:..8

կրում

որոնց

են բոլոր վարքագիծը այն դրական դեմքերը, իրենց Հոգու մեջ -զննումներիառարկա: դարձել է բանաստեղծի լինի սիրո վայելքնու երկրի Չլինի Հայրենական կապույտ ծուխը,

չեն

ս

ատեղծելու երազը, արքայություն

նը սկիզբների սկիզբն է:

լույսի

ու

երգի

ծխաաղբյուրները: Հայրենի --

մեջ կամ ժողովրդի Մատենագրության ավանդություններումսլաճպս:նված տեղեկություններից կամ ամբողջական սյուժեներ կամ վերաքաղելով սյուժետային առանձին մոտիվներ,Դավթյոնը դրանց տվել է ժանրային նոր կյանք ու նոր «նչեղություն: ----իսկ ինչ ժանրով է նա յուրացրել պատմաավանդական նյութը:

Է

Բացառությամբ «Թոնդրակեցիների», որը նախնականտարբերակի դրոմատիկական պոեմ բնորոշումից պաճել է միայն (ն իրավացիորեն պատմական պոնմ անունը, մյուսները ժանրայիննկարագրով տաքեր են՝ սք Հոգեկանամրության, ասք մարդկային վեճանձնության, տաք զգացմունքի, ասք բանական լույսի ն ազգային Հպարտության: մեչ, ինչպես ճատուկ է առչասարակ պոնմի ժան«Թոնդրակեցիների» լ րին, լայն կտավի վրա երնում է պատմական` ժամանակաշրջանը բնորոշ դույներով բնորոշ մշխարճայացք մարմնացնող Ճերոսներով, ժիչնադարյան խավարը ճեղքող Ճոդգեկանդրություններով: Այստեղ մի դեպքի տեղակ դործում է դեպքերի ճարուստ շղթան՝ ներառնելով ժամանակի սոցիալական,/ ի դավանաբանականերնույթներ,Մի խոսքով՝ քաղաքական, «ԹոնդրակեցինեԼ բը» ժանրով պոմ Մյուս գործերը չունեն սյուժետային ճյուղավորումներ ւտարածումներ. մի դեպքի ճոդեկան մի դրության սաճմաններում բանաստեղծն արաաՏ Հայտում է իրեն զբաղեցնող ասքային դաղափարը: նկատիունենալով գրանց բովանդակության ու դրամատիկ լուծումը, Վ. Դավթյանի այդ գործերըկյորելիէ խմբավորել նան «փոքր աա )

է

ու

Ի

ու

ու

ընթացքն.

մաներ»անունով: որ Դավթյանը հյութին Ասացինք,

չի

մոտենում

իբրն պատմության «Ճիմիասին նրան մտաճոգում է պատմության զգացողությունը: Դրանքճանդես եխ դալիս կողք-կողքի, իբրն իրորաճլու, արժեքներ: կավոագույն օրինակը, անտարակույս, «Թոնդրակեցիներ» պոնմի նոր տարբերակն է: ես ուներ գեղարվեստական Պոհմինախորդ տարբերակը արժանիքներ, այց ուներ մի էական պակոասությում: Դա պատմական ժամանակաշրջանի ՓաՀույժ սոցիալականացումն ու մողդեռնացումնէր տեղ գտած իշխոսնուճի սանձեմի ն ճորտ Սմբատի սիրային սյուժեիմեջ, Պոհքում անվերջ ու շարունակ արծարծվում էր ճորտական նե իշխանական ծագումների սոցիալական պատասխան, տարբերությունը, որին տրվում էր հույնքան Ճճասարակացված սիրո բաթե ոամիկն ու իշխանը Հավասարապես իրավունք ունեն օգտվելու բիքներից: Պոնմում ընդարձակ տեղ գրավող այս դրվագը ն դրանից ածանցվաուծ Բոն էլ է մարդ, նա թն ճորտն բարոյաբանական սրտառուչ նա էլ կարող է սիրել, թե իշրանուճին էլ է մարդ, էլ 1 կարող դեմ դնալ ն իր արյան ձույնին,--բացի ոյն, որ չէր փայլում մտքի ինքնատիպությամբ չէր լայնացնում դրվածքի պատմականությունը,այլե Հակառակը, թուլացնում ու նեղացնում էր գրքային կաղապարներով: Հեղինակնզգացել է, որ սիրո ազատության այս դրվածքը Հետագա դաժամանակին բնորոշ ղրվածք է («Ամեն րերի, թերնս միայն Սայոթ-նովայի մարթ իր սրրտին ճավասար կուլի»)/, ն Հրաժարվել է դրահից:

Պատմականճշմարտության «ետ շատակարանի,

-

աԸ՝

Լ

խոր տարբերակը՝ կիսովչափ փոքրանա«Թոնդրակեցիների» լով, միաժամանակ նվաճել է ամենակարնոր՝ պատժության Ճարազոատ շունչը: Միջնադարիամեն մի դար ունի իր բնորոշ գույնն գիծը: 9--11-րդ դարերը ոչ միայն խստակենցաղ կրոնականության, ապարիրսրության, երկընեքից արքայություն ճայցելու,եկեղեցական ծեսերի սաստկացման չըրչանն էր, այն՝ նույն այդ սաստկացման պատճառով, նան ծառացման ու փրկչական գաղավորների Հրաճրման ժամանակաշրչան էր. Գաղափարսկան այս կողմնացույցը ունենալով ձեռքին, Դավթյանը բանաստեղձական նուրբ տրամաբանությամբ վերարտադրում է միչնադարում ծայր առած Ճճակաճառության ոգին մարմնացնող աղանդավորականշարժուներնույթը: ցուցմունքը միջնադարյան սոցիալական չարլուս Գաղափարական ժումների կրոնական տարազի մասին, նույնպես օգնել է բանաստեղծին շարժման քաղաքական-ժողոավելի ճիշտ բացաճայտելու տղանհդավորների վըրդական լայն բովանդակությունը: Թոնդրակեցիներըիրենց առոաջնորդի՝ ճետ են միասին պոնմում երնում` Սմբատ Զարնեճավանցու թե՛ աստծո ն վերացնելու թե՛ եկեղեցիները պաճանչով, մարդու միջն եղած միչջնորդին՝ ավելի լայն ծրագրերով,որ ճանդգումէր երկնքի ։րքայությունը երկրի վրա տեղափոխելու դաղափարին։նրանց այս ծրագիրը, ինչպես երնում է պոհմի Հյուսվածքից, ուներ առաջացման խոր արմատներ. եիկնային ճնշումներից դերեավելի ռամկական դասի վրա ծանրացել էին երկրային կապանքները՝ վարություն, ճարկաճանություն, օտար բոնակալություն, մարդկային զգսցն այլն: մունքների բիրտ Թեպետն թոնդրակյան շարժման մասին պատմություն պաճպանել է Քչեց էլ ջիչ տվյալներ, այն էլ աղանդավորներիդեմ ուղղված նզավբների քիչը լրացնելով դարշրջանի ճոգեբանությունը պարզող ձնով, բայց այդ դոովանաբանականճառերի, պատժական զրույցկողմնակիաղբյուրներով՝

ձամարլա ու

ոտնաՀարում

ների, միջնադարյան քնարերգության տվյալներով, ինչպես ե բանաստիղծական երնակայության Ճախրանքով, Դավթյանը ստեղծել է Ճայոց պատմության երնելի դրվագի գեղարվեստականկառույցը: վեճ էր իր ժամաԹոնդրակյանաղանդավորականշարժումը բնույթով ն է բանաստեղծը թոնդրակեցիների նակի դեմ. Այս բանը ճիտնալի զգացել խոովությունն պատմականորեն ճիմնավորելու ճամար ծանրացել է ժամա. նակի նկարագրի վրա. ժամանակն են հերկայացնհումե՛ օտարի առպատա-

կությունից ճՃարակված Ճճայոցբնաշխարտը՝

ա

Ամայի լեռներ,

Ամայի ճամփա,

ամայի

բլուր,--

Մանազկերտիշուկան, որտեղ ճայոց գերյալներիքարավանը դառնում է պաշտոնուկան առուծախի առարկա, կ՛ Հնաղզանդությանու "պատակության ծ. մեջ մատյանի աբեղայիծ նե՛ « նվաստ քարոզն ասող վանաճայրը: Սիմավոն գրանցված դառնակսկիծ ողբը՝ է՛

ռ

Ն,

եվ արղ, Հաչոց աշիարճ չունես խաղաղություն, Սավառնում է վրադ անագորույն մի աճ, լիջն են անմեղներով, Քո Ուրկանոցները խոչշուն կխենքանոց են նիտված,-եվ այրերդ

Ը.

446.

կ՛ վանականներիոդած աղոթքը, սնաճանդերձ նյութա Քունձիկ աբեղայի ն՛ բանսարկությունը, ոլառակտության սերմերը Հոգում ծրարած թոնդրակե-

կ՛

ցիներին աղվեսակերպ խարանելու հրեույքները, նույն այն դաժան ժամանակն է խաչումՍմբատ Զարեչավանցուն, որը ծառացավ նրա կապանքներիդեմ իբրն ոգու մարտիկվ՝ՄիջնադարիՃայ իրոաու կանության մեջ դցելով մաքասաոման լույսի, վերածնության ու աղատության սերմեր: Այս մեկնաբանությամբ՝ թոնդրակեցիներինիբրն ժամանակի Հակաճա-չ ռության ոդին մարմնացնող աքսորյալների մեկնադասոապարտյալների լուծում | գեղարվեստականկարնոր խնդիր. նա բանությամբ,Դավքյոանը լիս է ոչ թե շարժման Ջարեշովանցուսոսկական կենսագրությունը, այլ բուն էությունը՝ կրոնի դեւ սկսած դատաստանիմիջից կայծակող գոյության երկրային ձների ճաստատման ոգին: Ամեն մի բովանդակություն ճանաչվում է մարմնավորման ձնի միջոցով: Սա դեղարվեստի այբուբենն է: ՄիաժամանակՀարկ է Ճճաշվի առնել դժվարությունը, մանավանդ, երբ դործ ունես պատմության այնպիսի սուր երնույթի ճետ, ինչպես թոնղրակյան խոռվությունն Լր Այդ դժվարությունը Ճճավանորննճաշակել է «Թոնղրակեցիների» Հեղինակը ն նոր ։տարբերակում՝ եվաղզեցնելովդեպքերի բանակը, ուժեղացրել է պատումի Լպոսային երկը: եկեղեցու ճավիտենականփառքը սասանող ն սովրըոկան մարդուն երկբի աստվածություն ճռչակող,--իսկ թոնդրակյան աղանդը ճիտասլնդում էր երկնային շղթաներից մարդու ազատագրմաննպատակ, Հ- ալդ երնույմը գելայվսեմ ղարվեստորենլուրացնելու ամենաճշգրիտ հղանակը էպիկական նառունչ ոճն է: էպոսային արտաճայտությունն առանձնապես ցայտուն է երեում պոնհմի նկարագրական ճՃատվածներում,ինչպես Թոնդրակի նժույդների վարգի նկարագրության մեջ. ու

տա-

ու

ու

եվ պայտերԻ կայծի Ապառրաժից«ուր են եվ պարոհրը ծեծում

Հանում

խրձեր Հանում ամռան

Խուլ

ու

քարից, խանձաչշոտ.

գետինըչոր։

վնգոց ծեն կորզում «ողից» կորզում մի խուլ, ա՞եղ մի բոթ: եվ րքաշերբ նժույգների ալեվետում Ու փոխվում են ծփուն բութի են Ու նետվում բաշերը նժուլգների ետ Ու խառնվում «եծյալների

Մաղ-մորուբին, Ծումբա ճամփան ոլոր-մոլոր՝ Թոնդրակն ի վար ձգված պարան, նումբա ճամփով վարգում են խոլ նժուլգները փրփրարերան... նումբա ճամփան վնզում 1 Տնքում են խուլ գետին ու քար, եվ փոշին է Ծումբա ճամփի Ձգվումդեղին առաչի պես,

Հորանչիպես

ձդվում

խուլ,

հրկսրբ...

էւպոսայինշունչը հրնում է նան ժամանակի կենցողը ներկայացնող որոնց ցայյտունացման ճամար բանաստեղժը դիմել է միչՃճատվածներում,

Մովոնս Խորենացու նադարյան սկզքնաղբյուրներին՝ Ողբի, Ֆրիկի Փանգատի, Գրիգորիս Աղթամարցու Այգու, երզեկացու Արհգուկի,Քուչակի Հայրենների, Լաստիվերտցու տառադարձության եղանակին,--պատմուՀառաչանքի

թյան վավերական նյութերով կենդանազարդելու նույն պասսքության էջերն ու լուսանցքները: Քայց այդ ամենը քիչ կլինեին, եթե էպոսային մեկնաբանություն ն լուծում չունենար Սմբատ Զարեճավանցու կերպարը: Սա էլ Հենց «Թոնդրակիհցիների» ամենակարնոր Հայտն է, Պոեմում Ջարհչավանցին երնում է իբրն ե ժողովրդի մաքառման ծառացման ուժը խտացնող, կրտսեր ՄՀերի զարմից սերած Հերոս, զնդաններում կալանված ազատության արդարադատ փրկիչ, ժամանակի դեմ պարզված «աճեղ խարազան», Թոնդրուկյան շարժման գըլխավորի էպոսային մեկնաբանությունը պոնհմումունի երեք կետ՝ փրկչի Հայտնությունը, նրա երկրային զայրույթը ն, վերջապես, խոռչելությունը. Ու.

նրբ

խաչվածը մի

վերջին անգամ

Աչքերը բացեջ, Ամպած երկնքում շանքը

Ալեն

եվ

ինչ

մի

թնածեց, ողողեց, օծեց շողուն,

պաչ

1ույսով իր

ինչ-որ մի տեղ ապառաժի դեմ իր շեղբը ջարդած, Մաճտացավգողում...

Հայոց ժողովրդական վիպերգության շունչը երնում է նան Դավթյանի ասքապատումի մեջ, ժողովրդոկան ասմունքը, ինչպես Հայտնի է, առաջին կարնորում է եղելությունը, դիպվածը՝ նրան ճամապատասխան բաՀերթին րոյաբանական Հավելվածով, ն Ճճակառակը՝ պակաս կարնորություն է տալիս եղելության մասնակիցների Հոգեբանության նրբերանգներին, Մի խոսքով՝ ժողովրդական ասմունքը տալիս է եղելության բարձրաքանդակը ն ոչ թե իսպառ անուշաղրության է Չի կարելի ասել, թե Դավթյանը խորաքանդակը: իր ասքապատումի ներքին գալարումները, բայց նրա ասքերի 4իմնորոշ որակը ավանդությունների ոչ-Հոդեբանական, այլ ասմունքային լայնագիծ մատուցումն է: Ավանդությանէպիկական ոճի թանձրացումներ են նրա բոլոր ասքերի ռմուտքերը»՝ երեք գուսանների Հանդիսավոր մուտքը (շԱսք սիրո ն սրի»), ծազար-ծաղար Ճանգերով Հայստնվողգույժը («Ճերմակ ձիավորը»), երկինքն «Ծուխ ծխանի ասքի արծվի ճախրանքը հր թներին առած («Զվարթնոց»), արնապաշտության արարողությունը. մատնում

ծվ պղնձե Հազար չեփոր պարզվեց ծագող արեգակին, եվ պղնձե արեգակից փայլատակեց Հազար ծնծղա, Եվ շչեփորներն այդ պղնձե ղողանջեցին միանգամից, ծիծաղեցին Օ0ծնծղաներըպղնձաձայն... Մբանգաժից Ու ծձրկնային աներնույք զորջի նմած Գունդը գնդին գումարելով, Հաղզար-չաղար ալիք տալով,

Հոխորտալով

ու

ձփալով,

Ղողանչներն արգ աճագնացան Ու գնացին նվաճելու հրկինքն արար: Պղնձադեմ Հազար բուրմեր Փունկի եկան միանգամից, Միանգամից ծունկի եկան Հազար կրակ ջրմուշիներ,

Ծունկի նեկան

ու

Փա՛ռք թեզ,

Հ-

ոգեցին արնի դեմ. արն, օրչնա՛նբ թեզ,

Ռա՛...

Պատումիառասպելական շունչը տարածվում | նան ասքերում նկարագրվող եղելությունների վրա, որոնք ներկայացվում են ֆոլկլորային գեղագիտության գործողությունը առանց Ճճոգեբանականմանրամասների Հանրածանոթ սկզբունքով: Այս ոճի կերտվածքներեն «Մուխ ծխահի» ն «Ասք սիրո ն սրի» գործերը, որոնցում պատմվող դեպքերի բարոյական խորճուրդը (մի Ճայրենի ծխանի առաջնությունը, մյուս դնպքում՝ սիրո դեմ բարձդեպքում՝ րացած սրի դատապարտումը) ավանդությունը դնոսմ է ներկայիս պաճանջարկվող արժեքների շարքում: ՛

Արդեն «Անկեզ մորենի» գրքից սկսածԿւաճագն Դավթյանի ստեղծագործության մեջ Հուն բացեց տեսիլոյին Հարտաճայտամիջոցը, որն ավելի լայնացավ կ խորացավ Հաջորդ ժողովածուներում, մասնավորապես «Լույս առավոտիռ գրքում: Տեսիլայինի պարբերական ղումները բացատրվում են նրկու ճիմնական դրդապսսոճառով. նախ՝ երնույթների, իրերի, ճարաբերությունների Ճոդգեբանականխորացման, երկրորդ՝ազգային բանաստեղծության նախաչիմքային կերպերի վերադարձով: Այս ճանդույցում Դավթյանը արժանի ժառանգորդն է չարենցյան ավանդների, որը Չ/-րդ դարասկզբի տասական թվականներից մինչե ստեղծագործության վերջին «Հանգրվանը՝ «Գիրք ճանապարճին», Հավատարիմ մնաց տեսիլային ձուսկառուցվածքներին, Հնագույն ժանրատեսակը հորոգելով պատմական նոր ժամանակներին բնոՀնագույն արտաճայտչակերպի րոշ բովանդակությումբ: Գեղարվեստական նան Այդ դավանանքի նորացման դավանանքինէ Դավթյանը: ամենախոսուն էմուշերն են նոր գրքի մեջ տեղ գտած հրկու տեսլապոն:՝«Գիշերային զրույց ԳրիգորՆարեկացուՀետ» ն «Տենդ»: թվականի») բանաստեղծի ճետ բացած զրույցի («Հազար Միջնադարյան բուն շարժառիթը ժողովրդի կենսագրության՝ ազգային պատմության տրոշակի գաղափարական շերտերի «այտնագործումն է: «Զրույցի» սկիզբը տարուբերվում է հրկու բնեռների՝ նշանավոր ճգնակյացի Հույսին ուղղված օրչՀնաբանությանն նրա ավանդած «մեղքերի» դատապարտման միջն: Մեծարելով նարեկացուց ճառագած Հճղոր Հույսի, բաճետ. է անցումով բանավեճ բացում նրա նաստեղծը շրջադարձ --

«.Ու

ոի, ունեմ,

քեն

գանգատ ունմ ինչո՞ւ սուզվեցիր

ն

ես

ծս

ունեմ

քո

ունեմ

դեմ, անեծք.

Դու. աստվածային ոլորտն այն վսեմ,

Ինչո՞ւ բերեցիր դրիր մեր անեղծ... Այս խիղճ ու

մեջ

Մի ակնթարթ տրվելով սրի ե ասպատակի դավոանքին (սա, ըստ էության, չարենցյան «պղիձյա գայլի», այսինքն՝ ամուր, զորեղ, մաքառող ոգու դավանանքիտարբերակնէ), նարեկացու տեսիլքի ճետ զրուց-վարողը զրղջման մեղայական խոսքեր է ,սսում իր «քենի» կապակցությամբն այս սաճմանակետից էլ անցնում Ճայոց ոլատմության գերս'կշիո գաղափարի, այդ 29--661

մի ծայրից պատժության

Լույսի

ն

տությունը.

անցնողվերարբերրունքին, որով առաջին

մլուսն

Ճավասարեցումը կյանքին,մարղկային գոյությանը, կյանքի ճավասարեցումից է ծնվել պոհմի Հչետնլալ ճշմար-

տեղումէ լույսի

Քո

աստվածն ինջն

խտացած լույս եր Քո մատյանն ինքն ջուրքով Տառապած

էլ

լուլաի

ու

գումար,

էլ

է բարբառում, լույս ինչ կյանքում սպառում ունի, մաճ, Ունի վերջ եվ լույսր միայն չունի սպառում... Սեն

ու

Այս ճշմարտությանը տեսիլքում «ճեհտնում են մի շարք այլ ճշմարտություններ, նան այս մեկը, որը ստեղծագործության, այսպես կոչված, «դողափարական ննցուկն Ու

մեզ

էչ՝

-ծ--Լ

մաջրեցիր,

Որ դառնանք վերին լույսին արժանի, Որ անդունդղներից «անենք գ լսսրության աստղերը կորած, եվ մեր քարը բիր, Որ պիտի դառնար լոկ ոխ ժանիք, լույսի սյուն արինք, Հրաշքի խաչքար

ու

/ւ

Խղճի

խորան...

Շայո կարնոր է ճոզնոր սկզբի, իբրն

արժեքի, բագոլությանանմրցելի

նառտեղծական մեկնությունը: Ճիշտ է, Հոգնոր սկզբի առարկայական մարմնացումների վկայակոչուժների արանքում, լուրօրինակ «դադարների» ժամանակ, բանաստեղծընորից նորից անդրադառիումէ նարեկացու «մեղու

Քերին»՝

:

Զրաչ Դու

ն

էր մեզ

մեզ

ԿՂ

պետք,

տաստըծո

լույսը

ագցրիր,--

այլն:

սսկայն, աչ.քնենման «զիգզագներն» որոշողը, փառաբանությունները: Խղճի, Բարության, Արդարության, Հույսի, Հոգնոր այն գանձերի, որոնք ճայոց պատմության տառապանքիցանցնելով էության խորքերը, նրա իսկ շուրթերով ճոչակեցին շ«աստվածաՏառապողի յին» դոյության չափանիշներ: ունեցել է այլնայլ Գրիգոր նարեկացու էությունը դարերի ընթացքում որոնք, ի վերջո, ճանրագումարվում դաղափարականմեկնաբոաահնություններ, ին կամ «մոայլ Հանճար», կամ «լուսարար Ճանճար» Հասկացություններում:` որի վրտ ճենվում է Դավթյանի պատկերացումը, « Աոոսարարի» Վերջին՝ ժողովրդական ավանունի ժողովրդականծենդարանություն: տեսլապոնեմը, է նարեկացին դազրույցներում ն պաշտամունքույին արարողություններում Հոչակվել իբրն ճամապարփակ, փրկարար լույսի աղբյուր Դավթյանի վերաբերմունքը ճամաճնչուն է դարից դար թանձրացած ժողովրդական պատ-

Զրույցի գլթավոր ճունը

են,

այլ

կերացմանը:

՛

Ր

եթե «Զրույցը» միտում է ղեպի ազգային պատմության մի շարք տիրապետող շեշտերի Ճայտնագործումն, ապա դարձյալ տեսլապոնմի կանոն460

ներովկառուցված ունի ինքնակենսագրական «Տենդը» ատաղձ: Բանաստեղծի

անքնությունը, նրա մտապատկերներիմեջ խուժած այլնայլ տպավորությունները ստեղծում են տենդային կենսավիճակ: Հենց սկզբից պետք է ասել, որ առճասարակչափազանց դժվարին ե բարձր վարպետություն պաճանջչողխընդիր է Տենդի՝ Հոգեկան անձճանդիստ,ալեկոծվող ոիթմերի գեղարվեստական լուրացումը: րացի, պաճանջվում են նան կենսական-Ճակատա-Հ Վարպետությունից «ցավաճարույց» գրգիոներ, Հոգեկան ապրումների զիգզագաձն, ոչ դգրական՝ ներդաշնակ ընթացքն ի մի բերելու կարողություններ: Արդարն, Դավթյանի«Տենդը» շարաճյուսվել է ճակատադգրական-տեսիլքային դրգիռների Ճիմքի վրս. իրար են բերված զգացմունքույին ներճակ, բայց այդ ներճակություներով իսկ հերդաշնակ շերտեր, որոնք միմյանց Հաջորդումեն ղզացմունքային տոնայնությանոչ միանշանակ ալիքներով՝ բոցկըլտացող, աճաղգնացողոիթմերից մինչե մեղմօրոր, խաղաղաշունչ, դաշհության ձգտող ռիթմերը: «Տենդը», Ճճեղինակիիսկ մեկնությամբ, իր կլանքի՝ է, ճակատագրի պատումն կենսագրության տարբեր ՃանդրվաններիՀանդուցային կետերի կենտրոնացումը, այն պատումն է, որտեղ կենսաբանական ն ՞Պոդեբանական անճրաժեշտությամբ մտապատկերների վրա ծավալվում է վերճուշերի չրնդճատվող շղթան: Բնականաբար,վերճուշերի շղթայի առաջին օղակը Հեռավոր, անվերադարձ ծննդավայրի նախնական տպավորություն. շաներն են՝ բարակ մի աղջիկ, դետափին կանդնաձ մի տղայ, լուսազարդ, ղուռ առավոտ, կապտագույն Ճավքեր, սպիտուկ գառ, ոսկե դետակ ն այլն ն եզերքի ամենապարզ, ամենահրազային, ամենաճարաղատեյ այլն: Հեռավոր միաժամանակ,նախնականայս տպավորություններինՀետնում են գիշերային արթքնացմանսուր, կնճռոտ պաճերը, դարձյալ Ճճիշողությունկծիկներով՝ «Այդ ով էր... Որ քսան տարեկան մեռավ, Հանճարեղտրտունջը ոդեց...», «Հի-: շո՞ւմ հս, աշխարչում ժի օր Ապրել է պոնտ մի դանդուր, երգելէ Շաճանե տւ սեր, Դաշտայինանամոք թախիծֆ...» (մ, 409) ն սայլն: Հուշային վերապեն՝ կյանքի, առճչասարակգոյության իմաստի ճայտնարումներին Հնտնում դործմանը կոչված բարդ խորճրդավոր ղուգորդություններ. ու

ՌՈ. քունս

թեն

ես

ամպերից ւկառչել

Ու

ասես

էր

այնպես,

թերե փետուրի նման

առնում... Բարձրանում, վեր էր ծեն, երբ մարդ Այդպես է, ասում Քնի մձջ սկսեց սառչել, Ինքն այդպես անկշիռ, թեթն,

Ման

այդպես

անցավ

է

դառնում...

եվ, այսպես, տեսիլքի պարունակներում տհնդի՝ բոցավառման գալարքով, Հաջորդում են կհնսադգրությանմյուս Հատվածները, ն «ցավից» Ճետո դալիս են Ճճաշտության պաճերը. ես

գիտեմ,

Հաճախ

է

սյդպես՝

ծաղիկ գարնան ամպրուլ ժի մաքուր, կամ անձչայտ, անծանոթ մի կին Հայտնվում է «րաչքի նան,

Մի կամ

աղբյուր,

շաղոտ

մի

Ճանկարձ փրկում են ցավից, կրկին աշխարչը անցավ, Հա՛շտ է աշխարծր կրկին...

Քեզ Ու

Ու.

՝

անքնությունը ասպարեզ է կոչում նորանոր ղզուգորդուԲանաստեղծի թյուններ՝ արցունքի Ճրեղեն ծաղկի, կարոտից արտասվող նժույգների, սրբի «Անուն աղոթքըճ գլուխը սկուտեղի վրա բոնած Սալոմեի, «նավզիկեն» ն կիսատ թողած բանաստեղժի, Նարեկա վանքի ճղզնավորի այլն, կերպարեն Մեծ, անտանում խորճրդանշաններով:ԶուգորդականխորՀճրդանշանները տունն ափերը, դեպի Հայրենի Հովիոը, գետինն երկարուտի Հանգչելի ի վերջո, միմյանց են մոտենում կինջը, դեպի կապույտն լույսը: սկիղբը ն կարոտը, նշանավորեհլով ինքնակենսագրությանվերաճումը ժամանակակցի կենսագրության: Նարեկացու ոգու շետ բացած գիշերային զրույցից ն իր ճակատագրի տենդային բացաճայտումից բոցի, տեսիլքային արտաճալտչության Հիմքի վրա են կառուցված «Աույսառավոտի» ժողովածուի այլ էջեր նույնպես, ինչպես Պարույր Սնակի մասին պատմող «Կրկնվող հրազը», ինչպես «Հանդիպում պատանությանս Հետ», «Անչայտ կղզիներ», «երկիր ` գաղտնարան», «Բանաստեղծի աստղը» չարքերի այլնայլ «ղումները: ցնցող Մասնավորապես, տպավորություն են թողնում մեռած մոր «գիշերային այցը» հերկայոցնող երկու բանաստեղծություն: Տերյանական Հայտնի բանաստեղծության բանալիով («Այս գիշեր կրկին մայրըս մեռած...5) Դավթյանըբացում է մեռած մոր գիշերային այցելության բուն խորճուրդր: ու

ու

ու

ու

Այ. գիշեր եկե էր ծկել էր իմ մայրը Եկել Ու

Թհջվել

էր,

ձեոքը

Ասում

նորից, մեռած,

վրաս

էր

էր

դրել

սրտիս,

էր. Քո

-

Տեսել

եմ

Ու

եկա, Որ վրադ

հա

հրեկ

վա մի

չար

երազ

ցավդ տանեմ, աղոթեմ, որդիս:

որ

Աչքերդ "անգել

Մազերգմոխիր կուլերիդ,տեսնում

են

բիչ. ղարձել,

մի

են

եմ

աայ

քախիծը դեղին, երեի ինձանից «ետո Քեզ մենակ ու որբ են կարծել Ու Հացիդ լեզի են իոառնել, Ու գինուդ խառնել|լեն լեղի: Թառել

է

Այս նույն նյութով Դավթյանը գրել է քրեստոմատիկան արժեքի մի

այլ

բանաստեղծություն.

`

Հ

խոնարծված էր սնարիս, գիշեր մինչն լուլս Հողի Ճուտ ու ծխի շուտ էր գալիս, Վառոդի Հոտ էր գալիս սպիներից իմ ցավոտ, իսկ իմ բարձից՝ մանկության ու մայրական ձեռքի ճոտ...

նս

այդ

Դեռ ինձանից

Մոր «գիշերային այցի» թոեմայով գրված բանաստեղծությունները, ինչնախնական տեպատանության պարզ պես նան սիրային վերՀուշերը՝ ու

սիլքային վերապրումները, պարունակում են դրամատիկականլիցքեր: Այլապես բանաստեղծություններըչէին ունենա այրող շունչ, Հոգեկան գալարՔի նշաններ, զգացմունքների շիկացուժներ: Հայոց պոեզիույի խորոթավանց Նորագույն ճշգրիտ մեկնաբաններից մեկի՝ էդ. Մեժելայտիսը, պոնզիան բնութագրել է նան ՎաՀչագն Դավթյանի «երկրային ոգեղեն» խոսքով: Սա, երեի թե, ամենադիպուկ ստույգ սաշմանումներից մեկն է, մանավանդ, տեսիլիերի կապուկցությամբ: հրոպես, բանաստեղծի զգացմունքների ու մտորումների տշխարճը բացառապես 4ենվում է երկրային Հչիմքերին,իշկ ցանկություններն ու իղձերն արտաճայտվում են «ոգեղենացած»։ Այս միացությունից էլ կառուցվում է սոեսիլքը, որ տեղ ունի նան գրբի մյուս շսրքերում, Օրինակ, «Անչճայտկղզիներ» շարքում: Այստեղ տեղադրված «Ամպրոպի կարոտ», «Դաշտի կարոտ», «Գույների կարուռ»,«Ձյան կարոտ»,«Աղբյուրի կարոտ» բանաստեղծությունները, թեն ումեն իրական-երկրային դբրդապատճառնհեր, սակայն, այնպես են մեկնաբանված, որ Հանդես են գալիս յուրօրինակ ֆանտաստիկականշաղախով իբրն տեսլական Հայտնություն. ներ: Գեղարվեստական նույն ոկզբունքով եհ Հյուսված նան «վույս առավոռի» շարքի տաղերը, «երգի ծվեններ» շարբի ժանրանկարչականխտացումները, մանավանդ «ճայ ժողովրդի զոյության «առեղծվածը» մեկնող «երկիր գաղտնարան» շարքի բանաստհղծություններիփունջը: Վերչինիս խորագիրն անգամ Հուշում է նրա գեղարվեստական լուծումների ուղղությունը: Հայոց պատմուԹյունի, իրապես, «գաղտնարան էջ՝ բսզում գզաղտնիքների,որոնց Ճճայտնագործությունը ղարեր շարունակ հղել է Հալոց բանաստեղձությոն գլխավոր մտաոդություններից մեկը: «Գաղտհիքների» գրական-դեղարվեստական վերծանումի թսփ առհելով ՉՈ-րդ դարասկվզբիը՝չովչ. Թումանյանի, Սիամանե. Չարենցի, վ, Թեքեյանիներշնչանքներից,չլայնաճուն թոյի, Վ. Տերյանի, նռ շարժում է դարձել նորագույն բանաստեղծությանմեչ: Այս ստսսպարեզում իր խոսքն է ասել Վաչագն Դավթյանը, գրելով բանաստեղծությունների է Հատշարքեր, որոնցում, իմ տպավորությամբ, առանձնահում պոեմների կապես «Հայաստան»ասքը: նոր գրքում նույնպես կան «Հետաքրքրական վերծանումներ՝ ճայոց պատության գերիշխող դառերի բոացաճայտումներով («ԶայնԼ արյան», «ներբող մայրենի լեզվին», «Հայոց լեզու», «Հայոց ու

ու

ու

ու

լեռներ»,«կայծքար», «երգողխաչքար»,«Տագնապ»ն ույլն):

Գրականությանտեսությունը, իիչպեր Ճայտնի է, դասակարգում է երկու տեսակ՝ բանաստեղծական խոսք ն արձակ խոոք։ Առանձնացնելովերկու տեսակը, առաջնությունը տալիս է բանաստեղծականխուքին՝ վերջինիս իմասլիոկատարության, պատկերային հշաննհրով երնույթը տային խտացման կամ առարկան մարդկային Հիշողուքյան մեջ ամրապնղելու ճամար: ու

ՎաճագնԴավթյանն այն բանաստեղծն է, որ էապես զգում է բառային Համաձայնությունների ներքին էությունը, այդ ճամաձայնությունների միչջոցով բացաճայտվող զուգորդականբովանդակությունը: նրա տհսիլհերն ինքնին զուգորդություններ են, որով յուրոցվում է բանաստեղծության գլխավոր ժամանակներում ն խնդիրը Ճամադրականությունը (ոինթեզը), որի բոլոր է) իսկական բանաստեղտարբերակներում եղել է (ն մնում ոճային բոլոր նախադրյալը: ծության գլխավոր սկզբունքն ու

ՀՐԱՆՏ

ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

Հրանտ Մաթնոսյանիստեղծագործությունըբնեութադրելիս,թերնես, կարելի է բնաբան դարձնել «կայսրան» պատժվածքի՝գյուղից «հոացած, դյուղ

տանի, ճերոսի չետնյալ մտորումը. «Գրողը լրագրող գնացել մտել են ծմակները. ոչ գիտեն աշխարում ինչեր հն դիզում, կով նն կան, ոչ ուզում են իմանալ... Խոտ են ճնձում, խոտ են Հեձում, են խոտ են պահիր, միս, կաշի, էլի խոտ յուղ, պաՀում, մթերում Կրո-դիզում... Գոնե գծին (երկաթու- ԱՏՀ " --Ս. Ա.) Մի քիչ մուտիկ, մի ղուն-Քիչ դեսն սպրեիխն։ Գնացել,ծըմակում տեղ են գտել»: Սա Հերոսի «անեծքը» չէ, իՀարկե, այլ նրա թախիծը, կանրա գերզգայուն, խիղճը րոտը, շարժող վերաբերմունքը գյուղուճակատագրի Ճանդեպ, բնակների այն մարդկանց, որոնք ծվո:րել են քաղաքակրթությանբանուկ կենուսանող ն վերադարձող մտածում

էի ես,

Հա

սաաջ»

'

«կուսական» Ծմակուտում: Այսուամենայնիվ, տրոններից

«եռու,

ծմակում ապաստահածայդ մարդիկ ոչ Ա. Բակունցի մթնաձորյան եզերքի անգետ-անճաղորդ բնակիչներն են, ոչ էլ Ստ. Զոր-

պատմվածքներիգեղո ջուկները, րոնք շփոթվում են «դրսի աշխարճից» ստացվող մեն մի հոր տեղեկությունից, յանի

որոշ

ա-

ՄաթնոսյանիԾմակուտիբր-

ՀՇանտ

Մաթեոսյան

նակիչները, թեն :1ԵԻծ պատմության եռուզեռի մեջ չեն, սակայն իրենց կյանքի բոլոր քայլերով ն Հոգեկանֆիզիկական շարժումով, բոլոր թրթիոներով այս կամ այն չաիով Ճաղորդակից են քաղաքակրթությաննորություններին, ենթակա են նրա անկասելի ավդեցություններին: «Այս գյուղը Հազար կապված է տաշխսարճին» Մաթնոսյանի դրած առաչին իսկ գեղարվեստականշնչի հախադասություններիցայս մեկը չափազանցնշանակալից է ու սոարողումուկ՝Հատկապեսնրա աշխարճայաց-

թելերով

4ե4

Փային դիրքը պարզելու առումով, Մի դեպքում` աշխարչից ոչինչ չիմացող նե իմանալ չցանկացող գեղջուկներ, մյուս կողմից՝ աշխարձի ճետ ճարուստ ե բազմազան «շփման կետեր» ունեցող գյուղական Համույնք, որն իրավունք է տալիս գրողին Համարելու մեծ աշխարճի մանրակերտը, է, ո՛չ էլ դիրքերի, Ո՛չ պարադոքս ճակասությոմոը Ամեն ինչ իր տեղումն է: Ճիշարժան են ե՛ իրենց շամար նվիրական, ամենից նմակուտցիները ամեն էական, բանից վեր աշխատանքով(ժամանակ էլ չունեն ծանրութեթն անելու «աշխարչտի բանը»), նե՛ իրհհց կուսական բնակավայրը մեծ աշխարՀին կապող ինքնագիտակցությանթաքուն զգացողությունների բնական փայլով ու ճշգրտությումբ, ե՛ իրենց մարդկային էությամբ: Հր. Մաթնոսյաննասել է. «Համոզվածեմ, որ աշխարճի ամենացավոտ Պարցերինկարելի է պատասխան տալ՝ սյուժետային առումներով բառացիորեն չճՀեռանալով Սմակուտից»։ Այնուճետն. «...յուրաքանչյուր ՄՍմակուտիր մեջ պարունակում է աշխարճի ամբողչ բարդությունը» Ռուս քննադատ Ալա Մարչենկոյի Հետ ունեցած ն Հանիրավի աղմուկ, Հանած (բացասականդրգիոներով)Հարցազրույցում արտաճայտածայս միտՔը Մաթնոսյանի Համար ոչ թե սովորական ճոնտորական պերճախոսությունդեղգեղանք է, այլ Հարազատու կայուն, խորապես փաստարկված ու իմաստավորված գեղարվեստական դավանոնք, Մակուի պաշտպանությունըզրողի պատասխանն էր այն «մեկնիչնէրին», որոնք այդ աշխարչը Համարում էին նեղ, անձուկ, սաչմանափակ։ Բանիէությունն յն է, որ իր գրական ւեսսդաշտը «սաճիանափակելով» աշխարճագրությամբ», Ճճայոցբնաշխարճի ու բնանկոսրի որո«Սմակուտի շակի տեհսագծերով,Մաթնոսյանըմշտապես ընդարձակում Լ ծմակուտյան սաճմանները. ասպարեզ է տալիս նորանոր մարդկանց Կոարեգրության նորանոր դիպվածների, գեղջկական Հասխոյնքիբարքերի ու կեցության ձեձրի միջոցով ճասնելով Հիմնարար, անանցողիկ եզրակացությունների աշխարՀի ու մարդկային ոգու շարժումների վերաբերյալ, իր գրական գորժունեության տնողությունը Հաշվվում է քսանճինգ սարի: Այդ ընթացքը նկատի ունենալով նրա տրձակի գաղափարականչբարոյախոսական ն դգեղարվեստականներքին տեղաշարժերը, կաարտաճչայտչական րելի է բաժանելերեք շրջանի՝60- ական 720-ակտն թվականներ, Փ0-ական թվականներ: ամեն մի շրջան ունի ոչ միայն արծարծած խրնՍտեղծագործության դիրների առանցք, այուպվհսկոչված՝ գաղափարական էպիկենտրոն, այն նյունի արտաճայտման ձեռագրի ն ոճի ուրույն իր կերպը, դծժանկարը: 60-ական թվականների ստեղծագործության Համար (այս թվակահների մեջ են մամովում տպագրած մի շարք ուրվադծային, ճեգնական Հաշվեկշոի շնչի մանրանկարներ ն 1962-ի «Օգոստոս» գիրքը) այդպիսի գլխավոր` Հանգուցային կերպար-դաղափարէ բեռնաձին՝սլես-պես տրտաձճայտություննեբով, բազմազան տարբերակներով: 20-ական թվականների ստեղծադգործության՝ «Մառերը» (1928) ն «Մեր վազքը» (1978) գրքերի պատումային շարքերը քաքախված են մարդկային կեցության «սկիզբների», «արմատների», «տոչճմի կանչի», «մաքառման»,

Ծակուտը

պատկերացումների

ու

թվականներ,

հլանակեծրի

«ինքնաճաստատմանդ ն ճսրակից գաղափարներով,իսկ նոր շրջանում, որի սկիզբը «Տաշքենդ»(«Անձրնածամպեր»)ն «Տերը» գրվածքներն են, իբըն է Հայրենի բնաշխարճի, հրկրի ռանցքային դաղավար-կերպարառանձնանում ա-

Տիրոչ Հասկացությունը: տեր. այսպիսին է Հրանտ Մաթնոսյանի հեռնաձի,սկիզբ-առբմատ, արձակի զարգացման շղթայի պատկերը: Թոլոր այս գլխավորգաղափար-կերպարները արդեն տնղ ունեին նարյուն Հրաճանգիչներիկնքած «ոմն Հրանտ Մաթնոսյանիսգրական մուտՔի ուժեղ վավերադրի՝ «ԱՀնիձոր» երննլի ակնարկի էջերում, տեղ ունեին սաո-

իբրն սերտաճած, անտրոճելի Հասկացություններ: Այն դրվածքի էջերում, որում, Անդրեյ Բիտովի դիտումների Համաձայն, ՀրանտՄաթնոսյանընհրնում է իր Հետագա ստեղծագործության բոլոր էււկան Համեմատում է ճողի մեջ արմատներ նենշաններով: Բիտովը«ԱՀտնիձորը» տած աճում ե ամեն է մշտապես այն ծառի ճետ, որը անգամ Հավելում ծառաբնի թվաբանական-տարեկանօղակները: ԱՀնիձորյանխոր արմատից, իրապես, ձգվում ն տեսք են առնում ՄաԹեռսյանի արձակի ճյուղերը, այս անգամ, իչարկն, ոչ թե իրոկան բնակավայրի (գրողի ծննդավայրի), այլ պայմանական տեղավայրի՝ անունով: «Աշխարճագրական իրադրությանը,--դրում է ՍՊ Բիտովը,--փիոխարինում է գոյաբանական իրադրությունը». ն եվ այսպես,«ԱՀնիձորի» բանաստեղծական-դունանկարչական կենցաղային-առօրեական տեսագծերի Հետքերով, նրա «ակունքներից սկիպբ նէ, «Օգոստոս» առնելով, ճայտնվում են «Մենք ենք, Փեր սարերը» վիպակը 60-ական թվականների վերնագրված պատումների շարքը, («Բեռնաձիեր») արձակի Հանգուցային կերպարով բեռնաձինրով: կյանքի դրամատիկականշնչի խոր թափանցումներով իսկ այդ ոլձակը առավելապես Հակված է դեպի Հովվերգությունը, դեպի «ՀՈ-րդ դարի պաս-

տորալի ռոմանտիկան»:

«Մենք ենք, Առաջին Հերթին՝

մեր սարերը»

վիպակը:

իչարկե, Անդրեյ Բիտովի«ՀՈ-րդ դոր. Հովվերգություն»'Հոդված-դիմանկարի նշանակետը ոչ թե անյած գնացած, ճեռավոր-ասպետական ժամանակների Հովվերգությունն է՝ «ղրախտային» գունազծերով, տյլ 20-րդ դաբարդացող կիցության ընոբինը, երբ գործում են ժամանակակից բարդ հն նորագույն սոցիալական, ճասարաբոշ օրենքները, երբ արտաճայովում կական ճոգեկան կյանքի առսւնձնաչճուտուկճոճվածքները: Դրամատիկականդժվորին իրադրության մեչ, մարզկային ծանրից կլ անկասելիորեն ծանր ճոգսերի ն ուժգին տխրությունների մեջ Մաթնոսյանը ու

ու

որոնում է մարդու, բնության, աշխարչի ճովվերգական դաշնությունը, որոէ ասքային-անխաթարչոհդարղ վաղեմի իրակոնությունը՝ իբրն իդեոլՍակայննույն այդ իրադրությունը արձւկագրին հերհում է մերք Ճճանդրվան իբրն գլխիվայր շրջված «չովվերգական եզերք» «Հովիվների ինջնավար Հանրապետություն», մերթ իբրն խաթարվողչփլուզվող իղիլլիա, մերթ իբրե ասուր ամենաիրական, ամենասովորական ժամանակակից դյուղաշխարտճ՝ նում

տիճանաբարպակասում

Հեքիաթները, ծղրիդների երգը, կապտամշուշ ն Մնում ամպերը,անտառային արչերը,Հնավանդ դեղեցկությունները է թոխիծը.«Ձորերի վրա մի այնպիսի մեղեդի է կախումանտառը»: Դա «կորուսյալ աշխարձի», տխրության, քախծիէլեդիական մեղեդին է, են

արձակագրինՀուշում է բեռնաձիերի պես-պես «սյուժեները», կամ ավելի ստույգ՝բեռնաձիերի կերպարները,նրանց յուրօրինակ երկխոսությունը 1222 նկատի ունենանք, որ Հենց սկզբից էլ սյուժետային Մաթնոսյանը գրող չէր. նրան անմասչելի մնաց Հետնողականորեն, կառուցվածքների օղակօղակ ընթացող, «ներդաշնակ» սյուժեների արվեստբը): Բեռնաձիերի առաջինկերպարները Հայտնվում են դեո «Մենք էնք, մեր դեմս Ի սարերը»վիպակում՝ անտառամիջյան Հովիվների, որոնք օրնիբուն սարերում կոիվ են տալիս բնության դեմ` ճանուն մարդու ն նույն այդ բնության, քաղաքակրթության նե բնական, անաղարտ դոյլության ներդաշնակության, «Հովիվներիինքնավար Հանրապետությունը», որ վիպակում Հանդես է գալիս իդեալի դերով, բնավ էլ Հովվերդական իրականություն չէ, ինչպես արդեն նշեցի, այլ խորապեռ դրամատիկ կեցություն: Թել Հովիվների սարվորային յուրա ճատուկմիջավայրում գործում են այդ բարոյական բարձր օրենքները, միջավայրի այդուամենայնիվ, այստեղ հս են թավանցում նորդարյա բարքերի ի դեմս Համազյուղացի գեներալի օտարացման, «ամագյուղոցի Ճաշվապատիտնձնապաշտության, Համագյուղացի ուսուցչի ինքնակալության, անուշխատ կենցաղին վոարժվող, գյուղը քաղաքում որոնող Ճամագյուղացիների: կյանքի ընթացքը անկասռելիորենստեղծում է բախումային իրադրություն: «շարժառիթը» մեծ իրողություն չէ` գողացված չորս ոչխս:րԲախման են, ներ որի Համար ոչխարների տհրը՝ Ռեազը,ստացել է Հովիվների չատուցումը։ Ո՛չ տերն է դժգո, "՛չ Հովիվհերը,--նրանք թվիտ են: Բալց... այս «անմեղ» պատմությունից մեծ դգոբժ է սարքվում, բրեական օրենքի կետերով ճիմնավորվում, «Հովիվներըկորվում են բանից-գործից, ն սկովում Լ Հետաքննությունը, որի գլխավոր դերը Հանձնարարվում է միլիցիայի լեյտենանտին: Սա էլ, ինչպես ասում թն, գեղջկական «զարմից» է, վերապրում է դյուղական-սարվորային կենցաղի բնության գեղեցկությունը, սակույն Ճանուն օրենքի տառի ճարկադրված| դեմ դնալ իր իոկ մարդկային էությաեր, խլացնել ազատ բնության զավակի ներքին ձայնը: Վիպայրն ներչակության մի ծայրում բնություն ազտտ վպսվակներնեն՝ աշխատանքի «ծառաների», մյուս ծայրում՝օրենքի տաբ մարմնացնող ուժերը, որոնք, ծնյալ «չարեր» չլինելով, կատարում են ոչ այնքան բարի դործողություններ: Այս առումով վերին աստիճանի բնորոշ մանրամասն | լեյտենանտակամա մառնակցությունը իշխանի եզների փրկությանը: քննիչ Հակոբյանի Օգնելու ճամար լեյտենանտը,--ատսվում է վիպակում,--պետք է իր էության եջ Հաղթաճարեր մի չարք արգելքներ. նախ տյն, որ ինքը օրենքի պաշտպան է, իշխանը՝ մեղբ է». ապա՝իշխանը «Թեկուզ Հանցս'դործ, օրինազանց, ուժ է, այլն այնուճետն եզը ոչ միոյն միս գեղեցկություն, վերջապես՝եթե եզի սատկի, իշխանը պետք է Հատուցի եզան զանգվածի չափ ճատուցում: Միլիցիայի քննիչը ի Հայտ է բերում զարմանալի քնքուշ ն մարդկային խոր Հովիվների Հանդեպ, նրանց Հարցաքննության ընթացքում Համազդգացում որը

ե

առ

|

ու

ու

ձնակերպելով մարդու

ձեռքին,

օրենքի իր բմբոնումը. «...հս էլ եմ օրենքի օրենքի ձեոքի՛ն, բոլորս հնք օրենքի ձեռքին: 0՛րե՛նԲի՛։ ես չեմ լինի, դու չես լինի, օրենքը կլինի,օ՛րե՛նքը՛ւ Հանցա՞նքես գործում` տա՛ս պիտի պատասխան: Այդպեո է, օրենք Հնարողն է հր Հնարածին պատասխան տալիս: Օրենքը վեր է ամեն ինչից», վիպակի սյուժեն, Հրանտ Մաթնոսյանը դրո Շարադրելով միջոցով Հայտնագործում. է գործող օրեհքնհրից ավելի բարձր օրենքը՝ ժողովրդականավանդական պատկերացումներով ամրապնդված աշխատանքի գաղափարը իբրն կեցության Հիմնական չափանիշւ Հովիվներինվչշատեցնում է քաղաքաբնակներիվարքագիծը, որոնք «աշխար"ը շինել եհ ճաշվապա՞ություն»:. Այս առումով դիպուկ մանրամասն է դատախազին Զավենի ուղղած մեղադրանքը. «--ձաշվապած նք, Ճաշվաճետ գլուա դնել չի լինի, մեդալ եք Ճավաքում, պա՛՛ձ...Զեզ պատվոգիր եք ՞»ավաքում, կենսագրություն եք Հավաքում դառնում տեր...»: եվ մեղադրյալները դառնում նն մեղադրողներ... Ճասարակականարուկոավոր բարքերի, պորտաբուծության, անտարբերության, անաշխատության: Հարցնում էր. մեղադրյալներն ասում էին. «մե՞զ ինչու ես «Դատավորը Հո Հարցնում, մենք մեղադրյալչենք»: ՄեղադրյալչմեղադրողՀարաբերության նման շրջադարձով գրողը ավիլի քան որոշակիացնում է վիպակի ճանդուցոյին՝ բեռնաձիերի մոտիվը, այն մարդկանց, որոնք բնիկ, տոշմական անտառաժեջցիեն, այսինքն աշխատողքո քո ներ. «դու հս՝ քո տաշխատոա՛նքը, ոչխա՛րը...». սարե՛րը, վիպակում Մաթնոսյանը արծարծում է նան «Մենք ենք, մեր սարերը» «Հովիվների Հանրապետության» փլուզման խնդիրը, Անուգյուղի-սարերի ռամեչջի Հեռանկարի խնղիրը իբրն նորագույն սոցիալուկան մեծ չարիք: ԱՀ,ս,զանգով էլ փակվում են վիպակի Լջերը. «...կինը Զավենի վիզն անընդճաւտ ծռում է դեպի քաղաք. «Պավլեն որ էնտեղ ։տպրում է, մենք չե՞նք ապրի, ես մի գործարանում ճավոքարա՛ր կաշխատեմ», հշխո՛ն, իշխոն... շարժվիր, իշխոնն էլ է աչքը գցել քաղաքին: իՀա՛րկն, իԻշխա՛ն,քաղոքն առանց քեզ դժվար է ապրում, քնում է, արթնակում`իշխանն ինչո՞ւ չեկավ Գնա՛, իշխան, քաղաքի ճրապարակում կանգնիր շվշվոցրու Գիշերներնարքնացիր ու պատուճանիցՀովվոականչսուլելով ուղեկցիր սպանդանոց քշվող ճուտը»: առաջին իսկ վավերագրերից Հայտնի դարձավ Մ,Գեղարվեստական Հնազանդ Հավատարհությունը կյանքին, վերջինիս ճն. խոր բնոսյանի նրա Հայեցվոածքի,ոչ թն բատ շումը նրա ձեռագրի վրոու Գրականությունը, սուտ Հավաքաղցրօրոր նիրչի, զանգուլակ-պաճուճանքների բառախոսքերի, քածու է, այլ իրականության խորադույն արմատների ճանաչում: Նրա այս Հայլեցվածքը տեսական բավարար «ճիմնավորում դտավ «Այոպես կոչված գյուղագրության մասին» բանավեճույին Հոդվածում, որը նան պատասխան մանավանդ ընդդիմ խոսների ոյն առաջաղրուէր իր ընդդիմախոսներին, գրականություն չեոանկարը իբրն քն ժամանակակից Համաձայն թյանը. որի քաղաքագրությունն է, իսկ գյուղուգրությունը գրականության հտնաբակերին

իշխանջա՛ն, դու էլ

ն

ես

ու

ու

ու

միայն արժանի փաստ:

վեճերի օրերին Հրանտ Մաթնոս«Գյուղագրության-քաղաքագրության» «Բնոնաձիեր»չաթ «այտնի շարքլո «Քնեոնաձինր» յանը շարադրել էր արդեն Քի պատումներով սկզբնավորվեց Սմակուտը՝՝Մաթկոսյանի Հարազատ գի458

միջավայրը (այդ ղարվեստական-ազգագրական-մարդաբանական

եզերքում

ե՛ իր տարեգրության առաջին ԱՀնիձորը. Անտառամեջը՝ դանգրվանները): եզերքը բառացիորեն ողողված է կյանքի անմարելի շըննմակուտյան չով՝ գեղջկականճամայնքիխոսք ղրույցով,դեպքերով դեմքերով, բու-

տեղադրվեցին է՛

ու

ու

սական կենդանականաշխարչճի գույներով, կին տղամարդով, Ճողով սարերով, եղանով բաճով, Հնձվորներով, ճովիվներով, դարբիններով, սլգեպաններով, քաղտոքաբնեսակ Ճովեկնեերով, մի խուքով «գեղջկական էթիոսի» ամենաբազմազան, ամենաբնորոշ ճակատագրերով: նմակուտիիրականությունը, ինչպես Հիանալի ցուցադրում է գրողը, ոչ միայն մեկընդմիշտ կաղապարվածկյահքի ցուցադրական մակետ չէ, այլն զարմանալիորեն ինքնատիպ աշխտրը«է, որտեղ ամեն ինչ Հոսում է ն վերանորոգվում, ամեն ինչ քույքայվում է ն դիմափոխվում, ամեն մի երեույք ներքին թելերով կապված Լ մփյուսենրիՀետ: Դա բառիս բուն իմաստով իսկական ժողովրդական կեցություն է՝ մարդկային ճակատագրերի մի լուրօրինակ շղթա, որի ընթացքով արձակագրիխորաթափանց Ճայս'ցքը որոնում է բնեոհաձիերիերազների ն իրականության կետերի բախման սոէննադրամա-չ տիկ «ճանգույցներըո Ճճարաբերությունիցավելի մտաՀրանտՄաթնոսյանին«գյուղ-քաղաք» Հոգում է մարդու ճակատագիրը,նրա (ության մեջ պաշպանված կամ չպատպանված մարդու էության Հայտնաբերմոն՝ մարդկայնության, եթե էլ ավելի մեծ Հաստատման գնանք՝ առաջ խնդիրը: գոյության Բոլոր բեռնաձիերի մաքուր երազակքը Հիանալի է արտաչայտվածԱլխո անունով ձիու (Հճամանունպաոմժվածքից)բաքուն «մտորումներիս միչոցով. Անդրոն (ձիու տերը-«վինե՛րմի կանաչ Հովիտ, մեջը մի «ատ աղբյուր: Ս. Ա.) այդ Հովտի տեղը չիմանար: Այդ կանաչ Ճճովտում,աղբյուրի մոտերարածեր մի կարմիր ձի: Ոչ ոք չիմանար, ոլ այդ ձին լիոն է, բայց դաՔըչ պտտվեր Ճովտում, ջուր խմեր, պոչով քշեր մի էրկու լիներ Ալխոն: Արածելով Հատիկ ճանճը, թախծեր, պառկեր արնի տակ կանաչ ճովտում սատկածիպես, գար պպզհր Հեռվում, կասկածելով ու չկասկածելով լպստեր շըրաղվեսը Բունքները ն այդ ժամանակ ԱլխոնՀո՛ չփվոռացներլայն ոունգերով. աղվեսի լեղին ճաշեր: Ալխոն աշխույժով կանգներ կանաչ մարգում՝ Հովտի ծայրին արածելիս լիներ լայնգավակ մուգ կարմիր զամբիկը։ Արուծեր Ալխոն կանաչ Հովտում, պառկեր կանաչ բուրմունքի մեջ, սպիտակ ամպեր լողային վերնով, գեղեցիկ: Ու Հետո բանեխնզայլերը. կուշտ ու բարի Ալխոն լիներ տխուր նրանց չտանչջեր, ինքը չտանջվեր. իրեն նրաֆց տար ուտելու, քող ուտեին»: Ալխոն,ինչպես արձակագիրն է մի առիթով նշել, ոչ թեն «մարդկույլնացէ, այլ «կենդանակերպ» մարդ, որի ուսերին, ծննդյան իսկ ված»կենդանի ե

ու

ու

ու

ու

կյանքի անվերջանալի Հոգսերը՝ բեռները: բարձով ծմակուսցի «սղվես» Դիքորը ԱլխոյիՀետ ճանապարՀ է ընկնում դեպի Ղազախ: Դժվարամատչելի,զառիվեր կեոմաններով ճանապար: է, Ալխոն ծերացած, ճալից ընկած ձի, «Հանգամանք, որը, ի վերջո, շարժում է Գիքորիկարեկցանքը: Ինքն էլ, ինչպես հրնում է պատումային շարադրանքից, հույնպիսի Ալխո է, նույնքան չարչսրված, նույնսյդ գյուղացին, տարիքն տոսծ բան աշխատավոր, ինչպես Ալխոն,Գիքորը, ճետ, նրան բեռնաձինրի տոճմից: է, դարձյալ իր չոգսերի իր Հաշվի տերն օրից, ծանրացել

են

Հսկայականբեռ

ու

խոր ատելություն է պատճառում մարդկային «նոր տոչմը»՝ անաշխատ պորտաբուլժների, փափկակենցաղքաղքջենիներին անչոգ բեֆչիների տոչմը. «Զորում,քարերի մեջ, գետը մրմնջում Լր, աղջիկների մայրը գլուխը ծընկենրին ոչ այ' է նիր"ում էր, ոչ տյն է տխրում ջրերի վրա ու իր սպիտակ ոտքերի տակ, աղջիկներից ժեկր խոովել Լր հիտար մեջքը կեռած գրկել ծնկները, մյուսը խոտր մտցնում էր նրա ականջը ն խուլ ու խզված ծիծաղում, ն քույրը: շրթունքներն ուոցրս'ծ, շուռումուռ էր գալիս նստած տեղը, անում էր վիթխարի մարդաքողը իր փափուկ պտույոնէրը արնի տակ, իոկ Ալխոն կանգնել էր ու թախծում Լր: եվ այղ ամենը Հանգած ու իզուր էր, ինչպես չաշխատող չրաղուցի ջուրը, ոտքի վր փտող ծառը, տակին փոված արա չունեցող տրնեը. Գետակըպիտի բոժանված լիներ մարգերի մեջ, «ղջիկների մոր դիրքը իսկական բուրդ լվացողի էր, աղջիկները պիտի մոռ Ճավաքեին, Հանդի տանձ Հավաքեին, խոտ ճավոքեին, ճնձվորի Համար պիտի չուր տանեին, վիթխարին պիտի կանգներ դեզի տակ ու խոտ տար ղիզողին, կամ թե չէ... Գիքորը կանգնեց, նայեց-նայեց ն ժպտալով ու գլունը թափաՀարելով գնաց դեպի Ալխոն: Պարապությունիքսատկում ետյ-- ասաց Գիքորն Ալխոյին,--Ղազախի ճամփան միխոդ է՞»: վերաբերյալ միտքը բեռնաձի Գիքորի Համար մի ամ«Պարապության» բողջ «փիլիսոփայություն է», վարքագծի դավանանք, ինչին Հանդգումեն նակ սարքող Անդրոն ն Հնձվորուչի Մարիամը(«0գոսմյուս բնեոնաձիերը՝ սայլ Հրանտ Քառյանը հ նախագաչը («Կայարան»), քաղաքատոս»), լրագրող յին կյանքի Հրապույրներից ճրաժարված Փոքր Հորեղբայրը («նժույգս, նժույդըս»), Սիմոնը, մյուսները: Ծմակուտի Համար վարքի չսվփանիչ է աշխատանքիչափանիշը: Չգրված մի օրենքի Համաձայն այստեղ աշխատանքը գնաչատում են իբրն կյահքի «շարժիչ "ուժ: «Անդրոն սայլ է սարքում»՝ Հասարակ մի գործողություն, որը արձակագրի գրչի տակ ձեռք է բերում մեծ բովանդակություն: Այդպես տարողունակ են ։սշխատանքին-գործին, վերաբերող մյուս մտքերը. օրինակ, կնոջ ն տղամարդու գործի «իերարխիային վերաբերող Հչետնյալ դատողությունը. «...Աշխենը կին է, տան տղամարդն Անդրոն Է Աշխենը չի խթւսոնվումտղամարդկանց գործերին: իրենց Հաշիվներն իրենք գիտեն: Աշխեեր կին է, կով Լ կթում, ոչխար է կքում, ոսպասոսմէ Անդրոն փայտ բերի... ձին վնրաբերում է Անդրոյին: Անդբոն փայտ չի բերում՝ Աշու

--

կսպասի...»: խենը վիզը ծուռ ներկայացնում է իբրն գեղջկական Հրանտ Մաթնոսյանը կյանքի շարունակելիության անձրաժեշտ տարը: ինձ գրավում են ուժեղ բնավորությունները, կրջերի «Ընդչանրապես բախումհերը,կյանքի լոարվոծ են նրա Արձակագրիայս խոստովանության փաստումն պատմությունները. օրինակ, «Օգոստոս» պասժվածքի Մարիամ-Անդրո-Աշկուպի վերջուբունը, երբ Աշայդ Հծատկապհս խեն փվոխչարաբերությունները, Մարիամին, խենը մի կողմ է քաշում աղջիկ ժամանակվա իր ընկերուճուն՝ այնքան է ծեծում, որ Մարիոմը Հազիվ է ոտքի վրա կանգնու՝ «Հետո չուր խմեցրեց Աշխենը Մոորիամին,իր սանրը տվեց մազերը սանրելույ կապեց նրա գլխաշորը ն դույլերն ինքը վերցրեց:..»:

աշխատանքը

դրամատուրգիան»: «բեռնաձիհրի»

կամ Հիշենք մտերմական ղրույցի այն հրբ Անդրոն խորյոնսարանը, ուրդ է տալիս Մարիամին. «-- Մարիամ...--ասաց Անդրոն,- Մարիամ, է պետք, ինկովն է՞նչիղ հս կով պաճում, Մարիամ: չո՞ւ Մախիր,գնա մարդի: Գնա աղջկադ ճետ սիհւիդ տանն ապրիր, ինչո՞ւ ես քեղ չարչարում, Մարիա: Քանի՞ անգամ էս ապրելու,Ճիմար:Քո ի՞նչ բանն է կով ոլոճելը, Մարիամ: Մարիամ,--գլուխը կախ ասաց Անդրոն,-- էլ շյսլակով խոտ չբերես, Քեզ ի՛ սպանիր, Մորյ

իամ»:

Մաթնոսյանըառպարեզ է Հրանտ

ցավը, տառապանԾմակուտի անեկդոտը, ճեգնանքը, զրույցը, յանուրջը, ֆարոը, կատուկերգությունը, դրաման,-- ամեն, ամեն ինչ, վերջին ճՀաշվով՝ իրոկանության բաղմագույն ու բաղզմանհզը ճշմարտությունը՝Ճանուն ժողովրդական կրոնքի Հոգնոր բո:րոյական արժեքների սսսճպանության, ճանուն նմակուտի «մարդկայնության», Հանուն անխաթար գեղեցկությունների, ոչ թե «դյուղի ն քաղաքի Ճակադրության», այլ մեծ, ճարուստ, գեղեցիկ կյանքի գոյություն: Այս «փիլիսուրայության» Ճամոզիչ ցուցաղրումն Լ «նժույգս, նժույգս» պատմվածքը՝ ՓոքրՃճորեղբոր«ճՃակասական»,բայց այղ Ճակառություններով իսկ միասնական կերպարով, այն կերպարով, որը, թեն ապրում է քաղքի՝ Թիֆլիսի,կենցաղի հրաղզանքներով,բայց, ի վերջո, էության միջից դատարկում է օտար-խորթ տարերքը ն մնում ճավատարիմ բեռնաձինրի տոչմին, իր ներքին տարերքին: Հրանտ Մաթնոսյանի առաջին տպագրությունները ոչ միայն աննկատ չանցան, այլն դարձան քննադատական տսուլիսների առախցքը: «ԱՀնիձորի»պատաճարիցճետո քննադատականշրջապտույտի մեջ ընկան ն՛ «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակը, ն՛ «Օգոստոս» շորքի պատըվածքները՝ Ճճարուցելովիրարամերժ, ծայրաճեղորեն Ճճակադիրմեկնաբանու թյուններ: Մի կարծիքի Համաձայն, Հրանտ Մաթնոսյանընոր ուղղություն էր բացում ժամանակակիցճայոց արձակի ավանդականնկարագրում, բերելով բովանդակության, ձնի, գրելակերպի իրական գեղեցկություններ, վերին տիճանի ինքնանման, ժամանակակից ձիռագիր. մեկ ուրիշ կարծիքի չայաշարունակում էր ավանդական-«պաճպանողական» գյուձայն Մաթնոսյանը ղագրությունը, արձակի զարգացումը շրջում էր դեպի ետ, ղեպի նախապաշրջանը, ինքն էլ դառնալով գրական ճարճեսպերի «անղզարդգացածության» տական միֆ»... Հայ իրականության բուռն ու կրքոտ բանավեճերի օրերին ոռուսսկան ռուսերեն թԹարգմանություննիրի մամուլը պարզապեսՃճեղեղվեցՄաթնոսյանիՀանում

Քը,

ու

աս-

մատենախոսություններով: Այդ մատենախոսություններիգլխովոր չեշտը նոր արձակագրի ճայոնությունն էր, որին ոչ միայն տեղ էին տալիս խորճրդային դրողների ամեչ ժամանակակից արձակի զարգացմանմինարնտիր անունների պաճունակում, ն նվիրված գրական տեսություններում, ույլն ճեռանհկարնհրին տումներին չէին քաշվում նրա անունը դիելու այնպիսի անունների կողքին, ինչպես լն Տոլստոյը (ԱնդրեյԲիտովը ասում է, որ «Ալխոյի» առանձին տեսարաններ ուժով»)՛, Ն. Վ. Գոգոլը (շնովի միր» գրված են «ղարմանալի տոլուտոյական Գ. Տրեֆիլովան ոճի առանձին եղրեր կուպում է «դգոգոլամսագրի գրախոս յան ուղղության» ճետ) ն այլն ն այլն:

Ֆննադատությանոգեշնչված պաթոսի Հարուցիչը ոչ այնքան ձեռագրի ինքնուրույնությունն էր, ոչ այնքան «դրական Հնարանքների» կիրառումն էր, որքան ամեն մի գրականության չափանիշների չափահիչ՝ գեղարվեստական Ճշմարտությունը, որն ի դեմս Մաթնոսյանիգտավ իր անվերապատ ն մարմնացնողին: ի տարբերություն կյանքը մակերեսից «Ճճերկողների, Մաթքնոսյանի գրիչը առաջին չերթին մարդկային Հոգեկան ամրացավ նյութի խորություններում, աշխարչի կամ «կենդանակերպ» մարդու խորքերում, նվաճելով բնավորուՔյունը իբրն արվեստի վերին օրենք ն այդ բնավորությունից ածանցված

ուժեղ

Ճեւտնհություն: դաղափարական-բարդյախոսական

Մաթնոսյանը ռացիոնալիստ չէ իր գեղարվեոտական կողմնորոշումնեբով, այն գեղագետը չէ, որը նավ ստեղծում է գրվածքի «դաղափարակուն մարմին կմախքը», կառուցվածքը, ճետո նոր միայի այդ կառուցվոծքին ձնե իրականության տալիս գեղարվեստական մանրամասներով: Մաթնոսյանը անմիջական դիտորդ է ն նույնքան անմիջական մեկնաբան. նա նյութից, իր ճանաչած-զգացած, նկարագրած նյութից է գնում «րանաձնը», դեպի գաղափարների մթնոլորտը: ոյս «գաղտնիքը» ճշմարիտ, մեծ, Հարուստ գբակա-՝ Ստեղծագործական ու

դեպի գեղարվեստակա

նության

նախապայմանն է:

շվոր, ամենակարող ն ամենաբանուկ սկսեց իր գրական կեն«դաղոնիքին» տիրուպետելով՝ ՀրանոՄաթնեուսյունը Չափազանց«անակնկալ» էր «ԽՕԽՇՕԵՆՕՈՇԼ» թերթի թղրոկսադրությունը: Հեւո ունեցած նրա Հարցազրույցի մի կետը. մինչ գրողների մեծամասցի նությունը, այսպես կոչված, «քեման», «նյութը» Համարում է ածանցային՝ գեղարվեստական մյուս տարրերի ճարարբերությամբ, Մաթնոսյանը ենց «թեմային տիրապետելն էս Ճամարում ամենաառաջնայինը, դրա ճետ կապելով գրողի «աջողության սկզբնապատճառը: «նյութի», «թեմայի» յուրացումննրով աչքի ընկավ նան Մաթնոսյանի ստեղծագործության 270-ական թվականների Ճճատվածը: այս շրջունի հշանաձողերն են «Սառերը» ե «Մեր Ստեղծագործության երկուսն էլ տպագրված 1928-ին, մեկը իբրն «7հվազքը» Հավաքածուները, գրքեր: ծական», մյուսը իբրն «պատանեկան»ընթերցանության յոտրերքի գրող, վերլուծական-փիլիսոփայական ԼինելովՃճիմնականում նան է երնույթների դեպի Ջակված այնուամենույնիվ, Հրանտ Մաթնոսյանը,

Արվեստի

ու

գրականուքյան այդ

ընկալումը («Արջը», «Միամիտ սլատմություն» քնարական-ռոմանտիկական կյանքի (տյուդներում,«Մենք ենք, մեր այրերի» Հովվական-սարվորոյլին կաՃայոց հրաղզահքներում, լույսի ճերոսների «Բեռնաձիերիչ դրվագներում, նկարագրություններում )։ սլույտ, կապտամշուշ, կապտանհրաղ բնաշլարճի Ստեղծագործությաննոր շրջանում, իճարկն, չեն վերանում քնարական տեսագծերը, մանավանդ Ծմակուտի բնության պես-պես կողմերը ներկայացեն ն, ճակառանող Ճատվածներում,սակայն ինչ-որ տեղ դրանք նվաղում

շեշտերը: վերլուծսկանպատումային ե զրնգուն, տարերքին Խկարագրական պատկերների Առաջին

կը, ուժեղանում

են

պարզա-

Հնչերանգին լուր, Հեգնական գրքի պատումներում Հատկուղես «Ծառերը» փոխարինում են փիլիսոփայական չնչերանգները

ինչպես ն առաջին շրջանում, գրողի արձակը զարգանում է մարդադրության ն կենդանագրության ուղղություններով, երկու ռումով էլ ի «այտ բերելով գեղարվեստական նշանակալից արժեքներ: Պատումիցպատում, դեպքից դեպք Սմակուտըվելի ու ավելի է Հճայտնաբերում իր ներքին, բազմաշերտ, բազմակողմանի կառուցվածքը: «Ճանըասետությունից» մինչն «Աշնան արեի» Հովիվների ւպարզակենցուղ («երկրի ջիղը») մարղկանց տորբերաղիրք դասավորությունը, «Բեռնաձինբից» մինչն «Գոմեշի» ն «կանաչ դաշտի» փիլիսոփայական սուզումները, գյուղական էտյուդներից մինչն «Սկիզբի» ն «Ծառերի»բարդությունները,-սա մի դինամիկ, դժվտրասաճ ընթքոցք է, ուր ճակատագրերը(մարդկային ն կենդանակերպ բնավորությունները) երնան են գալիս ավելի ցայտուն ներքին տարողությամբ ավելի ճարուստո Հրանտ Մաթնոսյանը՝խոր Համոզվածությամբ, մարդու էությունը մհկնաբանում է ոչ այնքան ժառանգական-գենետիկական Հատկանիշներով, ոչ այնքան բնազդիերով «Ճոգեկան գրգիոներով», որքան այդ էության վրա իր ուժեղ դրոշմը դրած սոցիալական չՀահդաոմանքներով. հրա պատումի բոլոր ոչ միայն «ազատ» չեն, այուլես ասած, «դրսի ազդեցություննեՃերոսները րից», այլն իրենց արարքներով, վորմունքներով արտաճայտում են Հենց այդ «ազդեցությունների» -ետնանքները: "նրա Հերոսների Համար Ծմակուտը աշխատանք է, կլանք ու ճակատաԴրա մի ուժեղ դրվագն Լ «Աշնան արեը»: Հայերեն ամսագրային ուներ «երկրի Այս վիսկի Հրատարակությունն է արտաճայչիղը» վերնագիրը, որն, իմ տպավորությամբ, ավելի ստույգ տում նրա գեղարվեստական բովանդակության էությունը: մեզանում ն այլուր, անճամար անգամ Քննադատությունը՝ ձել է այս վիպակին՝ Աղունի կերպարի կապակցությամբ: գերազանցորեն է կրում վիղայլին խնդիրների ծանրությունը: Այս իսկ իրապես, Աղունը աազկրում մնացել ստեղծագորառձճասարոկ Մաթնոսյանի արնի» «Աշնան ն կերպարը Սիմոնի ու

ու

Ի

նշ

անդրադար-

`"Ճլմարտության. պայմաներում. ասվայե.. մի ասա`

է`

Անան թարագան, ալաչատավանլի, ամաչեն, պարներիցմեկը: ծության

Հ"

Եթե կարելի

տրոնում է,

Ար:

է այսպես ասել՝ Աղունը վիպական Ճճյուռվածքիբուն կեն-

իսկ Սիմոնը՝ եղրհրում, թեն երկուսն էլ Հավասար դեր

են

կա-

տարերքի վեռնար: է, Սիմոնը՝ Հնազանդ, ոգին մոլեռնող, մաքառող,

նաթ ՛

..՝Խառեվածքային

տարբերությամբիսկ նրանք տողզրում ԻՆ «մեմուարն» է ամբ: Վիպականպատումի ձնը Ռղունի Հարսնություի մանկության, խորթ մոր դալածանքի, վերաբերմունքի,Սիմոնի

տյս

սերով, նույն

որբի անցած կյանքի՝ ու

Հարազատներից՝ Հրորին իրավա անապգկային կյանթջի» այլնայլեզրերի վիրավորանքների, գրբ-՝ միխոսքով՝«շան Դրո առտազած

`

վազներոլ, ԱղունիՀուշերի կծիկը բացվում բեռ ուրախյ-Հպարտ, չ

Այլեսնա

աշնանային «րը, երբ նա

. ավագորղու Է նրկան՝ ու բարձովշտապում

պատրաստվում.ճալա է.

է այն իսկ

.

ու

ամուսնանալ:

երբեմնի

ծ

«անիծած ճարսը» չէ,

այլ Հ

մոտ,որը,

ինքնագիտակ469

ԱՅՏԸ

կության եկած, տուն

տեղ դրած,ամենքից անկախ գեղչջկուչին, որն յդ դիրքին է Հասել «սառոր պատերազմի» զենքերով, եր մարդկային իրավունքների՝ գոյության գործարար սկզբի Հաստատման ուղիներով: են գյուղական կյանքի բազմազան տե« մեմուարիտ մեջ երնում Աղունի սագծերը՝ երեխաներն ու ձիերը, Հնձվորներն ու մյուս «տղերքը», Հայր Իշխանն սկեսուրը, գանգատներն տրտունջները, կոլտնտեսության դգործերն ու մենատնտեսիզբաղմունքները, բնությունն կենղանական կազմը: նրա «մեմուարում» ամենից ավելի Հաճախականությամբ,սակայն, երնում է Սիմոնը,սկսած ամուսնության ժամանակից, երբ նրան որակավորում են «աշխատող տղա է, դուրգար՝ Ճյուսն, Հնազանդ», մի խոսքով «արճեստաէ իր «կենվոր» բառով, մինչն այժմյան դիրքը։ երբ Աղունըարտաճայատում սափիլիսոփայության»ճիմնական կետը, ճետնյալ բանաձնային դարձվածքներով. «ամբողջ աշխարչը Սիմոնին պարտք է», «աշխարՀը գալիս գնում է, իսկ մենք պինդ ցեղ ենք, կոնք», «մեր ցեղը գործ է անում»... Ալխոների նման ռոանջված-չարչարված» ղունը եր մհնախոսական պատումը աստիճանաբարթոթափում է սռօրետկան խոռվությոն, տռօրնեական կենցաղի գծերից ն բարձրանում փիլիսոփայսկան բարոյախոսության մակարդակը՝«Այս աշխարճն ի՞նչու է այսքան դժվար»: «Դժվար աշխարճի» ցայտուն վավերացումէ է նույն ինքը՝ Սիմոնը. հր ճակատագրով, բնավորությամբ, կյանքի ընքացքով: 122 Աղունիմիջ բացորոշ արտարոայտվումհեն նրա զարմանալի տոկուեռանդը, անկախության ն ինքնագիտակցության նության ճետ նան ուժն բնազդը, իր աշխարճի, ընտանեկան օջախի՝ տան ըմբոհումը, ապա Սիմոնի մեչ նույն այդ զգացական տարերքը արտաճայտվում է ավելի խորքից, Ճոգեկան ընդճատակից: Սիմոնը Աղունի Հակադրությունը չէ, ինչպես կարող է թվալ առոջին նրա շարունակությունը, նրա բնավորության այլ Հճայացքից, չշեշտվող,չցուցադրվող տարբերակը: կերպարում, առաջին տեղում է մարդկային նրա մեջ նես, ինչպես Աղունի արժանապատվությանՀատկանիշը, որը կապվում է ոշիթատավորի ճոզերբասն դեմքով, լոակյոց այդ գեղջուկը ամբողջ էունության Հետո Մեծագլուխ, թյամբ, մարմնի բոլոր բջիջներով ու նյարդերով աշխատանքի ճետ է: Աշխատավոր՝ այս ճասկացության ամենաճշգրիտ ու տարողունյսկ նշանտկությամբ: ի՞նչ է նրա տրածը: Առավոտվող գնում է աշխատանքի, վերսդասնում երեկոյան, երկար երեկոն կարճում Հայրական տանը, գիշերը գալիս եր խրճիթը, քնում այնտեղ, որպեսզի վաղ առավոտյան նորից գնա աշխատս:ն| Քիչ եվ այսպես ամբողջ տարին, ամբողջ կյանքում: տուն կառուցելու Աղունը, թեն «օր չի տալիս» Սիմոնին դլաճանջներով. անվերջկարգադրություններով, նույնիսկ երբեմն ծեծվում է, սակույնինքաւմնախոստովանությոն պաճերին գտնում է, որ ինքը սիրում է Սիմոնին, Մեջ, բողջ էությամբ նվիրված է հրան: Աղուն-Սիմոն` փոխչարաբերության կորուստներ, որը Հոգեբանական ամուր ճիմնասակայն, տեղի են ունենում վորումով մեկնաբանում է Մաթնոսյանը: Աղունը, տրվելով բարեկեցություն ստեղծելու տարերքին, չի նկատում, թե ինչպես գյուղի որբնեսյրիներըլուռ "Քե ինչպես ձեռքից գնում է Սիմոնը, ն կարողանում են անդամ նվաճել Սիմոհի սիր.' նախանձով են նայում իրեն ու

ու

ու

ու

-

ու

:

տը:

Դրա ապացույցն

մական կապը:

է

Սիմոնի | գյուղի Հճարսներից մեկի՝ Սոնայի, մտեր-

«Աշնան արնեը»ՀրանտՄաթեոսյանի ստեղծագործության մեջ այն զըր-

վածքն է, որով խաչավորվում են նրա գեղարվեստական-բարոյախոսական ճիմնական մտաճոգությունները: Գեղարվեստնտոճասարտկմշտապես դիմում է ոչ թե իր նյութի՝ ար-

տացոլմանանմիջական յսռարկայի,մասնակի այլ յուրաճատկություններին, պատմում է կյանքի ամբողջության մասին, ժամանովի ճամընդճանուրբոէ բացատրվում «Աշնան արնի» նկատմամբ մասին: Սրանով վանդակության

բացառիկ խնասմքուտվերաբերմունքը: քննադատության Բանիէությունը ոչ թե Աղունի կամ Սիմոնի, կամ Ծմակուտիկենցաղի մատուցումն է, ոչ թե իրականությանգծերի բառային ինքնակերպարային

տիս յուրացումն է, մը,

այլ

այդ

ոչ էլ անգամ «գյուղական պրոբլեմների» վերարծարծուբոլորի օգնությամբ անչճատին Հասարս'կության, կենցաղի ու

քաղաքակրթության տագնապալից Ճարցերի պատասխանների որոնումը: Մաթնոսյանըայդ Հարցերին պատասխանում է ոչ թե ուղղակի-Հրապարաբնույթի բանսաձներով,այլ ժողովրդական կյանքի խոր Ճերկուկախոսական մով: Գրողը ժողովրդականկենցաղի՝ կյանջի իսկական ակունքների մեջ ճայտնազգործումէ ճշմարտության, բարու, գեղեցկության, խղճի չափանիշչները, դիմելով, իշարկե, իր Հերոսների չոգեկան աշխարճին, ինքնազիտակցության ընթացքին, որով ի նրանք գնում են ինքնաճաստատման՝դեպի իրենց Մկիզբը, դեպի արմատը: Սկիզբներիզաղափարըչ-- իրավացիորեն նկատել է իգոր Զոլոտուսսկին «Ցեղի Հավերժությունը» Ճոդվածում",--Հը. Մաթնոսյանի արձակում ունի «առանցքային նշանակություն», «Հավասար մակարդակի վրա է «ցեղի», «տոճմի» զաղափարիՃեո: Այդ գաղափարի կրողները վիպովի էջերում երնում են իբրն մարդկային անճատականություններ՝այս Հասկացության ամբողջական, անթերի բոճշգրիտ ըմբոնումներով,-երենումեն բարոյականություն վանդակությամբ, ոչ թն աշխարչճիմիագիծ պատկերացումներով, այլ ճարուստ, բազմակողմանի կյանքի տարերքով: Հենց այս կետում էլ արտաՀայտվել է Մաթնուսյան-արվեստագետի չույլ ձիրքը: կերպարը, իբրն գլխավոր կերպարներից մեկը, ճայտնվում է նան «Ծառերը» գրվածքում, որի էջերում Մաթնույանը նրան դնում է չրի ն բարու, ուժեղի ն թույլի, Հաղթողի ն պարտվողի սաճմանագծերը մեկնաբանողի փիլիսուխույյոկան կեցվածքի մեջ: Մինչ «Աշնան արնումչ Աղունը իրականության առրչն կանգնում է իբրե դեմ՝ Հանուն արնի տակ «սմերկացածթուրս՝ պատրաստ կոիվ տալու ամենքի տեղ ունենալու, իր ծմակն ունենալու, ինքնությունը ճաստատող գաղափարի: ապա «Ծառերիսմեջ, ի վերջո, լիցքաթուիվում է մեջը եղած «ուռնաուտյանը զծերից՝ Հանուն բարության տարերքի առաջնություն: Աղունի արտաբերած առաջին իսկ նախադասություններըորդուն ուղն չարի են բարու ղած Հանդիմանություններն նյութով.«վա՛վրչեսչ խեղճ եսչ ճույսս, իմ թանկս, լա՛վը չես, առաջնիեկս, իմ չես, որդիս, լավը ղավա՛կս, մեջդ վրեժ չկա»: ՛

-մոունի

Վրեժիկորստյանգիծը կասլելով որդու Հորականպապի «քնած-թմրած», Ճոզնած-բարի արյան Հետ, իսկ իր Հոր՝ իշխանից սհրող ժառանգականգիծը ճամարելով ուժեղ, գործող, վրիժառու տարերք, Աղունը, նրա 4ետ ն արձակագիրը,ոչ միայն չեն սրբագործում վրիժառությունը, այլե ժառանգական տվյալների միջից կողմնորոշվում են դեպի «ավեաիքյոն կողմի արյունը»,-այսինքն՝դեպի բարությունը, ներուժը, մաքրությունը, խիղճը: «Մառերը» նույնպես Աղունի «մեմուարն» է, ինչպես «Աշնան արնը»: Այդ երկու նույնաճերոս գրվածքների «տարբերությունը» Հանգում է այն բանին, որ մի դեպքում՝ «Աշնան աւրնում», գործ ունենք սովորական ընտանեճետ, «անիծած Հարսի» վի. կան կենցաղի Ճճուշային մանրամասնությունների ճակում Հայտնված ճերոսուճու ծառացումների պատումի ճնտ, մյուս դեպնույն կենցաղային փաստանյութի փիլիսոփայական քում՝ «Ծառերում», իմաստավորման Հետ: Ճիշտ է, արդեն «Աշնան արնում» կար աշխարչի փիլիսոփայականընկալման տարրը, սռկոայն «Մառերի»մեջ այդ ընկալման առձեռն ,ովյալներից ձնավորվում է փիլիսոփայական ամբողջական կառույց, ինչպես ճիշտ նկատել է երիտասարդ քննադատ Սարգիս Փանոսյանըիր է: Վկայակոմենագրության մնեչ՝ «Մառերի» Աղունը ցեղի պատգամատխոսն չելով «իշխանյան»-«ավետիքյան» արյան բաղադրությունները, նա, իճարկե, մի ակնքարթքաշխարՃճիշարժիչ ուժը ճամարում է չարությունը, սսսկայն իր այդ «տեսությունը» շուտով նա սրբագրում է բարության, խղճի, վերջիվերջչո՝ ուժեղին ներելու կամ չարի ն բարու բեեռների մերձեցնելու եղզրակացությամբ", Աղունն ասում է՝ «մեր ցեղում սեր չկա»: Դաժան խոսքեր՝ իր տոչճմի Հենց այդ գիտակցությունն էլ Աղունին մղում է ներդաշնակության, Ճճասցեին: Հավասարակշոության, սիրո ափերը: Սա է «ՄՍառերի» փիլիսոփայական խոր `

ննթքաբնագրիուղղությունը: իդեալն է նան «Սկիզբը» պատմվածքի բովանդակու ՛Ղերդաշնակության քյան ծանրության կենտրոնը: «Սկիզբը» խորոգիրը չիմք է տալիս ենթադրելու, որ խոսքը գնում է վիանկախ պոկի Ճերոսի՝ Արայիկ տղայի կյանքի ճանապարճի սկզբի շուրջը, նան է այն բանից, որ ալդ խորազծի մեջ արտացոլվոոծ փիլիսոփայական ստեղծադոր«ակիզբների»իմաստլս Այն իմաստը, որը Հրանտ Մոթնույանի ծության «առանցքներից» մեկն է։ հր մտաշտղացման մասին արձակոագիրի ասել Լ. «Ցանկանումէի գրել ...շափաղզանցղանդաղընքաց։, տեսողական ն Հոգեբանականմանրամասհություններսվ Հարուստ պատմվածք այն տղույի մասին, որը, լինելով չափազանց թույլ են փոքր, կտրիք է զգում Հովանավոբությոն ն պաշտպանության,ասկայն իր վրա է առնում պատասխանատվունե՛ ե՛, եթե կոչզեք, ամբողչ աշխթարճաիր ամբողջ ընտանիքի, թյան լուծը ես էի պատմվածքը վերայդպես էլ կարգի պատասխանատվության:

ուզում

նագրել՝«Աուծը»12:

Արայիկ տղան բնության զավակն է, ինչպես Մաթնոսյանիշատ Ճճերոսկապված են իի անտառի հղններ, նրա նախնական զդգոացողությունները ձորի, իր աղբյուրի, ստր նանիստի, եղնիկների, մոռուտի, իր ամպ գագաթների «ճետ: է գագաթներիբյսրձունքից, Արայիկը կյանքը զննում ցանկանալով ու

ու

եր»

ՍՈ

դաշնակության բերելանցյալն ներկա ժամանակները, իր ժամանակը խա-

չավորել Հորեղբոր «ծառույին ժամանակների Հետ: ժամանակը» Ճճաճարենուբնի վրա փորադրել է «Սառային Քառ

թ

խոզ էի պահումմի ամպոտ

օբ

«Անդոանիկ

էբ» մակագրությունը, որը

լու-

անդրադարձումներ է ունենում Արայիկիներաշխարճում. ին, ժառային ժամանակներում խոզ էին պոաճում, ծառը, Անդրանիկը,«մի ամպոտ օր էր», իսկ Արայիկը նրանց մեջ չեր, ամռան օրով Արայիկը եկելնատել էր ծառի տակ ն պարապ-սարապ դգրել՝ «փրայիկ Քառյան». Արայիկ տղան ծառային բնի ներգործությամբ սուզվում է «ուշերի ոլորտը՝ կեցության դրամատիկ շերտերի, որոնց դեմ ուղղակիորեն ծառանում է անցյալից ներկայի մեջ շարունակվող, Ճորհղբոր վաղեմի «ծառային Ճաշվից» իր կյանՔի նոր Ճասակին փոխանցված, այսինքն՝ տղային իբրն ժառանգություն փոխանցված կենդանի, գործարար ն մաքառող ոգին: Արայիկ տղայի էության իսկական ժամանակը նրա կլահքամուտն է, նրա Սկիզբը,որը ն արքնացնում է բացասական դրդիոներ ոչ սկզբնային երե-. վույթների դեմ: տղան իր «Ճաշվումների», իր ճուչերի մեզնակետից՝ կեցություն Արայիկ երանելի,բարձրադույն իմաստով ներդաշնակ չոդգեկանպաՀին անդամ վերապրում է կյանքի դրամատիկշունչը. «...Փայտը լուռ խուլ էր, փայտի մեջ խեղդվում էր սեպը, ն սեպի չետտ խեղդվում էո տղան»: Այնուճեւտն՝«Տղան տնքաց ն լսեց իր տնքոցը:։ եվ իր «որ տնքոցբ: եվ իր ցեղի տնջոցը»: կյանքում: նրա 4ետ միտՏղայի«տնքոցը» ունի սկզբնապատճառները սին Հառաչում է ամբողջ տոճչմը, Ճառաչում է այլն բանի Համար, որ կյանքում ավելանում են «ակիզբներիկորստյան» փաստերը, որ պարզության երբեմնի աշխարճը ողողվում Լ բարդ ժուղակներով, որ մարղկային կեցության ծառանում են բաղմատեսակ խոչ առաջ խութեր: իր անուրջների, երազների Հետնից ընկած Տղայի գիտակցության մեջ տեղի են ունենում այնպիսի եհ դեպի մաքառում, դեպի «դրամատիկ պայթյուններ», որ երազները շրջվում որոշ ճշմարտությունների Հայտնագործում: Դրանցիցմեկն այն է, որ Տղան այլասհրող դերը մարդամբողջ խորությամբ զգում է սանարդարությունների կային ճՀարաբերություններում: Այդպիսի դերով են Հանդես դգալիոքաղաքից գյուղ խուժուծ ճովեկները, այլ խոսքով՝ քաղջենիքհրը: Ֆղայի էության մեչ քափանցաժ «մածուցիկ խոշերի» (Ֆ. Մելոյան) միանաշխատ կենցաղի ջոցով արձակագիրըիր զինումների ոլորտն է առնում բազում-բազում արտաճայտություններ: Այդ զննումնհրի մի ցայտուն դըըվագն է Արայիկի «ողեկան պոոթկում--«մենամարտը» կեռնիկիՃետ՝ վերջինիս պապի Ճիշատակինկառուցվող աղբյուր-Ճուշարձանի տեղանքի վրա: «ասկիզբը»՝ի դոմո Բախվում են արդարությունը ն սնարդարությունը, ն «Ստարուտինջ՝ի դեմս ավանտոչմի ավանդները շարունակող Արայիկի ոտնատակ տվող Լեռնիկի: դական բնական ճարաբերությունները «Սկիղբներիկորստյան» օտարացման երնույթն է «Խումճար» («նենդասնեռակետը: վիպակի գողզափարական նին ն մեոլյը») Հերոսին՝մայրաքաղաքի կինոաշխարճ մուտք դործած Արմեն Մեացոաարձակագիրը անց է կանյան անուն-ազդանունով ապագա ացենարիստին, Իդաատուկ

ու

ու

`

'

կացնում

«բարոյականփորձարկման» միջով, փորձությունների՝

ստուգելու

նրա անկախության ն ինքնության աստիճանը՝իրարամերժ կեցության խաչ-

փերուկներում, Միանդամայնիրավացի է ե բովանդակալից վիպակի անվաե մեռյալի» փոխարեն «Խումճար»: նափոխությունը՝ «կԿենդահին Արմեն Մնացականյանըպատմում է իր մայրաՍցենարիստ-ուսանող քաղաքային կլանքի մեկօրյա տպավորությունների, կյանքից ստացուժ այդ դգրգիոների,մարդկանց-շրջսպատի ճետ ունեցած շփումների, Հանրակուցս:ն այլնի մասին. Մեկօրյա րանային կենցաղի, ոհստորանային թարախճանքի չպավորությունների գրանցման մեկնակետը «ճին, ծմակուսոլյան «սարուձորային», Հնձվորային-Ճովվականկյանքի վերչուշն է, որ Արմենին թելադրում է Հետնյալ նշանակալից եղրակացությունը՝ «եվ այդ ամբողջ օրը նրան այնպես դատարկ թվաց», Այդ մեկ օրը Արմենի դիուսկցության մեջ երնում է իբրն մեռյալ կէտ, որտեղ իրենց տեղն ունեն կինոսցենարիստ Վաքաբերգին ասպիրանտ նվո բովանդակալից, բայց ըստ էության դատարկ խրսՕղերովայի արտաքուստ տախոսությունները, մորուսավոր ԱրտաշնսՎառլամովի կեցվածքը: որը երեսի թանձր մորուքը ներկայացնում է իբրն ճարգանքի տուրք ճայլոց եղեռնի միջաղեպը»ռեստորանային Հանրակացարանային զոճերիՀիշաւոսկին, ն այլն: խրախճանքը ի դեմս Արմեն Մնացականյանի Հրանտ Աաթնոսյանը ներկայացնում է այն Հերոսին, որը փորձում է իրչսկանության քաոստյին վիճակների լաբիըինթոսում գտնել ապրելակերպի Հստակ գիծ, մեռյալ կետին Հակադրվող կեցության կենդանի սկզբունքներ: Արմենը,արձակագրի մեկնաբանությամբ, բարոյական նկարագրով, նույնպիսի մաքառող է, ինչպիսին են նրա մյուս գրվածքների Ճերոսները, Թեն նա նույնպիսի օխոովարար-կովարար-պատերազմող» չէ, ինչպես «Աշն նույնպիսի ելազաճայաց, իր նան արնի» անուրջներիետնից ընկած Աղունը ռոմանտիկ չէ, ինչպես Արայիկ տղան, սակայն նա նս էության խոր ծալքերում կրում է «խոովության» ն «երազանքի» գեները, որոնք նրան բերում են դեպի «Սկզբի» ճանաչումը «նս գյուղում եմ»: նրա ներքին խոռովությունն ուղղված է աշխարձի ապամարդկայնացնողկապերի, բնական ճարաբերությունների անկման երնույլթների դեմ: Այդ խոովության նպատակակետըայն բանի ինքնագիտակցումն է, որ պետք է ի մի բերել էության «իախստսկան բննոները» (այս դարձվածքով էր Պարույր Սեսկը սաճմանում ներքին միասիր սեփական, ծմակուտլան ճարազատ ն օտարա-չ նության ճանապարտճը), մուտ, խորթ գրգիոների միջից սաճմանազատել արգասավոր սկիզբը: Այղ տնից եկաձ լուրերի ն իր «ակիզբը» գրող-սցենարիստ Արմենին է ճասնում Հոր «Համբոյական» շնչի նամակների, իր «Գիքորոկան» մտապատկերների առաջ շարունակ ճայլտնվող սարերի կարոտի, չնձվորների ։շխատանքի, Ճուշերի կծիկի, ճանրակացարանում գյուղից ստացած խնձորների տարածած բույրերի ն Ճճարակիցզուգորդական զգացողությունների միջոցով: եվ ասեն «ոչ սկզբային» կլանքի տիճանաբար նրա մտապատկերներից«Հիռանում պատկերները` Անտոնիոնիի«Գիշերը» ֆիլմի իրիկնային ամաիլները, իր «խումճարային» վիճակի գծերը, քողաքոային կենցաղի մշուշները: Բանի էությունը, իճարկե, չե Ճանգում քաղաքակրքության ն ճովվերդության անչճաշտելի Հակադրությանը, այլ՝ ավելի կարնոր գաղափարի: Դ:

այսօրին շատ անչրաժեշտ բարոյական արժեքների դարավոր մարդկություն կուտակումներիպաշտպանության խնդիքն է, այն արժեքների, որոնք տիճանաբարիրենց տեղը զիջում են մարդկային քանդվող, սկիզբներից «էաս-

բարքերին:

ռացող

.

ինչպեսԱղունը,ինչպես Արայիկ տղան, ինչպես Արմեն Մնացականյանը, Հրանտ ՄաթնոսյանիԳոմեշը նս՝ Համանուն պատմվածքից, ասպարեզ է մեծ եկել ինքնաճչաստատման

կս ինքնաճաստատումը նպատակով: Գոմեշին

տրվում է մաքառման, անդուլ մաքառման գնով, այն մաքառման, որի Ճան-

գիրվանը իր սկիզբների Հայտնագործումմ է, Սկզբի Հետ՝

նան

տոճմի

գտնելու րունակության: Գոմեշըդուրս է եկել ճանապարչորդության՝ ի ր Հարազուտին, «Հեռուների շեկ չովիտներում մշուշների Մեկին, որը՝

շա-

այն

տակ գոմեշների շոգած խմբերի» մեջ թախծում է իր Համար, կանչում է իրեն, նրա ճանապոարճորդությունը շարունակվում է ձորից անտառ, անտառից գյուղ, գյուղից քաղաք, քաղաքից անչայտ Հեռաստաններ երթուղով: Վերին աստիճանիդժվարանց ճամփորդություն: Գոմեշնանցնում է անտառի եզրով, գյուղի եզրով, քաղքի եզրով, անդունդների վրայով, Հայացքի մեջ ճոճվում են «սարաճարթի ուրթերը», իր դեմ պատնեշներ են դաոնում բետոնն ու տռֆալտը։չ աչքերի սսոչն աղոտանում են կսնաչ չովիտների վրնգուն գույները, շներ դեռ ճանապարչին էլ երնում ին «ուղեկից» աղվեսներ, գայլեր Գոմեշի ճամփորդությունը բառիս ուղղակի իմաստով մաքառում է, մաքառում այն բանի Համար, որ աշխարչին վերադարձվեն չովիտների ու բերի մաքրամաքուր թախիծը, բարձունքների ն Հեռաստաններիվիեճությունը, «կանաչ աշխուրճի» նե «նարնջի արնի» գեղեցկությունները, աշխարճին վերտդարձվեն նրա Ճճեքիս'թայինեզրագծերը: Այդ նպատակին է կոչված, օրինսկ, պատժվածքի իմաստոլից խորչրդոնչանը. «Սարի գլխին մի կտոր սպիոակ կար, սառույցի վերեր խանձարուրի կապերը լուռ քանդում էր մի սառույց փոքրիկ ամպ: Ամպի տակ Հրճվում էր տրտուտիկը, իկ ամպի վրայով, նախիրների վրայով, բազեի, սարերի, ուրթերի ու անտառների վրայով ուրիշ էին մի մեծ արն»: աշխարձների մաքուր քամիները Ճուրծրալով տանում կողքին պատմվածքում տսնմիջսպեսՀայտնվում այս Հչհքիասթի Աշխարչի է առորեական-իրսսկտն կերպը. «Գոմեշն արածում էր ձորակում»: եվ այսպես, կության մհջ կրելով ողբերգականլիցքեր, ԳՓոմեշրշարուխակում ն ավարտում է իր ճանապարչճորդությունը,նորից վերադառնալով «Հինգերորդօրվա հրեկոլուն, աղջամուղջի Հետ, երբ տավսրը մեկնակետին. ծանր կրծերով կիթ էր գալիս, նա Հոգնա՛ծ-Հոգնածմտավ ուրթ: նա ուրթ մտավ Հերկից եկող եզան պես, «նձից դարձող մշակի, դարբնոց գնացող նման, որպես գյուղի գութունի պես, կեսգիշերին տեղ Հոսնող ճանապոարբճի նա ամռան հկավ, կանգնեց թոկովհրի միչով երեկու Ծանրումեծ սպասող ղիքե Հին վրանի դռանը, ն ինքը վրանի չսփ էր, ու Հոգնած մոլնդաց. ը՛րբմ' ու

սա-

Փա՛նյ--ասաց նանը,--եկա՞ր»: Գոմեշի ճանապարճչըտառապանքի ճանապարճ է։ Այն էլ դժվարին, ոչ սովորական տառապանքի: նա վերադառնում է դեպի հր սկիզբը, դեպի իր ինքԱյդ ճանապարձճով նուքյան ճանաչումը: է արձակագիրը, «Արնեիտակ մի Հոգնած գոմեչ էր գնում»,-պատմում տեմիաժամանակ նկարադրելովգոմեշին ոչ իբրե «կյանքի ունսյնութցյան» --

ռխլքներին Հետամուտ արարոչծի, տայլ իբըն մեկին, որը փնտրում է աշխարՀի Հեքիաթային կառուցվածքը՝ իրական գեղեցկությունների տեսքի մեջ: Գոմեշը քայլում է դեպի աշխարչի լուսաբոցյան ւուսրերքը, ղրական բնակաի գոյաձնր: Մաբքաոման ուղիներով, գալարումներով, նա, ի վերջո, ճասնում է գոմշացուլի կանչին, Դրան Հետնում է որձակագրի նուրբ միչամաությունը՝ «Աշխոարչը դարձավ աշխարճ», «Գոմեշը»պատմվածքը ոչ թն գոմշամարտի սովորական նկարագրուչթյուն է, այլ փիլիսովույական անզուգական ասք՝ մաքառման, մայրություն, ինքնամուացնվիրումի, սպասման ու ըղձանկյանքի անճանգչելի կարոտի, Քի քենմաներով, որոնք, ի դեմս Հրանտ Մաթնոսյանի, գտհլ են գեղագետո

փիլկաոփային, Մաքառման՝ինքնաչաստատման շունչը

զարկերակվում է նան «Մեր վազքը»՝պատանիներինՀճասցեագրվածժողովածու, պատումներում: Ռչ անզուգսկան ասքի մեջ, որում զարմանալի քափանմիայի «կանաչ դոշտը» վերարտադրել է կարմիր ձիու ն ծեր մայր գայլի Մաթեոսյանը ցիկությամբ մենամարտի ոիթմակահ ելեէջները, յլն «Վազքը»,«Պատիժը», «Հացը», «իմ գայլը», «Բաց երկնքի տակ չին լեռներ» պատմվածքներում, որոնց պատանի «գործող անձինք» գերավանցապես պատերազմի դաժան տարիների գյուղի անչափաճաս տղաներ են: Պատերազմը ավերածության ճետքեր է թողել նան Հեռավոր Ճայկական փոքրիկ լեռնային գլուղում. «Ռազմաճակս.տից քառասունութ տղա ետ չէր եկել, քառասունութ 4Հնձվոր, ոայլվոր, հզ-` նարած, ուսուցիչ, մաճկալ, փոյտաճատ, Ճյուսն՝ մի ամբողջ զնգուն Համերգ»

(«Պատիժը»):

պատերազմականիրականության ժի ուրիչ՝ բիբլիական թափի լոց էին տեսարանի նկարագրություն. «Մեր մայրերը Հունձ էին ահում լինում. Ձիերին տարել էին պատերազմ--եզների չետ բանում էին լոց էին լինում: Գուլպա էին գործում ու լաց էին լինում, Հետո լուռ էին լաց լինում, Հետո երգելով էին լաց լինում: երգելով լոց էին լինում ն լացի մեջ ԱՀա

նան

ու

ու

ասում

էին

«Պիո՛ն»,«Գիքո՛ր»:Մենք «Մարտիրոս», «Շաքրո՛՛ջ, «Շաքրո՛ո»,

նրանց լավ չէինք տեսել, մենք նրանց չէինք ճիշում,

մեր մայրերը լացոտ էին «Շաքրո՛ո՛», ն Մեր սիրտը լցվում էր մի տեսակ երգի միջից ասում ծանր տխուր ուրախությամբ, մի տեսակ թախծոտ ուժեղումյումբ, ինչ-որ «նձի էին նրանց արտերում մերկ տղերքը եղել՝ ճույսով: Դեղին, խշշան թուխ, տարել էին պատերազմ, գերմանական տանկերի ղեմ։ Փափուկ սարերի մերկ երամակներըքշել էին պատերաղմ, գերմանական տանկերի դեմ: Մերկ այդ հրամակից ոչ մի ձի ետ չեկավ: Տղերքից մի երկուսը եկան, ն մեր մայրերը էին լինում նե լացի միջից ասում էին. «Անդրանիկն եկավ, Շաքրո՛ոչ լաց («Բաց երկնքի տակ Հին լեոներ»): նման դրամատիկդրվագներ կարելի է վկայակոչել նան մլուս պատմ-

վածքներից: Ճայտնի Այդ պատմվածքներիննվիրված վերլուծական Հոդվածումռուս քննադատ Վ. Տուրբինը ընդգծում է «այն ժամանակ», «այժմ», «ճետագաորոշիչ դերը Մաթնոսյանի յում» Հենակետային բառ-ճասկացությունների

շարադրանքում:

|

ճողվածում՝` ուկրոինոցի հվգենի Գուցալոյի, այդ պատմվածքկոորղինատները Ճարաբերվում են ների «տղաների» տշխարչճազգացոկան

Մի

այլ

«սարերի ձայներին», այն ստրերի, որոնք մարմնացնոսմ են «մարդկսոյին ոգու բարձունքը»: ՀրանտՄաթնոսյանի գեղջուկպատանիները,իր։շպես, Հզոր ոգու մտրմեն: խԽացումներ «Բաց երկնքի տակ Հին լեռներ» պատմվածքում այդպիսին է պատմողը, այդպիսին է նան Հովիվ Քառանց Վանին՝ «մի բիչ ժաղրածու, աչքի բիբն սպիտակած» Վանին, որի Հուզմունքներին Հոկադրված է անասԳլխսվոր մառնագետի հաիստ դործնակունությունը: նապաճության Վերջինս խոսում է ոչխարի չուտի արածեցման անգլիկան փորձի՝ էլեկտրալարերով բաժանված տեղամասերի, «թույլ Հոսանքների» մառին, չանդգելով Հովվության ավելորդությոն մտքին: Գչխավորմասնագետ... գյուղի Ճճոգսերին աէչոդի,անտեղյակ, անտճաղորդ են անձնավորություն, որին Հակադրված նույն Վանին, պա պատերազմից վերուդարձած Ասատուրը, այլնս ուրոխության որը ժպիսներ է Ժեսչալներով սլարգնումերեխաճերին՝ «փայտը ձորերի անտառներից եզներով կբերի»։ «Բաց երկնքի տակ չին լեռներ» պատմվածքի գլխավոր դերակատարը, իշարկե, Վանին է, սարերի վերջին Հովիվը, ինչպես նրո մայրամուտը ներկայացնում է արձակագիրը: ՀովիվՎանին գյուղի ։սրթուն ոգին է, Հասարակությանվստաճված սնձը: Հին լեոնրում, ինչպես մեկնաբանում է գրողը, Վանին պաչշպանումէ| ժողովրդական Ճամայնքի շաճերը (անմոռաց է նրա երկխոսությունը թուրք Ճովվի Հետ՝ գողացված շան ձագերի կապակցությամբ), Հպարտ է այն գիտակցությունից, որ ինքը «լով չոբան է», սիրված է Ճճաւմագյուղացիներից, չնայած խեղկատակույին-ծաղըյսծուականշարժուձնին: Գյուղի կանայք «նրան շրջապատեցին, իրենց երամի մեջ առան նրան, խոսելով-խոսխսելով, քաշիտնտո րելով-Ճրելով, ծիծաղելով-լացելով տորան Լոլանց Հարսիդուռր, ն ուրդրսից դուռը փակեցին: Լոլոնց ճարսը դուլրձավՔառանց ճարս, ցին էր»: Քը լոտ Վանին ձուլված է Հայրենի բնությանը: հրա Հարազատ որդին է, ներո անմիջականչ-տարերայինփիլիսոփան: «-- Գիտեք ինչ Հովիվ Լր, գիտեք ինչ կատակէր անում, գիտեք ոիրչոն ինչքան էր բարի... Հրճվանքը մեջը չէր անղավորվում, բաժահում էր ամբողջ ուրթին»: Նրա աշխարչճրբնության աշխարՀն է: Քաղաքը, չնայած Հրաշալիքինրին, ամեննին տեղ չունի Վանու գրգիոների մեջ: ՀրանտՄաթնոսյանի վարմանալի ուժով է վերարտադրել գյուղի «վերչին Հովվի» մայրամուտը: «...ԱՀնիձորի մեր բաց սարերն էին, ն օդանավի աղմուկը չՀավասարապես մաղվում էր Սնանի, սարհրի, ավտոմեքենաներիվրա, որոնցից մեկի մեջ Զարիկն Զավենը փոխնիփոխասում էին Վանուն. Հիմա քո սարերը կերնան: Մի բիչ էլ Համբերիր՝քո սարերը կերնան: Հենց որ սարերը տնսնես՝ ցավը քո միջից կանցնի: Այ, Ճիմա-չիմա կտեսնես»: վանու պատմությունն ավարտվում է ողբերգուկան Հնչեղության տեսարանով. «ՊատերազմիցՀետո, երբ ես փոջը էի ն սարում էի ն Վանու Հաերբ գայլը շատ էր, ն բոլոր Հովիվների Համար միայն մար շներ դողուցա, մի մաշված Չամբորկար, հրբ Վանունհ ամուսնացրին, հիբ Ասատուրը բաու

.

:

ու

--

--

--

--

նակից եկել էր, երբ Դանելոնց Արտեմ Քեռին դեռ շվի էր փչում, երբ Բուրքերի քոչը գալիս գալիս էր, այդ գարնանը աճա Հովիվներին Հրացան Լին տվել, ամեն մի կրակոցից շները ցրիվ էին գալիս--ն այդ գարնանից աճա տյդ շունը ճանաչում էր չրացանը, վախենում էր Հրսցանից, բայց ճիմա չփախավ, մնաց այդտեղ, գերեզմանի վրա»: «Վերչին Հովվի» մայըսմուտը ներկոյացված է խորՀրդանշական բովոն. անդակությամբ, մոտս'վորապես թումանյանական«սարերը մնացին որբ չորան» դարձվածքի ոգով: ինչես «Բաց երկնքի տակ Հին լեռներ», ալնպես էլ գրքի մյուս պատումներում ներկս'յացվոծ են «ցուրտ, քաղցած, դաժան աշխսր4ի» բնորոշ «Կասարսոազղեցիկ պատկերներ՝ պայքար գոյության Համար («իմ գայլը», նան մաքառում չճոգեկան պարզության Համար («Մեր նաչ դաշտը»), ապա հն, իճարկե, ծանր կյանքի վերամարմնավորման վազքը»):Տիրապետող շեշտերը, մանավանդ «Պատիժը»պատմվածքում, որի բոլոր գործող անձինք՝ տղան, ճայրը, Հորեղբոայրը,պսպն տատը, մայրը, Հարնահները, բոլորը դրված են մաքառման դժվարին ճարաբերություններիմեջ, Այսուամենայնիվ, այդ պատումներում կահ լուսավոր չերտեր, որոնք ն Հիմք են տվել քննադատին՝ խոսհլու նորագույն Հովվերգության ժանրատեսակի ստեղծադործման փաստից: դարիս Արդեն Հիշատակված Հոդվածում Վ. Տուրբինը գրում է. «Թեն տեխնոկրատը... երկրի ծհրեսից չնջում է «ովվերգությունը--պաստորալը, սակայն գեղարվեստականայդ Հնագույն ժանրաձնեըվերածնունդ է ապրում՝ օրչներդելով Ճովվին, «թեմի-շոտի առաջնորդին», աշխատավորին, միաժամանակ ն այն քուրմին, որը մարդուն միացնում է կենդսսնիլնության ՀԼյո, ե՛ կերսկխոտի, ծաղիկների, ծառերի, իսկ ամենից ավելի՝կննդանիների՝ Հետ»: ն՛ րողի, զոճի «դժվար աշԱյնուճետեքննադատը գտնում է, որ Հրանտ Մաքնոսյանի խարչը», ըստ էության, «բերկրալից «Հովվերգականաշխարճ է», այդ աշխար4ի Հովիվը ոչ միոյն իրական կերպար է, այլն «կերպար-2իշողություն», ուր 42ովիվը որի ուղիներով էլ նա վերստեղծում է ոեփական պոաստորալը, գոյություն ունի ոչ միայն իբրն դարավոր պատմական տնցյալի երնույթ, ոչ միայն իբրն ժամանակակից իրականություն, այլն իբրն ապագայի բղձանք.«Հովիվը մեկնաբանվում է իբրն իդեալ, իբրն իքրսսկանացածհրաղանք»6: Պաստորալըենթսդրում է նան բնություն, որը Մաթնոսյանի ստեղծագործական երկրորդ շրջանում, Հակապես «Մեր վազքի» պատումներում, բնուերեում է ամեննին էլ ոչ Հովվերգակուն գունագծերով: Ընդչակառակը, թյունը դրանցում «նհրդաշնակության» մեջ է մարդկային «դաժան աշխար՞ի» Հեւտ՝Խիստ «...2ին գոմերից հերքն, Համարյա թե անխառադեմ. էր, ձորի անտառում, քարուտ լանջին տողոյի Ավետիք պապի խոտճարքն Մ ծ անտառուտ լեռսւն ծՀարությո'ն բացատուր՝ վրայովՃրագթաթ տառների լքվծ Հին ամփոայի Բոլորը, Հին բ ոլորն գուլերն պապի խոտճարքը: այստեղ՝ Մ բոյն չէր աղբյուրի կապույտ մի գերանդի էին, ոչ տեղ շարժվել: տակ, բաց լանջին մի երկու ժումով եղել էր տղայի Ճայրը»: Բնության դրամատիկ շնչի վերարտադրությանառումով Մաթնոսյանի պատմվածքն էչ. արձակի բարձրակետը, անտարակույս, «կանաչ դաշտը» ու

ու

,

ու

ոուս

ու

Լն

ու

մեջ Հազիվթն Հայոցգրականության

գտնվի ալդ պատմվածքի գունավոր բնության զուգաճեռր. Թերնեսմիայն «Միրչավը»: Պառտաճական չէ, որ Հրանտ Մաթնոսյանը ոիրաճարվածէ Մ. Սարյաին (նրան «սմարում է «նոր ճամփաներբյսցող»՝ ավելի բարձր գեղանկարչից), նակ ապա Մինաս Սվետիոյանիգունույին Հյութեղ, ծանրանիստ տարերքին չէ նան, որ քննադատության մեջ Հճայտեվելէ Մինասի ն ՀրանՊատաճական տի ներքին ճոդեկան ազգակցության տեսակետը: Դրա Համար ամենավճռական կովանը «կանաչ դաշտի» բնապատկերհերն են, որոնց ճկուն գունախոաղերով վերարծարծվածըմի մեծ դրամա |՝ իր ազատությունը, իր կյանքոյին վայելքը, իր տոՀմի շարունակելիությունը չար ուժերից պաշտպանող պառավ կարմիր ձիու ե «եղյամլ ՀատիկէԼրի նման աստղիկներով» ծածկված քուռակի կերպարհերով: Բնության Հեթանոսական-տոնականշունչը կրող փոքրիկ ծովիվը բացում է «սյուժետային պատմությունը» ժայոհրին բոխվող կայձակների, կարմիր ձիու ն քուռակի պաճի նկարագրությամբ, որին «ետնում մոր-ղավակային Ճարաղզատության է բուն դրաման. «կանաչ Հովտի մեջ անշարժ կանգնած, գլուխը բարձը՝ կտրմիր պառավ ձին երկար նայեց «ովտին ն երկար ունկնդրեց լոությունը: Ամեն ինչ առաջվա պես էր, կաղնին կեցած էր Ճանդարտ, ժայոր նիրչում էր: քուռակը թոչկոտում էր մասրենու մուտ. եվ կարծես թե կարելի էր արածել, բայց կարմիր ձին մռութը չիջեցրեց մինչե գետին, գլուխր կտրուկ վեր նեե տեց սպասեց ականջներըսրաժ՝ որաալու ճամար տովտի բոլոր թաքուն ձայները: եվ սպասեց ոունգները լայնացրածժ՝ զգալու Հովտի օտար Հուտերը: Թիթեռները շրշում էին, բզեզները երգում էին, առուն խոխոջում էր, վիզը ձգածժ՝քուռակը պտտվում էր թիթեռի ետնից մասրենու շուրջը, բայց պառավ կարմիր ձին ուզում էր լսել ոչ այդ ձայները ն ուղում էր տեսնել ոչ տյդ պատկերները: Հովտում,Համենայնդեպս, վտանգ կար...: Այնուճետն՝ «կանաչ ծովոի մեջ այդպես անշարժ կանգնած էին ժսայոր». կաղնին, մասրենին, ձին: մայորնիրչում էր: կաղնիներըսպաճով զրաչների մեջ լցվում էին ճյութով, ն կաղնու ճամար ամեն ինչ լով էր: Մասրենին իր Փաղկեբաժակները բացել էր արեգակի դեմ ն արն Վր խմում, իսկ կարմիբ պառավ ձին զայրույթից ղողում էր։ երբեք,ոչ մի անգամ Հովիտը ձիուն այդպես չլր դավաճանել»: նախադրամայի գեղանկարչականՃակաղրություններով Հարուստ :ղաէ առսվել կարնոր շերտը՝ բուռակին փրկության 4Հատռած տումին Հետնում արագրնթաց ղզամբիկին «թշնամի» գայլի, զամբիկին «օգնության «ասած ծովվական գամփո շների ն դսրձյալ գայլի, կարմիր ձիու ն գորշ գայլի սուր, անչաշտ մենամարտը, գայլի նաճանչջը,կարմիր ձիու թոիչքը, գայլի ՀակաՀարձակումը,կարմիր ձիու պարտությունը ն Մատըկանաչ ճովտում. «Շները կորցրին գայլին, ապաս կորցրին նուն Ճետքը, բայց երկար ժամանակ պտրտոռնում էին կանաչ ճովտի մեջ, ուր «իմա մրքվում, վազում, խառնվում նել (ր ժայոր, ճանդգիստկանգնած էր կաղնին, իր մի հրկու ծաղկաբամակը ցող Հավաբելու էր պարզել մասրենին, ն ուր ընկած էր կարմիր պառավ իու մարմինը: Քուռակը կանգնած էր մոր մոտ ն մի բիչ անչանգոտանում էր, կարծես թե արղեն Հասկանում էր պատաճածլո: Մայրամուտիտակ ամբողջ Հովիտը լուսավոր կանաչ էր։ ն սն էր, շտտ ձիու կարմիր Ժարմինն ըիՊառավ ժուգ սն էր պառավ կարմիր ձիու չուրչը: ու

կած էր

ալդ

սե

շրջանակի մեջ: Այդ

սն

շրջանակը ձիու

ն.

գայլի կովի տեղն

էր...»:

կանաչ Ճովիո--կարմիր ձի--սն շրջունակ. այս գունախաոնուրդը, ըոտ է էության, արտաճայտում կեցության մի «Հատվածիպարունակություն՝նախկաղա գեղեցկության վեչությունից մինչն փլուզում, որը սակայն, ոչ միայն վերջնական չէ, Հավիտենուկան չէ, այլն իր մեչ կրում է նսխնականի վեէ բադատրձիարգասավոր Հատիկը. այլնի բացասման իսկ կետից սաճմանում ես, կանաչ չովիար կյանքի վերածնունվը. «երբ բլուրների գլխից նայում

լիովին կանաչ է, կաղնին վեչորին կեցած է կաաչ Հովտում, ժայոր նիրչելով ունկնդրում է ամպերի շրշյունը, մասրենիհ հր չծինգձատ ծաղկաբաժակը պատելէ արնի մակ ն կանաչ դաշտում կապած արածում է աստղամի ձի... պարղ Աստղածաղիկճակատով ձին բարձրացնում է գեղեցիկ գլուաը, ն նրա աչբերի մեջ արտացոլվում են ժայոը, կաղնին, ծաղկած մասրենին, կանաչ Հովիտը ն կապույտ երկնքի սպիտակ ամպերը»: Փոքրիկ Հովիվը ասքային պատումը վերստին շարունակում է այն կե«կայծակը չոր ճայթյունով տից, որտեղից սկսել էր մի քանի տարի ասաջ. ե թաղվեց կանաչ գենի շպրտվեց ժայռին, մի կողմ բախվեց որձաքարե է կոյծակներով, օտար ձայներով. մեջ...». կանաչ Հովիտը վերուռին լցվում նե օտար բույրերով, սպառումներովն զայրույթներով, մտրուկին իր ւ"ււոտարանն է կանչում պառտվ կարժիր ձին... Հյուսնլով կանաչ Հովտի ասքը, Հրանտ Մաթնոսյանը թափարբքումէ շեր ոի՝ աշխարճի էպիկական յսնսաճմանության չերս-ի կյանքի բարձրագույն էպիկական ներդոշ կու: մեջ, այսինջն՝ դրամայից կառուցում է աշխարտճի են բոլոր բնություն կաղնին, ձգտում ժալոը, Մասերը՝ թյան պատկեր: Սրան մասրենին, Հովիտը, երկինքը, ամպը, ձին, ծեր ճովիվը, փոքրիկ «ովիվը, որը տվյլոյ իրուգամվփոշները, նան ձագերի Համար որսի ելած մայր գայլը, դրության մեջ ներկայացնում է «մայրական բնազդի», իր յտոճմի մշա. նության Հանդույցը ն ոչ թե միայն աշխարչճի«չար ու դաժան» սկիզբը, ինչ-

կարող է թվալ մակերեսից, ինչպես երեաց մեջբերումներից, Մաթնոսյանիարձակում գույնը իլ' էրա է վերցնում Հոգեբանական զննումների, սյուժետային բովանդակության պաճայտման կարնոր դեր: Արդարն, գրողը տիրապետում է աշխարճլ գունային գաղտնիքներին: Այդ մասին գրել են Մաքնոսյանի ստեղծագործության մեկնաբանները, ը, հգոր ՋԶոլոտուսսկին, վերջինս նկատել է. օրինակ,կամիլաՇուքուրովան | «Սմակուտը ամուր կերսլով անմիչոպես քափանցում ժեր գիտակցություն Դրա գույները բոցկլտում են կրուիբրն Հողի կերպար (ն նախակերպոար): Ռրովչճեւոն կով, ինչպեսգույնը կարողէ բոցկլտալ միայն Հայառտահում: աչքերը կանաչ է» արջի այստեղ, միոյն արնը այդպես «Հոկա-վիթխարի կարմիր անտառի խորքում, կարմիրնժույգները, վառվում են միայն սոյ ն.սպիտուկ ձյունը միասին Հանդիպում են, ճանապար4ձը շեկ եղնիկները, ն միայն այստեղ՝ լեռան գագաթին, իսկ նարինջ ղամբիկին կարմիր դելի եղդին դուք ուրիչ տեղ չեք Հանդիպի։ Դեղին արնածաղիկը, կարմիր գելխեղդ կապույտ ծուխը, լարված ղամբիկը, ծխնելույզի շունը, սն գոմեշը,նարինջ են աչքերդ: հն, Գույներն այդպես այրում Հագեցած գույները, վառ, խելաճեղչ սես

'ա-

այրում

են

ներում»1:

Հրանտ Մաթնոսյանի ժամանակակիցՄինաս ԱվետիսյանիկտուվՀ

դեն

)

"

ի

"

80-ական թվականներիգրական երկերը՝ «Տերը» կինովիպակը, որն

ար-

են դարձելէ կինոժապավեն, «Անձրնեած ամպեր»վեպը,նշանավորում

անցումային որավ՝ պատումի պարզ ձենրից դեպի առավել բս'րդ, բարդացված ձները, դեպի բազմաձայնոկան տրձակը։ Սա ծրանտՄաթնոսյանիՀամար դառնում է դեղարվեստականխնդիր, ինքնատոաջադրահք,որի մաին նսա պատմում է «Լեզվի 6: պոեզիան» Հարցազրույցում Այդ Հարցազրույցում նախորդ բոլոր դրվածքները ակնչայտ սխալմունքով «ամարելով «մեննախոսություններ», որոնց մեջ իբրն թե իշխում է «լեղվական մտածողության» մի կհրպ, մի հղանակ,--Մաթնոսյանը «Տաշքենդը» Համարում է «սկզբունքային բազմաձայնության» փորձ, որում իրար են Հոնդիպում Ծմակուտի գեղջկական ամենատարբեր ն իրենց տարբերության Հճնջ չափազանց տրտաճայտիչ «լեզվամտածողության տարերքներ»: Բազմաձայնականարձակի կողմնորոշումը, անտարակույս,կապված Լ Ճյուսիսաժերիկյան ն լատինամերիկյան արձակի, մոսնավորապես Ֆոլկների ն Մարկեսի վեպի նորագույն վանդների լուրացմոն Հետ: Վերջերսռուս քննադատ 1ն Աննինսկին, գրախոսելով «(ատինաամերիկյան նոր վեպը» քննադատական ժողովածուն, գրեց. «Այդ վեպի ազդեցությունը զգացվում է ժամանակակից խոր»րդային արձակի վը Ընթերցողը Հեշտությամբ կարող է բերել ն ակիչտայտազդեցության օրինակներ Չինգիզ հ ոչ ակնճուլտ (բոյց ես կարծում մինչն եվգենիեվտուշենկո Այքմատովից եմ ավելի խոր)օրինակներ՝ «սկսածՀրանտՄոաթնույանից մինչե վրացական նոր դիցավեպը»"": ՄարկեսիՄակոնդան«Մենության Հարյուր տարին» վեպում ն Ֆոլկնեբի Յոկնապաոտոֆան ֆանտաստիկական,բայց ն իրական այդ բնակավայբերը կանխորոշել են Մաթնոսյունի գեղարվեստոկան սաճմաիՇմակուտի ների ընդարձակման, այսինքն՝ ոոցիալական-բարոյական նոր խնդիրների առաջադրման պաչանջը: Այդ պաճանջից ծնվել են ե՛ «Տերը»,ն՛ «Տաշբեդ» վեպը: նախ՝ «Տերի» մասին: Սա նմակուտն անտառապաձ Ռոստոմ ճակաՄամիկոնյուն-ՄՍարգւյանի տագրի Հոգեկան ներքին շարժումների, պսոոմությունն է՝ ժարդկային այլնայլ Ճարաբերությունների ֆոնի վրաւ ֆրա կյանքը, ինչպես Հանձնարարումէ ինքը՝ Ռոստոժը, «ես»-ի փոխաընեն օգտագործելովպատումի «մենք» Հոգնակի եղանակը, նման է լեգենդի ասենք, որ «մենք» կիրառությունը Հավասարարժեք է այն բաՄիջանկյալ որ դեմս Ռոստոմի խոսում է Սմ սկուտի ճամայնքը: նին, ի ԱՀա նրա «կյանքի լեգենդի» բնութագրությունների շարջը՝ քրոջ աչքեու

րով.

«--Անչեր-անմեր իմ Անտառից գտած, --

-

ախպերբ... ծնունդ իմ ախպերը... կգա կռրորի... կգա ծիձ կտ, քամին Պախրեն աստծու

էս ոտավոր երկրում մի կենտ ձիավոր իմ Ռոստոմը... Իմ Հպարտ քագավոր ախպերը... աղքատ էս միլիոնանոց ձմակիցը մի կոպեկի օգուտ չպոկեց ու մաքուր մնաց, գրպանը դատարկ իմ ախպերը: --

-.

-.

--

--:Կ

--

Իմ

ազատ

ախպերը...

Ռնմեր իմ ախպոր վրա

մեր

եմ

եղել, եղել... Բարձրբարոյսկան իմ ախպերը... Մի օգնական չունեցավ իմ ախպերը... Ժողովրդի թիկուն իմ ախպերը...»:

իմ

ախպոր վրա

հս

քուր

Ասես

նս

հմ

վիպերգից պոկված մի ղրվոգ է, այլնհքանանմի ժողովրդական ու է բնութոաւգրություններից ջական, խոր, այնքան տպավորիչ բովանդակալից յուրաքանչյուրը: սա պատումային արվեստի «Հրաշք» է, ինչպես ճրաշալի են հրապես, «Տերը» կինովիպակի շատ ու շատ էջեր: ինչպես հրնաց վերոբերյալ բնութագրուՏերը,անտառապաՀ Ռոստոմը, թյուններից, դժվար ճակատագրին միաժամանակ բարոյական վեչ նկարադրի տեր մարդ է: կյանքը նրա Համար եղել է կորուստների ահընդճատչրղ22 Անտառի ծնունդ, անզավակ, անարծութ, աղքատ, անչաճասեր այդ մարդը, այսուամենայնիվ, ունի բարձր առաքինություններ, որոնք կապված են նախ ն առաչ Սմակուտի Ճամայնքի չշաճերի խոր գիտակցության Հետ. «ժողովրդի թիկունք իմ ախպերը»: նա թիկունք է, անտառի իսկական, բարձրակարգ Արդարն, Տերը, որը ստիպված է դրամատիկականուժգին բախումների մեջ լինել «ոչ տերերի», սպառողների, քաղքենիության ետ: եվ, այսպես, պատումի ի ծայրում Ռոստոմ է, մյուս ծայրում՝մէ»ցյալ տնտեսության ղեկավարը, նրա «Հպատակ» բաճկոնավոր սողաները, ճին տոչվիքխորի չափերով կինը ն այլք Վիթխարին՝ Անտառաբնակների մից սերած Ռոստոմը՝ Ծմակուտը,նրա անտառները,խոտճարքները,սարհրը, լանջերը, ամեն-ամեն ինչ Համարում է տերունական-տոճմական, ուստի ն վկայում է՝ «էս երկրում ինչ-որ լինում է՝ ամեն քարութփի Հոսմար մենք պատասխանատու ենք»: Ասում է նան, որ ինքը պարտավոր է «էս երկրի առաջ ընդօրինակելի տիպար լինենք»: Տիրոչինքնագիտոակցությանայս մակարդակը Ռոստոմին թելոդրում է Հպարտ որպես երկրի միակ տեր՝ մենք ճետնյալ կեցվոծքը՝ «ինքնումեծար մյուս օրը դարձյալ մեր նժույգի վրա էինք»: Թեն նա ինքնամեծոր մարդ է, այլնքան Հպարտ, որը ասում է՝ «Ծակուտի տերը դեո չի մեռել», սակայն այդ կեցվոծբի դեպքում իսկ անզոր է Սմակուտիանկման երնույթը, այն Ծմակուտի, որը «ղեպի վ:"ոան խափանելու է փոխվել, բայց անունը ղեռ Ծմակուտ է»: Հենց ուլդ անվան ճամար էլ է սոալի։ ամեն տեսակի օտարոտի երնույթների դեՐ սնՌոստոմը կոիվ է գետափնյա «ին տառտնտեսության ղեկավուրի մինատան, որը կառուցվում ն այգու ջրաղացի տեղանքում, Վիթխարիի(«Օրիորդհեք, տիկին եք, ինչ եք... էս փչացնումեք...5), ոնտոււագող Ալբերոի,օղ ցագալիսհեք ժողովրդին ն է մուսլիո անտառի Հորուտությունը յոր: գեղեցկությունը, բոնի, որը կուլ տաբուլծ, վայելող խնջույքասերների(«Կենտրոնը մալյ'դով Հավաքվել տառը վաղը գալիս է») ն այլ ու

կարելի է առել,որ «Տերը» գրվուծ է Աներկբույորեն

իբրն ժողովրդո կաի վիպերգ-ողբնրգություն, այնքան նշմարելի նն էպոսային արվեստի չա նտ նիջենրը: էպոսային մասշտաբների կրողը ոչ միայն Ռոստոմն |՝ իր ուժգիս քՀոլնգնության սաճմանագծերով, այլե Քույր Շուշանը՝ տղբասացությամ: աղոթք-օրճնություններով, «Ռոստոմի Ճույս, Ռոստոմիլույս» խոռք|րով նրան մեծասրողկինը, այլն «աշնան մաքուր արնի տակ ելեէջող մեր 5|ն... մաշված երկիրը», այլն ճակառոսկ բնեռի Հերոսները՝ ղեկավարը («խաղեինպարոնտերն ինքն էր՝ մեզ էր խողեին ասում»),նր Մեն ոււուսն տեսքի. ոմար չարչարվողնհրը, աղջկա «Հեքիսթ-երազը, այլն անտառի տիրոչը անո ռից «օտարացնելու» վերադասի «ճրամանը: իշտ է նան այն դիտողությունը, որ Ռոստոմի կերպարով Մաթնոսյունը արծարծում է ոչ միոյն բնության,տոճմի պաշտպանության խնդիր, աղն մոն: նան բարոյական Հին արժեքների պաճպան այդ արժեբների Ռոստոմը պատգամախոսնէ. «Ժողովուրդեք, Հավաքվել եք, մի երգից-երաժշտությունից, մի զրույց-սվլատմությունից,մի խաղից-տեսարանից... նայողը նայի, փառավորվի, աւի՝ Ճայ ժողովուրդ է...»: մեջ ամենեին էլ «Տիրոչ» մոտիվը Մաթնոսյանի ատեղծագործության են մինչն «Հովիվներիինքնավար նորությու: չէ (դրս. տկունքները Հանում Հանրապետության» ժամանակները). ըատյց ամբողջոկան աշխարձճայացբի տեսք է առնում «Տերըս ն «Տաշքենդ» գրվածքներում: Դրանք արտացոլում ն: ծմակուտյան չամայնքի փլուզմսն երնույքներ՝ Հասնելով ողբերգական շիկայմոն։ Ռոստոմը այդ ողբերգությանկրղա է, մոնումենտալ մի կերպար, որը ցավագնորեն, խոր կսկիծով վերապրում է Մակուտի՝բարության ն սիրո աշխարճի, կործանման իրողությունը: ու

ա-

սմժբողջ էությումբ Հո'կված ՀրանտՄարքնոսչանը

է դեպի գեղարվեստա-

շուրջը բանակոիվները թեն նոր չեն, , կան ճշմարյոությունը: Պշմարասությոն են մեսլ դգրուկանությանկենտրոնակուն Հոնդգո:լցնեսակայն շարունակում րում: Դրանց ընթացքում սսռավելապեսչոշավվում է կենցաղի |է կեցության Ոչ թե ճշմարտությունների խւնդիրը, որին յուրովի է պատասխանում գրողը: երկու ճշմար։ություննհերի անջատման, այլ դրանց սերտաճման տեսայդ

Մեկը մյուսի պայմանուվորվածությամբ: կենցաղի ճշմարաությունը իբն կյանքի նյութի ճարազատ վերուրուտյական դրություն,կեցությանճշմարտությունը իբրն նույն նյութի փֆիլիսուխ Այստեղ է Հենց Մաթնոսյանի արձակի գեղարվեստական իմաստավորում: մեժ ուժը. Ալդ արձակը ճետաքրքրականէ ոչ միայն կյանք ձիերի «ՀռվասՄսքնոսՀայացքով Այս այլն գեղարվեստականխորությամբ: տիությամբ, է Հայ մարդու ազգային բնավորություն կայանը արտաՀայտում իր իդեալը՝ պակցությամբ: իրականությանբազմաձայնական(պոլիֆոնիկ) արտաճուլոման պատանչ չը նշանակում է տեսանկյուններիբազմազանություն: Դրան է 4գտում Հրո:նո Մաթնոսյանընան «Տաշքենդում» («Անձրնած ամպեր»): բարդությունը պայմանավորել է գրվածքի սյուժնտաԲաղզմաձայնական քով:

յին որ

«միջուկի,

Այստեղ

հս

նվազ չափը: ճն, ուղում հմ վիճել ձեոն Հախվերդյանիմի տեւտասկեւտի

Ճիշտ է, առնչվումէ վեպիսյուժեին".

որ

է Մաթնոսյանը խուտովոնում

իր դրվածքների սյուժետայինկառուցվածքի ճիշտ է, «վրիպանքը»,

որ

ես.

ճամաչափ սյումետայրն պոաւոմություններիճեղինակ չէ, ճիշտ է, ոչ քե Հասարոկացումների, այլ բյորդայումների պայոում է, Ինչպեսբարդ է նրա նյուքը՝ փլուզվող գյուղաշխործը: ՄեջբերելովՄւթնոսյանի ինքնախուսովանությունը «ոյուժեւտոային մտածողության» «ոռնզորություն» վերբերյալ «Վոպրոսի լիտերատուրի: ամսագրի ճարցավբույցից, նոն Հոսխվերդյանը աչքաթող է անում մի «ասված, չԷտո ամեն Լ իր ։ոռեղը.«իսկ նորից սկոում եմ կարուել սյուորը ինչ գցում ժեն, սեփական փորձով Համոզվել,որ սյուժեի մեջ ես կորցնում եմ ինձ, իմ դեմքն հմ կորցնոմ»: «Անսյուժնտայնությունը»հրա ալձակի տռոանձնաշատկություննէ, թեն չեն արձակագրիինընաբնորոչումները: Պիշ է, նատ չունի այնքան էլ ստույգ դասական իմասասվ թյուժեներ, «դեսղթերի սրակյոլ, լով դաչտավորվոֆ ան. նրա դրվածքներում՝ մեկում ավել, մյուսում պակաս ընղմեջություն», լույ, են չափերով գործում «Խերջքին սյուժեներըչ՝պատում:երի, առաց «վիչերիչ... ինչնէ. «Տաշքեհդը»ՀրանտՄոքնոսյանի այն գրվածքն է, որում նվաղադգույնի է Հասցված դեպքերի Հերթականությունը ե առավելս:գույնի՝ գյուզրույցը մենախուությունը, երվղական ճամայնքի ոմիչտկան խոսքն խոսությունը, ռեպլիկը, վերճուշը, սրախոսությունը, կոլամբոչրը ն ույլն: ակումբում Ճավաքված ծժակուտցիները ընդճուտում չումիցող Գյուղական խոսակցություն են բացում իրենց մտաճոդող խնդիրների, առաջին Հերթին՝ Սմակուտի անկման շուրչը: վերադասի «սիրուն անկյունը», Ծմակուտ փոքրիկ գյուղը (եոնաչճովտի վարչականորեն դաոնալու է Հովիտ գյուղի կցորդը: Այս կարգադրությամբ Հարաբերությունը իրողություն է, եղելություն դրողի ծննդավայր ԱՀնիՀորի ն 7արնան Աթան գյուլի տարիների վեճ: նմակուռը ըմբոսուսնում է «անօրինականության» դեմ, այն երնույթի, որը սպառնում է վերչնականապեսքայքայել գյուղը: Քայքայման բնորոշնշանն այն է, որ անճետացել են ճին Ծմակուտի առարկայականնշանները՝ կոոպերատիվ, դպրոցական ղանդ, կասի միջոցգնալու ցսնկո:ներ, կոլխոզ, «Ճամայնքի» անդամների մեջ սրվել է քաղաք

կուռ որ

ու

նրա պատումը

ու

"

թյունը: ՋանդառԹեանը՝ Հչովիվներիցմեկը,

իբրն անձամերաշխության դրսնորում, վերադառնում է չկայացած «շուրջերկրյա ճամփորդությունից», մյուսը ՍիրունԹեիկը,մտքում դնում է գնալ Տաշքենդ՝իբրե թե կարնոր գործով, այնինչ իրականում ցանկանում է փախչել Սմակուտի սատրնրից: Հետո ուրիշ, մեծ մանրըգեպքեր հեն Հիշատակվում ծմակուտցինհրի խոսակցության մեջ, խոսվում է որբեւյրի կանանց, տղերքի, գյուղական են սաշների, զյուղական վերջին ձիերի մասին, որոնք անտերխրխնջում ու

բարությունից, Խյսխանձից, չարությունից, րերում,խոսվումէ գյուղացիների ամեն-աժեն ինչից, փոխՀարաբերություններից, լավությունից, Խորաթափանցէ Ֆ. Մելոյանի նկատումը. րստ որի վեպի բազմաշերտ «...խոսքը խոսք է բերում,Հուշը՝ Ճուշերիշղքա, ն պատումի Ճյուսվածքում դյուրագրգիռ Հայերենը անարձագանքչի թողնում ոչինչ ո՛չ լուռ ճապուկ ե ոչ էլ խելքային որնէ շ."րմրմունջ,ո՛չ աներնույթ հրանգափոխություն ու

ժում...

ա

ն

շարժմանՀեւո ոլատկերվում, ծծի,երանգի, նկարվումէ

նան

խուքըչ

«դեղարվեստականփաստագրությունը», կենսական նյութի այս «լեղարվեստական պատճհնաճանումը» մտային զգայական սյնպիսի սաշարներ է բացում, որ՝ գրողական ոճի իր դործառնությունից անկախ, իր ներկայությունը կարող էր բերել նան որպես վիպակի բովանդակություն ասելիք...»11 Դրանցառանցքը, սակայն, գյուղի ամայացման երեույթն է, որը գլխա վոր պատմողը ձնակերպում | «ետեյոլ կերպ. «Մմակուտի գլաին կայձան է տրաքելու»: ինքնուրույնությունից զրկվող Սմակուոռիգլխւին եկած պատուտասըՃավասարասլեսվերոբերում է նան Հովին, ռրը կորյիում է Հին :»խաղդաճինն որոշում՝ «Մենք կամ կոլխոզ չենք ուղում, կամ Վաթինյանի նախագաճությամբ ենք ուղում...»: Մի խոսքով ոչ մի բան իր տեղում չէ, ամեն ինչ վերածվել է Քաոսի, մեկը մյուսի լավը չի ուզում, «չոբանների ցեղը» կարիք է զգում նոր չոբանենրի, ով կարողահում է՝ իրեն գցում | քաղաք, զորացել են բարոյական ընչաքաղցությունը, այլասերումը,անմարդկայնությունը: անկարգ այչ իրադրության մեջ խորճրդանշականիմաստ է Քաոսային, ստանում «Տաշքենդի» թեման, որը, ինչպես երեում է բնաբանից, Մաթնոսյանը «յուրացրել է» Ակսել Բակունցի «կածանով»ակնարկի մի փոբրիկ Հատվածից ս 1922-ին Բակունցը գյուղական Հողսհրով եղել է Աշտնիձորում ն գրել վերոճիշյալ ակնարկը, ուր պատմում է եր զրույցը մի ծեր շինականի Հետ, որը գնում է Տաշքենդ՝ մեծավոր տղայի մոտ. Այս «միջադեպը», ինչպես ասացինք, Մաթնոսյանիգրվածքում վերաճում է կենսական ժմիձ. խորճրդանշանիս Տաշքենղ՝ նշանակում է քաղաք, երանելի Հանդրվան... Տաշքենոը՝ նշանակում է նան Հեռացում սարերից, օտարացում սեփական այս

ու

ու

արմատներից: Բնականէ,

Սիրուն Թեանի որոշումը քենսրկվում է ամեն կողմից ն ամենքի մասնակցությամբ: Բնական է նան, որ Սմակուտը ամբողջուկան է դիմադրում այդ որոշմանը, իսկ դրանով արտաճայտելով գյուղի կազմով ը»հռոանկարի ճանդեպ իր անճանգդչելիճոավատը,անճանդստությունը: Տաշքենդի «ճամփորդի» ճանապարճին կանգնում է ողջ ցեղը, ամբողջ գյուղը Արդեն «դրախտային» կյանքի Հասած Աղուն Սիրուն Թնանին է են՝ դիմում Հետնյալ խոսքերով. «Զերոնք, որ փախչում իրենցից են փախեն են չում--կարծում դյուղից տեղից փախչում»: Սա վերին աստիճանի նուրբ նրբերանգ է, որով արձակագիրը նորից դառնում է «Տերի» կենսափիլիսոփայության ոլորտը: ապագան նրա «տերերիջ՝ «ճեձվորների,Ճճովիվների,արարող Սմակուտի ուժերի ձեռքին 1. «Տաշքենդը»խոր, ենթաբնադրային շերտերով Ճճարուստստեղծագործու-. թյուն է, որը դեսնս կարիք ունի չետազոտական մեկնաբանությունների ն՛ ե՛ ձնակառուցվածքի առումներով: Հարցաղրույցների, Ասենք միայն, որ «կրոնքի ժամանակագրությունը» ներկայացնելու Ճոխիղճն ներդրել1 իր ավյունը, իմացությունները, մար Հրանտ Մաթնոսյանը ու ճոգին: ճավատը, իր սիրտն որ

ու

ու

'

ն գրքերի Հարցազրույցներում

Մաթնոսյանըիրեն չամարել

'

ԷՉ

նախախոսքերում մեկ անգամ չէ,

է իր օրերի

ժամանակագիր (ճՂՕՈՑԸՇ Լ)

որ

ն

սեփական եզերքի տարեգիր (ՃքօլԱլԸր): նրա ստեղծագործությունը, արդարն, Հայրենական եզերքի,վերանվան-

է (օ«ժամանակագրուՍմակուտ, տարեդրություն.-ժամանակագրությունն թյունը վեպ չէ, նրանից չես կորող դուրս թողնել ոչ մի օր»,--այսպես է բնութագրելիր պատումների չարքը. Այդ ւտարեգրությունըամփոփված է «Օդոստոս», «Մառերը», «Մեր վոաղՔը» ժողովածուներում, «Տաշքենդ»վեպում,«Տերը» կինովիպակում, մասամբ էլ կինոսցենարներում: Հրանտ Մաքնոսյանի Սմակուտը, ինչպես ճանաչված գրողներից Ֆ. Աբրամովի Պեկաշինոն, խորՀճրդայինմյուս նշանավոր գրողների «փոքր ճայրենիքները»,-- «ճամամիութենականքննաղատությոանբնությագրությամբ, --ճայտնաբերում է էպոսային-ասքային ճարուստ բովանդակություն ն Լպիկական զորեղ շունչ. էականը ոչ թե պատմական իրադարձությունների լայն ընդգրկումն է (էպոսին վերադրվող տեսական թյուրիմացություն), ոչ թե ժա. մանակային ե տարածական ընդարձակ կոորդինատներն են, այլ գեղարվեստական «ձայացքի խորությունը: նմակուտը ոչ լուլնաճամբավ աշխարճագրական բնակավայր է ("յդ անունը Հիշատակվում է լոկ տեղական նշանակության աշխարճադրական ոչ էլ պատմական նշանակալից, տղզգային Ճոչակավոր իքարտեզներում), չեն նան գրուկան փառաբանված Ընդարձակ րադարձություններով տեղավայր: նմակուտի ժամանակային ծայրակետերը առանձին բեկորներ պատերազմի կան տարիների «մանկության երկրի» տպավորություններից,ավելի ամբողջս Հճետնած ւտսրիների՝ 40--20-ական դեպք տեսարաններ պատերաղմին թվականների անցուդարձից, որանց էլ Հավելած ավելի վաղ օրերին վերաբեղրույցներ, վավերաավանդապատումներ, 4Հին-ճին ճուշեր, խոսք բող դրոկան տվյալներ: Չնայած ժամանակային ն ոստրածականճայտնի «սաճմանափակությաԾմակուտը իր իսկ նը», ծմակային անձուկ ,եղագրությանը, Մաթքնոսյանի միպո'տկերացումների բնակիչներիճակատագրերի, բարքերի, Հայացքների, ն պատմական ժամանակեերի չոցով ի ճայտ է բերում առանձին, նորօրյա ժամանակի մեջ ճասունացող-Ճունդապատմական առնչակցություն, խոր հոր բովանդակություն տարբնր-տարբեր եղվորվող սոցիալական-տճոդեոր րեր: Ներկայացնելով «Մմակուտի ւսրեդրությունը», Հրանտ Մաթն»սյանը բնավ էլ Հակված չէ դեպի դաղափարային այս կամ այն շերտի, կյանքի այս կամ այն եզրի շեշտումը: նա ներկայացնում է կյանքնիբրն անընդչատ չաոէի կա ամեն ինչ՝ սոցիաբունակվող ընթացք, իբրն մի սլարունասւկություն, դերոնյութ, բարոյուկան փաստանյութ, ճոգնոր նյութ լական փաստ մի ամբողջ բանակ` մաձների վարքագծի մարդկույին չոշփանիչ, էություն քառում, ճավատ, ծառայություն, խիղճ, պատվախնդրություն, զգացմունք, Հաշիվ, սեր, ատելություն, բարություն, չարություն ե այլն ն այլն: հրար էջերը, կարող ենք ասել, բերելով գեղարվեստականտարեգրության բոլոր յալ

ոուս

`

ու

ու

ու

ու

ու

որ

նան է. եմակուտը ասքապատում ընտանեկոն-ազդակցական-տոճմական

վուրսքանչյուր նրանում,

սնձնավորություն, սկսած ամեխաշարքայինիցմինունի իր որոշակի տանհղն որոշակի դերը: ժուրաքանչյուրի տեղի ու դերի Հայացքով Մաթնոսյանը լուծում է եր ատեղծագործությանվերին խնդիրներից մեկը՝ մարդու մարդկայնության, մարդու կատարելության, մարդու կարոտի, ամենասովորական,«աննշան», գրոկանադիտականվաղեմի տերմինով ասաժ՝ «փոքրըմարդուս, որին ճա. են բաղատ բոլզը վդացմունքներն տագնապները,Հոգեկան մարդկային ու դրգիոները, կլանքը, Ճեղինակային ապրումներն հրսզները, նման վերաբերմունքի դրվածքով,սնշոարժությունից կարող է սոեղաշարժվել Ճամառությունը կրող այնպիմիայն ն միայն գոյության պաշտպանության Աղունն Սիոնը, Անդրոն Գիքորը,Մասի մարդկանց միջոցով, ինչպես, ու ԱրՀրանտՔառյանն րիաժն Աշխենը, Փոքր Ճորեղբայրն Արայիկը, ՀոՋանդառն Թնանները՝ Սիրունը, մենակՄնացականյանը, Ռոստոմը, պայտառները,դարբինները, այգեպանվիվները, ճնձվորները, ռայլվորները: կանայք տղամարդիկ, ածելներ ու ները, մեղվապաՀները, բոլորը-բոլորը, նան ու ջաչճելներ, երեխաներ պատանիներ, Ալթոն, Գունշը, պամբիկներն ն կենդանսկան Հռվատակները, Սմակուտը՝ մարդկույին ամբողջկազմով, աշխարճադրականսաճմանակետներով, սսնզուցյսկան բնդավումբ: շան անուններ, կան,տրոնբ ար Մաթնոսյանի տարեգրության են կապե կամ այն կերպ միմյանց «ճետ ազգակցականչտումական տուն ու է, օջղվո ոչ Մմակուտը այլն ճամար բով: նրանց միայն, ընտանեկան են ոչ. միոյն ծառայում ազգային Ճայրենիք: Սմակուտցիները անձնսսկան ն դրա ճամար բարեկեցությանը, այլն ավելի մեծ բանի՝ ազդի դիմում են նան պատմական Ճիշողությանը: Թեն այնքան էլ շատ չեն ճայոց սակույն պատմության են, թափաներկրի. արմատների այլ դրանք ոչ թե պատմականժանյակներ չն

շարքայինը, շարքայինի

ու

ու

տուլանրն ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

էջերում

կապված՝

ապագային,

Հղումները,

ցումներ:

«Մեսրոպը» պատմվածքում, ն՛ «Մեծամոր» գոլսբանական Ճարցեր շոշափող գրվածքում, ն՛ «Զեղզոք գոտի» դրամատուրգիականստեղծագործությանմեջ: եկ էլ՝ մա-: պատմվածքն ունի երկու շեշտ, մեվ՝ «Մճսբոպը» քամար 5 Հ ---Ներման շեշտն ընկնում է գյուղի ձիապան Մեսրոպին կազմակերպիչԼեռնի «միջադեպի»վրա: Մեսրոպըվերադարձելէ Սիբիրից՝ աքակտիվիստ ն Լնոնի ճետ վարվում է այնպես, ինչպես կվարվեն՝ բարեկամի ճետ, սորից, այնինչԼնոնը՝«զգոն»,«արթուն», պատեճապաշտ, այդ մարդը

Դրանքտեղ

ունեն

ե՛

։

.

ներման,

ճառախոն

նրա ճակատադրում: վճռականդեր է խաղացել Մեսրոպը ուժեղ բնավորություն է (վկայում են «ուժեղ արջի» նրա մտորումները),բայց ոչ վրիժառու: նա ներող է՝ ոչ թե տոլստոյական

նյութով

առումով, Համակերպման կրավորական

ավելի կարնոր մտաճողության:

այլ

-

է Հայոց պատմուչ Ձիապան Մեսրոպըիր միջավայրում առանձնանում նո է այն Լեոյին, կարդալը, եղել էլ մեղքն (նրա թյան քաջատեղյակությամբ պատփության Ազգային Հիշողությունը է որ իբըբն թե «ճնարել Հայերին»): Հետեաբար նան՝ մանրամուտ վերաճում է ազգային ինքնագիտակցության, «Այ տղա, մեր էս Հայ ազգը վայ թե մի մեծ սուտ քառման փիլիսոփայության: էջ,»-- ինքն իրեն մենախոսում է ձիապան-պատմաբանը: ՝

Տ

'

31--661

ռ եչ.

|

"Հար.

Վո տ

չարչարող Մեսրոպին

այս

է ճարցի պատասխանն

էսսեն, «Մեծամոր»

Ճամադրելով պատմության վաղնջական ն նորագույն շերտերը, «ին, «թանդարանային»ն նորադույն շ«աշխարճային» Հայլաստանների զարգացման ուղիները, Մաթնոսյանը վերին աստիճանի մեկնաբանություններ է տալիս «Հայոց առեղծվածին»: Այդ մեկնաբանություններիշարունակությունն է «Չեզոք զոտին» պիեսը, որի տեղ է գտել կիհոսցենարների «Տերը» խորագրով գրքում (1988): «Չեզոք գոտին» առաջին եվագ մեկուսացված է «Ծմակուտյան տարեգրությունից», բայց իրոոկանում գտնվում է այդ տարեգրության գեղարվեստական առանցքի վրա «Չեզոք գուռին» պիեսում, կործանված Անի մայրուանդրադառնում է քաղաքի պեղումների նյութի Հիման վրա, Մոաթնոսյանը «Հայոց դայլի», ասել է թն՝ մաքառման գաղափարին: Ճարտարապետը, վանաձճույրը,թափառականկույր աշուղը, վանքի ծառա Սիմոնը (որը խաչքար է շինում), գյուղացիները, պատանիներըԱնիի պեղումների վայրում, ամեն մեկն իրենց գործին, դառնում հն նան «ճայոց ռեղծվածին»: Մասնավորապեսուշագրավ է ճարտարապետի ն վանաճոր երկխոսուՃայոց թագավոր Վաուժեղ վագրի, Բյուզանդիայի թյունը Քադրատունլուց ն Ճույոց «ծանրաշունչ պատորով թեմայով, այն դիսլոգը, սիլի գաճի թագի մեծ իմաստուէ մության» «ճանելուկը» մեկնաբանվում Հով. Թումանյանի՝ նի, ճետնյալ տողերով. ուր

ինքնատիպ

ա-

աշՏեսավ՝ ատում էհն ամենքն ամենջին, Ամէն Հայրենիք իրեն զավակին. մի աստված, եվ իր պաշտողին՝ ամեն եվ կլանջը տանջանք, ցավ Ճճամատարած: Ո.

ոչ մի երկիր չկա Հանգչելու-Խար, արարչական «անգիստն անխրոով, Ու ոչ մի անկլուն չկա չնչելու Շունն աստվածային լի անվերջ սիրով...7:

այլոց Այս իմապտությունըբանաստեղծիններշնչել է, նախ ն առաջ, Ճակատագիրը,որի շուրջը, «ճին ճշմարտություններ էին արածում երկու պառավ ձի՝ ճարտարապետնու վանաճայրը»: այլ բազ«Հին ճշմարտությունները»ոչ մեկն են, ոչ երկուսը, ոչ երեքը, են, ճշմ Ճայմի գլիավոր ուրտություն՝ որոնց թվում կա, սակայն, մաքանակ այր ճշմ ոուըբենիքի գաղափարը, Հայրենյաց տիրոջ արժանապատվության սեփական ծմակը, պաշտպանելը, ըստ ճարտարապետի թյունը: Հայրենիքը՝ ու փանաճորՀամոզմունքների, ամեն մի Ճայ մարդու գերագույն պարտա: կանություն է: ն վանաճոր վիճաբանականզրույցի մեջ ուժեղ կողմը Ճարտարապետի վանաձճայրնէ, Հասարակ, բայց իմաստուն գյուղական մի վարդապետ, որը կարդում է. «Քո տներաստվածդ քո առչնից երբ վերուցնի ուլն ազգերը, րոնց երկրները դու պիտի ժուռանգելու դնաս, ն հրբ նրանց այղ երկրները երկրներում, զգույշ կաց, չլինի որ... նրանց դու ժառանգես ն բնակվես այդ ն «ետո դու ինջդ Ճայտնվես տրոգսսյթիմեջ, Ճետնելով նրանց բնաչնչվելուց մսսսին, թե ինչ աստվածլինես նրանց առտտվածների ձենի որ Ճարցպւփորձ ես ն ների էին պաշտում այն անցած ազգերը ինչպես էին պաշտում՝ էլ պաշո-

տեմ ալն աստվածներինն

Քու տերտստծուդդու ա՛լնպես:

չպաշտես նրանց լես, քանզի նրանք իրենց աստվածներին պատվելու Համար սպանում էին իրենը որդիներին ն իրենց դուստրերին ն իրենք իրենց էին մինչն

րամ Ճակատագրի այրենիրի

սպանում...

արժանապատվության

ազգային մոտիվըգաչ` ղափարականամբողջական ասուլիսի է վերաճում պիեսի այն դրվագում,որը Հապատմում է Անիի պեղումների տեղանքըեկած Հանձնախմբի ազնվական կ Թիֆլիսի "այլ ճարտարապետների մասին: Այդասուլիսի րուստ անդամների է Հրանտ Մաթնույանի՝ ընթացքում իմաստունխորությամբ, ինչպես վայնլ Հոգրչին, շոշափվում են ազգային զոյության բազմազան եզրերը՝ սկսած գնոր արժեքների (օրինակ՝ խաչքարի) պաշտպանությունից,իրական ն կարմինչն «ճոգնոր Հայրենիքի» ծեցյալ Ճճայրենասիրություններից դաղափարի Հ

ն

քումանյանական-տերյանականճայտնագործությունը: թեզերով, Այդ խնդիրները արծարծվում են ոչ թե 2Հրապարակախոսական այլ երկխոսության ն եհնթաբնագրիարվեստով, որի անգերազանցելի վարպետն է Մաթնոսյանը: «Չեզոք գոտի» պիեսը սպասում է իր խորաթափանցն բանիմացբեմապիեսըկարող կան մեկնաբանին:։ՏեքոտինՀամարժեք բնմադրության դեպքում է զարդարել ճայոց թատրոնի խաղացանկը: Ճասկացությունը Հրանտ Մաթեոսյանըգտնում է, որ «գյուղագրություն» ու է, պատաճականանվանում ոչ թե քննադատներիճորինած պայմանական ծնված» դրական պաճանչմունքներից Ճամապատասայլ «կլանքի երնույթին խանող տերմին: Ասում է»՝ ոչ թե նախաՀեղաէ նան, որ ինքը «ճամոզված փոխականտարիների նարոդնիկ-դլուղագիրներինշանաբանով (որոնք ւպարչ արժեքները, իսկ ինչ-որ տադրում էին՝ «գյուղում են ճշմարիտ մարդիկ մերօրյա գյուղագիրների այլ գյուղից դուրս է՝ եղծված է խաթարված»), որոնք, ինքն էլ դրանց շարքում, արտացոլում (սկսած Ակսել. Բակունցից), հն պատմականորենիրական, կյանքի որոշսկի ձեր ն պատմականորեն իրական, որոշակի մարդկային բնավորություններ»: արդարն, ներկայացնում է ոչ թե իրականության Հրանտ Մաթնույանն, մակետը՝ ցուցանմուշը (ինչպես վարվում են նյուքի մակերեսային Ճերկողները), այլ շարժվող, փոփոխվող, փլուզվող, Հին դեմքը կորցնող նոր դեփկենցողը՝ իր բոլոր շերտերով: Այդ կյանքի Քը գտնող կյանքը: ժողովրդական սոցիալական ն բարոլախոսականկտրվածքները ոչ թե ղրոնց սխեմատիկ ուրվագծերը, այլ երնույթների տարհրբը, կենսական արժեքների ված, ներքին, անտեսանելի հ արտաքին, երեացող կերպարանքը: ծՀրանտՄաթնոսյանի ստեղծուգործությունըլուծում է այնպիսի բարդ գողարվեստականխնդիր, ինչպիսին «ազգային բնավորությունը» է: առուլիսներումպարբերաբար գրականագիտական Վերջինտարիների ու զրույցի առարկա դարձած այդ խնդիրը ի դեմս Մաթնոսյանի ունի խոսք որի մուտհցումների արդասավոր նշանակու եր դեղադետ-Ճետազոտողին, ռւտեղծման ուղղությամբ խոստոթյունը «ազգային բնավորություն» նան են քննությունը այլազդի գրողներ: Գրողի ստեղծագործության վանում Լ ներկայացնում: անկյունադարձովտոնսականխոր Հետաքրքրություն այս '

գլուղագիր

|

ու

ու

ճամակարգ-

Արդենբազմիցս ասվելէ,

որ

չունի իր զուգաչեՄաթնեոսյանի արձակը

արձակը«ունիկում է» ն այլն ն այլն: Դա իրապես ճշմարտություն է, թեն չեն անտեսվում «ազդեցջությունները»՝ ազգային ասացողական բանարվեստից, Հնադարյան պատմադրությունից, Հով:. Թումանյանի, Ստ. Զորյանի, Ա. Բակունցի՝ եր սիրելիների Ճոնան ապա ճամաշխարճային գրականության Ճուգեկան շարձաններից: ազդեցություն, բայց Հրանտ Մաթնոսյանը յուրացրեց Ազդեցությունն՝ արտաչայտման այն ոճը, որն ունի նկ՛ դասական պատումների Լպիկական շունչը, ե՛ ժամանակակից գրողների մտածողության դրամատիկ ուղղությունը: բերելով Մմակուտիռեալությունը ն միֆըչ «գուղտնիքն» Գրականություն ու ռվխորձը»,մարդկային ճամայնքի ներքին շղթան ն բնությունը, բառն բանը, կենսաբանական-սոցիալական-էկոլոգիական-ճեռագաղթիխնդիրների Մաթնոսյանըփոքրիկ Սմակուտիմիջոցով լուրովի ներկաամբողջությունը, յացնում է մաբդկությանպատմությունը,կամ ինչպես գրում է վրաց արիրոը է ձակագիր էբանոիձեն՝Մաթնոսյանը «մարդուն բիբլիական կենսագրության ծայրերը»" ռիչ որ ալդ

մթերանոցներից,

ու

'

մերձեցնում աշխարձի

ՀրանտՄաթնոսյանըձնավորվեց եբըն սինթեզեիրի՝ Համաղրություննեեն կ՛ բովանդաբի, մեծատաղանդգեղագետ, իսկ սինթեզների մեջ մտնում ն՛ կությունը,ն՛ պատումային ձնակառուցվածքները, խոսքը՝լեզուն ու ոճը, որն ունի չափազանց բարձր արժեք, այնքան բարձր, որ կարող է մրցության դուրս զալ Ճոգեոր արժեքներիՀամաշխարճայինճՃրապարակ:

Ս.

Բ.

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ ԱՇԽԱՏՈՒԹՏՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

1954, ՆաիբիՋառյան, ծրնան, ՀայպետՀչրատ, երնան,ԳԱ Հրատ.,1954, 219 Նաի՞իՎՋաոյան,

էջ:

էչ: էչ:

ՍտեփանԶորյան, երնան, ԳԱ Հրատ., 1955, 206 ՍտեփանՁոոյան, ծրնան, «Սովետ. գրող», 1926, 108 էջ: Ակսել ԲՔակունց,երնան, 1958, 252 էչ: 503 էչ: 6 Ակսել Բակունց,ծրնան, ԳԱ Հրատ., 1863, շ Ակսել Բակունց, ծրնան, 1921, 225 էչ: Ց ԳուրգենՄաճառի,Երնան, ԳԱ Հրատ. 1959, 152 էչ: 'եբենիկ Դեմիրճյան, Երնան, «Գիտելիք», 18927, 58 էջ, 10 Եղիշե Չարենց,գիրք 1, Երեան, ԳԱ Հրատ., 1923, 441 էր ' Գն Հրատ.,1978, 399 էջ: 11 Եղիշե գիրքէշ երնեան, Չառբենց, 12 ՀովճաննեսՇիբազչ,ծրնեան,«Սովետ. գրող», 1984, 84 էչ: 13 Արձագանքներ(Հողվածների ժողովածու), երնան, Հչայպետչրատ, 1864, էչ ն 1965, գրականություն, երհան, «Հայաստան», էջ, Արդիականություն 18 Գրական Հերկերում, նրնան, «Հայաստան», 1924, էջ: 16 Դեպի աղբյուրը լուլսի, երնան, «Սովետ. գրող», 1979, 348 էչ: 12 Հոդվածներ,դիմանկարներ, Հուշեր, երնան, «Սովետ. գրող», 1982, 368 էչ, 18 11 դարի Հայ գրականության վուգաչեռականներում, գիրջ 1, երնան, «Սավետ. գրող», Ց

-

էչ

դարի Հալ գրականության զուգաչեռականներում,գիբք 11: երնան, «Սավեա. դիող», 1985, 524 էջ 1986, 426 էչ: Դասականներն ժամանակակիցներ,երնան, «Սովետ. գրող», Հայ սովետական գրականությանպատմություն, երնան, ԳԱ Հրատ., 1986, 576 էչ: Ագսքս 3գքո, Է., 1956, 80 6. Ը76Փ04 30Օքեո. Է., ՃքիւոօՇաՅյոյ,1956. 111 -. 4.6

ՂԵ ԽԱԿԱԿԽԱ,

ՕՎՇքԻ 1ԼոՕքվՇԸԼՑՅ, ՊԼ, «ՇՕՑ. ՈԽԸՁԼՇՊԵ»,

1965, 267 Շ. Քշսած Ագքծով.Ճ(Լ.. «ԸՇՕԷՇՆՇԽՔ 1982. 359 Ը. Ց ողշորժոթ»,

19 11

"

Բ տուճքոքտ. ԽԼ, «ՇՕՑՇ7. ՌոՇՅՂ.», 1973, 248 Ճ

ՇՕՑքճՇո(ՇԱԱՕՇՒԵ

Շատի Բ 264 6. ՕՇքոՅել ճքետաշւօն տածքոքեւ Րքօ», Է., «ՇՕՑ8եր. 1980. ԷՒ 28 Ճքետիշւճտ տաօքւք2.:8 1Ռ6օբատԸՕՔԲօՀ6օն ԿԽԱՕՐՍԱՅԱԽՕԵՅՈԵԽօՅ ածք

ԽՆ, 1970, «-շ. 211--243. 29 ԱՇրՐօքով ճքխտեշտօրՇՕԹ6ոՇսօտ ՊաքուքեւՆ 7.1, քշ

20-:

ՐՕղօտ,

ՐՄքոճւ նքո

մտ.

Էշռոքո 38քտո).

ՇՉ86օրժաոտ 8քուտիճՅ8 ոտ».

1976.

ոշքոօոճ

ԹՇճտ. Օ.ՇԿ.

ՊԱՇքճԴՄքճ,

հի.

աՄքթեւ

ՊԼ, «էԼոՄոտ»,1966 (քոտոծոււ մ1ո16թ87780ՈՒե::, ՈՂ082ՇԸ Ճքոձ3ի,ՃԵ

ԵՖՀԵՄԱԼ,

ՒԼ, «Յաշատտ Ճքուզուաոտ՝ պայօք217քծը,

աոօ-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ

1941--1956

«

Հայ ժողովուրդը Հայրենականմեծ պատերազմում,18954, էչ Մնացականյան, 1943, «Ոքոտոշ», Փօտքողջ. Ավ. Իսաճակյան,երկերի ժողովածու 6 Հատորով, 4. 5, 1977, էչ 340: գրականության տարեգրություն», 1957, էչ 424, «Սովետաճալ Տե՛ս

Ա.

5 )Օ3086ռսմ 1Օ.,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԹԹ.

Օ6թո3 տ

տես

Այդ մասին նույն տեղում,

էչ

1947, ԽՆ,

5ոօ:8,

օ.

(4ՂՏՎՇԽԱՄ1Օ., Շքօւ

86:

ճ3Ո

189.

ԽօԿՅքտո,1983, ՊԼ,

82--86.

-.

: :

ՀՐԱԳԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

«Սովետական Հայաստան», 1942,

89 Ավ.

Իսաճակյան,նույն

10 Փ.ժ6օ66

4.,

տեղում,

Պթողաշդե

տօ.

«ՍովետականՀայաստան»,1941, 05: նույն տեղում, 1941,

Նույն` տեղում, 1943,

տեղում, 1943, Նույն տեղում, ՝`1943,

326.

ԽՆ., 1957, 'օ.

օգոստառի:

"

ապրիլի:

Նույն

օգոստոսի:

էչ

փետրվարի: մայիսի:

ՊՈԵՋԻԼ

ՉափածոքազվածքներըԱվ. Իսաճակյանի Երկերի ժողովածուի նշված Հրատարակությոեւնից, ն պոնհմներ, 1949, էչ 2ո Հուբյան,Քանաստեղծություններ Գ. 9ափածո ֆջալվածքներ՝ Բորյան, Երկեր, 1982 Թ.

19 Ո/զՀառտճւ ՅԼ,

ՃքետիշթճտՈՕՏՅԱՑ

Ճքսծեսն, ԽՆ, .1947,

6.

Ց

ՕԼՇԿՇԸՐՑԵՈՒՉԻ 80886,

10538

ՃԵ:

`

ՇՕՑ6ոՇւօՅ

7--8.

Հ. 2, 1965, պատմություն», գրականության «Սովետաճալ Գբաշի, ծրկեր,Հ- 1, 1965, էջ 186։ 14 Հատորով, 4. 11, երկերի ժողովածու 22. Դ. Դեմիրճյան,

21 Ա.

էչ

463,

1983,

էչ

239:

'

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

Քոչար, Ծրկերի ժողովածու 6 Հատորով, Հ. ները նույն Հրատարակությունից: 24 նույն տեղում, էչ 232. Ւ-շ «Սովետականգրականություն», 1944, Բ Ն էչ

ՀՐ.

ԱՐՁԱԿ Է1, 1971,

էչ 330:

ենթագլխիմեջբերում-

`

66--79.

»"

'

«Ոքճրոճտ»,1945. 26 ո086քդ. ֆոշար,Երկերի ժողովածու,

Հ2 ՀՐ.

Հ. 71, քջ 262: 1959, 6. 753. կ. Տե՛ս Դ. Դեմիրճյան, 29, 30, 31, 32 Երկերի ժողովածու, 4. ՖԱ. «ՎարՏիրատուրյանի ծավալուն կոմեքտարները, դանանքի» ստեղծման պատմությունից» էչ 628--642: 33 Ստ. 5. մ, 1988, էչ 696: երկերի ժողովածու 12 Հատորով, Զոոյան,

28 Փոց666

4., 38 1քոտաուծ

261,

նույն տեղում, էչ Նույն ատնղում, էջ

Նույն

:

698:

տ

Ը

Հ

694:

699,

տեղում, էչ

Հայրենական պատերազմը ն գրականությունը, 1946, Սարգսյան,

Խ.

ՈՐՈՏ

ԾՈ

«Գրական Թերթ», 1945, Հոկտեմբերի: Պ. Սեակ, 4. 5, էչ 47. Երկերի ժողովածու «Գրական թերթ», 1966, 22 Հուլիոր: էղ. Թոփչյան,«Պատնրազմ»վեպի մասին, «Գրականթերթ», բաբյան,ՀՐ. Թամբազյան՝«Մեժ թեման փակուղու առաչ»,

էջ

183.

նոլեմբերիչ Ս. Աղա«Գրական թերթ», 1950, 10

1943,

ապրիլի'

Լ72«Գրական թերթ», 1956, մալիսի' 43 Հո. Թամբազյան,Գրական ուղիներում, 1962, 44 «Ոքոտոտ».1953, 4 օր.

Տե՛ս

խԽ.

մասին», եղիշեՉարենցի «Հուշեր

Դաշտենց,Ռանչպարներիկանչը,

թյունից, 4465ԸնւՑմ

Մ.

ի.

Է.,

1986,

էջ չչ էչ

1979,

94:

296--307: 10,

Մեչբերումները՝նուլն Հրատարակու|

1985. 92, 81. էչ 508, 506, 1111, 1985, էչ 272--280: Խաչուղիներ, 1929-ի Հրատարակությունիջ: Սաճինյան,

Է.

ԱՅԽՀԿՇՒԵԸ տայքույքեա,

Գալշոյան,Քովտուն (ժողովածու), Դեմիրճյան,Երկերի ժողովածու, Հ.

1982,

Ա. Մեջբերումները՝

ԹԱՏԵՐԱԳՐՈՒԹՏՈՒՆ

«Սովետականգիականություն», 1943, 5 4--Տ, էչ 147: Մեր օրերի դրամատուրգիան,1854, էչ Հախվեոդյան,

52 Լ.

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ս.

Ս.

ԵՎ

Հարությունյան,Մանուկ Աբեղյան, 1920, էջ 1948, 31

էչ 244--246: 357--418:

օո.

ՄԱՆԿԱՊԱՏԱՆԵԿԱՆ

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

1964, Գրականդիտողություններ, Սառինյան,

«մԱԼՐՇքուքաճտ183612»,

18--31:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կենդանականաշխարՀը: 4. Աճանյան, Հայաստանի, Երկերի ժողովածու, 4. Մ, 1945, չչ Հովճ. Թումանյան, Վ.

1,

1961,

էչ

372,

322.

ԱլֆոեդէդմունդԲոեմի(1829--1894) «Կենդանիներիկլանքը» պատկերազարդ,ՀանրամատՀելի գիրը («. 1--6, 1863--1869|: ՝

ՆԱԻՐԻ

ԶԱՐՑԱՆ

երկերի

Երկերի ժողովածու 4 Հատորով, 4. 1, 2, (1984)։ 42. 3, 4 (1985), Ջառյան, եմ քեզ» ժողովածու 6 Հատորով, «. 1 (1962), «Սպասում (1968), ՛.

2 Յօքու ԷՄ., Օ ԸՇԾ6, 8 ԽԱԼ «ՇՕՑԸՆԸԽԱԸ ՈՒԸՅԼՂ:Ա.

1966, ւ. 11, Լ, Ճ8706Խօ0Րքոֆաւ»,

1. Ն.

272--277.

Յ «ՅԵՒՅԽԵՏ», 1956,

4 Ս.

Տ

-

719 2.

167--168.

-.

Դառոնյան,նաիրի Զարյան,

Թերթ», «Գրական

1982,

էչ 88--96: էչ 18--19: 1959, ԻՋ 11, շ. 208.

«երիտասարդգրոզչ», «Ղքյոճո ոճքօղօ8».

1933,

1938,

Ժ4

Հ,

«երիտասարդգրոդ», էչ 19, «Սովետականգրականությունն արվեստ», 1942, նույն Դառոնյան,

Ս.

«Ղքյշոծ8

հտքօղօ8»,

1983,

2,

տեղում, էչ 1959.

8, ձջ 100.

102--104:

իք 11,

Շ.

208.

«Գրական թերթ», 1932, 10 մարտի: Գրականությունը ե ժամանակը, 1980, էղ. ՋՐբաշյան,

14 «ՃՕԽՇՕԽՕՊԵՇԵՅՑ ոքճտոճ»,

1941, 17

ԳՐիգոջ Աղթամարցի, Տաղեր, 1984, էչ 20: 1945, «Գրական թերթ, Վ. Սաֆաթյան, Նաիրի Ջարլան, 1985, (չ 1946. 25 աօի տ.

«ՍՕԽԿԽՆԵՔԸԼ»,

գրականություն ե «Սովետական

126.

1954,

4.

Պետրովիխի ոգեշնչված նամակներում

Մ.

107:

արվեստ», 1846,

աշխատություններ», «Գիտական

տե՛ս վերաբերմունքը».

Ս.

էչ 103.--105.

Խճ.

նշվումէ

նույն Դարոնյանի

282.

Գո.

ն մտորումներ, 1862, էչ Ինճիկյան, Մտծրիմներ 1968, Հունվարի: «երեկոյան երնան», Հ. 1, 1922, վ. ՏԵՐյան, երկերի ժողովածու էչ 233:

Ա.

Պաստերնակի«Խանդավառ

Բ.

նան

գիրքը» էչ

11. «Հ. 210--211. 1959. 9 «ՂքայոՇռ Եշքօ108», Արա Գեղեցիկիպաշտամունքը, 1944, էջ Ղափանցյան, Ե. Չարենց, Անտիպ ն չչավաքված երկեր, 1983, էչ 194,

116-134:

էչ

11,

142.

5--15:

3--114:

Այդ մասին մանրամասն տե՛ս Ս. Դարոնյանի«ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկի» ն դասական ողբերգության ավանդույթները» Հոդվածում. «Պատմա-թանասիրական Հանդես»,

1981, (1չ 54-67. «երեկոյան երբնան», 1968, 15 Հունվարի' 30 «Գրական Թերթ», 1958, դեկտեմբերի, 31 4քՓօ Ո.րքօօտո, ՅՃԿՇՆՃԽ Օօ ԸՕՑքՇխՇԱ ՒՕՉԵԼ քատ

Ճ..

ՇՕՑքՇԽՇԱԱՎՕՒԼՕՇՕՑՇՆՇԽՕՐՕքօեատճ»,

Տ 6. «. 259.

1963, «Ոքնաւճ2 ճճքօ08», «Գրական Թերթ», 1962,

1 Գ.

-շ-.

քօրլճած, 278.

Ճո.

«Որ

քճտտւոոտ

,

Հունվարի:

ՍԱՐՏԱՆ

ԳԵՂԱՄ

Սարյան,Երկերիժողովածու5 Հատորով, Հ. երկերի ժողովածու, 4. Տերյան,

2Վ

ԽՕ

1961,

1--Մ,

(1968--19248):

ՏԱ

1961, 4չ 56:

2,

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ

Հովճ..

2 Խ.

«Սովետականգրականություն,

1Ա65.06 ՊԼ, ՇՈՆՇԽՅՋՇԵԸ Ւօք,

4--5,

էչ

118:

ճքուոմշ, մլատշքճորքոռտ

ճե.

ԱՇքթելն 8ՇՇՇՕԹՅՒԵՒԼԱՆԸՖՇՅԼ

Ը.

ՈՅԸՅԼՇՈՇՑ.

ԸՕՑ6ՂԸԽԻՃ

Յ96.

«ՄոօքտոքոճտԻՅՅ6ՈՑ»,

1956, 5

գ.

1,

ԿՆ, 1971,

1962, էչ

թթ. ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՑՈ

ԻՆԸ հշ

ՊՈԵՋԻԱ

շ.

396.

130--131:

«Գրական թերթ», 1965, Նույն տնղում, 1965, Նուլն

Նույն

տեղում, տեղում,

1966, 1957,

Փ

28,

327,

դեկտեմբերի: Հունվարի, նոլեմբերի:

40,

41:

տե՛ս

ՇՂՇՑՉՐքՅՓԵԿՇՇւին

օ1ՎՇԼ,

ԽՕոր.

1956--1985

Մ5ժ,

Բնորոշ է, օրինակ, Հր. Գրիգորյանի«Հովշաննես Շիրազի լիրիկան» Հոդվածը. կան ակնարկներ, 1955, էչ 172--173. `

1943,

Հայ բանաստեղծներ, Սողոմռնյան, ժամանակակից

5. Ս.

Շիբազ,

Երկերի ժողովածու ծրեք Հատորով։ Հ. 1 (1981), Ա (78), «Հատրնտիր» (1954): Սարգսյան,Հայրենականպատերազմը ե գրականությունը, 1946, էջ 165:

.

ԻԼ,

Գրա1934,

նույն տեղում,

Ճ

Նույն

Ք

18958,

1958,

փետրվարի:

մարտի:

՝

Սնակ,երկերի ժողովածու 6 Ճճատորով, 4. Մ, 1974, ԻՔ 3, Ը 63- 84. «Թօդրօշել 7այճքուքել», «Սովետականգրականություն», 1922, 2 6, 2, Լչ 45--60, Պ.

7 Տե՛ս

տեղում,

1926, 7 :մայի»ի: «Գրական թերք», «Սովետական գրականություն», 182929, մ 12, (չ Ե. երկերի ժողովածու, 4. 17, 1968, էջ Չարենց, Գ. Սնակ,25. Խ էչ 279:

«Պաօքուքի

«Գարոն», 1982,:

ճմ 123618», 6.

2,

1981. 4

3,. փ.

նույն

տեղում,

1924,

սօծ6քտ-

էջ մամանակավիցներ,

«Սովետականգրականություն»,

«Գրական թերթ»,

1966,

1967,

ՀԱՅՆ ՛

մարտի: 22 «Մ1աւճքումքեոտ 1985, ԻԹ 11, Ճքխծոււմտ», 883618». 23 «Մաճքրքոճտ 1981, 4 ոօ6քր.:

Թերթ», «Գրական

1985, «Գարունոյ՝

Բ

12,

էչ

էջ`

ՀՅ

126---1Ն94Ռ`

ՆՅ

`

վ,

Ցար

ՓԱ:

"4:

7ՕոզՋԱ, Թքօխք ս օ6ք3,

25 4.

1984,

Հար

4,

215--225:

1986,

փետրվարի:

40--4).

«.

-

«ունիսի: 1983, -. 63--82."՝ ՝

04--70:

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

132--161: 423,

Ե Դասականներ Աղաբաբյան, «Գրական թերթ», 1985, ապրիլի:

90--103:

Ս.

332--949:

-.

էչ

1924,

ԱՐՁԱԿ

«ՄուոճքՅ17քիօ6Օծ03քճրաճ», 1985. Ի» 10, -շ-. 32--37. 60Ր6ԽՅ Շ18թժրօ ԼԾԽղաՇ:, 16. 1977, 1106սծ Իքսաճռատա/տս, 11ա1օքո1աքեճտ ս 4ք. Իքաշօքճի, ՇՊԱՂՇՑԵՇ ԱՇԻճիրտ ք238ոՂր6, Էք. 1987. աօքմրյիօՇ

13--24.

6.

ԹԱՏԵՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

30.1.

Տե՛ս

Արդի չայ դրաման, 1964, էջ 48: Հունանյան, Ս. 1979, ւչ 68, Արամաշոտ Պապայան, Աղաբաբյան, Բեմադրիչներե բեմադրություններ, 1983, Հախվեոդյան,

«Սովետական արվեստ», 1978, ԽՓ 34 4ք. Իքաշօքգտ,ՇՊԱՈՇՑԵՇ Խոճձատտ

ՊԱՐՈՒՅՐ

էչ

193:

.

քոաթաոծ,

տաօքճ179ի06

ս

Էք.

1987,

-.

49--58.

ՍԵՎԱԿ

Պ. Սեակ, ժողովածու 6 Հատարով,4. 1, 1922, էջ 136. Մեջբերումները Քաղվածջները՝ երկերի ն «Մուտք» (1985) գրքից: Հ. 1, 1922--1926, նույն Հրատարակությունից՝ 111-Լ-Է

կենսագրականտեղեկություններըքաղված են Ա. Արիստակեսյանի Հվժմե «կողը մրոմոլվ)» (1974)։ Յ.Պ. Սնակ, Երկերի ժողովածու, Հ. 7, 1974, էչ 388: 4 Գ. ե. Չարենց,երկերի ժոՄուտք,1985, (4ջ 189: Չարենցից քաղված տողերը՝ Սնակ,

:

ղովածու, 4. 17, Լչ 411 5 Գ. Սնակ, Մուտք, (չ 195--196. էջ 389. 6 Է. ժողովածու, երկերի Չարենց, 7Պ. Սնակ, Հ. 7, չչ 257: 9 Խ.

9 Շ7.

Պ.

11 Խ.

Չարենցիցքաղված տոզերը՝ ներկերիժողովածու, 4. Հ.

1Մ,

Սաոգսյան,Տասնամյակներիժիչով, Քաշշնժառ, ԼԼՐՇոձ ճքուօուամ, Սեակ, Հ. Մ, չչ 258:

էչ 418. 1966,

Ծք.,

Տասնամյակնէրի միջով,էչ Սարգսյան,

նույն Պ.

՛

էջ

1976.

1,

`

197:

Շո.

236--253.

20--203: '

տեղում:

Սնակ, Սայաքթ-նովա,1969, էջ

363:

«Գրական Թերթ», 19723,

լ5 Շ.

16 Պ.

ՐոԱոճքճո, 8

Սնակ,Հ.

փետրվարի: 1973, Պ.. Շ. 208.

«ՂքՅաՇ ոօ

Ֆ,

էչ

164--185,

«Մ1աճքշ17քիռտՃքեճաատ»,1980, 7Ք 10,

«Գարուն»,1969,

Խ

Սեակ,

էչ

Քաղված է

11,

Աբիստակհսյանի «Պարույր Սնակ» դգրթից,էչ

Ա.

Պ.

«Գրական Թերթ», 4960,

Ֆ,

Հ.

Թերթ», «Գրական

Ա.

Ա.

1984,

մայիսի:

փնտրվարի:

Սեակ,

Սնակի

6:

էչ

Պ.

Ա.

«Գրական թերթ», 10, ռաք», 1956, 3 նույն տեղում, էչ 187--196:

Հ.

7,

էջ

«ԷԼօՏԵւն

օ.

փետրվարի:

181--187.

Սողոմոնյան,ժամանակակիցՀայ բանասաեղժներ,գիրթ 1957, )65, 6. 76. «ՀՕԿԿԽՒՈ1» (եքոշո), Ս.

Ս.

Ա.

Պ. Պ.

Գ.

Նույն տեղում, էչ 267--368։: նույնը, 4. 71 էչ 417--418: 1033իտ Ճքխու Ոօղ քշոճանաօի 8.

Պ.

Ա,

1907, էչ 470--477.

Սողոմոնյան,նույն գրքում, էչ 494: Աբիստակեսյան, նույն գրթում, էչ 313: Սնակ, Հ. 71, էջ 423. Սնակ, 42. 7, չչ 102։ Սնակ, Հ. 7, չջ 398:

1Ե

8275.

30 «ԽՕԽՇՕԽՕՈԵՇԵՅՑ որձտղշ2». 1956, 3 հօտծքց. 31 «ՄՕոօրճտ Ո8ճքրւտ», Է957, ԻՇ 1, -. 229--230. 32 «Մ1ա1ճքմյքոոտ 183618», 1956, 27 ոօտ6քգ.

400.

Պարույր Սնակ, էչ Աբիստակեսյան, 1984,

Հ9

103:

392,

Պապոյան,Պ. Սկնակի չափածոլի բառարան, Հ. 1, 1981, էչ Է Պ. աշխատությունների ն թարգմանությունների բառարան, Պապոյան,

1986,

88.

շ.

6:

էչ

Սեակ,Սալաթ-նովա,էչ

339.

ՀԱՄՈ

Ծքօշօտռ. 1966, Եք.

Շ.67.

ՍԱՀՑԱՆ

Սաճյան,ծրկեր 2 Հատորով, 4. Ն Ա, 1984: «Սովետականգրականություն», 1924,25, էչ 118--123:

1 Համո

բանաստեղծիՀհտ, 18984, էջ 169. Մկրտչյան, Զրույցներ «Սովետականգրականություն», 18274, Ժ 5, էջ 119. 5 «Գարուն», 1984, Բ 9, էչ 44: ՀՕ 60 «Գրական թերթ», 1984, ապրիլի: 7 «Մուօքոյյքոճտ Լ23618», 1956, 31 ուտ. 6 «Գրական թերթ», 1959, փետրվարի: 9 «Սովետական գրականություն», 1973, է 8, էչ 152. 10 «Գարունի 1984-ի Մ 9-ում տպագրվածՀարցազրուլցի վերնագիրն է՝ «Բանաստեղժությունը ծնվում է ցավից»: 11 Ե. երկերի ժողովածու, 4. 1Ի, էչ 17. Չարենց, 3Ն

«Ղքյշոծ8 ոՅքօր08», 1978, 36 7, Վ 268. Ավ. իսաճակյան, երկերի ժողովածու 6 շատորով, 4. 1, 1823,չչ 353: 14 «Սովետական 1984, ԺՏ, էչ 11. Հայաստան» (ամսագիր), երկերի ժողովածու, Հ. Ֆլ, 19798, էչ 216: Ավ.Իսաբակյան, 222--236. 16 Շ7. Քճ-շաժաո, 11Բեռ ճքոօաւտ. Էք. Ի976, շք.

17 Ը

// ռք

«Գարուն»,

ս

Շ0ՎԱԽ.,

Փ.3:26Ե6.

1984,

հՅՈ.

46: չ ԻՋ 1976, 1,

«8օոքօշե տոծքճւքե», 1978, «Մ1որօքույքոճտՃքոխշտտտ»,

2-06,

1.

48,

-.

Ե

1, ԻԼ,

1955,Ը.

106--124.

4,

ճ.

100--102.

519.

օ«Դարուն, 1984,

ԸՇՊՀատո4.

Կօտ,

|.

Լօրել

9,

Զրույցներ Մկոտչյան,

24. 25 ԸՇ7. Քճշշսժա.

«.

3--4.

բանաստեղծի Հետ, էջ

ԼՏիո

«Գարուն», 1984, տ «Գրական Թերթ»,

էչ 46: Է., 1971,

9, 1984,

։

սչպրիլիւ

Նույն տեղում: 1994, «Սովետական Հայաստանս,

Շտք.

Լռքխօտա,

էչ 47:

179.

222--:236.

Ս

ապրիլի'

ՍԵՐՈԽԱՆՋԱԴՑԱՆ

|

Խանզադյան, երկերիժողովածու

Ս.

Հետ ճատորով,

(1962), «Կորած

ն նովելներ, 2Հ2Ն (Պատմվածքներ 1964),երկերի ժողովածու 6 Հատորով,

Հ.

ու

(1982),

(1960, (1983), «Հայրենապատում»

4.

արաձետներ» Ա

1981),

`

381),

Քաղված ձեռագիր «ինքնակենսսգրությունից»» Դեմիոճյան,Երկծրիժողովածու, 4. 1111, 1983, էչ 22, 23: 74: 1956. 2 օտ. «Մոօքոյւքեշա 183672», է

3 Դ.

ՍԽ11, էչ 161-124: 1929, էչ պատմականությունը, Գեղարվեստական Սարինյան, գրականության Սերունդներն ավանդնէր, 1984, էչ 210-215: Սարինյան,

«Սովետականգրականություն», 1961,

6 Ս.

7 Ս.

Տ

Նույն

տեղում,

էջ

256-225,

213:

`

ՏՅ

ի

՛՛

Տ

3 Հատորով, 4. 1 11 (1985), «Յոթ երգ ՀայաոՔաղվածջները՝Գ. էմին, Երկերիժողովածու տանի մասին» (1981): 1961,էչ Եղիշե 9արենցիասին», «Հիշողություններ 329-892. Բ 1941, «Սովետականգրականություն», չչ 96--87: «ԼՇթօքո ս3 ՃԱ12ք282», Ե., 1979, շ. 30. 127 օգոստոսիւ «Գրական թերթ», 1948, «Գրականթերթ», 1949, 24 օգուտոսի: «Լճթօքե աՅ Ճատքճան»,6. 23-29 .

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ

1954, .«ՕոոզԾքե»,

35 9,

-.

161.

Աբիստակեսյան,Քանաստեղծներիե «ԼՇթօք: Քհ նայոքնաճ», 6. 47--56.

Ք Ա.

նույն

Պ.

.

«

Նույն տեղում, էչ 217,

Ը6օքո ո3 Ճ13ք888»,

Նույն տեղում, էչ

էչ

178:

34--44:

Սնակ, երկերի ժողովածու 6 Հատորով,4.

13, 14, 15,

տեղում, էչ

1921, մասին, բանաստեղծության

Ը.

219,

էչ 1924,

5:

224:

208:

156.

78.

Նույն տեիղում, էչ 168: նուլն տեղում, էչ 158: նույն տեղում, էչ 94--105: Նույն տեղում, էչ 59, Նույն տեղում, էչ 62,

60: 65:

՛

ԿԱՊՈՒՏԻԿՑԱՆ

ՍԻԼՎԱ ՝

Քաղվածջները՝Ս. Կապուտիկյան, Երկեր3 Հատորով, Հ. 1, 11 (1984), 7. Ահ ճկ 2 Խոույ ԸՇ., Օ Շ6Շ66, 8 ԿԼ «Շոօտօքճաատ», 1359, 81, 4.11. ՏԻ. Հայրենականպատերազմը ի գրականությունը, 1946, էչ Սաոգսյան, 4 Դ. Դեմիոբնյան, 1983, էչ 193: Երկերի ժողովածու 15 Հատորով, 4. ՃՍ, 5 «ԷԹտան հուք». 1952, Իթ 4, «..266.

(1985)

195.

:

6 «Յո ճետ». 1956, 76 4,

Ը.

180.

Օ«ճքուծ

Շ.

ս

ՀՀՇու

8 Ա0տտոպ ՇՕտԵլսօհ

ԽԼ,

Ը.

Շ.

/86 Մոտ.

7ՕՇՏԽ

հոյ

Կհ.

12.

10 ՕԿ080

Օօ

Թ:66թ 8.

լլ

187ԵՑ

ԽԱ

Ճ

հս

հե.

Խոռցուտա Շ., Խտ

Խոոյոտի

Շ.

4.

ԹՇրոտ. ս

8որույլ.

5, 12.

12 «3:27».

ԲՅԽՒ6,

Շ., 136քճմիաճ ոքօտ486րՇԱԼՍ

աւք

ԽԷ.

Օ Շատետճ

1956, 1Ք 4.

«.

Կճոյ7Ասգո Ը. ԽՅոոոնտի, 8

2-4

7օխտ», 2,

180.

1966.

Է Լ,

1974,

6.

ԻԼ, 1964, ԽՔճռոյԿԻՋւՇԸ., մլաքատճ,

մ.

ԽՆ,1970.

1836քտրոռտ տոքենտ,

71, 1979,

1068811Ը:Ա6

օոքտեսատ,

6.

Ը.

Սեակ, ծրկերիժողովածու6 Հատորով, 4. ՖԽ 1926, էչ 381 Նույն տեղում, էչ 383. լ5 Սճոմ աւո Ը., Օ «6... ,Շ 14. 16 էղ. Ջոբաշյան, Կես դար գրականության մեչ առաջաբանՍ. Կապուտիկյան, ծրկէր 3 4. 15: 1984, Ն էջ տորբով, 13 Պ.

17 Քռոյ ԱԽՏ: Ը., Օ «666. /8Պ. Սեակ, Հ. 7, չչ 391 .

.

Հա-

Ժ15.

նույն տեղում, էչ 396: էդ. Ջոբաշյան,Կես դար գրականությանմեջ..., էչ 18: Փ., «ԷԼ». 21 464206 1980, 36 2, -շ-. 189-150.

Ի., «ԷԱՉՑահ հաք». 1979. 36 10. -շ-. 270--272, Ը., «մ1ուշքույքեճտ Ճքոշճւտ», 1980, 36 4, -. 38--102. 24 Հ122064նմա7ԱՇ 3. 250--253. «ղքյոծ8 փճքօղոօտ», 1980, 21, 25 «Վ. Թեքելանի նամակները (նոն 2. Սլուրմելլանին»գիքջիբնաբանն է, 22 ԽգԽՂոԽօ6

23 Քգշօգժաւ

ՀՐԱՉՅԱ `

|

նյու-8որշ:

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՑԱՆ

Հ. 1, 11 (1971, 1922), «Ոսկե ամպ» (1984), «Արնոտ Քաղվածջները՝Բանաստեղծություններ ՆԽղզուերգի» (1980), «Հայրենական երգ» (18972), «Իրիկնայինղողանչ» (1982):

չջեր Առանձին

Տէ՛ս

Ս.

4 տմաչգսօ6

1956,

Տե՛ս

Հ».

տե՛ս ՀԻ.

դեմքը» վիպակում «Պատերազմի Հովճաննիսյանի (1986):

Աղաբաբյան,Արձագանքներ,19083, էջ /Ղ. Շ. Ա053ոտ

Ըճղօ8,

319.

11. 1982.

Հովճաննիսյան, Մոտիկն Հեռուն, 1967, չ8 121--1256: ծառ էասեներ), 1985, Հովճաննիսյան, Մշտադալար (Հոդվածներ, ու

էչ 208--375. ծրկէերի ժողովածու, Հ. 1. 18973, 7 Քնագրում՝ «Թռար ոսկի աստղի պես». Ավ. Իսաճակյան,

Տե՛ս

էչ

ՀՐ.

213.

ՎԱՀԱԳՆ ԳԱՎԹՏԱՆ

ֆ

Տ

Քաղվածքները՝Վ. Դավթյան,երկերի ժողովածուջ Հատորով, 4. 1, 1, 1985: «Գրականթերք», 1960, 21 Հոկտնժբէթի: Տե՛ս Վ. Դավթյան,ծրկեր 2 Հատորով, Հ. 1» էջ 7--14 8, էչ 7 «Սովետական գրականություն», 1971, Նույն տեղում, էչ 15--16: 1981, 15 ՅՃոքօտը. «Մոօթույքեճն 183615», Նույն տեղում: Գրիգոր Մագիստրոսի«Թղթերը», Ալեքսանդրապոլ,18910, էջ 87: Սայաթ-Նովա,Հայնրեն, վրացերեն, ադրբեջաներենխաղերի ժողովածու, 1908, -.

ՀՐԱՆՏ

Ը.

158:

ՄԱԹԵՎՈՍՑԱՆ

ՀԻ. Մաթնոսյան, Քաղվածջները՝ երկներիժողովածու

(կինովիպակներ), 1983: 2 «8օդքօշեւ տաւ6քտոմքել», 1980, Էն 12,

էչ

196,

Հատորով,

Հ.

Շ

Մ,

1985,

«Տերը»

3 «ՍաւօքճոյքոոտՃքեաշոստ». 1983,իջ 3, «. 102--106. 4 «Մաւօքուքլք 183678», 1967, 28 աօոտ. 5 «ԳրականՔեր», 1968, 13 սեպտեմբերի: 6 «8օոքօշոլ տուծք2717քել», 1980, ԻՔ 12, -. 204. 7 «Մեււճքոյնքուճտ 183612», 1967, 28 օո. 8 «Օրուն

ռաք»,

1966,

3,

Շ.252.

ՉՀաչողվեց գտնել: 10 «Մոճքույքոտ ԻՅՅ678», 1979, 28 Խճք1ռ, 11 Ս. Փանոսյան,Հրանտ Մաքնոսյանի ստեղծագործությունը, 12 «8օոքօշե տաւօքճ17 քել»,1980, ԻՋ 12, -. 200. 13 «ՒՇՅԵՈ հոլաք», 1982, ԻՐ 3, շ. 208. 14 «ուօքորքոտ 1981, 4 Խ086ք8. Ր83618», լ5 «ԷՕՅԵւն աք». 1982, Ին 3, «. 208. 16 «Մ116թ217քեօ60603ք6աաճ», 1984, 3Ք 2, -. 44.

էչ

149--155.

էչ

«Մւճք277քոճտ Ի23618», 1979. 28 աք18. 1980, 76 12, Շ. 190--222. «Ցօոքօշե ոուծք277քլ», Ի23612», 1984, 7Ք 37. «Մ1ճքյքեոտ Լ. Հախվեոդյան,Մտորումներ, 1984, էչ 184: Ֆ. Մելոյան,իմաստավորճանապարՀ, տե՛ս Հո. Մաթնոսյան,երկեր 1985,

1984,

11"

Գո

«Հատորով, Հ:

Երկերի ժողովածու 4 Ակ.Բակունց,

ճատորով, 4. 11, 1928, էչ

«8Օոքօշել ոմոօքոի քեւ»,1980, իրք 12, շ.200. Հովն. Թումանյան,Երկերի ժողովածու, 4. 1, 1980, իթ 12, -.200. «Թօոքօ«ե տուօքճ1քել». 1978, Ք 5, 6. «Թօոքօօա տարծքորքը»,

1950,

83.

էջ

161--162,

Դ"

609--610:

ԳԵ:

409--416. '

"Ի

՝

Է

Մեջ "

Ս

է:1 "1

:

Շե

"Վ

ՀԵ

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՑԱՆԿ"

58, Հովչաննես Աբելյան 23, Աբեղյան Մաճուկ

169,

125,

109--111,

Աբով Գ.

112,

110,

Ց, 10, Խաչատուր Աբովյան

410,

Ֆեողոր 280, Աբրամով

Ադալյանն.

Ա. Ադմիրալակի

28,

115,

30,

`

-

.

ր

-

յ

էՎ

ա

.

ԱրեշյանՍ.

122,

168,

20,

19,

15--172,

24, Աղավնի (Գրիգորյան)

95--98

148,

158,

160,

165,

Աճանունպատմիչ

,

Անդերսեն 286

340,

232,

՛

Քալայան Զորի 224, Քալզակ 290 Բախ 316 ՔախտինՄ. 84 Բակլանով Գ. 410

Բակունց Ակսել 6--13, 108, 354,

118,

185,

369,

370,

23, 30,

258, 381,

ԲայանդուրԱնաչիտ

2. Բայրոն 27,

289,

282,

ԲաբիլլիԱնտոնիո 150

Բարսեղյան Ա. Բարտո Ա. 114 Բեթչովեն 141,

Ապոլիներ 327

321, 380 Առաբել Դավրիժնցի

ցանկը Անձնանունների

Մ.

՝Ն. ՔԲարաթաշվիլի

՛

Ց. 142, Անտոկոլոկի

114,

Ա. 46 ՔԽսբայջանյան Բաժան

|

ԱնենակիԼ.

108,

Բագրիցկի142

՛

286,

Այվազյան Աղասի 263, 264, 267--2271 ԱյվազյանԱրարատ47 ԱյվազովսկիՀովճաննես 213 Այունց Ս. 290 Անակրեոն427 Անանյան Գ. 225 Անանյանժ. 283 Անանյան Վախթանգ26, 30, 48, 98, 114-284,

324,

Աուեզով Մ.

185,

107,

322,

Արտունի 1. 19 Արուտյունով Գ.

ԱյքմատովՋինդիզ

Ա. 316, Արիստակեսյան Արիստոտել

Արմեն Մկրտիչ 93,

ԱղբալյանՆ. 332, 333 ԱճառյանՀր. 32, 126, Աճեմյան Վարդան 106,

ԱրզումանյանԱշոտ 275

198,

113,

30,

ԱղայանՂ. 108,

'

աան

:

118.

Սուրեն5--13, Աղաբաբյան 22--24,

Արամյան Ռաֆայել 99, 102, 260--263 Վալտեր 115, 284 Արամյան114 108, Արաքս Արաքոմանյան Ա.-տե՛ս Արաքսմանյան-Մա228 նուկյանԱլեքսանդր 103, 105--107,

:

ԱլաջաջյանՍտեփան 274--72, 103

`

ԱսրյանԱ. 281 ԱվագյանԱբիգ 99--102 Ն Արնշատ 251, 252, 254, 255. Ավագյան Ավագյանէդուարդ 284 ԱվագյանՀովչաննես 352 ԱվետիսյանԱվետ 165, 2785 0. ԱվետիսյանՄինաս 408, 4273, 425 Ատրպետ186 Արազի ՝

Ալեքսանյանելենա 82 Ալթունյան Թ. 428, 429 ԱխմադուլինաԲ. 291 ԱխվերդյանԳ. 332

՛

332.

՝

Աթարովն. 392 ԱլազանՎ. 1827, ԱլամդարյանՀ.

122,

8, .102,

290,

.

27,

11,

115, 212, 215, 286, 291, Աբրաչամ երնանցի 3271

281,

`

|

27,

Ն. Ադոնց

Ասատուր Գ.

ռաջրու:1:

`:

ԱսատրյանԱս.

32,

։

կազմեց Լ.

,

Ս.

Սարաֆյանը: է,

`

273, 424,

58,

290, 429,

28,

107,

336,

350,

483,

Բելով Վ. Հ90

20, Գարեգին (Սարինյան)

Բես

422, 428 Բերանժե Բիտով Անդրեյ456, 461 Բլոկ Ալ. 122, 288, 290, 384, ԲյոոնսՌ. 4227, 428 Թաքուլ241 Քոլորչյան Բոկալչո

Բորյան Գուրգեն 6,

48,

21, եաչիկ Դաշտենց (Տոնոյան) 81,

Վո 105,

Քրլուսով Վ.

2889, 333--335,

37,

83,

239,

85,

118, 280 Գայդար ԳայսարյանՍ. 308 ԳասպարյանԴ. 225 Գառնակերյան1627 Մադաքիա61 Գարագաշյան Լորկա 359, 388, Գարսիա ԳերասիմովաՎ. 323 Գերցեն 290

Գյուլիքնխյան Հայկ32,

326,

112,

99,

294,

291,

276,

115,

1. Դուրյան

114,

263,

159,

363,

270,

232--240

27,

Գր. 287 եղիկյան 276, 289,

203,

104,

334,

Գրիմ եղբայրներ 114, Գրիչաշվիլի հոսեր 269 Գուլակյան Ա. 103 Գուրամիչվիլի Դ. 281

Եղիշե 27, 60 եսայան Դ. 209 ծսայան 2. 6, 8 նանին Սերգել 289,

335,

353,

294,

353, 394,

392.

ԵվտուշենկոԵվգենի 323,

390,

392,

394,

408,

435,

438,

Եվրիպիգես157

Ռ. 281 ծրիցյան

591, 438,

ՃամինլանԱ. ԶասլավսկիԴ.

295, 449.

Գ. 111 Ձարբճանալյան

Զարյան նաիրի 41, 152, 283,

44, 154,

42,

2,

12,

22,

108--105,

156--105,

30,

34,

33,

40, 123--

113,--115,

256,

0,

102-121,

Ռուբեն65, Զարյան

107,

112,

152,

192,

225,

Նորայր17, Դաբազյան

290,

422,

եվգենի Գուցալո

112,

Դուրյան Գ.

18, 29 ԳրիգորյանՀրաչյա Գրիգորյան Վաճագն 291, 313 Գրիգոր նարեկացի 13, 206, 213,

342,

397,

Դիմշից Ալ. Դյուկլոժակ 26 Դոստոնսկի Ֆ. 269, Դուդին Մ. 263, 291,

Գրիգորյան Հով. 225,255

ԳուսնՎլ.

103, 108,

Գորոդեցկի Սերգել 138, 150 Գրաշի Աշոտ 33, 40, 44--46, 222 Գրեբնն ն. 291 Գրիբոյեդով27, 55 30, 145, Գրիգորիս Աղթամարցի 12, 18, 271, ԳրիգորյանԱրամ

331,

344,

տկ՛ս Զարյան նաիրի եղիազարյանՀալաստան

Բ. 108 ձարբատով Գորկի Մաքսիմ 27,

351,

228,

342,

291,

"

Վ. Դերժավին

Գանչարով290

42, 221,

43,

244,

Դեմուրյան Թամար 158

Ֆ. 290 Գոլսուռրգի

450,

434-453

86,

Գյուլան Մ. 291 ԳյուլնազարյանԽաժակ 41 285--287 Գյոթե 22, 32, 125, 141, Գոգոլ Ն. Վ. 258, 289, 390,

300,

414,

42,

ԴարյանԶ. (Մովսիսյան) 102, 115, 226, 283 ԴարոնյանՍերգեյ 127, 133, 137, 148, 160 ԴեբենցԱվետիս26 ԴեմիրճյանԴերենիկ6, 2, 9, 12, 20, 21, 25, 26, 27, 22, 30, 32, 26, 48, 51, 60--63,

Գալշոյան Ա. Մ.

240,

Դարգըն

Գուրգեն 286 Գաբրիելյան ԳաթրրճյանԱ.

21,

236,

Դավիթ Հովշաննես255 ԴավոյանՌ. 21, 224, 242, 244--251, ԴարբինյանՄ. 282 Դարբնի Արշավիր (Մնացականյան) 42, 48

279,

115,

վաճագն

226,

2»23,

58,

273,

Գագիկ Դավթյան Մ. 93 Դավքյան Շչորս 361 Դավթյան

34--39,

108,

83--85,

ձ. 252, 283 Ձելքունցյան իդոր465, 424 Ձոլոտուսսկի

Դանթե Ալիդինրի 32, 212, Դանիելյան Հայկանուշ 82,

213,

288,

.

Զոշչենկո Մ. 290 ՋորչլանՍտեփան 5--2,

Ֆ,

10,

12,

23,

27.

80, 58, 332,

26, 102,

00-02,

428,

382,

376,

363,

114,

108,

վ. Ջվյագինցնա

«ք

226,

46,

382--394,

ՑՈՐ»

Ը

414,

էնդելա Ֆր.

10214992, 392,408, «Գգ, ԳՅՒ»

42,

44,

291,

226,

«եա

7.

ԼԵՐ

էնֆինչյան

«85

էթիլեն 1595." էրենբուրգ հ.

ՆԳՂ.».

2:

«Վգղա

դուո."

108.

ՍՈՒՒՐ

թոր նջ.

ԹամանյանԱլ. 43 ԹամրազյանՀր. 9, 30, 111, Է2 Թարգյուլ կուսի 85. 86, 14`

ԹՂԵՐ

Ո

ղան «ղաձ

Բր

818,

Սուրեն414.1 Թարյան

Վաճան Թոքովենց Թոմա

125,

6,

ե»

Հ.

ԾՈԼե

Հ

8,

Գ.. 382

365-328,

380,

362.

276,

274,

Խանզանդյանձոլակ 23, Խան-Մասեչյան ժՀովչաննես28, ԽանջյանԳրիգոր 207 Խայամ4227 ԽաչատրյանԱրամ 92, 45, 46

195,

289. :

Հ. 68, 20-72.

122"

27, 102, 42,

ոՐԴ

Ր

՝

ԹափալցյանՔրիստափոր 12, ԹերզիբաշյանՎ. Թեքեյան Վաճան

ՆՊ

290, ւ

ԽալափյանԶորայր 271--273, ԽանզադյանՍերո 16, 68, 99, 363,

289,

190,

Ստ:118.`

Լոնգֆելլո ժ. 282, անդոն 9եկ 284 .Նմիձե Գ. 23 (ուի Արադոն 26

Սոնյան

142, :

կուբիմովՆ.

ՎԵ.

"Կ

-

մ.

198,

422,

կիխաչե Լիպկին Ս. իսիցյան

"ոգի «Յո:

ՓԵ

41,

415,

Դմ.

Ե

էբանոիձե 484 էդոյան Հենրիկ 255 էլյուար Պոլ 26, 438 էմին Գնորդ 21, 40,

Մ. 22, կերմոնտով

.

223,

290.

ւ

Աքվինացի330.

ԿՔ

ԷԱ

ՈՔ

Սն

225,

դ.

ԽաչատրյանՍ. 280 կեչառնցի 30 Խաչատուր Սարգիս .115, 241,242, Խարազյան (Վիդոկ) 62--67, Խղոմյան

282:

102,

Վոն Ս.. խԽիտարովա

256ւԼ5Ալ. 223, Թոփչյան ոճ 113, 286 էդ. 2, 8, 23, 26, 28.20, 107, Թոփչյան 41Ա Խեկոյան տես Հովչաննես5, 6, 8,. , 12,`21, Էշ Խնկոյան Աքաբեկ Խնկո Ապեր, Թումանյան Յ0, 42, 58, 60, 108, 110, 112, 113, 115-- Խոչաբեկյան Վանո 84 117,

120,

194,

222,

250,

258,

853,

352,

381,

396,

428,

435,

125,

438,

Թուրշլան Հ.

131,

|

132,

175,

122,

403"

410,՝

415,

482,

453,

լն

Մ

ինճիկյանԱ. 150,

լ

Դ.

8,

չ:.

112,

72,

26,

Տշ, 113,

29,

30-34,

159,

128,

916,

92.

Յ90,

399,

415,

«Գղի`

ար. 148,

'

ԱԷ

սՅգնաչ

ւշագաա

98-45,

31,

37,

40, 42-44,

58884.

190, 193,

194,196,

38553891,

343,353,

291,

429,

428,

430,

ՈՐ

Քան

եր:

«մու.

'

ԼՄ կառստիվերտցի

'

«Խտ Ջ»

.

182,

հվանով Մ. 328 Իսրայել 0րի 374

Աո 371 Առնիձե Գ.

ին

Բ

:

:

կապուտիկյանՍիլվա 108,

115,

.կասիլ Լե 114,

119,

16,

15,

ս. 11կարապետյան Ցու. կարասն

կարենց Վաճաղն42, կարինյան Ա. 32, 112 Կարսեցյան 102 Կ. 332. ՀՀԱին 287, Կիպլինգ կիրինա Ա. 323 կնուռ

237,

Տաս

վ.. կիրպոտին

:

Ջո

Ը

չպ:

ա. Վգատաք

Ը

ծամսուն

46, 47.

44,

41,

3895--412

276,

231,

159,

Վ. 119, խավերին

195,

311,

ՂԲ

113,

ո հռաբեկյան էդվարգ414 «6 իսակովՀ. 225 Ավետիք 2, 11, 13, խաաճակյան

'

Ն

ՑԵԼ

"486

թշ

,

'

տ

«5, վ

"Բ

ր

ժիբմունսկայա Տ. 391 Ինբեր Վերա

ԵՍ`

Ա ա

Թուրսունաղե Մ. 142 Հ. Թենոսյան275

397,

187,

291,-331--33Լ,

րակ

ա"

զարդ

կոժինով Վադիմ 224, 244, Կոմիտաս 110, 184.. 218,

4204,

262,

815.

313--320

կռատանդինեբզնկացի 30 կորյուն Մկրտիչ 110, 11ե 115 կորնելի 157 կուլին Կայսին 352, 354, 301 կուպալա 1442 Տ. Հախումյան

29,

102,

ՀախվերդյանԼեոն 105,

111,

ան

:

Ւ

282,

113,

Վ

288,.477, ա

`

Ց

ՀակոբԱղաբաբ114 Հակոբ Մովսես 986, ՀակոբյանՀ. 30 ՀակոբյանՄիքայել ՀակոբյանՊ. 8, 113 ՀամբարձումյանՎ.

284,

Մալյան Հենրիկ

Հովչաննիսյան Աշոտ 10, 11,

226,

231,

Մառ

112.

104,

Ա. Է) Ղազինյան

Ա. Ղանալանյան

41,

Վ. 105, Ղարագյոզյան Ռ. Ղարիրյչան Գր. 23, Ղափանցյան

Հր. Ղափլանյան

431--

435,

առ

385,

: 143,

197,

435,

394,

Ն.

23,

32,

`

322,

15,

437,

352,

Հ. 27, Մկրտչլան

'

359,

.

457.

115,

296,

Ֆ8ջ 241,:

3587, 340,

337.

ՄՀեր 281 Մկրտչյան ՄյասնիկյանԱլ. 9, 126 ՄովսեսԽորենացի 27,

415,

Մկրտչլան նոն

258,

426,

30,

Մկրյան Մ. 29 Մկրտիչ Ղրիմեցի 30

21--33,

410,

361,

.

61,

149--151,

1142,

ՄոտալովաԼյուդմիլա 391 Մորից Ցու. 230 Մորոզով Մ. 28

Մուրադյանկարլեն տե՛ս Ամին Գեոթգ՝ "

82--661

33, 240.

։

կ. 289, Միքայելյան Նանսեն Միքայելյան

154,

10,

2Ֆ2,

186,

384,

Չ55, Միլիտոնյանէդվարդ Միլոոն 289 ՄիխալկովՍ. 114 ՄիրաքյանՎ. 114

Հ. 290 Մազմանյան Հրանտ 12, Մաթնոսյան

27,

19,

294,

Կ. 110, Մելիջ- 04 անչանյան 251, 4627, Մելոյան Ֆելիքս Մելքոնյան Հովճշաննես271 Մեսրոպ Լ. 29 ՄեսրոպՄերուժան 26, 35, 212, 239, Մեսրոպ Մաշտոց

ՂուկասյանՀ. 116 ՂուկասյանՄարգո Ղնեոնդ Ալիշան 203

290,

Մեծարենց Միսաք

47,

112,

289,

3072, 309,

42,

109, 110,

Հ. 11 Ղանալանյան

438,

424,

8,

Մարտինով|. 394 ՄարտիրոսյանԱրմեն 255 Ալ. տե՛ս Մյասնիկյան Մարտունի Ալ. էդուարդաս20,-22, 228, 291, 298, Մեժելայտիս

ՂազարյանՀովճաննես93 ՂազարյանՊարույր տե՛ս Սնակ Պարույր ա

414,

6,

221,

47, 227 Մարգարյան Արշալույս Մարգարյան Մարո46, 47, 231--86

115,259, Խաչիկ(Մեսրոպյան) Հրաչյան 24--

216,

Հակոբ 28, Մանանդյան Ս. 8 Մանուկյան Մ. 11, 26 Մանուշյան

Թաթուլ Չ6, Հուրյան 94, Հուրունցկեռնիդ

339,

126,

420--429,

Հովսեփյան Բաղիջ 258, Հովսեփյան Ռ. 284 Հովնան Գ. 26, 112 Հորացիոս 360 Հրանտ Արմեն 167

114, 287, 336 Մարշակ Սամուիլ Ալլա 358, 361, 455 Մարչենկո

108,

290,

Մարկ Տվեն

26, 35,

240,413--418,

275,

Մարկես

290,

27,

Հովճաննիսյան Հրաչյա21,

99,

259,

ՀովչաննիսյանԱր. 26 ՀովչաննիսյանՀով. 8,

125,

46,

Մալակովոկի Վլ. 18,

281--283

Հերակլիտ 197 ՀեքիմյանԱ. 46 Հյուգո Վիկտոր 428 Հոմերոս 289 Հովճաննեսերզնկացի 30 30, 448 ՀովճաննեսԹլկուրանցի

ՀովՀաննիսյան

414,

206,

264,

ՄամիկոնյանՀովճ. 29 Մամյան ի. 255, 256

227--229

Աննա

4608--475,

ՄակինցյանՊ. 290 ՄաճարիԳուրգեն (Աճեմյան)

Հայնե 27, 292, 294, 420, 427, 498 ՀայրապետյանՀայրապետ118 Հաշեկ 8. 290 Հասմիկ 275 ՀարությունյանԳեռբգ (ժորա) 278, Հաֆիզ 427 ՀասրաթյանՄ. 332 Արտեմ 255 Հարությունյան ՀարությունյանՀ. 2890 ՀարությունյանՍաղաթել59, 30, 42, 132,

454--466,

358,

Մալխասյան Խաչիկ26,

102, : 374

Համզատով Ռասուլ354,

շէ

354,

-

՝

Վ.

Հր.8, 102, Մուրադյան ն. Մուրադյան

30,

Մուրադգլան Սուրն115, 28 Մուրացան 30, 104 Մուր Թոմաս

185,

ՏՈՍ

290,

341.

"

428,

ՏՈԼ

ՏաղչլանԳր.

ՄՄ

Ցու. 27. Ցուզավսկի

ՏՈԼ

|

"

ւ:

նանումյան Ռ.8. )9Ֆ|2Տ նավոի Ա. 22 Ներսեա Շնորձալի՝ ՆերսիսյանՀր. 59, 2275, ՆիկոլանսկայաՖ. 281 Ֆորենց Վ. 8 Ններով Ա. 288 Մ. Շաթիրյան

ՇաճազիզԵ.

.

194,

|

235,

258,

204,

289,

287,

294,

114,

-

27,

203,

Ս.

258,

22, 282,

276,

291,

35,

125,

145,

157,

290,

415,

420,

427--429.

252, '

:

-

46, 414,

125,

47,

186--201,

415,

Շիրվանզադե6,

Մկրտիչ431 Գ. 225, Ֆֆանիբեկյան ՖանիկյանԳր. 274

ֆանան

Շիլլեր Շիրազ-Հովչաննես18-15,

27,

34, 40-49,

30,

222,

205--219,

240,

Ջավախիչվիլե Ի. 28, Ֆիվանի 187 Ջրբաշյան էդ. 9, 20, Փուսոլտի նաֆի 353

8, 4380

Շոլոխով Մ. 129,. 181,.290. Շչեգլով Մ. 187 Շուքուրովա կամիլա 424 185, 389

նչեւ»Ցարաո 375, Արու Ոսկանյան Ոսկերչյան մ..180.. Ռրբունի Զ. 39

` ՆԲ

աան

Ն

-

ԸԼՐԹ

:

-

Ջապեկ կ. 269 Ջարբգ Ա.2.. .. ՋարխչլանԴերենիկ 35

113, 141. 333,01

ա

.`Ց``.-..

ժուժա ԹՌատբբ

-

տաշ

Ո ՅՐ

՝

Թաբլե 168

ՑՆ

Ց. Ռայնիս

ււ

..

նխ

`

2ՈՏ«:Ո՞

434.

.

27,

396,

391,

-

294,

44,

414-416, 453.

432-439, 48, Գ. 6, 27, 290

Ա. Գուշկին

28,

430,

Փոսպելով Պ. 111 Պրիշվին Մ. 12, 118, Փուդաչովնմելյան 267

Շեմս Ասատուր

Շեքսպիր27,

3227, 329,

Մ. 227, Գեչիկթաշլյան

Շաչինյան Մարինտա38, 383, 384 ՇաշնազարԳ. 291 115, Շայբոն Աչոտ (Ռասպարլան) Շանթ նոն 21, 104, 157, 159 Շելլի 420 Շեկոյան Արմեն255, 256 Շերամ

317,

384, 394,

Պետեֆի 438 Պետրարկա284, 391, 427 ՓետրոսյանԱրփո 12, 168 ՊետրոսյանՎ. 2527, 258, 271, Մարիա 148, 160, Փետրովիխ Պոոշյան Գ. 108, 113 ՓողոսյանԱ. 290 ՓողոսյանՀո. 114

Ազատ 283 Շաչինյան

.

316,

382,

Պարոնյան Հակոբ 8 Անաչիտ242, Փարսամյան Վ. 112 Փարտիզունի

122,

294,

353,

Ռ. 8, Փատկանյան

Շաշազիզ Ս.

293,

125,

359.

ՊապոյանԱրտաշես321 Պաստերնակ322

`

'

'

194,

244,

ծ Փապայան նադեժդա

:

429,

151,

229,

։

նաչճապետ Քուչակ 30, 206, 291, 334, 336, 353,

Հովնաթան334, Նաղաշ

141,

223,

Ստ. 111 Պալասանյան ՓապալանԱշոտ տե՛ս Փապայան Արամաշոտ ՊապայանԱրամ 105, 2289 ՓապալանԱրամաչշոտ105, 279-281

113, 443

112,

108,

140,

222,

արա

102,

105,

126,

114,

312,

ՋուկովակիԿ.

ՏՏ

30,

108,

Արշակ 216 Չոպանյան

Ն

|

ր նորիկ 26 նազարյան նալբանդյան Արփենիկ 42... նալբանդյան Միքայել 8, 27,

78,

Չեխով Ա. Չերչիլ 44

:

:

|

15--14, 12--30,23, 2.

Փարենց եղիշե 6--9,

|

:

.

ՈՎ

291.

Հ

ՑՏՆՈ:

`

Քո. Թասինի 157 ԹասպուտինՎ. 380 Ռառսսադին Ստանիսլավ898,

361,

392,

410, 442

Ռեբրին ՎՎ..3Յ33|ՖՓ0.. Ռենան էրնեստ 38

՞ո:

ո

801, ԵԶ 959-:

, "

Հ

Ռեմարկ

ՍիրասՀմայակ (Ոսկանյան ) 16,

լ Ռիլսկի Մաքսիմ 291, 394" Ռոմեն Ռոլան 94, 141, 290 Ռոնսար427 Ռոշչին Մ. 385 Ռունին Բ. 339 Ռուսթավելի Շ. 290, 291 |

70,

Սիրունյան Ղուկաս Չ55, Սկոտ Դունս 330 Սմուուլ Ցոշան 398

Ն

Սաադի427,

Սնեգովա Ի. 291 Սոբոլն Լ. 108 ՏՈՄ Սողոմոնյան Ս. 8, 18, 26, 44, 112, 198, 323 Սոմալյան Ս. 11 ՍոտնիկՑու. 114 Ս:

18,

19,

113,

148,

169,

Պետեր291 Սալժաչշի Սալտիկով-Շչեդրին

ՍաՀչակյանԱրաժայիս237, 241 Սաճակյանծուրի 242, 243 Սաչճինյան Ալեքսանդր86 ՍաշինյանԱնաչիտ 12, 86--88,

90--93

Սաչճյանծչաժո 18, 108, 226, 230,

236,

240,

336--361

Սայաթ-նովա 30,

206,

222,

291, 332,

356,

420,

427,

428,

353,

Սանաչյան0.

15,

14,

ՍարգսյանԽորեն 6--8,

328,

35,

40,

41,

333--

49,

28,

107, 108,

50,

118,

108,

256,

225,

115,

34,

Սարյան Թաթիկ 165 8, 23, Սարյան Մարտիրոս 246,

262,

40--42,

172--185,

148,

263,

281,

44,

40,

32,

221,

424,

258,

281,

408,

21, Սիամանթո

2Յ9,

294,

ՍիկորսկիՊ. Սիմակ 114 Սիմոնյան նկ. Սիմոնով

27,

30,

42,

329,

Ռ.

86,

125, 184,

428,

387, 440,

392,

400,

4543,

284,

148,

Սիտալկ. 29 Վ. 271 Սիրադեղյան

167,

244,

109,

՛92--

256,

351,

356, 359.

401,

404,

405.

Հենրիկ 287--290

72--24,

Վաչյան Վ. 29 ՎաճունիՍուրեն 34, Վ. 30, Վաղարշյան

35, 104,

429,

43,

223,

438,

429,

212,

419,

435,436,

Վերդյան Բ. 68 Վերֆել Ֆրանց 376 Վիրապյան Գ. 290 Վիրգիլիոս289 Վշտունի Ա. 26, 27 ՎոզնեսենսկիԱ. 251, 148, Սամեդ Վուրղուն

259,

230,

65, 108,

Սնունց Գարեգին (Գրիգորլան) 26,

327,

322,

386, 444,

|

47,

329-336,

27, Վարուժան Դանիել

Կ. 39,

Սնան

229,

ՋՁ. 106 Վարդանյան Վ. 114, Վարդանյան

321,

Ա. 289 Սերաֆիմովիչ 169, Սերվանտես

433,

226,

321-327,

ՎասիլնսկայաՎ.

իլյա 387 Սելվինսկի Սեկոյան Ան. 99 ՍեյրանյանԲենիկ 89,

328,

192,

419,

402,

103,

44,

226,

35, 43 ՍարոյանԱրշալույս ՍաբոյանՎիլյամ 251, 263, 242, 243 ՍարուխանՀրաչյա Սաֆյան Շ. 102`

Սաֆո

221--224, 318,

Սնակ

108,

Ցու. Սուրովցն

384,

27, Սարվեն (Արմենակ Սարգսյան)

Սարյան Գեղամ 272,

ՍվախչյանՄելիքսեթ 148 Սվետլով Մ. 385 Սվիֆթ ,Փոնաթան289, 298, ՍտեփանյանԳ. 112 ՍտեփանյանԱնժելա 68, 284 ՍտիվենսոնՌ. 287 Գարեգին169 Սրվանձտյանց Սուլթանով նկ. 390 ՍունդուկյանԳ. 30 ՍուրենյանԿ. 290 Սուրենյանց Վարդգես 151 Սնակ Գուրգեն 148, 160 Սնակ Պարույր 13, 21--23,

298,

Սարգսյան Մկրտիչ. 252 ՍարինյանՍ. 9, 46, 326,

26,

Գր.428 Սարգսյան 188,

:

Սալախյան Հակոր8,

336,

68--

Լնոն-Զավեն411 Սյուրմելյան

Աշոտ185 Սաթյան

29,

20,

ՏալյանՎ.

114,

Տայան Ա. 290 Տարլե ն. 73 Տարկովսկի Ա.

30,

86,

438,

125,

439,

184,

322,

'

316,

Ս. Տարոնցի

27,

34,

33,

Տեր-Գրիգորյան Գ.

42,

105,

Մ. Տեր-Գուլանյան

Տերյան ՎաՀան 1725, 429,

194, 435,

2շ,

42,

211, 222, 438,

Պ.

991,

108,

294,

38,

32,

125,151,

15225,

399,

422,

420,

108,

Րաֆֆի 27,

104,

.

մվետանա327,

56,

57,

59,

Քոչաբյան Մ. 105 Քոչարյան Սուրեն

68,

ՕրբելիՀովսեփ 31--88,

Ֆադեե Ալեքսանդր3, Ֆեյդի Ֆ. 291 140, Ֆիրդուսի

Ֆլոբեր

142, 329

Գ.

Ֆրիդրիխ Մէծ Ֆրիկ 448 ք

56,

՛

Հ:

Ֆոլկեեր 475

408.

0դնե Վ. 208, 391 0զերով Լե 356

Օվիդիոս

.

,

26,

'

|

ՍՈ

Փանոսյան Սարգիս325,

'

'

ի

ի

Ոտլտ Ուփտմեն

54,

ւմ

,

Քալաշյան Գառնիկ Արտ. 83 Քալանթարյան Քարամյան Մ. գջ Քոչար Հրաչյա 16, (Գաբրիելյան)

Գ, 461 Տրեֆիլովա Վ. Տուրբին 470, 472 իհ. Ս. 116 Տուրգենն

Փափազյան վՎատրամ 429 Փափազյան Վրթանես Փիրոսմանի Փոցխիշվիլի Մ.

Տիրատուրյան 60, 486 կարինե

Տիրունյան Ս. 29 տ Տյուտչն Ֆ. 233, 420 Ալեքսեյ Տոլստոյ Տոլստոլ Լն ճ, 258, 368, 289, 590, ՏվարդովսկիԱլ. 129, 390, 301

ւ

ՏերտերյանԱրսեն շ, ՏիզրանլանԱ. 32 Տիչինա

Փավստոս Բուզանդ61,

277,

49--

Դ

ԱԿՈՒԹՅՈՒՆ.

ՔԻՈՎԱՆ

Ալմաստ. Ա ուղինգոականությունը

ՍուրենԱղաբաբյանի. գրականագիտական

1941--1956

թթ.

ՇԽԱ

.

ԱԱՔԹԾՈՅՎՈ

Հբապարակախոսություն

Պոեզիա Գեղարվեստականարձակ .

.

.

Թատերագրություն

Քննադատություն ն

.

.

198-թա

.

.

Վ

ի

.

Վ

ս

99,9

.

.

.

Թատերագրություն .

.

.

.

.

.

.

.

.

Հ

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

«-«--Դ

.

-

.

.

.

.

.

.

-

.

-

-

Ցո--չ

ւ-ազատա

-

--

.

ագո .

Վ

Հրաչյա Հովչշաննիսյան

Վաչտագն Դավթյան --6 Մաքկոռյան «թ

Բ.

.

՛

.-

«աւ.

.

.

.

.

Կ.

.

«՝

«

.

.

.

.

Անվանաքանկ

Հ

.

.

.

.

»

.

'

.

.

.

.

.

-

.

.

.

355...

՛

.

՛

.

։

--

՛

՛

'

ՀՀՅ.7

.

« `

Լ

.

.

.

.

Աղաբաբյանիաչթատությունների Համառոտ մատենագրություն

Ծանոթագրություններ

է

ՓՋ

«

.

..

ՀԸ ՀՅ. ԼՐԱ. Սերո Խանագյան ՕՏ|ց|Տ Գնարգէմին

ՔԱՀՎՐՎՈՎՑ"ԲԱՆԱՐԳՈԱՈՎՈ.

«աի Սիլվա Կապուտիկյան .` `

.'

.

.

.

.

Լ.»

.

.

.

.

.

, .

.

ՈՆ

Վ

.

.

«

Ը

.

.

.

Ն.

.

.

Մանկապատանեկան գրականություն

Թարգմանություն

'

.

նա

.

.

.

գբականությունը .

.

.

.Ո.Վ

.

Գեղարվեստականարձակ վավերագրականարձակ

Ս.

.

Հրականագիտություն `

.

.

Ն.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ք

.

-

.

«

`

Ե.

Սնակ Խ/Պարույր Գ/ ՀամոՍաչյան .-

.

.

.`

.

գրականություն Մանկապատանեկան Ն/նաիրի Զարա. մ Գեղամ Սարյան մ Հովաննես Շիրազ

թթ.

Կ

"ս

"Ն.

.

Գաքաբյան

.

.

.

ՍՈՒՐԵՆ ԲԱՐԴՈՒՂԻ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ

Ադի ճայ գբականությանպատմություն Հատոր

ՇՖՔԵՒԼ

երբկոորդ

5ճՔՈԱ7ՐՕՑՈՂՎ ՃՐՃ6ՃԵՑ

ՒԼ

"1127օքիռՀօտքճեծիսօր Յքատաշճօր.ա ջքումքը ՂօԿ

ւ

"

8լօքօտ

Հրատ.խմբագիր |. Ս. Սաշաֆյան կազմը Հ. Մ. Ծատուրյանի Տեխ. խմբագիր Ա. Պ. Շաճինլան Գ. Է. Սրբագրիչ ԴԵրձակյան

`

՛

ՍԽ 1576

է ջաբվածջի33.05.1990 թ.. Ստոբագրվածէ տպագրության34.09.1993 Հանձնված

ք..

Տառատեսակ «Գրջի սովորական», բարձի տպազրություն, 31,05 մամով: Հրատ.-ճաշվարկ.43,4 մամուլ: Տպաբանակ1000. 47,8 մամ., տպագր. ԳՓայմ. 601: ԳՓատվեր Գինը՝ պայմանագրային: ՀԳԱԱ Հրատարակչություն,325019, գ Երնան, Մարշալ Բաղրամյան պոզ. Ր. ՒԷԼՆԷԼ 113ոճ8716ոԵՇ 375019, Ճքխ.. Քք6Ցու, Ծոթշեոտիտ, ռր. Խաքառոտ ոօ ՀԳԱԱ Հրատարակչությանտպարան,378410, ջ. Աշտարակ,3. ԷՅՈՅՐՇԵՐԲ ԷԼՍԻԼ ձքթե.. 378410, Լ. Ճայոձքնւ 2, Ղատօրքճֆոտ Ջափը 20»«1081/9: Թուղթ

Ճ