Արտակարգ իրավիճակների և քաղաքացիական պաշտպանության հիմնահարցեր

Հ. Մ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԵՎ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

ՀՄ.

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

»Վ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

Ուսումնականձեռնարկ

Երնան

Աստղիկ Գրատուն

ՆԱԽԱԲԱՆ

ՀՏԴ 351/354(07) ԳՄԴ

67.99(2)116.297

Գ888

է երաշխավորվել Հրատարակության Խաչատուր Աբովյանի անվան

ՀՊՄՀ-ի գիտական խորհրդիկողմից

Մասնագիտականխմբագիր էդ.Շատվորյանբժշկականծառայությանգնդապետ

Գրախոսողներ՝

Ա.ԱղասարյանՀայաստանի Ազգային ագրարային համալսարանի կենսագործունեության անվտանգության ամբիոնի վարիչ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Լ.ԱվանեսյանԽ.Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ-ի բնապահպանության ն կայուն զարգացման ամբիոնի դոցենտ,

գիտությունների թեկնածու

մանկավարժական

ԳՅ88

«մ որան Արտակարգիրավիճակների ե թյան 2014.-

նան բնական, ները,ինչպես էկոլոգիական, տեխնածին աղետ-

ներից պաշտպանվելու միջոցառումները,որոնք առաջացնում են մարդկայինկյանքի ն կենսագործունեությաննորմալ պայմանների խախտում, նյութական արժեքների հսկայական կորուստներ: Մանրամասնշարադրված են զանգվածային ոչնչացմանզենքերի հետնանքտեսակները,դրանց կիրառմանժամանակ առաջացած ների, պայքարի ու կանխարգելիչխնդիրները: Քննարկվումեն բնակչության պաշտպանությանմիջոցները արտակարգ իրավիճակներումն հավանական պատերազմիժամանակ, ինչպես նան անհատական ն կոլեկտիվ պաշտպանական ներին վերաբերող բազմաբնույթ բազմաբնույթ հարցեր: հարցեր:Նկարագրված Նկարագրվ կառույցներինվերաբերող են ապաստարանների, հակաճառագայթայինթաքստոցների .

կառուցվածքները, դրանքի, օգտվել Գները տարհանմ ո

ռիսկի գործոնի, ճգնաժամային. Արան ԲԱՑԻ իոոահարգեր: Աստղիկ Հրատուն, Արծարծվում կառավարփրկարարահարցերի գաղափարը: Ընդգրկված մի

քաղաքացիական պաշտպանու-

:

հարցեր:

Նախատեսված է Խ.Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանիուսանողների, այդ առարկան դասավանդող դասախոսներին ընթերցողլայն շրջանակների համար: ՀՏԴ 351/354(07)

978-9939-840-91-8 Օ Օ

ապազեստրոնաց

ման

էջ:

Ուսումնական ձեռնարկում մանրամասն նկարագրված են բնական, էկոլոգիական, տեխնիկական աղետների առաջացման պատճառները, դրանց բնորոշ երնույթները,զանգվածային ոչնչացման զենքերի տեսակները, կիրառման դեպքում առաջացած այն երնույթները, որոնք մարդկանց կյանքի ու կենսագործունեությաննորմալ պայմանների խախտման, զոհերի, նյութական ն մշակութային կորուստների պատճառ են դառնում: Հիմնականում քննարկվում են բնակչության վարվելակերպի, աղետների կանխարգելման ն պայքարի միջոցառումներին առնչվող

ՏՔԻ

Ուսումնական ձեռնարկում տրված են արտակարգ իրավիճակներիդասակարգումը,բնութագիրը,կանխարգելմանմիջոց-

ԳՄԴ 67.99(2)116.2ց7 Գրիգորյան Հ., 2014 «ԱստղիկԳրատուն» հրատարակչություն,2014

շարք

:

են

են

կան աշխատանքների կազմակերպումը, ռիսկի գործոնը արտակարգ իրավիճակներում,ճգնաժամայինկառավարմանհիմունք-

ները:

Ձեռնարկը կազմելիս օգտվել ենք տարբեր աղբյուրներից, ինտերնետայինկապի միջոցով ստացված տեղեկատվություններից, տարբեր գիտաժողովներիմեր մասնակցությաննյութերից, ն տարիներ շարունակ մեր կողմից կարդացածդասախոսություններից, ինտերնետայինկապի միջոցով ստացված տեղեկատվությունից,հեռուստատեսայինհաղորդումներից: Ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է ՀՊՄՀ ուսանողների, այդ առարկան դասավանդողդասախոսներին ընթերցող լայն հասարակությանհամար:

ՄԱՍՆ

ԱՌԱՋԻՆ

Արտակա ավիճակներ, առաջացման րտակարգիրավիճակներ

զարգացմանփուլերը

պայմանները, րը պե)

Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է այնպիսի գեոֆիզիկական տարածաշրջանում, որտեղ միջազգային կադաստրով գրանցված 328 բնական բնույթի վտանգավոր երնույթներից մեր երկրում հնարավոր են մոտ 110 տեսակի բնածին վտանգավոր երնույթներ, որոնցից 11 առաջնային են` երկրաշարժ, ջրհեղեղ, սելավ, երաշտ, սողանք, փլուզումներ, ուժեղ ձյուն, ուժեղ քամի, կարկուտ, ջրակալում, հիդրոտեխնիկականկառույցների աղետներ (օրինակ` ջրամբարների փլուզում): Դա պայմանավորված է առաջին հերթին մեր երկրի բնական պայմանների բազմազանությամբ, որը հետնանք է աշխարհագրական դիրքի, երկրաբանական զարգացման առանձնահատկություններին բարդ լեռնային ռելիեֆի: Ադ բնածին երնույթները բացի իրենց մեջ պարունակող խոցող գործոններից,կարող են հանգեցնել տեխնոգեն վթարների, արդյունքում առաջացնելով մարդու բնակության միջավայրի որակականփոփոխությունների: Միջազգային քաղաքական, տնտեսական իրավիճակը պայմանավորված գերհզոր պետություններիկողմից աշխարհիվերաբաժանման, ազդեցությունների նոր ոլորտների ձեռք բերման տենչով, հավանական են դարձնում, ինչպես լոկալ, այնպես էլ գլոբալ բախումների լուծումը ռազմական Ճանապարհով: Ուստի պետության անվտանգության ապահովման համակարգում կարնոր սոցիալ-տնտեսական խնդիր է դառնում հնարավոր վտանգավոր երնույթների կանախատեսումը, կանխարգելումը ե հետնանքների վերացումը: Այդ խնդիրը հանդիսանում է ընդհանուր պետական պաշտպանական համակարգի բաղկացուցիչ մաս, պահանջում է համապարփակ,համալիր լուծում ե բոլոր պետական կառույցներիփոխհամագործակցություն: Ելնելով վերոհիշյալից Հայաստանի Հանրապետությանբարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսումնական ծրա4

գրում ընդգրկվել է «Քաղաքացիական պաշտպանության ն արտակարգ իրավիճակների հիմնահարցեր» առարկան (համաձայն ՀՀ կառավարության 1996թ. սեպտեմբերի27-ի թիվ 320 որոշումը առարկայիուսուցումը կրթականհամակարգումկազմակերպելու վերաբերյալ): Այդ դասընթացինպատակն է ուսանողներին ծանոթացնել քաղպաշտպանության համակարգին ն հիմնական խնդիրներին, ինչպես նան արտակարգ իրավիճակներում վարքի կանոններին ն բնակչությանպաշտպանությանհիմնահարցերին: Տարերային աղետների ծագումը, հետնանքները, ծանրությունը երբեմն հետնանք են մարդու ոչ խելացի գործունեության, օրինակ` լանջի կտրատման, ոչ ճիշտ կառուցապատման, ծառահատման, սելավատարների խցանման, ձենափոխմանհետնանքով կարող են առաջանալ սելավներ, հեղեղներ, էրոզիա ն այլն: Բացի դրանից Հայաստանում կա մի շարք վտանգավոր օբյեկտներ. ատոմային էլեկտրակայան, քիմիական օբյեկտներ, ջրամբարներ, որոնց վթարի դեպքում կստեղծվի բարդ արտակարգ իրավիճակ: ՀՀ պետական, հասարակականմարմիններըպետք է ժամանակին իրականացնենհամալիր պաշտպանական միջոցառումներ ուղղված արտակարգ իրավիճակների նախազգուշացմանը, կանխմանը ն հետնանքների վերացմանը: Արտակարգիրավիճակներըորոշակի տարածքում կամ օբյեկտում խոշոր վթարի, վտանգավոր բնական երնույթների,տեխնիկական բնապահպանականաղետի, համաճարակի, անասնահամաճարակային, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի լայնորեն տարածված վարակիչ հիվանդությունների, ժամանակակից զանգվածայինզենքերի կիրառմանհետնանքով ստեղծված իրավիճակներն են, որոնք հանգեցնում կամ կարող են հանգեցնել մարդկայինզոհերի, խոշոր նյութականկորուստների ն մարդկանց բնականոնպայմաններիխախտման: կենսագործունեության ԱԻ-ը անսպասելի առաջացող երնույթներ են, որոնք բնութագրվում են որոշակի գործընթացի կտրուկ խախտումով, ունեն զգալի բացասական ազդեցություն մարդկանցկենսագործունեության վրա, խախտելով շրջակա միջավայրի հավասարակջշռությունը:

8.

,

Սովորաբարորքան փոքր է տվյալ երկրի տարածքը, այնքան Քիչ է լինում արտակարգ իրավիճակներ: Այս հարցում Հայաստանը բացառություն է կազմում: Արտակարգիրավիճակների աճի պատճառներն են. 1. շրջակա միջավայրի վրա մարդկանց աճող ներգործու-

թյունը,

բնակչության աճը քաղաքներում ն մեգապոլիսների առաացումը, տեխնոլոգիաների ընդլայնումը, Յ. 4. արագություններիաճը (տրանսպորտ,տեխնոլոգիա), 5. սարքավորումների մաշվածությունը, 2.

3.

արագ

ու աո մարդնայի կան որուատները Սարերի ույ

Վտանգավոր

բաղադրա-

-

կիճանն

զարգացմանընթացքը, մարդկայինզոհերի քանակը, 4. կենդանիներիանկումը (սոցիալ-տնտեսական), 5. սոցիալ-հոգեբանականգործոնները (հոգեկան ցնցումներ, անկումային տրամադրություններ, ահ ու սարսափ), 6. սոցիալ-քաղաքականգործոնները(ընդհարումներ,ներքաղաքական պայքար ն այլն): Բնական աղետներից առավելապես տուժում են աղքատ ն գաոգագած ե որտեղմարդկային զոհերն ու նյութաերը, զոհերն նյութ

մարդկությանըմարտահրավերնետած ահաբեկչությունը: -ի առաջացմանպայմաններնեն. Է արտադրականկամ մեկ ուրիշ վտանգի առկա-

ՍԻԲնական. առկա Ռիսկի ությունը ՅՐ գանկացած ձնի էներգիայիազատման պատճառով ակտիվ թաւմիանար

Ղրանգից հանկարծակիությունը, 2. 3.

ԴՈՑ

7.

Հակատանում 1.

տեխնիկական սպասարկող անձնակազմի ցածր պատրաստվածությունն ու անպատասխանատվությունը, բարոյահոգեբանականպատրաստվածությու-

»

Արտակարգիրավիճակ է առաջանում, երբ տվյալ վնասված օջախում տուժածների թիվը հասնում է 10-15, իսկ զոհվածների թիվը` 2-4 մարդու, վտանգավոր վարակիչ հիվանդություններով վարակվածների թիվը` 50, անհայտ պատճառներով հիվանդացածների թիվը՝ 20. Ն չպարզաբանված պատճառներով ջերմողների թիվը՝ 15 ձարդու: Արտակարգ իրավիճակները տվյալ ժողովրդի ն պետության համար կարող են անդառնալի հետնանքներունենալ: կարող են հանդիպել աղետների գրեթե բոլոր ո տեսակները: Արտակարգ իրավիճակներն ունեն հատուկ չափանիշներ, են տալիս այդ ե անվանել արտակարգ:

Բնակչության տեղավորումը գետերի ափին, հնարավոր երկրաշարժի կամ վտանգավոր սեյսմիկ գոտիներում նե այլն: ԱԻ

դասակարգումը

Տեխնածին ԱԻ: ԱԻ-ների այս տեսակի առաջացումը կապված է տեխնիկական ն արտադրական օբյեկտների հետ (հրդեհներ, պայթյուններ,վթարներ քիմիական օբյեկտներում ն ատոմակայաններում,շենքերի փլուգում տարբեր պատճառներից ն այլն): են ՍԻ Բնածին առաջանում տարերայինաղետների պատճառով (երկրաշարժ, ջրհեղեղ, հրաբուխ,ժայթքում, փոթորիկ, սոփլուզումներ, Բնածին բնույթի արտակարգ իրավիճակները բնության այնպիսի երնույթներ են, որոնք հաճախ հնարավոր չէ կանխատեսել ն բնորոշվում են բնակչության մեծ խմբերի կենսագործունեության խախտումով, մարդկանց կյանքին սպառնացող վտանգով, նյուարժեքների քայքայումով, ջրածածկումով կամ ոչնչացու-

ղանքներ,

սելավներ նայլն):

Ա ոկ:

Բնածին բնույթի արտակարգիրավիճակներիցեն՝ երկրաֆի-

զիկական(երկրաշարժ, հրաբուխ),երկրաբանականվտանգավոր երնույթներ (սողանքներ, փլուգումներ, սելավներ, ջրհեղեղներ,

Սժօոիճոսծոհվնդեոմդմզ -տ տմի վժրսղմզկոը վմ ՝լ հՂ -ղմղ '"մզդըւսդտտոտ 1ս ԱՂդուսծդ6 ոտխղմղզմստո 1 Առսդճոծոօռ դովե -ԱՂո1 դտկորողով օոի -հտտսկ ըյսղնղկովմկմզ հտտ վմզք դոթիսծզնետ ՀԱ ո Դ դվրորմղծ 'դոդկ -տկվոտդվն '`ոտղոդստ զտ ուսժմզնդմ վմղմզ ովԵմզդձ դոթիսկոդ -ոժ դոհտրոկով Վ ուսի -տոծցտ հոցտրոք վմս Վ Ծվմզդտղնո դվրոմ -Ղմոտ մսիտեծռոտի զի -ոտ ԱքմոՀչոմդմզ :011ոՂ ոոռսթիսոնխփսփ վմզղտոտ վժոսղմզհտը"Ազդ -տուսմսղ վմզդժվմոմ դոտկոծիսը'վմզդվդտնդզիռողտոզտդտտն ՀԱԾ 'մզվսԵ դվրողնմոը '"Օշսթոսռխփսփ հշսմտկ վոմզկոյզմիո դոթոսջիտդմ ըուսմղմդղ ծտստ մմզդտղնո դվրոմզմոծ :ոլողդտ Թվմոտհկ ծ6դոկնմոռր ՛վղոօմոհդով դզ ատասդոտծոօտ 'դսգտկ ոզիոմսԺդսմս 'ռզ մզդժոսղմղդոթյսդմ Ամզցտզնո դվրոմզմոժ

մմզմԵոծժիսցմ

վմղՂդոլտծօ դտրբոոդիօոճոտծոստ6վմզդտզնո դվրոմղմոտ

աԺոտթոսմոիողզն վտղզոոչմռտի Աիսնսքոդօդով Վ ըուսմտիոհզն ԱմղՂդժդոտողշտ դողկոմոմողմՓ ոոկոտոտղզիո :ԱԺօոմոտ դողմողվդզ ըւսիղմԵնդմ '6վժօոմոտ վմզդդւսթյստզղթո դոթիստզոռտմցով ովոտեդզ ոմսն Ամզցժմդողտզվ Վո հոմս1Ծ

տզվ

վԱղքս ՂԽ, Ղ ցտԹւսդոկվտոս 'վմզմրո|իվտոմղոօ դոթոսմոմոո| -ոդ իսլզ6կոօմսետոով ոտհ 'Ամզքյս ՎՈ վցոտծմչոցտմտտ ձ ուսի -նտմԵե հով 'իսժջտմոտտվցոծմշտօոտմոտ իսծմով դորձմոօ:յս) (դվրոցոտծմշտօտմոտ)ողսվեղլյ օղը

1 ատսիօջոմոտտ Վղ

իսժջոտմոտ դոթիստզոռմցով գղ ուսիհոփոդտովտոՂ իսժօոմոտ վմզեմոր վոռտձ վո ռզ ըուսիջտմոտ մհոոզտ որո Վո :Վո ոռվրտեեղ :Ամդքյս ԽՆԺԱժօոմոտդոթյսոզտցտոնոս Ե 'վմզդդւսԹ ՀՀսհմոդողջ ցողտմզմտդւմմնմտ 'վմզցտկզաօ 'վմզցժօտմոտ դող դոհտիտմ մորով դործոմզի վմզդժդողտզ» :իսդոոծմՀ'իսեմոր 'իսժտնոժ ոիտ ցզ ուսիղտփոդորկտո Վղ դվրոժօտմոտ մորով 1սայզդծոմզի ԱմզդժդողտղվՎՈ ոզ գողոիոմ Սմղզքմս վտղՂԹօ որտ :ըւսմզցդոովտո վտհզղաօ1տիտ 1 տսիտմեմղդ Ղ իսուսթւստոտոռվ դողոդըոսուս 'իսդւսԹյսկմոդ -ռվվ 'իստոռվմըսկ 1տլիտ 'իսմցոմոտ վդոոմոցմսե մ ըսիղոփ -ոդտովտո ԱժդողՂտզվօոմծոծոստ 6դսմս 'պղ վմզցտհզաԾ Ամղքթյսվտհզած1ոփտ գղ ցտհտիոմ մտմոմսիսո մորով 1սազդծոմղի Ամզդժդողտզվ օոմ -6ոծոստ Վո :իսդւսթոսկմողծզօմժսփ '"իսոոոոմնոտմո 4 ոյսի -ղտփտգդոովոոՍղոոզտ որո վղ :վՎո (դղոփոցտովտո)ողսլ "Վո վդտժ վը օոտիմծոմոփղց Ամզի դզ ուսիիոմԵմզդ ը՛յսժիոզնվ-վր (օոիճկոռոոկ) օոիծոդվմըսՎ (01տ ՂնվծսդզԵ 'րԵվմսոզտ 'մզդ -ըլսոյոմ դո(Թվոտծետ) ծղը դոթոսկոմտոռվ ըւսդղուս դզ վնզտ դրո ձռոոմն սԱ-ՎՈղ Յցսմս 'դզ դմզդդւսԹղսմնողվվ օոտղոնովճսդ ԾՂ

ցժդտղտզվ դոթիսզդուսթմսԵողո ծդողնմոը ԱՍ-պը ովօտնմող Ամզդկոմոջորով վղտողտ մզմմտտ ըյսիոոն դզ դվմմոՀ Վղ դտկոդոմոողզդ :իսըւստոլող| դոթոսզուսօմսԵռողզհ 1որմսդ վմզծըոլ վողոգտչդ դոթոսչկոտցմռողըւսիշսմսդմ Ղ (մրչսծոչոջժսվտմզՀ վռսԵօ) լզոզտոոլդող 44 մսիոմոցվ դրզմԱզՀռսմս 'դզ ԱՂդմոսղմզ վովոդտ դոթիսդմ Ա-պղ (դտկոդոհվտոտդժ) դտհոտվեսնհ. «(Օ1ռ Ղ ոսթռսմ -ովոտմճ 'տչտմզ 'նւսոլոծոր 'Եսչ նզթյս 'Ժվռորոգդծտո 'Ժսմ նգքյս 'Ղմշդռտփոմոտոնզտ 'տսսկմող մսչսոլ| 'վոոտժչվմ -ոդօ -զիտ "ոսմորռ 'դսմոտկմմըհվմմը'ղվմսժսփ)մզռժոտղմգզ մսիտԵ -ցոտի դտկոդտմոտծիոսղմգնօսետ (դտ Ղ Ղ դոտդտդոմոծիսղմզնօ մղդուստզտոգդ գվոոօոիեռտեվմզցտդւսմԵ'մզդուսծտիլ դվրոծդոո1

բերելուվլառաձգական ւտատանումներ մեծ տապրածությունների վրա (նկ.1): Երկիւսշարժերն առաջանում են, երբ ւտեկւոդնական լարումկերի պարպման,հրւսբուխներիգործունեության ե. ստորգետնյա ս երկիի մանթիայիվեփլուզումների հեւոնանքով երկրակեղնեում ապարազանգվածների րին հորիզոններում տեղի են ունենում ու տեղաշարժ: Այդ դեպքում խւասխւտում ամբողջականության ե են խզումներ, սահանք, տեղաշարժեր, անջւսւտվում առաջանում է հսկայական էներգիա (նկ. 2): 5ւսօ

.

Հ:

Ըստ

առաջացման պատ-

ԱԻ

ճառների

աա

1.

ե

Հ

Քո

-

Տեկտոնիկ: Առաջանում է երկրի կեղնում զանգ Վածների ւղեղափոխվե-

զական գոն

2.

ար

ների հետնանթուլ: Հրաբխային:Սռաշջանում է հրաբուխների ժայթք-

հետնանքով: Փլվածքային Լխորւռաճան

ՉՀ.

Նկ.

2.

Սալերի շարժումը

Երկրաշարժիօօախ հանդիսանում է սւռորերկրյա ցնցումների

առաջացման շրջանը, որի սահմաններում տեղի է ունեցել կուտակված էներգիւսյի ւ պարպումը: Ծջախի կենտրոնում պայմանականորենառանձնացվում է կետ, որը կոչվում է հիպոկենտրոն:Այդ կետի պրոյեկցիան երկրի մակերնույթի վրա կոչւում է էպիկենտրոն:Երկրի մակերնույթից մինչե հիպոկենտրոն ընկած հեռավորությունըկոչվում է օջախի

Հ. `

Նկ.

Որքան մետ է օջախի խորությունը, այնբան փոբր էներգիա Է երկրի ճՃակերւույթ: Երկրաշարժի ազդեցության չաւիը տվյալ տարածքում կոչւում Է երկրաշարժիուժգնություն: Երկրաշարժի ընթացքում հիպոկենտրոնիցբոլոր կողմերի վրա տարածվում Է էներգիան առաձգական ալիքների ձեով (երկայնւսնւսնե լայնական), որը առաջ է բերում երկրի կեղնի ն

հասնում

Երկիւսշարժի

հիպոկեճւորոնը

կիչ): Առաջանում են, երբ քանդվում են կարստային դատարկությունները, որոկք առաջանում եկ ապարներիլվածումից: Ուժեղ երկրաշարժերիժամանակ խախտվում է երկուսկեղեի ամբողջությունը, ավերվում են շենքերնու շինությունները,շարքից դուրս են գալիմ կոմունալ-էներգետիկ ցանցերը, լինում են բաղմաթիվ մարդկայինզոհեր: Հզոր երկրաշարժերըկւսրելի Է համե ժատելմիջուկայինզենքերիպայթյուններիհեւո:

խորություն:

մակերեսիավերումներ(նկ.3): Օջախի խորությունըհւճախ գտնվում է 20-30 կմ խորության վրա, իսկ որոշ դեպքերումհասնում է հարյուրավորկիլոմետրերի: Էներգիայի ուժգնությունը երկրի մակերնույթիվրա չաւիվում է Ռիխտերի12 բալանոց սապնդլակու:

3.

Նկ.

4.

Երկրաշւսրժ ի1

ն Հայաստանումուժեղ երկրաշարժերեղել են` 1926թ. 1988թ. Լենինականում(նկ. 4), 1931թ. Զանգեզուրում,1997թ. Նոյեմբերյա-

ծովափում գտնվող բնակավայրերի ողողում ցունամիի ալիքներով, մարդկանցհոգեկանի վրա ծանր ազդեցություններ: Երկրաշարժիցառաջ անհրաժեշտ է. 4. Բնակարաններում չկատարել շենքի սեյսմակայունությունը նվազեցնող ձնափոխություններ (հիմքը թուլացնող հատակագծաին վերակառուցումներ,կրող պատերում որմնախորշերիբացում, "տանիքներումջրի մեծ տարողությանբաքերի տեղադրում ն այլն): 2, Շենքերի մուտքերը, աստիճանահարթակներըն միջանցքները ազատել մեծածավալ առարկաներից: Ստորին հարկերի պատուհանների մետաղյա անշարժ ճաղաշարերը դարձնել "շարժական, երկաթյա դռները փոխարինել փայտյա դռներով (մետաղյադռները ձնախախտվում են ցնցումների ժամանակ ն չեն բացվում), պահեստային ելքերն ազատ պահել: Յ. Ծանր սարքավորումները ն կահույքն ամրացնել հատակին կամ պատերին, դյուրավառ սարքերը, վտանգավոր նյութերով լի անոթները տեղակայել պահարանների ստորին դարակների վրա կամ հատակին, հուսալիորեն ամրակցել: Մահճակալները տեղադրել պատուհաններից հեռու, կրող պատերի մոտ ն նրանց : վերնումչկախել ծանր առարկաներ: " 4. Նախապես որոշել տան կամ աշխատատեղի ամենաանվտանգտեղերը (շենքի հիմնականպատերը, դրանց անկյունները, դրանցվրա գտնվող դռան բացվածքները, հիմնասյուները ն այլն), է որտեղ կարելի պատսպարվել մինչն ցնցումներիավարտը: 5. Ձեռքի տակ ունենալ պայուսակ` առաջին բուժօգնության դեղարկղիկով, մի քանի օրվա սննդի պաշարով, ռադիոընդունիչով, ձեռքի հեռախոսով,լապտերով, Նկ. 6. Պայուսակ, առաջին տաք հագուստով ն այլն անհրաժեշտությանիրերով (նկ. 6): -

նում:

-.

Այս դարի ամենաուժեղ երկրաշարժը եղել է Ճապոնիայում

`

1923թ.:

Երկրաշարժերըթողնում

ն

առաջնային

են

ո

երկրորդական

հետնանքներ:

վերաբերվումեն գետնի շարժումը, որը Առաջնայիններին ավերումներ: է բերումշենքերի առաջ ն շինությունների են վերաբերվումսողանքները,հրդեհները, Երկրորդականին ջրհեղեղները,ցունամին:

"`

-

-

Ժամանակակից

աաա

զգայուն սարքերի օգնությամբ (նկ. 5) հնարավոր է որոշել երկրաշարժի հնարավոր շրջանը ն ուժգնությունը, բայց կոնկրետ ժամանակը ճիշտ կանխագուշակելչի ստաց-

վում:

:

Նկ.

5.

5.

Սեյսմոգրա Սեյսմոգրաֆ

Երկրաշարժի հետնանքները կարող են

լինել

բնակավայրերի ամվերվածություններ, սողանքներ,

-

-.

-

-

-.

փլվածքներ,ճեղքեր, մարդկայինզոհեր, հրդեհներ, պայթյուններմի շարք հրդեհազանգվածային վտանգօբյեկտներում,գազի ցանցումխզումներ, բնակավայրերիխորտակում գետերի հունը փոխելու պատճառով,ջրվեժներին լճերի առաջացում, մոխրով ն ավազով, ծածկում հրաբխային բնակավայրերի գազերով թունավորում,

.

`

օէ

-Ղցո|քվմղդդոմոստի 'մմզմոոնմսնովոմտդզ|: Ժսլնմո 1զիոոդի դ.զ3 ՀզեռստոդզմսշսԵԵ զ Ճտգիո դվժմզվ դվճոսո ոոտ 'նզտդրո լզմոտ զ մսիոմոդվ Ղ 1գքստ | 2վժ Ադոտմոտծտկ մզ զժզ -Բ :դզդմփհ Ղ դ ՈյսցսԱսԵզօ մս զշվվ տշվը զ Ժտզլ, :՛տմոոշ շ 1ոդոտըրվն զ նսմող վնդդո Ղ վմծ 6դտոտ Անմոդ :դրտ 1զցմսետտեօ մոմոնսհոդոլ Ղ վոտը վլցոմ վը 1կդոքոմ Ամոշչոտ ըուսժոզն դտթոսրողոտ վմծ Ղ վնդդո Ղղզդոչ մզդուսքմոչՀ նմսզիտ 'Ամզքս 1զրոդոլ Վ տՀշղքոտմվցտ Դզիցտոտըվոռտսո| 47 մտղո ուսժոզն սզի -Ազմոտդտիով:դվմզմօ ռվծոստ սմզիդտե ուսմզցկտտու

ՖԼ : հորով դվիտջվի դռտղոտտո -ոմվ 1զօմսԵղ Ամզծնծչոոտոտփ'Աղտուսրոոիսմզմվ (մոր լպդճմզի իսլզդծմսչ հոցտոոք նմսզիտ տմի սզիգեով Հսմզփտուսո|ծվմզդվզնմվ մսիոմոդվ) 6վմղտոտ) վռոոմԵ դրովը 1զիտեօ ,վյտդտդմմտ ծվմզդրսծդ6 տլտզեմստր ՛ք

տշզթոմվդտ

-ով

մզնգտդոթյսդոտՀոհո

6վքմոՀոմվդմզ "չ ՛ՂՂ

ծվկտտ վղտտողփմոյսմզմ ոմյսն վցոոք:սՏ '8 :հՂ

:

(8՝դդ) Ամզդոսթոսցոմտտ տտծրո օոոնդղծվը վմզդմսդզմ օգը իսլզցմսեոտեօ 6վմզցկտտովփ ոծ ոմսն ցոսմ -«Հսոժռվիսլզծոմ մծդոնսո 1զջմսփ լ փզմոո :տզվ վմզգնսիդտե ասոմն ղ ըոսմզցդոտուփ (իսմզդոկմտսո նդչդվ 1զջտիմով ոտդ լ Հտղլ, :դվմզդչվտս դս Թոսդեօոյսփ Ղոռսծ) (պտոտտոտվ Ղ Եղօ նմզդժռվ դղսԹոսդԵօքսմ դվճտօտ 1զԱզմոծսծ ըյսժիողն ռոտթոստՀգքովվռո"մոտիԵցոտիդո 1զիռխփոնզտ զ մսիտհմով լ տշգք :ո1սԹռստոծդով 1զցոհվո ուսժոզն դոթյսմսիոմոգ» -Հոմվռղ զիտովոուսվ 4: Ժտզտոովլզիդտե ուսմզցկտտողՓ "լ "1 տշգքոմվցտ ստզվ ՑվքմոՀչոմկմգ

Ատմտիտ վմզդուսծդ6 Ադ) Ղդվը ասնղզտ Հսազվ 6վմզժդզժ կմոտպոմջմոմ1զդթզդեդտկդոտ ով՛զիդտե ուստմսոոդոմտ փով'Ժօցտմտտծոմ վիոզնԾվմզմոյոն Ղ 6վմզժոզՀ հոդոտօզվովլզիդտե ուսծսնսՓ ՛2 -Ասնովտմտդփզի| զոտ վմզդ Հոոջվտը 'վմզդդոնգո իսզգտը 1զիդտհոտշտտԳ վլզմտհ 6վմզդ Ղ 6վմզտտհո ցվժտտմոոիսոոդը -ԱսկզմնսդղդԾ :8վմզդդոտատստտիո ըւսժիոզն «սոԵչ ոմյսն յսոզվ 'ոսԱզնզտ իսկոհոտ զիմոհոտոփ 6վմզղմով դվմստո բտկ ովլզիդտե ուսմզկմովդվազի :6վմզդող -մոստ նսիծմշ 1զգեդտհ«սազ» :ըյսոոսղդո վը վղոքդզո ոո 'ղոտ վմզդլզդտիո'ըւսմզց40տիծոմ վմզդռոտպստտի՞ Ղ վմզդան1զդեռտդ "նղտ Եդտտիդտվզիտ 1զդտե դզմսետմո 'ըւսմզմցզՀ զ ուսիդտե ժզ :ուսթասցտմտտ 6տմ նկոդտազվՂ մտե ոմտսն նոհոովցո ովզիդտե ըուսմզկմովդվմստո վծժցզԶ:1զիցտոոը:վոոտսղ "լ 1 տշղքտմսդո կոդոքոք վմզդողսՑդՑ

լույզները, կոյուղին, չկա՞ գազի արտահոսք, չե՞ն թափվել վտանգավոր հեղուկներըն այլն: Համաճարակներից (հատկապես ամե ռանը հրդեհներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է խստորեն պահպանել սանիտարահիգիենիկե հակահրդեհային

կանոնները: 4. Հանգցնել հրդեհները: Լուցկի չվառել,

բաց կրակ չօգտա-

գազօջախը: գործել, անջատել լույսը, ջեռուցիչ սարքերն 5. Հագնել ամուր կոշիկներ` ապակու կտորներից ն այլ բեկորկերից ուռջերը չվնասելու համար: լինեն երկրաշարժերը,այնոււսմեՈրքան էլ անկանխատեսելի կայնիվ կան երկրաշարժինբնորոշ որոշ նախանշաններ:Դրանք ու

են,

-

-

-

՞

սովորաբար երկրաշարժը ուղեկցվում է բազմառլանձայներով, որոնք հիշեցնում են ամպրոպինկամ պայթյունին, փոխվում է ստորգետնյա ջրերի Ֆիզիկո-քիմիական բաղա-

դրությունը,է

անհասկանալիգագի հուտ,

Օդումզգացվում թռչունների ն ընտանի կենդանիներիանհան-

արանի:

Գորան

Սոդանքներ

Լ

ե

.

Սողանք

լանջի հավասարակշռության ղանքները առաջանում խախտման պայմաններում:Լանջի բարձրությունը, թեքությունըն ձեր մեծ ազդեցություն ունեն նրա հավասարակշռությանվրա (նկ. Է Պա. 10)

ՀԻ

են

Սո

Սողանքներըմեռ հողայինզանգվածներիսահումն է լանջերից ցամ ծանրության ուժի ազդեգության տակ, կապվաճմմակե-

րեսային ն ստորգեւոնյա ջրերի գործունեության հետ: Հաճախ ջրերը թափանցելու երկրի ընդերքում գտնվող կավային շերտերի մեջ, վերջիններս գերխոնավանումեն, դառնում սահուն, որը ն բերում Է սահքի (Ակ.Ց): Սողանբներ տեղի են ունենում անբարենպաստ երկրաբանական պայմաններովլանջերիվրա, որն արդյունք է ապարներիհավասարակշռության խախտման: Պատճառները բազմաթիվ են՝ լվացման հետնանքով լանջի տակ զառիթափության մեժացում, հողմնահարման, մակերեսային ու ստորերկրյա ջրերուվգերխոնավազգմանհեւոնանքով ապարների ամրության նվազում, ստորերկրյա ցնցումներ, մարդու չմտածվածգործունեություն ն այլն:

9.

Սողանքայինսանշղո- Ա -մո.է,Ղ

Պովճանալուղ

Առղանք այիցճեղքել: 2 Սարքըմակեճնույթ

-ռ»Յ

Սբղազքայհն լեզվակ

Արմամ"աեսնզազմած Ց

առույնլալին

կուտաԼումնոր

`

Նկ.10. Սողանքի լայնական կտրվածք

ՀԱՆՀ

ԵՔՏՈՒՇԼՐԵԽՃ

Խոն:

ջ-

|

ԳՐԱԴԱՐԱՆ

շոգե գիա ոէ

։

ԱՃԽՃ «լորի»

ւ

Սողանքի զարգացման մեջ տարբերում են 3 փուլ: 1. Սողանքի նախապատրաստում, այսինքն՝ լեռնային ապարների կայունությանաստիճանականփոքրացում: 2. Սողանքիփաստացի ձնավորում, այսինքն՝ լեռնային ապարների կայունությանհամեմատաբարկտրուկ կորուստ: Յ. Սողանքի կայունացում լեռնային ապարների զանգվածների կայունությանվերականգնում: Մեր հանրապետությունում կան երեք հազարից ավելի սողանքային օջախներ, որոնց մեծ մասը կապված է մարդու գործու-

նեությանհետ: Սողանքներսովորաբար տեղի են ունենում լեռնային, նախալեռնային տարածքներում ն կարող են ընդգրկել զգալի մակերեսներ: Սողանքներըմեծ վնասներ են հասցնում, ծածկելով բնակավայրեր,ցանքատարածություններ, ճանապարհներ ն այլն: Շատ դեպքերում սողանքները կարելի է կանխել, կառուցելով արգելապատեր,տնկելով ծառեր: Հակասողանքային միջոցառումներըավելի մատչելի են, քան սողանքների հետնանքների վերացումը: Եթե նկատվում են ճեղքեր, ճանապարհներիխզումներ, ծառերի տեղաշարժ՝ անմիջապես ազդարարում են բնակչությանը ն կազմակերպումտարահանում այդ վտանգավոր վայրերից: Սողանքներըավելի հավանական են դառնում, երբ լանջերը կտրատվում են (նկ.11), ստեղծվում դարավանդներ, գյուվբա

աւպապաաատատառառտա

աաա

Ր

պաա

Ը

մ լ

իոն

Նկ.

11.

Սողանքայինլանջերի կտրվածք

ղատնտեսական նպատակով յուրացումներ կատարելու ժամանակ: Դրանք դանդաղ ընթացող երնույթներ են, որոնց զարգացման կանխատեսումըիրական է ն հավաստի: Հայաստանում սողանքները լինում են` Ողջաբերդում, Նուբարաշենում, Դիլիջանում, Պտղնիում, Սիսիանում, երկաթգծիՔոբերՍանահին հատվածում ն այլ տեղերում: 1988թ. Սպիտակի երկրաշարժից հետո սողանքները ավելի ակտիվացան: Հայաստանում առկա են մոտ երեք հազար սողանքավտանգ

տեղամասեր:

Պայքարը սողանքների դեմ: Սողանքների մեծ մասի առաջացպատճառների բազմազանությունը դժվարացնում է պայքարը դրանց դեմ: Այնուհանդերձ պահանջվում են համալիր միջոցառումներ:Անհրաժեշտ է պարզել ապարների շարժման պատճառները ն հակասողանքային միջոցառումները ուղղել հենց պատճառների վերացմանը: Սողանքները երկրաշարժերի ն ջրհեղեղների համար նպաստավոր պայմաններեն ստեղծում: Լեռնային ապարներիփլվածքները աղետալի հետնանքներեն ունենում, որոնք վտանգում են տրանսպորտային միջոցների անխափանաշխատանքին: ման

'

Փլուզումներ

Փլուզումները հողմահարման հետնանքով երկրակեղնի մակերնույթի ձենափոխումնէ, երբ առաջանում են ձորեր, հեղեղատներ, արտահայտվածզառիթափ լանջեր, ցցված գագաթներ, քարակույտեր, որոնք հաճախ գտնվում են սահմանային հավասարակշռված վիճակում: Փոքր ցնցումն անգամ կարող է բերել քարաբեկորների թափմանկամ փլուզման: Փլուզման նախանշաններն են բազմաթիվ ճաքերը կախված ժայռերում, հիմնական ապարից անջատվող առանձին ժայռերի ն ժայռազանգվածներիառաջանալը,կախվածժայռազանգվածները: Փլուզումները մեծ, երբեմն հսկա, լեռնային զանգվածների փլվելն է, որը հաճախ ծագում է հանկարծակի ն ուղեկցվում է ընկնող զանգվածները շրջելով ն անկման ժամանակ փշրումով:

Ապարաթաւիվածքըհողմահարման հետնանթով լանջերից անջատվող մեծ ու փոքր բեկորների անկումն Է: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում հաճախ են հանդիւյում խիստ հողմահարված, ճեղքավորված, փլման ն անկման ենթակւսվտանգավոր տեղամասեր: են. Փլուզումներիկսնխարգելմանմիջոգառումներն

ժայռերի ճաբերի լցոնումը, խոշոր քարաժալռերի ամրացումը, " անկայուն քարաժայռերի էյւսյթեցումը, չ վերնից եկով ջրերի հեռացումը առուների ն դրենաժների միջոցով: Փլուզման ենթակա հատվածում անհրաժեշտ Է սասհմանափակել շինարարությունըն տրանսաորտի շարժը: Փլուզումներիցհետո անհրաժեշտԷ կտրատել տեղանքըն եթե անհրաժեշտ է հենապատել: Հ

Ջրհեղեղներ

ՖՊրհեղեղները իրենց մասշտաբներուլզիջում են միւայներկրաչարժեիին: Մասշտաբները պայմանավորվածեն ջրային զանգվածների ծավալներով, ւտտեղանքիռելիեֆով, գետերի հունի կտրվածքով ն այլն նկ.12): Բ","

Ի"

մ

Թ»

.-

՝

Թ,

ա

Զիհեղեղի դա բնության ուժերի գործողության պատճառով մեճ տարաճություններիջրածածկումն է, երբ ջրի մւսկաիդակը բարձրանում է սովորականից: Ջրհեղեղներ կւմրող են ւսռաջանալ. ձյանԱ սառույցի հալոցզքից, Սեծ բանակությամբ տեղումներից, զետերիսառցակալումից, բնական ն ւսիհեստականջիամբւասրներիւրգելապաւոնեշ-

-

-

ների ճեղթումից,

զունամիներիհետնանթով, գետերի հունից դուրս գալու ւպաւոճառուլ, ստործրյա երկրաշարժի ժամանակ, երբ քանդվում են հիդրոտեխնիկականկառույցները: Ջրհեղեղներըըստ տնողությանլինում են կարճատն (ձի բւսնի ժամ), ն երկարատն (1-2 ամիս): Ջրհեղեղները, պաւոճառած կյութական վնասների աթումով, հաջորդնեն երկրաշարժից հեւռո, իսկ մարդկայինգռհերի թվուլ առաջինն են բոլոր բնական աղետների շարքում: Ջ: հեղեղների բոլոր տեսակները գրեթե կանխատեսելի են: գործում են ջրհեղեղների կանխատեսման կայան» Հայաստանում կայաններ, որոնք վերահսկվում են հիդրոծդերնութւսբւսնական ներիկողմից: Գետայինջրհեղեղներըհսկայական վնասներ են պատճառում ինչպեսուղղակի, այնպեսէլ անուղղակի ճանապարհով, երբ ճահճացնում են տարածքը: Գետային օրհեղեղներըլինում են կւսր-

-

-

ձատնն երկարատն:

նկ.

12.

Ջրհեղեղ 2ը

Գետային առափնյա շրջանները վտանգավոր են հեղեղումների տեսակեւոիզ, թեն նպաստավոր են բնակվելու, այգեգործության համար: Հարթավայրային շրջաններում գետերն ունեն պննշան թեթություն, ե նստվածքների կուտակման պատճառով դրանց հունը շրջակա լ տարածքինկատմամբ բարձրանում է, որի հետնանթով այն ողողատից բաժանվում է թումբերով, որոնք հեղեղումների ժամանակ պատթվում են, ւ ջրածածկ է լինում հակայականտարաճքներ: Ջրհեղեղը կւսրելի է կանխագուշակել, որոշել ժամանակը,

բնույթը, սպասվող չափերը ն կատարել կանխարգելիչ ւշխւատւասնքնեի: Ջրհեղեղի ժամանակ սնհիաժեշտ է բարձրանալ շինությունների վերին հարկերը, ծռերին, սյուներին, տւսնիքներին: Փրկւսրարական աշխաւոանթները սկսվում են տեղանթի հետախուզությունից հետո, օգւոագործելով ուղղաթիռներ,նւսվակներ ն այլն: են լողալու Նախւսաատրւասստում հսրմահանքներ մարդկանգ ն կենդանիներինտեղափոխելու համար: ռիրհեղեղներիդեմ պայքարը: Լկս միջոցառումներըբաժանում են երկու խմբի' 1. Ծպերաւոիվ(բնակչությաննախառղեսզգուշացում, նյութական արժեքների տարհանում): 2, Տեխնիկական (միջոցառումներըկատարվում են ինժեներատեխնիկական կառույցների միջոցուլ. ամբարտակների, ջրամբարներիկառուցում,գեւոի հունի խորացումԱն այլն): 3. Կապիտալ շինարարության ձեռնարկում միայն հւսմասլատասխան թույլտվության ղեպլթոււմ՝ 4. Վտանգավոր վայրերում չկսռուզել ժամանակավորիջնանւատներն կացարաններ: Ջրհեղեղների Ժամաուսկ այդ տարածքում մարդկանց խնդիրսերն ու գործողություները են. 1. հեւտնել հիդրոռդերնութաբանական ազդարարման նշանՍերին, 2. նախատեսել սննդի, հագուստի, դեղամիջոզների ու փրնարարական միջոցներիպահուսւոներ, 3. ջրհեղեղի սպառնալիռի դեպյլբումբնակարաններում անջատել գազը, էլեկտրականությունը,արժեթավոր իրերը տեղաւիոխել անվտանգ վւեյր, 4. տրանսպորտովկամ հեւտիուն տեղափոխվել անվտանգ վայր: Ջիհեղեղի դեւդքում ւսնհրւսժեշտ է ւկատսալսրվել անվատւանզ, վայրում: Եթե ծգնության կարիք ունեք, ապա տվեք աղետի ազդանշան, իսկ անհրաժեշտության դեպքում զանգահարել փրկահարական ծառայություն:

Աելավներ Սելավները կարձատե ն մեծ խորտակիչ ուժ ունեցող հեղեղներ են, որոնք տտեղծվումեն անսպասելի լեռնային գետերում, հրենց հեւ: բերելով քարեր, ծառեր, տիղմ: Դրանց արագությունը կարող է հասնելմինչն 15 կամժամ:Սելավներն առաջանում են երկարատե, տեղատարաւի անձրնների, սառցադաշւոերին ճյունաձածկույթի արագ հալոցքի հետնանբով, ջրամբարներիպատվարների ճեղքումից ն այլն: Ըստ սելավային զանգվածի կազմության սելավները լինում ջրաքարային:Ըստ ֆիզիկական են՝ցեխալին,ցեխաքարային, ն. կապակցված: ւոիպերի՝ չկապակցված Սելավների ինտենսիվությունըպայմանավորվածես մի կողմից` ջիահոսքի պարամետրերով.մյուս կողմից` լանջի թեքությամբ, ինչպես նան մակերնույթիփխրունությամբ լնկ. 13):

Նկ.13.Սելավ

շենքերն ու շինությունները,ճանաՍելավները քանդում պաիրհներըն այլն: ՀայատտանիՀանրապետությանտարածքի զգալի մասը ենթակա է սելավների: տարածքում սելավները սուլորաբար Մեր հանիւսւվեւոության գոյանում են գարնան վերջինն ամռան սկզբին` հորդ անորեների ն ձնահալ քի հետնանքով: են

Սելավներառաջանում են նան ռելիեֆի փոփոխությանպատճառով, որի հետնանքովլեռնալանջերինանհամեմատ արագ են խորանում ձորակները: Ինտենսիվ սելավներ են դիտվել Ողջի, Արփա, Գառնի, Գետառ, Մաստարագետերի ավազաններում, Բազումի, Փամբակի, Սնանի լեռնաշղթաներիհարավային լանջերի ձորակներում: Օրինակ, 1946թ. մայիսի 26-ի Գետառի սելավը տնտեսականհսկայականվնասներհասցրեց,որի ժամանակզոհվեցին մոտ 200

հոգի:

Սելավներիձնավորումըպայմանավորված Է` մի կողմից ջրահոսքը առաջացնողգործոններով`տեղատարափանձրնների,սառույցի ն ձնածածկիարագ հալչում ն այլն, մյուս կողմից, լվացող լանջերի վիճակը բնորոշող գործոններով` մակերնույթի հողերի ամրություն,փխրունություն,բուսածածկիառկայություն,լանջի թեքություն ն այլն: Ասվածիցերնում է, որ սելավատարի հունի փակումը, թեք լանջի հերկումը, ծառահատումը,ոչխարների արածացումը, իսկապեսչարիք են սելավներիառաջացման տեսակետից: Պայքար սելավի դեմ: Սելավների դեմ պայքարի հիմնական միջոցներնեն` հիդրոտեխնիկական, ագրոմելիորատիվ, ֆիտոմելիորատիվ նայլն: Հակասելավայինաշխատանքները ճիշտ կազմակերպելուառաջին նախապայմանը յուրաքանչյուր սելավաբեր ավազանում կամ հունում առանձնահատուկմիջոցառումներիմշակումն է, քանի որ սելավաբեր ավազանները իրարից տարբերվում են ն՛ բնույթով,ն սելավներիինտենսիվությամբ: Անհրաժեշտէ կատարել լեռնալանջերիամրացում քարե ն երկաթբետոնե պատերով, սելավների հուներով ամբարտակների կառուցում,գետահուներիուղղում, մաքրում, ջրահավաքավազանի անտառապատում ն կանաչապատում:

ն ագրոօդերնութաբանական Օդերնութաբանական վտանգավորերնույթներ

Օդային զանգվածների շարժման հիմնական պատճառը դա պտտվող երկրագնդիտարածքների անհավասարաչափտաքացումն է: Քամիները մեծ դեր են խաղում մոլորակի կյանքում: Մթնոլորտը համակշռվում է երկրի ն մթնոլորտի միջն ջերմության, խոնավության փոխանակությամբ: Օդի տաքացման գոտիները օդի բարձրացման մթնոլորտային ցածր ճնշման օջախներն են, իսկ սառեցման գոտիները, մթնոլորտային բարձր ճնշման օդի իջեցման գոտիները: Քամու բռնկումները հատկապես վտանգավոր են ժողովրդական տնտեսության բազմաթիվ ճյուղերի համար, երբ քամին ունենում է մրրիկների, փոթորկանքների ն մրրկասյուների ուժ Ա ուղեկցվում է ուժեղ ամպրոպով, կարկուտով, տեղատարափ անձրնով: Փոթորիկ է կոչվում հսկայականկործանիչ ուժի քամին (կարող են լինել անձրն ն ալիքներ): Փոթորիկը քամու կարճատնկտրուկ ուժեղացումն Է, որը սովորաբար ուղեկցվում Է նրա ուղղության փոփոխմամբ: Այդ ժամանակ քամու արագությունըաճում Է ցատկերով Ա կարող Է հասնել 30-40 մ/վրկ. ն ավելի: Տնողությունը տատանվում է մի քանի րոպեից մինչն մի քանի տասնյակ րոպե: Անհնար է որոշել փոթորիկի տեղը ն ժամանակը: Փոթորիկը ծագում է ամպրոպածին ամպերի մոտեցման դեպքում Ա ուղեկցվում է տեղատարափ անձրններով, կարկուտով ն ամպրոպներով: Առաջացումը կապված է օդի ուղղաձիգ շարժումների հետ: Դրանք առաջացնում են մեծ ավերածություններ

(նկ.14):

Փոթորիկները լինում են ջրային Ա ցամաքային:Ծովում առաջ են բերում շատ ուժեղ ալեկոծություն, իսկ ցամաքի վրա մեծ ավերածություններ: Նախկին ԽՍՀՄ-ի Եվրոպական մասում լինում է 30-50 մ/վրկ.արագության,միջին Ասիայում՝ 40-60 մ/վրկ., հեռավորԱրնելքում 60-90 մ/վրկ. ն դա կոչվում Է թայֆուն: Հիմնականում լինում են հուլիսից մինչն հոկտեմբեր ամիսներին:

անսպասելի ն ծություններ:

2-3

մես ավերարոպե անց անհեւոանում, թբողնելու|

Մորկասյան բարձրությունը կարող է հասնել մինչն 1500մ., պտտման արագությունըմի քանի մետր վարկյանում:Մրրկասյան առաջացման համար անհրաժեշտ է օդի բարձր ջերմաստիճան Կ խոնւսվություն: Մրրկասյուները հսկայական ավերաճություններ են առաջ բետարած» րում ն հազվադեպ չեն Հայաստանի Հանըւասպեւոության

քում:

Փոթորկից կարելի է պաշտպանվելկամ խուսափել իրականացնելով հետնյալ միջոգառումները. » Մշտապես ուսումնասիրել բնականպայմանները: Շինարարական նորմերի պահպանմամբ կառուցել կայուն շինություններ, արգելելով փտանգավորվայրերում չինարարությունը: Բնակչության ե մասնագետներիպատրաստվածություն: Անհրաժեշտ զինված միջոցներով փրակարարական ուժերի ստեղծում: Անվտանգությանառումովանհրաժեշտ է հատել ւիտտածն ծեր ծառերը, ուժեղացնել կառույցների թույլ մասերը: Դրսում գտնվելիս թաքնվել ձորակում, փոսերում, հեռու մնալ էլեկտրասյուներիցնայլն: Ուժեղ կարկուտը մթնոլորտային տեղումների տեսակ է: Այն կարող է ունենալ մինչն 2046 տրամագիծ: Վնասում Է ցանքատարածությունները, ընտանի կենդանիներին: Ռրոշ դեպքերում կարկուտի ւորաճագիծը կարող է հասնել մինչն 30-40:մ, որը շատ վտանգավոր Է ինչպես ճարդկանց, այնպես էլ անասունների համար: Կարկտահարության դեմ պայքարի նպատակով հատուկ արկերով կրակում են կարկտաբեր ամպերի վրա: Այդ դեպքում անջաւովում է զգալի ջերմություն, կարկտահատիկներըփոքրանում են ն վերածվում օրի կաթիլների: Կարկուտները ավելի հաճախ լինում են մարտից-օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում: »

Նկ.

14.

Փոթորիկ

Սրանք վտանգավոր են բնակչությանհամւսր իրենց ծավալի, վնասված տարածբներին հասցրած վնասների առումով: Ըստ ուժգնության տարբերում են մի թանի տիպի փոթորիկներ,բայֆուն, մրրիկ,մուսոններ,ամպրոպներ: Փոթորկիցառաջ քամին դադարում է, տոթն է տիրում, թռչուններըթաքնվում են բներում ու անհանգիստ ճչում են, երկնքում ձնավորվումեն գորշ ամպեր, որոնք պատում են երկինքը,անընդհատ որոտում է ամպրոպը, դիտվում են բազմաթիվ կայծակներ: Ուժեղ քամու ճնշմամբգետերըսկսում են հոսել հակառակուղղությամբ, ճկվում են հաստաբուն ծառերը,հաճախ արմատախիլեն լինում: Այդ փոթորիէլներըանվանվում են արնադարձային ցիկլոններ կամ թայֆուններ: Մրրկասյունըմթնոլորտայինպտտահողմ է, որոնք առաջանում են ամպրոպիժամանակ,երբ իրար են բախվում երկրիցբարձրւացող օդի տաք ու սառը, հզոր ու թույլ հոսանքները: Այդպիսի պտտահողմի տրամագիծը հասնում Է մի քանի հարյուր մետրի: Մրրկասյաններսում օդը Շերքնէ հոսում, իսկ եզրերով, պտտաձե վեր խոյանում: Ձնավորվումէ հսկայական պտտվող ձագար, որի ներսում ստեղծվում է ցածր ճնշում ն իր մեջ ձգում է տարբեր առարկաներ: Այդպիսի հանկարծահասփոթորիկըվրա է հասնում

» »

-ող Ղ ցտընմսնովոտմտ վըոոժ նզբ:յ91 հՂ ԳԱԱ Ցա Ը փզկ ցտասոտդի՛մմզդ դ -կմոհոտցոտջ ըստ հօտցտդօց 'մզուսկոցջ ասմզմ դղ ծտսղ :մմղգ 6վճսհ -հվցոոոր օտիհկսհո դոթ Ղ նսծոնզտ -օոջ Վ տսոխփոնդտ դվոոժ մմղ 'Առտսըջ ի քսռվ) ոլոջով վոոժ նդք:Ս Ղ իս :Աքյսեսոս տոցո՛ -զդկոսմոո| մըւսծոժոտ վնօ Վ Ծվսզդվնւս վմոժ 'Ադցոթոսոզտռտ Վո, :ԱզդտուսմսկվոտծԵ վժմզմ իսյզմզմ ծոտ Թոսմովոտմք -ոնսԵ ըոսդթոով ռզ մզգոոոդի ջզբ Ամզդդ ոա վնօ 1 մօոոՑ8վ-,0Ացոջվտոոորմզծ դվծոծտ դորջո դվմոսղմզկոը վցտզե մմզ 'ըյսդոոծմՀդվծմզի ը Ղ մցոռմոծԵ ռղզ ըղսդվ)մզդըւսԹոսմովոտմտ վմզոոսժմԱդոտդՀչտո :Ազդըւսեւսյփդտղոտոզվմոովմզոոսկ 'մմղցսոտ ըուսքցնզտո ուսմոտոհ 'մզցճոսսոդ ՀվդոտհոտՀոխ -ոդջ 6վմզուսկոդՇ «սզիդոհտՀոո դզ ըսդտհովոո մորով -ցո :ԱՓզվյզսվմռոնզտ ղոոդ լ քյստ -ոոոհոդԱդոոՑոծոստ վմզուսմկոոռՇ:6վցոսծոմցմոմ հւսմտհ վդոջ դղ տսդոծոցմրդ -վտոոոմղծ ղՂ 6վմզդըսդոտոսկողումթտո ԱղվսԵ ռվրոհ ԱմզուսկոռՇ ոմի վմզդտհզաօ դտկոո -նմոր ըոսմզմ դզ ծոսո 'վմզդոոսԹոսդ -ղտցտոտսմԾ 'վմզդմվոորով ռդողոհվգովզտսմնվվ դոց ոզհոչդվ -վՀ ոս վմզժռղՀ 'դռոթոսոզտդտհվտզեմզդ:`-1ոդւսըսի "տմի վճդոտտողշո վտմսոոդոմտ դղ ըյսնեո ԱմզուսկոռծՇ :։ԱղցվմոոոդոոջՂ մզմրոիողոդմ ռոք նրո մս վցտժ 'զ մժսփ Սոոդի օոստջտոխրո զժզմե ըւսմզդդոտծմշ Ցդոմն դրոկտո 'ըւսմզդդոծմշ դտոզղդմտ-իտմովղՂ դտոզղմո մզուսկոդՉ ըսդոսԹիստգիոոմռով -ովուսկ զ ըոսհովնցտով

Լ

փ

-ղդկոմսջ ոտի իստողոջ

վմզդեզ| բո

դզ

Ր

իս

մ

տւսիքմոչ Ամզուս/կ

-ոդՇ :ցո6 զ ուսքվիովոծ իսմզծդո) ժզժ տոտ 'Առտիեդտծտմց ողսդծոօզը Ղ Աժոսդօոօ դոթ ուսդճոմդտօ | փզիտ դմս 'Վ դիոդ -ոԺ վմզդըւսնղտ Ղոդ Ասոջտոխ դոոճոծոստ վմզուսկոդՇ :ռսդվ| դզ օնղվոոշդՀդվնմոոըըսմզդդսԹոսդվշ- հոփ իսձդոՂտզղվվմս '6վնմսդատո| դվրուսեսմզո վմզդկվդոտը դոջ Ղ վնօ օտիքԵող 'Ժժվլտդվոոցտիմով դվրոնօ մ ըւսդոծոծտ ըյսղծսո վմզուսմվպոդօըոսծճոժդմ դորքմոշ օշլ միր Աղսթոսեոմո հով 'վմտզը հտ ցոտտ վդոժ վը Վ ըւսդոով Ադւս(Թ.սմօմոժ 6դոմն ստսմստո վմզծդտմ իսզվտո օո :ուսթսրողստ վղցոօոդօ մոոթոսկոցոժ օղը | տշգքոմվռոտ մորով դորմսիողց ՊԱՂ :օո8 ` ոոսքվիտվտԵ դվ դզոտ իսլզդճոշչդչս դվվմոհոոդոտջ 'իսդսընող նզքյս Ղ 'ոսմղմ Ժեզօ Վ փո օզը իսզդծռվ մտմոդոջվտոռտ մօռոի -ԵդտԵ դուք մմզ "ցվմզծդոուփոժվոտծ դզ ուսդտծտծտ ըոսդողոդ -ըվվ ԺդոԱՆ :քյս մոմտդուցմսկ օզը դզդւս Դ 'ըոսԱզդդտծԱշ դվրոոդ -Կզ1 ռզ ըոսդվ) որոջոով վզիտ Ժդսմս 'դզ դմզդըւսԵսսնփվղոցմոհ -ցով վմզդօտիեդոծ օզը նսվպտոօտ Քվմզծդոու ԱմզուսկոդռՇ Տզը վմզդմկԱՂ»ՆրՌ դվղոյտդ ուսիոմԵ 1 ցնղտ դվծտսո մդւսթռստղզոտմդո» վդոտոտրոչ մոոթոսդող -ոոջով վմզդիոսմտոորղ (լդ) մդոժ հոցոո 9 հՂ Հսծոդետնօ պող ըւսդծո/ -ողմզդ ՎԵգտտի դ(Ղ :վմոժի վմղօե դորնմսնովոսմտղղէի Ղ վող 'վտոմսղ վմզդդյսո -ոդո դ վմզվսե դվրողնմոը "վմզդվզնմվդվրոսոտդո ուսդեոն լ ստջտոխ ոլոջ -ոսվ մկոցրող նգզքՍ :վրոժ նգքյս 'տսկմող 'մզդղմօռոտ փոտստտոնզտ դղզ տսդ հտդտրոք վոսմոոր :իսմզդտսմս իսմզի -Քղզնոս'"մզդկոցրող ,մզմ6վ| ցտղոմտհզկ դղ ըսեց Ղծվը վցտզե վմզոոռ հոդոնոոք վմս 'Վ մոսղմզ դվրոտմսնդծժըԱոսմիոոր

Դ

պի գծերը (նկ.16): Դաշտերում հաճախ դիտվում է աշնանային կուլտուրաների ցրտահարություն: Ուժեղ մրրկասառույց հանդիպում է Հայաստանի գրեթե ողջ տարածքում: Մրրկասառույցը թափանցիկ, խիտ սառույց է, որը նստում է գետնին, ծառերի ճյուղերի ն էլեկտրալարերիվրա: Առաջանում է ցերեկային ձնհալին կամ անձրնին հաջորդած գիշերային ցրտի հետնանքով: Մրրկասառույց՝ վտանգ է ներկայացնում տրանսպորտի, օդային կապի աշխատանքին, կտրվում են կապի ն էլեկտրահաղորդմանգծերը: Երաշտը տեղումների երկարատն ն նշանակալից պակասությունն է: Այն հիմնականում դիտվում է օդի բարձր ջերմաստիճանի դեպքում: Բնահողում սպառվում են խոնավության պաշարները, որը բերում է բերքի կորստի: Երաշտի դեմ պայքարն է ոռոգումը, դաշտապաշտպանականշերտերի ստեղծումը, ձյունակուտակումը ն այլն: Արտակարգ իրավիճակների մեջ են մտնում նան տեխնոլոգիական աղետները, որոնք վերջին տասնամյակներումհաճախակիացել են կապված` տեխնոլոգիականգործընթացներիզարգացման հետ:

Տարբերում են տեխնոլոգիականաղետների հետնյալ հիմնական տեսակները՝ վթարներ հիդրոտեխնիկականկառույցներում, օբյեկտներում, վթարներ ջրահրդեհապայթունավտանգ վթարներ ռադիոակտիվ, վտանգավորօբյեկտներում, տրանսպորտայինվթարներ, վթարներ կենսաբանական առումով վտանգավոր -.

-.

-

-.

-

օբյեկտներում:

Հայաստանումնման պոտենցիալ վտանգավոր օբյեկտներ են հանդիսանում` քիմիական արդյունաբերությանօբյեկտները, սառցակոմբինատները,ջրամբարները, պահեստարանները, ոռոգման ջրանցքները, ՋէԿ-ը, ՀԱԷԿ-ը, ինչպես նան տրանսպորտային աղետների բոլոր տեսակները: Տարերային ն տեխնոլոգիական աղետների բոլոր տեսակների հետնանքով կարող են առաջանալ տարբեր տեսակների ն ծա30

աղետներ, որոնք ըստ ներգործուվալների բնապահպանական են հետնյալ տեսակների. թյան տեղի ստորաբաժանվում աղետ (ՃճառագայՕդային տարածքի բնապահպանական թային արտանետումներ,մշուշն այլն), աղետներ (ինչպես վերերկրյա ջրա-բնապահպանական էլ ստորգետնյաջրերի, ջրի պաայնպես ջրավազանների, շարների սպառում), կենսոլորտի բնապահպանականաղետներ (քիմիական ախտահարում,ճառագայթումայինախտահարումներ,անտառայինհրդեհներ), աղետներ քարոլորտի (լիտոսֆերայի) բնապահպանական (հողի աղտոտում, հանքային պաշարների սպառում, հողերի էրոզիա, անապատացում): Տարերային աղետները Ա տեխնոլոգիականաղետներն ամեն տարի մեծ վնաս են պատճառումերկրի տնտեսությանը. տրանսձեռնարարդյունաբերական պորտայինհաղորդակցություններին, բ նակավայրեհանդակներին, կություններին,գյուղատնտեսական ն կապի գծերին: րին, էլեկտրահաղորդման -

-`

-

-

`

հրդեհներ Անտառային, տորֆայինն տափաստանային Հրդեհը դա տարերայինն անվերահսկելիմի գործընթաց է, որը մեծ վտանգ է ներկայացնում մարդկանց կյանքի, առողջության հաճար: Հրդեհների առաջացման հիմնական պատճառներն են անուշադիր վերաբերմունքըկրակի հետ (տանը, անտառում, դաշտում ն այլուր): Հրդեհը մեծ ֆիզիկական, գույքային, նյութական վնաս է հասցնում անձին, հասարակությանն պետության շահերին, վտանգում Է մարդու առողջությանըն կյանքին: Բնական հրդեհները առաջանում են բնական միջավայրում, զանազանբնականն մարդածինգործոններիազդեցությանտակ: » տարբերում են լանդշաֆտային հրդեհ, որը պատում է լանդշաֆտի տարբեր մասերը, » տափաստանային հրդեհ, որն առաջանում է տափաստաններում, » տորֆային հրդեհը չորացած ճահճի բոցավառումնէ, որը

»

արնի ճառագայթների գերտւսքացման տեղի է ունենում կամ մարդկանց կողմից կրւսկի հեւ անզգույշ վարվելու աւուռճլնթով, անվերահսկելիայանտառայինհրդեհը բուսականության րումն է, որը տարերայնորեն տարածվում է անտառի տարաճբում:

Անտառայինհրդեհի ուրվագիծըանկայուն է ն կախված է քամու ուղղությունից, ուժգնությունից, վառվող նյութերի ւոեսակից, ջրային սահմաններից Լ այլը: Առտառային հրդեհները հանդիպում մսրդու անփույթ վերաբերմունքի պատճառու|::Աշխատանքի ն հանգստի վայրերում բնակչութան կողմից հակահրդեհային միջոցառումները չպահպանելու պատուսռով: անվտանգության Եթե ժամանակինմիջոցներչեն ձեռնւսրկում հրդեհներիօջւսխուղղությամբ,սովորւսբւար դրւսնք վերածվում են ները վերածճնելու զանգվածայինհրդեհներին մեծ աղետի պատճառ են դառնում: Հրդեհի դեմ պայքարը իրականացվումէ հեւույալ փուլերով. հրդեհի դադարեցում, տեղաւիակումե հսկողություն: Հրդեհների առաջացման, տարածմանն հրդեհաշիջման հաճար պետք է կիրառել հետնյալ միջոցառումները. են

`

ստեղծելհալյահրդեհայինարգելքներն շերտւագծերսնա ռի ամենաւվւդանգավորմւսսերում, 2. ստեղծել արհեստականջրամբարներ,խորացնել ամբար1.

տակների, 3.

անզկացնելսանիտարւսկւսն ծառւսհատում,

կազմակերպել անտառայինզանգավածներիօդային ն պարետային հսկողություն, 5. վարժեցնել բնակչությանը բ դասակարգել հակահրդեհային միօոցներն ւսյնւվեւս,որպեսզի անհրաժեշտության դեպլքում շփո թություններչառաջանան, 8. օբյեկտները ապահովելհրդեհաշիջմանտեխնիկայով, պահել դրանք միշւո պատրաստի վիճակում: Զանգվածային հրդեհները ընդգրկում են հակայականտարածքներ: Ընդունվածէ զանգվածային հրդեհ անվանել անտառա» յին հրդեհները, որոնք ծագում են գգալի ժամանակահատվածում ե ընդարձակվում անտառայինտարածքներով:Կիակից այրվում 4.

ծռերը, բէիերը,տորֆը, շենքերը, կենդանական ն բուսմասկան աշխարհը:Հաճախ անւդառային հրդեհները ուղեկցվում են մարդկային գոհերուլ ն նյութական ոչնչացմամբ: արժեքների Երկրի վրա տարեկան այրվում է մուռ 40 մլն հա անեն

Հրդեհներ առաջանում կայծակից: Տորֆային հրդեհները բնորոչ են նրանու|. որ այրվում են օրերով, երբեմն ամիսներով: ւդառ:

են

նան

Քամու

առկայության դեպ-

-

Անւուսռւյին -

հոդեր քում հրդեհները տարածվում Նկ, 17. են մեծ արագությամբ, ընդզրկելով հսկայականտարածքներ (նկ.17): Զանգվածյին հրդեհները հանգցնելը շատ աշխատատար գործընթաց է: Կապված հրդեհի տեսակից, չափերից, ուժգնությունից, հրդեհաշիջման ուժերից ն միջոցներից: տեղանքիռելիեֆից կախված ընտրում են հրդեհը մւսրելու տարբեր հնարքներ: Եթե հիդեհը մե է, այն բւսժանում են հւստվածների:Դրա համար պետք է արագ հետախուզել ն առւսջին հերթին բնակչությանը տարհանել հրդեհի վայրից դեպյիանվտանգվայր:

կարող առաջանալ. Հրերրեր բնակելի, սոցիալ-կենցաղային,մշակութային չենթերում են

» »

ե

կառույցներում. հրդեհներ ե պայթյուններ տրւսնսւկորտում. հրդեհներ Ա պայթյուններ հանբահոիրերում, ստորգետնյան

լեռնայինչիլվածքներում,մետրուպոլիտենում. հրդեհներ Կ պայթյուններ ուժեղ ներգործողթունավորնյուռերով (ՈՒՆԹՆ) օբյեկտներում, հրդեհներ Ն պայթյուններռադիոակտիվ նյութեր ւկարունակող ճառագայթավտանգ օբյեկտներում: Հրդեհի դեպլքումվարբի կանոնները, Կրւսկի դեմ պայքարելու արդյունավետ,միջոց է ջուրը, որը պետք է օգտագործելգրիվ շիթի ճնով։ »

»

ՀՅ

Անհրաժեշտ է ոչ աշխատանքային ժամերին անջատել էլեկտրագազային ցանցը, տաքացուցիչներն ու կենցաղային էլեկտրական սարքերը: Օբյեկտները ապահովել հրդեհաշրջման միջոցներով: Վարժեցնել բնակչությանը կազմակերպված կերպով, առանց խուճապիլքելու հրդեհի վայրը: Շտապ ահազանգել հրշեջ ն 911 ծառայություն: Անտառայինհրդեհները լինում են ստորին, վերին ն ստոր-

գետնյա:

Ստորին, երբ վառվում են հին տերնները, խոտը, կոճղերը, թփերը ն բարձրությունըչի անցնում 1,5-2 մետրից: Տարածման արագությունըկարող է հասնել մինչն 6 կմ/ժամ: Վերին. վառվում են գետնից մինչն ծառերի գագաթները,արագությունը կարող է լինել 8-25 կմ/ժամ: Ստորգետնյա. սկսվում է ստորին հրդեհից, հիմնականում տորֆային տեղերում: Վառվում է դանդաղ, առանց բոցի: Վառվում են ծառերի արմատները, որոնք ընկնելով ստեղծում են

անանցանելիություն:

"

Տորֆը վառվում է ամբողջ խորությամբ: Բարձրանում է օդի ջերմաստիճանը, ծուխ է լինում, հանգցնելը շատ դժվար է: Տեղանքը ծածկում են ջրով կամ կտրում են խրամատ: Անտառային զանգվածներում պատրաստում են անտառապաշտպան շերտեր 3-10 մ լայնությամբ, որոնք միաժամանակ հանդիսանում են ճանապարհներ: Անց է կացվում հետախուզություն, որը պարզում է հրդեհի բնույթը, մասշտաբները, բնակավայրերինսպառնացողվտանգը, տարհանման ճանապարհները, ջրի պաշարները, ճանապարհների դրությունը ն այլն: Անտառային հրդեհները հանգցնելու համար օգտագործում են ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ, հողափոր մեքենաներ, բուլդոզերներ, տրակտորներ, հրշեջ մեքենաներ, պոմպեր, ցիստերներ ն այլն: Հրդեհների հանգցնելու հիմնական ձներն են` փորելը ն ջուրը: Տափաստանային հրդեհները հանգցնելը համեմատաբար հեշտ է: Հրդեհներ բնակավայրերում:Սրանք լինում են անվտանգության կանոնները խախտելու, էլեկտրականությանանսարքության ..

դեպքում, երկրաշարժերից, միջուկային պայթյուններից Ն այլն: Շատ վտանգավոր են հատկապես քամու ժամանակ: Փոքր հրդեհները հանգցնելու համար օգտագործում են փրփուր ստեղծող կրակմարիչներ ն ածխաթթու գազ: Սկսվող հրդեհներըկարելի է հանգցնելձաղկելով, ծածկելովբրեզենտովն այլ ծածկոցներով, ավազով, ջրով ն այլն: Պայքարը հրդեհներիդեմ: Հրդեհները հանգցնելու մեջ մեծ ն կարնոր տեղ են գրավում կանխարգելիչ միջոցները: Հայտնի է, որ հրդեհը ավելի հեշտ է կանխել, քան հանգցնել:Դրա համար պետք է մշակել ս իրագործել հրդեհային անվտանգությանապահովման միջոցառումներ: Հրդեհը վերացնում են մի քանի փուլերով` հրդեհի դադարեցում, տեղափակում, մարում ն հսկողություն: Հրդեհաշիջման եղանակները կախված են հրդեհի տեսակից, ուժգնությունից, տարածման չափերից, եղանակային պայմաններից, տեղանքի բնույթից, հրշեջ ուժերի Ա միջոցների առկայությունից: Ցանկացածաղետից հետո իրականացվումէ երեք հիմնական փուլ. 1. Հրատապ միջոցառումների փուլ մինչն 1 ամիս, 2. Հետնանքների սահմանափակման,վերացման ն վերականգնման փուլ-- 3-ից6 ամիս, 3. Կանխարգելիչմիջոցառումներիփուլ-անընդհատաշխատող փուլ: Բնակչության պաշտպանական կանխարգելիչ միջոցառումներն են՝ ա) իրավական` օրենսդրական միջոցառումների ստեղծում "տվյալ միջավայրի կամ աղետի համար, բ) հրատապգործողությունների պլանավորում, ն գ) ֆինանսա-վարկային նյութատեխնիկականռեզերվների ստեղծում, դ) վտանգավոր ձեռնարկություններիու արտադրությունների նպատակահարմար տեղաբաշխումը ն շահագործումը` բնակչության պաշտպանությանտեսանկյունից, ե) փրկարարականկազմավորումների ստեղծում, --

Յ5

զ) բնակչությանուսուցում, է) շրջակա բնական միջավայրի, տարածքների ն օբյեկտների ճառագայթային,քիմիական ն կենսաբանականվարակվածության դիտարկման ն հսկողությանկազմակերպում, ը) սեյսմակայուն շինարարություն. սեյսմիկ տեսանկյունից Հայաստանըբաժանվում է երեք գոտիների` 7, 8 ն 9 բալանոց, թ) ինժեներա-տեխնիկականդամբանների, սելավատարների կառուցում ն այլն, ժ) հումանիտարօգնություն: վտանգավոր երնույթներ Հիդրոերկրաբանական Ստորգետնյա ջրերի բարձր հորիզոններ լինում են ցածրադիր տարածքներում առատ տեղումների ն շռայլ ոռոգումների պատճառով, որոնք առաջացնում են տեղանքի Ճահճացում, գյուղատնտեսականհողատարածքներիշարքից դուրս բերում ն այլն: Արարատյան դաշտավայրում զգալի տարածքներ ճահճացած են ն աղոտված: Այդ հողերի չորացումից ե աղազրկումից հետո պահանջվում է հողերի մշակման բարձր գյուղատնտեսական կուլտուրա, որպեսզի դրանք չկրկնվեն: Ստորգետնյա ջրերի բարձր հորիզոնների դեմ պայքարը պետք է լինի ջրահեռացման համակարգերի ստեղծում, ոռոգման խնայող ռեժիմ, կոյուղացմանհամակարգիստեղծում ն այլն: Վերգետնյա ջրերի բարձր հորիզոններըառաջացնում են ջրհեղեղներ, վարարումներ: Հիմնական պատճառներն են տեղատարափ անձրնները, ինտենսիվ ձնհալ քը,պատվարների ճեղքումը ն են այլն: Հետնանքները կարող լինել մարդկայինզոհեր, կենդանիների կորուստ, գյուղատնտեսական ցանքատարածությունների

ոչնչացում:

-.

-.

-

-.

-.

-

ւ

Վերգետնյա ջրերի մակարդակներըառաջ բերում սակավաջրություն, երաշտ ն այլ աղետալի հետնանքներ: Հիդրոդինամիկականվթարներ, պատվարներիճեղքում: Դիտարկենք 2 դեպք. 1. Ազատի ջրամբարը պարունակում է 70 մլն. մ ծավալով են

Պատվարի ճեղքման դեպքում ջրածածկ կլինեն 2300 հեկտար տարածություն, որից 2200 գյուղատնտեսական ցանքատարածություններ, 70 բնակավայր` 160000 բնակչությամբ, 65 կմ երկաթգիծ, 400 կմ ավտոճանապարհ, 50 կամուրջ, 1300 կմ էլեկտրահաղորդմանգծեր, 500 կմ կապի գծեր: 2. Ապարանիջրամբարը պարունակում է 91 մլն. մ: ծավալով ջուր: Պատվարի ճեղքման դեպքում ջրածածկ կլինեն 19000 հեկտար հողատարածություն, 50 բնակավայր` 150000 բնակչությամբ, 40 կամուրջ, 100 կմ էլեկտրահաղորդմանգծեր, 150 կմ երկաթգիծ, 300 կմ ավտոճանապարհ: Արտադրականխոշոր վթարները արդյունաբերականձեռնարկություններում, տրանսպորտում կամ ժողովրդական տնտեսության այլ օբյեկտներում առաջացած աղետներն են, որոնք բերում են ողբերգական հետնանքներ, ուղեկցվում են շենքերի ավերմամբ, աշխատանքներիհանկարծակի դադարեցմամբ, կամ արտադրական գործընթացի խախտումով: Այն կարող է բերել մարդկային զոհերի ն նյութականարժեքների ոչնչացման: Դրանք կարող են առաջանալ բնական աղետներից նե անվտանգությանկանոններիխախտմանդեպքում: Տարբերում են՝ պայթյուններ, հրդեհներ, տրանսպորտայինմիջոցներիվթարներ, վթարներ ուժեղ ներգործող թունավոր արտանետումներով, վթարներ էլեկտրոէներգիայիհամակարգում, վթարներ կենսապահովմանկոմունալ համակարգերում, շենքերի ու շինությունների հանկարծակիփլուզումներ ն այլն: Ռրպես կանոն, խոշոր վթարների ավելի վտանգավոր հետնանքները համարվում են հրդեհներն ու պայթյունները, որոնց հետնանքով քանդվում են շինությունները, վնասվում տեխնիկական սարքավորումները:Հաճախ պայթում են բարձր ճնշման տակ գտնվող կաթսաները, բալոնները, խողովակագծերը: Ածխահանքերում՝ ածխափոշին ն գազը: ջուր:

Արդյունաբերականվթարների ժամանակ կարող է լինել թունավոր, ռադիոակտիվ, կենսաբանականնյութերով ախտահարում ն այլն: են` Բնակչությանպաշտպանությանհրատապ միջոցառումներն առաա) արտակարգ իրավիճակների սպառնալիքի կամ ջացման մասին պետական մարմիններին ն բնակչության ազդարարումը իրականացնումեն ՔՊ մարմինները՝ սահմանվածկարգով, բ) աղետի գոտում բնակչության պատրաստման, տարհանման ն անհատականպաշտպանության միջոցներով ն ապահովմանկազմակերպում իրականացում, Գ) բնակչության կենսապահովում` օդ, ջուր, սննդամթերք, ն այլն, դեղորայք դ) փրկարարական ն անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքներ, ե) տուժածներին առաջին բուժօգնության ցուցաբերում ն հիվանդանոցներտեղափոխում, զ) հատուկ նշանակության միջոցառումներ` ապաակտիվացում, գազազերծում Ա ախտահանում, է) հակահրդեհայինմիջոցառումներ, ը) հրատապ ինժեներա-տեխնիկականմիջոցառումներ՝ տեղանքի մաքրում, ճանապարհներիբացում, կամուրջների վերանորոգում նայլն, թ) կարանտինային ն այլ սանիտարա-հակահամաճարակային միջոցառումներիիրականացում, Ժ) հատուկ նշանակությանօբյեկտների պաշտպանություն (նան աղբյուրների, հացի փռերի ն այլն), ի) աղետի գոտում արտակարգ իրավիճակների հետնանքով պատճառվածվնասի գնահատումը, հումանիտար օգնություն ն այլն: ) Մի շարք տարերային աղետների ժամանակ անցկացվող կանխարգելիչմիջոցառումներ` 1. Երկրաշարժերի համար. երկրաշարժինենթակա շրջաններում շենքերն ու կառույցները պետք է կառուցվեն բարձր սեյսմակայունությամբ,համապատասխանտվյալ տարած38

`

ւ

քի սեյսմիկ բալի հզորության: ա) վաղօրոք ստեղծել վրանների, անհրաժեշտ սննդամթերքի, դեղորայքի պահեստներ, բ) մշակել բնակչության տարհանման միջոցառումներ, ահազանգման պարզագույն միջոցներ, միշտ պատրաստ վիճակում պահել ՔՊ կազմավորումները ՓԱՎՎԱ-կատարման համար, գ բնակարաններում չկատարել շենքի սեյսմակայունությունը նվազեցնող ձենափոխումներ(հիմքը թուլացնող վերակառուցումներ, կրող պատերում որմնախորշերի բացում, տանիքներում ջրի բակերի տեղադրում նայլն), դ) շենքերի մուտքերը, աստիճանավանդակները ն միջանցքները ազատել մեծածավալ առարկաներից, ստորին հարկերի պատուհանների մետաղյա անշարժ ճաղաշարերը դարձնել շարժական, երկաթյա դռները փոխարինել փայտյա դռներով, պահեստային ելքերը ազատ պահել, ե) ծանր սարքավորումները ն կահույքը ամրացնել հատակին կամ պատերին, դյուրավառ սարքերը, վտանգավոր նյութերով լի անոթները տեղակայել պահարանների ստորին դարակների վրա կամ հատակին հուսալիորեն

ամրացնել,

մահճակալներըտեղադրել պատուհաններիցհեռու, կրող պատի մոտ ն նրանց վերնում չկախել ծանր առարկաներ, է) նախապես որոշել տան ն աշխատանքի անվտանգ տեղերը (հիմնական պատերը, դռների բացվածքները, հիմնասյուները ն այլն), որտեղ կարելի է պատսպարվել մինչն ցնցումների ավարտը: Ձեռքի տակ ունենալ պայուսակ առաջին բուժ. օգնության դեղորայքով, ուտելիք, գրպանի լապտերնայլն: 2. Ջրհեղեղի համար. անընդհատ հետնել եղանակի փոփոխությանը, գետերի վիճակին: Գետերի ջրերի հոսքի կարգավորման համար ամրացնել նրանց ափերը, կառուցել պատնեշներ: ամբարտակներ, պաշտպանական զ)

Լջ

-ոտդի դտկոմնոտմո ործ ծտստ դզ նսմող ուսժոզն սմմզդոտրո -կոփոչ Ամզդծգցոտվտիո դոթղսեդտտիդտ 6դսմս 'մզյս/ըդ մսիոտդսծ) մոհտոտդի ոզ ուսիցմսետտեօ դզմսդո) ծզը դոթոսմնոտտմը :ԱՎդդւսԹոսկմոդեզօ դոտկոմզմոդ Հանմո ԵցոտիոդւսթԹ որ ս Եյոտիտվզնմվ Ղոդ ոզոչդռվ '(ղովդ -սոտ ՛մս)Մ) մզծոս(ըդ մսիոդւսմ նսօմսԵմզդնզքյս դզ ոոսիմնոտտմռո նզտմս 'մզդտհզԱօ 0 տսը դող ուսուսթյստզոտմդով մզ իսմզդ -կզնմվ Ղ իսմզդուսԹո ռզ ոսիծղզնւս ոլոջով Ամմզցտզնոդոր :Ամրոիոծվը դողոծմՀ 1 ուսիռխտնո 'ԱԺոյսկ 1 ուսդոջդ:ս 'Ամզդ -ոսմսիտժմոտոԺզքմողդոժ 'մմզդթսծվը դվոոտմսոոդոմտ 'Ամզդ -Ցիսօոհ 1ս դԱզժդզՀչ դցողոմնոտմո դզ ուսիմզիտ 'ցոտրտովնդմ ԱմզցտղզնոդտողՂ վժցոտտտոՀշոցսդոկողմ ուսմզմ դզ ծոտ :Ազդմոժի վմզծդոճոմծ Ժոտ 'վմոտոԵռտԵ ՛սնսնդ-նյսոԱծ 'վեմողոոռվ 1ողդսըսհ 'ցորիսվոհոռողղհ 'ուսմզծդտծ վրովեմզդլոմտդղզ) մզդմողծի "ԱզդուսԵւս մփվղոոցմողդողվվմզդծոսծոող'վմզծդգՉ "Ազդուստզցոտմո վմղծիսըըմսիողւսժ նսօմսԵմզդնզքոս 'ոսմզդտկզԹօ մսիոծդտտի իվտկոստնոոձ մզգդմողծի -

-

-

-

-

'ուսմզդովծ

-ոհվուսուսկ մզմմտտ Ղ ուստմսոոդոմտ 'ուսմզցտկզԹԱօ ս մզդվզնսվ ըւսմզժղզչ մզդուսմրո դողոմզմողւմնմո Թ 'ուսմզցտկզաօԵդոտիողւսժրոռովզնմվովմծ մզդմողծի (ըսեւսմփ վմզցմոտիտոռվմզցմոմոռմծ 'վմզդ ուսմզցծրսեոկ ցողոկվցովզտսմնվվ մզդմոոժի -մոիտոո)

-

"վմզդկոտոզտ

ռողոդրվվ հորդտզվ օղ քւսիդտթոմ մմզցտզնո դվջոգոզՏ :Աիվ վմզդտզնո դվցոդովզտՎ 1զ6ոյզիտ դզմսվ)ոԵԵ վմզդ վմզդտզնո դվջոդոլզտ ցզ ըսի -վմոտ դվմզԻ :մզռդորրոոոլոդ -ջնզտո 6ոոժդմեւսԵԱցործոծմոծԵ վոողվցովզտՂ դոթիստվծ :Այսժ6ոժդմ դոթղսզդւսցմսԵ դողտողտդտ ոտկ դողոտմնոտմո 1սնմտը ոզ ուսդոծտծտ ժգսմս 'Ամզդտզնո ցո բւսիմոքոով ռզ դվջոռու ՂՏ ՍՃՂՏԳՆՈ

0ջ

(Ատմոոլոդ դոթիսմոմոդվծ վոծտոլոդ) իսնսքոդցգոով ռոկոչողտոմզեծվը նսըտուցվնմսկ վմզդժդոտոտողշո1սյզդոռ -տ«տհո ծվմզդոզծսմիոռվժոտմոտմսիտեցտտի ցողտդոմոմկվվզ Ոս» 1 1զիջնզտո մոտրչսմս 0Չվ վ-լ վտմոր :4/766լ դոոթ| Հսմոիտծո »» :դտ Ղ ԱծսկործզմզԵ վդզշովոծմնսղ վդոՂվզ 'Ամ -զոոորոնզտ դվրոժգցոնսովմտզոսկվհնմ-69 «սնտսժողվզդոոնծողմչ» -0ՈՂծՎ 'վջեժոհմզ վովլվմ.յ-ցոՂմգ 'ըւսժոնոժ մսցոդոի 'ոշսվզն Հո մոժոխ՝Շ 'ռզչտիջմը 'ոսռտմզ վեմոր վմվռւսժմոնգԾ 'ուսժ -օտմտտ վլտոոհ մզդժցոտնսո ի վմորետմ 'ԱԺպտո վմօոմոտ վն ՀԵ նմզմոծնլյ ,ոռվմՕ :ստզվ 6վքմտՀողմկմզ վղոտվող 'Ս996լ ոզոտհտով 'դվմզդվմոտ դվծմզի ըքյսիտվն լ ռսթոսիվտկո հստովողցգտսր :1 վզիո 6վմոծով Հզվզ ոսո ւսթԹոստզոովմդով միվժ 6դսմս 'ԱմզդուսԵեւսփ-Ժցոնսո ռզ օտիցոմոտ Դիոր :մոոթսիվոդզտցվ դոոճոծվո ծ ծռոմն 1ս (տ Ղ մզցժցոիփ 'մզդժդոնսո) ժրոթյսցոիօոմտտ վմզդծոժռցմօմսծԾ մսիտեցոտի դոկտցոմոմկմզ ղող զ ուսիմԵ -Ոոժոսըմ 'մսիտծդոտիտքմոՀչոմհմզ իսզդվ) 'ԱԺօոմոտ »» ցո Ղ ըւսծյսսոտկվմզտոխ չվլզեմո 'ոստոտոտոոտտդովվզծ -ռոո "տստոոմտոհտո վմզդքոցզմն մորով վմզդժռդոնսՈ-օ :011ո ղ ոոստսժողվմզդ -մոտոիոզո 'ըյսքնղտո վմզդնցտիոմոն դվոոծդոյոցազ1 'Ազդուսդցտտատտդո 'դոկողվցովզտսմնվվմզդըոսեո6սծ -վբ ցսվեսօյողոով 1զմոտող Հսմօնոի :մոռով վմզդիուզը :ֆ 0118 ղ Ոսմզմ Ժեզց վմզդծսծվըդոոմոոը վվզնվվ 'ուս6յս« -ող վմզդվմոոդոջ 'մոոթիսդրու մտզը 0լ-Ը ոոստոռմ -տոհ վմզդչզդտտի դվրովզնմպոկով ըսիծող օզ ծդ 'մզռուսդկմոտվնտովնցմդտ ռզ ուսիմտտ մոոտվ 1սզդ 6վմզցվզնմվ մմզցոոտցոտ"մորով վմզցվզնմ» -Ք -ոհոտՀոր

ՂՎԶՈՂՈՊԶՏ

վածքներ, մասնագիտական հիվանդություններ, առողջության կողմից շեղումներ: Այդպիսի վնասակար ազդեցություն ունեցող նյութերի արտահոսքը մթնոլոտ հիմնականում տեղի է ունենում արտադրության, երկաթգծի, խողովակաշարերի ն այլ վթարների ժամանակ: Արտակարգ իրավիճակների ժամանակ ուժեղ թունավոր ազդեցության նյութերի խմբում առանձնացվում են նան այնպիսիները, որոնք վարակում են օդը ն շրջակա միջավայրը մարդու, կենդանիների ն բուսական աշխարհի համար վտանգավոր կոնցենտրացիաներով, առաջ բերելով զանգվածային ախտահարումներ: ՈՒՆԹՆ արտադրող օբյեկտներիշարքին են դասվում՝ քիմիական արդյունաբերության, նավթամշակման ն արդյունաբերական այլ ճյուղերի ձեռնարկությունները, հզոր սառնարանայինսարքեր ունեցող ձեռնարկությունները (սննդի, մսի, կաթի կոմբինատները ն պարենի բազաները), ՈՒՆԹՆ-ով բեռնված շարժակազմի կանգառի ուղիներ ունեցող երկաթուղայինկայարանները, թունաքիմիկատների պաշարների պահպանման պահեստներն ու բազաները: Քիմիապես վտանգավոր են համարվում այն օբյեկտները, որոնցում վթարների կամ ավերածությունների դեպքում կարող են տեղի ունենալ մարդկանց, կենդանիների ն բույսերի զանգվածային ախտահարումներ: Վթարների ընդհանուր առանձնահատկությունն է` ՈՒՆԹՆ-ի ամպի կազմավորումն ու ախտահարույց նյութերի արագ ներգործությունը, որը պահանջում Է մարդկանց պաշտպանությունը ն վարակի աղբյուրի տեղայնացմաննուղղված անհապաղմիջոցներիձեռնարկումը: Ուժեղ ներգործող թունավոր նյութեր պարունակող տարողության վնասվելու պահին գոյացած ամպը կոչվում Է վարակված օդի առաջնային ամպ, որը սփռվում է մեծ տարածությունների վրա: Թունավոր նյութերի գոլորշիները անցնում են մթնոլորտ՝ առաջացնելով վարակված օդի երկրորդայինամպ, որը սփռվում Է ավելի փոքր տարածքի վրա: Թունավոր նյութերից գոյացած օդի ամպը մասամբ լցվում է հովիտները, բնակելի շենքերի նկուղները ն այլն:

.

-

-

-

-

.

Երկրորդային ամպի ներգործությանտնողությունը որոշվում է վարակի աբղյուրի գոլորշիացման. ն քամու` կայուն ուղղության պահպանմանտնողությամբ: Քիմիական ախտահարմանօջախներ կարող են առաջանալ քիմիականախտահարմանօջախներում տեղի ունեցած վթարների ու հրդեհներիպատճառով: Այդպիսիդեպքերում առավել մեծ վտանգ են ներկայացնում խոշոր պահեստներումբռնկված հրդեհները: Այդպիսի օջախներում տեղի ունեցած վթարների ժամանակ հիմնականում մթնոլորտի մերձգետնյա շերտի վարակումն է, որն իր հերթին առաջացնում է թունավոր նյութերի ազդեցությանգոտում գտնվող մարդկանցախտահարում: Կարող են ախտահարվել նան ջրաղբյուրների, սննդամթերքի, հողի քիմիական վարակում, ինչպես նան պայթյուններ ու հրդեհներ: Տեղանքի քիմիական ախտահարումըորոշվում է ախտահարված ամպի պարամետրերով ն քիմիական վարակվածության գոտու չափերով: Օդի քիմիականվարակվածությունըդա թունավոր նյութի խտությունն է, որը չափվում է գ/մ5կամ մլգ/լ-ով: Նման թունավոր նյութերից պաշտպանվելու համար օգտվում են արտադրական հակագազերից, իսկ բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում` մեկուսացնող հակագազերից: Մաշկը պաշտպանում են հատուկ պաշտպանականհագուստով: Տեխնածին աղետների կանխարգելմանն պայքարի միջոցառումներից են. ա) հսկողություն սահմանել տեխնիկայի անվտանգության կանոնների պահպանմանը, բ) ազատվել մաշված սարքերից ն խստորեն պահպանել հակահրդեհայինկանոնները, գ) բարձրացնել թունավոր նյութերի հետ աշխատող մասնագետների, աշխատողների պատասխանատվությունըն ուսուցման տարբեր դասընթացներիմիջոցով բարձրացնել նրանց մասնագիտական մակարդակը:

Բնակչությանհոգեբանականնախապատրաստությունը տարերային աղետներին Անկախ տարերային աղետների բնույթից դրանք ունենում են մեծ հուզական ազդեցություն: Հատկապես դա առավել ցցուն կերպով է դրսնորվում նյարդային, ֆունկցիոնալ խանգարումներով անձանց մոտ: Հանկարծակի առաջացող աղետները մարդու մոտ առաջացնում են ուժեղ հոգեկան ռեակցիաներ: Աղետների դեպքում մարդիկ կորցնում են ինքնատիրապետումը, դրսնորվում է ավելորդ նյարդայնություն, հաճախ կորցնում են ինքնատիրապետումը, կատարում են անիմաստ ն տվյալ իրավիճակինանհամապատասխանգործողություններ, որոնք հաճախ բերում են իրավիճակի ն անձնական կյանքին ավելի մեծ վտանգ: Առաջանում է մկանային արգելակվածությամբուղեկցվող հոգեկան շոկ: Նման դեպքերում խանգարվում է նորմալ մտածողությունը, տեղի ունեցածի նկատմամբ հանդես են բերում ոչ համարժեք ռեակցիաներ, խանգարվում է ուղեղի նորմալ աշխատանքը ն ինքնատիրապետումը: Այս ամենը իրենց բացասական ազդեցություն են թողնում վեգետատիվ նյարդային համակարգի վրա: Արդյունքում թուլանում են ներզատական գեղձերի նորմալ կամ անհետանում գործունեությունը, խանգարվում է սիրտ-անոթային, շնչառական համակարգերի աշխատանքը: Դիտվում Է սառը քրտինք, բերանում չորության զգացում, խոսելու ունակությանխանգարում, գիտակցությանմթագնումկամ ժամանակավոր կորուստ: Աղետների ժամանակ առաջին հերթին խանգարվում է ուշադրությունը, հիշողությունը, տրամաբանական նե կարգավորված մտածողությունը: Հոգեկան սուր երնույթները կարող են տնել մի քանի ժամից մի քանի օր: Վտանգի ն վախի զգացումը մարդկանց մոտ հաճախ առաջացնում Է խուճապ: Այդ դեպքում մարդիկ չեն կարողանումճիշտ գնահատել իրավիճակը ն համապատասխան վարք դրսնորել ստեղծված իրավիճակում: Հոգեբանները տարերային աղետների ժամանակ տարբերակում են մարդկանց կողմից տարբեր տեսակի երեք ռեակցիա. » արգելակման ն ընկճվածությանվիճակ,

անտարբերություն(ապատիա) կատարվածինկատմամբ (դրսնորվում է գրգռվածություն,նյարդայնություն,անկանոն, ոչ մոտիվացվածշարժումներ, ոչ տրամաբանական արարքներ) մոբիլիզացիա (կատարվածի հանդեպ հստակ ն իրական գնահատական, նպատակահարմար գործողություններ, բնակչությանլայն զանգվածներիներգրավումաղետի դեմ պայքարիգործում): Տարերային աղետի գոտում անհետաճգելի փրկարարական աշխատանքների կազմակերպումը կարնոր նշանակություն է ստանում. նման դեպքերումպահանջվումէ վճռականություն,ինքԲնակչությունից նատիրապետումամենաբարդ իրավիճակներում: կայունություննման պահանջվումէ բարծր բարոյահոգեբանական աղետների դիմակայելու համար: Ուստի ապագա տարերային աղետներինպետք է պատրաստվելնախապես: »

»

Հարցեր ինքնաստուգմանհամար 1. 2.

3. 4.

Բնութագրե՛ք տարերային աղետներից առաջացածվնասման օջախները: Ի՞նչ է արտակարգ իրավիճակը: Որո՞նք են առաջացման պայմաններըն զարգացմանփուլերը: Որո՞նք են արտակարգ իրավիճակների աճի պատճառները:

տարերային աղետներից առաջացածվնասԲնութագրե՛ք

օջախները: է ունենալ երկրաշարժը: Ի՞նչ հետնանքներ կարող Ի՞նչ է անհրաժեշտ անել երկրաշարժիցառաջ, երկրաշարժի ժամանակ ն երկրաշարժիցհետո: Հրդեհների ի՞նչ տեսակներ գիտեք: Ինչպե՞սպետք է պայքարել հրդեհների դեմ: Որո՞նքեն տեխնածինաղետները: ն ագրոօդերնութաբանաԻնչպիսի՞ օդերնութաբանական կան վտանգավոր երնույթներգիտեք:

ման 5.

6. 7. 8.

9.

10. 11. 12. 13.

Ինչպիսի՞ հիդրոերկրաբանական վտանգավորերնույթներ

գիտեք:

մենտների (տարրերի) ուրան 235, պլուտոնիում 239 միջուկային բաժանմանժամանակ շղթայականռեակցիայիհետնանքով: -

Բնակչությանպաշտպանությանինչպիսի՞միջոցառումներ

արեր

գիտեք: Թվեք

տարերայինաղետների ժամանականցկացվողկանխարգելիչմիջոցառումները: Ինչպե՞ս պետք է հոգեբանորեննախապատրաստել բնակչությանըտարերային աղետներիժամանակ:

Զանգվածայինոչնչացման զենքի տեսակները,բնութագիրըն բնակչությանպաշտպանությունը նրանից Միջուկայինզենք

Ե ջոցն

Միջուկային զեն կային զենքը

-

-

զանգվածայինվնասման ամենահզոր մի-

Միջուկայինզենքը զանգվածային ոչնչացման զենքի տեսակ է, որի խոցելու գործողությունը հիմնված է միջուկային (ջերճամիջուկային)պայթյունի վրա: Այն կարող է կիրառվել հրթիռների մարտագլխիկներով,ռազմաօդային ռումբերով, հրետանային արկերով, ականներով նայլն: Միջուկայինզենքը առաջին անգամ օգտագործել են Ամերիկայի ՄիացյալՆահանգները1945թ. օգոստոսի 6-ին ն 9-ին Ճապոնական Հերոսիմա ն Նագասակիքաղաքների վրա: Այդ քաղաքներում մահացան ավելի քան 313 հազար ն վնասվածքներ ստացան 238 հազար բնակիչներ: Դրանց օգտագործման ժամանակ վնասման օջախներըտարածվում են հսկայականտարածքով, ստեղծելով զանգվածային ավերածություններ,հրդեհներ, մարդկանց,կենդանիների,բուսականության ոչնչացում, նյութականբարիքների մեծ կորուստներ (գծապատկեր1): Միջուկայինզենքը հիմնված է ներմիջուկայինէներգիայիօգտագործման վրա, որն ակնթարթորենանջատվում Է ծանր էլե-

(Աշ Ռագիոակ րիվ ամտո" Աթ ՀԱԱ ՊՐ Լ յ

ՀՇ

ՏԸ

/

ս

Հ`

Ի

ը

Լոու ՀՀՀ

Հ

շ-

|

որո Աո

:

-

Հ

Մարան Ար

ԻՎ Գաաորն Հարի

ՀՀՀ

Բ.

Հոդ

ւ

Լ

ԱաՆ

Հարդու օթգանիգրի՛՞՛

ՀԵ

Ո

Գծապատկեր 1. Ռադիոակտիվ նյութերի ներթաւրանցմանհիմնական ուղիներըմարդուօրգանիզմ

զենքի հիմքում ընկած է թեթն տարրերի (ջրածնի Ջրածնային դեյտերիում ն տրիտիում) միջուկների սինթեզի իզոտոպների`

(միացման) ժամանակ ակնթարթորենանջատվող էներգիայի օգտագործումը: Այդ ռեակցիանուղեկցվում է հսկայականէներգիայի անջատումով: Միջուկային ռազմամթերքներիհզորությունը ընդունված է չափել տրոտիլային համարժեքով` կիլոտոն ն մեգատոն (1կտ 1000տ ն 1մտ 1000000տ): Ըստ հզորության միջուկային մարտապաշարները լինում են գերփոքր (մինչն 1կտ), փոքր (1-10կտ), միջին (10-100կտ), խոշոր (100-100Օկտ) ն գերխոշոր (1մտ բարձր): Միջուկային մարտապաշարներին վերաբերվում են ինքնաթիռային ռումբերը, հրթիռների մարտական գլխիկները, ծովային տորպեդները,միջուկայինֆուգասները ն այլն: Միջուկային զենքի նոր տարատեսակ է նեյտրոնային զենքը, որն իրենից ներկայացնում է փոքր միջուկային զենք, որի պայթման ժամանակ անջատվում Է հելիում գազ ն մեծ քանակության նեյտրոններ.10 անգամավելի շատ, քան նույն հզորությանմիջու47

կային պայթյունի ժամանակ, դրա համար էլ ներթափանցող ռադիացիայի(ճառագայթման)դոզան 5-10 անգամավելի է: Տարբերում են միջուկային պայթյունի հետնյալ տեսակները. օդում որոշակի բարձրության (ջրի) մակերնույթինմոտ վրա, երկրի ն գետնի (ջրի) տակ: Սրանց համապատասխան տարբերում են՝ օդային, վերգետնյա (վերջրյա) ն ստորգետնյա (ստորջրյա): Միջուկայինպայթյուններըլինում են ա) օդային, բ) վերերկրյա, գ) ստորգետնյա, ստորջրյա (նկ.18):

:

ա)

աի,Բզերերկոյա Գ տորըետնյա: աՆյա

Նկ.18.

Միջուկային պայթյունների տեսակնեոո.

Միջուկայինպայթմանվնասակարգործոններնեն` հարվածող ալիք, լուսային ճառագայթում, ներթափանցողռադիացիա, տեղանքի ռադիոակտիվ վարակում նե էլեկտրամագնիսական

իմպուլս:

Ապագա պատերազմում բնակչության բժշկական սպասարկխնդիրները հաջողությամբլուծելու համար անհրաժեշտ է պատկերացում ունենալ զանգվածային ոչնչացման ժամանակակից զենքի, դրանց կիրառման, հնարավոր հետնանքներին դրանցիցպաշտապնվելու միջոցների մասին: Ապագա պատերազմը կարող է ունենալ ավելի ծանր հետնանքներ, կապված ժամանակակիցոչնչացման զենքի (միջուման

:

կային, քիմիական ն կենսաբանական) տեսակների կիրառման

հետ:

Միջուկային, քիմիական ն կենսաբանական զենքի կիրառման հետնանքով առաջանումեն զանգվածայինոչնչացման օջախներ: Միջուկային զենքի հզորությունը չափվում է հիմնական պայթուցիկ նյութերից մեկի` տրոտիլի նկատմամբ ունեցած նրա համարժեքով(կտ, մգտ): Միջուկային ռումբը կարող է պայթել օդում, գետնի վրա, ջրի վրա կամ ջրի տակ: Ըստ այդմ էլ տարբերում են օդային, վերերկրյա, ստորերկրյա,վերջրյա, ստորջրյա պայթյուններ: Տրոտիլային համարժեքը դա տրոտիլի լիցքի այն զանգվածն է, որի պայթման ժամանակ անջատվում է տվյալ միջուկային զենքի պայթման էներգիայիքանակին հավասարէներգիա: Ըստ հզորության լինում են. ա) փոքր՝ 1-1,5 կտ բ) միջին՝ 20-50կտ գ) մեծ՝ 100-200Օկտհզորության: Միջուկայինզենքի առանձնահատկությունները Միջուկային զենքերը իրենց մարտական հատկություններով զգալիորեն տարբերվում են սովորական զենքերից: Մասնավորապես, միջուկային պայթյունը (ՄՊ) բազմահազար անգամ ավելի հզոր է, քան ամենախոշորավիացիոն ռումբերիպայթյունը:Միջուկայինպայթմանհետնանքովառաջանում են մի շարք երնույթներ: ՄՊ-ն ուղեկցվում է լուսային ճառագայթմամբ, որը կոչվում է ներթափանցողռադիացիա, որը օրգանիզմի վրա ունենում է կենսաբանականվնասակար ազդեցություն: ՄՊ-ի շրջանում Ա ռադիոակտիվ ամպի շարժման ճանապարհին հնարավոր է տեղանքի, ջրի, տեխնիկայի, ապաստարաններում չգտնվող Միջուկայինպայթյունի ազդող գործոններն են.

մարդկանց ռադիոակտիվ ախտահարում: ա) ալիք, հար ածային բ) լուսային մ ճառագայթում,

գ) տեղանքի ռադիոակիվ ախտահարում, ե) էլեկտրամագնիսական իմպուլսնե այում մեր, ր Գ մ ալիք: զ) սեյսմիկ

Լ

Միջուկային ռումբի պայթյունը բնութագրվում Է հետնյալ կերպ. պայթման ժամանակ վայրկյաննների ընթացքում առաջանում Է խիստ տաքացման լուսավորող գնդաձն զանգված հրագնդի տեսքով: Հրագնգի տրամագիծըկարող է հասնել մի քանի կիլոմետրի: Հրագունդն առաջանալուցհետո այն սկսում է մեծանալ ե բարձրանալ վերն, որի սառեցմանըզուգընթաց գազերը խտանում են, ե բազմաթիվ պինդ մասնիկներից կամ ջրի մանր կաթիլներից առաջանում է ամպ, որը ազոտի տարբեր օքսիդների առաջացման պատճառով սկզբում ունի բնորոշ կարմիր գույն, այնուհետն բաց գույն է ստանում: Պայթյունի բարձրությունից Ա տեղանքի բնույթից կախված՝ անմիջապես նրա մոտակայքում առաջանում են ծայրամասերից դեպի կենտրոն ն դեպի վեր ուղղված օդային հոսանքներ: Այդ հոսանքներըգետնից շատ փոշի ն այլ մասնիկներեն բարձրացնում, որոնք մտնում են պայթյունիամպի բաղադրությանմեջ: Բարձրանալով վեր, ամպն սկսում է տարածվել նան հորիզոնական ուղղությամբ, ընդունելով սնկաձն տեսք, իսկ հետո ցրվում Է ն խառնվում սովորական ամպերին: Պայթյունի ձայնը լսվում Է տասնյակ կիլոմետրեր հեռավորությունիցն հիշեցնում է ուժեղ ամպրոպի

դղրդյուն:

Միջուկայինախտահարման օջախ է համարվում այն տեղանքը` այնտեղ գտնվող շենքերի, տարբեր կառույցների, մարդկանց ու կենդանիների հետ միասին, որը ենթարկվել է միջուկային պայթյունի անմիջական ոչնչացման ներգործությանը:Քանդման, փրկարարականաշխատանքի պայմանների ու ծավալի բնույթը որոշելու համար, օջախը բաժանվում է չորս գոտու: Լրիվ ավերվածության գոտուն բնորոշ է 0,5 կգ/սմշ-ից բարձր օդային հարվածող ալիքի ճնշումը: Այդ դեպքում լրիվ քանդվում են շենքերը, տարբեր կառույցները, առաջանում են փլատակներ: Ավերվածությանգոտու արտաքին սահմաններումապաստարանների մեծ մասը պահպանվումէ: Բաց տեղում գտնվող մարդկանց թմբկաթաղանթները վնասվում են, առաջանում են սալջարդի երնույթներ, ծանր այրվածքներ: Ավելի բարձր դեպքում վրա է հասնում ակնթարթայինմահ: Շենքերում գտնվող մարդիկ մեծ մասամբմահանում են:

գոտուն բնորոշ է հարվածող ալիքի Ուժեղ ավերվածության 0,5-ից մինչն 0,3 կգ/սմ՛ ճնշումը: Այդ դեպքում տեղի ավելցուկային են ունենում շենքերի ու կառույցների մեծ ավերվածություններ, վնասվում են ստորգետնյա կոմունալ-էներգետիկ ցանցերը, ծագում են ընդհանուր հրդեհներ,տեղի են ունենում բազմաթիվ տեղային փլուզումներ: Այդ գոտու մեծ մասում ապաստարանների մեօ տասըպահպանվում է: Բաց տեղերում հարվածողալիքի ազդեցության տակ գտնվելու դեպքում մեծ մասամբ վնասվում է ականջների թմբկաթաղանթը, առաջանում են տարբեր ծանրության սալջարդեր, զգալի վնասվածքներ քանդվող պատերին ջարդվող ապակիներիբոլոր կողմեր շպրտվող կտորների պատճառով, տարբեր աստիճանի այրվածքներ: Միջին ավերվածությանգոտուն բնորոշ է 0,3-ից մինչն 0,2 կգ/սմշավելցուկային ճնշում հարվծող ալիքի ճակատում: Ապաստարանները ն նկուղային ծածկատեղերըպահպանվում են: Փողոցներում առաջանում են փլուզումներ ն հրդեհներ: Այդ գոտուն բնորոշ են չպաշտպանվածբնակչության զանգվածային սանիտարական կորուստներ ն նույն բնույթի վնասվածքներ, ինչ որ ուժեղ ավերվածությանգոտու դեպքում: Թույլ ավերվածության բնորոշ են օդային հարվածող ալիքի 0,2-ից մինչն 0,1 կգ/սմ ավելցուկային ճնշում: Այդ դեպքում որոչ չափով քանդվում են չենքերն ու կառույցները, լինում են առանձին հրդեհներ: Այդ գոտու սահմաններում բոլոր ապաստարանները ն թաքստոցներիմե՛ մասը պահպանվում են: Բաց տեղերում գտնվող մարդիկկարող են ստանալ այրվածքներ ն տարբեր ծանրությանվնասվածքներշենքերի, կառույցների քանդման կտորտանքիցն կոտրվողապակիներից: Միջուկային զենքի գործածումից առաջացած կորուստների չափերը կարող են լինել բավականինմեծ ն կախված կլինեն պայթյունի բնույթից (օդային,վերերկրյա), զենքի հզորությունից, պայթման էպիկենտրոնից, տեղանքի ռելիեֆից, կառուցապատումից, բնակչությանխտությունից,պաշտպանվածությանաստիճանից, օդերնութաբանականն մի շարք այլ պայմաններից:

գրտուն

Բնակչությանկորուստը ընդունված է բաժանել անվերադարձ (սպանվածներ ն անհետ կորածներ) նե սանիտարական (վիրավորներ ն հիվանդներ) կորուստների: Այս կորուստների հարաբերակցությունը կարող է տարբեր լինել կախված միջուկային զենքի հզորությունից, հարձակման անակնկալությունից,ապաստարաններով ու թաքստոծներով բնակչության ապահովվածության աստիճանից ն այլ պայմաններից: Ախտահարման միջուկային օջախում կարող են լինել նան զգալի չափով բուժաշխատողներին բուժհիմնարկներիկորուստ-

ներ:

Այդ օջախում բժշկական օգնություն կազմակերպելիս կարնոր

է իմանալ, թե ախտահարմանինչ տեսակների կարելի է հանդի-

պել: Ամենից հաճախ հանդիպում են վնասվածքային, ջերմային, ճառագայթայինԱ համակցված (կոմբինացված) ախտահարում-

ներ:

Վնասվածքային ախտահարումներ կարող են առաջանալ հարվածող ալիքի անմիջական ազդեցությունից այն մարդկանց վրա, որոնք պայթման պահին գտնվել են բաց տեղանքում 0,3կգ/սմշՆ ավելի ավելցուկային Ճնշման գոտում: Այդ դեպքում կարող են լինել արյունահոսություն ներքին օրգաններումն դրանց պայթում, թմբկաթաղանթի վնասում ն տարբեր ծանրության ուղեղի սալջարդեր: Այն դեպքում, երբ մարդը երկար ժամանակ մնում է փլուզման խոշոր բեկորների կամ հողի տակ, կարող է առաջանալ մկանների, այսպես կոչված «երկարատն Ճնշման համախտանիշ»: Այդ դեպքում ճզմվում են հյուսվածքները, տեղի են ունենում մեծ թվով արյունազեղումներ:Նեկրոզի ենթարկված հյուսվածքների քայքայումից առաջացածթույներիհետնանքով թունավորվում Է տուժածի օրգանիզմը առաջ բերելով երկարատնճնշման համախտանիշ: Միջուկային պայթյունի ժամանակ այրվածքները մեծ տեղ կզբաղեցնեն, որոնք կարող են կազմել ախտահարվածներիընդհանուր թվի մինչն 8096-ը: Այրվածքներ առաջանում են լուսային ճառագայթումիցն հրդեհներիբոցերից: Ճառագայթայինախտահարումներ առաջանում են պայթման ն նեյտրոնների հոսքի ժամանակ գոյացած գամմա-ճառագայթման

ոաքին ճառագայթման հետնանքով: Այդ ախտահարումները առաջանալ նան տեղային` հագուստի ն մաշկային ծածթի վրա նստած ռադիոակտիվ նյութերի ճառագայթման անքով: աղտոտման տեղանքը բաժանվում Է երեք գոՌադիոակտիվ վտանգավոր, ուժեղ ն չափավոր վարակվածության, որոնք բնորոշվում են ճառագայթման դոզայով ռադիոակտիվ նյութերի ն հավասար են` Գ գոտում արտաքին լրիվ ժամանակ քայքայման սահմանում` 1200 Ռ, կենտրոնում` 4000 Ռ, Բ գոտում` 400 ն 1200 Ռ, Ա գոտում՝ 40 ն 400 Ռ: Այսինքն, նույնիսկ ամենաանվտանգԱ գոտում առաջին օրը կարելի Է ստանալ Ճառագայթմանախտահարող դոզա: Ճառագայթման ազդեցության տակ մարդիկ հիվանդանում են ճառագայթայինհիվանդությամբ,որը առավելապես զարգանում է թափանցողճառագայթմանարտաքին ազդեցությամբ: Միջուկային պայթման օջախում կառաջանա նան համակցված ախտահարում, մի քանի գործոնների միաժամանակյաազդեցության հետնանքով, որը կկազմի բոլոր ախտահարվածների թվի 50-6006-ը: Հավանական են հետկյալ զուգակցումները` ա) վնասվածք-այրվածք-ճառագայթային ախտահարում, բ) վնասվածք-ճառագայթայինախտահարում, գ) վնասվածք-այրվածք: Համակցված ախտահարումներըերկարացնում են հիվանդության ընթացքը, դժվարանում է բժշկական օգնությունը, մեծանում է մահացության տոկոսը, երկարում այրունահոսությանժամանակը ն այլն: Միջուկային ռումբի պայթյունը բնութագրվում է հետնյալ կերպ. պայթման ժամանակ վայրկյանների ընթացքում առաջանում է խիստ տաքացման լուսավորող գնդաձե զանգված հրագնդի տեսքով: Հրագնդի տրամագիծը կարող է հասնել մի քանի կիլոմետրի: Հրագունդն առաջանալուց հետո այն սկսում է մեծանալն բարձրանալ վերն, որի սառեցմանը զուգընթացգազերը խտանում են, ն բազմաթիվ պինդ մասնիկներից կամ ջրի մանր կաթիլներից առաջանում է ամպ, որը ազոտի տարբեր օքսիդների առաջացչող են

`

պատճառովսկզբում ունի բնորոշ կարմիր գույն, այնուհետն բաց գույն է ստանում: Պայթյունի բարձրությունից ն տեղանքի բնույթից կախվա

ման

Հ:

ալիքի ճակատ: Այն խոցում է զգալի հեռավորությանվրա գտնվող մարդկանց, ավերում շինություններ, վնասում արտադրական տեխնիկա նայլն: Վերջրյա պայթյունի ժամանակ հարվածային ալիք է առաջանում ն՛ օդում,ն՛ ջրում: Հարվածային ալիքից մարդկանց խոցվելու աստիճանը կախված է պայթյունիտեսակից ն հզորությունից, կենտրոնից ունեցած հեռավորությունից, ա ալիքիհարվածի պահին մարդու դիրքից, տեղանքի բնույթից, թաքստոցի ամրությունից: Հարվածային ալիքի ազդեցությունն առաջացնում է միջին ծանրության վնասվածքներ՝գիտակցությանկորուստ, լսողության օրգանների վնասում, քթից ն ականջներիցարյունահսություն:

հոսանոնեց նրա Ար Անանքներ անմիջապես ն Սոն դոպ

տրոն

դեպ

ր ուղղված

ոոս

՞

են բարձրացնում,որոնք րը գետնից շատ փոշի ն այլ մասնիկներ են պայթյունիամպի բաղադրությանմեջ: Բարձրանալով մտնում վեր, ամպն սկսում է տարածվել նան հորիզոնականուղղությամբ, |

ընդունելով սնկաձն տեսք, իսկ.հետո ցրվում է ն խառնվում սովորական ամպերին: Պայթյունիձայնը լսվում է տասնյակ կիլոմետԻր

անափակված ճակատով

րն ալբջը ածան

սեղմված օդի գոտի է, որը պայթմանկենտրոնից գերձայնային արագությամբ տարածվում է բոլոր կողմերը: Հարվածող ալիքի վրա ծախսվում է միջուկայինամբողջ էներգիայի5046-ը: Հարվածայինալիքը միջուկային զենքի պայթյունի հիմնական վնասման գործոնն է: Այն իրենից ներկայացնում է օդի ուժեղ սեղմման գոտի, որը պայթյունի կենտրոնից մեծ արագությամբ տարածվում է դեպի բոլոր կողմերը, ն տնում է մինչն 20 վրկ:

ճնշումը, հարվածող ին արբերու Հավելուրդային մ Լ Ակգ/սմժԱ ներով Ի ասկ կամ այսմ ում թյ ա

չ

ոլորտա

ա

Հարվածող ալիքի ազդեցությունըշինություններիվրա 20 կմ համար '

1.

-

2.

-

-

կպա): տե

Հարվածող ալիքը

մարդկանց մոտ

աստիճանի վնասվածքներ`

առաջացնում է տարբեր

Թեթն 0,2-0,4 կգ/սմ՛(հավելյալ ճնշումը), լինում է թեթե կոնտուզիա, լսողության ժամանակավոր կորուստ, գլխապտույտ, գլխացավ: 2. Միջին կարող է լինել 0,4-0,6 կգ/սմ"լուրջ սալջարդ, քթից: արյունահոսություն Յ. Ծանր 0,6-1 կգ/սմ՛ուժեղ կոնտուզիա, կարող է լինել արյունահոսությունքթից ն ականջներից, ծայրանդամների 1.

-

-

-

կոտրվածքներ: ծանր 1 կգ/սմ՛ավելի, դա մահացու է: Օդի սեղման առաջնային սահմանը կոչվում է հարվածային 4. Շատ

-

Լրիվ ավերումների գոտի 0,5 կգ/սմշ(50կպա) 1 կմ շառավիղով, շենքերը ամբողջովին ավերվում են վերականգնելը հնարավոր չէ: Ուժեղ ավերումների գոտի 0,5-0,3 կգ/սմշ (50-30կպա) 1,5կմ, վերնի հարկերը քանդվում են վերականգնելըհնարավոր է: Միջին ավերումների գոտի 0,3 0,2 կգ/սմշ(30-20կպա) 2 քանդվում են մ, քանդվ դռները, պ պատուհաննեմիջնապատերը, կմ, իջնապ րը, դռները, րը, տանիքները,կարելի է վերականգնել: Թույլ ավերումներիրի գոտի0, կգ/սմշ կմ կգ/սմ կպա)3 3 կմ, գոտի ( (20-10կպա)

Յ.

4.

-

փոք նաներ:

0.2-- 0,1 ,1

շառավիղները: կախված են միջուկային Ավերման գոտու պայթյունի հզորությունից: Կարելի է պաշտպանվել ապաստարաններով, ստորգետնյա ամուր շինություններով ն կարելի է օգտագործել տեղանքիռելիեֆը: Լուսային ճառագայթումը իրենից ներկայացնում է ուլտրամանուշակագույն, ինֆրակարմիր ն տեսանելի ճառագայթներ:Որպես ախտահարող գործոն` լուսային ճառագայթման աղբյուր է միջու55

Հով Աժդոնզտ| օոիդւսնդԾ :իսդողմրոի ռզետցզեսմկվը Ղ իսդ -ոմրոի ցզետցզս 'իսոոք դզեծտցգզն 1 ուսիփո: ԱդւսթոսօզըվոոԵ -սն օոիոլտկ 6վուսթոսիվոգզտռվ ցոնժրոծոսոջ :մդսԹյսմսեվ մը 1 Աոսշսմսդմ Ղ մռոոթոսիվոդգտդվդոտտժրոծոսոջ :.իսմզդ -մսիովոըվղոցոտրոոքմ ուսիշսմս Ակոնմոհոն դոոժրոծտօոջ :Ազդժօոիտոց 1ոմմ1Ե իսլզդծոծոսո "ԱծմյսՀ վնդծոմկմզ 1զօոմոտ նսմող դռզ ԺդոմՆ :ոմի վճդոտնգտ օզ աոսդկդԱդմզտոսդ իվտկոսվնոս Յվմս '6զը վոր իվտկո -սվնոե նսծոծոծտ դզ ուսիկմենդմ դռվոնփ իվտկոսվնոս ղ Ամ -զցղվցոռը մժսփ վոռմոո| հով 'իսղօ վոոմոո| իվտկոսվնոծ ըոսդ -սմտցզկ ցոոժրո զ ուսդը Սոտո վո վմզճոսը իվտղոսվնողլ) (2 մղղփտոոոօեծ) (ուսվցստսո 'ռոմւս) Աոոր օոիժնզջ3 վմ6վ: դվ/ -ոհսծվը Վոտոտը ղ մդւսթոսիվտկտսվնոս օոիօողոն դտոժրոո ռվրոհւսծվը իսժոսվ վմզդցսմտ(զդ'(«մզոժօոիտոդ» իվղոսվնոծ) մս Անո Ամզծոս(դնսծոովնցգով 4ռւսլնմո ցոոժնզջ դվրողյսծվը դզ Թո ո/Ածմստո ոո դորտստնո իվտկոսվնուլյ :մ`1ւս ոխկմզվզի վժոզԵեդվոոհւսծվը ուսդծտրողմզը ( Եդտտի դողոդըրվվ ուսժոզն նո :14 Ժումնմո սմզտոդ Ամմզդկվցոռնը վոր դոոժոո դվրոհ Հսծվը դվժոսՂմզկոռ վնսվ Աուստստնո իվոոսվնոծ վմդոնգՏ իսմզժ -Ատո ղվմտզովեսն դրովո 1զիմզմոդտրով | նսմտոհՂ ըւսինոկդմ վչ մուսժրոծոստջ իվտկոսվնոծ իսմզդչվօԱյԱՎի Հսնմոր :մուսժՈոԵ -ոճոջ դվրտուսմՂղ Ավո նսօոիմով ուսդծորողմզդդզ Եդոտի օոկոցովկ կհոցորոք դոնժոոո վմղզե դվոողւսծվը 'իսովոողղ :6վուսԹոսծզնԵռ մղսդովնդմՂ դվոոնզտ '6վռւսԹիսնսղտ '6վդւս/9 Հսիվողզտդվ դոոժրոծտսոտջիվտկոսվնոս լ օոիռիոհ մղ Համցոօ ցորմովոտոիղլ :մոոթոսնդտիվկ դվրոժրոծոծոջ 1ոդ -ոնդոիվվ մդոօ դզ նսմոհ մմզդվցոնդզկ Ղ դվնսոո ոյսժիոզն վմ -զցոԵսն դոթոսթզնեռ վղտՀշսմսիսմդողտզվ վմս 'մրոթւսթզնեղ նսդծոԵվցսվ ոմի վմզցժօտիուսխ 1 ուսիտրովպտտմոմռւսթիսնսօ -ԱսԵԾնսոոոդիդոոնժոոծտծոջ նսթդոփոժ նեվցոծմօ վցոնոզդղ :Առոթիսծզնեռ: վՈոեսն (յ | Օոոժրոծոծոջ-ոնոռե Վ տուսդողլոռտոթոնով ոմի վոեվդոծմօ մդւսԹթԹիսծզնեռ դողողոմ լ Սո) -ոոդզկ իսոոԵսն ՀՍ իսձղքմոնով-դզետդզս դողոցտմ -ոոդզկ դղ ըուսփոչ դոծսն դոոժրոծտեոջ իսմզդդսմտքզոլ

:

իսետտ «լյ» դզ ուսկոդոՀդ Ամսիովը նղ :մզդցսվ ԵոսԵ նմո շ տսը զ ըւսթնղզտո ուսնօ մսչ չո լ հտտ ցորՀշըջ դվրոտմսխոժը ռո(ոնդո ըբո0ց/ ուս-Չ,0 Ամս 'Վ դղտդոժ ցո դոոոժրոծոսոջ-որբոծ Ադգետօգյ :իսմզդմսիովը դզետցզն իսմզդցժրոծոծոջ-ոնոոծԾ 1 ատսիփոչ դտեսն դորժրոծոծոջ ոս ժրոծոծոջ նսծդոփուծ ցզ ոսիչսհ Ժռսմս 'Ամզդդսմտղղցդ Ղ Ամզդժրոծոօոջ ոնոտե ուսցորոկմզդ դզ Եցդոտիցոկողդնվ» 1 ուսցորոտՀշոթ(օռոօ ոո տոհ ղոցվմօ) ող :8վուս ոծո ՋՈ ոջ -Աոծո ցգվվմոհտցոջ օորովնցով 'նդվո օոծոցոծ ծդոփոծցո 'Հօոիմոո զ ուսդծոծոսո :01սԹոսմսհկիվմ) ճող մսիոկոցոռոք ոյւսմզոռը 6ոմ վղշոր ծդոկնմոն Անչաժրոծտաոջդվրոոյսյ (դմի/ճհ 000005) գվրոոյւսյ մոոթյսԵծոմո վորս) ձ ուսիջոմոտ Անչրոետծոջ '6վռւսԹոսմսիո զվ վցսմտղզկվով :6վղոջվի վտմսխնդծո ռվրող դցոոոժոո'6վշոսդմ վցւսԹոո '6վփոչոռոմտ վմմզժոռտդռվե -1սծվը վ օոտիովողմուսթոսօզը (վոհսհոով) վղոնեռո դվոոուսյ :ԱզՂդժօտիմոո դո) Հսմցոց մզմմոտ վմզգվգոնդզկ Հս 6գողնմոը դզ ըոյսդծոծոծո Յդսմս 'կվզնմվՂ Աճսծոոլթո վմզծիսըը'ուսմրո ուսդզուս ռզ վնզտ '6վուսԹոսօզը ոմդ օտիոռլող 'իսժցտղտղզվվղտնետ գվոոուսը 1 0ովեմղցը4ցո -Ոոծոօոջ դվրոուս) նսդկդԱտմի վմոսղզմզկտըմսիովո օտիմսի վո դվմրոծտսոջ նվնս 6ծվցսմտդոզկ -ոռոմկլք Ծորովոննս -ԺՈոո մոհստորվդվրոո՛սյ ծնսմրտ ըսժծոժդմ դորժրոծետատց :Սմզիտո 1զդվ11 նսմող նզտմս 'նզտ դզոո որտզեմստո 'ուսմզցդոմոտոտոռտ 1զիցոթո Ղ ողսմզդդւսԹթիսդվչ -տՀչոր Վլվզմոհ 6վուսժրոծոօոջ գվրտուսյ:ղմիօշ Ղչդվը մ ուսղՏ մզմմոտտ վղշտռը.ուսմզմ Ղ մզոծօոիմրո վռոջվտոո ՀԱզՎդվզնմվ 'ոոմի վմզցդտԵեմօ դոկոնսոզտ վմզցվցոնդզհ Ղ 6դոկնմոն ` ծոռ մդոջվտոռովզծ վմս 'նդւսԵ Վ տսներ :1 փզիտ 6վռոջվտոռ 0000 վուսթրոո վժցզե ցվրողւսծվո հոռորոք -ոմվ 1 տսիջնղտո տսը վրովեմզդվծնսմոո դոոճոոո :Ա-ՉԵԲԲ դվրուսծվը վ ուսիոռղլոօ ոմի ռոմլ, :մնդւսԵտմվ դոոժրո ռվրող

-ցոփոժ տեվդոծմօվդոնդզո :մՎդժրոծոսոջ նսծդոփողժցզ ուսի Յսհ Յգսմս 'Ամզդժրոծոստջ տրրոծ ոզ մսիտեդտտի 1զիոսղ :Ազդմոոժի վմզդծսծվըդվոոտ -մսհոդոոմտ իսսզժ վ-ՂՍ ոո ոսմզդցժդորողդվրողսծվը (իսծ -ցտտի դորտզդոտմո) իսմզդուստղդոտմո վ-ՂՍ ըյսմ -Ղդռ1սԹոսկմոդեզօվհվծ դվրոժվլզծոիողասծվըԱզղմոժի '(իսեցոտի դոտրտղզցոտմտ) իսուստզդոտմառտվ-ՂՍ ուսմզոցժդորող դողողվտզեմզդ| դվրորստոտդոթիսկոդղոշդ գողոտսե -ոտզղզվ Ղ դողոմնոտմո 'ոյսմզդդորողկոնստո մզդմոժի ՛իսեռտտի դորտղդոտմռ ոտհկիսմզդուստզգոտմո վմզծոսը իվտոկսվնոճ դզ ուսիճկզնս Ժդսմս 'Ամզդմոժի դրո գզ մսիտեդոտի տով »

»

»

իստոստզդտոտմոո վմղծոս(դիվտկոսվնոճ մզդմոժի ։ԱՓզվյգռվմցոնգտ 1գջմսծոտԵօ Գվյզմոհ Ղ ըւսմզդոոսԹոսց -վշ ո/դտզեմստո 'ըչսմզդճստոժոժ դվրոժրոծոստջողով 'ուսմզդ -դոմոտոռիոռ 1զիդոոտՀոփ 1 վ)զմողկ6վԱՂԺՈՎԵ դվրոհւսծվՈ :իսօեծոդոծԱմշՀ դորշդջ դվրոնմսզիով բո/եհ լ'0 1 րսիկոփոդոբվտո Աոլոծօ դործսո| ռվրոհոսծվՈ :ըւսգնսց վՀ ուսթիսծզնետ ռոմի6դտղ -նմոը '((իսնվիոօտՀ ող վցոճ վո) ոմի վմզդմոհոոսվնոս Ղ վմզդ -Քսծվը վորող 1 ըյսնԵո դմս 'ըւսժրոծոծոջ դողտովցետրոմտդղ| 1 ԱոսդՔորողմզդ 6Փվդզմվմոհսոով դոհոտովցետոոմտղզլյ :մնոթիսդԵօ վմզմմոո դվմտզովեսնհւստով 1զմզմոդտիով )

09-01

'ճ0Ջ ոյսմօ ֆ-յ

.Օզ

ոիմօ :ե00լ Աողսժ6ոժդմ դմզգոոծսնվլզմտտոսժ 6դտկնմոր

(ըոոծդոո

վոովծ լ տսդոտմմսփԱոնմոհոր չ0- ստզվ Ք.) տտեռտ 0 -ովնոօ ստզվ 8:սզդծդոտք 6վդւսԹոոլ, :վ՛զիռտՂ 1 ք/սօ'Օ մղոն -Աոկտո վրոովճովնոս մմղ 'օոտիղոմոի իվտղոսվնոծ (| ուսիշչով ԱՅդոնգՏ :վմզդվտսԵչ դզ քսդոքոմ դողոդտրիո մոհովլ

:վ-քհ կորդ Ադւսթիսմ -ոտտ հով 'վ-ոկ մսիտտսԱով | ըսդոով Ամդւսթոսդքո) 4 ցորդ Աժտղվ դորկտմոի :ըսդոմոի իվտղո -ոհմզ յվմս 'վոհովոՎ իսզտոդ մոմոոդ ըոսժցոնդզտ -սվնտս վձդոնգտ ըյսմզմ 1 ծոտ Ղ մոտթոսննսսՀսրոոժիսլզիքմոՀ մորո -ոջվտոռ 'ժոտթոսետԱռտ մմս իվտհոսվնույյ :ող02-0Լ 1ոռոտմցմոմ| նսմոհ Ղ Ղշ վղդո վդւս որոտ իվտկոսվնոս | ըշսցոծուսղ :մզշոսը իվտկոսվնոս մբոո/ վժոզԵ դվրոհւսծվր Հսհոդտծժօզը զ ըշսդտծտատվում /ժրոհո իվտղոսվնոոսվժդոնզՏ ։մզդովըոոՎըսղտ մրոստստնտ դորժոծոսոջ իսժցողտղվ 1 տսետիդ Ադւսթոսիվոդզտդվ ղ ծզր վմծ դզ ըյսիցյս) մրտո ՊԱՆ :ԱմզծԱսո|վնսվ ըւսճցոոփոժմ վղմջցո տոծոնմս» «որ Ամզօոսը իվտկոսվնոս դոդորոք դվկտդոնգ մս3 ցոժ '1զդվ|մցմոմ բոեդոոՏ ցոբդոմտի վժցոնզտ հոդռորոք վմզդքոասն -2 զ նսմոհ Ացոոջվտոոո վմզծոս/ըիվտղո :Ա6ոժդմօմսԵ դտրծդտփոոժ -դտ 11 մորով ԱՆ մուս ս ցղմջռղ -սվնոոս6վհորոովուսԹրոհոզ ըւսդծոծոոմոո ուստստնտ իվտկոսվնողծ վճռոնգՏ

՛շ

մզղտոոոօԵ

0-9

Փա ց «օժ

Սե

ս

Բր

-շ

ՆՐԱՑ

ԱՎՈ

005»

աան

Հ. ՆԱՆԱՆ

ՊԱԿԱՆՃԱՂՆՈԼՆՎ

Վ ՍՎԱՂ ՈՂ

ան

Գոթ

ոսծ

ա

:

ՀԱՄՍԱՆ

ՄԱՀՆԻՀա--

ԷՐԻԿ

ՀՈՐ

ՀԵՆ

ՈՂՂ,ԳԱԱ

ՔՈ

-

ՀԹՀՐՅԼշ

-

ղաքմսննա

սրոց

ոսժիոզն վբոոքդզետդզսվ՛գիոոՂ 09 ցտիհոմոի մսիտեգոտի Ղ վոտք դզետդզս 9 օտիկոմտի տովոլ 'ուսժիողն դորժրոծտստջ րոք դզետդզս է'0 օոիհոմտի զմոր

ոտտոմվ ուսիծող դղ 6դտ իսմգքյս վմզդդւսԹոսրոսոց դվրոոմ -Ոժյի Ղ վոծողոցօդո նսդմտոռփխոհոդոճոոք դոնեռոց վմոժի :Այոդոտո մզդըոսծ:սՑ ոծոտղվ Ղչռվբ ըսմզցտ դզ ըյսդը դվնմոր 'ԱՂդդւսԹոսդվչդոկոդոռտՀչոռ դող: զժզ :դվմզդնսիդտե 1սսղվ վղիտ ստղվ 'մդոթոսչկոդմ վմջոմոտ ծվղոմով դզ ուսդզեոմվ ուսեր :մոոթսմսո| ծնսձրո վմզդվտսԵեդորհոտմոի ասիճող լ Ծդո Արւսմոմոներ :մԱզդդսդող վոմզդուզիմտի դզցտիովոռ Ղ մզդըյսծտծսծվը :վզեմոովըտկ դողողչշքմ դզօմսեոտեօ 'ոյսմ -ՂդուսԹոսդվՀչ ռտղոդոհտՀոր դզիմորոոտոփ վեռզոմս 'դվոռը վեռոտի դղ ասմոմտնետ դռոթոսչկոցմ իսզող 6վգոմՆ :Ամզդվտսեդորցոմոտ մսիոմողգվ 'Ամզդդորոռ դոհոդոմոծիսղվզնօ 'Աժոսդմվմոժի իսզդստ վիշով 'մդւսԹյսմնողմվ դսվծովնոծ 1 ըոսիտտվողե ոզիոոոլող 'իսկտտոհդ դոթոսծ -Ոբվոյոդ դցոբցոմոտ մսիոմոդվ ցտբտստնտիվտկոսվնու :իսմզդժդողՂտզվդոհոո 11ո Ղ իսմզդուսԹոսօոիմղզիտ'իսմզդվզնմվ )զիճղզնոս դգ -ոճտմ նսմող Ամզդմոծժիուսմզդտկզաօմսիտեդոտի իվտղոսվնոոլյ :Ամդոոնգտիս| -զիոմոի ոսմզդժօոմոտ ցզը Ազճոսըըիվտկտսվնոս ։զիտղդոտ -Աոո դղ նսմոհ 'ուսմզդտհզԹաօ Հսմլյ :Ամզդմոժի մսչսո| վմզդդորող -տմտհզ)լ դվրոբստո |զմզմ զ նսմող մզռժցողտղվ վոոտզնը 1 նսմոհ մչդվ ւոմի վմզդնդ:ւսմզոնմսծողվ)զնետ մոոմտոռծոմ 'ուսժողզն դոնմովոժոծտատջ մողմզ իսմզդտեսն Ամժսփմոյսո -ոցի վտոմտհոռ դոհոհկվտզողեռզ ըւսիմզմոմզի դվնմսմհմգ (ցո ղ մմզետք դզ ըւսիփոժ 'դւսԹյսնդոիվվ դվրոժրոծոօոոջ փսո) մզդդւսթիսոխփսփռոհտդտմոտոյո դզ ըոսդտծոստ մմղ օղը ոզ տսիմզմոմզի ռվցվծոսդ '"Ադսթոսծղնեո վմղզգոծեսն :0վրոդոովտո 3ս Ղ ռվրոցորվտո վմռո| «սդմզ դզ ըւսդոքոմ դզմսդ -ոհոդոտորոի մմզդժդողտղվ դորմովոժրոծտծտջ 6դտհնմող :1 0ըոսօմսծոոտԵօ վմծ Ղ վմմզժըոոնռդոջոիկոմոի մմոս(մնոո դո -Ոոցրվվդորժրոծոսոջ գվժմզղ :ըյսժտեռծոջ դվժմզդ Հս դվմոտտ -մոտ Ղ ուստոմօմոմ հւսմտի վփոնմոկոտը դոոժրոծ զ մսիոմողվ 1ս1զդծռտդհորտիվտղոոսվնոոլ) -ոսոջ

-

-

-

1 ոոսիտտոդը դոդոռոք

իսճսծվը վմծ ղ վմմզժոոնդդո փսժդտղտզվ դորկոցմով Հսըոդչժ ղ դողոմզմոդւմնմո '8վմզդմոոժիդվոոտմսհոոդտմտ '6վմզդտղնո դվրոմզմոտ 'իսոոտ իվտկոսվնոտս

-

-

-

-

-

1 ոսցվլ ուսդողոդովվ ոմի 6ռոդ

իվտկոսվնոծ վմոոիոծվդ դորբկտմտի ոմյսն տտեռ հոդ

նմտր Ադսթոստզնետ

:տմսնդծը ովլոԵ

ռզ

նստե ռզ ըւսիծոճզվ 3վոխխփոնօ -ոռոոք վմոոժիկով "իսծմոողոոնոով մդոմդ Ցվմստկողա նստտոյո որմսՂ :մզժսը դտրդոթոոմ դվրոհսճվը դզ տսիկոտոսհ տսմզցվտսեիվտկո ծդոտմըբժ -ՔոժդԱ դորդոքոմ վմզդհսծվը վդստսո ոո վցտմտսդոռոն վճդոտտոշտ վմստկողս վմզոդրողոմտհգկդվտոստո :դսդտկւսեմող -ոք

օտիդտրվկոո 1զգտհվտհռ ոփղիռտե ասցդոմոտոռթոտ տշգքոմսդտ զոծմզի . "մոշոհո վնդցո Ղ վմճ մրտթոսդոդոոժ » 'ոսմզդդոմոտոռիոոոՂ ոշսմզդծստոժոժ/զիմտհոտոո 'ՍմՂդ -Երսզդոյց Ղ Ամզդան'Ամզդժ6դոնօ 'Ամզդդտտստո զկտփ Հ» "իսմզդճսծվըդոողոոդոհո « -տշոո դոկոտտսդո մմզդվտս դտղոնոոչդՀզգտոտչոր վմզդմոժԻ "Վտշղքոմսդո ըուսժիոզն (0) իսմզդդզծտդգսօտիտհովտտմտո ղ իսմզդտեսնցրում ոջ Վ ոոսիշսմս մդոոջվտոտդտբմովոտոլո վոեվդոեմօ 1սնմող իսկոնմողոը վրովծովնոո բող Վոոթղսդեքյս վմզդուսժրոծոստջիվտկոսվնոս զ տոսիտողվոդե դտոհկոմտի իսմզշոսը իռվղոտսվնտսվժռոնգջ Ադոջվտո մոհոոոոդի 6դոմն (0)իսմզդդզետդզս իըսիփոոժմոոսթոսծզնեռո նսցծտդսվվմզռժրոծոսոոջիվտհոսվնուլյ Ղ ԱդւսթոսկոդւսնդԱ մռոոթոսնդոիվվդվրոմրոծոսոջ ,ոդտնդտիվվ դզ նսմոող ԱմզդվդոնդզիՂ հվնմոոքուսժիողնվդքոմ -«տփոոչվղոշսմյ :մրտթոսճզնետնսդտտդսվոմի վմզդծվծմվգոոն -դզի վմզդդտԵմօՂ վմզցժօտիոոս կ 1 օոիմսիտդոճրոհոԱմս 'Ժրոոը դոոդոմոոցզկ մզմմտտ վոեվդտԵմօ վմզդծոժդԱօմսԵ -մոտեդտով Լ տսիտրովտտմո Ադսթոսծզնետնսոոդի դորժոոծոսոց ջո

որպեսզիչլինի ռադիոակտիվնյութերի արտամիջոցառումներ, նետում մթնոլորտ ն վերացնումեն վթարը: Հրշեջ կազմավորումաշխատանբներ: ների ուժերով անցկացվումեն հրդեհաշիջման աշխատանքեն փրկարարական Միաժամանականցկացվում են տակից, հրդեհների փլվածքների ներ, տուժածներին հանում պաշտմիջից, ցույց են տալիս առաջինօգնություն,տեղափոխում տարածքներ: պանականկառույցներկամ չախտահարված է ռադիոչակազմակերավում տարածքներում Ախտահարված են ն ախտահարման հետախուզություն հսկում, ճշտվում ՛փական սննդավ արակված օգտագործել սահմանները: Չի թույլատրվում մթերք ն ջուր: Մարդկանց տարհանումը կատարվումէ այն տարածքներից, ավելի ճառաորտեղ վարակըկարող բերել թույլատրելիչափից Տարհանումըանց Է կացվումավտոմեքենաներով, գայթահարում: Վարակման այլ միջոցներովն հետիոտն կարգով:

է

վացումից առաջացած մնացորդները տեղափոխվումեն հատուկ գերեզմանոցայինկետեր ն թաղվում այնտեղ: Վարակվածգոտիների սահմաններում ստեղծվում են հատուկ մշակման կետեր, մարդկանց սանիտարականմշակմանն տրանսպորտի ապաակտիվացմանհամար: Մարդկանց սանիտարականմշակումը կարող է անց կացվել ստացիոնար մշակման կետերում: Ռադիոակտիվ աղտոտված հագուստը ուղարկվում է ապաակտիվացման,մարդկանց ապահովում են մաքուր հագուստներով: Ռադիացիոնիրադրությանգնահատմանմեթոդները

Ռադիացիոնիրադրությունկարող են առաջանալ պատերազմի երբ հակառակորդը կիրառի միջուկային կամ քիժամանակ, տրանսպորտի ն են դոզիմետրիկ հետո միական զենք, ինչպես նան խաղաղ տարիներին աղետների անցկացնում գոտուց դուրս գալուց դեպքում կազմակերպհետնանքով` ատոմակայանի, քիմիական գազերի, նավթի, ներբժշկականստուգում: Անհրաժեշտության ն մաքուր մշակում կերի օբյեկտներում առաջացած փլուզումներից ն այլ կարգի սանիտարական վում է մասնակի կամ լրիվ են շրջաններ: տարհանման վթարների դեպքում: Այն տեղափոխում տրանսպորտով Է բնակչությունը,կազմաՌադիացիոնիրադրությանտակ հասկացվում է տերիտորիայի տարհանվել որտեղից տարածքում, պաշտպան արժեքների ռադիոակտիվ վարակվածության մասշտաբն ու աստիճանը, որն նյութական կերպվումէ շինությունների են սանիտարական, ազդում է ՔՊ կազմավորումների ս այլ օրգանների մարտական նություն: Այդ շրջաններում անցկացվում ն հակահամաճարակայինգործողությունների, արդյունաբերական օբյեկտների աշխատանքանասնաբուժական հսկողություն ների ու բնակչությանկենսունակությանվրա: Այն բնութագրվում է միջոցառումներ: է ընդարձակ վարակված շրջանով, ռադիացիայի մակարդակով, Վարակված գոտում, երբ. կազմավորվում ռադիոակտիվ մարդիկ, չլինեն տրոհման ժամանակը օրինաչափությունը` ռադիոակտիվ դրսում դրա են հետք, միջոցներ ձեռնարկում,որպեսզի միջոցներ, նյութերի ամպի հետքի ուղղությամբ գետնի վրա, մարդկանց, հեկամ օգտագործենանհատականպաշտպանական ն վերացնումեն հետնանքկենդանիների,տեխնիկայի, սննդամթերքի,ջրի վարակվածության են ապրելակերպին տնում մարդկանց

ները:

վարակվածտեղանքում,անցնում Մարդիկ, որոնք օգտվել ստուգում: հետաքննությունն դոզիմետրական են բժշկական է կացվում տեանց տեղանքում Ռադիոակտիվվարակված տեխնիկայիապաակղանքի, շինությունների,կահավորումների, են կազմակերպվում հերթափոխելով տիվացում:Աշխատանքները անձնակազմի թույլատրելի դոզաների հաշվարկով: Ապաակտիեն

աստիճանով:

Տարածքի ռադիացիոն ախտահարման մեծ չափերը ՔՊ կազմավորումներին ու բնակչությանը բերում են այն համոզման, որ նրանք ստիպված պետք է գործեն ռադիոակտիվ նյութերով վարակված վայրում: Ուստի ՔՊ շտաբների ու ծառայությունների կողմից անհրաժեշտէ լինում կատարել ռադիացիոնիրադրության գնահատում:

Ռադիացիոն իրադրությանգնահատման տակ հասկացվում է լուծել վարակված գոտիներումՔՊ ուժերի ու բնակչությանգործողությունների հիմնական խնդիրներըմի քանի տարբերակներով ն ընտրել դրանցից ամենանպատակահարմար տարբերակը, որի դեպքում բացառվումեն մարդկանցռադիացիոնախտահարումը: Ռադիացիոն իրադրությունը գնահատվում Է կանխատեսման միջոցով ն հետախուզությանմիջոցով: Կանխատեսման մեթոդով տվյալները, որ ստացվում է հաշվարկային քանոնների կամ աղյուսակներիօգնությամբ, տալիս Է գործնական մեծ մոտավոր տեղեկություններ, որոնք ունեն նշանակություն,քանի որ արագացնում են ՔՊ ակտի ու կազմավորումների հրամանատարների կողմից որոշում ընդունելու հարցը. այն է դեպի վնասման օջախի փրկարար աշխատանքներ կատարելու համար ճանապարհի ընտրությունը ու շարժման ժամանակըվնասմանօջախում: Սուր ճառագայթայինհիվանդություն Սուր ճառագայթայինհիվանդությանը բնորոշ է մի շարք

գանների համակարգերի ախտահարմաննշանների կլինիկական պատկեր: Գերակշռող փոփոխություններեն դիտվում արյունաստեղծ, մարսողականօրգաններում սիրտ-անոթայինն նյարդային համակարգերում: Սուր ճառագայթային հիվանդությունը կարող է պայմանավորված լինել. 4) կարճատն (մի քանի րոպեի կամ վայրկյանի ընթացքում) հզոր նեյտրոնային ն գամմա-ճառագայթումովատոմային պայթման պահին, 2) ավելի երկարատն (ժամեր, օրեր) ընդհանուր արտաքին միջուկայինզենքի վերերկրյա պայթյունի գամմա-ճառագայթումով` Սուր ճառագայթայինհիվանդությունով մարդը հիվանդանում է կարճատն (մի քանի րոպեից մինչն 1-365օր, ճառագայթման

բերում են չորս շրջան կամ փուլ. 1) առաջնայինընդհանուրռեակցիայիշրջան, 2) թվացյալ կլինիկական բարեհաջողության (թաքնված) շրջան, Յ) հիվանդությանարտահայտված կլինիկականդրսնորման շրջան, 4) վերականգնման շրջան: Առաջնային ընդհանուր ռեակցիայի շրջան: Այս շրջանը դրսնորվում է ճառագայթումից անմիջապես հետո կամ ճառագայթման ժամանակ ն շարունակվում է մի քանի ժամից մինչն 3 օր:

օր-

ն

դեպքում:

ազդեցությանհետնանքով,որի դոզան կազմում Է 150 Ռ Ա ավելի ընդհանուրարտաքին գամմա-ճառագայթահարումից: Ճառագայթահարման դոզայից կախված`փոխվում են առանձին ախտանիշներիծագման ժամկետներըն արտահայտվածությունը, ինչպես նան հիվանդությանհետնանքներիբնույթը, փոխվում է հիվանդությանծանրությունը: Ճառագայթային հիվանդությանբնորոշ ձնի դեպքում, ընդհանուր ճառագայթման100-ից մինչն 1000 Ռ դոզայի դեպքում, տար-

Բնորոշ են սրտխառնությունըկամ փսխումը, ախորժակիվատացումը: Բերանում զգացվում է չորություն ն այրոց, ծանր դեպքերումկարող է նկատվելլուծ: Հիվանդներըգլխում զգում են ծանրությանզգացում, տարբեր ուժգնությանթուլություն, ալարկոտություն,քնկոտություն:Արտաքին տեսքով հիշեցնում են հարբած մարդկանց:Նկատվում է ընդհանուր քրտնելիություն, դեմքի կարմրություն, ծանր դեպքերում կարող է զարգանալ սուր անոթային անբավարարություն (զարկերը դառնում են հաճախ, թույլ, զարկերակայինճնշումն իջնում է): Քայլվածքը դառնում է երերուն, կանգնում են թույլ, փակ աչքերով, իջնում է մկաններիտոնուսը: Թվացող կլինիկական բարեհաջողությանշրջան (գաղտնի շրջան): Առաջնային ընդհանուրռեակցիայիախտանիշներնանհետանալուց հետո հիվանդներիինքնազգացողությունը լավանում է, եթե ճառագայթմանդոզան մեծ չի եղել: Այդ շրջանի տնողությունը

կախված Է ախտահարմանծանրությունից ն տնում է մի քանի օրից մինչն 4-5 շաբաթ: է քնկոՊակասում է ընդհանուր թուլությունը, անհետանում տությունը, ախորժակը լավանում է, ինքնազգացողությունըդառնում է բավարար: Նյարդաբանական հետազոտություններ կատարելիս կարող են հայտնաբերվել առանձին ախտանիշներ, որոնք վկայում են ներգանգայինարյան շրջանառությանխանգարմանմասին: Արտահայտվածկլինիկականդրսնորումներիշրջան (հիվանդության բուռն շրջան): Գաղտնի շրջանի վերջում հիվանդների ինքնազգացողությունըխիստ վատանում է` ավելանում է ընդհանուր թուլությունը, բարձրանում է մարմնի ջերմաստիճանը: Այդ ժամանակաշրջանիցսկսվում է հիվանդությաներրորդ շրջանը: Նկատվում է ընդհատվող ջերմության բարձրացում(մինչն 39-

405):

Ծանր հիվանդների մաշկին հայտնվում են կետային ն խոշոր արյունազեղումներ:Լնդերը ուռած են, արյունահոսող: Նշագեղձերի ն քիմքի վրա հայտնվում են նեկրոզի (մեռուկի) մասեր: Նկատվում է կիսահեղուկ կղանք, ցավեր որովայնի շրջանում: Վատանում է ախորժակը,հիվանդներընկատելի նիհարումեն: Ընկնում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը:Ծանր դեպքերում նկատվում է արյունահոսություն,արյունազեղումերմաշկի մեջ, աղեստամոքսային ուղում, շնչառական, միզասեռական ուղիներում, ուղեղում: Նկատվում է գիտակցությանխանգարումներ,ուղեղի թաղանթի գրգռվածության նշաններ: Ուղեղի այտուցը, արյունազեղումը ուղեղում ե նրա թաղանթում կարող են հիվանդի մահվան պատճառ դառնալ: Վերականգնմանշրջան: Այս շրջանի սկզբին բնորոշ է ջերմաստիճանի նորմալացումը, ընդհանուրինքնազգացողությանլավացումը, ախորժակի հայտնվելը, ընդհանուր թուլության պակասելը: Արյունազեղումերը անհետանում են: Նորմալանում է զարկերակային ճնշումը: Ճառագայթման դոզայից կախված` հիվանդության պատկերը կարող է մի շարք առանձնահատկություններունենալ, որը

դրսնորվում է տարբեր արտահայտություններովն հիվանդության շրջանի տարբեր տնողությամբ: Սուր ճառագայթայինհիվանդությանդեպքում առաջին բուժօգնությունը Միջուկային պայթյունից ե ռադիոակտիվ նստվածքներից անձանց առաջին օգնությունը պետք Է ցույց տրվի ախտահարման պահին, սկսած ինքնօգնությունիցու փոխօգնությունից ն սանդրուժինաներիկողմից ցույց տրվող առաջին բուժօգնությունից: Ամենից առաջ անհրաժեշտ է տուժածին դուրս բերել Ճճառագայթահարմանգոտուց կամ թաքցնել մատչելի ապաստարանում, որը կանխում կամ պակասեցնում է հետագա ճառագայթահարումը ն ՌՆ-երի օրգանիզմ ընկնելը: Հագուստը ն կոշիկները ՌՆերով ախտահարումից մաքրում են հասարակ միջոցներով (թափահարում, խոնավ շորով սրբել): Աչքերը, քիթը, բերանը ն ականջներըլվանում են ջրով կամ նատրիումի հիդրոկարբոնատի 2-306օ-անոց լուծույթով: 150-200 Ռ-ից բարձր դոզայով ճառագայթահարմանդեպքում անհրաժեշտ է կիրառել դրա արտահայտվածությունը իջեցնող դեղամիջոցներ: Այդ նպատակով տալիս են դիմեդրոլ կոֆեինի հետ, ատրոպինի լուծույթ, էտապերազին: Կատարում են ստամոքսիլվացում: Ճառագայթային հիվանդությամբ հիվանդների բուժման մեջ մեծ դեր է խաղում կազմակերպած խնամքը, որը կապված են ճառագայթայինհիվանդների բարձր ընկալունակությամբտարբեր տեսակի վարակների, այդ թվում ն մանրէների նկատմամբ, որոնք սովորական պայմաններումգտնվում են օրգանիզմում ե,ախտաբանական երնույթներ չեն առաջացնում: Բուժանձնակազմըպետք է խիստ հսկողություն սահմանի անկողնային հիվանդների նկատմամբ, քանի որ արյունահոսության ժամանակ կանգնելիս կարող է արյունազեղում լինել ուղեղում ն տուժած

ուղեղի թաղանթում, սրտի մկանում: Այդպիսի հիվանդներին կերակրումեն անկողնում, բուժքրոջ օգնությամբ: Հիվանդի մարմինը պետք Է լվանալ ցնցուղի տակ, իսկ ծանր հիվադներինպետք է շրջել անկողնում,մաշկը սրբել կամֆորայի սպիրտով: Պառկելախոցերից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել ռետինե տակդիր-շրջանակներ: Հիվանդի ուտելիքը պետք է լինի բազմազան,պարունակի մեծ քանակությամբ վիտամիններ: Ուտելիքը պետք է լինի կիսահեղուկ, աղիները չգրգռող ն բարձր կալորականությամբ: Ախտահարման օջախում բուժքրոջ հիմնական. խնդիրն է բժշկին օգնելը, տուժածներին տարհանմաննախապատրաստելը, ինչպես նան օգնության ցուցաբերումը անհետաձգելի դեպքերում (արյունահոսություն,շոկ):

Ճառագայթայինախտահարում Միջուկային ն ջերմամիջուկային զենքի պայթյունի ժամանակ մարդու օրգանիզմի վրա միաժամանակ ազդում են մի քանի վնասող գործոններ` հարվածող ալիքը, լուսային ճառագայթումը, առաջնային իոնիզացնող ճառագայթումը,ներթափանցողճառագայթումը: Կախված էներգիայի կլանման մեծությունից ն Ժամանակից, ռեակցիայի արտահայտվածությունը ն բնույթը կարող են տարբեր լինել: Օրգանների ն հյուսվածքների վրա ճառագայթման կենսաբանական ազդեցության մեջ գլխավորը նրա վնասակար ազդեցությունն է օրգանների ն հյուսվածքների ֆիզիոլոգիական վերականգնմանգործընթացներիվրա: Ճառագայթման ազդեցությունը օրգանիզմի վրա կախված է այն բանից, թե ամբողջ մարմինն է ենթարկվել ճառագայթման,թե նրա որնէ առանձին մասը, ինչպես դա լինում է ճառագայթային թերապիայիժամանակ(ուռուցքներիբուժմանդեպքում): Ռադիոակտիվնյութերիազդեցությունը կախված է այն ճանապարհից, որով նրանք մտնում են օրգանիզմ ն դուրս գալիս, ինչպես նան այս կամ այն օրգանում նրանց մնալու տնողությունից: Ռադիոակտիվ նյութերի ն կենդանի օրգանիզմի հետ ճառագայթման փոխազդեցության հիմնական չափանիշը դոզան է:

Ներքին աղբյուրներից ճառագայթահարվելու դոզան չափվում է Կյուրի միավորներով, իսկ արտաքին աղբյուրից ճառագայթահարմանմիավորը ռենտգենն է: Կախված այն բանից, թե որքան արագ է զարգանում հիվան. դության կլինիկական պատկերը տարբերում են սուր ն քրոնիկական ճառագայթայինհիվանդություն (որպես ամբողջ օրգանիզմի հիվանդություն) ն տեղային ճառագայթային վնասընդհանուր լվածքներ`մարմնի առանձին մասերի կամ օրգանների (թույլ արտահայտված կլինիկականերնույթներով): Ստուգողականհարցեր (հարցեր ինքնաստուգմանհամար)

գործողու-

Դոզաչափական սարքերի, դասակարգումը ն թյուններիսկզբունքները: ն ռադիոմետրիկհետազոտման միջոցներըն 2. Դոզիմետրիկ եղանակները: Ռադիոակտիվ ճառագայթման առկայությունըկարող է հայտմիայն հատուկ սարքերի միջոցով: նաբերվել Ռադիոակտիվ ճառագայթումըօդի ն այլ նյութերի միջով թա«` .իանցելիս առաջացնումէ իոնիզացիա:Այսինքն`տարբեր քիմիաան նյութի ատոմները ն մոլեկուլները ճառագայթման ազդեցությամբվերածվում են հակադիր էլեկտրական լիցեր կրող իոնների, որոնց քանակը կարելի է չափել: Ռադիոակտիվճառագայթման առկայությունը ն դոզայի որոշումը կոչվում է ռադիոակտիվճառագայթմանդոզիմետրիա: Կենդանի օրգանիզմիռադիոակտիվճառագայթումով ախտահարելու բնույթը ն աստիճանը կախված է նրա կլանած ճառագայթմանէներգիայի քանակից (դոզայից): Ճառագայթմանդոզան (Ռ): չափում են ռենտգեններով Ճառագայթման դոզան միավոր ժամանակում կոչվում է դոզայի հզորություն (Ռ/Ժ): Նյութի ռադիոակտիվությունընշանակվում է կյուրի միավորներով: Այն համապատսխանում է 3,7.10", կամ 37 միլիարդ քայքայում 1 վրկ-ում: Այդպիսի քայքայում տալիս է 1գ ռադիումը: Հաճախ օգտագործում են միլիկյուրի ն միկրոկյուրի միավորները: 1.

շ.``

Ռադիոակտիվ ճառագայթումը կարելի է գրանցել ֆոտոգրաֆիական, քիմիական, իոնիզացիոն ն այլ եղանակներով: Դաշտային պայմաններումավելի հարմար է իոնիզացիոն եղանակը: Ռադիոակտիվճառագայթումըչափելու համար օգտագործում են հետնյալ սարքերը: Ռադիոմետրերը սարքեր են, որոնցով չափում են ռադիոակտիվ քայքայման թիվը որոշակի մակերեսի վրա: Դոզիմետրերը սարքեր են ռադիոակտիվ ճառագայթման դոզան որոշելու համար: Ռենտգենոմետրերըսարքեր են դոզաների հզորությունը ժամանակի միավորում ռենտգեններով որոշելու համար: Ինդիկատորներըպարզագույն սարքեր են ռադիոակտիվ ճառագայթման առկայությանմոտավոր որոշման համար: Քաղպաշտապնության բժշկական ծառայություններն ունեն Ժկ-23, Ժհ-50 ն ԺԽկ-50 դոզաչափականսարքերը: Ժկ-23 անհատական դոզաչափական համալիրը նախատեսված է ռադիոակտիվ նյութերով վարակված տեղանքում մարդկանց ճառագայթահարման չափաբաժինը որոշելու համար: Այն բաղկացած լիցքաչափից սարքից նե անհատական դոզաչափերից. Ժհ-50 տիպի 150 հատ ն ԺԽկ-50 տիպի 50 հատ (ուղղակի ցույց տվող) (նկ.19, 20): ԲԺ

Յջ

Հաթայ

Այս դոզաչափերը չափում են 0-ից մինչն 50 ռ սահմաններում՝ 0,5-ից մինչն 200ռենտգեն ժամ գամմա-ճառագայթմանմակարդակների դեպքում: Ժհ-50 դոզաչափերով գրանցված չափաբաժինների բաժինները կատարվում է լիցքաչափիչ սարքի՝ միկրոամպերմետրի ցուցնակով, իսկ ԺԽկ-50-ով` անմիջականորենդոզաչափի ցուցնակով: Երկու դոզաչափերն էլ նման են ինքնահոսի ն ունեն հագուստի գրպաններում ամրացնելու սեղմակներ: Լիցքավորման սարքը իր մեջ ընդգրկում է լիցքավորման լարման փոխարկիչը, վոլտմետրը ն լարման բաժանիչը, իսկ չափիչ հաստատուն սարքը` չափիչ բույնը, նե հոսանքի էլեկտրական ուժեղացուցիչը, որի ելքում կա միկրոամպերմետր: Չափաբաժնի հզորության չափիչ Ժկ-5Թ ռենտգենոմետրը հայտնաբերումն չափում Է գամմա-ճառագայթումը: Հզորությունը չափվում է ռենտգեն ժամերով: Սարքի փոխադրիչը ունի 8 դրություն: Սարքը բաղկացած է՝ 1. Սարք-պատյանից ն ուսափոկերից. ունի չափման վահանակ: Լարով միացված է դետեկտորային բլոկը, որի վրա կա պտտվող էկրան: Դոզաչափականսարքերը նշանակված են որոշել ռադիացիայի մակարդակըտվյալ վայրում, տարբեր իրերի, տեխնիկայի, մարդու մարմնի, հագուստի, սննդամթերքի վարակվածությանաստիճանը, ինչպես նան չափել մարդկանց ճառագայթման դոզան (բաժնաչափը), որոնք գտնվում են ռադիոակտիվ նյութերով վարակված օբյեկտներում ն տեղամասերում: Ըստ իրենց նշանակման դոզաչափական սարքերը բաժանվում են տարածքի հետախուզման սարքեր ռենտգենոմետրեր ն վարակվածության աստիճանի վերահսկման սարքեր ռադիոմետրեր, ճառագայթմանվերահսկման սարքեր դոզիմետրեր: Ռադիոակտիվճառագայթմանհայտնաբերմանն դոզայի չափման համար կիրառվում են լուսանկարչական, քիմիական, սցինտիլացիոնն իոնիզացիոնմեթոդներ: ժամանակակից բոլոր դոզաչափական սարքերը հիմնականում ստեղծված են իոնիզացիոն մեթոդի հիման վրա: --

--

--

Նկ.

19.

Անհատական դոզաչափերի հավաքածու«Ժկ-23»

Նկ.

Գրպանի դոզաչափ

20.

Ժկ-5Թ դոզայի (բաժնաչափի)հզորության չափման սարքի ու (ռենտգենոմետրի) աշխատանքինախապատրաստումն չափումներիանցկացումը Սարքը նախատեսված է /7- ռադիացիոն ալիքների մակարդակը ռ/ժ-ով ն տարբեր իրերի` սննդամթերքի,ջրի ռադիոակտիվ վարակվածությունը"7. ճառագայթումներիցմռ/ժ-ով որոշելու համար (նկ.21): Սարքի "7 ճառագայթմանչափման դիապազոնը 05մռ/ժ-ից մինչն 200ռ/Ժ: Ունի 6 ենթադիապազոն:

Սարքի

ցուցմունքի

վաղօրոք

հաշվարկը կատարվում է սանդղակի (միկրոամպերմերի) միջոցով, ներսի թվերով ռ/ժով, իսկ վերինով մռ/ժ-ով: Սարքը ունի ձայնային ինդիկացիայի հնարավորություն բոլոր ենթադիապազոններում, բացի

`

առաջինից:

Կարող է աշխատել մինչն «50"Շ-ի 50'Շ-ից Նկ.21.Ժկ-5Թ ռենտգենոմետր ջերմայինն 65:1596 հարաբերական խոնավության պայմաններում: Դետեկտորային բլոկը (ընկալիչը) մինչն 50սմ կարելի է խորասուզել ջրի մեջ: Չափման չի անցնում 45 ժամանակաշրջանը (սարքի ցուցմունքը վայրկյանից:Սնվում է էլեմենտով, որից մեկը սանդղակի լուսավորման համար է: էլեմենտի մեկ համալիրը ապահովում է 55-Ժամյա աշխատանք: Քաշը` 3.2կգ, իսկ արկղով` 8.2կգ: Սարքի մասերն են ուսափոկերով պատյանը, չափման վահանակը, դետեկտորայինընկալիչը, որը վահանակին է միացած ճկուն մալուխով, երկարացման ձողը, լարվածության բաժանարար սարքը արտաքին (այլ) հոսանքի աղբյուրին միացնելու համար, տեխնիկականփաստաթղթեր: ականջակալ-հեռախոս,

-

-

Պատյանը ունի 3 բաժանմունք՝ չափման վահանակը, դետեկտորային ընկալիչը ն սնուցման էլեմենտների համար: Չափման վահանակը շրջանակի վրա տեղավորված է սանդղակի (միկրոամպերմետրը)երկու շարք թվերով: Ներսինը 5ռ/ժ-ից 200/Ժ, իսկ վերինը 0.5-ից 5 թվեր, սանդղակի լուսավորման կոճակ, ենթադիապազոններիփոխարկիչ 8 դիրքով ն սանդղակի ցուցմունքի լիցքաթափմանկոճակը: Դետեկտորային ընկալիչը հերմետիկ է, ունի գլանի ձն, ներսում գտնվում է գազապարպման հաշվիչ ն այլ էլեմենտներ: Արտաքինիցհագցված է պողպատյա պատյան, բաց պատուհանով ճառագայթներիհայտնաբերման համար: Ընկալիչի մեկուսացման համար պողպատյա պատյանին հազցնում են պոլիէթիլային թաղանթ: Ընկալիչում տեղադրված է 8-8 տիպի ռադիոակտիվ իզոտոպով հսկիչ աղբյուր: Դետեկտորային ընկալիչը ունի շրջանցման էկրան աշխատանքի 3 վիճակի համար: "Ք" դիրքով հայտնաբերվում Է 7 ճառագայթումը (երբ ՛պատուհանը փակ է), "ը" դիրքով բաց պատուհանի դեպքում հայտնաբերվում է Ց ճառագայթումը, ՀԱՀՅ» իսկ "Ճ"-ի դիրքում սարքի աշխատունակությանստուգումը: Նկ.22.Ռադիոակտիվության հզոՍարքը աշխատանքինախա- րության չափման սարք ԴՊ-5Ա: պատրաստելու համար այն հա- 4, զոնդ, 2. մալուխ, 3. միկրո-ամնում են արկղից, բացում պատպերմետր, 4. ենթադիապազոնի յանի կապարիչը, կատարում ար- փոխարկիչ, 5. տումբլյոր պոդսվետաքին ստուգում, միացնում տա շկալի, 6. «Ռեժիմ»-ի բռնակ, պատյանին գոտկա-ուսայինփո- 7. ցուցմունքների գցելու կնոպաշկերը: Հանում դետեկտորային կա. բլոկը (ընկալիչը), միացնում երկարացման ձողին: Միացնում

`

ք ԱԱՐՔի Ցիբռախու, ոննեոն: (1Գեո:

միացման բնիկ խոսի

սնման աղբյուրը:

ԻՈ:

փոխարկիչը դնում են (սն եռանկյան Ենթադիապազգոնների հասնում ռեժիմի վերահսկման)դիրքին: Եթե ցուցնակի սլաքը չի է ռեժիմի հատվածին (սանդղակըսն հատվածին), անհրաժեշտ -

փոխել սնման աղբյուրը: Սարքի աշխատանքըստուգված է բոլոր ենթադիապազոններում, բացի 1-ից ("200"ռ/ժ)վերահսկմանաղբյուրի միջոցով, որի "Բ" համար դետեկտորայինբլոկի (ընկալիչի)էկրանը դրվում է դիրքին Ա հագնում ականջակալ հեռախոսը: Այնուհետն փոխարկիչըդնելով "41000", "4100", "5410","4Ղ", դիապազոնների ն հեռախոսի "0.1" թվերի վրա դիտում են սանդղակի թվերին միջոցով լսում ձայնը: Տարածքի ռադիոակտիվվարակվածությանմակարդակը որոշելու համար սարքը պիտի գետնից բարձր լինի 0,7-1,0մ վրա, դետեկտորաբարձրության յին ընկալիչի էկրանը "թ՛- դիրքում պիտի լինի իմ բնում (բաժնում, բռնակը ..փոխարկիչի դրված լինի "200"-ի վրա: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ կերպ. սանդղակի ներքին թվե«2-3 րով Հ«ՀՏ-Հ--/

ենթա-

տարբեր

3.

րերի,

'

սնման 4.

5.

գործիքը փոխադրելու կաշե-

փոկեր

աստիճանը որոշելու համար

ճառագայթից, դետեկտորային

ընկալիչի էկրանը "թ'- դիրքով պահել ստուգվող մարմնից 1-1,5սմ հեռավորության վրա դեպփոխարկիչիբռնակը դնել "1000-ի (իսկ անհրաժեշտության սանդղակարդալ ցուցմունքը վրա քում մնացած գործակիցների) գործակիցով: կի թվերով բազմապատկածհամապատասխան դեպքում (Մ, Կ, Մ) անպայմանպետք Փոքր ենթադիապազոնների

տորային բլոկի (ընկալիչի) էկրանը դնել "ը" դիրքում, այն մոտեցնել կամ դնել ստուգվող մարմնի վրա, փոխարկիչի բռնակը դնել "10" կամ անհրաժեշտության դեպքում "1", "«0.1" ենթադիապազոնների գործակիցների վրա մինչն սանդղակի սլաքի թեքվելը: Ցուցմունքը հաշվել սանդղակի վերին թվերը բազմապատկած համապատասխանգործակիցով: Ց ճառագայթի առկայության վերջնական արդյունքի համար հաշվարկը կատարվում է երկու չափումներով, այն է` 7 ճառագայթի համար, ապա Թ-ի: Տարբերությունըկտա 8 ճառագայթը: Աշխատանքից հետո անհրաժեշտ է սարքը անջատել ն դնել արկղի մեջ: Անհատականդոզաչափական(բաժնաչափական)կոմպլեկտը (լրակազմ) "ԺԱ-22-Թ","Ժկ-24", "ԼԺ-Ղ" Սրանք նշանակված են ՛ ճառագայթմանանհատականէկսպոզիցիոնդոզան չափելու համար (լուսակայմանբաժնաչափ): Ժկ-22-Թ կազմված Է 3Ժ 5 լիցքավորող սարքից ն 50 հատ ԺԻէկ50Ճ անհատականդոզաչափերից: 3Ժ 5 լիցքավորող սարքի շրջանակի վրա գտնվում է սնման աղբյուրիբլոկը, անցք անհատական դոզաչափերը լիցքավորման համար ն պտուտակ պոտենցոմետրի սանդղակի սլաքը 0-ի վրա բերելու համար: Ժ-«կ-50Ճ անհատական դոզաչափը վերահսկման սարք է 2-5 ռենտգեն դոզա չափելու համար, 0.5ռ/ժ-ից մինչն 200ռ/ժ վարակվածության պայմաններում: Իրենից ներկայացնում է գլանաձն սարք, որի վերին մասում տեղադրված է ակնապակի(90-անգամ մեծացնող խոշորացույց): Սանդղակ 0- 50 բաժանումներովյուրաքանչյուրը 2 ռենտգեն մեծությամբ: Պլատինապատ շարժական թելիկ, ներքին էլեկտրոդ, վերին Ա ներքին պահպանմանշրջանակներ, իոնացման խցիկ ն բռնակ: Ներսում գտնվում է փոքր լամպ, որը ծառայում է լիցքավորման ընթացքում սանդղակիլուսավորման նպատակով: Աշխատանքի նախապատրաստման(լիցքավորման) համար

Գի ն աԱ աանիկաի,

սննդամթերքի,ջրի, 2.պաՆո այան առքեի րի, մարդու մաշկի, արանի հատվածամասի նել ազոտի ռադիոակտիվվարակվածության վերնի կափարիչ, կափարիչ, Զ.

է ստուգել Թ ճառագայթի առկայությունը, որի համար դետեկ-

-

:Ամզդղոռոնզ

Ղ Ամզդծսծվըդոտրտսծոտղվհվմտղըսվնոն ղՂդվմտզովեսլ, ՛0լ :Ամզդժդ:ւսմեղովմզդդ:ս/9 Հանսօմսե Ղ Արսեմողտոտն վմզմմոո ռողոփոչջոծեսլ, ՛6 ։Աւսմովոտոլո ցվրոժրոծոսոց ՛8 ՛չ յ սԹյսնցոիվվ դվոոժրոծոծոջ մս :Սմղդնսժղը դոր -տոովողդԵվԱզդդւսթոսմնոմվ դողովրվճ ղ ռվրոժրոծտսոջ 9 իսըւստղզդտտամռ վմզժս ը իվտղոսվնոց մզդմոժի -օ :ՀՁղտվեմզդովոծօ վովհիոչդվ :Սռիոծօ դորմովոտոլո դվրողւսծվը ըւսդծոոհմզը 6վդզմվ 1 30.4 ՛ջ վճգղե դվրողւսծվը դզ Գդ,սԱՍ Ք :Ամզդուսթոսդկտովողռցցոօտ :Հղտ -վե մզդդտոզտ վճռզե դորոգի դվոցոիծգտե ,վովուդվ 2 :ՍՀռզե դոքոտդի դվրոջտիծդոծ քւսդծորողմղզդծվռզմվ 1 7ռ,Վ լ

(մորով դործւստոռդժդվ մզծմոով)մՂ6մով դողոնսեստո (ջ2-հՔ '6)22-հՔ Ամզփոոջոեսնվհովտ"/09-հՔ նսմսիոժճծվ) ոզ Ղոդ 1զմսիոժճվ զ վզմող իսժդոմորմով վմռտտոողլմո՝լ տոոոմ -տոոհո ըսմո՛ 092-081 ռտղոտտոհոոքով իսլոցոտո մփ Սժոյո վղոնն -ոչոեսն վ-,0, պտտրզրով իսովտող :տզվ վմոյո վծոսծորոք /զտտիտո -ցտո Ղ մրոոթիսննւս մղոցծմ Ղ Ափոչոեսն 1զընզո «(փոչտղդկտ) 6վմտուսդօ իսզիոդ 'Արնսկ վմսԹնո վորս|1զննաս դվղզրով '6զը վմմոո նսմսիոմծվ| 1զմնոնզտ մփոչոծսն մո ժիսննոս դոզողով վո վճոսծորոք :զտտիո մդոդսմ վմմտո նսմսիոմճվ (Առզսմսիոմ6ծվ)Աղզտոոմտոփ վմցոտտոթո վմմող -

-

-

-

|

3վդսՎ վդւս մորով «սմզդծոմբո տմի վտուսեո» :6վմրո| Ղ ծվդոմվ '(մստոոգղնցսդ) 6վչվկոտտ:սկսմտդզ դվոտտկտտդսկ «(ոսղոսմտհզ 14)6վ:վ6:սծսմտհզ1''6վհվծո|դսվծոեվդսվ'6վղոտվն -ոմդոը ի օտիրծող Ղ իսղօ վչվմԵ ոսվոոդծդվի օոիտոտմտոո ոռ իտզուզ 6վդւսթոսմորմով դորօմսեոտտեժ:0-9-քջ Վրոթիսսոծոմ օոճոդոծ բող 'իսծսծվը վճմոոո9-ՔՏ 4 ըւսի 'իսծմոո նսմսիոոձճճվ) -Ատտոհ մուսմսիոժճվյ :0)7Զ 2-2 Ղչցվը 6վ-890:0 վրովեմղով վմզդ Ղ3դվբդոոթոսմսեվվ/ոեսն -նոս009 000096 -տդտիծ ճ 'ըոոք/նոոս Ղշդվը6վ-0շ դոոեսնդորժրոծտսոոջդվրոդսմտլզըորբոծ օոիդուդ վ տսիսպոհո Ամզոտիտ դտղկոհկվգոզտվժմմող ոփոչ մորով դորմսիոժճծվ|վչվհոտոսհ -սմտղզ)Վի օտիղոդռոշդմօտիտոովնսմսիոոժծվ|վժմոր :ըոսժիողն դոորոխփսփվ-օ286 Ղ3ցվըդոթոսիոդսոլ դողոմղմոմողկ վնօ Ղոդ ոՂիոշդվ'ըւսօոիտոով վցոջվտոորմզծՉ.09 Ղ3դվըՉ.09- (մփոչոց ոբբոծ 'մզփ -քոոժ) դողեսնօոոիցուկ դտրժրոծտսոջ դվրոդսմտ(զդ լ|-Ք1 -ոջ զ օտիկոդոՀշդԱՅԱտո դոկոփոչտեսն ցողոտովցո դրովբ ԱՀդւսքնմոո չիսեմոհ դոոմոոուսեդզ ուստդոմԵըոսդոմտոոը իսեմող դոսդ լ ոսիմտտոհկ Սծդոտողշտ դվմզմօ նմսծոո» "ուսցոմ(տոըդործոիչով 4 ուսիճդոմԵ ԱԺդւս|նմոհով 'դվմոիողկ -զն 1 ըՂսդօդով ուսդոոնտմզի'ցտեսն դորժրոծոստոջօտիծոտո (վմզդոոնդո վմրոյ մվ 1 ըյսշսմս իսծսծվը Հաւզտվն վղոննս վմբո| ոտդ) Անստտովշոոըւսմոոի վժցոտտտուո :(իս (Աստիոտղզն ուսմոոի վմցոտողիոտ մփոոչ վհոնմոկոռ դոթոսց -քյս Օոոիշոով) ն/ո -տիղոմոի Ղ դոծսն դորժրոԽոսոջ օտդորվտո մորով ոիմօ 1զգտնով 'ուսդտլտոո 1զծդոմե '(դվմոիողզն վժոո| ոո) դվնստ 1զմզմ(մ1զժ) ԱՅոյո Ղզմսիոժ -ոոլշոո կոտ 'ցվժմվն -,0, վղոոննդոռո :մծմող վմզտտոողո -Քվ1 Ափոոշտեսնվ տշզքոմվգո ոլո մփոտծսլ, :մդոծո| դզ բւսդծոմբդ ։վմգոտտողլո լ տոոմտոտ վղտննդտո լ քասիմն մկվղմ ՛Ակոդսմ վփոչ 0, ՛վժմվն իսմզտտհո -ստդզտսիո(8ոո-6վովտօ) Ղ դվղվլզժ վղոոննդոոոիսլզղտղվ իսծսծվը (սկոոտդղոո) վճոստոմսՀսոլ :Աղոննդոո մ ըւսմսիտոՀս| Ղ տսդովը մհոքող)վոմզդ հոդոտքուք նքո :ծմզի Ղչդվը 1զոնզոըւսդմ իսզմնոնգտ Ղ Ացոծո| վոր վղժմզը վփոոչոծսն դոոըմսիոոմծվ1 դտոլոոտտոհոոը լզդով 'ԱՅՑդտ դորմսիոծտվ 1զծոժ "ցվմզդազղմ 11դճովը 'ըւսդ4 1զմնոնդտ Ամս Անովժդոոսվ 1 տշգքոմվդո -

-ով

Քիմիականզենք: Քիմիականախտահարմանօջախի բնութագիրը Քիմիական զենքը նույնպես պատկանում է զանգվածային ոչնչացման զենքերի թվին: Այդպիսին են համարվում քիմիական թունավորող նյութերը, որոնք օգտագործվում են մարտական նպատակներով ե դրանց նպատակին հասցնելու միջոցները: նյութերը Քիմիական զենքերի թվին են պատկանում թունավորող են ն մարդկանց կենդանիներինթունա(ԹՆ), որոնք կիրառվում վորելու, ջուրը ն սննդամթերքները,ինչպես նան գյուղատնտեսական բույսերը վարակելու համար: Առաջին անգամ թունավոր նյութերը (քլոր, ֆոսգեն, իպրիտ ն այլն) մեծ ծավալով կիրառվել են առաջին համաշխարհային պատերազմիժամանակ:Արտասահմանյանմամուլի տվյալներով՝ քիմիական զենքով ախտահարվածների գրանցված ընդհանուր թիվը կազմում էր մոտ 1300000 մարդ: Քիմիականզենք են կոչվում մարտականթունավոր նյութերը ե նրանց կիրառման միջոցները: Թունավոր նյութերի շարքին են պատկանում քիմիական այնպիսի նյութեր, որոնք մարտական կիրառմանժամանակ կարող են վնասել չպաշտպանված մարդկանց ու կենդանիներին,ինչպես նան վարակել օդը, ջուրը, տեղանքըն այն ամենը, ինչը գտնվում է տվյալ վայրում:

Քիմիականախտահարմանօջախի բնութագիրը Քիմիական ախտահարման օջախ է անվանվում այն տարածքը(այնտեղ գտնվող մարդկանց,կենդանիներին տարբեր կառույցների հետ միասին), որը ենթարկվել է քիմիական զենքի ազդեցությանը, կամ որի վրա տարածվել են խոցող խտությամբ վարակված օդի ամպեր, առաջացնելով զանգվածային ախտա-

հարումներ:

Քիմիականախտահարմանօջախ դա այն տեղանքն է, որտեղ ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերի ազդեցության տակ տեղի է ունեցել մարդկանց, կենդանիների ն բուսականության զանգվածային վարակումներ: Բացի հիմնական վնասման գործոնից

կարող են լինել սննդամթերքի,ջրի աղբյուրների ն տեղանքի վարակում:Կարողեն լինել նան պայթյուններն հրդեհներ: Քիմիականվարակմանմասշտաբըբնութագրվումէ` վթարի շրջանի շառավիղովն մակերեսով, վտանգավորխտությամբն մակերեսով, Սկզբնական ամպի տարածման գոտու խտությամբ ն մակերեսով, երկրորդականամպի տարածման գոտու խտությամբ ն մակերեսով: Ախտահարմանօջախի չափերն ու բնույթը կախված են քիմիական զենքի ծավալից, կիրառման եղանակից,դրա տեսակից, ն տեղանքիռելիեֆից: օդերնութաբանական պայմաններից Օջախի մակերեսըկարող է ընդգրկել հարյուրավոր քառակուսիկիլոմետր: ԹՆ-ով ախտահարումըհիմնականումտեղի է ունենում տեղանքում քամու ուղղությամբ: ԹՆ-ի տեսակը որոշվում է -

-.

-

-

քիմիական-հետախուզական սարքերով:

Վարակված օդի ամպերի տարածման խտություն ասելով հասկանում ենք քիմիական զենքի կիրառման տեղանքի՝ կողմ սահմանից հեռավորությունը, որտեղ առանց պաշտպանական միջոցներիմարդիկկարողեն ախտահարվել: Առաջնայինն երկրորդային ամպերըկախվածէ քամու յությունից ու արագությունից, ինչպես նան մթնոլորտիերկրամերձ շերտի վիճակից: Քիմիականխոցման օջախում փրկարարականաշխատանքներ կատարելիս ՔՊ կազմավորումները պետք է օգտագործեն շնչառականօրգանների պահպանման անհատական միջոցներ՝ հակագազ,իսկ ֆոսֆոր-օրգանական ԹՆ-ի կիրառման դեպքում՝ հատուկպաշտպանականհագուստ: Զինվորականկազմավորումների ն խաղաղ բնակչությանընդհանուր ն սանիտարականկորստի քանակը, դրանց կառուցվածքը կախվածէ թունավոր նյութի տեսակիցու կիրառման եղանակից, բնակչության անհատականն կոլեկտիվ պաշտպանության միջոցներովապահովված լինելուց, տեղանքի ռելիեֆից, ժամանակին ցույց տրված անհետաձգելի ՔՊ-ն բուժօգնությունից,

հողմա-

առկա-

կազմավորումների պատրաստականությունից: Ջ

Մարդիկ ու կենդանիներըկարող են վնասվել օդի, ջրի, սննդամթերքի միջոցով, մաշկի, աչքերի վրա թունավոր նյութերի կաթիլներիընկնելու, վարակվածիրերի հետ շփվելու դեպքում: Մարտական թունավոր նյութերը կարող են օգտագործվել հրթիռների,ավիացիոնռումբերի, արկերի, ականների,ավիացիոն տեթափող սարքերի օգնությամբ, կաթիլահեղուկայինվիճակում ղանքը վարակելու ն աէրոզոլների(ծխի) ձնով օդը վարակելու հա-

մար:

Թունավոր նյութերի վնասող գործողությունը գնահատում են

վարակմանխտությամբ ն կայունունրանց կոնցենտրացիայով,

թյամբ:

մինչն անգամ ամիսներ (զարին, զոման Ճ»«, իպրիտ), անկայուն են՝ մի քանի րոպեից մինչն մի քանի ժամ վնասող ազդեցությունըպահպանող թունավոր նյութերը (կապտաթթու,քլորցիան, ֆոսգեն): ԹՆ-ի վնասող գործողությանտնողությունըկախված է նրանց ֆիզիկա-քիմիական հատկություններից, օդերնութաբանական պայմաններից,տեղանքից ն այլն: Քիմիական ԹՆ-ով լիցքավորված զինամթերքների պահպանման ժամկետը կազմում է 5-15 տարի: են` ԹՆ-ի մարտականառանձնահատկություններն բարձր թունավորողհատկություն, շենքեր ն տեխնիկա ներթափանցելուհատկություն, ներգործությաներկարատնություն, հայտնաբերման դժվարություն, ոչնչացնում Է կենդանի ուժը, առանց նյութականմիջոցների ոչնչացման, պաշտպանության միջոցների օգտագործման անհրաժեշտություն, անհրաժեշտ քիմ. հետախուզություն, դեգազացիա, սանիտարական մշակում: Քիմիական վարակմանօջախը այն տեղանքն է, որը ենթարկվել է թունավոր նյութերի ազդեցությանը, ն տեղի է ունեցել մարդկանց, կենդանիների, ջրամբարների, բուսականության զանգվածային թունավորումներ: Օջախը բաղկացած է անմիջապես օգտագործման գոտուց ե վտանգավոր խտության ամպի տարած-

-

ԹՆ-ի կոնցենտրացիան(խտությունը) դա թունավոր նյութի քանակն է 1լ օդի մեջ արտահայտվածմիլլիգրամներով(մգ/լ): ՎարակմանխտությունըԹՆ-ի կշռայինքանակն է, որ գտնվում է տեղանքի մակերեսիկամ ուրիշ մակերնույթիմեկ միավորի մեջ: Այն արտահայտվում է գ/մ-ով: ԿայունությունըԹՆ-ի վնասող ներգործությունըպահպանելու

ունակություննէ: Թունավոր նյութերի կայունությունըկախված է օդերնութաբանական պայմաններից,տեղանքիռելիեֆից, օդի ջերմաստիճանից ն դրանցքիմիականն ֆիզիկական հատկություններից: ԹՆ-երը բաժանվում Ըստ տեղանքումունեցած կայունության՝ են հետնյալ խմբերի՝ 1.Կայուն, որոնք իրենց հատկությունը պահպանում են մի քաՄ». (վի-իքս) ն նի ժամից մինչն մի քանի օր (իպրիտ, լուիզիտ,

այլն):

կամ արագ գոլորշիացող հեղուկներ: Խոցելու հատկությունը պահպանումեն մի քանի տասնյակ րոպե (ֆոսգեն, քլորցիան): Թունավոր նյութերի կայունությունըկախված է օդերնութաբանականպայմաններից,տեղանքի ռելիեֆից, օդի ջերմաստիճանից ն դրանցքիմիականն ֆիզիկականհատկություններից: ԹՆ-ը լինում են կայուն ն անկայուն: Կայուն են այն թունավոր են նյութերը, որոնք վնասող ազդեցությունըպահպանում մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր, ձմռանը, բարենպաստ պայմաններում,

2.Անկայուն,որոնք գազեր են

-

-

-

-

-

ման գոտուց:

Քիմիականիրադրությունընս ազդում է ՔՊ կազմավորումների բնակչության գործողությունների վրա իջեցնելով նրանց մարտունակությունն ու աշխատունակությունը,ստիպելով նրանց կրել հակաքիմիական պաշտպանական միջոցներ: Քիմիական իրադրությունը ուժեղ ազդեցություն է թողնում նան արդյունաբերության, տրանսպորտի, գյուղատնտեսությանն այլ օբյեկտների աշխատանքներիվրա: Քիմիական իրադրությունը բնութագրվում Է վարակվածության մեծ մակերեսով ն տարածման շրջաններով, ինչպես նան թունավոր նյութերի անմիջական կիրառմանու գոլորշիների ու էրոզիայի ու

(28/5'չ0/ծր'19յր)իսմզգմսիովը դվրտօչկՎ ուսիտրովոտտմող ուսմտիոօ մսիովը հզո լ ոոսիդտե Ամս 'Վ ռհոդոոժ դրո վս մսիտոսժ ոն դովճտմտդղղծդսի :6վոոջվի վբեվդոԵմօ ղ 6վմզդդոռ(ոՒռցոոց -ոմոծիսղմզնօ '6վմզդվնս Հս1զռկդԱ նզտդրո '6վմզդդւսթԹոսկտով վցոսմ նստք ըծվցտեմօ | օտիոլոկ մուսթասծզնետ վ-ՂՏ) :ոսԹյսմոիքն «ազմզմոդտրովոզիոոծվըդտ(ն '1սԹոսղտոտմողմզս1զօմսծմվզդ(Ե "'ոսթոսղտով 1Ա1զ6դոփոժմզց ծզը վրոողվռովզտ Ղ վմզդումԹոսդվՀ 'վմզժդզծ հվտզբմզվ 3ս (4 (.ռսթոսցողողվոժստ) ոսԹոսդտով նսմսիոդոսժ մցմոոմ(ոո

-Ամզռդոս

Հսհտով դոդկոդովվ1որղտզվդզ շսմսդժ դվժդզե դտհոտվըրվժ (վմծ 'վմզդ -Ձվզժը օոտիմովոտոլո) իսծճսծվըսնս դվրոժվնո-ոժսոռտո (Ե (տվծմմսԵն) իսծսծվբ վմդոնոոժոցծմսԼղՂ վդչոք (մ (ցսվծոոԼոովռվ) իսծսծվբ վմզդդտԵմօդոկոտծոչռՀ(ո "իսմզռվնոս1որղտզվ ոոսդծդո ռղ ռրծվդոծմօ (Ղբյ) Ամզժոսըց մսիոոդսժ դոոովովժ .

մմզդվնյս դործդոփոծճմյզդըԵվռոծԵմօվմզծոսքցմսիոոգոսքյ

ոլ

Ազմ

-ոմզի վմզդուստզդոտմոտտմսսդժը վոզն մզդմոշոխ ծնսժըոո ըւսժըվվ դոոռ վ-ՂՔյՂՎՍտեստ ուստղզաօ մզդլոիտ վիմն զ ՃԺտզիո վռոլկ, -տովոդԵ վղտջվիոմվ դտղովովժ դոռորոք դոնոր :ուսդոոծմշդոոծոծոսո վմոոծի1` ոզիոդոո'ղոոդոոոք դտոկոշը վիճող վսզդդողո «տմզիդտհոտշտոի 6վդոմն դվղոդոբոք ոզիոոշդվ -ոոոմվ լ Ժտզիո Առստովտդե վղոջվիտմվ դողովովժ ղողդոք -ոք դոորմզիո վմզդտկզ աօ նսծզդւս մզօհսիըմսիոոդյսժ նզք:յ :իսժդոՂտզվ վմզդ ուս -Աոժի 1տ Ղ վմտշողոիսնսոլ 'վջեժոկազ 'դոթյսմնոտմո -զդղս զ վնզտ 'դսդող ոզիոմս 'ԱԺոսվոտմո վմզօոսըընղ :մզտոսդ մսիոոդւսմ նսօմսԵեմզդնզքս դզ ճշսիչսի 'ուսոոտդիդվրոօոիծդոծ վմզդվդոնդզի Ղ 6դողնմոռ իսլզմզմ ծոծտ մռոոթոսկտով սզմ -սիոդւսժ դզ օոիտքօ Ղ իսմզդկոտտոփդդոտղոոզտդտտոմնոտմռո օտիոզտողովոդՀդսմս 'Ամզօոս(ըմսիոոդոսժդողովովտ դող ոզ

ոսժիոզն

1ագօմսծոտեօ ՅՀդզԵ դոտկովրվժ վընսղ վնմսկոսողո»՝շ :Ազդուստզդոտմո վմզջուսըըմսիոոդւսմ նսնեո նզքյս 1ոդզուս վնզտ դզ նսմող իսս -ոջտտփո վմս 'ղոդոտոոք վմզդմոժի դողկոմնոտմոոմսշսդլ ՞լ Ղբզիօնզտոլ նսմող դշսթոսմնոմվ դողովովժ

մըյստովոոցեռոԹսմնողմվ դոովովժ :Ափոոժվմզդտողսմսհմսիոմռոդ»Տ-չ :Ադոջվտոտ ռտրիսցոհոտՀո վմզգուսմսիոըծտհ ղոդ ոզիոչգվ 'ցոոթոսչկոռմ նոնոո| 'վմզդնսրոծոց 'վմզդմսիգոժ "9 (տվծհզի -0սհ 'ոովրԱզժսԵվ'ոովոմզիդվ) Աժոսվ Փորովոնատսվն ՛օ սս ցղոոզտ 'մդոսթոստո|վ-Ղժ) ՛ջ :Աղոոդոծճ :Ամոդդոքրոռ ռողոդոմոծիսղվզնՕ բ :Աղոդոժ դողովվ վ-ՂՔ) օտիտզդոտմը "2 :Աքյսչսմս վոզմզկոր վմզդվտսե դոբհմԵնցմ Ղ վմ -զփոոչ վմզդդորկտո վմզգոլոծօ ջոիմովոտոլո ՝լ ռոտդովովծժ 1 ոսսոմզը ԱրստովոցԵ վղոջվիոմվ դոհովբվժ

դռոկտդոհտՀոփ դող մորով դոռրմոտոհ վմզդըուսստՑսծվը 1զդոսնդԱ դվմզդ -Ովոըվժողոովըյսշսմս մտոմովողտտոհդ վզի -Աոտոդոոոմվ վմզդուսմսիտրեռղ 'դռվմզդդւսԹոսրոսոց'դվմոտտշ ոմդ 'դվտզո ԽԺ վժօտմտտ 'վտղզաօ ովոոտտդզ դսթոսմսի :ԱմզդդսօմսԵմսսՀ օտիշռ Ամգի -ոոմոոդվԱմզդոոիտ դորտովոդծԾ իսլզդետ վիշով զ տսիմոտողկ մրստովոդծ գոթասմնոմվ '6վղ :ՏվմզդդոնրոՒոդվոոտմսնդծը'6վժդոնզտ '6վղջ դոորսոոմվղ վօոս(ը մսիոոդղսժդզ օոոիռիողԱմզփոո:սստսե Հվղոմոի -ոոզտ :Առոոթյսդղարող վմզտիոսՈը մսիոուսժ 'մռոոթիստոլ դոթոսօտիկոմտոի 'իսվտսե դոոօոտմոտ

մարտական նշանակության ԹՆ-երը բաժանվում են հետնյալխմբերի. 1. Մահացու թունավորող նյութեր, որոնք նախատեսվածեն հակառակորդիկենդանի ուժը ոչնչացնելու համար (մաշկակաթընդհանուր թունավոր, հեղձուցիչ): վածահարական, են 2. Նյութեր, որոնք ժամանակավորապեսշարքից հանում հակառակորդիկենդանիուժը (քիմիահոգեբանական): են. Թունավորնյութերինբնորոշ առանձնահատկություններն 1. Կարճ ժամանակամիջոցումմարդկանցմեջ առաջացնումեն ախտահարում` սուր թունավորմանձնով: զանգվածային 2. Թունավորումներից է: մահացությանտոկոսը շատբարձր 3. Թույները թափանցում են ոչ հերմետիկ շենքերը, թունավորում շրջակա օդը ն ախտահարում այնտեղ գտնվող մարդԸստ

կանց:

Երկար են պահում իրենց քիմիականհատկություններըարտաքինմիջավայրում: 5. Գտնվելով օդում կամ տեղանքում` երկար ժամանակ պահպանումեն իրենց ախտահարող հատկությունները: Քիմիականթունավոր նյութերը կարող են տարածվել ռումբերի, աէրոզոլային գեներատորների, հրթիռների, հրետանային ն ռեակտիվարկերիմիջոցով: Թն-ի ազդեցության արդյունավետությունը կախված է օրգանիզմ ներթափանցող թույնի հատկություններից, ինչպես նան այնտեղընկնելու ուղիներից, օդերնութաբանականպայմաններից ն օրգանիզմիվիճակից: Ըստ մարդու վրա վնասող ազդեցության բնույթի, ընդունված է ԹՆ-ը բաժանել վեց խմբի` նյարդակաթվածային, մաշկաթարախահարույց,ընդհանուր թունավորող, հեղձուցիչ, հոգեբանաքիմիական,արտասվաբար,գրգռող: ԹՆ-երն ըստ մարդկանց վրա ունեցած ազդեցությանբաժան4.

`

վումեն. 4. Նյարդակաթվածահարական (ֆոսֆոր-օրգանական) ճ/: (վիեն նյարդայինհամազարին, զոման, առաջացնում տաբուն. իքս), կարգիգործունեությանխանգարում:

Մաշկա-թարախահարույցազդեցության` իպրիտ, լուիզիտ. ախտահարում են մաշկային ծածկույթները՝առաջացնելով թարախապալարներ:Վնասում են տեսողությունը ն ներքին օրգանները: Յ. Ընդհանուր թունավոր ազդեցության նյութեր կապտաթթու, քլորցիան ն շմոլ գազ: 4. Հեղձուցիչ` քլոր, ֆոսգեն, դիֆոսգեն. ախտահարում են թոքերը` առաջացնելով շնչառության խանգարում կամ լրիվ բացակայություն: 5. Հոգեխանգարմունքառաջացնող՝ԲԻ-ԶԵԹ: 6. Արցունքաբեր՝ քլորպիկրին, ՍԻ-էՍ: 7. Գրգռող թունավոր նյութեր` դիֆենիլքլորարսին, դիֆինիլցիանինն ադամսիտ: 1. ՆյարդակաթվածայիններգործությանԹՆ-ը զարին, զոման, /-գազերը, բարձր թունավորող ֆոսֆորօրգանական նյութեր են: Հեշտությամբ օրգանիզմ են թափանցումշնչառության օրգանների, մաշկի, լորձաթաղանթների,ստամոքսա-աղիքայինուղու միջոցով: Ախտահարումներիթեթն աստիճանը բնութագրվում է բբերի նեղացումով (միոզ), տեսողությանանկումով, թքարտադրությամբ, սրտխառնոցով նայլն: Ծանր աստիճանի ախտահարումը ուղեկցվում է գիտակցության կորուստով, ուժեղ հնոցով: Դիտվում է բերանից առատ փրփրարտադրություն,մաշկը ն լորձաթաղանթներըխիստ կապտում են: Առաջին օգնություն ն բուժում չստացած մարդիկ մահա2.

նում են:

"1-ին օգնությունը հակագազ հագցնելուց անմիջապես հետո, ծանր տուժածներինսրսկիչ-ներարկիչով ներարկում են միջմկանային կամ ենթամաշկային2 դոզա, թեթնի դեպքում` 1 դոզա կամ անհատական դեղարկղիկից (2 բուն) տալիս են 2 հաբ, որոնք դնում են տուժածի լեզվի տակ, այնուհետն ԱՀՓ-ից հեղուկով կատարում մաշկի բաց մասերի սանիտարական մշակում: Բոլոր հիվանդներին տարհանում են բուժհիմնարկ: 2. |ՄՄաշկա-թարախահարույց ներգործության ԹՆ-ից է իպրիտը, որն ունի գաղտնի ընթացք, թափանցում է օրգանիզմ, ինչպես կաթիլահեղուկ, այնպես էլ գոլորշանման վիճակում: Վնասում է մաշկը, աչքերը, ներշնչելիս առաջանում է ընդհանուր --

թունավորում: Մաշկային ծածկույթի վրա ընկելիս առաջացնում է կարմրություն, բշտիկներ, որոնք աստիճանաբար միանալով իրար, առաջանում են խոցեր: Ախտահարման նշաններն են՝ գլխապտույտ, սրտխառնոց, փսխում, ջերմության բարձրացում ն այլն: Պաշտպանական միջոց են հանդիսանում հակագազը, հատուկ հագուստը, ԱՀՓ-ի հեղուկը: 3. Ընդհանուր թունավորող ներգործությանԹՆ-ից են կապտաթթուն ն քլորոցիանը: Թունավորումը տեղի է ունենում շնչառության օրգանների ն ստամոքսաաղիքայինտրակտի միջոցով: Կապտաթրուն կաթիլահեղուկվիճակում օրգանիզմ կարող է ներթափանցել վերքի, լորձաթաղանթների,մաշկի միջոցով: Կապտաթթվով կայծակնասլաց թունավորման դեպքում մահը կարող է վրա հասնել համարյաակնթարթորեն: Դանդաղընթացթունավորման դեպքում զգացվում է բերանում դառը մետաղական համ, կոկորդի գրգռում: Առաջանում են սրտխառնություն, գլխացավ, գլխապտույտ, մաշկի վարդագույն գունավորում, բբերի լայնացում, առաջ է գալիս վախի զգացում, գիտակցության ն զգացողության կորուստ, շնչառության ն սրտի գործունեության խիստ խանգարում, ավելի ուշ շնչառության կանգ, դեռես աշխատող սրտի դեպքում: 1-ին օգնությանհամար, հակագազ հագցնելուցհետո ջարդում են հակաթույնով սրվակը ն այն դնում հակագազի դիմակի տակ: Շնչառության կանգի դեպքում կատարում են "արհեստական շնչառություն ն շտապ տեղափոխում բուժհիմնարկ: 4. Հեղձուցիչ ներգործությանԹՆ-ից է ֆոսգենը, որով ախտահարման նշաններ են` բերանում թթու համ, կոկորդի քերծում, գլխապտույտ, շնչառության դժվարացում, ավելի ու մաշկածածկույթներիկապտություն, թոքերի այտուց, հազ, գլխացավ, ջերմության բարձրացում: Ծանր թունավորման դեպքում մաշկը դառնում է մոխրագույն, շնչառությունը վատանում, այնուհետն լրիվ խանգարվում է, սրտի գործունեությանանկում ն մահ: Առաջին օգնութան համար, հակագազ հագցնելուց հետո անհրաժեշտ է տեղափոխելբուժհիմնարկ: Արգելվում է կատարել արհեստականշնչառությունը:

5. Հոգեբանաքիմիական ներգործությանԹՆ-ը (82) մարդկանց շարքից հանում են ժամանակավորապես: Ներգործելով կենտրոնական նյարդայինհամակարգիվրա, առաջացնում են հոգեկան զգայափոխություն, վախ, ճնշվածություն, գիտակցության մթագկում նայլն: Տուժածին հակագազով հագցնելուց հետո շտապ տեղափոխում են բուժ. հիմնարկ: 6. ԱրցունքաբերԹՆ-ի ներկայացուցիչներն են թլորպիկրինը ն քլորացետոֆենոնը: Դրանց ներգործության դեպքում աչքերում զգացվում են ծակոցներ, ուժեղ արցունքահոսություն, լուսավախություն, այտուց, կոկորդի ն կրծքի այրոցներ, հազ, հարբուխ: 7 Գրգռող ԹՆ-ը (ադամսիտ, ՇՏ) գրգռում են շնչառական ուղիները ն առաջ բերում փռշտոց, հազ, փսխում, թքարտադրություն: Ծանր թունավորումներիդեպքում շնչառությունը դանդաղում է, դեմքը կապտում է: Հաճախտեղի է ունենում շնչառականն հոգեկանխանգարումներ: Տուժածին հակագազհագցնելուցհետո դուրս են բերում վարակված գոտուց, լվանում են աչքերըն բերանըողողում մաքուրջրով:

Ֆոսֆորօրգանականթունավորնյութերով(ՖՕՍ) ախտահարումներ,նշանները,առաջին բուժօգնությունը Առաջին բուժօգնությունը ՖԹՆ-երով քիմիական վարակման օջախում ցույց Է տրվում ինքնօգնության ն փոխօգնությանձնով, նան ՔՊ կազմավորումների կողմից: Առաջին բուժօգնության մեջ մտնում են հետյնալ հիմնականմիջոցառումները: 1. Անտահարվածին պետք է անմիջապեսհագցնել հակագազ, որը կանխում է ԹՆ-երի հետագա ներթափանցելը օրգանիզմ շնչառական օրգաններով: 2.Հակագազը հագցնելուց հետո շպրից-պարկուճով ախտահարվածին ներարկումեն անտիդոտ՝ հատուկ դեղամիջոց,անց են կացնում մաշկի բաց մասերիսանիրականմշակում անհատական հակաքմիականծրարի (ԱՀԾ) հեղուկով: Անհատականհակաքիմիականծրագիրըկազմված է տափակ

վ

սրվակից գազահանիչի, թանզիվի տամպոններին պատյանի հետ միասին: Մաշկը մշակելու հւսմար անհրաժեշտ է. ա) բացել ծրարը, վերցնել տամպոնը, ւառատորեն թրջել ծրարի սրվակի միջի հեղուկով, բ) թրջված տամպոնով շփել մաշկի բաց տեղերը, գ) նորից թրջել ն շփել հագուստի օձիքը ն թնածալքերը, որոնք հպվել են մաշկի բաց մակերսին: Այդ հեղուկը թունավորԷն վտանգավոր աչքի համար: ազդեցության ԹՆ-երով ախ3.Նյարդակաթվածահարական տահարվածներինարագ տարհանում են քիմիական վարակման օջախից դեպի չվարակված տարածք, օգտագործելով պատգարակներ կամ ձեռքի տակ եղած միջոցներ: Ջղաձգության դեպքում պետք է կրկին ներարկել անտիդոտ: Փսխմանդեպքում գլուխը թեքել դեպի կողք, ն հակագազիդիմակի անհրաժեշտմասը ետ քաշել, հետո նորից հագցնելհակագազը: 4. Անմիջապես կատարել արհեստական շնչառություն, երբ այդ անելու անհրաժեշտություն է լինում:

ազդեցություն, թունավոր նյութերով Մաշկաթարախահարույց ախտահարումներ,նշանՕերը,առաջինբուժօգնությունը Այս խմբի հիմնական ներկայացուցիչըիպրիտն է, որը ճնշում է հյուսվածքների ֆերմենտային գործընթացները: Այն խանգարում է բջիջների կիսվելու ն աճին: Իպրիտն ունի ախտահարող ազդեցություն կաթիլահեղուկ, աէրոզոլային ն գոլորշի վիճակներում: Օրգանիզմ է թափանցում մաշկի, շնչառական օրգանների ն ստամոքս-աղիքային ուղու լորձաթաղանթով, առաջացնելով ինչպես տեղային ախտահարում, այնպես էլ ընդհանուր թունավորում: Գաղտնի շրջանի տնողությունը կախված է ԹՆ-ի դոզայից, օդերնութաբանականպայմաններից ն անհատականզգայնությունից: թեթն, միջին ն ժանր աստիճանՏարբերում են ախտահարման

ներ:

Տեղային ախտահարումները ուղեկցվում են օրգանիզմի զգալի ընդհանուր խանգարումով, որն ավելի արագ ն վառ է արտա88

հայտվում ծանր թունավորման դեպքում: Առաջանում են անշարժություն, սրտխառնություն, փսխում, բարձրանում է մարմնի ջերմաստիճանը: Նկատվում է բրադիկարդիա, առիթմիա, զարկերակային ճնշման իջեցում, սոտանոթայինսուր անբավարարություն: Առաջին բուժօգնությունը: Այս թույներով ախտահարվելու դեպքում անհրաժեշտ է. 1) ախտահարվածինհագցնել հակագազ, 2) ԱՀԾ հեղուկով կատարել մաշկի ն հագուստի այն մասերի մշակում, որտեղ ընկել են ԹՆ-ի կաթիլներ, 3) ախտահարվածին շտպա դուրս բերել վարակված տարածքից ն տեղափոխել ԲՕՋ կամ բուժհիմնարկ: Բուժօգնության միջոցառումների նպատակն է ախտահարվածների ընդհանուր վիճակի լավացումը, հնարավոր բարդությունների, այդ թվում նան երկրորդական վարակի կանխումը ն շտապ օգնություն ցույց տալը ըստ կյանքի նշանների: ԲՕՋ-ում կատարում են մասնակի սանմշակում, հնարավորության դեպքում` լրիվ սանմշակում, փոխելով նրա սպիտակեղենը ն հագուստը: Քիթը, բերանի խոռոչը Ա բերանը ողողելու համար օգտագործում են քլորամինի 0,545-անց լուծույթ կամ սոդայի 2965-անոց լուծույթ: Իպրիտը ստամոքս ընկնելու դեպքում կատարում են ստամոքսի լվացում սոդայի 226-անոց լուծույթով կամ կալիումի պերմանգանատի0,0296-անոց լուծույթով, վերջում տալով ակտիվացրած ածուխ:

Ընդհանուր թունավոր ազդեցություն,թունավոր նյութերով ախտահարումներ, նշանները, առաջին բուժօգնությունը Այս թույների շարքին են պատկանում կապտաթթուն, քլոր-

ցիանը: Թունավորումը կատարվում է շնչառական օրգանների, ստամոքս-աղիքային ուղու, վերքային մակերեսի, անգամ չվնասված մաշկի միջոցով: Կապտաթթուն պասիվացնում է հյուսվածքային շնչառության ֆերմենտը, որի հետնանքով հյուսվածքները կորցնում են արյունից թթվածին վերցնելու հնարավորությունը:

Թթվածնայինքաղցի հետնանքով արագ խանգարվումէ կենտրոն անոնական նյարդայինհամակարգի ֆունկցիան:Շնչառական մահ: ունենում թաշարժկենտրոնիկաթվածիհետնանքով տեղի է նշանները:Կապտաթթվովսուր թունավորումը Ախտահարման կարող է ընթանալ կայծակնայինն դանդաղ ձներով: Կայծակնայինի դեպքում առաջանում է գիտակցությանկորուստ, ջղաձգություն, դադարումէ շնչառությունը,իսկ մի քանի րոպեից կանգսիրտը: Դանդաղ թունավորումըբաժանվումէ չորս փուլերի: Առաջին փուլում ախտահարվածըզգում է դառը նշի հոտ, բերանում դառը մետաղականհամ, կոկորդում`քերծում, սրտխառսրտխփոց: նոց, գլխապտույտ, շնչահեղձություն, մեծանում է ընդհանուրթուլությունը,ցավեր Երկրորդ փուլում են հայտնվում սրտի շրջանում: Երրորդ փուլում նկատվում Է գիտակցությանկորուստ, կլոնիկտոնիկ ջղաձգություն,թիկունքի մկանների կրճատում: Շնչառությունը դառնումէ ոչ ռիթմիկ,դանդաղ,պուլսը թույլ, ոչ ռիթմիկ: Չորրորդ փուլում ջղաձգություններըթուլանում են, ռեֆլեքսները անհետանում են, շնչառությունըդառնում է դանդաղ, մակերեսային,հետո դադարում Է: Մի քանի րոպեից դադարումԷ սրտի

նում է

աշխատանքը:

Օգնությունը պետք է ցույց տալ Առաջին բուժօգնությունը: հնարավորինս արագ: Ախտահարվածինանմիջապես հագցնում են հակագազ, անտիդոտ են տալիս շնչելու, որի համար հակագազի դիմակիտակ են մտցնում ամիլնիտրիտիամպուլ, նախօրոք են ԲՕՋ կամ հիվանկոտրելով նրա գլխիկը: Արագ տեղափոխում են դանոց: Շնչառությունըդադարելու դեպքում կատարում արհեսեն Կատարում ն տալիս շնչելու: տական շնչառություն անտիդոտ են թթվածնային ինհալացիա, տալիս են սրտայինդեղամիջոցներ:

Հեղձուցիչ ազդեցությունթունավոր նյութերով ախտահարում, նշանները, առաջին բուժօգնությունը Այս թունավոր նյութերի դասին է պատկանում ֆոսգենը, որը անգույն գազ է, նեխած ձվի հոտով: Մարդու օրգանիզմ է ընկնում թոքերի միջոցով: Թունավորման դեպքում զգացվում է քերծում կոկորդում նե քաղցրավուն համ բերանում: Առաջանում է հազ, ընդհանուր թուլություն, գլխապտույտ: Գաղտնի շրջանից հետո սկսվում է թունավորմանկլինիկական դրսնորումների զարգացման շրջանը: Առաջնում են ուժեղ հնոց, մաշկի ն լորձաթաղանթի կապտություն, գլխացավ, բարձրանումէ ջերմությունը:Զարգանումէ հիպոքսեմիա: Շնչահեղձուկը բարդանում Է շնչառական թթվածնի անբավարարության հետնանքով: Ախտահարվածի դեմքը ն մաշկային են մոխրագորշավուն գույն: Շնչառությունը ծածկույթը ստանում դառնում է դանդաղ, դժվար, պուլսը` հաճախ, թելանման: Շնչառության լրիվ խանգարման ն սրտայինգործունեությանանկման դեպքում վրա է հասնում մահը: Առաջին բուժօգնությունը: Առաջին օգնության նպատակով ախտահարածինհագցնում են հակագազ, ն անմիջապես դուրս են բերում քիմիական վարակմանօջախից: Խեղդող ԹՆ-երով ախտահարվածներին,որոնց թոքերը այտուցված են, արհեստականշնչառություն տալը խիստ արգելվումէ: Թոքերի այտուցի դեպքում օգտագործում են սրտային դեղամիջոցներ, թթվածին, արյուն են բաց թողնում: Ախտահարվածին տաքացնում են, հատկապես տարվա ցուրտ ժամանակ: Շտապ տեղափոխում են ԲՕՋ կամ մերձքաղաքային գոտում գտնվող հիվանդանոց: .

`

Վթարներուժեղ ներգործողթունավոր նյութերիարտանետումով ՀայաստանիՀանրապետությունումկան քիմիական վտանգավոր օբյեկտներ, որտեղ արտադրում կամ օգտագործում են ուժեղ ներգործողն սովորականթունավոր նյութեր: Այդ նյութերի արտա90

երկաթհոսքը դեպի մթնոլորտ տեղի է ունենում արտադրության, ն այլ վթարներիհետնանքով: գծի, խողովակաշարերի ՀՀ-ում իրենից պոտենցիալվտանգ է ներկայացնումամոնիաթթուկի ն քլորի պաշարները:Կան նան մի շարք անօրգանական առաեն ների պաշարներ, որոնց արտահոսքիդեպքում կարող ինչը սակայն չի վերաջանալ սահմանափակ ախտահարումներ, ն ամոնիակին: Այս նյութերի արտահոսքըկարող է

բերում քլորին ն առաջացնելքիմիականվարակմանգոտի իրականսպառնալիք ստեղծել մարդկանցն շրջակա միջավայրիհամար՝ առաջացնելով Տեղանքի վարակվածությունը զանգվածայինախտահարումներ: որոշվում է օդի ամպի խտությամբ (գ/մ') վարակված գոտու է չափերով: Միջավայրի բարձր ջերմաստիճանընպաստում նյութի գոլորշիացմանը դրանով իսկ ավելացնելով ազդող թունավոր նյութի խտությունըվարակվածտարածքում: Քիմիապես վտանգավոր են համարվում այն օբյեկտները, դեպքումկարող են որոնցումվթարների կամ ավերածությունների ն բույսերի զանգվատեղի ունենալ մարդկանց, կենդանիների ծային ախտահարումներ: են գրավում Քիմիական նյութերի շարքում առանձին տեղ ուժեղ ներգործող թունավորնյութերը (ՈՒՆԹՆ), որոնք վարակում հաշվին ն կարող են մարդկանց, են օդը իրենց բարձր խտության ու բույսերի ախտահարման պատճառդառնալ: կենդանիների է` ՈՒՆԹՆ-ի Վթարների ընդհանուր առանձնահատկությունն ու ախտահարույցնյութերի արագ ներգորամպի կազմավորումն ն ծությունը, որը պահանջում է մարդկանց պաշտպանությունը ուղղված անհապաղ միջոցվարակի աղբյուրի տեղայնացմանն են. ների ձեռնարկում:Տարբերում » վթարներ ՈՒՆԹՆ-ի արտանետումով (արտանետման վտանգով) նրանց արտադրության, մշակման կամ »

»

(պահման)ժամանակ. պահպանման ՈՒՆԹՆ-ի արտանետումով տրանսպորտում վթարներ (արտանետմանվտանգով). ՈՒՆԹՆ-ի առաջացումն տարածում վթարի հետնանքով սկսված քիմիականռեակցիայիհետնանքով.

վթարներ քիմիական զինամթերքիարտադրության,տեղափոխման ն պահպանմանժամանակ. » Ախտահարման արագությունիցկախված ՈՒՆԹՆ-ը լինում են արագ, դանդաղեցված ն դանդաղ ազդեցության: ՈՒՆԹՆ-ից են ամոնիակըն քլորը: Ամոնիակըանգույն գազ է, անուշադրի հոտով: Մարդկանց ախտահարման ժամանակ առաջանում է շնչահեղձություն,հազ, փսխումներ,ջղաձգություն:Շնչառական ուղիների պաշտպանությունըկատարվում է զտիչ հակա»

գազերով:

Քլորը կանաչադեղնավունգազ է, սուր հոտով: Մարդկանց ախտահարմանժամանակ գրգռում է շնչուղիները ն առաջացնում թոքերի այտուց: Շնչառականուղիները պաշտպանում են արդյունաբերականզտիչ կամ քաղաքացիական հակագազերով: Թունավոր նյութերը օրգանիզմ են թափանցումշնչառական, միջոցով: ծածկույթային,աղեստամոքսային օրգանների են Թունավոր նյութերին բնորոշ հետնյալ առանձնահատկու-

թյունները.

կարճ ժամանակում մարդկանց մոտ առաջացնում են զանգվածային թունավորումներ, 2. թունավորումից բարձր մահացությանտոկոս, 3. արտաքին միջավայրում երկար են պահում իրենց թունավոր հատկությունները: Թունավոր նյութերով թունավորվելիս անհրաժեշտ է արագ լվանալ աչքերը, հագնել հակագազ, պաշտպանականհագուստ: Մաշկի վրայից հեռացնել թունավոր նյութերի տեսանելի կաթիլները, արագ դուրս գալ ախտահարված տեղանքից ն. կատարել գազազերծմանաշխատանքներ: Խաղաղ ժամանակ արդյունաբերական ն տրանսպորտային վթարներից, տարերային աղետներից կարող է ստեղծվել արտակարգ իրադրություն` քիմիական թունավորում ընդարձակ գոտիներում ն բնակչությանկորուստներ: Ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերը կարող են վտանգավոր խտությամբ վարակել օդը, մարդկանց, կենդանիներին ն բուսականությանը: 1.

-ոտմոո հով 'ռսմզդոմոտ ղոփ դզ ըսիվոոո ղ ըւսմզդտոզվոհոդզ ըոսիդտԵԱմզդմոոշոոՒո գը վմզծոս/ց մսիոոցոսժ նսօմսեմզդնգք:ւյ

:ոոսմզդդոմոտոռիոող

ոզ տասիմոհոտտհո րող մզդծսծվը ռտկտդոհտՀչոհ դողոտ -ովդո դզ տսդետվ Ժվնմոռ ըւսժիոզն վմս 'Ադոշդտնետ «հոդ -Եոտ դտկովովց» 1 ըսիմտ ըոսժոզն վեդոտի ոզոոծվողղ մորով դորդով

«մոտ ոզ

մսիտղոդորոք

դութ ւսջկոդմ .Ազդուսծոծսծվը 1զիկմոդոզօ

նսմտհկՂ Ամզդծսծվը դտկոդոհտշոր իվտհզնկ ղ դոկոտ ըւսիմզմ դզ վղոջվի տոոմտոո ստզվ 6վուսմոմոներ

-ովռո

:Աւսժօոմտտ օտիկոմտի 1զիդտեդՂ նսմող մդսմս 'Ամզմրոիտկողմ մս ոզ ըոսիմոմոներ :իսդոտ -ոհոդ 1սյզմտտտհմզդըւսսոծսծվըդոողոդոտշոիր դվղոդոոոք 1 տսիմոտոտոկ դվոոը դոթողսննս դոոօտմոտ վոր վմզծոս/դ մսիոոդոսծ) նսքմսԵմզդնզքյս 'ռտքհոմտի վնօ Ղ վմդոտնզտ 'վմզդ -մոժի դոկովովժմ մսիտեցոտի Առսմոմոնեռ

դոթղսջկոդժց

դորմոմոնԵռ

մըսոմղհործԵող

վմզդմոժի ուսմզդտկզաօմսիտեդտտիդողովովժ Ղ չիսծտջօ

իսմծ Սոդտիլմդշոորստզվ 68վճդոտոող»Հող զ տշգքտմԿդր :01սԹրսծոոչդՀ դտկոտոզվմո՛ 1ոտ ուսժիոզն վտուսմսհ դոոթոսՑ -հոտվե '6սճմծ| Աստո 1զդնդվոիԵ 'նօ փսծժոը 'Ադվըմոոր 1զդծոոժոոտ դով դվջոթստ լ տՀշգթոմկդոտ ըոսժիզն դոոբմսիտդ:սժմաղ :տուսմսի դոթիսծկոտվե 'ըւսոլո '6սդստոյտմո 'տրստոտոիծ «իտծոոռիծ 'ք1սմզմոոժդւսՑմող բյսմզմ դզ ծոստ ԱմզդվշմսնԵ վռզմհոսմս1Ժ Եռիոո '6սհցոոցզտոզժծո՛ 'մզդվմոբկոմ դվրոիժցոովցտղ դվրոմսփմփռզ ըւսքմսծոտեօ ըուսժիողն դորմ/ղ :6վդզվնոոծոսՅ դզ ըոսդոտո 'լ հւսնզվ նսիստիոսմ տշզվ 'դոսեդոո Սդզմոսմս1ց :մզդհվՀսդՂ տուսԵով դշսրողտիցժ 'ԵտԵռոկով քոսջմսետտեօ մորով դոթոսդտփտծուլ, Ժոտ

վշվգդոք

«Ծ»

դզ

Ե6

:8ստ/տ վԱզժսծ)ուսմզժոզն մդոօ 'տիստոտոիե 'տվովդսմմ1զմզմ ծտստ լ նսմոկ ՛իսըոսծ -տմցմտմ վցտջվտոռըրմզծզ ըսիծդզնս մմս 'մօտիմոտռվրիժժ 1 ոսդոծոծտ ծվուսփծ ոզիոոծվոդո տզվ վոչող :6վնօ դղզ մդոօ ոոեդռռ շ'Ը ԱմզդվչմսխԵ'1 հւսնզվ դոսեդոտդւսմմ դոտհկոտսերղ :ԱմզդտուսետվդողոտդոհոտՀոռ Ղ ԱԱզԵ -տԵեոտկով դտկտմզմոդւսմնմոդզ դմզդծսծվըդտղոդորոտՀով, դո ղ մզռըածԵցոնծ'6սդ տսը 6դոկնմող -Աոոովտմո'դ1սԹղսօնզվոոչդՀ 'Ետվ 4 ուսցոծոծո դվծսժոո Ղ Վ նսդՔզետոիո տոշԶ :մոռով «1զմնոտառ Ամղծոսքդ '1ԱՅՅ6)դգվրոտսԵռՎ մզկմզդ "'տոոոոտոռո 'ոնսո '«ղմգոտմոմո :իստսվ վմնոՀսդռ զ ԵտԵ դոսեդտ Աղովդսող տուսիցօմսեոտեժԾ :Ա1սԱծլ ուսիօոս1իտլ :մոոով դոթոսմնոտմո վմզդծսծվընսդտզկոտվտո Ղ դորմովպտտոլո'վմզդտտդկվովմմզժ զ ուսիքմսԵոտտեօԱմսժ Հսլ չվքյսմ 'Ազղմզդ "տոոորտոռո չտուսԵով հւստողվ'ԱզդծսդեզօՂդվտզմծ Ղ «ՕԾ» |1:Վջմսետտեօվ տշզք '"Ազետետհոտվ վշվղկոը «Փո» -ոմվսռո կոդտրոք վմգոտտովշո ըւսռիոծՕ :դ1սԹոսդեօ հոոտՀ դոկ Ղզդքոժտտ Ադվոմտը 'տովեռտվ իվմ) հոտ 'նօ տսմոը 1զդով նոհոոտվդտ դվօոիմսիողդւսց Վ տշզքոմվդտ ովլզիմսիողդւսց իսմսա :ԱդսԹիսօնզվոչդՀ 'մԵով նզքս 'ԱրոսշԵմեվնմսկսհ 'վժմ :ըուսժսմմսմՂ 6ւստրո վԱզժսծ))զմզմ 'վմզծ:տ դզ դմզդդտՀչդտտոլը ծտծո 'Վ 'ուսմժԵմԵ նսմոհ վմզդվնս դողոծոոչդՀ ըւսմզմ զ ծոտ օիս/դմսիոդոԱ: 32վմԵմԵ տովոլ Ամս)ժ :6վնօ ի մդոօ ըոեդտ 6-2 դդ :իստսվ մյսո Հշսմսդմ'Վ ԵտԵ վդոսԵ ուսիոչոդտկոգդնզն Ամս1ժ :ոոծտմտծժիող ուսդողրը դտԵտմ -ոժիտդ Ղ (ղտվդսոտ) Ադոմոդստո դվրոմտնոժմ ուսվմումԾ (հովդսոռտ)մդոմոցմսԵ դոհովովծ- ուսմսցոդոր (ղովգսոռ Ղ մսՁԺ Վ ըւսքմսԵոտԵօ) «տվմվողՂ» ոսդողմզ 04 ոսռտովնդով մզդտկզԱ6 դոհովովմ մսիտեդտտիոդզոտ ըուսդոտտոռտո» ԱՅՅ Ղ 'նվոժօ վդօտողվօտ ցվօոմծոմըօօ դողոմըօօ 'ՕԴզոսմԱժ ՛դվմղվոմտմ 'նվմնվկտ դվրոմըօօ 1սծժրոտսետ 'ղովդսոտ 'մսմ ոզ ըուստվնդովդպոջտվ ըշսդւսթոսմնոտմո -

-

-

դրամասերումլինում է Յ օրվա պաշար, դրա համար էլ արտադրամասերում վթարներիժամանակ լինում է օդի տեղայինվարակում: Պահեստներում վթարների ժամանակ, երբ պայթում են տարողությունները,թույները տարածվում են, ն բացի աշխատողներից կարող են վարակվել մոտիկ ապրող բնակչությունը,դրա համար էլ պահեստները կառուցվում են բնակավայրերից ու արտադրամասերից 1 կմ հեռավորությանվրա: Քիմիական վարակման ժամանակ մեծ նշանակություն ունեն պայմանները: օդերնութաբանական ուժեղ ներգործող Բնակչության պաշտպանությունը թունավորնյութերից Թունավոր նյութերից բնակչության պաշտպանությունըիրենից ներկայացնում Է միջոցառումներիհամալիր, որի նպատակն է բացառել կամ նվազեցնելբնակչությանթունավորումը: են՝ Այդ միջոցառումներն

տեխնիկականմիջոցառումներիանցկացումը, քիմիական վթարների հետնանքների վերացնելու համար քաղ. պաշտպանությանուժերի ն միջոցների նախապատ-

-

-

րաստումը,

ապահովել անհատական ն կոլեկտիվ պաշտպանական միջոցներով,ամենօրյաքիմիական ստուգում, քիմիականվարակմանգոտիների հնարավորինչափ կան-

-

-

խագիտենալը,

բնակչությանը ժամանակին ազդարարել թունավորման վտանգիմասին, վտանգավոր գոտիներից բնակչության ժամանակավոր

-

-

տարհանումը,

-

տուժածների հայտնաբերումը

բերումը,

ն

բուժ. օգնության

ցուցա-

վթարներիհետնանքների վերացումը: Կազմակերպվումե վարակվածտարածքի շրջափակում,վարակման սահմաններում տեղադրվումեն ցուցանակներ: -

Աշխատանքներըվերջացնելուց ն օջախից դուրս գալուց հետո կազմակերպում Ա անց են կացնում մարդկանց սանիտարական մշակում: Քիմիական զենքի կիրառման օջախում բնակչությունը պարտավոր է. 1. Լվանալ աչքերը ն հագնել պաշտպանական միջոցներ (հակագազ,պաշտպանականհագուստ նայլն): 2. Մաշկի վրայից հեռացնել թունավոր նյութերի կաթիլները: Յ. Գիտակցությունը կորցրածներին ցուցաբերել օգնություն, հագցնել հակագազ, որը կանխում է ԹՆ-ի հետագա մուտքը օրգանիզմ: Ախտահարվածներիններարկել հակաթույն: Թեթն ախտահարվածներինհակաթույնըտալ հաբերով: 4. Վարակված օջախից ախտահարվածներին հնարավորինս արագ տարհանել տրանսպորտային տարբեր միջոցներով դեպի մաքուր ն ապահով վայրեր: 5. Պատսպարվելհամապատասխանկացարաններում: 6. Վարակված տարածքից հեռանալուց հետո կատարել սանիտարական մշակում` քլորակրի, կալիում պերմանգանատի, սոդայի, բորաթթվին այլ լուծոււյթներով: 7. Կատարել դեգազացիա: Վարակված տեղանքից ն տարբեր առարկաներից, այդ թվում` հագուստից ն կոշիկներից ԹՆ-երն հեռացնելու ն վնասազերծելու միջոցառումները կոչվում են գազազերծում (դեգազացիա): Մեխանիկական եղանակի դեպքում վարակված շերտը, ձյունը, ծեփը ն այլն հեռացնում են, իսկ փոքրարժեք վարակված առարկաները՝ոչնչացվում: Ֆիզիկական եղանակի դեպքում ԹՆ-ը հեռացնում են կերոսինով, բենզինով:Վարակվածիրերն ու առարկաներըմշակում են հատուկ խցիկներում՝ տաք օդի գոլորշիով: Քիմիական եղանակի դեպքում օգտագործում են տարբեր քիմիական նյութեր` ԹՆ-ի վրա ազդելու, դրանք անվնաս դարձնելու նպատակով: Քիմիական թունավորումների ժամանակ օգտագործվում են անհատական,հակաքիմիականփաթեթ(/ՈՈ-8), օգտագործվում

կոշիկների՝ հեղուկ-կաթիլային թունավոր նյութից վարակազերծելու համար: «Քիմիական տագնապ» ազդանշանը տրվում է թունավորումների հայտնաբերմանկամ վտանգի դեպքում (կապի, հեռախոսի, բարձրախոսների նայլ միջոցներով): է մաշկի, հագուստի ն

Քիմիական հետախուզմանզորային սարք

Քիմիական հետախուզականսարքերի նպատակն է` հայտնաբերել ն որոշել քիմիական թունավոր նյութերը տեղանքում, տեխնիկայի վրա, սննդամթերում ն այլն: Աշխատանքի սկզբունքը ինդիկատորայինխողովակներիգույնը փոխելն է, երբ նրանց վրա ազդում են քիմիականթունավոր նյութերը: Հայտնաբերման ն որոշման սկզբունքը հիմնված Է ինդիկատորային խողովակների գունափոխումից, թունավոր նյութերի հետ առնչվելու ժամանակ (նկ.24): Աճենից հաճախ օգտագործում են քիմիական հե-

տախուզության զորային սարքը

ցած է՝

ԱԱ Գն «ոային ներծծող գլանային պոմպ, 1.

2.

ուսա-

յին թոկ, 3. պոմպին միացվող մաս, 4. պաշտպանիչ կալպաչոկ, 5. հակածխային ֆիլտրեր, 6. պատրոններփամփուշտներ, 7. էլեկտրոլապտեր, 8. շտիր, 9. նմուշ վերցնելու բահիկ, 10. տաքացուցիչ, 11. ինդիկատորային խողովակներ:

1.

(ՔՀԶՍ): Այն բաղկա-

գործվում է ծխի, փոշու ժամանակ ն հոսուն նյութերում թունավոր նյութերը որոշելու համար: 4.Քիմիական ջեռակից` ռեեակտիվ փամփուշտներով, որն օգտագործվում է իպրիտի որոշելու Ժամանակ: կափարիչից անցքերով, նմուշը տեղադրելու

Ց.ոլիէթիլենային համար:

6.Հակաածխային-հակափոշայինզտիչներից: 7.Ինդիկատորայինխողովակների համալիրից: 8.էլեկտրալապտերից: 9. Բահիկից, նմուշ վերցնելու համար: Սարքը նշանակված է որոշել թունավոր նյութեր Ճ/2-ի, զարինի, իպրիտի, ֆոսգենի, կապտաթթվի, քլորցիանի առկայությունը օդում, տեղանքում, տեխնիկայի վրա: Առաջին փաթեթըմեկ կարմիր գույնի շրջագծով ն կարմիր կետով Մշ զարին ԹՆ-ի հայտաբերման համար է նախատեսված: Երկրորդ փաթեթը՝ 3 կանաչ գույնի շրջագծով կապտաթթու,ֆոսգեն ԹՆ-ի հայտնաբերման համար է: Երրորդ փաթեթը՝ մեկ դեղին գույնի շրջագծով իպրիտ ԹՆ-ի հայտնաբերմանհամար է: Պատյանում կան նան հակաածխայինզտիչ՝ 10 հատ, պաշտպանական թասակ՝ 8 հատ, քիմիական ջեռակ՝ 10 փամփուշտով, փոքրիկ բահ, էլեկտրոլամպեր, փաստաթղթեր: Սարքը աշխատանքի նախապատրաստելու համար անհրաժեշտ է. ստուգել սարքի մասերի առկայությունը ինդիկատորայինխողովակների փաթեթները դնել հետնյալ հերթականությամբ` վերից կարմիր շրջագծով ն կետով 7/2, զարինը, հետո 3 կանաչ գույնի շրջագծով, կապտաթթու, ֆոսգեն, իսկ ներքնում մեկ դեղին գույնի շրջագծով իպրիտը: Սարքի աշխատանքը 1.Զարին, զոման ն Ճ»« գազերը որոշելու համար վերցնում են մեկ ինդիկատորայինխողովակ՝ կարմիր գծով ն կետով, փակում ծայրերը: Բացում են վերին սրվակը, թափահարումն տեղադրում պոմպի մեջ, որից հետո տարուբերում են 5-6 անգամ, բացում ներքին սրվակը ն կրկնում նոււյն գործողությունը: Եթե կարմրում է, . նշանակում Է կա զարին, զոման կամ Մ» գազեր: -

-

ձնավոր

իրանից:

մետաղյա

2.Ներծծող գլանային

ունի անցք ինդիկատորային խողովակները տեղադրելու համար, մյուս ծայրում երկու անցք՝ ասեղիկներով, ներքին սրվակները բացելու համար:

պոմպից,որն

3.Գլխադիրից.օգտա-

2.Իպրիտի առկայությունը որոշելու համար վերցնում են մեկ ինդիկատորայինխողովակ՝դեղին գծով, կտրում ծայրերը, տեղադրում պոմպի մեջ ն տարուբերում 50-60 անգամ, որից հետո համեմատում են էտալոնի հետ. եթե կարմրում է, նշանակում է կամ իպրիտ կամ լուիզիտ: 3.Կապտաթթուն որոշելու համար վերցնում են մեկ ինդիկատորային խողովակ՝երեք կանաչ գծով, փակում ծայրերը, թացացնում սրվակը, տեղադրում պոմպի մեջ ն տարուբերում 10-15որից հետո համեմատում են էտալոնի հետ, եթե կարմրում է կա քլորցիան կամ կապտաթթու,եթե կրըապտումէ՝ ֆոսգեն կամ դիֆոսգեն: Ն2«, զարինի հայտնաբերմանհամար վերցնում են 2 հատ համապատասխաննիշի խողովակ, ջարդում ծայրերը ն վերին խողովակը բռնելով նիշի մասից, այն 2-3 անգամ ուժեղ թափահարում են: Խողովակներից մեկը թողնում են պատվանդանի վրա, իսկ մյուսը՝ փորձարկվողխողովակը ոչ նիշի կողմից դնում պոմպում ն 5-6 անգամ օդ ներծծում: Այնուհետն հանում են փորձարկվող խողովակը, ջարդում 2 խողովակների ամպուլաները, ուժեղ թափահարում Ա խողովակներիմեջ ստացված գույնի համեմատում իրար հետ: Եթե փորձարկող խողովակի մեջ առաջանա կարմիր գույն, իսկ մյուսի մեջ մնա դեղինը, ապա կա Խ74 կամ զարին Թն-ը: Կապտաթթու,ֆոսգեն, ԹՆ-ի հայտնաբերման համար վերցնում են մեկ հատ համապատասխան նիշի խողովակ, ջարդում ծայրերը Ա ամպուլան: Խողովակը ոչ նիշի կողմից դնում են են այն, պոմպում Աե 5-6 անգամ օդ ներծծում, հանում փաթեթի վրա թափահարում Ա ստացված գույնը համեմատում նշված է տալոնների հետ: Եթե հայտնաբերվել է Մ2« կամ զարին, ապա իպրիտ չի հայտնաբերվում, իսկ եթե չկա, ապա վերցնում են մեկ համապատասխան նիշի խողովակ ջարդում ծայրերը ս պոմպի միջոցով 15-20 անգամ օդ ներծծում, հանում, թափահարում ն խողովակի մեջ ստացված գույնը համեմատում փաթեթի վրա նշված է տալոնների հետ: Ծխի դեպքում, հողի կամ այլ նյութերի մեջ ԹՆ-ի հայտնապաշտպանական բերման համար օգտագործում են ագույցը, ու բահը հակածխային զտիչը: Գիշերային թասակը, փոքրիկ աշխատանքներիժամանակ օգտվում են էլեկտրոլամպից:

Ստուգողականհարցեր (հարցեր ինքնաստուգմանհամար) 1. 2.

Յ. 4.

`

Ի՞նչ է իրենից ներկայացնումքիմիականզենքը:

Բնութագրե՛ք քիմիական ախտահարմանօջախը: Վթարներ ուժեղ ներգործողթունավոր նյութերի արտանե-

տումով:

Բնակչության պաշտպանությունը ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերից: Կենսաբանականզենք

`

Կենսաբանական զենքը նույնպես համարվում է մարդկանց, կենդանիներին բույսերի զանգվածային ոչնչացման միջոց: Դրա հիմքը կազմում են կենսաբանական միջոցները, որոնց պատկանում են հիվանդություն հարուցող մանրէները (բակտերիաներ, վիրուսներ, ռիկետսիաներն սնկեր) ե մի քանի բակտերիաների կողմից արտադրված թույները, որոնք կիրառվում են ռազմամթերքի մեջ (հրետանային արկերի, ականների, նռնակների ն հրթիռների) մարդկանց, կենդանիներին ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերը ախտահարելու համար: Կենսաբանականմիջոցների հատկությունները,որոնցով որոշվում է դրանք որպես կենսաբանականզենք օգտագործելու հնարավորությունըհետնյալներնեն. 1) մարդկանց ն կենդանիներիմեջ արագ ն տարբեր ուղիներով տարածվելու, համաճարակառաջացնելուհատկությունը, 2) առաջացածհիվանդության ծանրությունը ն տնողությունը ու բարձր մահացությունը, Յ արտադրման համեճատաբար ոչ շատ բարդ լինելը, պահելը ն մարտական նպատակներովկիրառումը: Որպես կենսաբանականզենք կարողեն օգտագործվել. 1) կենսաբանականվարակի (ժանտախտի, խլնախտի, սիբիրախտի, խոլերայի, տուլարեմիայի,բրուցելոզի Ա այլն),

2) ռիկետսիոզների, համաճարակային բծավոր տիֆի, Քյուտենդի, պտավոր տենդի, 3) վիրուսային վարակի (բնական ծաղկի, դեղին տենդի, ձիերի էնցեֆալիտների, էնցեֆալոմիելիտի նայլն), 4) սնկային հիվանդությունների (կոկցիդիոմնկոզների,հիստոպլազմոզի) հարուցիչները, 5) թույները (բոտուլինային, պրկախտի): Այս միջոցները կարող են վարակում առաջացնել ոչ միայն բնակչության վրա դրանցով անմիջականորեն ազդելով, այլն հիվանդ մարդկանց ե վարակի օջախի տարբեր առարկաների հետ առողջ մարդկանցշփվելով: Կենսաբանական միջոցների վարակող ազդեցության տնողությունը կախված է արտաքին միջավայրում հարուցիչի դիմացկու-

նությունից:

Այն դեպքում, երբ միաժամանակ օգտագործեն մի քանի հարուցիչների խառնուրդներիձնով, դա կարող է դժվարացնել հիվանդության ախտորոշումը, հետնաբար ն դժվարացնել արդյունավետ պաշտպանականմիջոցառումների կիրառումը: Մի քանի վարակով հիվանդանալըկարող է հանգեցնել դրա ծանր ընթացքին ն ավելացնել մահացության թիվը: Կենսաբանականզենքը ունի մի շարք առանձնահատկություն-

ներ.

Հարուցիչը օժտված է բարձր ախտահարույց ազդեցությամբ. դրա նվազագույնքանակը առաջացնումէ ծանր հիվանդու-. թյուն կամ թունավորում: 2. Համեմատաբար էժան է. հեշտությամբ է աճում սննդային միջավայրում, արտաքին միջավայրում դվարությամբ է հայտնա1.

բերվում:

Հարուցիչը առաջացնում է ծանր հիվանդություն, որի գաղտնի շրջանը շատ կարճ Է, մահաբերությունը՝բարձր: 4. ԱռաջացնումԷ այնպիսիհիվանդություն, որի դեմ կանխարգելիչ ն յուրահատուկ բուժման միջոցներ չկան: 5. Կենսաբանական զենքը հեշտ է պահպանվում, մանրէները իրենց ակտիվությունըուշ են կորցնում: 3.

6.Սրանք հեշտությամբթափանցում են ոչ հերմետիկ կառույցներ ն վարակում այնտեղգտնվող մարդկանցու կենդանիներին: 7-Վարակված բոլոր օբյեկտներն ու իրերը վարակման օջախ են հանդիսանումնան մարդկանց ու կենդանիներիհամար: 8.Արտաքին միջավայրում երկար ժամանակ պահպանումեն ու կենսաբանական կենսունակությունն հատկությունները: Կիրառման միջոցները 1. Արկերի, հրթիռների,ավիացիոն ռումբերի, աէրոզոլայինփոշեցրիչների, հատուկ սարքավորումների միջոցով վարակիչ մանրէներն ու դրանց թույները ցրում են օդի մեջ՝ առաջացնելովզանգվածային վարակում: 2. Օդուժի միջոցով հակառակորդըտարածում է տարբեր հիվանդություններիմանրէներ, որոնցով վարակվում են կրծողներն ու միջատները, տարբեր առարկաներ, որոնք էլ իրենց հերթին դառնում են վարակակիրն վտանգավոր շրջապատի համար: Յ. Կենսաբանականզենքը կիրառվում Է դիվերսիոն ճանապարհով. հատուկ դիվերսիոն խմբի մարդիկ վարակում են սննդի օբյեկտները, պահեստները, խմելու ջրամբարտակները,երկաթուղային, ավտոմոբիլայինկայանները, օդանավակայանները նայլն: Կենսաբանական զենքի օգտագործումը կարող է որոշվել լաբորատոր հետազոտությունների օգնությամբ: Կենսաբանականզենքը կիրառվում է փոշի, հեղուկ ու գազային վիճակում: Հատկապես վտանգավոր է փոշի ն հեղուկ վիճակում գործադրվող զենքը: Այդ դեպքում վարակվում են մեծ տարածություններ. վարակակիրեն դառնում մեծաթիվ մարդիկ, օբյեկտներ ու կենդանիներ: Որպես կենսաբանականզենք կարող են օգտագործվել զանազան վարակիչ հիվանդությունների ժանտախտի, սիբիրախտի, տուլարեմիայի, խոլերայի, դեղին տենդի, բնական ծաղկի ն այլ հիվանդությունների հարուցիչները: Կարող է կիրառվել նան բոտուլիզմի թույնը, որն առաջացնում է ծանր թունավորումներ: Ժանտախտով հիմնականում հիվանդանում են կրծողները, իսկ վարակը տարածողները դրանց վրա գտնվող միջատներնեն

(լվերը): Հիվանդություննունի կարճ թաքնվածշրջան, ընթանումէ ծանր ու արագ, մահացությունը շատ բարձր է: Բոտուլիզմի հարուցիչները արտադրումեն չափազանց ուժեղ թույն, որը դժվար է քայքայվում բարձր ջերմաստիճանին քիմիական ախտահանիչ նյութերի ազդեցությունից: Պատերազմի դեպքում հակառակորդը կարող է օգտագործել բոտուլիզմի մանրէները` դրանց արտադրած տոքսինները օդի, ջրի, սննդամթերքի

միջոցով:

Սիբիրախտի հարուցիչը արտաքին միջավայրում սպորավորում է, իսկ ընկնելով օրգանիզմ՝ առաջացնումէ հիվանդություն: Տարածողներն են արյունածուծ միջատներն ու վայրի կենդանի-

ները:

Մարդկանց ու կենդանիների վարակում տեղի է ունենումախտահարված օդը շնչելու, լորձաթաղանթիու վնասված մաշկի վրա ընկնելու, վարակված մթերքների ու ջրի օգտագործման, միջատների հետ շփվելու միջոցով, ինչպես նան լիցքավորված զինամթերքի բեկորից վերավորվելու, հիվանդ մարդկանց (կենդանիների) հետ անմիջական շփման հետնանքով: Հիվանդություններն արագորեն են փոխանցվումառողջներին ն առաջացնումեն

համաճարակ:

Կենսաբանականխոցելիության օջախ են համարվում այն բնակավայրերնու օբյեկտները, որոնք ենթարկվել են վարակիչ հիվանդություններ տարածող մանրէամիջոցների անմիջական ազդեցությանը: Դրա սահմանները որոշվում են կենսաբանական հետազոտության տվյալների, շրջակա միջավայրի օբյեկտների ուսումնասիրությունների ե առաջացած նմուշների լաբորատոր վարակիչ հիվանդություններիտարածմանուղիների հայտնաբերհիման վրա: Օջախի սահմանները որոշվում Է մանրէաբանական հետազոտության արդյունքների, մարդկանց ն կենդանիների մեջ առաջացած վարակիչ հիվանդությունների դեպքերի հայտնաբերման, տարածման հնարավոր ուղիների առկայության հիման վրա: Վարակիչ հիվանդություններիհետագա տարածումը կանխելու նպատակով իրականացվում են հակահամաճարակային, սանիտարա-հիգիենիկհամալիր միջոցառումներ:Օջախում սահմանվում Է հատուկ ռեժիմ` օբսերվացիա կամ կարանտին:

ման

Օջախի տարածքը հսկվում է պահակախմբիկողմից, որն արգելում է մուտքն ու ելքը, ինչպես նան ունեցվածքի պահպանումն ու արտահանումը: Կենսաբանականզենքից պաշտպանվելու հիմնական միջոցներից են պատվաստաշիճուկային դեղամիջոցները, հակաբիոն այլ դեղորայքները,որոնք օգտատիկները,սուլֆանիլամիդային են գործվում վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման համար, անհատական ու կոլեկտիվ պաշտպանությանմիջոցները: Կենսաբանականզենքի նշանների բացահայտման դեպքում անմիջապես հագնում են հակագազեր (ինչպես նան մաշկի պաշտպանականմիջոցներ) ն հայտարարվումէ վարակի մասին: Կենսաբանականզենքը հատուկ զինամթերքներ են, որոնք լցված հիվանդաբեր միկրոբներով (բակտերիաներով,վիրուսներով, ռիկետսիաներով,սնկերով) ն որոշ բակտերիաներիարտադրած թույներով` տոքսիններով: Կենսաբանականզենքը նախատեսվածէ մարդկանց,կենդանիներին,բուսականությանը,ջուրը վարակելու համար: Այդ զենքի մարտականհատկությանըվերաբերվում են` մարդկանց ու կենդանիների մասսայական վարակիչ հիվանդություններառաջացնելու ունակությունը, ներգործությաներկար տնողությունը,տարբեր ուղիներով վարակելու հնարավորությունը, միկրոբներիհայտնաբերմանդժվարությունը, ներգործությանգաղտնի (ինկուբացիոն) շրջանը, չհերմետիկացված շենքեր ու տեխնիկա ներթափանցելու հատկությունը: Ներկայումս հայտնի են հարյուրից ավելի հիվանդություններ, որոնք մարդկանցմոտ առաջացնում են հիվանդաբեր մանրէները, բայց որպես բակտերիալհարձակման միջոց կարող են կիրառվել միայն այնպիսի հարուցիչներ, որոնք համապատասխանումեն վերոհիշյալ պահանջներին: Մարդիկ կարող են վարակվել օդի, սննդամթերքի,ջրի օգտագործման, վարակված միջատների կծումների, մանրէների վնասված մաշկի վրա ընկնելու, հիվանդ մարդկանց ու կենդանիների -

-

-

-

-

40Լ -հոչբռտո ի ըւսիղմոժռզ Ադոտ մվ դտսԹցոժոմոսք մդոսԹոսջղոդմ օոիմովոտոլո ըուսմողզնդորկտչշը դտկտմտտվցտո իվմլ ըյսկոչք ռողոմ -ոտվդտո վղոդոտը Ղ իվմլ) Ղոդ ըւսիճող 1 6դտ ըուսովոծԾ :իսղոտտոփդդտոնծճոմզի վոլոծօ դ:սՎ Ղ դոր զԵեմողդողհ դոռօոմոտ վմղդուսԹթԹյսնդտոիվվ չվղոմոռի ծվոլ -Ոծօ դոոթոսվլզծսո| ըւսիճոհ Վ 6ռո դմս '1 Եմողորով վմզդըյսծ -ՈՑսծվը նսկոփոդոռվոո-նսդճտուսղղը տովո| մդվտդտմող

:ցժվտգոմող

հոստով 4 ուսիդորկտո ըոյսժիոզնդոտրծոմվիվմզդ:չվ6:սմով վղնոօ ռոկոդմ 'վոոմզսո| 'վտոլտտռոք վմղդվոմոի մսիտեցոտի չստղվ 8վրոստմոիտվտզհրոոքցորմովոտոլո վովոծօ ցոթոսվլզծսո| սս դտրծտուսկզը վնդոիվվ դվծմզի քսի -ղմոիՀչով Ղ մոոթոսնսղտ վլոծմՀ դսվծոմ:սկղվ 1զիտծտ մորով ռոԹոսնցոտիվկ1տլիտ ՝ քոսիշսմս մտղկրոք վմզդըւսկմոտվՆ չստզվ 6վուսգովպոտովովլտոյնվ դրովը դղ ըսցմսծոտԵօ ս Ատսծ յս դոհոհկոմտոոով ը:սմզդ դժԱզժըոտոզվողլ,:ըսմզմրոի վմզդռսռող -Ծոսծոոհցվրոնցգո ոզոողտով 'ըոսծոդողոմվ տովով| Հս ցողտդցցո ըւսդծող ռղ 6դտ "մզդ վրոդղվեվվ դոհողոմոով -ըւսկմոտմզդտշգքոմվդտ դզ ուսմոտոհ 'ուսմզեմողդտհկ Եծտմո վմղդուսԹոսնդոիվվմսիոմողվ ըուսդծողդզ 6դո մրոոթսդԵօ վմզդ -ղվտսվմողո» :իսկոտտոհոըդորյզեմոուդոհ վղտմոջորով մռոբ -Տտուսղզը ոս դդորմզմոռտրով վմզդօոծոնդոիվվ ռվհոգոռոոք 4 օտիննոս դմս 'ըյսոյոծօ 1 ցքւստսծոտզվ դոկոոքյսմ դոթոսչկոցմ 6վմղդզե դտկոդոմտոդզո :ըուսդդե Ղ ըյսվմտտվն օոքյստ

նսիմոտող ոսոլոծօ վվղոմոիհ Ամզդուսծոոծսծվը :6վմզդծսծվըդոթոսդոհտՀոթ 1զիտեօ լ Ժտզո ողոոծ -վբռո 'ովզմզմոդտրով մղզը ոտեռոտ6վմզդռոՀչդ օոիկմոիճ) Ամ

-դդդոսԹոսնդտիվկդոկտրոոոոք վմզդվռոնցզի '6դողնմոոը 'մսդոտոսհ օզը վմզդնսցմի ղ վմզցտտծվըբսժդոոնգտ -

-

'ոսիմճ ղ դզ ոոստոդ մոժոդոջվտոռ Վդսմս նսչսժ 'Աղզիդտրով վմզտմզչ ջոսը ըւսղտղ վմզգավժոդժդվ 'Արսծոծոսո վիր ղՂժղժ վտսոոստը ոտղ փվ հոցտրոք վոոսաժրոովժմզմըործոձ 'ԱդղսԹոս/ -ողոտ վմզօոսըըդոոոդզշսփրող վմզցյվժողկ վհռսնզվ ոմի ոո վճմզժբորԵոոծ դոոթոսդողտուսժ'վնսկ ըւսմզնզտ վռոս ՛դզ դմզդդտշդդորցմսեոտեօ վժդզե դտկտդոմտողզո դսվծ (օոիդծոոժբող վցտնոտե) :ԱդոոծմՀ -ոփասհդվ դոթոսնդտիվվ տիտ օոմճուզիտ դվյոծմշողոռոը «սնոցտիտ1վնդտիվվ դվծմզի մ ըսիծոմզի մդվտդոմող -ոք դվրոկոմոջորովողով դղ ըոսիծոնգքոս :ԱմզդուսսոՑսծվը 'ԱՅՎՎս դժտոսը 'ԱմզդըոսճոծսծվըվմոսկոՀը 'Ամզդժդոտող| ո ող ըղսիծզմոնտՆ :մմզդկտվտիոօտիռվե դզ ըսդով մոլոծՕ :ուսկոփ վմզդըյսփշ Ղ ըոսծտուսհզը դոթոսչվոռմ 1 ըսոզտոոլ -տդորվտո -ոդ Ադվտդոմոո :մդտրծումզիվոլոծօ օտիղտմտիՂ մդոքոյցող դորօոտմոտտվմզդդւսթոսնդտիվվչվղոմտի ռզ ջտինաս Ժգսմ -ս դո մվոորով դվրողոմոջորովողով Ղ ռող 'ԱԱզդուսճողծսծվը -ոմտտվդտո "դողոշմտի 'ցվրոբվքզե վ ըսիչսկ դվտռցտմող :Օորքոսմ Ղ դոոծտուսկզը դզ ատսկմոժդզ6դսմս "իսկոտոփոդ սզմզմոոդ -տքով ցվղոցորտք 6ցդոօդտօտիփՀ տզվ 6դոմդ Ղ դվմզգնդոիվկ 1 դոսկմտտվն դտղտդշքմ հոռստտվօոիհոմզկոբետհ մրոշտողդ դտվծտիմզոմՕ դոաոհտդոժտոդզղ դոթիսչզոդմ ասոլոծօ :մզդնվծվժմզվ'մզդ 1ո վեսմստգստվՓ -տոոծվը 'մզդչվճսմով վմզդդւսԹհսնդտոիվվ ս| վվՓստմող 'վմղեդոոքվմզորսմոծողվդՂ ըղսօմսԵոտեօմորով Ամզդստտգո 'Ամզդվերտ'մմզորսմ դողտոզտդտոնոմԾ -ղզոոոդի դոտ ղ վֆվտ մսիտօմ դռվրոկոմոջոնով 'վոոմզնոլ 'վծսոլ դոոմվզվո'վրովրզմուստ 'վեսլզ6:սմմ 'վիովմե'վտոլտտցոք 3վղոմոի դոծոդտէ 1զցմսեոտ մզդՀվ6:սմոովվմզդուսթոսնցտիվվ -

-

-

1ս 6դոկնմող -Եօ դզ նսմող մորով սմզոոդի դվմզգդվռոոնդզհ կոմոջոոըով ըսմզմ ծոոձոո Ղ դվմզդծնսծտդզ ըւսծդտոլսփիսհռ մզդուսԹոսնդոիվվՅմո՛Հ վո :իսժդողտգվ սզիփձ տզվ -մող Եմ

օգտագործելով լվացող միջոցներ, ախտահանիչ նյութեր, իսկ սպիտակեղենըեռացվում է: Մասնակի սանիտարականմշակման դեպքում մարմնի բաց մասերը լվացվում են մաքուր ջրով, օճառով, բերանի խոռոչն ու քիթը ողողում մաքուր ջրով կամ սոդայով: Խիստ հսկողություն է սահմանվում խմելու ջրի ու սննդամթերքի վրա, ն մինչն սանէպիդկայանի եզրակացությունըչլինի, չի թույլատրվումդրանց օգտա-

ման՝

գործումը:

Կենսաբանականզենքի օջախումբուժանձնակազմիհետ միասին աշխատումեն նան ՔՊ մյուս ծառայությունները:Բոլոր աշխադրվում է ՔՊ շտաբի վրա: տանքների պատասխանատվությունը

օջախում ախտահարման միջոցառումները Սանիտարահիգիենիկ Շենքերի ավերվելը, հրդեհները,փլուզումները, շարքից դուրս եկած ջրմուղի ցանցը, կոյուղին ն այլն ախտահարմանմիջուկային օջախում ստեղծում են ծայրահեղ անբարենպաստ սանիտարահիգիենիկպայմաններ,որոնք նպաստումեն համաճարակային հիվանդություններիծագմանը ն տարածմանը: Այս պայմանները հատկապես բարդանումեն քաղաքամերձգոտում: Ավելանում է այդ շրջաններումբնակչությունը տուժած քաղաքից տարհանված բնակչությամբ:Այդ տարածքումեն տեղավորվում նան բուժական հիմնարկները հիվանդանոցի բազայի վրա, որոնք ընդունում են մեծ թվով ախտահարվածների, նրանց մասնագիտականօգնուն համար: բուժելու տալու ցույց թյուն օջաՄեծ վտանգ է ներկայացնում քիմիականախտահարման ն խը, որտեղ տեղանքի, կառույցների,ջրի մթերքներիվարակման հետնանքով ստեղծվում են անբարենպաստ սանիտարահիգիենիկ պայմաններ: Կենսաբանական ախտահարմանօջախում ստեղծվում է ոչ միայն վարակիչ հիվանդություններիհարուցիչներով մարդկանց անմիջականորեն վարակման, այլն ջրաղբյուրների, մթերքի ն անասունների վարակման:

Այդ բոլորը պահանջում է սանիտարահիգիենիկն հակահամաճարակային անհրաժեշտ միջոցառումների անցկացում սանէպիդկայանիհսկողությամբ: Սանիտարահիգիենիկ միջոցառումներին պետք է ներկայացնեն.

1. ջրաղբյուրների Ա սննդի ձեռնարկություններում, հասարակական սննդի վայրերում մթերքներին բնակչությանանհատական պահեստավորված ջրի ն մթերքի պաշտպանություն, 2. լաբորատոր հսկողության ն փորձաքննությանանցկացում ջրի ն սննդամթերքի պիտանիության մասին եզրակացություն տալու նպատակով, 3. բնակչության պաշտպանությանանհատական ն կոլեկտիվ միջոցների ճիշտ օգտագործման հսկողություն, 4. վարակված տեղանքի կառույցների, բնակարաններիապաակտիվացման, ախտահանմանն գազազերծման անցկացում, 5. բնակչության սանիտարահիգիենիկ մշակում ն տուժած բնակչության, հագուստի, կոշիկների ապաակտիվացում, ախտահանում ն գազազերծում, 6. ջրի ժամանակավորմատակարարմանապահովում, մինչե ջրմուղի վերականգնումը, 7. կառույցների մաքրման կազմակերպում բնակավայրերի կեղտոտումը կանխելու նպատակով, որտեղ քանդված է կամ բացակայում է կոյուղին, 8.բնակչության կողմից անձնական ն հասարակական հիգիենայի պահպանմանկանոններիխիստ պահպանում: Այդ բոլոր միջոցառումների ժամանակ սանէպիդկայանների վրա է ընկնում հսկողությանֆունկցիան, իսկ դրանց անմիջական կատարումը` ՔՊ ծառայության համապատասխան ծառայության,,. ժողտնտեսությանօբյեկտների Ասբնակչության վրա: Այդ միջոցառումների մեծ մասի կատարումը իրականացնում են սանիտարական կետերի ն սանիտարական դրուժինաների անձնակազմերը: Մարդու վրա ռադիոակտիվ նյութերի (ՌՆ) ն թունավոր նյութերի ԹՆ-ի, ինչպես նան կենսաբանականմիջոցներիազդման ժամանակ շատ կարնոր պաշտպանական միջոցառում Է

սանիտարական մշակումը: Այն լինում է մասնակի ն լրիվ: Մասնակի սանիտարական մշակումը կատարվում Է անմիջապես վարակված գոտուց դուրս գալիս: ԹՆ-ի ն ՌՆ-ի տակ ընկնելու դեպքում կատարվում է մարմնի ն հագուստի մշակում: ԹՆ-ի կաթիլները մարմնի բաց մասերի վրա ընկնելիս, մաշկի այդ մասը մշակում են անհատական հակաքիմիականծրարի մեջ գտնվող հեղուկով առաջնորդվելով նրան կից հրահանգով: Մարմնի բաց մասերը ռադիոակտիվ նյութերով կեղտոտվելիս, դրանք լվանում են ջրով կամ սրբում են բամբակե կամ թանզիվի տամպոնով, որը պետք է առատորեն թրջված լինի ջրով կամ անհատական հակաքիմիականծրարի հեղուկով: Մասնակի սանիտարական մշակումը ավարտում են լրիվ սանիտարականմշակումով, որն անց են կացնում ստացիոնար լվացման կետերում, որտեղ կան ցնցուղային սարքեր, ն բաղնիքներում: Դրանք աշխատում են սանիտարական թողարկման ձնով, որպեսզի սանիտարական մշակում անցնողները շարժվեն մեկ ուղղությամբ ն մշակվածներըչշփվեն չմշակվածների հետ: Լրիվ սանմշակմանէությունը մանրակրկիտլվացվելն է ցնցուղի տակ օճառով ն ճիլոպով: Սկզբում տուժածները մտնում են հանդերձարան, որտեղ հանում են հագուստը ն կոշիկները: Դրանք ուղարկվում են ախտահանման(ախտահանում, գազազերծում, ապաակտիվացում):ԹՆ-ով կամ ՌՆ-ով վարակվելիս թույլ ալկալու լուծույթով լվանում են աչքերի, քթի ն բերանի խոռոչի լորձաթաղանթները:Այնուհետն տուժածները անցնում են ցնցուղային բաժանմունք ցնցուղ ընդունելու, իսկ հետո հագնվելու սենյակը,որտեղ հագնում են ախտահանվածհագուստը: Ապաակտիվացումկոչվում է ՌՆ-ի հեռացումը հագուստից, մթերքներիցն տարբեր առարկաներից:Այն կարող է լինել լրիվ ե մասնակի: Ապաակտիվացման որակը ստուգում են դոզիմետրական սարքերով: Մասնակիապաակտիվացումըհագուստի թափ տալն է, այն արտաքին կողմից ձյունով, ավելով մաքրելը: Կոշիկները լվանում են ջրի ուժեղ հոսանքի տակ, իսկ հագուստը լվանում մեքենա-

ներում:

Վարակված տեղանքից ն տարբեր առարկաներից,հագուստից ն կոշիկներից ԹՆ-երը հեռացնելուն վնասազերծելումիջոցառումներըկոչվում են գազազերծում (դեգազացիա): Տարբերում են գազազերծման մեխանիկական, ֆիզիկականն քիմիականեղանակներ: Մեխանիկական եղանակի ժամանակ հեռացնում են գետնի վարակված շերտը, ձյունը, ծեփը, այրում են փոքրարժեք առարկաները: ՖիզիկականեղանակիժամանակԹՆ-ը հատուկ լուծույթներով (կերոսին, բենզին ն այլն) վարակված իրերը տաք օդով, գոլորշիով հատուկ խցերում մշակելն է: Քիմիական եղանակի դեպքում որոշ քիմիականնյութերովԹՆի վրա ազդելն Է, նրանց անվնաս դարձնելու նպատակով:Այդպիսի նյութերըկոչվում են դեգազատորներ:

Ստուգողականհարցեր(հարցեր ինքնաստուգմոան համար) 1.

2.

Ի՞նչ է իրենից ներկայացնումկենսաբանական զենքը: Բնութագրե՛քկենսաբանական ախտահարմանօջախը: Զրաղբյուրների,սննդամթերքների ն անասնակերի պաշտպանումըռադիոակտիվ, թունավորնյութերիցն կենսաբնականմիջոցներից

ԱնհրաժեշտԷ հաշվի առնել չպաշտպանվածսննդանյութերի, անասնակերի,աղբյուրների կաթիլահեղուկային ԹՆ-ով ն կենսաբանական միջոցներովվարակվելու խիստ վտանգավորությունը: Վտանգավորէ գոլորշի ն գազային վիճակում գտնվող ԹՆ-երի ազդեցությունըերկարատնշփման պայմաններում:Ջրամբարների վարակման աստիճանըզգալի չափով որոշվում Է ԹՆ-ի ջրում լուծելիությամբն նրանց հարաբերականխտությամբ: Ջրաղբյուրներին սննդանյութերի վարակումը կենսաբնական միջոցներով մեծ վտանգ է ներկայացնում,որովհետն ջուրը ն հատկապես միսը, կաթը, լավ միջավայր են հանդիսանում մի

լլ

կոդոորոոք

ազոտմվի մզդծսծվը դորճոՀդշս ուստսե ոտ դվոոօոիծդտԵ մ -ոի դզ 1զիդտեՀդսմս 'Ամզդժմզժըոոնդդո զ 3 տսիլզեմո Արոցորվդմզդժումնմող դռոԹիստսեռտղզվ ղդվղ :իսոովծ

մշ ո ա

ամգըծԱամրոոնոըո Գրոսհոդոժ պ ամ զան գրուի, ԱՂՍ Հ

ժամս

ուսիմտոորս: ըսմզժիոզնԺմողշ վո դող) Հդոմն ծվոնսհ

-մսեոտեօ

որբի

Դ

խմող.

:մ ԱԱ

Աի

Գա

հաւա, Ադ իմը

իսհտռտնզմստոմսգողւ ՎԱԵ զամս ՎոԾսծվը դոործոոչդ:սՏԻ

Ղ

նեմ

ԿՆԳ-ՂՅ)գ

շսզց

«ԼԼ

Այսմզդ -Ասփտո զոհ նսճղդոյսչվմոփող դվտզոմզվ ոզ ուսիցոհվոտհո իսփոչ մոմոիտմ Ամզդմոչոի վմզմծ սզոո| դոկոտովդը Ազդչվմոփ -ող ղվտզոմղվ ի ԱմզՅոմ դողռզուս Ժտզիո օտիծ) իսմծ մսժոր իսդվտորմզն 'իստդզեզմժ ուսդօտօ ԱմզդօնվոմՆ :մուսծոտկվտզոմղվվմզչմսոլոտոսոոո օզ Իս)

ԱԱ

:

ամ

'Սկվտոպոծո»

մուսթսդտհոտՀոթ վմծ ղ վնդդդ Չշ2ՅկՂ «Հ

ամս

դ6գնգ-Ղ ԲվԱգաեաո դուդոդուտուոի քամող ճվառ-Ղ.0 Թիսոր 'Ամզդժ

Ղոռոոոոտոռւո

մսԵ

ղ

օոիծտդվտզս

1զդոտոտՀոիո

1սՀԱսԽԵ '6յսշսփ իվտոհսվնոս դղ ուսցտոտՀոհ Ամզծիս|յոնցդո ըւսցոհոոդբվվ Ամզնդմո ոլտրոփ մյսորղ:ովլզվո մմզդսցովոհո Վ հսիմո ոն գոտով դուոտ գիուռո քող զեռտօը ահդուր հկո

ցոհոդոգ ոդոոմվի -Գրմզվվժմզժբոնդդո վցոս ոոսթոսդտոովցտդոդոոտՀոո

տՀղզքոմվդո

արարո»

ո փոմտհ Արոնչմո՞

մսրո Հդսմս ամզգատկտտ պո վ 'ԱսզԵմը'Անոսք'մովո :իսշվմոփողի դզ ոսիկոփ փսքո Ժդսմս -Գիմտհո 1զվտհոբսիմտ զ նմսվմսոլ Ատսո

իո ոլ

Պեկուն

ափոնզտ իսմզդծաճվըոոմնոունփ հոուիՈոստոովԳղոոմնղ ուսոոմոտ դողոդոոտՀչոթտ վմմզժոոնդգո Ղոդ ոզիոչդվ'Աուսծողկ -վտզբմզվ վմզցտոզվոհո իսմզկոցոոդո Ղղիսժմզժըոնցցո ոուսդող -տդրվվ դզ մզդըյսեոԾսծվը Դ

աար թավորը

-ոոտՀոփո հյստով ոյսմզմ Ժսզօ դզ ուսթոսկոդոտՀդ օզը օտիոտհկ տղվ դոթրսմսիտեցոտի Հսազիղոմտիիսմզդծսծվը դոկոդմոտո -ռզի դ իսմզ-ՂՍ "իսմզ-Ղ6) վմզդտցոդո 'վժմզժըոնցդցո'վմծ` Սուսծողվտղզոմզվվմզդ6ոսօտհկմոտոմծ դգոոդըրվվուսժ Հոզն Հսզիկոտմոի իսմզծոսըդմսիոտդոսքյ:իսմզդդվքոմոփոոչ օզը վմս1ԺմոյւսծոմսԹ վմծ ուսժիզն վեռոտի դոթոսծզնեռդդողոդոմ -ոոռզհ 'ուսժիողն ցոոծողտդո վմզդւսեոծսծվը դոտղտդոհտՀոիո սն տՀչղքոտմվցտ Ղ ցռոթոսդողոծնսմոող վմզդհտիսնսո| մմյսծ ՀՀսրմծըուսցՔորողմզդ| Եղոտի 4վժտռզոռ մորով դոոկոմոր :0վմզդ4վ6-սմովվմզդկտմոի Փվտ մսիտօմ Ղ տմզխո| 1 ուսմզմոմզի ոզիոտկտով ՈՆ :ոմի դոթղսմսիոճզկ օզը մոոթոսնաս վմդտոսվվտզե: 1զկոմոի Ամյսծ նսմտկ ՛իսլտդտրետմ Եոմո դմզոդլմդոր 'ճզը վմծ իսյզդղդԾ Աորով վմզդչվնսմով վմզդդւսթոսնցտիվվ 4վկտմտի ՅՀմոշ

«ե

ոզ

Բնակչությանպաշտպանությանանհատական ն կոլեկտիվ միջոցները Բնակչությանպաշտպանությունըիրականացվումէ անհատական ն կոլեկտիվ միջոցներով: Անհատական պաշտպանությանմիջոցները նախատեսված են մարդկանց օրգանիզմը պաշտպանել ռադիոակտիվ, թունավոր նյութերից, մանրէներից: Ըստ իրենց նշանակություն դրանք բաժանվում են մարդու շնչառական օրգաններիպաշտպանությանն մաշկի պաշտպանությանմիջոցների: Անհատական պաշտպանության միջոցները բաժանվում են երկու խմբի` զտիչ ն մեկուսացնող: Զտման սկզբունքն այն է, որ մարդու օրգանիզմի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օդը պաշտպանության միջոցների միջով անցնելու ժամանակ մաքրվում է վնասակար խառնուրդներից: Մեկուսացնող տիպի պաշտպանության միջոցները մարդու օրգանիզմը ամբողջովին մեկուսացնում են շրջապատող միջավայրից: Անհատականպաշտպանությանմիջոցներ Անհատական պաշտպանության միջոցները պահպանում են շնչառության օրգանները, մաշկը թունավոր գոլորշիների, կաթիլների ե աէրոզոլների ներգործությունից, ինչպես նան ռադիոակտիվ փոշիների, ախտահարույց միկրոբներին տոքսինների օրգանիզմ ներթափանցելուց,ապահովում են վարակված տեղանքում մարդկանցանվտանգությունը ն վնասման օջախներում փրկարարական աշխատանքներիկատարումը: Շնչառության օրգանները հուսալի պաշտպանում են տարբեր տիպի հակագազերը: Ըստ պաշտպանությանհակագազերը լինում են զտող ն մեկուսացնող: Շնչառությանօրգաններիպաշտպանականհիմնականմիջոցը զտող հակագազն է (նկ.26): Նրա պաշտպանականհատկությունը հիմնված է այն բանի վրա, որ ներշնչած օդը անցնելով հակագա114

զային տուփով, նրանում զտվում է թունավորող, ռադիոակտիվ նյութերից մանրէաբանական ու միջոցներից: Մեկուսացնողհակագազերով (նկ.27) շնչելը իրականացվում է հակագազերում գտնվող թթվածնի պաշարի հաշվին, կամ օգտագործում են վերականգնողփամփուշտներ, այսինքն շնչառական օրգանները դեմքը ն աչքերը լիովին

մեկուսացվում են արտաքին միջավայրից: ՄեկուսացնողհակաՆկ. 26. ՔՀ-5 ն ՔՀ-4ու հակագազեր գազերը նախատեսված ա), բ)1.հակագազիտուփ, 2.դիմային մաս, են

քաղաքացիական պաշտպանության հատուկ կազմավորումների

Նկ.

27.

Հակագազիտուփի կտրվածքը

3.հակագազիպայուսակ, 4.միացնող խողովակ, 5.չքրտնող թաղանթով տուփ

անձնակազմի (հրշեջ, լեռնափրկարար ն այլն) պաշտպանության համար: Խաղաղ ժամանակ հակագազերը պահում են արկղերում քանդված վիճակում: Զտող համակարգերը կազմված են հակագազայիննյութից ն դիմային մասից: Այն կրում են պայուսակում: Հակագազային տուփում մաքրվում է դրսից դեպի շնչառական օրգաններ անցնող վարակված

որտեղ տեղադրված են հատուկ կլանիչներ Ա հակածխային զտիչ: Դիմային մասը ծառայում Է մաքրված օդը շնչառության օրգաններին մատուցելու, ինչպես նան աչքերը ե դեմքը պաշտպանելու համար: Այն կազմված է ռետինե դիմակից` ակնոցով ու կափյուրով: Ապակիները քրտնելուց պահպանելու համար կա հատուկ քիմիական մատիտ, որով ցանցաձնգծեր են քաշապակիների վրա: Կարնոր նշանակություն ունի դիմակի համապատասխան չափերը, որը ՔՀ-ձկ հակագազի համար որոշում են հետնյալ օդը,

աղյուսակով.

Դեմքի ՊԱ Բարձրությունը

Ի չափսը

մմ

119 ն

Երկրորդ

Երրորդ

բարձր

համակարգի դիմակ սաղավարտի չափսը որոշում հետկյալ աղյուսակի. ՔՀ -5

ըստ

Դիմակի չափերը

են

Դեմքի շրջանագծի երկարությունը

մինչե 63

Ց

սմ

ՋԻ աա

շ

լ

68.5 -70.5սմ

Յ

նավելի

Երեխաներիհամար կան հետնյալ հակագազերը ՄՀ-6, (ՎՈ-6) ՄՀ-ճկ (Ժկ-6Վ) (1.5-12 տարեկանների համար): Վերջին շրջանի նոր ՄԶՀ (ՈՈՓ) մանկական հակագազը նախատեսված է 1.5-7 տարեկանների համար), իսկ ՄԶՀԴ (ՈղՓՄ) (դպրոցական) հակագազը7-17 տարեկաներեխաներիհամար: Հակագազը կրում են «երթային» դրությամբ ձախ կողմում: Հակագազը պետք է հագնել արագ ն ճիշտ: Դրա հաճար անհրաժեշտ է պահել շնչառությունը` հագնել հակագազը ն կտրուկ արտաշնչել: Հակագազը հանում են «հանել հակագազը» հրա116

մանով, ձախ ձեռքով բռնելով կափույրային տուփը ն թեթնակի ձգելով ներքն, հանում են'այն: Հանած հակագազը տեղավորում են պայուսակում նախօրոք լաթով կամ թաշկինակով մաքրելով դիմակը: Արգելված է պայուսակում կողմնակի իրեր դնել: Մինչն 1.5 տարեկան երեխաների համար օգտագործում են ՄԽ-4 («Յո-4 մանկականպաշտպանական խուց): Եթե չկան հակագազեր օգտագործում են շնչադիմակներ, հակափոշայինգործվածքային դիմակներ կամ բամբակ-թանգիվային կապոցներ: Ժապավեն պատրաստելու համար պետք Էէվերցնել 100250 սմ չափսի թանզիվ, մեջտեղում դնել 30220 սմ չափսի 1-2 սմ հաստությամբ հավասարաչափ շերտով բամբակ, ծալել ն կարել: Ծայրերից պատրաստել ժապավեններ կապելու համար: Շնչառական օրգանների պաշտպանության միջոցներից են հակագազերը (զտիչ ն մեկուսացնող),շնչադիմակները(ռեսպիրատորները), պաշտպանականհագուստը, բժշկական պաշտպանական միջոցները (անհատականծրարներ ն դեղարկղ): Բնակչության պաշտպանությանկազմակերպումը արտակարգիրավիճակներին պատերազմի ժամանակ

Բնակչությանպաշտպանությանձներն են տարահանումը, պատսպարումըն անհատականպաշտպանությունը: Զտող հակագազեր Զտիչ հակագազերը մարդու պաշտպանությանհիմնականմիջոցներնեն շնչառականօրգաններիմեջ, աչքի ն դեմքիվրա ռադիոմիջոցներընկնելիս: ակտիվ, թունավորնյութերոմանրէաբանական ՔՊ համակարգումչափահաս բնակչության համար օգտագործում են ԳՊ-5 ն մեմբրանե տուփիկով զտող հակագազեր, երեխաների համար` ՊԴՖ-7, ՊԴՖ-Դ, ՊԴՖ-2, ՊԴՖ-2Դ, ՊԴՖ-Շ, ՊԴՖ-2Շ հակագազեր: Հակագազի կազմությունը: Զտիչ հակագազը բաղկացած է գտիչ-կլանիչ տուփից ն դիմակից: Հակագազի կոմպլեկտի մեջ

ԳՊ-5Մ

մտնում

են

պայուսակ ն չքրտնացնող թաղանթովտուփը կամ հատուկ «մատիտը», որն օգտագործվում է դիմամասին ակնապակիները քրտնակալումից պահպանելու համար: Հակագազերը համալրվում են փոքր ծավալի զտիչ-կլանիչ տուփով ն որպես դիմամաս՝սաղավարտ-դիմակով: Զտիչ-կլանիչ տուփը ծառայում է ներշնչածօդը ռադիոակտիվ, թունավոր նյութերից ն մանրէներից զտելու համար: Այն իրենից ներկայացնումէ մի գլան, որը սարքավորված է օդի հոսքի ուղղությամբ հակաաէրոզոլայինզտիչով ն կլանիչով (հատուկ մշակված ակտիվացված ածուխով): Զտիչը որսում է բոլոր տեսակի աէրոզոլները՝ ռադիոակտիվփոշին, թունավոր նյութերի ծուխն ու մուժը, բակտերիալ աէրոզոլները: Այն որսում է նան թունավոր նյութերի գոլորշիներն ու գազերը: Զտիչ-կլանիչ տուփի հատակի կլոր անցքը ծառայում է ներշնչած օդը մուտք գործելու համար, զտված օդը տուփից դուրս է գալիս նրա կափարիչի վրայի պտուտակաձն բկանցքով: Ամուր լինելու համար զտիչ-կլանիչ տուփի վրա պատրաստված են կեռեր: Հակագազի դիմային մասը հակագազային տուփին միանում է խողովակով, որը ծածկված է գործվածքով ն ունի լայնակի ծալքեր (գոֆրեներ), որոնք ծալվելու դեպքում թույլ չեն տալիս, որ խողովակի անցքը փակվի: Հակագազայինտուփին միանալու համար միացնող խողովակը ներքնի ծայրում ունի վերադիր մանեկ (գայկա), որը պտտացնելով հագցվում է տուփի բկանցքին: Միացնող խողովակը վերին ծայրով խուլ կերպով միացած է դիմակի տուփի կափույրի խողովակաճյուղին: Ռետինե դիմակը գլխի վրա ամրացվում է ճարմանդներով, քուղակապերով: Հակագազային պայուսակը ծառայում է հակագազը պահելու ն կրելու համար: Պայուսակում կա երկու բաժին. մեկը հակագազայինտուփի, մյուսը՝ դիմակի համար: Հակագազի դիմակը պատրաստվում է երեք չափերի: Դիմակի չափը ցույց տվող թիվը գրված է նրա ծնոտատակի մասում: Հակագազի դիմակը ընտրվում էղ գլխի չափով: Դրա համար քանոնով որոշում են քթարմատից մինչն ծնոտի ստորին մասը, որով ն որոշում են դիմակիչափսը:

Հեռավորությունը

Դիմակի պահանջվողչափսը

մմ

99-ից մինչն109 109-ից մինչն 119 նԱավելի

1-ին 2-րդ 3-րդ

Ճիշտ ընտրված դիմակը եզրերով ամուր նստում է դեմքին՝ չառաջացնելով ցավ: Դիմակը լավ հագնելու համար քուղակապերը ձգում են շարժվող Ճարմանդիմիջոցով: Դիմակի ճիշտ ընտրումը ն հակագազի սարքինությունը որոշում են հետնյալ կերպ. հագնում են դիմակը, տուփը հանում են պայուսակից,տուփի հատակի անցքը ամուր փակում են ափով ե փորձում խորը շունչ քաշել: Հակագազը սարքին լինելու դեպքում օդ չի մտնում դիմակի տակ, եթե օդ անցնի, ուրեմն հակագազը հերմետիկ չէ: Այդ դեպքում փոխում են հակագազը: Հակագազի սարքինության ն դիմակի ճիշտ հարմարեցման ավելի հուսալի ստուգում կատարումեն ծխախցիկում:

-

Նկ.

28.

Հ

Գանգի շրջագծի ն դիմային բաժնի չափերի որոշելը

Հակագազը հագնելու համար անհրաժեշտ է. 1) պահել շունչը, փակել աչքերը, հանել գլխարկը ն պահել այն ծնկների արանքում, 2) պայուսակիցհանել դիմակը ն երկու ձեռքով բռնել ճակատի ն ծոծրակիկողմի քուղերը (մեծ մատները դարձված դեպի ներս), 3) դիմակի ներքնի մասը դնել ծնոտին, ն դիմակը հագցնել դեմքին, ծոծրակայինքուղերը անցկացնելով ականջի հետնը, ձեռքերով բռնել ծոծրակային քուղերի ազատ ծայրերը ն ձգել այնպես, որ

ւՇԼ

-ոնոժ (ՈՒ2-ՆԾ "Ի2-ՆԾ) 4-ՆԾ 1 6վԱզետետկով նսիստմվկ տոՀ Ցվդզոտ մորով դոթյսդոհրտչոռհռ դոթոսչղտդմ որւսրողմզղ

Ալզմի վետեողո՞» :06 -ոՂ

02Լ

(06՝հռ) մոոթիսմողմզ վօԵ մվօոմ -սխմ նսդծդտիսրոմի վղոծղ Ղ վմզտոո 'վոծոեԵ 'վռիԵ 'դոտռղյոտտ -ոհոորով մլ սօզը վռիԵ 1 ըւսիմտռմդկոբվն տմոտիոնող :Աորով դորօմսեծոտԵօ ոմդ վոյս ուսԹւսղոդ -ոշդ մսղմոտկԱզմտդմ տչվջ վոփոչ վոորտըրվնվետետղո»

Ամղզիտոոտմտոխտոլոդ Ադոտրցօմսեոտեօ վետետկո»

:

:«ոտթոսմն դտղոտմորը» (Ե 'մՎրոթյսմնվտոոտմտոթ(4 (ո '6զը դոԹյսմն դվոոծեազ :«դտղոտտմոը»ղ «տոտմտոփ» լ նսմող մծտետկո» ««դվրոժմղ» ասհոտջվի Ժզմզ Էվ

:Օվղոռնգո դործոմըո վմդոնոց նսդծոդտած: ղ դվղորբվն-տմոի -ոնտո զ ուսիճոտմոտդվկոոո իսճդսմս '6վմզդղտդւսվո դվժ -ոտմո Ղ դվժմզդ'6սղորոտտվն մ օոտիըրծոկ Աճրսեռովոդռկդ ս մորով «տզդոհտՀոհո 6վմզդձմռտռ 6վ-ՂՔյ ԴԴՍԱԱզՅՅՈս դողն Ղոդ ողոչդվ «սզըցոտտ մզդդտծմօ դոթիսստոչդՀվոզն մնօ օոտիտԵե վփստ չվգոչվտե լ օտիոզտոտովոդմղոբվն վետետկո» մզդով

Էֆ,

Ղ

մզգեռվ վետեռղո»

։

:

՞ԻՂ

ոմյսն

վոն մմոսփող 'ըշսընսկ ոիտցմղտուսրոռ 'դվուս ծո դվտսետո վղտուսրոո 'օտիմն ծզը դոուսրոր դզ ոսմղ մետետկո»

Հս

մմղզդդսդոհսսզիտեօ 6վեռծոհո» :ղոովն վփոոչնմսմմղ մօմողժ 6վ-քը 6լ | Ղ նմսմղԱՂԱ-ըը դզ բսդծմզի բւսժհոզնվ-բը 60 Ղչռվը 6. ւ Դժցվք6վ-60լ 'ցվծտօոտ 6վ-66 :Ատզղ մցոճոդզբտ վղտեղ Ղչդվը 6վտզի մսոլոռզըո վտոր -Աոժժ իսզփոչ Ադյսթյսմօմոմ վժոգն դզ ոսմտդմ ԱղոովՆ -նմսմմս: վզիտ Ղ նմսմԱզ Ղյռվը 6վ-99 "Օվծոսող րո 5'0/ Ղցվը 6վ-օ'99 'նմսմդմղ բո ց (րո Եց Ղչդվը 6վ-օ'լ9) մ-րոօ'9 'Աոփոչ ըղ ըյսդճմզի ըյսժիոոզն մոսփոՇ դորփո: ոոբց Ղչցվո :ըո 4'0 Ղչցվը դզ ըսդճոմս

:0/տ1զդծոոմս:բող իսմսՀ մյսժոոք1գմմոր տվղմկոմդոը Ղ մդոբվն 1զ6մ4(9 'մղմոովԵ 1զդԵով (2 'մղոոովն 1զցով 'մզի վոզն վողն իսզքմոչ մժողզօ'ղ օտոտ6 Ղ ծտսո վոզն զշտմ վղողժզժ մղոռվն 'մփյստ դռվրոմոսփոհ1զդծմզիիսժոՂօ ոլոց 'մղմողյԵ 1զդ -ով իսծոզց ծոո (լ, ոմզղ (ողտզվ 1զդով | տո մետետկո» :ԱղմոռիԵ 1զդծով (օ 'ԱդւսթիսօոոչդՀ 1զողոմզի 'ցվժոզն վտոռ հովղ մղոռվն 'Ամղձչո 1զ6ոմ Դո:

մսոլ (ջ շտտմոռո

քացիական հակագազը: Այն ապահովում Է շնչառական օրգանների, տեսողության ե դեմքի մաշկի հուսալի պաշտպանությունը մի շարք ուժեղ ազդող թունավոր նյութերից, ռադիոակտիվփոշուց ն մանրէներից: Հակագազի դիմային մասն ունի խոսասարք,որը թույլ է տալիս օգտվել կապի միջոցներից: Հակագազի դիմային մասն ունի բնիկ աջից ն ձախից գտող տուփիկի միացմանհամար: Դիմային մասիանհրաժեշտ չափսը ընտրվում է հատուկ աղյուսակով:

ՄեկուսացնողհակագազերԻՊ-4, ԻՊ-5, ԻՊ-46, ԻՊ-46Մ

Մեկուսացնող հակագազերը օդում պարունակող բոլոր վնասակար խառնուրդներից շնչառական օրգանների,աչքերի, դեմքի մաշկի պաշտպանության հատուկ միջոցներ են: Դրանք օգտագործվում են այն ժամանակ, երբ զտող հակագազերը չեն ապահովում այդպիսի պաշտպանություն, ինչպես նան օդում թթվածնի անբավարարուՆկ. 31. Մեկուսացնողհակագազ թյան դեպքում: Շնչառության համար անհրաժեշտ օդը հարստացվում Է թթվածնի վերականգնման կոթառում, որը պատրաստված է հատուկ նյութով: Հակագազի դիմային մասը ծառայում է շնչառական օրգաններին մաքրված օդ մատակարարելու ն արտաշնչած օդը վերականգնիչ փամփուշտ ուղղելու, ինչպես նան թունավոր նյութերից աչքերի նե դեմքի պաշտպանության համար: Տր

Շնչադիմակներ Գոյություն ունի շնչադիմակներիմի քանի տեսակ: Դրանք կիրառվում են տարբեր փոշիներից շնչառությանօրգաններըպաշտպանելու նպատակով: ՔՊ համակարգում առավել մեծ կիրառություն է գտել Պ-2 շնչադիմակը: Այն իրենից ներկայացնումէ զտիչ կիսադիմակ,որն ունի շնչելու երկու, արտաշնչելու մեկ կափույր, գլխակապ, որը բաղկացած է ձգվող ն չձգվող երիզաթելերիցն քթի սեղմիչից: Շնչադիմակն աչքերը չի պաշտպանում: Աչքերը պաշտպանելու համար հարկավոր է այնպիսի ակնոց, որը կառուցվածքը բացառում է աչքերի մեջ փոշի ընկնելը: Շնչառականօրգանների պաշտպանության պարզագույն միջոցներ Հակափոշեգործվածքային դիմակները ե բամբակ-թանզիվային դիմակներըկարող են կիրառվել մարդու շնչառական օրգանները ռադիոակտիվ նյութերից պաշտպանելու համար ն բակտերիալ միջոցներիերկրորդային ամպի գործողությունների դեպքում (նկ. 32): ԹՆ-ից պաշտպանվելու համար շնչառության օրգանների պարզագույն միջոցները, ինչպես նան շնչադիմակներըպիտանի 0008...

Մ

1.

|

Նկ. 32. Շնչադիմակներ.ռեսպիրատորբամբակ-թանզիվայինդիմակ Զտող կիսադիմակ,2. ներշնչման կափույր, 3. արտաշնչմանկափույր, 4. առաձգականկապիչ, 5. չձգվող կապիչ, 6. քթի սեղմիչ

Մաշկի պաշտպանությանմիջոցներ

Նկ.

33.

Բամբակ-թանզիվային բերանակապ

ՅՈՒ»

չեն թունավոր նյութերից ապաշտ- Նկ, 34. պանվելու համար: Որպես շնչառության օրգանների պաշտպանության յիրան, 2.տեսողականանցք, միջոց պարտադիր կարգով անհրա.3.գլխին ամրացվող գործժեշտ է հակագազ օգտագործել: վածք, 4.5.6. ռետինե երիզակդիմակ ներ Բամբակ-թանզիվային պատրաստելու համար վերցնում են 100 սմ երկարությամբ ն 50 սմ լայնությամբ թանզիվի կտոր, մեջտեղում 30-20 սմ-ի վրա դնում մոտավորապես 2 սմ հաստությամբ բամբակի հավասար շերտ: Թանզիվի ամբողջ երկարությամբ ազատ մնացածեզրերը երկու կողմից ծալում են բամբակիշերտի վրա, բամբակը փակում: Թանզիվի եզրերը (շուրջ 30-35սմ) մեջտեղում երկու կողմիցկտրում են մկրատով, կազմելով երկու զույգ կապեր, կապերը ամրացնումեն թելակարով(նկ. 35):

ՀԱիոյինդիմակ

աջա

։

զ

աք

ւ.

ի

ա"

(ԲԻ:

7|

Ռադիոակտիվ, քիմիական ն կենսաբանական վարակման շրջաններում անհրաժեշտ է պահպանել ոչ միայն շնչառության օրգանները, այլ նան մաշկը: Ըստ նշանակության մաշկի պաշտպանության միջոցները բաժանվում են ձեռքի տակ եղած միջոցների: Հատուկ միջոցներիեն վերաբերումհամազորայինպաշտպանական հագուստը (ՀՊՀ) (ՕՅԿ, թեթն պաշտպանականկոստյումը, պաշտպանական քիմիականգուլպաներ,ձեռնոցներ,գոգնոց(նկ.36): Քաղպաշտպանության կազմավորումներին տրվում է թեթն պաշտպանականկոստյում, որը պատրաստված է առաձգական ռետինացված գործվածքից: Այն կազմված է գլխանոցով բաճկոնից, անդրավարտիքից, գուլպաներից, երկմատանի ձեռնոցներից ն ենթասաղավարտից: Լրակազմի մեջ են մտնում նան կոստյումը տեղափոխելու համար պայուսակը ն մեկ զույգ պահեստայինձեռնոց: Կոստյումի ընդհանուր կշիռը մոտավորապես 3կգ Է: Առաջին չափսը նախատեսված է մինչն 165 սմ, երկրորդը 165 -172 սմ, երրորդը՝ 172 սմ ն ավելի հասակ ունեցող մարդկանցհամար: Ռադիոակտիվ փոշիներից ն մանրէաբանականմիջոցներից մաշկը պահպանելու համար հաջողությամբ կարելի է օգտագործել անջրանցիկ գործվածքից թիկնոցներ, խիտ գործվածքից կարված վերարկուներ, դահուկային:ն սպորտային կոստյումներ, ինչպես նան խիտ գործվածքից կարած ինքնագործ ծածկոցներ ենթասաղավարտով: Ոտքերը պաշտպանում են սովորական ռետինե կոշիկներով, կրկնակոշիկներով: Ձեռքերը պաշտպանում են սովորական կաշվե ձեռնոցներով կամ ռետինե ձեռնոցներով: Սովորական հագուստները ծծեցվում են զանազան լուծույթներովն օճառայուղայինէմուլսիաներով: Պաշտպանման մեկուսացնող միջոցները մաշկը լավագույն կերպով պաշտպանում են ոչ միայն գազանման, այլե կաթիլահեղուկայինԹՆ-երից, ՌՆ-երից ն բակտերիալմիջոցներից:Սակայն մեկուսացնող նյութերից պատրաստված հագուստները խան125

գարում են ջերմատվությանը, մարդու օրգանիզմն ավելորդ տաքացնում են ն դրանով իսկ օրգանիզմի համար ստեղծում անբարենպաստ հիգիենիկ պայմաններ: Այդպի սի հագուստով մնալու ժամանակը, հետնապեստարվա շոգ ամիսներին,սահմանափակէ: Պաշտպանականկոմբինիզոններըլրիվ կերպով են պաշտպանում մաշկային ծածկույթի կաթիլահեղուկային ԹՆ-երով ն բակտերիալ միջոցներովվարակված տեղերում: Կոմբինիզոններըհիմնականում օգտագործում են ՔՊ հատուկ ստորաբաժանումները, ովքեր հարկադրված են երկար ժամանակով գտնվել վարակված տեղանքում: Դրանք կազմված են մեկ ամբողջությանմեջ միացված գլխանոցից,վերնաշապիկից,գոտուց ն շալվարից (նկ. 36):

Բժշկական անհատական պաշտպանականմիջոցներ

Բժշկական անհատական պաշտպանությանմիջոցներնեն` (տոո-8) 1.Անհատական հակաքիմիականծրարը ԱՀՔԾ-8 նախատեսվածէ գազազերծմանհամար, երբ հակառակորդը օգտագործում է կաթիլա-հեղուկայինմարտականթունավոր նյութեր: Այն իրենից ներկայացնումէ օծանելիքի շիշ, որը լցված է գազազերծող լուծույթովն ունի չորս խծուծ: 2.Անհատական. դեղարկղը ԱԴ-2 (ՃՄ-2) նախատեսված է ինքնօգնությանն փոխօգնությանհամար: Պարունակում է հակառադիացիոն,հակաքիմիական ս հակամանրէաբանականհաբեր ն ներարկիչ, որը լցված է պրոմեդոլով: 3.Անհատական վիրակապականծրարը իրենցից ներկայացնում է մանրէազերծվածբինտ երկու տամպոններով ն ամրակով -

(նկ.37):

Նկ. 36. Հատուկ պաշտպանականմիջոցներ այպաշտպանական թեթն կոստյում, բ) պաշտպանականկոմբինիզոն, 1. կնգուղավոր շապիկ, 2.գուլպաներով տաբատ, 3.երկմատանի ձեռնոցներ,4.ենթասաղավարտ,5 կոստյումըպահելու պայուսակ

Հատուկ պաշտպանականհագուստ չլինելու դեպքում կարելի

է օգտագործել մաշկը պաշտպանելու ձեռքի տակ եղած միջոց-

ներ:

Անհատական հակաքիմիական ծրարում (նկ. 37) գտնվում է սրվակ դեգազացնող լուծույթով սրվակ, չորս բամբակ-թանզիվային խծուծներ, որի միջոցով վարակազերծվում է մաշկը, հագուստները, իրերը: Այս լուծույթը օգտագործվում է ինչպես մարՆկ. 37, Անհատական տական թունավոր նյութերի, 6հակաքիմական (ԱՀԾ կաքիմականծրար (ԱՀԾ) ծրար այնպես էլ մանրէաբանականմիջոցների կիրառման դեպքում: Սկզբում չոր թանզիվով վերցվում են թույնի կաթիլները մաշկի, հագուստների վրայից, իսկ հետո բամբակը կամ թանզիվը թրջում են սրվակի լուծույթով ն 3-4 րոպե տնողությամբ շփում մարմնի այն հատվածները, որտեղից վերցվել են թույնի կաթիլները:Այդ հեղուկով մաքրում են նրան: ԹՆ-ի կաթիլները մարմնի բաց մասերի վրա ընկնելիս, մաշկի այդ մասը մշակում են անհատական հակաքիմիականծրարի մեջ գտնվող հեղուկով առաջնորդվելով նրան կից հրահանգով: Մարմնի բաց մասերը ռադիոակտիվ նյութերով կեղտոտվելիս, դրանք լվանում են ջրով կամ սրբում են բամբակե կամ թանզիվի

տամպոնով, որը պետք է առատորեն թրջված լինի ջրով կամ անհատական հակաքիմիականծրարի հեղուկով: Մասնակի սանիտարական մշակումը ավարտում են լրիվ սանիտարական մշակումով, որն անց են կացնում ստացիոնար լվացման կետերում, որտեղ կան ցնցուղային սարքեր, ն բաղնիքներում: Դրանք աշխատում են սանիտարականթողարկմանձնով, որպեսզի սանիտարական մշակում անցնողները շարժվեն մեկ ուղղությամբ ն մշակ-

վածները

չշփվեն

չմշակվածների հետ Ախտահարման օջախում ախտահարվածներին առաջին

Ծրարի ներքին մակերեսը, որը ախտահանված է, օգտագործէ վիրակապ դնելու համար: վում ախտահանված Անհատական վիրակապական ծրարը օգտագործում են բաց վերքերը, այրվածքայինմակերեսը ծածկելու համար: Այն կարելի է օգտագործել նան որպես Ճնշող կապ: ԱԴ-2 դեղարկղումտեղադրված են հակացավային,ՖՕՍ նյութերով թունավորման,հակամանրէայինն ռադիոպաշտպանիչ դեղամիջոցներ, որոնք կանխում են զանգվածայինօջախում վնասակար ազդակների ներգործությունը մարդու օրգանիզմի վրա (նկ. 39):

բուժօգնություն ցույց

տալու համար անհրաժեշտ է ունենալ անհատական վիրակապական ծրար (նկ.38): Ծրարը կարող է լինել մեկ կամ երկու բարձիՆկ.38. Անհատական վիրակապականծրար Կով: Առաջնային վիրա1.բինտի ծայրը, 2.բամբակ-թանզիվային կապ դրվում է վերքեբարծիկներ, 3.գունավոր թելեր, 4. շարժական բարծիկ- 5.բինտ, 6.բինտի րին, այրվածքներին, ներթափանմանրէների փաթոց ցումը կանխելու, ն բաց կոտրվածքներին կամ որպես Ճնշող կապ արյունահոսությունների դեպքում: Այն բաղկացած է 7մ երակարություն Ա 10սմ լայնություն ունեցող բինտից, երկու բամբակ-թանզիվայինբարձիկներից: Բարձիկներիցմեկը անշարժ կարված է բինտի ծայրին, իսկ մյուս բարձիկը կարելի է տեղաշարժել բինտի երկարությամբ: Բինտը ն բարձիկներըփաթաթվածվիճակում գտնվում են հերմետիկ փակված ցելոֆանե կամ ռետինապատ ծրարի մեջ: Ծրարի մեջ կա նան բուլավկա: Ծրարի վրա գրված է օգտագործման կարգը: |

:

Նկ. 39. Անհատականդեղարկղ (ԱԴ-2)

Ներարկիչ պարկուճում տեղադրված է ցավազրկող նյութ (պրոմեդոլ): Ցավազրկող նյութի ներարկումը կատարվում է այրվածքների, վերքերի, կոտրվածքների ժամանակ: Ներարկումից հետո պարկուճը ամրացնումեն հագուստին: Կարմիր սրվակում տեղադրված են 6 հաբ տարեն: Այն հանդիսանում է ՖՕՍ (ֆոսֆորօրգանականնյութեր) նյութերի հակաթույն:

սրվակում գտնվում է սուլֆոդեմիտոքսին, որն օգտագործում են մարսողականհամակարգիֆունկցիոնալխանգարումների ժամանակ: Վարդագույն սրվակում գտնվում է ցիստամին հաբը, որը ռադիոպաշտպանականդեղամիջոց է հանդիսանում: Ընդունում են 6 հաբ, 5 ժամ հետո նս 5 հաբ: Երկու անգույն սրվակներում գտնվում Է հակաբակտերիալ քլորտետրացիկլին դեղամիջոցը: Ընդունում են 5 հաբ, 6 ժամ անց Մեծ

նս 5

հաբ:

Երկնագույն սրվակում գտնվում Է էտապերազին դեղամիջոցը, որը հանդիսանում է հակափսխումային դեղամիջոց: Այն ընդունում են գանգի վնասվածքների,ճառագայթայինախտահարումների ժամանակ: Նախատեսված է ինքնօգնություն ն այրվածքներով տուժածներին փոխօգնություն ցույց տալու, ինչպես նան քիմիական թունավոր նյութերի, կենսաբանական միջոցների ն իոնիզացնող ճառագայթմանհամար: Քաղաքացիականպաշտպանությանպաշտպանական կառույցները:Կոլեկտիվ պաշտպանականմիջոցները Բնակչության պատսպարումըպաշտպանական կառույցներում

Խորհրդային Միության գոյության տարիներին Հայաստանում գծով կային կարգ ունեցող քաղաքներ` Երնանը, Գյումրին, Վանաձորըն Հրազդանը,որտեղ ն կառուցվել են ըստ ամրության տարբեր դասի ապաստարաններ: Երնանում կառուցված համարյա բոլոր ապաստարանները (օբյեկտներում գտնվող) պատկանում են |է դասի Լ4Ճ8:Փ Հ 3 ՔՊ կգ/սմ2): Ներկայումս հանրապետությունում այլես չկան գծով կարգ ունեցող քաղաքներ: Կառավարության որոշմամբ ապաստարաններ կարող են կառուցվել այն օբյեկտների բանվոր-օառայողներիհամար, որոնք ունեն վճռական դեր երկրի ռազմա-տնտեսականպոտենցիալի

համար: Այդ օբյեկտների ցանկը որոշվում է կառավարության ի/ կողմից շատ լուրջ քննարկումներիցհետո ն այն էլ միայն 1 կգ/սմ): Պատճառն (ՃՔՓ այն է, որ կարգի ապաստարան ինչպես անմիջական հարնանները, այնպես էլ Հայաստանի Հանրապետությունը,չունի միջուկային հարվածի անմիջական սպառնալիքը, համարյա բացառվումէ, իսկ սովորականզենքից պաշտլրիվ ապահովումէ: պանվելու համար Բ/ դասի ապաստարանը Հայաստանի Հանրապետությանկառավարության1998 թվի Խ90 որոշումով սեփականացվածբոլոր օբյեկտներում գտնվող նախկինում կառուցված ապաստարաններըպարտադիր ձնով Հ

պահպանվումեն: Կառավարությանորոշմամբ Արցախումն Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում պետք է կառուցվեն թաքստոցներ, որը մեծապես կօգնի այնտեղ գտնվող բնակչությանպաշտպանությաեն լինել նը հակառակորդիհարձակմանդեպքում: Դրանք կարող թաքստոցներն պարզագույնթաքստոցներ: հակառադիացիոն հիմնականեղանակը համարԲնակչությանպաշտպանական կառույցներում: վում Է նրանց պատսպարումըպաշտպանական Բնակչության պատսպարումըիրականացվումԷ վերգետնյա, ստորգետնյա հատուկ շինություններում,ապաստարաններում, մետրոպոլիտենումն բնակելի ֆոնդի տարածքթաքստոցներում, ներում (նկ.40): Բնակչությանպատսպարումըիրականացվումէ մասին տեղեկացմանհամապաբնակչությանըպաշտպանության տասխանազդանշաններով:

ՔՊ

Մ»

՛

Նկ.

40.

Ներկառուցվածն առանձին կառուցված ապաստարաններ

Պատսպարմանժամանակամիջոցը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազորված մարմինը: Բնակչությանպատսպարումն իրականացնում են պետական կառավարմանն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները, ձեռնարկությունները, հիմնարկները,կազմակերպությունները: Իրենց նշանակմամբն պաշտոնականհատկությամբՔՊ կառույցները բաժանվում են ապաստարանների,հակառադիացիոն թաքստոցներին պարզագույն թաքստոցների Բնակչությանպաշտպանական հիմնական եղանակըհամարվում է նրանցպատսպարումը պաշտպանական կառույցներում: Բնակչությանպատսպարումը իրականացվում է վերգետնյա, ստորգետնյա հատուկ շինություններում, ապաստարաններում, թաքստոցներում, մետրոպոլիտենումն բնակելի ֆոնդի տարածքներում (նկ. 40): Բնակչությանպատսպարումը իրականացվումէ բնակչությանըպաշտպանությանմասին տեղեկացման համապատասխան ազդանշաններով: Պատսպարմանժամանակամիջոցըորոշում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազորված մարմինը: Բնակչությանպատսպարումն իրականացնումեն պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները, ձեռնարկությունները, հիմնարկները,կազմակերպությունները: Իրենց նշանակմամբն պաշտոնականհատկությամբ ՔՊ կառույցները բաժանվում են ապաստարանների, հակառադիացիոն

թաքստոցներին պարզագույն թաքստոցների(նկ. 41):

ԱՏՆ

ՀԱՆՐԱ

Ը"

Թոցք

27 2.17...

'

/

ամ

«27277222

-ծ--

Նկ.

41.

Ապաստարանի հիմնականն օժանդակշինությունները

Ապաստարաններեն կոչվում այն կառույցները, որոնք ապահովում են բնակչությանպաշտպանությանըբոլոր տեսակի շենքերի բնակիչների կողմից վարձ երի վճարման գումարներից ն երկրորդականվճարմանմիջոցներից: Ապաստարանները դասակարգվում են՝ ըստ պաշտպանականհատկության լինում են չորս դասի: ըստ տարողությանլինում են փոքր` 150-600, մեծ 2000 ն ավելի մարդկանցհամար նախատեսված: ըստ տեղադրման լինում են նկուղային հարկերում տեղադրված ն առանձին տեղադրված: ըստ զտիչ-օդափոխիչ սարքի ապահովման լինում են գործարանային տիպի Կն (պատրաստված ձեռքի տակ եղած նյութից) պարզագույնտիպի: Ըստ կառուցման ժամկետի լինում են վաղօրոք, դեռնս խաղաղ տարիներին կառուցված ն արագընթացմեթոդով կառուցված (կառուցվում են հակառակորդի հարձակման վտանգիկամ այլ անհրաժեշտ դեպքերում): -`

-

-

-

-

Ապաստարաններիններկայացվողպահանջները Ապաստարանները չպետք է կառուցվեն նավթամբարների մագիստրալ գազամուղներին ջրատարների մոտ, ինչպես նան հեղեղման ենթակա վայրերում: Հիմնական սենյակները պիտի ունենան ոչ պակաս երկու մետր բարձրություն, հատակը պիտի 20 սմ բարձր լինի ստորգետնյա ջրերի մակարդակից: Մուտքերն ու ելքերը պետք է ունենան պաշտպանական կարճ աստիճաններ, իսկ մուտքերի քանդման դեպքում ունենան վթարայինելք մարդկանցդուրս գալու համար: Ապաստարաններնախագծելիսպետք է հաշվի առնել նրանց օգտագործումըխաղաղ տարիներինորպես հրաձգարան, խաղասենյակներ, քաղաքացիական պաշտպանության ուսումնական |

պիտի լինի սանիտարահիգենիկ որոշաԱպաստարաններում կի պայմաններ, այն է` օդը պիտի պարունակի ածխաթթվային

Ապաստարանիկառուցվածքը: Ապաստարանիշենքն ունի հիմնական ն օժանդակհատվածներ:

Հիմնականը դա սենյակներ են պատսպարվողների համար ն նախասրահ (տամբուր): Օժանդակ հատվածի մեջ են մտնում զտիչ-օդափոխող սարքերի, սանիտարականհանգույցների, չոր մթերքներ պահելու, դիզելային էլեկտրոկայանի համար նախատեսվածհամճգույցները: Յուրաքանչյուր պատսպարվողի համար նախատեսված է 0.502 մակերես,իսկ ներքին ծավալը 1.5մ2: Սենյակները կահավորվում են երկհարկանի նստարաններով` ներքնինը` նստելու, իսկ վերնինը պառկե լու համար: Սանիտարականհանգույցում նախատեսվում է առանձին զուգարան տղամարդկանց ն կանանց համար առանձին ն լվացարան: Ապաստարանի մուտքերը ունեն մետաղյա դռներ, երիզված ռետինե ժապավենով, որն ապահովում է ապաստարանի հերմետիկությունը: Մուտքերի քանակը կախված է ապաստարանի տարողությունից: Այն 2-ից պակաս չպետք է լինի, որոնք պիտի տեղադրված լինեն ապաստարանի հակադիր մասերում: Դռները բացվում են ըստ տարհանման ընթացքի, այն է սենյակներից դեպի դուրս: Բոլոր նկուղային ապաստարաններըբացի հիմնական մուտքերից, ելքերից պիտի ունենան նան վթարային ելք-սողանցք, որը դուրս է գալիս շենքի բակի կողմը շենքի բարձրության կեսին գումարած 3մ հեռավորությամբ: Ապաստարանիտեխնոլոգիականսարքավորումները ու կյանքի ապահովման համակարգերը: Ապաստարանում հնժիներա-տեխնիկական կահավորման նպատակն է ապահովել մարդկանց կոլեկտիվ պաշտպանությունը ն պահպանել այնտեղ սանիտարահիգենիկ պայմաններ թույլատրելի սահմաններում: կազմի մեջ մտնում Ապաստարանի ինժիներա-տեխնիկական են օդափոխությունը, ջեռուցումը, ջրամատակարարումը, կոյուու կապը: ղին, էլեկտրոմատակարարումն Օդափոխությունիրականացվում է զտիչ-օդափոխիչ սարքի միջոցով: Այն աշխատում է երկու ռեժիմով: Մաքուր օդափոխություն՝երբ օդը մաքրվում է փոշուց: Զտիչ-օդափոխություն` երբ դրսի օդը մաքրվում է ռադիոակտիվ փոշուց, ԹՆ-ից, կենսաբանականմիջոցներից:

(ՇՕշ), ոչ ավելի 195 սահմանային թույլատրելին 396, ունենա հարաբերական խոնավություն ոչ ավելի 7Օ" թույլատրելի սահմանները 8046 ն ջերմաստիճանը ոչ ավելի -2392Շ թույլատրելի սահմանը Հ319-ՕՇ:

գազ

Նկ. 41. Նկուղային ապաստարան հատվածամաս, 2. զտիչ-օդափոխիչ խցիկ, 3. օդափոխիչ, 4. զտիչկլանիչներ, 5. հերմետիկ կափույրներ,6. հակափոխայինզտիչ, 7.օդընդունիչանցք, 8. վթարայինելք-սողանք, 9. հատիչ կափույր, 10. մանրախճայինալիքամարիչ, 11. գլխամուտք, 12. օդատար խողովակ 1.

լ

Նկ.

42.

Գ

Շինության փլվածքի ամրացումը

Մեկ ռեժիմից մյուսին փոխելը իրականացվում է հերմետիկ փականներիցն օդափոխիչներիմիջոցով: Լրիվ մեկուսացվածռեժիմ նախատեսվումէ խոշոր հրդեհների վայրերում գտնվող ապաստարաններիհամար, ներսի օդի ռեգե-

ներացիայով:

Արտաքին օդը ապաստարան է մղվում երկու ճանապարհով` հիմնական ն վթարային: Օդամատակարարմանն զտիչ-օդափոխիչ սարքի համակարգերըփչանալուց նե ապաստարան մտնող հարվածող ալիքից պաշտպանելու համար օդահավաքման ն արտածող խողովակներիվրա դրվում են հակապայթմանմիջուկ-

ներ:

Արտաշնչված օդը ապաստարանիցդուրս է մղվում սենյակի օդանցքի վրա դրված հակապայթեցման սարքերի կամ հավելուրդային ճնշման փականներիմիջոցով: Ջեռուցում: Ապաստարանում ջերմախոնավ պայմաններ պահպանելու համար տեղադրված են կենտրոնականջեռուցման համակարգ,որը միացած է օբյեկտի կաճ շենքի ընդհանուր ցանցին: Ապաստարանը մարդկանցովտեղավորվելուցհետո ջեռուցման համակարգըանջատվում է, որի համար ապաստարանիներսում դրված են փականներ, ներս մտնող ու դուրս եկող խողովակների վրա: Ջեռուցման համակարգըմեկ խողովակային է: Այն հորիզոնականպարագծով գետնից բարձր է 20-40սմ: ն կոյուղի: Ջրամատակարարումը Ջրամատակարարում իրականացվում է քաղաքային կամ օբյեկտի ջրմուղու ցանցից: Շենքի ներսում խողովակների վրա դրվում են փականներ: Ջրմուղու արտաքին ցանցի շարքից դուրս գալու դեպքում նախատեսվումէ խմելու ջրի վթարային պաշար՝ բակեր, որոնց դրված են դրված սանհանգույցում:Նորման խմելու համար 6լ է, իսկ սանիտարահիգիենիկ կարիքներիհամար 4լ յուրաքանչյուր պատսպարվողին հաշվարկայինողջ ժամանակիհամար (20 օր): Ապաստարանըունենում է զուգարան տղամարդկանցն կանանց համար առանձին, միացվածքաղաքային ցանցին: Կոյուղու արտաքին ցանցի շարքից դուրս գալու դեպքում կամ դեպի սանհանգույցջրի հոսքի դադարեցման ժամանակ նախատեսվում է վթարայինփոսորակ կեղտաջրերիհավաքման համար,

Չոր հավաքմանհամար նանրա մաքրման հնարավորությամբ: խատեսվումէ թղթե կամ պոլիէթիլայինպարկեր կամ ծրարներ: ն կապ: Ապաստարանիէլեկտրոէլեկտրամատակարարում մատակարարումըիրականացվումէ քաղաքի կամ օբյեկտի էլեկտրական ցանցից (ենթակայանից):Անջատման դեպքում նախատեսվում է վթարայինլուսավորություն,խոշոր ապաստարաննեմիջոցով, իսկ փոքրերումտեղափոխրում դիզել-էլեկտրոկայանի ն մարտկոցների միջոցով: վող էլեկտրոլապտերների ունենա ռադիո, բարձրահեռախոս, պիտի Ապաստարանը

խոս, միացված տեղականռադիոցանցին: Ապաստարանիներսում ջեռուցման վերահսկման ու պահպանմանհամար տրվում են ջերմաչափեր,խոնավաչափ,ճնշման չափիչ: Ապաստարանըունենում է նան հավելուրդայինճնշման փական, դեղորայքովտուփ, հակահրդեհայինգույք, սանիտարական գույք, քիմիական ու ռադիացիոն սարքեր, ՔՀԶՍ, Ժկ-5Թ, Ժկ-24, անհատականմիջոցներ, հակագազեր, վթարապաշտպանական

յին գործիքներ:

Հակառադիացիոնթաքստոցներըապահովում են իոնիզավիճացիոն ճառագայթմաններգործությունից,կաթիլահեղուկային մ իջոցներից, կենսաբանական կում գտնվող թունավոր նյութերից, նան մոմիջուկային պայթման լուսային ճառագայթումից,ինչպես հատիկ գտնվող քանդվող շենքերի բեկորներիցպաշտպանվելու մար:

աստիճանից ելնելով հակաՌադիոակտիվպաշտպանության ռադիացիոնթաքստոցները բաժանվում են 2 խմբի, առաջին` երբ 50 200: Ճշ. » 200-ից, երկրորդը` երբ Ճօօ ՀՌԹ-ը կարող են կառուցվածլինեն դեռես խաղաղ տարիներին, այնպես էլ պատերազմի կամ այլ արտակարգ իրավիճակներում հարմարացնելով շենքերի նկուղային կամ ցոկոլային հարկերը կամ կառուցելով արագ մեթոդով ձեռքի տակ եղած երկաթբետոնյակոնստրուկցիաներից: Պարզագույնթաքստոցներընախատեսվածեն բնակչությանը զանգվածայինձնով պաշտպանելսահմանափակժամանակամիջոցում (նկ.43): Հ

Նկ.

43.

Հակաճառագայթայինթաքստոցներ

Նրանք ապահովում են հարվածող ալիքի, մոտիկ գտնվող քանդվող շենքերի բեկորներից, լուսային ճառագայթումից, ներթափանցողռադիացիայից,տեղանքի ռադիոակտիվ վարակումից: Թունավոր նյութերից պաշտպանվելու համար օգտագործում են հակագազ: Պարզագույնթաքստոցներիշարքին դասվում են գետնաճեղքերը նախատեսված20-60 մարդու համար, գետնատները մինչն 40 մարդու համար, սրահները, նկուղները, թունելները, հանքահորերը ն ստորգետնյաայլ կառույցները: --

Թ:

Նկ.

45.

տարրերից երկաթբետոնե

Թաքստոց

ՑԵՀ

Տարա

պր աԱ

ա

ապական

Աա Հաա»

«2.

նաւ ո

«ւ.

բ»

ԱՐ

Ս ՀՈՐՆ:

նազ

Գնա խուու

համար

ԱԱ

,

ւ

«2

աալ... չա

դմա

բալ.

ՅԼ

Նկ. 46. Գետնաճեղք կարճատնթաքստոցիհամար 3. 1.Գտենի մակարդակը.2. գերաններիշարվածք, պահանգ, 6. հենակ, 5. «հագուստ», 4. իրահավաք փոսորակ, Տախտակե 7. տրորվածկավ

մնալու վարքի կանոնները:Ապաստարան Ապաստարանում

Ծածկվածճեղք

Նկ. 44. Պարզագույնթաքստոց

հոտ արձակող կամ չի կարելի տանել մեծ ծավալի իրեր, սուր տանել ընտանիկենդաարագ բռնկվող նյութեր: Չի կարելի ծխել,

Լջէ

ս վնօ մցմոոմ3ս 6վ-,Փ-Ք2 '0ւս(ժսիոգսոլ վզի :դոջվտոոորմզծ Անօ 'վզվ) 6վ-5282-0/ "ԵԵ «սժժոո|օտ9շջ Ղչդվը 6վ-լ վհոդւսմոթ Ղշդվը 6վղտտողվ Ադոս8 6վ-ը շշ մնոտոռսո ` Մտզիո: ոո ՀԱմօմոժ դվճմզդ ուսոմզը վցտմոտոոող :իսոոոոոիԵ օոտիդոթո -տշոիր դոթիսմօցմոմմտզը լ, 6վոզմզդոը վռտզե 1 ուսիտմոիո մուոը դվժտտմո 'մզինզփ հվտզըմզվվռոս 6վմզբնսդ վոմզդ Ղ վոմն լ բւսցտվբ իսվնոսծդոոոլցտզեմստո ԱՅՂԳ:ԱդոԹսդվշ դտհոտդըվվ մսխժ Ամս 'Հզ դվրոմոժի ( ըւսիծւսստղըւսմզդդոմոտտոռիոտ տոսը ղ ժզ օտիդոո -տՀշոփ 6վմս)սմ որո վտոԾժ:Սզդմվնոծվոզդվտղն ի ուսիոզտող|ոց :ժտոսը լ գ ըրսիոզտոոլոց դող դվմզցեաՆ Ղ մզդդոողուիՂօոզո դոսնմոը 002 'տոսբողվոդ դզըուս դմզժտոսըվցոմտտոտող 'Ամզծո|դոթոսոխսփունօոմտ :ԱմզդճրսԵդովգտո ռվրոլզեվն դոտկոդոհտՀչո ռզ ըսի -կգ ՛"մմզդդտրողոմտդղ)| 'դոբլզեմոմծ-Ժտոսը -մոոտվ հոնդոքԾ :մմզտզկ դտրմտիոտղզն -ոոլոդ 'Ամզնզտ «սմոդբ 6դոկնմոր դզ ըոսդտը ծզը վցտհոդրվ» հոնդոքօ Ղ դոտհոդրվվռզուս մմզդդոտմոտոտող :ուղսԹՕւսդվշ :Ադոոշդջ դվրոսծ (գիռ չ/Եդյ.1 ըոսմնտբվն վեմոոհնմ-ջ 'Ադոորշդջդվրոհւսծզիտ,/ԵՌշ4 ըուսմնտովնվեմոդ նմ-ջ 'Ադտըշդջդվրողսծ1զիոչ/Եհջ4 ըյսմնոոովն վԵմոի նմ-2 «Ադոըշդջդվրողւսծյզիտ,/ծհջ | ըւսմնոոբվն վեմոոհռվ-լ ` ցորղտզվ Արւսեմողտոռն որո տոց :ԱդորՀդջ դվրոուսծյզիո վնօ 'ցվժվյտ նսօ դոոթոսկտոով 'Առսթոսդտով դողոռոո -տիմով ըղսմնորվն' ոզիոճռվդժ դվորո մսղմոհոդղբոո վդոտմոտոտող -տշո 1 Ծվմզդդւսթոսկտտվ :իսմզդըւսմսիոժմոո դոթյսոխփոնօոմտյվՓռզ ցոիիսվոփոՂ մմզդցոմտոտոոհող :տոշ 6սնմոմ 099 - օզը բզմսիոնզտ 4 նսմոողՀսնմոոբ09-09 | ցվծվը Ղղմսիտնզտի նսմո սնմոոը 09 լ ԴՀդվը մմսփ -

ԵԼ

-ոմվռրը :Յսմօո|ոդ դզ ուսիճսօտհ մրոոռտըօզը մս 'Վ դոտդտոռրբվ 'վմկոդռտոտք տոմ մրւսեմոտկտոռն վմզդդոմոտոտող :ցոԹ ստով դոհկոդոտոտչՀչոհ 'դոթյսօ -ոտիիսվոտոողվմզդըւսմսիոժմոո դոթրսոնփոնօոմտաժ 'դոոթղսնսմոտ ։վնղտ վհտդտրոք տոմ ոսիծմողտոռն զ Հգսմս '6վմզդդսօմսԵ մողտոռդի մսնմ ԱռւսթԹուսդոտիոտՀոխռ վմղղզծնսմովոտոլոտ դվոոօտիեդտե ցռոթոսչկոդմ դղզ քասիսկտոտ (չո) մմզդդոմոտոտիող :Ամզժնզջդոմոտոտիոո 'Ամզդտստոժ -ոժ դոսետեմոտ 'մմզդ 'Ամմզցդոմոտոժոժ դվրոժրոծտսոջողով իզդդւսԹթիսդ -ցտմոտտոտոտդզ դմզդուսթոսդվՀնող :ըւսիիսկոտոռտ -տհտՀչտհ ծդողնմոբ իվժոօզը հոդորոքովը նզտմս 'դզ դմզց -Քրսոող դրռ դումն ԱմզդծսծվըդոթուսդոոտՀչոթռիվտկզնդ -

-

-

-

-

մզդծսծվըդոթսդոտՀո

իվտկզս

-

-

-

--

-

Ամզդդտմոտոտոտդոթոսնսմոտ տոց դզ ըւսիծեմտղտոտն ոո ուսմզղմով դվրոնսդդ վմզժդզՀդմովտործտմ դզ նսմոդ մմզդդտմոտոտոդ դվօդոստ 1դվ օտիճտաստղ նսիծսսող 6վմզոռը ։Ազդդոմոտոռտտոո վիսժտիով ռզ ըսջնզտո ուսժոզն ցոտթստՀղք տ(լդստզմժժտկմզ

:իսօԵ դոթոսդվտզոմզվ Ղ դոտթոսկտովցողոդոոտՀոթ մղդըստ -ոլող| 1 Ղ Ամզդչսասո| ոող մզմժ6դո 1զ6ոմ 'Ամմզդովճկւսմտոցսդկ նսմի 'Ամզդկոլզո 1զոսփողօ "Ամզմմտո1զնդոժ 4 բսիյզեմո ԱռւսՑոուսկզըսմնվվ լս ծնս )զիսկոհոր :դռ Ղ մրւսմ դդղսթոսդվտզըմզվ վմժօտիճսստհ -սիոտմժմոո դորժրոհոտկով 'մմզդասն ղվտզոըմղվ'ԱՅ1զդվրոմողժի'Սմ -ղմտսը Ամզդդւսթոսկտով դտհկոդտիոտՀորվմզմմոտ դվօդոօո տմդ |լ ոզիոդրո'վճոսօտկ ծնս ոզիո:ջդվ:/զիսպոոտ | Ժտզ, :քսոմզդ վժռզչ Ա-լյլ դով "սո յզո վԺմոո չվոլսփոոնօչվտԵ Ա-լ|'ուսմզժտ-սը Ա-լ (վեսվ շ ԱմտսԹդոժոմտսըդ տզղդոտհովոր6 "տզմ -ոո զ դրո 'ղոնօ դորմոիողզն վո՛ս Ա-Քյլ)» 'Ադցոտմոտոոորղ :մզդ6սծ -վը ռտղտտովդո դողոդոհտՀչոթ '"մզժնոտոոփ դողողօդտ 'Հվզտ:յս տիմօ 2 վցդՔմզիվտվո տզվ մվ ովլզդհզը դոմոտոտիոռ նսիմոտոտոփֆ մռսոդոժոմասք :մզնող| տսհընո 1ոնդոլ 'մզդվդ

Եթե ապաստարանը աշխատում է մաքուր օդափոխության ռեժիմով, կատարվում է օդի բաղադրության պահանջվող փոփոխություն, օդի մաքրում փոշուց, ավելորդ ջերմության հեռացում: Որոշակի նորմաների համապատասխան ֆիլտրաօդափոխության սարքերով աշխատելիս օդի մաքրում Է կատարվում բակտերիալ միջոցներից, փոշուց, թունավոր նյութերից: Մեկ մարդուն, մեկ ժամում մղվում է 7-20 մ3 օդ, եթե ապաստարանըաշխատում է մաքուր օդափոխությանռեժիմով, իսկ եթե աշխատում է ֆիլտրաօդափոխությանռեժիմով 2-8 մ:1 ժամում: Ապաստարանի էլեկտրամատակարարումկատարվում Է արտաքին էլեկտրամատակարարման ցանցից կամ պաշտպանված դիզելային էլեկտրակայանից: էլեկտրամատակարարմանընդհատման դեպքում ապաստարաններում կարելի է օգտագործել մարտկոցայինլապտերներ,մոմեր: Անհրաժեշտ է, որ ռադիոբարձրախոսըմիացված լինի տեղական ն քաղաքային ռադիոհաղորդումներիցանցին ն լինի հեռախոսային կապ ՔՊ ղեկավարմանկետի հետ: Ապաստարանում ջրամատակարարումը իրականացվում Է քաղաքային ն օբյեկտային ջրամատակարարման համակարգից, սակայն անհրաժեշտ է ունենալ լրացուցիչ ջրի պաշար համապատասխան տարաներում:6 լիտր խմելու ջրի պաշար յուրաքանչյուր մարդու համար նան 4 լիտր սանիտարահիգիենիկնպատակի

համար:

Սանհանգույցը ստեղծվում է կանանց ն տղամարդկանցհամար առանձին ն միացվում է քաղաքի Կ օբյեկտի համակարգին: Պետք է ունենալ տարաներ թափոնների համար: Ապաստարանը ջեռուցվում է ջերմակենտրոնից, ջերմությունը միացնելու կամ անջատելուհամար խողովակներիվրա դրվում են փականներ: Ապաստարաններում տեղադրվում են երկհարկանի նստարաններ. ներքնի մասը մարդկանց նստելու համար, որոնց բարձրությունը պետք է լինի 0,45 մետր. նստարանների վերնի մասը նախատեսվածէ պառկելու համար: Ապաստարանի ընդհանուր տարածության2096-ի չափով նախատեսվում է պառկելու համար: Ապաստարանում անհրաժեշտ է ունենալ ճառագայթայինն քիմիական հետախուզական սարքեր, պաշտպանական հա142

գուստներ, սննդի պաշար, ապաստարանիանձնագիր, հատակավիճակի գիծ, մատյան, որտեղ պետք է գրանցվեն ապաստարանի ստուգմանարդյունքները: Քաղաքներում կառուցվող ապաստարաններըկրկնակի նշանակություն ունեն, խաղաղ ժամանակ տնտեսության տարբեր նպատակների համար, իսկ անհրաժեշտության դեպքում մարդկանց հուսալի պաշտպանություն ապահովելու համար: Ներկայումս ժամանակակից պահանջն է, որ տնտեսության բոլոր օբյեկտները, աշխատողների թվից ելնելով, ապահովված լինեն ապաստարաններով: Ապաստարանների վիճակի ստուգումը կատարվում է պարբերաբար,ամենաքիչը 3 ամիսը մեկ անգամ:

Մաշկի պաշտպանությանձեռքի տակ եղած միջոցները

Ռադիոակտիվ փոշիներից ն մանրէաբանականմիջոցներից մաշկը պահպանելու համար հաջողությամբ կարելի է օգտագործել անջրանցիկ գործվածքից թիկնոցներ,խիտ գործվածքիցկարված վերարկուներ, դահուկային ն սպորտային կոստյումներ, ինչպես նան խիտ գործվածքից կարած ինքնագործ ծածկոցներ ենթասաղավարտով: Ոտքերը պաշտպանում են սովորական ռետինե կոշիկներով, կրկնակոշիկներով: Ձեռքերը պաշտպանում են սովորական կաշվե ձեռնոցներով կամ ռետինե ձեռնոցներով: Սովորական հագուստները ծծեցվում են զանազան լուծույթներով ն օճառայուղային էմուլսիաներով: Ստուգողական հարցեր 1.

2. Յ.

Բնակչության պաշտպանության ինչպիսի՞ անհատական ն կոլեկտիվ միջոցներգիտեք: Քաղաքացիական պաշտպանության պաշտպանականկառույցները Կոլեկտիվ պաշտպանականմիջոցները

Վտանգավորգոտիներից բնակչությանտարահանման

սկզբունքները

՝

Արտակարգ իրավիճակներումե պատերազմի ժամանակ ՔՊ կարնորագույնխնդիրներիցմեկը վտանգավոր գոտիներիցբնակչության տարհանումն է: Տարհանումը իրականացվում Է արտակարգ իրավիճակների ժամանակհակառակորդիհարձակմանսպառնալիքիդեպքում: Բնակչությանտարհանումը ծրագրվում Է նախապես ՀՀ սահմանամերձ 10-15 կիլոմետրանոց գոտում գտնվող բնակավայրերից: ՀՀ ատոմային էլեկտրոկայանից 10-16 կիլոմետրանոց հնարավոր վարակման գոտուց, ջրամբարներիքիմիական ն մյուս վտանգավոր օբյեկտներինհարակիցտարածքներից: է Հանրապետության այլ տարածքներից տարհանումը կարող իրականացվել տարերային աղետների դեպքում, ինչպես նան պատերազմներիժամանակ, ելնելով ստեղծված իրավիճակից: Տարհանումը ն տարհանվող բնակչության ընդունումն ու տեղաբաշխումըկատարում են տարածքայինկառավարման,տեղական ինքնակառավարմանմարմինները: Տարհանումը անցկացվում է հնարավոր ամենակարճ ժամանակում, հիմնականումնույն մարզի տարածքում: Նախատեսվում Է բնակչությանտարհանման երկու տարբերակ՝ մասնակի ն ընդհանուր: մասնակի տարհանմանենթակա են մինչե 16 տարեկան երեխաները,երեխաներ ունեցող կանայք, հաշմանդամները ն թոշակառուները: ընդհանուր տարհանման դեպքում տարհանվում Է տվյալ գոտու ամբողջ բնակչությունը: Պատերազմի ժամանակ, կամ նրա անմիջապեսսպառնալիքի դեպքում տարհանումնիրականացվումէ ՀՀ կառավարմանորոշմամբ: Տարհանման միջոցառումների իրականացման համար օգտագործումեն պետական ն ոչ պետական ավտոտրանսպորտը ն երկաթուղային,օդային ն մյուս տրանսպորտայինմիջոցները, որոնք զբաղվածչեն ռազմամթերքիփոխադրումներով: Բնակչության որոշակի մասը տարհանվում է հետիոտն կար-

-

գով, կազմակերպված շարասյուներով` խնդիր ունենալով հնարավոր կարճ ժամանակում դուրս գալ վտանգավոր գոտուց: Տարհանման միջոցների անմիջական կազմակերպման ն իրագործման համար հանրապետությանբոլոր մարզերումն գյուղերում, ձեռնարկություններում,հիմնարկներում ն կազմակերպություններում ստեղծվում են տարհանման հանձնաժողովներ ն մշակում են տարհանման պլաններ: Տարհանման (ընդունման) միջոցառումները ժամանակին ն կազմակերպված անցկացնելու նպատակով բնակավայրերումն տնտեսության օբյեկտներում ստեղծվում են տարհանման (ընդունման) հավաքակետեր: Տարհանված բնակչության տեղավորման համար օգտագործում են մշակութայինակումբները, մարզական բազաները, ամառանոցները, հյուրանոցները, հասարակական մյուս շենքերը (անկախ սեփականությանձնից) ն տվյալ բնակավայրի բնակիչների տները: Տարհանվող բնակչությունը պետք է իր հետ վերցնի փաստաթղթերը, անհատական պաշտպանությանմիջոցները, 2-3 օրվա սննդամթերքի պաշար ն առաջին անհրաժեշտությանիրեր: Գնալուց առաջ անհարժեշտ է փակել ջրի ն գազի օորակները, հանգեցնել լույսը ն փակել բնակարանը: ՀՀ ներքին գործերի նախարարության ն ՀՀ ԱԻ մարմինները պատասխանատվություն են կրում հասարակական կարգի պահպանմանհամար: Տարհանման պլանավորմաննախնականտվյալներն են՝ Բնակչության ընդհանուր քանակը, Ճանապարհներին տրանսպորտի հնարավորությունը, Օդերնութաբանականպայմանները ն այլն: -

-

-

Ստուգողական հարցեր (հարցեր ինքնաստուգմանհամար) 1. 2.

Բնակչության գործողություններ, քաղպաշտպանության ազդանշաններով: Հակառադիացիոնպաշտպանության հիմնական ձներն ու մեթոդները:

Բնակչությունը պատրաստում է անհատական պաշտպանության միջոցներըե պատրաստվումեն տարհանման: Պատրաստ վիճակի են բերվում պաշտպանականշինությունեն բնակարանները, կազմակերպում են ները, հերմետիկացվում սննդամթերքի նջրիպաշտպանությունը: Անց են կացվում հակահրդեհային անվտանգության միջոցառումներ, լուսամուտներից հանում են վարագույրները: Տակառները, բաքերը, վաննաները լցնում են ջրով, պատրաստ վիճակի

բերվում հակահրդեհայինմիջոցները: Նավթի, բենզինի ն մյուս բռնկվող նյութերը տանից տեղափոխումեն ապահով տեղեր: Բնակչության գործողությունները «օդային տագնապ» ազդանշանով: Օդային տագնապ հայտարարվում է, երբ օդայինհարձակման վտանգ կա. օրինակ` քաղաքացինե՛ր,հայտարարվում է «օդային տագնապ»: Այդ ազդանշանի ժամանակ` ուշադրություն` խոսում է հանրապետությանքաղաքացիականպաշտպանությանշտաբը, հարկավոր է արագ հագնվել, օգնել երեխաներինհագնվելու, վերցնել անհատական պաշտպանական միջոցները, 2-3 օրվա սննդի փաստաթղթերը, փակել լուսամուտները, անջատել պաշար, փակել բնակարանը ն գնալ պաշտպանական գազը, լույսը, շինություն: 1. «Օդային տագնապի ավարտ» ազդանշանի դեպքում պատսպարվածները պարետի թույլտվությամբ դուրս են գալիս պաշտպանականկառույցներիցնգնում են տուն: 2. «Ռադիոակտիվ վտանգ» ազդանշանիդեպքում ազդարարում են բնակչությանը, թե որ ուղղությամբ է շարժվում ռադիոակտիվ ամպը, երբ է ստացվում նրա մոտենալը, ռադիացիայի ի՞նչ մակարդակներ կարելի է սպասել տվյալ վայրում: նախօրոք պաշտպանական Ազդանշանը հաղորդվում է միջոցառումներանցկացնելուհամար: 3. «Քիմիական տագնապ» ազդանշանը հաղորդվում է, երբ կա քիմիականկամ կենսաբանականզենքի հարձակմանվտանգ: Անմիջապես պետք է հագնել հակագազ, ռեսպիրատոր:դիմակ ն մաշկի պաշտպանությանմիջոցներ: ՔՊ ազդանշանները տեղերում ընդօրինակում են հաճախ խփելով հնչունակ առարկաների վրա (ռելսի կտորներ, գոնգ, բուֆեր նայլն): ՔՊ ուսուցման կազմակերպումըիրականացվում է ուսումնական հաստատություններում, բնակչության աշխատանքի ն ապրելու վայրերում սահմանվածկարգով: Ուսուցումը կազմակերպվումէ հինգ կատեգորիաներով.

Բնակչության հակաքիմիականպաշտպանությանձներն

Յ.

ու

մեթոդները:

7.

Բնակչութան հակաբակտերիական պաշտպանության ձներն ու մեթոդները: Արտակարգ իրավիճակների ռիսկի գնահատումը: Հավանական վտանգի կամ ռիսկի հայեցակարգ: Քաղաքացիական պաշտպանությանպաշտպանական կա-

8.

Կոլեկտիվ պաշտպանական միջոցները:

4. 5.

6.

ռույցները:

Բնակչությանգործողություններըքաղպաշտպանության

ազդանշաններով

ՔՊ

ազդանշանները հաղորդվում են շտաբերի կողմից կապի միջոցներով: Թշնամու հարձակման վտանգի ժամանակ հանրապետությունում կարող է հայտարարվելընդհանուր պատրաստականություն: Այդ դեպքում միացվում են շչակները: Դա նշանակում Է «Լսեցե՛ք բոլորդ», որից հետո տներում, ձեռնարկություններումե ուսումնական հաստատություններում միացնում են բարձրախոսները, ռադիոընդունիչները ն հեռուստացույցները հետագա հաղորդումները լսելու համար: ՔՊ կազմավորումները ապահովվում են անհրաժեշտ ամեն ինչով ն պատրաստվում են փրկարարական աշխատանքներ բոլոր

իրականացնելու:

են

1.

2.

Յ.

4.

Ղեկավար հրամանատարականկազմը, սովորում են 35ժամյա ծրագրով, ՔՊ կուրսերում: Կազմավորումների անձնակազմը սովորում է 15-ժամյա ծրագրով, հատուկ տակտիկական ուսուցում: Պարապմունքները անց են կացնում հատուկ կազմավորումների հրամանատարներըկամ ծառայություններիպետերը: Աշխատող բնակչությունը սովորում Է 12-ժամյա ծրագրով, իրենց օբյեկտներում: Պարապմունքները անց են կացնում հատուկ պատրաստված ղեկավարները: Չաշխատող բնակչությունը սովորում է ինքնուրույն. դա պետք է իմանա ամեն ոք սովորելով հատուկ հրահանգ-

Հակառադիացիոնպաշտպանությանհիմնական ձներն ու մեթոդները 1. 2. Յ. 4.

5.

7.

8. 9.

10.

գրքույկով:

Սովորողները: Ա-րդ դասարանում սովորում են 6-ժամյա ծրագրով, պարապմունքներն անց են կացնում իրենց դասատուները: /-րդ դասարանում սովորում են 8-Ժամյա ծրագրով, պարապմունքները անց են կացնում դասղեկները կամ ֆիզկուլտուրայի դասատուները: ՈԼ-Ե«-րդ դասարանում ն միջին ուսումնական հաստատություններում 18--Ժամյա ծրագրով: Պարապմունքներըանց են կացնում զինղեկները: Բուհում անցնում են 48-Ժամյա ծրագրով: Դասապարապմունքները անց են կացնում հաստիքային դասախոսները: 5.

6.

Ժամանակին հայտնաբերել

վտանգ:

Ա

Գնահատել ռադիացիոն իրադրությունը կազմակերպել ճարդկանցապրելակերպը: Կազմակերպելռադիացիոնկորուստների իջեցումը: Կազմակերպելն անց կացնել դոզիմետրական ստուգում: Բնակչությանն ապահովել պաշտպանական շինություններով, անհատականպաշտպանականմիջոցներով: Կազ148

Բնակչության հակաքիմիականպաշտպանության ձներն ու մեթոդները 1. 2. Յ. 4.

5.

ազդարարել ռադիոակտիվ ն

մակերպել ն ապահովել կենդանիների, բույսերի, սննդամթերքի Ա ջրի պաշտպանությունը ռադիոակտիվ վարակումից: Կազմակերպել ռադիոակտիվվարակման անընդհատ վերահսկում: Կազմակերպել ն անցկացնել ապաակտիվացում, վերացնել ռադիոակտիվ վարակմանհետնանքները: Կազմակերպել բնակչության տարհանումը վտանգավոր սողանքներից: Պատրաստ վիճակում պահել դոզիմետրականսարքերը: ՔՊ կազմավորումները պետք Է միշտ լինեն փրկարարական ն այ անհետաձգելի վթարավերականգմանաշխատանքներ կատարելու համար:

6. 7. 8.

Բնակչությանն ապահովել անհատական պաշտպանությանմիջոցներով: Ժամանակին հայտնաբերել քիմիական վարակումը ն ազդարարել«քիմիականտագնապ» ազդանշանը: Որոշել քիմիական վարակման օջախի սահմանները ն կազմակերպելգազազերծմանաշխատանքները: Կազմակերպել ն անցկացնել բնակչության քիմիական ստուգում: Քիմիական վարակումից պաշտպանելու համար օգտագործել կոլեկտիվ ե անհատական պաշտպանականմիջոց-

կերը: Կազմակերպել բնակչության տարհանումը վարակված տեղանքներից: Տուժածներին հագցնում են հակագազ ն ներարկում հակաթույն ն օգտագոծում են հատուկ ամպուլա: Կազմակերպել ն անցկացնել մարդկանց սանիտարական մշակում ն կենդանիներիանասնաբուժականմշակումը:

1. 2.

Յ.

4.

Կազմակերպել կերպել հետազոտությու զոտություն ն լաբորատոր

ներ:

ստուգում

-

Եթե հայտնաբերվում Է բակտերիոլոգիական վարակում, անմիջապես հայտարարվում է կարանտին ն անց են կացվում հակաէպիդեմիոլոգիական միջոցառումներ: Բնակչությանըներարկում են հատուկ սիճուկներ, վարակը վերացնելու համար: Կազմակերպելն անցկացնել ախտահանում: Արտակարգիրավիճակներիռիսկի գնահատումը: Հավանականվտանգի կամ ռիսկի հայեցակարգ

Անվտանգությանհասկացությունըդա առանձին անձանց, հասարակության ն շրջակա միջավայրի պաշտպանությունն է չափազանց մեծ վտանգից: Վտանգ տերմինի տակ հասկացվում է ցանկացած գոտում ազդեցության տակ կարող է տեղի ունենալ կամ արդեն տեղի է ունեցել մարդու առողջության կամ շրջակա միջավայրի բնական վիճակի շեղում միջին վիճակագրական ցուցանիշներից: Ընդհանուրառմամբ գոյություն ունեն անվտանգությանը սպառնացող 4 հիմնականգործոններ 1. Պատերազմական 2. Տնտեսական 3. Սոցիալական 4. էկոլոգիական(բնապահպանական): Այս սպառնալիքների կանխումը պահանջում Է կանխարգելիչ գործողություններ, որոնց ռազմավարությունը նախատեսում է հետնյալ միջոցառումները` 1. Սպատակներիհիմնավորում: 2. Ռիսկի կամ հավանականվտանգի գնահատական: 3. Համճապատասխանպրոցեսների դիտարկում ն նրանց դերի գնահատում:

Կանխարգելիչ միջոցառումների մշակում հաշվի առնելով գիտատեխնիկական հնարավորությունները,սոցիալական գործոնները ն գոյություն ունեցող միջազգային համաձայնագրերը: 5. Միջոցառումների արդյունավետության գնահատումը: Հավանական վտանգավոր օբյեկտների վտանգի գնահատման համար քայլերի հերթականություննէ. 1. Պոտենցիալ վտանգի փաստագրում: 2. Վտանգի աստիճանի որոշում ըստ հիմնական հատկանիշների: Յ. Շինարարական կոնստրուկցիաների հնարավոր ն մաքսիմալ բեռնվածությանորոշումը, հաշվի առնելով ամենաթույլ օղակների քանդումը (օրինակ պաշտպանական կառույցները, որտեղ հաշված է հնարավոր բեռնվածությունը, վտանգը): 4. Հետնանքների գնահատականը, դրանք լինում են տնտեսական, բարոյահոգեբանականն հետնանքներ մարդկային կորուստների ձեով: Համաշխարհայինառումով աղետները գնահատվում են տնտեսական կորուստի ձնով (մարդկային զոհերը նս տնտեսական կորուստ է, օրինակ` Մպիտակի երկրաշարժի կորուստը կազմեց 17 միլիարդդոլար): 5. Արտակարգ իրավիճակների զարգացման սցեՕրինակ` եթե նարների հավանականության գնահատում: Դիլիջանում աշխատի 60կմ սողանք, ի՛նչ տեղի կունենա, կվնասի երկաթգիծը, ավտոճանապարհը, կփակի գետի հունը, ջրով կծածկվենՀաղարծինգյուղի տները ն կսկսվի սելավ: 6. Հավանական վտանգի ն ռիսկի գնահատականը մարդկանց ն շրջակա միջավայրի համար: «Ռիսկ» բառը հայերենում նշանակում է «հավանական վտանգ»: Ռիսկի գործոնը ներկայումս մեծ կիրառությունունի տարբեր ոլորտներում` տեխնոլոգիական,ատոմակայանների, ջրամբարների ն այլն: Օրինակ` Հայաստանում կառուցվել են 80-ից ավելի 4.

Բնակչությանհակաբակտերիական պաշտպանության ձներն ու մեթոդները

տարբեր

ջրամբարներ,սակայն Եղվարդիջրամբարը չունի ռիսկի գնահա-

տականը:

«Ռիսկ» տերմինըունի մի շարք նշանակություններ՝ տեխնոլոգիական, տնտեսականն մնացած բոլոր ոլորտներին վերաբերվող ռիսկերը: Ռիսկը կարող է լինել անձնականն հասարակական: Ռիսկը համարվում է անձնական, երբ հաշվարկվածռիսկի արժեքը հարաբերվում է ռիսկի դիմող անձին սպառնացողվտանգի միջինացված արժեքին: Այլ կերպ ասած, ռիսկը դա կորուստներնեն, մարդկային զոհերի ն վիրավորներիքանակով արտահայտված ն ուղղակի նյութականկորուստը,ինչպես նան տնտեսականգործունեության բնականոնընթացքիխախտումը:

ռ-(ԲԾՇ)

Ծ-

աղետներիհավանականությունը Զ- տուժածների քանակը Շ- նյութականվնասի քանակը Հասարակական ռիսկի տակ հասկացվումեն այն երնույթնեորոնք խոցում են որոշակի քանակությամբ մարդկանց:Վտանրը, գի ենթարկվածորոշակի քանակությամբ մարդկանցթվի հարաբերությունը այդ տարածքում վտանգի ենթակա մարդկանց ընդհանուրթվին, ցույց է տալիս աղետի աստիճանը: Օրինակ` Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ վտանգի են ենթարկվել500000 մարդ, որից 25000-ը զոհվել են: Ռիսկի որոշման ժամանակառանձնացվումեն երեք հիմնական բաղադրիչներ, որոնցից յուրաքանչյուրը անհրաժեշտ է գնահատելառանձին: ա) վտանգի հավանականությունը՝ տարերայինկամ տեխնաին Բ) ռիսկի ենթակա տարրերի խումբը` հաշվել մարդկանց, շենքերի ն շինությունների քանակը: գ) վտանգի գոտում գտնվող տարրերի խոցելիության աստի-

ճանը:

Կա նան

«գումարայինռիսկ» հասկացողությունը, որն անհրաժեշտ է գիտենալն հաշվի առնել մի շարք գործոններ:

1.

2. 3.

4.

Կազմել հավանական տարերային աղետների ցանկը: Այս աշխատանքներըերկրագնդի մասշտաբով կատարված է, այն արված է նան Հայաստանիհամար: Տարերային աղետները բազմաթիվ են (մոտ 100), բայց դրանցից 11-ը ամեեն նահաճախակի հանդիպումՀայաստանում՝ երկրաշարժ, ջրհեղեղ, երաշտ, ցրտահարություն, սողանք, փլուզում, սելավ, ուժեղ ձյուն, ուժեղ քամի, կարկուտ ն հիդրոտեխնիկականկառույցի վրա առաջացած աղետներ: Կազմել վտանգի ենթակա հավանական օբյեկտների ն տնտեսությունների ցանկը: Կազմել տարերայինաղետներ ծնող վտանգավոր գործոնների բնութագրերը,օրինակ` միջուկային ռումբի պայթյունից առաջացածերնույթները: Հաշվել վտանգի ենթակա տարածքներիբնակչությանընդհանուր քանակը ն կազմը (տղամարդ, կին, երեխա, ծեր,

հաշմանդամ):

Հաշվարկել տարհանման ենթակա բնակչությանքանակը: Պատրաստել տարհանման համար անհրաժեշտ փոխադրական միջոցներիցուցակ (սեփականն պետական): 7. Մշակել բնակչության պատրաստմանն կենսապահովման պայմանների նորմեր (սննդամթերք,ջուր, առաջին անհրաժեշտության իրեր): Այս ամենը պրակտիկայում կիրառելու համար կատարվում են ՔՊ-ն գծով վարժանքներ, որոնք նպատակ ունեն ստուգելու տեսականհաշվարկներիճշտությունը ն ուսումնական վարժանքների միջոցով հղկելու որոշակի գործողություններ: 5.

6.

Ստուգողականհարցեր (հարցեր ինքնաստուգման համար) 1. 2. Յ.

Բնակչության գործողությունները քաղպաշտպանության

ազդանշաններով:

Հակառադիացիոնպաշտպանության հիմնական ձներն

ու

Բնակչությանհակաքիմիականպաշտպանությանձներն

ու

մեթոդները:

մեթոդները:

4. 5.

6. 7. 8.

Բնակչութան հակաբակտերիական ։պաշտպանության ձներն ու մեթոդները: Արտակարգ իրավիճակներիռիսկի գնահատումը: Հավանական վտանգի կամ ռիսկի հայեցակարգ: Քաղաքացիականպաշտպանությանպաշտպանական կա-

ռույցները:

Կոլեկտիվ պաշտպանականմիջոցները:

լուծման Ծրագիրը ընդգրկումէ երեք հիմնականխնդիրների

եղանակներ`

սեյսմիկվտանգիկանխատեսում սեյսմիկ ռիսկի գնահատում սեյսմիկ ռիսկի նվազեցում: Ծրագրի կարնորկետերիցեն՝ հիմք ապահամար իրավական սեյսմիկ ռիսկինվազեցման -

-

-

-

ընդունումն

Ռիսկի մակարդակներիգնահատումը Ռիսկի գնահատման ընդհանուր սանդղակներ գոյություն չունեն, կան առաջարկություններ. 1. Ռիսկի անվտանգությանգոտի 2. Միջին ռիսկի գոտի Յ. Առավելագույն ռիսկի գոտի: Այս սանդղակը ընդհանուր առմամբ բավարարում է, բայց իրականում անհրաժեշտ է ռիսկի ավելի մանրազննին գնահատման 11 սանդղակ, որտեղ ներառված են վերոհիշյալ երեքը ն ռիսկի մակարդակի գնահատումը կատարվում է որպես կանխատեսում, չափավոր ռիսկ, ընդունելի, անսահմանափակ ն այլն:

Ռիսկինվազեցմանհամալիր ծրագիր Հայաստանի տարածքում բնակչության անհամաչափ խտությունը ն առկա սոցիալ-տնտեսականդժվարություներն այսօր խոչընդոտում են աղետների դեմ պայքարը: Հարկ է նշել, որ երկրաշարժի վտանգը Հայաստանում կազմում է աղետների ընդհանուր թվի 9406: . Ակնհայտ է բնակչությանանվտանգությանն պետության կայուն զարգացմաննոր ռազմավարության անհրաժեշտությունը.այդ կապակցությամբՀՀ կառավարությունըհաստատել է Հայաստանի տարածքում սեյսմիկ ռիսկինվազեցմանհամալիրծրագիրը:

համապատասիրականացում, խանօրենքներիմշակում, միտված կենսեյսմիկ ռիսկի նվազեցմանկառավարմանը ն

փաստաթղթերի հովող նորմատիվային

-

-

-

-

-

տրոնի ստեղծում, ուժեհամակարգին արձագանքման վաղ ազդարարական րի ստեղծում, բարձրաշենքերի ն. շինություններիսեյսմակայունության ցում, նրա ժամանակ ն հեերկրաշարժիննախապատրաստվել, բնակչուվարքականոններին գործողությունների տագա

թյանուսուցմանիրականացում, ղեկասեյսմիկ ռիսկի նվազեցմանգծով միջոցառումների ն իշխանումարզային վարմանն ուղղված քաղաքային թյուններինախապատրաստում:

կազմակերպումը Փրկարար աշխատանքների ն պատերազմի իրավիճակներում արտակարգ ժամանակ հետնանքների վերացումը հաԱրտակարգ իրավիճակների են աղետի գոտինեեն, որոնք կատարվում մալիր միջոցառումներ օգնություն տուժած բնակչությանը րում, ամենակարճժամկետում դադարեցընթացքը հետագա ավերածությունների ցուցաբերելու, ապահովմանհանելու, մարդկանց կյանքի ու գործունեության մար: հետնանքների վերացմանմճիջոԱրտակարգիրավիճակների ցառումներըիրենց մեջ ընդգրկումեն՝

29Լ

:Առոսծոմզիբոհ մըւսծոդրոնզտվմզդտգնը :0ասծոմզի դորկցտցտմե :Ադորմոտոոհվմզգժդոտ -տոշտ դտկոմոմոկմփ 1զմտեցոո|դզ նսմող Ճցսմս դվոոմոժի ոո մոսծոմըո վմՂդդւսԹոսդվժ ԿԱԱզնդտմ ոդ դողտհվտգեմզդ: :Ամգծդոոծ օտիմզիտ Ղ վող «սքսդ Ղ Սմգջե ցտրնմսնտվոմտհիզ(( "իսկոտ Ղ օտիուդի 1դեդտկոմզի մսիտկոդոքոք -ոհոդ դորիսվոհոտ վմզդժգոտոոչո դոտղոմոմողմՓ Առսցծդոոմզի մսիոդոդոը -Ոոք վմզդծմյսբող ղ «սնսմողմգ 'վմզդվկմոհոոռոջստիր Ղ յլսնսխղ վմծ 'վրող :ըսմզծդոծ դոհտվեսնցգոլզտ -վտզեմզդ1 'վետե Ամզդմոժի Ազդճոուսղզը)1ՎդՔոմզԻ օոիտմտի Ղ բոսմ :ողսծոմ վճծցոոժմզըոսմզդժցոոնզտ -ղդղտտողփ'ըոսմնոնզտվմզդվնսմմզդոհոդւմոտմո. ուսիմզմոմզիդվմղզոժռոտոոո| զ Հոնհղ :իսկոտ բոհ վմ «ազոտ Ամզդժդտղտզկվլտտզնտվմզդժցտիոոոդի ոդ Ետմո ծդոհնմոո դզ ուսիմտտոհ ՈԻՒԻՈ Ղ «սմզիմփ -ղդմոտժի .

»

»

«

«

99Լ

:դվմզդտոսօո դոտկոդոհոտՀոթ օտիկոտմսոլ ոտ ՛նՕ :6վմզմժդղ42 Ղ 6վմզդղողզո օռիծ) իսոլօՂ իսեռԵ '6վմ -զդվզնմվ '6վմզդժօտիյփ 1զցով 'դվմզդօոքոստ 1զգդսմլ) » Ղ (Արոստոոդրոնգտ) :Արոսմոոը մըյսծոուսկզը վմզդվզնմվ նսօջմսԵ ըոյսմզնզտոտտողշո Ղ ըուսնսժմզ :ԱդւսասԵւսոլոտղվ վոոորոոնղտ դվլոմոոժիՂ «ստսժմզ նսդտտ տղզաօ վոզՆ, . գգ ոսիմզմոմզի դվմզդժցոտոուշտ դոհոմոմողմՓ (ո »

«

Ամզդըւսռոոծսծվը նսիմզժոոմզիդվմզոժցոտողՀո դոկոնսդեդտկոմզիոմոոժիվլզեցոտզվգո Ղ դոհոմոմոկմֆ

«

«

վլզեջոտգվող դոոնսդեդողոմզիտմոժի Ասզդժդտտտոթշտ

:Ամգդժղզթմո

1գկմփՂ 1զոսԱՍ դոտծիսքդ1գգովոո 'դվմզռվգոոնդզի 1զնոոժՂ զսիՀով Դզճոգոջ Հզցտծ :դվմզդօոծովոոը 1զոմղզկտրեողՀ» "ր սթւսրոօոոցդվրոտղմոհո վժմզժրոնդդո :ԱրւսցմղԵտոոդի 'վմզդծոսսող դոկոդտհտՀոհո'վմօոմոջ "վոողվդովզտ վտ :Առսցմզետոռտդի -ուսեվ 6դոովդՂ ԱուսդոՀբցտկոմոտվռոո 6դոհնմոր մսիոդ :Արսսոխփոնզտ '6դո վմզդվգոոնդգի դոողոոծոսը՛Դ «ոդոորոոք վմզդժգքմոո -նմոռ Յօտմոտ Եդռտտիռտ6վմցտմոտ մսիտեցոտԻ «. դողոհշքժ 1գոյսփոնդտ6դոոմդ ։Սզդհմտդովվ կոտ Ծոստ Ղ դւսթոսդեօ-ք.սմ դվճոսոտդվմզգցոքյստ :Ցդողնմոը նսիցտե նզտցտ 1զհմփ ցմզդճոսստղդողոդտհոտՀոռօտիղոտմսո|գոց »

«

«

»

»

Ղս

։ԱմզդըոսմսիործոհԺ Ղ Ամզքոսցոողոմոոմ -տհմփ ՆՅ .01 տսըծոկ Աժովվ վմզթս օոիծոտվեոդողող :ԱզդծսծվըՀս մգքյս օտիծոտվերոդոռոըդզ ուսծդովոիո ԱմՂդուսսոծսծվը դործոմզի օտիննս դվմզդժմդողտզվՎր ։(5վժռղմօ դվոտը դոթսդորհտՀչոր դտղովճոմժոնտժ) Ադորմժոռ դոտղոմ -տտվդտո վժօտմոտ ղՂ Ադորդեդողոտմզիիսմզդոբզոո մսիտղ -ոդտոոտք վմզդտկզաօմմզվոտդծոտ դորռիսվտիոտողզկ վմզդմոմ վմծ -ոհմփ ս ռոթյսչղտդմ 'Ադորտոծդոտդվոոմոժի վմզոդմտսԹնո Ղ վրովեմղոգսմտհզ:' 'վետԵ 'վժվյզռի հւսնզվ 'Ադոքիփբող Առք -Ծոմոո վմղդդւսթոսդվՀ'վմզդժդզՀչՂողռ ոգհոչցվ 'ուս1զկմփՂ դոս. -զդսմս 6դողնմոը ռղ ըւստսնդմ)սոլ Ժցսմս'Ադործոմզի վեցոտտի դոտԹոսծզնեոռ վմղդդսօմսԵ վովոռրո նստողդօտիոոմռոթյսծնսծո Ղ ռվժգող 6դողնմոը օտիննւս դզ մզդժդտտտողՀչո ժԱմզվոդծոծո Ամզդ4դոտոոշո դոտդոնսդեդողոմզիոմոժիվղզեօոտտզվոը (Թվժղզմօ դոթոստժղոդմաս-վՈ) մվրոտրոտվ վմղդ դվոտը դորթւսդոհտՀշո -ըւսեոթսծվը իսկոտտոհդ դոթոսկմփ վմղդձճզքմոդվրոծոսղոՀը Ղ դողոծոսըդ '6դռողնմոռ ոն ԱԱՎՂդԳդոտոտոլշո դտկոմոմոկմֆ :մզդ -Հոգոտտտոշտդտղոտնսցեդտկոմզիտմոժի վղզեօտտղվդոտ 'մղդԳգտտտովշոտ դողոմտմտկմփ -

-

ն Փրկարարական վթարավերականգնողական

աշխատանքներիկատարմանկարգըարտակարգ իրավիճակներիհետնանքների վերացման ժամանակ

Վթարների,աղետների, տարերային աղետների հետնանքնեվերացնելու ն այդ աշխատանքները կազմակերպելու համար ՀՀ կառավարության, մարզպետարաններին(Երնանի քաղաքապետարանին), համայնքապետարաններինկից ստեղծվում է Արտակարգ իրավիճակներիհանձնաժողով: ԱԻ հանձնաժողովին կից ստեղծվում է մշտական գործող աշխատանքայինմարմին, որպես կանոն, քաղպաշտպանությանհամապատասխանծառայություններիհիման վրա: Փրկարարականն անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքներըկատարվում են փուլերով՝ սեղմ ժամկետներում: Սկզբում լուծվում են այն խնդիրները, որոնք կապված են բնակչության արտահերթ պաշտպանության հետ կանխելու ան տարերային աղետների ներգործությունը Ա պատրասղՂղետների տել փրկարարականաշխատանքներիծավալումը: Այս փուլում կատարում են միջոցառումներ, որոնց նպատակն է բնակչութան անհետաձգելի օգնությունը: Ազդարարման հատուկ համակարգիմիջոցով բնակչությանըտեղյակ են պահում արտակարգ իրավիճակի առաջացման անհատական պաշտպանության միջոցների օգտագործմանմասին: Մարդկանց տարհաճում են վտանգավոր տեղանքներից, ն նրանց ցույց է տրվում են ձեռնարկում վթարների տեբուժօգնություն: Միջոցառումներ (մեկուսացման) նպատակով: ղՂայնացման Անհրաժեշտության դեպքում իրականացվում են համալիր հակահրդեհայինմիջոցառումներ:Հնարավոր են նան ձեռնարկություններում տեխնոլոգիական պրոցեսների ընդհատում կամ րը

փոփոխում:

Առաջին փուլի ընթացքում կատարվում են փրկարարական ն անհետաձգելի աշխատանքներ, որի վթարավերականգնողական նպատակով ստեղծվում են հատուկ պատրաստված փրկարարական կազմավորումներ(ՔՊ օբյեկտների կազմավորումներ):

պետի հրահանգով ղեկավար մարհամապատասխան մինները ե ՔՊ ուժերը բերվում են լրիվ պատրաստականության: ն այն ուժեԱռաջին հերթին հետախուզականկազմավորումները րը, որոնք անհրաժեշտ են բնակչությանհրատապ պաշտպանուտեղայնացթյան հետ կապված խնդիրներիլուծման, վթարների համար: անցկացման ման փրկարարական աշխատանքների կարգի է հասարակական կազմակերպվում Առաջնահերթ ՔՊ

պահպանումը:

Օբյեկտի ՔՊ պետը ճշտում է ուժերի ն միջոցներիխմբածառայությունների վորումը, խնդիրներ է առաջադրում շտաբին, Հետախույզհրամանատարներին: պետերին, կազմավորումների է ների կողմից ներկայացվածտվյալների հիման վրա գնահատում իրադրությունը,ընդունում որոշում, տալիս է հրամանփրկարա-

սկսելու աշխատանքները րական ն վթարավերականգնողական է հետ աշխատանքապահովում միասին համար: Շտաբի պետի ների անընդմեջօպերատիվղեկավարումը: առաՋոկատների, խմբերի, օղակների հրամանատարները ն անհետաձգելիվթարաջադրանք ստանալով, փրկարարական աշխատանքներկատարելու համար, խնդիր վերականգնողական են դնում անձնակազմիառջն, ցույց են տալիս հանդերձավորումը, միջոցները ն աշխատանքըկատարելու ժամանակ: է Կազմավորման հրամանատարը անձամբ ղեկավարում անհետան անձնակազմի աշխատանքըփրկարարական ուրիշ Նա աշխատանքների տեղում: ձգելի վթարավերականգնման պահպանումէ աշխատանքիռեժիմիընդհանուր կարգը, իրականացնում է հսկողություն, խստորեն պահպանելով անձնակազմի Աշխատանքիընթացանվտանգություննու պաշտպանությունը: հետնում է իրադրության քում կազմավորման հրամանատարը ենթալրացուցիչ խնդիրներէ առաջադրում փոփոխություններին, դեպքում անց է կացնումուժերի կաներին,իսկ անհրաժեշտության ու միջոցներիվերաբաշխումաշխատանքիվայրում: են փրկարալ փուլում կազմակերպվումն իրականացվում նան շարական ն այլ անհետաձգելի աշխատանքներ, ինչպես րունակվում են առաջին փուլում կատարված բնակչության

ԼԼ

:01սԹիսՈո«սոօդվ/ դողոդտմոծժաղմզնօ'դոկոծոսը 'ցող -ոտտզմտիո Ղ ըւսիսկոող «ողվդոյղտ 'դվրոտմսոոգդոմտ'դողողչքմ 'դողտվրվմ 'դողոմ -զոզքդվ 'դսթիսեյսոիլոտղվ ռզ դմզղջ դտրիսվոհոռ վ-ԴԻԻՈՓ

Արւսիսվոոտ վմզը04գոտող|չո դողոնսդեդողտմզիոմուժի վլզԵցոտզվդո Ղ ցոկտմոմողմֆ սող 'ԱմզցտհզԹօդորդմոոռոթո 1ոդ ԱԱզդվն դրո Ղ Դող դզ ուսիցեցտղոմզԻ սնս 'Արչսմոմողոտորումծ Ղ ոտԵմզդվ ոսեծսմսդոմզիվմզմոոիողոցմ | ըոսիմոտոդ :մմզդովծհուսՓ վմ -բդտկզԱօ դոթրռսոգտդտդզ ուսցեդողոմզի ուսոսփ նմսմմզ 'Ամզց :Ամզդծսծվըդոդոտովդո դոթոսդոհտՀո -հվշսկ 'Ատոսետվ Ղողդ ոզհոչդվ 'Ամզդժցոնոծժոցմս)'Աոզմզհոը ողղ :ԱրսդոՀք դոդ վիշտը Հսնմոն դզ ուսիջմզեոկոմռոի ըուսժիոզն -«ոմոտվդտո Ղոդ ըւսդտովնցով | հտոզտ դորջմզետոռցիԻ :իսծսծվը Հսզդճո:դ3)ս(մզդնսօմհ 1/ո ոող մզդտզգծո 'Ազդհռ) վ տսիծոդողոմվ դվմզդնսօտմոտտ ԱմզդդւսԹյսնդտիվվ նո Ամս 'Անսժզը վրովճոծվտոսզն | ըւսիստմվղ իսդոտտոհոդսլզո| -լոտկ Արւսջոմոտ ս դուսՔոծտծտ դոթոսնդտիվվ :վկոմոր :Արոսծոզ վդզնզկոտվիոո Ղ վցգնզդորտ դզ ըսիմզմոմզի 6ռտԱՆ :իսդոտ -ոհդ դործոչդչս վմզդ:չվծյսմոովնսդծոծոծո մզդուսԹոսնդոիվվ ըսդողոդրվվ Անսժզը ցողողվեվգ, դվրոժվնո ռզ տտսաոմվվ (ոսդովոտոլո) ովճղզՓցվեզն ցզ ըսմոտոհ իսմզդնսժզը 'ցոհողվեվգ մորով դոբծողչոշս դոկտհվդոոգը Ղ դոովբվժ վմզդժվտսմով Հսդոնցզկ Ղ մսնմոր 'ըւսմրոիոծվը տղոծմՉ :Աւսծոիվտկո -ոհո ,ստզվ դով 'ըւսթմզետԵռԵ ըուսմեղոըւսդծոհ ռզ 6դտ ոո 'իսմզծոս/ը մսիոոդւսցդողովովժ Ղ իվտղոսվնոս 'իսհոմզհ (օոի -Ցղտոով) օոիճոդվմըսկ ուսդզուս | վնզտ մուստստնո զժզ :Ամզցուսմսիոժմոո հոստողվվմզցոդղժզը նսծոդի) գողոռոծմօ Ղ մոոոով ոմն իսլզցմսԵռտեօ ՛իսծսծվը վմզդժՈսօոԱ1 նսջԱզԵՌԵռ Ե 'նսծոի| իսծսծվը վմծ դզ ուսմտտողկդովծոԵտեզՆ

09Լ

:6վոզմզդոո օտիկոմտի դզ ուսմժոր դզմսԵոմո դրովը 11 'ԱԱզՔ) ՀՀս/դմսիոոդւսծ)դզ ըւսջմզետղկոմտի12 չս ԱԱզդժոսցոս)նող :ոմի ռոբվվ վմզծոս(ցնսծոի| ղվտզժռվո դվրոնոծցզիոտհ ֆՀՆԿ օգ քսի -տոոմտոփ Ժդսմս ն սՑռի) դզ ըւսքմսեոտեօ մորով 'մզդժՈսօոս1 դործոմզվ վոՂքո'Ս Ղ ՂՋ ծվմզդտկմոսո օտիղոմոի վմզդժուսմնմո ղվոժստ ս ուսԱզմՂ (դոո(րոժոոժ) դորօայոմմոտ դզ ըուսկմոժդզ (ՂՔյ/Ղ:Հ) դվմզտոսմդմսիողդւսց նսջմսԵմղդ նզթյս Ղ ՂՔյ Յդսմս 'մզցուսԹոսծովը դողովովմ մզմ -մոտ դզ ուսօմսԵոտտեօչշոսըընսցմզեղծոծ ոզի՞մլ) :(ըւսօմզԵռծԵ -ոտԵ) 4 դովծոծետեզն մղոտողտ նմսծով դորօմզԵեոկոմոի :ԱտմզՀօոիտստնդ: ցզ ուսդծոօզվ 6վոզմզդոը 6դոմն ոո 'դզ: օոտիմսիոժզժոփ Ամզդժմզժը զժղ :Աժզժոփոծժդոմոռ օտի -տստնո գզ ուսդվմողխփ մոոով դոնծոիվտհտոհո վմզդժվզժը օոիմսիոժզժոֆՓ :իսծսծվը վմզիող նսդուկ դզ ուսդտտիվտդոեզն Ամզդմոմոոմծ օտիկոմոի :իսմզդծսծվը 1Ոո Ղ դորկմոժօոիտոդ 'Օռոտրծոմտվ, (1 ատասիմտտողդովճտիվտկոտեզն վմծ :Ատմզչ վցտզե օոտիտստնոմոոթիստողվ ճո 0լ-օ իսլզմտի '6վոզմզկոն օտիտստնո դվշսփ իվտկոսվնոն դզ ըւսդճոծզվ իսնտդոիլ իսմծ վհտննւս ոող իսմզդժոսօյսմ նսդտոմոո դզ տւսկոշը ԱԺօոմոտ վժոսկօոց նցվլ, :չիսծսծվը դռոկոհկվռողպըդզ ըւսգծոտիվտկոեզն դրո 'մոսղօոօ նդվիո վղւս դդւսթւսօոտմտտօոիտստնո զժզ :ԱզղցդոհովրվՅողվեվժՂ ցտղտկվռտոլզըդոնծոսզվ վմզօոս/ըիվտղոսվնոծ դզ ըւսմզմմոՏ 1 դուսծոծզվ վմզծսմմըիվտղոսվնոծ ծվոզմզկոը վմզդոկմոօո Ղ վմզմվ մզմմոտ (ըոստտիվտկոտտիուտ) դոովճտիվտկտեզՆ Հովճոծվտոճզն '(տվծճղզգդվեզն) ոսդովոտոլո (տվճոծտեզն) աասռմզետերե ՛(ոտվծոիվտղոտեզն) ըւսծոի -վտփտտոո մզդղտոզտ իչ դոոոօմզետհկոտմտի դզ ըւսմզմմոՏ :ըղսդոշը դռողոմոտվդտո ըդ Ղ ուսռսզետկոտմոտի -ոշր հոստով ըոսիծող | 6դոռ (մզդծսծվը դռողոդտմտողզկ ոող Ամզծոս/ ը մսիտծցոտտիդոկովովժ 'իվտդոսվնոս ըուսիտզցոտտմո ռզ մրոիոոծվը տփդոծմչ մմզ) ըւսժիոզն դո Թթոստշգքոմսդղ :ԱԱՎդուսԿոծսծվը ցդոթոսդորտՀշորո

օոինաս

դռտնծոմզի վմզգդժդողտզվՎՈ

Ղ

Տ9Լ վմզցտհզաօ :Ադւսթոսդտհովոո 'ԱուսծցոմԵվմզդօտծովոն Ղ Արոսճոդոոջ «Աուսնոոժ նսիցովկմոտ դոոթոսցկոդմ 'ԱրւսճդոոմԵ (վրվթղս)վմմոի օտիտտտոով 'Աըսդտհովոիո վեմտհ դտղողոմտոտվ 'Արւսդոհովտիո 1որղտզվդզ բ՛սիմն տմի դոտոտղզմոլ, "Ամզդմվնգոլ վտզմոո դստտտ :մրոթոսմսիոոռիԵ վո դզոո -ղմտո ցզ տսիքնզտո քսոտրոնզտ դվրոժդոտտղվձտ դողոմ Ատիոօց վձճցտտտոշողՂ մղոռոծ վմզդծսծվըՂ վմզքյս -ոմոհմփ ի ըսիդտրպտոնզտմս 'վմզոոորոնզտդվրոմդոտող վմզդժոնոժ դզ ուսիդոքոմ Ամզդժօոմոտ վմզդժդրորով Ղ իվտ :Ամզմըո| -ոմզիոօ դզ ոսմոիողզն Ամզդժցոտտող| ո դողոմոմողմփ նզտ օոիդւսնդԱզ ուսիցոքոմ -Աս 'վմզդմսիտվըդվրոճցտմոտոՀմոի մսշսոլ դվտսԵ վտզնո ծնս ըւսժիոգնվմզցտզնո դվրոմզմտտ -Ատիոտօդտրմոտ -ոհ 6դոոմդ վ ըւսիդորվտո Ղ Ամղդժդտտողշո դոկտմոմողմփ դզ ուսիմսիոդոյո ռոմի դոովվ վմզդլոիտ դոթյսԵլսոլոտղ» :ուսմ6ոոժդմողոդոքորքնսո դզիմոտող Ղ ոզոոոծ դտկոմոմողմՓ -վոդո 1զողոզ տշզքոմվռո Ամզդժցոտտողշո -տզվ վճոսպոտմո ճող դորտզդոտմո (Ղջ) վմզծիս|0 մսիոոդւսժնսցմսծմզդնգքբգս դվոոժրոծոսոջ Ղ (ՂՔյՂ՛Ս) վմզտոսըը "իսմզդմոժի Ղ իսմզցկզնմվ 1զիծհզնոսդզ նսմող Ամզդ օտիտ 1/ո -ըսթոսքտիմզիր :իսճցոտղվ վմզդտզնտդվրոմզմոոտ Ղ վմզդ 1ոդոծոցո -ըսեւսփ 'վմզդղվմսծսփ"վմզդռՀս (Ժոռ"վքմոշոմդմզ Ղ վմզմդզՉ վմզդդոաթոսդվչոզ նսմող մզդդւսԹոսօոիմզիռո «

« « .

«

Հո

Աւսժոզն դործոծոցո

մըոսմոտող Ղ Աուսոմզկորետդկ վսզդդւսԹսօոոիմզիտ վլզԵօոտզվդտ Ղ դտղոմոմոհմՓ վմզդժդտտտողշտ -

։ոսդովոտոլո 'մզդըաեւստո դողոմտտվցոո ըոսիծոհ դգ ծող :դվտգտմող 1զգճտը զ նսմողհ ըւսժիոզնդոթոստշղզքոմվռո

Հ9Լ

:Ամզնզտ աղժոտիով դվմզդօոտիոոդիՂ վազտզդքսմ 'Աողդոժճ մսիտտսը վմզդօոքյստ 'ԱդղսԹյսմն դողովոզնվու-ոմոտվդտո վմցոնզտ Վ տսեմոհ Ամդւսթիսեւսղիոոտղվվ դողոտհչքա -ֆ :Ամզղջդ Սմզցվմոոոռոջ 1ս| -զղմփ Տդողնմոք 'Ամզոց :սզցծեդով Ամզդվզնմվ'ԱմզդդոսԹոսմսի Անտ վմծ -ոմոդվ «սմպզիտեօ 6վծդոտմըդ Ղ ԱղդւսԹսրողետվմզդգմս 'ԱԺՈսդմվմզդվղնմվ Վ ուսեմոհո ԱռւսԹւսեւսղդիոտզվ ծզշմ» -Ք :ԱզդդոՀդնսիտ Ծոսծ մզդուսծդո Ղ դողոճւսծետոլոդ տմի վմզդդտրվոո վմզո -որոնզտ օոիկոմոի ղ վմզցվմոոոդոջ նսդծդո իսմզոորոնզտ (ջտիկոմտոի)ջոոիտստնո դզ ըյսըՆ :ԱԱզդծսբըդոթոսռոկտուսմ 'վնսվ 'վժմզժըոնցդո 'վմծ 'վնօ մսիտդւսժ դզ ուսգծմղի 'Ամրոի ռորկոտոսդ (վմզդլխԵսմվո)վմզռվՀչմսխԵ (ՂքյՂՉՍ) ՂՔ) ԴՂ բյսՀսմլյ :Ապմտոոդոջ զմովոմնով ոտ սլզթդոոծմշ ոտմդ'Ամզդգդոը -կոո վոորոնզտ (օոիղդոմտի) օոիտստնո՛ դզ ոյսչսմլյ :մկոտոզտ (ՂՏյՂ'Ս) վմզտսմդ մսիտդւսմ նսջմսեմզդ նգքյս Ղ (Ղօյ) վմզժ Հսլ մսիոդւս: 'ԱդշսԹոսոխփսփոմդ ուսովոմզի Ղ ԱդւսԹոսմսեվ վրտեսն դղ ըւսշսմս '(ԱռղսԹղսօոիտստնոտ) մռսԹոսօոտիկոմոի դտկովովմ Ղ դվրոժրոծոսոջ զվ ուսմգմոդտրով Աղթ ոսԵւսոյ ող :դսԹսԵւսոլոտզվ դողովովժ Ղ դվրոժրոծոսոջ-շ -ոտզվ

:ԱԱՂդվնոս

յդազոսփոնզտ դռվմզդցոիոոդի Ղ մԱզնղտ դործոմ վմղդդտմոտ -ոոոռ օոիի 4 ուսՀսմլյ :ԱդւսԹոսմսիոմողղվ1ս1զօցմսԵոտեօ իսմ -ցոտտտհոռ դողտհվգոլզտ ս դորմտք վմզդվզնմվ Ղ մդոջվտոռ դռոթոսօտիկոմտի 8գոմն 'Աղոջվի վմզդմալԱնոդորմոմոտկտտ -որոմծ Ղոդ 1 ըւսեմո մռուսԹղսեւսոլոտղ» :Աղկոդոժմսիոտտսը վմզդծսծվըՀս վմզքյս նսիծդովտհո մորով Հայղմոտողկմզդժդոտ -ողշո ոյսմզդոյոծօ դորոոդի 'մմզդկոդոնղ դտրմոտող Ղ մմ -զցնտիոց վմզց4դոտտոթո 'Անղտ ։սազժոտիով ցվմզդօոքստ 'Սմ ռզ ոյսչսմս 'ՍմզդմոտՀչոռը 'ԱԺՈսդմ -զցվնտսՀսյոցզտսը ցվտիոզԹաօծ վմզդծտսբոհ 'վմզդ դռոթոսցտիմզիո վմզդդւսմթասռվչ"Սովի -կպմոհոոդոջձ ուսեմոթ ԱղւսԹսԵւսսղիոտզվդողոմզղոգքդվ"լ :գողողչՀքմ Ղ դտկովրվճ 'ռտղոմզդզքռվ ,ոստողվ Ղ (ցսԹոսդդեոնզտ) մսցովնդմ զ բւսդվ| ԱդւսԹոսեւսոոտղզ» :մրւստմզոտրետկ դոթյսելւսռիոտզ»

Փրկարարական աշխատանքներիկատարման առաջնահերթ օբյեկտներըհանդիսանումեն այն վայրերը,որտեղ տեղի է ունեցել բնակչության կուտակումը փլուզումների ժամանակ: Ցերեկային ժամերին այդպիսիներնեն` դպրոցները, մանկական, նախադպրոցական հիմնարկները,ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները ն հիմնարկները,իսկ գիշերայինժամերին՝բնակելիշենքերը: Փրկարարական աշխատանքները կատարվում են անընդհատ ն հերթափոխով: Փրկարարական աշխատանքների հետ միաժամանակ կատարվում են հրդեհների տեղայնացում ն Ա քիմիական վտանգավորօբյեկտներում մարում, ճառագայթային ն կոմունալ էներգետիկցանցերում վթարներիտեղայնացում: Աղետի գոտում կազմակերպվումէ հասարակական կարգի պահպանումը:Աղետիգոտին շրջափակվում է, նրա մուտքը, ելքը, գոտու ներսում շարժումը կանոնավորվումէ: Կազմակերպվում Է բանկերի, առնտրի օբյեկտներին այլ կարնորագույնօբյեկտների

պահպանումը:

Բնակչությանայն մասը, որը մնացել է առանց բնակարանի, տեղավորվում է պաշտպանական կառույցներում, վրաններում, ժամանակավորկառուցված կացարաններումկամ տարհանվում է աղետի վայրից: Աղետի գոտում կազմակերպվում է տուժած բնակչության նյութական ապահովումը սննդով, հագուստով ն առաջին անհրաժեշտությանիրերով, ցուցաբերվում դրամական

օգնություն:

ն անհետաձգելիվթարավերականգնողական Փրկարարական կատարմանառանձնահատկությունները աշխատանքների երկրաշարժիհետնանքներիվերացմանժամանակ

Երկրաշարժիհետնանքները վերացնելու ժամանակ կատարվում են հետնյալ միջոցառումները. հետախուզությանանցկացումը, փլվածքներից տուժածների դուրս բերումը ն մարդկանց փրկումը այրվող ն փլված շենքերից, փլատակներում ե փակված ճանապարհներումերթանցքի բացումըու տուժածներին տարահանումը, մարդկանց կյանքին վտանգ ներկայացնողկոմունալգծեէներգետիկականցանցերում ն տեխնոլոգիական ն վերացում, տեղայնացում րում առաջացածվթարների վթարային շինությունների ն շենքերի ամրացում կամ փլեցում, տուժածների ընդունման ն բժշկական կետերի ծավալում կազմակերպում: ջրամատակարարման խմբի հրամանատարի ժամանակ փրկարարական Խաղաղ »

»

»

»

»

»

»

գործողությունները. ծանոթանալանձնակազմիհետ, »

»

Գյուղական շրջաններում, բացի դրանից, միջոցառումներեն ձեռնարկում անասուններիփրկության համար: Ըստ հնարավորության անասուններինդուրս են բերում տվյալ շինություններից, կազմակերպվումէ տուժված անասուններիհարկադիրմորթը:

»

անձնակազմին ապահովել անհրաժեշտ գույքով, սարքավորումներով,գործիքներով, անհատական պաշտպանությանմիջոցներով, պլանների համաձայն անցկացնել անձնակազմի պատ-

րաստվածությունը, մշակում, իրականացնելանհրաժեշտփաստաթղթերի վայրը ն ա շխատանքի իրականացնելփրկարարական գոտու ուսումնասիրությունը: մերձքաղաքային ջոկատները,խմբերը գնան է, փրկարարական որ Հնարավոր վտանգի առկայության պատերազմի մերձքաղաքայինգոտի դեպքում: Փրկարարականխմբի հրամանատարիգործողությունը գոտում. մերձքաղաքային »

»

» »

» »

փրկարարական խումբը տեղավորվումԷ հատկացված տեղանքում,ճանապարհի եզրերին, ապահովում է անձնակազմի պաշտպանությունը, է ճառագայթային կազմակերպում ն քիմիական հետախուզությունն դիտարկում, նշանակումէ հերթապահ, է մարզումներ Կազմակերպում ՔՊ ազդանշաններով:

Տեղեկատվության կազմակերպումը արտակարգ իրավիճակների ժամանակ

Տեղեկատվությունը կարնորն անգնահատելի տեղ Է գրավում արտակարգ իրավիճակների ժամանակ արդյունավետ

կերպով ն փրկարարական անհետաձգելիաշխատանքներկատարելու համար: Իմանալով նախնական տեղեկատվություն ԱԻ-ի

տեսակի, ուժգնությանանտեղի է խոսել հաջող փրկարարական աշխատանքներ սկսելու մասին: Տեղեկատվությունը դա որնէ երնույթի, իրադրության, տվյալ դեպքում ԱԻ-ի մասին ամենատարբեր պարամետրերի,գնահատումներիվերաբերյալ տվյալներիամբողջությունն է: Ճիշտ ու ժամանակինունեցած ստույգ տեղեկատվությունը

թույլ է տալիս նախ. -

-

-

ԱԻ-ի վրա հասնելու դեպքում ժամանակին ազդարարել ն նրանց բնակչությանը անհրաժեշտության դեպքում տարհանել անվտանգվայրեր, ժամանակին պատրաստության վիճակի բերել ՔՊ բոլոր կազմավորումները, փրկարարական տեխնիկական միջոցները,տրանսպորտը,սարքերը,

սարքավորումները:

Տարհանվող բնակչության համար պատրաստել ժամանակավոր կացարաններ: Ստեղծել անհրաժեշտքանակությամբսննդի, ջրի սանիտարական, վիրակապական նյութերիե դեղորայքիպարագաներ՝ աղետյալներին հասցնելուհամար:

Տեղեկատվությունը փրկարարական աշխատանքների կատարման հետ միաժամանակ ճշգրտվում է: Տեղեկատվությունը ստացվում է ՔՊ տեղականմարմիններից,քաղաքացիներից,տեղական ինքնակառավարման մարմիններից, հետախուզության միջոցով ե այլն: Տեղեկատվական տվյալները կենտրոնացվում են փրկարարականաշխատանքներ կատարելու համար լիազորված մարմիններիմոտ: Իմանալով տեղեկատվությունայն մասին, որ ասենք, վնասման օջախում շարքից դուրս են եկել, ավերվել է քիմիական կամ այլ վտանգավոր արտադրությանօբյեկտ, հնարավոր է լինում ժամանակին մասնագիտացված հակաքիմիական փրկարարական խումբ հասցնել վնասման օջախ, չեզոքացնել քիմիական թունավոր նյութի արտահոսքը, անհրաժեշտ պաշտպանականմիջոցներ տալ տուժածներին ու բնակչությանը, նվազագույնի հասցնել քիմիական վտանգավոր նյութերից տուժածների քանակը, օգնել տուժածներին կատարել դեգազացիա: Տեղեկատվության միջոցով հստակ որոշվում է տուժածների, վիրավորների, զոհվածների քանակը, հաշվվում է նյութական կորուստների չափը: Վնասման օջախի տարբեր հատվածներում փրկարարական աշխատանքներ կատարող կազմավորումները իրենց ղեկավարին հայտնում են փրկվածի մասին` լինի վիրավոր թե զոհված, ղեկավարը գրանցում է գտնվածի տվյալները, նշում, որ բուժբրիգադնուր է տեղափոխել նրան: Հատուկ մատյանում խնամքով ու արագ գրանցում են երեխաների ու անչափահասների տվյալները, տեղափոխմանվայրերը, որպեսզի ժամանակին նրանց հարազատները գտնեն նրանց: Եթե հնարավոր չի դիակները տեղափոխել ն համաճարակի վտանգ է առաջանում, ապա պարզում են զոհվածի ինքնությունը, անհրաժեշտ դեպքում լուսանկարում ե թաղում որոշակի տեղում հետագայում հարազատներինհայտնելու համար: ՀՀ նախարարություններին,պետական վարչություններին, գերատեսչություններինե կառավարականտեղականմարմիններին օպերատիվ կառավարման հանձնարարվածէ հաճապատասխան շտաբներում կազմակերպելշուրջօրյա հերթապահություն,հերթապահներին ապահովել հանրապետության մարզերի, քաղաքների,

`

համայնքների տեղագրական քարտեզներով,համապատասխան փաստաթղթերով, սարքերով, կապի միջոցներովԱԻ-ում

անհրաժեշտ հաշվարկներ կատարելուն հաղորդելուհամար: Հաղորդումները տրվում են ռադիոյի, հեռախոսային,հեռագրական, շարժականն կապիայլ միջոցներով: Կապի համակարգում «Շողքթ/տ"նշանաբառով արտոնյալ կապ է

տրամադրվածՀՀ

ԱԻ

վարչությանը, պաշտպանության, ներքին

գործերի, ազգային անվտանգության, առողջապահության,գյուղա-

տնտեսության, էներգետիկայի, տրանսպորտի նախարարություններին, ավիացիայի

գլխավոր վարչությանը, հիդրոօդերնութաբանական ն սեյսմիկ պաշտպանության ազգային ծառայությանը, օպերատիվկառավարման շտաբներիհերթապահներին:

Իրավիճակային սենյակումկազմակերպվումէ շուրջօրյա օպերատիվ հերթապահություն՝ ԱԻ-ի վարչությանկողմիցառանձնացվածանձնակազմի ուժերով:

Բնականաղետներիվտանգի նվազեցմանը ուղղված

կանխարգելիչ միջոցառումներ

Բնականաղետների 1.

են` կանխարգելիչ միջոցառումներից

օրենսդրական միջոցառումների ստեղծումը,

2. ինժեներա-տեխնիկական միջոցառումները, Յ.

կենսաբանական միջոցառումները, սոցիալ-տնտեսական միջոցառումները, 5. բնության հետ տարվող աշխատանքները: Աղետների ժամանակտարվող հրատապ միջոցառումներից 4.

եր`

1. 2.

Յ. 4.

սպասվելիքկամ վերահասվտանգիազդարարումը,

իրավիճակիհետախուզությունը, փրկարարականաշխատանքների ն կազմակերպումը հրատապբուժօգնությունը, բնակչության տարհանման ապահովումը, նրանց սննդի

կազմակերպումը,

5. 6. 7. Ց. 9.

տարհանման վայրում բնակչության հետ տարվող աշխատանքների կազմակերպումը, հրատապ ինժեներա-տեխնիկական միջոցառումների

կազմակերպումը,

հումանիտարօգնությանկազմակերպումը, պարեկայինծառայությանկազմակերպումը աղետի վայ-

րում,

աղետի

հետնանքների վերացման միջոցառումների

կազմակերպումը:

Քաղաքացիականպաշտպանությունը, նրա նպատակներըն խնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունը առաջադեմ մարդկության աջակցությամբ, հետնողականորեն կենսագործում է տարբեր սոցիալ-տնտեսականհասարակարգ ունեցող երկրների խաղաղ գոյակցության քաղաքականությունը: Տարբեր երկրների միջն ձեռք են բերվել մի շարք լուրջ Ա դրական տեղաշարժեր ն դրանցով է պայմանավորված լիցքաթափման գործընթացը միջազգային հարաբերություններում:Կնքվել են մի շարք միջազգային համաձայնություններ միջուկային զենքը չտարածելու ն նրա փորձարկումը տիեզերքում Ա ստորջրյա արգելման մասին, կենսաբանական զենքի գործածման արգելման մասին, ստորագրված է խորհրդակցությանԵզրափակիչ ակտը անվտանգությանու Եվրոպայում համագործակցելուն այլ համաձայնություններիվերաբերյալ: Սակայն իմպերիալիզմի ռազմատենչ քաղաքականությունը, միջուկային զենքի կիրառումը արգելելու ն համընդհանուր զինաթափման վերաբերյալ համաձայնության բացակայությունը, մի շարք կապիտալիստականերկրներում անշեղորեն աճող ռազմական բյուջեները ն սպառազինություններիմրցավազքը, ՀյուսիսԱտլանտյան ռազմատենչ բլոկների գոյությունը վկայում են այն մասին, որ այդ երկրներում տեղի է ունենում պատերազմի նախապատրաստվածություն,ն որ նոր համաշխարհայինպատերազմի վտանգը դեռես վերացված չէ: Այդ բոլոր հանգամանքներըստի169

պում են մեր պետության բարձրըպաշտաանունակությանապահովման անհրաժեշտությունը, հաշվի առնելով հարնան պետության հետ առճակատմանհնարավիրրությունը: Այդ առանձնահատկությունների թվում առաջին հերթինպետք է հիշատակել ոչ միայն իմպերիալիստական պետությունների կողմից զանգվածային ոչնչացման զենքերի կիրառելու հավանականությունը, այլե երկրի խոր թիկունքումտարբեր կարնոր օբյեկտներին հարվածելու հավանականությունը: Այդ հանգամանքըկարող է պայմանավորել բնակչության ն պետության տնտեսության կորստի աճը (անցած պատերազմների համեմատությամբ) ն ռազմաճակատի ու թիկունքի սահմաններիվերացումը: Հնարավորապագա պատերազմիհիշատակված հավանական առանձնահատկություններից ելնելով մեր երկրում կիրառվում են բոլոր անհրաժեշտ ճիջոցները զինված ուժերի բարձր մարտունակությունը, բնակչության ն ժողովրդական տնտեսության ն պետության ռազմատնտեսականպոտենցիալի պաշտպանությունըապահովելու համար: ՀայաստանիՀանրապետության զինված ուժերը համալրված են բարձր բարոյաքաղաքական, գաղափարական,ռազմական ու մասնագիտական պատրաստականությունունեցող անձնակազմով, հագեցված են արդիական զինատեսակների անհրաժեշտ քանակով ն տեսակներով: Երկրի բարձր պաշտպանունակությունը ապահովելու համար կարնոր նշանակություն ունի նան քաղաքացիական պաշտպանությունը, որը կոչված է բնակչությանըԱ ժողովրդական տնտեսությունըհակառակորդիհարձակմանզանգվածային միջոցներից պաշտպանելու, ինչպես նան փրկարարականն անհետաձգելի վթարավերականգնողականաշխատանքներ(ՓԱՎՎԱ) կատարելու համար ախտահարման(վարակման)օջախներում ն ջրով հեղեղվելու գոտիներում: ՔՊ գործունեությունը սերտորեն կապված է երկրի զինված ուժերի հետ: Երկրի պաշտպանունակությունըբարձրացնելու նպատակովտարատեսակխնդիրներլուծելիս քաղաքացիական պաշտպանությունը զինված ուժերի հետ շփվելու բազմաթիվ կետեր ունի: Այդ խնդիրները լուծելու հետպատերազմյան տարի-

ների փորձը թելադրում է, որ քաղաքացիականպաշտպանության հաջող գործունեությունը արդի պայմաններում անիմաստ է առանց նրա ակտիվ մասնակցության, առանց ռազմական ն օգնության: օրգաններիղեկավարության հրամանատարական ՔՊ կազմակերպվում է երկրի ամբողջ տարածքումտարածքաարտադրականսկզբունքով (մարզերում,քաղաքներումն շրջաննեձեռնարկուգերատեսչություններում, րում, նախարարություններում,

ուսումնաթյուններում,տրանսպորտայինձեռնարկություններում, Այն հենվում է պլանայինարտադրուկան հաստատություններում): ն թյանվրա օգտագործում է մարդկայինու նյութականպաշարները: են ՔՊ ղեկավարում համապատասխանպետերը, իրենց ենթակա շտաբների, ծառայություններին տարհանող (էվակուացիոն) հանձնաժողովներիմիջոցով: ՔՊ պետեր են հանդիսանում մարզերում, քաղաքներում,շրջաններում`տեղականինքնակառավարման մարմինների ղեկավարները: Բոլոր մակարդակների շտաբների ն ծառայությունների պեէ դրվում անցկացնելու ՔՊ տերի վրա պատասխանատվություն ն միշտ պատրաստ լինել նրա ուժերը բոլոր միջոցառումները գործի դնելուն: ՔՊ շտաբները, լինելով ղեկավարմանմարմիններ, պլանավորում են ՔՊ միջոցառումները,ղեկավարում նրա ծառաու գործողություննեյությունների ն ուժերի նախապատրաստումն ս պատերազմականժամանակներում: րը խաղաղ ՔՊ ծառայություններըկազմվում են ՔՊ գլխավոր խնդիրներից բխող հատուկ միջոցառումները կատարելու համար: Ծառայությունները կազմակերպվումեն քաղաքների, մարզերի տեղական մարինների համապատասխանբաժինների ինքնակառավարման հիմքի վրա, իսկ ժողովրդական տնտեսության օբյեկտներում իրենց ենթաբաժիններիհաշվին:

,

Քաղաքացիականպաշտպանությանպլաններիկազմումը Քաղպաշտպանությանպլանը միասնականփաստաթուղթ է, որն ընդգրկում է ՔՊ անցկացվելիք միջոցառումներիծավալը, հաջորդականությունը,ժամկետները ինչպես պատերազմի, այնպես

էլ խաղաղպայմաններում:Գլխավոր խնդիրըբնակչության, շրջակա միջավայրի,տնտեսությանօբյեկտների, պաշտպանական կառույցների ն այլ շինությունների պաշտպանությունն է զանգվածային խոցմանզինատեսակներից: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է. ա) բնակչությանն ապահովե ամպաստարաններով ու

թաքստոցներով,

բ) կազմակերպելտարհանումն ու պատսպարումը, գ) բնակչությաննապահովել մաշկի, շնչառության օրգանների անձնական պաշտպանությանմիջոցներով: Կարնոր է տնտեսության կայունության ամրապնդումը, ար-

տադրության անցումը խաղաղից` պատերազմականի: Պատերազմի ե արտակարգ իրավիճակների հետնանքների վերացման համար անհրաժեշտ է ՔՊ ուժերի նախապատրաստում, խոցված օջախում` փրկարարական-անհետաձգելիվերականգնողական անհետաձգելի աշխատանքների իրականացում, տուժածների (վնասվածների) հայտնաբերում, բժշկական օգնության ցուցաբերում, վարակազերծում (կոշիկների, հագուստի, տեղանքի): Պլանի գլխավոր նպատակը հանրապետությանԱԻ ողջ համակարգիառջն ծառացած խնդիրների անշեղ կատարումն է, որի գլխավոր պայմանը բնակչությանպատրաստվածությանբարձրացումն է: Պլանը կազմվում Է գիտական հիմքերից բխող որոշումների հիման վրա: Որոշվում են կատարվելիք աշխատանքների ծավալը, ժամկետները, միջոցառումների հերթականությունըյ̀ուրաքանչյուր դեպքում հաշվի առնելով օբյեկտի ելակետային տվյալներն ու առանձնահատկությունները, ինչպես նան բնակլիմայականպայմանները:

Քաղպաշտպանության օրինակելիպլան ՔՊ

նախապատրաստականաշխատանքները կազմակերպվում են ՀՀ օրենքների, օրենսդրական ակտերի, ցուցումների, կարգադրություններիհիման վրա: ՔՊ պլանը համաձայնեցվումէ համայնքապետիհետ: Պլանում երթուղիները նշվում են օբյեկտի

հատակագծում,որը քննարկվում է համայնքապետարանում Պլանի լիարժեքությունը որոշվում է նախարարություններում: ուսումնական վարժանքներիժամանակ: ԱԻ-ների ժամանակ պլանավորումը պետք է նախատեսի գործի դրված ծառայություններիարագ ն արդյունավետմիջոցաէ ռումների մշակում: Պլանավորմանգործընթացնիրականացվում ՆԻ կամ աղետի անորոշության վիճակում` մինչն մհաստացի ծագումը` խնդիրներինախանշմանորոշակի գործողությունների տեխնիկականհարցերի որոշման ն օգնություն կազմակերպման, ցույց տալու նպատակով: ԱԻ դեպքում միջոցառումներիպլանավորմանգործընթացի այսպիսինէ` հաջորդականությունն Վաղ նախազգուշացումն վտանգի բացահայտում: » ԱԻ դեպքում միջոցառումների պլանավորում` կարիքների գնահատում: Օպերատիվ պլանավորում: » Արձագանքմանհամակարգի պլանավորում: Երկարաժամկետորոշումներ: ԱԻ դեպքում այս միջոցառումների պլանավորումըսկսվում է` ն

»

»

»

երբ ակնառու է վտանգը ե ստացվել է վաղ նախազգուշացում: Օրինակ` տարեցտարի կրկնվող հեղեղումներըհաշվի առնելով օդերնութաբանականկայանը կարող է ավելի վաղ նախազգուշացման համապատասխանցուցում տալ աղետի ժամանակա-

տեղի վերաբերյալ: միջոցառումներիպլանավորումը շատ կարնոր է կառավարողների համար: ԱԻ ժամանակ պետք է հաշվի առնել, որ իրավիճակըշատ արագ կարող է անվերահսկելի դառնալ, եթե նախապես որնէ կամ պլանավորումչկատարվի: պատրաստություն ԱԻ ծագման դեպքում միջոցառումներիպլանավորումը կարեոր գործընթացէ: Պլանավորմանգործընթացըհնարավոր է շահագրգիռ կողմերի համատեղ աշխատանքի`նույն նպատակների ն համապատասխան դեպքում: գործողությունների ն ԱԻ պլանավորումը ներառում է կազմակերպությունների ցուցակը: Այդ նրանց գործառնական պարտականությունների

շրջանի

ն

ԱԻ

կազմակերպություններնեն` ԱԻ ս ՔՊ մարմինները, հրշեջ ծառայությունը, բժշկական ծառայությունը, հասարակական կարգի պահպանության ծառայությունը,Կարմիր Խաչի ընկերությունը: ԱԻ ծագելու դեպքում սեփական պլան կազմելու համար յուրաքանչյուր կազմակերպություն պետք է որոշի այն գործողությունների շրջանակը, մասնակցության աստիճանը, որի համար ինքը պատասխանատվությունէ կրելու:

Պլանը պետք է ներառի նան բնակչության վաղ նախազգուշացման ն ծանուցման միջոցառումներ ԱԻ մասին: Պետք է որոշվեն տեղեկատվության միջոցները: Կազմակերպությունները պետք է որոշեն, թե ո՞վ պետք է տեղեկություններ տրամադրիԶԼՄ-ներին: Պլանավորման ժամանակ ուշադրություն պետք է դարձնել նան ԱԻ ենթակա վայրերի ջրամատակարարման ն սանիտարական պայմանների խնդիրներին, ջանի որ վերջիններիս անբավարար վիճակը կարող է լուրջ սպառնալիքներ ստեղծել մարդկանց համար: Սանիտարական վիճակի համար պատասխանատվությունը ներառում է մաքուր ջրով ապահովումը, դրա մաքրումը, հսկողությունը կրծողների, միջատների, սննդի մշակման պայմանների, կոյուղու անցկացման նկատմամբ նայլն: Պլանավորման ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն տնտեսական ու հիգիենայի պահպանության, այլն տարբեր հիվանդությունների կանխման համար անհրաժեշտ առարկաներով (օճառ, ամանեղեն, ջրի համար տարողություններ ն այլն) ու դեղորայքով ապահովելու խնդիրները: Այդ նպատակով պետք է կազմել ցուցակներ, քանի որ ԱԻ ամեն անգամ կարող են տարբեր '

Պլանավորմանժամանակ պետք է նան ուշադրություն դարձնել բժշկական օգնությանն առնչվող հարցերին,մասնավորապես՝ ա) որտե՞ղպետք է տեղավորել զոհվածներին, բ) ո՞վ պետք է ցույց տա առաջին օգնությունը,

Քաղաքացիական պաշտպանությանհամակարգը, խնդիրներնու ֆունկցիաները հիմնական խնդիրներնեն 1.Բնակչության պաշտպանությունը վթարների, տարերային աղետների ս հարձակման Ժամանակակից միջոցների վնասման գործոններից: Այս խնդրի կատարումը պահանջում Է իրականացնելմիջոցառումների համալիր, որոնցից առավել կարնորները համարվում են՝ բնակչությանը ժամանակին ազդարարել սպասվող վտանգի մասին, կառուցել պաշտպանական շինություններ, նախապատրաստել նկուղները, ստորգետնյատարածքները, բնակչությանը պատսպարելուհամար, ապահովել անհատական պաշտպանականմիջոցներով, ՔՊ ուժերի ու միջոցների ստեղծումը ե պատրաստ վիճակում պահելը, վտանգավոր գոտիներից բնակչության տարհանմանպլանավորումը, կազմակերպումը ն իրականացումը, կազմակերպել սննդամթերքի ն ջրի պաշտպանությունը, կազմակերպել ն անցկացնել հետախուզություն: աշխատանքի կայունության բարձրացումը 2.Օբյկտի ն պատերազմականպայմաններում` խաղաղ ստեղծել հումքի, վառելանյութի ս կոմպլեկտավորող մասերի պաշարներ, -կատարել|իր 3ինժեներա-տեխնիկական միջոցառումներ, օբյեկտի կայունությունըբարձրացնելուհամար: 3.Կատարել փրկարարական ն այլ անհետաձգելի վթարավերականգնողականաշխատանքներ, վթարների, տարերային աՔՊ

Բնակչության նախազգուշացմանհամակարգերը

լինել:

գ) ո՞վ է պատասխանատու առաջին օգնության անհրաժեշտությունը որոշելու, հոսպիտալացմանն տարահանմանհարցերը լուծելու համար:

-

-

-

-

-

-

-

-

ղետների ն թշնամու հարձակման հետնանքները վերացնելու համար՝ կազմավորումներին ապահովել անհատական պաշտպանական միջոցներով, գործիքներով, սարքերով ն տեխնիկայով, ն տեղափոխել ան ՐՏ տալ տուժածներին -.

Արեա

ւ

լ

հանգցնել հրդեհները, վերացնել վթարները: Կազմակերպելկառավարմանմարմիններ, կազմակերպուԱԻ ն ՔՊ ուժերի պատրաստումն ու բնակչության ուսու-

գ. թյունների, :

ցումը հիմնականնպատակը

բնագավառներում,բնակն չության վարքի կանոնների հմտության ուսուցումն է, որը կապահովի նրանց պաշտպանությունը, կնվազեցնիմարդկային կորուստները: Քաղաքացիական պաշտպանության ծառայություններ` պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարմանմարստեղծվում են` կազմակերպություններում կապի ն ազդարարման, ի

-

ԱԻ ն ՔՊ

միններում,

շ ինժեներական, ` րաանսարիտային '

առնտրի ն սննդի, 6. էներգետիկայի ն լուսաքողարկման, 7. բույսերի ն կենդանիներիպաշտպանման, 8. հասարակականկարգիպահպանման, 9. նյութատեխնիկականմատակարարման, 10. կոմունալ-տեխնիկական, 11. բնակչությանհատուկ սպասարկումների: Վերոնշյալ ծառայություններըստեղծվում են ՔՊ միջոցառումների իրականացումնապահովելու համար: են բոլոր բոլոր ն ՔՊ կազմավորումները օբյեկտներում ՐԸ ստեղծվում ղծվ օբյեկ ր զմավոր 5.

ՖԻ լինում -

ըստ

նշանակության՝ընդհանուր ն մասնագիտացված,

ենթակայության՝տարածքայինն օբյեկտային, ըստ պատրաստակամության՝` բարձր պատրաստակամության ն սովորական: Համայնքներում ստեղծվում են քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումներ, որոնք հանդերձավորվում են փրկարարական ն անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների համար նախատեսված տեխնիկայով, գույքով: Այդ կազմավորումները նախատեսված են իրականացնելու ՔՊ միջոցառումներ ն չեն մտնում ՀՀ զինված ուժերի ն այլ զորքերի կազմի ըստ

-

-

մեջ: կազմավորումներըլինում են`

Բո փրկարարական, 1.

հետախուզական,

2.

3. մեքենայացվածաշխատանքների '

՝

Հ:ճառագայթային ն

քիմիականդիտարկման,

6. բժշկական

հակահրդեհային, ինժեներական, 9. վթարատեխնիկական, 10. հասարակականկարգի պահպանման, 11. հասարակականսննդի մատակարարման, 12. վառելիքի լցավորման շարժական, 13. ջրամատակարարման ն ջրալիցքավորման, 14. տեխնիկայիվերանորոգմանն շարժական տարհանման, 15. գյուղատնտեսականկենդանիներիպաշտպանության, 16. գյուղատնտեսականբույսերի, անտառների պաշտպանության, 17. ապաակտիվացման, գազազերծման,ախտահանման, 18. ավտոտրանսպորտային, 19. բնակչությանհատուկ սպասարկումների: Կազմավորումներիպատրաստվածությունըորոշվում է ստուգումներին գործնականպարապմունքներիմիջոցով: վիճակի բերելու պլան, Կազմավորումներնունեն պատրաստ 7.

8.

անձնակազմիազդարարումն ու հավաքը նշանակված տե-

-

ղում,

դոզաչափերը բաժանելու ցուցակ, նյութատեխնիկականապահովման կարգը ն այլն:

-

-

ՔՊ

ծառայություններիկազմավորումներիկառուցվածքը

Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում ֆակուլտետների բազայի վրա ստեղծվել է ուսանողականփրկարարականջոկատ` բանասիրական 1.5 հոգի կրթության 15 հոգի գեղարվեստական կենսաբանության,քիմիայի ն աշխարհագրության 15 հոգի պատմությանն իրավագիտության 15 հոգի կրթությանհոգեբանության ն սոցիոլոգիայի-- 15 հոգի կուլտուրայի 15 հոգի մաթեմատիկայի,ֆիզիկայի ն սկզբնական կրթության 15 --

--

--

--

--

--

հոգի

լեզուների 15 հոգի հատուկ կրթության 15 հոգի

օտար

--

--

Քաղաքացիականպաշտպանությանկազմավորումներ խնդիրների կատարման հետ կապված աշխատանքները հստակ ն ժամանակին կատարելու համար ստեղծվում են ուժեր,' որոնց թվին են պատկանում չռազմականացված կազմավորում-: ները ս հիմնարկությունները:Այդպիսի կազմավորումներ ստեղծվում են ժողովրդական տնտեսությանօբյեկտներում, տրանսպորտային ձեռնարկություններում, ուսումնական հաստատություն-. ներում: Կազմակերպչականտեսակետից կազմավորումներըներ-. կայացնում են ջոկատներ, խմբեր, բրիգադներ, դրուժինաներ, խմբակներ,օղակներ ն տարբեր նշանակությունունեցող պահակակետեր: Այդ կազմավորումներըհամալրվում են աշխատունակ ՔՊ

"կակչությամբ, հագեցվում ցուցակներին համաձայն ն սովորեցվում են ՔՊ ծրագրերին համապատասխան: Բոլոր կազմավորումները ըստ ենթակայությանբաժանվում են երկու խմբի՝ տարածքային ն օբյեկտային: Տարածքային կազմավորումները ստեղծվում են մարզերում, որպեսզի օբյեկտներում օգտագործվեներկրի վարչական բաժանումների նշված միավորներնըստ ՔՊ պետերի պլանների:Օբյեկտային կազմավորումները կազմակերպվում են ժողովրդական տնտեսությանօբյեկտներում, որպես կանոն, օգտագործվելու համար այդ իսկ օբյեկտներում ն ենթարկվում են տվյալ օբյեկտների ՔՊ պետերին: Կազմավորումները իրենց հերթին ըստ նշանակության ենթաբաժանվում են երկու խմբի ընդհանուր նշանակություն ունեցող կազմավորման ն ծառայություններիկազմավորման: Ընդհանուր նշանակություն ունեցող. կազմավորումները նախատեսվում են զանգվածային ախտահարման (վարակման) օջախներում (ՓԱՎՎԱ-ի հիմնական ծավալը կատարելու համար, խոշոր արտադրականվթարների ժամանակ ն բնական աղետների շրջաններում: Ծառայությունների կազմավորումները կատարում են ՔՊ համապամիջոցառումներըայն ծառայությանմասնագիտացմանը են մտնում: կազմի մեջ տասխան,որի Հիմնարկություններըստեղծվում են ՔՊ ծառայություններումն նախատեսվում են հատուկ խնդիրներ կատարելու համար: Այդպիսի հիմնարկություններիթվին են պատկանում հիվանդանոցները, մատակարարմանհիմնարկություններըն մի քանի այլ հիմնարկություններ: ՔՊ շտաբներում տարհանման միջոցառումներ անցկացնելու համար որպես օգնություն կազմակերպվում են տարհանման հանձնաժողովներ(գյուղականվայրերում, ֆերմերային տնտեսություններում տարհանմանհանձնաժողովներիհետ միասինկազմվում են տարհանված մարդկանց ընդունող հանձնաժողովներ): Այդ հանձնաժողովները նախատեսվում են տարհանումը կազմակերպված ձնով անցկացնելու ե բնակչությանը քաղաքներից գյուղականշրջաններում կենտրոնացնելուհամար:

Բնակչության պաշտպանությունըՔՊ կարնորագույն խնդիրն

է: Այն կատարելու համար անհրաժեշտ է մշակել ն իրագործել

համապատասխաննպատակաուղղվածմիջոցառումների համալիր, որոնց նախապատրաստումըպետք է անցկացվի դեռես խաղաղ ժամանակ: Բնակչության պաշտպանությանեղանակներ են` մարդկանց պատսպարելը պաշտպանական կառույցներում, տարհանումը քաղաքներից գյուղական վայրերը, պաշտպանությանանհատական միջոցներիօգտագործումը: Մարդկանց պատսպարելը պետք է ապահովի համապատասխանպաշտպանականկառույցներիֆոնդ ստեղծելով: ՓԱՎՎԱ-ների անցկացումը ՔՊ հիմնական խնդիրն է հակառակորդի կողմից` զանգվածային ոչնչացման զենք օգտագործելուց հետո: Այդպիսի աշխատանքներինպատակն է մարդկանց փրկելը, ախտահարվածներինօգնելը Ա նրանց տարհանելը ախտահարման (վարակման) օջախից: Փրկարարական աշխատանքների մեջ մտնում են. 1) այն երթուղիների հետախուզումը, որոնցով հետք է քաղաքացիական պաշտպանության ուժերը շարժվեն դեպի ախտահարման(վարակման) օջախները ն նրանցում աշխատելու տեղամասերը, 2) փրկարարականաշխատանքներ կատարելու օբյեկտներում հրդեհներիմեկուսացումը ն վերացումը, 3) մարդկանցորոնումը փլվածքներում, շինություններումն պաշտպանվածկառույցներում,4) օդի մատակարարումըպաշտպանական քանդված կառույցներում,դրանք բացելուց անմիջապես հետո, 5) տուժածներինբժշկական օգնություն ցույց տալը ն նրանց տարհանումը ախտահարված (վարակված) օջախից, 6) բնակչությանտարհանումը (անհրաժեշտությանդեպքում) ռադիոակտիվ նյութերով ախտահարված գոտուց ն քիմիական վարակման տեղամասերից,7) մարդկանց սանիտարական մշակումը, նրանց հագուստի ե անհատական պաշտպանականմիջոցների վարակազերծումը,8) տեխնիկայի, փոխադրամիջոցների,կառույցների,տարածքներիվարակազերծումը: Անհետաձգելի վթարավերականգնման աշխատանքները են տարվում փրկարար միջոցառումները հաջողությամբ կատարելուհամար, ինչպես նան վթարներըվերացնելու ն դրանց `

հնարավոր հետնանքները կանխելու նպատակով: Այդպիսի աշխատանքներինեն պատկանում. 1) փլվածքների մաքրումը ն շարասյունայինՃանապարհներիհարթեցումը, շենքերի վնասված մասերի ամրացումը կամ փլեցումը մարդկանց հնարավոր կրկնակի վնասվելը կանխելու նպատակով, 2) վթարների մեկուսացումը ն վերացումը ջրմուղային, կոյուղային, էներգետիկական ն այլ ցանցերում,3) պաշտպանականկառույցների վերահարվածի դեպքում կանգնումը հակառակորդի կրկնվող ՓԱՎՎԱ-ները կատարող կազմավորման անձնակազմի պատսպարելու համար: ՓԱՎՎԱ-ները կատարում են քաղաքացիականպաշտպանութան ուժերի կազմավորումները, որոնք օջախ են մտցվում մերձքաղաքային գոտուց, ինչպես ն այն ուժերը, որոնք պահպանվել են ախտահարման(վարակման) օջախում: Քիմիական վարակման օջախում փրկարարական աշխատանքները կունենան այնպիսի առանձնահատկություններ,որոնք պայմանավորված են վարակման տվյալ օջախում եղած թունավոր կամ ուժեղ ազդող թունավոր նյութերի տեսակով: ՔՊ կազմավորումների գլխավոր ջանքերը քիմիական վարակման օջախում պետք է ուղղված լինեն ախտահարվածներին շտապ բժշկական օգնություն ցույց տալուն, նրանց այդ օջախից առավելագույն չափով արագ տարհանելուն, հագուստը գազազերծելով մարդկանց սանիտարական մշակմանը ն օջախի վարակազերծմանը: Բակտերիոլոգիական վարակման օջախ ստեղծվելու դեպքում քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումների կողմից անցկացվող միջոցառումները տվյալ օջախը մեկուսացնելու ն վերացնելու համար, առաջին հերթին կախված կլինեն հակառակորդի կողմից կիրառված վարակիչ հիվանդություններիհարուցչի տեսակից ն դրան բնորոշ համաճարակային պրոցեսի զարգացման առանձնահատկություններից, ինչպեսն այլ պայմաններից: Բժշկական ծառայություն:Ապագա պատերազմում հակառակորդի կողմից զանգվածայինոչնչացման զենքերի կիրառումըայդ ծառայությանը առաջադրում է չափազանց բարդ խնդիրներ ժամանակակիցախտահարող զենքերի տեսակներիազդեցությու181

նից բնակչությանըպաշտպանելու, ախտահարվածներին բժշկական օգնություն ցույց տալու, երկրում վարակիչ հիվանդությունների համաճարակի բռնկում թույլ չտալու համար: ՔՊ բժշկական ծառայությունը իր խնդիրներիլուծման աշխատանքը կառուցում է, հենվելով քաղաքացիական պաշտպանությունը կազմակերպելուն անցկացնելուօպերատիվ-տակտիկական իրավիճակիվրա, օգտագործելովժամանակակից բժշկության նվաճումները,Հայրենական մեծ պատերազմի,Արցախյան պատերազմիժամանակ ն հետպատերազմյան շրջանում բանակի ռազմաբժշկական ծառայության փորձի, ինչպես նան առողջապահությանտեսությանն պրակտիկայիվրա:

Քաղաքացիական պաշտպանությանբժշկականծառայության ն խնդիրները կազմակերպման սկզբունքները ՔՊ-ն կարնոր է բժշկականծառայությունը: ծառայություններից Նրա հիմնական խնդիրն է կազմակերպել ն անցկացնելբուժական, տարհանման, հակահամաճարակային ն սանիտարահիգիենիկ միջոցառումներ, որոնց նպատակնէ ախտահարվածբնակչությանը ժամանակինցույց տալ տարատեսակ բժշկական օգնություն առողջությունը արագ վերականգնելու,աշխատանքիվերադառնալու, հաշմանդամությունը ն մահացությունը կրճատելու ն զանգվածայինվարակիչ հիվանդություններիառաջացումն ու տարածումը կանխելու ե հակառակորդիկողմից զանգվածային ախտահարմանմիջոցներ կիրառելու անբարենպաստսանիտարական հետնանքները վերացնելուհամար: ՔՊ-ն ժամանակակից բժշկական ծառայութանառաջին ն հիմնական սկզբունքն է դեռես խաղաղ ժամանակգոյություն ունեցող առողջապահության բոլոր բուժկանխարգելիչ ե սանիտարահամաճարակային հիմնարկությունների հիմքի վրա դրա կազմակերպումը, առավելագույն չափով օգտագործելով բոլոր տեղական պաշարները, այդ աշխատանքներում լայնորեն ընդգրկելով ։

բնակչությանը: ՔՊ-ն

բժշկական ծառայության կազմակերպմաներկրորդ

սկզբունքը քաղաքների, մարզերի փոխօգնությունն է զանգվաթային ախտահանման օջախներ առաջանալիս ն փրկարար աշխատանքների կատարումը բժշկական ծառայության ուժերի ն միջոցներիգործողություններով: Զանգվածային ախտահարմանզենքերից տուժած քաղաքի բնակչությանը բուժօգնությամբ ապահովումը կազմակերպելու երրորդ սկզբունքը ախտահարվածներիբուժումը ն տարահանումը ապահովելն է ախտահարվածներիերկփուլ բուժման միասնական համակարգիհիման վրա: Այդ համակարգի էությունն այն է, որ միասնական չափանիշի յուրաքանչյուր փուլում սահմանվում են բժշկական օգնության ցույց տալու տեղը, ժամանակը ն բնույթը, ինչպես նան հաջորդականությունը ն ծավալը: Այդ սկզբունքը հիմնված է Հայրենական մեծ պատերազմի ն Արցախյան պատերազմի տարիներին ռազմաբժշկական փորձը մանրակրկիտ ուսումնասիրելու, զանգվածային ախտահարման օջախների բժշկատակտիկական գնահատման ն բժշկության ժամանակակիցնվաճումներիվրա: Միջուկային Ա քիմիական զենքերից տուժածներիբուժումը ն տարհանումը կազմակերպվումեն բժշկական տարհանման երկփուլանի համակարգիսկզբունքով ախտահարմանօջախում (քիմիական օջախում՝ նրա սահմաններին մոտ) ե քաղաքականգոտում (ախտահարման գոտուց դուրս): 'Բժշկական տարհանման յուրաքանչյուր փուլում, յուրաքանչյուր կազմավորումումն հիմնարկությունում,որտեղ ախտահարվածներին բժշկական օգնություն են ցույց տալիս, կատարվում Է բժշկական տեսակավորում, որի նպատակն է յուրաքանյուր ախտահարվածի համար որոշել հերթականությունը, բժշկական օգնության բնույթը, որի կարիքը նա ունի, ն, ըստ անհրաժեշտության, նրան ուղարկել տվյալ կազմավորման(հիմնարկության)այս կամ այն ենթաբաժանմունքը (բաժինը), հերթականությունը, փոխադրամիջոցիտեսակը ն տարհանմանեղանակը(պառկած,նստած) հաջորդ փուլի համար: Նախատեսվում է, որ բժշկական տարհանման առաջինփուլից երկրորդը ախտահարվածնուղարկվում է հատկապես այն մասնագիտականբուժական հիմնարկության, որը նրան անհրաժեշտ է ըստ ախտահարմանբնույթի ն տեսակի:

Զանգվածային ախտահարմանզենքը հակառակորդի կողմից կիրառելու դեպքում բնակչությանըբժշկությամբ ապահովելու համարՔՊ բժշկական ծառայութունը ամբողջովինօգտագործում է խաղաղ ժամանակգոյություն ունեցող կանխարգելիչ, սանիտա-

րահամաճարակային, գիտահետազոտական հիմնարկություննեն բարձրագույն րը, միջնակարգ բժշկականուսումնական հաստա-

տությունները,որոնք մտնում են առողջապահության ն այն գերատեսչությանմեջ, որի հիմքի վրա կազմակերպում է ղեկավարման մարմիններ,հատուկկազմավորումներ, ն հիմնարկություններ: ՄՊ-ն ժամանակակից բժշկական ծառայությունը իր կազմում ունի ղեկավարման մարմիններ,կազմավորումներ (շարժական), բուժական հիմնարկներ,դեղորայքին գույքի պահեստներ: Մարզերի,քաղաքների բժշկական ծառայությանպետեր են հանդիսանումհամապատասխան մարզային,քաղաքային շրջանների առողջապահության վարիչները, գյուղական շրջաններում՝ շրջանի գլխավոր բժիշկները:Բժշկական ծառայությանբոլոր պետերը անմիջականորեն ենթարկվումեն քաղաքացիականպաշտպանության համապատասխան պետերին (մարզի, քաղաքի ն քաղաքային շրջանների, գյուղական շրջանի), իսկ հատուկ հարցերով՝ բժշկականծառայության իրենց վերադաս պետերին: ՔՊ բժշկական ծառայության ղեկավար մարմիններին են պատկանում այդ ծառայության շտաբը ն հիվանդանոցային բազաներիվարչությունները: ՔՊ բժշկական ծառայությանշտաբները կազմակերպվում են ծառայությանբոլոր պետերին կից, բացի օբյեկտի բժշկականծառայության պետից: Նրանք նշանակվածեն կատարելու ամենօրյա աշխատանքծառայության" ուժերի ն միջոցներիկազմակերպման, աճբողջ բժշկական ծառայությանկազմի մեջ (այդ թվում ն ղեկավար)նախապատրաստման, ն հիմնարկնեկազմավորումների րի ծառայությունների նախապատրաստման, ռազմական պայմաններում ծառայությունների միջոցառումներիպլանավորման,

Ծառայությանուժեր ասելով հասկանումեն ծառայության Ա կազմավորումները հիմնարկությունները, իսկ միջոցներասելով հասկանումեն բժշկական, սանիտարատնտեսական նայլ ունեցվածք:

ինչպես նան ծառայությանուժերի ն միջոցների օպերատիվ ղեկավարման ու կառավարմանվերաբերյալ` զանգվածային ախտահանման օջախներում փրկարար կատարելիս: աշխատանք Հիվանդանոցների բազաների վարչությունները բուժական հիմնարկների (հիվանդանոցների) միջոցով մերձքաղաքային գոտում իրականացնում են բժշկական տարհանմաներկրորդ փուլը: ՔՊ բժշկական կազմավորմանն են պատկանում սանիտարական դրուժինաները Ա սանիտարականջոկատները, առաջին բժշկական օգնության ջոկատները, մասնագիտացվածբժշկական օգնության ջոկատները, մասնագիտացվածբժշկական օգնության առանձին բրիգադները Ա շարժական հակահամաճարակայինջոկատները, համաճարակային հետախուզության ուժերը: Բուժական հիմնարկներ են համարվում տեսակավորող-տարհանող հոսպիտալները, մերձքաղաքային գոտում գտնվող մասնագիտացված հիվանդանոցները: Զանգվածային ախտահարման զենքից տուժած բնակչությունը պետք է ստանա հետնյալ տեսակի բժշկական օգնություն. 1) առաջին բուժօգնություն, որը ցույց է տրվում բնակիչների կողմից որպես ինքնօգնություն (փոխօգնություն), ինչպես ն սանիտարական կետերի, սանիտարական դրուժինաների մյուս ծառայություններիկազմավորումների անձնակազմերիկողմից, 2) առաջին բժշկական օգնություն, որը բժշկական տարհանման առաջին փուլում ապահովվում է բուժկանխարգելիչհիմնարկություններում ն ԲՕՋ-ում պահպանված ուժերով, 3) մասնագիտացված բուժօգնություն, որը ցույց է տրվում բժշկական տարհանման երկրորդ փուլում մերձքաղաքայինգոտում տեղակայված տեսակավորող տարհանող հոսպիտալներում, գլխավոր ն մասնագիտացված հիվանդանոցներում: հետ Տուժածներին բուժօգնություն ցույց տալու մեկտեղ է բժշկական ծառայությունը պարտավոր կազմակերպել տարհանվող ն տարակենտրոնացվողբնակչության բժշկական օգնության կազմակերպումը: Այդ նպատակով նախատեսվում են քույրական կամ բժշկական (կախված բնակչության թվից) բուժական կետեր հավաքական տարհանող կետերում, տրանսպորտային փոխադրականի բեռնման կետերում: Անհրաժեշտ բժշկական

անձնակազմըն բժշկական ունեցվածքը հատկացվում են քաղաքային բուժական հիմնարկություններիկողմից: Ճանապարհին բժշկական օգնություն ցույց տալու համար առաջարկվում է ավտոտրանսպորտիշարասյան ն երկաթուղային համակազմում հատուկ բժշկական անձնակազմ չնշանակել, այլ օգտագործել այն շրջանին պատկանող բուժական հիմնարկների բժշկական անձնակազմերը,որտեղ գնալու է տարակենտրոնացված կամ տարհանվող բնակչությունը: Տարհանվող բնակչության ոտքով գնալու դեպքում (տարհանման համակցված եղանակ) ամեն 100-200 մարդու համար առանձնացվում է մեկ սանիտարական օղակ (սանիտարական պահակակետ), ցանկալի է նան տարհանվողներիթվից: Տարհանված բնակչության բեռնաթափման տեղում բժշկական օգնության կազմակերպումը դրվում է առողջապահության տեղական մարմինների ե բուժական հիմնարկների վրա: Բժշկական անձնակազմից բացի, բժշկական կետերին ն ոտքով գնացողներինօգնելու համար առաջարկվում է պլանավորել ն առանձնացնել սանիտարականպոստեր ու ցուցակներ ունեցող սանիտարականդրուժինայի օղակներ (ՍԴԾ): Տարակենտրոնացվող ն տարհանվող բնակչության բժշկական օգնություն ցույց տվող բժշկական անձնակազմի, սանիտարական պոստերի ն սանիտարականդրուժինաներիվրա, անհետաձգելի բժշկական օգնություն ցույց տալու հետ մեկտեղ, դրվում է վարակիչ հիվանդներին հայտնաբերելու պարտականությունը բեռնման, ճանապարհին ու բեռնաթափման տեղերում սանիտարահիգիենիկ պահանջները պահպանելու հսկողությունը: Հայտնաբերված կամ կասկածելի վարակիչ հիվանդներին մեկուսացնում են ն ըստ ցուցումի ուղարկում մասնագիտական ինֆեկցիոն հիվանդանոցներ հատուկ փոխադրականով`պահպանելով հակահամաճարակայինպահանջները: Տարաբնակեցման տեղերում տարհանված բնակչությանը ապահովում են բժշկական օգնությամբ` տեղական ն քաղաքից տարպանվածբուժկանխարգելիչ հիմնարկներիուժերով: Այդ տարածքում ուժեղացնում են հակահամաճարակայինմիջոցառումները Ա ջրամատակարարման,սննդի օբյեկտների, հանրային օգ186

հսկողուսանիտարական տագործմանտեղերի ն բնակարանների թյունը: Բժշկական ծառայությունը,Ա ՔՊ, պետք է պատրաստ լինի գործելու հակառակորդի հանկարծակիհարձակմանպայմաններում, երբ լրիվ կամ մասնակի կերպով հնարավոր չէ անցկացնել պաշտպանականտարհանման միջոցառումներ:Այդ պայմանն միջոցները ներում բժշկական ծառայության հիմնականուժերը տուժած են քաղաքներիմերձքակլինեն նրանք, ովքեր գտնվում ղաքային գոտում: Ահա թե ինչու մեօ նշանակությունունի քան գոտու բոլոր տուժած հիմնարկների ղաքների մերձքաղաքային ն գործեբուժականաշխատողներիլավ պատրաստվածությունը են հակառալինել լու մշտականպատրաստ լինելը, որոնք կարող օբյեկտներ»: հարձակման կորդի անմիջական Բժշկական ծառայության վրա դրվում է նան ձեռնարկուշարունակողհերթաթյունների արտադրականգործունեությունը փոխային աշխատողների տարատեսակ բժշկական օգնության

ապահովումը:

ռ

ծառայողները անհատական պաշտԲոլոր են պանությանընդհանուր միջոցներիհետ մեկտեղ ապահովվում ն բժշկական դեղարկղիկներով,վիրակապային հակաքիմիական փաթեթներով:Դեղամիջոցներիանհրաժեշտ քանակը ն.հավաքա(սրտային, հանգստացնողն ծուն գտնվում Է ապաստարանում կարիք ունեցող սուր հիվանդությունների այլն): Հոսպիտալացման են ն վնասվածքների դեպքում աշխատողներինուղարկում մոտակա բուժական հիմնարկները,որոնք ապաստարանունեն գոտի: կամ տարհանումեն մերձքաղաքային Բուժական հիմնարկներումհիվանդներիմի մասը կարող է գտնվել այնպիսի վիճակում, որի դեպքում նրանք չեն կարող փոխադրվել մերձքաղաքայինգոտի: Այդ դեպքում հարձակման են տվյալ բուժհիմվտանգի ժամանակ նրանց պատսպարվում Ապաստարանում նարկի կամ դրան կից ապաստարաններում: (բժիշկէ հետ բուժանձնակազմը գտնվում միասին հիվանդների ն Ծանր վիճակից ներ, բուժքույրեր, սանիտարուհիներ այլն): դեպքում հիվանդդուրս գալուց հետո առաջին հնարավորության

աշխատողներըն

ները տարհանվումեն:

Սանիտարահիգիենիկն հակահամաճարակային միջոցառումները զանգվածայինախտահարմանօջախում բժշկական ծառայությանզանգվածային ախտահարման միջոցներ կիրառելու դեպքում բնակչության բժշկական օգնությունը ապահովելու համար կարնոր նշանակություն ունեն սանիտարահիգիենիկն հակահամաճարակայինմիջոցառումները: Շենքերի քանդվելը, հրդեհները, ջրմուղի ն կոյուղու շարքից դուրս գալը, տեղանքի կեղտոտվեը ն վարակվելը ստեղծում են սանիտարականծանր պայմաններ ն նպաստում են համաճարակային վարակիչ հիվանդություններիառաջացմանը: Սանիտարահիգիենիկ ե հակահամաճարակայինճիջոցառումները կազմակերպվում են ն անցկացվում սանիտարահամաճարակային կայաններիկողմից (հանրապետական, մարզային, քաղաքային Ա շրջանային) բնակչության,ժողովրդական տնտեսությանօբյեկտների ն քաղպաշտպանության ծառայություններիակտիվ մասՔՊ

նակցությամբ:

`

Զանգվածայինախտահարմանմիջոցներիհնարավոր կիրառման պայմաններում սանիտարահիգիենիկ կայանների վրա դրվում են հետնյալ պարտականությունները.1) սանիտարական հսկողության պաշտպանության կոլեկտիվ միջոցների վիճակի վրա, 2) նախազգուշականսանիտարականհսկողությանուժեղացում ջրամատակարարմանաղբյուրների, հասարակականսննդի վայրերի, սննդի ձեռնարկությունների,բնակչության հավաքման տեղերի (կայարան, տարհանման կետեր ն այլն) նկատմամբ, 3) կանխարգելիչ պատվաստումների կազմակերպում, 4) ՌՆ-երով, ԹՆ-երով ն բակտերիականմիջոցներովխմելու ջրի ն սննդամթերքի վարակվածությանստուգում, 5)բուժանձնակազմիպատրաստման միջոցառումներիանցկացում բնակչության հակաբակտերիոլոգիական պաշտպանության ուղղությամբ, 6) բակտերիոլոգիական զենքի հայտնաբերման միջոցառումների անցկացում, 7) բնակչության հակաբակտերիոլոգիական պաշտպանությանմիջոցառումներիկազմակերպումն անցկացումքաղպաշտպանության մյուս ծառայություններիհետ միասին, 8) բակտերիոլոգիական ախտահարման օջախի վերացման միջոցառումներիկազմակեր188

անցկացում մյուս ծառայություններիհետ միասինքաղընդհանուր ղեկավարությամբ:Այս բոլոր միջոպաշտպանության են լայնամասշտաբկիրառելովհեցառումները իրականացվում տազոտման լաբորատոր մեթոդները, ընդգրկելով սանիտարական ակտիվին ն բնակչությանը: կայանի հիմքի վրա, որպես Սանիտարահամաճարակային պում

ու

նրա շարժականկազմավորում,կազմակերպվում շարժական ջոկատներ (ԵՀՀՋ): Այդպիսի ջոկատի հակահամաճարակային են

կազմի մեջ

են մտնում

ն ախտահանման բաժինլաբորատորային

ները: ՇՀՀՋ-ներն ունեն շարժականտեխնիկա, ավտոլաբորատոռադիոլոգիական), րիաներ (սանիտարաբակտերիոլոգիական, ծառայության Բժշկական սարքավորում: ավտոցնցուղային հոսպիտաեն հիվանդների վարակիչ ուժերով կազմակերպվում այն անստեղծում (օբսերվատորներ) լացում, մեկուսարանների են հատուկ վտանգավորվարակիչ ն ձանց համար, ովքեր շփվում այդպիսի կասկածելի հիվանդների հետ, ամենօրյա բակային

համայցեր ն

այլ

միջոցառումներ:

դրուժինայի Սանիտարականդրուժինաներին սանիտարական ջոկատներիկազմակերպումը դրուժիՍանիտարականդրուժինան(ՍԴ) ն սանիտարական ՔՊ բժշկականծառայուեն համարվում նայի ջոկատները(ՍԴՋ) թյան կազմավորումներն ստեղծվում են առաջին բուժօգնություն օջախներում, ախտահարման ցույց տալու համար զանգվածային ն խաղաղ ժամանակ ինչպես ժամանակ, բնական աղետների մարմիններին՝ օգնությունցույց տալու համար առողջապահության ն բուժկանխարգելիչ բնակչությանմեջ սանիտարականխարգելիչ միջոցառումներանցկացնելու: ձեռեն արդյունաբերական ՍԴն ն ՍԴՋ-ը կազմակերպվում նարկություններում, հիմնարկություններում,տրանսպորտում, ՊՏՈՒ-ներում,ԲՈՒՀ-երում, դպրոցներումայդ կազմակերպությունՔՊ պլաններինհաների ղեկավարներիղեկավարներիկողմից,

1:12 Եռոմո ոռվմսիտմողցվռվօոիմովոտոլո նսիռտե բւսդոջվի դվ -ԱՀ (5 (բսծոժոտ 'ուսկմոմզդ վսնվոսմո 'ըւսդցւսնցԱԱզդ վժոսջ ՀՎո1 վնվմս մ վոսվմտտց Ղ վտոտդսմմողսմնվկվուսվմտողդ) ըս6 -ոհճդո վմզդուսսոոծսծվըդրսեոեմտհ դվրողսչողով (ջ "իսմզդ -սծվը օոոնզդոտ վժոզօ րտ իսմզողողզմ քաժիոզն վմզդցժցտի -ոոցի օզը վմզդժօտիուսկ հւսփոփ Ղ վմզդժ9Ռիմտսհ ըւսծոքմոՀ -0ո վմզդժՈսծմզի(ջ 'դո ղ իսլզցն հոտինսՀռջ "իսմզդծսծվըօոն -Ղ հտտ վմազց ըուստզմոնոն մսիտկտդորոք դոթիսոսվողւսմԱո (- 'տսմզժիոզն վժօտիմոո դ դոթոսօտիմսիոմվի Ապոն հոտկոմ -վի ցվծոսո (յ 'Անողտզվ 1 ուսդմԵծնդմ ուսոիոծօ ցորմովոտոլո ցվրողւսծվը մռւսԹոսցԵօքյսմ դվծտետ տիտ 6ոսծ վմզդռ-ՆՈ :6վկոմոԵտոհո Դ 6վղվնդմոնզն ձ օտիրծոկ Արւսօմզնդով 6դոմՂ :Քվմզցցվրոկոնօ Ժզմզ Ղ 6վտզո Ծյւսնմոր ոմս: վ օտիրեռոկ 1 հտնօ մվվողոմոծտոխրո 1 ըւսդճոտրողմզդԱտոսո դողոմոտ -վռոո :փտդորոք վմզցտգնտ ցողոցմ դ վմզցկոտջվիոմվԵմոհ -ոտմո Ղ դտկործոմղզտոխոդւմմտտ ՑՈստ դւսԹոսդԵօքսմ դվծոն -տ մռոթոսչկտդմ օջոքստ ցզ ուսճկոգցոտը Ժռսմս 'դզ մզդըյսմսի -որետհ ՆԺ Ամզտոսհ դոհոմոտվցող :մորով վմզդուսսոծսծվը ռվրողոմոցոնրով դ ղվցզվեվվոմոտվգռտոցոսծոծմոփ դոդ ոզիոռ -3ցվ "ըւսժոզն վմզդուսթԹսնդողիվվվղոօմողցով 'վմզցժօտիոտցդի "մորով Հսնոտ ԲՈսՔ դսթոսդԵօ 6վընսկ վմզցզտվոսհվմզդդՀսթ) սմ -զկդմ վդուսնտովղմվրմող Ղ վ'ոոլ մվըմող "ուսմզդդմսթոիստոտտ -ոոով դոոդուսուս 'ըյսմզդդւսԹոսկմոդեզօ-կմոդըվվդզ ուսիոմզի -որետկ Հգսմս 'մզտոսո դոկոմոտվցտո դզ ըուսիկմենդԱմոր ցվծտստ ծոժռմեւսԵ ռվ-ՆՈ -ով 1սաւոտ Բոսծ դւսԹոսդԵօքասմ դորմոպոտոլո դվրոցտիեռտեսլոտ 6Ոոստդ:սԹղսդԵօ :ըւղսոիոծօ -քոսմ ցվծճոստվօտիմովոտոլո՛ 2լ-0լ ոզիոոմսիտտսը ովյոտ դգ դւսԹոսմսիտմոցվ Ժցսմս 'մզդճսծվը Դող ռտկ 'ծզը վժցոցմզնդով վմսիտոտհ ղ վղզննոձ 'վմտտոցորոմվ ոմդը 'վոոդվքյսԱն ցող -ոմոտվդտո լ ուսդտը Ամս 'ուսղտուսոոր դողոմտտվոող Սզտ Հոտ վռոփոմԵսկմզ Ղ մորով վմզցցտիմովոտոլո ցտկոմտհզի, 1սկմզ զը 'ղսփտուս դցվոտկոտմոտծտոփո Եոետկով դվրոոտոզկտիո ''տմոետոհ հզը 1 քսցոտվ վղտնօ ռողոտմտտվցտոմստցոժմ վճոց :մզմտզովեսն Ղ մզդկվնկմոնզն

-«ոմս՛

վղոծսՑ

տոմ

՛նրո

06յ

դոհոտովցո 'մզդկտուսրոռ ցգտկտմտտվգտո զ մզեռծԵռկողվ 'Ազդժսցոիսցո(տտհոոմորով վմծ 'մզցիվշսկտվջոմողմզ զդվտզա դռտկոցոտչոհր 'մզդտսդազօ ռտհոտգոոտՀոհ զդվտգս (Զ»ո) մզգմոմց դվրտետծտկով դողտտտսռտ '«մգոտկ վժոզց իսդոշը -Ոնմվմսո| '(»Փա) մզդտուսծտվնսմտվգ դտկոդտխուտշտիո Ազդ -|սծզցվմոսհվղոոմբողմ'մզցտզմզմդո բող տոսհոոհ ցզ ըւսդտը ծգր վղոծսծ դտբջմզնդտվվմզդոդվքամն ցռոտկոմոտվդոր մորով Հսզրողոլ դվԱզդտիմովոտոլո

նսիցտԵ ըւսծդողմըԴ ցորօնզտո վմզդծսդոնդտիվվ ըւստսԵ դվրոժ -Ոնոժցմզը (ֆ 'մոորով վմդոտտովշոո(ըոսծկոդոտրԱդորմովոտ -ո|ո 'ուսդոքոմ

վմզդծսծվոոնգն 4վղզեմոոյդող 'ուսմզմոոցտրով

վմզընսըմզծ 'մզծրորով ռվրոհոմ) ոխզմոմզի

1սզդճողծդո

Ազդըւսմոծսծվը ռվոկոմոջորովտկովոմոտվդոո ցրսԵռԵ

(գտրփտժոողո

-Աոոո ըոսբԵղոի վ-Շ»5»2(բ "մորով վմցոտոողշո դորդսզմ վմզգօոիմովոտոլտ ըւստմստոդոմտ Ղսզոխփոնզտ ցվմղցօտիմովոտոտ ուսոմզդ վժդւսրդտքտմ «(ը:սմզդծդոտ -տոշոտ դտհկոտոտվոմվի Դ ցտդտիոտկտմվի) զդեօ դվոծո -ոցօգտ դոհոհչքմ ՛'վժոոդոլ վմզդօտիմուվոտոլո "վմզդդվքոո ռողողչքմ ըւսրծող վ-ՇՕԺ (շ (ոսքծտկ վմզցտողսծ մոմտղսփ ՆԹ) քսոյոծօ դոբմովտտոլտ ցվլրոջոիծդտծ Հստտ 6ոսծ մորով 01սԹոսդԵօքսմ դվծոծո Ացոթոստիոդմ(լ զ ուսիօմսԵոտԵօ 'Օրոջոբով վմզդժոսմն օոնզ դվոր ծդոմդ '(դ-ԾՆՈ) դ-ՆՈ ուսը -Եոհ դոթյսրոսոօ ռոկտհՀշքմ աԺ հոդոտրոք վժցոտտուշը դ 6վմզդմսիոոոի '6վոոհոնզտ ոմդ :8վտովնոց '6վմոտոդ -որոմվ վտողսծ 4 օտիքեոհ Ամս 'Ժրւսոլ նսմոիոստկ Ատոկսծ մզգոդվք:յսմն ռտկոմոտվռտո 9-ի, դզ ըուսդտը ծզր վտոկսթ

Ղ

Ազդ ՏՆՈօպ տսիհմզկործող ՈսԱզդ թստտտոռվ գողոդ ուս "ոսմզդդւսԹոսկմոդրվվ 'սմզդդւսԹսկմողցոզց ԱսՀսոլ

-ըյսուս

նմոք ջշ 1 ը՛սդտը ծզը ՎՆՈ ճնսծըր :վբնսհ վբետհ նրո | ըոսիմտցմդմս 'Ամոտոդորոմվվհոնօ մ ըսմոիողզն ԱմսԹգոծոմ:սք8վծցոոմՆ,:8վհոնօ Եռվվ օոտծողնոմ

Ծասնմոր դողո-ջ Ղ ծճվտովնոս (1 մտիոզտռտ դոդ ոդ) Քվմսիտհոող '6վմոտոցորոմվ վլոցվքոսմն զ օտիքծտղ դ-ՆՈ :ցվողովըտզվ վմզդդւսԹսհմզիործտհ դոողժեկո

վմզդուսթոսմզվդԱ վցուստովդմվբմո

Ղ

վշտոլ մվրմո

դրոօոը

տեղափոխում առաջին բուժ.օգնություն ցույց տալու համար, 6) արհեստականշնչառություն ն սրտի անուղղակի մերսում կատարել, 7) պատգարակիվրա հիվանդին ճիշտ դնել` կախված վնասվածքի բնույթից ն տեղից: Ախտահարմանքիմիական օջախում առաջին բուժօգնության մեջ մտնում են. 1) ախտահարվածին հակագազ հագցնելը, 2) շպրից-պարկուճով կամ համապատասխանանտիդոտի ներարկում` կախված ԹՆ-ի տեսակից, 3) անհատական հակաքիմիական միջոցներով մաշկի Ա հագուստի վրայից ԹՆ-երը հեռացնելու համար, 4) անհրաժեշտության դեպքում արհեստական շնչառության հակագազ հագած կամ առանց դրան ախտահարման գոտուց դուրս, 5) ախտահարմանօջախից հնարավոր չափով արագ դուրս

բերում:

Միջուկային ախտահարմանօջախում ՍԴ-ի տակտիկանհանգեցվում է հետնյալին: Միջուկային ախտահարմանօջախի առաջացումից հետո այդտեղ են մեկնում քաղպաշտպանությանկազմավորումները, որոնց ուժերով կատարվում են փրկարարականն աշխատանքներ: Փլվածքներում բացում վթարավերականգնման են անցումներ, տեղափակում ն հանգցնում են հրդեհները: Կազմավորման ստորաբաժանումները փնտրում են ապաստարանի փլված մուտքերը բացելով դրանք: Միաժամանակ կատարվում է ախտահարվածների որոնում, նրանց` ապաստարանից, քանդած շենքերից, փլվածքների տակից, այրվող շենքերից դուրս բերում, առաջին բուժօգնության ցուցաբերում մինչե սանիտարական տրանսպորտի բեռնման տեղը, այդ տեղից շատ հեռու լինելու դեպքում առաջին բուժօգնության ջոկատների ստեղծում: Դուրս բերմանգործում ընդգրկում են փրկարարջոկատներ այն հաշվով, որպեսզի ՍԴ-ները օգտագործվենուղղակի նպատակով առաջին բուժօգնություն ցույց տալու համար: ՄՍԴ-ներըօջախ են մտնում փրկարարջոկատների հետ միասին : Ախտահարվածներինայրվող կամ փլվելու վտանգ ունեցող շենքերից դուրս բերելիս, եթե կազմավորմանանձնակազմը,որը բուժօգնությունէ ցույց տալիս, անբավարար է, ն հեռու է գտնվում ԲՕՋ-ից կամ մասամբ պահպանված բուժհիմնարկներից, անվտանգ տեղերում ստեղծել ախտահարվածներիժամանակավոր

դեպհավաքմանկետեր (ԱԺՀԿ): Առաջին իսկ հնարավորության հանել: է դուրս այդ կետերից պետք քումախտահարվածներին լրացուբուժտարհանման է Այդպիսիկետերը չպետք վերածվեն բուառաջին հասնելը ցիչ փուլի ն ուշացնեն ախտահարվածների ժօգնությանջոկատները: օջախում պետք է ախտահարման Առաջին բուժօգնությունը հետ: Տեսակատեսակավորման զուգակցվիախտահարվածների ախտահարվածների վորմանէություննայն է, որ հայտնաբերված որոշում են, թե դրուժինաները սանիտարական թվից կախված, ցույց տալ, նրանցիցում պետք է առաջին հերթին բուժօգնությունեն, թե ով որոշում իսկ ում` երկրորդ, ն համապատասխանաբար, է գնալ բուժկետ, իսկ ում ն որ հերթինկարելի կարող է ինքնուրույն տանել կամ փոխադրել: կարիք Առաջին օգնությանն առաջին հերթին փոխադրման ունեցող երեխաներըն ծանր վիճակում գտնվող ախտահարվածն կյանքին սպառնաները (շոկի վիճակում,արյունահոսությամբ դրուժիեթե շատ են, իսկ սանիտարական այլ երնույթներով), ցող

ցույց են տալիս առանայի անդամներըք̀իչ, ապա բուժօգնություն ջին հերթին ավելի կարիքավորներին: օջախում ՍԴ-ները աշխատելիս, ախտահարման

Միջուկային

իրադրությունը: անպայմանհաշվի է առնվում ճառագայթային

Ճա-

օջախը ախտահարման կախված,

իրադրությունից ռագայթային է

շտաբների մտնելու որոշումը ընդունվում քաղպաշտպանության ՍԴ-ի ն ցուցումով: ն բժշկականծառայությանվերադաս պետերի է հասկանա տեղանքի փրկարար ջոկատիանձնակազմըպետք նշանները,որոնք արպայմանական ճառագայթմանմակարդակի նշաններով,լավ ված են հատուկ սահմանված ցանկապատման վարտեղանքում նյութերովկեղտոտված իմանա ռադիոակտիվ

կանոնները: վեցողության է

կարողանանորոշել ճառագայթՄիջուկային զենքի ման դոզան անհատական դոզիմետրերով: կազմավորման հետնանքները վերացնելու դեպյքում պայթման ճառաարտաքին անգամվա է մեկ անձնակազմինթույլատրելի տեղանքումաշգայթում50Ռ-ից ոչ ավելի դոզայով:Վարակված են, հերթափոխվում որպեսզի թույխատող կազմավորումները ՍԴ-ի անդամներըպետք

Չ6Լ կող :Առոո1զեմոո| փղզեցտտզվդտ Ղ ոզհոշդվ 'ըւսմզդճսդոոնդոիվվ Ղ ըւսմզդդոմտո Հսհզը 'ըսմզցդորոո դվրոցտ .դվժոոդո| վմզցնցոիվվ չվղոմոի 'Ազցճսդոնդոիվվ չվվոմոի Առորդոտվմոտվմզդնդտիվվ օոիմղմ -ոդտրով մորով «Հազմզմոդտրովդվմզցօտտոնդոտիվվ ցվմզծքոր -ով դվրոոմ 'Ացորօմզետկոմտի վմզժռղՀ ռոտղոչմոի Ղ վմզդդւս/ -ՀռսդվՀ վլզիոդմ 'վմօոմոտ 'ԱդորկոչՀչըդողոմոտվդոտո դոթոս: վմզդնստոո|Հշոցող -հոդմ ուսցվ| 1 ռիսըոոդեզօ մորոթոսմդիտղկզն -ոհշքմ Առծտկոդօդտ վմՆՈ ուսոլոծօ դցողովեսսվմզտկոժ Ազդծվյզտվե ուստ Հով Ղ ուսթոսօոիքմռոի դղզ ըւսծդովոի ո 6վոեողոդօդո Ազմոտողկ ԱՂդդւսԹոսնսցմսԵըսոլոծՕ :ովլգիցտե ըւսոլոծօ դոբմովոտոլո ցոհովեսսնվմզտկոտմ ԱԱզդճսծվը ումն դոթոսդոտոտչոհ տկ Հոտովդո ղ Արւսմտոսհդվոոուսժողով 1զջմսծոտեօ տչվջ 1ոցոն -սմոհ լ տշգքոմվդղ :հոդոնրոք մզիցտե ըուսմժօոմոտօտիկոմ -ոի Ամզդդսդող դոոթոսնստզիմտի Ղ ԱմզդդւսԹստով վժռզե դող -ովեսնվմզտկոմ ոդտով իո զ Ճտզո մրեոտղտդօցով-ՆՈ :տզվ վմցոտողթո նսի մզդ -մոտողհ ըղսմզդովոծօ դողովրվժ Ղ դվոողսծվը օոտորզոով Հչսմս վուս ովզդճոմգի մռիոծօ դորկոմ -ոՂսԱԹոսկտովոդօդոծոտ -տի ցոհովեսնվմզտկոմ 0ժցտտտոթշո վոետկոդցդտ վ-ՆՈ :ստզվ

Ծ:ս1

-ոԵ ոմսն վրոդվքյսմն Քվռիոծօ դոոկոմոի դրովը /զիճողդողոմվ Լ նսսոհ 'օոտիոտղտզվ ս1զդով ԱմզդծսծվըդոկոդցոոտչՀոր 'մտ -ովեդոով վըծողողօդո մս 'ուսիցօտ վ վիշով դողտրոք նղ

"(ուստոլւսծ

-ով դոկոդորտՀչոռ Ամզդտզհոռքթվմզժոտողչշո դղզ ուսիտոջմիկ իսփո: վոտծե ըուսդոջվտոռրմզճ մօմտմ վնօ ոզիոոմսիտդոտը) 6վմզդդորոոո վմրոիոծվը դվմոտսո ղոոդ ոզհոչցվ '6վղոջվի ցող -՛ոծնսծտ Ղ Քվռւսթոսցտիքմոի վբեողոդօգդո ջոիոլող ,ոռյոտտ -ոոտրով դոթոսմսիտմողվ դոհողվեվգ «ազմոտող մզդժցոտ վմզդծսծվըդողկոտտ -ոռլշտ ըուսծդոմդ'դոդթոսնսմոհ չվոդոտրոտՀչոփ -ովցտ դոթոսդորհտչոհր դոտկոտվովմողով1 ոյսիշսմս ըոյսոդ|ոծ ցորկոմտի դոտկովորվմ Առւսթոսնսդտ վմցոտողիո վ-ՆՈ -օ

-Եոհ ումը դոթյսդոոտշոիղ

ան

:ցվոոովըտզվ վմզդուսմսիոը ռոկովճոժոնոժ ղ ԱՆՈ 'իսղօ դոլ

-ղսդԵօոխփդ դոթոսդեօցծցվմլոտ 6ոսճ Ո1սԱԹոսդԵօքյսմ դվծոժ ո նորով ըւսմզմ Ժազցզ դոսթոսկոդոոշդ հոստով 'ուսմսիոդ ՀԱՅ: մցոոօդզ ըսդճոծոցո ուսկոգորուք ջմող Ժդսմս 'ովլզոոմվի մզ-Ղ6յգ ոզոտկտով 'ըսոլոծօ դտրմովոտոյտ ցտկովրվժ Ծվոյոոծօ դորմովոտոլո ցողովըրվժ ողսդովմոտ ռոԹոսչղոդմ ծնսմոոոնսիցտեցջըւսմզցդոմոտորղիղ

նոոովդո -տ

իսմզժմոո

Ղ վմԱզցջոիմովտտոլո ժվոռնփոնօոմտվգ զիոմզի

-տբետհ լ տՀգքոմվգոտ "իսճսծվըվհշոոըղո 'իսճսծվը վմզդդոծ -Աօ դոոկոոճոո:ըշ դրովը 3ս ԱռւսԹիստզնեռ նսմովոտոլո ճդոմդ 'ԱռոսԹոսմսիոուսժ մշմողմ վԱղ-ՂՔյ) իսլզըստ վիշո» :Ազդդյն/ -Քսհտովոդցցոծո Ժմոշ վը դզոյս դմզդդւսԹոսնսցմսծ դոոթյսդ -Եօքյսմ դվծոստ վմՆՈ ճսո|ոծօ ցորմովոտոլող դողվովժ :Աողոնզտ վտզիով-ԵՕԾ իսօե վմզդըւսմ -սիորեոհ դռոհո/տոռոը ովլտտ Վ 1ս1 վ-ՆՈ օվմոտոցորոմվ մնզտ -զդեզմ տմստոդոմտ դողոմոտվդտո դվմզցօոիմովոտովո 'Ամզգ -տհզԹաօ ոռի (մռւսթիսննոս) Աոոոոնղտ վմռոտողուշր:ովոծօ նայ -Ատպոտոկոդողովովձ օղ Ասցտը մրոթոսմոիողզն վմոտողդ -Ոբոոմվ ճռզմվ (Դ-ՏՆՈ) ՛-ՆՈ ստզվ ծվդոմն ցրովր -ոորոմվ վմզդ-ՆՈ օգ ասԵծւստոԱրոսՔզմոորմոով:Ասզդմոտոդ Ղ ԱդւսԹղստշջ 1ս1 -զռԵոով'Այզդվ1դվժԱտո 'ԱուսԹոսրողա վմՂդճսծվը ցոկոտովդո ռոԹյսցորտՀոիո ցողովրվժողո» :մզդճսդոզօ ղ Ազդհվշսղտվջ -ոմողմզ զցվտզադոկոդոտշոիդ 'տուսեով ցողոդոոտշոիղ 'Ետեծտկովվ ըսցծով Արծտկողծդոծնսմոտ վՆՈ ծոտ 6) -զգտք ոոճօ դոհովովճ դորբմովոտոլղ:Օվոոովըտզվ վմզցտտող -նծ մոոմողմփ ող ըղսօմսԵ ոզիոդրսդԱմզդ-ՆՈնզտողզ :ԱՂդդւսԹ| Հսկտովոցօդտծո շսմս ՕՎդյս ցԱզդդւսԹյսնսօմսԵ վմզց-ՆՈ ճսոլ -ոծօ դորմովոտոլո դոկովովց :ԱզդուսԹոսհմոբվվ 3վլզեսողվ -ցոհթոսմ օտիդոհվոտ բող ՇՕԺ դոքոխփոնգտ օզ ողոցգզ ստզվ ՏվդոսթոսդԵօքյսմ դվծողն ոոԱմզցջոիմովտտոլո մսնչյ սճտիվտկոհոոո վճգոոջմգնդով յս վմզդղվշ -սհ 'վտուսծոով6դովց Ղ տսհոչը ցոկոմոտվոոո վըծոհոցօդո ծնսմժոո ցորմսիործող դզ սդծողծդո ստզվ 68:սմյտԵոմյսն ԾվԺ օտիկոմոր :ռզիժոծո ոջ: իսրոեսն վզի

-օոմոտ

5վվյզմտո1

Առաջին բուժօգնությունը ն նրա կազմակերպումը Առաջին բուժօգնության գլխավոր խնդիրնայն բարդությունների կանխումն ու վերացումն է, որոնք առաջանում են վնասվածքներից ն կարող են վտանգավորլինել կյանքի համար (արյունահոսություն, շնչառությանխանգարում Ա այլն): Մասսայական ախտահարման օջախների առաջացման ժամանակ առաջին բուժօգնությունը ցույց կտրվի իրենց` բնակչության կողմից ինքնօգնությանձնով, ուստի ամբողջ բնակչությունը պարտավոր Է տիրապետել առաջին բուժօգնությանձներին: Այդպիսի հմտությունները, որոնք գործնական նշանակություն ունեն նան խաղաղ ժամանակ, զանգվածային ախտահանման զենքերի կիրառմանժամանակձեռք են բերում հատուկ նշանակություն: ՔՊ բժշկական ծառայության կազմավորումները, որոնք նախատեսված են զանգվածայինախտահարմանօջախներում ախտահարված բնակչությանըառաջին բուժօգնություն ցույց տալու համար, սանիտարականդրուժինաները ն սանիտարական դրու-

ժինաներիջոկատներնեն: Առաջին բժշկական օգնությունը կազմակերպվում Է բժշկական տարհանման առաջին փուլում բուժօգնության ջոկատների (ԲՕՋ) կողմից: ԲՕՋ կազմվում Է առողջապահությանտեղական մարմինների կողմից քաղաքների ն գյուղական շրջանների բուժկանխարգելիչհիմնարկություններիհիմքի վրա ն հանդիսանում է քաղպաշտպանության բժշկական ծառայության հիմնական կազ-

մավորումը:

ԲՕՋ-ի վրա դրվում են հետնյալ պարտականությունները.1) մասնակցությունախտահարվածներիտարհանմանը օջախից ջոկատ իրենց փոխադրամիջոցներով, 2) բժշկական օգնության կետի ստեղծում, որտեղ կատարվում Է ախտահարվածներիընդունում, նրանց բժշկական տեսակավորում ն առաջին բուժօգնություն ցույց տալը, կյանքի նշաններիառկայությանդեպքում, 3) ժամանակավոր տեղավորում այն ախտահարվածների, ովքեր փոխադրելիչեն կամ վիրահատականմիջամտությանեն ենթարկվել, ինչպես ն նրանց տարհանման տարբեր պատճառներով ուշացման դեպքում, 4) հոգեկան խանգարում ունեցողների Ա վարակիչ

ախտահիվանդներիժամանակավոր մեկուսացում,5) ընդունվող հսկողության հարվածների ն իրենց անձնակազմի դոզիմետրիկ մասնակի, 6) ախտահարվածների ն անցկացում, կազմակերպում մշակսանիտարական լրիվ դեպքում` իսկ ուժեղ ախտահարման ն ապաակտիվաման անցկացումն նրանց հագուստի կոշիկների նա7) ախտահարվածների ցում (գազազերծում,ախտահանում), գոտում բժշկամերձքաղաքային տարհանելու խապատրաստում՝ ու ն հարմաբեռնում նրանց կան տարհանմաներկրորդ փուլում մաբժշկական 8) րեցում սանիտարականփոխադրամիջոցներով, ն սանիտարականդրուժիտակարարումիրենց բաժանմունքների ն այլ անհրաժեշտ նայի ջոկատին, 9) հակաճառագայթային անձնաջոկատի անցկացում միջոցառումների պաշտպանական

վերաբերյալ, կազմի ն նրանում ընդունվածախտահարվածների ն հաշվետվության անցկա10) առաջնայինբժշկականհաշվարկի ցում: կառուցջոկատիկազմակերպչական Առաջինբուժօգնության ընդունող-տեվարչությունը,2) վածքի մեջ մտնում են. 1) ջոկատի 3) վիրահատական-վիրակապակ սակավորող բաժանմունքը, 4) հոսպիհիվանդասենյակներով, հակաշոկային բաժանմունքը էվակուացնելու տալային բաժանմունքը,5) ախտահարվածներին բաժանմունքը մատակարարման բաժանմունքը,6) բժշկական հագուստների ) բաժանմունքը, (դեղատուն), 7) լաբորատորային ն ապաակտիմ շակման ն կոշիկների մասնակի սանիտարական 9) տնտեսական բաժանմունքը: վացմանբաժանմունքը, կան երկու Բացի դրանից, յուրաքանչյուրջոկատի կազմում են հիմնարկությունՍԴ, որոնք առանձնացված բուժկանխարգելիչ մուռ գտնվող հիմնարկ-ձեռնարկությունն ներին տարածությամբ է ջոկատը: ՍԴ-ի րի կողմից, որի հիման վրա կազմակերպվում Ա օգս տորաբաժանումների անձնակազմըբաշխվումէ ջոկատի անձնակազմ: տագործվումէ որպեսկրտսեր բժշկական ունի բժշկական ն սաՋոկատը ըստ հաստատվածցուցակի ունեցվածք, շարժականէլեկտրակայան, նիտարատնտեսական ն ավտոմեքենառադիոկայան,ինչպես ն բեռնատար մարդատար ջրի համար ավտոցիստեռններ: ներ, ավտոկցորդներ, ն ԲՕՋ-ում կատարվում են. 4) բուժզննում ընդունվածախտա197

հարվածներիբժշկական տեսակավորում`որոշելու համար ԲՕՋ. բժշկականօգնությունցույց տալու հերթականությունը ե բնույթը, ճերձքաղաքային գոտու ն հոսպիտալները հիվանդանոցները հետագատարհանում կատարելուանհրաժեշտությունը ն հերթականությունը,2) առաջին հաշվարկիբժշկական քարտերի լրացում ԲՕՋ-ում մնացած Ա տարհանվողախտահարվածների համար, 3) վերքայինվարակի կանխարգելման միջոցառումներ, 4) անտիբիոտիկներիներարկում(միջմկանայինկամ խմելու), 5) հակաշոկային միջոցառումներ (տաքացում,արյան ն արյան փոխարինող հեղուկների ներարկում,նովոկաինային բլոկադա, շնչառությունըե սրտանոթայինհամակարգըխթանող դեղամիջոցների օգտագործում ն այլն, 6) արյունահոսությանվերջնական դադարեցում, 7) վերքերին վիրակապերդնել կամ ուղղել դրվածները,8) վերջույթների անշարժացումկոտրվածքների կամ փափուկ հյուսվածքների մեծ վնասվածքների դեպքում, 9) միզապարկիկաթետերիզացիա ն պունկցիա միզատարուղիների վնասվելու դեպքում, 10) արհեստականշնչառությունն սրտի անուղղակիմերսում, 11) վիրաբուժական միջամտությունկյանքի նշանների առկայության դեպքում` տրախեոստոմիա,փակ պննեմոթորաքս (կրծքի օդահավաք), լոսկուտներիցկախված վերջույթներիշտապ անդամահաում

տում

ն

այլն:

ԲՕՋ-իաշխատանքների ծավալը կախված է ախտահարվածներիընդունման ինտենսիվությունից, ն. բժշկական

անձնակազմով ունեցվածքովապահովվածությունից: Մեծ թվով ախտահարվածներ ընդունելու դեպքում օգնության ծավալը կարող է անհրաժեշտաբար կրճատվել, բացառությամբ անհրաժեշտ միջոցառումների, որոնք ապահովում են ախտահարվածների տարհանումըն

կանխումմահացու բարդությունները:

Ջոկատի ընդունման-տեսակավորման բաժանմունքըկազմակերպում է բաշխող կետ, ընդունման-տեսակավորման բաժանմունք ախտահարվածների երկու հոսքի համար` պատգարակայիններին քայլողների:

Վիրահատական-վիրակապական բաժանմունքըունի

վիրահատարան 2 կամ 3 վիրահատական սեղանով, նախավիրահատական-վիրակապական սենյակներպատգարակայինհիվանդնե198

րի համար 4-6 սեղանով ն քայլողների համար 2 սեղանով, նախավիրակապային, ավտոկլավային ն հակաշոկային հիվանդասենյակներ: Հոսպիտալային բաժանմունքը հիվանդասենյակներ է ստեղծում ախտահարվածներին ժամանակավորապես տեղավորելու համար, այդ թվում հիվանդասենյակներհոգեվարքի մեջ գտնվողների համար, ինֆեկցիոն մեկուսարաններ որպես կանոն երկու վարակվածի համար, ապսիխոմեկուսարան, հիվանդասենյակ ծննդաբերողի համար: Տարհանման բաժանմունքը նախատեսված է ախտահարման օջախից, որտեղ գործում են ՍԴ-ները, տարհանումը կազմակերպելու ն կատարելու համար, ինչպես նան ախտահարվածներին մերձքաղաքայինգոտի տարհանելու համար: Այն պետք է բավական տեղ ունենա տարհանման կարիք ունեցող ախտահարվածներին տեղավորելու համար: Բժշկական մատակարարմանբաժանմունքը դեղատուն է բացում ջոկատի ստորաբաժանումներինմատակարարելու ն տվյալ ջոկատի տեղամասում գործող ՍԴ-ների սանիտարական պայուսակները համալրելու համար: Լաբորատորային բաժանմունքը բացում է կլինիկական լաբորատորիա ն կազմակերպում է դոզիմետրականհսկողություն: Մասնակի սանիտարական մշակման ն հագուստի ու կոշիկների ապաակտիվացմանբաժանմունքը բացում է մասնակի սանիտարական մշակման կետ քայլողների ու առանձին պատգարակային ախտահարվածներիհամար ն տարածություն` ախտահարվածների հագուստներն ու կոշիկները ապաակտիվացնելու համար: Տնտեսական բաժանմունքը բացում է բաշխման կետ սնունդ ստանալու ն բաշխելու համար, անձնակազմի հանգստի համար տեղ, դիարան, պատրաստում են հորեր թափոններըն աղբը թաղելու համար: Տնտեսական բաժանմունքը բացում է շարժական է-

լեկտրակայան:

Բաշխիչ կետ (ԲԿ) ընդունվող բոլոր ախտահարվածները բաժանվում են խմբերի. 1) քայլողներ, ովքեր ուղարկվում են մասնակի սանիտարական մշակման կամ քայլողների ընդունման. տեսա199

կավորման բաժանմունք, 2) պատգարակայիններ,ովքեր ցուցումով ուղարկվում են սանիտարականմշակման կամ պատգարակավորների ընդունման-տեսակավորմանբաժանմունք, 3) վարակիչ հիվանդներ (վարակիչ հիվանդությամբ կասկածելիներ), ովքեր ուղարկվում են վարակիչ հիվանդների համար նախատեսված մեկուսարաններ,4) հոգեկան հիվանդներ, ովքեր ուղարկվում են

պսիխոմեկուսարաններ: Բոլոր մասնակի սանիտարական մշակում

անցածները ուղարկվում են քայլողների կամ պատգարակայինների ընդունման-տեսակավորման բաժանմունք: Ախտահարման օջախից պատգարակայիններինավտոմեքենաներով փոխադրելիս, նրանց ԲԿ տանելու համար մեքենաներիցչեն իջեցնում, այլ մեքենաները նրանց տանում են մինչն մասնակի սանիտարականմշակման տեղը կամ պատգարակավորների համար ընդունման-տեսակավորման բաժանմունքը, որտեղ ստեղծվում է պատգարակների փոխանակմանկետ: Ընդունման-տեսակավորմանբաժանմունքը բաժանվում է երկու մասի (պատգարակայիններինն քայլողներին, այսինքն` թույլ ախտահարվածներին ընդունելու համար), որոնցում աշխատում են մեկական տեսակավորման բրիգադներ, ընդամենը` երկու տեսակավորման բրիգադ':Տեսակավորումը կատարում է ամենափորձված բժիշկը (վիրաբույժ): Թեթն ախտահարվածների վիրակապական սենյակը համաէ ընդունման-տեսակավորմանբաժանմունքի հետ: Ընդունման-տեսակավորմանբաժանմունքի հիմնական ֆՖունկցիան բժշկական տեսակավորումն է: Դա կատարվում է այն նպատակով, որ որոշվի, թե ախտահարվածը հատկապես որ բժշկական օգնության կարիքն ունի, ԲՕՋ-ի որ ենթաբաժանմունքում պետք է այն ցույց տրվի, առաջին, թե երկրորդ հերթին (ներկետային տեսակավորում): Անհրաժեշտ է նան հայտնաբերել այն ախ-

տեղվում

«Քայլող» տերմինը ընդունված է, որովհետն ԲԿ-ում միշտ չէ, որ հնարավոր է ճիշտ որոշել ախտահարման ծանրության մասին հարցը: Նպատակահարմար է բաժանել «քայլողների» ն «պատգարակայ Առաջիններիմեջ գերակշռում են թույլ ախտահարրի»: վածները, երկրորդներիմեջ՝ միջին ծանրությանն ծանր ախտահարվածանձինք:

Բոլոր պայմանականորեն րակայիններինոմն

որոնց կարելի է տարհանելբժշկականտարտահարվածներին, բաժանհանման երկրորդ փուլում ընդունման-տեսակավորման ախտահարվածեն տարհանվել մունքից ն ինչ վիճակումկարող ները (պառկած,նստած): տվյալները գրանցվումեն հաԲժշկական տեսակավորման բժշկականհաշվառմանքարառաջնային տուկ փաստաթղթում՝ բաճկոնիգրպանըկամ ամտում, որը դնում են ախտահարվածի է ԲՕՋ-ում փոխարինում րացնումբինտայինկապին:Այդ քարտը է Նրանում ընդգծվում հիվանդութպատմությանը: հիվանդության մասը, շտապ անատոմիական ախտահարման յան ախտորոշումը, օգնուհատուկ մեկուսացումը, օգնության անհրաժեշտությունը, նան են նշում դեպքում,ինչպես թյունը, ԹՆ-երով ախտահարվելու ծավալը: ցույց տրված բժշկականօգնության հետ մեկտեղ, Բժշկական հաշվառման քարտը լրացնելու են ախտակատարում վրա հիման բժշկական-տեսակավորման ԲՕՋ-ում գործածումեն տեսահարվածների «մակնիշավորում», ն 2 թվերի հետ կավորմանհետնյալ մակնիշներ`կարմիրգույն՛ ուղարկելու համար), (առաջին ն երկրորդ հերթ վիրակապարան հետ (հակաշոկային հիվանդասենյակկապույտ գույն 1 ն 2 թվերի

«է» տառի ն 1 ու 2 թվերի ներ ուղարկելու համար), սպիտակգույն առաջին ն երկրորդ հերթ), սպիտակ գույն «Հ» հետ (տարհանման Կարելի է օգտագորտառի հետ (հոսպիտալուղարկելու համար): Այդ մակնիշների ձներ: մակնիշներիայլ ծել նան տեսակավորման են ախտահարվածի հագուստին, հիման վրա, որոնք կպցված են տանում ջոկատի համճպպաօղակներընրան պատգարակային

տասխան բաժանմունքը: Ընդունման-տեսակավորման ովքեր տարհանվումեն մունքում բոլոր ախտահարվածներին, են գոտի, ըստ ցուցումի ներարկում հակափայմերձքաղաքային են բեկակալները. այն վիրատացումայինանատոքսին, ուղղում են տակ ձեռքի են եղած կամ դրված կապերը, որոնք ստանդարտ ու են անտիբիոդեղամիջոցներ տալիս միջոցներիցըստ ցուցումի համար: տիկներ վերքայինվարակի կանխարգելման բաժան-

ախտահարվածբաժանմունքից Ընդունմանտեսակավորման իսկ ներն ուղարկվում են ջոկատ` ըստ. ստորաբաժանումների, ե ենդի կարող եո կարող ն ովքեր նրանք, տարհանմանկարիք ունեցողները `

Փ02

իսմզդժվօմսԵՂ իսմ 'իսմզդծսծվքոնզն,տզհ ծսմժքյսմ ոմսն -ղդծսծվը ցվրոհոոողոոմվի ՑՏվտոոթ ղով 'տզղ վմոտվռոո Գ ոսիոզտտովոդըուսկոքցզողոն -դոիվվ մմսԹցոժոտսք :նզտ /-9 ցվմյսԹդոծոմ:ս( "մորով ծռոռ -ող Ղ 6գոկնմտրոնտ ի դոլ զոռնդոիվվ յսկմզ Առւսթոսնսմոտ մսիտտսը վդոմտուսղգոսովվու,:0վջցտստ Ծվմզդժդւսըդոքոմ ումը վՇՕԾ 'Ադոմոուսկզբ օտիոզտոոլոը մորով վմզցնդոիվկ Հվղոոմոի ոզհո:ով'ոզիոռրո1 օտիմսիոնզտ ԱդոմոոՀսդզըռոՂ :իսմզդժվցմսԵղ իսսզդծսծ 'իսմզդծսծվոոնզնտզհ ծսմժքյսմ ոմյսն 6վտ -վը դռվրոոհոոկոմվի «ոո հով 'տզղ վմտտվգտո 4 բյսիոզտտոլոոըոսկու զոնդոի Ղ -վվ փսոդոժոտսք :նզտ չ-Ջ ցվմսԹռոժոմոսԼ'մոբով Քդոդոհ 6դոինմորոնտ Վ կոքցգողնդոիվվսսդմզ մդւսթոսնսմոտմսիտտ դոս -սք վցոմտոոսհզբնէդ :ցոմտուսկզըմոոքոովվմզդնսծզդոս մսո բող վմզդ -|տիվվ ցողզեսվ իսմզդժոսղմզդոթոսօտիսեմե -օոիմովոտոլո նսմսղոմն մզդժոսղմզվեսոլվոհոիվտդոոզճ զ ըսի -ջնզտո մոտով վմզցնդտիվվնստզդոսըոսմոծդոովդոզես» |

ժիսն

:Ատղիոոմզծ-կՀվքմ

վժուսըդոքոմ դվրոհոտվտոսկ ոսմոտող Առսթոսնսհովդոդ -ոհշքց :տզղ ծսմժքոսմ1 ըւսիջնզտո դորրոհցո ուսդոմտուսզՈ "իսմզդորմվշ ոո իսմզդցոիտո Տդոկնմտրոնտ Ղ ծդոդող իս) -զդծողօդոծո 'Ամզդկտլզոոնդոիվվ6դոկնմորոնտ Ղ ծռոդող 1զդճոգօռտծո:4 ոսիմտոոսժ ըսժիոոզնդոթիսնողստվմզդկոմ ՈՆ չիսն -տի վդտժ վրղմորով վղտմոի ոսհմզ լ ջտիոզտոովոը ոզոտմսիտտսը 'ձտոսք յս յզ դվօդոսցո՛վդոսդմս 'ըյսդ -զտ օւ-0լ ՀնԹոսդվշ ոտ ըւսժռզՀօոիծսստհ դվօդոստ Վ ըւսիոմզկորեծող մոքոով վմզդնդոիվվ վղոմոի օտիոզտտոկոդ Ադոոմտուսկղը վմզդօմզրովոը Ղ վս :Ասզդղուդզոոնդոիվկ դզ ըսիմսիտնզտդվջդոծոո ծվմզդղոդգոտնդոի -զդնսմզմոոնդդք :մմզդտսծվըօոնզ հտտ վժեզօցդզ ըւսիօմսծեոտեօ -վկ ցողով» 'ոսժոզն դոստշգքոմկդո 'մզդտկմոստ վժբոդոլ դտկոհՀքմ ոզիոմՍ :դտրը վռտկոմսիսո լ ուսիմսիտժմոո մտզի ծՓԱԱԺքՂԱԾ (նտ 08 դվոովը տզվ վմզօզը դզ տսիմսիոնզտ մմզգդոոյգմգ ոզոոմսիտտսը 'մոորով Ցդողնմորոնտ Ղ 6ռոդող 'դվօդոն դվրուտտվտոսվդտղոմսիսո վմզդկոկզոոնդտոիվվ -0Ջ

-տ) իսհովտ

շ-0Շ

:Աղցնտեվմմդողոմոսձ 1լզտոռնշտդզ նսմոկ Հրոթոսմ «տիտհզն վքոսմոոմվի-շվքմ ըսժողն դոթոսոողտիո վմզդքոսժոմվի-կշվքմ նքո վտոոժ:մզմՈսծբ:ած2-լ դտ վծտժ Տվհշքմ բարծտհ վնտեվմմ ցտղտտոպոմվի

1 ոսիոծողկ մժուսըդոքոմ դվոռւոտվոոսվ դս :6վկոզոռնդոի -վվ վմզդնսմզմոնդդջ '6վղոլզոտնգտիվվ վմզդօմզբովոը '6վռ -ոմտո'ւսկզըսոլվոո '6վդոմտուսկզը վղոմոտի'6վմռւսբցոքոմ գվ/ -ոլոտվտոոսս դյսմ մ օոիրետկ ԱԺդւսոդողթոմ դվրուտոտվոոս» :6վը -նսդ վմզցքոսմոմվի-ղչվքմ վձոդւսըդոքոմ վցոմոհոողոմվի ցող -տտովոմվի մ՛զղով ցվմզցցտիմովտտոլո նսիցտե ըւսհտջվի վ -սՀ Ամս Վ ՈռսդծոտՀղվ 'ուսմվոորով վոոմոոոտղոմվի դոհոտտով -ոմվի 1զմսիոնզտ | մոմովպողոտտտփխց մմզդկո(դզոոնդոիվա ռվ/ -ոկսշողո» :ուսկոջվի վհսշ 1զդվ) ոզ նսմող մ-59205-026վիժ մյսդ -ՈովնդԱվմզդնսիդսանցԱ ՇՕԾ :Ժդոսըդոքոմ դվրողսՀչողով ցզ ոյսդ -Տորողմզը դտթիսլ, տոմ մմզդկտքզոռնգտիվվ դվրողսշողո» :Ամզմ -ոսժքյսմ դղմոտող Աջոծողդը ղով "դ դսթռստոտծվո դողոտտոտվոմ -վի նսծդոտվոիոքոսմժոմվի-կչշվքմօոիծճոտտվեռտդոռղն վմոտոդ Աք -ոսմոմվի-դՀվքմ մս "իսիշով դրո Ամզոծողոցօռռո ծնս վժուսըդոք -ոմ դոկոտոտվոմվի դողոտոտկոմվի հոռորոքովը դզտողշոտ Ղ Վ Ձտղո տսժողն 1ս1պդւսնդմ մզդցջոիմովոտոլո իվշոօզո :Առոով վոդզնղկոտտվոո Ղ վմզդժվօմսԵ դոտղոքսժոտմվիդողդզո դորդտվուտովտղ ռտիոտ Հովպոմվիտոկոդ դզ ուսծոմ 4վ6:սծոմ) "ոհ դչսԹռսմսիոմողցվոյսդ ՀԱԹրսդվչ զժզ 'նրտ վճոժ :(տզվ վժուսոդոքոմ դորմսիողտոզտ նքո 1զնզտոքողվմ վլզմոհ դո) մորով դորդւսնդԱ վտգռզեռվտգսդ վմզդնսոժ դոմոհողոսվի զը տհ ըսքետհ վմս մոբ Ղ լդշվքմ -ով վնոտԵվմմդոկոոքսմոմվի Հսղմզ հզը իսդոնզո 9-ի մոր բող -ոտվ վմզդդվոոկոտոմոտծետտիո ցոմոհտկոմվի 'մորով վմդոտոոլ «Հտ վնտեվմմ դտկոքսմոմվի զը 'իսցոնզո ջ-շ ցոմոտովոմ -վի ռՂ ուսծտոմըյսժդյւսըդոքոմ դորոողոմվի-դոնտովոմվի մոք 1սազցովմոտվտսԵ դվոոժոնոժծմզը ոոոոնզտ դոնդցովմոտ տսիղկմոնս '"ոթոսցԵօ ցողողչքմ :4վծյսճոմ) 6ռոտսոտ ողոր :

-ով դզ

Տարհանման շինությունները (հիվանդասենյակներ)պատգարակայիններիհամար առանձին հիվանդասենյակներեն, որտեղ տեղավորված են պատգարակների վրա տարհանման ենթակա ախտահարվածները:Տարհանման ենթակա ախտահարվածներին խմբավորում են ըստ ախտահարման տեսակի, հաշվի առնելով տարհանման հաջորդող փուլը ըստ նշանակման, այսինքն ըստ ախտահարման խմբերի` «կուրծք, որովայն», «այրվածքներ» ն այլն, հաշվի առնելով առաջին կամ երկրորդ հերթը: Տարհանման հրապարակը քայլողների համար նպաստավոր օդերնութաբանականպայմաններումգտնվում է բացօթյա, արնից պաշտպանված տեղում կամ շինությունում: Այն կահավորում են նստարաններով` նստելու համար: Պատգարակայինտարհանվողների համար նախատեսված անձնակազմը կազմված է 1-2 բուժքրոջից ն սանիտարականդրուժինայի պատգարակային օղակներից: Փոխադրամիջոցը բեռնում են բուժքրոջ ղեկավարությամբ, ն հաշվի է առնվում առաջնային հաշվառման բժշկական քարտում գրանցումները` միաժամանակ ստուգելով նրա առկա-

յությունը:

Լաբորատորբաժանմունքըստեղծվում ն

սարքավորվում է դո-

զիմետրական ստուգում ն կլինիկական անալիզներ կատարելու համար: Կարելի է կատարել հետնյալ կլինիկական հետազոտությունները` հեմոգլոբինի պարունակության, սպիտակ արյան բանաձնի լեյկոցիտներիթվի որոշում ն մեզի ընդհանուր անալիզ: Բժշկականմատակարարմանբաժանմունքըդեղատուն է բացում, որը ջոկատի բոլոր ստորաբաժանումներըապահովում Է դեղամիջոցներով ն վիրակապական միջոցներով, նրանց համար պատրաստումէ տարբերդեղաձճներ նլուծույթներ: տարհանմանբաժանմունք: Այդ բաժանԱխտահարվածների մունքը հիմնականում նախատեսված է անխտահարվածներին ախտահարման օջախից ջոկատ տարհանելու համար: Ուղնորության հնարավորությանդեպքում, որը թույլ է տալիս ավտոտրանսպորտի շարժում փրկարար ջոկատների ն սանիտարային դրուժինաների աշխատանքներիտեղամասում, կազմակերպվում են սանիտարական փոխադրամիջոցների բեռնման կետեր (ՍՓԲԿ): Այդպիսի կետում կարելի է ունենալ մեկ բուժքույր ԲՕՋ-ից ն 1-2

օղակ: Տարհանմանօջախից պատգարակային

ԲՕՋ

պետք է

ավտոտրանսպորտը: նույնպես կատարի փրկարար ջոկատների ն հագուստիու կոշիկնեմշակման սանիտարական Մասնակի սարքավորում Շինությունը բաժանմունք: րի ապաակտիվացման ախտահարվածների ն քայլող առանձին են պատգարակայինների են համար ն տարածություն մշակման սանիտարական մասնակի համար, բացում հագուստը ն կոշիկները ապաակտիվացնելու ադրանք տեղաբաշխելովջոկատի մյուս ստորաբաժանումներից մասպայմաններում ռանձին: Նպաստավորօդերնութաբանական մշակումըկարելի է կատարելբացօթյա: նակի սանիտարական ն պահանջներից կախված,ջոկատին Հնարավորություններից ջոկատիցտրվել կարող է շարժականհակահամաճարակային դեպքում ստեղԱ յդ սարք` իր անձնակազմով: ավտոցնցուղային մշականցարանլրիվ սանիտարական ծում են սանիտարական նստաեն լայն համար դնում ման համար: Պատգարակայինների (տարխողովակներով րաններկամ սեղաններճ̀կուն ցնցուղային

վա տաք եղանակին):

օջախում ԲՕՋ-ը սկզբունքորեն Քիմիական ախտահարման մի շարք առանձնահատկութունի աշխատում է նույն ձնով, բայց օջախից է ախտահարման յուններ: Ջոկատը կազմակերպվում ԹՆ-երից բերած որտեղ քամու դուրս այնպիսիտարածությունում, բաժանմունքի ԲԿ-ում, ընդունման-տեսակավորման վտանգ չկա: ն հագուսմշակման մասնակի սանիտարական շինություններում, աշխատումէ տի ու կոշիկների գազազերծմանանձնակազմն հագուստովն հակագազով:Ախտահարվածնեպաշտպանական բաժանմունքընդունվերը նախքանընդունման-տեսակավորման մշակեն սանիտարական մասնակի լը անպայմանենթարկվում են, ն գազազերծվում կոշիկները հագուստը ման, սպիտակեղենը, դեպլքում): մազերը խուզվում(կայունԹՆ-երով վարակվելու է բաժանմունքը Վիրահատման-վիրակապման աշխատում օգնություն կրճատվածանձնակազմովայն ախտահարվածներին վնասվածքներիունեն նան ցույց տալու համար, որոնք ի թիվս այլ կոտրվածքներ:

ժամա-

օգնությունցույց տալու ԹՆ-երով ախտահարվածներին հակադարձվումէ վիրավորների նակ հիմնականուշադրությունը

թույն (անտիդոտ) ընդունելուն (ըստ ցուցումի), թթվածնային թերապիային,գործիքայինեղանակովշնչառությանը ախտանշանների բուժմանը: Պաշտպանականհագուստով աշխատող անձնա-

կազմը պարբերաբարփոխում է հագուստը: Բակտերիոլոգիական ախտահարմանօջախում առաջին բուժօգնության ջոկատներըօգտագործվում են վարակիչ հիվանդանոցներ բացելու համարհարմար շինություններում,միաժամանակ ուժեղացնելով մասնագիտացված բժշկական օգնության ինֆեկցիոն բրիգադը կամ բուժկանխարգելիչտարածքային հիմնարկությունները (պոլիկլինիկաները), որոնք զբաղվում են հիվանդությունների կանխարգելմամբ, հիվանդացածների հայտնաբերումով, ջոկատի անձնակազմիկողմից ընթացիկն վերջնական միջոցառումներիանցկացումով: Մասամբ պահպանված բուժկանխարգելիչ հիմնարկությունների գործունեությունը միջուկայինախտահարման օջախում կազմակերպվում է առաջին բուժօգնության ջոկատի աշխատանքի

սկզբունքով:

ԲՕՋ-ից ն մասամբ պահպանված բուժկանխարգելիչհիմնարկություններիցախտահարվածներին ուղարկում են մերձքաղաքային գոտի բժշկականտարհանման երկրորդփուլի համար,հիվանդանոցային բազայի բուժական հիմնարկները:Տարհանումը հիմնականում կատարվում է քաղաքացիական պաշտպանության տրանսպորտայինծառայությանուժերով, ըստ բժշկական ծառայության պահանջագրերի ավտոմոբիլայինփոխադրամիջոցներով: Ջրային հաղորդակցման ճանապարհների առկայությանն երկաթուղային տրանսպորտիօգտագործման հնարավորությանդեպքում տարհանումըկարելի է կատարելնան այդ ուղիներով:

Մասնագիտացված բժշկական օգնությունը ն դրա

կազմակերպումը

Մասնագիտացված բժշկականօգնությունըավարտում է մասսայական ոչնչացման զենքի կիրառման հետնանքով տուժած բնակչության ցույց տրված բժշկական օգնությունը: Այն ցույց է

տրվում բժշկական տարհանմաներկրորդ փուլում` հիվանդանոցային բազայի (ՀԲ) բուժական հիմնարկներում, որոնք ստեղծվում են տուժած քաղաքի մերձքաղաքայինգոտում: Ախտահարվածներին հիվանդանոցային բազաներ են տարհանում ԲՕՋ-ից կամ տուժած քաղաքում մասամբ պահպանված բուժական հիմնարկներից, որոնք կազմակերպում են բժշկական տարհանման առաջին փուլը: Կազմակերպչական կառուցվածքի տեսակետից յուրաքանչյուր հիվանդանոցային բազա մի քանի հիվանդանոցային կոլեկտորների ամբողջություն է, որոնք որպես կանոն, կազմավորվում են մեկ շրջանի սահմաններում,մեկ կամ մի քանի բուժտարհանման ուղղություններով: Բուժտարհանման ուղղություն են անվանում հիմնական մայրուղային, հողային, երկաթգծային ճանապարհները ն ջրային մայրուղիները, այսինքն` ախտահարվածներին տարհանելու ճանապարհներ այն ուղղությամբ, որտեղ ախտահարվածների համար բացված են բուժական հիմնարկներ: Հիվանդանոցային կոլեկտորը, որը մտնում է հիվանդանոցային բազայի կազմի մեջ, մի քանի մասնագիտացված հիվանդանոցների ամբողջություն է, որը գլխավորում է տեսակավորմանտարհանման հոսպիտալը կամ նրա ֆունկցիան կատարողգլխավոր հիվանդանոցը: Տեղական պայմաններից ելնելով, հիվանդանոցային կոլեկտորը կարելի է տեղավորել մեկ խոշոր բնակավայրում (ոչ մեծ քաղաքում, որը վարչական կամ արդյունաբերական նշանակություն չունի, ինչպես նան գյուղական շրջկենտրոնում) կամ մի քանի բնակավայրայինկետերում, հիմնականումմեկ գյուղական վարչական շրջանի տարածքում: Հիվանդանոցային կոլեկտորը բազմամասնագիտացվածհիվանդանոցայինմիավորում է: Այն կարող է ընդունել տարբեր ախտահարվածությամբ տուժածների: Յուրաքանչյուր հիվանդանոցային կոլեկտորի կազմի մեջ մտնող հիվանդանոցները մասնագիտացված են, այսինքն` ախտահարվածներինընդունում են առավելապես մեկ մասնագիտական ուղղվածության` ըստ ախտահարմանտեսակի ն բնույթի: Հիվանդանոցայինկոլեկտորների կազմում հիմնականում նախատեսվում են հետնյալ մասնագիտացվածհիվանդանոցները.1) այրվածքային, 2) վնասվածքաբանական` վերին կամ ներքին վեր207

ջույթների կոտրվածքայինվնասվածքունեցող ախտահարվածների համար, 3) կրծքաորովայնային`կրծքի, որովայնի ն փոքր կոնքի օրգանների վնասվածք ունեցողներին, ներառյալ միզասեռական ն գինեկոլոգիականվնասվածքներ ունեցող ախտահարվածների համար, 4) նեյրովիրաբուժական, գլխի (ականջ, կոկորդ, քիթ, աչք ն ծնոտներ) ն ողնաշարի վնասվածք ունեցող ախտահարվածներիհամար, 5) թունաբանաթերապնտիկ` ճառագայթայինհիվանդությամբ ախտահարվածների, ԹՆ-երով ախտահարվածների, ինչպես ն մարմնական(սոմատիկ) հիվանդների համար, որոնք անհետաձգելիստացիոնար թերապնտիկ օգնության (վարակային

բաժանմունքով) կարիք ունեն: Սովորաբար վարակիչ ն հոգեբուժականհիվանդանոցներըամեն մի հիվանդանոցայինկոլեկտորում չեն կազմակերպվում: Այս կամ այն շրջանի տարածքում, որտեղ հիվանդանոցային կոլեկտոր է բացվածխաղաղ ժամանակ,վարակիչ կամ հոգեբուժական հիվանդանոցներումավելացնում են լրացուցիչ թվով մահճակալներ ն ընդունում են համապատասխան պրոֆիլի բոլոր ախտահարվածներին,որոնք ընդունվել են տվյալ հիվանդանոցային բազան: Հատուկ մանկական հիվանդանոցներ, որպես կանոն, չեն կազմակերպվում, այլ յուրաքանչյուր մասնագիտացված հիվանդանոցում, բացի տղամարդկանց ն կանանց հիվանդասենյակներից, նախատեսվում են մանկական հիվանդասենյակներ կամ ու ղղվածությանը համապատասխան բաժանմունքներ: Կենսաբանական ն քիճիական զենքով ախտահարման օջախի առաջացման դեպքում հիվանդանոցի ուղղվածությունը համապատասխանաբար փոխվում է: Յուրաքանչյուրհիվանդանոցայինկոլեկտորում թեթե ախտահարվածներինընդունելու ն նրանց բուժումը կազմակերպելուհամար ստեղծվում են թեթենախտահարվածներիհավաքման կետեր (ԹԱՀԿ), դրանց կից հիվանդանոցով ն պոլիկլինիկայով: Խաղաղ ժամանակ հիվանդանոցայինբազաների նախապատրաստման ընդհանուր ղեկավարությունըկատարվումէ առողջապահության տեղական մարմինների կողմից: Պատերազմական պայմաններումդրա ղեկավարման համար կազմակերպվումէ հատուկ մարմին` հիվանդանոցայինբազայի վարչություն` «ՀԲՎ»: `

`

.

Հիվանդանոցայինբազայի տարածքում հիվանդանոցայինկոլեկորների հետ միասինաշխատում են բժշկական բաշխիչ կետերը (ԲԲԿ), օժանդակ կարգավորիչ կետերը (ՕԿԿ) ն էվակոանդունիչները (ԷԸ) երկաթգծայինկայարաններում,օդանավակայաննեբեռնման ն բեռնաթափմանտեղերում Ա նավահանգիստներում, րում: Հիվանդանոցային բազաների բուժական հիմնարկները ստեղծվում են բուժկանխարգելիչհիմնարկներիհիմքի վրա խաղաղ ժամանակ օգտագործելով տարբեր վարչական ն հասարակական շենքեր (դպրոցներ, հյուրանոցներ, հանգստի տներ, կուլտուրայի պալատներ ն այլն): ԲԲԿ-երը տեղավորվում են գլխավոր ճանապարհների վրա, որոնցով անցնում է ախտրանսպորտային բազա: Դտահարվածներիտարհանումըդեպի հիվանդանոցային րանց հիմնական նշանակությունը ախտահարվածներտեղափոխող փոխադրամիջոցներիբաշխումն է ըստ հիվանդանոցայինկոլեկտորների ն դրանց վերջնական ծավալի հաշվարկը: Երկաթգծային,ջրային ն օդային տրանսպորտ օգտագործելիս բեռնման ն բեռնաթափմանտեղերում կազմակերպվումեն տարհանված մարդկանց ընդունիչներ, որոնք նախատեսվածեն ախտահարվածներին ժամանակավորապես տեղավորելու, ախտահարվածներինմեկ տեսակի տրանսպորտից մյուսը բեռնաթափելու Ա բեռնելու համար, ախտահարվածներինանհետաձգելի բժշկական օգնություն ցույց տալու, երկարատն ուշացման դեպքում նրանց կերակրելու ն վատ եղանակիցպաշտպանելու համար: Ամեն մի հիվանդանոցայինկոլեկտորում նախատեսվում է հոսպիգլխավոր հիվանդանոց (տեսակավորման-տարհանման

տալ)":

Գլխային հիվանդանոցիհիմնականխնդիրներնեն. 1) տվյալ հիվանդանոցայինկոլեկտորում եղած ախտահարվածներիընդունումը, դրանց տեսակավորումը(տեսակավորմանհրապարակում) ն ուղարկումը մասնագիտացվածհիվանդանոցներ, 2) առավել ծանր (շոկային) վիճակում գտնվող ախտահարվածներիընդունումը, ովքեր առանց կյանքին վտանգ սպառնալու չեն կարող գնալ '

ն Տեսակավորման-տարհանաման հոսպիտալը գլխային հիվանդանոցը

գործնականորենունեն նույն ֆունկցիան:

մասնագիտացվածհիվանդանոցներիցմեկը, ն նրանց անհետածգելի մասնագիտացվածբժշկական օգնություն ցույց տալը, 3) մասնագիտացվածհիվանդանոցներիկողմից իրենց հիվանդանոցային կոլեկտորիղեկավարումը: Գլխային հիվանդանոցնունի հետնյալ կազմակերպչականկառուցվածքը. 1) վարչություն, 2) ընդունման-տեսակավորմանբաժանմունք, 3) հոսպիտալային բաժանմունք, 4) վիրահատականվիրակապականբլոկ, 5) հակաշոկայինբաժանմունք, 6) ծնարան, 7) ապսիխոմեկուսարան, 8) օժանդակ բժշկական ենթաբաժանմունքներ` դեղատուն, կլինիկական ախտորոշման լաբորատորիա, արյան փոխներարկման կաբինետ, ֆիզիոթերապետիկ կաբինետ, ախտաբանական-անատոմիական լաբորատորիա, 9) տնտեսականսպասարկմանօժանդակ բաժանմունք: Գլխային հիվանդանոցի հիմնական ֆունկցիոնալ ենթաբաժանմունք է հանդիսանում ընդունման-տեսակավորման բաժանմունքը, որն իր կազմում ունի տեսակավորման հրապարակ, ընդունարան, սանիտարական անցարան` ախտահարվածների հագուստը ն կոշիկները ապաակտիվացնելու,ինչպես ն սանիտարական փոխադրամիջոցներըապաակտիվացնելուտարածություն: Տեսակավորման բրիգադը, որը ղեկավարում է վիրաբույժը, տեսակավորում է ախտահարվածներին,բաժանելով երկու մասի՝ գլխավոր հիվանդանոցում մնացողների Է մասնագիտացված հիվանդանոցները ուղարկվողների: Գլխային հիվանդանոցում մնացողներինենթարկում են դոզաչափական ստուգման ն ուղարկում ընդունման բաժանմունք կամ նախնական սանիտարականմշակման: Գլխային հիվանդանոցում հոսպիտալացման ցուցումներն են. կյանքին սպառնացող ծանր վիճակը, որը թույլ չի տալիս հետագա տարհանմանը մասնագիտացված հիվանդանոցներ, ինչպես նան շոկը, արյունահոսությունը ն այլ պատճառները: Մնացած ախտահարվածներինուղարկում են համապատասխանմասնագիտացված հիվանդանոց: Տեսակավորման բրիգադի մեջ մտնող բուժքույրերը տեսակավորման հրապարակում անհրաժեշտ բժշկական օգնություն են ցույց տալիս (բինտափաթաթում, տրանսպորտայինբեկակալների ուղղում, դեղերի ներարկում` ըստ ցուցումների):

տեսակավորումեն հիվանդներին Ընդունմանբաժանմունքում ուղարկելու համար: 2-3-րդ ըստ ցուցումիգլխավոր հիվանդանոց հոսքը օջախից պակասումէ: Գլխային օրը ախտահարվածների դադարում է կատարել տեսակավորմանֆունկհիվանդանոցը բուժական ցիան ն աշխատումէ որպես բազմամասնագիտական հիմնարկ: որոնք մտնում են հիհիվանդանոցները, Մասնագիտացված մեց թվով ախտակազմի մեջ, հաշվարկվածեն վանդանոցային ընդունմանհամար: Բոլոր մասնագիհարվածներիմիաժամանակ են նախատեսվում հիվանդանոցներում տացված-վիրաբուժական սանիտարաբաժանմունքներ, հզոր ընդունման-տեսակավորման հիվանն կան անցարանով,հակաշոկային վերակենդանացման հոսպիտաբլոկ, վիրահատական-վիրակապական դասենյակներ, վարակիբաժանլային բաժանմունք,մեկուսարան,անաերոբային ն օհետ ու վիրաբուժարանի միասին մունք, վիրահատարանի դեղատուն, կլինիժանդակ ֆունկցիոնալ ենթաբաժանմունքներ. կաբիֆիզիոթերապնտիկ կական ախտորոշիչ լաբորատորիա, փոխարյան լաբորատորիա, նետ, ախտաբանաանատոմիական ներարկմանկաբինետն այլն: ընդունելու ւսռաջին օրերին ամենամեծ Ախտահարվածներին բաընկնում է ընդունող-տեսակավորող ծանրաբեռնվածությունը Այդ վրա: բլոկի ժանմճունքներին. վիրահատման-վիրակապմանեն ստանում լրանշված բաժանմունքները ժամանակաշրջանում հաշվին: ցուցիչ բժշկականանձնակազմ մյուս բաժանմունքների ինչա յնպես, են աշխատում հիմնականում Վիրակապարանները կազմաբրիգադները Վիրաբուժական պես վիրահատարանները: աշխատանքի վիրաբուժական անընդմեջ են կերպվում շուրջօրյա վերջացնելուց ընդունումը հաշվով: Օջախից ախտահարվածների բաժանմունքըփոխում է իր հետո. ընդունման-տեսակավորման է մյուս բաժանաշխատանքը,ն նրա անձնակազմըբաշխվում բաժանմունքիշինութմունքներին:Ընդունման-տեսակավորման համար: են ուրիշ նպատակների յունը օգտագործում համար ընդհանուր հիվանդանոցների Բոլոր մասնագիտացված կազմատարրերիհետ միասիննրանցբուժականաշխատանքների (մասնագիտացված կերպմանմեջ կան զգալի տարբերություններ

բժշկական օգնության ուղղվածությունը, ծավալը, կությունները,ախտահարվածներիբուժումըն խնամքը): Մասնագիտացված բժշկական օգնություն մասնագիտացված հիվանդանոցներումանմիջականորենկազմակերպում ն կատարում են մասնագիտացված բժշկական օգնության բրիգադները (ՄԲՕԲ), որոնք կազմակերպվումեն դեռես խաղաղ ժամանակ հիվանդանոցների,բժշկական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ե գիտահետազոտականինստիտուտների որակավորված բժիշկ-մասնագետներիթվից: Խոշոր բուժական հիմնարկներում բրիգադները միավորվում են մասնագիտացվածբժշկական օգնության ջոկատի (ՄԲՕՋ) կազմի մեջ: Այդպիսի ջոկատը կազմված է 8-16 մասնագիտացվածբրիգադից, որոնց մեջ մտնում են բժիշկ-մասնագետները ն միջին բժշկական անձնակազմը: Ջոկատի կազմում կարող են լինել հետնյալ բրիգադները.ընդհանուր վիրաբուժական, վնասվածքաբանական,նյարդավիրաբուժական, կրծքաորովայնային,այրվածքային, ակնաբուժական,ծնոտադեմքային, քիթ-կոկորդ-ականջի,թունաբուժական, վարակիչ ն մի քանի այլ բրիգադներ: Ըստ հաստատված ցուցակների բրիգադները ունենում են բոլոր անհրաժեշտ ունեցվածքը, որը փաթեթավորված հատուկ կերպով: րպ ՄԲՕՋ-ը ն առանձին բրիգադներըհամապատասխանբժշկական ծառայության ղեկավարությամբ ուղարկվում են մերձքաղաքային գոտի ՀԲՎ-ի տնօրինությանտակ: ՄԲՕՋ-ը տեղ հասնելիս բաժանվում է բրիգադների ն օգտագործվում է հիմնականում մասնագիտացվածհիվանդանոցներում աշխատելու համար: Այստեղ բժիշկ-մասնագետները ախտահարվածներին բժշկական օգնություն ցույց տալու հետ մեկտեղ կազմակերպում են տվյալ հիմնարկի աշխատանքը ըստ իրենց մասնագիտության ն իջոցներ միջոցնե են ձեռք առնում հիվանդանոցի անձնա գիտությ կազմին (բժիշկներ ն միջին բուժաշխատողներ) մասնագիտացված բժշկական օգնություն ցույց տալը ն ախտահարվածներին խնամելը սովորեցնելու վերաբերյալ: Գլխային մասնագիտացված հիվանդանոցներում աշխատող բուժքույրերը տարբեր բաժանմունքներում աշխատելիս կատարում են հետնյալ պարտականությունները: առանձնահատ-

է

-

բուժքույրերը բաժանմունքում Ընդունման-տեսակավորման են ախտահարվածնեմասնակցում ավարությամբ

մեսակավորմանը ամանը, պատասխաբժշկականօգնություն

Ա '

նրանց անհետաճգելի ն ցույց տալուն: Ավելի բարդ ն

աշխատանքըվիրահատական-վիրակա ն որտեղ նրանք գործիքները վիրակապական բաժանմունքում, պաշտպաեն ն նախապատրաստում, ին նյութերըախտահանում ն (ասեպտիկա ումեն խիստ աննեխությունն հականեխություն են է բուժքրոջ

նատու

նախապատրաստում ախտահարվածներին անտիսեպտիկա), են անում) են (ասիստենտություն մասնակցում վիրահատման, հակաշոկաաշխատանքներին, անշարժացման կոտրվածքների արյանն աշխատանքներին,

գիպսադրման յին միջոցառումներին, փոխներարկմանը: փոխարինողների արյան դեպքումբուժքույրերըստիպՄեծ թվով ախտահարվածների բժիշկժամանակ փոխարինել ված են հաճախ վիրահատության բրիգադներում վիրաբուժական Այդ դեպքերում ասիստենտին: մնացածները իսկ կարող է լինել միայն մեկ բժիշկ-վիրաբույժ, պարտաբուժքույրերի բուժքույրեր:Մնացած բաժանմունքներում սկզբունքո-

ն աշխատանքի բովանդակությունը կանությունները բահամապատասխան

են Հչեն րոմ

տարբերվումհիվանդանոցների

նքից: ժիններիխաղաղ ժամանակվա աշխատանքից

գույքի մատակարարում Բժշկական կարնոր

աշխատանքների բժշկականծառայության բժշկականունեցն հիմնարկները երից մեկը կազմավորումները է, որպեսզիանընդմեջ սպասարկվեն Ք ով մճատակարարելն ժամատարհանման բժշկական Գ եսակի օգնությունները բոլոր տեսա ւնի աշխատանքի ք շխ ն հիմնարկունի կազմավորում նակ: Յուրաքանչյուր ցուցակ: ունեցվածքի ժամկետիհամար նախատեսված որ ո ակի զեէ ունեցվածքըպահվում ստորաբաժանմունքներ վիրաբաժանմունք, եղարանում (ընդունման-տեսակավորման պահին պատն այլն) ե ցանկացած ան-վիրակապարան ԲՕՋ-ին ծախսայինբժշկահանձնման Ա աշխատանքի: ՔՊ

ա

ԸՕՋ-ի

ի իր

է Պատ

տար-

կան

ունեցվածքով կա մատակարարումը տնայինթռուցիկ փոստերիմիջոցով: զմակերպվումԷ դեղա-

Հիվանդանոցային բազայի

բուժական

իմնարկները աշխատանքները ծավալելու պահին պահեստ ից ստանում են ունեցն վածքը հետագայում ամեն ինչով անհրաժեշտ սպասարկվումեն համարխաղաղ ժամանակգոյություն ունեցողուղիներով՝ դեղատնային պահեստնե րի ն հ

դեղատների, բժշկականտեխնիկայի ն մյուս կազ ու մակերպությունների ների բազաներիմիջոցով: խանութ-

Հիվանդանոցային բազայի

բուժական

հիմնարկները աշխատանքները ծավալելու պահին պահեստ ն վածքը հետագայում ամեն անհրաժեշտ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Հայաստանի փրկարարծառայությանխնդիրներնու

նպատակները

1.

2.

Յ. 4. 5.

ԱԻ-ում

բնակչության պաշտպանության քաղաքականու-

թյան մշակումը ն իրականացում: Իրավական նորմատիվ ակտերի մշակում: Փրկարարական, անհապաղ վթարավերականգնողական աշխատանքների կազմակերպումն ու իրականացումը: Տեղեկատվության ստացում, ամփոփում ն որոշումների մշակում: ԱԻ առաջացման պատճառ հանդիսացող գործընթացների նախագծերի ն լուծումների պետական փորձաքննության կազմակերպումը:

Ապահովել պետական ղեկավարման օրգանների, տեղական ինքնակառավարմանն կազմակերպությունների գորն ն ՔՊ ԱԻ ծունեության համակարգումը հսկողությունը բնակիչների պաշտպանությանհարցերում: 7. Իրականացնելփրկարարականծառայողներիիրավական պաշտպանությունը: ԱԻ նախարարություննիր նպատակների ն խնդիրներիիրականացման համար Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով իրականացվում Է հետնյալ գործառույթները. 1. արտակարգ իրավիճակների բնագավառում՝ ա. քաղաքացիական պաշտպանության, արտակարգ իիավիճակներում բնակչությանպաշտպանությանն տեխնիկականանվտանգության բնագավառներում միասնական պետական քաղաքականությանիրականացումը, բ. օրենքների ն այլ իրավական ակտերի նախագծերը սահմանված կարգով Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ե Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի քննարկմանը ն (կամ) հաստատմանը ներկայացնելը, 6.

քաղաքացիական պաշտպանության ն արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության հարցերով պետական ու տեղական ինքնակառավարմանմարմինների, կազմակերպությունների գործունեությանհամակարգումը, դ. իր իրավասությանսահմաններումքաղաքացիականպաշտպանության, արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանությանն տեխնիկական անվտանգության բնագավառներում միջազգայինպայմանագրերիկնքումը, ե. արտակարգ իրավիճակների առաջացման հնարավոր պատճառ համարվող օբյեկտների, առարկաների, գործընթացների, նախագծերի ն լուծումների պետական փորձաքննության կազմակերպումը ն իրականացմանվերահսկումը, զ. արտակարգ իրավիճակներում ե պատերազմի ժամանակ տուժածներին օգնություն ցուցաբերելու նպատակով պաշտպանների, ֆոնդերի ստեղծումը, կուտակումը Կ դրանց նպատակային օգտագործման ապահովումը, է. Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի քաղաքացիական պաշտպանութան ն արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության պլաններն ամբողջությամբ կամ մասամբ գործողության մեջ դնելու վերաբերյալ առաջարկության գ.

ներկայացնելը,

ը. քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների Ա արտակարգ իրավիճակների վերացման ֆինանսավորման հարցերի վերաբերյալառաջարկություններիձշակումը ն այդ նպատակով հատկացված նյութական ն ֆինանսական միջոցների նպատակային օգտագործման ապահովումը, թ. իր իրավասության սահմաններում արտակարգ իրավիճակներում կանխման, դրանց հնարավոր հետնանքների նվազեցման ն վերացման, արտակարգիրավիճակներումբնակչությանպաշտպանության ու քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացմանծրագրերի մշակումը, ժ. պետական, պետական կառավարման մարմինների հետ համատեղ արտակարգ իրավիճակներին առնչվող բնապահպաբնագավառի հայեցակարգերի մշակմանը մասնակցու-

նության

ն արտակարգ իրապաշտպանության քաղաքացիական վիճակների հիմնահարցերովբնակչությանուսուցման կազմաժա.

կերպմանհամակարգումը, ն Ժբ. իր բնագավառումգիտատեխնիկականնախագծային կազմակերպումըն որպես դրանց պատվիրաաշխատանքների տու

հանդես գալը, սահմաններում արտակարգիրաժգ. իր իրավասությունների

ն վիճակների կանխման ու կանխարգելման քաղաքացիակա պաշտպանությանաշխատանքներումպետական գաղտնիքի կազմակերպումը: ուղղված գործունեության պահպանմանն 2. Սեյսմիկ պաշտպանության բնագավառում՝ տարածքում սեյսմիկ ռիսա. ՀայաստանիՀանրապետության համակի նվազեցմանբնագավառումտարվող աշխատանքների

կարգումը, տարածքում ն Հայաստաբ. ՀայաստանիՀանրապետության նի Հանրապետությանհամար վտանգավորհեռավորությանվրա հաստատումը, հնարավոր ուժեղ երկրաշարժիկանխատեսման օբյեկտների դ. հատուկ, կարնոր ն ընդհանուր նշանակության գնահատումների տարածքներիսեյսմիկ ռիսկի փորձագիտական

հաստատումը,

բարձր սեյսմիկ վտանգի գոտիներում սեյսմիկ ռիսկի նվազեցման նպատակով շենքերի ն շինությունների խոցելիության օպերատիվ գնահատմանմասնակցությունը: բնաՅ. Պետական ռեզերվներիձեավորմանն կառավարման գավառում՝ ա.Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությանպետական պահուստիհամակարգիզարգացմանն կատարելագործման ներկայացնելը, վերաբերյալ առաջարկություններ արժեքների անվանանյութական պահուստի բ.պետական աշխատանքն մշակման նորմերի կուտակման ցանկի, ծավալի ների համակարգումը, ձնավորգ. պետական պահուստում նյութական արժեքների փոխառնման, ման (կուտակման,թարմացման,ապաաճրագրման, պետականծրագրերիկատարմանապահովումը, փոխարինման) ե.

թյունը,

պետական պահուստի նյութական արժեքների տեղաբաշխման քաղաքականությանմշակման համակարգումը, ե. պետականպահուստիհամակարգիկառավարումը, զ. պետական նյութական պահուստի ձեավորման ն պահպանման ծախսերի Ֆինանսավորման ապահովումըՀայաստանի Հանրապետությանպետական բյուջեով նախատեսվածմիջոցներին համապատասխան, է. պետական նյութական պահուստի հետ կապված գործառույթներինկատմամբվերահսկողությանիրականացումը, ը. պետական պահուստի նյութական արժեքներիկուտակման, ապաամրագրման, թարմացմանն փոխարինման հեռանկարային ն տարեկան ծրագրերի նախագծերը սահմանված կարգով մշակելն ու Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հաստատմանը ներկայացնելը, թ. սահմանված կարգով պետական պահուստի նյութական արժեքների միասնական հաշվառման կազմակերպման ապահոու վումը, դրանց առկայության շարժի ամփոփ հաշվառման իրականացումը, ինչպես նան պետական պահուստի նյութական արժեքների առկայությանու շարժի ամփոփ հաշվառմանիրականացումը, ինչպես նան պետական պահուստի նյութականարժեքների առկայության ու վիճակի մասին ամփոփ հաշվետվության տալը ն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության տեղեկատվության ներկայացնելը: 4. Տեխնիկականանվտանգությանբնագավառում՝ ա. գիտատեխնիկական առաջադիմության նվաճումների ն միջազգային փորձի հիման վրա տեխնիկականկանոնների պահպանմանպահանջների սահմանումը, բ. տեխնիկական անվտանգության կանոններիկատարելագործումը, տնտեսության մեջ աշխատանքների արդյունաբերական անվտանգությանապահովման նկատմամբպետական վերահսկողությանիրականացումը, գ. աշխատանքներիանվտանգ կազմակերպման` մեքենասարքավորումների կառուցվածքի, պատրաստման,անվտանգ շահագործման պահանջներիսահմանումը: 5. Հիդրոօդերնութաբանությանբնագավառում՝ դ.

հիդրոօդերնութաբանականգործունեության բնագավառի պետական քաղաքականությանու ռազմավարությանմշակումը ն դրանց իրականացումը, բ. հիդրոօդերնութաբանականերնույթների ռեժիմային ն հատուկ դիտարկումների, ուսումնասիրությունների, կանխատեսումների աշխատանքներիիրականացումը: գ. մթնոլորտային երնույթների վրա ակտիվ ներգործության իրականացումը: Նախարարության առջն դրված խնդիրներն ու գործառույթներն արդյունավետ իրականացնելու նպատակով նախարարին կից ստեղծվում է կոլեգիա: Նախարարին կից կոլեգիան` 1. օժանդակում է նախարարության գործունեության ռազմավարական պլանավորման, քաղաքական որոշումների ընդունման միջոցառումներիծրագրերի մշակման գործընթացներին. 2. նպաստում է ռազմավարական ծրագրերի իրականացմանը, գնահատման ն այդ գործընթացներին քաղաքացիական հասարակության մասնակցությանը. Յ. մշակում ն ներկայացնում է նախարարության կառավարման արդյունավետության բարձրացման վերաբերյալ առաջարկություններ: ա.

Մարդկանց վարքի կանոնները ախտահարված օջախում Ռադիոակտիվ, քիմիական ն կենսաբանականվարակման ժամանակ անհրաժեշտ է օգտագործել պաշտպանական անհատական միջոցները, որոնք պահպանում են մարդու շնչառական օրգաններն ու մաշկային ծածկույթը: Մարդու` վարակված վայրում գտնվելը, ապաստարաններից դուրս, թեկուզ ե պաշտպանության անհատական միջոցներով հանդերձավորված, կապված է վտանգի հետ, դրա համար անհրաժեշտ է հնարավորինս արագ դուրս գալ վարակված գոտուց:

Պետք է միշտ հիշել, որ օդը, տարածքը ն շրջապատող բոլոր առարկաները վարակված են: Այդ պատճառով էլ կարելի հենվել :

պատերին, ծառերին, նստել գետնին` անգամ խիստ հոգնածության դեպքում: Ոչ մի դեպքում չի կարելի հանել հակագազը, թեպետ հակագազով երկարատն մնալը դժվար է, ն մարդը անհարմարություններ է զգում: Առանց հակագազի վարակված օդում մնալը, անգամ շատ կարճ ժամանակով, կարող է վտանգավոր կամ մահացու լինել: Ապաստարանիներսում վարակված օդ հայտնաբերելու դեպքում անհրաժեշտ է շտապ հագնել հակագազը ն պաշտպանական մյուս միջոցները: Վնասման միջուկային օջախում մարդիկ միշտ վտանգի են ենթակակիսաքանդշենքերի հնարավոր փլուզումներից, հրդեհներից ու ռադիոակտիվ ճառագայթումից: Դրա համար այդ վայրերում երթնեկելը պահանջում է մեծ զգուշություն, կարգի ու կարգապահության խիստ պահպանում: Եթե քաղաքացիական պաշտպանության հետախուզությամբ նշվել են վարակված տեղամասի սահմանները ն դրվել անցումների ցուցանակներ, ապա պետք է դուրս գալ միայն թույլատրելի անցումներով: Շարժվել միայն փողոցի մեջտեղով` զգուշանալով փլուզումներից: Արգելվում է նան մտնել շենքեր: Արագ անցնելով վարակված տարածքով, արգելվում է վազել, որպեսզի փոշի չբարձրանա: Վարակված տեղանքով քայլելիս հագուստը, մաշկի բաց մասերը ն հանդերձանքըվարակվում են: Ուստի վարակված գոտուց պետք է դուրս գալ քամու հանդիպակաց կողմը կամ քամուն ուղղահայաց ն անմիջապես անցկացնել հագուստի մասնակի սանիտարականմշակում ու դեզակտիվացում:

պատերազմիժամանակ բնակչությանբարոյականն հիճնական հոգեբանականպատրաստվածության ուղղությունները

ԱԻ ն

Աշխատանքբնակչությանն լրատվամիջոցներիհետ Բնակչության բարոյահոգեբանականնախապատրաստումը՝ արտակարգ իրավիճակներումհստակ գործելու կարնոր պայման է:

Արտակարգ իրավիճակները, որոնցում կարող է հայտնվել ցանկացած մարդ, որպես կանոն, նրա մեջ առաջացնում են հոգեբանական ու հուզական լարվածություն: Ոմանց մեջ դա ուղեկցվում է ներքին կենսական պաշարների մոբիլիզացումով, մյուսների աշխատունակության նվազումով կամ խախտումով, առողջության վատթարացումով, ֆիզիոլոգիական ու հոգեբանականսթրեսային երնույթներով: Բոլոր դժվար իրավիճակներում վճռական դեր են խաղում մարդու բարոյականկոփվածություննու հոգեկան վիճակը: Հոգեբանական պատրաստություն: Տարերային աղետները, խոշոր վթարներն ու աղետները, դրանց ողբերգական հետնանքները մարդկանցմեջ առաջացնումեն մեծ հուզական գրգռվածություն, պահանջում բարձր բարոյահոգեբանական դիմացկունություն, տոկունություն ու վճռականություն, տուժածներին օգնություն ցույց տոտալու, ոչնչացող նյութական արժեքները փրկելու պատրաստություն: Ավերածություններին ամայացմանծանր պատկերը կյանքին անմիջականորեն սպառնացող վտանգը բացասաբար են ներգործում մարդու հոգեկան կացության վրա: Որոշ դեպքերում կարող են խախտել կանոնավոր մտածելու ընթացքը, թուլացնել կամ լրիվ բացառել ինքնավերահսկումը, ինչը հանգեցնում է անհիմն ու անկանխատմնմսելի գործողությունների: Վթարների հետնանքների վերացման փորձը վկայում է, որ արտակարգ իրավիճակները կարող են մարդուն մղել այնպիսի գործողությունների ու արարքների, որոնք սովորական պայմաններում նա չէր համարձակվիկատարել:

ՇՇՇ ՀսօտիժսփՀ մժսփ ոռեցրը :4 ռղզը 6վմզդդսօմսԵ ցոսծոմսղառհ Սփ -ոնմողոր ցորտոտմտտփոդլյոդ դողոդոմզեսվ 6դտկնմող ղոդորոք վմզդժդոք -Ատիոոդուսուս զմտտոկ 1 ժտզո տն իզ :միվտհզնկ մոիտ լիոիոմ լգ նսմող դվմս 'Ադսթյսմնոմվ դրո Ղ Առոսմոտողոմ -զն դորմսիորետկ մյսԹդոժոմոսք իսլզդետ վիշտվ իսհոմզի օտի -մսիոտմզՀ 1զդՔոդողոմվ զ Ժտզիոմուստոոմտոհո վովտող Աուստոոմտոփռ գդոռծոմօմողմդո) -ՀԱնսօմսեռյսփյս ցո թոսդեօռխփ 'դորտեց նզշդո դորմտտոող վմզդմվնդո|օոիմնոծոստ 'դորտզոտմվտողժծդվ 'դոԹոսօոիմո մսյսմ օռտկտդոմզեսվ 'դոթոսըուսկստ վմզդ6վկոտողշո վմզդ -ուսԹյսկմոդրվվ ղ վմզդդւսԹոսոԱզկոնծտի'վմզդուսթոսկԱողդազօ «վմզդիվտկզնկ ուսդտտո գ ոսԹսկոդոշդ հոստով 'նմսմմզ :ԱրյսԱտտողվմզդ -ոսթոսքմտի տշզքոմվդոտ Ղ մուսթասդղկմղվղոտրծտժ վմզդդոսթ) ՀսնսջմսԵ տղմհդսկ ռզ օողդմ ուսժովվ դոոկոՀչը դոթրստով օո6 -ոկդոտ :ուսժդոնզտ 1ոիտ 1զովնցով վդվղ մով 'մրոթոսցող Ծդսմս 'մմզդկոդոնզ ս դմզդմոոդվ վմզղժդոտ -ոդոիոտվ դրողզոռտ -ոովշտ դռտղոմոմողմփ ցո 1զկոշը մվնտտստհո ծզը 8դոմդ ղո "մրոթյսմնոծ:սԾ վմզը/վՓոոզտՂ սռվկ 1զիղոփոդոովոո: 'Ադ՛յսր) Հնսմետմոհկդմսիոդոտմդրովը 3ս վմզդուսԹոսնսօմսԵտՀշզքոմվդո 1ոտ 4 Ժտղզիոովլզդճոտկծդոմզդժուսըոոոմոհ տղվ վմզրետղկոդ -օդո վմզդըյսմսիործԵտհող զիոստ 'տզվ դոթոսչղոդմ 1սչդվ ղծ) Ղ մզդդւսԹոստովտշգքոմվդո ոսը :ոոսԹյսդւսրող ռոտղկտդոմզեսվ "օմսփ դվրորողոծեսկ 1գմզմ Յսզօ վցեօկ դողվտկոմհո դրովդ Հ մոդվդտ դ1զդոշը իսծ -ոսո| դոսո ծզը 6ցողնմոր դմզդուսթոսղտով ող :Ազդտմովտոռն դւսթոսնսմող սազջտտը փոծժո ըւսկտջվիտմվ մսիոտծռոտի ս '"դւսԹոստմոոդսոո 'ուստզոտմվտոդծգվ 1 մսղմոհ ոզոտդ նմոմ

ոտղ ըոսմրոիողոցմ 'ուսդոծմշոջոտմոտ տզմդ -տո5» :ուստկզԹաօ -ըսղ 1զիջցնզտո դզ նսմտկ Յցսմս 'ցվմզդդորրոր վովհոդրո դող դործսուս դմսիտոռրենզտողղ -ոմվ 4 դուսզօմզը դոսԵետյզիտատ վմզդշչվցոկտով ռոկոգռոմզեսվ ճ դըւսնդիոոմըո «ս դոսկոչը տշղքոմվդտ Ադսթաոսդոնդտիսմդտկոդրվվ դոթոաստոոմտոո :ոսկոտմտվտոտն վծրող «ըյսմսիողծ դոողոցոժմզեսվ 'վտուլ

ՀՇՇ

դոթիսուսող դողզեսվ '.սթոստոոմտոհղ ռտհոտՀչը 1սլզօմսԵ տսմգդդտջվիտմվ ծմոկտտմո դզ տշգթոմվդտ մտքով «սլզդթզե -Ռիդ մռյսթիսքմսեմզդ դողտոռթոոմ տմի Հսնմոր "նմսմվմզ 3ս :սբետհ վմոդլ 11ո 'ոոռզբ դոտ զը վմճդոտ -ոո|շտ ցոոհվեվֆ ղմս դզ ըւսկմԵնդմդոոմդզժգ 'ԱդսԹրսծշղոմ -տոտիտվ դտզեսվ տսդեդտկտմգիլ Ետմտ փգիտ դնմոր օոմ Հո ըոսծդ6դոողզեսվմդոոցմս զգետ վիշոովի Ժտզիո "դվծոսղ Աորով «սմզփոո -Հսո|Ցվոսթոսծողօտիշդջ դոռդ լզիմոի ուզիոշցվՂզդոո 3.Վ յզ ծոջտոիո վծմոի ցորդ 6դողնմոը մռզոո որո Ադյս) Հսօոիտոտմտոո ցոկոցոժզեսվոխնմոմ1Ոսծ) 'ԱռւսԹոսրողոծողմ վմզդդսթիստովՂ վջմսփ վմոոժրոհորզն վժմզմոտ "Ադղսթոսծորվ) վմզդցսռողվժմոի ըսղոջվիոոմվ նքո 'վմղդժդտդտզվ մսիտմողդվ հս ցժոսդմ վմոժի բող վտզնո դվրոմզմոտ '"Ադյսթոսվյզոոողոո դորթոծոստ վեռտտի դզ դմզդսոջտոհո վճմտի դող ոսմզդղոմզիտ վմրոիտկոդմ1զետփոոժ հոտոհողդ -ցո հտդորոք մողմզ դզ նսմող 'ոսդտջվի մռոց դողզեսկ դզ ըոսիդտեմդսմս '8ցոողնմոոը վովհոդրոՀռզ ըւսդողզտ ցոզմմզ ովլզդ -Ծոմզի մմզդժդտղտղվ վմզդմոժի յս վմգքմոշտմկմզ:մօ վդոոծ վբ Ղցվը ծվրոք վդոժ վը 1զղտ գ նսմող Ահոջվի վովոողղ :6վոլոի նգքյս վոտօմողռով իսժցողտզվ գորտոտոլ հոսմտհ վմճցտոտոտոռթշո վեմողորով դվրոժսցոտմոմզժհոզնդոիվտր ղովցրսդզ վցտրո» :Առսթիսկոոոսսզոսով | ըոսմսհ |լ դրզմմգ ղով 'Ամմոզտ վռրոօ տսիոլսփ 'մմզդդտհք ռզ բւսդտիսժ 'ԺցվտաժԱստո զ ոյսիդտրով 'ուսցոծոո 1 ըոյսդցի վմզդժսցո մոտտողդւսխո վմզդրոնդոմոոծ խբոդտծոմո զ բսոկո Ածսփոլտմո 'մռյսթոսռոոջդ2 ըրոսիտոլողլ Վ ըոսդոդրու Ամզմվմ ծդտոլյ Աոսիմսղոմն դգ հոմզկ մզմմոտ (ըսդոյզեմո րող դւսթսօտիցԵմե)ԱԱզդծոոժդԱջմսԵ դվոոնմորՂ

:ԱդւսթոստոտվԵ

սլզիովոմզի Աժբող ցս դմզդժուսըթտԵԵի ուս) -մսհ իվմ) քո ըյսդոոսժ 'նդւսթոսնսմող ռոթոսնսքոտը մսից սգո լ ըւսիտոլող|դվվոհո նղ :կսշ ցողոդոժզեսվ նսիծկզն:ս մրո/0:սմըժ 'ըոսծորոծեդո վմզդդտկըծզը վմզգուսը 'ուստեօ սլ) -ոյոփ 6վնզտ մսիտեդոոտի Ղ ոոսծտԵԵ վատսմղ ովոտե ոզ դողմզ օգ ծցյոկնմոր Փօոիփսդ) 'տոտմտոհցո դզմսդոմզես»

թյունն ու վախի դրսնորումը, հատկապես վթարի կասմ աղետի ամենասկզբում,տարերային աղետի զարգացման պահին կարող են հանգեցնելծանր, իսկ հաճախ էլ անուղղելիհետնանքների:Սա առաջին հերթին վերաբերում Է պաշտոնատար անձանց, որոնք պարտավոր են կոլեկտիվըհամախմբմանմիջոցներձեռք առնել, ցույց տալով անձնականկարգապահություն ու ինքնազսպումում: Խուճապի կանխումը:Խուճապը մարդկանցխմբին համակող երկյուղիզգացում Է, որն այնուհետն փոխանցվումէ շրջապատողներին ն վերաճում անկառավարելի գործընթացի:Մարդկանցմեջ կտրուկ բարձրանում է տեղի ունեցածի հուզական ընկալումը, նվազում իրենց արարքների համար պատասխանատվությունը: Մարդը չի կարողանում բանականորենգնահատել իր վարքը ն ճիշտ ըմբռնել ստեղծված իրադրությունը:Այսպիսի մթնոլորտում բավական է մեկ հոգի աղետի շրջանից փախչելու միտք կամ ցանկություն հայտնի, որ մարդկայինզանգվածը սկսի կուրորեն նրան հետնել: Խուճապ առաջանալուն նպաստում Է ժամանակինտրված ու հավաստի տեղեկատվության բացակայությունը:Այս բացն անմիջապես լրացվում է շինծու լուրերով, ասեկոսեներովու «ականատեսների»պատմություններով: Ինչպես ցույց է տալիս տարերային ու տեխնածինաղետների, խոշոր վթարների հետնանքներիվերացմանփորձը` դա ոչ միայն մարդկանցանիրազեկության է, այլն՝ արտակարգիրահետնանք վիճակներումգործելու նրանց ցածր պատրաստության, հոգեբանական կոփվածությանբացակայության:Մարդկանցմեջ միշտ էլ գտնվում է թույլ, խուճապահարանձնավորություն: Նման մարդուն նույնիսկաննշանվտանգըթվում է վիթխարի: Խուճապի առիթ կարող է ծառայել մարդկանց ծայրահեղ հոգեկան ն ֆիզիկական գերհոգնածությունը, երբ նրանք երկար ժամանակ մնում են անգործության,անտեղյակության,լարված սպասումներիմեջ: Ոչ քիչ դեր է խաղում գիտակցականակտիվության խիստ ցածր տոնուսը (կորովը): Այն տագնապալիցիրավիճակում անհատին ճիշտ վարք դրսնորելու անընդունակէ դարձնում: Իսկ բարձր հուզական գրգռվածությունըն երնակայության ակտիվացումը խթանում են իմպուլսիվ, ոչ ննպատակահարմար '

գործողությունները:Դա հաճախ պատահում է անսպասելի ն հանկարծակի վրա հասնող վտանգի ժամանակ: Վախի ն խուճապի կարող են հանգեցնել ն կազմակերպվածության, ե կարգուկանոնի բացակայությունը, ղեկավարման թուլացումը, կառավարումը կորցնելը, մարդկանց միջն անվստահությունը, վատ փոխհարաբերությունները,կոլեկտիվի տարանջատ-

վածությունը:

դեպքում անհատական վախը սկզբնային է, այն խմբային վախի համար հող է պատրաստում, կախված է հուզական ընկալունակությունից, կայունությունից: Խուճապով համակված կոլեկտիվն, ըստ էության, դադարում է կոլեկտիվ լինելուց, կորցնում է րր հատկանիշները: Ի՞նչ է հարկավոր հակադրել խուճապին: Աղետի, վթարի դեպքում բնակչության խուճապայինտրամադրություններիդեմ պայքարի լավագույն միջոցներից մեկը տեղի ունեցածի մասին հավաստի, համոզիչ ու բավականաչափ լրիվ իրազեկումն է, վարքի կանոնները հիշեցնելը ն ձեռնարկվող միջոցների վերաբերյալ պարբերաբար տեղեկատվությունը: Խուճապը կանխելու համար, արտակարգ իրավիճակի, հենց սկզբից անհրաժեշտ է տեղի ունեցածի մասին մարդկանց պատմել ողջ ճշմարտությունը: Ինֆորմացիան պետք Է պարբերաբար կրկնել: Անհրաժեշտ է ոչ մրայն փրկարարականաշխատանքների ընթացքի մասին պատմել ու պարզաբանումներտալ, այլն պարտադիր դիմել բնակչությանընրան տարերային աղետի կամ վթարի հետնանքների վերացման գործի մեջ ներգրավելու խնդրանքով: Ամեն մարդ պետք է այդ կարնոր իրադարձություններինիրեն մասնակից զգա: Իսկ եթե, այդուհանդերձ, խուճապ է առաջացել, ինչպե՞սվարվել, ի՞նչ անել: Հարկավոր Է խուճապն անհապաղ ն վճռականորեն կանխել, քանի դեռ այն մեծ զանգվածներչի ընդգրկել ու արագ վերացմանենթակա է: Դրա համար առաջին հերթին պետք է մարդկանց ուշադրությունը, թեկուզն ոչ երկար ժամանակով, շեղել երկյուղ կամ խուճապ առաջացնող աղբյուրից: Մարդկանց հնարավորությունտալ, որ մի պահ վախից ուշքի գան ն փորձեն ամբոխի կառավարումը Ամեն

վերցնել իրենց ձեռքը: Ջանալ մարդկանց ուշադրությունը խուճապահար «լիդերի» գործողություններից շեղել մի այլ` սթափ խորհող,սառնասրտությամբ օժտված մարդու վրա: Այստեղ պիտի տեղ գտնեն կամայինբնավորությունն ընդգծող, իշխող ու բարձրաճայն

հրամանները:

Հենց որ այդ ամենն անցնի, պետք Է բոլորին անհապաղընդգրվել վտանգիդեմ պայքարի մեջ: Սովորաբար,երբ վախի առաջին զգացումն անցնում է, մարդկանցմեծ մասի մեջ նկատվումէ բարձր ակտվություն,ասես իր մեղքը քավելու ձգտում: Հենց սա էլ պիտի օգտագործել բոլորին փրկարարական աշխատանքների մեջ ներգրավելու համար`յուրաքանչյուրինհանձնարարելով կոնկրետ տեղամաս: Եթե խուճապըհամակելէ զգալի թվով մարդկանց,ապա անհրաժեշտէ նրանցբաժանելավելի փոքր խմբերի,որոն ցից յուրաքանչյուրինկառավարելը զգալիորեն հեշտ կլինի:

Մարդասիարական օգնությանկազմակերպումը իրավիճակներում

արտակարգ

Միավորվածազգերի կազմակերպությունը մեծ (ՄԱԿ) գործունեություն է ծավալում աշխարհում մարդկանցկյանքին առնչվող գրեթե բոլոր բնագավառներում: ՄԱԿ-ը հսկայականնյութական միջոցներէ տրամադրում սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների ու հավասարակշռված կայունգործընթացին,որը նրա կանոնադրության հիմնարարու պարտադիր մամմ է:

Մասնավորապես`

ա) խաղաղության ու անվտանգության ապահովում, բ) միջազգային իրավունքների ստեղծում, գ) մարդու իրավունքների զարգացում, դ) Հրջակա միջավայրի պահպանում, ե) միջուկային զենքի տարածման կանխում, զ) մարդասիրական օգնությունտուժածներին, է) բնականաղետներիհետնանքների մեղմացում, ը) պայքար թմրանյութերի չարաշահման դեմ ն այլն:

ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամը (ՅՈՒՆԻՍԵՖ) իրականացէ համագործակցութան Փծրագրեր առողջապահության, սննդի, կրթու թյան, ջրի ու սանիտարականպայմանների,շրջակա միջավայրի, արտակարգ իրավիճակներում օգնության ու վերականգնման, առողջապահության ու ծննդօգնության հարցերում, կանանց զարգացման ն ուսուցման ոլորտներում: Այս կազմակերպության կողմից իրականացվել են «Առողջ գյուղ» ն. «Կյանքի հմտություններ» ծրագրերը: 1992թ. Հայաստանում գործում է ՄԱԿ-ի գրասենյակը, որը ցույց էր տալիս հիմնականում պարենային Ա սոցիալ-տնտեսական բնույթի օգնություն: Ներկայումս նախատեսվում են զարգացման պլաններ կառավարման, տնտեսական ոլորտներում, աշխատատեղերի (գործազրկության), արդյունաբերության աշխուժացման շնորհիվ մի շարք հարցեր, կբարձրանա բնակչության կենսամակարդակը: նում

ՄարդասիրականՕգնությանստացումը, բաշխումը. օգնության կազմակերպումը Արտակարգ իրավիճակների ժամանակ, երբ վնասման օջախները ընդգրկում են մեծ տարածքներ, ավերվում են բնակավայրերը, զգալի թիվ են կազմում տուժածները, վիրավորները, լինում են մարդկայինզոհեր, ոչնչացվում են հսկայական նյութականարժեքներ, աղետը կրում է համազգային բնույթ, այդ պայմաններում անհնարին է դառնում տուժած երկրի ուժերով կարճ ժամանակ անհրաժեշտ փրկարարականաշխատանքներկատարել ն անհետաձգելի օգնություն ցույց տալ տուժածներին: Նման դեպքերում անհետաձգելի օգնության կարիք է առաջանում: Օգնություն ստանալու խնդրանքով տուժած երկիրը դիմում է տնտեսապես զարգացած երկրներին, միջազգային կազմակերպություններին, մոտիկ ն հեռու բարեկամ երկրներին: Պետություններիմեծ մասը, մասնավորապեսհարուստ ն զարգացած երկրները, միջազգային մարդասիրականկազմակերպությունները` Միջազգային Կարմիր Խաչը, Կարմիր Մահիկը, Բժիշկներ առանց սահմանի ն այլ կազմակերպություններ, ամենատար227

բեր մարդասիրական տարբեր հանձնաժողովներ, որոնց մեջ կարող են ընդգրկվել օգօգնություն են կազմակերպումաղետի ենթարկված տարածքներիբնակչությանըթողնելով ազգային, նություն ցույց տվող պետությունների կամ կազմակերպություննենականն այլ տարբերություններ: րի ներկայացուցիչները: Օգնությանբոլոր տեսակներըկրում են զուտ Առաջնային օգնություն են ստանում աղետի հետնանքով ծնոմարդասիրական ղազուրկ բնույթ, որովհետն ամենազարգացած մնացած, վիրավոր ն հաշմանդամ դարձած երեխաները, երկրներն անգամ, ինչպես է ցույց տալիս միջազգայինփորձը, միայն սեփական ուժերով նրանց ապագան ինչ-որ չափով ապահովելու համար նպատակաէ վիճակիչեն լինում դիմակայելաղետին, վերացնել նրա յին ավանդներ են ներդրվում: հետնանքՍտացած ֆինանսական միջոցները կուտակվում են հատուկ ները: Ժամանակինցույց տրված մարդասիրական հաշվեհամարներում, դրանց մի մասը կարող է օգտագործվել օգնությունըզգալի չափով նվազեցնում է մարդկային տարբեր առարկաներ,սննդամթերքգնելու համար, իսկ մնացածը կորուստների քանակը մարդկանցմեջ հույս ու վստահությունէ պատվաստում աղետի գոտին վերականգնելուհամար: յին հասարակայնության Հումանիտար օգնության ստացման, նպատակային օգտանկատմամբ: Պրակտիկայում աղետյալերկիրըհայտարարումԷ աղետի ծագործման ն բաշխման վրա պետք է հաստատել շատ լուրջ ն վալների ն տուժած բնակչությանմոտավորթվաքանակների խիստ վերահսկողություն: Այն բացառապես պետք է օգտագործվի մասին, նշում է առաջին անհրաժեշտության աղետից տուժածների կարիքներըհոգալու համար: Մարդասիրաայն պարագաներին արժեքների ցանկը, որոնք անհրաժեշտեն կան օգնությունը բաշխելու ժամանակ պետք է ղեկավարվել նպաաղետյալներինառաջիկայում: Դրանք կարող են լինել վիրակապական տակայնության, կարիքավորության աստիճանի, արդարության,ինյութեր, դեղորայք, սննդամթերք,փրկարարական րական լինելու, ժամանակինն տեղին բաշխելու սկզբունքներով: ն սարքեր, մեխանիզմներ Ոչ ոք ապահովագրված չէ աղետներից, բոլոր աղետյալներին այլն: Մարդասիրական օգնություն է անհրաժեշտ, իսկ դա կարող են տալ միայն այն մարօգնությունըկարող է ցուցաբերվել աղետյալ գոտիներ փրկարարական, դիկ, որոնք մեծահոգի են ն ունեն խոր մարդկայինզգացմունքներ: բժշկական,ամենատարբեր օգնություն ցույց տվող խմբեր առանձին Արտակարգ իրավիճակներումՄԱԿ-ի խումբը այն մշտական մասնագետներ ուղարկելով: երկրներ, մասնավորապես հարնան երկրները, կարող են վիրամարմինն է, որն իր վրա է վերցնում այդ գործի պատասխանատվորներին տեղավորելիրենց բուժ. հիմնարկներում վությունը: բուժելու կամ մասնակցելու փրկարարականանհետաձգելի ՄԱԿ-ը, որպես մշտական կոորդինատորպարտավոր է` կազաշխատանքների կատարմանը,ուղարկել մասնագիտացված մել հստակ հաշվետվություն` թվարկելով այն սեկտորները,որտեղ շինարարականբրիգադներ, խմբեր,մասնագետներ առաջին հերթին է պահանջվումմիջազգայինօգնություն: Այդ զենայլն: Մարդասիրական օգնություն ցույց տալու համար ֆինանսակազմակերպությունկուցագիրնուղարկում են համապատասխան կան միջոցներըկարող են տրամադրվել այլ ներին, որը կազմակերպություններում: կտարածիմիջազգային ամենատարբեր ձներով: Մի դեպքում այն տրվում է պետություններիկամ ԱԻ ժամանակ, երբ վնասման օջախներն ընդգրկում են մեծ միջազգային կազմակերպությունների ֆինանսականհիմնադրամների տարածքներ ու բնակչությանխմբեր, զգալի թիվ են կազմում տուկողմից մի այլ դեպքում այն գոյանում Է ժածները, ավերվում են բնակավայրեր, անապաստան մնում հահանգանակության Ա տարբեր կազմակերպված համերգներից զարավոր մարդիկ, ոչնչանում՝ հսկայականնյութական արժեքներ: միջոցառումներից: Աղետյալ երկրում կառավարության Աղետի պայմաններումանհնար է տուժւղ երկրի ուժերով փրկաորոշմամբ ստեղծվում են հումանիտարօգնության ստացման ն բաշխման մարմիններ, րարական անհրաժեշտ աշխատանքներ կատարել ն բժշկական

կրո-

միջազգա-

Որոշ

նպատակներով

օգնություն կամ նյութական աջակցությունցույց տալ տուժածներին, պատսպարել նրանց:

Օգնություն ստանալու նպատակով երկիրըդիմում է համաշխարհային հանրությանը, տնտեսապեսզարգացած երկրներին

միջազգային կազմակերպություններին, հարեաներկրներինհ̀նա րավորության սահմաններումաջակցել աղետյալներին: Օգնու-

թյան բոլոր

տեսակները կրում են զուտ մարդասիրական բնույթ, որովհետն անգամզարգացած երկրներնանգամ, իր սեփականուժերով ի վիճակի չէ դիմակայել աղետին, վերացնել նրա հետնանքները:Ժամանակին ցույց տրված մարդասիարական օգնությունը նվազեցնումԷ մարդկային

մեջ հույս

ու

հավատ ներշնչում

նկատմամբ:

կորուստների քանակը, նրանց միջազգային հասարակայնության

Միջազգային կազմակերպությունները

(Կարմիրխաչ, Կարմիր մահիկ,Կապույտ ասպետներ, Բժիշկներա̀ռանց սահմանի)ա-

նօգնական վիճակումչեն թողնում տուժած երկրներին մարդասիրական օգնությունու աջակցությունեն ցուցաբերում հաշվի չառնելովազգության ու պատկանելությունն դավանանքը ու

նրանց՝

Այսօր աշխարհում հաշվվում են

37 միլիոն փախստականներ 50 միլիոն տեղահանվածներ: մարդ հարկադրաբար Է

թողել իր Ամեն տարի բնական բնօրրանը: աղետները են 150000 դառնում մարդու մահվան 129 մլն մարդկանց խեղմանպատճառ:

Ն Միջազգային

է 250

Խոր

մլն

ամեն կազմակերպությունն

տարի

տրամադրում շվեյցարական ֆրանկ` բնական աղետներիցտուժած

օգնելու համար: երկրի կառավարության կառավարու որոշմամբ ստեղծվում է գնության ստացման ու բաշխման կենտրոն նան հանձնաժողովներ, որոնց մեջ կարող են ընդգրկվել թյուն ցույց տվող պետությունների ի կամ կազմակ կազմանե

ի մարդասիրական տյալ

կամ

ներկայացուցիչներ:

օգնու

րպություւնների

Գործնականում աղետյալ երկիրը հայտարարում Է աղետի ընդգրկածծավալների ն տուժած բնակչության մոտավորքանակության մասին, ներկայացնում առաջինանհրաժեշտության այն պարագաներին արժեքներիցանկը, որոնք անհրաժեշտեն աղետյալներին: Դրանք կարող են լինել վիրակապական

նյութեր,

դեղորայք, սննդամթերք,առաջին անհրաժեշտության իրեր, սանիտարահիգիենիկ պարագաներ, ժամանակավոր կացարանների համար սարքավորումներ, մեխանիզմներ, մեքենաներ ն այլն: Մարդասիրականօգնությունը հաճախ կազմակերպում են հետնյալ կերպ. Ուղարկում են փրկարարականխմբեր, մասնագետներ, իսկ դրամականմիջոցները մի դեպքում տրվում են պետությունների կամ միջազգայինկազմակերպություններիֆինանսական հիմնադրամների կողմից, մի այլ դեպքում` հանգանակություններից կամ բարեգործականտարբեր միջոցառումներից: Որոշ, հատկապես հարնան երկրներ, տրամարդում են իրենցբուժականն առողջարանային հիմնարկները տուժածներին ժամանակավորապես տեղավորելու համար, կամ իրենք են մասնակցում փրակարական աշխատանքներին,վթարավերականգնողականաշխատանքներ կատարելու համար ուղարկում են շինարարական բրիգադներ ու

խմբեր:

Առաջնայիննշանակություն է ստանում ծնողազուրկ, վիրավոր հաշմանդամ դարձած երեխաներինօգնելու, նրանց ապագան ինչ-որ չափով ապահովելու համար նպատակային ավանդներ ներդնելու խնդիրը: Լուրջ հսկողություն պետք է սահմանել մարդասիարական օգնությաննպատակայինբաշխմաննու օգտագործմանը.Այն ռապես պետք է օգտագործվի կարիքավորների, այսինքն` ատեղից տուժածներիհոգսը հոգալու համար: Մարդասիարակն օգնությունը բաշխելու ժամանակ պետք է ղեկավարվել արդարության, նպատակայնության, կարիքավորուիճանից թյան աստիճանից: Համամարդկայինհամերաշխությաննարտահայտությունը վեր է ամեն ինչից: Այդպիսին է մարդասիրականօգնության խորհուրու

բացա-

դը

Մարդասիրականօգնությունըհամամարդկայինգործ է: Ստուգողական հարցեր 1.

Բնակչության գործողությունները քաղպաշտպանության

ազդանշաններով:

-

Որո՞նքեն հակառադիացիոն պաշտպանության հ իմնա կան

ձներն ու

..

..

մեթոդները:

Որո՞նք են բնակչությանհակաքիմիական պաշտպանութու մեթոդները: ձներն Որո՞նք են բնակչության հակաբակտերիական պաշտպանությանձներն ու մեթոդները: Արտակարգիրավիճակների ռիսկի գնահատումը: Հավանական վտանգիկամ ռիսկիհայեցակարգ:

յան

Գրականություն րակ

թյ

(պավերդյանՌ., Հայաստանի Հանրանպետությունում հնարավոր արտակարգ իրվաիճակները: ՀՀ արտակարգ իրավիճակների վարչություն. կադրերի "վերապատրաստման ինստիտուտ, Մեթոդականմշակումներ,Երնան, 1998: 2. Ալավերդյան Ռ., Սարաֆյան Կ., Ջրհեղեղներ, Երնան, 2000: Յ. Ասրյան Հ., ՄամիկոնյանՅու., ՄաթնոսյանՀ., Սարաֆյան Կ., Ձեռնարկ ռազմական նե արտակարգ իրավիճակներում վարելակերպիկանոններիմասին: Երնան, 2001: 4. Բալասանյան Ս., Սեյսմիկ պաշտպանությունըն նրա կազմակերպումը, Գյումրի, Էլդորադո, 2002: 5. ՄաթնոսյանՀ., ԴիլբարյանԹ., ԱլավերդյանՌ., Արնուդյան Ա., Խաչատրյան Հ., 6. Մաթնոսյան Հ., Սարաֆյան Կ. ն ուրիշներՁեռնարկ ռազմական Ա արտակարգ իրավիճակներում վարվելակերպի կանոնների մասին, Երնան, 2001: Նազարով Ա.,Երկրաշարժերը ն պաշտպանությունընրանցից,ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան 1987: 7. Հովհաննիսյան Ս.,Աղետների ռիսկերի նվազեցման կրթություն, Երնան, Փրինթինֆո, 2011: 8. Հովհաննիսյան Ս., Աղետների ռիսկերի նվազեցման կրթություն, ՄԱԿ-ի մանկականհիմնադրամ,2011: 9. Հարությունյան Ս., Արտակարգ իրավիճակների Ա քաղպաշտպանությանհիմունքներ, Երնան, Տնտեսագետ, 2003: 10. Հայաստանի Հանրապետության օրենքը «Արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության մասին», 2-ը դեկտեմբերի 1998թ.: 11. Հայաստանի Հանրապետության օրենքը «Քաղաքացիական պաշտպանությանմասին», 5-ը մարտի 2002թ.: 12. ՀՀ օրենք «Տեղական ինքնակառավարմանմասին», Երնան, Նորք-ֆիրմա ՍՊԸ, 1996: 13.ՀՀ օրենքը «Սեյսմիկ պաշտպանության մասին», Երնան, 1.

2007:

14. ՀՀ

օրենքը

1998:

«ԱԻ-ում

բնակչության պաշտպանության մասին»,

15 .ՀՀ

օրենքը «Քաղաքացիականպաշտպանության մասին»,

Բովանդակություն

2002:

ՀՀ

կառավարության13.12.1999թ. «Վտանգավորտարածքից տարհանման կարգըհաստատելումասին» թ.746 որոշումը: 17. Հյոգոյի գործողությունների ծրագիր 2005-2012 թթ., Ազգերի ն համայնքների աղետներին դիմակայելու ունակությունների զարգացման գործողությունների ծրագիր: 18. Հովակիմյան Գ. Փրկարարականգործ, Երնան «Տիգրան Մեծ», 2010: 19. Մելքումյան Լ, Ավանեսյան Լ, Սպասվելիք աղետներ ն .

կանխարգելմանհնարավորությունները, Երնան, «Զանգակ-

97», 2010:

20. 21. 22. 23.

ՄկրտչյանԿ., Խաչիկյանէ., Սպիտակիերկրաշարժը,Երնան,

1995թ.: ՄինասյանՄ., Շատվորյանէ., Ինչպես պաշտպանվել բակտերիոլոգիական զենքից, Երնան, «Հայաստան», 1986:

Նազարով Ա., Երկրաշարժերըն պաշտպանությունընրանցից, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան, 1981: Տեղական ինքնակառավարման մասին, ՀՀ օրենք, Երնան, Նորք-ֆիրմա, ՍՊԸ, 1996:

24. ՃՈՇԵՇ668

ՒԼ/Ճ., Շոմսմհելթ ԽԵԼՇՐԵ, 1988.

25. ՃԻՈՕԻՑՅԻ

Ճ8րճոստ

ոքսքՕոտ,

հ1ՇՇ:8Ձ,

Ո, Մքօթս ԿՎտքիօ6ե/տ,

ՔՅՈՍՁԱԿՑ, (ԱՅԻՆ,

3ՈՕքՕՑԵ6, ՀԱՇԲ, 1989ը 26. ԽՈ 3., ՈքսքօովԵլ ԲՅՈՅՇոքօՓեւ Խ/օՇԵՑՁ,ՅՒՅԻԱՑ,1985. 27. ԽօՇոքօտ /Ճ.ԽՄ., քմ տՅոՇաճջ Օ6օքօԻՁ,Խ., ՈքօՇՔՅԱլ6ԻԱՑ, Ց.

1991. 28. ԽՈՋՇԻԱԿՕՑ8.8. 29.

38ասոմճ

ՇՈքՅՑՕԿԻԱՃ,

Խ/., 1984.

Օ63օք

ՍՅՈՅԻԱԾ,

Նոքմրրթիս,

օո

օքյբսՋ

ԽՁՅՁՇՇՕ80-Օ

ոօքյիյսք,

ԿՇքՇՅՑԵԿՁԱԽԵՏ Շսոյմլատ:«.

2-6

ՈքօրքՅԽԽռՑ8Եր/ԿՏԻԱՑ67ոքՅՁՑոԹէլԱՕ

8 ԿՇքԹՅՑԵԼԿՁԱԽԵՍ:

ՇԱՌ7ՅԼԼԱՑ24, 1994.

30. ՕԱպՏԻԽՁքսօժճ ս 2-6 38ԱԽՄՕՇրոս, ՄոքՁՑոծԻլսՑ ԿՁՈՅՇոքօՓ, 1994.

31. ՇՈՈՍՃԱԱԻԵԹ6ՏղՇրոՑԱ6,

ԱՅՍԿՑԻԱԾ ս

Ոքօրք6Շ6, 1978.

ԱՅՈՁԻԱԾ,

ԽՈՕ2ԵԼ

ՈքօրքՅԽՅ

6օքեծե, ԽՄ

Յ Նախաբան... ԱաաաԱկ անմ անկան ԱՆԱ ԱԱկանոնն անան Արտակարգ իրավիճակներ,առաջացմանպատճառները, զարգացման փուլերը աան աաականա Արտակարգ իրավիճակներիդասակարգումը Տարերային աղետներից առաջացած վնասմանօջախների բնՌւԼթամգիրըը ու. ակնեն ԵԾրկրաշարժեր Սողանքներ. մաման ՓլուզՈւմներ ունա Ջրհեղեղներ Լ.Լ... Աաաանն ան ոնա, Սելավներ Վ.Լ... աաաաաասաա Օդերնութաբանականն ագրոօդերնութաբանական վտանգավոր երնոՈւյթներ Փոթորիկ ԱԱնակակաաննակակ աաաըն ՄրրկաԱյուն Աաաաաաա անամպ Ուժեղ կարկուտ աաաաաաաա Ամպրոպ... ականա աան, ան Ձնահյումեր ԱԱ աոաաան աԱ Անան աաանաաննա Ուժեղ քամի Լու... ումա անակն ննաաա ն Անտառային,տորֆային տափաստանայինհրդեհներ Հիդրոերկրաբանականվտանգավոր երնույթներ......................... 36 Յ8 Բնակչությանպաշտպանությանհրատապ միջոցառումներ Տեխնածին աղետներ մաման41 Բնակչության հոգեբանականնախապատրաստությունը տարերային աղետներին... ամանակ44 Զանգվածային ոչնչացման զենքի տեսակները,բնութագիրը ն բնակչության պաշտպանությունընրանից................................... 46 Միջուկային զենք... Լ... նանա աաա նապ Վթարներռադիոակտիվնյութերի արտանետումով.................... 59 Ռադիացիոն իրադրությանգնահատման մեթոդները...................63 Սուր ճառագայթայինհիվանդություն Լ... Սուր ճառագայթայինհիվանդությանդեպքում առաջին բուժօգնությունը... Լ... անապական ԱԱ

անն

աաա

ու.

աւա

ն...

Լ.Վ...

ւե...

Նա

ու...

Լ

աաա

անանկ

եե

մակակնամաանննաա

աաա

աաա

ականա,

նանան

ո

ոու...

աաաաաապապակաակականնն

Աաաա

նաաաամաաաաաակաա

ա

Աաաա

ԼԼ...

ՆՆ

Լ...

աաաաաաաակա

Լեւ...

ե...

եե...

ու.

ականա

աան

Աաաա

Լ.Լ...

եեւ.

ԱՆՆԱ

են

Աաաա

ՂԱ

ամաննաա

աան

Ղա.

ԼԼ...

աաա

ննա,

Ճառագայթայինախտահարում... ԱՂԱնմանն Թ Ժկ-5 դոզայի հզորության չափման սարքի աշխատանքի նախապատրաստումնու չափումներիանցկացումը Անհատական դոզաչափականկոմպլեկտը"Ժկ-22-Թ", "Ժկ-24", ւ...

"ԼԺ-Ղ

մ

Լ

ԼԼ.

ակկաաննակկան վա աաա աան ակնա նա

Ըմ

Քիմիական զենք: Քիմիական ախտահարմանօջախի բԱՌԼթաեգիրը ան անան աաա Քիմիական իրադրությանգնահատումը Լւ... Թունավոր նյութերիօրգանիզմներթափանցմանուղիները Ֆոսֆորօրգանականթունավոր նյութերովախտահարումներ, նշանները, առաջին բուժօգնությունը Մաշկաթարախահարույցազդեցություն,թունավոր նյութերով ախտահարումներ,նշանները, առաջին բուժօգնությունը.............88 Ընդհանուր թունավոր ազդեցություն, թունավոր նյութերով ախտահարումներ,նշանները, առաջին բուժօգնությունը............ 89 Հեղձուցիչ ազդեցություն թունավոր նյութերովախտահարում, նշանները, առաջին բուժօգնությունըԼ.Լ... Վթարներուժեղ ներգործողթունավոր նյութերի արտանետում... աակ ակակաա նակական Աաաա Քիմիական վտանգավոր օբյեկտներումվթարների ազդարարմանկազմակերպումը. նա95 Բնակչությանպաշտպանությունըուժեղ ներգործողթունավոր նյութերից ԿԱՅՎԱԱՎԿԱԱԱԱԶԱ ԹՅՈՈՅՅ 029: 20222 Կանգ աաա աաշո«« Քիմիականհետախուզմանզորայինսարք................................... Կենսաբանականզենք Վարակիօջախում կատարվող միջոցառումներ........................ 107 Սանիտարահիգիենիկմիջոցառումներըախտահարման ՕջայխՈւմ ականնակ Աա Ջրաղբյուրների,սննդամթերքներին անասնակերի պաշտպանումըռադիոակտիվ,թունավորնյութերից ն կենսաբանականմիջոցներից Լանան 111 Բնակչությանպաշտպանությանանհատական ն կոլեկտիվ միջոցներ... աաաաաա աաա Բնակչությանպաշտպանությանկազմակերպումը արտակարգիրավիճակներին պատերազմիժամանակ........... 117 ու

ւ.

նաԱ

ամանն

ակամա

Լ...

Լ.Ն...

Լ...

ենե

Լա

աաա

աաա

ու...

աոա

:

ԿՈՈ

ՎՅԱ

ԹԱՎ

ա2աԱ

Թ

աա

Յա

Կասա

«Թ

Աաաա

Լ...

Մոնե

աոա

եե

աան

կամա

կավ

աաա

աաա

աաա

Լ...

նապ

աաա

կասա

նանան

աաա

ձներն են տարահանումը, Բնակչությանպաշտպանության ն անհատականպաշտպանությունը: պատսպարումը Ձտող իակագազերւ աաա նախապատրաստվելը.............-.. Հակագազիօգտագործմանը Հակագազիցօգտվելու կանոնները թթ» 121 Մեկուսացնողխակագազեր րյրաո ր 123 Շնչայդիմակներ աաա րորյո պարզագույն Շնչառականօրգաններիպաշտպանության միջ ցներ. աար» միջոցներ Մաշկի պաշտպանության միջոցներ Բժշկականանհատականպաշտպանական աար»

աա

աաա

Աա

ոարրո

աոա

Լաո

ն

աաա

աաա

աաա

ա

ւ

որա

աաոթ

աաա

աաաարաոաարյր:»

ա

պաշտպանական պաշտպանության Քաղաքացիական

միջոցները կառույցները:Կոլեկտիվ պաշտպանական պաշտպանական Բնակչությանպատսպարումը կառույցնեՈԼմ Լ.Լ աաա աաա որոր» ներկայացվողպահանջները Ապաստարաններին ձեռքի տակ եղած միջոցները........... Մաշկի պաշտպանության Վտանգավորգոտիներիցբնակչությանտարահանման սկզբունքները քաղպաշտպանության Բնակչությանգործողությունները աաա ազդանշաններ ՈԱ. ա աաա աաա ոու րոր րը հիմնականձներն պաշտպանության Հակառադիացիոն

աաա

աաա

.

աւ

Լ.Լ

աա

աա

արա

աաա

անա

աարրրա

արորը»

մեթփղդները աաա ու ձներն պաշտպանության Բնակչությանհակաքիմիական աաա մեթոդները աաա աոան արարը: պաշտպանության Բնակչությանհակաբակտերիական ձներն Ու մեթոդները աաա աաա որրեր» ռիսկի գնահատումը: Արտակարգիրավիճակների հայեցակարգ ռիսկի կամ Հավանականվտանգի գնահատոումը Ռիսկի մակարդակների աաոաաարոա: Ռիսկի նվազեցմանհամալիր Փրլչագխիրւ արտակարգ կազմակերպումը Փրկարարաշխատանքների ն պատերազմի ժամանակ իրավիճակներում ՎԱ

աաա

աաա

եաորո»»

անան

եե

Լո...

աաա

Աաաա

րաոր

55:

Փրկարարական ն անհետածգելի վթարավերականգկողական աշխատանքներինվերաբերվող միջոցառումներ....................... Փրկարարականն վթարավերականգնողական աշխատանքներիկատարմանկարգը արտակարգ իրավիճակների հետնանքներիվերացմանժամանակ............... Փրկարարական ն անհետածգելի վթարավերականգնողական աշխատանքներիապահովումը Փրկարարականն անհետաձգելի աշխատանքների կազմակերպումըն կատարումըավերվածությունների առաջացմանդեպքում Փրկարարականն անհետաձգելի աշխատանքներիկատարմանառանձնահատկությունները երկրաշարժիհետնանքներիվերացմանժամանակ................... Տեղեկատվության կազմակերպումըարտակարգ իրավիճակներիԺամանակ... եւ մաասնաաաաաա Բնական աղետներիվտանգի նվազեցմանըուղղված կանխարգելիչ միջոցառումներ... Լանան, պաշտպանությունը,նրա նպատակներըն Քաղաքացիական խնդիրները սաա աաա ակամա Աաաա աաաանն աննա Քաղաքացիականպաշտպանությանպլաններիկազմումը Քաղպաշտպանությանօրինակելի պլան...» Բնակչության նախազգուշացմանհամակարգերը...................... Քաղաքացիական պաշտպանությանհամակարգը, խնդիրներնու ֆունկցիաները ՔՊ ծառայություններիկազմավորումներիկառուցվածքը.......... Քաղաքացիական պաշտպանությանկազմավորումներ Քաղաքացիականպաշտպանությանբժշկական ծառայության կազմակերպմանսկզբունքները ն խնդիրները Սանիտարահիգիենիկն հակահամաճարակային միջոցառումները զանգվածայինախտահարմանօջախում...... Սանիտարական դրուժինաներին սանիտարական դրուժինայիջոկատներիկազմակերպումը Առաջին բուժօգնությունըն նրա կազմակերպումը Մասնագիտականբժշկականօգնությունը ն դրա կազմակերպումը նոն ե...

աաա

Բժշկական գույքի մատակարարում նոնա Արտակարգիրավիճակների ՀայաստանիՀանրապետության գործառույթները նախարարության ու ծառայությանխնդիրներն Հայաստանիփրկարարական նպատակները աոաաաա աաա աթոնաաա ան, Մարդկանց վարքի կանոնները ախտահարվածօջախում........ ն ԱԻ ն պատերազմիժամանակ բնակչությանբարոյական հիմնական հոգեբանականպատրաստվածության Լ.Լ... ուղղությՈԼԱԱԽԵրը աաաաաա աաաաթթե աաա նա ան հետ............... Աշխատանքբնակչությանն լրատվամիջոցների արտակարգ օգնությանկազմակերպումը Մարդասիարական իրավիճակներում աաա աակոարաւթաա Մարդասիրականօգնությանստացումը,բաշխումը. օգնությանկազմակերպումը Լ. ոա Գրականություն Աաաա

աոաաատառ

Լ.Լ

Լ.Լ

վթարավերականգնողական

եե...

Վա

ե.

աաա

Լ.Ա

աաց

ԼԼ

եււ...

աաա

աան

աաա

աոան

ե...

ե.

ոու...

աաա

ունական

ութական

աան

Հ.Մ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

Ուսումնական ձեռնարկ

Չափսը` 602484 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: Տպագրությունը`օֆսեթ: 15 տպ. մամուլ: Տպաքանակը` 160:

Հոտ Գրնտուն»

հրատարակչություն: րնան, Գնորգ Քոչարի փ. 21: ւԹօծ ք» (374 10) 52 88 00: Բ-ՈՅԱ |ոօ(28Տէցին.

Նասր Ղե

ՄՈՌ.ՅՏէցիլն.Ձոդ