Բյուջեի կատարման գործընթաց

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ-2007

Ատոմ Սավկայի Ջանջուղազյան տեխնիկական գիտությունների թեկնածու

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ՀՀ-ում:

-Եր.: .........., 2007, ... էջ: Գրքույկում

քննարկվել

է

հանրային

ֆինանսների

կառավարման

համակարգը: Ներկայացվել է գործող համակարգի վիճակը՝ ուշադրությունը առավել կենտրոնացնելով բյուջետային գործընթացի տրամաբանության վրա՝ որոշակիորեն մանրամասնելով բյուջեների կատարման գործընթացը ն դրա սուբյեկտները: Առանձին քննարկման առարկա է դարձել բյուջեների կատարումը կազմակերպելու համակարգը:

Աշխատանքում լուսաբանվել

են գանձապետարանի հիմնական գործառույթները ն նկարագրվել են Հայաստանի կիրառվող

Հանրապետության հաշվապահության

գանձապետական հիմնական

համակարգում

գործառնությունները

ն

ընթացակարգերը: Գրքույկը հասցեագրված է պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց, դասախոսներին, ասպիրանտներին, ուսանողներին, միջազգային ն հասարակական կազմակերպությունների աշխատակիցներին,

հանրային

ֆինանսների

հիմնախնդիրներով

զբաղվողներին:

¡ Ատոմ Ջանջուղազյան, 2007 թ.

Բովանդակություն Բովանդակություն .................................................................................................... 3 Ներածություն ........................................................................................................... 5 Գլուխ 1.

Բյուջետային գործընթացը............................................................... 8

Գլուխ 2. Բյուջեների կառուցվածքը ............................................................. 12 2.1. Բյուջեների մուտքերը ........................................................................... 14 2.2. Բյուջետային ելքեր ............................................................................... 17 2.3. Բյուջեների հավելուրդը (պրոֆիցիտ) ն պակասուրդը (դեֆիցիտ) ...... 24 Գլուխ 3. Բյուջեների կատարման գործընթացի սուբյեկտները ................... 27 3.1. Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ........................... 27 3.2. Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը................................................................................ 28 3.3. Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը ..................... 41 3.4. Բյուջետային հատկացումների գլխավոր ն ստորադաս կարգադրիչները, դրանց ֆինանսական ն հաշվապահական ծառայությունների հիմնական առանձնահատկությունները ............... 42 Գլուխ 4. Գանձապետարանը ........................................................................ 47 4.1. Գանձապետարանի հիմնական գործառույթները................................. 47 4.2. Գանձապետարանը Հայաստանի Հանրապետությունում .................... 53 Գլուխ 5. Բյուջեների կատարման հիմնական փուլերը ................................ 67 5.1. Բյուջեների եռամսյակային համամասնությունները ............................ 68 5.2. Բյուջետային ծախսերի նախահաշիվները ........................................... 69 5.3. ՀՀ պետական բյուջեի փոփոխությունները .......................................... 69 5.4. Բյուջետային ծախսերի սահմանափակումը (սեկվեստր) .................... 70 5.5. Հիմնարկների ֆինանսական պարտավորությունները ........................ 70 5.6. Բյուջեների մուտքերի հաշվառումը...................................................... 72 5.7. Բյուջեներից վճարումների հաշվառումը .............................................. 74 5.8. Բյուջեների պարտքերը......................................................................... 76 5.9. Բյուջեների կատարման նկատմամբ նախնական հսկողությունը........ 83 5.10. Տարեվերջյան գործողությունները................................................. 83 5.11. Եզրափակիչ շրջանառությունը...................................................... 84 Գլուխ 6.

Արտաբյուջետային միջոցները ն դրանց շրջանառումը ................ 85

Գլուխ 7. Համայնքների բյուջեների կատարման առանձնահատկությունները.................................................................. 87 7.1. Համայնքների բյուջեների կառուցվածքը ............................................. 87 7.2. Համայնքի բյուջեի եռամսյակային համամասնությունները ................ 89 7.3. Համայնքի բյուջեում փոփոխությունների կատարումը........................ 89 7.4. Համայնքի բյուջեի եկամուտների տարեսկզբի ազատ մնացորդը....... 90 Գլուխ 8. Բյուջեների կատարման մասին հաշվետվությունները ................. 91 8.1. Հաշվետվությունների կազմման, ներկայացման ն ամփոփման ընդհանուր պայմանները ...................................................................... 91 8.2. Հաշվետվությունների ներկայացումը................................................... 92

Գլուխ 9.

Բյուջեների կատարման գործընթացի ավտոմատացումը ............ 95

Հավելված Ա. Բյուջետային գործընթացը............................................................... 98 Հավելված Բ. Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները.......... 99 Հավելված Բ.1 Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները կենտրոնական գանձապետարանում .................................................................. 100 Հավելված Բ.2 Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները տեղական գանձապետական բաժնում ................................................................ 118 Հապավումներ...................................................................................................... 126 Գծապատկերների ն աղյուսակների ցանկ ........................................................... 127 Օգտագործված գրականություն.......................................................................... 128

Ներածություն «Հանրային ֆինանսներ» հասկացությունը բավականին ընդգրկուն է: Հանրային ֆինանսների կառավարումը ենթադրում է պետության նպատակների իրագործման համար հանրային (հասարակական) ունեցվածքի վերաբաշխման գործառույթի շրջանակում ֆինանսական միջոցների ձնավորման ն օգտագործման հետ կապված հարաբերությունների կառավարում:

Յուրաքանչյուր երկրում,

իշխանության կառուցվածքային առանձնահատկություններից, պատմականորեն ձնավորված նախադրյալներից ն մի շարք այլ հանգամանքներից կախված, գործում է հանրային միջոցների վերաբաշխման յուրատեսակ համակարգ: Տարբեր

երկրների

ուսումնասիրությունը ընդհանրություններ գծապատկերի,

հանրային վկայում ունեն

որպես

ֆինանսների է,

(տե’ս

որ

կառավարման

գործող

համակարգերը

Գծապատկեր

հանրային

համակարգերի

1.):

միջոցների

Ըստ

նան

շատ

ներկայացված

կառավարման

տիպային

կառուցվածքի բաղադրիչներ կարող են դիտվել. − պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեներով միջոցների

վերաբաշխման

խնդրի

կարգավորումը՝

երկմակարդակ

կառավարման համակարգ ունեցող երկրներում, իսկ եռամակարդակ կառավարման համակարգով երկրների դեպքում կավելանա նան երրորդ մակարդակի բյուջեն (ներկայացված է ընդհատվող գծով շրջանակի մեջ), − պետության

(կենտրոնական

կառավարության

ն

տեղական

ինքնակառավարման մարմինների) մասնակցությունը տնտեսության մեջ, ընդ

որում՝

ինչպես

ոչ

առնտրային

գործունեություն,

այնպես

էլ

առնտրային գործունեություն իրականացնելու առումով, − սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամով միջոցների վերաբաշխման գործառույթի իրականացում, եթե երկրում գործում է կենսաթոշակային ապահովման այդպիսի համակարգ (ներկայացված է ընդհատվող գծով շրջանակի մեջ):

Հանրային (հասարակական) ունեցվածք

Բյուջետային հատված

Պետական բյուջե

Մարզային (շրջանային) բյուջե Համայնքների բյուջեներ

Պետության (կենտրոնական կառավարություն ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններ) մասնակցություն տնտեսական գործունեությանը

Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ

Պետության մասնակցություն ոչ առնտրային կազմակերպություններում

Պետության մասնակցություն առնտրային կազմակերպություններում (բաժնետիրական ընկերություններում)

Գծապատկեր 1. Հանրային միջոցների կառավարման համակարգը

Որոշակի երկրի հանրային ֆինանսների կառավարման համակարգը կարող է ոչ ամբողջությամբ համապատասխանել ներկայացված գծապատկերին, սակայն շեղումները հիմնականում ոչ թե կառուցվածքին են առնչվում, այլ համակարգի յուրաքանչյուր բաղադրիչի՝ ընդհանուրի մեջ ունեցած տեսակարար կշռին: Բյուջետային համակարգում, որը ներառում է պետական ն համայնքների բյուջեները, պետությունը (տեղական ինքնակառավարման մարմինը) հանդես է գալիս

առավելապես

որպես

գնորդ

ն

հանրությանը՝

Սահմանադրությամբ

(օրենսդրությամբ) նախատեսված ծառայությունների մատուցման կազմակերպող: Իսկ

տնտեսության

մեջ

իր

մասնակցությամբ

պետությունը

(տեղական

ինքնակառավարման մարմինը) հանդես է գալիս որպես սեփականատեր:

Այս

պարագայում, բնական է, որ պետության առջն ծառացած խնդիրները, հանրային միջոցների կառավարման առումով, բյուջետային համակարգում որակապես տարբերվում են պետության՝ որպես սեփականատիրոջ խնդիրներից: Հայաստանի

Հանրապետությունում

նույնպես

հանրային

ֆինանսների

կառավարման համակարգը գործում է ըստ նկարագրված սխեմայի: Աշխատանքում կներկայացվի գործող համակարգի վիճակը՝ ուշադրությունը առավել կենտրոնացնելով հանրային ֆինանսների կառավարման այն բաղադրիչի վրա, որն անմիջականորեն առնչվում է պետական ն համայնքների բյուջեներին, մասնավորապես՝ դրանց կատարման գործընթացին:

Գլուխ 1. Բյուջետային գործընթացը Բյուջեն

պայմանականորեն

առանձնացված

որնէ

միավորի՝

մարդու,

ընտանիքի, կոլեկտիվի, կազմակերպության, համայնքի ն, վերջապես, պետության ֆինանսական կամ, այլ կերպ ասած, դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման ծրագիր է:

Այսպիսի ընդհանրական սահմանումը հիմք է տալիս

ենթադրելու, որ անկախ մեր ցանկությունից կամ բյուջեի լինել-չլինելու մասին մտածելուց, մենք անընդհատ հարկադրված ենք լինում բյուջեի հետ կապված որոշումներ կայացնել: Այժմ փորձենք փոքր-ինչ մանրամասնել Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեն ն համայնքների բյուջեները, ինչպես նան դրանց հետ կապված հարաբերությունները: Մասնավորապես, ներկայացնենք որոշ սահմանումներ:

Պետական

ն

ինքնակառավարման վերապահված

համայնքի

բյուջեները

մարմիններին՝

լիազորությունների

պետությանը

Սահմանադրությամբ իրականացման

ն

տեղական

ն

օրենքներով

համար

անհրաժեշտ

դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման որոշակի ժամանակահատվածի ֆինանսական ծրագրեր են: Այսինքն՝

գործող

օրենսդրությամբ

պետությանը

ն

տեղական

ինքնակառավարման մարմիններին վերապահված են որոշակի գործառույթներ, որոնք կարող են իրականացվել բացառապես անհրաժեշտ դրամական միջոցների առկայության պայմաններում: Պետության դեպքում բյուջեն դիտարկվում է որպես փոխզիջում հասարակության տարբեր շերտերի, տնտեսության տարբեր ճյուղերի միջն: Նկատենք, որ բյուջե ասելով նկատի է առնվում ոչ միայն պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից իրականացվող ծրագրերի համար ծախսերի կատարումը, այլ նան այդ ծախսերը ֆինանսավորելու համար դրամական միջոցների ձնավորումը:

Հայաստանի Հանրապետության համախմբված բյուջեն պետական ն համայնքների ու պարտադիր սոցիալական ապահովագրության բյուջեների հանրագումարն է՝ առանց միջբյուջետային փոխանցումների: Այժմ սահմանենք «բյուջետային գործընթաց» հասկացությունը:

Բյուջետային գործընթացը՝ յուրաքանչյուր բյուջետային տարվա բյուջեները կազմելու,

քննարկելու,

հաստատելու

ն

կատարելու,

դրանց

տարեկան

հաշվետվությունը

հաստատելու

ուղղությամբ

պետական

ն

տեղական

ինքնակառավարման մարմինների՝ օրենքով կանոնակարգված գործունեությունն է: Տրամաբանական է, որ բյուջետային գործընթացի այսպիսի սահմանումը կիրառելի

է

մակարդակներում:

պետության Ինչու՞:

կառավարման Որովհետն

աստիճանակարգի

կառավարման

բարձր

աստիճանակարգի

առկայությունը հնարավորություն է ընձեռում պետությանը կամ համայնքին վերապահված լիազորությունների առանձին խմբեր պատվիրակել ավելի ցածր մակարդակում գտնվող մարմիններին, ինչի արդյունքում այդ մարմինները մասնակցում են բյուջետային գործընթացի միայն իրենց վերաբերող մասին՝ այդպիսով պատասխանատու լինելով միայն տվյալ մասի համար: Օրինակ, երբ հարկային կամ մաքսային մարմինները կազմակերպում են պետական բյուջեին ամրագրված եկամուտների հավաքումը, այդ ժամանակ նրանց չեն մտահոգում այդ միջոցների ծախսման ուղղությունները:

Կամ, երբ նախարարությունը իրեն

վերապահված լիազորության շրջանակում որնէ ծրագիր է ֆինանսավորում, նշանակություն չունի այդ ծրագրի ֆինանսավորման համար միջոցների գոյացման աղբյուրը: Բյուջետային գործընթացը կարելի է ներկայացնել գծապատկերով.

ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱԶՄՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Գծապատկեր 1.1. Բյուջետային գործընթացի հիմնական փուլերը Այս նյութի շրջանակներում չենք դիտարկի բյուջեների կազմման ու կատարման արդյունքների գնահատման գործընթացը ն դրա հետ կապված հարաբերությունները: Պարզապես նշենք, որ բյուջեները կազմելու ն կատարման

արդյունքները

գնահատելու

ժամանակ

կիրառված

մեթոդաբանական

մոտեցումները էականորեն կանխորոշում են բյուջետային գործընթացի մյուս փուլերի

կատարման

ընթացքը:

Բյուջետային

գործընթացի

համառոտ

նկարագրությունը տրված է Հավելված Ա-ում: Իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում բյուջեի կատարումը:

Բյուջեի կատարումը մուտքերի ձնավորման ն ելքերի իրականացման կանոնակարգված գործունեությունն է: Բնական է, որ բյուջեների կատարման համակարգի ընտրությունը մեծապես կախված է որոշակի երկրի տնտեսական համակարգից:

Օրինակ՝ Խորհրդային

Միությունում բյուջեների կատարումը կազմակերպվում էր երկրի միակ բանկի՝ Պետական բանկի կողմից: Տնտեսավարման պլանային համակարգում պետական բյուջեի միջոցները ձնավորվում ն օգտագործվում էին համակարգում (տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերում է փակ համակարգին): Այլ կերպ ասած, պլանային տնտեսության պայմաններում պետական բյուջեի կատարման կազմակերպումը Պետական բանկի միջոցով օրինաչափ էր ն միանգամայն համարժեքորեն արտացոլում

էր

համակարգի

աշխատանքի

սկզբունքները:

Իսկ

ահա

տնտեսավարման շուկայական հարաբերությունների անցնելու հանգամանքով պայմանավորված՝ պետական բյուջեի կատարման կազմակերպման գործառույթը պետական բանկից փոխանցվեց նոր ձնավորված առնտրային բանկերին, ն այդ առումով, պետության առջն ծառացան բազմաթիվ խնդիրներ՝ կապված իրեն պատկանող,

սակայն

իր

հսկողությունից

դուրս

շրջանառվող

դրամական

միջոցների կառավարման հետ: Նման իրավիճակում հրամայական է դառնում բյուջեների կատարումը կազմակերպելու համակարգի փոփոխությունը՝ այն համապատասխանեցնելով տնտեսահամակարգի փոփոխությամբ պայմանավորված պահանջներին:

Այդ

տեսակետից, որպես ժամանակի ն տարածության մեջ փորձարկված համակարգ կարող է դիտարկվել գանձապետարանը: Գանձապետարանը ազատ շուկայական տնտեսություն ունեցող Արնմուտքի շատ երկրներում պետական ծախսերի կառավարման համակարգի բաղկացուցիչ է:

Նշենք, որ ինչպես Արնելյան

Եվրոպայի, այնպես էլ նախկին խորհրդային երկրներից շատերը նույնպես ներդրել են

գանձապետարան

կառույցը՝

պետական

ծախսերի

կառավարման

բարեփոխումների իրականացման շրջանակներում:

Գանձապետարանն ազատ շուկայական տնտեսություն ունեցող շատ երկրներում

բյուջեների

կատարման

կազմակերպման

համակարգ

լինելով

հանդերձ՝ գործառույթների տեսակետից քիչ պարզաբանված լինելու հետնանքով, մեզանում հաճախ տարաբնույթ մեկնաբանությունների տեղիք է տալիս: «Գանձապետարան» տերմինը տարբեր երկրներում տարբեր կերպ է մեկնաբանվում,

ինչը

կազմակերպական

ն

հիմնականում գործառութային

պայմանավորված կառուցվածքների

է

տարբեր

հանգամանքներով:

Սակայն, ընդհանուր առմամբ, այս տերմինը օգտագործվում է այն խնդիրների համախմբված

նկարագրության

ֆինանսական

ակտիվների

համար,

ն

որոնք

պասիվների

առնչվում

են

կառավարման

պետության համակարգի

արդյունավետության ապահովմանը: Գանձապետարանը բյուջեների կատարման կազմակերպման

ն

պետական

պարտքի

կառավարման

գործառույթներ

իրականացնող համակարգ է ն տարբեր ձնափոխումներով գործում է այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ, Ֆրանսիան, Ավստրալիան, Շվեդիան,

Նոր

Զելանդիան,

Հնդկաստանը

ն

այլն:

Գանձապետարան

հասկացությունը երբեմն թյուրակարծություն է առաջացնում այն իմաստով, որ դրա ներդրմամբ ակնկալվում է բյուջեների կատարման աստիճանի բարձրացում (բարձր կատարողական ինչպես եկամուտների, այնպես էլ ծախսերի մասով), ինչպես նան տնտեսության վիճակի բարելավում: Այստեղ ավելորդ չէ նկատել, որ գանձապետարանը տնտեսական, բյուջետային քաղաքականություն մշակելու, իրականացնելու նպատակ չի հետապնդում ն չունի այդպիսի գործառութային պարտականություն: Գանձապետարանի հիմնական գործառույթներից են՝ − բյուջեների

կատարման

նկատմամբ

կազմակերպումը՝

իրականացնելով

բյուջետային

նախնական

ծախսերի

(փաստաթղթային՝

օրենսդրության պահանջներին համապատասխանության տեսակետից) հսկողություն, − պետական

պարտքի

հետ

կապված

գործառնությունների

կազմակերպումը: Այս գործառույթների իրականացման միջոցով ակնկալվում է բյուջեների կատարման

կազմակերպման,

պետական

պարտքի

կառավարման

արդյունավետության, հրապարակայնության աստիճանի բարձրացում, ինչպես նան

պետական

ծախսերի

կառավարման

հաջորդ

փուլերում

որոշումների

կայացման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության ապահովում:

Գլուխ 2. Բյուջեների կառուցվածքը Բյուջեները կարող են դիտարկվել որպես դրամի համար նախատեսված «արկղեր», որտեղ մտնում են բյուջետային մուտքերը ն որտեղից դուրս են գալիս բյուջետային ելքերը (տե’ս գծապատկեր 2.1):

ԲՅՈՒՋԵ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՄՈՒՏՔԵՐ

ԵԼՔԵՐ

Գծապատկեր 2.1. Բյուջեների պարզեցված կառուցվածքը Ընդ որում, բյուջետային մուտքերը պետք է գերազանցեն կամ առնվազն հավասար լինեն բյուջետային ելքերին: Այստեղ մի նրբություն կա, որն արժե քննարկել: Գծապատկեր 2.1-ից երնում է, որ բյուջետային մուտքերը կարող են լինել հավասար կամ գերազանցել բյուջետային

ելքերին:

ժամանակահատվածի

Բյուջեն,

ինչպես

ֆինանսական

արդեն

ծրագիր

է

սահմանվել կամ,

այլ

է, կերպ

որոշակի ասած՝

ներկայացնում է դրամական միջոցների հոսքեր (մուտքեր ն ելքեր): Ակնհայտ է, որ բյուջետային ելքերը կարող են տեղի ունենալ, եթե առկա են բավարար միջոցներ՝ բյուջետային մուտքեր:

Այստեղից հետնում է, որ բյուջեն պետք է լինի

հաշվեկշռված, այսինքն՝ բյուջետային մուտքերն ու ելքերը պետք է լինեն իրար հավասար:

Եթե անգամ բյուջետային մուտքերը գերազանցում են բյուջետային

ելքերը, միննույն է, ելքերում որպես հոսք արտացոլվում է նան մուտքերի ն ելքերի տարբերությունը, որով բյուջեն հաշվեկշռվում է:

Եթե մանրամասնենք բյուջեի

կառուցվածքը, ապա, ըստ բովանդակության, բյուջեի մուտքերն ու ելքերը կունենան այսպիսի տեսք.

8. Ընդամենը ծախսեր

Ճ. Ընդամենը եկամուտներ Ճ.1. Ընթացիկ եկամուտներ

8.1. Ընթացիկ ծախսեր

Ճ.2. Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներ

8.2. Կապիտալ ծախսեր 8.3. Զուտ վարկավորում

Ճ.3. Պաշտոնական տրանսֆերտներ Ճ Հ Ճ.1+Ճ.2+Ճ.3

8Հ 8.1+8.2+8.3

Պակասուրդ/Հավելուրդ (+/-):

Յ/Ք Հ 8 – Ճ

Շ. Պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրներ Շ.1. Արտաքին աղբյուրներ Շ.2. Ներքին աղբյուրներ 8ՀՃ+Շ

Աղյուսակ

2.1.

Բյուջեների

պարզեցված

կառուցվածքը՝

ըստ

բովանդակության Մեր երկրում պետական բյուջեն հաստատվում է Ազգային ժողովի, իսկ համայնքների բյուջեները՝ տվյալ համայնքի ավագանու կողմից:

Բյուջետային

տարին համընկնում է օրացուցային տարվա հետ: Օրենսդրությունը բյուջետային գործընթացի մասնակիցների համար սահմանում է նան լիազորությունների ն պարտականությունների շրջանակ այն դեպքերում, երբ ինչ-ինչ պատճառով չեն պահպանվել

բյուջեների

հաստատման՝

օրենսդրությամբ

սահմանված

ժամանակացույցերը: Օրինակ, եթե բյուջեն չի հաստատվել բյուջետային տարին սկսվելուց

առաջ,

ապա

համամասնություններով:

բյուջեները

կատարվում

են

նախորդ

տարվա

Կամ մեկ այլ դեպքում, եթե դրա անհրաժեշտությունը

կա, իրավունք է վերապահված երկարաձգել բյուջետային տարին ն շարունակել նախորդ տարվա բյուջեով նախատեսված գործառնությունների կատարումը, որն անվանվում է նան եզրափակիչ շրջանառություն (թեն երկրի իշխանությունները վերջին տարիներին այս մոտեցումից հրաժարվել են):

2.1. Բյուջեների մուտքերը Այստեղ խոսքը վերաբերում է բյուջեների համախառն մուտքերին՝ առանց մանրամասնելու

վերջիններիս

բովանդակությունը,

ինչը,

ինչպես

ստորն

կպարզենք, արտահայտվում է բյուջետային դասակարգմամբ:

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐԸ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՏԱՐԵՍԿԶԲԻ ԱԶԱՏ ՄՆԱՑՈՐԴ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐԻ ԵՎ

ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԱԴԱՐՁԻՑ ՄՈՒՏՔԵՐ

ՓՈԽԱՌՈՒ ԵՎ ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ԱՅԼ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Գծապատկեր 2.2. Բյուջեների մուտքերը Համառոտ

ներկայացնենք

վերը

բերված

պատկերում

արտացոլված

հիմնական խմբերը:

2.1.1. Բյուջեների եկամուտները Բյուջետային

եկամուտներն

անվերադարձ

կարգով,

օրենսդրությանը

համապատասխան, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ամրագրված դրամական միջոցներն են: Սրանք այն միջոցներն են, որոնք գոյանում են պետության գործառույթներից մեկի՝ հանրային միջոցների բաշխման շրջանակում:

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՏՈՒՐՔԵՐ

ՈՉ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԿԱՊԻՏԱLԻ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ

Գծապատկեր 2.3. Բյուջեների եկամուտները Ինչպես

երնում

է

Գծապատկեր

2.3-ից,

բյուջեների

եկամուտները

դասակարգվում են՝ ընթացիկ եկամուտների, կապիտալի գործառնություններից եկամուտների ն պաշտոնական տրանսֆերտների: Ընթացիկ եկամուտներն իրենց հերթին դասակարգվում են՝ հարկային եկամուտների, տուրքերի ն ոչ հարկային եկամուտների:

Կարելի

է

ասել,

որ

բյուջեների

եկամուտների

այսպիսի

դասակարգումը միջազգայնորեն ընդունված մոտեցում է, սակայն յուրաքանչյուր երկրում, վերջինիս առանձնահատկություններից կախված, եկամուտների վերը ներկայացված միմյանցից:

հիմնական

խմբերի

մանրամասները

կարող

են

տարբերվել

Հաշվի առնելով, որ ներկայացվող նյութի շրջանակից դուրս է

եկամուտների մանրամասների քննարկումը, նշենք, որ մեր երկրի օրենսդրությունը սահմանում է բյուջեների եկամուտների բոլոր մանրամասները:

2.1.2. Բյուջեների միջոցների տարեսկզբի ազատ մնացորդը Բյուջեների միջոցների տարեսկզբի ազատ մնացորդը նախորդ տարվա բյուջեի կատարման ընթացքում իրականացված ելքերի նկատմամբ մուտքերի գերազանցումն է:

Բյուջեների միջոցների տարեսկզբի ազատ մնացորդը տվյալ

տարվա համապատասխան բյուջեների մուտքն է: Գործող օրենսդրությամբ սահմանված են նան այն ուղղությունները, որոնց համար կարող են օգտագործվել բյուջեների տարեսկզբի ազատ մնացորդները:

2.1.3. Բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների վերադարձից մուտքերը Բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների վերադարձից մուտքերը բյուջեներից

տրամադրվող

վարկերի

ն

փոխատվությունների

վերադարձից

բյուջեներ մուտքագրվող միջոցներն են:

Բյուջետային արժեքավորման

վարկերը ու

վերադարձելիության,

վճարովիության

սկզբունքով

ժամկետայնության, պետական

բյուջեից

համայնքներին ն Երնան քաղաքի բյուջեին, իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց,

ինչպես

նան

օտարերկրյա

պետություններին

ն

միջազգային

կազմակերպություններին դրամական տեսքով տրվող միջոցներն են:

Բյուջետային փոխատվությունները վերադարձելիության, արժեքավորման ն ժամկետայնության սկզբունքով, առանց վճարովիության սկզբունքի, պետական բյուջեից համայնքներին, ինչպես նան Երնան քաղաքի բյուջեին առանձին ծրագրերի կամ ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով՝ դրամական տեսքով տրվող միջոցներն են:

2.1.4. Փոխառու ն ներգրավված այլ դրամական միջոցները Փոխառու ն ներգրավված այլ դրամական միջոցները բյուջեների առջն ծառացած տարբեր խնդիրների լուծման նպատակով ներգրավված միջոցներն են: Փոխառու կամ ոչ փոխառու միջոցներ սովորաբար ներգրավվում են, որպեսզի ապահովվի բյուջեի համախառն ելքերի՝ համախառն մուտքերին առնվազն հավասար լինելու պայմանը: Որովհետն, հակառակ դեպքում, բյուջեի համախառն ելքերը չեն կարող իրականացվել՝ մուտքեր չլինելու պատճառով (Գծապատկեր 2.1):

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐԸ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ

ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ՓՈԽԱՌՈՒ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄԱՐՈՒՄՆԵՐ

Գծապատկեր 2.4. Բյուջեների ելքերը

Գծապատկեր 2.4-ից երնում է, որ բյուջետային ելքերը դասակարգվում են երկու հիմնական խմբերի՝ բյուջետային ծախսերի ն ներգրավված փոխառու միջոցների մարումների: Ընդ որում, ինչպես ներկայացվել է Գծապատկեր 2.1-ում, բյուջեներով

նախատեսված

ժամանակահատվածի

ելքերը

բյուջեներով

չեն

կարող

նախատեսված

գերազանցել

հաշվարկային

տվյալ

մուտքերը

(համախառն մուտքեր Հ համախառն ելքեր): 2.2. Բյուջետային ելքեր Բյուջետային

ելքերի

(ծախսերի)

կատարումը

պետության

կողմից

հանրության առջն ստանձնած պարտավորությունների կատարման գործիքներից մեկն է: Բյուջետային ծախսերը սահմանվում են որպես պետության խնդիրների ն գործառույթների ֆինանսական ապահովմանն ուղղվող դրամական միջոցներ:

2.2.1. Բյուջետային ծախսեր Բյուջետային հատկացումների օրենսդիր

ծախսերի համակարգից:

իշխանությունը,

կատարման

գործընթացը

Հատկացումների

պետության

սկսվում

համակարգի

կարիքները

հոգալու

է

միջոցով

նպատակով,

կատարում է գործադիր մարմինների կողմից տնօրինման համար նախատեսված՝ պետությանը պատկանող դրամական միջոցների բաշխումը:

Հատկացումների

համակարգը ինչպես պետության, այնպես էլ համայնքների գործառույթների իրականացմանն ուղղված գործիք է: Եթե հատկացումների համակարգ գոյություն չունենար, ապա պետությանը պատկանող դրամական միջոցների օգտագործման նկատմամբ հսկողությունը կիրականացվեր միայն որոշակի օրենքների միջոցով ն այլ լիազորություններով, որոնք կարող էին գործադրվել օրենսդիր մարմինների կողմից

պահանջվող

համապատասխանությունն

ապահովելու

նպատակով:

Պետական ֆինանսների բնագավառում դարերի ընթացքում ձեռք բերված փորձը ցույց

է

տալիս,

որ

պետությանը

պատկանող

դրամական

միջոցների

օգտագործումը հնարավոր չէ արդյունավետ հսկել առանց հատկացումների համակարգի առկայության: Հատկացումների պարբերաշրջաններով:

համակարգերը

գործում

են

տարեկան

Մեկից ավելի տարիների կտրվածքով հատկացումները

հակասում են օրենսդիր իշխանությունների անկախությանը ն այն սկզբունքին, համաձայն որի՝ որնէ խորհրդարան իրավունք չունի պարտավորեցնել հաջորդ խորհրդարանական կազմին:

Գործնական դժվարությունների պատճառով, հատկացումների համակարգի միջոցով հնարավոր չէ ուղղակիորեն իրականացնել պետությանը պատկանող դրամական միջոցների ամբողջական հսկողությունը: Նշված համակարգի միջոցով հիմնականում հնարավոր է հսկել որոշ ծախսեր ն կապիտալ գործառնություններ, օրինակ՝ վարկավորումը:

Դրա հիմնական պատճառներից կարելի է նշել

հետնյալը. − Շուկայական հարաբերությունների անցման կամ լիարժեք գործող տնտեսության

պայմաններում

գործադիր

մարմինները

չեն

կարող

ուղղակիորեն հսկողություն իրականացնել եկամուտների նկատմամբ: Փոխարենը՝ եկամուտների վերաբերյալ կատարվում են ընդամենը կանխատեսումներ: Եկամուտների ձնավորումը դուրս է մնում գործադիր մարմինների

հսկողությունից,

որովհետն

այն

կանոնակարգվում

է

օրենսդրությամբ ն իրականացվում է տնտեսություն վարող սուբյեկտների կողմից: − Հատկացումների համակարգի միջոցով հնարավոր չէ արդյունավետ հսկողություն

իրականացնել

որոշ

պայմանական

պասիվների

ն

պարտավորությունների նկատմամբ, քանի որ դրանք ներառում են այնպիսի ծախսեր, որոնք դուրս են մնում ընթացիկ բյուջետային տարվա շրջանակներից: − Հատկացումների համակարգի միջոցով հնարավոր չէ արդյունավետ հսկողություն իրականացնել որոշ ֆինանսական գործառնությունների ն տնտեսական

հոսքերի

նկատմամբ,

որովհետն

դրանց

կանխատեսումները չեն կարող ճշգրիտ լինել այն պահի դրությամբ, երբ սահմանվում են տարեկան հատկացումները (օրինակ՝ չկանխատեսվող հոդվածները, ինչպիսիք են ակտիվների ոչ պարբերական վաճառքը ն վերագնահատումները): Այսպիսով, պետական ֆինանսական միջոցների նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու առումով, հատկացումների համակարգի սահմանափակումները վերջնականորեն չեն որոշվել այն մեթոդներով, որոնց միջոցով ռեսուրսները բաշխվում են: Հատկացումների կատարման մեթոդներն ազդում են հսկողության իրականացման

եղանակների

վրա,

սակայն

հատկացումների

համակարգի

սահմանափակումները որոշվում են օրենսդրորեն:

Սրանից ուղղակիորեն հետնում է, որ հատկացումների համակարգի վերաբերյալ

տեղեկատվությունը

չպետք

է

լինի

պետական

ֆինանսների

նկատմամբ խորհրդարանի հսկողության նպատակների համար օգտագործվող տեղեկատվության

միակ

աղբյուրը:

Անհրաժեշտ

է

ավելի

ընդգրկուն

տեղեկատվություն, որը հնարավորություն կտա խորհրդարանին, հատկացումների համակարգի հետ մեկտեղ, ըստ իր հայեցողության կիրառելու այլ լրացուցիչ գործիքներ՝

պետական

դրամական

միջոցների

նկատմամբ

հսկողություն

իրականացնելիս: Սա է ֆինանսական տվյալների դերը, որը ներառում է ոչ միայն բյուջետային հատկացումների մասին փաստացի տվյալների համեմատությունը բյուջետային հատկացումների կանխատեսված ցուցանիշների հետ, այլ նան հատկացումների

մասին

տեղեկատվության

մեջ

չներառված

կարնոր

նշանակություն ունեցող ֆինանսական փաստացի տվյալների ներկայացումը: Բյուջեների ծախսերը Հայաստանի Հանրապետությունում սահմանվում ն կատարվում են օրենսդրության համաձայն: Ընդ որում, բյուջեներով հաստատված

ծախսերի մեծությունը տվյալ ծախսատեսակի համար սահմանված առավելագույն չափն է:

Բյուջետային ծախսերն ուղղվում են որոշակի հիմնական խմբերի

ֆինանսավորմանը: 2.2.1.1. Բյուջեի

միջոցներով

պահվող

հիմնարկների

պահպանման

ծախսեր Խոսքը վերաբերում է այնպիսի հիմնարկների, որոնք իրականացնում են բացառապես

կառավարչական

գործառույթներ

ֆինանսավորվում են համապատասխան բյուջեներից: բյուջեներից

ֆինանսավորվող

պետական

ն

ն

ամբողջությամբ

Ուրեմն, սահմանենք, որ

համայնքների

հիմնարկները

բյուջետային հիմնարկներ են ն այս նյութի շրջանակներում դրանց կանվանենք հիմնարկներ: Այդպիսի հիմնարկների օրինակներ են նախարարությունների, համայնքների աշխատակազմերը ն այլն:

Այսօրինակ հիմնարկների ծախսերի

ֆինանսավորումն իրականացվում է ըստ ծախսատեսակների՝ խիստ հսկողության ներքո: 2.2.1.2. Ապրանքների,

ծառայությունների

ն

աշխատանքների

ձեռքբերման հետ կապված ծախսեր (կամ գնումներ) Պետությունը կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինն իր այս կամ այն գործառույթի ապահովման նպատակով ձեռք է բերում որոշակի ապրանքներ,

ծառայություններ ն աշխատանքներ: կողմից

բնակչության

որոշ

Այդպիսի ծախսերի օրինակ է պետության

կատեգորիաների

համար

առողջապահական

հիմնարկներից ծառայությունների ձեռքբերումը: 2.2.1.3. Բյուջետային սուբսիդիաներ Որոշ

դեպքերում

հանրային

կարիքների

ապահովման

նպատակով

պետությունն իր վրա է վերցնում ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվող, սակայն

վնասով

փոխհատուցումը:

աշխատող

տնտեսավարող

սուբյեկտի

վնասների

Օրինակ՝ պետական բյուջեից սուբսիդավորվում է Երնանի

Մետրոպոլիտենը: 2.2.1.4. Բյուջետային տրանսֆերտներ Ֆիզիկական նկատառումով,

անձանց որոշ

կազմակերպությունների

կամ

հանրային

դեպքերում կողմից

կարիքների

պետությունն

իրականացվող

ապահովման

աջակցում

ծրագրերին՝

է

բյուջետային

տրանսֆերտների տրամադրման միջոցով (օրինակ՝ բնակչության անապահով խավին տրվող նպաստներ, հասարակական կազմակերպության կողմից որնէ բնագավառում զբաղված անձանց վերապատրաստման պետական աջակցության ծրագրի իրականացում ն այլն): 2.2.1.5. Պետական պարտքի սպասարկման հետ կապված ծախսեր Պետական պարտքը երկրի ֆինանսական վիճակը բնութագրող կարնոր բաղկացուցիչներից է, սակայն այս նյութի շրջանակում դրա հետ կապված հարաբերությունները չեն մանրամասնվի:

Նշենք, որ պետական պարտքի

սպասարկման հետ կապված ծախսեր ասելով, նկատի է առնվում պարտքի օգտագործման դիմաց տոկոսների ն այլ վճարումների իրականացումն ու հիմնական գումարների մարումները: 2.2.1.6. Բյուջետային ծախսերի դասակարգումը Բյուջետային ծախսերի դասակարգումն օգտագործվում է բյուջեներով նախատեսված յուրաքանչյուր միավոր ծախսը (ծախսային բջիջը) միարժեքորեն նկարագրելու (նույնականացնելու) նպատակով: Ներկայումս գործող բյուջետային դասակարգումը առաջադրված

հիմնված ն

է

Արժույթի

միջազգայնորեն

միջազգային

ընդունված՝

հիմնադրամի

«Պետական

կողմից

ֆինանսների

վիճակագրություն. 1986» ձեռնարկում սահմանված մոտեցումների վրա:

Ըստ

այդմ, բյուջետային ծախսերի դասակարգումն իրականացվում է ըստ հետնյալ հիմնական բաղադրիչների (Գծապատկեր 2.5):

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԳՈՐԾԱՌԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Արտահայտում է պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմինների հիմնական գործառույթների իրականացման ֆինանսավորման ուղղությունները

Արտահայտում է պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ծախսերի տնտեսագիտական բովանդակությունը

ԳԵՐԱՏԵՍՉԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Արտահայտում է բյուջետային միջոցների անմիջական ստացողների գերատեսչական պատկանելությունը

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Արտահայտում է բյուջետային միջոցների անմիջական ստացողների բաշխումը ըստ հանրապետության վարչատարածքային միավորների՝ մարզերի ն համայնքների

Գծապատկեր 2.5. Բյուջետային ծախսերի դասակարգումը Բյուջետային ծախսերի գործառական դասակարգումը բաղկացած է երեք մակարդակներից՝ − հիմնական խմբեր, − ենթախմբեր, − ծրագրեր: Ընդ որում` այն ներառում է ծախսերի ուղղությունները սահմանող հետնյալ 14 հիմնական խմբերը. − ընդհանուր բնույթի պետական ծառայություններ, − պաշտպանություն, − հասարակական կարգի պահպանություն, ազգային անվտանգություն ն դատական գործունեություն, − կրթություն ն գիտություն,

− առողջապահություն, − սոցիալական ապահովագրություն, սոցիալական ապահովություն, − մշակույթ, տեղեկատվություն, սպորտ ն կրոն, − բնակարանային-կոմունալ տնտեսություն, − վառելիքային ն էներգետիկ համալիր, − գյուղատնտեսություն,

անտառային

ն

ջրային

տնտեսություն,

ձկնաբուծություն, − արդյունաբերություն, հանքային հանածոներ (բացառությամբ վառելիքի), շինարարություն ն բնապահպանություն, − տրանսպորտ, ճանապարհային տնտեսություն ն կապ, − տնտեսական այլ ծառայություններ, − հիմնական խմբին չդասվող ծախսեր: Նյութը չծանրաբեռնելու նկատառումներից ելնելով՝ չենք մանրամասնի բյուջետային ծախսերի գործառական դասակարգման ենթախմբերի ն ծրագրերի մակարդակները:

Այդպիսի

դասակարգումների

մեկ

օրինակ

բերենք.

առողջապահության հիմնական խմբում է դասակարգված հիվանդանոցային բուժօգնության ենթախումբը, որի շրջանակներում առկա են տարբեր ծրագրեր, ասենք՝ շտապ բժշկական օգնության գծով պետական պատվերի ծրագիրը: Բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգումը ներառում է. − ընթացիկ ծախսերը, − կապիտալ ծախսերը, − բյուջետային

վարկերը

ն

փոխատվությունները

(ըստ

օրենքի՝

վարկավորում հանած մարում): Այստեղ արժե նկատել մի հանգամանք:

Բյուջետային վարկերի ն

փոխատվությունների տրամադրումը՝ իրենց բովանդակությամբ, ծախսեր են ն շատ օրինաչափ է, որ դրանք արտահայտվում են ծախսերում: Սակայն իրենց բնույթով բյուջետային մուտք հանդիսացող բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների մարումները նս դասակարգվում են որպես ծախսեր (բացասական): բյուջեների

համախառն

մուտքերը

քննարկելիս

որպես

մուտքի

Թեն տեսակ

դիտարկեցինք նան բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների վերադարձից

մուտքերը, ն այդ դեպքում դա ճիշտ էր, այնուամենայնիվ, բյուջետային դասակարգման ն դրա բովանդակային տրամաբանության առումով, այս մուտքերն օրինաչափորեն արտացոլվում են ծախսերում՝ բացասական նշանով:

Սա

նշանակում է, որ բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների տրամադրումն իրենից

ներկայացնում

է

տրամադրված

բյուջետային

վարկերի

ն

փոխատվությունների ու դրանց գծով կատարված մարումների տարբերությունը: Ընթացիկ ծախսերի հիմնական բաղկացուցիչներն են. − պետական

ն

համայնքների

հիմնարկների

աշխատողների

աշխատավարձ, − տոկոսավճարներ, − սուբսիդիաներ,

սուբվենցիաներ,

դոտացիաներ

ն

այլ

ընթացիկ

տրանսֆերտներ, − ապրանքների գնման ն ծառայությունների վճարման ծախսեր: Կապիտալ ծախսերը կազմված են հետնյալ հիմնական բաղադրիչներից. − կապիտալ ներդրումներ, − կապիտալ նորոգումներ: Բյուջետային վարկերը ն փոխատվությունները դասակարգվում են ըստ տրամադրման հասցեատերերի. − ներքին, եթե տրամադրվում է ռեզիդենտների, − արտաքին, եթե տրամադրվում է ոչ ռեզիդենտների: Բյուջետային

ծախսերի

դասակարգման

մանրամասները

ն

դրանց

կոդավորումը (թվերով արտահայտումը) սահմանված են գործող օրենսդրությամբ: Ակնհայտ

է,

որ

բյուջետային

դասակարգման

մանրամասների

կիրառումը

հանգեցնում է մշակման կարիք ունեցող տվյալների քանակի էական աճի ն, այդ տեսակետից,

կարնորվում

է

դասակարգիչների

առկայությունը:

Վերջինս

հնարավորություն է ընձեռում տվյալների հավաքման, մշակման, պահման ն փոխանցման

հետ

կապված

գործողությունների

համար

առավելագույնս

օգտագործել համակարգչային ծրագրերի հնարավորությունները:

2.2.2. Ներգրավված փոխառու միջոցների մարումներ Ներգրավված բաղկացուցիչներ են:

փոխառու

միջոցների

մարումները

համախառն

ելքերի

Թեն, իրենց բնույթով, բյուջեների այս վճարումները

հանդիսանում են փոխառու միջոցների հիմնական գումարների վերադարձ, որն ընդունված բյուջետային դասակարգման շրջանակներում չի դիտարկվում որպես բյուջետային ծախս, այդուհանդերձ, դրանք նույնպես իրենցից ներկայացնում են բյուջետային ելքեր: 2.3. Բյուջեների հավելուրդը (պրոֆիցիտ) ն պակասուրդը (դեֆիցիտ) Արդեն սահմանեցինք ն որոշակի առումով պարզաբանեցինք, թե որոնք են բյուջետային եկամուտներն ու ծախսերը: հավելուրդին

ն

պակասուրդին:

Այժմ անդրադառնանք բյուջեի

Բյուջետային

եկամուտների

ն

ծախսերի

տարբերությունը դրական լինելու դեպքում անվանվում է բյուջեի հավելուրդ (պրոֆիցիտ), իսկ բացասականի դեպքում՝ պակասուրդ (դեֆիցիտ):

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՄՈՒՏՔԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԵԼՔԵՐ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ՀԱՎԵԼՈՒՐԴ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԾԱԽՍԵՐ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ՊԱԿԱՍՈՒՐԴ

Գծապատկեր 2.6. Բյուջեների հավելուրդը ն պակասուրդը 2.3.1. Բյուջեների հավելուրդը (պրոֆիցիտ) Բյուջեների հավելուրդը բյուջեների ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցումն է: Այն կարող է առաջանալ հետնյալ դեպքերում. − բյուջեները հաստատվել են հավելուրդով ն բյուջետային մուտքերի ու ելքերի ծրագրերը կատարվել են հաստատված չափերով,

− բյուջեներով սահմանված ծախսերը կատարվել են ծրագրվածի չափով, իսկ տարեկան մուտքերը հավաքվել են ծրագրվածից ավելի, ինչի արդյունքում գերազանցվել է ծրագրված պակասուրդի չափը, − բյուջեներով սահմանված մուտքերը կատարվել են ծրագրվածի չափով, իսկ ծախսերը՝ ծրագրվածից պակաս, որի արդյունքում գերազանցվել է ծրագրված պակասուրդի չափը: Բյուջեների հավելուրդը տվյալ տարվա բյուջեին հաջորդող տարվա բյուջեի համար մուտք է: Թեն ինչպես արդեն նշվել է, տվյալ տարվա բյուջեում հավելուրդն արտացոլվում է պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրներում բացասական նշանով՝ բյուջեի հաշվեկշռվածության սկզբունքը պահպանելու նպատակով: Նկատենք,

որ

այն

դեպքերում,

երբ

բյուջեները

հաստատվել

են

պակասուրդով, սակայն վերը թվարկված պատճառներից որնէ մեկի (կամ միաժամանակ առաջացել,

երկուսի)

որը

չի

արդյունքում

գերազանցել

դրամական

միջոցների

հաստատված

բյուջեի

ավելցուկ

է

շրջանակներում

արձանագրված փաստացի պակասուրդը, ապա այդպիսի բյուջեն չի կարող գնահատվել որպես հավելուրդով բյուջե: Նման բյուջեն կշարունակի համարվել պակասուրդով բյուջե, միայն մի տարբերությամբ, որ բյուջեի կատարման արդյունքում առաջացել են լրացուցիչ միջոցներ, որոնք կարող են օգտագործվել հաջորդ տարվա բյուջեով՝ որպես տարեսկզբի ազատ մնացորդի բաղկացուցիչ:

2.3.2. Բյուջեների պակասուրդը (դեֆիցիտ) Բյուջեների պակասուրդը բյուջեների եկամուտների նկատմամբ ծախսերի գերազանցումն է: Բյուջեների պակասուրդի հարցն առաջանում է այն դեպքում, երբ բյուջետային եկամուտները չեն բավարարում բյուջեների առջն ծառացած ծախսային խնդիրների ֆինանսավորման համար:

Ահա այս դեպքում է, որ

փոխառու կամ այլ միջոցներ ներգրավելու ճանապարհով բյուջեների դեֆիցիտը ֆինանսավորելու խնդիր է առաջանում:

Մեր երկրում պետական բյուջեի

պակասուրդի չափը սահմանվում է տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով ն չի կարող գերազանցել կանխատեսվող համախառն ներքին արդյունքի 5%-ը: Պետական բյուջեի պակասուրդը կարող է ֆինանսավորվել ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին աղբյուրներից՝ միջոցներ ներգրավելու եղանակով:

Ընդ

որում, այդ միջոցներն իրենց բնույթով կարող են լինել փոխառու կամ ոչ փոխառու: Փոխառու

միջոցների

օրինակ

են

պետական

արժեթղթերի

թողարկման

ճանապարհով միջոցների ներգրավումը կամ արտաքին աղբյուրներից վարկային միջոցների ստացումը:

Ոչ փոխառու միջոցները բյուջեների տարեսկզբի ազատ

մնացորդի ն պետական գույքի մասնավորեցումից ստացված միջոցներն են:

Գլուխ 3. Բյուջեների կատարման գործընթացի սուբյեկտները Բյուջեների

կատարման

Հանրապետության

գործընթացի

կառավարությունը,

սուբյեկտներն

են

Ֆինանսների

Հայաստանի

ն

էկոնոմիկայի

նախարարությունը, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա հիմնարկները, Կենտրոնական բանկը, առնտրային բանկերը ն այլ ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք: 3.1. Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը Կառավարությունը պետական բյուջեի կատարման պատասխանատուն է ն լիազորված է սահմանել բյուջեների կատարման կարգը: Յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքի ընդունումից հետո կառավարությունը սահմանում է տվյալ տարվա պետական բյուջեի կատարման առանձնահատկությունները ն եռամսյակային համամասնությունները: Օրենքով նախատեսված դեպքերում, կառավարությունը կարող է որոշում ընդունել՝

պետական

բյուջեի

մասին

օրենքով

հաստատված

տարեկան

հատկացումների ընդհանուր գումարը՝ դրանց ծավալի 10 տոկոսը չգերազանցող չափով կրճատելու մասին: Բյուջետային տարին ավարտվելուց հետո գործառնությունները հաջորդ տարվա ընթացքում շարունակելու, այսպես կոչված՝ եզրափակիչ շրջանառություն կազմակերպելու վերաբերյալ որոշում կայացնելը նույնպես կառավարության լիազորությունն է, եթե տվյալ տարվա բյուջեի մասին օրենքով այլ բան նախատեսված չէ: Բացի

այդ,

յուրաքանչյուր

կառավարությունը

եռամսյակից

հետո

պարտավոր

օրվա

է

բյուջետային

ընթացքում

տարվա

հրապարակել

տեղեկատվություն՝ պետական բյուջեի կատարման վերաբերյալ: Յուրաքանչյուր հաշվետվությունը

տարվա

պետական

կառավարությունը

բյուջեի

կատարման

ներկայացնում

քննարկմանը մինչն հաջորդ տարվա մայիսի 1-ը:

է

Ազգային

տարեկան ժողովի

Ընդ որում, օրենսդրությամբ

սահմանված են պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությանը ներկայացվող պահանջները:

Պետական բյուջեի տարեկան հաշվետվության

վերաբերյալ հարցը ներկայացվում է Ազգային ժողովի քննարկմանը Ազգային ժողովի

վերահսկիչ

հաշվետվության

պալատի՝

վերաբերյալ

պետական

բյուջեի

եզրակացության

կատարման

տարեկան

առկայության

դեպքում:

Եզրակացությունը,

գործող

օրենքի

համաձայն,

պետք

է

պարունակի

գնահատական՝ պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության մեջ արտացոլված թվային տվյալների արժանահավատության ն օրենսդրությանը համապատասխանության վերաբերյալ: Ընդ որում, Ազգային ժողովը քննարկում է պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը ն դրա նկատմամբ իր վերաբերմունքն

արտահայտում

է

հաշվետվությունն

օրենքով

հաստատելու

վերաբերյալ Ազգային ժողովի որոշման նախագծի քվեարկությամբ: Եթե Ազգային ժողովը հաստատում է նշյալ որոշման նախագիծը, ապա հաշվետվությունը համարվում է ընդունված:

Հակառակ դեպքում, կառավարությունը կարող է

Ազգային ժողովին ներկայացնել իր վստահության հարցը:

Ազգային ժողովի

պատգամավորները, ձայների առնվազն 2/3-ով, կարող են Ազգային ժողովի քննարկմանը

ներկայացնել

կառավարությանն

անվստահություն

հայտնելու

վերաբերյալ որոշման նախագիծ: Այդպիսի որոշման նախագիծ չներկայացնելու դեպքում պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է ընդունված, իսկ ներկայացնելու դեպքում, նախագիծը սահմանված կարգով քննարկվում է Ազգային ժողովում ն կառավարության նկատմամբ Ազգային ժողովի վերաբերմունքն արտահայտելուց հետո (անվստահություն հայտնելուց կամ չհայտնելուց հետո) պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է ընդունված: Կառավարությունը սահմանում է նան պետական բյուջեի հսկողության կարգը, ինչպես նան իրականացնում է պետական բյուջեի կատարման նկատմամբ հսկողությունը: 3.2. Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը Հայաստանի

Հանրապետության

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

նախարարությունը (այս բաժնում այսուհետն՝ նախարարություն) բյուջետային գործընթացի,

մասնավորապես՝

նան

բյուջեների

կատարման

գործընթացի

կազմակերպման պատասխանատուն է: Նախարարության գործունեության շրջանակը, բյուջեների կատարման գործընթացի առումով, ներառում է հետնյալ գործառույթների իրականացումը. − բյուջեների կատարման գործընթացի մեթոդական ապահովումը,

− Հայաստանի

Հանրապետության

համամասնությունների

կազմման

պետական ու

բյուջեի

հաստատման

կատարման

ներկայացնելու

գործընթացի կազմակերպումը, − բյուջեների

դրամական

միջոցների

կառավարման

ն

ծախսերի

ֆինանսավորման կազմակերպումը, − պետության ն համայնքների տնօրինության տակ գտնվող դրամական միջոցների մուտքագրման ն դրանց հաշվին ծախսերի՝ գանձապետական միասնական հաշվով կատարման կազմակերպումը, − բյուջեների կատարմանը վերաբերող ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու,

ներկայացնելու

հարաբերությունների

ն

նորմատիվ

ամփոփելու կարգավորման

հետ

կապված

ու

բյուջետային

նկատմամբ

նախնական

հաշվապահության նորմերի սահմանման ապահովումը, − բյուջեներից

կատարվող

վճարումների

հսկողության իրականացումը, − բյուջեների

կատարման

հաշվետվությունների

հիման

մասին վրա՝

ստացված դրանցում

ֆինանսական արտացոլված

տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելը, ամփոփելը ն ներկայացնելը, − գանձապետական հաշիվների վարման կարգի հաստատումը, − արտաքին պետական պարտքի սպասարկումը, − ներքին պետական պարտքի ընթացիկ կառավարումը, − օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրված ապրանքային վարկերի ու դրամաշնորհների դրամայնացման հաշվառումը ն դրա հետ կապված գործառույթների համակարգումն ու հսկումը, − Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ առաջացած՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած պարտավորությունների սպասարկումը:

3.2.1. Բյուջեների կատարման գործընթացի մեթոդական ապահովումը Նախարարության այս գործառույթը նախատեսում է մշակել ն կիրառել բյուջեների կատարման միասնական մեթոդաբանություն: Նման մոտեցումը կարող է

երաշխիք

հանդիսանալ

մասնակիցների

կողմից

բյուջեների

կատարման

բյուջետային

գործընթացի

իրադարձությունների

բոլոր

միասնական

ընկալման ն մեկնաբանության համար: Իսկ դա էլ, իր հերթին, հնարավորություն կընձեռի ապահովելու բյուջեների կատարման գործընթացի միասնականությունը: Միասնական մեթոդաբանությունը ենթադրում է նան բյուջետային (հանրային) հատվածի հաշվապահության միասնական մոտեցումների սահմանում: Եվ

այս

առումով,

ինչպես

հայտնի

է,

հիմնարկներում

հաշվապահությունը վարվում է ՍՍՀՄ Ֆինանսների

ներկայումս

մինիստրության 1987 թ.

մարտի 10-ի թիվ 61 հրամանով հաստատված՝ «ՍՍՀՄ պետական բյուջեով պահվող հիմնարկներում ու կազմակերպություններում հաշվապահական հաշվառման վերաբերյալ հրահանգով» սահմանված ընթացակարգերի համաձայն:

Հիշյալ

հրահանգի հաստատումից հետո անցել են տարիներ, Հայաստանի տնտեսությունը այսօր թնակոխել է մի ժամանակաշրջան, որն անվանվում է շուկայական հարաբերությունների

անցման

փուլ,

ն

դրա

արդյունքում

արմատական

փոփոխություններ են տեղի ունեցել բյուջետային գործընթացի հետ կապված հարաբերություններում: Հայաստանի

Հանրապետությունում

ներդրվել

է

գանձապետական

համակարգը, որի միջոցով հիմնականում ապահովվում է բյուջեների կատարումը կազմակերպելու ն դրամական միջոցների կառավարման արդի պահանջների բավարարման

խնդիրը:

Գանձապետարանի

ներդրման

կարնորագույն

բաղկացուցիչներից է գանձապետական միասնական հաշվի (այսուհետն` ԳՄՀ) ստեղծումը, որի շնորհիվ հնարավոր է դարձել պետական բուջեից վճարումները կատարել օրենքով թույլատրելի վերջին հնարավոր պահին, իսկ պետական բյուջեին

ամրագրված

եկամուտները

պետական

փոխանցման պահից նվազագույն ուշացումով: ներդրումը,

թերնս,

գանձապետարանի

բյուջե

հաշվեգրել

դրանց

Ամբողջապես գործող ԳՄՀ-ի

ներդրմամբ

պայմանավորված

միակ

բարելավումը չէ, ն նկատելիորեն բարելավվել է բյուջեի կատարման այն փուլը, որն ուղղակիորեն կապված է գանձապետարանի գործառույթների հետ: Սակայն հիմնարկների հաշվապահությունը հնացած ընթացակարգերով վարելը թույլ է

տալիս պնդել, որ այն չի կարող բավարարել տնտեսական հարաբերությունների նորացող պահանջները: Ստորն

ներկայացնենք

գանձապետարանի

ն

հիմնարկների

հաշվապահության որոշ թերություններ. − Հիմնարկներում հաշվառման ընթացակարգերը հստակ չեն ապահովում բյուջեի

կատարման

գործընթացում

իրականացված

զգալի

փոփոխություններով պայմանավորված պահանջները: − Բյուջեի

կատարման

հաշվապահությունը

մասնատված

է.

գանձապետական համակարգը գործում է դրամարկղային մեթոդի վրա հիմնված

հաշվային

պլանով,

մինչդեռ

հիմնարկները

վարում

են

փոփոխված հաշվեգրման (փոփոխված դրամարկղային) մեթոդի վրա հիմնված

հաշվապահական

համապատասխանում

հաշվառում,

հանրային

որը

հատվածի

սակայն

չի

հաշվապահության

միջազգային ստանդարտներին, մասնավոր հատվածի միջազգային ն ազգային ստանդարտներին: − Գանձապետարանում ծախսային հաշիվները վարվում են հիմնարկների կողմից ներկայացվող վճարային հանձնարարագրերի հիման վրա, որոնք չեն համապատասխանում հիմնարկներում հաշվեգրված փաստացի ծախսերին: հիման

Այդ պատճառով գանձապետարանում առկա հաշիվների

վրա

հնարավոր

չէ

հսկել

բյուջետային

պարտքերը

ն

արժանահավատ տվյալներ ստանալ դրանց մասին: − Հիմնարկների կատարվում է

հաշիվներում

ակտիվների

մաշվածքի

գրանցումը

ՍՍՀՄ կառավարության 1974 թվականին հաստատած

հրամանի հիման վրա:

Մաշվածքի գրանցման մոտեցումները ն

ընթացակարգերը չեն համապատասխանում ներկայիս պահանջներին: − Հիմնարկների

գրանցամատյաններում

արտացոլված

ակտիվների

ներկայիս արժեքները վերանայման կարիք ունեն, որովհետն դրանք դժվարությամբ կարելի է համարել իրատեսորեն արտացոլված: − Գանձապետարանը հնարավորություն չունի պարտքերի նկատմամբ պարբերաբար

մոնիտորինգ

հաշվետվություններ

իրականացնելու

կազմելու,

որովհետն

ն

դրանց

մասին

Գանձապետարանի

ն

հիմնարկների հաշվապահությունները տարբեր են՝ գործառնությունների ստուգման փուլի գրանցման առումով: − Հիմնարկներում գործում է տվյալների մշակման զուգահեռ համակարգ, որի միջոցով հիմնարկներին յուրաքանչյուր եռամսյակ համախմբված տվյալներ

են

գումարների,

տրամադրվում այլ

ակտիվների

ստացման ն

ն

վճարման

ենթակա

պարտավորությունների

մասին:

Գանձապետարանի տվյալների կազմման համակարգը, որը հիմնվում է հիմնարկների կողմից ներկայացված վճարային հանձնարարագրերում նշված

տեղեկատվության

վրա,

ժամանակային

առումով

ավելի

արդիական է, սակայն արտացոլում է միայն դրամարկղային մեթոդով կատարվող գործառնությունները: − Հիմնարկների հաշվապահությունը պատշաճ ձնով չի արտացոլում հատկացումների օգտագործումը ծախսերի կատարման յուրաքանչյուր փուլում՝ սկսած պարտավորությունների ստանձնումից մինչն ստուգման ն վճարման փուլերը: − Հիմնարկների հաշվապահության ընթացակարգերը գրավոր ձնով հստակ չեն

սահմանված,

որի

անհամապատասխանություններ՝

պատճառով հաշվապահական

առկա տվյալների

են ն

գործարքների մեկնաբանման իմաստով: − Պետական

կառավարման

բոլոր

մակարդակներում

իրականացվող

գործառնությունների համար չի կիրառվում հաշիվների միասնական համակարգ (հաշվային պլան): − Ֆինանսական

ն

պայմանական

պարտավորությունները

հետնողա-

կանորեն չեն բացահայտվում ն չեն արտացոլվում հաշվապահությունում: − Հիմնարկների հաշվապահությունը բավարար չափով ավտոմատացված չէ, ինչի հետնանքով առկա տեղեկատվությունը արդյունավետ չի օգտագործվում: Նշված թերությունները հանգեցնում են նրան, որ պետական կառավարման բնագավառում

որոշումների

կայացման

համար

պատասխանատուներին

տվյալները ժամանակին ն պատշաճ ծավալով չեն տրամադրվում, որի միջոցով հնարավոր լիներ.

− Արտացոլել ֆինանսական վիճակի ն գործունեության արժանահավատ պատկերը, ինչը թույլ կտար իրավասու անձանց՝ հաշվեգրման մեթոդով վարվող հաշվապահության միջոցով ստացված տեղեկատվության հիման վրա կանխատեսումներ կատարել ն գնահատել, թե կառավարությունը ի վիճակի՞ է արդյոք շարունակել հայտարարված բոլոր ծրագրերի կատարումը, թե դրամական միջոցների առկայության տեսանկյունից հնարավորություն ունի անգամ նոր ծրագրեր նախաձեռնել: − Որոշել նախաձեռնված պետական ծրագրերի ընդհանուր ծախսերը: Պետական

ծրագրերի

իրականացման

հետ

կապված

ընդհանուր

ծախսերի պատկերը հնարավոր է ստանալ միայն հաշվեգրման մեթոդով հաշվարկվող

գործառնական

ծախսերը

բնութագրող

տվյալների

միջոցով, որոնք էական նշանակություն ունեն իրավասու անձանց կողմից որոշումների

կայացման

ժամանակ

ն

օգնում

են

բարելավված

տնտեսական գործունեության համար անհրաժեշտ խթանող գործիքներ սահմանելիս: Առկա միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ քաղաքական գործիչները, ինչպես նան պետական պաշտոնյաները նպատակահարմար են գտնում օգտագործել այն ընդգրկուն տեղեկատվությունը, որը ստացվում է հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված տվյալների կազմման համակարգի միջոցով: − Հաշվետու

պահին

արձանագրել

առկա

ակտիվները

ն

պարտավորությունները: Հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված տվյալների կազմման համակարգի հիմնական առավելություններից մեկն այն է, որ պետությանը

հնարավորություն

է

տալիս

բարելավելու

պետական

ակտիվների ն պարտավորությունների կառավարումը:

Հանրային

հատվածում ակտիվների արդյունավետ կառավարումը չափազանց կարնոր է, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ կարնոր ակտիվներից շատերն իրենցից ներկայացնում են երկարաժամկետ շահագործման մեջ գտնվող ենթակառուցվածքներ, որոնք կենսական նշանակություն ունեն տնտեսական աճի հիմքերն ապահովելու առումով:

Դրամարկղային

մեթոդով

ուշադրությունը

գործող

գլխավորապես

համակարգի

սնեռվում

է

այն

պայմաններում հարցի

վրա,

թե

արդյոք

նպատակահարմա՞ր է ծախսեր կատարել նոր ակտիվների ուղղությամբ, մինչդեռ հաշվեգրման մեթոդի դեպքում քննության է առնվում նան գոյություն ունեցող ակտիվների պահպանման ն նորացման խնդիրը:

Այսինքն՝ հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված տվյալների կազմման համակարգի միջոցով որոշումներ կայացնող իրավասու պաշտոնյաները քննության են առնում ակտիվների կառավարման այլընտրանքային տարբերակներ: − Ծիշտ որոշումներ կայացնել ֆինանսավորման վերաբերյալ: Այդ առումով կարնոր նշանակություն ունի ֆինանսական ակտիվների վերադարձելիության

օբյեկտիվ

գնահատման

միջոցով

ակտիվների

մասին

հաշվեգրման մեթոդով ստացված տեղեկատվությունը, իսկ միննույն մեթոդով տվյալների կազմման միջոցով ապահովվում է պետության պարտավորությունների իրական մակարդակի մասին արժանահավատ տեղեկատվություն: − Հաշվետու

ժամանակաշրջանի

արձանագրումը:

Հաշվեգրման

եկամուտների մեթոդով

ու

ծախսերի

տվյալների

հաշվառումը

պետությանը հնարավորություն է տալիս կառավարումն իրականացնել՝ հիմնվելով

արդյունքների,

կառավարման վրա:

ինչպես

նան

դրամական

միջոցների

Այսինքն՝ հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված

տվյալների մշակման համակարգում ըստ արդյունքների կառավարման իրականացումը դառնում է ավելի գրավիչ, որովհետն գործունեությունն առավել ճշգրիտ է գնահատվում, երբ հաշվի են առնվում որոշակի ժամանակաշրջանի ամբողջական ծախսերը: Գանձապետարանում

առկա

թերություններից

շատերը

հիմնականում

պայմանավորված են ստույգ, հավաստի ն առանց ուշացումների կազմվող տեղեկատվություն

ապահովող

համապարփակ

հաշվապահության

բացակայությամբ: Գանձապետարանում ն հիմնարկներում գործում են տարբեր դասակարգումների վրա հիմնված հաշվառման երկու միանգամայն տարբեր համակարգեր:

Նշված երկու համակարգերի համախմբումը մեկ միասնական

համակարգում,

որտեղ

կկիրառվեն

միննույն

դասակարգումը,

հաշվառման

սկզբունքները ն հաշվային պլանը, կհանգեցնի բյուջեների կատարման նկատմամբ հսկողության, հիմնարկների ֆինանսական տվյալների որակի ն հաշվետվական համակարգի արմատական բարելավմանը: Համախմբումը հնարավորություն կտա գանձապետարանի միջոցով ժամանակին իրականացնել պարտավորությունների ն պարտքերի նկատմամբ մոնիտորինգը ն կիրառել հսկողության անհրաժեշտ միջոցներ, որոնք ուղղված կլինեն պարտավորությունների սահմանափակմանը ն պարտքերի կանխարգելմանը:

Բացի այդ, հաշվապահության միասնական համակարգի ստեղծումը պետք է կատարվի ինչպես գանձապետարանում, այնպես էլ հիմնարկներում՝ ֆինանսական կառավարման համախմբման

բոլոր հետ

գործառնությունների միասին:

Այս

ամբողջական

գործընթացը

հաճախ

ստուգման

ն

ուղեկցվում

է

համապարփակ ավտոմատացված ֆինանսական կառավարման տեղեկատվական համակարգի ներդրմամբ, որը հնարավորություն է տալիս ողջ համակարգում օգտվելու

առանց

ուշացումների

կազմվող

տվյալներից,

ինչպես

նան

ավտոմատացնելու բազմաթիվ ամենօրյա գործողություններ: Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում պետական հիմնարկների հաշվապահության

թերությունները հիմնականում

պայմանավորված են հետնյալ երեք փոխկապակցված գործոններով. − Մասնատված ն իրար չհամապատասխանող հաշվապահությունների առկայությունը գանձապետարանում ն հիմնարկներում, − Համապարփակ

ավտոմատացված

ֆինանսական

կառավարման

տեղեկատվական համակարգի բացակայությունը, − Ոչ արդյունավետ ֆինանսական կառավարումը: Այդ

առնչությամբ՝

որպես

բյուջեների

կատարման

գործընթացի

մեթոդաբանության առջն ծառացած խնդիրներ կարելի է դիտարկել. − հիմնարկներում հաշվեգրման սկզբունքի վրա հիմնված հանրային հատվածի հաշվապահության միջազգային ստանդարտների ներդրումը, − հիմնարկների

ն

գանձապետարանի

հաշվապահությունների

համախմբումը մեկ միասնական համակարգում, − համապարփակ

ֆինանսական

կառավարման

ավտոմատացված

համակարգի ներդրումը: Ընդ որում, հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված հաշվապահությունը ապահովում է տեղեկատվություն, որը տվյալներ է ներառում պաշարների ն այլ տնտեսական իրադարձությունների մասին ն, այդ իսկ պատճառով, ավելի ամբողջական է, քան հատկացումների համակարգն արտացոլող տվյալները: Հաշվեգրման

մեթոդով

վարվող

հաշիվները

արտացոլում

են

ինչպես

դրամարկղային, այնպես էլ հաշվեգրման մեթոդով ստացված տեղեկատվությունը: Հետնաբար, Հայաստանում հաշվեգրման մեթոդի վրա հիմնված հաշվապահության ներդրումը չի նշանակում, որ անհրաժեշտ կլինի փոփոխել հատկացումների

գործող համակարգը, որը գործում է դրամարկղային մեթոդի հիման վրա: Անհրաժեշտ է, որ հատկացումների համակարգի մեթոդի փոփոխման մասին ցանկացած

որոշում

առավելությունները,

կայացնելիս ինչպես

նան,

հաշվի

առնվեն

պետական

տվյալ

ֆինանսների

մեթոդի

նկատմամբ

հսկողության տեսանկյունից, օրենսդիր ու գործադիր մարմինների կարիքները:

3.2.2. Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի կատարման համամասնությունների կազմման ու հաստատման ներկայացնելու կազմակերպումը Ինչպես արդեն նշվել է, պետական բյուջեն հաստատվում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից՝ բյուջետային տարվա համար, ն պետական

բյուջեի

Հանրապետության

կատարման

կառավարությունն

պատասխանատուն է:

Պետական

Հայաստանի

բյուջեի

կատարման

գործընթացը կանոնակարգելու նկատառումով նախարարությունը կազմակերպում է ըստ եռամսյակների պետական բյուջեի ծրագրի նախագիծը կազմելու ն այն կառավարության

հաստատմանը

ներկայացնելու

գործընթացը:

Այստեղ

կազմակերպում ասելով նկատի է առնվում եռամսյակային ծրագրի նախագծերը կազմելու ընթացակարգերի մշակումը ն մշակված նախագիծը կառավարության հաստատմանը ներկայացնելը:

3.2.3. Բյուջեների դրամական միջոցների կառավարման ն ծախսերի ֆինանսավորման կազմակերպումը Բյուջեների դրամական միջոցների (փողի) կառավարումն ու այդ միջոցների հաշվին բյուջեներով նախատեսված ծախսերի ֆինանսավորման կազմակերպումը նույնպես

նախարարության

գործառույթներից

են:

Գործող

բյուջետային

համակարգում բյուջեների դրամական միջոցները համախմբված են մեկ հաշվում, որը անվանում ենք Գանձապետական միասնական հաշիվ: Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը:

Այն վարում է

Որպես դրամական

միջոցների կառավարման հիմնական նպատակներ են դիտարկվում դրանց օգտագործման արդյունավետության բարձրացումը, իսկ պարտավորությունների կատարման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների անբավարարության դեպքում՝ դրանց ներգրավման գնի նվազեցումը:

Դրամական միջոցների

կառավարման գործառույթն անհրաժեշտ է ինչպես այդ միջոցների արդյունավետ օգտագործման, այնպես էլ ծախսերի ֆինանսավորման անընդհատությունն ապահովելու նպատակով:

Նախարարության այս գործառույթի իրականացման

համար խնդրի լուծման տարբերակներն այնքան էլ բազմազան չեն. միջոցների

ավելցուկի դեպքում՝ դրանք պետք է առավելագույնս ապահով ն հնարավորինս արդյունավետ

ներդրվեն

օգտագործելով

որնէ

պետական

տեղ,

պարտքի

իսկ

անբավարարության

գործիքները,

անհրաժեշտ

դեպքում, դրամական

միջոցները ներգրավվեն նվազագույն գնով:

3.2.4. Պետության ն համայնքների տնօրինության տակ գտնվող դրամական միջոցների մուտքագրման ն դրանց հաշվին ծախսերի՝ գանձապետական միասնական հաշվով կատարման կազմակերպումը Նախարարությունը տնօրինության

տակ

կազմակերպում գտնվող

է

պետության

դրամական

գանձապետական միասնական հաշվով:

ն

միջոցների

համայնքների շրջանառումը

Այսինքն՝ ոչ բյուջետային հատվածը

բյուջետային հատվածի (պետական մարմիններ, համայնքներ ն դրանց ենթակա հիմնարկներ) հետ դրամական փոխանցումների ն ստացումների համար շփվում է միայն գանձապետական միասնական հաշվի միջոցով: բյուջեներին

ամրագրված

մուտքերն

Կամ այլ կերպ ասած՝

ամբողջությամբ

հաշվեգրվում

են

ն

բյուջեներից կատարվող ելքերն ամբողջությամբ ելքագրվում են գանձապետական միասնական

հաշվից:

Այդ

գործառույթը

կազմակերպելու

համար

նախարարությունը ապահովում է պետական մարմինների ն համայնքների ու դրանց ենթակայության հիմնարկների ներքին հաշվապահության գործընթացը կամ նախարարության

բյուջեների կատարման հաշվապահությունն ապահովում է

բյուջետային հատվածի յուրաքանչյուր միավորի համար առանձին հաշիվների վարումը:

Բյուջեների կատարման հաշվապահության առանձին մանրամասներ

կներկայացվեն հաջորդ բաժիններում:

3.2.5. Բյուջեների կատարմանը վերաբերող ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու, ներկայացնելու ն ամփոփելու հետ կապված հարաբերությունների նորմատիվ կարգավորման ու բյուջետային հաշվապահության նորմերի սահմանման ապահովումը Նախարարությունն, ինչպես արդեն նշվել է, ապահովում է բյուջեների կատարման գործընթացի կազմակերպումը: Բնական է, որ դրա շրջանակներում անհրաժեշտություն է առաջանում նան կանոնակարգել բյուջեների կատարմանը վերաբերող

ֆինանսական

հարաբերությունները: ընթացակարգերը,

հաշվետվությունների

հետ

կապված

Նախարարության կողմից մշակվել ն ներդրվել են այն

որոնց

կիրառումն

ապահովում

է

համապատասխան

ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելու, ամփոփելու ն ըստ նշանակության

ներկայացնելու

գործառույթը:

հաշվետվությունների

ձները,

Հիշյալ դրանց

ընթացակարգերը լրացման

սահմանում

կարգերը,

են

ներկայացման

պարբերականությունը ն այլ մանրամասներ:

3.2.6. Բյուջեներից կատարվող վճարումների նկատմամբ նախնական հսկողության իրականացումը Նախարարության

ուշագրավ

գործառույթներից

մեկը

բյուջեներից

կատարվող վճարումների նկատմամբ նախնական հսկողության իրականացումն է: Նախնական հսկողությունն իրականացվում է բացառապես նախարարությունում վարվող

հաշիվներից

ստորաբաժանումների

միջոցների կողմից

ելքագրման

ներկայացված

համար

պատասխանատու

փաստաթղթերի

հիման

վրա:

Նախարարությունը մշակել ն ներդրել է այն ընթացակարգերը, որոնք կիրառվում են նախնական հսկողություն իրականացնելու համար: հսկողության

գործառույթը

վերածվել

է

Այդպիսով, նախնական

ներկայացված

փաստաթղթերի՝

սահմանված պահանջներին համապատասխանության գնահատման գործընթացի: Եվ որնէ վճարում հաշվետերերին լիազորվում է իրականացնել միայն այն դեպքում, երբ

միջոցների

ելքագրման

նպատակով

ներկայացված

փաստաթղթերն

ամբողջությամբ համապատասխանում են սահմանված պահանջներին: Ընդ որում, վճարման հիմք հանդիսացող փաստաթղթերում ներառված տեղեկությունների ճշտության պատասխանատուն փաստաթղթեր ներկայացնող մարմինն է:

3.2.7. Բյուջեների կատարման մասին ստացված ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկությունների արժանահավատության գնահատումը, ամփոփումը ն ներկայացումը Այս գործառույթն իրականացնելու համար նույնպես նախարարությունը մշակել ն ներդրել է որոշակի ընթացակարգեր:

Դրանք հնարավորություն են

ընձեռում

տվյալները

տարբեր

փոխադարձ

աղբյուրներից

ստուգում

անցկացնելու

հաշվետվություններում

Բնական

է,

արտացոլված

համադրելու

ճանապարհով

արտացոլված

արժանահավատությունը: հաշվետվություններում

ստացված

որ

ն

գնահատել

տեղեկությունների այս

տվյալների

դեպքում

նույնպես

ճշտության

համար

պատասխանատվություն է կրում հաշվետվություն ներկայացնող մարմինը:

3.2.8. Գանձապետական հաշիվների վարման կարգը Գանձապետարանի հաշվապահությունը

կողմից

վարելու

բյուջեների

նպատակով

կատարմանը

նախարարությունը

վերաբերող հաստատել

է

բյուջետային հատվածի յուրաքանչյուր միավորի (պետական մարմինների ն համայնքների ու դրանց ենթակա հիմնարկների) անվամբ գանձապետարանում հաշիվների

վարման

գանձապետական

ընթացակարգը:

հաշիվներ:

Այդ

Հիշյալ

հաշիվներն

անվանվում

ընթացակարգը

սահմանում

են է

գանձապետական հաշիվներին միջոցների հաշվեգրման ն այդ հաշիվներից միջոցների ելքագրման գործընթացի մանրամասները:

3.2.9. Արտաքին պետական պարտքի սպասարկումը Նախարարությունը Հանրապետության

պատասխանատվություն

արտաքին

պետական

է

պարտքի

կրում

Հայաստանի

սպասարկման

համար:

Արտաքին պետական պարտքը Հայաստանի Հանրապետության անունից ն Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի անունից Հայաստանի Հանրապետության

ոչ

ռեզիդենտների,

օտարերկրյա

պետությունների

ն

միջազգային կազմակերպությունների հանդեպ փոխառության կամ վարկային պայմանագրով ստանձնած ն որոշակի պահի դրությամբ չմարված պարտքն է: Նախարարությունն ունենում է որոշակի պատասխանատվություն այդ պարտքի ձնավորման փուլում, սակայն նրա հիմնական գործառույթը, այնուամենայնիվ, պարտքը ստանձնելուց հետո դրա պատշաճ սպասարկումն է:

Պարտքի

սպասարկումը նախատեսում է պարտքի հաշվառում ն պարտքի գծով վճարման ենթակա տոկոսագումարների ն հիմնական գումարի ժամանակին ու ամբողջ ծավալով վճարում:

3.2.10. Ներքին պետական պարտքի ընթացիկ կառավարումը Ներքին պետական պարտքի ընթացիկ կառավարման պատասխանատուն նույնպես նախարարությունն է:

Ներքին պետական պարտքը Հայաստանի

Հանրապետության անունից Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտների հանդեպ փոխառության կամ վարկային պայմանագրով ստանձնած ն որոշակի պահի դրությամբ չմարված պարտքն է: բնագավառում

ավելի

մեծ

Նախարարությունը ներքին պարտքի

լիազորություններ

ունի:

Մասնավորապես՝

պատասխանատու է ներքին պետական պարտքի գործիքակազմի ընտրության, դրանց կիրառման հարցում որոշումներ կայացնելու համար: Ներքին պետական պարտքը

հիմնականում

արդյունքում:

գոյանում

է

պետական

արժեթղթերի

թողարկման

Պետական արժեթղթերի շուկայի ձնավորումը երկու հիմնական

նպատակ է հետապնդում.

− կարճաժամկետ հատվածում՝ աջակցել դրամական միջոցների (հոսքերի) կառավարման խնդրին, − երկարաժամկետ

հատվածում՝

նպաստել

պետական

բյուջեի

պակասուրդի ֆինանսավորման խնդրի լուծմանը:

3.2.11. Օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրված ապրանքային վարկերի ու դրամաշնորհների դրամայնացման հաշվառումը ն դրա հետ կապված գործառույթների համակարգումն ու հսկումը Հայաստանի Հանրապետությունը կարող է ոչ դրամական կամ ապրանքային վարկեր

(փոխառություններ)

կամ

դրամաշնորհներ

ստանալ

օտարերկրյա

պետություններից ն միջազգային կազմակերպություններից: Այդպիսի դեպքերում խնդիրը ստացված միջոցները պետական կարիքների համար օգտագործելն է: Քանի

որ

պետությունն

իր

կարիքները

հոգալու

համար

որպես

գործիք

օգտագործում է պետական բյուջեն, իսկ բյուջեն ֆինանսական միջոցների հոսքերի

ծրագիր

է,

ուստի

անհրաժեշտություն

է

առաջանում

ստացված

ապրանքային միջոցները դրամայնացնել՝ իրացնել ն ստացված դրամական միջոցներն արտացոլել բյուջեում: նախարարության

Այս գործընթացի կազմակերպումը նույնպես

գործառույթներից

է:

Վերջինիս

սահմանվել են համապատասխան ընթացակարգեր:

իրականացման

համար

Թեն պետք է նկատել, որ

վերջին տարիներին Հայաստանի Հանրապետությունը հրաժարվել է արտաքին աղբյուրներից

այս

ձնով

միջոցների

ստացումից՝

դրանց

ցածր

արդյունավետության պատճառով:

3.2.12. Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ առաջացած՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած պարտավորությունների սպասարկումը Պետական քաղաքականության իրականացման նպատակով պետական բյուջեից կարող են տրամադրվել վարկեր ն փոխառություններ:

Այսօրինակ

գործառնությունների արդյունքում վարկառուի (փոխառուի) մոտ առաջանում են պարտավորություններ

պետության

նկատմամբ:

Նախարարության

պատասխանատվությունն է այդպիսի պարտավորությունների սպասարկումը՝ դրանց հաշվառումը, կատարման նկատմամբ հսկողության իրականացումը ն չկատարման դեպքում անհրաժեշտ միջոցառումների կիրառումը:

3.3. Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը Իր

խնդիրների

իրագործման

շրջանակներում

Հայաստանի

Հանրապետության կենտրոնական բանկը՝ − իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը, − հանդիսանում

է

կառավարության

ֆինանսական

գործակալն

ու

խորհրդատուն: Կենտրոնական բանկն օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով անվճար իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը: Պետական բյուջեի նախագիծը կազմելիս, կառավարությունը կամ նրա լիազորած պետական կառավարման մարմինը խորհրդակցում է Կենտրոնական բանկի հետ՝ պետական բյուջեի նախագծին առնչվող հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ նախատեսվող ներքին ն արտաքին պետական փոխառությունների, դրանց աղբյուրների, ծավալների, ժամկետների ն պայմանների, ինչպես նան փոխառու միջոցների

օգտագործման

Կենտրոնական

բանկը

կառավարությանը

ուղղությունների պետական

պաշտոնական

ն

նպատակների

բյուջեի

նախագծի

եզրակացություն

է

վերաբերյալ: վերաբերյալ

ներկայացնում:

Կենտրոնական բանկի պաշտոնական եզրակացությունը պետական բյուջեի նախագծին կից ներկայացվում է Ազգային ժողովի քննարկմանը՝ օրենքներով սահմանված կարգով: Կենտրոնական բանկը, բացի խորհրդատու լինելուց, նան կառավարության ֆինանսական գործակալն է. − կառավարության պարտատոմսերի

լիազորած ն

այլ

մարմնի

արժեթղթերի

կողմից բաշխման,

թողարկված գրանցման

ն

փոխանցման, ինչպես նան արժեթղթերի հիմնական գումարի, տոկոսների կամ սահմանված այլ վճարումների իրականացման գծով, հանդիսանում է կառավարության լիազորած մարմնի թողարկած պարտատոմսերի կենտրոնական պահառու, − պետական բյուջեի ն ներքին ու արտաքին պետական պարտքի սպասարկման

հետ

կապված

գործառնությունների,

ինչպես

նան

վճարային այլ գործառնությունների իրականացման գծով, − Կենտրոնական բանկի խնդիրներին չհակասող այլ գործառնությունների գծով:

Բացի

վերոնշյալից,

գործող

օրենսդրությունը

կարգավորում

է

նան

Կենտրոնական բանկի ն պետական այլ մարմինների միջն տեղեկատվության (այդ թվում նան բյուջեների կատարման մասին) փոխանակման հետ կապված հարաբերությունները: 3.4. Բյուջետային հատկացումների գլխավոր ն ստորադաս կարգադրիչները, դրանց ֆինանսական ն հաշվապահական ծառայությունների հիմնական առանձնահատկությունները Ինչպես արդեն նշվել է, պետական բյուջեի կատարման պատասխանատուն կառավարությունն

է:

Իսկ

կառավարությունը,

ինչպես

հայտնի

է,

իր

պատասխանատվությունն իրացնում է, կամ որ նույնն է՝ իր լիազորությունները կյանքի

է

կոչում

պետական

գերատեսչությունների միջոցով:

մարմինների՝

նախարարությունների,

Եվ որպեսզի կառավարությունը ապահովի

պետական բյուջեի կատարումը, անհրաժեշտություն է առաջանում պետական բյուջեի յուրաքանչյուր մասի համար սահմանել պատասխանատու: ասած՝

պետական

անհրաժեշտություն

բյուջեի է

կատարումը

առաջացել

սահմանելու

կազմակերպելու եկամուտների

ն

Այլ կերպ համար ծախսերի

կատարման պատասխանատուներ: Եկամուտների

հավաքման

գործընթացի

համար

հիմնականում

պատասխանատու են հարկային ն մաքսային մարմինները, թեն յուրաքանչյուր պետական մարմին իրեն վերապահված լիազորություններն իրականացնելիս կարող

է

նան

առնչվել

պետական

բյուջեին

ամրագրված

եկամուտների

ապահովման գործընթացին: Որպես օրինակ կարող են դիտարկվել տարաբնույթ պետական տուրքերը, որոնց գանձման ն պետական բյուջե հաշվեգրման արդյունքում պետական մարմինները միայն կատարում են իրենց ամրագրված որոշակի

գործառույթներ

(լիցենզավորվող

գործունեություն

իրականացնելու

համար լիցենզիաների տրամադրում, անձնագրերի տրամադրում ն այլն): Ինչ վերաբերում է ծախսերին, ապա ծախսերի յուրաքանչյուր միավորի (բջջի) իրականացման համար պետական որնէ մարմին պետք է պատասխանատու լինի, հակառակ դեպքում՝ տվյալ ծախսը չի կարող կատարվել: Այդ պատճառով, պետական

բյուջեի

հասկացություններ,

կատարման ինչպիսիք

են՝

համակարգում Բյուջետային

ներմուծվել

են

այնպիսի

հատկացումների

գլխավոր

կարգադրիչներ ն Բյուջետային հատկացումների ստորադաս կարգադրիչներ:

3.4.1. Բյուջետային հատկացումների գլխավոր կարգադրիչները Յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեով սահմանվում են տվյալ տարվա ընթացքում պետական բյուջեի միջոցների հաշվին կատարման ենթակա ծրագրերի համար ֆինանսավորման առավելագույն չափաքանակները կամ յուրաքանչյուր ծրագրի համար նախատեսված բյուջետային հատկացումները: Բյուջետային հատկացումների գլխավոր կարգադրիչ (այսուհետն՝ ԲԳԿ) են համարվում տվյալ տարվա բյուջեով՝ բյուջետային ծախսերի գերատեսչական դասակարգմամբ նախատեսված պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները: ԲԳԿ-ի

կողմից

բյուջեների

կատարման

հետ

կապված

պարտականությունների կատարման համար պատասխանատու է այդ մարմնի ղեկավարը:

Այսինքն՝ բյուջեների կատարումը կազմակերպելու նպատակով

անհրաժեշտ որոշումների կայացման գործընթացի պատասխանատուն ԲԳԿ-ի ղեկավարն է: ԲԳԿ-ի գլխավոր ֆինանսիստը պատասխանատու է բյուջեների կատարման հետ կապված լիազորությունների իրականացումը կազմակերպելու համար: Բյուջեներով

նախատեսված

նախահաշիվների,

ծրագրերի

վճարման

համար

անհրաժեշտ

ժամանակացույցերի,

ծախսերի

գնումների

կամ

տրանսֆերտների ու սուբսիդիաների տրամադրման պայմանագրերի ն դրանց հիման վրա վճարումների իրականացումը, իսկ հետո նան հաշվետվությունների հետ

կապված

ընթացակարգերի

ապահովումը

գլխավոր

ֆինանսիստի

պարտավորությունների ոչ ամբողջական ցանկն է: ԲԳԿ-ի ֆինանսական ն հաշվապահական գործունեությանը վերաբերող փաստաթղթերը ստորագրում են՝ -

ԲԳԿ-ի գլխավոր ֆինանսիստը կամ ղեկավարի հրամանով լիազորված անձը՝ առաջին կարգի ստորագրության իրավունքով,

-

ԲԳԿ-ի գլխավոր հաշվապահը կամ ղեկավարի հրամանով լիազորված անձը՝ երկրորդ կարգի ստորագրության իրավունքով:

ԲԳԿ-ի բոլոր հաշիվները վարվում են կենտրոնական գանձապետարանում: Ստորն

ներկայացվում

է

ԲԳԿ-ի

ֆինանսական

ն

հաշվապահական

ծառայությունների կառուցվածքը:

ԲԳԿ-Ի ՂԵԿԱՎԱՐ

ԳԼԽԱՎՈՐ ՖԻՆԱՆՍԻՍՏ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ԵՎ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

• հաշվապահական

հաշվառման վարում

ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ՆԵՐՔԻՆ ԱՈՒԴԻՏ

(ԳԼԽԱՎՈՐ

ԱՈՒԴԻՏՈՐ)

• ֆինանսատնտեսական

• գույքի պահպանում,

• հաշվապահական

• վճարման

գործի պլանավորում՝ բյուջետային հայտերի կազմում (ստացում) ն ներկայացում

• հաշվետվությունների

• ծախսային

փաստաթղթերի կազմում ն ներկայացում

քանակական ցուցանիշների (թվային) ստացում

շահագործում ն կառավարում

• գնման գործի համակարգում

հաշվառման գրանցումների մեջ անհամապատասխանության բացահայտում ն դրանց ճշգրտման ապահովում

• պետական մարմնի ն

նախահաշիվների կազմում ն հաստատման ներկայացում

համակարգի հիմնարկների ֆինանսատնտեսական գործի հաստատված ակտերի պահանջներին համապատասխանության գնահատում

• ֆինանսատնտեսական գործի վերլուծություն ն հաշվետվությունների (վերլուծական մասի) կազմում, թվային ն վերլուծական հաշվետվությունների ամփոփում ն ներկայացում

Գծապատկեր 3.1. ԲԳԿ-ի ֆինանսական ն հաշվապահական ծառայությունների կառուցվածքը 3.4.2. Բյուջետային հատկացումների ստորադաս կարգադրիչները Բյուջետային հատկացումների ստորադաս կարգադրիչները (այսուհետն՝ ԲՍԿ) բյուջեների կատարման պատասխանատուների աստիճանակարգի հաջորդ մակարդակում գտնվող մարմիններն են կամ բյուջեներով նախատեսված՝ ԲԳԿ-երի համակարգերում գտնվող պետական հիմնարկները: նան

որպես

հիմնարկներ,

որոնք

ունեն

ԲՍԿ-ները սահմանվում են

Հայաստանի

հաստատված

Հանրապետության

օրենսդրությանը

համապատասխան

բյուջետային

ծախսերի

նախահաշիվներ:

ԲՍԿ-ի ղեկավարը սահմանված կարգով նշանակում է ԲՍԿ-ի

գլխավոր հաշվապահ: Նշենք, որ ԲՍԿ-ում գլխավոր հաշվապահին վերապահված են ԲԳԿ-ի գլխավոր ֆինանսիստի գործառույթները (ստորն ավելի հանգամանորեն կանդրադառնանք գլխավոր ֆինանսիստի ինստիտուտին):

ԲՍԿ-ի ֆինանսական ն հաշվապահական գործունեությանը վերաբերող փաստաթղթերը ստորագրում են՝ − ԲՍԿ-ի ղեկավարը կամ ղեկավարի հրամանով լիազորված անձը՝ առաջին կարգի ստորագրության իրավունքով, − ԲՍԿ-ի գլխավոր հաշվապահը կամ ղեկավարի հրամանով լիազորված անձը՝ երկրորդ կարգի ստորագրության իրավունքով: ԲՍԿ-ի բոլոր հաշիվները նույնպես վարվում են տեղական գանձապետական բաժիններում:

3.4.3. Գլխավոր ֆինանսիստները ն վերջիններիս դերը բյուջեների կատարման գործում Գլխավոր ֆինանսիստը հանրային ֆինանսների բնագավառում որպես ինստիտուտ ներդրվել է «Գանձապետական համակարգի մասին» Հայաստանի Հանրապետության

օրենքի

ընդունմամբ:

Դա

թելադրված

էր

պետական

մարմիններում բյուջեների կատարման պատասխանատվությունը հստակեցնելու, հանրային

ֆինանսների

միասնականացնելու գործառույթների

ն

կառավարման

համակարգի

ահրաժեշտությամբ: նրա

առջն

սահմանված է օրենսդրությամբ:

դրված

Գլխավոր խնդիրների

տարրերը ֆինանսիստի

ամբողջական

ցանկը

Ընդհանուր գծերով ներկայացնենք դրանցից

հիմնականները: Գլխավոր ֆինանսիստը ղեկավարում է պետական մարմնի ֆինանսական ն հաշվապահական ծառայությունները: Գլխավոր ֆինանսիստն ապահովում է պետական մարմնի կողմից՝ − ֆինանսական

հոսքերի

կառավարման

ն

ներքին

հսկողության

համակարգի առկայությունը, − ներքին աուդիտի համակարգի առկայությունը, − գնումների

մասին

օրենսդրությանը

համապատասխան՝

գնումների

համակարգի առկայությունը: Գլխավոր

ֆինանսիստը

պատասխանատու

է

պետական

մարմնի

տրամադրության տակ գտնվող ֆինանսական միջոցների արդյունավետ ն հրապարակային օգտագործման համար ն ձեռնարկում է օրենսդրությամբ սահմանված միջոցներ՝

− պետական մարմնի կողմից օրենսդրությամբ սահմանված ֆինանսական միջոցների հավաքումն ապահովելու համար, − միջոցների վատնումը, չնախատեսված ծախսերի կատարումը կանխելու համար, − պետական մարմնի ֆինանսական պարտավորությունների ն հիմնական միջոցների

հաշվառումը,

պահպանությունը

ն

շահագործումը

ապահովելու համար, − համակարգի

պետական

հիմնարկներին

բյուջեով

նախատեսված

միջոցների բաշխումն ապահովելու համար:

Գլուխ 4. Գանձապետարանը Նախ փորձենք պարզաբանել գանձապետարանի հայեցակարգային մի քանի հիմնական դրույթներ:

Գանձապետարանը օժանդակում է վարչական

իշխանություններին՝

կատարումն

հարցում:

բյուջեի

Գանձապետարանը

արդյունավետ

ապահովում

է

կազմակերպելու

պետական

միջոցներով

իրականացվող բոլոր ֆինանսական գործառնությունների հրապարակայնությունը, ինչպես նան հնարավորություն է ընձեռում լայն հասարակական զանգվածների քննարկմանը ներկայացնելու պետական ֆինանսական գործառնությունների վերաբերյալ մանրամասն տեղեկատվություն: 4.1. Գանձապետարանի հիմնական գործառույթները Գոյություն ունեն ֆինանսական կառավարման մի շարք գործառնություններ, որոնք դիտարկվում են որպես գանձապետական գործառույթներ: Դրանցից են. − Պետական ն համայնքների բյուջեների կատարման կազմակերպում: − Պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեներ բոլոր

մուտքերի

գործառնությունների

ն

այդ

բյուջեներից

կանոնակարգում

ն

բոլոր

այդ

վճարումների

գործառնությունների

ամբողջական հաշվառման իրականացում: − Պետությանը ն համայնքներին պատկանող բոլոր դրամական միջոցների համախմբում: − Բյուջեների

հաշվապահության

ռացիոնալացում՝

հաշվառման

ն

հաշվետվական համակարգն ամբողջությամբ բանկային համակարգից գանձապետարան տեղափոխելու միջոցով: − Առնտրային բանկերում պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ն

դրանց ենթակա հիմնարկների հաշիվների վարման

գործառույթի տեղափոխում գանձապետարան: − Պետական

ն

համայնքների

համապատասխան

բյուջեներին

հաշիվներին

ամրագրված

հաշվեգրման

միջոցների

ապահովում՝

դրանց

վճարման պահից նվազագույն ուշացումով: − Դրամական միջոցների ելքերի «դանդաղեցումը»՝ վճարման սովորական գործընթացում,

միջոցների

հատկացումից

մինչն

ապրանքների

ու

ծառայությունների ձեռքբերման ն վերջնական վճարում կատարելու միջն

ընկած ժամանակահատվածը օրենքով թույլատրված առավելագույն չափին հասցնելու միջոցով: − Կանխիկ հոսքերի կառավարում այնպես, որ նվազագույնի հասցվի դրամական միջոցների ներգրավման արժեքը ն առավելագույնի հասցվի դրանց օգտագործման արդյունավետությունը: − Գանձապետական հաշիվների, ամսական ն տարեկան ֆինանսական հաշիվների, բյուջետային հատկացումների հաշիվների ն պետության ակտիվների ու պասիվների հաշիվների պատրաստման նպատակով հաշվային պլանի ներդրում: − Պետական պարտքի ն կառավարության ակտիվների կառավարման գործառույթների կենտրոնացում: − Իրական ժամանակում երկրի ֆինանսական վիճակի հսկողություն՝ ամբողջությամբ

համակարգչայնացված

գանձապետական

գործառույթների միջոցով: − Ֆինանսական

գործառնությունների

գրանցման

ն

հաշվետվության

իրականացում՝ դրանց տեղի ունենալու պահից նվազագույն ուշացմամբ: Այդ իսկ պատճառով, գանձապետարանը կարելի է սահմանել նան որպես կանոնների, ընթացակարգերի համախմբություն, որը նպատակ է հետապնդում ապահովել բյուջետային հաշվապահությունը ն կառավարության դրամական միջոցների

օգտագործումը

դարձնել

ավելի

արդյունավետ՝

կառավարության կողմից փոխառված միջոցների արժեքը:

նվազեցնելով

Այլ կերպ ասած՝

կառավարության համար դա ֆինանսական կառավարման տարր է, ն գոյություն ունեն դրա ներդրման մի շարք պատճառներ:

Դրանցից հիմնականն այն է, որ

կառավարության բյուջետավորումը ն հաշվապահությունը, ինչպես նան առկա սուղ, իսկ երբեմն շատ թանկ միջոցների օգտագործումը այնքան էլ արդյունավետ չէ:

Գանձապետական համակարգի առավելությունները պարզաբանելու համար

ստորն բերվում է համակարգի առկայության ն բացակայության պայմաններում ֆինանսական համակարգի որոշ բնութագրերի համեմատական վերլուծությունը: − Պետական բյուջեն կառավարության տարեկան ֆինանսական ծրագիրն է: Գանձապետարանի բացակայության պայմաններում կառավարության պետական պաշտոնյաները ն քաղաքական որոշումներ ընդունողները միայն

հաշվետու

ժամանակահատվածի

վերջում

են

կարողանում

տեղեկատվություն ստանալ պետական բյուջեի կատարման վերաբերյալ, իսկ գանձապետական համակարգի առկայության պայմաններում նրանք կարող

են

իրական

ժամանակում

տեղեկատվություն

ստանալ

ն

իրականացնել դրամական միջոցների ամենօրյա կառավարում: − Գանձապետարանը նվազեցնում է կանխիկ հոսքերի կառավարման նպատակով ֆինանսական միջոցների ներգրավման կարիքը, քանի որ գանձապետարանի կողմից հսկվում են պետական բյուջե դրամական միջոցների ներհոսքն ու արտահոսքը, ն ժամանակի ցանկացած պահին ոչ միայն հայտնի է լինում առկա դրամական միջոցների քանակը, այլ դրանք ամբողջությամբ գտնվում են գանձապետարանի տնօրինության տակ:

Այսպիսի

համակարգի

առկայությունը

ֆինանսական

ծրագրողներին հնարավորություն է տալիս ժամանակի ցանկացած պահի անմիջապես «չսառեցնել» առկա դրամական միջոցները: Դրամական միջոցների արտահոսքը պետական բյուջեից օրենքով թույլատրվածի շրջանակում

դանդաղեցնելու

շնորհիվ,

կառավարությունը

հնարավորություն է ունենում այդ միջոցներն օգտագործել երկար ժամանակով՝ պակասուրդի ֆինանսավորումը հետաձգելու նպատակով կամ կարճաժամկետ ներդրումների համար: − Պետական

բյուջեի

կառավարության

ընդհանուր

ֆինանսական

եկամուտները

ն

ծախսերը

գործառնությունների

տարեկան

ցուցանիշներ են ն չեն արտացոլում բյուջետային տարվա ընթացքում տեղ գտնող մուտքերի ն ծախսերի սեզոնայնությունը, չնայած վերջինս կառավարության դրամական միջոցների ն պարտքի կառավարման գործառնությունների համար էական գործոն է: Սակայն պահանջվում են ոչ միայն տարեկան, այլ նան ամսական, շաբաթական ն օրական մուտքերի կանխատեսումներ, միջոցների բաշխում ն կառավարության ֆինանսական ներառյալ

համակարգի

բոլոր

միջոցները,

դրամական որոնք

ժամանակավորապես օգտագործել:

միջոցների

հաշվեկշռում,

կառավարությունը

կարող

է

Գանձապետական համակարգում

դրամական հոսքերի կանխատեսումները հնարավորություն են ընձեռում ապահովելու անհրաժեշտ հսկողություն: − Գանձապետարանը բոլոր հաշիվների վարման պատասխանատվությունը վերցնում

է

կառավարման

բանկերից՝

այդպիսով

համար

անհրաժեշտ

հնարավորություն ամբողջ

ստանալով

տեղեկատվությունը

ժամանակի ցանկացած պահին տրամադրել լիազորված մարմիններին: Այլ կերպ ասած՝ գանձապետական համակարգը իրական ժամանակում դրամական միջոցների համախմբման հնարավորություն է տալիս: Դրամական

միջոցների

համախմբումը

նշանակում

է,

որ

կառավարությանը պատկանող բոլոր դրամական միջոցները ցանկացած պահին գտնվում են կառավարության տրամադրության տակ, բայց ակնհայտ

է,

որ

գանձապետական

համակարգի

բացակայության

պայմաններում, շատ դեպքերում, կառավարության միջոցները գտնվելով կառավարության կողմից ֆինանսավորվող հիմնարկների բյուջետային, արտաբյուջետային կամ այլ հաշիվներում, չեն կարող օգտագործվել կառավարության կողմից, նույնիսկ երբ կառավարությունը պակասուրդի ֆինանսավորման համար փնտրում է միջոցներ ն դրանց դիմաց վճարում բարձր տոկոսներ: − Պարտքի

կառավարման

կենտրոնացնելու

դեպքում,

գործառույթը այն

կարող

է

գանձապետարանում իրականացվել

ավելի

արդյունավետ, այսինքն՝ կարող է ընտրվել ճիշտ աղբյուրը՝ ներքին կամ արտաքին, ֆինանսավորման ճիշտ գործիքը: Թերնս,

առանձին

ուշադրության

է

արժանի

գանձապետարանի

վճարահաշվարկային համակարգը, որը հնարավորություն է ընձեռում ապահովելու բյուջեների կատարման հաշվառումը, բյուջեներից վճարումների նկատմամբ նախնական հսկողությունը կամ, այլ կերպ ասած՝ կազմակերպել բյուջեների կատարման գործընթացը:

Հարկատուներ

Կենտրոնական բանկ

Մատակարարներ

Առնտրային բանկ

ԳՄՀ

Գանձապետարան

ԲՍԿ11

ԲՍԿ21

ԲԳԿ1

ԲՍԿո1

ԲԳԿ2 ԲՍԿ12

ԲԳԿո ԲՍԿ22

ԲՍԿ1m

ԲՍԿո2

ԲՍԿ2k

ԲՍԿոl

Գործառնություններ գանձապետական հաշիվներով (ներգանձապետական փոխանցումներ) Գանձապետական հաշիվներից վճարումներ մատակարարներին (բանկային փոխանցումներ) Վճարումներ բյուջեների գանձապետական հաշիվներին (բանկային փոխանցումներ) ԳՄՀ-ով գործառնություններ

Գծապատկեր 4.1. Գանձապետարանի վճարահաշվարկային համակարգը մեկ մակարդակի պայմաններում

Մատակարարներ

Հարկատուներ Կենտրոնական բանկ

Առնտրային բանկ

ԳՄՀ

Գ ա ն ձ ա պ ե տ ա ր ա ն

Կենտրոնական գանձապետարան

ԲՍԿ11 ԲԳԿ1

ԲՍԿ21 ԲԳԿ2

ԲՍԿո1 ԲԳԿո

ԲՍԿ12

ԲՍԿ22

ԲՍԿ2k

ԲՍԿ1m

ԲՍԿո2

ԲՍԿոl

Տեղական գանձապետական բաժիններ (43) Գործառնություններ գանձապետական հաշիվներով (ներգանձապետական փոխանցումներ) Գանձապետական հաշիվներից վճարումներ մատակարարներին (բանկային փոխանցումներ) Վճարումներ բյուջեների գանձապետական հաշիվներին (բանկային փոխանցումներ) ԳՄՀ-ով գործառնություններ

Գծապատկեր 4.2. Գանձապետարանի վճարահաշվարկային համակարգը երկու մակարդակի պայմաններում

4.2. Գանձապետարանը Հայաստանի Հանրապետությունում Այժմ, երբ արդեն դիտարկեցինք գանձապետարանի հայեցակարգը ն որոշակի համեմատական վերլուծություններ կատարեցինք, ներկայացնենք մեր երկրում գործող գանձապետարանի կառուցվածքը: Հայաստանի Հանրապետության գանձապետական համակարգը ստեղծվել է Հայաստանի

Հանրապետության

որոշումներով:

վարչապետի

թվականի

մի

քանի

Այն ձնավորվել է որպես Կենտրոնական գանձապետարանի ն

հանրապետության տարածաշրջաններում գործող տեղական գանձապետական բաժանմունքների (սկզբնական փուլում՝ 46, իսկ այժմ՝ 43) ամբողջություն: Կենտրոնական գանձապետարանը ստեղծվել է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների

նախարարության

գործառույթներ

կառուցվածքում

իրականացնող

գործող

ստորաբաժանումների,

ն

համանման

իսկ

տեղական

գանձապետական բաժանմունքները (ներկայումս՝ տեղական գանձապետական բաժիններ)՝

նախկին

շրջանային

(քաղաքային)

գործադիր

կոմիտեների

ֆինանսական բաժինների հենքի վրա: Ի տարբերություն գործադիր կոմիտեների նախկին ֆինանսական բաժինների, որոնք ունեին երկակի ենթակայություն (ՀՀ ֆինանսների

նախարարություն

ն

գործադիր

կոմիտե),

տեղական

գանձապետական բաժինները (այսուհետն՝ ՏԳԲ) հանդիսանում են Հայաստանի Հանրապետության

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

նախարարության

ստորաբաժանումներ ն ենթակա են ու հաշվետու միայն նախարարությանը: Այսպիսով,

գանձապետարանը

բաղկացած

է

Կենտրոնական

գանձապետարանից, տեղական գանձապետական բաժիններից կամ Հայաստանի Հանրապետության կառուցվածքային

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

ստորաբաժանումների

ամբողջությունն

նախարարության է

ն

ֆունկցիոնալ

առումով ղեկավարվում է նախարարի տեղակալ- գլխավոր գանձապետի կողմից:

Գանձապետարանի աշխատանքները կազմակերպում ն ղեկավարում է Գլխավոր գանձապետը, որն ի պաշտոնե ՀՀ ՖէՆ նախարարի տեղակալն է

Գանձապետարան

Կենտրոնական գանձապետարան

ՏԳԲ

ՏԳԲ

ՏԳԲ

ՏԳԲ-ների թվաքանակը, կառուցվածքն ու տեղաբաշխումը սահմանում է ՀՀ ՖէՆ-ը

43 ՏԳԲ

Գծապատկեր 4.3. ՀՀ գանձապետական համակարգի կառուցվածքը Հաջորդ՝

Գծապատկեր

4.4–ում

ներկայացվում

է

Կենտրոնական

գանձապետարանի կառուցվածքը:

՝

Նախարարի տեղակալ-գլխավոր գանձապետ

Ծախսերի ֆինանսավորման վարչություն

Բյուջեների կատարման հաշվետվությունների ն վերլուծության վարչություն

Պետական պարտքի կառավարման վարչություն

Սոցիալական ոլորտի ֆինանսավորման բաժին

Հաշվետվությունների բաժին

Կանխիկ հոսքերի կառավարման բաժին

Տնտեսության ճյուղերի ֆինանսավորման բաժին

Վերլուծության բաժին

Ներքին պետ. պարտքի կառավարման բաժին

Գործառնական վարչություն

Արտաքին պետ.պարտքի կառավարման բաժին Գանձապետական պահառուի բաժին

Բյուջեների ծախսերի հաշվառման բաժին Բյուջեների եկամուտների հաշվառման բաժին

ՀՀ պետական բյուջեի նկատմամբ պարտավորությունների կառավարման վարչություն Դրամաշնորհների, ծրագրային վարկերի դրամայնացման ն փոխանցելի մուրհակների բաժին Բյուջետային երաշխիքների, բյուջետային վարկերի, ենթավարկերի, հատուկ մուրհակների բաժին

Գանձապետական համակարգի ներքին աուդիտի վարչություն

Գծապատկեր 4.4. ՀՀ կենտրոնական գանձապետարանի կառուցվածքը

Գանձապետարանի ստեղծումը, ի թիվս այլ գործառույթների, նպատակ է ունեցել նան ապահովելու բյուջեների կատարման կազմակերպումը Հայաստանի Հանրապետության

կենտրոնական

բանկում

գործող

միասնական

գանձապետական հաշվի միջոցով: Այս անհրաժեշտությունը պայմանավորված էր այն

հանգամանքով,

բյուջետային

որ

հանրապետությունում

հիմնարկների

ֆինանսական

գործող

ավելի

քան

գործառնությունները

բանկային

համակարգի միջոցով իրականացնելու հետնանքով ժամանակի ցանկացած պահին

բանկային

համակարգի

կողմից

օգտագործվում

էին

բյուջեներին

պատկանող զգալի ֆինանսական (դրամական) միջոցներ: Եվ սա այն դեպքում, երբ հենց այդ ժամանակ կառավարությունը բավականին թանկ միջոցներ էր ներգրավում բյուջեների կատարման ընթացքում առաջացած կանխիկ դրամական միջոցների

անբավարարությունը

մեղմելու

նպատակով:

Իսկ

բանկային

համակարգում բյուջետային միջոցների ժամանակավոր «սառեցման» երնույթը բացատրվում

է

բյուջետային

ծախսերի

իրականացման

առանձնահատկություններով: Մասնավորապես, միջոցների հատկացումից մինչն դրանց փաստացի օգտագործումը անհրաժեշտ է որոշակի ժամանակ, որը որնէ այլ համակարգի դեպքում անխուսափելի է: Այս խնդրին միանշանակ լուծում է տալիս միայն

բյուջեներին

պատկանող

դրամական

միջոցների

շրջանառումը

գանձապետական միասնական հաշվով: Այս դեպքում, ֆինանսական միջոցների հատկացումից մինչն փաստացի վճարման պահը միջոցները պահվում են գանձապետական միասնական հաշվում: Գանձապետական

միասնական

հաշվով

միջոցների

շրջանառման

կազմակերպումը Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվել է մի քանի փուլերով:

Չանդրադառնալով առանձին փուլերի մանրամասներին՝ կարելի է

ասել, որ 2000 թվականի հունիսից ապահովվեց Հայաստանի Հանրապետության բյուջեներին պատկանող բոլոր միջոցների շրջանառումը գանձապետական միասնական հաշվի միջոցով (մուտքերի հաշվեգրումը ն ծախսերի ելքագրումը)՝ բացառությամբ

միջազգային

Հանրապետությանը

համաձայնագրերով

տրամադրված

վարկերով

ն

Հայաստանի դրամաշնորհներով

իրականացվող նպատակային ծրագրերի միջոցների:

4.2.1. Գանձապետարանի խնդիրները Գործող

օրենսդրությամբ

սահմանված

են

այն

խնդիրները,

որոնց

պատասխանատուն գանձապետարանն է: Դրանք են՝

− Հայաստանի Հանրապետության ն համայնքների դրամական միջոցների կառավարման ն ծախսերի ֆինանսավորման գործի կազմակերպումը, − բյուջեների կատարման կազմակերպումը, − բյուջեների կատարման հետ կապված հարաբերությունների նորմատիվ կարգավորման մեթոդական ապահովման կազմակերպումը, − Հայաստանի Հանրապետության ն համայնքների տնօրինության տակ գտնվող դրամական միջոցների մուտքագրման ն դրանց հաշվին ծախսերի՝ լիազոր մարմնի գանձապետական միասնական հաշվով կատարման կազմակերպումը, − պետական

հիմնարկների

ֆինանսական

գործունեության

մասին

հաշվետվություններ կազմելու, ներկայացնելու ն ամփոփելու հետ կապված հարաբերությունների նորմատիվ կարգավորման ն բյուջետային հաշվապահության նորմերի սահմանման ապահովումը, − բյուջեների կատարման ընթացքում պետական հիմնարկների կողմից կատարվող

վճարումների

նկատմամբ

նախնական

հսկողության

իրականացումը, − Հայաստանի Հանրապետության ն համայնքների ֆինանսական հոսքերի սպասարկման կազմակերպումը, − պետական հիմնարկների արտաբյուջետային ֆոնդերով (հաշիվներով) գործառնությունների հաշվառումը, − պետական բյուջեի ն համայնքների բյուջեների, արտաբյուջետային միջոցներով գործառնությունների կատարման մասին ֆինանսական հաշվետվությունների

ստացումը,

դրանցում

արտացոլված

տեղեկությունների արժանահավատության գնահատումը, ամփոփումը ն ներկայացումը, − ՀՀ արտաքին պետական պարտքի սպասարկումը, − ՀՀ ներքին պետական պարտքի ընթացիկ կառավարումը, − օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրված ապրանքային վարկերի ն դրամաշնորհների դրամայնացման հաշվառումը ն դրա հետ կապված գործառույթների համակարգումն ու հսկումը,

− Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ առաջացած՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած պարտավորությունների սպասարկումը:

4.2.2. Գանձապետական հաշիվները Գանձապետարանում

իրականացվում

է

բյուջեների

կատարման

հաշվապահությունը ն, բնական է, որ այդ պարագայում ներդրվել է հաշիվների որոշակի համակարգ:

Վերջինս հնարավորություն է ընձեռում սահմանելու

բյուջեների կատարումը հաշվառելու համար անհրաժեշտ հաշիվները, դրանց վարման միասնական կանոնները ն արդյունքում ապահովել գանձապետարանում վարվող

հաշիվներով

հաշվապահությունը: կրկնակի

կատարված

գործառնությունների

լիարժեք

Գանձապետարանում կիրառվում է հաշվապահության

գրանցումների

սկզբունքը,

որը

մինչ

օրս

փորձարկված

ամենաարդյունավետ մոտեցումն է: Ստորն

ներկայացվող

գանձապետարանը

հաշիվների

Գծապատկեր ինչ

4.5-ը

հիմնական

ցույց

խմբեր

է ունի

տալիս,

թե

Հայաստանի

Հանրապետության կենտրոնական բանկում:

ՀՀ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿ

ԳԱՆՁԱՊԵՏԱԿԱՆ

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԳԱՆՁԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԳԱՆՁԱՊԵՏԱՐԱՆԻ

ԱՆՎԱՄԲ ԲԱՑՎԱԾ

ԱՅԼ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

Գծապատկեր 4.5. Գանձապետական հաշիվները 4.2.2.1. Գանձապետական միասնական հաշիվը

Հայաստանի

Հանրապետության

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

նախարարության Գանձապետական միասնական հաշիվը գանձապետարանի անվամբ Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկում բացված ն Հայաստանի Հանրապետության դրամով արտահայտված հաշիվ է: Բյուջեների իրականացվում դրամարկղի

կատարումը է

Հայաստանի

գանձապետական

սկզբունքի

հիման

Հանրապետությունում

համակարգի

վրա:

Այլ

կերպ

միջոցով՝

միասնական

ասած՝

Հայաստանի

Հանրապետությանը ն համայնքներին ամրագրված բոլոր միջոցները հաշվեգրվում են (մուտքագրվում են) ԳՄՀ, իսկ ծախսերը (ելքերը) կատարվում են ԳՄՀ-ից: Բյուջեների

կատարումը

ԳՄՀ-ի

միջոցով

(միասնական

դրամարկղի

սկզբունքով) կազմակերպելու նպատակով գանձապետական համակարգում, ինչպես արդեն նշվել է, ներմուծվել է ներքին հաշվապահության համակարգ, որի շրջանակներում ներդրվել են ԳՄՀ-ի ենթահաշիվներ: Բացի այդ, օրենսդրությամբ սահմանվել է նան, որ պետական հիմնարկները չեն կարող բանկային հաշիվներ ունենալ

առնտրային

գանձապետական

բանկերում:

հաշիվներ՝

Նրանք

կարող

են

գանձապետարանում:

ունենալ

միայն

Գանձապետարանի

հաշվապահության շրջանակներում պետական ն համայնքային հիմնարկների բյուջետային

միջոցների

գանձապետարանում՝ գանձապետական

մուտքերը

յուրաքանչյուր

հաշիվներում:

ն

ելքերն

այդպիսի

արտացոլվում

սուբյեկտի

Գանձապետական

են

համար

բացված

միասնական

հաշիվը

ներառում է երկու տեսակի ենթահաշիվներ՝ − Հայաստանի

Հանրապետության

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

նախարարության կողմից տնօրինվող ն վարվող ենթահաշիվներ, − ենթահաշիվներ,

որ

վարվում

են

Հայաստանի

Հանրապետության

ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից, բայց միջոցները տնօրինում են հաշվետեր հանդիսացող պետական հիմնարկները: ԳՄՀ-ի

ենթահաշիվներն

օգտագործվում

են

հետնյալ

միջոցների

արտացոլման համար. − Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի միջոցներ, − համայնքների միջոցներ, − արտաբյուջետային միջոցներ,

− Հայաստանի

Հանրապետության

սոցիալական

ապահովագրության

պետական հիմնադրամի միջոցներ, − արտաքին վարկերի ն դրամաշնորհների միջոցներ, − պետական մարմինների դեպոզիտային հաշիվներ: 4.2.2.2. Գանձապետական արտարժութային հաշիվները Հայաստանի Հանրապետության գործող օրենսդրությամբ՝ Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկում կարող են բացվել արտարժույթով արտահայտված գանձապետական հաշիվներ: Գանձապետական արտարժութային հաշիվների բացման հիմքերն են՝ Հայաստանի Հանրապետության օրենքները, միջազգային պայմանագրերը ն կառավարության որոշումները: 4.2.2.3. Գանձապետարանի անվամբ բացված այլ հաշիվները ԳՄՀ-ից ն արտարժութային ԳՄՀ-ից բացի, գործող օրենսդրությամբ, գանձապետարանը կարող է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկում ունենալ նան այլ հաշիվներ: Այդպիսի հաշիվները անվանվում են նան հատուկ հաշիվներ, քանի որ դրանք բացվում են հատուկ դեպքերում, օրինակ՝ միջազգային որնէ համաձայնագրի շրջանակում:

4.2.3. Գանձապետարանի հաշվապահությունը Թեն գանձապետարանի՝ Հայաստանի Հանրապետությունում ներդրվող մոդելը ենթադրում էր ավտոմատացված (համակարգչայնացված) համակարգի առկայություն, այնուամենայնիվ, ներդրման նախնական փուլում համակարգը փորձարկվել

է

նան

առանց

համակարգիչների

աշխատանքի վրա հիմնված միջավայրում:

մասնակցության՝

ձեռքի

Հաշվապահությունը վարվում է

կրկնակի գրանցումների եղանակով՝ յուրաքանչյուր հաշվով որնէ ձնակերպման համապատասխանում է դրա հանդիպակաց ձնակերպումը թղթակցող հաշվով: Այդպիսի մոտեցման կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում օգտվել կրկնակի գրանցումների համակարգի առավելություններից: Այսպես, գանձապետարանի հաշվապահության համակարգը երկմակարդակ է՝ կենտրոնական գանձապետարանի ն տեղական գանձապետական բաժինների համար: կատարման

Արտաքին

աշխարհի

հաշվապահությունը

հետ երկու

գանձապետարանը շփման

եզր

կամ

ունի.

բյուջեների

կենտրոնական

գանձապետարանի մասով՝ Կենտրոնական բանկում վարվող հաշիվների միջոցով

ն տեղական գանձապետական բաժինների մասով՝ առնտրային բանկերից կանխիկ դրամական միջոցների ստացման համար նախատեսված ընթացակարգերի միջոցով: Այժմ դիտարկենք գանձապետարանի՝ մեր երկրում ներդրված մոդելը: Ըստ այդ մոդելի, գանձապետարանում ներդրված է ռեսուրսների հայեցակարգը, որը գանձապետարանի հիմնական, նախորդ համակարգից տարբեր ու նշանակալի առավելություն տվող սկզբունքն է:

Գանձապետարանը հնարավորություն է

ընձեռում բյուջեի կատարումը կազմակերպելիս տարբերակել երկու տեսակի հոսքեր՝

կանխիկ

(կամ

դրամական

միջոցներ,

ֆինանսական միջոցներ (ռեսուրսներ):

փող)

ն

անկանխիկ

կամ

Ռեսուրսները (կամ միջոցները) ն

դրամական միջոցները գանձապետական համակարգում շարժվում են միմյանցից անկախ:

Անհրաժեշտության

տեղաշարժվել

դեպքում

գանձապետարանի

հաշիվներից մեկից՝ մյուսին:

միջոցները

ներսում՝

կարող

են

ազատորեն

գանձապետարանում

վարվող

Միննույն ժամանակ, դրամական միջոցները

կուտակվում են ն դրանց շրջանառումը իրականացվում է կենտրոնացված կարգով՝ գանձապետական միասնական հաշվի միջոցով: Ռեսուրսների փոխանցում տեղի է ունենում, երբ միջոցները մի գանձապետական հաշվից փոխանցվում են այլ գանձապետական հաշիվ:

Ռեսուրսների բոլոր տեսակների փոխանցումների

առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք չեն պահանջում բանկային համակարգի մասնակցություն կամ դրամական միջոցների (փողի) շարժ ն, այդպիսով, իրենցից ներկայացնում են անկանխիկ գործառնություններ: ռեսուրսների

փոխանցում

Կենտրոնական

Դրանք ենթադրում են

գանձապետարանի

(տեղական

գանձապետական բաժնի) ներսում կամ Կենտրոնական գանձապետարանից տեղական գանձապետական բաժին (կամ ընդհակառակը): Ներկայումս

գանձապետարանի

հաշվապահությունը

գործում

է

ըստ

օգտագործողների պահանջների հիման վրա մշակված ծրագրային ապահովման, որն օգտագործվում է նան բյուջեների մուտքերի ն ելքերի մշակման համար: Ստորն

ներկայացվում

են

այն

հաշիվները,

որոնք

օգտագործվում

են

գանձապետարանի հաշվապահությունում:

Բաժին1

Բաժնի անվանումը

Հաշվի համարը

Պետական ն համայնքների բյուջեների եկամուտներ (մուտքեր)

Համայնքի բյուջեի եկամուտներ

Պ

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ՀՊԾ կողմից գանձվող ՊԲ եկամուտներ ՄՊԿ կողմից գանձվող ՊԲ եկամուտներ ՖէՆ ն այլ ՊՄ-երի կողմից գանձվող ՊԲ եկամուտներ ՍԱՊՀ եկամուտներ

Պ

Պետական ն համայնքների բյուջեների ծախսեր (ելքեր)

բաժին

5-ը,

Պ Պ Պ

ՀԲ ռեսուրսներ ԲՍԿ-երի հաշիվներ Արտաբյուջետային հաշիվներ ԱԳԿՊԿ-ի պահպանման ծախսեր Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ ԲԳԿ-երի հաշիվներ ՊԲ-ի լրացուցիչ բյուջե3 ՊՄ-ի կողմից առանց սահմանափակման կատարվող ծախսեր

Պ Պ Պ

է

Պ

Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ

Բացակայում

Պ

Հաշվի տեսակը2

Հաշվի անվանումը

որը

նախատեսվում

էր

Պ Ա/Պ Պ Պ Պ

օգտագործել

փոխադարձ

հաշվանցումները ձնակերպելու համար, սակայն հաշվի առնելով, որ կառավարությունը 1997 թվականից դադարեցրել է հաշվանցումների կատարումը, այս բաժինը չի ներառվել:

Հաշվի տեսակը սյան մեջ «Ա»-ով նշանակված են ակտիվային հաշիվները, «Պ»-ով՝

պասիվային հաշիվները ն «Ա/Պ»-ով՝ ակտիվա-պասիվային հաշիվները:

Լրացուցիչ բյուջեն պետական բյուջեի մասին օրենքի ընդունումից հետո լրացուցիչ

ընդունված

ծախսային

ծրագիրն

է,

որը

երկու

առանձնահատկություն

ունի.

1.

դրա

ֆինանսավորման համար միջոցներն առկա են, 2. բյուջետային տարին ավարտվելուց հետո այդ միջոցները չեն փոխանցվում որպես տարեսկզբի ազատ մնացորդ, այլ օգտագործվում են հաջորդ բյուջետային տարվա ընթացքում:

Բաժին1

Բաժնի անվանումը

Հաշվի համարը

Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի միջոցներ

Գործառնություններ բանկերի հետ

ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ ՍԱՊՀ հաշիվներ ՏԳԲներում Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվ Տարանցիկ հաշիվներ

Պ

Միջանկյալ հաշիվներ

Հատուկ հաշիվներ

Այլ հաշիվներ

Պ Պ

Գանձապետարանում միջոցների փոխանցում

Պ

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

(ուղղված ՊԲ եկամուտների հաշիվներին) ԾԻԳ-երով կատարվող ՊԲ ծախսերի գծով համաֆինանսավորման հաշիվներ Հատուկ հաշիվներ

Հաշվի տեսակը2

Հաշվի անվանումը

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ (ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ) ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Գանձապետարանում փոխանցումների տարանցիկ հաշիվներ Անճշտություններ պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դրամայնացման հաշիվներ Դեպոզիտային հաշիվներ ՀԲ-ի տարեվերջի ազատ մնացորդ

Պ Պ Ա/Պ Ա Ա/Պ Ա/Պ Ա/Պ Ա/Պ Ա/Պ Պ Պ

Պ Պ Պ

Աղյուսակ 4.1. Գանձապետարանում վարվող հաշիվների համակարգը (հաշվային պլանը) Ներկայացված աղյուսակում հաշիվն իրենից ներկայացնում է հաշիվների խումբ, որում ընդգրկվում են այդպիսի հայտանիշներ ունեցող հաշիվները: Գանձապետարանում

կիրառվող

Հանրապետության

բանկային

հաշիվները համակարգում

կազմվում

են

Հայաստանի

օգտագործվող

հաշիվների

տրամաբանությամբ: Դրանք կազմվում են 12 թվային նիշերից, որտեղ առաջին 3-ը (900) ցույց են տալիս, որ հաշիվը գտնվում է գանձապետարանում, հաջորդ 2 նիշը բացահայտում են գանձապետարանի ստորաբաժանումը, որտեղ վարվում է հաշիվը (օրինակ, 00՝ կենտրոնական գանձապետարան կամ 05՝ թիվ 2 ՏԳԲ ն այլն), հաջորդ 6 նիշերից առաջին 2-ն օգտագործվում են հաշվի բաժինն արտացոլելու համար (օրինակ, 50՝ ՊԲ եկամուտների հաշիվ), իսկ մյուս 4-ը բյուջետային դասակարգումը մասնակիորեն արտացոլելու համար (օրինակ, 1601՝ ՊԲ-ին ամրագրված պետական տուրք, որը գանձվում է դատարան հայցադիմումներ ներկայացնելու համար) ն վերջին 12-րդ նիշն օգտագործվում է որպես բանալի՝ հաշվի համարը դարձնելով չկրկնվող: Աղյուսակ 4.1-ում ներկայացված հաշիվներով գործառնությունների ն համապատասխան

թղթակցությունների

մանրամասները

ներկայացված

են

Հավելված Բ-ում: Ինչ

վերաբերում

բյուջետային

է

բյուջեների

դասակարգման

գանձապետարանի

բոլոր

կատարման

համար

մանրամասներին,

հաշվապահությունում

դիտարկվում

օգտագործվող

ապա են

վերջիններս որպես

վերը

ներկայացված հաշիվների ենթահաշիվներ, այնպես, որ յուրաքանչյուր հաշիվ միանշանակ բնութագրի բյուջետային դասակարգումը: հաշվապահությունում

օգտագործվող

հաշիվներով

Գանձապետարանի գործառնությունների

պարզեցված նկարագրությունը՝ Կենտրոնական գանձապետարանի ն տեղական գանձապետական բաժնի մասով ներկայացված են համապատասխանաբար Գծապատկեր 4.6-ում ն Գծապատկեր 4.7-ում:

Կենտրոնական գանձապետարան

Քաղվածք ԳՄՀ-ից Կենտրոնական բանկ

ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերումը գանձապետարանում

ԳՄՀ

Քաղվածք ծախսող մարմիններին Քաղվածք ՀՊԾ-ին ն ՄՊԾ-ին

ՀՀ պետական բյուջե

ՀՀ համայնքների բյուջեներ

Կենտրոնական գանձապետարանում վարվող որոշ հաշիվներ 12 – Պետական բյուջեի եկամուտներ 13-ՍԱՊՀ –ի եկամուտներ Քաղվածք ՏԳԲ-երին 26-Պետական բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ 27-Պետական բյուջեի վերաբաշխված ռեսուրսներ 31-ՍԱՊՀ-ի վերաբաշխված ռեսուրսներ 81-Դրամայնացման միջոցների հաշիվ 82-Այլ դեպոզիտների հաշիվ Յուրաքանչյուր ՏԳԲ-ի համար 62-ՏԳԲ-ի պետական բյուջեի թղթակցային հաշիվ 65-ՏԳԲ-ի համայնքների բյուջեների թղթակցային հաշիվ 66-ՏԳԲ-ի արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվ 30-Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ

Արտաբյուջետային միջոցներ, դրամայնացման հաշիվներ, ՍԱՊՀ հաշիվներ ն այլ դեպոզիտներ

Քաղվածք ՀՊԾ-ին Քաղվածք ՍԱՊՀ –ին

Միջոցների մուտքագրում Միջոցների ելքագրում

Գծապատկեր 4.6. Գանձապետական համակարգում օգտագործվող հաշիվներով գործառնությունների պարզեցված կառուցվածքը (Կենտրոնական գանձապետարանում)

Տեղական գանձապետական բաժին Կենտրոնական Գանձապետարան

Քաղվածք հաշիվներից

Քաղվածք համայնքներին Քաղվածք ՀՊԾ-ին

ՀՀ համայնքների բյուջեներ ՏԳԲ-ում վարվող որոշ հաշիվներ 11-Համայնքի բյուջեի եկամուտներ 21-Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ 22-Համայնքի բյուջեի վերաբաշխված ռեսուրսներ 23-Պետական բյուջեի վերաբաշխված ռեսուրսներ 22 ն 28-րտաբյուջետային միջոցներ 29-Այլ դեպոզիտների հաշիվ Յուրաքանչյուր ՏԳ´-ի համար 62-ՏԳԲ-ի պետական բյուջեի թղթակցային հաշիվ 65-ՏԳԲ-ի համայնքների բյուջեների թղթակցային հաշիվ 66-ՏԳԲ-ի արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվ 31-Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ

ՀՀ պետական բյուջե

Արտաբյուջետային ն ՍԱՊՀ հաշիվներ

Քաղվածք հաշվետերերին

Միջոցների մուտքագրում Միջոցների ելքագրում

Գծապատկեր 4.7. Գանձապետական համակարգում օգտագործվող հաշիվներով գործառնությունների պարզեցված կառուցվածքը (տեղական գանձապետական բաժնում)

Գլուխ 5. Բյուջեների կատարման հիմնական փուլերը Այժմ բյուջեների կատարման գործընթացը պարզաբանելու նկատառումով փորձենք փոքր-ինչ մանրամասնել դրա հիմնական փուլերը. − Բյուջեների եռամսյակային համամասնությունների հաստատում − Բյուջեների ծախսերի նախահաշիվների հաստատում − Պետական

ն

համայնքների

հիմնարկների

կողմից

ֆինանսական

պարտավորությունների ստանձնում ն իրականացում − Բյուջեների մուտքերի հաշվառում − Բյուջեներից վճարումների հաշվառում − Բյուջեների կատարման վերաբերյալ հաշվետվությունների կազմում ն ներկայացում − Տարեվերջյան գործողություններ:

ՏԱՐԵՎԵՐՋՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻՈՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

ԲՅՈՒՋՆԵՐԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄ ԵՎ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄ

ՄՈՒՏՔԵՐԻ ՍՏԱՑՈՒՄ,

ԲՅՈՒՋՆԵՐԻՑ

ՎԾԱՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ԵՎ

ԴՐԱՆՑ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ՉՊԼԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ԴԵՊՔԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ

ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(ԴԵՖԻՑԻՏԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ)

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԾԱԽՍԵՐԻ

ՆԱԽԱՀԱՇԻՎՆԵՐԻ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ

ԿԱՆԽԻԿ ՀՈՍՔԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԱՆՁՆՈՒՄ ԵՎ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Գծապատկեր 5.1. Բյուջեների կատարման հիմնական փուլերը Բյուջեներից ծախսերի ֆինանսավորման կամ վճարումների կատարման փուլն իր հերթին պայմանականորեն բաժանվում է մի քանի ենթափուլերի.

− Հատկացում. դրամական միջոցների օգտագործման առավելագույն չափի սահմանում (պետական բյուջեի դեպքում՝ Ազգային ժողովի, իսկ համայնքի բյուջեի դեպքում՝ համայնքի ավագանու կողմից): − Պարտավորության

ստանձնում.

հատկացումների

շրջանակում

պայմանագրի կամ այլ փաստաթղթի կնքման ճանապարհով (ԲՍԿ-ի կողմից): − Ֆինանսավորում.

ստանձնած

պարտավորությունների

համաձայն՝

նախնական հսկողության արդյունքներով վճարումների կատարման լիազորում (ՖէՆ գանձապետարանի կողմից): − Դրամարկղային ծախս. ֆինանսավորման սահմաններում վճարման իրականացում (ԲՍԿ-ի կողմից՝ գանձապետական հաշիվների միջոցով): − Փաստացի ծախս. ապրանքների մատակարարման, ծառայությունների մատուցման, աշխատանքների կատարման հաստատում (ԲՍԿ-ի կողմից): 5.1. Բյուջեների եռամսյակային համամասնությունները Օրենսդրությամբ

սահմանված

կարգով

տարեկան

բյուջեների

հաստատումից հետո բյուջեների կատարման պատասխանատու գործադիր մարմինը հաստատում է բյուջեների եռամսյակային համամասնությունները: Եռամսյակային համամասնությունների հաստատումը՝ բյուջեների կատարման գործընթացի հրապարակայնության, թափանցիկության, կանխատեսելիության արդյունքում

նան

բարձրացմանը

նպատակաուղղված

Բյուջեի կատարման եռամսյակային համամասնությունները

միջոցառում է: տարեկան

արդյունավետության

ծրագրի

(գործառական,

գերատեսչական

ն

տնտեսագիտական

դասակարգումներով) բաշխումն է ըստ եռամսյակների:

Պետական բյուջեի

եռամսյակային

պատասխանատուն

Հայաստանի

համամասնությունների Հանրապետության

սահմանման

կառավարությունն

է:

Եռամսյակային

համամասնությունները պետք է ընդունվեն պետական բյուջեի մասին օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո 45 օրվա ընթացքում:

Ընդ որում, պետական բյուջեի

կատարման եռամսյակային համամասնությունները ենթադրում են, որ. − մինչն բյուջետային տարվա սկիզբը պետական բյուջեն չհաստատվելու դեպքում՝

ծախսերը

կատարվում

են

նախորդ

տարվա

բյուջեի

համամասնություններով,

− նշված ծախսերը կարող են կատարվել, եթե դրանց ֆինանսավորման համար նախորդ տարվա պետական բյուջեով արդեն իսկ նախատեսված են եղել հատկացումներ, − կառավարությունն իրավասու է չֆինանսավորել այն ծախսերը, որոնք չեն նախատեսվել տվյալ տարվա բյուջեի մասին իր կազմած օրենքի նախագծում, − մինչն բյուջեների կատարման համամասնությունների հաստատումը, բյուջեները

յուրաքանչյուր

Հանրապետության

ամիս

ֆինանսների

ն

կատարվում

են

Հայաստանի

էկոնոմիկայի

նախարարության

սահմանած համամասնությամբ: 5.2. Բյուջետային ծախսերի նախահաշիվները Եռամսյակային համամասնությունների հաստատմանը հաջորդող փուլը բյուջետային ծախսերի նախահաշիվների հաստատումն է: Բյուջետային ծախսերի նախահաշվով սահմանվում է պետական հիմնարկների կողմից իրականացվող ծրագրերի ֆինանսավորման նպատակով բյուջեներից հատկացվող գումարների ծավալը,

նպատակային

նշանակությունը

ն

եռամսյակային

բաշխումը:

Բյուջետային նախահաշիվն արտահայտում է պետական բյուջեի եռամսյակային համամասնություններով հաստատված ծախսերի գործառական դասակարգման առանձին

ծրագրերի

իրականացման տնտեսագիտական

շրջանակներում

ենթակա

ծախսերը՝

դասակարգման

պետական ըստ

հիմնարկի

բյուջետային

հոդվածների:

կողմից ծախսերի

Հիմնարկներին

համապատասխան բյուջեներից հատկացումները կարող են տրամադրվել, եթե դրանք նախատեսված են այդ հիմնարկների՝ սահմանված կարգով հաստատված ն ՏԳԲ-ի կնիքով կնքված նախահաշիվներում: Նախահաշիվների հատկացումների

հաստատման

գլխավոր

պատասխանատուները

կարգադրիչներն

են,

իսկ

բյուջետային

նախահաշիվների

հաստատման մանրամասները սահմանված են գործող օրենսդրությամբ: 5.3. ՀՀ պետական բյուջեի փոփոխությունները Բյուջեների հաստատման փուլում որոշակի ենթադրությունների հիման վրա կատարվում են կանխատեսումներ, որոնք իրենց հերթին հիմք են հանդիսանում բյուջետային ցուցանիշների համար:

Եվ բնական է, որ բյուջեների կատարման

ընթացքում կարող են ստեղծվել իրավիճակներ, երբ արված ենթադրությունները

շեղվում են ծրագրային մակարդակներից կամ նոր հանգամանքներ են ծագում, որոնք

անհրաժեշտություն

են

առաջացնում

փոփոխություններ

կատարելու

հաստատված բյուջեներում: Պետական բյուջեում փոփոխություններ կատարելու լիազորությունները գործող օրենսդրությամբ վերապահված են կառավարությանը: Եվ բյուջետային տարվա ընթացքում կառավարությունը (կամ կառավարության կողմից լիազորված մարմինը), իր իրավասությունների շրջանակում, կարող է փոփոխություններ կատարել հաստատված պետական բյուջեում: օրենսդրությամբ

սահմանված

կարգով

կատարված

հանդիսանում են հաստատված բյուջեի մաս:

Ընդ որում,

փոփոխությունները

Սա չի նշանակում, որ Ազգային

ժողովը չի կարող սահմանված կարգով նախաձեռնել հաստատված բյուջեներում փոփոխություններ կատարելու գործընթաց: 5.4. Բյուջետային ծախսերի սահմանափակումը (սեկվեստր) Բյուջետային

ծախսերի

սահմանափակումը

(սեկվեստրը)

բյուջետային

տարվա տվյալ ժամանակահատվածում բյուջեներով նախատեսված ծախսերի տնտեսագիտական բոլոր հոդվածներով՝ օրենքով սահմանված կարգով ն չափով համամասնական

նվազեցումն

է,

բացառությամբ

պետական

բյուջեից

համայնքների բյուջեներին ֆինանսական համահարթեցման սկզբունքով տրվող լրահատկացումների (դոտացիաների) ն օրենքով պաշտպանված այլ ծախսերի (եթե այդպիսիք կան): Սեկվեստրի

մեխանիզմը

գործադրվում

է,

եթե,

պետական

բյուջեի

կատարման առաջին կիսամյակի արդյունքներով, պետական բյուջեի փաստացի մուտքերի հանրագումարը ավելի քան 25 տոկոսով ցածր է պետական բյուջեի կատարման

համամասնություններով

համապատասխան

ցուցանիշից

սահմանված

(բացառությամբ

ՀՀ

կիսամյակային

պետական

բյուջեով

նախատեսված նպատակային ծրագրերի իրականացման համար արտաքին աղբյուրներից ստացվող պաշտոնական ու մասնավոր տրանսֆերտների ն (կամ) վարկերի ստացման ժամկետների՝ տվյալ բյուջետային տարվա սահմաններում հետաձգման դեպքերի):

Ընդ որում, սեկվեստրի մեխանիզմը կիրառվում է

պետական բյուջեի մասին օրենքում փոփոխություն կատարելու ճանապարհով: 5.5. Հիմնարկների ֆինանսական պարտավորությունները Պետական ն համայնքների հիմնարկների կողմից բյուջեների շրջանակում որնէ

պարտավորություն

ստանձնելը

համարվում

է

իրավաչափ,

եթե

պարտավորություն

ստանձնելու

փաստը

հաստատված

է

տեղական

գանձապետական բաժնի կողմից: Բյուջեների եռամսյակային համամասնությունների ն բյուջետային ծախսերի նախահաշիվների

հաստատումից

հետո

սկսվում

է

հիմնարկների

կողմից

ֆինանսական պարտավորությունների ստանձնման փուլը: Վերջինս ենթադրում է, որ արդեն հաստատված բյուջեի շրջանակներում, ծախսող միավորներն ըստ իրենց

կողմից

կատարման

ֆինանսական

ենթակա

պարտավորություններ,

ծրագրերի, որը

սկսում

են

նախատեսում

ստանձնել

է

հետնյալ

գործողությունների իրականացումը. − ֆինանսական պարտավորությունների կատարման ժամանակացույցի կազմում

ն

ներկայացում

ՏԳԲ-ի

հաստատմանը,

ֆինանսական

պարտավորությունների ստանձնում, − համապատասխան պայմանագրից քաղվածքի ներկայացում ՏԳԲ:

5.5.1. Ֆինանսական պարտավորությունների կատարման ժամանակացույցը ն պարտավորության ստանձնումը Հիմնարկները, հաստատված նախահաշիվների շրջանակներում ծախսային պարտավորությունները ստանձնելու նպատակով, իրենց սպասարկող ՏԳԲ են ներկայացնում

ֆինանսական

ժամանակացույց:

պարտավորությունների

Ապրանքների,

աշխատանքների

ն

կատարման

ծառայությունների

ձեռքբերման, ինչպես նան այլ քաղաքացիաիրավական պայմանագրերի համար վճարման

ժամանակացույցերը

(պայմանագրի)

հաստատվում

առարկաների:

համեմատվում

են

հաստատվում

միայն

հոդվածներով

գումարների

Վճարման

հաստատված

են

հետ

համապատասխան

առկայության

առանձին

ժամանակացույցերը

նախահաշիվների

նախահաշվի

ըստ

ն

գնման

ՏԳԲ-ներում

ՏԳԲ-ի

կողմից

տնտեսագիտական

պայմաններում:

Վճարման

ժամանակացույցը հաստատվելուց հետո, ն միայն դրան համապատասխան, հիմնարկն իրավունք ունի ստանձնել ֆինանսական պարտավորություններ:

5.5.2. Պայմանագրից քաղվածքը Հիմնարկները, սահմանված կարգով պայմանագրերի կնքումից հետո, իրենց սպասարկող տեղական գանձապետական բաժիններ են ներկայացնում կնքված պայմանագրերից քաղվածքները:

Պայմանագրերից քաղվածքների ձները ն

ներկայացման ընթացակարգերը սահմանված են գործող օրենսդրությամբ:

Պայմանագրի քաղվածքով նախատեսված հատկացումները (վճարումները) ՏԳԲ-ում համեմատվում են արդեն հաստատված վճարման ժամանակացույցի հետ: Եթե քաղվածքում նախատեսված հատկացումները չեն գերազանցում վճարման ժամանակացույցով

հաստատված

ցուցանիշները,

ն

այն

կազմված

ու

ներկայացված է սահմանված կարգով, ապա ՏԳԲ-ն դրոշմակնիքով հաստատում է քաղվածքը: Պայմանագրի քաղվածքը, իսկ քաղաքացիաիրավական պայմանագրերի խմբին չդասվող ծախսերի դեպքում՝ վճարման ժամանակացույցը հանդիսանում են վճարումների իրականացման հիմք: 5.6. Բյուջեների մուտքերի հաշվառումը Բյուջեների մուտքերի հաշվառումը կազմակերպում է գանձապետարանը՝ դրա համար նախատեսված գանձապետական հաշիվները վարելու ն սահմանված ընթացակարգերն ապահովելու միջոցով:

Ինչպես արդեն նշվել է բյուջեների

կառուցվածքը դիտարկելիս, բյուջեների մուտքերն են՝ եկամուտները, բյուջեների միջոցների

տարեսկզբի

ազատ

մնացորդը,

բյուջետային

վարկերի

ն

փոխատվությունների վերադարձից մուտքերն ու փոխառու ն ներգրավված այլ դրամական միջոցները:

Վճարողների կողմից առնտրային բանկերի միջոցով

գանձապետական հաշիվներին միջոցների փոխանցման պարզեցված պատկերը ներկայացված է ստորն (Գծապատկեր 5.2):

Քաղվածք ԳՄՀ-ից՝ հիմնավորող փաստաթղթերի հետ Գանձապետարան

Կենտրոնական բանկ Միջոցների հաշվեգրում ԳՄՀ-ին

Միջոցների հաշվեգրում

Քաղվածք գանձապետական հաշիվներից

Ճ Բանկ Գանձապետական հաշիվներին միջոցների փոխանցում

ԲԳԿ-եր Գանձապետական հաշիվներին վճարողներ

Գծապատկեր 5.2. Միջոցների հաշվեգրումը գանձապետարանում վարվող հաշիվներին 5.6.1. Բյուջեների եկամուտների հավաքման համար պատասխանատու մարմինները Բյուջեների

եկամուտների

(մուտքերի)

հավաքման

համար

պատասխանատու են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության համաձայն այդ

լիազորությամբ

օժտված

ինքնակառավարման

պետական

մարմինները:

կառավարման

Դրանք

ն

տեղական

պատասխանատու

են

համապատասխան բյուջեներով նախատեսված ու բյուջե փոխանցման ենթակա եկամուտների (մուտքերի)՝ ամբողջությամբ ն ժամանակին համապատասխան բյուջե փոխանցման համար: հավաքման

համար

ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների (մուտքերի)

պատասխանատու

մարմինների

ցանկը

սահմանում

է

կառավարությունը: Բյուջեների

եկամուտների

հաշվառումը

կազմակերպում

է

գանձապետարանը՝ այդ նպատակով բացված գանձապետական եկամտային (մուտքային) հաշիվների վարման միջոցով: պատասխանատու

է

բյուջեների

Այլ կերպ՝ գանձապետարանը

եկամուտներն

ըստ

եկամտատեսակների

հաշվառման, իսկ գանձող մարմինները՝ նան ըստ վճարողների հաշվառման համար:

Բյուջեների

միասնական

հաշվին

հաստատված

եկամուտների եկամտի

եկամուտների

հաշվառման

(մուտքի)

հիմքը

հաշվեգրումն

մեծությունը

չի

գանձապետական է:

Բյուջեներով

հանդիսանում

տվյալ

եկամտատեսակի ձնավորման համար սահմանված տարեկան առավելագույն չափ:

Սա նշանակում է, որ սահմանված կարգով ձնավորված բյուջետային

եկամուտները պարտադիր կարգով մուտքագրվում են

համապատասխան

գանձապետական հաշվին:

5.6.2. Բյուջեների մուտքերի (բացառությամբ եկամուտների) հավաքման համար պատասխանատու մարմինները Բյուջեների

միջոցների

տարեսկզբի

ազատ

մնացորդի

հաշվառման

պատասխանատուն Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության գանձապետարանն է: Բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների վերադարձից մուտքերի հաշվառման, հսկողության

պատասխանատուները այն մարմիններն են, որոնք

իրականացրել են վարկերի ն փոխատվությունների տրամադրումը:

Ինչ վերաբերում է փոխառու ն ներգրավված այլ դրամական միջոցներին, ապա այստեղ նկատի են առնվում հետնյալ երկու տեսակի միջոցները. − բյուջեի

պակասուրդը

ֆինանսավորելու

նպատակով

ներգրաված

միջոցները, − նպատակային

(բյուջետային

որոշակի)

ծրագրեր

ֆինանսավորելու

համար ներգրաված միջոցները: Բյուջեի

պակասուրդը

ֆինանսավորելու

նպատակով

ներգրավված

միջոցների հաշվառման պատասխանատուն Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության գանձապետարանն է:

Իսկ

նպատակային ծրագրերի ֆինանսավորման համար ներգրաված միջոցների հաշվառման պատասխանատուները այդ ծրագրերը իրականացնող մարմիններն են:

5.7. Բյուջեներից վճարումների հաշվառումը Բյուջեներից

ելքերի

հաշվառումը

նույնպես

կազմակերպում

է

գանձապետարանը՝ դրա համար նախատեսված գանձապետական հաշիվները վարելու ն սահմանված ընթացակարգերն ապահովելու միջոցով: Գանձապետական հաշիվներից վճարումների (ելքերի) իրականացման պարզեցված պատկերը ներկայացված է Գծապատկեր 5.3-ում:

ԳՄՀ-ից վճարումների նպատակով վճարային հանձնարարագրեր Կենտրոնական բանկ Միջոցների ելքագրում ԳՄՀ-ից

Գանձապետարան Միջոցների ելքագրում գանձապետական հաշիվներից

Վճարային հանձնարարագրեր

Ճ Բանկ Գլխամաս

Գանձապետական հաշիվներից միջոցների ստացում

Գանձապետական հաշիվների կարգադրիչներ Գանձապետական հաշիվներից միջոցներ ստացողներ

Գծապատկեր 5.3. Միջոցների ելքագրումը գանձապետարանում վարվող հաշիվներից Բյուջեներից

ելքերը

կատարվում

են

հաշվետերերի

կողմից

գանձապետարան ներկայացված վճարման հանձնարարագրերի ն վճարումները հիմնավորող փաստաթղթերի առկայության դեպքում:

5.7.1. Վճարման հանձնարարագիրը ն վճարումը հիմնավորող փաստաթղթերը Հիմնարկները,

ստանձնած

ֆինանսական

պարտավորությունների

շրջանակներում գանձապետական հաշիվներից վճարումներ իրականացնելու նպատակով, սահմանված վերջնաժամկետից առաջ ՏԳԲ են ներկայացնում վճարման հանձնարարագիրը ն հիմնավորող փաստաթղթերը: ՏԳԲ-ն ընդունում է ներկայացված փաստաթղթերը, եթե դրանք կազմված են սահմանված կարգին համապատասխան:

Ընդ

որում,

ներկայացված

վճարումները

չեն

կարող

գերազանցել ծախսերը հիմնավորող փաստաթղթերում առկա գումարները, ինչպես նան պայմանագրի քաղվածքով, իսկ քաղաքացիաիրավական պայմանագրերի խմբին չդասվող ծախսերի դեպքում՝ վճարման ժամանակացույցով հաստատված հատկացումները (ըստ ժամանակացույցի): Չծանրաբեռնելով նյութը՝ նշենք, որ գործող օրենսդրությամբ սահմանված են գանձապետարանի կողմից վճարումներն իրականացնելու ընթացակարգերի

բոլոր գործնական մանրամասները: վճարման

կատարում,

եթե

Գանձապետարանը ապահովում է որնէ

դրա

համար

ներկայացված

փաստաթղթերը

բավարարում են գործող օրենսդրությամբ սահմանված պահանջները:

5.7.2. Գանձապետական հաշիվներից կանխիկ ձնով վճարումների իրականացումը Կանխիկի

շրջանառությունը

տնտեսության

մեջ

սահմանափակելու

նկատառումով՝ գանձապետական հաշիվներից կանխիկ դրամով վճարումներ կատարվում են բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման միայն սահմանափակ թվով հոդվածներով կամ, որոշ դեպքերում, կառավարության սահմանած չափաքանակների շրջանակներում: Ուշադրության է արժանի, թերնս, գանձապետական համակարգը:

հաշիվներից

կանխիկ

վճարումների

իրականացման

Բյուջեների կատարման ընթացքում կանխիկ դրամի պահանջը

բավարարելու նպատակով՝ Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը պայմանագրային հիմունքներով հարաբերվում է Հայաստանի Հանրապետության առնտրային բանկերի հետ:

Իսկ պայմանագրի

առարկան տվյալ դեպքում հետնյալն է. առնտրային բանկը ՏԳԲ-ի հայտի հիման վրա իր սեփական միջոցներից կանխիկ է տրամադրում ՏԳԲ-ի լիազորած անձին ն իր տրամադրած միջոցների ստացման պահանջ է ներկայացնում ՏԳԲ-ին: ՏԳԲ-ն օգտագործված կանխիկի վերաբերյալ տեղեկատվությունը ներկայացնում է ԿԳ-ին, ն վերջինս այդ միջոցները փոխանցում է առնտրային բանկին: Այս պայմանագրերի հիմքում ընկած են շուկայական մեխանիզմներ, ն յուրաքանչյուր բանկի հետ կնքված պայմանագրով սահմանված է նան կանխիկ միջոցների սպասարկման գինը (արժեքը), որոնք գանձապետարանը վճարում է տվյալ բանկին: Ընդ որում, պայմանագրերով սահմանված են նան տույժերի, տուգանքների մեխանիզմները, որոնք

կիրառվում

են,

եթե

կողմերից

մեկը

չի

կատարում

իր

պարտավորությունները: 5.8. Բյուջեների պարտքերը Բյուջեների պարտքերը գոյանում են բյուջեներով նախատեսված ծախսերի շրջանակներում

ստանձնած

պարտավորությունների

ժամկետներում վճարումներ չկատարելու հետնանքով:

դիմաց

սահմանված

Այժմ, կարնորելով

բյուջետային պարտքերի հիմնախնդիրը, փորձենք փոքր-ինչ մանրամասնել դրանց առաջացման հիմնական պատճառները:

Դեռնս տարիներ առաջ, երբ Հայաստանի Հանրապետությունում սաղմնային վիճակում էին գտնվում ֆինանսական բնագավառի անկյունաքարեր հանդիսացող այնպիսի

համակարգերի

ներդրման

գործընթացները,

ինչպիսիք

են՝

գանձապետարանը, պետական կարիքների համար գնումների համակարգը, գործնական տեսակետից պետական բյուջեի կատարման ընթացքում բյուջետային ծախսերի գծով ժամկետանց պարտավորությունների (այսուհետն` պարտքեր) կանխարգելումը բարդ հիմնախնդիր էր:

Պետական բյուջեի ծախսերի գծով

պարտքերի գոյացման ռիսկերը պայմանավորվում են մի քանի հիմնական գործոններով. − Պետական

բյուջեի

մակարդակով,

եկամուտները

սակայն

ենթադրությունները

կամ

կանխատեսվում

բյուջետային դրանց

մի

են

տարվա

մասը,

որոնց

հավակնոտ ընթացքում հիման

վրա

կանխատեսումներ են կատարվել, շեղվում են ծրագրային մակարդակից ն արդյունքում արձանագրվում է պետական բյուջեի եկամուտների թերակատարում: − Պետական բյուջեով, որպես կանոն, նախատեսվում են նան մուտքեր արտաքին

աղբյուրներից`

(դրամաշնորհների)

կամ

պաշտոնական

վարկերի

տեսքով,

տրանսֆերտների

որոնք,

մեծ

մասամբ,

հիմնված են լինում ոչ թե որոշակի իրավական հիմք ներկայացնող միջազգային համաձայնագրերի վրա, այլ պայմանական բնույթ են կրում ն ենթադրվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության կողմից որոշակի պարտավորությունների կատարման դեպքում դոնորները կտրամադրեն այդ միջոցները: − Պետական բյուջեի ծախսային մասում, թեն ինչպես վերը ներկայացված երկու

գործոններն

են

հուշում՝

ակնհայտ

է

մուտքային

մասի

թերակատարման ռիսկը, այդուհանդերձ նախատեսվում են ծախսային ծրագրեր՝ կանխատեսված բոլոր մուտքերի դիմաց: − Պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումը, բացի արտաքին աղբյուրներից ստացվող վերը ներկայացված վարկային միջոցներից, նախատեսվում է իրականացնել նան ներքին աղբյուրների հաշվին (օրինակ՝ պետական արժեթղթերի հաշվին), որը, սակայն, ֆինանսական շուկայի ցուցանիշների՝ ծրագրվածից շեղման արդյունքում երբեմն հնարավոր չի լինում ապահովել:

− Պետական բյուջեի ծախսային մասի կատարման ընթացքում կարնորվում են ֆինանսական կարգապահության խնդիրը ն նախնական հսկողության տարրը, որի անբավարար աստիճանի դեպքում հնարավոր է բյուջետային ծախսերի համար օրենքով նախատեսված չափերի գերազանցում կամ, այլ կերպ ասած՝ գերածախսերի առաջացում: Պետական բյուջե

Մուտքեր

Ելքեր

-

Եկամուտների հավակնոտ ծրագիր,

-

Մուտքեր արտաքին աղբյուրներից (դրամաշնորհներ, վարկեր)

-

Մուտքեր պակասուրդի ֆինանսավորման ներքին աղբյուրներից

-

Ծախսեր արտաքին աղբյուրներից ակնկալվող միջոցների հաշվին

-

Ծախսեր, որոնք գերազանցում են օրենքով նախատեսված չափերը (գերածախսեր)

Գծապատկեր 5.4. Պետական բյուջեի կատարման առանձին ռիսկեր Այսպիսով, ակներն է այն հանգամանքը, որ որոշակի գործոններ գտնվում են կառավարության գործունեությունից անուղղակի կախման մեջ ն ամբողջությամբ չէ, որ կառավարելի են: Մենք չենք դիտարկի պետական բյուջեի եկամուտների ն պակասուրդի

ֆինանսավորման

կանխատեսման, ցուցանիշների

դրա

հիմքում

համեմատ

աղբյուրներից ընկած

դրանց

ակնկալվող

ենթադրությունների

փաստացի

մուտքերի

ն

ծրագրային

մեծությունների

հնարավոր

շեղումների խնդիրը: Կարնոր ենք համարում ուշադրություն հրավիրել արտաքին աղբյուրներից ակնկալվող միջոցների հաշվին իրականացման ենթակա ծախսերի ն հնարավոր գերածախսերի խնդրին` ձեռնպահ մնալով պարտքերի կուտակման ն չվճարումների շղթայի առաջացման բացասական հետնանքների վերաբերյալ մանրամասներից:

5.8.1. Արտաքին աղբյուրներից ակնկալվող միջոցների հաշվին կատարվող ծախսերի գծով պարտքերի կուտակման պատճառները ն հիմնախնդրի հնարավոր լուծումները Ինչպես նշվել է, պետական բյուջեն արտաքին աղբյուրներից կարող է ստանալ պաշտոնական տրանսֆերտներ կամ վարկային միջոցներ: Վերջիններս իրենց հերթին կարող են լինել երկու տեսակի` պետության կողմից կնքված տարբեր

համաձայնագրերի

շրջանակներում

նպատակային

ծրագրերի

ֆինանսավորման համար նախատեսված միջոցներ ն պետությանը պետական բյուջեի դրամական միջոցների անբավարարության խնդիրը կարգավորելու համար տրամադրվող միջոցներ՝ առանց որնէ որոշակի ծրագրի ամրակցվելու (այսուհետն` «ազատ» միջոցներ):

Դրամաշնորհներ

Վարկային միջոցներ

Արտաքին աղբյուրներ

Նպատակային ծրագրեր («կապակցված»)

«Ազատ» միջոցներ

Գծապատկեր 5.5. Արտաքին աղբյուրներից ստացվող միջոցները ն օգտագործման տեսակները Նպատակային ծրագրերի գծով միջոցների ստացումն ու օգտագործումը կարգավորվում է կոնկրետ համաձայնագրով ն, ըստ էության, որնէ խնդիր չի առաջացնում:

Որպես

կանոն,

այդ

միջոցները

ստացվում

են

ծրագրով

նախատեսված միջոցառումների համար փաստացի կատարված ծախսերի չափով: Ուշագրավ է «ազատ» միջոցների ստացման խնդիրը: Այս դեպքում, որպես կանոն, միջոցների տրամադրումը նախատեսվում է ոչ թե կոնկրետ միջպետական կամ միջազգային համաձայնագրի, այլ որոշակի պայմանականությունների շուրջ ձեռք բերված համաձայնությունների արդյունքում:

Պարզաբանենք:

Այսպիսի

միջոցներ տրամադրելու մտադրություն հայտնած պետության կամ միջազգային կառույցի

(այսուհետն`

դոնոր)

ն

ստանալ

հավակնող

պետության

միջն

փոխհամաձայնեցվում են բազում չափանիշներ ն պայմաններ, որից հետո դոնորը

համաձայնեցված չափով ն ժամկետներում կֆինանսավորի պետական բյուջեն: Ակնհայտ է, որ այս դեպքում «ազատ» միջոցների ստացումը կախված կլինի ոչ միայն

որոշակի

հանգամանքից,

ծրագրի թե

փոխհամաձայնեցված

գծով

կատարված

պետությանը չափանիշները:

ծախսերից,

որքանով

այլ

կհաջողվի

«Ազատ»

միջոցների

նան

այն

բավարարել ստացման

ռիսկայնությունը թեն բարձր է, սակայն, քանի որ ներառվում են պետական բյուջեում, դրանց դիմաց նախատեսվում են նան ծախսեր:

Այսպիսի բյուջեի

կազմման դեպքում, եթե հաշվի չենք առնում այլ գործոնների ազդեցությունը, հնարավոր են հետնյալ ելքերը. − Պետությանը հաջողվում է ապահովել դոնորի առջն իր ստանձնած պարտավորությունների կատարումը ն ժամանակին ու համաձայնեցված չափով ստանում է «ազատ» միջոցները: − Պետությանը չի հաջողվում ապահովել դոնորի առջն իր ստանձնած պարտավորությունների

կատարումը

ն

«ազատ»

միջոցները

չեն

տրամադրվում: Առաջին ելքը, բնականաբար, որնէ խնդիր չի առաջացնում, իսկ ահա երկրորդ դեպքում ծագում է բյուջետային պարտքերի կուտակման ռիսկը, քանի որ ինչպես այդ միջոցների ստացումը, այնպես էլ դրանց հաշվին ծախսերը նախատեսված են բյուջեում, իսկ ծախսերն ամրակցված չեն որնէ մուտքի տեսակի ն կատարվում են ավտոնոմ ռեժիմում` պահպանելով դրա համար օրենսդրությամբ սահմանված ընթացակարգերը:

Փաստորեն, մուտքերով

չապահովված այդ

ծախսերի կատարման հետնանքով, պետությունը բյուջետային ծախսերի գծով պարտքեր

է

կուտակում:

Սակայն

նման

իրավիճակն

անխուսափելի

չէ:

Դիտարկենք երկու մոտեցում, որոնց կիրառման դեպքում հնարավոր է նվազեցնել արտաքին

աղբյուրներից

ակնկալվող

միջոցների

չստացման

հետնանքով

առաջացող բյուջետային պարտքերի գոյացման ռիսկը: Առաջին մոտեցումը պետական բյուջեի ծախսերը երկու մասի բաժանելու հնարավորությունն է: Ծախսեր, որոնք «կապված չեն» արտաքին աղբյուրներից ստացվող «ազատ» միջոցների հետ ն ծախսեր, որոնք կկատարվեն այն դեպքում, երբ արտաքին աղբյուրներից նախատեսված «ազատ» միջոցները ստացվեն: Կամ այլ կերպ ասած՝ երբ նախատեսված «ազատ» միջոցների չափով ծախսեր ամրակցվեն այդ միջոցներին ն կատարվեն բացառապես դրանց հաշվին: Այսպիսի մոտեցման գործնական կիրառությունը լուրջ դժվարությունների տեղիք կարող է

տալ, քանի որ ծախսերի կատարումը ենթադրում է որոշակի գործընթաց, սկսած՝ բյուջեում նախատեսելուց ն պարտավորություններ ստանձնելուց, վերջացրած՝ վճարումներով ն հաշվապահական ձնակերպումներով: Իսկ «ազատ» միջոցների ստացումը,

ինչպես

արդեն

նշել

ենք,

կախված

է

պետության՝

որոշակի

պայմաններին ն չափանիշներին բավարարելու աստիճանից, որը որոշ դեպքերում կարող է հնարավոր չլինել բյուջետային տարվա սկզբում, ինչի հետնանքով «ազատ» միջոցների հետ «ամրակցված» ծախսերը ֆիզիկապես չեն կարող իրականացվել բյուջետային տարվա ընթացքում: Այսինքն` բյուջետային ծախսերի կատարումը ժամանակին չսկսելու դեպքում դրանք չեն հասցնի կատարվել, իսկ սկսելը ռիսկ է պարունակում, քանի որ «ազատ» միջոցների չստացվելու պարագայում բյուջետային պարտքեր կգոյանան: Երկրորդ

մոտեցումը

արտաքին

աղբյուրներից

ակնկալվող

«ազատ»

միջոցների հաշվին պետական բյուջեում ծախսեր չնախատեսելն է:

Այսինքն`

նախատեսել այդպիսի միջոցների ստացումը, միաժամանակ սահմանելով, որ ստացման դեպքում դրանք չեն օգտագործվի, այլ կմնան որպես բյուջետային տարվա վերջի դրությամբ պետական բյուջեի ազատ միջոցներ ն կօգտագործվեն հաջորդ տարվա բյուջեում` ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով: մոտեցումն

առաջին

հայացքից

կարող

է

միջոցների անարդյունավետ օգտագործում:

գնահատվել

որպես

Այս

դրամական

Սակայն հաշվի առնելով, որ այս

դեպքում արտաքին աղբյուրներից ակնկալվող «ազատ» միջոցների չստացման արդյունքում բյուջետային պարտքեր չեն գոյանա, ինչպես նան այն, որ անգամ բյուջետային տարվա ընթացքում ողջամիտ ժամկետում «ազատ» միջոցների ստացման դեպքում կարող են լրացումներ կատարվել պետական բյուջեում ն լրացուցիչ ծախսեր նախատեսվել, այս մոտեցման կիրառումը, ընդհանուր առմամբ, ավելի ընդունելի կարող է լինել:

5.8.2. Պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերի չափաքանակների գերազանցման հետնանքով պարտքերի կուտակման պատճառները ն հիմնախնդրի հնարավոր լուծումները Ըստ երնույթին, երկուսն են այն հիմնական պատճառները, որոնք կարող են բյուջետային ծախսերի համար օրենքով նախատեսված չափերի գերազանցում կամ, այլ կերպ ասած՝ գերածախսեր առաջացնել: կարող

է

գնահատվել

այն

հանգամանքը,

երբ

Որպես օբյեկտիվ պատճառ որնէ

պետական

մարմնի

գործառույթի կամ բյուջետային ծրագրի իրականացման համար օրենսդրությամբ

սահմանված ն օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ պահանջներ կան, սակայն բյուջեով նախատեսված միջոցները չեն բավարարում այդ պահանջներն ապահովելու համար

(խոսքը

չի

վերաբերում

թվային

ցուցանիշների

հաշվարկման

մեթոդաբանության հարցում գործառույթի կամ ծրագրի իրականացման ն բյուջեի համար

պատասխանատու

պետական

անհամաձայնություններին):

մարմինների

Փաստորեն,

միջն

հակասություն

է

հնարավոր առաջանում

օրենսդրության բյուջետային ն այլ հատվածների միջն այն առումով, որ մի կողմից բյուջեն սահմանափակում է լրացուցիչ ծախս անելու իրավունքը, մյուս կողմից՝ կոնկրետ գործառույթը կամ ծրագիրը կարգավորող օրենսդրությունը պահանջում է ծախսի կատարում:

Այսպիսի դեպքերում, որպես խնդրի լուծման տարբերակ է

դիտարկվում բյուջետային ծախսի ավելացման կամ տվյալ գործառույթի, ծրագրի կասեցման հնարավորությունը: Հակառակ դեպքում պարտքի կուտակումն ու դրա բացասական հետնանքներն անխուսափելի են: Այլ կերպ ասած՝ գնահատվում է տվյալ գործառույթի կամ ծրագրի գերակայության աստիճանը ն ըստ այդմ որոշում կայացվում կա’մ կասեցնել այն, կա’մ ֆինանսավորել` լրացուցիչ միջոցներ նախատեսելով: Որպես

սուբյեկտիվ

կարգապահության բյուջետային

ցածր

պատճառ

կարող

մակարդակը,

երբ

սահմանափակումների

է

գնահատվել

բյուջետային

պատասխանատուների

նկատմամբ

անփույթ

կողմից

վերաբերմունքը

հանգեցնում է բյուջետային ծախսերի չափաքանակների գերազանցման:

Այն

երկրներում, որտեղ գործում է բյուջեների կատարման կենտրոնացված համակարգ ն մեր երկրի գանձապետարանի նման կառույց, որ կազմակերպում է բյուջեներից վճարումների

կատարումը,

գերածախսերը

կանխարգելելու

սուբյեկտիվ տեսակետից

պատճառներով կարնորվում

է

հնարավոր բյուջետային

պարտավորությունների գրանցման ն մոնիթորինգի միջոցով ծախսերի նկատմամբ նախնական

հսկողություն

անհրաժեշտությունը:

իրականացնելու

համակարգի

ներդրման

Այլ կերպ ասած՝ պետական բյուջեով նախատեսված

ցանկացած ծախսային ծրագրի գծով բոլոր գործառնությունները` նախահաշվի հաստատումից մինչն փաստացի ծախսերի դիմաց վճարումների կատարման փուլը, արտացոլվում են գանձապետարանում ն գնահատվում յուրաքանչյուր փուլում

կատարված

օրենսդրությամբ

գործառնությունների

սահմանված

ընթացակարգերին:

համապատասխանությունը Այդպիսի

համակարգի

կիրառությունը կարող է նախադրյալներ ստեղծել սուբյեկտիվ պատճառների

հետնանքով

գերածախսերի

առաջացման

հնարավորությունը

նվազեցնելու

համար: 5.9. Բյուջեների կատարման նկատմամբ նախնական հսկողությունը Երբեմն

հայեցակարգային

շփոթության

կամ

գուցե

ցանկալի

մեկնաբանության պատճառով բյուջեների կատարման նախնական հսկողության համակարգը դիտարկվում է որպես բյուջետային պարտքերի կանխարգելման գործիք: Իրականում, նախնական հսկողության համակարգը հնարավորություն է ընձեռում ապահովելու միջոցների պարտադիր ելքագրումը գանձապետական հաշիվներից՝

բացառապես

օրենսդրությամբ

սահմանված

համապատասխան հիմքերի առկայության դեպքում: հսկողությունը

ցանկացած

պահի

դրությամբ

պահանջներին

Բացի այդ, նախնական

բյուջեների

շրջանակներում

ստանձնած պարտավորությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն ստանալու հնարավորություն է տալիս, որը կարող է օգտագործվել բյուջեների կառավարման տարբեր գործառույթների բարելավման, օրինակ՝ կանխիկ հոսքերի կառավարման արդյունավետությունը Հանրապետությունում հսկողությունն

բարձրացնելու բյուջեների

իրականացնում

է

նպատակով:

կատարման

Հայաստանի

նկատմամբ

գանձապետարանը:

նախնական

Գանձապետարանը

նախնական հսկողությունն իրականացնում է բյուջեների կատարման կարգով իրեն վերապահված լիազորությունների շրջանակներում. նախքան գանձապետական հաշիվներից

ֆինանսական

միջոցների

ելքագրումը,

գանձապետարանում

գնահատվում է ԲՍԿ-ների կողմից իրականացվող ֆինանսական գործառույթների համապատասխանությունը բյուջեների կատարման գործընթացը կարգավորող օրենքներով ն այլ ակտերով սահմանված պահանջներին: 5.10. Տարեվերջյան գործողությունները Հայաստանի

Հանրապետությունում

բյուջետային

տարին

սկսվում

է

յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 1-ից ն ավարտվում նույն տարվա դեկտեմբերի 31-ին:

Դեկտեմբերի 30-ից հետո ԲՍԿ-ներին չի թույլատրվում ստանձնել

ֆինանսական

նոր

պարտավորություններ,

իսկ

ՏԳԲ-ն

չի

ընդունում

պարտավորությունների կատարման նոր փաստաթղթեր: Գործող օրենսդրությամբ նախատեսվում է, որ. − Հայաստանի

Հանրապետության

ֆինանսների

ն

էկոնոմիկայի

նախարարությունը մինչն տվյալ տարվա դեկտեմբերի 31-ը պետք է ապահովի

սահմանված

կարգով

ստանձնած

ֆինանսական

պարտավորությունների դիմաց վճարումների իրականացումը՝ ԳՄՀ-ում առկա միջոցների շրջանակներում, − գանձապետական ծախսային հաշիվների ն ԲՍԿ-ների դրամարկղներում առկա մնացորդը բյուջետային տարվա վերջին աշխատանքային օրվա ավարտին պետք է փոխանցվի հաջորդ տարվա բյուջե՝ որպես բյուջեի տարեսկզբի ազատ մնացորդ: 5.11. Եզրափակիչ շրջանառությունը Բյուջետային տարվան հաջորդող տարվա առաջին ամսվա ընթացքում, Հայաստանի

Հանրապետության

շարունակվել

նախորդ

կառավարության

բյուջետային

տարվա

որոշմամբ

գծով

կարող

է

գործառնությունների

ձնակերպումը, որն անվանվում է նան եզրափակիչ շրջանառություն: Եզրափակիչ շրջանառության դեպքում տարեվերջյան գործողությունները, (բացառությամբ

ֆինանսական

նոր

պարտավորությունների

ստանձնման)

երկարաձգվում են մինչն եզրափակիչ շրջանառության վերջնաժամկետը: Եզրափակիչ շրջանառության ընթացքում տվյալ տարվա բյուջեներով նախատեսված ծախսերը կատարվում են միայն տվյալ տարվա համապատասխան բյուջեների դրամական մուտքերի հաշվին:

Գլուխ 6. Արտաբյուջետային միջոցները ն դրանց շրջանառումը Արտաբյուջեները

սահմանվում

են

որպես

միջոցներ,

որոնք

«պայմանականորեն» չեն ներառվում պետական ն համայնքների բյուջեներում: Արտաբյուջետային միջոցներն օգտագործվում են այն դեպքերում, երբ. − ինչ-ինչ նկատառումներից ելնելով, ըստ էության, պետական կամ համայնքի

բյուջեի

եկամուտներ

հանդիսացող

միջոցները

նպատակահարմար է առանձնացնել համապատասխան բյուջեից ն այդ միջոցների հաշվին կատարել, ըստ էության, տվյալ բյուջեի ծրագիր հանդիսացող, բայց կրկին ինչ-ինչ նկատառումներով պայմանավորված առանձնացված ծախսեր, − բյուջետային

(հանրային)

հատվածի

բաղկացուցիչ

հանդիսացող

մարմինը (հիմնարկը) ծառայություններ է մատուցում, որոնց դիմաց ստանում է որոշակի եկամուտներ ն կատարում ծախսեր: Ներկայացված երկու դեպքերում էլ միջոցները կարող են գնահատվել որպես բյուջետային միջոցներ, քանի որ դրանք գոյանում են հանրային սեփականության օգտագործման արդյունքում, սակայն, ինչպես արդեն նշվեց, անվանվում

են

արտաբյուջետային

միջոցներ,

քանի

որ

շրջանառվում

են

պետական բյուջեից առանձնացված հաշիվներով: Որպես

կանոն,

արտաբյուջետային

միջոցների

առկայությունը

որնէ

բյուջետային համակարգում բացասական է գնահատվում, որովհետն համարվում է, որ այսպիսի երնույթը նվազեցնում է հասարակական միջոցների օգտագործման թափանցիկության

աստիճանը,

հետնաբար

նան

ռիսկեր

է

առաջացնում

արդյունավետության առումով: Սակայն կարնոր է նան այն հանգամանքը, թե որնէ կոնկրետ բյուջետային համակարգում ինչ միջոցառումներ են իրականացվում հիշյալ

ռիսկերից

խուսափելու

Հանրապետությունում արտաբյուջետային

գործող

միջոցների

համար:

Այդ

համակարգը առկայությամբ

տեսակետից՝

կարող

է

Հայաստանի

դիտարկվել

պայմանավորված

որպես

հնարավոր

բացասական հետնանքները մեղմելու անհրաժեշտ նախադրյալներ ունեցող համակարգ: Մեր երկրում հիմնարկների արտաբյուջետային միջոցները (ոչ բնաիրային) մուտքագրվում են տվյալ հիմնարկին սպասարկող ՏԳԲ-ի գանձապետական արտաբյուջետային հաշիվներին:

Պետական հիմնարկները կարող են արտաբյուջետային հաշիվներ բացել միայն

օրենքների

կամ

Հայաստանի

Հանրապետության

կառավարության

որոշումների հիման վրա: Գանձապետական

արտաբյուջետային

հաշիվները

գանձապետական

միասնական հաշվի ենթահաշիվներ են, որոնք վարվում են գանձապետարանի կողմից, բայց միջոցները տնօրինում են համապատասխան կառավարման մարմինները:

ՏԳԲ-ում

հիմնարկների

արտաբյուջետային

հաշիվների

սպասարկումը ն մուտքերի ու ծախսերի հաշվառումը յուրաքանչյուր հիմնարկի համար կատարվում է առանձին:

Ընդ որում, արտաբյուջետային հաշիվներին

մուտքերի ն դրանցից ելքերի կատարման համար կիրառվում են բյուջեների կատարումը կանոնակարգող ընթացակարգերը:

Գլուխ 7. Համայնքների բյուջեների կատարման առանձնահատկությունները Համայնքի

բյուջեն

Սահմանադրությամբ

ն

օրենքներով

տեղական

ինքնակառավարման մարմնին վերապահված լիազորությունների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման որոշակի ժամանակահատվածի ֆինանսական ծրագիրն է: Համայնքի բյուջեի կատարումը համայնքի բյուջեի մուտքերի ձնավորման, ելքերի իրականացման կանոնակարգված գործունեությունն է: Համայնքի բյուջեի կատարման պատասխանատուն համայնքի ղեկավարն է, իսկ համայնքի տնօրինության տակ գտնվող դրամական միջոցները շրջանառվում են նույն կարգով, ինչ պետական բյուջեի դրամական միջոցները: 7.1. Համայնքների բյուջեների կառուցվածքը Համայնքների բյուջեները կազմված են երկու մասից՝ վարչական բյուջե ն ֆոնդային բյուջե:

ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԲՅՈՒՋԵ

ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵ

ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԲՅՈՒՋԵ

Գծապատկեր 7.1. Համայնքի բյուջեի կառուցվածքը Գծապատկեր 7.2-ում ն Գծապատկեր 7.3-ում ներկայացված են համայնքի վարչական ն ֆոնդային բյուջեների կառուցվածքները:

ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵ

ՄՈՒՏՔԵՐ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԵԼՔԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՏՈՒՐՔԵՐ

ՈՉ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՏՐԱՆՍՖԵՐՏ

ՊԱԿԱՍՈՒՐԴԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՐՈՒՄ

ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏԱՑՈՒՄ

ՏԱՐԵՍԿԶԲԻ ԱԶԱՏ ՄՆԱՑՈՐԴ

Գծապատկեր 7.2. Համայնքի վարչական բյուջեն

ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԲՅՈՒՋԵ

ՄՈՒՏՔԵՐ

ԵԼՔԵՐ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԿԱՊԻՏԱԼ ԾԱԽՍԵՐ

ՈՉ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԿԱՊ.ԳՈՐԾԱՌՆ.ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՏՐԱՆՍՖԵՐՏ

ՎԱՐԿԵՐԻ ԵՎ

ՊԱՐՏԱՏՈՄՍԵՐԻ ՄԱՐՈՒՄ

ՊԱԿԱՍՈՒՐԴԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՎԱՐԿԵՐ

ՄԱՍՆԱՎՈՐԵՑՈՒՄԻՑ ՄՈՒՏՔԵՐ

ՊԱՐՏԱՏՈՄՍԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԻՑ ՄՈՒՏՔԵՐ

ԱԶԱՏ ՄՆԱՑՈՐԴ

Գծապատկեր 7.3. Համայնքի ֆոնդային բյուջեն 7.2. Համայնքի բյուջեի եռամսյակային համամասնությունները Համայնքի բյուջեի հաստատման մասին ավագանու որոշումն ուժի մեջ մտնելուց հետո՝ երկշաբաթյա ժամկետում, համայնքի ղեկավարը սահմանում է համայնքի բյուջեի կատարման եռամսյակային համամասնությունները: Այն դեպքում, երբ համայնքի բյուջեն չի հաստատվել մինչն բյուջետային տարին

սկսվելը,

ծախսերը

համամասնություններով:

կատարվում

են

նախորդ

տարվա

բյուջեի

Ընդ որում, համայնքի ղեկավարը պարտավոր է

կատարել նախկինում կնքված պայմանագրերից բխող պարտավորությունները, չիրականացնել նոր ներդրումներ ն ծախսերը կատարել նախորդ տարվա համապատասխան ամսում կատարված ծախսերից ոչ ավելի: 7.3. Համայնքի բյուջեում փոփոխությունների կատարումը Համայնքի բյուջեի կատարման ընթացքում համայնքի ղեկավարը կարող է բյուջեն

հաստատելու

մասին

համայնքի

ավագանու

ընդունած

որոշմանը

չհակասող վերաբաշխումներ կատարել:

Համայնքի ղեկավարի կատարած

փոփոխությունների հանրագումարը բյուջետային տարվա ընթացքում չի կարող գերազանցել

տվյալ

տարվա

բյուջեի

մասին

որոշմամբ

սահմանված

չափաքանակները: Համայնքի բյուջեում փոփոխությունները ն (կամ) լրացումներ կարող են կատարվել համայնքի ղեկավարի կամ համայնքի ավագանու անդամի (անդամների) առաջարկությամբ:

Այդ փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները

չեն կարող խախտել համայնքի բյուջեի հաշվեկշռվածությունը: 7.4. Համայնքի բյուջեի եկամուտների տարեսկզբի ազատ մնացորդը Համայնքի բյուջեի միջոցների տարեսկզբի ազատ մնացորդը համայնքի ավագանու

որոշմամբ

կարող

է

օգտագործվել

տվյալ

տարվա

բյուջեով

նախատեսված ելքերի լրացուցիչ ֆինանսավորման կամ չկանխատեսված ելքերի ֆինանսավորման նպատակով:

Համայնքի բյուջեի վարչական մասի միջոցների

տարեսկզբի ազատ մնացորդի գումարն ուղղվում է. − նախորդ (եզրափակված) բյուջետային տարում վարչական մասից ֆինանսավորման ենթակա, սակայն չֆինանսավորված ելքերի գծով՝ առկա պարտավորությունների կատարմանը, − վերը նշված պարտավորությունները կատարելուց հետո առաջացած միջոցների մնացորդն ուղղվում է համայնքի բյուջեի ֆոնդային մաս՝ համայնքի

ավագանու

որոշմամբ

սահմանված

ծախսերի

ֆինանսավորման համար:

Գլուխ 8. Բյուջեների կատարման մասին հաշվետվությունները Բյուջետային կազմակերպելու

գործընթացի

համար

կարնոր

անհրաժեշտ

է

փուլերից

մեկը՝

համապարփակ

գնահատումը

տեղեկատվություն

ունենալ բյուջեների կատարման վերաբերյալ, ինչի արդյունքում հանրությունը ն պետական կառավարման պատասխանատուները կունենան այն տեղեկատվական հենքը, որը հնարավորություն կընձեռի հիմնավորված որոշումներ կայացնել: Բյուջեների կատարման մասին հաշվետվությունների ներկայացման համակարգի պարզեցված պատկերը ներկայացված է Գծապատկեր 8.1-ում: ՊՀ11 ՊՀ12

ՊՄ1

Կառավարություն

Ազգային ժողով

ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն (գանձապետարան)

Հրապարակում

ՊՀ1m ՊՀ21 ՊՀ22

ՊՄ2

ՊՀ2ո

Երնանի քաղաքապետարան, մարզպետարաններ (1+10)

ՊՀk1 ՊՀk2

ՊՄk

ՀՀ ՖէՆ ՏԳԲ-եր

ՊՄ - պետական մարմին ՊՀ - պետական մարմնի համակարգի պետական հիմնարկ

Համայնքներ (932)

ՊՀkl

Գծապատկեր 8.1. Բյուջեների կատարման հաշվետվությունների համակարգը 8.1. Հաշվետվությունների կազմման, ներկայացման ն ամփոփման ընդհանուր պայմանները

Բյուջեների

կատարման

մասին

հաշվետվությունը

պետական

ն

համայնքների բյուջեների կատարման, ինչպես նան հիմնարկների ֆինանսական գործունեության

վերաբերյալ

(բովանդակությամբ)՝

որոշակի

համապատասխան

պարբերականությամբ մարմիններին

ն

տեսքով

ներկայացվող

վերլուծական ն (կամ) թվային տեղեկատվությունն է:

Հաշվետու

մարմիններ

են

համարվում

պետական

ն

տեղական

ինքնակառավարման մարմինները, դրանց ենթակա հիմնարկները ն բյուջեների եկամուտների հավաքման համար պատասխանատու մարմինները:

Հաշվետու

ժամանակահատվածը

տվյալ

ֆինանսական

տարվա

այն

ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում իրականացված գործառնությունների վերաբերյալ, կամ որի ավարտի դրությամբ ներկայացվում է հաշվետվությունը:

Հաշվետու

ժամանակահատվածի

ավարտը

հաշվետու

ժամանակահատվածի վերջին օրացուցային օրն է:

Հաշվետվության

ներկայացման

վերջնական

ժամկետը

հաշվետու

ժամանակահատվածին հաջորդող այն օրն է, որի ավարտի դրությամբ հաշվետու մարմինների

կողմից

հաշվետվությունները

պետք

է

ներկայացված

լինեն

Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն: 8.2. Հաշվետվությունների ներկայացումը Պետական

հիմնարկները,

մինչ

վերադաս

պետական

կառավարման

մարմնին ներկայացնելը, հաշվետվության մեջ գանձապետական հաշիվներով կատարված

գործառնությունների

վերաբերյալ

թվային

տեղեկատվությունը

փոխադարձաբար ստուգում են ՏԳԲ-ի հետ՝ վերջինիցս ստանալով դրանց արժանահավատության հավաստումը: Հաջորդ փուլում պետական հիմնարկները հաշվետվությունը ներկայացնում են վերադաս պետական կառավարման մարմնին՝ ԲԳԿ-ին:

ԲԳԿ-ն ամփոփում է իր համակարգի հիմնարկներից ստացված

հաշվետվությունները գանձապետարան: համադրելով,

ն

սահմանված

ժամկետում

ներկայացնում

Գանձապետարանն իր մոտ առկա տեղեկատվության հետ

փաստաթղթային

հաշվետվությունների

համար

ստուգում ն

դրանք

է

անցկացնում

ամփոփելով

ներկայացված

ներկայացնում

ըստ

պատկանելույն:

8.2.1. ՀՀ պետական բյուջեի կատարման մասին հաշվետվությունը Պետական

բյուջեի

կատարման

մասին

տարեկան

հաշվետվությունը

Ազգային ժողով ներկայացնելու ն քննարկելու ընթացակարգի որոշ մանրամասներ արդեն բացահայտվել են բյուջեների կատարման գործընթացի սուբյեկտները ներկայացնելու ընթացքում՝ կառավարության գործառույթների բաժնում: միայն

նշենք,

որ

տեղեկությունների,

գործող որոնք

օրենսդրության կառավարությունը

համաձայն,

ի

Այժմ

թիվս

նպատակահարմար

այլ

կգտնի

պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության ներկայացումն ավելի ամբողջական

դարձնելու

նկատառումով,

պետական

բյուջեի

կատարման

տարեկան հաշվետվությունը պետք է ներառի. − տեղեկություններ

հաշվետու

քաղաքականության

ն

տարում

հարկաբյուջետային

համապատասխան

օրենսդրական

փոփոխությունների վերաբերյալ, որոնք ազդել են պետական

բյուջեի

կատարման արդյունքների վրա, − պետական

բյուջեի

եկամուտների,

ծախսերի

ն

պակասուրդի

համեմատական վերլուծությունը հաշվետու տարվան նախորդող տարվա փաստացի, ինչպես նան հաշվետու տարվա համար հաստատված ն փաստացի կատարված համապատասխան ցուցանիշների նկատմամբ, − տեղեկություններ հաշվետու տարում կառավարության պահուստային ֆոնդից կատարված ծախսերի ուղղությունների ն չափերի մասին, − տեղեկություններ հաշվետու տարում հանրապետության պետական պարտքի ն դրա սպասարկման վերաբերյալ: Ինչ

վերաբերում

հաշվետվություններին,

է

ապա

պետական դրանք

բյուջեի

պատրաստվում

սահմանված ժամկետներում ն ծավալներով: հաշվետվությունները

Ազգային

կատարման

ժողովին

ն

ընթացիկ

ներկայացվում

են

Մասնավորապես, եռամսյակային ներկայացվում

են

եռամսյակն

ավարտվելուց հետո 45 օրվա ընթացքում, ն նույն ժամանակահատվածում էլ նախատեսվում է այդ հաշվետվությունների հրապարակումը զանգվածային լրատվամիջոցներով:

Բացի

այդ,

պետական

հրապարակայնության,

թափանցիկության

բյուջեի

աստիճանի

կատարման բարձրացման

նկատառումով, կառավարությունը հրապարակում է նան ամսական ն երկշաբաթյա օպերատիվ տեղեկություններ:

8.2.2. Համայնքների բյուջեների ն համայնքային հիմնարկների հաշվետվությունների ներկայացումը Համայնքների ներկայացնելու

բյուջեների

պատասխանատուն

կատարման համայնքի

մասին

հաշվետվություններ

ղեկավարն

է:

Հաշվետու

ժամանակահատվածի ավարտից հետո համայնքի ղեկավարը հաշվետվություններ է ներկայացնում համայնքի ավագանուն ն համապատասխան մարզպետին:

Համայնքային

հիմնարկներն

իրենց

ծախսերի

կատարման

հաշվետվությունները ներկայացնում են համապատասխան համայնքին՝ մինչ այդ հաշվետվությունում արտացոլված այն թվային տվյալների արժանահավատության համար, որոնք առկա են նան գանձապետարանում, ստանալով համապատասխան ՏԳԲ-ի հաստատումը:

Դրանից հետո համայնքներն ամփոփում են իրենց

բյուջեների ն համայնքների հիմնարկների ծախսերի կատարման արդյունքներն ու վերջնական հաշվետվությունները տրամադրում են մարզպետարանին (Երնանի քաղաքապետարանին):

Մարզպետարանները (Երնանի քաղաքապետարանը)

մարզի (Երնանի) տարածքում գտնվող համայնքների բյուջեների կատարման հաշվետվությունները

ներկայացնում

են

Հայաստանի

ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն: հաշվետվությունների

ներկայացումը

Հանրապետության

Վերջինս էլ ապահովում է այդ

պատկան

մարմիններին

ն

դրանց

հրապարակումը զանգվածային լրատվամիջոցներով: Համայնքի

ղեկավարը

համայնքի

բյուջեի

կատարման

տարեկան

հաշվետվությունը համայնքի ավագանուն է ներկայացնում մինչն հաշվետու բյուջետային տարվան հաջորդող տարվա մարտի 1-ը:

Ընդ որում, համայնքի

բյուջեի

ավագանու

կատարման

քննարկվում

ն

տարեկան

հաստատվում

հաշվետվությունն է

աուդիտորական

նիստում

մասնագիտացված

կազմակերպության եզրակացության առկայությամբ՝ մինչն ընթացիկ տարվա մայիսի 20-ը:

Եվ միայն համայնքի ավագանու կողմից հաստատելվուց հետո է

համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը ներկայացվում համապատասխան

մարզպետին

ու

հրապարակվում

զանգվածային

լրատվամիջոցներում:

Գլուխ 9. Բյուջեների կատարման գործընթացի ավտոմատացումը Գանձապետական համակարգի ներդրման հետ կապված՝ մեծանում է նան ավտոմատացման դերը:

Ընդ որում, որոշ երկրներում, այդ թվում Հայաստանի

Հանրապետությունում,

գանձապետարանի

սկզբնական

փուլում

իրականացվել

հիմնական

են

առանց

գործառույթները

ամբողջ

համակարգի

համապարփակ ավտոմատացման: Ժամանակակից ֆինանսական կառավարումը պահանջում է իրականացվող միջոցառումների արդյունքների օպերատիվ, հուսալի ն բազմանպատակային վերլուծություն, իսկ ստացվող վերլուծական արդյունքներն օգտագործվում են գործնական աշխատողների ն պետական կառավարման տարբեր մակարդակների պաշտոնատար անձանց կողմից: Այդ

է

պատճառը,

որ

ավտոմատացումը

դիտարկվում

է

որպես

գանձապետական համակարգի ներդրման ռազմավարական գործիք: Ավելին, որոշ դեպքերում

գանձապետարանը

հիմնականում

դիտարկվում

է

որպես

ավտոմատացված համակարգ, որի մեջ ներառված են գործառնությունների հաշվառման ն նախնական հսկողության մեխանիզմները: Այդ համակարգն իրենից ներկայացնում է ինտեգրացված փաթեթ, որը կարող է օգտագործվել ֆինանսական միջոցների արդյունավետ կառավարման նպատակով:

Առաջ են քաշվում նան

փաստարկներ՝ հօգուտ անցումային տնտեսությամբ երկրներում բյուջետային կառավարման ն հաշվառման «Առանցքային» համակարգի ստեղծման:

Այդպիսի

համակարգը կարող է օգտագործվել ինչպես անցումային տնտեսությամբ, այնպես էլ այլ երկրներում՝ որպես պետական ծախսերի բնագավառում բարեփոխումների անցկացման բազա: նկարագրված այնուամենայնիվ

Արդյունքում՝ կուտակված փորձը ցույց է տալիս, որ թեն

առաջարկությունները տնտեսության

պահպանում

անցումային

են

փուլում

որոշակի գտնվող

արժեք,

երկրներում

գանձապետարանի ավտոմատացված համակարգի ստեղծումը լուրջ խնդիրների հետ

է

կապված՝

շարունակական

հիմնականում

պայմանավորված

բարեփոխումներով,

ինչպես

գանձապետարանի նան

համակարգի

բազմատարրությամբ ն բարդ տեղեկատվական հոսքերի առկայությամբ: Անցումային տնտեսությամբ երկրներում կիրառվում են ավտոմատացման ոլորտի տարբեր ռազմավարություններ, ն գրեթե բոլոր երկրներում նկատվում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործման մակարդակի բարձրացում՝ անկախ գանձապետական համակարգի ներդրման աստիճանից:

Առավել լայն

տարածում է ստացել գործառնությունների մշակման համեմատաբար պարզ համա95

կարգերի համար անհատականացված փաթեթների ստեղծման ռազմավարությունը հայտնի տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ (այսպիսի համակարգերի մշակման համար սովորաբար օգտագործվում է Fօ»Քrօ տվյալների բազայի կառավարման համակարգը (այսուհետ՝ ՏԲԿՀ), քանի որ այն ՏԲԿՀ-ի ստանդարտ համակարգ էր նախկին ԽՍՀՄ երկրների համար):

Այս հանգամանքը մինչն այժմ՝ համակարգի

ստեղծման սկզբնական փուլում ապահովել է աշխատանքների անհրաժեշտ մակարդակ միայն նախկին ԽՍՀՄ-ի համեմատաբար փոքր չափեր ունեցող երկրներում:

Ակնհայտ է, որ նման ռազմավարությունը հեռանկարային չէ՝

սահմանափակ

հնարավորությունների

պատճառով:

Օրինակ՝

Լատվիայում

իրականացվել է գործող գանձապետական համակարգի կատարելագործման տարբերակների վերլուծություն՝ ռելյացիոն ՏԲԿՀ-երի օգտագործմամբ համալիր մեխանիզմների ավելի ամբողջական փաթեթի ստեղծման նպատակով: Այսպիսով,

կարելի

է

արձանագրել,

որ

հրամայական

է

դարձել

գանձապետարանի ն հանրային ֆինանսների բնագավառի այլ մասնակիցների գործառույթների ամբողջական ավտոմատացումը ն դրանց ինտեգրումը մեկ միասնական

համակարգում:

Այդպիսի՝

կառավարության

ֆինանսական

կառավարման տեղեկատվական համակարգերի (այսուհետն՝ ԿՖԿՏՀ) ներդրման հնարավորություններ գրեթե բոլոր անցումային տնտեսությամբ երկրներում են քննարկվում:

Ակնհայտ է, որ ԿՖԿՏՀ-ի առկայությունը կնպաստի բյուջեների

կատարման գործընթացի արդյունավետության բարձրացմանը, տվյալների՝ մեկ միասնական

բազայում

համախմբանը,

սահմանված

միասնական

(Գծապատկեր

9.1):

ինչպես

կանոնների

Նախատեսվում

է,

նան

տվյալների

հսկողության որ

ԿՖԿՏՀ-ի

մշակման

կազմակերպմանը ներդրումը

կսկսվի

գանձապետարանում, այն կլինի «բաց» համակարգ ն կունենա ԲԳԿ-երում, ԲՍԿ-երում, Կենտրոնական բանկում, համայնքներում օգտագործվող կիրառական ծրագրերի մոդուլներին հետագայում միանալու հնարավորություն:

ԳանÓապետական համակարգի ծրագրային ապահովման կառուցվածքÁ

Պետական բյուջեի կազմման համակարգ

Պահպանման համակարգ Արխիվացման համակարգ ìերահսկման համակարգ Անվտանգության համակարգ Ա¹մինիստրացիայի համակարգ

Բյուջետային վարãություն

Արտաքին/ներքին պետական պարտքի կառավարման համակարգ

Գործառնական ûր Գլխավոր տվյալների բազա ORՃCԼԻ

Îանխիկ հոսքերի կառավարման համակարգ

Բյուջեների կատարման հաßվետվություններ ի համակարգ

Ìախսերի ծրագրավորման համակարգ

CBՃNet

Îոմունիկացիոն մո¹ուլ BankMail

M0FԻ ԼՃN (200 n0des)

Գծապատկեր 9.1. Բյուջեների կատարման գործընթացի ավտոմատացված համակարգի պարզեցված պատկերը

Հավելված Ա. Բյուջետային գործընթացը º ռ ա մ ս յ ա կ ա յի ն բ յո ւջ ե

Բ յո ւջ ե

Ա զ գ ա յի ն Ä ո Õ ո վ Ð ա ս տ ա տ վ ա ծ բ յո ւջ ե

Բ յո ւջ ե ի հ ա ս տ ա տ մ ա ն հ ա յց

Î ա ռ ա վ ա ր ո ւ թ յ ո ւն ØÄÌÌ

Ð ա ս տ ա տ վ ա ծ բ յո ւջ ե

Պ ետ ա կա ն հիմնա րկներ

ì × ա ր մ ա ն հ ա յտ

ì ×ա րմա ն հա նÓնա րա րա գիր ì × ա ր մ ա ն հ ա ս տ ա տ ո ւմ

Ð ա ß վ ե տ վ ո ւթ յո ւն ն ե ր

ãա÷աքանակներ

¸րամական միջոցների

ì × ա ր ո ւմ ն ե ր ի ¨ մ ո ւտ ք ե ր ի հ ա ս տ ա տ ո ւմ

Բ յ ո ւջ ե տ ա յ ի ն հ ա մ ա կ ա ր գ

È ո տ ո ո ւս ¨ B a n k m a il

Î ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն գ ա ն Ó ա պ ե տ ա ր ա ն (Î Գ )

Î ենտ րոնա կա ն գա նÓա պ ետ ա կա ն հա մա կա րգ

ì × ա ր ո ւմ ն ե ր ի կ ա ն խ ա տ ե ս ո ւմ (ì ա ր կ ե ր ¨ մ ե ծ վ × ա ր ն ե ր )

È ո տ ո ո ւս ¨ B a n k m a il

ì ×ա րմա ն հա նÓնա րա րա գիր

ì × ա ր ո ւմ ն ե ր ի ¨ մ ո ւտ ք ե ր ի ց ա ն կ

Î ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն բ ա ն կ (Î Բ ) (Գ ա ն Ó ա պ ե տ ա կ ա ն մ ի ա ս ն ա կ ա ն հ ա ß ի վ Գ Ø Ð ) - Ø ա ք ս ա յի ն ծ ա ռ ա յո ւթ յո ւն - î ե Õ ա կ ա ն հ ա ր կ ա յի ն ծ ա ռ ա յո ւթ յո ւն ն ե ր - Î ենտ րոնա կա ն հ ա ր կ ա յի ն ծ ա ռ ա յո ւթ յո ւն

Ð ա մ ա յն ք ի ա վա գա նի

îեÕա կա ն գա նÓա պ ետ ա կա ն հա մա կա րգ

î ե Õ ա կ ա ն գ ա ն Ó ա պ ե տ ա կ ա ն բ ա Å ա ն մ ո ւն ք ն ե ր (î Գ Բ )

º ռ ա մ ս յ ա կ ա յի ն ãա ÷ ա ք ա ն ա կ ն ե ր

Ø ո ւտ ք ե ր ի ց ա ն կ

Բ յո ւջ ե

ցանկ

ì×արումների ¨ մուտքերի

ստացման հայտ

¸րամական միջոցների

ì×արման հայտ

Պարտավորություններ

Øրցույթներ/կապալառուներ

ü ¾Ü Բ յո ւջ ե տ ա յի ն վ ա ր ã ո ւ թ յ ո ւն

Ð ա մ ա յն ք ն ե ր

ì×արման մերÅում

ØÄÌÌ Բ յո ւջ ե ի ո ւÕ ե ց ո ւյց

Î ենտ րոնա կա ն բա նկի հա մա կա րգ

Պ ա րտ քեր մա տ ա կա րա րներին Ø ո ւտ ք ե ր

Ա ռ ¨ տ ր ա յի ն բ ա ն կ

Ð ա ր կ ա տ ո ւն ե ր

Ø ա տ ա կա րա րներ

DBF

Հավելված Բ. Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները

Հավելված Բ.1. Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները Կենտրոնական գանձապետարանում Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը Հաշվի համարը

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) (1210, 1220, 1230)

Դեբետ 1200

Հաշվի անվանումը Կրեդիտ

ՊԲ մուտքի վերաձնակերպում

Մուտքի հաշվեգրում ՊԲ

Եկամտի վերադարձ Մուտքի վերադարձ

Մուտքի վերադարձ ԲՍԿ-ին

ՊԲ մուտքի վերադարձ ՀԲ

ՊԲ մուտքի վերադարձ ԱԲ

ՊԲ եկամուտների վերադարձ ՍԱՊՀ 6700 Փոխանցում չպարզված գումարների 7300 հաշվին՝ ուղղման նպատակով Կրեդիտ 1200 ՊԲ մուտքի վերաձնակերպում

ՊԲ մուտքի այլ հաշվին վերաձնակերպելու կամ

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

վերադարձնելու համար եկամտի հաշվի համալրում ՊԲ ծախսերի շրջանակում ՊԲ մուտքի փոխանցում ՊԲ մուտք բանկից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են տարանցիկ հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները ն հաշվեգրվում են ՊԲ) ՊԲ մուտք բանկից (առանձին՝ հատ փոխանցումների ձնով)

ՍԱՊՀ մուտքեր

ԲԳԿ-երի հաշիվներ

Տարանցիկ հաշիվներ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դրամայնացման հաշիվներ

ՊԲ մուտք ՊԲ-ի ԲՍԿ-ից

ՊԲ մուտք ՀԲ-ից (ԲՍԿ-ից)

ՊԲ մուտք ԱԲ-ից

ՊԲ մուտք ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ հաշվից Փոխանցում չպարզված գումարների հաշվից՝ ներքին ուղղման նպատակով ՊԲ մուտք դրամայնացումից առաջացած գումարների հաշվից ՊԲ մուտք դեպոզիտային հաշվից Դեբետ 1300 ՍԱՊՀ մուտքի հաշվեգրում Հաշվեգրում ՍԱՊՀ տարածքային մարմինների հաշիվներին ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ

Դեպոզիտային հաշիվներ Կրեդիտ ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Մուտքի վերադարձ ԲՍԿ-ին

ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ ՀԲ

ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ ԱԲ

ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ ՍԱՊՀ Փոխանցում չպարզված գումարների 7300 հաշվին՝ ուղղման նպատակով Կրեդիտ 1300 ՍԱՊՀ մուտքի վերաձնակերպում ՍԱՊՀ մուտքի վերաձնակերպում ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում

ՍԱՊՀ մուտք բանկից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են տարանցիկ հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները ն հաշվեգրվում են ՍԱՊՀ) ՍԱՊՀ մուտք բանկից (առանձին՝ հատ փոխանցումների ձնով)

ՍԱՊՀ մուտք ՊԲ-ի ԲՍԿ-ից

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ ՍԱՊՀ մուտքեր ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՍԱՊՀ մուտք ՀԲ-ից (ԲՍԿ-ից)

ՍԱՊՀ մուտք ԱԲ-ից

ՍԱՊՀ մուտք ՍԱՊՀ-ից Փոխանցում չպարզված գումարների 7300 հաշվից՝ ուղղման նպատակով

Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ

Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ

ԲԳԿ-երի հաշիվներ (2701, 2702, 2703)

ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դրամայնացման հաշիվներ

ՊԲ մուտք դրամայնացումից առաջացած գումարների հաշվից ՊԲ մուտք դեպոզիտային հաշվից Դեբետ 2600

Դեպոզիտային հաշիվներ Կրեդիտ

ՊԲ մուտքի այլ հաշվին վերաձնակերպելու կամ վերադարձնելու համար եկամտի հաշվի համալրում ՊԲ-ից հատկացում ԲԳԿ-ին Կրեդիտ 2600

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ)

ԲԳԿ-երի հաշիվներ Դեբետ

Մուտքերի հաշվեգրում ՊԲ

Ծախսի վերականգնում ՊԲ Դեբետ 2700 ՊԲ-ի ծախսի շրջանակում ՊԲ մուտքի փոխանցում Ծախսի վերականգնում ՊԲ

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ Կրեդիտ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

ՊԲ-ի ծախսերի շրջանակում ՍԱՊՀ մուտքի փոխանցում

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՊԲ-ի ծախսերի շրջանակում ՍԱՊՀ մուտքի փոխանցում էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

ՍԱՊՀ հաշիվներ

Տարանցիկ հաշիվներ

ԲԳԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ԲՍԿ-ի հաշվին ԲԳԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՀԲ-ի հաշվին ԲԳԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ԱԲ-ի հաշվին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին (պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ) Կրեդիտ 2700 ՊԲ-ից հատկացում ԲԳԿ-ին

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Տարանցիկ հաշիվներ

Ծախսի վերականգնում ՊԲ Ծախսի վերականգնում ՊԲ Բանկերով կատարված ծախսի վերականգնում ՊԲ

ԲՍԿ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ՀԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում

ԱԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում

ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի

Դեբետ Պետական ընդհանուր ռեսուրսներ ՍԱՊՀ հաշիվներ Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

վերականգնում ԲԳԿ-ին Փաստաթղթային ձնով բանկերին փոխանցված ծախսի վերականգնում (պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ) Դեբետ 3000 ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ Հաշվեգրում ՍԱՊՀ տարածքային մարմինների հաշիվներին ՍԱՊՀ կենսաթոշակների վճարում Կրեդիտ 3000 ՍԱՊՀ մուտքի հաշվեգրում ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում

ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ

Տարանցիկ հաշիվներ

Կրեդիտ ՍԱՊՀ մուտքեր ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ Դեբետ ՍԱՊՀ մուտքեր ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ Կրեդիտ

ՍԱՊՀ կենսաթոշակների վերադարձ Դեբետ 3100

Ծախսի վերականգնում ՊԲ ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

ԲԳԿ-երի հաշիվներ ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ

ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՀԲ

ՍԱՊՀ փոխանցում ԱԲ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ հաշիվներին Կրեդիտ 3100 ՊԲ-ի ծախսերի շրջանակում վճարում ՍԱՊՀ-ին Հաշվեգրում ՍԱՊՀ տարածքային մարմինների հաշիվներին Ծախսի վերականգնում ՍԱՊՀ Բանկային համակարգով կատարված ծախսի վերականգնում ՍԱՊՀ ԲՍԿ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ՀԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում

Տարանցիկ հաշիվներ

ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Դեբետ ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

ԱԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում

ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում Դեբետ 4200 ՊԲ մուտք բանկից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են տարանցիկ հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները ն հաշվեգրվում են ՊԲ) Ծախսի վերականգնում ՊԲ ՍԱՊՀ մուտք բանկից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են

Կրեդիտ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ)

ԲԳԿ-երի հաշիվներ ՍԱՊՀ եկամուտներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

տարանցիկ հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները ն հաշվեգրվում են ՍԱՊՀ) ՍԱՊՀ-ի կենսաթոշակների վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

ԲՍԿ-ի ծախսի վերականգնում

Փոխանցում ՀԲ

Փոխանցում ԱԲ

ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում Մուտքեր դրամայնացման հաշիվներին Մուտքեր դեպոզիտային հաշիվներին Կրեդիտ 4200 ՊԲ մուտքի վերադարձ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դրամայնացման հաշիվներ

Դեպոզիտային հաշիվներ

էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Մուտքեր բանկերից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են տարանցիկ

Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ ՍԱՊՀ եկամուտներ ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ)

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ)

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները) էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Դեբետ 4300

ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Դրամայնացման հաշիվներ

Դեպոզիտային հաշիվներ

Կրեդիտ

ՊԲ մուտքի փոխանցում բանկերից

Բանկերով կատարված ծախսի վերականգնում ՊԲ ՍԱՊՀ մուտքի փոխանցում բանկերից Մուտքեր բանկերից (ամփոփ թվերով փոխանցման դեպքում դրանք նախ հաշվեգրվում են տարանցիկ հաշվին, որից հետո ստացվում են համապատասխան մանրամասները) ՊԲ-ի ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին Փոխանցում ՀԲ-ի հաշվին

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ եկամուտներ

Տարանցիկ հաշիվներ

ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դրամայնացման հաշիվներ

Փոխանցում ԱԲ-ի հաշվին

ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում Փոխանցում դրամայնացման հաշվին Փոխանցում դեպոզիտային հաշվին Կրեդիտ 4300 ՊԲ մուտքի վերադարձ

Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում բանկերին ՍԱՊՀ մուտքի վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ԲՍԿ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ՏԳԲ-ում ՀԲ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ՏԳԲ-ում ԱԲ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին (պետական արժեթղթերի ն դեսպանությունների պահպանման ծախսերի արտաքին վճարումների

Դեպոզիտային հաշիվներ Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ ՍԱՊՀ եկամուտներ Տարանցիկ հաշիվներ

ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Տարանցիկ հաշիվ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

հետ կապված փոխանցումներ) Դրամայնացման հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Դեպոզիտային հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Դեբետ 6200

Դրամայնացման հաշիվներ

Դեպոզիտային հաշիվներ Կրեդիտ

ՊԲ մուտք ՊԲ-ի ԲՍԿ-ից

ԲՍԿ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ՍԱՊՀ մուտք ՊԲ-ի ԲՍԿ-ից էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ԲՍԿ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ մուտքեր Տարանցիկ հաշիվներ

ԲՍԿ-ից փոխանցում ԲՍԿ

ԲՍԿ-ից փոխանցում ՀԲ-ին

ԲՍԿ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

ԲՍԿ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին Կրեդիտ 6200 Մուտքի վերադարձ ԲՍԿ-ին

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ԲԳԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ԲՍԿ-ի հաշվին

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ԲՍԿ-ի ծախսի վերականգնում ՊԲ-ի ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին

ՍԱՊՀ մուտքեր

Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ)

ՀԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ԱԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին Դեբետ 6500

ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Կրեդիտ

ՊԲ մուտք ՀԲ-ից (ԲՍԿ-ից)

ՀԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲԳԿ-ին ՏԳԲ-ում ՀԲ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ մուտքեր

Տարանցիկ հաշիվներ

ՀԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին Միջգանձապետական փոխանցումներ Միջգանձապետական փոխանցումներ Կրեդիտ 6500

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Դեբետ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՊԲ մուտքի վերադարձ ՀԲ

ԲԳԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՀԲ-ի հաշվին ՍԱՊՀ-ի կողմից եկամտի վերադարձ ՀԲ-ի հաշվին Փոխանցում ՀԲ-ի հաշվին Փոխանցում ՀԲ-ի հաշվին

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ մուտքեր

ԲՍԿ-ից փոխանցում ՀԲ-ին

ՀԲ-ից փոխանցում ՀԲ-ին

ԱԲ-ից փոխանցում ՀԲ-ին

ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՀԲ-ին Դեբետ 6600

Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Կրեդիտ

ԱԲ-ից փոխանցում ՊԲ-ին

ԱԲ-ից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ԱԲ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ՏԳԲ-ում ԱԲ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ԱԲ-ի կողմից ծախսի վերականգնում

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ մուտքեր Տարանցիկ հաշիվներ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ԲՍԿ-ի հաշվին ԱԲ-ից փոխանցում ՀԲ-ին

ԱԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

ԱԲ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին ԱԲ-ից փոխանցում դեպոզիտային հաշվին Կրեդիտ 6600 ՊԲ մուտքի վերադարձ ԱԲ

ՊԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ին ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԱԲ-ի հաշվին Փոխանցում ԱԲ Փոխանցում ԱԲ-ի հաշվին բանկերից

ԲՍԿ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

ՀԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

ԱԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԱԲ-ի հաշվին Փոխանցում դեպոզիտային հաշվից ԱԲ-ին Դեբետ 6700

Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Դեպոզիտային հաշիվներ

ՊԲ մուտք ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ հաշվից

ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դեպոզիտային հաշիվներ Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ ՍԱՊՀ մուտքեր

Կրեդիտ Պետական բյուջեի մուտքեր

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ԱԲ-ից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ի հաշվից փաստաթղթային փոխանցում բանկերին ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ԲՍԿ-ի հաշվին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՀԲ-ին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ԱԲ-ին

(եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ մուտքեր Տարանցիկ հաշիվներ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դեպոզիտային հաշիվներ

ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում դեպոզիտային 8200 հաշվին Կրեդիտ 6700 ՊԲ մուտք ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ հաշվից ՍԱՊՀ-ի կողմից ծախսի վերականգնում ՍԱՊՀ-ի հաշվին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ հաշիվներին ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում ՍԱՊՀ ծախսի վերականգնում

ԲՍԿ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ին

Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ՍԱՊՀ մուտքեր ՍԱՊՀ չվերաբաշխված ռեսուրսներ Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գանձապետարանում փոխանցումների տարանցիկ հաշիվներ

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

ՀԲ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ին ԱԲ-ից փոխանցում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ին ՍԱՊՀ-ից փոխանցում ՍԱՊՀ-ին Փոխանցում դեպոզիտային հաշվից ՍԱՊՀ-ին Դեբետ 7200

Կրեդիտ

Փաստաթղթային ձնով բանկերին փոխանցված ծախսի վերականգնում (պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ) Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին (պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ) Կրեդիտ 7200 Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին (պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ) Դեբետ 7300

Պարզված գումարի հաշվեգրում ՊԲ-ին Պարզված գումարի հաշվեգրում ԲԳԿ-ի հաշվին Պարզված գումարի հաշվեգրում ՍԱՊՀ-ին

ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ Դեպոզիտային հաշիվներ

ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Դեբետ ԲԳԿ-երի հաշիվներ Կրեդիտ

Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԲԳԿ-երի հաշիվներ

ՍԱՊՀ ընդհանուր ռեսուրսներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Դրամայնացման հաշիվներ

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

Պարզված գումարի հաշվեգրում ԲՍԿ-ին Պարզված գումարի հաշվեգրում ՀԲ-ին Պարզված գումարի հաշվեգրում ԱԲ-ին Պարզված գումարի հաշվեգրում ՏԳԲ-ում ՍԱՊՀ-ին Պարզված գումարի հաշվեգրում դրամայնացման հաշվին Պարզված գումարի հաշվեգրում դեպոզիտային հաշվին Կրեդիտ 7300 եկամուտի վերաձնակերպում

ՊԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՀԲ-ի թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում ՍԱՊՀ-ի թղթակցային հաշիվներ

Դրամայնացման հաշիվներ

Դեպոզիտային հաշիվներ

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների ձնակերպում Դեբետ 8100 ՊԲ մուտք դրամայնացումից առաջացած գումարների հաշվից էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

Փոխանցում դեպոզիտային հաշվին Կրեդիտ 8100 Դրամայնացման հաշվից ՊԲ մուտքի վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում

Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Կրեդիտ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Դեպոզիտային հաշիվներ Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Տարանցիկ հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնությունը

Հանդիպակաց գրանցումը

բանկերից Փաստաթղթային փոխանցում բանկերից

Դեպոզիտային հաշիվներ

Դեբետ 8200 ՊԲ մուտք դեպոզիտային հաշվից

էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

Փոխանցում դեպոզիտային հաշվից ԱԲ-ին Կրեդիտ 8200 Դեպոզիտային հաշվից ՊԲ մուտքի վերադարձ էլեկտրոնային փոխանցում բանկերից Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին

Փոխանցում ԱԲ-ից դեպոզիտային հաշվին

ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Կրեդիտ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում Դեբետ Պետական բյուջեի մուտքեր (եկամուտներ) Տարանցիկ հաշիվներ ԿԲ-ում ԳՄՀ-ի հայելային արտապատկերում (ԿԲ-ում թղթակցային հաշիվ) Արտաբյուջետային միջոցների թղթակցային հաշիվներ ԿԳ-ում

Հավելված Բ.2. Գանձապետարանի հաշվապահական գործառնությունները տեղական գանձապետական բաժնում Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնություն

Հանդիպակած գրանցում Հաշվի համարը

Համայնքի բյուջեի եկամուտներ

Դեբետ 1100

Հաշվի անվանումը Կրեդիտ

ՀԲ եկամուտների վերաձնակերպում Փոխանցում ՀԲ-ին

ՀԲ մուտքի վերադարձ

ՀԲ մուտքի վերադարձ ՀԲ մուտքի վերադարձ

Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Կրեդիտ 1100 ՀԲ եկամուտների վերաձնակերպում ՀԲ-ի եկամտի վերաձնակերպման կամ վերադարձի համար եկամտի հաշվի համալրում ՀԲ մուտք

ՀԲ մուտք ՀԲ մուտք

Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին

Համայնքի բյուջեի եկամուտներ Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ Համայնքի բյուջեով պահվող հիմնարկի հաշիվ Տարանցիկ հաշիվ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ Համայնքի բյուջեի եկամուտներ Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ Համայնքի բյուջեով պահվող հիմնարկի հաշիվ Տարանցիկ հաշիվ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխան-

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ

Համայնքի բյուջեով պահվող հիմնարկի հաշիվ

Գործառնություն

Հանդիպակած գրանցում

վերաձնակերպում Դեբետ 2100

ցումների հաշիվներ Կրեդիտ

ՀԲ-ի եկամտի վերաձնակերպման կամ վերադարձի համար եկամտի հաշվի համալրում Փոխանցում ՀԲ-ով պահվող հիմնարկների հաշվին Կրեդիտ 2100 Փոխանցում ՀԲ-ին ՀԲ ծախսի վերականգնում Դեբետ 2200

Համայնքի բյուջեի եկամուտներ

ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվ

Դեբետ Համայնքի բյուջեի եկամուտներ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվ Կրեդիտ

ՀԲ ծախսի վերականգնում

ՀԲ հիմնարկների միջն վերաձնակերպում ՀԲ-ից կանխիկ ծախսի կատարում

ՀԲ-ից անկանխիկ ծախսի կատարում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Կրեդիտ 2200 Փոխանցում ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշվին ՀԲ հիմնարկների միջն վերաձնակերպում ՀԲ ծախսի վերականգնում

Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ Համայնքի բյուջեի ընդհանուր ռեսուրսներ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվներ

Արտաբյուջետային հաշիվներ (2410)

Գործառնություն

Հանդիպակած գրանցում

Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Դեբետ 2300

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Կրեդիտ

ԲՍԿ-երի միջն վերաձնակերպում ԲՍԿ-ի կանխիկ ծախսի կատարում

ԲՍԿ-ի անկանխիկ ծախսի կատարում ԲՍԿ-ից փաստաթղթային փոխանցում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Կրեդիտ 2300 ԲՍԿ-երի միջն վերաձնակերպում Չպարզված գումարների հաշվեգրում ԲՍԿ-ին ԲԳԿ-ից փոխանցված միջոցների հաշվեգրում ԲՍԿ-ի հաշվին ԲՍԿ-ին ՊԲ ծախսի վերականգնում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Դեբետ 2400

ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվ

ԱԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ի ԱԲ-ից կանխիկ ծախսի կատարում

ԱԲ-ից անկանխիկ ծախսի

Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվներ Տարանցիկ հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Կրեդիտ Արտաբյուջետային հաշիվներ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Հատուկ հաշիվներ

ՍԱՊՀ հաշիվներ

Գործառնություն

Հանդիպակած գրանցում

կատարում ԱԲ-ից փաստաթղթային փոխանցում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Կրեդիտ 2400 ԱԲ-ից փոխանցում ԱԲ-ի Չպարզված գումարների հաշվեգրում ԱԲ-ին Միջոցների հաշվեգրում ԱԲ-ի հաշվին ԱԲ-ին փաստաթղթային փոխանցում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Դեբետ 2900 Հատուկ հաշվից կանխիկ ծախսի կատարում Հատուկ հաշվից անկանխիկ (էլեկտրոնային) ծախսի կատարում Հատուկ հաշվից փաստաթղթային փոխանցում Կրեդիտ 2900 Չպարզված գումարների հաշվեգրում հատուկ հաշվին Միջոցների հաշվեգրում հատուկ հաշվին Հատուկ հաշվին փաստաթղթային փոխանցում Դեբետ 3100 ՍԱՀՊ-ից կանխիկ ծախսի

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Դեբետ Արտաբյուջետային հաշիվներ Տարանցիկ հաշիվներ

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվներ Անճշտություն պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ Կրեդիտ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվներ

Դեբետ Տարանցիկ հաշիվներ

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Տարանցիկ հաշիվներ

Կրեդիտ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի)

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնություն կատարում ՍԱՊՀ-ից անկանխիկ ծախսի կատարում Կրեդիտ 3100 Միջոցների հաշվեգրում ՍԱՊՀ-ին

Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվներ

Տարանցիկ հաշիվներ

Հանդիպակած գրանցում

Դեբետ 4100 Բանկերի տրամադրած կանխիկ միջոցների փոխհատուցում Կրեդիտ 4100 Կանխիկ միջոցների տրամադրում

Կանխիկ միջոցների տրամադրում Կանխիկ միջոցների տրամադրում Կանխիկ միջոցների տրամադրում Կանխիկ միջոցների տրամադրում Կանխիկ միջոցների տրամադրում

Դեբետ 4200 Չպարզված գումարների հաշվեգրում ՀԲ-ին Չպարզված գումարների հաշվեգրում ԲՍԿ-ին Չպարզված գումարների հաշվեգրում ԱԲ-ին էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Կրեդիտ 4200 ՀԲ մուտքի վերադարձ

հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Դեբետ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Կրեդիտ

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Դեբետ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվներ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ Արտաբյուջետային հաշիվներ Հատուկ հաշիվներ ՍԱՊՀ հաշիվներ ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Կրեդիտ Համայնքի բյուջեի եկամուտներ

ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Դեբետ Համայնքի բյուջեի եկամուտներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնություն Մուտքեր բանկերից

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ (ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Հանդիպակած գրանցում

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Կրեդիտ

ՀԲ մուտք ՀԲ ծախսի վերականգնում

ԲԳԿ-ից փոխանցված միջոցների հաշվեգրում ԲՍԿ-ի հաշվին Միջոցների հաշվեգրում ԱԲ-ի հաշվին Միջոցների հաշվեգրում հատուկ հաշվին Միջոցների հաշվեգրում ՍԱՊՀ-ին Կանխիկ միջոցների տրամադրում

Համայնքի բյուջեի եկամուտներ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվներ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ

Հատուկ հաշիվներ

ՍԱՊՀ հաշիվներ Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի) հաշիվներ Տարանցիկ հաշիվներ Դեբետ Համայնքի բյուջեի եկամուտներ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվներ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ

Հատուկ հաշիվներ

ՍԱՊՀ հաշիվներ

Դրամարկղի (կանխիկ ծախսերի)

Դեբետ 6400

Մուտքեր բանկերից Կրեդիտ 6400 ՀԲ մուտքի վերադարձ ՀԲ-ից անկանխիկ ծախսի կատարում ԲՍԿ-ի անկանխիկ ծախսի կատարում ԱԲ-ից անկանխիկ ծախսի կատարում Հատուկ հաշվից անկանխիկ (էլեկտրոնային) ծախսի կատարում ՍԱՊՀ-ից անկանխիկ ծախսի կատարում Բանկերի տրամադրած կանխիկ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Տարանցիկ հաշիվներ

Անճշտություններ պարունակող (չպարզված գումարներ) փոխանցումների հաշիվներ

Գործառնություն

Հանդիպակած գրանցում

միջոցների փոխհատուցում էլեկտրոնային փոխանցում բանկերին Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Դեբետ 7200 ԲՍԿ-ին ՊԲ ծախսի վերականգնում ԱԲ-ին փաստաթղթային փոխանցում Հատուկ հաշվին փաստաթղթային փոխանցում Փաստաթղթային փոխանցում բանկերին Կրեդիտ 7200 ԲՍԿ-ից փաստաթղթային փոխանցում ԱԲ-ից փաստաթղթային փոխանցում Հատուկ հաշվից փաստաթղթային փոխանցում Դեբետ 7300

Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում

հաշիվներ Տարանցիկ հաշիվներ

Տարանցիկ հաշիվներ

Կրեդիտ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ Արտաբյուջետային հաշիվներ Հատուկ հաշիվներ

ՏԳԲ-ում թղթակցային հաշիվներ

(ՊԲ, ՀԲ, ԱԲ, ՍԱՊՀ)

Դեբետ ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ Հատուկ հաշիվներ Կրեդիտ

ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվներ

ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ

Հաշվի համարը

Հաշվի անվանումը

Գործառնություն Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Կրեդիտ 7300 Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում Հոդվածային փոփոխություն պահանջող ներքին վերաձնակերպում

Հանդիպակած գրանցում

ՍԱՊՀ հաշիվներ

Դեբետ ՀԲ-ով պահվող հիմնարկի հաշիվներ

ՊԲ-ով պահվող ԲՍԿ-ի հաշիվ

Արտաբյուջետային հաշիվներ

ՍԱՊՀ հաշիվներ

Հապավումներ Հապավում

Հապավման բովանդակությունը

ՊԲ

Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե

ՀԲ

Հայաստանի Հանրապետության համայնքի բյուջե

ԱԲ

Հայաստանի Հանրապետության պետական ն համայնքի բյուջեով պահվող հիմնարկի արտաբյուջետային միջոցներ

ՊՄ

Պետական մարմին

ՖէՆ

Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն

ՀՊԾ

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր հարկային պետական ծառայություն

ՄՊԿ

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր մաքսային պետական կոմիտե

ԱԳԿՊԿ

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե

ՍԱՊՀ

Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ

ԳՄՀ

Գանձապետական միասնական հաշիվ

ԲԳԿ

Բյուջետային հատկացումների գլխավոր կարգադրիչ

ԲՍԿ

Բյուջետային հատկացումների ստորադաս կարգադրիչ

ԿԳ

Կենտրոնական գանձապետարան

ՏԳԲ

Տեղական գանձապետական բաժին

ԲՀ

Բյուջետային հիմնարկ

ՊՀ

Պետական հիմնարկ

ՏԲԿՀ

Տվյալների բազայի կառավարման համակարգ

ԿՖԿՏՀ

Կառավարության ֆինանսական կառավարման տեղեկատվական համակարգ

ԾԻԳ

Արտաքին աղբյուրներից ստացվող միջոցների հաշվին ֆինանսավորվող նպատակային ծրագրի իրականացման գրասենյակ

ՏՏ

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ

ՄԺԾԾ

Միջին ժամկետ ծախսերի ծրագիր

Գծապատկերների ն աղյուսակների ցանկ Գծապատկերներ Պատկեր 1.1. Հանրային միջոցների կառավարման համակարգը ....................... 6 Գծապատկեր 1.1. Բյուջետային գործընթացի հիմնական փուլերը...................... 9 Գծապատկեր 2.1. Բյուջեների պարզեցված կառուցվածքը ............................... 12 Գծապատկեր 2.2. Բյուջեների մուտքերը ............................................................ 14 Գծապատկեր 2.3. Բյուջեների եկամուտները ..................................................... 15 Գծապատկեր 2.4. Բյուջեների ելքերը ................................................................. 16 Գծապատկեր 2.5. Բյուջետային ծախսերի դասակարգումը............................... 21 Գծապատկեր 2.6. Բյուջեների հավելուրդը ն պակասուրդը ............................... 24 Գծապատկեր 3.1. ԲԳԿ-ի ֆինանսական ն հաշվապահական ծառայությունների կառուցվածքը ...................................................................................................... 44 Գծապատկեր 4.1. Գանձապետարանի վճարահաշվարկային համակարգը մեկ մակարդակի պայմաններում............................................................................... 51 Գծապատկեր 4.2. Գանձապետարանի վճարահաշվարկային համակարգը երկու մակարդակի պայմաններում............................................................................... 52 Գծապատկեր 4.3. Գանձապետական համակարգի կառուցվածքը .................... 54 Գծապատկեր 4.4. Կենտրոնական գանձապետարանի կառուցվածքը .............. 55 Գծապատկեր 4.5. Գանձապետական հաշիվները .............................................. 58 Գծապատկեր 4.6. Գանձապետական համակարգում օգտագործվող հաշիվներով գործառնությունների պարզեցված կառուցվածքը (կենտրոնական գանձապետարանում) ......................................................................................... 65 Գծապատկեր 4.7. Գանձապետական համակարգում օգտագործվող հաշիվներով գործառնությունների պարզեցված կառուցվածքը (տեղական գանձապետական բաժնում) ............................................................................... 66 Գծապատկեր 5.1. Բյուջեների կատարման հիմնական փուլերը ........................ 67 Գծապատկեր 5.2. Միջոցների հաշվեգրումը գանձապետարանում վարվող հաշիվներին......................................................................................................... 73 Գծապատկեր 5.3. Միջոցների ելքագրումը գանձապետարանում վարվող հաշիվներից......................................................................................................... 75 Գծապատկեր 5.4. Պետական բյուջեի կատարման առանձին ռիսկեր ............... 78 Գծապատկեր 5.5. Արտաքին աղբյուրներից ստացվող միջոցները ն օգտագործման տեսակները................................................................................ 79 Գծապատկեր 7.1. Համայնքի բյուջեի կառուցվածքը ......................................... 87 Գծապատկեր 7.2. Համայնքի վարչական բյուջեն .............................................. 88 Գծապատկեր 7.3. Համայնքի ֆոնդային բյուջեն ................................................ 89 Գծապատկեր 8.1. Բյուջեների կատարման հաշվետվությունների համակարգը91 Գծապատկեր 9.1. Բյուջեների կատարման գործընթացի ավտոմատացված համակարգի պարզեցված պատկերը ................................................................. 97 Աղյուսակներ Աղյուսակ 2.1 Բյուջեների պարզեցված կառուցվածքն՝ ըստ բովանդակության13 Աղյուսակ 4.1. Գանձապետարանում վարվող հաշիվների համակարգը (հաշվային պլանը) .............................................................................................. 64

Օգտագործված գրականություն 1. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը 2. «Հայաստանի

Հանրապետության

բյուջետային

համակարգի

մասին»

Հայաստանի Հանրապետության օրենքը 3. «Գանձապետական համակարգի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը 4. «Գնումների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը 5. «Հայաստանի

Հանրապետության

թվականի

պետական

բյուջեի

մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը 6. «Տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը 7. Հայաստանի

Հանրապետության

դեկտեմբերի

27-ի

«Մրցույթի

Կառավարության հանձնաժողովների

թվականի

կազմավորման

ն

գործունեության կարգը, գնումների բնութագրերի հաստատման, նախնական հսկողության ն ֆինանսավորման կարգը, գնումների ընթացակարգերի արձանագրությունների

ստուգման

կարգը,

մեկ

աղբյուրից

գնումներ

կատարելու ձնով գնանշման միջոցով գնումների իրականացման կարգը, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր պետական գնումների

գործակալության

Հայաստանի

գործունեության

Հանրապետության

կարգը

կառավարության

հաստատելու

ն

թվականի

սեպտեմբերի 16-ի Ի 572 որոշման մեջ լրացում կատարելու մասին» Իօ 1267 որոշում 8. Հայաստանի

Հանրապետության

Կառավարության

թվականի

հունվարի18-ի «Հայաստանի Հանրապետության պետական ն համայնքների բյուջեների կատարման կարգը հաստատելու մասին» Իօ 48 որոշումը 9. «Հայաստանի

Հանրապետության

բյուջետային

դասակարգման

մանրամասները ն կիրարկման կարգը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարի 1999 թվականի հուլիսի 30-ի թիվ 292 հրամանը

10. Մարդկային

զարգացման

հինգ

տարին

Հայաստանում:

Միավորված

ազգերի զարգացման ծրագրի շրջանակներում պատրաստված Մարդկային զարգացման զեկույց: Հայաստան, 1999 11. Սամուելսոն

Փ.,

Նորդհաուս

Դ.

“Տնտեսագիտություն”,

Հ.1

(Մակրոտնտեսագիտություն), “Ապոլոն”, Երնան, 1995 12. Ջանջուղազյան

Ա.

անհրաժեշտության

«ՀՀ

գանձապետական

հիմնավորումը»,

համակարգի

էկոնոմիկա,

ներդրման

տեսական

ն

գիտագործնական հանդես, Երնան, 1-3/ 1998, էջ 74-78 13. Ջանջուղազյան Ա. «Պետական բյուջեի ընթացիկ դեֆիցիտի արդյունավետ կառավարումը դինամիկ ծրագրավորման մեթոդի կիրառությամբ», Լրաբեր հասարակական գիտությունների, Երնան, 2(598)/1998, էջ 165-167 14. Ջանջուղազյան Ա. «Գանձապետարան», Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա, Երնան, 2/2001, էջ 20-23 15. Ջանջուղազյան հիմնարկների

Ա.

«Հայաստանի

հաշվապահական

առանձնահատկությունները»,

Հանրապետությունում

հաշվառման

Լրաբեր

համակարգի

հասարակական

պետական հիմնական

գիտությունների

(էջ115), ՀՀ ԳԱԱ, Երնան, 1(607)/2003 16. Ջանջուղազյան Ա., Բրուտյան Կ. «Հանրային հատվածում հաշվապահական հաշվառման բարեփոխումների ուղղությամբ որոշ երկրների փորձը», Լրաբեր հասարակական գիտությունների (էջ 63), ՀՀ ԳԱԱ, Երնան, 2(608)/2003 17. Ջանջուղազյան

Ա.

«Հայաստանի

Հանրապետությունում

պետական

հիմնարկների հաշվապահական հաշվառման համակարգի փոփոխման անհրաժեշտության ն ուղղությունների համառոտ նկարագիր», Լրաբեր հասարակական գիտությունների (էջ 11), ՀՀ ԳԱԱ, Երնան, 3(609)/2003 18. Ջանջուղազյան Ա., Բրուտյան Կ. «Գնումների գործընթացի իրավական դաշտի կատարելագործման միտումները ՀՀ-ում», Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա (էջ 32), Երնան, 6-7(54-55)/2005 19. Ջանջուղազյան Ա., Մարգարյան Ա., Իսրայելյան Ս. «Պետական բյուջեի դրամական հոսքերի կառավարման հիմնախնդիրը ՀՀ-ում», Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա (էջ 78), Երնան,14-15(62-63)/2005

20. Ջանջուղազյան Ա. «Պետական բյուջեի պարտքերի հիմնախնդրին առնչվող առանձին հարցեր», Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա (էջ 22), Երնան,16(64)/2005 21. Եîãà÷åâà Օ. Թ. “Ե1äæåòíàÿ ոîëèòèêà: ոքîáëåìû ԹîՇՇèè è 3àքóáåæíûé îոûò ”, ԽÝèԽՕ Է 4, 1994 22. Ëèíåքò 1. “'ոքàâëåíèå äåíåæíûìè ՇքåäՇòâàìè è ՓèíàíՇîâîå ոëàíèքîâàíèå”, Թàւèíãòîí 2001. 23. Էè÷èոîքóê À. Օ. “ÄåՓèւèòû ãîՇóäàքՇòâåííûõ á1äæåòîâ è ոքîáëåìû íàêîոëåíèÿ äåíåæíîãî êàոèòàëà: íîâûå òåíäåíւèè. Ըáîքíèê Շòàòåé “Էåêîòîքûå àՇոåêòû քà3âèòèÿ ՓèíàíՇîâîé ՇèՇòåìû íà 3àոàäå”, ԽîՇêâà, 1990 24. 1îòòåք Ե. “Êîìոե1òåքè3èքîâàííûå êà3íà÷åéՇêèå ՇèՇòåìû â Շòքàíàõ áûâւåãî ԸԸԸԹ”, Թàւèíãòîí 2000. 25. 'ոքàâëåíèå ãîՇóäàքՇòâåííûìè քàՇõîäàìè: Շոքàâî÷íèê äëÿ Շòքàí Շ ոåքåõîäíîé ýêîíîìèêîé, Թàւèíãòîí, 2001 26. Ճàí

Խ.

“Խàêքîýêîíîìè÷åՇêàÿ

Շòàáèëè3àւèÿ

â

քà3âèâà1ùèõՇÿ

Շòքàíàõ:

ոåքՇոåêòèâû ոîëèòèêè”, Ըåքèÿ íàó÷íûõ îá3îքîâ, âûոóՇê 2, Է1 (Թàւèíãòîí, ԹՇåìèքíûé áàíê, ÿíâàքե 1987) 27. ՃèëáåքՇ 1îë “1íՇòքóìåíòû äåíåæíîաêքåäèòíîé ոîëèòèêè è èõ ոքèìåíåíèå ոքè ոåքåõîäå îò ւåíòքàëè3îâàííîաոëàíèքóåìîãî õî3ÿéՇòâà ê քûíî÷íîé ýêîíîìèêå”, Թàւèíãòîí ԽԹÔ, 1993 28. FiՏՇհer ՏէՅոley, ԷՅՏէerly ՄilliՅm, “1հe ԷՇօոimiՇՏ օf էհe Gօverոmeոէ 8սժցeէ ՇօոՏէrՅiոէ, 1հe Մօrlժ 8Յոk,1990 29. մՅոյսցհՅ2yՅո Ճ. " ԷՏէՅbliՏհiոց էհe 1reՅՏսry iո էհe ԹeքսbliՇ օf ՃrmeոiՅ", "ԽոէerոՅէiօոՅl ՇօոfereոՇe օո 8սժցeէ Յոժ 1reՅՏսry Թefօrm iո 1rՅոՏiէiօո ԷՇօոօmieՏ", ԽMF ՏսmmՅry, ՃՏէՅոՅ, KհՅ2ՅkհՏէՅո, Ճքril 2002, քք. 154-168 30. Քօէէer 8. Յոժ ՅiՅmօոժ մ., ”GսiժeliոeՏ օո ՔսbliՇ Է»քeոժiէսre MՅոՅցemeոէ”, ՄՅՏհiոցէօո, ԽMF, 1998 31. ՔrՅժհՅո ՏՅոյՅy, “ԷvՅlսՅէiոց 8rօՅժ ՃllօՇՅէiօոՏ օf ՔսbliՇ Տքeոժiոց: Ճ MeէհօժօlօցiՇՅl Յոժ ՅՅէՅ FrՅmeԾօrk fօr Է»քeոժiէսre ԹevieԾՏ”, ՄՅՏհiցէօո, Մօrlժ 8Յոk,1995 32. 1Յո2i Viէօ “ ՔսbliՇ FiոՅոՇe iո Յevelօքiոց ՇօսոէrieՏ”, ՄՅՏհiոցէօո, 1991