Գարեգին Նժդեհ. Հավատամք

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

Հ"ՈՎԱՏ

որը

Շնորհակալությունենք հայտնում «ԳարեգինՆժդեհ 125» նախաձեռնությանը, հանմն առավ սույն գրքի տպագրության ծախսերը

նվիրվումէ Երկրորդ հրատարակությունը

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀԻ

Առաջին հրատարակությունըխմբագրել է

«ՀԱՅ ԴԱՏ»

կազմակերպությանհիմնադիր

ՀՈՎԻԿ ՎԱՍԻԼՅԱՆԸ

941(479.25):114 Հ5Դ ԱԱ

Ն

ճշմարտութիւններ գիտեմ, որոնցից մէկն ասում է՝ ուզո՞ւմ ես գուշակել, տեսնել մի ժողովրդի ապագան` ...Վաղը ազգովին պիտի նայի՛ր ճիա երիտասարդութեան: հնձենք այն, ինչ որ սերմանում ենք այսօր այսօր, երբ դու նւազ խոստմնալից ես, երբ թո մէջ, շնորհիւ մեր օրերի նիւթապաշտականոգու եւ համատարած յուսալքութեան, թուլացել է պաշտամունքը երկու աստւածութիւնների՝ հայրենի ժողովուրդի եւ երկիրի, թո շարքերում,գիտես այդ, է յոգնածների, ուղեկորոյսների եւ օրէցծր աճում դարպընթաց եդածների թիւը: ԳարեգինՆժդեհ Ես

-

ՆԺԴԵՀ ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ:

ՀԱ ՛

:

հայրենիքի» հ/կ, եր.:«Վաճուն

«Հայ ղատ» կազմակերպությունըառաջիններիցմեկն էր, որ հրատահակել է ՆԺԴԵՀԻ ստեղծագործություններից:1991 թ. 10. 000 օրինակով տպագրվեց«Հավատամք»գրքույկը,որը սպառվեցմեծ արագությամբ:Այժմ ամպարեզումառկա են Նժդեհի մասին կամ նրա տտեղծագործություններից հրատարակվածշ̀ուրջ երեք տասդյակ գիրք: «Հանուն հայրենիքի» հասաբակական կազմակերւվությունը ձեռնարկելով «Հավատամքի»երկրորդ

հրատարակությունը պահպածել է Հովիկ Վասիլյանիոնտուսծ հոուոչիսծները պհանցլրամչակւրան:

ԳՍԴ 63.3(23Թ67 Երկրորդհրատարակություն ՏՏԽ

9/8-9941-2-526-5

Փ «Հանուն

2011 թ. հայրենիքի» Պե,

ա

|

մերօրյա Վայերիտասարդ,այս խոսքերընան հենցթեզ են ւղղված: Տես ն ապա մտորի՛ր, թե որքան արդիականեն աշխարհաքամնացել Նժդեհի խոսքերը: Յամաշխարհայնացման, մեծ անընդհատ ցնցում այս հորձանուտն ղաքականվայրիվերումների անուժ դու է մեր Ձայրենիքը, վտանգումմեր Ազգի ապագան:Միթե՞ ես, անկարող դիմակայելու այդ փորձություններին,միթե՞չես կարող քո փառապանծԱզգի մեջքը. կերտել նրա վաղեմիերազանքը՝ շտկել ապրել ու արարել հայրենի հողում,հզոր պետությանմեջ: Կարող ես, ունակ ես, պարտավոր ես, քանզի դու Հայորդի ես, զավակը հինավուրց ու արարիչ մի զորեղ ազգի, որը կա՛ ու դեռ կլինի: Հատկապես այսօրվա երիտասարդիհամար պետք է անընդունելի լինի եսակենտրոճությունը,որը «բարոյական մահափորձմըն է այն Մեծ Ամբողջին դէմ, որ ԱԶԳ կը կոչեճք»: Նժդեհը տվել է ժամանակի այդ հիվանդության դարմանը` ասելով. «տվեք ինձ ներցեղային ,

յո՛,

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

բարոյականովառաջնորդվող մի հատիկ սերունդ, ն ես կապահովեմ Ազգիստեղը արնի տակ»: Հիրավի օրվա հրամայակածնէ ՆԺդեհի «ապագան վտանգված ժողովուրդների վերքին խաղաթուղթը վերադաստիարակությունն է» պատվիրանը:Իսկ վերադաստիարակությանուղեէ: նիշը Ցեղակրոնությո՛ւնն կո, ցեղակիոնությունը, հիի թաիրոզումէ անմնացորդ նվիրում Հայրենիքին ու Ազգին:Ահա զորացման բարոյականը ննե ես հայրեն «կրոնների պես հայրենիքներնէլ պահանջումեն, որ որենց սպասարկողիձեռ-

:

ՆԱԽԱԲԱՆ :

Անմահություննիրականությունէ, շոշափելի,ապացուցելիիրակա դչ չունի անդրաշխարհիմասին կրոնական խաբեության հետ: Եվ եթե մարդկությանբացարձակ մեծամասնությունն անմահանում է նախորդիցստացած կյաճքը հաջորդին փոխանցելով,ապա գոյության հոսքում ասուպի պես փայլատակած փոքրաթիվաճձինքանմահանում են անձնապես`ժամանակ ու թափանցած մտավորբռնկումիլույսով: Պատմության բոլոր շրջադարձային պահերը բնութագրված են տվյալ ժամանակիամենաղլայծառ բռնկումներով`դրոշմված գալիք Վայրենիքի մեջ: սերունդների րունդների գ գիտակցության ցությ ջ Մեր ժողովիդիպատմությանմեջ փայլատակած, անմնագորդլույէ: սի փոխարնվածխոշորագույնասուպներիցմեկը ՆԺԴԵՀՆ Երբեք տասնյակ միլիոններիչհասած մեր փոքրաթիվ ազգի կար-

Գանք

ՆԱԽԱԲԱՆ

թյունը բանալին է դեպի հուսալի ապագա, դեպի հզոր պետություն, դեպի ազգային միասնություն, դեպի Ազգի վերամիավորում,ոգեղեն Ա արյունակցական կապՀայրենիքիհետ:

Սիրելի սերնդակից Հայորդի, թող «Հավատամք»» գրքույկ, դառնա թո մշտական ուղեկիցը, ինչպես այն եղել է մեր ավագ ընկերների համար ն թող ճրա շնորհիվ ու հենց քո միջոցով ազգային զարթոնքը դառնա կայացած

|

Այու: մ)ճ րի աոնություն

տարածություն

:

գաչափովմենք համեմատաբարշատ ավելիմտասվորակունություն ենք երկնել, քաճ բազում այլ ազգեր: Սա մերկապարանոց ինքնագովություն չէ: Ա՛յս փաստնէ դասելմեզբանականցեղերիշարքը: Բայց մտավորական,որ ժամանակի հոգեպես անառողծ,միշչո էլ որնէ ճենգադավովվարակվածմթնոլորտումսինթեզերանխառնճշմարիտը, կեղծիքի գայթակղիչ արտաքինիտակ տեսներիրակաճության

հակա մարմինը այդ բաճնաձեվածմատուցերժողովրդին, Միակըեղավ ՆԺԴԵՀԸ: Այսօր հռապարակիվրա ամեճայն իրավամբ իրողություն:լովվում դրվատվում որպեսզորավար, Զանգեզուրիհերոս, «Արա-

«ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵԴ 125»» ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅՈՒՆ

ամբողջը

ն

չենք

ունեցել:

ՆԺԴԵՀԻ

ու

անունն

հո-

է`

զի ափին ծնված ընկեր»... Սակայն ընդհանրապեսչտեսնելու, չնկատելու է ձնացվում արնի լույսը՝ ՆԺԴԵՀԻ աշխարհընկալումը, որի գիտակզումնու գործադրումը կարո՛ղէր շտկել մեր ժողովրդի,մեղմ ասած, աճճախանձելիճակատագիրը:

ռԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

Միշտ էլ ազգային շահերի ու արժեքների մասին ճամարտակմամք, ցավոք, մարդկության մեծամասնությունը կազմող քաղքենուն է մատուցվումէապես ապազգայինը: Եբրայերենիցգրաբարիթարգմանվածաղոթքնու շարականըկամ ղուսերենից ու ֆրաճսերենից աշխարհաբարի թարգմանված սոցիալիզմի ու կոմունիզմիտեսություդն այդպիսով չեն ազգայնաճում: ՆԺԴԵՀԸ նախ մտածող է, կլեռաց օրինաչափո՛թյուններնսթափ գնահատող,ոչ մի երեսպաշտությանու թաղաթական նենգախաղի տուրք չտված խոշորագույն անհատ` բյուրեղացածքառասնամյա պայքարում: 1912 թվականիցմինչն զռհվելը` 1955 թվակաճը,հայ ժոՆԺԴԵՀԸ ղովրդի ազատագրական պայքարի ոգեշնչողն ու առաջճորդը չէր միայն,ինչպեսհիմնականումգերկայացվումԷ:

ՕԴԻ ՊԵՍ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

ԱՅՍՕՐ ԿԵՆՍԱԿԱՆՈՐԵՆ,

ՆԺԴԵՀՆ

է ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ'

ԿԱՆՈՐԵՆ ՄԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՈՒ ՆԵՆԳԱԲԱՐ

ԴԱՐԵՐ ԽԵՂՎԱԾ

ՇԱՐՈՒՆԱԿ

ՆՐԱ

ՀԵՏԵՎՈՂԱ-

ԱՇԽԱՐՀԸՆԿԱԼ-

ՇՏԿԻՉ:

Ներկա հավաքածունհամեստ ու «ՀԱՅ ԴԱՏ» կազմակերպության ձեռնարկումէ, ճորիցհերթակարողություններով սահմանափակված ժողովրդի գիտակցությանը կենաց կան խայծը կլլող մեր դժբախտ ճշտմարիտ օրինաչափությունները հասցնելու ճիգ:

ՀՈՎԻԿ ՎԱՍԻԼՅԱՆ

Աարթաո:՝-

ա

..

ների աՀ թերն

ՆԹՆՐւՆ ի

՛

ՋԱՆ

ԿՅԱՆՔԸ

արեգին Նժդեհը (Գարեգին Տեր-Հարությունյան)

ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 1-ին Նախիջնանի

գավառիԿզնութ գյուղում` հոգնորականիընտանիքում: Արմատներովսալմաստցի է: (Արխիվային որոշ նորահայտ նյութերիհամաձայն` նրա ծննդյան թիվըկարողէ լիճել 1884 կամ 1885, իսկ ծննդյան օրը փետրվարի 1): Նախնական կրթությունն ստացել է Կզնութի ծխական ն Նախիջնանի դպրոցներում, ապա ուսումը շարունակելէ Թիֆլիսի ռուսականգիմնազիայում:Այստեղէլ միանումէ հայ ազատագրական շարժմանը:Գիմնազիանավարտելուցհետո Նժդեհը մեկնումէ Պետերբուրգն երկուտարիսովորում Պետերբուրգիհամալսարանիիրավաբամականբաժնում: 1906-ին մեկնում է Բուլղարիա, որտեղ ընդունվում է Սոֆիայի սպայականդպրոց, այն ավարտելովվերադառնումէ Կովկաս: Այդ ժամանակաշրջանում ընդվզումներեն սկսվում Պարսկաստանում, որի տասը միլիոնբնակիչներիցյոթանասունհազարըհայեր էին: Նժդեհն անցնում է Պարսկաստան: Զինամթերք հայթայթելու նպատակով 1908 թվականին ճա նորից գալիս է Կովկաս: Ցարական կառավարությունը, որ նոր էր ճնշել 1905 թվականիշարժումները,լայն հալածանքներէ սկսում նան ազգային շարժման դեմ. ձերբակալվել ն բանտարկվելէին Ա. Ահարոնյանը, Ավ. Իսահակյանը, Հովհաննես Թումանյանը, Հ. Օհանջանյանը,Ա. Մանասյանը,Կորյուն ն Զավեն Վարդապետյանները,ՀամազասպՍրվանձտյանըն շատ-շատ ուրիշներ(շուրջ հինգհարյուր հոգի): Նախնական քննությունըտնեց... չորս տարի: Դատավարությունը տեղի ունեցավ 1912 թվին:

Իսահակյաննու Ահարոճյանճազատվեցինու մեկնեցինարտասահման, Հ. Թումանյանն ազատվեցխոշռը դրամականերաշխահոգի դատապարտվեցին տաժանակիր վորությամբ. չորս Խրիմյան Հայրիկի դիվանապետԿռրո րռնց թվում` աշխատանքի, Հ. յուն վարդապետը, Օհանջանյանը,որոնքշղթայակապ աբքսորվեցինՍիբիր:Քսանմեկ հոզիդատապարտվեցինաքսորի,քսանվեցը՝ ԼԼյս իրադրութբանտայինռեժիմի, մճացյալներնարդարացվեցին: յունն էր Կովկասում, երբ Նժդեհն անցավպարսկականսահմանը: Նոր Ջուղայի շրջաճում ճա ձերբակալվում է ն պահվում Նախիջնանի, Երնանի ն Նովոչերկասի բանտերում: 1911 թվականին՝ ազատվելուցհետո, մեկնում է Բուլղարիա: 1912 թվականինՍոֆիայում Անդիանիկին Նժդեհի հրամանատարությամբհայկական կամավորականգունդ կազմավորվում: Նույն թվականի հոկտեմբերի կեսերին Սոֆիայում գտճվող

է

Բրոնշտեյն-Տրոցկին այդ մասին ասել է. «...Ես Սոֆիայում պատերազմիդաշտ ճանապարհեցիհայկաէր սպայախումբը: Վաշտիհրամանատարն կան կամավորական Գարեգին էին համազգեստով մի հայ, դրին ուդղղակի ընկեր կան ն անվանում: Գարեգինը բանաստեղծէր, ճառախոս զինվորական: Նա համակ կրակ էր կտրել իրենվիճակվածառաքելությանկարնորությաճ զիտակցումից...տասն օր շարունակ, օրական տասը ժամ զիճավարժություններէր անցկացնում...»: Չնայած այս բավականինդրականգնահատականինմ̀ի քանի տարիհետռ ՄույնՏրոցկի-Բրոնշտեյնը,որ արդենհամայճավարական զինվորական նախարար էր, Նժգեհի դեմ ուղարկեց 11-րդ կարմիրբանակը մոռանալով, որ նա լավ զինվորական է... Բուլղարական կառավարությունը կամավորականխմբի պաշտոնականհրամանատարճանաչումէ Գ. Նժդեհին, քանի որ նա սպայականկոչում ուներ, չնայած խմբի փաստականհրամաճնճատարն Անդրանիկն էր: Մի քանի ամիս հետո, ելնելով Անդրաճիկի քաջազործություններից, բուլղարակաճ կառավարությունըճրան չնորհեց փոխտեղակալիաստիճան,ինչպիսին ուներ Նժդեհը: 1913 թվականինկամավորականգունդըկազմալուծվումէ: 1914 ջվականինԱնդրանիկնու Նժդեհը գալիս են Թիֆլիս, որտեղ Ազզորախմբերէր կազմագայինբյուրոնհայկականկամավորականճ :

վորումհամաշխարային պատերազմիկապակցությամբ: Այդ զորամասերը մարտնչեցինթուրքերի դեմ ռուսական բանակի հետ միասին,սակայն երբ Հայկական բարձրավանդակիմեծ մասն արդեն գրավված էր, ցարական կառավարությունը լուծարեց

դրանք:

Նժդեհը վերադառնումէ Թիֆլիս

պոլ:

ն ապա

անցնում Ալեքսաճդրա-

Ցարականկառավարությանտապալումիցհետո ժամանակավորկառավարությունը1917 թվականիմարտի21-ինՌոսաստանի բոլոր ժողովուրդներինհայտարարեցհավասար: Հեղափոխության ալիքը, առանց արյունահեղությումների, րածվեցռուսականկայսրության ամբողջ տարածքով:

տա-

Հայությանպաշտոնականմարմինճերնանմիջապեսհեռագրով հայտնեցինՊեւռերբուրգ,որ Հայաստանըչի ազջատվում Ռուսաստանից` օգտվելովհեղափոխությանընձեռածհնարավորություններից, այլ պիտի աշխատի ամրապնդել հեղափոխության նվաճումները, մինչե Սահմանադիր ժողովը կորոշի ճախկին կայսրությանմեջ մտնողժողովուրդներիկարգավիճակը: Ամիսներանց ժամանակավոր կառավարությանհարաբերությունները բանվորագյուղացիականխորհուրդների հետ սրվեցին, անմիջապեսպատերազճըղաղարեցնելու կոչը բոլշնիկներիկողմը գրավեցզանգվածների համակրանքը,ն նրանց օգնությամբբռնագրավեցինիշխանությունն ու հաշտության պայմանագիրկնքեցին ռազմաճակատում: գերմանա-թուրքական Նորընծա կառավառությանկոչով զորքերըլքեցին ռազմաճակատի գիծը Հայկական բարձրավանդակումն զենքերը, կամ տեղում վառելով,կամ մասամբհետներըվերցրած,հեռացան Ռուսաստան: Անզեն ու անպաշտպանհայ ժողովրդի արնելյան հատվածն էլ մնացթուրքականկաճոնավորզորաբաճակներիառջն... Ստեղծվեցօրհասականվիճակ: Գրեթե առանցդիմադրությանթուրքականզորքերըգրավեցինոչ միայմ պատերազմում կորցրած տարածքները, այլն առաջացան մինչեԱրաքսու Ախուրյան,մինչնՍարդարապատու Ղարաքիլիսա: 1918 թվականիմայիսին Նժդեհի գործուն մասնակգությամբ կազմակերպվեց Ղարաքիլիսայիճակատամարտը, որնապահովեց

6ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

Սարդարապատիթիկունքն

բնաջնջումից:

ու

փրկեց Արնելյան Հայաստանը

կառավարությունը Նժդեհին նշանակումէ Եախիջնանիգավառապետն ճրաճ հանձնում չորրորդ գունդը,որի հետ ճա մեկնում է Նախիջնան:Այդ ճաճապարհինՆժդեհը թուրքերիցմաքրում է Ավշար,Խալիսա ն մի շարք այլ գյուղեր: էին տեԱրցախնու Զանգեզուրնայդ ընթացքումկառավարվում ղական հայկականկոմիտեներիկողմից,քաճի որ կենտրոնական նկատառումներից մի շարք դիվանագիտական կառավարությունը, ելնելով, չէր ուզում այդ տարածքներըՀայկականՀանրապետության մաս հայտարարել: Աճդրաճիկը,սասունցիխմբապետ Նույճ ժամաճակաշրջանճում Մուշեղ Ավետիսյանըն այլք ուղաիկվեցինԶանգեզուր ն մնացին լիազորՇահմազյաայնտեղմինչն ՀայկականՀաճրապետության նի ժամանելը: ն երկԱճդրանիկը Զանգեզուրումսլարեճի պահեստներհիմճմեց րամասի ապագան ապահոռվելուհամար մի քանի վտանգավոր գյուղեր մաքրեցթուրքերից,արշավանքներկազմակերպեցդեպի Արցախիամենահեռավորշրջանները: 1919 թվականի մարտի 12-ինանգլիացիներիպահանջովԱնդրաճիկը հետ է կանչվում Զանգեզուրից: Անմիջապես այդտեղ ճգնաժամայինվիճակէ ստեղծվում,արեձոսոքիցղեպի Զանգեզուր են առաջանում Թուրքիայի,իսկ արնելքից` Ադրբեջանիթուրքերը: Մեկ գիշերվամեջ Աթաթուրքիհրամանովբոլշնիկ դարձածմուսաֆաթականմները, խորհրդային դրոշակ բարձրացրած,հարձակվեգին Զանգեզուրի վրա: Այդ պարագաներումէ, որ Զանգեզուր է հասնում ԳարեգինՆժդեհը: Առանձնահատուկեռանդովճա սկսումէ կազմակերպել Զանգեզուրի ինքճապաշտպանության գործը: Թուրքական տասնյակ գյուղեր, ռր ժահրապալարիպես աճել էին երկրի տարածքիվրա, նա, ասես մշտարով, հատեց ու ժահրազերծեց հայոց աշխարհի այդ մասը` Զանգեզուրնու Գողթանն ապահովելով ապագա Հայաստանի համար: Միաժամանակ ճա շրջվեց ճան դեպիՆախիջնան ու Բարգուշատ,յոթամասուն-ութ-

ՀայկականՀանրապետությանհռչակումիցհետո

ԿՅԱՆՔԸ

սուն թուրքականգյուղեր մաքրեց ճան այդ մասից` փրկելով կորս-

տից Գնդնազից միճչն Ղամարլու: 1920 թվականի մայիսին է1-րդ կարմիր բանակը գրեթե առանց դիմադրությանմտավ Բաքու: Ադրբեջանըհայտարարվեցխորհրդայնացվածն մոսաֆաթակաճներիզավթողականնպատակներնանփոփոխփոխաճցվեցին խորհրդայնացված Ադրբեջանին,այս անգամ 11-րդբանակիմիջոցով իրականացվելուհամար: Սենշեիկյան Վրաստանիցխլվեց Զաքաթալայիշրջանը ն միացվեց Ադրբեջանին`«չեզոք գոտի» անվան տակ: Գրավվեց ն Ադրբեջանին՝միացվեց Արցախը:Հերթը հասել էր Ձանգեզուրին: Ծածուկ Ջանգեզուր ուղարկվեց տասնհինգ հոգուց բաղկացած միխումբ,որի անդամճերիցմեկըպարսկահպատակհայ էր, մեկը` չեխ, տասներեքը՝թուրք: Սրանք հանդիպումներեն ունենում գյուղացիության ճերկայացուցիչներիհետ ն հայտարարում, որ տասնմեկերորդբանակիհրամանճատարությունը պահանջումէ խորհրդայնացնճել Զանգեզուրն ու կցել Ադրբեջանին:

Բացասականպատասխանստանալով`հեռանում են ն տասնմեկերորդբանակիհրամաճնատարությանը տեղեկացնումնան, թե երկրամասում գրեթե զորք չկա:

Հուլիսի 5-ի գիշերվա ժամը տասնմեկինբոլչնիկյան զորամասեըը գաղտագողի մտան Զանգեզուր ն օգտվելով զորաբանակի ու

Նժդեհիբացակայությունից,թալաճելովմիքանիհայկականգյուղեր` հասան Գորիս: Հաջորդօրն սկսվեցհայկական գյուղերի թալանն ու ահաբեկումը: Գորիսի բանտը տեղավորում էր 800 կալանավոր. այն լրիվ լցվում էր ն աստիճաճաբար,գնդակահարելուց հետո, լրացվում նորերով: Այն գյուղերում,որոնքտասնմեկերորդբանակիհրամանատարի կարծիքովորակվումէին որպես«դաշնակցականկենտրոններ», մանուկիցմինչն 80 տարեկան երկսեռ անձինք գնդակահարվում էին:

Հրամամճատարի կարծիքով 80 տարեկանիցհետո մարդըդժվար

ԳԱՐԵԳԻՆ

թե ապստամբերճորիշխանությանդեմ.դրաճցթողճումէին մահաճալու բնականմահով: 11-րդ կարմիր բանակի ղեկավարությունը Նժդեհի գլխի համար Ք

աթ անալի: խոսացել Նոյեմբերին

դաճակը հասավ ոսկորին ն գրեթե ամբողջ Զանգեզուր. ապստամբեց «ազատարար» կարմիր բանակի դեմ: Երնանից օգնության շտապեց Դրաստամատ Կանայանը, կապավորները դրամհասցրիճ Գ. Նժդեհին: Նժդեհը դիմեց Չցանկանալովշարուճակել արյունահեղությունը՝ հետնյալ վերջնագրով. կարմիր բանակի հրամճանատարությանը «Արցախին Զանգեզուրի հայությունն արդեն գլխատված է ե տնտեսապեսքայքայված` կարմիրբանակի ձեռքով: Չեր զորքերի ներկայությունը Այունիքիսահմաններումայլես անհանդուրժելիէ: Եթեչեք ուզում 11-րդբանակի մնացորդներնէլ կոտորածի ու գեմատնել, հրամայում եմ անմիջապեսդատարկել Ձանգեզուրը, հակառակ դեպքում ստիպված կլինեմ կռվուլ տիրելու Ձեր ձեռքումգտնվողերկրամասին»: Գ.Նժդեհ, 14 նոյեմբեր,1920թ.

բության

Կարմիրհրամաճատարությունը,որպես պատասխան,Նժդեհի դեմ է ուղարկում Բաքվից ճոր ժամանած Ջավալ փաշայի գունդը, Կուրոչկինի հեծյալ զորախումբը: Տաթնի ն Գորիսի միջե տեղի ուճեցածճակատամարտումայդ թարմուժերըջախջախվումեն, Ջավալը գերի է ընկնում: Թուրքականդիակների Նժդեհն անցնում է Գորիս, բայց ն Գորիսն արդենապստամբելէր քշել բոշնիկներին, որոնք ամրացել էին շրջակա լեռներում ն թնդանոբներովռմբակոծում էին քաանմիջապեսհարձակմանաճցավ ն դրանցվռնդեց

վրայով

Ա

ԿՅԱՆՔԸ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺՂԵՀ

Զաճգեզուրըմաքրվածէր... Կարմիր բանակի հրամաճատարությունըմի քամի անգամ դիմում է Նժդեհին՝ խաղաղ բանակցություններսկսելու առաջարկով: Զանգեզուրինկից թուրքականշրջաններում սով էր սկսվել ն թուրքերըհրաժարվումէին կերակրել «սազատարար» զինվորներին ու ձիերին: Կարմիրբանակի հրամաճնատարությունն ուզում էր, ոը

Նժդեհը թույլ1,

կիմ

որ

լ5

նրանք Զանգեզուրիվրայով անցնեն Եվլախ

առու ղեոր պատասխանում

Լ.

«Զանգեզուրի ապստամբականհրամաճատարությունն ընդունում է ձեր առաջարկը` սկսելու մասին, բայց ոչ Չարազգյուլում, այլ` Գորիսում, ուր ն առաջարկվում ուղարկելձեր լիազոր ներկայացուցիչներին: ավելացնումեմ. Օգտվելով Դուք ձեր անհամար թերթերում ու թռուցիկներում որպես ե ինձ ուղարկած ձեր վերջին երկու գրություններում, աշխատավոր մասսամերիապստամբությանն պարտության պատճառը համարումեք Զանգեզուրիապստամբական հրամանատարությու-

հաշտության բանակցություններ

է

առիթից

Զանգեզուրի

նը: Ինչպիսի ինքնախաբեություն.

Արյամ ու երկաթի սիստեմը,որով դուք կառավարել եք ն չարուճակումեք կառավարել,հեղափոխականդեմոկրատիային պատմությանկոդմիցլքված ու ղատապարտվածայդ սիստեմըձեզշատ հեռըւն, բնականէ, տանելչէր կարող: Խոսեմ կոնկրետաբար. Ղափանմինտիրանալուհամար դուք, ավանգարդ րեր շարունակ հայի քրտինքով ապրող որի ու սրի եք մատնում շրջանիս գյուղերից ամեռաբարեկեցիկըՁ̀եյվան ն ճեր այդ վանդալականակտը Կրկնում եք ձեր հարձակումները Արծվանիկիվրա ն սանձարձակ արարքներով`կիճ ու երեխաներիկոտորածով, բռնաբարութնք տխրահռչակ ենիչերիների

ունենալու դառեակցիոն թրքությանը,

համարում հեղափոխակա

աաա յոռներով օրշարունակ ռմբակոծումեք Շվանիձորը, Քառասուն կու բ

ն երբ երդավաճաններիդավադրությամբ ճեզ հաջողվում է մտնել այդ չարաբախտ գյուղը, այդտեղ քարը քարի վրա չեք թողնում, սդվորական սպանություններ, կին ու աղջիկների բռնաբարում, ալանթալան ն այլ ենիչերականակտեր... Ես հրամայել եմ հավաքելձեր թնդանոթներից, ոմբաձիգներիցու գնդացիրներից այդ գյուղի գլխինթափվածամբողջերկաթնու արճիճըն նրանիցԱրաքսիափին` մի բարձըսարի վրա, մի տխուր կո-

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ԿՅԱՆՔԸ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

չերը շատ բան են պատմումձեր դաժանությանն անմարդկայնության մասին:Սակայնմիայն տնտեսականքայքայումովչեք բավարարվելդուք: Սոցիալապեսքայքայել ն գլխատելեք Զանգեզուրի ամբողջհասարակայնությունը:Ռվ ձերշարքերում չի եղել, նրան ձեր թշնամին եք համարել ու ոչնչացրել: գիշերները Զաբոտիսպանդանոցնու Գորիսիբարդուղիմեոսյան դեռչեն մոռացվել. Ես տեսա ձեր ստեղծածեղբայրականգերեզմաններնու ձեր զո-

«Նրանց ասեղմ արձանագրությամբ. նունը կարմիր էր, գործերը` սն. Թող հավերժ անիծյալ լինեն նրանք»: Դուք տաճիկ ասկյարներովպաշարումեք Յայջին, տե-

թող կանգնեցնելհ̀ետնյալ

ղահանումժողովրդինու թալանում... Պանիկայի մատճված ժողովրդի մի մասը կոտորվումէ գյուղի պատերիտակ, մի մասը թափվումէ գետն ու խեղդվում,իսկ մնացածները,գյուղի գրավումիցհետո, իրենց ավերված տներում, մերկ ու քաղցած, անիծում են իրենց օրն ու արեր... Այդ բոլորից հետո դուք զայրանումու զարմանումեք, առանց չահերից: խղճի խայթի, շարունակումճառել աշխատավորության Ահա ինչով ն ինչպե՛սշահեցիք աշխատավորգյուղացիության զզվանքը ու թշնամանքը ն ստիպեցիքնրան պատվավոր մահը գեհադասել անպատիվկյանքից: Այլես գաղտնիքչէ, որ ձեր դրոշի տակ գործում են արնելքիամոթն ու անեծքը կազմողօսմանյանհայակեր,ջարդարար փաշա-

ները: Տաճկահայաստանիվեց վիլայեթներումմահվանթագավորություն ստեղծողԽալիլ ն էնվեր մարդակերներնայսօր ձեր քաղաքաեն հանդիսանում: խորհրդատուներն կան ն զինվորական հանուն ցնորքների,չվարանեցիքՔեձեր ուտոպիստական Դուք մալի հայաջինջ հորդաներըՀայաստանքաշելու ն նրանցհրին ու ֆիզիկականգոյություննու սրին մատնել հայ աշխատավորության

ճրա դարավորքրտինքի արգասիքը... Այդ բոլորից հետո ձեզ զարմացնումէ հայ ժողովրդիապստամ-

բությունը...

Արցախի գյողացիության ամեն մի շունչը մեկ տարվահամար մեկ իսկ զանգեզուրցին` ունի մեկփթիցմիքիչ ավելիհացահատիկ, ն կես փութ... Դա գիտեք,կա վիճակագրություն: Գիտեքն այն, ռը երկու ամսիցհետո սովն ու տիֆը այղդժբախտ գյուղացիությանմեջ առատ հունձ կունենան... Այճուհանդերձշարունակումեք նոր զորքերմտցնելՁանգեզուր, ձեր փոխադրականնուժեղացնելու նպատակով վերջին գրաստը խլեցիք հայ աշխատավորներից:Գորիսի պատերիտակ ն ճանաբեռնակիրանասուններիլեպարհներին

բափթփված հազարավոր

հերից ավելի ձեզ համար ցավեցի... Ձեր այղ խելացնորու մասսայական տեռորը, ձեր տեռորիհունձը մեծապեսարագացրեցձեր պարտությունը: Սա ճշմարտությունէ, ընդունեցեք: Դուք վաղուց եք թքել բոլոր տեսակիբարոյական սկզբունքների ու հասկացությունների վրա... Ձեզ համար սրբություններչկան... Ձեր «չեկերի» դեզերը, ձեր բռսիզմը, կաշառման սիստեմը,ճեր առանձին«պոստերը»,որոնց առաջ նսեմանում են ցարականբոլոր վարչություններնու «օխրանկան»,ձերհարուցած ժանդարմական կատաղիհալածանքնազատ խոսքի ու մտքիդեմ, ձեր ուժի մի լեզուն, որ ժողովուրդըչուզեց հասկանալ, ձեր «շպիոնաժը», ձեր ու հար«չերեզվիչայկաները»,ձեր խորհրդավորսպանություններն յուրներով պատանդ վերցնելուխայտառակ սիստեմը, ձեր քաու աղանդավորությունը՝ ղաքականանհանդուրժողականությունն ահա ձեր պարտությանպատճառները... Ընդունեցեք, դա էլ է ճշմարտություն: Ձեր գրաված վայրերումդուք զինեցիք հասարակության տականքներին`նախկին ժանդարմների,գողերի, գրպանահատների, լրտեսների,շանտաժիստներին այլ քրեականտիավազակների, պերիու դրանցովխտացրիք ձեր շարքերը... Ո՞վ է Արմենակ Ղարագյոզյանը. քաղաքականմի ողորմելի ա.վանտյուրիստ,հոգեկան հիվանդ, սադիստ, որն իր անմեղու անզեն զոհերին մորքումէր ու հրճվում... Այդ կարմիրստահակը,որի փռշտոցովնստում ու կանգնումեք դուք (իր ասելով),իր հոր վրեժը .1ուծելուհամար պատրաստ թե՛ձեր բանակը,թե՛ Զանգեզուրիամ-

ուսվի-

.

է

60ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

գյուղացիությունըոչնչացնելու: Ո՞վ է ԵրեմիաԲակունցը,ո՞վ է ՍուշեղԶաքարյանը... Մեկըմյուսինարժեցողերկու կուսակցականդասալիքներ,որոնք

բողջ

զեղծումներիհամար դուրս են քշվածն՛ կուսակցությունից,ն՛ Զանգեզուրիկենտրոնականխորհրդից: Ո՞վ է Տիգրան Մելիք-Շահնազարյանը: Թույլ տանք, որ ինքը որակիիրեն. «Ընկերճե՛ր,-ինքնասպանությունիցառաջ գրում է նա,- խաբված ենք, խաբված բոլորս. Ադրքեջանում,Նարիմանովից սկսած, ոչ մի հատիկ բոլշնիկ չկա: Մուսաֆաթը, հին մուսաֆաթն է գույմը եկեք, դարձի, ընկերներ, քանի դեռ փոխել ն մեզխաբել: Դարձի՛ Ես բայց անչեմ դավաճանելհայ ժողովըրդին, ուշ չէ: գիտակցորեն Ես եմ ծառայել ռեակցիոնԱդրբեջանին... խոստովագիտակցորեն ճում իմ մեղքերը,թող պատմություննու աստված ներենինձ...

եմ

Մեռնում

եմ»:

մի տարրականճշմարտություն, ընդունեցեք: երբ մինչն աԴուք զինաթափումեք հայ աշխատավորությանը, Ադրբեջանըհարմար առիթիէ տամմերըզինվածմուսաֆաթական սպասում`Զանգեզուրնառանցհայի թողնելու: Ռեակցիոն, հայահալած մուսաֆաթական Ադրբեջանը, որի գոյության տարին դեռ չլրացած` փորձեցհրի ու սրի մատնել Չտնգեզուրը, սակայն ջարդվելով` ետ շպրտվեց: Էսեցեքմեկ այլ ճշմարտություն. Մեր ձեռքն են ընկել մի շարք փաստաթղթեր,որոնքայլբանեն ասում Ադրբեջանիմասին: Թվում է` քիչ բան չի պարզված ն ձեր Ահա նս

լիազոր ներկայացուցիչ Լեգրանի մասին: Սոսկվան ն դուք խաբված եք քեմալիստներից: Այդբանը,ըստ իմ ունեցած տեղեկությունների,արդենպարզ է ն

,

ն՛

Սեսկվայի, Լեզրանիհամար: ՀեղափոխականլոզունգներովՔեմալն ու ընկ. միայնքողարկվել

են... Ձեր դրոշի տակ այդքան շատ |

պանիսլամիստների նպատակը, միավորվելով,Բաքվին տիրանալնէ, Դաղստանի հետ կապվելով, ռուսներինՀյուսիսային Կովկասից քշելը է: Եթե լայն ն ստույգ տեղեկություններունեք քաղաքական աշխարհից,

Ադրբեջանիհետ

ԿՅԱՆՔԸ19

:

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ասյա այս

ամենը սլիտիհայտնի լիներ կարմիրհրամանատարութ-

յանը... Վերջացնելովայս երկարգրությունս, երկուխոսք էլ ասեմիմ

սին.

մա-

իմ հեղափոխականհավատամքիեղելեմ բոլոր բանտեՀանուն րում, Արաքսիափից մինչե Պետերբուրգ.ավելիքան երեք տարի ես շղթաներ եմ մաշել.. Կովել եմ ն կռվելու եմ բռնությանդեմ,ինչ քողի ակ ե ինչ գույնովէլ այն երեանգա... Կռվել եւմ Պարսկաստանում, Մակեդոնիայում,Բալկաններում... Կռվումեմ ն այսօր: Եթեիմ օգնության կարիքըերբեիցեզգացվի, դիմեք, կհասնեմ»: Գ.Նժդեհ.

ճռյեմբերի1920

Գորիս ու 1919 թվականինՌուսաստանն ԹուրքիանՍաճսումնում պայ1921 մաճագիր կնքեցին (որը թվակաճինՄոսկվայում վերակնք-

վեց):

Այղ պայմանագրի մի կետը հատկապես ուղղված էր Հայաստանիդեմ.Ռոսաստանը պարտավորեցնումէր Թուրքիայինհարձակվելու Հայաստանի Հանրապետությանվրա: Հայստանի կառավարությունն,անտեղյակ այս դավերից,դռներըլայն բացած աշխարհասփյուռ հայության առջն, գրկաբաց ընդունում էր ճան Ռուսաստանիցներգաղթողհայերին: Օգտվելովայդ հնարավորությունճից` բոլշնիկներըՀայաստանուու ղարկեգինչեկիստների սպաճերի՝ծագումովհայ մի խումբ,որին զորպատվիրելէին կազմալուծել ՀայաստանիՀաճրապետության քերը,բոլշնիկյաճ քարոզչություն տարածել: Այդ սպաճերըմտաճ հայկականբանակիմեջ ն սկսեցինթուրքերի հետ բարեկամությանմտքեր ներարկել զինվորներինա̀յժմյան թուրքն այլես այն թուրքը չէ, որ գալիսէր սպանելու ու թալանելու, ներկայիսթուրքը մեր եղբայրն է, բարեկամը: պնդումները, եթեչէինէլհամոզում,ապա սկսում Այսշարունակական էին վարամումճերառաջացնել,երկվությանմեջ գցել մարդկաճց,իսկ դա արղենթուլացնումէր, կամազրկումպաշտպանությունը: Ըստ Սամսունի ռուս-թուրքական պայմաճագրիպահանջների` .լցշցթվականի սեպտեմբերի15-ինթուրքերնսկսեցինհարձակումը:

թշց

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Հայաստանիվրաարշավեց Կարա-Բեքիրնիր զորախմբով: Թուրքերինօգնելու համար հյուռիսից Հայաստանմտավ 11-րդ կարմիրբանակը: Սեպտեմբերի 19-ին Ղազախի շրջաճում 11-րդ բանակըգրավեց մի քանի հայկական գյուղեր: դրության անեՀայաստանի կառավարությունը, հասկաճմճալով լանելիությունը,որոշում կայացրեց առանց դիմադրությանիշխանությունը հանձնել բոլշնիկներին` ընտրելով երկու չարյաց

Ավազագույնը:

ապրիլի 27-ին, Տաթբնում գումարվումէ երկրորդհամագումարը,որը որոշում է ՁանգեզուրըհայտարարելԼեռնահայաստան, իսկ կառավարությունը`

Ապստամբության պարտությունից

հետո`

Նժդեհի գլխավորությամբ, Լեռնահայաստանիկառավաբություն: 1921 թվականի հունվարի 22-ին Նժդեհին է դիմում ճան 84-րդ խորհրդայինզորագնդիհրամանատարՍեմյոնովը՝խորհուրդտալով «բռնել իրեն սլարզած ձեռքը»:

է. պատասխանում "՛Խժղեհը հրամանատարիմճ. «1Էրդ բանակի Ձեր նամակովղուք խնդրում եք, որ մենք ձեզ հետ հաստատենք հարաբերություններ: բարեկամական Ես սկզբունքորենհակառակ չեմ այդ առաջարկին,սակայններկա հանգամանքներում հաստատել անկեղծ բարեկամական հարաբերություններհամարում եմ միանգամայն աննպատակահարմար: Ինչպես ինձ, այնպեսէլ ձեզ համար, գաղտնիքչէ, որ շնորհիվ Ձեր բարձր հրամանատարությանվարած քաղաքականության, Հայաստանը դարձավսոսկումին արյան թատերաբեմ:Ձեր բարձր հրամանատարությանթելադրանքովէր, ռր քեմալիստները գրավեՍարիղամիշը, Կարսը,Կաղզվանը ն Իգղիցին Ալեքսանդրապոլը, ըը, տնտեսապեսքայքայեցին ն մեռցրինայղ երկիրը, ժողովրդին բեռնակիրանասուններդարձնելով`նրանցիսկ մեջքովռազմամթերքն ու հարստությունըփոխադրեցինՏաճկաստանիխորքերը: Այժմ հայությունը գլխատվում է սոցիալիզմիդիմակի տակ ն ինչսլեսինձ, այնպեսէլ Ձեզ համար գաղտնիքչէ, որ Հայաստանիայն չեն տաճիկներովե գտնվումեմ խորհրմասերում,որոնքգրավված դայինիշխանության ներքո, ստեղծված է այնպիսիկացություն,որ ֆիզիկականգոյությանը ե, որ ասպառնումէ հայ գյուղացիության է, գլխատվում, սպանվում է ժողովրդի կենդանի .մենագլխավորնծ խոսքը:Հայ հեղափոխականդեմոկրատիայի ներկայացուցիչներ հարյուրներովբանտարկվում, աքսորվումն գնդակահարվումեն: Այդբանումես տեսնում եմ խորհրդային ղեկավարշրջաններիակնմտավորահայտ նենգամիտմիտումները`գլխատել Հայասատանի կաճությանը,սոցիալիստական անկեղծ, հեղափոխականմիտքը: Այն պայքարը, որ հիմա մղվում է Հայաստանում,դասակարգնեւյին բնույթ չի կրում, բոլշնիկները, միմիայն տիրապետելու տենչով բռնված,ձգտումեն հեռացնելասպարեզիցմյուս սոցիալիստական կուսակցությունները, որպիսիք են` դաշնակցականները,մենշնիկները,էսեռները ն այլն: Աճկեղծ,բարեկամականհարաբերություններ մեր մեջ կարող են ստեղծվել այն դեպքում, երբ հայ մտավորականությունը կազատվիբանտերից,երբ կդաղարեքնրանհալածելուց,եիբ դուք միջոցներձեռք կառնեքազատել այն հողամասերը,որոնքգրավված ա

Դաշնակցականկառավարությանորոշմամբ ԴրաստամատԿաԱայաճըմճում Է Երնաճումն մտնում առաջին բոլշնիկաճ կառավարությանմեջ: 1920 թվականիդեկտեմբերի16-ին Հայաստանիխորհրդային կառավարությանզինվորական կոմիսար Նուրիջանովի Ն Դրոյի ստորագրությամբ ուղերձ է հղվում Նժդեհին կոչով` ընդունելու խորհրդային դրոշը ն միաճալու Ռուսաստանին ու Խորհրդային Ադրբեջանին: 1920 թ. դեկտեմբերի25-ինՏաթեումտեդիէ ունենում համազանգեզուրյան առաջին համագումարը, որը հռչակում է Ինքնավար Սյունիքի Հանրապետությունը:Նժդեհը նշանակվումէ ռազմական ղեկավար`Ծյունյաց երկրի Սպարապետ: 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությանընթացքում Նժդեհ գիավումէ Վայոցձորը ն այն հայտարարումԻնքնավար Սյունիքի

մաս:

ԿՅԱՆՔԸ

.

..

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

Զանգեքեմալականների կողմից, վերջապես, երբ կդադարեք «գաղտնի ն զուր ուղարկել զանազան մութ անձոռւվորություններ` են

շտապ»

գործերով:

`

ԿՅԱՆՔԸ

.

ՍուլետականՀայաստան չկա: Կա քաղաքականապես բռնաբարված Երնան անունովմի քան մեկուկեստասնյակ գյուղեր` այսինքնտերիտորիալմի անղաք .հեջեքություն: ՁերդավադրությամբՀայաստան երկիրըդարճավքեմալիստական: Միամիտչլինեք ենթադրելու,որ Սոսկվայիձեր վերջին կոնֆեբանսը մուկ չի ժնելու: Ձեր ցանկությամբ տաճիկները մտան Հայաստան,սակայն ձեր հրամանով չեն հեռանա, ն խոստովանենք,որ եթե հնարավորությունունենաճ շարժվելուդեպի Երնան, ձեր` միայն մեջ մարզված ն թալանի ու Արցախում կին երեխաներ կոտորելու գործում մասնագիտացված զորքերը չեն, որ պիտիպաշտպանենձեր ձեռքովգլխատված ն զինաթաի հայ աշխատավորությանը: Թվում է, որ իմ` Երեանիկառավարությանհետ բարեկամանալուցկշահի միայն ժեր երեկվաբարեկամ ն այսօրվա «թշնամի» Քեմալը, որովհետն հայ զինվորն անմարտունակ, փալաս է դառնում, երբ անգամ ձնականորեն կոչվում է կարմիր,բոլշնիկյան, սովետական: Ում վրաեմ դրել հույսս... Ուժեղընա՛ չէ, որ ուտող բերաններ, երկոտանիմեքենաներ,թալանչիներ,թնդանոթներկամ արճիճ ունի, բայց սիրտ ու հոգի չունի, սրբություններչի ճանաչում: Ուժեղընա՛չէ, որ ոչԱչովչի տարբերվումկարմիրցարերից, սուլթաններից,որը խաբեությամբ դրախտ ն հազար ու մի բարիքներ բերելուխոստումներովմտնում է մի երկիր ն թալանում, գլխատում, ծայրահեղությանէ մղում ժողովրդին... Ուժեղընա՛ չէ, որ ամբողջբրիգադաներովհարձակվումէ Շվանիճոր անունովմի գյուղի վրա, քառասուն օր շարունակ բնդանոթներով ու գնդացիրներովարճիճ ու կրակ թափում հարյուրի չափ ապստամբների գլխին ն... այդպեսէլ չի կարողանումհաղթելու նաէ` հանջում մոռաճալովծնկի գալ պաշտպաճվողներիառաջ` նրանց քաջության ն անվեհերությանհաւմար: Ուժեղը նա՛ չէ, որի ավանգարդըսուտն է, խաբեությունն ու պրովոկացիան... Ուժեղընա՛ չէ, որ հանուն իր աննշանհաջողությունների, իր Պյու-

իրապարի ե Սորա էարնելքի, րա, ուինորն արում «Ֆ

ծով ապացուցեք, որ

թշնամի չեք

ղժբախտհայժո-

այն ժամանակկարելի է բարեկամականփոխադարձհարաբերություններ ստեղծել Ձեր ն մեր միջն: Իմ կռնկրետցանկություններնեն. 1. Երբ դուք ազատեք բանտերից Հայաստանիհեղափոխակոսակցություններիանդամներին. կան-սոցիալիստական 2. Մաքրեք քեմալականներից այն հողամասերը,որոնք գրավված են Արանցկողմից. 3. ՀրաժարվեքԶանգեզուրում գաղտնի,ընդհատակյաաշխատանք կատարելուց,այն ժամանակմիայն կարելիէ ստեղծել բարեկամականհարաբերություններԻնքնավար Սյունիքի ն Խորհրդային իշխանությանմիջե: ՍպարապետՍյունիքի ն Գողթնի 25.01.21թ. թ. Գոյ Գորիս

Նժդեհ բան Բաց նամակ ամակ 11միր բամակիհրամա մաճատարին 11-րդ կարմիր

Միռամանք,մի վայրկյան մոռանանք, որ մենքկռվողկողմերենք: Մրռանանք,որ այն դուք էիք, որ խաբելու ավարին ավերածության մատնեցիքըմբոստու ազատասերԱրցախը,Մյունիքնու Վայոց ձորը: Սոռանաճք,որ մոռանալով հեղափոխականԼթիկայի ամենատարրական պահանջները, զինակցելով արնելքի գերազանցորեն ռեակցիոն,կոլտուրավեր ու հայաջինջ ուժերի հետ, երեկվահանհապետականՀայաստանըթեմալիստական դարձրիք: Սոռամաճքայդ բոլորը, չնայած պատմությունն ու ձեր ձեռքով խաչված հայ ժողովուրդըերբեքչեն մոռանա, մոռանանքե խոսենք որսլես երկու օբյեկտիվ կողմեր: Ձեր վերջին նամակիմեջ ղուք առաջարկումեք ինձ բարեկահետ ն միամմանալՍովետականՀայաստանիկառավարության տորենհարց եք տալիս,թե ու՞մ վրա եմ դրել հույսն:

քեմալիստները քաղաքական

«-

»

..

,

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

ԿՅԱՆՔԸ

ԻՄ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ

է անգամսատանայի հետ... դաշնակցում ռոսյանհաղթությունների, մեծ թալաննու մեծագույնո(Հատված) Ուժեղը ճա՛ չէ,որ կազմակերպված ն թ. Սոֆիա որ իր ամենագռեհիկ ճիրն անվանում է մեծ հեղափոխություն, ու Աեն սաղիստ Աթարբեկյանն Հայաստանի կառավարության «...Հակառակ Հանրապետական ի նչպիսիք տարրերին, քրեական ն է միջն կնքած պայմանագրի, ՄոսկվայիներկայացուցիչԼեգրանի մարատներ: ռուսական վիս Նուրիջանովը,անվանում բարոԶանգեզուրը թողնված էր թաթար Ադրբեջանին,իմ ժոդովրդաճա՛ որով ռազմականլինելով, Ուժեղը չէ, որի հաղթությունները, կան բանակը, զենքի ուժով, Խորհրդային իշխանությանը պարյական չեն: եկաք, թատաղրեցիր կամքը` Սյունիքի կցումը Հսւյաստանին... Այսպե՛ս ենք հաղբում: Սենք շատ անգամերգով ու քշվեցիք: Ռուսաստանըմեր Լեռնաշխարհումտասնյակ հազարներով լաճեցիք,խաբեցիք, ապստամբեցրի ք ժողովրդինվճիռնէ... Դուք սպանվածներ, գերիներ ն մեծաքանակռազմավարներթողեց... որովհետնդա պատմության Դուք պարտվեցիք, Մի ամբողջ տարի Մյունիքըհեգնեց ՄոսկվայիԱնդրկովկասորովհետնքարոյապեսպարտվածեք եղել ձեր քանդպարտվեցիք, ուսաստանում, ուժերը` նրառ պատճառելու ծանրածայնրը կորուստներ, ջղեւյորովհետե յան վածու գլխատվածբուն հայրենիքումՌ̀ ն ամեն մություն ամոթանք: մի գործը բարոյականմի պարտություն ձեր ամեն մի քայլը, ն բարոյականություն Բոլշնիկներըպայքարումմարդկայնություն է, էթիկականմի անձճնասպանություն: չեն ճանաչում, նրանց համար գաղափարականհակառակորդներ Սյունիքըհաղթեցձեզ, որովհետնձեր վարձկանգինվորներիտեղ ն ույնքան չկան, կան միայն դասակարգայինթշնամիներ...: վաշտապետներ, ուներ երկու հարյուրի չափ ուխստված հարյուաԽնորերդայինՌուսաստանը,- ժամանակին կշեփորերՁանգեգայլավաշտեր,միայն ձեզճից խղաճերկու Դավիթբեկյան զուրի «Կոմունիստ» հայատառ թերթը,- պետք է պաշտպանի ն րի չափ գնդացիր,թշնամու գերեզմանխ̀որ ձորեր, իրեն ապասէ Տաճկաստանիազատագրականշարժումը: Դրա տան՝ բարձր լեռներ, ռազմամթերքն ծով սեր դեպի հայրենիքը, պաշտպանելու է ունենա մշտական աստված համար էլ ԽորհրդայինՌուսաստանըպետք գրանիտե հավատ, որ ապստամբած ժողովրդինմիայմ հետ, կապՏաճկաստանի որի ճանապարհրԶաճգեզուրն է` Նակարողէ հաղթել:Մաքիավելինչի օգնի ձեզ: Ձեր լավագույնզենքը` կարմիր սուտը, դրախտիպատրանքը. խիջնանի վրայով»: միայնմեկ անգամհաջողությունկբերիՁեզ: փոՀայաստանի խորհրդային կառավարությունը Կարինյանի Խոստացած դրախտիտեղ`դժոխք, հազարու միբարիքների է ուղարկումՆժդեհի մոտ .զլխավորությամբ պատգամավորությունճ խւարեն՝սով, սիֆիլիս, արյուն, արցունքու կոտորած,Քեմալուքեն ԶանգեզուրըԽորհրդային Հայաստանին միացնելու պայմաճով համար... մալիստանբերիք հայ աշխատավորության առաջարկում է զենքը վայր դնել: Ցգրություն. 1921 թ. հունիսի 3-ին Նժղեհը համաձայնում է զենքը վայը դնել 21.02.21թ. ԻնքնավարՍյունիքիսպարապետ Նժդեհ պայմանով,որ ԶանգեզուրըհայտարարվիՀայաստանիանբաժան Գորիս

ւ.

».

ւ».

մաս:

Հունիսի 13-ինՀայաստանիկառավարությունըհանդես է գալիս հայտարարությամբ,որով հավաստիացնում է Նժդեհին, թե այդ պահանջըկբավարարվի: Սիայն դրանիցհետո Լեռնահայաստանիկառավարությունըորոշում է անցնել Դարսկաստան:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

հուլիսի 10-ինՆժդեհն անցմճումէ Արաքսը... Չորս ամիս Թավրիզում մճալուց հետո մեկնում Է Բուլղարիա: Նժդեհն իրենհատուկ եռանդովու հավատովլծվում է գաղափարախոսականաշխատանքի:Գրում ն հրատարակումէ մի շարք աշխատություններ («էջեր իմ օրագրեն», «Որդիների պայքարը «Ցեհայրերի դեմ», «Բաց նամակներ հայ մտավոռրականճությանը», ն ն ղի ոգու շարժը»,«Ամերիկահայություն,ցեղը տականքը», այլն), որոնքնշում են ժոդովրդիգոյատնմանճշմարիտուղին: 1932 թ. Նժդեհը հրավիրվում է Ամերիկայի ՄիացյալՆահանգէծավալում`դառնալով ամերիճեր,որտեղ լայն գործունեություն կահայ կյանքի առանցքը: 1933 թվականինԱմերիկայում ծնունդ Նըա նախաձեռնությամբ առավՑեղակրոնշարժումը,որի արագ ծավալումնու առաջ բերած են, որ Ցեղակրոնությունընոր խանդավառություննապացույց սերնդի համար փրկության գռտի է` միջոց, որով հնարավոր է վե1921 թ.

`

.

րականգնելժողովրդիոգին, հետնաբարն ապահովել գոյատնումը: 1934 թ. հունիսինԲոստոնում բացվեցՑեղակրոնուխտերի առաջին համագումարը, ոիին մասնակցում էիճ քառասունից ավելի կազմակերպություններ:ԸնտրվեցԿենտրոնականվարչություն՝Ասատուր Կիրակոսյանիղեկավարությամբ: Շարժումը տարածվեց ոչ միայն Ամերիկայամ, այլն Կանադայում, Եվրոպայում, նույնիսկ` Հնմղկաստաճում: Սակայն գտնվեցինուժեր, որոնք ամեն միջոցձեռնարկեցինայն խափանելուՆ Նժդեհին հեղինակազրկելուհամար: Այդ նպատակովկազմակերպվումէ Դուրյան արքեպիսկոպոսի Ստիպված սպանությունը,որի մեջ փորձումեն մեղադրել Նժդեհին: ճա թողնում է Ամերիկաճ ն 1934 թ. ճոյեմբերին անցնում Բուլղաձերբակալվում է, սակայն հաճցանշաններ րիա: Մահմաճնագլխին չլիճելու պատճառովազատ է արձակվում: Խորհրդային զորքերի կողմից Բուլղարիայի գրավումից հհտո Նժդեհը ձերբակալվում է 1945 թվականիսկզբներին(ավելի ճիշտ` այնպիսիիրավիճակ է ստեղծվում,որ ինքն է հանձնվում բովղարական համայճավաըներին)ն տարվում է նախ` Մոսկվա, հետո` դւ-

ղարկվումԵրնան: տնում է 1945 թվականիսկզբներիցմինչն Հարցաքննությունը

ԿՅԱՆՔԸ

:

թվականիաշունը: Նրան դատապարտումեն 25 տարվա ազատազրկման:Երեք տարի մճում է Երնանիբանտում, խիստ մե1948

կուսացված պայմաններում ն միայն վճիռն արձակելուց հետո Վլադիմիրիբանտը: տարվումէ Ռուսաստան` 1952 թվականինՆժդեհին նորիցբերում են Երնաճի բանտը, ուր մնում է շուրջ մեկ տարի: Այդ ընթացքում Հայաստանի ՆԳ նախարարնիր մեքենայով Նժդեհին հանում է քաղաքը դիտելու, որից հետո Նժդեհին նորից ուղարկում են Վլադիմիրի բանտ:

գերեզմանատանը Քրիստափոր թ. հուճիսի 29-ին Սոֆիայի Միքայելյանի գերեզմանին,հուշարձանիբացմանառթիվՆժդեհը, հ միջի այլոց, ասաց մեր ժողովրդիմասին, «...Գողգոթայեն,Արեմտահայաստանենկբարձրանար աղաղակըհավատավառխաչեցյաչի-օգնությում,փրկություն... Մարդկությունըկպատասխաներ, Ծարա"վես, արբ արցունքդ... ես, դու ես մեղավոր,որովհետն Կոտորվո՞ւմ թույլես... Շղթաներիմեջ ծնվում,ապրումնմեռնու՞մ ես, դու ես մեղավոր, որովհետնթույլ ես... ես, դու ես մեղավոր,ռրովհետնթույլ ես... -Կողոպտվու՞մ է Կախ գլու՞խդ,խոնարհ է ճակատդ,մեջքդ երկտակվա՞ծ, պատվիդտերըչե՞ս, առանց գաղափարին վեհությանսողու՞մես միայն,դու ես մեղավոր,որովհետնթույլ ես... Ի՞նչըքեզ մղեց միամտորենհավատալուցնռրապաշտնճազովրեցուվտանգավորխոսքին: Ո՞վ ասաց, որ թույլը մեղավորչէ, որ թույլ է, ն որ ուժեղըերաչխիքչունի, որ ուժեղ է: բարռԴուխաբվածես, ժողովուրդ,դու զոհն ես քրիստոնեական յախոսության,որ շարունակվումէ մնալ որպեսճերկ ն շպար, որպեսքող ն դիմակ ուժեղներիհոգու համար: Թովությունըծնված սճուցանելուուժը: Ուժն է ծնում իրավունքը: Ուժեդիննէ աշխարհը,հայրենիքը,ազատությունըն ամեն ինչ: Ուզու՞մ ես վերջ տալ Գողգոթայիդ,ուզու՞մ ես վերջ տալ գերմարդկայիճ տառապանքիղ, որիվրա ն ամեն օր մեռնում ես:

-

-

-

՛

-

է

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Ուզու՞մես փրկվել

Եղիր ուժե՛ղ, քանի որ թույլերը բարեկամչունենաշխարհիվրա: Իսկ ուժիդ ապացույցը տալու համար ցույց տուր երկու բան` առաջինը, որ գիտեսմեռնել գիտակցորենկ̀ռվում, գործուն ն իմաստուն

մահով,երկրորդը,որ գիտեսմեռցնել: Ապացուցեցի՞ր այդ, ունեցա՞րայդ երկու առաքինությունները, մասնավորապես՝ առաջինը,փրկվածես: ««Վառեցեքմեր ժողովրդիհոգումեջ ինքնահարգանքիզգացումը, ն նա կարժանանամարդկությանհարգանքին: Մարդկայինպատմություննայլ բանչէ, քանպատմություննազգերիարժանապատվության համար մղվածպայքարի...»:

Նժդեհը մահանում է 1955 թվականիդեկտեմբերի22-ին Վլադիմիրի բանտում: Կտակիհամազորգրությամբճա խնդրելէր մահից հետո իր մարմինը,շորերը, թղթերը,ժամացույցըեղբորը հանձնել ն իրեն թաղել

Հայաստանում:

Եղբորը հանձնեցին միայն շորերն ու ժամացույցը:

:

է:

աոա

Ն

Է" ։

/ՄՔՐ 2 ԱԱ

ԹԱ"

Մ:

: |

(/-՛7

ա/2

ԲԱՑ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Քննադատել`հոգեպես տառապելէ նշանակում:

Ա Վերջին տասնամյակի դեպքերը, արնմտահայերի կոտորածը,

նրա կորուստը, ռուսա-տաճկականնոր սահմանագծումը, սրա

հետնանքովՄերձավոր Արնելքումմեզ համար առաջ եկած ծանը պայմանները,հայրենազուրկ հայության տագնապի վիճակն արնեմտյան գաղութներում ն այլն մեզ դրին ճոր իրողությունների առաջ:

Ցնցվեց մեր կյանքն իր էական բոլոր կողմերով: Հսկայականփոփոխություններառաջ եկան, ուշագրավ երնույթ-

ներ:

Եվ հանրածանոթիրողություն է, որ այս դեպքերըզարգացանբո-, լորովին հակառակմեր ցանկության, արտաքին գործոնների թելադրմամբ: Մենք անզոր եղանք ուղղություն տալ դրանց: Դա նշանակումէ, որ ներքուստմենքպատրաստ չէինք դեպքերի իմաստը հասկանալու,դրանքմերքաղաքականձգտումներինհարմարեցնելու: Մենք հոգեբանականմի սարսափելիթերություն ունենք, ն զարմանալիչէ, որ հետնանքըայսօրվա անմխիթարկացությունն է: Այս կացություննառանձնապեսողբերգականբնույթ է ստանում

աէր

ա

լ

ակատը.

այն պատճառով, որ մինչ մի կողմից ժողովուրդը հասունանում է, է նրա մեջ անկախության գաղափարը դառնում հոգեբանություն, մյուս կողմիցճա տկարացելէ, փոքրացել,արնելքի պայմաններում ինքնուրույնպետություն ստեղծելու համար, թվական ուժի տեսակետից,ճրա կարողությունըդարձել է հարցական: Բնականէ, որ հայոց պետությանկորիզըպիտիլինի Խորհրդա-

գրականության,

շարժումների դերը: (

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ԲԱՑ

ն մոտ մեկ միլոռն իր 28.000 ք.կմ տարածությամբ յին Հայաստանը՝

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Բ

բնակչությամբ:

առաջընթաց,առել է` նճրուժ ինքճապաչշտԲարոյանյութական | Մի աշխատասեր,ն նյութական ապագայի համար այդքան ձիրպանության: իդեալիստէ դեպիխաքերովօժտվածԺողովուրդզարմանալիորեն է թե կարելի ժողովրդից զատ, հավատում մեր ոչ ոք չի Այլես ղաղությունը, աղոթում է նրա արնին ն չի հավատում, թե կանգնեցնել առաջընթացիհաղթական կառքը` գետնին փռված : պատերազմիձմեռ կգա: Այլես ոչ ոքի համար պարտվածներին թույլերի հառաչանքմճերով: Սակայն պատերազմըգալիս է հակառաւկ մեր ցանկության, քաեն, ոգաղտնիքչէ, թե պետություճներըբնական հակառակորդներ է կառավարումաշխարհը: հակամարտությունն `

րոնցից ամեն մեկը ձգտում է տարածվել, ուժեղանալ, շահել իր. հարնաններիհաշվին: Հարձակվումէ, ով իրեն պատրաստ ն ուժեղ է զգում հարձակվելու` լավագույն պաշտպանությունըհամարելով հարձակողակա-

մությունը: է ճա, ով իր դիմացթուլություն է տեսնում: Հարձակվում

մի անում է դրդված, այն, ժողովուրդ,երկաթե անհրաժեշտությունից ինչ անում են բոլորը: Թույլը սարսափումէ, չլիճի կուլգնաուժեղին,իսկ ուժեղն արթուն իրեն: Խաղաղապաշչտ հսկումէ, որ իր հակառակորդըչգերազանցի ն աճարի ժողովուրդներըտկարանումն դառնում են որսը ճրանց, որոնց ուժը աճում ն ծավալվում է անդիմադրելիորեն: Հասկանանքն հետնյալը. Հանուն խաղաղությանչեն կնքվում պայմանագրերը, այլ հանուն պետություններիկենսականշահերի: Պետությունները հաշվի են առնում միջազգային իրավունքը ն հարգումիրենցստորագրածպայմանագրերը,քանի դեռշահումեն գոյություն ունեցող դրություճից: Սակայն հենց որ մի դրություն, հենց որ մի ուրիշի թղթեբարեկամությունըիրենց ավելի շահավետ թվաց, նրանքթքում են պայն սասանում մանագրերիվրա,լքումիրենցնախկինզինակիցներին աշխարհի խաղաղությանը: այն,ոԱյս է իրերիիրական դրությունը, ա՛յս է աշխարհը, րովօրորվել ն օրորվումէ մերսենտիմենտալազգը`իր սխալ ու խաբուսիկ պատկերացումով: Ամեն

`

ւ

։

այլ

այլոչ

նի որ Ա՛յս ճշմարտությունըչի ուզում հասկանալմեր ժողովուրդը,դրա համար էլ խաղաղ տարիների քրտնաջան աշխատանքովկուտակած բարիքներըպատերազմի օրերին տալիս է ջշնամուն, ինքը մնում մուրացկան,օտարիձեռքին նայող: Մենք կուզենայինք, որ մեր ժողովուրդը վերջապեսըմբռներ, որ հավիտենականչէ, այլ միայն ժամանակավորզիխաղաղությունը

ճադադար:

Խաղաղությունըճույնիսկ ճորմալ վիճակչէ, խաղաղությունչկա՛ մեր երկրագնդի վրա ն չի կարող լինել մարդկային պատմության մեջ: բան է. դա կյանքումանխուսափելի Պատերազմը ժողովուրդների շիմղվում սոսկ գիտակցականհաշիվներիհամար,դա մեկն է մարդկային առաջընթացիամենաբուռն արտահայտությունճներից:Պատերազմըբնազդնէ, այդ է պատճառը,որ մարդիկ պատերազմում են գրեթե ակամայից,հակադրվելովգիտակցության պահանջներին բարոյական օրենքներինն հետեանքներին: Գիտակցությանն անդրադառնումեն հաշվեհարդարից,հաղթությունից կամ պարտությունիցհետո: Խաղաղությունըմարդկությանհամար ոչ այլ ինչ է, քան հոգնա-

ծություն:

Պարտվումէ այն ժողովուրդը, որ շուտ է հոգճում: Պատերազմիէ ձգտումճա, ով կազդուրվածէ: Պատերազմըառողջի, ուժեղի ցանկությունը է, ինչպես խաղա-

ղությունը՝ թույլի, հոգնածի բաղձանքը, երազը: Անշուշտ, խաղաղությունըհոգնած ժողովուրդներիհամար բարիքկլիներ, եթե հադթողճերըչչարաշահեինխաղաղությունը:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

ԲԱՑ

Խաղաղության չարաշահումնավելի է աղետավորպարտված ժողովուրդի համար, քան ճույնիսկ պատերազմը: Պատմությանմեջ քիչ են կռտորածայինոչնչացումներիդեպքերը, մինչ հսկայականժողովուրդներաննպաստխաղաղությանմեջ, . Է հարվածների,անհետացելեն դանդաղորեն: առանց արյունճուտռ Ներկա Հայաստանը կազմում է հազիվ մեկ տասներկուերորդ Դա հայրենիքչէ, այլհայրենի մասըմերպատմական

անկյուն:

հայրենիքի:

|

Այժմյաճ իր սահմաններումճա չի կարող տեղ տալի

սփյուռս աշխարհի ցաքուցրիվ հայրենազուրկ հայության, որի վիճակն աղետավոր է երկու տեսակետից. Թուիքիայում` կոտորածի, այլ երկրներում`խաղաղբնաջնջումը,ձուլումի: Հայրենի աճկյում ն թափառական ժողովուրդ... ն երկմտությանէ մատնելմեր : Մի ճակատագիր,որ տատանճումի ժողովրդին,այսինքն`ազգայինհոռետեսության:Իսկ վայ այն ժո- | ղովրդին,որ վարակված է այդ ախտով,այդպիսինկանգնածէ կոր- . ծանման եզրին: | Չսարսափենք,բայց ն առանց սին պատրանքներին ավելորդ. նախապաշարումներիընդունե՛նքայդ դառը ճշմարտությունը.մեր ապագանվտանգված է: | Է.

Գ.

| : ։

Անիմաստկլիներ ընդունել այդ ճշմարտությունը,եթե այն մեզ միայնսարսափիպիտիմատնի, այլ ոչ ցնցի։ Ցնցումներըժողովուրդներիկյանքում փրկությանլծակներենն աճբարոյակամ ու կորած է մի Ժողովուրդ,որ հանուն իր գոյության ։ անընդունակէ խոր ցնցումների: ` Հոգեկանցնցումներիընդունակժողովուրդներըմիայնկարողեն ' վերանորոգվել: ` Աղզետավոր չէ կորուստներունենալը, շատ ավելի աղետավորէ : վերագնահատումներիանընդունակլիճելը: Բ Առանցվերագնահատումճերի անիմաստ է որոճումը, իսկ

որոնմանմեռնում

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

է ոչ միայն ժողովրդիմիտքը, այլ նան

ինքը՝ ժո-

ղովուրդը:

պետքէ ենթարկելոչ միայն դեպքերիառարՎերագնահատման կայականբնույթը, այլ ճան, ն գլխավորապես,մեր հոգեռրկյանքի տարբերը: ենթակայական իՊիտիորոնե՛նք,փնտրե՛նք,գտնե՛ճքմերդժբախտությունների վերքերը, ախոմեր իսկական պատճառները,ճանաչենք րական

րոշենք մեր ժողովրդիհոգին, որից հետո միայն խոսք կարողէ լիճել բուժումիմասին: դի՞րքը,քրիստոնեաՈ՞վ է մեղավոր,երկրի աշխարհագրական մահմեդականԱսիա՞նճ, ճակատագի՞րը... կաճ Եվրոպա՞ն, Բոլորը,բացի մեզճից, կտրամաբանիմեր աճուղղելի քաղքենամ-

տությունը: Այս մտայնությունը...գանգատվում,դժգոհում,անիծում է ճակատագիրըն կրկնումաճվերջ, թե ընկած ենք աշխարհիմեծ ճանաոլարհներիվրա... Այստեղկա մի խղճուկճշմարտություն,բայց դրա փոխարենհ̀ոյակապառավելություններ: Չէ՞ որ մեր բարձրավանդակնաճառիկ է, մեր լեռները`մեկ-մեկ անխոցելիպատնեշներ: ոչ այլինչ Աճտեսելայս իրողությունըն լոկ ողբալ ճակատագիրը՝ տկարի հոգեբանութէ, քան թույլի, վախկոտի ինքնճարդարացում, յուն: կա, այլ ճան առաքինության Այստեղ ոչ միայն ճախապաշարում պակաս: է Աճարդարկլիներ հավատալհիվանդին,երբ սա գանգատվում

աշխարհից:

է, իսկ պատկերացման աղբյուրը`սեԱշխարհըպատկերացում

փականհոգին: Հոզու հիվանդություն ունեն այճ ժողովուրդները,որոնք բողոքում ենսեփականհայրենիքից: բարձրավանդակներից Գուցե, իրո՛ք, աշխարհի ամենաաճառիկ մեկի վրա բազմած ժողովուրդնանարժան է իր ճակատագրին, բայց ճակատագիրըերբեք ապերախտչէ:

առանց

ԴԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Լիճեր հզոր՝ աշխարհի այդ հոյակապ կամրջի վրա հրաշքներ կգործեր հույությունը: Տկար էր, տկարացավ`դարձավանարժանիր բնաշխարհին: Հիվանդ,դժբախտժողովուրդ,որ մինչն հիմա երկու առաքինություն է ունեցել` իր դժբախտությունները վերագրել արտաքին աշխարհին ն փրկությունըհուսալ արտաքինուժերից: Այստեղէ պատճառըմեր տարծիինակհավատի ն խաճնդավառության, երբ օտարը որնէ խոստումէ կատարում,ն նույնքան տաըօրինակ հիասթափության ու հուսալքումի, երբ դրժում է իր

խոստումները:

Աղետալիինքնաժխտում,որ մեզ հոգեբանորենայնքան անարժեք է դարձրել,որ անգամմերդժբախտությունների մեջ մեղքի որոշ բաժին էլ մեզ տալը զլանում ենք: Մենքայնքան անարժեքենքթվումմեզ,որ չենք կարծում,թե քաղաքականաշխարհումորնէ բանիպատճառ,անգամղժբախտության, կարող ենք ն մենք լինել:

Պէ ՏարօրինակԷ,- տրամաբանումէ մերքաղքենամտությունը,--մեր հավատըդեպիԵվրոպան՝կույր զգացումէր, մեր ներռղամտությունըդեպիքրիստոճյաթշնամին`միամտություն է մենք ջարդվեցինք ու

լքվեցինք:

Ոչինչ տարօրինակչկա,ջարդվեցինքն լքվեցինք,ռրովհետնեվրոպացու հոգեբաճությանը բոլորովինաճծանոթ էինք: Դեպի Եվրոպանմենք ունեինքքրիստոնեական զգացում ն շնորհիվ մեր միստիցիզմի՝մեր ազգայինհիվանդության,մերսեփակաճ տրամադրությունները վերագրումենք եվրոպացուն ն ամենախոր կերպովհավատում,ռր քրիստոնյաժողովուրդներընույն զգացումն ունեն մեր նկատմամբ, թե բոլորըպատերազմները մղվում են հանուն մեր փրկության: Այս ինքճախաբեությունը մեզ մղեցքաղաքականմուրացկանության նքանի որ թույլ էինք` լալկանճության:

ԲԱՑ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

ն լալկանություն՝ մի ամբողջ ժամանակաշըՄուրացկանություն ջանիհոգեբանություն,քաղաքականմեր միակ զեճքը: Լալկանութէ հոգնոր տհասության կամ յունը, սակայն, ապացույց վախկոտության: զզվելի է ընդհանրապես,իսկ քաղաքական Սուրացկանությունը

մուրացկանություճըա̀ռավել: Մուրացկանինօգնում եճ ոչ այնքան կարեկցանքից,այլ շատ հաճախ՝ զզվանքից: Քաղաքականությամ մեջ կարեկցանք չկա, զզվանք`շատ քիչ: մեջ: Անորակելիէ մուրացկաճությունըքաղաբականության է Աներեսմուրացկանիեսականությունըբնական համարում,որ մարդիկ,թեկուզամենաճվաստ,գթանիրեն: Է՛լ ավելի աճերեսէ մուրացկաճըն պահանջկոտ, եթե նա ճան հաշմանդամէ: Մուրացկանիեսամոլություննու հաշմաճդամիպահանջկոտությունը դարձել են մեր հոգեբանությունը: Հոգեբանականայս երկու հատկանիշներնավետարանիներշնչմամբստացել են քաղաթականիմաստության,ղիվաճագիտակաճն զենքիբնույթ: Քրիստոճնակաճհոտի համարչքճաղ առաքինություն,սակայն` միայն հոտի: սակայն Այսօրմենքաճիծումենք քաղաքականբարերարներին, մոռանում,որ մուրացկանին,հաշմանդամինանկելանոցեն տալիս, այլ ոչ աճկախ հայրենիք: Այդպիսին էինք, երբ քրիստոնեական հոտ էինք: Այսօր հավակնություն ունենքմեզ քաղաքակաճուժ հաորը թամարելու,բայց չենք ազատվելհոտային հոգեբանությունից, փանցելէ քաղաքականհոսանքների մտայնության մեջ ն դրանք կառչելհն օրիենտացիաներիգաղափարին: Ճիշտ է, նկատելի է մի քայլ առաջ` քրիստոնեականնախապաշարումից մինչն օրիենտացիա, սակայն այդ բոլորի մեջ կա մի խոստովանություն,այն է, թե մեր ժողովրդի որոշ տարրերըքաղաքական կյանքի համար թերնս պատրաստ չեն, խակ, անուժ, աճարի ն ապա բոլորովին չազատագրվածճախկին մտայնությունից: դրությունը Հայ քաղաքականմտքի դեգերումներիմեջ ՃՄերկայիս մտքիկիսանկախդրություն է` կես քայլ առաջ:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ԲԱՑՆԱՄԱԿՆԵՐ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Այս շրջանը կարճ ժամանակի մեջ այնքան աղետավոր հետնացճքներ ունեցավ ն թվում է, թե շարուճակումէ էլ ավելի մթագճել, արյունոտել միր ճակատագիրը,պառակտելով, ներքուստթուլացնելովմեր ժողովուրդը: Մեր մի շարք հոսանքներիօտարահակ տրամադրության,մեր ինքնավստահության պակասի ն մեր մենակությունիցսարսափելու շնորհիվ, մեր ժողովուրդը, որ այլ դեպքում պիտի կարողանարիր ինքնապաշտպանությանգործը կազմակերպել հաջորդաբար` դարձավկամազուրկմի ամբոխ ու պարտվեց: Մեր պարտություններըհոգեբաճակամէին, պարտվեցինք ոչ թե ճրա համար, որ թվապեսու տեխճիկապեսթույլ էինք, տկար, այլ որովհետնայդպիսինէինք հոգեպես: Օտարի հովանու տակ հայը եզակի ն ռազմաշունչկովող է, իր սեփականդրոշի տակ հաճախ աճարի,պարտվողական: Կարսումմենք ունեինք բնական ու արհեստականդիրքերի գերազաճցություն,թվականառավելություն,ավելի լավ պարենավորում, բայց ն այնպեսպարտվեցինք,ռրովհետնչունեինք վճռական մեճակիհոգեբանություն,ինքնուրույնկերպովորնէ բան անելու հավատ: Պարտվեցինք,որովհետնմենքմիայն` ռրպես,ազգ, մասամբ գիտակցեցինք մեր պարտականությունը, մասամբհասկացանքաշխարհիիրականպայմանները,փորձեցինքոտքի կաճգնել,բայց ոչ ամբողջովինն ոչ մեր ներքինուժերի դրդումով: Պարտվեցինք, որովհետնմերցեղի ոգու բովանդակուժերն օգտագործելուփոխարեն`հովանավորներ փնտրեցինք: Վաղըկկորչենքիսպառ, եթե մճւսցինքայս մտայնությամբ: Կփրկվենք,եթե ազատվենք ճախապաշարումներից, եթե փորձենք ուռքի կաճգնել,սակայն ոչ արտաքիճ դրդումով,օտարների ցանկությամբ,այլ մեր ճերքին,բճական,աճզուսպ մղումով: ն կազատվիորնէժողովուրդ: Այսպիսովմիայն կազատագրվի Այդ ճանապարհին,եթե եղանօժանդակիչուժեր, պիտի օգտագործենքորպեսզինակից,բարեկամ: ն ոչ աղերսել, ըմբոնե՞ց Օգտագործել, հայն այս տարբերությունը՝ կանգնած փրկության ուղիղ ճամփին: է Միճչն հիմա բարեգործներն հովանավորներենք փնտրում.-

հիվանդենք, թույլ մտահոգեպես: Սրանիցհետո զինակիցներիմասին պիտի խոսենք, որովհետն ն տհաս

հոգովառողջանալ, արիանալ ենք ուզում: Զինակիցներ ն ոչ բարերարներ,այդ նշանակումէ, թե հայն արի է ն ինքնապաշտպանվելու ընկեր է փնտրում:Քաջի իրավունքնէ դա, նրա, ով վճռել է մենակ հաղթել ն զիճակցում է միայն ավելի հեշտ հաղթելու համար: Արի ժողովուրդ,սրան են միայն զիճակցում, ձեռք մեկնումպետությունները:Հասկանանքն այս ճշմարտությունը: Փրկվելու համարպետք է ճան արիամալ, այսինքն` հաղթահարել սեփական սարսափը: Սարսափիցազատագրվածհոգին է միայն ընդունակաշխարհն առարկայորենտեսնել,պատկերացնել: Երկյուղը միշտ էլ ճիվաղներ է ստեղծում` մտացածին հրեշներ: Ժողովուրդներըհաճախ մեռնում են հենց այս ճիվաղներից: Քաղաքականգիտակցությանթերին, անինքնավստահություն, սարսափիհոգեբանություն.ահա մեր եռագլխյանճթշնամին: Եվ մինչն որ չկարողանանք այս ներքին թշնամին սպանել, անկարելիէ, որ արտաքինթշնամուցազատվել կարողամճանք: Ասվածէ. «Մարդսմի բամ է, որ պիտ հաղթահարվի»: Այսպես, մինչն որ հայ մարդը չկարողանա ինքգինք հաղթահաաճասունն րել՝ սպանել իր մեջ, ներշնչվել ճոր մտայնութսարսափի յամբ, հոգեփոխվել,կարճ` մինչն որ չդառնաարի ն արիապաշտ ժողովուրդ,անհնարէ, որ նա կարողանաոչ միայն քաղաքակամապեսազատվել, այլ ն ազգովին ոչնչանալու վտանգիցխուսափել: Արնելքումմեզ համար ստեղծված պայմանների մեջ կարող է արի ն արիապաշտհայությունը,բայց ոչ այսօրվանը: ապրել Պատերազմների մեջ հաղթանակումէ արին, այս նշանակումէ` հաղթումէ ճա, ով սանձահարել է իր սեփակաճ սարսափը,ով թշնամու հետ չափվելուցառաջ կառուցել է հաղթաճակիշենքնիր հոգում: Մեքենականկոպիտուժերի բախումըչէ պատերազմը,այլն ժողովուրդներիհոգեկան դարբինը: Դեռ ավելին` պատերազմը ժողովուրդներիաստվածներիգոտեմարտնէ: է, միջոցըհոգին,պատերազմի դարբինը:

Տեխնիկան՝ զենքն

60ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ԲԱՑ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

4ձչ

Դենքն անհրաժեշտէ, սակայն արի բազուկների մեջ: սանք, մուրացկանություն,-հետնանճքը՝ հազարն հազար կրավորաՊայքարի պատրաստվողժողովուրդներըճախ սպառազինվում կան զոհեր: են հոգեպես: Փտած են մեր հին զենքերը,եղծանված է հին մագաղաթը: Նոր է այս պայմանը՝ անխուսափելիէ պարտությունը... Անտեսվա՞ծ ավետարանի խոսքըպիտիլսենք հիմա,- ավետարանըարիության: ահա թե ի՞նչ են թելադրում ժամաԻնքճապաշչտպամություն` Վահագնի հետ պիտի խոսենք հիմա, Աստվածըհին արիական ճակն ու առաջադիմությունը: հայության: Խոր սուրբ գիրք, պիտիգրվիմեր Ժողովրդիհամար` աահա մեր կրոնը: Ինքնապաշտպամություն` րիներիավետարանը: ահա միակ միջոցը,որ ապահովում է Ինքնապաշտպանություն` Արիություն՝սա պիտիլինի ճեր սերունդներիկոչումը,քանզի այդ ոչ միայն ժողովրդի,այլ նան ճրա աստվածների գոյատնումը: բարձըհատկությունն է փրկում ժողովուրդներինֆիզիկակաճ ն բաԲնավ եսամոլությունչէ, երբ մի ժողովուրդիր ինքճապաշտպարոյական անկումներից,քանզի աստվածային միակ արժեքճ է անությունըհայտարարումէ իր կրոնը: րիությունը,որով ժողովուրդներըկգնեն իրենց անկախությունը ն Ինքնապաշտպամությունը ոչ միայն բնական իրավունքէ, այլակապահովեն զայն: ռաջնճակարգ պարտականությունամբողջ մարդկությանն բնութԱրիությանպատգամախոսճերըպիտի դառնան հայ մտավոր Լ յան հանդեպընդհանրապես: հոգնորկյանքի բոլոր ղեկավարները: Ժողովուրդները ապրում են իրենց,ստեղծագործում մարդկութԵ՛վ դպրոց, ն՛ եկեղեցի, ն՛ քաղաքական կուսակցություններ,ն՛ յան համար: մամուլ,ն ապակուսակցականկազմակերպություններ՝ բոլորը, բոԺողովուրդներն ստեղծագործելուպարտականությունունեն, լորը պիտի համակվեն ճոր մտայնությամբ, պիտի կրկնեն նոր հեւռնաբարն՝ ապրելու իրավունք: ճշմարտություններ, կրկնեն անվերջ,անդադրում,մինչն որ արիաՄի ժողովուրդ, է ինքնապաշտպանության, որ անընդունակ զուրկ կան ինքնապաշտպանությանգաղափարըկդառնաժողովրդական է տարրական առաքինություններից,-առաքինություններ, որոնց մտայնություն, ազճիվ կիրք, հոգեբանություն... չափանիշը ընքնապաշտպանության համաըցուց ահանվածընդունակություննէ միայն:Զու՞րկէ մի ժողովուրդինքնապաշտպամնության ընդուճակությունից,զուրկ է գոյության բարոյական Ծ իրավունքից: Աղերսում էինք կյանքի, գույքի, պատվի ապահովություն, ոչ Եկեղեցին: միայնտկարէինք, այլն զուրկ առաքինությունից: Դա վերագնահատումի պիտիենթարկիքրիստոնեական սիրոիր Ժողովուրդների կյանքը բռնճավորների շնորհըչէ, նրանքչեն կասխալ ըմբռնումը, ռոպեսզի դադարի թովությունը առաքինություն րող ողորմությամբապրել ն պետք չէ ապիձն: համարելն սպանելմեր ժողովրդիկամքը: Մակաբույծէ մի ժողովուրդ,եթեիր ինքճապաշտպանության հաՔրիստոնեականսիրո խորհուրդը ամբողջ դարեր պատճառ է մար հենվում է միայն օտար ուժի շնորհին:Կյանքումմակաբույծն դարձելմեր Ժողովրդիանօրինակողբերգության: է, իսկ ճմանըտեղ չունի պատմությանմեջ: անբարոյական Սիրում է ճա, ով ուժեղ է, ով հոգու առատություն ունի, ում ուժի Առաճցզայրանալու ընդունենքն այս ճշմարտությունը: բաժակըլցված է հռրդելու, թափվելուաստիճան: Իճքնապաշտպամնությունը մի ժողովրդիգոյության ճերքինճիգն Արգասավորչէ թույլի սերը: է: Մինչե հիմա այդ ճիգն արտահայտվեցորպես աղոթք, աղերՄիայնարին, քաջը, միայն հերոսը կարող է զոհաբերել: '

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ե Առընդունակ թույլը ինչպես սիրո, նույնպես զոհաբերության: է

Մի ժոդովուրդ,որ ընդունակչէ այս երկու առաքիճությանդ̀իպվածներիկպարտիիր գոյությունը: Մենք առնվազնկարող ն հզոր պիտիլինենք, որպեսզիկարողանանքսիրել ն զոհաբերել: Սխալվել,չարաչար սխալվելէ մեր եկեղեցին` «տնանկ»-ներին «սնանկ»-ներիբարոյականությունքարոզելով: Սրանից հետո այն սիրո ն զռհաբերության ընդունակարի Ժողովրդիմասին պիտիխոսի,եթեուզում է, որ քրիստոնեության հետքերը մնան ՓոքրԱսիայումն Հայաստանում: Ուժեղ ն արիականժողովուրդ,այնպիսին, որ ընդուճակլիճի արհամարհել մահը հանուն

սեփականգոյության: Ինքնապաշտպանությունը հայ ժողովրդի`ահա հայ եկեղեցու նոր հավատամքը:

Չընդունե՞ցայս ճշմարտությունը, ամեն չքարոզե՞ց,չտարածե՞ց փրկարարգաղափարը,եկեղեցինիր բոլոր միջոցներով չնպաստե՞ցմեր ինքնապաշչտպանության գործին՝կործանվածէ: Չր այս

Մամուլը:

Նրա պարտականությունն է` խտացածճշմարտություններ տալ

ժողովրդին:

Նպատակը՝այս ճշմարտություններով լուսավորել ժողովրդիու-

ղին դեպիապագան:

Չունի՞ մամուլճ այս կոչումը` ավելորդմակաբույծէ դա տեղըժողովուրդները կերակրումեն նրաճ իրենցհաշվին:

ն զուր

Դժբախտաբար որոշ բացառությամբայսպիսինէ մերը՝ հայկա-

կանը: Լրագրությունն

ճում

է

մամուլ, որ ժողովրդիմիտքնիզուրզբաղեցլուրերով,որոնք զգալի արժեք արտաքին եղելությունճերով, ոչ

չունեն: Այս մտայնությունը

սկզբնավորմանօրից:

իշխել է մեր լրագրության մեջ գրեթե իր

Լբագրությունը խանդավառվումէ արտաքին բարենպաստ նչաններով, մի դիվանագետի կարեկիցժպիտով,միանվանիեվրո-

ԲԱՑ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ43

միսիոներականընկեհայանվեր ջանքերով, մի խաղաղասիրական րության կոնգրեսի հայաճպաստբամաձնով, մի պառլամենտականգործիչիզգացված ն վերջապեսայնպիսի ճառովորեէ հայկական կոտորածիցհետո, բաներով, որոնք ժողովուրդների ինքնապաշտպանությանկամ փրկությանհամար ոչ մեկ հրական նշանակություն ունեն: Եվ ախպես ամբողջ տասմճամյակներ...ն ոչ ոք է ուզում հասկանալ, որ այդպիսովմեղսակիցէ դառնումհայկական ողբերգության` շեղելով ժողովրդի ուշադրություննիր փրկության միակ զենթից` ինքճապաշտպամությունից: Եղել են լրագրային արտահայտություններ, հաճախ նույճիսկ ինքնապաշտպանությանքարոզ, սակայն այդ բոլորը թերի, ոչ զերծ արտաքին ուժերի հանդեպ ունեցած ճախապաշարումներից, հետնաբար ոչ ամբոդջովին ճշգրիտ, ռչ օգտակար: Լրագրություն,որ տասնյակ տարիներիընթացքումչի կարողացել իր ժողովրդիդժբախտության իսկական պատճառներըմատնաճշել, հազար ն հազար զոհերից հետո մի ընդհանուր ճշմարտություն զտնել ն ջամճալայդ ճշմարտությունը զանգվածների հոգեբամությունըդարձնել: Լրագրություն,որի որոշ օրգաններըարտաքինուժերիհանդեպ մերողեն, քծնող, խնկարկող, իսկ ներքուստ` պառակտիչ, անհանդուրժողն ամբարտավան: Լրագրություն,որի որոշ օրգաններըղեկավարվումեն փողոցիառաքինություններովկամ տարփողելովմեծ ժողովուրդներիուժն ու հմայքը՝ վատաբար արհամարհելովսեփականը: Լրագրություն,ռը բորբոքում է թայֆայական կրքեր ն ընդունակ չէ մի տարրական ճշմարտությունըմբռճելու` այն է, թե Ժողովրդի ինքճապաշտպառնությունը մի գործ է, որի մեջ ամեն հոսանքի ն ոտղության մարդիկ միակամ պիտի լինեն: Լիագրություն,ոի տարիճերիխանդավառությունից այժմ հիասու ու է թափ` այսօր հայհոյում աջ ձախ բոլոր ազգերն լեզուները, անընդումակըմբռնելու, թե մեղամորըռտարները չէին... Լրագրությում, որ ամեն օր աղաղակում է, թե հայությունը զոհ գնացաշխարհակալժողովուրդներիքաղաքականությանն անգիպացու հայասեր արտահայտությամբ, մի

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

տակցաբարխճճվել է

դիվանագիտականկնճիռների, դիպլոմատիականծիծաղելիդիլետանաիզմի մեջ: Այսպիսիլրագրություննավելորդէ: Ինչպեսհայ եկեղեցին,նույնպես ն մերմամուլըպիտիհոգեփոխվի: Լրագիրմենք շատ ունենք, նույնիսկավելորդ,իսկ պետք է վերադաստիարակիչ հրապարակախոսություն:

Հրապարակախոսություն, ռր անսխալկերպով ախտանշիմեր ն ցեղիհոգսերը արմատական միջոցներառաջարկի,որ վերագնահատումիենթարկիմեր աճցյալը ն նոր ճշմարտություններորոնի, որ լուսաբանիմեր Ժողովրդիկնճիռները, ի հայտ բերի ճրա թաքուն առաքինությունձերը, որ կռահիիր ժողովրդինսպառնացող վտանԳը ն դառնա նրահոգեոր սպառազինումիահազանգը: Մամուլ,որ վերջապեսազատվի օտարահակ մտայնությունիցն

արիություն քարոզի, որ խլյակների փոխարենհերոսականժողովրդի մասինխոսի...Եվ այդպես՝ մինչնոր հայությունը,խրոխտաբար կանգնածիր բարձրավանդակի վրա, կապացուցանեաշխարհին, թե ինքըարի է` տեր իր հայրենիքինն ճակատագրին:

ԲԱՑ

Հրամայողաբար պիտիհեղափոխվենճան մերկուսակցություն-

ները:

Մեր ճերքին հակամարտությունները զիճակցում են արտաքին

թշմամուն` ընդդեմմեր Ժողովրդինն երկրին:

Դժվար է հավատալ,թե կուսակցամիջյան այլանդակ պայքարի կատաղությունը բխում է միայն դեպիհարազատժողովուրդնունեցած սիրուց,- ժողովուրդ.ռրի փրկությանմասինտարբեր ըմբռճումճեր ունեն պայքարող կողմերը: Սիջկուսակցական պայքարի միակ«մարւտական միջոցը» պիտի լիներբարոյականկշտամբումը ոչ ավելին,ոչ սուտը ն գրպարն տությունը, իրողության խեղաթյուրումը, կամ այլ բարոյազուրկ ու դատապարտելիմիջոցներ:

Մանկորեն միամիտ են այն կուսակցությունները, որոնք, ժխտելով բարոյականությունըքաղաքակամ պայքարի մեջ, կարծում են, թե կարող կլինեն բարոյական մաքրություն պահել իրենց շարքերում: Բարոյականի աղքատություն`ասելէ բարոյականուժերի աղքատություն: Ժողովրդիմի մասի անունից հայհոյել մյուսին` հակառակորդին ն տղայաբար ժխտել ճրա գոյությանիրավունքը՝դեռչի նշանակում դաստիարակելիր շարքերը: Աճիմաստ ե զզվելի է քննադատությունը,եթե ստեղծագործություն չէ դա: Ով օրն ի բուն զբաղվում է միայն իր հակառակորդիթերությանց քննադատությամբ,նճա առնվազն կոմպրոմիսներէ կաւոարում իր սեփականհոռություններիհետ: Այդպիսինկարո՛ղէ շահել, բայց շահած կլինի ի հաշիվ իր բարոյական առողջության: Այդպիսինկարող է իր հակառակորդին,բայց ինքըոչինչ

կշահի:

Ջ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

վնասել

Ստորությունը մճում է ստորություն անգամ այն դեպքում,երբ կա կատարվումԷ հանուն ամենանվիրականշահերի, դա նախ բարոյազիկում է ն տկարացնումիրենիցօգտվողին: Անվերջ բարի խոսել իր կուսակցության ն չար՝ այլոց մասին, ն՛ ծիծադելի է, ն՛ անարդար: Հոգեպեսանառողջ է նմանը:

Չարաշահելզանգվածներիմութզգացումճերը՝կույր ատելություն սերմանելովհակառակորդիհանդեպ, ճշանակում է ոչ թե ազնիվ պայքար մղել, այլ խուժանավարել: Այդպիսինչարիք է ն՛ իր ժողովրդի,ն՛ հակառակորդիհամար: Կույր ատելությամբ հիվանդ՝ մեր կուսակցություններիցոմանք մոռացելեն հայ ժողովրդիինքնապաշտպանությանսրբազանգործը, հանուն որի, իբըն թե, կյանքի են կոչված: Նրանք շարունակումեն ճեղսիրտն իրարամերժկռիվը՝տկարանալով ն տկարացնելովմերԺողովուրդը,խաթարումճրա հավաքական ոգին` կատարումայն, ինչ կաճեր թշնամին:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Ել դա կոչում են ժողովրդասիրություն,երբ էապես Ժողովրդասպանություն է: Այո՛, ժողովրդասպանություն: Մտավորկարճատեսությունէ չհասկաճալ, թե անվերջ ու աճդադէ: բում վերաճորոգություն Հոգնորանշարժություն,ասելէ բարոյականմահ, մահացում: Աճտարբերություն, հոռետեսություն,բարոյազրկում,ժողովուրդճերի անձնասպանությանդաճդաղձներն են սրանք: մեռնում են ամեն Վերանորոգվելուանընդունակժողովուրդները ժամ, ամեն վայրկյան:

Այո՛, հոգեվարքումեն այճ ժողովուրդները,որոնք հոգեպես ծույլ են, որոնք ղեկավարվում են պատահականությամբ,խճճված են քաղաքականմոլորություններին հոգեբանականսխալներիմեջ: Մերկուսակցություններըկա՛մ չեն հասկաճումալդ, կա՛մ չեն ու-

զում հասկանալ: Չկա, չի ճգատվումմտքիու հոգու լարում, իսկ ճշմարտություննե-

կարելի է հասկանալմիմիայն այդ լարումով: Չկա ստեղծագործություն,չկա բարոյակամուժերի մթերում: Կա ընդհակառակը՝հասկացություններիքաոս ն աճարխիա, բարոյական լճացում, բարոյականմակաբուծությունհոգեբանական մի աղետալիմթնոլորտ,որի մեջ չեն աճում, չեն փթթում բարոյական

ըը

ուժեր: ՛

Իսկ նման մթնոլորտում կդաստիարակվեն անարի,փոքրոգի ն պարտվողականսերունդներմիայն, աճարիժողովուրդ,որիուժերի մեծագույնմասը սպառվում է վախի ն անհանգստության մեջ: Կա օտարահակ օրիենտացիաներիգերագճահատում ն սրանց խելագարհակամարտությունը, միջավայրթույլի հոգեբանության ն ծննդի աճի: Կա անվճռականություն, ասել է կա այճ ամեճը,ինչ ռր անհույս ն վտանգված է դարձնումմեր Ժողովրդիապագան: Մեղմասած՝ ստեղծվել է մի դրություն, որ է սասանում

մերԺողովրդին:

մահվամբ

ԲԱՑ

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Է բարոյապես կատարելաԱճռհատըթե հավաքակաճնությումը, գործվելով,ուղղակի թե անուղղակի կերպով նպաստում է իրշրջապատիբարոյական զարգացմանը: որ զբաղվածեն բյուզանդականվեճեՄերկուսակցությունները, ն ամեն գնով իրար գետին զարկելու անմիտ ցանկությամբ, րով միմյանց թերությունների ցուցաղրությամբ, սեփակամ այլաճդակություններըքողարկելուսին ճիգերով, թողած այդ ամեճը՝ հրամայողաբար պիտիզբաղվենինքճադաստիարակությամբ: Անհատ թե ժողովուրդ` սրանք միշտ էլ ավելի ուժեղ են, քան կարիքը, բան վտանգը,քաճ թշնամին, սրանք միշտ էլ կարող են գերազանցելիիենց, բարձրանալիրենցից,եթե չի պակասումսեփական ուժերովուռքի կանգնելուկամքը: Բարձրանալովհ̀ոգեպեսբարձրացնելմեր ժողովուրդը.ինքնուղղումով սրբագրելժողովրդիհոգին: Ժողովուրդները չեն պարտվում,եթե չեն ուզում պարտվել.գիտակցելով այդ ճշմարտությունը, մեր կուսակցությունները իրենց

ներչնչեն ան Կ Գոր Ք բԿորն «ողովոդիը Արոր միջոցով դոհամար:աԿուսակցությունները, դրանց տեպնդելու ր

վուրդը,խորապեսպիտիգիտակցեն. Քաճի դեռտրտնջում է, աղերսում,լալիս մի Ժողովուրդ,պետք չէ օգնել նրան,բանզի այդպիսինկամովին հրաժարվում է իր գոյության իրավունքից: Չաբժեն չի կարելիօգնել ընկածին,եթե նրանպակասում է ինքնօզնությամբ ոտքի կանգճելու կամքը: Ով չի աշխատումիր բովանդակ ուժերով, իրավունք չունի ուրիշչներիցօգնությունսպասելու: անընդունակժողոՍեփական ուժերով ինքնճապաշտպանվելու վուրդներըպատժվում են մահվամբ: է, այլ ոչ տիաձաբանական: Իրավունքըուժի հասկացողություն հանուն Պայքարը իրավունքի`բարռյականհիմքը ժողովուրդների գոյության, աճեծք չէ, այլ օրհնություն: զոհաբեԴատապարտված է մի ժողովուրդ,եթե նա իրավուճքը -

-

-

-

-

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

բում է իր հանցավոր հանգստին,այլ ոչ հակառակը: -Թույլը մեղավոր է, որ թույլ է: Աճբարոյւսկանություն է թուլությունը՝ ստեղծվածսնուցանելուուժը: Ժողովուրդներըիրենց թուլության մեղքերը կքավեն որպես պարտություն, ստրկություն, որպես անփառունակգոյություն: է ոգու ձեռքով: -Անպարտելիէ այն ժողովուրդը,ռր ղեկավարվում է` Այնտեղ, ուր կա ոգու, ասել բարոյական ուժերի ապացույցը, այնտեղթվական գերազանցությունը, քարը, մեւուսդըգրեթեկորցնում են իրենց նշանակությունը:Ոգու հետ զիճակցողը բարոյական ուժերիհետ է զինակցում,որի միջոցներնաճում եճ անռավատալիության աստիճան,դառնում անսպառելի: -Գլխավոր դերը ժողովուրդներիպատմությանմեջ խաղումեն ո՞ արտաքինպայմանները, ո՛չ քաղաքական օրիենտացիան,ո՛չ էլ դիպվածները,այլ իրենցհոգեբանականնկարագիրը: «Ժողովրդիգոյության արտաքին պայմանձերը հարազատորեն կապվածեն նրաճերքթին հոգեկանդրությանհետ: Ասել է` ամեն Ժոճա ղովուրդայնտեղէ, ուր հասելէ իրբարոյականուժերիմղումով: Գիտակցելովայդ՝ մեր կուսակցությունները,եկեղեցին,դպրոցը, մամուլը պիտի հոգեփոխենժողովրդին: Գիտակցելով, հարազատելով ն գործադրելովայդ փրկարար ճշմարտությունները` մեր մտավորականությունըպիտի կաբողաճա վերադաստիարակությամբհոգեբանորենբարձրացնել հայությունը, պիտի կարողանա ժողովրդի ոգու անպարտելիությամբ ապահովելնրա անպարտելիությունը` ճրաֆիզիկականն բարոյական գոյությունը: Ապագան վտաճգվածժողովուրդների վերջին ն միակ խաղաէ: թուղթը վերադաստիարակվությունն Դաստիարակություն,որ հեղաշրջեր մինչայժմյան թույլի մեր հասկացողությունը իրավունքին քաղաքականբարոյականի,քրիսն տոնեության,ուժի թուլության, պատերազմին խաղաղությանմա-

սին:

ԲԱՑ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Դաստիարակություն, որ ազգայինհզորզգացումովն արթունգիտակցությամբզիներ հայությունը, որ արիացներն դառնարմայրը բարձր ժողովրդասիրության ն գաղափարապաշտության,մդեր

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

ընդհանուրիշահը միշտ էլ գերադասելանձնականից,թելադրեր երմեջ փնտրել անձցական անհատինընդհանուրիերջանկության մտատրամադրերբոլորին,բոլորին`ավելի պարտաջաճկությունը, կանությանցտեր զգալ իրենց,քան իրավունքների,որ մղեր հայ մարդունմեռնել ապրելու ն ապրեցնելու,այլ ոչ թե ապրելմեռնելու համար,որ իրականացներսոցիալականհնարավոր արդարություճը մեր ժողովրդիմեջ...

դր տար մեզ անհրաժեշտ առաՓրկարար դաստիարակություն, քինություններնայն ժողովուրդների,որոնք արի ենճ ն վստահությամբ կնայեն իրենց ապագային, որ բարձրացներ մեզ մինչն

գերագույնըմբռնումնու զգայնությունը, - հատկություններ,որոնք բարոյականկորովը: ժողովուրդների կհարյուրապատկեն որ հոգեփոխերն փրկեր մեր Ժողովուրդը: Դաստիարակություն, ստեղծագործ ն փրկարար Ահա այս նոր դաստիարակության ն վճռաբարպիտի լծվեն մեր կյանգործին է, որ անվերապահորեն քի եպատմությանընթացքըշարժող բոլոր հավաքականությունները`ազգայինմի բարձրմարմնիհսկողությանտակ` ընտրված բոլոր հոսանքներից: Հրապարակ հանելով մեր ժողովրդիհոգնոր վերանորոգման խնդիրը՝կուզեի հավատալ, թե մեր մտավորաանհրաժեշտության կանությոտըհոգեպես անհանգիստէ մեր ժողովրդի ապագայի հետո, ժոնկատմամբ,թե նա, մեր ունեցած ահավորկորուստներից ն համազոր կհամարիհնի շարունակությունը ղովրդասպանճության մղված` առաբինությունկումեճա երկաթե աճհրաժեշտությունից գոնեմեր ժողովրղիինքնապաշտպանութանճկուսակցակամաճալ չան խնդրում: այսուհետն աղետալի սխալներիկրկնութՄեր պատմությունն յունը չպետքէ լինի, այլ սրբագրությունը: Էլոչինչ այն ամեճից,ինչ որ արվելէ ն արվումէ արտաքինթշնամու գործը հեշտացնելուհամար, սա պիտիլինի իճքնազգաստացումի ն փրկությանհրավիրողմեր օրվան աղաղակը: վաղճ Արե՞ցայդ, վարվե՞ցայապեսմեր մտավորականությունը՝ ազգովինպիտիլինենք այն. ինչ ռր ուզում ենք լինել: -

60ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

հի Գարո

սել այն Մարդկայինա չքը դեռչի տեսե մեծությունը,ո հասնելանհատն տներնու ազգերը՝իրենց հոգեկան

մամբ: Վաղն այն

ժո ղովուրդներինն րինն է,

է ն ա, որը

այդ

Ապրեցնելու,այլյլ

մ մեռնելու համա ը, թե պրելապրել ճեր սոցիալականհնարավորւարրդարությունը մեր `

ոչ Հ

որ

իրականաց մե Փ...

ժողովրդի

եջ». |

»

ազգ:

շ

որոնքգիռակցում է. գործադրում

ճշմարտությունը: խար հաղթելու մինչ վաղը իր հոգու մեջ կտանի Խոր ասկանանք,հարազաւռեն ճշմարտությունը ն աշխատենք ար վաղվանհամար,եթե չենք կորչել որպես ուզը աղը

2. «2, շե «Դ,» է րոնն

ո

`

Վայր"

ՐՐ

10Բաո ր,

շը) լ

(2.2

2/8 2.7 7: 231842 « 2" ՞

ոու 2 -. Ց.

(ՐՔ

:

ոս

7»

՛ 7չ 4,«37 շոշա 7. աշ7227 տ587Մ

աայ

22.

է

2"

քոյ աաքթ»-Աթա

3.

՛

ՔԱ"

"

228»

Հաա:

տա

ՀԻ

27տ՞-'

22344 ,3»-՛՛ -։ 24221257 շո /թ,»շ. ոա, 01, 2» աանՏ3' Փո9Դ աշե րո «3723 ՛ դմ6 «Ր

ծ թշ 37 Բջ

/

78226:

Էչ . 7-7 Բ

"ժթ

«էո

«ոշ

-

9224 244ԻԺ 26- ժեշ 2-26" ՛՛ 2: Դ «ոէտի» Բոտես՛ Ք» ոո 7 222» 7»: Քշջ 2 թոն: Փետ: 212.4 Պաշ որո 621Են 22.8227": Յ--: է - «թր ՅՐ Թո. «229 մ «- Հք/4:շչ շշ 5: թշչ.

շ

--

թ

Հորթ:

22Ե5--

ն

"ո,

3-2.

ԱՆԻԻ

Հ. 27: աի մանին »չ Թրաթյ՛ 44Աջաոաո-7 Դշ այո: Ի--» ՐԻ28. 322" 24: Բո 57 ն «Ժ ոջ

2 Նայ 2 8475-էոՏ Թ Պոչ: 223: .-ո.,9,6 ԹԻ ԲՈՐ» -ճ մեք Քօո». Ա» 42",48 «26. Բշ. չ2-» 2. թազա 6. ակտ

2»

չջք»՞

ե. ւ 2

տե.

2՞

՛

«Թե

ՀԵՐՆ

Աաաա

՞"

22»ը: "նոն

Ր

2115րո Պ.2- «.- է/չ4-

ոյա" Ն 22.ՀԱԱ աայ." «բ576, Հր., մեշ " ՏՅԱ 7. չած" Հաք Յա մա». ՛ ԱՅՆ Ի

ւ.

-

Քչ»չ»

«Դ».

24՞-

Ք»-

222226"՝

(4477

2/2

ԷՋԵՐ

ՀԱՅ

ԻՄ ՕՐԱԳՐԵՆ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆԸ`

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

ճշմարտություններգիտեմ,որոնցիցմեկն ասում է` ուզու՞մես գուշակել,տեսնելժողովրդիապագան`ճայիր ճրա երիտասարդությանը: Նայելով քեզ, հա՛յ երիտասարդություն,վարդագույն լավատեսությամբ չեմ լցվում ես: Մեր վաղը, մեր ապագանկախված է ներկայից: Վաղն ազգովինպիտիհնձենք այն, ինչ որ սերմանում ենք այսօր, այսօր, երբ դու ճվազ խոստումճալիցես, երբ քո մեջ, շնորհիվ մեր օրերի նյութապաշտականոգու ն համատարած հուսալքության, թուլացել է պաշտամունքը երկու աստվածություններիհ̀այրենի ժողովրդին երկրի: Քո մի մասի մտքի ու սրտիսնունդը, ավաղ, չի կազմում «առյուծոսկրիուղնուծուծը»: Տկարանալով բարոյապես, դու թուլացնում ես մեր ժողովրդիլավագույն ապագայի հույսը: Ահա թեինչու ուզեցիմտերմաբարմի քիչ խոսել քեզ հետ, ուզեցի օրագրիսմի քանի անարվեստէջերով, ծնունդը իմ խորհրդածությունների, ստիպելքեզ նս մտածելումեր վաղվա մասին: Ես

Հակամարտության

օրենքը

Ժողովուրդների պատմությունն այլ բանչէ, քան իրենց գոյամարտի, իրենց հաղթությունների ն պարտություններիպատմություն: Պատերազմներնեն օրորել մարդկությանպատմությունը,ոչ թե խաղաղությունը,որը բնականվիճակ չի եղել, այլ պատերազմների կարճատնդադար միայն: Աշխարհըկառավարում է հակամարտությանօրենքը: «Մի զինվոր սպանում է Արքիմեդին»: Հաղթումէ ուժեղը ն ոչ արդարը' Վայյ թույլերին:

60ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Բոլորժողդվուրդները՝ լուսավորյալթե վայրենի`ձգտում են արնի

ԷՋԵՐԻՄՕՐԱԳՐԵՆ,

Պատերազմի դեմ մոգական խանդով ու զայրույթով խոսել են տակ կայում տեղ գրավել: մարդկությանամենաընտիր ճներկայացուցիչները, բայց ն այնպես նա Նրաճք զենքի եճ դիմում երբեմնռազմասիրությունից, շարունակումէ գոյություն ունենալ` հեգնելով իմաստուններին: երբեմն «Գազանների խնջույք», (սզգամիջյան սպանդ», «խելագարիմրցակցությունից, երբեմնկույրըատելությունիցմղված: են, երբ պետք է նորանորշուկաներ ձեռք բերել, րականություն», «մարդկությունըկրծող սն վերք», «օրինականաՊատերազմում ծովերիտեր դառնալ,երբ պետք է պաշտպանվել կամ ապահովել ցած կողուպուտ», ն այլն... ահա՛ պատերազմն իր թշնամիների այս կամ այն երկրի անկախությունը: համար: «Ոչ,- ասել է Հյուգոն,- չի կարող աշխատել մահվան համար: Պատերազմիհամար են աշխատում եվրոպականիմպերիալիզմը, անգլիական ծովատիրությունը, ամերիկյանդոլարապաշտութ- Սպանությունը մճում է սպանություն,միննույն է, թե իճչ ես կրում` յունը, համիսլամականությունը, ոճրագործիգլխա՞րկ,թե՞ֆրանսիականկայսերթագը»: դեղինվտանգը,պաճսլավիզմըն այլն: «Ոչ, նրանքբնավկիսաստվածներ չեն. նրանքմարդէլ չեն»,- աշէ ն է Պատերազմ անվերջ, եթեԺոդովուրդները խարհակալներիմասինասել Ֆենելոճը: կռվադաշտումչեն, ապա զորանոցներումեն, ուր խելահեղորենպատրաստվումհն նո«Լուսավոր ազգերը ճման են որսկան շների: Մի անբարոյական րանոր բախումների: բնազդ գրզռում է նրանց ղչնչացնելու իրար` առանց օգուտի ն իեն մաստի», -ասում է ԱմատոլՖրանսը: Չեզոքության դիմումթույլերը միայն` հաճախ բաժանելով «Նա,-ասում է Լակտենցին,- որն սպանել է միայն մեկին, դապարտվածներիճակատագիրը: էապես չկան չեզոքճեր: Եթե երկուսն այսօր բարեկամ են, նշանակումէ` նրաճք զինակցել են մի տապարտվումէ որպես հանցագործ: Բայց մռրթեցե՛քհազար հոգի, արյունով հեդեղե՛քերկիրը,դիակներովվարակե՛քգետերը ն ձեզ երրորդիդեմ: Ամեն մի պատերազմերկու տեղ կտան փառքի Օլիմպոսի վրա...»: ճորերիպատճառէ դառնում,որովհետն կռվողկողմերից Սակայն պատերազմնունի իր պաշտպանները. ոչ ոք իրեն վերջնականապես պարտված կամ հաղթածչի համարում: «Առանցպատերազմների աշխարհըկվերածվիմի նյութապաշԵվ միշտ էլ պարտված կողմը դեռ իր ճահանջի ճանապարհին տականճահճի: մշակումէ փոխվրեժիծրագիր: «Պատերազմը՝դա լավերի հաղթանակն է»: Մեկըհարձակվումէ, մյուսը` պաշտպանվում. «Առանցպատերազմիաշխարհըկընկնիմի վտանգավորլեթարայդ երկուսից ո՞րն է մեղավոր: գիականքնի մեջ»: են անմարտուճակ Ոչ մեկը,իրավունքունեն երկուսնէլ, պատերազմն «Անբարռյակաճանմում ազգերը»: արդար է ել կուսիհամարէլ, ասում է ֆրանսիացին: Սրանք ժխտում պատերազմներիպատահակամ բնույթը՝ Եսսիրում եմ թղթախաղումտաճողին,ինչպեսն կռվումհաղթոդրանքհամարելովորոշ ճակատագրականօրենքների ծնունդ,որղիճ,-- ասում է աճգլիացին: պես մարդկային բարեշրջման բուռն ն խոշոր արտահայտություն: Քսան դարեր են անցել Գողգոթայիցմինչնմեր օրերը, բայց խաԵթե մեզ համարօգտակարէ, ուրեմն կարելիէ,-ասում է գերմաղաղության, եղբայրության ու սիրո ուսուցչի «աստվածաշունչ» նացին: Կամ բոլորիբարեկամը, խոսքըշարունակումէ մճալորպես«ձայն բարբառո հանապատի»: կամ բոլորի թշնամին,-ասում է ամերիԵրկու հակամետուժերի արյունուռ պայքարն է լցնում մարդկակացին: Եվ որովհետն հնարավորչէ բոլորի բարեկամըլինել, նա գործյիճ պատմությունը նհույս չկա, թե մեր դարում սուրը կփոխվիարոմնում է բոլորի թշնամին: նականում րի: -

-

-

-

-

եր-

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

Ուժերից մեկը ձգտում է վերացնել սահմաններնազգերի միջն,

իսկ մյուսը պահել ազգամիջյան թշնամանքը՝ սեփական գոյսռոնումն ապահովելուհամար: Այժմ իշխում է երկրորդը,ուժեղ ու հաղթականէ վերջինը: «Խաղաղություն ես ուզում` պատրաստվիրկռվի». սա է օրվա համառում

է հաստատուն

հրամայականը:

Եվ կարծեքխաբուսիկխաղաղությունիցսարսափած՝ բոլորը, պատրաստվումեն, զիճվում...

բո-

լորը

Հայրենապաշտությունը

ԷՋԵՐ

ԻՄ ՕՐԱԳՐԵՆ

Հայրենասիրությամբհարուստ ժողովուրդըդեպքերիխաղալիքը չէ, այլ՝ հրամայողը: ժամաճակբարոյապեսչի զիԱյդպիսին«ճավաբեկությունների» ուղղում է մեջքը, վերագրաուժերին` նաթափվում,այլ վստահ իր վում իր ճախկինդիրքերը,դրությունը: ավելի հայրենասերպիտի լինեն, Փոքթըազգերըպարտադրորեն Հայրեճապաշտ պիտի լիքան բոլորը: մենք ավելի, մեծերը, քան ճենք մենք:

Պաշտամունքը

մեծ

մեռելների «Հիշե զանոճք,որ գերեզմանին մեջ ննջելով սուրնիրենց գլխուռ ներքեըդրին:Քաջաց բարձն է սուրը»:

Ռ:, հայրենիքը ախոո չէ, անասնաբարկարելիէ ուտել ու պառկել:

ուր

ԼԱՍԸՆԵ

Հայրեճասիրությու՛ն... Մարդկայիճբարոյական հատկություններնիը մեջ միացնողայդ գերագույնառաքինություննէ ազգերիգոյության անհրաժեշտպայմանը,նրանցուժի ն մեծությանանսպառաղբյուրը: է աստիճանաբար: Այդ նվիրականզգացումըզարգանճում Սկզբում բնազդականզ̀արգանալովդառնում է իմացական,ոգիանում է... ն արժանաԱյն զարգանում է ժողովրդիինքնագիտակցության ե. պատվությանզգացումի հետ, կործանվում նրա բարքերի ապահետ: կաճության,նյութականացման Հայրենիքնճերն ապրում եճ հայրենասիրությամբ,կործանվում` դրա պակասից: Ժողովուրդնառանց հայրենասիրությանճույճն է, ինչ մարմինն առանցհոգու: Այն մայրնէ մի շաիք առաքինությունների՝ գաղափարականության, անձնվիրության,արիության: Այն պատերազմողիբարոյական ամրությունն է, զրահը, անվրեպ զենքը:

ՆԽահատակները... Ադ մեծ մեռելներն ամենից քիչ իրենց ն իրենց կուսակցություններինեռ պատկանում,ամբողջովինի̀րենցցեղին ն սրատմությա-

նը: Իրենց ընտրած ճանապարհի բերմամբնրանք աշխատումու գոհաբերվումեն այս կամ այն կուսակցությանդրոշի տակ, նահաեն, դառնում սրբազան սեփականություտակվելով՝ազգայնանճում նը ողջ ազգի: Չկան կուսակցականնահատակներ ու հերոսներ, կա ն կմնա ն հերոսականը: ազգայինմարտիրոսագրությունը Սակայն այդպե՞սէ հասկացելմեր ժողովուրդը,ո՛չ, դժբախտաբար:

Մեր ճկուն ն ողբալի վիճակը: Հետնա՞ճքը: մի զարՊատճա՞ռը:Կույր ն բարբարոս կուսակցամոլությունը, հուրելի ախտ,ռր պիտիթուլանա,եթեուզումենք ուժեդանալ ազգո-

վին: Այդ ուղղությամբպիտի աշխատենդպրոցները,մամուլը ե ինքը` ժողովուրդը: չունեցողժողովուրդը անարԻր ընտիրմեռելներիպաշտամունքը

կախարդական

«ԳԱՐԵԳԻՆ

ժան

ՆԺԴԵՀ

ԷՋԵՐԻՄՕՐԱԳՐԵՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

անկախհայրենիքի, որը միշտ էլ նահատակների սրբազան է բարձրանում: ատճյունից ՅուրաքանչյուրԺողռվուրդբարոյապես այնքան է ուժեղ, որքան ջերմ է նրա պաշտամունքըդեպիիր մեծ մեռելները: Իր նահատակների,իր անմահներիդեմ մեղանչողժողովուրդը մեծապես մեղանչումէ իր ապագայիդեմ: Կրոններնայլ բան չեն, եթե ոչ պաշտամունքմեծ մեռելների: Յուրաքանչյուրժողովրդիհզորագույնզինակիցճերը պատերազմի ժամանակճախ ն առաջ իր մեծ մեռելճներնեն: Խեղճ է այն ժողովուրդը,որճ իր պայքարի ն խռյանքների Ժամաճակ չի զգում, թե իրեն աճերնութաբար զորավիգեճ իր մեծ մեէ

-

-

ռելները:են

Չափվում բանակները,ժողովուրդները, հաղթում՝ մեռելները: Իր անմահների պաշտամունքը չունեցող Ժողովրդիբովանդակ ուժը թվի ու քանակի մեջ է միայն: Վա՛յ նման ժողովրդին` անփառունակմահ ու մոռացում, ահա՛ նրա բաժինըաշխարհից:

է միայն, ինչ նրա հավաքականհոգու մեջ դրել ենճ ղեկավարները, դա այն է, իճչ որ իր ղեկավարներնեն:

ո՞վ է, սակայն, կատարյալ դեկավարը:Ո՛չ անշուշտ բոլոր սպաբոլոր «մեծերը», որոնք բանակի հետ չարժվում են դեպի

մերը,

կռվադաշչտ: Շատերը սպաներիցայլ բան չեն, քան մի զույգ ուսադիր,մի աստիճան, մի տիտղոս: Իսկական առաջնորդը շատ անգամչի ճշանակվում, այլ երնան է գալիս, երբ նրա կարիքն գգացվում է, նա հայտնվումէ վտանգիժամաճակ: Մեկը կարող է աստիճանովզորավարլինել, բայց ո՛չ առաջնորդ: Մի ուրիշը, կրելով հարյուրապետի ուսադիրներ, կարող է կատարյալ առաջնորդլինել: Եթե չեն ծնվում, ապա դառնումեն առաջնորդներ: Նա հաճախ սրտի ն գործողությանմաիդ է, թան մտքի: Հակառակ նրաճց,որոնքհաճախ լավագույնբանակներըվերածում են հոտերի, նա գիտե ոոտերը վերածել իսկական բաճակճնե-

րի:

առյուծնեիիխումբըղեկավարողոչխար չէ, այլ՝ ոչխարների հուռը կառավարողառյուծ: Նրա համար բարձը ճշմարտություններկան. հոգեբանորենա̀րի, բարոյապես` աճձնազոհ, քաղաքականապեսի̀ճքմահարգ: Ահա բե ինչուկատարյալառաջնորդըհոգեբանորենվերաստեղծում է իր բաճակը՝ տալով ճրաճ իր հոգին: Նա միաժամանակ է: դառտոիարակ Եվ հոգեբան է նա: Նա իր բանակի ոգու մոգականբանալին ուճի: Գիտե, որ հավատ ներշնչել զիճվորին, ճշանճակումէ տասնապատկել նրա ուժերը: Գիտե, որ կռվի ժամաճակ զինվորը ավելի բարոյականմենակությունից է վախենում, քան մահից, ահա թե ինչու երնում է ամեն տեղ, հասնում ամենքին, որպեսզի ոչ ոք` զինվոր թե ղեկավար, իրեն մեճակ չզգա, որ անխաթար պահի զորքերի ներքին բարոյական կապը, որ ամեն մեկին զգացնելտա, թե իր հետ է ամբողջ բաճակը, ազգը, ցեղը ն ինքը՝ հաջողությանԱստվածը: Ջինվորի համար կռվի ժամանակ դրոշակը, ազգը, հայրենի երՆա

Ղեկավարություն Ռազմավարիհանճարըբխում Է ճրա հոգու վեհությունից:

Ասել ենք, թե ժողովուրդներն իրենք են իրենցճակատագրիդար-

բինը:

Ավելիճիշտ պիտիլիներ, եթե ասեինքյուրաքաճչյուր ժողովրդի ճակատագրիդարբինըճրա մտավոռրականությունն է: Հանձինսիրենց ժողովուրդների` բախումներիժամանակիրապես չափվում են մտավորականները, ժողովուրդներիղեկավար

տարրերը: Ժողովուրդը,

բանակը, ճայած իր ղեկավարների,կարող է ն՛ հրաշագործություններկատարել, ն՛ խայտառակորենծունկի գալ հակառակորդի առաջ:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺՂԵՀ

ինչու կստարյալ առաջնորդըմիշտ էլ իր զորքերի հետ է, ճրանց կողքին ն ճնրաճցից առաջ: Նա ներշնչումէ իր զորքին. թշնամիներըճմաճ են շների, որքան վախեցար,այնքան կհարձակվեն: Ամեն մի կռվի վրա ճա ճայում է որպես «դրոշամարտի»,որպես դրոշիհամարմդվողկռվի ն լարումիր ն իր բանակիբովանդակկա-

րողությունները:

Ամեն մի արնոտ բախում նրա համար մի նորքնճություն է, ուր իր ժողովուրդըմի ավելորդանգամ նս պիտի ապացուցի,թե արեիտակ իր տեղն ունենալու իրավունքնունի: Նա

ասում է.

Իր հողի վրա պարտվելըկրկնակին աններելիպարտությունէ: Իր երկրի սահմանճերումպարտվող ժողովուրդն իրավունք չունի խոսելու անկախ հայրենիքի մասին: Իր հողի վրակռվող,պաշտպամճվող ժողովրդիհետ են իր մեծ մեեն ռելները՝մի ուժ, որի առաջ անզոր բոլոր տեսակիթշնամիները: Նրա հետ է իր երկրի արնբ,որի առաջ թշնամին «ձյունե մեծություն» է միայն: Նրա սիրտըլցնում է իր դաշտերի շունչը, իր լեռներիսեգություճը: Նրաճ օրհնումէ հայրենիերկինքը: Հաղթություն,աղոթումեն կանայքու կույսերը ճրա համաը: Հաղթություն, երգում են մաճուկճերը: Հաղթություն,ղողանջում եճ գանգերը: Բոլորը ն ամեն ինչ կանչում են, ասում «քեզ հետ ենք, առա՛ջ»: Ամեն ինչ ն բոլորը կանչում ն հրամցնումեն ճրան՝ «հաղթի՛րմեզ հա-

մար»: Եվ հաղթումէ նա:

է կատարյալղեկավարը: Գաղափարապաշտ առաջնորդնունի, որը, սակայն, ռչ աստիճանովիրեճից բարձրզինվորականն է ն ոչ էլ երկրիիշխանությունը: Աճերնույթէ, բարոյական է ճրան առաջնորդողուժը: Կառավարություն,բարձր հրամանատարություն,ձնական օրենք՝ այդ բոլորը չատ քիչ բան կարողեն տալ: Դիմադրություն,հնարավորության սահմաններում`հադթություն, այսքանհամեստ են ձնականիշխանությանն օրենքիպահանճջները: Նա իր

ԷՋԵՐ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ԻՄ ՕՐԱԳՐԵՆ

Կառավարությունը,բարձր իշխանությունը.օրենսդիրը կարդաեթեկարողացաքձնականորենարդարացնեճձեր պարտությունը, ձեր հանցավոր քայլը: րացնել Զէ՞ որ միշա էլ «երկու բերանով» կարելի է «ապացուցել»,որ պարտությանօրը հացը ժամամակին չհասավ, թշնամինթվական ուճեր, մեր ճահանջի ճանապարհը վտանզվելու գերազանցություն

վրա էր ն այլճ: Եվ հասկաձալիէ դա: Կառավարություն, բարձր հրամաճատարություն,դատավորներ,- սովորականմարդիկենճ սրանք, որոնք վաղը մինճույն դրության մեջ կարող են ընկճել: առաջնորդվող Ահա թե ինչու սրանցով ն սրանցհրահանգներով երբեմն դիպվառազմավարը,եթե գերադաս ուժեր չունի, կարող է ուծով մասնակի հաջողությունունենալ, սակայն երբեք բախտ չի ճենա հաղորդագրելուռագմադաշտերից` «եկա՛,տեսա՛, հաղթեցի»: Ահա թե ինչու իդեալական ղեկավարըերկրիձնականիշխանությունից զատ միշտ էլ ունի ճան մի այլ իշխանությունի̀ր ժողովրդի

մեռելների բարոյականիշխանությունը,որ հարյուրապատկելով ճրա ուժերը, հարյուրապատիկպահանջկոտէ ն աններող: Նրա համար միշտ էլ ճիշտ է հետնյալը: Մի բաճակ,որն իր մեջ հաղթել է մահվամվախը՝ աճպարտելիէ ն ամենակարող: Նա գիտե այդ ճշմարտությունը,ասել է` գիտեն հաղթելու գաղտմեծ

նիբը: Ցո՞ւրտէ, ավելիլավ, թույլէ թշնամին`հարձակվի՛ր:Աճձրնու՞մէ, ավելի լավ, թույլ է թշնամին`առաջացիր:Բո՞ւք է, մառախուղ,ուրախացի՛ր,որպես գայլը, ն առա՛ջ:Իսկ երբ իջավյոթնիցս օրհնված գիշերը, ցնծւս՛, ղու արդենհաղթել ես: Դու չես կարող չհաղթել, որովհետնկռիվըտարվումէ քո ճվիրականհողի վրա, քո երկրիսահմաններում, ուր ամեն ինչ քեզ հետ է, ուր ամեն ոք ն ամեն ինչ կանչում են. «քեզ հետ ենք, առա՛ջ»: Վերջապես, ճա ըճկերն է իր զիճվորի:Զորքը եթե ոչ առաջին, ամենաուշը երկրորդօրը բճազդաբարճանաչում է իր առաջնորդներին:

տարբերում«մեծը» «փքվածից»:Նա հարգում է բայց չի սիրումպաղ ն անհոգիտակցականկարգապահությունը, Նա շատ շուտ է

0ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Նա ուզում է, որ իր գի պաշտոճականությունը: առաջնորդըլիճի ավելի սրտի մարդ ն ամենագլխավորը՝ նան զինվոր:Եվ այդպիսինէ

կատարյալառաջնորդը,նրան պաշտում են,

ճրանից:

բայց

չեն վախենում

է վախը:Կեղծ այճ ամենը, Անբարոյացուցիչ որ հիմնվածէ վաէ խի վրա՝ կրոն, բարոյականություն,կարգապահություն ն այլն: նա՝ Կառավարելումի հատիկմիջոց ունի խոսքը, խիստ, բայց ըճկերակաճ, խոսքը`երբեմնորպես սանձ ն միշտ էլ որպես խթան:

Նա

կառավարումէ անձամբ`արհամարհելովճանապարհը մատով տվող ղեկավարներին: ճա իր Ներշնչված պատմությունից` ն ղեկավար զինվորներին տարրերինփոխանցումէ իր ապրումները ու գաղափարները:Խիստ է, բայց ոչ կուվիտ: Հպարտ է, բայց ոչ ցույց

փառասեր:

ՀաննիբալինհաղթողՀռոմի կոճսուլներիցհաճիրավիաքսորված Սցիպիոնը չէ Մա, որը, մեռնելովաղքատության մեջ, կտակումէ գրել իր գերեզմամաքարին` «ապերախտհայրենիք,դու տեր պիտի չլիճես իմ ոսկորներին»: Նա Հելլադայիմեծ ռազմավարներից Ֆոկիոնն է, որ հանիրավի մահվաճ դատապարտված`թույնըխմելուցառաջ ասում է որդուն` եմ քեզ ծառայել «հանձնարարում հայրենիքիդսրտանց ն հավան ամենագլխավորըմ̀ տարմդորեն ոռանալ,որ իմ ծառայության համարճա ինձ վարձատրեց մահվամբ»: Այսպես է կատարյալ ղեկավարը: Նա միաժամանակԼ է, ն՛ ռազմարվեստագետը, դաստիարավկճ ն՛ կախարդր,ն՛ ընկերը. նա Աստվածնէ իր բանակի: Խեղճ է ժողովուրդը,երբ նրա առաջնորդնավելի փառասեր է, քան հանճարեղ, երբ նրա առաջնորդինպակասումէ մտքի ու սրտի մշակույթը,երբ բռնված նախանձիչար դնով` ճա տառապումէ բարոյական դեղճախտով, երբ ճա դավանումէ անձնականբարիքներ խոստացողայս կամ այն գահավիժողվարդապետության, երբ տկարությունունի մեծ ներկայանալու փոքր, ն փոքը` մեծ գործե-

րում:

Ժողովրդիհամարանեծք է, երը առաջնորդըտգետ է, եսամոլ,

ճախանձ:

ԷՋԵՐ

ԻՄՕՐԱԳՐԵՆ

Չկա, չի եղել ավելի զարհուրելիթույն, քան առաջնորդիվատ օ-

րինակը:

Եթե առաջնորդը մտավորապեսծույլ է` հոգնոր հճավաճառներ Վա՞տ է շրջապատը, դառնում դառնումնրանշրջապատողմճերը: է վատթարագույն: Հայրենասեր չէ՞, հայրեճատյաց հրեշներ են վխտումնրա շուրջ: Ճակատագրականէ առաջնորդիդերը ժողովրդիկյանքում: Ուժեղ իմացականություն, մեծ սիրտ ն բոլորանվեր ծառայություն, ահա՛ նա` առաջնոիղը: Առաքյալի սիրտ, իմաստասերի գլուխ, ադամանդճակատ, ահա կատարյալ առաջնորդը: Վաղվա առաջնորդնիր հոգու սնունդը պիտի առնի նախ իր ցեղի, ապա Արնելքի հոգու աղբյուրներից: Արնմուտքումէլ ենճ սիրում հայրենիքը, բայց այնպես, ինչպես շունն է սիրում իր թաղը. շա՞տ է մեծ աշխարհաքաղաքացիների Քիվն արնեմուտքում, ինչպես ն Ամերիկայում: Պապոնացին,ընդհակառակը,ուր էլ որ լինի, ինչով էլ որ զբաղվի, միշտէլ ենթարկվումէ իր հայրենիքի օրենքներին: "Ճապոնացինապրումէ, երբ դա պետք է, ն մեռնում է, երբ դա արդարացի է: Արնմուտքում ակնբախ իրողություն է հասարակական դարվիճակաճությունը՝քողարկվածիրարակերությունը: Ճապոնիայում գոյության կռիվը դեռ իսպառ չի անասնացրել են

մարդուն:

Ճապոնիանունի իր Բուշիդոն, մենք` ձեր Վահագնը: է, մենք` էինք: Նա ցեղապաշտ է, մենք` պիտի արիապաշատ դառնանք: Հայ առաջճորդիմի ձեռքը պիտի արնմուտքում լինի` ճարտարարվեստինորույթներըյուրացնելու համար, մյուս ձեռքը` իր ցեղի բարոյական օրենսգրքիվրա: Այդպիսինպիտի լինի վաղվա առաջնորդը:Ո՛չ պիտիասել մարդկային նախիրըլոկ բազմացնողանդեմանհատին նայո՛, հրիցս այռ՛ ցեղադրոշմ,ամբողջական,ինքնուրույնու զորեղհայ մարդուն: Կանգնեցրեքայն բոլորին,որոնքապրելգիտենառանցմտածումի, որոնք սեփական անզորությունը ատելու քաջությունն իսկ չուճեն, որոնք խաբկանքիքաղցրությանմեջ են ւվահում ժողովրդին: Նա

«ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

Ռ՛չ՝ կրավորաբարմաածողին սուիեստին: Ծյո՛ մեծագործությանց ծարավմշակինմշտաջան: Ոչ` հոգեռր թզուկին, որ հաջողեցնում է բարձրանալ ուսերի վրա` մի քիչ հեռուն տեսնելու հսկաների ու

համար: Այո՛ նրան, որ գիտե նախատեսելդեպքերիընթացքըն ցանկալի ուղդություն տալ դրամց, լուսավորել գիտե դրանց: Այո՛ նրան,որ լոսավորել գիւոնիր ժամանակաշրջանը`նոր ուղիներբանալովժողովրդիառաջ բանուկճամփաներիցդուրս:

ե.

ե.

«Ր

2` անն ,82.

անուշ

է

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

հազար անգամ հանձն պիտիառնեի բնության վտանգը, քան` ցեղիս այլասերումը»: «Ես

ԳԱՆԴԻ

կյանքը, սակայն, ունի ն մի ուրիշ կողմ, ուր տեղի է ցեղի ոգու նոր շարժը, ուր հոգիների մեջ սկսելէ հոսել թրքատյացությունը` որպես հրեղեն հեղեղ, Մեր կյանքի այդ նույնքամ զորավոր, որքանցեղապաշտությունը: ու բաժնում հայ տառապանքն ամոթանքըմիացած նճախապատրաստում են ծնունդը ճոր հայի: Տիտանական ցավից ծնունդ է առնում մի ճոր կրոն` հպարտությանկրոնը: Իր սեփական տառապանքիմեջ թրծվածհայն է աշխարհգալիս: Նա իջնում է ցեղի ոգու բարձունքներից՝ցեղիխոսքըշրթունքներին:Նա սեր է ավետարաճամփով: ինքնահաղթահարումի ճում, սեր դեպի ինքնակառուցում` մահ մահ սնուցանող բոլոր է հայ տկարությունը քարոզում, Եվ Նա է` ու մ եծութվերականգնելու գալիս չաստվածներին՝հին նոր: յունը հայ անունի, որ այնքան հայհոյված է այսօր: Չէ, այլես չի կարելի այսպեսապրել,քանզիաննախընթացորեն ծնունդ Այս ցնցող գիտակցությունից է մեր նվաստությունը: առած` աշխարհ է գալիս ցեղային բարոյականովմեռոնվածհայը: Նա, ռր իր ներուժովապրել է մեր ժողովրդինվիճակված ողբերգությունն ու ամոթանքը,նոր հայը, որի դրոշակիցվաղը պիտի կախվի մեր ցեղի հաղթանակը: Այսպես էի գրում ընդամենըերեք տարի առաջ: Նախատեսում Եվ հայտնհայի: Սպասում էի ցեղահայտնության: այ

ունենում

ն ստեղժագործելու՝ Ծեղորեն անկախ ապրելու այլ ոջ Ա հանջարարու Ֆամեր,աւ մորեվաի ժամանակավոր մեան ննո Ա, ԱԱ աարն րանն թյուն պիտ ինէ Լ առնի մերհին իզոր պաշտամունքը Էվստժո «Վահագնի համար տամարներ պիտի բարձրանան Էվրարատյան դաշտում, Լյյունիքում. Արցախում, մեր ամեն ամեն ուր կապրի գաղութներում. տեղ, աթի իայը,

սպանիչ

Աք --:

ցեղակրոններին,որոնց ցեղականչ աւն Արեյան հավիտենական եղել արիություն ք անզի մեշ իջնողղողանջ պարտականությունն այնազգերի, որոնք չենուզում «Լսիր»-ը զրնգում որպեսբարձր զանգակատնից մեռնել. է

ակրոնը:

ես

է

Հնկճ

ն

առջն ծռում հազարավոր ծունկեր, խոնարհեցնում հազարավոր ճակատներ,սարսռեցնումհազարավորսրտեր: ՃաՄԵԾ ՈՒԽՏԻ

6ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

դժբախտաբար»:

Անգլիականարդիմեծագույնմարդաբաններից պրոֆեսորՀետտոնի այս խոսքին՝ որպեսպատասխան,նռրահասսերունդըհայտարարում է` «Ես ճանաչում եմ իմ ցեղը, ես հավատում եմ իմ ցեղին, ես պաշտում եմ իմ ցեղը, ես ցեղակրոնեմ»: Նա հայտարարումէ, որ այլես ըմբռնել է էմերսոնիխոսթիիմասզո 15 Ճ Ծնոճծ օք հտ ՀՈՇՇԱԾԷՏ». նա տը, թե` «ԲԿԽօո/ սկսելէ հասկւսճալ, որ ամեն անհատ իր նախահայրերի կծիկն է. ճա ըմբռնել է ժառանգականության օրենքի այն ուժը, որով նախահայրերի զորութենականությունը փոխաճցվումէ աճհատինո̀րպես կենսական կարողություն: Նա ըմբռնել է, որ մարդկայինբոլոր կենսակարողություններըմիայնցեղականարնիտակեն ծլում, ծաղկումն բաց-

վում: Նա

հասկացելէ, թե ցեղը ն ժամաճակըհավիտեմակիցեն, թե անանցէ ցեղի ազդեցությունը, թե ցեղն է ժողովրդիուժերի աղբյուրը, ն ազգայնորեն թե մարդկորեն զորավոր Է նա, ով ազատ էասելու՝ ցեղիսզավակն եմ ն ահա, օտարությանմեջիսկ,իր կաթճեմ ծծում: Նա հասկացել թե անհատը,կտրվելովիր ցեղից, ապրելովմեկուսի, առնվազնդժվարացնումէ իր հոգեոր աճը: Եվ ընդհակառակն, մնալովմշտահաղորդ ցեղի գերագույնուժերին, ճա՝ անհատը,ապրում ու ապրեցնում է ցեղի հավիտենական արժեքներըե հենց դրաճով էլ նպաստում է իր հոգեկանինքնահսկայացումին: Նա սկսել է հասկաճալ,թե անհատներիու ժողովուրդներիվերելքն ու անկումըպայմանավորվում ենճիրենց հարազատցեղի մասին կազմած ըմբռնումով: Որքան բարձր է անհատներին ժոդովուրդների հասկացողությունը իրենց գերագույնծնողի` ցեղի մասին, նույնքան հոգեպեսկայտառ, զորավոր,ստեղծագործեն նրանք: Ժողովուրդների բարոյականը,սրանցհոգնոր կեցվածքը նույնպեսպայմաճավորվում են իրենցցեղի մասին կազմած սպլատկերացումով:Եվ հենց այս պատկերացումը, ցեղաճանաչումի այդ

է,

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

նաչու՞մես ցեղապսակսերունդը,որն աշխատումէ դառնալարդարության գործիքայն խուժ ազգիդեմ, որ փորձեց գոյության գրքից մեր ցեղի անունըսրբել: «Հայերըհպարտ զգալու որչափ իրավունքունեն, եթե մի անգամ իմաճան, թե իրենք փառապանծանցյալ են ուճեցել:Բայց չգիտեն,

հոգեռր հայելիացումն է կռում ու կոփում ժողովուրդներիճկարագիրը, ռրով ն` ճակատագիրը: Ես ցեղակրոն եմ. այսսյես են խոսում հայ մաճուկը, պատանին, երիտասարդը,մեր ցեղի բարեկամներինուրախություն,իսկ թշճամիճերին`ցավ պատճառելով:

Ցեղակրոնությունըճիգ է թափումիր ուխտերիմիջոցով կյանքի կոչել կրոճաքաղաթականկաշկանդումներիցզերծ ամբողջական հայը, ճոր հայը, որ զորե դիմանալ մերօրյա աշխարհի քայքայիչ

պայմաններին:

ցեղաճանաչէ, ճա գիտակցումէ, որ իր ցեղը ամենադաժան պայմաններումիսկ եղել է ն մնում է ինքնատիպստեղծագործող, որ ինքը զավակն է այն մեծ նախահայրերի,որոճք հոգեվարելիս Խա լալիս էին, որ չեն մեռնում ձիու վրա` գոռ ճակատամարտում: գիտակցումէ, որ ինքը ցեղային բողբոջնէ սրտի, մտքի ն կամքի այ հսկաների, որոնքմի հատիկ փառք ճանաչեցին` «Պատվո վերբերով գարդարել իրենց մարմիճները ն կռիվներումիրենց ճակատի քրտինքը սրբել նիզակներով»: Քիչ է խոսում ցեղակրոնը, որռվհետն գործապաշտ է, ջաճապաշտ, որովհետն «ջանքն է, որ իրապես մեր մեջ ստեղծում է նոր էակ,մարդկայինաճասունիմեջ պատրաստումմարդուհայտնությունը ն մարդու մեջ՝ դյուցազնիարշալույսը»: Նա խոսում է ուսանելու ն ուսուցանելուհամար, իսկ ուսանում ն ուսուցանում է գործելու համար: Նա այնպես է խոսում,որ իր ձայնի մեջ ունկնդիրներըցեղի ձայնը լսեն: Նա խոսումէ այնպես՝ որ իր ցեղը, որ խոսում լսարանըզգա, թե կա գերագույնհեղինակություն` է ցեղակրոնիշրթունքներով:Ցեղային ինճքնահարգանք, ինքնավստահություն ն նկարագիր`ահա թե ինչ է մշակում ցեղակրոննիր Նա

մեջ»

իր գործն անթերի կատարելուկամք ունի: Նա ատում է աենարհամարհումանջանություճը:Լեցուն ճաշխատասիրությունը քսակի սճոտի հպարտությանփոխարեննրա մեծագույն հպարհաղթահարելը: տությունն է` դժվարություններ Ցեղակրոնըսկզբունքի բարձրությանէ հասցրել իր ժամանակը օգտակար կերպովգործածելու ձնը. ճա ունի իր սրբավայրը, իր ուխտը,որտեղ կռում ու կոփումէ դասակարգայինն ընկերայինեՆա

յ)0

0ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

սականություննհրիցզերծ նորհայը: Ցեղակրոնըչի սիրում ճրաճց, ովքեր ցեղըսիրումեն իրենցզգացումիուժով,բայց մտքիտկարությամբ, ինչպես ն ճրանց,ովքերսիրում եը մտքի ուժով, բայց կամքի տկարությամբ: Ցեղակրոնը նրաճց հետ է, ովքեր ցեղը սիրում են իրենց անհատականության բովանդակուժով` մտքի, զգացումի ն կամքիբովանդակթափով: Ցեղակրոնիհամար հայ կոչվելու արժանիչէ ճա, ով երկրագնդի վրա հայ անունիցավելի մի այլ բան է սիրում: Նա համակված է պարտականությանխոր գիտակցությամբ նրանցհանդեպ,ովքեր էի՛ն ն չկան, ն ճրանց, ովքեր չկան, բայց պիտի գան: Այդ իսկ պատճառով ճա ապրում է ավելիբարձր կյանքով, նա իր կյանքին միացնում է անցյալի խորհուրդըն ապագայի

հրայրքը:

Նրա կյանքումավելի գեղեցկություն,ուրախությունն քաղցրություն կա: Եթե ամեն ոք, ինչպես ասում էՇիլլերը, իր մեջ կրում է մի իդեալականմարդ, աւա ցեղակրոն սերունդնիր մեջ կրում է վաղվա անխառն ցեղամարդը: Այդիսկ պատճառովբոլոր հայրենիքներիցն քաղաքականսահմաններիցներս ճա մճում է իր ցեղի հպատակը: Նա ձգտում է` ա. Ցեղակրոնության միջոցովիր մեջ զարգացճելայն բարո յակենսաբաճական որոնքկերտելեն մերցեհատկությունները, ղի դիմագիծը: բ. Հայկականառհավությանդրական ուժերըվերածելկենդաճիուժի: գ. Կյանքիկոչել հոգեպեսն կենսաբանորեն զորավորհայը, ոքը պահանջումէ իրերի նորվիճակըգաղթաշխարհումա̀ռաջ եկած մեր տեղահանության, ն տարտղնումի կոտորածների

բերումով:

Աճեցնելօտար այլասերիչ ազդեցություններին հակազդող հայ ոգու դիմադրական ուժը: Անցողիկասեճք, որ ցեղակրոնըչի սիրու լռել միջավայրիայլասերիչ ազդեցությանմասին:Այո՛, դա ազդումէ, բայց դա անզորկլիմի սպանելինձ, քեզ, նրան,եթեմենք ապրում ենք ցեղորեն: Ցեղերիպատմությունը մեզ սովորեցնում է, թե առանձինմարդը, դ.

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ինչպես ն ժողովուրդը այնքան հզոր է ն արդյունավոր, որքան իր էությունը բաց է իր ցեղի հոգնոր մակընթացությանառջն: ճվաստը ն վախՑեղակրոնըչի սիրումցեղորեն անկերպարիանը, կոտը, մասնավորապեսայդ վերջինը:Այդ իսկ պատճառովցեղակրոն ուխտերի մեջ խստիվ արգելված է «մի՛ վախենա» խոսքը: Վախենալ մեկի համար, ցեղակրոնի հասկացողությամբ, ասել է թշնամանալ նրան: Վախը ենթակային դարձնումէ անճակտիվ,ինքնապաշտպանվելու անկարող,դա սպանումէ ճրա պայքարելուկամքը ն խղճմտանքի անկախությունը,կարճասած` ամեն վսեմ զգացում:Նա հաճախ անհատներիմիջոցով հոգեպես հարվածումէ, կազմալուծումազվախի թագավորությունը տարածվում է գը: Ըստ ցեղաբւաննճերի` Դա մինչն ցեղերը: արտահայտվում է կա՛մ տարեսրայնորեն,կա՛մ պարբերաբար: Վերջին ախտանշականձեր` նախերգանքն է ցեղի հոգեվարքի: Դա ճշան է, որ ազգն այլես ազգ չէ, այլ մարդկային

նախիր:

Ազգերը ճախրանումեն, երբ մնում են անցեղահաղորդ:Երբ ցեազգը, ճրա մեջ ցեղի ուժերը` Տիգրան, Վարդան, Վահան, մնում են քնած: Ցեղակրոնությունըգալիս է հրահրելու այդ ուժերի զարթոնքըն նրանց արտահայտությունտալու: ն առաքինությունների զարգացումն Ցեղային կարողությունների են ու արտահայտությունը պահանջում որոշ հոգեբանական մթնոլորտ: Ցեղակրոնությունըձգտում է հենց այդ մթնոլորւոն ստեղծել: Նա ճգնում է աշխարհ բերել ցեղամարդը`ամբողջական հայ մարդը,որի մեջ ն միջոցով պիտիարտահայտվենցեղիբովանդակ դրականուժերն ու հատկությունները: Անցեղահաղորդըքարշ է ւռալիս իր մանը ու պարզումակգոյութՆմայունը: Նա չի ճանաչում ավելի բարձր ն ըճըդարձակահորիզոն: ն է ճը տկար դժբախտ, քանզիդեռ չի զգացել իր միությունը ցեղի հետ: Նան երկչոտ է անցեղապաշտը, որովհետնչգիտի օգտվելիր մեջ մթերված կենսաբանական հոգնորուժի ակնաղզբյուէության իր ցեղի ուժից: րից, նրա շտեմարամճից` Երկար այն ճամփան, որ մեր ցեղն է կտրել, անցել, իրավունք է տալիս ցեղակրոնինհավատալու, որ դա հյութասպառ եղած չէ, որ, ղահաղորդ չէ

`

`ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ընդհակառակը,ճրա հողը անախտ է, մաքուր,իսկ հունդը՝ ազնիվ, զորավոր:Ցեղակրոնըլավատեսէ խորապեսե հավատում էիր գործին: Նա սովորելու կամք,ավելին իմանալու ն կարողանալուծարավ ունի: Նոր ուխտակից գտնել` ահա մի գործ, որի մեջ ցեղակրոնըհոգնելչգիտի: Նա համոզված իր դավանանքիփրկարարճշմարտության մեջ: է Նա տառապում է` տեսնելովցեղիստինքից կտրվածհայ մանուկը, պատանին,երիտասարդը: Ոգեկոչող է ցեղակրռճիխոսքը՝ խռովիչ, հոգեփոփոխողը նոր ապրումի ու հոգնոր լիության սնուցիչ: Չէ՞ որ ցեղն է ճրա հոգնոր կյանքի աղբյուրը: Ցեղաշունչ է իր խոսքը. դա խորհելէ ստիպում: Նա չի սիրում պայքարի մտնելհիճ սերնդի`իր մախորդներիթողած զենքերովմիայն, ճա գիտակցումէ, թե աճարդիականզենք, ասել է անզինություն,անզենբազուկ: Նա աշխատում է գիտությանզինարանից առնելիր կռվի զենքերը: Այսպեսվարվելովհաճդերձ՝ ճա չի մոռանում, որ «մարդսինքն է իր առաջին զենքը»: Հաղթել` ասել է գերազանցել:Գերազանցելուճիգ է ցեղակրոնությունը:Պետք է գերազանցելիր ցեղի արտաքինթշնամիներին, իսկ այդ բանում հաջողելուհամար պետք է գերազանցելիր ճախորդսերնդին:Այդպիսովմիայն ճշմարտորեն հարգած կլինենք մեր նախորդներին:Բավականչէ հիացականվերաբերմունք, անգամ պաշտամունք ունենալ անցյալ սերնդիհանդեպ, պետք է գերազանցել ճրան: Հենց սա՝ է կյանքի առաջադիմության օրենքըն հարգանքիայն պսակը,որ յուրաքանչյուրհետնորդպարտավորէ դնել ճախճյացհիշատակնմճերի կոթողին: Ցեղակրոնիհամար չկա ավելի մեծ վատություն, քան հոգնոր խզումը սերունդների միջն: Նորահաս սերունդըկտրվեցանցնող կամ անցած-գնացածսերունդներից`նա էապեսկտրվումէ մինչ այդ գոյություն ունեցողցեղի արժեքներից ու սրբություններից:Հին սերունդիցկտրվողըդառնումէ հոգեպեսանհողու անուղի: Էականը հոզեհաղորդակցությունն է սերունդներիմիջե, որի շնորհիվ վերջիններըփոխանցումեն ցեղի հավերժականբոցը, ին չպես մոմըբոց է առնում մոմից: Անդարմանելի չարիք է հոգեխզումըժողովուրդների կյանքում` հին ն ճորսերունդիմիջն, որովհետնմեկ է. միննույնն է օրգանապեսիրար կապված ավանդույթների, բարոյականի ն

հիմքը: արժեքներիխախտմանհոզեբանակամ է գաղափարը: ցեղակրոնության հայկական Գ.երագանցապես է վրա: ՑեղակրոԱյդ շարժումըկաղապարվածմեր ցեղի էությաճ նությանգաղափարը1919-ին ոտքի էր հանել մեր Դավիթբեկյան ուխտերըՍյունյաց աշխարհում: Փոխառիկ գաղափարները`սոցիալիզմ, կոմուճիզմ, չեն փրկի մեզ. դրանք օտարներից փոեն խառնված տեսաբանականզգեստներ են, որոնք այնքան համընկնումմեր հոգուն, մեր արյունին,որքանսովորականզգեստը՝ մեր մարմնին: Ցեղակրոնությունասելով` Լեռնահայաստանճումժամանակին հասկանումէին ցեղայինառյուծություն:Մեր ովխտերիխորհրդարշանն էլ առյուծն է, որ վեդակաճկրոնիմեջ խորհրդանշումէր երեք հասնողսեր ն գերագույն բան՝ կռիվ թշնամու դեմ, պաշտամունքի հրաժարումանձնական «ես»-ից: Իսկ բագրատունյանզինվորի համար Աճիի շրջանում առյուծը էր հայ մարդու հավատը՝դեպիիր ցեղի ուժը: խորհրդանշում հաջողապեսուղղված այս շարժումը,դարՑեղակրոնությունը` ձել է մի դպրոց նռրահասսերնդիհամար: ցեՑեղի հետքերով՝ահա թե ինչ ասելէ ցեղակրոնություն: Ցե՛ղը, ահա՛ մի դա ատռվածացված, ղայինարյունը,ցեղի կամքը՝ այլբա-ն Դա է` ծառայություն խանդավառ ասել ցգատրությամբ: է ցեղի` իր ուժի, հանհնազանդությունցեղին: Դա պաշտամունք ճարի ն բազուկի:Դա մեր հավատնէ դեպիմեր ցեղիկարողություն-

ները:

ն Պաշտել ցեղը, ասել է բոլորանվեր հանձնվել ցեղի կամքին աշն խատել, որ այդ կամքը դառնաինքճազոր հաղթական:Ցեղակրոճը՝ ներկայացուցիչըիր ցեղի ոգու, դավանումէ թե՝ Հայաստանըէր ն պիտի՛ մճա մինչն վախճանը ժամանակների: տարրերնեն՝ ցեղայինհանճար, Ցեղակրոնը,որի պաշտամունքի մարդուն:Նրա մոտ դւժ ն արիություն,իր մեջ մշակումէ զորության որի համար չի կենդանիէ օրը վերջին վճուսկանճակատամարտի,

ուզում անպատրաստգտնվել: հայը, որ իր Ցեղակրոնըդա հայն է` ճոր կենսազգացողությամբ, Հայը, որի երկաթը: է քնած մեջ սկսել զգալ հայ երկրիընդերքում է նորասճ ակատելու, էության մեջ ցեղի առյուծ կամքն արթնացել

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

ՆԺԴԵՀ

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

տեղծելու ն հավերժանալուկամքը: Հոգով արծիվ հայն է դա, որ նոր Է իջել ցեղիպատմությանբար-

ձունքներիցն

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅԱՆ

թնահարումէ վերստինդեպիվեր, դեպիհայոց կատարները:Դա գորշ առօրյայից, կյանքի թմբիրից, ահա

մենե մեռելությունից արթնացածհայն է, նոր

որ

ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ

Մի ժողովուրդ, որ ինքն իրեն դեռ չի նվաճել, իսկ ինքնաճվաճումը հնարավոր է միայն ինքնաճանաչմանճամփով, ընդունակ չէ, արժանիչէ մեծագործությունների: մեծ է այնքան,որԺողովուրդներիհոգեոըարդյունազորությունը ռրքանբաքան բյուրեղացածէ ճրաճցցեղայինգիտակցությունը, է ցգահայտվածճրանցէությունը,հոգին: Հազար խորհուրդ ունի հայ հոգին, որ իր խամդավառմարգարեին է սպասում,որը պիտիհայտնվիմի օր ն այն բացահայտիմեզ: միայնկկարողանաիր էության Հայությունը ցեղաճանաչությամբ գործին: Այո՛, դեռ ցեղաչգիտակցված ուժերը լծելու գռղյամարտի ձայն ենք տալիս, փճտրում, ենք մեզ, ճանաչ չենք, դեռ կանչում բայց դեռ չենք գտել մեզ, դեռ չենք ճանաչել մեզ` որպեսցեղ: Փնտրում ենք ՀավիտեճականՀայը, փնտրումենք նրանհեթանոս դարերում`իր պատմության լույսի տակ, իր գրականության ն վարած ճակատամարտերի, իր իճքմեջ, իր իմաստասիրության

խոր, որի աչոգ նոր հույսի խանդից,որճ իր կրծքի տակ զգացել է եր ։ վառվում ծովը, որը ճոր կենսազգացությամբ աայ աղոզոծվող ն հպարտության: ումի րի կյաճք՝ ուժի, ր

շնչում է

րը

ն

արիության արո որ յն Տան ո" ուժապա՛շտը,զիրոհապա՛շտը: ա աաաշտ ա մոամանր մտասուզվեցմեր րիզոնների րՍրի ր Բերդ. Ան ոորը ղի կյանքի մագաղաթին այլով. իր էությանխերքին ռադ ակ Ք իր ՎԵ ոՊցի բաի վրաւ Տ աանաին հետքերը արմրագնդի ցեղակրոն: են

է`

մի

որ

օը

աչքը

օտար հոպատ-

-

մե

'

,

։

պաշտեցի դարձա

'

ն հայրենաշիարտագաղթերի ճիշխանության,իր կոտորածների, Ցության մեջ, փնտրում ենք նրան իր բնաշխարհումն օտար հորիզոններիտակ, փճտրումեճք, բայց դեռ չենք գտել: կարելիէ տիրապեԳիտենք,սակայճ, որ ինքնաճանաչությամբ տել այն տարերքին,ոը հավիտենական է հայ էության մեջ...

դեռ կույր հայ ոգու խորքերում,ն այդ Ցեղորենանինքնաճանաչ՝ խնդիրների իսկ պատճառովա̀նզոր մերօրյա ճակատագրական նվաստ ու մնալ ենք մենք շարունակում ժողովուրդ՝ առջն, որպես ն ճահատակ, երբ աշխարհըպահանջումէ լինել ինքնահարգ հարգանքպարտադրելուաստիճանզորավոր: բայց դեռիր ինքնճահաղթահարուԱճասելիռրենզորութենական, մից գլուխչհանած` հայ էություննիր անսպասելիշինարարական է եռանդը մսխումէ ընդունայն:Մեր ժոդովուրդըդեռ շարունակում Դեռ արյան տուրք տալ իր ցեղային աճինքճաճանճաչությանը:շամի անօրինակողբերգություն, րուճակվուչԷ հայոց ողբերգությունը` որ մեր ազգայինուժի ն հպարտությանփոխարենմեր տկարութ-

«ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

յունն ու ճվաստություննէ սնուցանում: Արդ` մեկնելով այն կենսաբանական ճշմարտությունից, թե երբ ժողովուրդների մեջ տկարանում է ցեղի շունչը, սկսում է ճվազել սերուճղներիկենսու-

նակությունը,հոգեպեսմաճրանում են անհատները, շեշտվում է նրանց այլասերումըն վրա է հասնում անժամանակզառամությունը, մեկնելովայդ ճշմարտությունից,քեզ, նորահաս սերունդ,ցեղիդ եմ քարոզում:Ցեղակրոձայնն եմ բերում: Ես քեզ ցեղակրոնություն նություն, որով անհայրենիքհայությունը հոգնոր զրահ կհագնի` օտար այլասերիչ ազդեցություններինդիմանալու համար: Այդ դավանանքը,քո միակ դավանանքըորնէ առնչություն չունի այլ վարդապետությունների հետ, իսկ եթե կրոն է դա, ապա կրոնն է ցեղային հպարտության,ուժի ն արիության,դա կրռնճ է հայ նորահաս սերունդի: Ցեղակրոնությունըա̀ճասելիորեն վիրավորված, աճարգանճքի փոշիների մեջ գցված, իր խորքիմեջ ապտակված,ցնցվածհայ հոգու ծնունդնէ: Ապրելառանց սեփականիրավունքի,արժեքի ն արժանիքի գիտակցության, առանց ներքին հպարտության,առանց սեփական կյանքի,չի կարելիայլնս, ճռրանասսերունդնայդպեսչպետք է ապ-

րի:

Անցեղաճամաչ, անզոր ու նվաստէ հինը:

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՒՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Սեզ պետք է ճոր հայը, որին սպասում ենք ցեղակրոճությունից: Սեզ պետք է ցեղակրոն հայը, որ զորեր դիմանալ մերօրյաքաղաքականնենգախաղիաշխարհին: Ցեղակրոնություն, ցեղի ճաճաչումճ է դա, ճանաչումըմի գերբնականուժի, էության: Այդ ուժ-էությունից ծճված լինելու գիտակցություննէ դա. այդ ուժ-էությանըցմահ հավատարիմմնալուուխտճ է դա:

Ես

ցեղակրոնեմ.

Եվ ահա երդվում եմ Վահագնի աջի վրա՝ երբեք չմեղանչելուխ-

տիս դեմ, ապրել,գործել ու մեռնել` որպես ցեղամարդ: Ինձ համար

ն ազատության ամենաբարձր անհատականության

արարքը՝դա հճազանդվելըէ ցեղիս:

ցեղաճանաչեմ, ն ահա գիտեմ,թե մեծ է իմ ցեղը, թե իմ ցեղն քան ստացելէ նրանից,գիտեմ, թե ավելիճ է տվել մարդկությանը, է ուճակ իմ ցեղը: ինչի Ես

պաշտումեմ մի այլ աստվածութմեջ է իմ ցեղի ապագան: յուն՝ ցեղիսարյունը, որի անարատության Ես

եմ, ցեղահավատ

ն ահա

ցեղահաղորդեմ, ահա զգում եմ, որ իմ անձը ավելի իմ գերագույն ծնողին`իմ ցեղինէ պատկանում,քան իմ անմիջապեսծնողներին: Ես

ճակատագրովզբաղվելուպարտաժողովրդիքաղաքական ես ն ահա մի մեծ ճակատագրի պայքարում:եմ կանություննունեմ համար, որինարժաճիէ իմ ցեղը: Իմ

Ցեղակրոնեմ, ասել է` ուր էլ որ լինեմ, ինչ դիրք էլ կմնամհպատակնու մարտիկճիմ ցեղի:

որ

ունենամ,

ունմ, որ իմ սերունդըավելի մեծ պարտականություն Դավանճում սերունդը: Պարտակաճի, քան ուներ անցնող ազատագրական նության մեջ ցեղակրոնի իմ բաժինը` առյուծի բաժինն է, ամենամեծը:

պաշէ ավելի,էլ ավելի զորություն, Ցեղակրոնը,որի ճշաճաբանն տամունքունի իր ցեղիմարտականուժի հանդեպ: եմ Զոհապաշտ եմ ես, ն ահա երկյուղածորենոգեկոչում նրանց, իրենց է, որոնքառյուծագան հավիտենական որոնցպաշտամունքը

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

արիության մեջ, աստվածացան իրենց հոյակապ նվիրումի մեջ, որոնք իրեճց արյունը շոայլեցին մեր ցեղի գոյությունը ն պատիվը հավիտենականացնելու համար: ՋՑեղակրոնն էլ է ձգտում երջանկության` տեսնել,թե ինչպես է աճում իր ժողովրդիզորությունը ն արդարորեն ընդարձակվումէ Հա-

յաստանը:

Ջեղով է ապրում, ստեղծագործումն հավերժաճնումժողովուրդը: Արդ, թե ինչու ցեղային անհատականությանեղծումըցեղակրոճը համարում է ոճիր` ուղղված մարդկության, ի մասնավորի,իր ժողովրդիդեմ: ն հոՑեղակրոնըխորշում է ույն բոլոր վարդապետությունճերից սանբներից, ռրոնք միտում են մեր ճորահաս սերունդըհեռու պահել ցեղի կազդուրիչ ստինքից`կաթից: Նա խորշում է հայ իրակաճությանմեջ զեռագողայն բոլոր ուժերից, որոնք, թեպետն հասարակականդիրքով հակոտնյա, բայց ընդհանուրհոգեբանությամբմիացած, ճակատեն կազմելմեր լուսավորազգայնականության դեմ:

Ցեղակրոնեմ, ասելէ` պարտավո՛րեմ, կամենում եմ, կարո՛ղ եմ ցեղիս թշնամիներին: գերազանցել,ն պե՛տքէ գերազանցեմ

Ուժապաշտ`տկարությունու նահանջչի ճանաչումցեղակրոնը: Նրա մոտ կեճդանիէ ուժի ծարավը, զոհաբերությանքաղցրություճիգը: ճը, ն ցեղի ուժերի կենտրոնացման Արտաշեսյանիր ճախնիներիմեծությանըհետամուտ՝ նա պատկառում է իր ցեղից, ն աշխատումամենուրեքարժանավորներկայացնել դա: Հայ մարդու հետ գեղակրոնըխոսումէ հայերեն,որովհետնգիտակցումէ, թե լեզվի մահը արագացնումէ ժողովուրդներիհոգնոր մահը:

Ինքնամսխումիմեջ ազատ չէ ցեղակրոնը: ունի ճա, որի Քաջառողջ լինելու իրավունքն պարտականություն է ճակատագիրը: ձեռքին եկող սերունդների են այն գիտությունները, արվեստներԱ Նրա համար նախընտրելի ե. է ցեղի հզորությանը արհեստները,որոնքկարելի ծառայեցնել է հաղթանակին:Ցեղակրոնը մարտիկ է կամ պատրաստվում դառմալ այդպիսին: Անձճական կամքիմշակությամբգ̀եղակրոնըսատարում է հայ ոգու հսկայացմանը: Ցեղի կամքի աստվածացումը՝ահա թե ինչի է ձգտումնա: Այդ անմեռ կամքինահա, որ չմեռավդաժամդարերիհարվածնեռազմաշունչ րի տակն չթողեց,որ հայությանմեջ Մամիկոնյանճերի ն ամեն: ասում է վճռաբար` այդ ոգին մեռնի, գեղակրոնն

ու

Ավելի պարզ: Ազգայճակաճությաներկու ձներից` ազգայնական

ն եսապաշտություն, անհատապաշտությում ցեղակրոնճը ողջունում է առաջինը,որն այլ բան չէ, եթե ոչ ազգ-անհատիարդար ն արգասավոր ձգտումը` հավատարիմմնալ իր ցեղի ոգուն, կատարելա-

գործել իր պատմական տիպը անձի ազատությունը:

ն

պաշտպանել իր հավաքական

է համաՑեղակրոնիայդ ձգտումըլիուլի հաճապատասխանում մարդկայինբարոյականին առաջադիմությանբարձր սկզբունքներին: Պարտվողականություն,կրավորականտառապանք,սարսաւիի հոգեբանություն,մտքի աճնիշխանականություն, կրոնականանդեմականություն,դասակարգայինն հարանվանականեսականություն` այդ ամենիցխորշելով խորշում է ցեղակրոճը:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

թվականի հունիսի 1-ից3-ը Բոստոնում, «Հայրենիքի»շենքում, բացվեց Յեղակրոն ոստերի առաջին համագումարը: Մասնակցումէին 40-ից ավելի կազմակերպություններիպատգամավորներ: Ցեղակրոն ուխտերի առաջին առաջնորդ ընտրվեց Ասատուր Կիրակուանը: 1940 թվականիհունիսի30-իցմինչնհուլիսի 3-ը Զիկագոյում գումարված Ցեղակրոնուխտերի 8-րդ համագումարումորոշվեց այն վերանվանել Հայ երիտասարդներիդաշնակցություն: Վերանվանմանհիմնական պատճառնայն էր, որ որոշակի ուժերի ծառայող մամուլն սկսել էր Ցեղակրոնությունըմեկնաբանել որպեսֆաշիզմի նման ինչ-որ բան: Դժվար էր այլոց հասկացնել Ցեղակրոնության էությունը, առավել ես, որ այղ «այլերը» ձգտում էին...չհասկանալ:

ԱՌՅՈՒԾԱԾԻՆ

ՄԱՅՐԵՐ

Տկարության ն կեղծիքի դեմ պայքարի մեջ հայ երիտասարդը պետք է իր կողքին ունենա հայրենակրոնմայր: Մայրերի ափերի մեջ պիտիփնտրել ազգերի ճակատագիրը: Մայրերը պիտիհովազներծնեն,

այլ

ո՛չ թե կատու:

Բնությունը կճոջ ձեռքով է գրում տղամարդկանց սրտի մեջ: Ափա թե ինչու հայ կինը հայրենասիրության տաճարի սրբազան է: կրակը անշեջ պահողն Հայ կինը ավելի հերոսուհի,քան թախծությանմայր պիտիլինի: Նըրաշուրթերինչպետք է պակասենԺաննա դ'Արկյանխոսքերը. մի՛ «Եթե հոգնած եք, դադար առեք, բայց մի՛ լքեք կռվադաշտրը,

դասալքեք»: Կնոջ հայրենասիրությունըորպես աստվածայինկրակ, ջերմություն`կարթնացնիքնած առյուծն իր ժողովրդիմեջ:

բոց

ու

Ժողովրդիբարքերը,-գովելի թե պարսավելի,- կախումունեն մայրերից: Իրենց զավակներովպիտի ճանաչել ու գնահատելկանանց: ո՛չ թագավորներօգնությանկանչեցեք հայՈ՛չ իմաստասերներ, րենիքին,այլ մայրական ազդեցությունը: Ամեն

են

(Մերիրականությս ՏԱՐանունը դառնա պիտի ն մնասրբազան աշնորիը միայնմիայն |

ու

մ

Լ ոչ թեբոլորի. հայրենակրոն մայրերի,

ԳՆգ'

ինչ` սեր, հարգանք, ակնածանք՝ հայրենասեր մորը:

Հաճախ վիրավոր,բայց հոգեպեսանպարտելի ժողովուրդներն միայն հաղթում պատմությանմեջ:

Հաղթում են ա՛յն ժողովուրդները,որոնք ծանոթ չեն հուսահատությունկոչված ախտին:

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

ՀԱՎԱՏԱՄՔ

Գարշում եմ այն հայիենասերից,որ հայերեն չի խոսում... այլախոս հայրեճասե՞ր. անհեթեթություն: Ավելի լավ է համը լիճել: ե դրա միՄիայն կնոջ միջոցով կարելիէ հոգեփոխել ընտանիքը ջոցով՝ հայրենիքը:

ՎԵՐՋԵՔԸՆ

Յայ ժողովուրդն այսօր էլ է կանգնածվտանգիառաջ: Ապազգայնությունըներխուժելէ մեր ապրելակերպ:Վազարամյակներովձեռք բերված ավանդականարժեքներըվերացմանեզրին են: Եթեանխուքարոզսափելիորենչուժգնացվի ազգային գաղափարախոսության չությունը, վերջնականապես կզրկվենք ինքնապաշտպանական լծակներից ն անդարձելիորենկկորցնենք ազգային նկարագիրը: Ազգայինշարժումների բնույթի վերլուծություններըցույց են տալիս, որ հայ ժողուվրդիհամար դեռես հստակ չէ իր անելիքը, մեծամասնությանհամար հասկանալիչեն նույնիսկ ազգայիննպատակկանհողահավաքին հայահավաքի ները, աղուռ պատկերւսգումներ անհրաժեշտությանմասին: Այսօրմերգոյությունը հնարավորԷ միայնուժեղ, ազգայինգաղափարախոսությունունենալու դեպքում: ԱյդպիսիգաղափարախոՀարկ է թոթափել թերահավասություն է ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՆԺԴԵՀԻ ն ուսմունքին. «Պետութտուբյունը իրատեսորենհետնել յունները հաշվի են առնում միջազգային իրավունքը ն հարգում իրենց ստորագրածպայմանգրերը,քանի դեռ շահում են գոյություն ունեցող դրությունից: Սակայնհենց որ մի այլ դրություն, հենց որ մի ուրիշի թղթե բարեկամությունըիրենցավելի շահավետթվաց,նրանքթքումեն պայմանագրերիվրա, լքում իրենց նախկինզինակիցներինն սասանում աշխարհիխաղաղությանը: այլ ոչ այն,որով Այս է իրերիիրականդրությունը,այս է աշխարհը, օրորվել ն օրորվումէ մերսենտիմենտալազգը` իր սխալու խաբուսիկ պատկերացումով»: «Ցեղակրոնությո՛՞ւն, ահա համադարմանը,առանց որի հայությունը կմնա մարդկության քաղաքականապես ամենատնանկ մասը»,-այսպես է ասել ՆԺԴԵՀԸ: Ահա սա է այն հիմնականպատճառը, որ ընդառաջելով«Գարեգին Նժդեհ-125» նախաձեռնությանը, որպեսցեղաէներգիայիհաղորդուղի ստեդծելու ես մեկ փորձ, համատեղ ջանքերով «Հավատամքի»երկրորդ հրատարակությունը: կազմակերպեցինք Ցեղակրոնությունըհզոր, ժամանակակիցազգային ն քաղաքա-

Սկսենք հայ կնոջից. Հայրենապաշտորե՛նդաստիարակեքհայ կնոջը ն նրա՛նթողեք սերնդիդաստիարակումը: ան ըա

պաշտպանությանն ու գուրգութանքինհանձնենքմեր լե

-

զուն:

Ապագանվտանգածմեր ժողովուրդըմիայն մե՛կ ելք ունի` |

արիադավան նալ

արիախնամ: Հայ կնոջի՛ց սպասեք հոգեկանայդ հրաշքը: ն

դառ»

թվականին Սոֆիայում տպագրվեց Նժդեհի «Որդիների պայքարը Հայրերիդեմ» աշխատությունը:

«Ո՞ւր եք գնում, ո՞րն է փորձառությանձայճը՝ քմծիծա՞ղը,հուսալքո՞ւմը,անճարակությո՞ւնը, թե՞քնախտը...Խոսե՞նք,թե՞լսենք: Լսենք, որպեսզիկեղծ փորձառությանդեղահատե՞ր հրամցնեն մեզ, ինքնարդարացման անվերջանալի ճառեր կարդան մեր գլխի՞ճն... Ո՞րնէ կյանքի օրենքը: Կյանքի օրենքը պայքարն է: Այն ցեղը,որ իր կամքին արնիհամարէ պայքարում,իր մեջ ուժ, հղացում ն իրատեսությունկգտնի, որպեսզիչարը փոխիբարու... Շարժմանմեջ դրեք ցեղի ուժերը, ն հայոց հինավուրց ոզին կխոսի: Այն մեր արյան մեց է:

միու,

կան խնդիրները լուծելու համար պատրաստ գաղափարախոսություն է: Այն գիտություն է ցեղի օրենքների ն աշխարհաքաղաքական գործընթացների փոխադարձկապի մասին: Ցեղաէներգիայի ընկալումըսրտիմիջոցով է: Գիտակցությամբ բազմապատկվում է դրա հագեցմանազդեցությունը:Այդ ազդակներիորակովէլ բնութագրվումէ ցեղամտածողությունը: Սրանովկարելիէ բացատրել, որ Ցեղակրոնությունը հասանելիէ լինում միայն նրանց,ովքեր օժտվածեն ն՛ մտավորուժով, Ն արիությանու սխրանքիձգտումով: Որպեսզի առանձին անհատների ազգային զգացողությունը դառնա նան հայրենասիրականգիտակցություն, հարկավոր է դրանցհամակարգումը կազմակերպելայնպիսիհետնողականությամբ, որպեսզիհայ Ժողովրդիազգային նպատակներն իրականացնելու համար պայքարի ելածների կենսակերպում Ցեղակրոնությունը ի վերջո առւսջնությունգրավի: ՆԵՐՍԵՍ

«Հանուն

ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ

հայրենիքի»ՀԿ նախագահ

«Գարեգին Նժդեհ

125»

ճախաձեռճնություն

Նախաբան Կյանքը Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը

Էջեր իմ օրագրեն

Ցեղակրոնություն

Առյուծածինմայրեր

Վերջաբան

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

ԱՎԱՇՏԵՄՔ

Խմբագիր`

ՀՈՎԻԿ ՎԱՍԻԼՅԱՆ

Երկրորդհրատարակությունըսլստտիաստեց

«ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ» ՀԿ-ն,

Հայկյան 4503 թվական Երնան-2011

Խմբագիր`ՆերսեսՆերսիսյան ՄրբագրիչԱ̀րմենուհիՍտեփանյան Համակարգչայինձեավորումը՝ Լորա Ծաթնոսյանի

Չափսը՝60:84

1/16:

Ծավալը` 5.5 տպ. մամուլ: Թոտթը ն տպագրությումը՝օֆսեթ: Տպաքանակը`1000 ծիինակ: Տպագրվելէ ԼՄ

«Գեորգյան Կոնստանտին» ։ւզարանում