Գործարարական իրավունք

անՀԱու

ն

Աարի ԱՆ ԱՆԵ Ր ՑԱԴՆ

Է:ազա ՎՅԱՆ կրման աԱ

աար ովը իյ ւ

ՆԱՑԻ

Ր:

թաւ

ԱԱՀ,

ՅԵ0

ԱՆՀՈԳ ՈՒՅ2

ԱՏտիվ վուն: ՍՈՅԱ Ա ՂԱնավն վ Հեմ ւմ ԱՐՑ

աԱ

ԳԱՔ:

Աա:

--

ՎԱ 1283 2

ԱԱ Գրբ ագորգագոն ՆԻԱԸ

ՆԱՆԱ ԱԱ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ Տ.Կ.

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Դասագիրքբուհերի համար

ԵՊՀ

հրատարակչություն Երնան 2009 --

ՅՏԴ 349 : 339(07) ԳՄԴ 67.99(2)0 Հ 657 Բ 371

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

1. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ԴԵՐԸ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

6 Է ործանարանան զարգացման փուլերը իրավունքի

ՆԵՐՈՒՄ...

ՀԱՐԱԲԵ

երաշխավորվել է տպագրության 7 գիտության ն կրթության նախարարությանկողմից

ւ...

ււ...

ն

Գործարարականիրավունքի էությունը իրավական համակարգում ամանաթ 3. Տ Գորժարարականիրավունքով կարգավորվող..................... 19 հարաբերությունները Տ 4. Գործարարական հարաբերությունների կարգամորման մեթոդը

ն

2.

ՀՀ

Խմբագիրներ -

հրավաբանական գիտությունները դոկտոր,

պրոֆեսոր Գ. 37. Ղարախանյան հրավաբանականգիտություններիթեկնաժու, դոցենտ Ս.Գ. Մեղրյան

ոնա

ո.

ււ...

ԼԼ.

Լամպ

մա

Լեւ

նրա տեղը............ 14

աաա

նամա

նաւ

աայան

2. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

Տ 1. Գործարարականգործունեության սուբյեկտների հասկացությունը ն տեսակները 2. Տ Գործարարականգործունեության հատկանիշները Տ 3. Գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու անհրաժեշտ ւպայմանները:Գործարարի հիմնական իրավունքներնու ու...

Բ 3/1

Բարսեղյան Տ.Կ. Գործարարական իրավունք: Դասագիրք-- Եր. 2009, 347 էջ:

ԵՊՀ

հրատ.,

պարւոականությունները

«Գործարարական (բիզնեսի) իրավունք» դասագրքում պարզաբանվում են գործարարական հարաբերությունների բնույթը, առանձնահատկությունները, սուբյեկտների կարգավիճակը, գոր-

ծարարական գործունեության կառավարման, ֆինանսավորման ն վարկավորման, արտաքին տնտեսական հարաբերություններին գործարարներիմասնակցության ն այլ հարցեր: ն իրավաբանական Դասագիրքընախատեսվածէ ուսանողների, ասպիրանտների, տնտեսագիտական բուհերի դասախոսների համար: Կարող է օգտակար լինել նան դատական, աշխատողների, ինչպես նան գորդատախազական ՎոՂ քաղաքացիների ու ւնա-կազ ՔՔ

Ան

մարմինների Ա ար

ԳԼՈՒԽ

704(02)07

ՏԻ

978-5-8084-1125-8

ԳՄԴ

Լ.

ւ

ա

Լ...

ւ

ւ...

ամա

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ

ւ.

մա

աաա

ամա

Անան նուա

ա

աաա

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

Լ...

աաա

ա

Տ Անհատական գործարարականգործունեություն Տ 2. Անհատ գործարարի պետականգրանցումը 1.

մանա,

: : Աաաա իուկումբները պատասխանատվությունը................. Դ.

Ց

Անհատ

գո

,

այական

.

Աա ուններին ժարարական

Ց գործարարական

հարաբերություններին.....................................

ԳԼՈՒԽ 4. ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

67.99(2)0:65ց7

(Թ. ԲարսեղյանՏ-Կ., 2009թ.

աամաակակաակ աաա աակնաամաա

պարտականությունները, 55 Անհատ գորճարարի գորժունեության դադարունը ակցությունը

Տ Տ 2. ՏՅ. Տ 4. Տ 5.

1.

1203020600

Յե...

Իրավաբանականանձանց ստեղծման կարգը Իրավաբանականանձի հիմնադրումը Պետական գրանցումը Իրավաբանականանձի իրավունակությունը....................... 92 Իրավաբանականանձի դադարումը..................................... 95

Լ...

Աաաա

ԳԼՈՒԽ 5. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՂ

ՁԵՎԵՐԸ

....105

Տ 1. Իրավաբանականանձանց տեսակների ընդհանուր բԱՌԼթագիրը աաա նանան Տ 2. Առնտրայինկազմակերպություններիտեսակները........... ո...

Տ

3.

մական

Աաաա

ու

աոան

ըը

Վարկային կազմակերպությունները որպես

ւ...

ննա

ակա

ԳԼՈՒԽ

6. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄԸ`.

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

Լ...

Ղա

աաա

ասումա

մանանա

անա

81. Սնանկացմանինստիտուտինշանակությունըն................ խնդիրները. աաակաաաաաննան Տ 3. Սնանկության կառավարչի կարգավիճակը 4. Տ Պարտապանի ֆինանսականառողջացման ծրւսգիրը:.....169 Տ 5. Լուծարման ընթացակարգ Տ 6. Սնանկության գործի ավարտը... Տ /՛. Սնանկության պարզեցված ընթացակարգեր..................... 179 Տ 8. Անհատ գործարարի սնանկության առանձնահատկությունները Տ 9. Բանկերին, վարկային կազմակերպություններին ն ապահովագրական ընկերություններին սնանկ ճանաչելու առանձնահատկությունները Լ...

ւււ

աա

անա

աա

ւա

մանանան

Լ.Լ...

Լ...

ամանն

ւ...

ո

ԳԼՈՒԽ 7. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՒՅՔԻ

ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ննա

ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ

Լ...

Տ 1. Գործարարականիրավունքի սուբյեկտներին պատկանող նյութական միջոցների դասակարգումը Տ 2. Իրավաբանականանձի հիմնականմիջոցների կարգավիճակը անանաանան Տ Յ. Շրջանառու միջոցներիիրավականվիճակը ֆոնդերի իրավական կարգավիճակը.................... 195 Տ 4.ՎՂատուկ Տ 5. Գործարարական հարաբերությունների մասնակիցներին պատկանողգույքի տնօրինման առանձնահատկությունները 8 6. Արդյունաբերականսեփականություն Լո...

Լ...

ու...

աաա

ականն

8. ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ...

ԳԼՈՒԽ

լ...

ււ.

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

Աաաա

ՊԵՏԱԿԱՆ աան

աան

1.

ւ...

ԼԼ

Աաաա

ոնն

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ւ...

ամանն

Ի ՐԱՎԱԿԱՆ

աաա

աան մանում236

աաա

Տ Ներդրում ներդրումայինգործունեություն 2. ն Տ Ներդրումային գործունեությանսուբյեկտները օբյեկտները Լ.Լ... մա ացաաասարաա Տ 3. Ներդրումային գործունեության պետական կարգավորումը

ն

՛.

ԼԼ...

ՎԱՂ

Լ

ս

ԱԱ

ԱԸ

Տ 4. Օտարերկրյա ներդրումներիիրավական կարգավորումը Աաաա

աաա

աաա

ոնա

Աաաա

ԱՆՆԱՆ

ամակ

աասոն

անան

ա

Տ 5. Ներդրումային գործունեության առանձին տեսակների ..254 իրավական կարգավորումը ականն նան ու...

ԳԼՈՒԽ 10. ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐԻ

ԴԵՐԸ ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

Տ 1Ղ.Գործարարական հարաբերություններում կիրառվորող

պայմանագրերի առանձնահատկությունները Տ 2. Գործարարականպայմանագրերիկնքման ժամանակ կիրառվողհիմնական սկզբունքները Տ 3. Գործարարականպայմանագրերի կնքման կարգը Տ 4. Գործարարականպայմանագրերը փոփոխելը ն լուծելը..282 Տ 5. Գործարարությանոլորտում կնքվող պայմանագրերի տեսակները... Աաաա աաա Աաաա

ււ...

Ըմ

ԳԼՈՒԽ 11.

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

ակաաակաակաաանանաաանաննվկաա Աաաա աան աա ոնն աա աան նամակն աաա

ապա

աա

աննման

ակ

Տ 1. Գործարարության ֆինանսավորման ն վարկավորման հասկացությունն ու տեսակները... 8 2. Պետական ֆինանսավորմանիրավական հիմքերը........... 288 Տ 3. Գործարարականգործունեության ինքնաֆինանսավորումը ւ

Տ 4. Բանկային, ապրանքային իրավականհիմքերը.

ն

ԳԼՈՒԽ 12. ԱՐՏԱՔԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

1.

անա

առնտրային վարկավորման

Լ...

Լ...

աաա203

Գործարարականգործունեության պետական կառավարմանմիջոցները ն մեթոդները.................................... Տ 2. Ստեղծման մուլում գործարարական իրավունքի սուբյեկտներին ներկայացվողպահանջները............................ Տ 3. Գործունեության ընթացքում առնտրային իրավունքի սուբյեկտներիններկայացվող պահանջները........................... Տ

ը...

ԳԼՈՒԽ 9. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ.

գործարարականիրավունքի սուբյեկւո..................................... Տ 4. Իրավաբանականանձանց միությունները (ասոցիացիաներ ն միավորումների ամանն 123 Տ 5. Ապրանքայինբորսաներիկարգավիճակը Տ 6. Ֆոնդային բորսայի իրավական կարգավիճակը................ 142 Լ

Տ 4. Առնտրայինգործունեությանանուղղակի կարգավորման միջոցները ականա

ասացական

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ասաւաջաջա

ըա

Արտաքինտնտեսականգործունեությունը որպես գործարարականգործունեության ինքնուրույն տեսակ............ 309 Տ 2. Արտաքինտնտեսականգործունեության սուբյեկտների հասկացությունը ն տեսակները.................................Ձ.............. Տ 3. Արտաքին տնտեսականգործունեության իրականացման վրա պետական ներգործությունը

Տ 4. Արտաքին տնտեսական գործունեության պետական կարգավորման մեթոդներըո... ւււ... Տ 5. Արտաքին տնտեսական գործունեության սակագնային (տարիֆային) կարգավորումը արատ321 6. Տ Արտաքին տնտեսականգործունեությւսն հւսրկային կարգավորումը... աաա նաւն աաայան Տ 7. Քվոտավորումն ու լիցենզավորումը որպես պետւսկան ....332

ԳԼՈՒԽ

եոն աաամամա 98Արտաքին տնտեսական Հար

աաա

կարգավորումբ Տ 9.Արտահանման ն ներմուծման նկատմամբ պետական վերահսկողությունը...... մավ մասն ննաա Տ 10. Արտաքին տնտեսական հարաբերություններում կիրառվող պայմանագրերը .... Լ... ավան ունա եւե

աաա

Լւ...

ո.

աաա

ապանն

ԴԵՐԸ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ւււ...

թի

Դ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

անաբ

51.

զարգացմանփուլերը Գործարարական իրավունքի

՝նագույն իրավունքին մասնավոր իրավունքի դուալիզմ (երկփեղկվածություն) հայտնի չէր: Այն քաղաքացիականի Ն. գործարարականի(կամ առետրայինի) չէր բաժանվում: Մասնավոր իրավունքր երկու համակարգերի բաժանելու հիմքը դրվեց այն ժամանւսկ, երբ հռոմեական իրավունքում քաղաքացիական իրավունքի (յստ ՇԽԱ) կողքին ծագեց հատուկ ժողովուրդների իրավունքը (յստ ցօոնսոո): Դա տեղի ունեցավ օտարերկրյա իրավունքի` մասնավորապես հունական իրավունքի ազդեցության հետնանքով: Ըստ էության յստ ցճոնսո-ը սաղմնային վիճակում գտնվող միջազգային առնտրական իրավունք էր":Այդ իրավունքը քաղաքացիություն դարերում, երբ անհրաժեշձեռք բերեց ն սկսեց զարգանալ 72-24) տություն առաջացավ առանձնահատուկ կարգավորել Միջերկրական ծովի քաղաքների միջն իրականացվող առնտուրը: Առնտրական իրավունքն ի սկզբանե սկսեց զարգանալ որպես վաճառականների դասային իրավունք (առնտրականների իրավունք): Հետագայուն այն կոչվեց առնտրային («օքւօ8օ6) ոչ թե այն բանի համար, որ կարգավորում էր առետրական հարաբերությունները, այլ այն բանի համար, որ նրա նորմերը կիրառվում էին միայն այն անձանց նկատմամբ, որոնք մտնում էին վաճւսռականների դասի մեջ: Որպես դասային իրավունք, առնտրային իրավունքը կարգավորում էր առնտրական գիլդիաների ն դասերի իրավական վիճակը, ապահովում էր վաճառականների խավի պաշտպանվածությունը: Վաճառականների միջն ծագած վեճերը լուծվում էին, բացառապես «գիլդիայի» ներսում աստիճանաբար ձնավորելով յուրաքանչյուր գիլդիայի սեփական իրավունքը: Այսպիսով, շնորհիվ առնտրական խւսվի գործունեության աստիճանաբար ձնավորվեց ոչ միայն վաճառականնրիիրավունքը, այլն գործարար շրջանառության առանձին կանոններ: /

Տե'ս

ԵՓ

Որո

ԽՇԿԿԸԹԳՇՇՑԾԸ ոքձոօ. յօտ.

Դ.1.

ՇՈՇ.,

1998,

ԱՐԾԱՆԻ,

էջ

16:

Ռո

թու

8.

ՈՍառորօտր ոռ,

զարգացմանն ու ընդլայնՏնտեսական հւասրրաբերությունների մանը զուգընթաց վաճառականներիիրավունքը կրեց արմատական

փոփոխություններն վերաճեց գործարարությունը,տնտեսվարումը, առնտրային գործարքները ն դրանց մասնակիցների վարքագիծը կարգավորող իրավունքի` գործարարական իրավունքի, իր էությամբ մնալով առանձնահատուկ խավի` գործարարների դասային ի-

րավունք:

Գործարարական իրավունքը ձնավորվեց Իտալիայում, բայց շնորհիվ իր ունիվերսալության ն ֆեոդալական հասարակարգիընկկապիտալիստական կացութածնի զարգացդերքում առաջացող ման՝ տարածվեց նան այլ երկրներում: Այդ իրավունքի տարածման ն զարգացման համար խթան հանդիսացավ այն հանգամանքը, որ քաղաքացիական իրավունքի նորմերով նախատեսվածիրավահարաբերության մասնակիցներից պահանջվող բարդ ձնապւսշտությունը (ֆորմալիզմ), պարտավոր անձի վարքագծի գնահատման նկատմամբ անհատական մոտեցումը չէին համապատասխանում շրջանառության ն արժեքները մեկ անձից մյուսին աառնետրական րագ ն հուսալի փոխանցելու պահանծմունքներին՝: 2Մ|| դարի վերջի 212 դարի սկզբի բուրժուական հեղափոխությունները վերացրեցին հասարակության դասային բաժանումը ն ցանկացածանձի իրավունք վերապահվեցզբաղվել գործարարությամբ: Բայց մասնավոր իրավունքի դուալիզմը պահպանվեց: Առանձին երկրների քաղաքացիական օրենսդրություններում կատարվեցին գործարարական հարաբերությունների առանձնակի կարգավորմանն ուղղված փոփոխություններ ն լրացումներ, իսկ մի շարք երկրներ, բացի քաղաքացիական օրենսգրքերից, ընդունեցին նան առնտրական օրենսգրքեր՛ որոնք մինչն օրս էլ կարգավորում են հագործարարների միջն ն նրանց մասնակցությամբ առաջացող րաբերությունները:Դրանով մասնավորիրավունքի փոփոխությունների գործընթացը չավարտվեց: Փոփոխություններնառավել լուրջ բնույթ ստացան 19-րդ դարի երկրորդ կեսից, երբ սկսվեց գործա1

Տե'ս

ո ՐքճշժրձԱՈՇԻՕօԸ 1օքոոոսը: էջ 17: Տե'ս. քուր ոօ, օթրտոսը Էա Շշքոււ /ԸԾ.Ա0քածն. ձԻ1օ8: 3.Խ. ՈՕՇՕԳՈԸ /1Օճ. թռ. Ոստ

ԽԼ,

ոքո66.

ԼՕՀՅոՎքԸ

ԲՅՈՄՆՅՆՈԱԸՆԱՎԸՇԽՈՀ

1993,

ՇԸԿԸՅՈԾԸ:

ՅՈՐ Բոլօ,

Ւ ՔԸ:

ոքձու,

ԴՕքԱԾՅԵԼ::

Ճ.ՐՀՎՐԾԱԾԸ

ՔԹՈՎ

ՈՔ

ԽՕՃՐԻՀԵՐ:

ՃՆ ԽՃՃՐՄԱՑ,

ԻՂ1.

ՆՑ.

"Լ,

19865,

էջ

::

րարականիրավունքի առանձին դրույթները քաղաքացիակւսն իրավունքովկարգավորվող հարաբերությունների վրա տարածելու գործընթացը: Այդ գործընթացն ստացավ մասնավոր իրավունքի «կոմերցիալիզացիա»անվանումը: Այդ գործընթացի հետնանքով «ւվայմանագրայինիրավունքը» աճեց գործարքների կատադարձավավելի քիչ ձենապաշտական, ապահովելու նշանակությունը, մորումը գույքային երւսշխիքներով դիֆիկացվեցինպւստասխանատվությանմասին նորմերը, քաղաքացիական իրավունքում սկսեց լայնորեն կիրառվել անկախ մեղքից պատասխանատվություն: Մի շարք երկրներում «կոմերցիալիզացիայի» գործընթացն ազդեց անգամ մասնավոր իրավունքի համակարգի վրա: Օրինակ Շվեյցարիան 1881 թվականին ընդունեց օրենք «Պարտավորական իրավունքի մասին», որը ներառում էր ն քաղաքացիական, ն գործարարակւսն իրավունքի դրույթներ: Քանի որ 1881թ. ընդունվել էր «Պարտավորական իրավունքի մասին օրենք», այդ պատճառով էլ 1907թ. ընդուոված Շվեյցարական քաղաքացիական օրենսգիրքը ւպարտավորությունների մասին նորմեր չի պարունակում (1911թ. «Պարտավորականիրավունքի մասին օրենքը» փոխարինվեց նույն անվանմամբնոր օրենքով, որը գործում է մինչն օրս): Առավել արմատական փոփոխություն կատարեց Իտալիան: Իտալիան, որը հանդիսանում էր գործարարականիրավունքի «հայրենիքը». մասնավոր իրավունքի դուալիստական համակարգստեղծող առաջին երկիրը, հրաժարվեց Առետրականօրենսգրքի կիրառությունից, անցում կատարեց մասնավոր հարաբերուբյունների միասնական կարգավորման ն 1865 թ. Քաղաքացիականօրենսգրքի ու 1882թ.Առնտրակւսնօրենսգրքի փոխարեն,1942 թ. ընդունեց քաղաքւսցիական նոր օրենսգիրք, դրանում ներառելով առնտրականօրենսգիքիբոլոր նորմերը: Մասնավոր իրւսվունքի «կոմերցիալիզացիայի» հետեւսնքներից մեկն էլ առետրային դատարաններիհամակարգի վերացումն էր: Երկրների ճնշող մեծամասնությունում(բացառությամբ Ֆրանսիայի ն մի քանի այլ երկրների) առնետրւսյինդատարանները կամ ոնդհանրապեսվերացվեցին, կա՛մ մնացին որպես առաջին ատյանի հատուկ դատարաններ ն մտան ընդհանուր դատական համակարգի մեջ: Այդ դատարաններիառաջին ատյանի կարգով քննվածզոր9

ծերը երկրորդ ատյանի կարգով սկսեցին վերանայել ընդհանուր իրավասության ապելացիոն դատարանները: Իտալիայի 1942 թվականի քաղաքացիական օրենսգրքի, կամ ւվւսրտավորությունների մասին Շվեյցարական 1911 թ. օրենքի ընդունումը գործարարական իրավունքն ասիմիլացնելու նպատւսկ չէին հետապնդում: Եվ օրենսգրքում, ն օրենքում պահպանվում են հատուկ նորմեր, որոնք նախատեսված են միայն գործարարական հարաբերությունների կարգավորման համար: Դրանք առնետրային կազմակերպություններին, ասռնտրային .ներկայացուցչությանը, առնտրային, բանկային ն այլ գործարքներին վերաբերող նորմերն են: Այդ նորամուծություններիհիմնական նպատակըմասնավոր հարաբերությունները կարգավորողօրենսդրության ունիֆիկացումն էր: Ներկայումս էլ, անգամ տարբեր իրավական համակարգեր ունեցող երկրներում, իրականացվում է քաղաքացիական ն գործարարական իրավանորմերի ն ինստիտուտներիունիֆիլացման գործընթաց.Առաջին հերթին ունիֆիկացվում են առետուրը կարգավորող նորմերը ե ինստիտուտները: Միջազգային կոնվենցիաների կնքման միջոցով շուկայական տնտեսավարման երկրների մեծամասնությունը միատեսակ օրենքներ է ընդունել մուրհակների, չեկերի, ծովային ն օդային փոխադրումների վերաբերյալ: Ունիֆիկացման գործում կարնոր դեր են խաղում տարբեր

երկրների պետական-մոնուվոլիստական ինտեգրացիոն միավո-

րումները: Դրանց մեջ առաջնությունը պատկանում է Եվրոպական տնտեսական համագործակցությանը:Այն ստեղծվել է 1957 թ. Հռոմի պայմանագրուլ: Այդ պայմանագրով անդամ պետությունները պարտավորվել են համագործակցությանշրջանակներում ունիֆիկացնել ն մերձեցնել մարդկանց ն կապիտալի ազատ տեղաշարժման ն կոմպանիաներին վերաբերվող ազգային օրենսդրությունները: Նույն համագործակցության մասնակիցների ջանքերովմշակվել են վերազգային բնույթ ունեցող միասնականնորմատիվ ակտեր, որոնցով ապահովվել է առանձին հարաբերությունների, արտոնագրային իրավունքի ն մի շարք այլ ինստիտուտների միւստեսակ կարգավորումը: Առավել կարնոր է այն, որ 1994 թ. հիմք դրվեց «Մասնավոր իրավունքի համաեվրոպական օրենսգրքի» մշակմանը, որը կոչված է դառնալու քաղաքացիական ն գործարարական հարաբերությունները միւսսնական կարգավորող ակտի նմուշօրինակ: Այդ ուղղությամբ առաջին քայլը հանդիսացավ «Համաեվրո10

պական առնտրային պայմանագրի սկզբունքների ընդունումը»: հրապարւսկումը, պրակտիկայում Սկզբունքների մշակումն ու դրանց հաջող կիրառությունը շւստ մասնագետների կողմից համարվում է «իրավաբանական մտածողության գլոբալիզացիայի ուղղությամբ կատարված էական քայլ, միջազգային ունիֆիկացիայի զարգացման նոր փուլ»':Առավել կարնոր է, որ սկզբունքներում փորձ է արված ունիֆիկացնել պայմանագրային իրավունքին վերաբերող նորմերի զգալի մասը, ինչը թույլ է տալիս այդ ակտը համարել պայմանագրային իրավունքի յուրահատուկ օրենսգիրք: եթե նախկինում, ունիֆիկացված նյութական նորմերի ստեղծումը սահմանափակվում էր միայն գործարքների առանձին տեսակների ն դրանց տարրերի սահմանմամբ, ապա սկզբունքներում կոդիֆիկացվել է յուրաքանչյուր իրավական համակարգի հիմքում ընկած մի ամբողջ հիմնարար ն ծավալուն ոլորտ՞: Նմանօրինակ ակտերի ընդունումը եվրոպական իրավագետներին հիմք են տալիս դատողություններ անել ազգային իրավունքից տարբերվող` Եվրոպական տնտեսական համագործակցությաներկրների տնտեսական հարաբերությունները կարգավորող ինքնուրույն իրավունքի մասին: Կոդիֆիկացված օրենսգրքով բիզնեսի հարաբերությունները համակարգված ն միասնական կարգավորելու միտում դրսնորվեց նան ընդհանուր իրավունքի երկրներում: Օրինակ. 1972 թվականին միասնական օրենսմեջ դրվեց ԱՄՆ-իԱռետրային կիրառության է բոլոր նահանգներում, գիրքը: Այդ օրենսգիրքը ԱՄՆ-ի բացի Լուիզիանա նահանգից՝: Առենտրայինմիասնականօրենսգրքի ընդունումն ընդհանուր իրավունք կիրառող դաշնային այն երկրում, որտեղ ընդունելի չէ օրենսդրության համակարգումը, վկայում է այն մասին, որ անգամ մեկ երկրի շրջանակներում գործարարական հարաբերությունների միասնական իրավական կարգավորումն ունի չափազանց կարնոր նշանակություն: (Թերնս դա է այն հիմնական պատճառը, որ չնայած քաղւսքա-

կիրառվում

Տես

Ը

8աաօոձ

1Ղ6օքտ

էջ Դ

ՒԼԸ, ժա

ԿՕՀՀՀՇքՔՎՇՇԿԱՇ

ԿՂԱՅՈՄՈՅՔԾԱ

ՌԵՐԸ

Չաւխոնատւ

ԽճՅԸրօո էՕ., 805քճ2ռԸ

ՍՈՔՇՔՕՇ.

"

ոքձաու

Աքձոօ8010.

քորճճքօ841811.

ԽՇՈՐՔՅԵԼԻԸ

ՃԼ,

2001,

36:

Տես

"

ւ

«լքած

Լուիզիանայի

րենսգրքերը:

Ը.Աքճոց

Ու:

ՍքօոծեՇձ

ԸՐԹ

ժու Մլաալֆու

ՅԴՐԿԸԱՐՈ//.

Ե0ՇՇՔՅ

նահանգը ունի իր Քաղաքացիական

ն

էոքօ.

ԷԱքձոձ,

ԷԼԸոճ, 1999, էջ

Առնտրային

օ-

ԴԴ

ցիական ն գործարարական օրենսդրության բնագավառում տեղի ունեցած արմատական փոփոխություններին,ոչ միայն Միացյալ Նահանգներում, այլն Արեմտյան Եվրոպայիերկրների ճնշող մեծամասնությունում գործարարականիրավունքը պահպանում է իր հարաբերական ինքնուրույնությունը: Իրավունքի այդ ճյուղի կարգավորման առարկան է համարվում գործւսրարականգործունեությունըկամ, ավելի լայն ընդգրկմամբ, շուկայական հարաբերություններիմասնակից տնտեսավարող սուբյեկտների բազմաբնույթտնտեսականգործունեությունը: Իրավունքի այդ ճյուղը կոչվում է տարբեր անուններով` առետրայինիրավունք, կոմերցիոնիրավունք, ձեռնարկչականիրավունք, տնտեսական իրավունք: Իսկ մենք հակված ենք այն անվանել գոռրժարարական (բիզնեսի)իրավունք: Ի տարբերություն քաղաքացիական իրավունքի, գործարարական իրավունքը ելնում է սուբյեկտներիվարվելակերպիարտաքին վերացական չափանիշներից, գործարքների կնքման համար ֆորմալիզմ գրեթե չի նախատեսում, թույլատրում է առանց մեղքի պաէ սուբյեկտների տասխանատվություն,սնանկացում, անտեսում անձնական ն անհատականառանձնահատակությունները: Այդ ամենն անհրաժեշտություն է ւսռաջացնում միմյանցիցտարանջատել քւսղաքացիական ն գործարարականիրավունքի ներգործության ոլորտները: Արեմտյան երկրների օրենսդրությամբ այդ պրոբլեմը լուծվում է տարբեր կերպ: Մի դեպքում սահմանվում Է այն անձանց շրջանակը, որոնք գործարարական հարաբերություններիմասնակիցներ էին, մեկ այլ դեպքում սահմանվում է այն հարաբերությունները, որոնք համարվում են գործարարական:Սակայն ինչպես նշվում է իրավաբանականգրականությունում, այդ չափանիշները

հնարավորությունչեն տալիս ձնակերպելուգործարարական իրավունքի այնպիսի հասկացություն, որը հստակ իհայտ բերի նրա սահմանները": Այդ պատճառով էլ գործարարական իրավունքը, որպես իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ ներկայացնելու ն քաղաքացիական իրավունքից սահմանազատելուբոլոր փորձերը մատնվել են անհաջողության: Չնայած քաղաքւսցիական ն գործարարականիրավունքների միջն առկա տարբերություններին,գործարարական իրավունքը երբեք ինքնուրույն ն քաղաքացիական իրավունքից

անկախ իրավունքի ճյուղ չի հանդիսացել: Անգամ այն դեպքում, երբ առանձին իրավագետներ փորձել են գործարարական իրավունքը դիւոարկել իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ, անվերապահորեն ընդունել են, որ գործարարական իրավունքի հիմնադրույթները, ընդհանուր դրույթները, առաջին հերթին այն դրույթները, որոնք կարգավորում են պայմանագրային հարաբերությունները, բխում են քաղաքացիական օրենսդրությամբ ամրագրված պարտավորությունների սկզբունքներից ն նորմերից: Այդ առումով մենք բաժանում ենք պրոֆեսոր Վ.Ս. Բելիխի այն կարծիքը, որ «անկախ գործարարական իրավունքի բնույթի վերաբերյալ գիտական հայացքներից, նրա հիմքը կագմում է հասարակականհարաբերությունների կարգավորման ցիվիլիստիկական տիպը (տեսակը -

ՏԲ)»":

Մեր կարծիքով գործարարականիրավունքի ճյուղային ինքնուրույնությունը ն քաղաքացիականիրավունքից անկախգոյությունը չի հիմնավորվում` իրավունքի ինքնուրույն ճյուղին հւստուկ հիմնական չափանիշների (կարգավորման առարկա, մեթոդ, գործառույթ, սկզբունքներ) բացակայության հետնանքով: Բանն այն է, որ գործարարական իրավունքը կարգավորման ինքնուրույն առարկա չունի: Գործարարներիմիջն կամ նրանց մասնակցությամբծագող հարաբերությունները գույքային ապրանքա-դրամական կամ ոչ գույքային հարաբերություններ են ն հանդիսանում են քաղւսքացիաիրավական կարգավորման առարկայիբաղկացուցիչ մասը: Այդ հարաբերություններիառանձնահատկություններըչեն փոխում դրանց մասնավոր բնույթը, դրանց նկատմամբմասնավոր իրավունքի ընդհանուր սկզբունքների կիրառությունը: Այդ հարաբերություններիառանձնահատկությունները սոսկ պայմանավորում են կարգավոր-

տարբերությունների ն հարաբերականինքնուրույնություն ունեցող որոշ ինստիտուտներիառկայությունը քաղաքացիական իրավունքում: Գործարարականհարաբերություններիտարբերությունը այլ մասնավոր անձանց մասնակցությամբհարաբերություններից, ըստ էության, հանգում Է նրան, որ հրապարակայինիշխանությունը գործարարներին ն նրանց գործունեությանը ներկայացնում է ավելի խիստ պահանջներ, նախատեսում է հանրային ման

'

Տես

ԽՇՊԱՇքԿԸՇՇԻՕՇ

ոքճոծ.

էջ

17.

Տես

որոշ

8.Ը.

ոու

ՃՇՋՂԸՃԵԼԾԸՇՆՔ

8.

11քտոռօԸ

ԵՕԸՇ/ՆԸ:

քրտ

ՀՕւռքոֆոր.

ճՃաթՕոձու1լք6ճդթու2 0ՅՆԸՃԵՇԽՇԼ մ.

Ի1, 2005, էջ 57:

տեսանկյունից անհրաժեշտ արգելքներ ն սահմանափակումներ՝: Այսինքն գործարարական իրավունքի էությունը, որպես մասնավոր իրավունք չի փոխվում: Այն մնում է որպես քաղաքացիական իրավունքի բաղկացուցիչ մաս, բայց այնպիսի մաս, որը ավելի քիչ պահպանողական է, արձագանքում է տնտեսալյան հարաբերությունների փոփոխություններին ն զարգանում է դրանց համահունչ: Այդ պատճառով առնտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացմանը զուգահեռ գործարարական օրենսդրությունը կրում է լուրջ փոփոխություններ: Այսօր էլ Արեմտյան Եվրոպայի շատ երկրներում քաղաքացիական ն առնտրական օրենսգրքերը շարունակում են պահպանել իրենց հիմնակւսն նշանակությունը, սակայն դրանց շատ դրույթներ օրենքների ն հատկապես դատական պրակտիկայի օգնությամբ կրել ն կրում են էական փոփոխություններ:

Տ 2.

էությունը ն նրա տեղը Գործարարական իրավունքի

տնտեսավարման

իրավական համակարգում

Հայաստանի Հանրապետությունում արդիական խնդիր է կապիտալիզմի վերականգնման ստրաւոեգիայի, շուկայական կացութաձնի ստեղծման համար անհրաժեշտ կոնկրետ միջոցառումների ն պետական մարմինների ու տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից դրանց իրականացման իրավական մեխանիզմների մշակումը: Այդ նպաւոակովիրականացվող տնտեսական բարեփոխումները,ապաւվետսկանացումը, անցումը շուկայական հարաբերությունների, այդ հարաբերությունների իրավական կարգավորման արմատական փոփոխություններըպարտադրում են ստեղծել տնտեսավարմւսն նոր ձնի իրավական հիմքերը: Այդ պատճառովքաղաքացիական իրավունք են ներմուծվում նոր հասկացություններ, սկզբունքներ, տերմիներ, ինստիտուտներ, մասնավորապես`գործարարություն, ձեռնարկատիրական գործունեության, պայմանագրի ազատություն, առնտրային, ոչ առնտրայինգործունեություն, գործարար շրջանառության սովորույթներ ն այլն: Այս պարագաներումկարնոր նշանակություն է ձեռք բերում ոչ միայն իրավունքի առանձին ճյու-

ղերի, ւսյլն հարաբերությունների առանձին ոլորտների հւսմաւվարփակիրավական կարգավորումը: Այդպիսի ոլորտներից մեկն էլ շուկայականհարաբերությունների մասնակից տնտեսավարող սուբյեկտներիգործարարական գործունեությունն է: Այդ գործունեությունը, ինչպես նանշվեց, Արնմտյան Եվրոպայի շատ երկրներում կարգավորվումէ առանձին առնտրական օրենսգրքերով ն այլ նորմատիվ ակտերով: Ինքնին հասկանալի է, որ նախկինում շուկայական հարաբերությունների բացակայության պայմաններում, այաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ գործարարական հարաբերությունները կարգավորված չէին: Իսկ ներկայումս, Գայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը, որում տնտեսւսվարման իրավունքը տարանջատվածչէ քաղաքացիականից (պահպանված է մասնավոր իրավունքի միասնականհամակարգը), պարունակում է գործարարությամբ զբաղվող անձանց գործունեության իրականացմանն ու կազմակերպմանը վերաբերող բազմաթիվ նորմեր, անգամ ինսւտոիտուտներ` Այդ պատճառով մասնավոր սկզբունքների վրա կառուցված ն նոր բովանդակություն ունեցող գործարարական իրավունքի հիմնադրույթների ն դրանց կիրառման տնտեսավարմաննոր համակարմեխանիզմների պարզաբանումը գի ճիշտ արմատավորմանհամար ձեռք է բերում կենսական նշանակություն: Պակաս կարնոր չէ գործարարության հարաբերությունները կարգավորող հայրենական օրենսդրության գիտագործնական մեկնաբանությունը,քանի որ իրավական նորմերի բազմազանությունը, դրանց մեծամասնության ցածր որակը, համակարգվածմոտեցման ն մշակված հայեցակարգի բացակայությունը կարող են բացասական հետնանքներ ունենալ ոչ միայն հանրապետության տնտեսական զարգացման, այլն գործարարական հարաբերությունների ճիշտ ն արագ ձնավորման համար: Ինչպես նշվեց, ՎձայաստանիՀանրապետությունում գործարարական հարաբերությունները կարգավորվում են քաղաքացիական օրենսդրությամբ: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքի' 1-ին հոդվածի համաձայն` քաղաքացիական օրենսդրությունըն առ հուոհոնան ակտերը կարգավորում են ոչ

|

միայն սովորական ֆիզիկական ն իրավաբանական անձւսնց միջն առացւսցող գույքային ն անձնական ոչ գույքային հարաբերությունները. այլն ձեռնարկատիրական(գործարարական Տ. Բ.) գործունեություն իրակւսնացնող անձանց միջն կամ նրանց մասնակցությամբ հարաբերությունները: Այլ խոսքով ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությունը պահպանելով մասնավոր իրավունքի համակասյրգային միասնությունը գործարարական իրավունքը քաղաքացիական իրավունքից չի տարանջատում: Դրա հետ միասին, նույն հոդվածով ընդգծվում է, որ գործարարական հարաբերությունները հանդիսանալով քաղաքացիաիրավական կարգավորման բաղկացուցիչ մասը, կարգավորում են ոչ միայն քաղաքացիաիրավական ընդհանուր նորմերով, այլն քաղաքացիաիրավականհատուկ Սնորմերով: Դա հետնանքն է այն բանի, որ գործարարական գործունեությունը կարնոր սոցիալական նշանակություն ունեցող մասնավոր գործունեություն է': Այդ պատճառով էլ քաղաքացիական օրենսդրությունը պարունակում է գործարարական գործունեությունը կարգավորող բւսվականին շատ նորմեր, անգամ առանձին ինստիտուտներ, որոնցով ընդգծում է այդ գործունեության առանձնահատուկ կարգավորման անհրաժեշտությունը: Օրինակ, Քաղ. օր.-ը պարունակում է հատուկ նորմեր քաղաքացիների գործարարական գործունեության (հոդվ. 26), գործարարների սնանկացման (հոդվ. 28), առնտրային իրավաբանական անձանց կարգավիճակի, տեսակների մասին (72-116 հհ.), ճանաչում է գործարար շրջանառության սովորույթների կանոնակարգող նշանակությունը, կարգավորում է գործարարական համարվող պայմանագրերի առանձին տեսակներ ն այլն: Այս պարագայում օրինական հարց է առաջանում: ինչից ելնելով ենք քաղաքացիական իրավունքով առանձնահատուկ կարգավորվող հարաբերությունների մասնակից սուբյեկտներին անվանում գործարարներ, իսկ նրանց մասնակցությամբ առաջացող հա--

րաբերությունները գործարարական:

Ինչպես գիտենք, կայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքն առանձնահատուկ կարգավորվող այդ հարաբերությունները համարումէ ձեռնարկատիրականհարաբերությունան

Տես

ԽՕԼՆԱԱԾՑ Լ.3..

ՀՎԻԸՃԵՇԽԱՃ

"ՕՐՕ

Եօքօր

(ԸԲւու ոՀ. 7/7

ՃԿ0ՈՀՃ

ՇՇՈՈՅՆԵՒՍԸ:

քոոշտութռյօ

318Կ6118Ը.

սթՇճՃաթքու-

ղքթճրու. 2005,

Հ |,

էք

59:

ներ: Այդ օրենսգիրքը նախ սահմանում

է, որ քաղաքացիականօ-

իրավականակտերը կարգավորում են «ձեռնարկատիրական»գործունեություն իրականացնող անձանց միջն հարաբերությունները կամ նրանց մասնակցությամբ առաջացող է, որ «ձեռնարկատիրական է (հոդվ. 1, կետ 3), աւպա սահմանում համարվում անձի ինքնուրույն, իր ռիսկով իրականացվող գործուշահույթ ստանալն է» նեությունը, որի հիմնական նպաւոակը (հոդվ. 2): Վետնաբար, ուսումնասիրվող հարւսբերություններըկարգավորող իրավական նորմերի համակցությունը պետք է կոչվեր ձեռնարկատիրականիրավունք: Բայց նույն օրենսգիրքը «ձեռնարկատիրական» գործունեություն իրականացնող իրավաբանական անձանց համարում է առնտրային կազմակերպություններ,իսկ նրանց գործունեությունը առետրային գործունեություն: Մասնավորապես, ըստ Քաղ.օր. 51 հոդվածի 1 կետի իրավաբանականանձինք կարող են լինել իրենց գործունեությամբ շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող առետրայինկազմակերպություններ,որոնք, ստ 52 հոդվածի` կարող են ունենալ օրենքով չարգելված գործուլեության ցանկացածտեսակներն իրականացնելուհամար անհրաժեշտ քաղաքացիական իրավունքներ ն կրել քաղաքացիական Այսինքն շահույթ ստանալու նպատակ հեպարտւսկանություններ: տապնդող իրավաբանականանձի գործունեությունն առնտրային գործունեություն է: Առնտրային է համարվում նան անհատ գործահարների գործունեությունը, քանի որ այդ գործունեությաննկատմամբ կիրառվում են առնտրային իրավաբանականանձանց վերաբերող կանոնները: Հետնաբար, օրենսգրքի այդ նորմերի բովանդակությունը հիմք ընդունելով, հիշյալ սուբյեկտների գործունեությունը ն նրանց միջն ձնավորվող հարաբերություններըկարգավորող նորմերի համակցությունը կարելի է անվանել առնտրային իրավունք, մանավանդ, որ այլ երկրներում քաղաքացիականիրավունքի հետ միասինգոյություն ունի առնտրականկամ առնտրային իրավունք: Սակայննույն օրենսգրքի 7-րդ ն այլ հոդվածները կարծեք թե հիմնավորում են, որ ձեռնարկատիրական կամ առնտրային գործունեությունները գործարարական գործունեության բաղադրատարերն են: ՄասնավորապեսՔաղ.օր. 7-րդ հոդվածը ձեռնարկատիհական գործունեության որնէ բնագավառում ձնավորված ն լայնորեն կիրւսռվող օրենսդրությամբ կավարքագծի չնախատեսված րենսդրությունը ն

այլ

նոնները համարում է գործարար շրջանառության սովորույթ, Քաղ. օր. 19 ն այլ հոդվածներկարնոր նշանակություն են տալիս գործարար համբավի պաշտպանությանը,իսկ Քաղ.օր. 347 ն այլ հոդվածներ ընդգծում են պարտավորությունների կատարման ժամանակ գործարար շրջանառության սովորույթների նշանակությունը: Դժվար չէ նկատել, որ «գործարար» ն «գործարարական գործունեության« տերմիններն օգտագործելով, օրենսդիրը նշված հոդվածներում անուղղակի ցույց է տալիս, որ առետրային կազմակերպությունների «ձեռնարկատիրական»գործունեությունը գործարարական գործունեություն է, իսկ այդպիսի գործունեություն իրականացնողները գործարարներ են, քանի որ նրանց ջանքերով ն հարաբերություններիմիջոցով ձնավորվել են ոչ թե առնտրային կամ ձեռնարկատիրականշրջանառության,այլ գործարար շրջանառության սովորույթներ: Ինչպես երեում է շարադրվածից ն այն հանգամանքից, որ գործարարական հարաբերությունները կոչվում են տարբեր անուններով, բարդություններ գոյություն ունեն ոչ միայն այդ հարաբերությունների առանձնահատկություններնուսումնասիրելիս, այլն այդ հարաբերությունների անվանումն ընտրելիս: Սա այն դեպքերից մեկն է, երբ ռուս հանրահայտ փիլիսոփա Ա.Ա.Զինովեիարտահայտությամբ, պարզագույն ելակետային հասկացություններումխառնաշփոթ առաջացնելով, մարդկանցորոշակի խմբեր հասարակության լայն խավերի մոտ, այն խավերի, որոնք հարկադրվածՕգտվելու են այդ հասկացություններից, ստեղծում են չհասկանալու բարե Նման պարագաներում հարկադրաբար դույթ դժվարություններ՝: ընտրվում է օրենսդրի կողմից օգտագործվող տերմիններից մեկը, անկախնրանից, այն ըստ էության համապատասխանումէ կարգավորվող հարաբերությունների բնույթին, թե չի համապատասխաու:

Թյրաի

իտա,

մ Խարամ

ԽԱԸԱոպդույոթւ

հ/., 2000, էջ 10:

աեր,

ոտս

Վետնաբար, այդ հարաբերություններիանվանումն ընտրելիս պետք է առաջնորդվել օրենսդրությամբ օգտագործվող անվանումներով: «Ձեռնարկատիրականիրավունք» անվանումն ընդունելի չէ այն պարզ պատճառով, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը ձեռնարկությունն անգամ իրավունքիօբյեկտ չի ճանաչում, իսկ, որը ալո '

ՔՕՇՇոՔ, ՄՎՇԾՕՇ ՈՕՇօ686,

Գործարար իր

վելի կարնոր է, նոր օրենսդրութ ճիշտ կազմակերպությունն ինքը նարկատեր»ունենալ չի կարող: Ն կահարմարէր «առետրային» ան թյունների սուբյեկտների մի առնտրային կազմակերպությո րենսդրությամբօգտագործվում մերցիոն (առնտրային)իրավուն այլն: Սակայննկատի ունենալով նեն ավելի հարուստ բովանդակ հարաբերությունները կազմում են րությունների մի մասը), այդ իր տուտների համակցությունըկա (բիզնեսի) իրավունք:Իրականու քացիական իրավունքով կարգա տադրողներ, կառուցողներ, վաճ ն այլն) մի յություն մատուցողներ գործարարականհարա ռաջացող

Տ3

հարաբե

Քաղ. օր. 1-ին հոդվածը սահ րենսդրությունըն այլ իրավակա

հաց

ոա

մանանա Հարա Եռ ղղակի բխում է, որ գործարա ղաքացիականիրավունքիբաղկ գավորվում են արտադրողների մատուցողների,առնտրով զբա միջն առաջացող գույքային ն ա րությունները: Նշված հարաբեր րաբերություններիյուրահատուկ տնտեսավարմանհարաբերությ արում ենք գործարարական

կարգավորող իրավական նորմերի համակցությունը գործարարա-

Գան աունՔ՝աան աաա կապրեն ակ իրավունքի

պես քաղաքացիական նորբաց մերով ն քաղաքացիաիրավական մեթոդներով, քանի որ գործարարների, որպես իրավականորեն հավասար սուբյեկտների ապրանքադրամական հարաբերությունները այլ կերպ կարգույքային գավորվել չեն կարող':Դրա հետ միասին հարկ է նկատել, որ այդ հարաբերությունները կազմում են քաղաքացիաիրավական առանձնահատուկ կարգավորում պահանջող ոլորտ: Գործարարական գործունեության առանձնահատուկկարգավորմանանհրաժեշէ դրանց բարդությամբ, արտակարգ որությամբ ն տնտեսավարման գործնական դժվարություննե-

Խան տությունը ուր

ն գործարարական գործարարակ իրավունքի նորմերովկարգավոր նորմե է վում ոչ միայն բուն գործարարականգործունեությունը: Այդ իրավունքի նորմերով կարգավորվում են նան գործարարության հետ անմիջականորեն կապված, բայց գործարարական չհամարվող հարաբերություններ: Մասնավորապես, այդպիսի հարաբերություններ են ձնավորվում իրավաբանականանձանց ստեղծումը ն դադարումը ձնակերպելիս, լիցենզիա ն սերտիֆիկատ տրամադրելիս, էկոլոգիական փորձաքննություններ անցկացնելիս ն բազում այլ դեպքերում: Այդ հարաբերությունները գործարարական հարաբերությունների հետ փոխկապակցված են առարկայական միասնությամբ, իրենց իրավական ռեժիմով, կարգավորման մեթոդներով իրար վունքի տարբեր ճյուղերով կարգավորվող տնտեսակազմակերպչա կան հարաբերություններ են: Այդպիսի հարաբերությունները գործարարական հարաբերություններ չեն, բայց հիմք են ստեղծում, իսկ հաճախ նան գործարարական գործունեություն իրականացնելու նախապայման են: Այդ պատճառով նմանօրինակ տնտեսակազմակերպչականհարաբերությունները նս կազմում են գործարարական իրավունքի կարգավորման առարկան: Գործարարության իրականացման համար պայմաններ է ապահովում (ստեղծում) նան յուրահատուկ ծառւսյություններ մատուցող կազմակերպություններիգործունեությունը: Օրինակ, ապրանքային ն ֆոնդային բորսաների, բանկերի, այլ վարկավորող կազմակերպությունների գործունեությունը: Քանի որ ապրանքային ն ֆոնդային բորսաների գործունեության հիմնական նպատակը համապաՍակայն կայն

-

բայց

'

՝

տասխան շուկայի ձնավորումն է, իսկ բանկերինը ն վարկավորող գործարարներինֆինանսական օժանկազմակերպություններինը աար տապը դատի պղ կազմակերաոյուն պակոյոն ցո ն նույնգավիճակը նրանց մասնակցությամբ հարաբերությունները պեւ կարգավորվում է գործարարականիրավունքի նորմերով: -Գործարարական իրավունքի նորմերով կարգավորվող հաջորդ խումբը կազմում են հանրային-իրավականմեթոդներով կարգավորվող հւսրաբերությունները: Դրանք գործւսրարությանպետաիրավականկարգավորմանն ուղղված հարաբերություններնեն: Այսինքն պետությանկողմից, հանրության անունից, գործարարութն դրանց խախտման համար յան համար սահմանված

ոի

կանոնները հետնանքները՝: նախատեսվող

պետությունը հանրային շահերի ապահովման անհրաժեշտությունիցելնելով կարգավորում է հասարակականբոլոր, այդ թվում նան գործարարական հարաբերութքյունները: Մասնակցելով գործարարական հարւաբերություններին պետությունն իրականացնումԷ այդ հարաբերություններիկանոնակարգումը, սուբյեկտներիգործունեությանվրա ներգործելով ապահովում է պետության առջն ծառացած խնդիրներիլուծումը: Գործարարւսկան հարաբերություններիպետականկարգավորմանընթացքում ծագող հարաբերություններընս կազմում են գործարարական հարաբերություններիբաղադկարգավորվող ր իրավունքի նորմերով ր Անառարկելի փաստ է,

րամասը: «Վերջապես,որոշ հեղինակներ գտնում են, որ գործարարական հարաբերություններիինքնուրույն խումբ են կազմում կորպորատիվ հարաբերությունները,այսինքն մասնակցության կամ անդամութորոնք ըստ այդ հեղինակներիչի կարելի յան հարաբերությունները, թվում, քանի դասել քաղաքացիականիրավահարաբերությունների որ դրանց համար բնութագրական են իրավական :

կարգավորմա

մասնավորիրավականն հանրայինիրավականմեթոդները": Վերը շարադրվածիցակներն է, որ գործարարականհարաբերությունները ն նրանց հետ անմիջականորեն կապված տնտեսան այլ բնույթի հարակազմակերպչական,վարչակառավարչական բերություններըմիայն քաղաքացիականիրավունքով կարգավորել /

|

Տես

քոռ

մ.

Է.Լ.

:

Ոքշոությո (76ռո, Ծո,

ւ

11ՇՃԵՇԻՉԸ

11Լ.Լ. աօ. 11ԼԼ.

.

Ք0ՇՇԸ:ՑԸԽօՔ

:

Ոքճրօ

ՃԼ, ս

200: 2003,

էջ

4: 44:

.

Փճրոքողոււ

Օրդ.

որ

Տե

ԲԱԼԼՅՈՒԸՃԵԸՐԵՕՑԸ

Ոքօ 1թժտոթյն 44: է ջ գիրքը, «

ս

ր

'

Տես նույն տեղում, էջ 51:

'

ՈքձըՕ

ԵՏԸ

Ե ՀԼՈՇ

ՐՈԿՐԵՌՐՑ

Փոճճքթոում, ՃՀքԳձՈ

դ դասա-

հնարավոր չէ: Գործարարական հարաբերությունների ամբողջական կարգավորման համար անհրաժեշտաբար կիրառվում ես նան իրամունքի այլ ճյուղերի նորմեր: Այդպիսիքկիրառ |ում են ւվետության շահերի ապահովման, գործարարների ն սպառողների շահերի պահպանության, մենաշնորհային դիրք գրավող գործարարների չարաշահումները կանխելու, ազատ մրցւսկցություն ապահովելու, շուկան անբարեխիղճմասնակիցներիցպաշտպանելու, հանրային ն մասնավոր շահերի բախումից առաջացող կոնֆլիկտներըհարթելու, ինչպես նան շուկայական հարաբերուբյունների բնականոն զարգացումն ապահովելու համար: Շարադրվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ քաղաքացիական իրավունքի նորմերուլ առանձնակիկարգավորվող գործարարական հարաբերություններիհամար օգտագործվում են նան իրավունքի այլ ճյուղերի (վարչական, ֆինանսական, բնառեսուրսային ն այլն) նորմեր, սակայն դրանք կիրառվում են այնքւսնով, որքանով դա անհրաժեշտ է գործարարական հարւսբերություններիհամապարփակ կարգավորմանհամար: Վերոհիշյալը հիմք ընդունելով գործարարական իրավունքը կարելի է բնութագրել որպես տնտեսական ն տնտեսավարմանհարաբերությունները կարգավորող մասնավոր իրավական ն հանրային իրավականնորմերի համակցություն: Այս իրավունքն իր մեջ ներառում է այն նորմերը, որոնցով կարգավորվում են գործարարի հատուկ կարգավիճակը, գործարարական գործունեության իրականացման կարգը, տնտեսավարմանառանձնահատուկձներն ու եղանակները,գործարւսրւսկան հարաբերությունների հետ անխզելիորեն կապված վարչակառավարչւսկան, Լ. այլ հարաբերությունները: ֆինանսավարկաային

Գործարարական հարաբերությունների կարգավորմանմեթոդը

Իրավական կարգավորման մեթոդ ասելով ընդունված է հասկանալ այն իրավականմիջոցների, եղանակների,հնարքների Լ. 4ների համակցությունը, որն օգտագործվում է որոշւսկի հարւաբերությունների կարգավորման համար: Կարգավորման մեթոդը իրավունքի ճյուղերի սահմանազատման շատ կարնոր ն անհրաժեշտ չատանիշ է ն հիմնականում օգտագ Դրծվում է իրավունքի ճյուղերի

սահմանասյզատմւսնհամար:Սակայն կարգավորման մերոդի առանձնահատկությունըկայանում է նւսն նրանում, որ կարող է օգտագործվել, ոչ միայն իրավունքի ճյուղերը, այլն իրավունքի մեկ ճյուղի ենթաճյուղերը, անգամ ինստիւոուտներըմիմյանցից սահմաորազատելուհամար: Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղ, որպես կանոն, օգտագործում է հասարակական հարաբերությունների վրա ներգործելու, այդ ճյուղի համար բնութագրական, յուրահատուկ իրավական միջոցներ: Բայց շատ դեպքերում իրավունքի ճյուղը կարգավորում է ոչ միայն այդ ճյուղի համար տիպական հարաբերությունները, այլն տիպական հարաբերությունների հետ այս կամ այն չափով կապված կամ դրանց հետ առնչվող այլ հարաբերություններ: Այդ դեպքում իրավականկարգավորմանմեթոդնընդգրկում է ոչ միայն իրավունքի տվյալ ճյուղի, այլն իրավունքի այլ ճյուղերի համար բնութագրական իրավական կարգավորմանմիջոցներ: Բացի դրանից, հասարակական հարաբերությունների կարգավորման հաբարդ մար սովորաբար օգտագործվում է ոչ թե մեկ մեթոդ, այլ իրավական կարգավորմանմի շարք մեթոդներիհամակցություն: Նման բարդ հարաբերություններիթվին են դասվում, քաղաքացիական իրավունքի առանձնահատուկ մասը կազմող, գործարարական հարաբերությունները: Այդ հարաբերություններում,հիմնաեն երկու խումբ իրավահարաբերություններ: կանում առանձնանում

(գույքային ն տնտեսակազմակերպչական ապրանքադրամական (կառավարչական): Գործարարների ապրանքադրամական(գույքային) հարաբերությունների հիմքն են հանդիսանում մասնակիցներիիրավական հավասարությունը,ինքնավար կաճք դրսնորելու ն վարքագծի թույլատրելի ձներից ցանկացածնընտրելու հնարավորությունը, գույքային ինքնուրույնությունբ: Նրանց իրավունքները ն պարտականությունները,որպես կանոն, ծագում են քաղաքացիաիրավական պայմանագրերից: Դրա հետ միասին կարնոր նշանակություն ունեն կառավարչական, այսինքն գործարարների ն կառավարման մարմինների փոխհարաբերությունները: Այս հարաբերություններում կողմերիհավասարություն գոյություն չունի: Կառավարման մարմինների իրենց իրւսվասության շրջանակում ընդունված ակտերը գործարարների համար պարտադիր են: Իրավագեւոներն առաջին տիպի հարաբերությունները համարում են ճռրիզոնական,իսկ երկհորդ տիպի հարաբերությունները` ուղղահայաց

Առաջին (գույքային) ն երկրորդ (կառավարչական) հարաբերությունների էական տարբերություններն ու գործարարական հարաբերությունների առանձնահատկությունները պարտադրում են այդ հարաբերությունների արդյունավետ կարգավորման համար աղա իան: աԱ

ԽԱՆ ական է,

ԱԱ կիրառվող

իրականացնել հայոաությաոբ Գրեն Գործ Արորն "

ն ռեժիմն արտաիրա րտ իրավազա հայտվում է իրավական կարգավորման թույլատրելիության առաԱյստեղ թույլաւորելիությունը հանդիսանում է իրավավելությամբ': կան կարգավորման առանցքային տարր, կանխորոշիչ իրավական Դ

հայ

ո յործարարության

ն հակում պահպանելովսահմանվածկարգը: Իշխանության կառավարմանմարմիններիայն ակտերը, որոնք կընդունվենիրավասութկամ գործող օրենսդրության հայցով կարող են ճանաչվել անվավեր: գործարարի կողմից Այս դեպքում գործում է տրամագծորենհակառակկանոնը. «արգելվածէ այն ամենը, ինչ թույլատրվածչէ օրենքով»: Այսպիսով, ցործարարականհարաբերություններիկարգավոր-

աց յունների աոացություն:

գույքային հարաբերություններում քաղաքացիական օրենսգրքը գործարարներին թույլաւորում է սեփական իրավունքների ն շահերի ապահովման նպատակով, ազատ. կամա՛ օրենքով չարգելված ցանկացած որ

5հոդվ.): յամբկամ օրենքներով»(13 Սահմանադրության է սահմանված հստակորեն պետք Նրանց իրավասությունները ն կառավարման Իշխանության ակտերով: լինեն օրենսդրական ճարմիններըպարտավոր են գործել իրենց իրավասությանշրջա-

ն

խախտմամբ, դատարա

մեթոդի հիմնական բնութագրիչներնեն թույլատրելիության սահմաններում մասնավոր շահերի իրականացմանազատության թելաղրված պետականիշհանրային փոխկապակցումը : հետ խանականմիջամտության

ման

շահերով

միջոց, որը կոչված է ապահովելու գործարարի սոցիալականազատությունն ու ակտիվությունը, նրա իրավունքների իրական իրակաԱյդ պատճառով էլ գործարարի թույլատրելի գործունացումը՛: նեության շրջանակները կանխորոշվում են քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների կարգավորման ողջ համակարգով: Կառավարմանայդպիսի մեթոդիժամանակ կիրառվում է «թույլատրելի է այն ամենը, ինչը արգելված չէ» կանոնը: Իրավական կարգավորման այդպիսի մեթոդի պայմաններում գործարարների ինքնուրույնությունը սահմանափակվում է երկու եղանակով՝ որոշակի հարցերի լուծումը իշխանության մարմիններինվերապահելով, ն Օրենսդրական արգելքների սահմանմամբ: Ռրպես օրենսդրական արգելքների օրինակ կարող է մատնանշվել անբարեխիղճ մրցակցության շուկայում գերակշռող դիրքը չարաշահելու արգելքը ն

արգելքը, այլն:

«Թույլատրելի է այն ամենը, ինչ արգելված չէ օրենքով» սկզբունքը կիրառելի չէ տնտեսությունը կառավարող իշխանության ն կառավարման մարմինների համար: «Պետական մարմինները ն պաշտոնատար անձինք իրավասու եռ կատարել միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են Սահմանադրութք1

Տե՛ս

չնօատոշը

ԼԱՇՇԻՑՇՈՒՆԵՐ,

Օձն 54-56. էջ Տե'ս

օա.

ճ.ԼԼ

Ըքաժրձոտօ

ԽՕԿԸՔՎԸՇՇԽՕԸ

Աքորօ.

ըթ.Փֆ.2:2204ՃՇ8օ7.

օ6-ԱոքճոօոօնՃԵՂՕՃ թՇՐոքօոճումք 71--73. 1972, էջ ՇՏշքոճօտըն, ԼԻղոոժթմլ 5.1 11քսոօրճզ 5501102311184: ոքօոճԸ Ել ՇՂ ՃԱՕՏՃՀ ԱԼՄ, ԽԼ., 1991,

5.Փ.

Ը11Ծ6., 1999,

-

ԺՎՇՇՈՒՒՅ, Կ.

էջ

13:

1.

ոօու

քոճ..

8.Փ.

1122ԱՕՊՃԾ,

Է

1,

Տե'ս

ԼԽւաթյու

2000,

էջ

7:

3...

ԽՉԿՎՇքՎԸՇԾՕԸոքձոց

թուշՇջո ն, ՀԱՎՇԾՏՕԸ: Լ

լ

ՈՌԸՍՇՆՇ.

ԳԼՈՒԽ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

Տ

կազմակերպություններն են: Ընդ որում սոանք գործարարակականհարաբերությունների սուբյեկտներ են ոամարում անհատ գործարարներին,առնտրային կազմակերպություններին,գործարարությամբզբաղվող ոչ առնտրային կազմակեր': պություններին

ֆիգինականանձինք

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԸՆԴԱՆՈՒՐ

Գործարարականգործունեության սուբյեկտների հասկացությունըն.տեսակները

Իրավունքի սուբյեկտ են կոչվում պետության կողմից նախատեսված իրավունքների ն պարտականությունների կրողներ հանԸնդ որում դիսացող քաղաքացիները ն կազմակերպությունները': կատեգորիան մեկ միասնության մեջ «իրավունքի սուբյեկտ ընդգրկում է երկու բնութագրիչներ տարբեր իրավւսհարաբերութմասնակցելու հնարավորություն ն իրական մասնակ-

յուններում ցություն":

Գործարւսրական (տնտեսական) իրավունքի գիտության ներկայացուցիչներն, հիմք ընդունելով «իրավունքի սուբյեկտ» ն «իրավահարաբերության սուբյեկտ» հասկացությունների կապակցությամբ առտահայտված տեսակետները, առաջարկում են տարբերել «գործարարական իրավունքի սուբյեկտ» ն «գործարարական հւսրաբերությունների սուբյեկտ» հասկացությունները: Գործարարական իրավունքի սուբյեկտներ, այսինքն գործարարական գործունեության կարգավորման ն իրականացման բնագավառում իրավունքների ն պարտականությունների կրողներ նրանք համարում են անհատ գործարարներին, առնտրային կազմակերպություններին, առնտրային գործունեություն իրականացնող ոչ առնտրային կազմակերպություններին,հանրային կազմավորումներին, ինչպես նան այն պետական մարմիններին, որոնք իրականացնում են գործարարական գործունեության ղեկավարում ն կարգավորում`: Ինչ վերաբերում է գործարարական հարաբերությունների սուբյեկտներին, ապա այդ նույն հեղինակների կարծիքով դրանք անմիջականորենգործարարական գործունեություն իրականացնող Է

Տես

Հ

Տես

ԿԽԱՅՇՇՌԱԿ /.Է.

Ճաֆուռտ

Տես

ԽԸ»

Ւ.Ը.

ՎԸՏԼԸՃԵՌՈՕԸՆՒ

Չ005,

էջ

3. -

ԸՄԾՆԸԹԼԵԼՇՕՏԸՂԸՔ0Լօ

5.Օ..

Օ6յԱԸԸ ՖԿՇԼԻԸ

133, 135:

ու

ոքոոօժո

Աքոճտսդօճ. քուրումքօոճո ԿՕՆԾԼքոֆով. "Լ ՂԵ

ՔՕՇԸԹՒԸ:

Ը.

էջ

Խ1, 1962,

ոքճտձ. օ.

ԽԼ,

Սքշճոթոււ

ԹԸ:Ծ:,

1ՅՃ-

5:

աա ր645068

էջ

11թօ0ՌԸԻր,

ն

Չանդրադառնալով «իրավունքի սուբյեկտ» ե «իրավահարաբերության սուբյեկտ» հասկացությունների կւսպակցությամբ գոլություն ունեցող ն դրանից բխող «գործարարականիրավունքի սուբսուբյեկտ» ն «գործարարականիրավահարաբերությունների ենք ցանկանում վեճին, առթիվ եղած հասկացությունների յեկտ» նշավեճը գործնական այդ նշել, որ արհեստականորեն բորբոքվող նակություն չունի: ճշմարտությունն այն է, որ ցանկացած սուբյեկտ մասնակից կարող է դառնալ միայն իրաիրավահարաբերության ճանաչվելու պւսրագայում, իսկ ամենակարնորը վունթի սուբյեկտ բազմաթիվ ն բազմապիսի հասարակական կյանքում առաջացող հարաբերությունների մասնակցում են նույն սուբյեկտները քաղաքացիները (ֆիզիկական անձինք), կազմակերպությունները, հանրային կազմավորումները, որոնք ւտարբերիրավահարաբերություններում մասնակցում են տարբեր կարգավիճակով:Ինչ վերաբերում է գործարարական իրավահարաբերությունների սուբյեկտներին, ապա այս կամ այն սուբյեկտին գործարարականհարաբերությունների սուբյեկտ` գործարար Ծանաչելու ն նրա գործունեության նկատմամբ օրենսդրորեն սահմանված հատուկ պահանջներներկայւացնելու համար հիմք է ծառայում գործարարւսկանգործունեությամբ զբաղվելու փաստը: Քանի որ գործարարությունը մասնավոր իրավական հարաբերություն է, ուստի նրա սուբյեկտներն էլ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք ենշ-Սակայն այդ հարարերութան

"Տես Բելիխ Վ.Ս. Աշված մենագրությունը, 2005, էջ

140-141:

Աս տեսակետը գործարարական(հատկապեստնտեսական) իրավունքի որոշ մասնագետներ չեն բաժանում: Նրանք գտնում են, որ գործարարական իրավունքը, որպես կոմպլեքսային հարաբերություններ կարգավորող իոավունք,հւսնրային ն մասնավոր իրավունքի համակցություն Է, ն ճիշտ չէ Գբանով կարգավորվող հարաբերությունները մասնավոր համարելը (տես

`

ԱՈ ՆԻՔՅՈՒՅԹՅԱԸՃԸԵԽՕԸ.

Աթոռը

ՔՕՇՇԱՈՇԲոՒ

Փշճչքոամու

Ն,

2005,

էջ

նշված մենագրությունը, էջ 17 ն այլն): Բայց հիմնավորԺան հաճար բերվող փաստւսրկները համոզեցուցիչ չեն, քանի որ նույն հաջողությամբ կարելի է ապացուցել, որ ցանկացած փաստարկներով մասնաւոր» համարվող հւրաբերություն կարգավորվում է ե հւնրային. 1.

Վո,

բելիխ

Վ.Ս.

յուններում նրանք մասնակցում են ոչ թե սովորական` մասնւսվոր հարաբերություններին մասնակցող ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց կարգավիճակով, այլ որպես կւսմզմակերպաիրավական առանձնահատուկ կարգավիճակ ունեցող գործարարներ անհատ ձեռներեցներ տնտեսական ընկերակցություններ, ընկերություններ կամ արտադրական կոոպերատիվներ: Բացի առնետրային իրավաբանական անձանցից գործարարական գործունեությամբ կարող են զբաղվել նան այն ոչ առնտրային կազմակերպությունները, որոնց նման իրավունք վերապահված է օրենքով: Ասվածից բխում է, որ գործարարական իրավահարաբերությունների սուբյեկտները նույն մասնւսվոր հարաբերությունների սուբյեկտներն են, որոնք այդ հարաբերությունների մասնակից են դառնում միայն հաւոուկ կարգավիճակ ձեռք բերելուց հետո: Այդ պատճառով էլ գործարարական իրավունքի սուբյեկտներ են ճանաչվում, որպես անհատ ձեռներեց (գործարար) գրանցված քաղաքացիները, հասարակ ընկերությունները, առենտրային իրավաբանական անձինք: Նշված սուբյեկտների կողմից գործարարական գործունեություն իրականացնելու փաստը հիմք է հանդիսանում այդ սուբյեկտներին քաղաքացիական իրավունքի ընդհւսնուր ն հատուկ նորմերով կարգավորող առանձնահատուկ հարաբերությունների սուբյեկտ գործարար ճանաչելու ն նրանց գործունեության նկատմամբ հատուկ պահանջներ ներկայացնելու համար: Ընդ որում պետք է նկատի ունենալ, որ գործարարությամբ զբաղվելը չի փոխում մասնավոր իրավունքի սուբյեկտի բնույթը, այն փոխում է այդ սուբյեկտի կարգավիճակը: Այդ փոփոխությունն արդյունք է այն բանի, որ գործարարական գործունեությունն առանձին մասնակիցների պատահական ն մեկանգամյա փոխհարաբերության բնույթ կրել չի կարող, այն պետք է ունենա լայն տարածում, կրկնելիություն, լինի սոցիալապես նշանակալից ն օգտակար, արտահայտի հասարակական որպես ոն չափով, տներ կամմ այլ բարդություններ շահ այն յն չափով, որպեսզիկոնֆլիկ ծագելու դեպքում լուծումն անտարբեր չթողնի պետությանը ն հասարակությանը : Այդ պատճառով էլ օրենսդիրն անհատ գորժարարէ ճանաչում այն քաղաքացիներին, որոնք գրանցվում են ո-

դրանց

ՀՀՀ

ԵՀ

մասնավոր իրավունքի նորմերով: Այլ խոսքով` մաքուր մասնավոր իրավահարաբերություն գոյություն չունի: ն է

Տես

Խմում

Ը.Չ.

Ոքառխուքու ւ ՀԱՆՐՑԵՏՑՑԸՈքձաօ.

ՃԼ,

Չ0ՍՍ,

էջ 59:

րոշակիմասնագիտական գործունեությամբ տնական զբաղվելու ուսմար.

Յասարակ ընկերակցությունէ համարվում համատեղ գործուգործարարների, նեության պայմանագրով միավորված անհատ ե անձանց, ինչպես նան իրավաբանական առնտրային նրանց իստեղծված առետրային իրավաբանականանձանց միավորմամբ մասնաանձ չհանդիսացող կազմավորումը, որի րավաբանական են իրենց ավանդները շահույթ ստանալու կամ. միացնում կիցները օրենքին չհակասող այլ գործունեության իրականացման համար համատեղ գործելու նպատակով: անձինքեն համարվում այն կազմակերպութհռավաբանական յունները, որոնք որպես սեփականություն կամ սահմանափակիրային կամ այլ իրավունքով ունեն առանձնացվածգույք, իրենց պւարւոավորություններովպատասխանատուեն այդ գույքով, կարող են իրենց անունից ձեռք բերել իրավունքներ ն կրել պարտականություններ, դատարանումհանդես գալ որպես հայցվոր կամ պաւոաս-

խանող՝:

Գործարարական գործունեություն իրականացնող վերը թվարկված սուբյեկտներըգործարարական հարաբերություններին մասնակցում են իրենց ապրանքով,աշխատանքներով ն ծառայութհետ ն տարբեր իյուններով: Միմյանց, պետության սպառողների են մտնում որպես ճասնագիտարավահարաբերություններիմեջ կան գործունեությամբզբաղվող գործարարներ(բիզնեսմեններ): -Գործարարական գործունեությունը գործունեության ինքնուրույն տեսակ է, հատուկ մասնագիտականաշխատանք, որով անձը զբաղվում է պարբերաբար: Դրանք ապրանք արտադրողներեն, վաճառողներ,ծառայություններ մատուցողներ: Նրանք են կազմաՀԼ

առան

Ձաշ

Ը

կողմից օգտագործվում է, նկատի ունենասնալով, որ ՎայաստանիՀանրապետությունումգործում են այլ երկրների իրաանձինք, որոնց գույքը նրանց սեփականությունը չէ (Օրինակ, վաբասական Նման հասկացությունը ձեր

ՌԴձեռնարկությունների գույքը

պետության սեփականությունն է

ն ձեռ-

է տրամադրված լրիվ տնտեսավարման իրավունքով): հարկություններին

Իացի դրանից 43 օրենսդրությունը ճախատեսում է նան այնպիսի իրավաբանականանձանց ստեղծում, որոնց գործունեության տնտեսական հիմք է

հանդիսանումոչ միայն իրենց սեփական գույքը,

այլն անժամկետ ն անհա(ամրացված) գույքը: հանձնված նրանց Պույցօգտագործման իրավունքով մասին» 33 օ1/37 (169). Կնքը,

ՄԱՍ ԿԱՐԱ ։

03.12.

աագամերպություննո .

կերպում ապրանքային զանգվածների շարժումը, հւսնրային պահանջմունքների բավարարումը: Գործարարներնեն կառուցում գործարաններ, ճանապարհներ, քաղաքներ ն այլն: Նրանք են չարժման մեջ դնում ֆոնդային ն ֆինանսական շուկան, մոբիլիզացնում ինտելեկտուալ ռեսուրսները, իրագործում պետւսկան նպատակային ծրագրերը: Նշանակումէ գործարարությունը սովորականգործունեություն չէ, այն առանձնահաւոուկ գործունեություն է, որով կարող են զբաղվել առանձնակի հւստկանիշներ ունեցող անձինք: Վերոհիշյալը հիմք է տալիս եզրակացնելու. որ գործարարական իրավունքի սուբյեկտներ են համարվում այն անձինք, որոնք առանձնահատուկ հատկանիշների շնորհիվ կարող են մասնակցել գործարարական հարաբերությունների: Այդ հատկանիշները նախատեսված են օրենսդրությամբ ն բխում են գործարարական գործունեության Օրենքով ձնակերպված հասկացությունից: Հարկ է նկատել, որ Յայւսստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը թեկուզ ն գործարարական (ձեռնարկատիրական) գործունեության հասկացությանը նվիրել է առանձին հոդված (հոդվ. 2), այնուհանդեձ չի ձենակերպելայնպիսի հասկացություն, որն արտացոլեիրայդ գործունեության բոլոր հատկանիշները: Ըստ այդ հոդվածի ձեռնակատիրական(գործարարականՏ. Բ) է համարվում անձի ինքնուրույն, իր ռիսկով իրականացվողգործունեությունը, որի հիմնական նպատակը գույք օգտագործելուց, ապրանքներ վաճառելուց, աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառայություններ մատուցելուց շահույթ ստանալն է: Նշված հոդվածից բխում է, որ գործարար կարող է համարվել ցանկացած սուբյեկտ, ով գեթ մեկ անգամ թեկուզ ն անհրաժեշտությունից ելնելով, սեւիական ապրանքը գնման գնից ավելի թանկ է վաճառել: Նման չոտեցումը հիմքից սխալ է: Նման ձնակերպումը ոչ միայն խեղաթյուրում է գործարարությանհասկացությունը, այլն սահմանափակումէ անձի սեփականության իրավունքը: Յուրաքանչյուր սեփականատեր իրավունք ունի իր գույքի նկատմամբ իրականացնել օրենքին չհակասող ցանկացած գործունեություն, այդ թվում իր գույքը հատուցելի գործարքով օտարել այլ ւսնձանց: Եթե վճարովի գործողուքյան մեկ ակտը համարում ենք գործարարություն, ապա յուրաքանչյուր սուբյեկտ, ով ցանկւասնումէ իր գույքը չլաճառել, պետք է Յ0

գրանցվիորպես գործարար: Նման մոտեցմամբ արժեզրկվում է «գարծարար»հասկացության իմաստը` այն նույնացնելով գործար-

քից եկամուտ ստացող յուրաքանչյուր անձի հետ': Նման հոդված ընդունելիսօրենսդիրը հաշվի չի առել, որ նույն օրենսգրքի առասին հոդվածից արդեն իսկ բխում է գործարարի քւսղաքացիական առանձնահատուկ սուբյեկտ լինելու իրավահարաբերությունների հանգամանքը: Այն իրողությունը, որ գործարարությունը գործունեության ինքնուրույն տեսակ է մասնագիտականաշխատանք որուլ զբաղվողներին ներկայացնում են առաձնակի պահանջներ: Թերնս դա է պատճառը, որ Հայաստանի Հանրապեւոությանվճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական պալատը քննելով «Իտարկո Քոնսթրակշեն» ՓԲԸ-ի կողմից բերված վճռաբեկ բողոքը 11 տնտեթ. թիվ Տ-861 վճռի դեմ, առանձնասական դատարանի25.04.2007 հատուկ շեշտել է, որ Քաղ. օր. 2-րդ հոդվածի տառացի մեկնաբանման արդյունքում անձի ցանկացածգործունեություն, որի հետնանքով վերջինս եկամուտ է ստանում, կարող է մեկնաբանվել որպես ձեռնարկատիրականգործունեության տարր: Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարել (ւսնտեսելով Քաղ. օր. 8-րդ հոդվածի իմպերաւոիվ պահանջը), ձեռնարկատիրական գործունեության քաղաքացիական օրենսգրքում տված սահմանումը մեկնաբանել հաշվի առնելով նան այլ օրենքներում նույն կամ համասեռ հարաբերությունները կարգավորելիս օրենսդրի ցուցաբերած դիրքորոշումը: Վճռաբեկ դատարանը, հաշվի առնելով, որ «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 2-րդ հոդվածը ձեռնարկատիրական է համարումշահույթ ստանալու նպատակովպարբերաբար իրականացվող տնտեսական գործունեությունը, «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքի 26 հոդվածը` հարկային առումով ձեռնարկատիրական չի համարումքաղաքացիների անձնական գույքի ն իրերի օտարումը ն այլն, գտել է, որ քաղաքացու կողմից իրականացվող գործունեության բնույթը (այդ թվում նան ձեռնարկատիրական լինելը) անհրաժեշտ է որոշել հետնյալ հատկանիշները բացահայտելուց ,

հետո`

Է

Տե'ս

ԿԼԾԱՇՇԸՑ

ՍԽՍՈՈՍԸ:

1ՍԿ7, էջ

ԳԼ.

75:

ԿԼ

ՈքԸճՃՈԶՔԱՌԸՐ

ՈՒՐՃԵԸԽՑՑ

ՀՕՈՇՏՈՂՄԱՅԾՈՍԸԸ,.

ՃԸՏՂՇՃՆՈՇԸԼՆ..

(քոմատո//4038116

180.

11.

Լք ռքոսօ.

ոձմ-

Վ

3.

1.արդյո՞քգործունեությունն իրականացվել է անձի նախաձեռկամքով, 2.արդյո՞ք գործունեությունը կրում է պարբերական բնույթ, Յ.արդյո՞քգործունեությունն իրականացվել է հատկապես շանպատակով, հույթ(եկւսմուտ) ստանալու 4.արդյո՞ք գործունեությունն իրականացվում է որպես մասնագիտություն (արհեստ), որի արտաքին դրսնորումներից կարելի է համարել առետրի իրականացման կամ ծառայությունների մանությամբ ն

տուցմւսն հատուկ տարածքի (խանուք, սրահ, արհեստանոց, այլ ւսրտադրական տարածք, հատուկ հարմարեցված տրանսպորտային միջոց), տեղեկատվական-գովազդայինբնույթի միջոցառումների, ապրանքի մեծ քանակության ն տեսականու առկայությունը, տնտեսական գործունեությունը (քա5.արդյո՞ք քաղաքացու ղաքացիւսիրավական գործարքը) վերաբերում է նրա անձնական

գույքին,

6.այլ անձնական հատկանիշներ: Ելնելով գործի փաստերից ն ձեռնարկատիրական գործունեությանը իր իսկ տված մեկնաբանությունից վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ բաժնետեր քաղաքացու կողմից իր բաժնետոմսերի օտարումն ինքնին չի կարող մեկնաբանվել որպես ձեռնարկատիԱյսինքն, գործարարական գործունեություրակնգործունեություն: նը դիտարկել է որպես շահույթ ստանալու նպատակով պարբերա-

իրականացվողմասնագիտականգործունեություն: Մեր կարծիքով, նման մեկնաբանության անհրաժեշտությունը չէր զգացվի, եթե 33 քաղ. օրը գործարարական գործունեության հասկւսցությունը սահմանելիս օգտագործեր այլ երկրների փորձը: Այդ հարցը զարգացած երկրներում վաղուց կւսրգավորված է: Օրինակ ԱՍՆ-ում փողոցում առետուր կատարողները պետք է ստանան լիցենզիա: Եթե քաղաքացին իր անձնական իրերը վաճառում է իր տանը կամ տան մոտ, ոչ ավելի քան երեք անգամ, նրան դրա համար լիցենզիա հարկավոր չէ ն հարկ էլ չի վճարում: Բայց չորրորդ անգամ վաճառելու համար, ոչ միայն պետք է լիցենզիա ստանա, այլն հարկ վճարի: Ինչպես տեսնում ենք, ՍՄՆ-ի քաղաքացիների բար

համար. գործւսրւսրակական գործունեությունն սկսվում է չորրորդ

անգամ ւսռնտրով զբաղվելուց ': Իրավաբանականգրականության մեց" ինչպես նան այլ երկրների օրենսդրությասբ տրվում է գործարարական գործունեության ավելի ճիշտ բնորոշում: Օրինակ, ըստ Ռուսաստանի Դաշնության օաղաքացիականօրենսգրքի 1 հոդվածի` գործարարական է համարվում օրենքով սահմանված կարգով որպես գործարար գրանցված ւսնձի ինքնուրույն, իր ռիսկով իրականացվողգործունեություռր, որի հիմնալլան նպատակը գույք օգտագործելուց, ապրանքներ վաճառելուց, աշխաւոանքներ կատարելուց կամ ծառայություններ մատուցելուց պարբերաբար շահույթ ստանալն է: Այդ բնորոշումից երնում է, որ միանգամյա ծառայության մատուցումը, աշխատանքի կւստարումը,ապրանքիվաճառքը, գործահարություն համարվել չեն կարող: Ավելին, տրված բնորոշումը ոնարավորություն է ընձեռում առանձնացնել գործարարական գործունեության հեւոնյալ հատկանիշները` մասնագիտականգոդրծունեություն իրականացնելը, ինքնուրույնությունը, աշխատանքը իր ռիսկով կազմակերպելը, պարբերաբարշահույթ ստանալը:

Տ

ՀՈՐՆ

Տես

"

'

Տե'լ

աաա

այա

աա

Ա

աաա

քաղաքացիականգործ թիվ

3-1167

(ՏԴ) 2007թ.

ԹՅԱ ՀԱՆ Ա

ՃԱՐԴԻՐՅԸՐՎ. ԱԼՕ

«ՕՐՀՑ

1 Տ

ԹԹԱԱԱ

ՂԱՒԿԸ

ՌՂԱՇՇՆՑՅԾ

ԸԶԹ

ղքճ խու

ԸԼԳԱԾՈՔՆԸ»:

41ԸՃԵՐՅ::

ՕՇՈԶՏԱՇԸԼ

ՃոՅՅՈԱՑԸԻՑ0 1 Ոքոճոօ, 2000, Պ Չ, էջ 67

փՍԾԱՃԾՎ/Ո/

Տես

Ի0ՇՇՔԱԸԽ

մրոոօ. ԱքճխւյւԹ

ՃՆԵՇՃՕՉԸ,.

ԹՅԱՆԸ Է ԷԼ (6ոռ, Ո.է. Ճատօ. 2007, էջ Լ9-- 20: Լ, ՐՃ. `

Ը

Գործարարականգործունեությանհատկանիշները

Գործւսիւսրական գործունեության բնորոշումից բխում է, որ գործունեությունը կաիող է գործարարական համարվել, եթե առկա են հետնյալ հատկանիշները մասնագիտական բնույթը, ինքնուիույնությունը, աշխատանքն իր ռիսկով կազմակերպելը ն պարբերաբար շահույթ ստանալը: 1. Գործարարությունը մարդկային գործունեության հատուկ տեսակ է: Այն գործողությունների հասարակ համակցություն չէ, այլ կազմվւսծ է միասնական նպատակի ուղղված փոխկապակցված, հաջորդական ն բազմաբնույթ գործարարական տարբեր գործո-

իս2որ

ԼԱ

ՃՇԶՆԸԴԵԼՍՇ

ԸՆ Է:-

Լքօ:3804ՇՂՈԴՇՈՌՖԻ:

ՐՈ Փոչճբքմնու

/

ՅՅ

Այդ պատճառով արարքներից՝: ղություններից,գործառույթներից, են հաՔաղ. օր. 2, 26, 51, 52 ն այլ հոդվածներըգործարարություն մարում ոչ թե գործարարիկողմից իրականացվողմեկ կոնկրետ գործողությունը կամ կնքված գործարքը, այլ շահույթ ստանալու (գույքի օգնպատակով,տնտեսությանորոշակի բնագավառներում կատարում, տագործում,ապրանքներիվաճառք, աշխատանքների

իրականացնելը: ծառայություններիմատուցում) գործունեություն գործուտնտեսվարման Բանն այն է, որ գործարարությունը առավելանեության առավել բարձր ձներից մեկն է. Գործարարն որոգույն արդյունք (շահույթ) ստանալու համար գործունեության է ն տնտեսական գործոնշակի ոլորտում զուգակցում միավորում արդյունավետ ները, գտնում է շուկայական հարաբերություններին է դիմակայեմրցակցությանը փնտրում մասնակցելու եղանակներ, միջոցներ: ապահովելու լու ն սեփականբիզնեսի հաջողությունն է պահանջում անձնական Նման գործունեությանիրականացումը ն կարողութընդունակություններ հատուկ որակներ, յուրահատուկ է յուններ: Ռրպեսայդպիսիորակներ առանձնացվում անձի նախափնտրելու ձեռնություն ցուցաբերելու, նոր հնարավորություններ կարողությունը,գործը արագ ն լավ կատարելուհմտությունը, ռիսիր վրա պատասխանատվութկի գնալու պատրաստակամությունը, յուն վերցնելը, կողմնորոշվելու կարողությունը,որոշումներ ընդուժրագրավոնելու անկախությունը,բարձր ինֆորմացվածությունը, Այսինքն հաջողությանհասնելու րումն ու հետնողականությունը: է համար գործարարըպետք լինի իր գործի գիտակը: Այդ պատճադիտարկվումէ որպես անհատ ռով էլ գործարարիգործունեությունը անձի կողմից իրագործարարիկամ առնտրային իրավաբանական Ընդ որում, պրակկանացվող մասնագիտականգործունեություն: տիկան ցույց է տալիս, որ գործունեությանշատ տեսակներովկաանհատ րող են զբաղվել ձիայն արհեստավարժ(պրոֆեսիոնալ) կազմակերպությունները: գործարարներըկամ մասնագիտացված գիտելիքների,հմտության, որակաԱռանց համապատասխան վորման ն փորձի գործունեությանորոշակի տեսակներովզբաղվելը է համապարզապեսանհնար է, քանի որ օրենքով պահանջվում տեսակնեորոշակի պատասխանկրթություն,իսկ գործունեության քննություններիհանձրով զբաղվելու համար նան որակավորման

Տես

Յ4

2005, էջ 33: Բելիխ Վ.Ս. նշված մենագրությունը,

(սնանկությանկառավարիչ, արժեթղթերիշուկայի մասնակից, բժշկություն ն այլն): Իհարկե վերոհիշյալը չի նշանակում, որ բուհի դիպլոմ չունեցողը, ընդհանրապես, գործարարությամբզբաղվել չի կարող: Կան բնագավառներ, որտեղ իրենց ունակություններն ու հմտությունները կարող են ցուցադրել նան համապատասխան կրթություն չստացած անձինք: Պատմությանը հայտնի են շատ դեպքեր, երբ բարձրագույնկրթություն չունեցող գործարարներնունեցել են բավականինլուրջ հաջողություններ: 2. Գործարարականգործունեությունն անձի կողմից /հճքնուրույն իրականացվող գործունեությունԷ Այդ գործունեության ինքնուրույնությունը դրսնորվում է բազմաթիվ հարաբերություններում: Նախ ն առաց դա նշանակում է հարաբերականանկախությունայլ մարմիններից,կազմակերպություններիցն մասնավորանձանցից: Քաղաքացիներըն նրանց միավորումներնիրենք են նախաձեռնում ն իրականացնումգործարարականգործունեությունը:Գործարարն ազատ է գործարարականգործունեության առարկայի ն դրա արդյունավետ իրացման միջոցների ընտրությանհարցում: Ինքնուրույնությունը դրսնորվում է նան գործընկերների ընտրության, պայմանագրերի կնքման, գործարարությունից ստացված եկամուտների բաշխման ժամանակ': Գործարարըգործում է իր նախաձեռնությամբ, իր անունից, իր գույքային պատասխանատվությամբ, իր կամքով ն իր շահերից ելնելով: Իրավագետներըգործարարի ինքնուրույնությունը պայմանականորենբաժանում են երկու տեսակի՝ գույքային ինքնուրույնություն ե կազմակերպականինքնուրույնութնում

յուն:

Գործարարի գույքային ինքնուրույնությունըկանխորոշվում է

նրա գործունեության նյութական բազան կազմող սեփական կամ առանձնացվածգույքով: Այդ ինքնուրույնության բնույթն ու ծավալը կախված է սուբյեկտի տնտեսվարմաններքո գտնվող գույքի տիտղոսից: Առավելլիարժեք ն ծավալուն է այն գործարարի ինքնուրույնությունը, որը հանդիսանում է գործարարության մեջ ներդրվող գույքի սեփականատերը:Իսկ եթե գործարարն իր գործունեության համար օգտվում է այլ սուբյեկտի սեփականությունըհանդիսացող

գույքից (տնտեսվարման կամ

Տես

այլ

իրավունքով) նրա ինքնուրույ-

Բելիխ Վ.Ս. նշված մենագրությունը, 2005, էջ 40:

նությունն օրենքով կամ սեփականատիրոջ հետ նագրով որոշակիորեն սահմանափակվումէ:

կնքված պայմա-

Կազմակերպական ինքնուրույնությունը ».գործարարության՝ բնագավառում սեփական որոշումներ ընդունելու հնարավորությունն է: Անձը պետք է հնարավորություն ունենա ազատորեն, իր կամքով ն սեփական շահերից ելնելով որոշել գործարարությամբ զբաղվելու, գործունեության տեսակ ընտրելու, այդ գործունեության մեջ այլ անձանց ընդգրկելու, կապիտալի չափը որոշելու, ինչպես նան այդ գործունեությունից բխող այլ հարցերը: Գործարարական գործունեությունն անձը ձեռնարկում ն իրականացնում է իր հայեցողությամբ: Այն հանրային իշխանության որնէ մարմնի կողմից անմիջականորեն չի ղեկավարվում: Այդ գործունեությունն օրենսդրորեն համարվում է անձի (ֆիզիկական, իրավաբանական) ազատ ու անձեռնմխելի գործելու մասնավոր-իրավական հնարավորություն: Գործարարությամբ զբաղվելու ազատության իրավունքը, մասնավոր անձի իրավունակության տարրերից մեկն է, որն ապահովված է ամենքի ն յուրաքանչյուրի, այդ թվում պետության, այդ իրավունքը չխախտելու պարտականությամբ": Քաղ. օր. 21 ն այլ հոդվածներ նախատեսում են, որ անձն իրավունք ունի զբաղվել գործարարական ն օրենքով չարգելված ցանկացած գործունեությամբ, իսկ այլ նորմերից (1, 3, 15 ն այլ հոդվ.) բխում է, որ արգելվում է պետության, պետական մարմինների, պաշտոնարար անձանց միջամտությունը գործարարական գործունեությանը, եթե այդպիսի միջամտությունն օրենքով նախատեսված չէ: Ասվածից հետնում է, որ իշխանության ն կառավարման մարմինները կարող են միջամտել գործարարի գործունեությանը միայն օրենքով նախատեսված

շրջանակներում:

Օրենքին կամ այլ իրավականակտերին չհամապատասխանող քաղաքացու կամ իրավաբանականանձի քաղաքացիական իրավունքներն ու օրենքով պաշտպանվող շահերը խախտող պետական կամ տեղական ինքնակառավարմանմարմնի ակտը դատարանով կարող է ճանաչվել անվավեր (հոդվ. 15) կամ դատարանը է կարող օրենքին հակասող ակտը չկիրառել (հոդվ. 14, կետ 7): ն

1Տե'ս

8.Փ. Յ6

ԽՍՃՈՎՇքՎԸԸԽԿԸ,Սքձոժ: 40056801:

Ղ.|

Ը116.,

ԿԸՇՈՒԽ.

1998.

էջ 6:

ՈՃ

քոռ.

8.Փ

ԱՇոօարօոջոօ.,

է

Գործարարի ինքնուրույն գործելու իրավունքը երաշխավորում գործարարիգործունեությանազատությունըոչ միայն պետությու-

նից, այլն ցանկացած այլ սուբյեկտից, ն նրան իրավունք է վերապահում իր իրավունքները ն շահերը պաշտպանել ցանկացած ւսնձի ոտնձգությունից: Սակայն գործարարական գործունեության ունի իր իրականացմանսահմանները: Գործաինքնուրույնությունն

րարությունըօրենսդրության շրջանակներում իրականացվողգոր-

ծունեություն է: Գործարարը չի կարող իրականացնելգործող օրենքին հակասող, այլ անձանց իրավունքներն ու շահերը խախտող գործունեություն:նման գործունեությունը ոչ միայն կարգելվի, այլե իրականացնողինկատմամբ կկիրառվեն օրենքով նախատեսված

ներգործության միջոցներ: Յ. Գործարարական գործունեություն իրականացնողը գործում է հր ռիսկով: Գործարարականռիսկը տնտեսվարմանառանձնահատկություններով պայմանավորվածն դրա վրա ազդող տարաբնույթ հանգամանքների ներգործությանհետնանքով վնասներկրելու կամ օգուտներ ստանալու հավանականությանանորոշություննէԳործարարական ռիսկն աշխատանքների հաջող իրականացման ամենահիմնական նախապայմանն է: Որպես կանոն, գործարարությամբ զբաղվելու համար պահանջվում է կոմերցիոն նախաձեռնություն, գործարար հմտություն ն ռիսկի հաշվառմամբ որոշումներ ընդունելու ունակություն: Գործարարականգործունեության հաջողության գրավականներից ամենակարնորը ռիսկերիգնահատճան ն կառավարման արդյունավետ ռազմավարությանընտրությունն է: Գործարարը պարտավոր է կանխատեսել հնարավոր անբարենպաստհետնանքները, դրանց կանխման հնարավորությունները, հաշվարկել վնասներից խուսափելու կամ դրանք նվազագույնի հասցնելու բոլոր պայմանները: Ընդ որում «գործարարական ռիսկ» կատեգորիան չի կարելի նույնացնել ոչ կոմպետենտության հետ: Վերջին դեպքում անբարենպաստհետնանքները հանդիսանում են ոչ թե ռիսկային գործունեության, այլ գործարարությանայս կամ անբավարարության այն բնագավառի գիտելիքների ,

հետնանք":

1Տես Ռքթ-շճութո ՂՇՊԵՇԵօԸԱքճոօ ՔՕՇՇԼՈԸՅօ: մւ աո Շ.Ա Ն Ա.է. /Ճ«ԱՇ. ԽԵԼ,2005, 43 3Չ: ԸՄՇՏՈւ,

Փոճոքթույու / ԱՕ

թող

Նա, ով զբաղվում է գործարարական գործունեությամբ, պար-

գործունեությունը պատշաճ չիրականացնեկրել հետնանքով առաջացած վնասների ռիսկը: Նման վնասներից խուսափելու համար գործարարը պարտավոր է նախատեսել գորձառնությունների այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք հնարավորություն կտան ստանալ բավարար տեղեկատվություն, կանխատեսել, գնահատել ն կւսռավարել իր ընտրած գործունեությւսնը բնորոշ ռիսկերի ամբողջ սպեկտորը ն չեզոքացնել կամ նվազեցնել դրւսնց ազդեցությունն իր գործունեության վրա: Գործարարական ռիսկը բնականոն շուկայական երնույթ է: Այն կապված է գործարարիգորանբարենպաստ գույքային ծունեության հետնանքով առաջացող հետ-:Այդպիսի անբարենպաստ հետնանքների հետնանքների տավոր է

նան այդ

լու

պատճառներըկարող են լինել օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ: Եթե պատճառներն օբյեկտիվ են, կախված չեն գործարարի կամ այլ անձանց գործողություններից (ֆորս-մաժոր հանգամանքներ), ապա գործարարի պատասխանատվությունըչի առաջանում, բայց գործարարը պարտավոր է հաշվի առնել այդ հանգամանքները ն վաղօրոք միջոցներ ձեռնարկել դրանցով պւստճառվող անբարենպաստհետնանքներից խուսափելու կամ կորուսւոները նվազագույնի հասցնելու համար: Օրինակ, ապահովագրող կազմակերպությունը գործարարականռիսկը նվազեցնելու համար պետք է սեփական շահույթի հաշվին ստեղծի պահուստային ֆոնդ, ձեռնարկի պաշտպանականմիջոցառումներ ն այլն: Եթե անբարենպասւո հետնանքները սուբյեկտիվ պատճառների արդյունք են, օրինակ պայմանագրիչկատարում կամ ոչ պաշտաճ կատարում, ապա գործարարը ոչ միայն կկրի դրանց բացասական հետնանքները, այլն կենթարկվի գույքային պատասխանատվության: Այդ պատճառով էլ Քւսղ. օր. 417 հոդվածի 3-րդ կետը սւսհմանում է, որ գործարարական գործունեություն իրականացնելիս պարտավորությունը չկատարած կամ ոչ պատշաճ կատարած անձը պատասխանատվություն է կրում, եթե չապացուցի, որ պաւոշաճ կատարումն անհնար է եղել անհաղթահարելի ուժի, այսինքն՝ տվյալ պայմաններում արտակարգ ն անկանխելի հանգամանքնեԵրի, եթե այլ բան նախատեւված չէ օրենքով կամ պայմալրագրով:

1լք880:

ԽՇԿՀՎԸքՔԿԸՇԻՕՕ

ԿԱԶԸՊԸԵՈՔ`

7.1

ԸՈՇ.,

ՖՎԸԾԱՍԻ,

1998, էջ

ծ:

Ոճ

բԸռ

8.ՖՓ.

ՈՅոռ:շոջոռ.,

8.Փ

Նման հանգամանքներ չեն, մասնավորապես,պարտապանիկոնտ-

կողմից պարտարտավորություններիխախտումը, շուրագետների անհրաժեշտ ապրանքների կամ պարտապանի մոտ անհրակայում

ժեշտ դրամական միջոցների բացակայությունը: Այսինքն գործարարականռիսկ կատեգորիան միջոց է, որը հնարավորություն է տալիս ժամանակին ն արդյունավետ կարգավորել հնարավոր

վտանգն իրականություն դառնալու հետնանքով առաջացած գույքային հարաբերությունները, ռիսկ կատեգորիան օգտագործել, որպես գործարարականգործունեության սուբյեկտների պատասխանատվության հիմք՛,ն գործարարներիհամար սահմանել պատասխանատվությունգործարարական ռիսկի համար: 4. Գործարարական գործունեությունն իրականացվում է ճյարբերաբար շահույթ ստանալու նպատակով: Շահույթ ստանալու

նպատակհետապնդելը գործարարությունը սահմանազատումէ այլ տնտեսական գործունեությունից: Եթե անձն իրականացնում է շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող գործունեություն, ապա նա գործարար համարվել չի կարող, իսկ նրա գործունեությունը գործարարական չէ: Ընդ որում, գործունեությունը գործարարական համարելու հպմար կարնոր է ոչ թե իրականում շահույթ ստանալը, այլ պարբերաբար շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդելը: Եթե գործունեությունից ինչ-ինչ պատճառներով շահույթ չի ստացվում, դա չի նշանակում, որ գործունեությունը գործարարականչէ՛: Այս առումով Քաղ. օր. 2 հոդվածը քննադատության չի դիմանում, քանի որ բացակայում է պարբերականության ցուցանիշը: Ստացվում է, ըստ այդ հոդվածի, որ շահ հետապնդող մեկ գործարք կատարողին էլ կարելի է համարել գործարար ն նրա նկատմամբ կիրառել գործարարականհարաբերություններ կարգավորող նորմերը: Մինչդեռ նման մոտեցումը հակասում է քաղաքացիական օրենսդրության սկզբունքներինն իմաստին, մասնավորապես ոչ առնտրային կազմակերպությունների կարգավիճակը սահմանվող քաղաքացիաիրավականնորմերին (Քաղ.օր. 122-127 հոդվածներ): Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ապրանքների արտադրությունը, ծառայությունների մատուցումն, աշխա-

Տե'սլքճճւթմւՔՅՂՇՃԵՇԽՑՇԸ

էջ 34: ՞

Լքճոօ

Տես Մեդվեդն Ա., նշված հոդվածը, էջ

Ձ0Շ« ուն

Եօ1

ՓԸճշքումու

է,

2003,

ԵԵ:

տանքների կատարումը գործարարության հիմնական նպատւսկը չեն: Դրանք հիմնական նպատակին` շահույթ ստանալուն հասնելու միջոցներ են: Գործարարի համար կւսրնոր չէ գործունեության ոլորտը, նրա համար կարնոր է գործունեության միջոցով շահույթ ձեռք բերելը: Շահույթը գործարարության հիմնական խթանը, գեներատորն է': Այդ պատճառով էլ տնտեսության ցանկացած ոլորտում ի-

րականացվող այն գործունեությունը, որի նպատակըպարբերաբար շահույթ ստանալն է, համարվում է գործարարական գործունեութ-

յուն:

.

Անձը (ֆիզիկական կամ իրավաբանական) գործարւսրությամբ կարող է զբաղվել միայն որոշակի պայմանների առկայության դեպքում: Այդ պայմանները են գործարարական իրավասուբյեկտությունը ն պետական գրանցում ունենալը: Գործարարականիրավասուբյեկտությունը, ինչպես ն քաղաքացիական իրավասուբյեկտությունը կազմված է իրավունակությունից ն գործունակությունից: Անհատ գործարարի իրավունակությունն իր էությամբ քաղաքացու իրավունակությունից չի տարբերվում, որովհետե ցանկացած ֆիզիկական անձի իրավունակության տարրերից մեկը գործարարությամբ զբաղվելու իրավունքն է (Քաղ. օր. 21 հոդվ.): Թերենսմիակ տարբերությունն այն է, որ գործունեության առանձին տեսակներով զբաղվելու դեպքում անհւստ գործարարի իրավունակությունը կարող է ծագել միայն հատուկ թույլտվություն (լիցենզիա) ստանալու պահից: Իրավաբանականանձանց իրավունակությունը հանդիսանում է այն հիմնական կատեգորիան, որը հնարավորություն է տալիս միմյանցից տարանջատել առնտրային ն ոչ առնետրւսյինիրալվաբանական անձանց: Գործարւսրական իրավունքի սուբյեկտ են ճանաչվում միայն առետրային իրավաբանւասկան անձինք, քանի որ նրանց

.ԾՅՇՇՍՈՐԹՅո

Փոճբողու,

սուբյեկտների օրենսդրորեն առանձնահատկություններ

գործարարի գործունակության սահմանված միայն անհատ Ի տարբերությունսովորան հարցերում: ծագման իրականացման անհատ գործարարիգործունակությունըկական քաղաքացիների, նա աշրող է ծագել տասնվեց տարեկանը լրանալու պահից, եթե խատում է աշխատանքայինպայմանագրովկամ ծնողների, որդեգեն

1.

թոր

լու

ապա գործունակությանը,

ու

Ոքճճոթ:Որ ՃԱ

ՎԸՃԵՇԵՐԸ

էՕթոււե, 2003, էջ 35:

տապնդողգործունեություն (Քաղ. օր. 51 հոդվ.) ն ունենալ օրենքով չւսրգելված գործունեությանցանկացած տեսակներ իրականացնեհամար անհրւսժեշտ իրավունքներ ս կրել պարտականություններ (Քաղ. օր. 52 հոդվ.. կետ 2): Այդ իրավաբանականանձինք էլ հատուկ թույլտւլությունպահանջող գործունեությունիրականացնեեն բերում նման թույլտվություն (լիցենզիա) լու իրավունքը, ձեռք ստանալու պահից կամ դրանում նշված ժամկետում ն դրա գործոսահմանղությունըդադարումէ ժամկետի ավարտով, եթե այլ բան 52 հոդվ., ված չէ օրենքով կւսմ այլ իրավականակտերով (Քաղ. օր. կետ 5): Ինչ վերաբերում է գործարարականիրավունքի

Տ 3 Գործարարականգործունեությամբ զբաղվելու անհրաժեշտ պայմանները:Գործարարիհիմնական հրավունքներն պարտականությունները

Տես

հեթույլատրվումիրականացնել շահույթ ստանալու նպատակ

է

ԽԼ,

րողների կամ. հոգաբարձուների համաձայնությամբ զբաղվում է գործարարականգործունեությամբ (Քաղ. օր. 24 հոդվ., կետ 2): Բա-

գործարարականգորցի դրանից, անհատ գործարար քաղաքացու է առնտրային իրավաբանական ծունակությունը հավասարեցված անձի գործունակությանը ն նրա գործունեությաննկատմամբ կիհամարվող իրարառվում են առնտրային կազմակերպություններ վաբանական անձանց գործունեությունը կարգավորողկանոնները, եթե այլ բան չի բխում օրենքից, այլ իրավականակտերից կամ իրավահարաբերությանէությունից (Քաղ. օր. 26 հոդվ., կետ 3): Պետական գրանցում գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու հաջորդ պայմանը պետական գրանցում ունենալն է: պեւռականգրանցումը հաՀարկ է նկատել, որ որոշ իրավագետներ մարում են ոչ թե գործարարությամբզբաղվելու պայման, այլ գործարարությանհատկանիշ (մի դեպքում առանձնահատուկ, մեկ այլ դեպքում արտաքին, երրորդ դեպքում ձնական)':Սակայն մեզ հատկանիշչէ: թվում Է, որ պետականգրանցումըգործարարության /

Ադ մասին ավելի մանրամասն տես էօ 39-40:

Վ.Ս.

Բելիխի նշված մենագրությունը,

Անձը կարող է գործարարական գործունեությամբ զբաղվել նան առանց պետական գրւսնցման, իհւսրկե, եթե պետությունը չարգելի: Գործւսրարությամբ զբաղվել ցանկացող սուբյեկտը գրանցվում է այն անհրաժեշտությունից ելնելով, որ գործարարի կարգավիճակ թե ֆիզիկական, թե իրավաբանականանձինք ձեռք են բերում պետական գրանցման պահից: Գրանցումը գործարարականիրավունքի սուբյեկտների լեգիտիմ գործելու հիմնական նախապայմանն է: Գրանցմամբ գործարարի գործունեությանը տրվում է օրինական կարգավիճակ, ն գործարարը հնարավորություն է ստանում իր անունից բացահայտ ն ազատորեն զբաղվել գործւսրարականգործունեությամբ: Այդ պատճառովՔաղ. օր. 26 հոդվածովսահմանված է, որ քաղաքացին, որպես անհատ գործւսրւսր գրանցվելու պահից, իրավունք ունի, առանց իրավաբանական անձ կազմելու, զբաղգործունեությամբ, իսկ Քաղ.օր. 56 հոդվավելու գործարարական' ծը պարտադիր գրանցում է նախատեսում իրավաբանական անձանց համար: Բացառություն է կազմում թերես հասարակ ընկերակցությունը, որի համար պետական գրանցում չի պահանջվում: Այդ հանգամանքըբացատրվում է այն իրողությամբ, որ հասարակ ընկերակցության անդամներ կարող են լինել միայն անհատ գործարարները ն առնտրային կազմակերպությունները, որոնք արդեն իսկ որպես գործարար գրանցված են: Գրանցումը որոշակի դեպքերում նան անհրաժեշտէ գործարարի գործունեության նկատմամբ հսկողություն իրականացնելուհամար: Եթե անձը առանց գրանցման զբաղվում է պարբերաբար շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող գործունեությամբ, ապա այդպիսի գործունեությունը համարվում է անօրինական դրանից բխող բոլոր հետնանքներով: Միաժամանակ Քաղ. օր. 26 հոդվածը սահմանում է, որ գրանցման պահանջի խախտմամբ գործարարակւսն գործունեություն իրականացնող քաղաքացու կնքված գործարքների նկատմամբ դատարանը կարող է կիրառել գործարարության իրականացման հետ կապված պարտավորությունների մասին կանոնները:

Գործարարիկարգավիճակը ճանաչելը կւսրնոր իրավաբաստկան փաստ է ն առաջացնում է որոշակի իրավականհետնանք2.

Կեր:

Առաջին` գործարարի կողմից կնքված այն գործարքները, ոոոնք կապված են գործարարականգործունեության հետ, համար-

վում

առնտրային ն ենթարկվում են իրավական կարգավորման

հաւռուկ ռեժիմի: Երկրորդ` գործարարիկարգավիճակն ւսնձի համար առաջացնում է մի շարք հատուկ պարտականություններն վերապահումէ

լրացուցիչ իրավունքներ: Յուրաքանչյուր գործարարի հիմնական իրավունքն օրենքով չարգելված ցանկացածգործունեություն իրականացնելուիրավասությունն է: Ընդ որում, օրենսդրորենբոլոր գործարարներիհամար երաշխավորվումէ շուկա մուտք գործելու, նյութական, ֆինանսական, աշխատանքային,տեղեկատվականն այլ տիպի իրավունքներից օգտվելու հավասար հնարավորություն: Բոլոր գործարարներիգործունեությունըկանոնակարգվումէ նույն սկզբունքներով,նրանց համար սահմանվում են գործունեության իրականացմանհավասար պայմաններ: Իհարկե, ինչպես ցաննս հանրային կացած երկրում, ՀայաստանիՀանրապետությունում շահերից ելնելով կարող են արվել առանձին բացառություններ: Մասնավորապես,կարող են նախատեսվելգործունեությանառանձին տեսակներ, որոնցով իրավասու են զբաղվել միայն պետական կազմակերպությունները (զենքի, զինամթերքի արտադրություն, թմրամիջոցների,խիստ ներգործող ն թունավոր նյութերի արտադրություն, թմրամիջոցներիցանքս, վերամշակում ն իրացում): Գործունեության որոշակի տեսակներով զբաղվելու համար կարող է սահմանվել թույլտվություն (լիցեզիա) ստանալու պարտադիր կարգ (ապահովագրություն,բորսայական գործունեություն, շինարարություն ն այլն):

Գործարարներինտրամադրվումեն նան լրացուցիչ իրավունքսեփականությանիներ, ֆիրմային անվանում, արդյունաբերական րավունք, առանձնահատուկ գործարքներ կնքելու իրավունք (լի-

Քաղ.օր. 26 հոդվածում գործարարի փոխարեն օգտագործված է ձեռնարկատեր, իսկ գործարարականի փոխարեն ձեռնարկատիրական: Մեր կարծիքով այդ տերմինները անհաջողեն ն թյուրըմբռնման տեղիք են տալիս:

են

ասան

`

Տես.

եֆ.

ՀՕՎԿՐքՔՎՐՒՔՑԸ: ոքճոօ..

կոօոոանօո.

1.

1. ՇԱՇ.,

ՅՐ

ՄՎԸՅԱՈ.

1998 էջ 49:

ԱԾ

թշ.

ծ.Փ..

ՈՇոօյյոթոչոժ,

«ո

զինգ, ֆակտորինգ, էներգիայի մատակարարում, կապիտալ շինարարության կապալ) ն այլը Գործարարիկարգավիճակըճանաչելն անձի համար առաջացնում է նան այնպիսի պարտականություններ, որոնք քաղաքացիական իրաւ|լունքիսովորական սուբյեկտների համար կիրառելի չեն: Այդ պարտականությունները բխում են գործարարական գործունեության առանձնահատկություններից:Այդպիսիք են պետական ռեեստրում տեղեկություններ հրապարակելը, գործունեության (գործառույթների) հաշվառում վաիելը, իր գործունեության մասին սահմանված կարգով հաշվետվություն ներկայացնելը: Նրա կնքած գործարքները, կատարած գործողությունները ենթարկվում են առանձնահատուկ քաղաքացիաիրավական կարգավորման: Բացի մատնանշվածներից, գործարարների պարտականություններիցամենակարնորներնեն` անկախ սեփական ֆինանսական դրությունից աշխատակիցների հետ վերջնահաշվարկ կաւտարելը, վարճու աշխատողների սոցիալական, բժշկական ն այլ տիպի պարտադիր ապահովագրություն իրականացնելը, աշխատողների համար օրենսդրությամբ ն կոլեկտիվ պայմանագրերով նախատեսված աշխատանքային պայմաններ ապահովելը, օրենքով սահմանված հարկերը բարեխղճորեն վճարելը, գործարարական գործունեությունից բխող բոլոր պարտավորությունները բարեխղճորեն կատա-

րելը: Գործարարը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ

սահմանված դեպքերում ու կարգով պատասխանատվություն է կրում պարտավորությունների չկատարման ն ոչ պատշաճ կւստարման համար, այլ սուբյեկտների սեփակւսնությանիրավունքը խախտելու, շրջակա միջավայրի աղտոտման, հակահրդեհային, սանի-

տարահիգիենիկն այլ կանոնները չպահպանելու, հակամենաշնորհային օրենսդրությունը խախտելու, աշխատանքի անվտանգության պայմաններ չապահովելու, ոչ պատշաճ որակի արտադրանք թողարկելու, վաճառելու կամ սպառողների այլ իրավունքները խւսխտելու, ինչպես նան օրենքով նախատեսված այլ պարտականությունները ոչ պատշաճ կատարելու համար:

ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

Տ

գործունեություն Անհատական գործարարական

Անհատական գործարարական գործունեությունը գործարարության հասարակ ձներից մեկն է: Այն առաջացել է շատ ավելի վաղ, քան գործարարությանայլ տեսակները: Ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհայինփորձը, անհատական գործարարական գործունեությունը հանդիսանում է շուկայական տնտեսության հիմքը՝ ապահովելով գործի գիտակ անհատի ազատ մասնակցությունը շուկայականտնտեսության զարգացմանգործնթացին: Այդ գործունեությունը նան հնարավորություն է ընձեռում հաջողությամբ լուծեեն լու պետության առջն ծառացած այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք բնակչության զբաղվածության ապահովումը, եկամուտների ավելացումը, մրցակցությանդաշտի բնականոնձնավորումը ն այլն: Այն անձի փաստը, որ սահմանադրական համար երաշխավորվումէ օրենքով չարգելված ձեռնարկատիրական (գործարարական-Տ.Բ.) գործունեությամբ զբաղվելու իրավունք (Սահմանադրության33.1 հոդվ.), ինքնին վկայում է տնտեսության զարգացման համար անհատական գործարարականգործունեությանկարնոր նշանակությունը: Այդ պատճառովպետությունը լուրջ ուշադրություն է ցուցաբերում անհատական գործարարական գործունեության զարգացմանը, այդ գործունեության իրավաանհատ գործարարվական կարգավորմանկատարելագործմանը, ներիազատ տնտասական մրցակցություննապահովողպայմանների ստեղծմանը: Այդ խնդիրների իրականացումն ապահովելու Հայաստանի Հանրապետությունումվերջին տարինենպատակով րին ընդունվել են ընդհանրապես գործարարական գործունեության, այդ թվում անհատական գործարարականգործունեության ուղղված մի շարք օրենքներ` մասնավորապես, կարգավորմանն է «Անուստ ձեռնարկատիրոջ մասին» ՀՀ օրենքը, որը սահմանում անհատ գործարարիկարգավիճակը,իրավունքներն ու պարտակա-

մակարդակով յուրաքանչյուր

նությունները,պատասխանատվությունը,«Իրավաբանականան-

ձանց պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքը, որի նորմերով են լուծվում անհւստ գործարարի լեգիտիմ գործելու նախապայմանները, «Լիցենզավորման մասին» օրենքը, որը անհւստ գործարարների հւսմար ապահովում Է հատուկ թույլտվություն պահանջող գործունեությամբ զբաղվելու հնւսրավորություն ն այլն: ՀՀ քաղ. օր. 26 ն Անհատ ձեռնակատիրոօմասինօ̀րենքի 1 հոդվածի համաձայն` անհատ գործարարն այն ֆիզիկական անձն է, որն իրավունք ունի առանց իրավաբանական անձ հիմնելու, ինքնուրույն, իր անունից, իր ռիսկով, իրականացնել գործունեություն, որի հիմնական նպատակը գույքը օգտագործելուց, ապրանքներ վաճառելուց, աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառւսյություններ մատուցելուց շահույթ (եկամուտ) ստանալն է: Տրված բնորոշումից երնում է, որ իր կարգավիճակով, անհատ գործարարը, որպեւ գործարարակւսն հարաբերությունների մասնակից անպայմանորեն պետք է տարբերվի քաղաքացիական իրավունքի սուբյեկտ հանդիսացող ֆիզիկական անձանցից: Այդ տարբերությունները հիմնականում բխում են նրանց գործունակությունների տարբերությունից ն հանգում են հեւոնյալին. 1. գործարարի կարգավիճակ անձը ձեռք է բերում պետական գրանցման պահից: Առանց գրացման գործարարական գործունեությամբ զբաղվողը խախտում է օրենքը` դրանից բխող բոլոր

հետնւասնքներով,

քաղաքացին գործարարական գործունեությունն իրականացնում է առանց իրավաբանական անձ ստեղծելու, բայց նրա նկատմամբ կիրառվում են ւսռետրային իրավաբանական անձանց գործունեությունը կարգավորող կանոնները, 3. ձեռք է բերում վարձու աշխատողների աշխատանքը օգտա2.

գործելու իրավունք՞,

Չնայւսծ այն իրողությանը, որ ավելի վւսղ ընդունված իրաւլական ակտերում («Անհատ ձեռներեցի մասին» 1998 թ. հոկտեմբերի 18-ի ՀՀ օրենքում (Այսուհետե ԱՋՕ) օրենսդիրն օգտագործել է «անհատ ձեռներեց» եզրույթը, անհասկանալի պատճառով 13 Քադ. օրենսգրքում (Քաղ.օր.2-րդ հոդված), ինչպես նակ 2001 թ. օրենքում Օգտագործվում է անհաւո ձեռնարկատեր, իրողության էությունը չարտահայտող, սխալ եզրույթ: շ Անհատ գործարարին վարձու աշխատողներ օգտագործելու իրաւլունք վերապահելը առաջւասցրելէ տւսրակարծություններ: Որոշ հեղինակներ ընդհանրապես մերժում են ւսնհատ գործւսրարի այդ իրավունքը (տե'ս

4.

պարտատերերի պահանջներըբավարարելու կարողություն է ճանաչվել

չունեցող գործարարը դատարանի վճռուվ կարող սնանկ:

գործարարներն ունեն նան այնպիսի իրավունքներ, որպիսիք ունեն ոչ գործարւսր քաղաքւսցիները: Այսինքն, անհատ գորն առետրածարարի գործունակությունը կազմված է քաղաքացու յին իրավաբանական ւսնձի գործունակության տարրերից: Այդ պատճառովէլ անհատ գործարարը կարող է դատարանով ճանաչվել անգործունակ, սահմանափակ գործունակ, անհայտ բացակայող: Կարող է զբաղեցնել ցանկացած պաշտոն մասնավոր, պետական կամ հասարակականկազմակերպություններում, եթե օրենքը չի արգելում համատեղել զբաղեցրած պաշտոնը ն գործարարական գործունեությունը: Ի տարբերություն իրավաբանական անձի, անհատ գործարարը կարող է որպես գործարարի իր ունեցվածքը կտակել: Բայց գործարարությամբ զբաղվելու իրավունքը ժառանգաբար փոխանցել չի կարող: Ժառանգորդը, դառնալով ժառանգատու գործարարի գույքի սեփականատեր, այդ գույքը գործարարության նպատակով կարող է օգտագործվել միայն այն դեպքում, երբ գրանցվելով ձեռք կբերի անհատ գործարարի կարգավիճակ: Օրենսդրությամբ անհատ գործարարին տրված բնորոշումից բխում է, որ ֆիզիկական անձը գործարարկան հարւսբերությունների սուբյեկտ է դառնում ոչ թե մեխանիկորեն,ւսյլ իր կողմից իրականացող գործունեության բնույթից բխող որոշակի պահանջների բավարարելուշնորհիվ: Այդ պահանջներն են. 1. անձը պետք է զբաղվի տնտեսական գործունեությամբ` արտադրությամբ, ապրանքներ ձեռք բերելով ն վաճառելով, ծառայություններ ձատուցելով, աշխատանքներ կատւսրելով, 2. այդ գործունեությունը պետք է իրականացնի իր անունից ն իր ռիսկով, 3. այդ գործունեությունը պետք է իրականացնի պարբերաբար, այսինքն` այն հանդիսանա քաղաքացու հիմնւսկան զբաղմունքը, Անհաւո

է|

ՈՔՏՃՈԶՒՈ ՃՕ1Ծ/Ե

հ/.: 1996, էջ 7-8): Այլ հեղինակներ գտնում ոքՕ8օ.գործարարական գործունեություն իրակավարձու աշխատողներով են. անհատ գործարւսրը պետք է գրանցվի որպես իրավաբանական անձ (տե'ս 24 ՈՒՇԿԱՈՒՇ.Թ. ՈքՕ80808 ՕՇԻՕՑՏՕ ոքճճոքու մՄՃԶԾԻԵՇԵՕՐ|

ՃՏՅԱՅ/ԵՒՕՇՈւի/.:

էջ 80) որ

նացնոդ

ԻՕքոոօ, 2005,

Հ

ն

4.

գործունեությունը պետք

է

լինի

ուղղված

օր. վել(Քաղ.

շահույթ

ստանալուն:

Քաղաքացիներին գործարարական հարաբերությունների սուբյեկտ` գործարար ճանաչելու ն նրա գործունեությաննկատմամբ օրենսդրորեն սահմանված հատուկ պահանջներ ներկայացզբաղվելու փասնելու համար հիմք է ծառայում գործարարությամբ օրենսգիրքը ամրագրում է անձի գործատը: ՀՀ քաղաքացիական Դա նշանակում է, որ կանխավարկածը: րարականգործունեության գործունեությունիրականացնողֆիզիկականանգործարարական ձը իրավունք չունի իր կողմից կնքված գործարքներիկապակցութանյամբ հղում կատարել այն բանին, որ ինքը չի հանդիսանում հատ գործարար: Այդ կարգի գործարքներինկատմամբդատարանը վերաբերյալ կանոնկարող է կիրառել այն պարտավորությունների գործունեությանիրականեր, որոնք կապված են գործարարական ն իրավունքի տեսանկյուհետ: վարչական Իսկ քրեական նացճան նից որպես անհատ գործարար չգրանցված անձի կողմից գործարարականգործունեությանիրականացումըհանդիսանում է անօրինական գործարարություն: գործունեությունըենթադրումէ գորՔանի որ գործարարական գործարքնեծարարի կողմից բազմաթիվ քաղաքացիաիրավական հետ ինչպես գործարարի,այնպես էլ րի կնքում ն կապվածէ ռիսկի

հոդվ.):

Բացի դրանից օրենսդրորեն գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու սահմանափակումներ է նախատեսվում նան որոշակի կատեգորիայի քաղաքացիների համար: Այդ սահմանափակումներըվերաբերում են պատգամավորներին,պետական իշխանության ն կառավարման մարմինների այն պաշտոնատար անձանց, որոնց օրենքով արգելվում է գործարարությամբ զբաղվել ինչպեսանձամբ, այնպես էլ` ներկայացուցչիմիջոցով: Գործարարականգործունեությամբ զբաղվելու սահմանափակումներ են սահմանված նան բորսաներիծառայողների համար: Օրինակ, ապրանքային բորսայի ծառայողին արգելվում է մասնակցել բորսայականգործարքների, արգելվում է ստեղծել սեփական բրոքերայինֆիրմա, ֆոնդային բորսայի ծառայողը չի կարող լինել արժեթղթերի պրոֆեսիոնալ մասնակից, իրավաբանական անձի հիմնադիր կամ մասնակից, չի կարող որպես գործարար մասնակցել ֆոնդային բորսայի աշխատանքներին: Գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու ժամանակավոր արգելք է նախատեսվումսնանկ ճանաչված անհատ գործարարների համար, կարողէ սահմանվել նան՝ որոշակի հանցագործություններ կատարած անձանց համար: Քանի որ մինչե տասնութ տարեկան ամուսնացած քաղաքացին ձեռք է բերում լրիվ գործունակություն (Քաղ. օր. 24 հոդված), ուստի, երբ օրենքով թույլատրվում է ամուսնանալ մինչն տասնութ տարեկան հասակը, ամուսնության պահից նման քաղաքացիները կարող են ինքնուրույնաբար զբաղվել գործարարությամբ: Այսինքն նման դեպքերում ամուսնության գրանցումը լրիվ գործունակության առաջացման ն անհատական գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու հնարավորություն ապահովող իրավաբանականփա'ստ

գործունեությամբ

երրորդ անձանց համար, ուստի գործարարական Այդ պատճազբաղվող քաղաքացինպետք է լինի լրիվ գործունակ": ռով ԱՁՕ 1-ին հոդվածը սահմանում է, որ ձայաստանիՀանրապեՀանտությունում անհատ-գործարարկարող են լինել Վայաստանի

պետություններիգործունակքաղաքացիները, ինչպես նան քաղաքացիությունչունեցող անձինք, եթե նրանց տնտեսական գործունեությամբզբաղվելու իրավունքը սահմանափակված չէ Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ: են զբաղվել Վետնաբար, գործարարությամբինքնուրույն կարող տասնութ տարին լրացած քաղաքացիները,եթե նրանք հոգեկան խանգարմանհետնանքով անգործունակ չեն ճանաչվել (Քաղ. օր. 31 հոդված) կամ նրանց գործունակությունը ոգելից խմիչքների կամ թմրամիջոցներիչարաշահմանհետնանքով չի սահմանափակրապետությանն

Է

Տես

Էոճնու

այլ

Ոքշճոքուոյւա ԽԼ,

1993, էջ 24:

ԵՇ"օծ ոքճոօ.

Խյքբ

ճօաւաւմ.

ԱՇ

քօր.

ՒԼԻ

է:

Ընդհանուր կանոնի համաձայն` գործարարական գործու-

նեությամբքաղաքացինկարող է զբաղվել տասնվեց տարեկանհա-

սակից: Անչափահասներըգործարարականգործունեություն կարող են իրականացնելիրենց ծնողների, որդեգրողների կամ հոգաբարձուի համաձայնությամբ, քանի որ այդ տարիքում նրանք օժտված են սահմանափակ գործունակությամբ: Գործարարական գործունեությամբզբաղվող անչափահասըՀՀ քաղ.օր. 24 հոդվածի համա49

ձայն կարող է լրիվ գործունակ ճանաչվել ծնողների, որդեգրողների կամ հոգաբարձուի համաձայնությամբ խնամակալության ն հոգաբարձության մարմինների կողմից, իսկ նման հւսմաձայնության բացակայության դեպքում դատարանիվճռու| (էմանսիպացիա): Անհատ

գործարարի իրավականկարգավիճակիերկակի բնույ-

թից ելնելով` անհրաժեշտ է տարբերել ֆիզիկական անձի իրավասուբյեկտության երկու տեսակ. 1. գործարարական գործունեության հետ չկապված հարաբերություններում քաղաքացիաիրավականկարգավիճակ, 2. գործարարական կարգավիճակ : Քաղաքացին գործարական գործունեությամբ զբաղվելու դեպքում օժտվում է գործարարականիրավասուբյեկտությամբ: Այդ իրավասուբյեկտությունը տարբերվում է նրա քաղաքացիական իրավասուբյեկտությունից: Ֆիզիկական անձը` քաղաքացիական իրա-

վահարաբերություններում, որպես գույքային հարաբերությունների միջոցով իր պահանջմունքները բավարարող, օգտվում է ընդհանուր իրավասուբյեկտությունից: Տնտեսական շրջանառությունում, որպես տնտեսավարող սուբյեկտ, օժտվում է հատուկ իրավազորություններով իրականացնել ապրանքների արտադրություն, մւստուցել ծառայություններ, կատարել աշխատանք, այսինքն իրականացնել տնտեսավարման որոշակի գործունեություն: Գործնականում դա նշանակում է, որ անհատ գործարարը, բացի անձնական կարիքների բավարարման համար քաղաքացիաիրավականհարաբերություններին մասնակցելուց, իրավունք ունի զբաղվել նան գորտեսակներով, որոնք նշված են գրանցման վկայականում՛: Այսինքն, որպես անհատ գործարար գրանցված քաղաքացու իրավունակության բովանդակությունն ավելի ծավաԴա լուն է, քան սովորական քաղաքացու իրավունակությունը': պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ գործարար ֆիզիկական անձի իրավունակությունն օրենքը հավասարեցրել է առնտրային իրավաբանական անձանց իրավունակությունը: Այդ պատճա-

ծունեության այնպիսի

/

Տես

ՏՈՒՂՈՅՃԵԼՈԼԾ.

(ՈՐ

էջ

Լքաոօքճուս Ոք

Ը. ճՃւք

Ոքսծմշ ԼԱՈ

ել /7.Էթախոգու

ՀՕՅՈԱԸՅՈՓՇ

ԻԿ

ՑՅՅՆԻԸՃ4.

1 9:

Հ Տես ԲելիխՎ.Ս.,նշված մեենագրությունլ.էջ 158: '

Տես

Գրիգորենկո Ս., նշված հոդվածը. էօ

20:

--

Ոքձոօ8010.

Ոքձոօ,

«1414 1049, Վ

5,

կողմից սեփական անհրատատահական չէ որ քաղաքացու ոսչտութուսը կորցրած, ավելորդ ապրանքի վաճառքը հարկման հնբակա չէ, իսկ գործարարի կողմից շահույթ ստանալու Ոպատակով ապրանքներվաճառելը հարկմանենթակաւ: համար ապահովում է գորԻրավունակությունը քաղաքացու ճարարական գործունեությամբ զբաղվելու Ն գործարարական հասուբյեկտ դառնալու հնարավորություն:Այդ հնարաբերությունների րավորությունըվերածվում է իրականության` իրական գործարարության` անհատ գործարարի գործունակության շնորհիվ, որն օրեոքով նախատեսված պայմանների առկայության դեպքում ծազում է քաղաքացուն անհատ գործարար գրանցելու պւսհից: ուլ

Տ

Անհատ

գործարարիպետականգրանցումը

Քսղաքացու իրավունակությունն արդեն բովանդակում է գորձարարությամբ զբաղվելու իրավունք, բայց ֆիգիկական անձի որ-

պես անհատ գործարարիիրավունակությունն ու գործունակությունը ծագում են ոչ թե մեխանիկորեն,այլ պետական գրանցման պահիզ'ն դադարում են ֆիզիկական անձի իրավունակության կամ գործունականության դադարման, ինչպես նան օրենքով նախա'ռեսված դեպքերում` պետական գրանցումը ուժը կորցրած կամ անվավեր ճանւսչելու (ԱՁՕ հոդված 3) ւվահից: Անհատ գործարարի պետւսկանգրանցման պահանջը նախատեսված է Քաղ. օր-ով,. Անհատ ձեռնարկառոիրոջմասին 33 օրենքով, Իրավաբանականանձանց գրանցման ձասին 33

օրենքով՛ն

իրավական ակտերով: Այդ ակտերի մեջ անհատ գործարարի գրանցմանը ներկայացվող պայմաններն ու պւսհանջները առվել մանրամասն կարգավորված են «Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքով: Այդ օրենքի հւսմաձայն բաղաքացին անհատ գործարար գրանցվելու համար պետք է դիմի ստոիր բնակության վայրի պետական ռեգիստրի տարացգծռւասյին այլ

Անոատ գործարարի պետական գրանցման կարգը սահմանված է տոավաբանականանձանց պետական զրանցման մասին» 31 օրենքով` րենքն ընդունվել է 2001թ. ապրիլի 3-ին (33 ՊՏ 2001 814(146), 18.05.01) 'Իրավաբանկան անձանց պետական գրանզճան մասին» 31 օրենքը

ւ,

ռո

Հ3ՊՏ

ՋԱ 14/146.03.04.01

Դ

|

րաբաժանում:

Պետական գրանցման համար անհատ գործարարը պեւոք է ներկայացնիհետնյալ փաստաթղթերը՝ 1. գրանցման մասին դիմում` նշելով անունը, անձնագրի տվյալները, բնակության ն պետական գրացման վւսյրը. գործու-

նեության ժամկետը, 2. անձնագրի պատճեն, 3. լուսանկար, 4. պետականտուրքի վճարման անդորրագիր, 5. օրենքով նախատեսված այլ փաստաթղթեր: Պետական ռեգիստր փաստաթղթերի ներկայացման օր է համարվում, գրանցման համար սահմանված բոլոր անհրւսժեշտ փաստաթղթերը պետական ռեգիստրում ստանալու ամսաթիվը:Պետական ռեգիստրն իրավասու չէ պահանջել օրենքուլ չնախատեսված փատաթղթեր: Պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաբաժանումը ստուգում է ներկայացված փաստաթղթերի համաւվատասխանությունն օրենքի պահանջներին:Փաստաթղթերն ընդունվելուց հետո, անհատ գործարարների պետական գրանցումն իրականացվում է ոչ ուշ, քան 2 օրվա ընթացքում: Որնէ խախտում հայտնաբերելու դեպքում փաստաթղթերնընդունելու օրվանից մեկօրյա ժամկետում մերժվում է գործարարի պետական գրանցումը` նշելով մերժման հիմքերը: Մերժման հիմք հանդիսացած փաստաթղթերը վերադարձմանենթակա չեն: Գրանցող մարմինը անհատ գործարարի գրանցումը կարող է մերժել ներկայացրած փաստաթղթերը օրենքի պահանջներին չհամապատասխանելու ն (կամ) դիմողի տնտեսական գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքը սահմանափակված լինելու դեպքում: Պետական գրանցման մերժումը պետք է լինի հիմնավորված ն հղում պարունակի այն օրենքի նորմին, որի շարժապահանջները խախտվել են: Աննպատակահարմարության ռիթով պետական գրանցումը մերժել չի թույլատրվում: Եթե սահմանված ժամկետում գրանցումը չի մերժվում, ապա գրանցումը համարվում է կատարված ն մեկ օրվա ընթացում դիմողին տրվում է համապատասխանվկայական: Պետական գրանցումը մերժելը, ինչպես նան դրանից խուսափելը կարող է բողոքարկվել դատական կարգով: Ընդ որում հայցը բավարարվելու դեպքում պետականռեգիստրը պարտավոր է իրա-

կանացնել անհատ գործարարի պետական գրանցումը, ինչպես նան հատուցել այն վնասները, որը պատճառվել է պետական գրանցումնանհիմն մերժելու կամ գրանցման կարգը խախտելու

հետնանքով՝:

Փաստաթղթերի ստուգումից հետո պետական գրանցումը մերժելու հիմքեր չհայտնաբերելու դեպքում տարածքային ստորաբաժանման ղեկավարը պետական գրանցման քարտում լրացնում է հետնյալ տեղեկությունները՝ 1. անհատ գործարարի անունը, անձնագրային տվյալները, 2. պետականգրացման վկայականիսերիան ն համարը, 3. անհատ գործարարի պետականգրացման հաճարը, 4. պետական գրացման տարին, ամիսը,ամսաթիվը, 5. բնակության վայրը ն պետականգրացման վայրը, 6. անհատ գործարարի լուսանկարը, 7. պետականգրանցումն իրականացնողպետական ռեգիստրի համապատասխանստորաբաժանման անվանումը, 8. գործունեության ժամկետը, եթե անժամկետ է նշելով դրա մասին, իսկ եթե ժամկետային է, ապա պետք է նշվի ավարտի տարին, ամիսը, ամսաթիվը, 9. նշում` հերթական ներդիր տալու մասին: Դրանից հետո նա շնորհում է գրանցման համար, ստորագրում ն կնքում է քարտը ն գրառում է անհրաժեշտ տեղեկություններ պետւսկան գրանցամատյանում ու տալիս է պետական գրացման վկայական: Պետականգրացման վկայականիձեը սահմանված է «Իրավաբանականանձի Ա անհատ ձեռնակատիրոջպետական գրացձւսն վկայականներինոր ձները հաստատելու ն գործողության մեջ դնելու մասին» ՀՀ կառավարության1999 թ. փետրվարի 2-ի թիվ 53 որոշմամբ: Պետականգրացման վկայականը պետք է պարունակի նույն տեղեկությունները, որոնք որ լրացվում են պետական գրացման քարտում: Պետական գրացման վկայականը ստորագրում ն կնիքուլ է պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաբավավերացնում ժանման ղեկավարը: Պետականգրացման վկայականի կորստյան կամ գործածութա

Տե՛ս 9 3):

Սու

աո

ԽԼ.

որտ

ոտ:

ոթ արատը, ԹՈՒՈԼ

-

ԽԷ:

ՈԼՓԹՃ,

յան հումար

ոչ

պիւուսնիդառնալու դեպքում 'որվում

է

նոր վկայա-

կան: |

անհրաժեշտությանդեպԳործունեության փոփոխությունների ւոարաօքային ռեգիստրի անհատ պետական գորձարարը թում փաստւսթրղստորաբաժանումէ ներկայացնումհամապատասխան թերը, որոնք ուսումնասիրվում են նույն կարգով ինչ որ գրանցման ժամանակ, ն մերժման հիմքեր չհայտնաբերելու դեպքում պետաԷ կան թռեգիստոըոամապատասխանգրառում կատարում պետադիմողին տալիս է հերթական ներդիրը՝ կան գրանցամատյանում, համապատասխան գրառում կատարելով պետական գրանցման

վկայականում: Անհատ գործարարի պետական գրանցման համար գանձվում ն է «Պետական տուրքի մասին» 3Հ օրենքով սահմանված չափով ՀՀ հոդօրենքի 8-րդ կարգումտուրք: «Պետական տուրքի մասին»

է սահմանված 1000 վածի համաձայն` «Բազային տուրքի չափ ղրամը»: Նույն օրենքում սահսանված է, որ անհատ գործարւսրների է պետական գրանցման համար պետական տուրք գանձվում բւսՊետա3000 դրամ: զային տուրքի եռասլատիկի չափով. այսինքն

անհատ գործարարների կան ռեգիսւորը պահպանում է բոլոր անդադարեցրած գործունեությունը Իր փաստաթղթերը: գրացման հատ գործառաոներիարխիվայինգործը պահպւսնվումէ պետա-

կան ռեգիստրում5 տարի, որից հետո հանձնվում է պետականարխիվ: Գործունեությունը դադարեցրածանհատ գործարարիպետական գրանցմանվկայականը ենթականէ ոչնչացման:

8.3 Անհատ Անհատ

կարգավիճակը գործարարի

գործարար գրանցվելու պահից անձի գործունեության

են ոչ միայն քաղաքացիաքաղաքացիների նկատմամբկորառվում իրավական հարաբերությունները կարգավորող նորմերը, այլե անձանց գործունեությունըկւսրգաառնտրայիճ իրավաբանական վորող նորմերը, կանոնները. եթե այլ բան չի բխում օրենքից, այլ իրավական ակտերից կամ իրավահարաբերությանէությունից: ԱյՍիճոն երուք: հարաբ սինքն քադաքածին դառնում է նան զործարարական րգոր-թ Անհատ ն է յունների սուբյեկտ ռեռք բերում նոր կարգավիճա Ր

Գո

օաղաթաճ

ՋԳ

է

ծարարի, որպես գործարարական իրավունքի սուբյեկտի կարգավիուսնը հավասարեցվում է գործարարական իրավունքի մյուս սուբկարգավիճակին` բացւսռությամբ այն առանձնահատկուլեկոտների թյունների,որոնք բխում են նրա` որպես ֆիզիկալյան անձի էություռից: Անհաւո գործարարի իրավական կարգավիճակի բովանդակության մեջ առաջնակարգտեղը պատկանում է քաղաքացիական իրավունքներինն պարտականություններին: Այդ կարգավիճակը ձեավորող մյուս բոլոր այս կամ այն ձնով խմբավորվում ն Ընդ որում, անհատ գործարարի միավորվում են դրանց շուրջ: կարգավիճակիսահմանման համար առավել կարեոր նշանակություն ունի պարտականությունների շրջանակի օրենսդրական ճիշտ ձնավորումը, քանի որ, ըստ ընդհանուր կարգի` պարտականությունների սահմաններից դուրս գործարարը գործում է սեփական հայեցողությամբ ազատորեն: Որպես անհատ գործարար գրանցված անձը պարտավորէ պետականգրանցումից հետո մեկ ամսվա հաշվառման կանգնել իր բնակության վայրի կամ գործունեության ծավալման վայրի հարկային տեսչությունում: Եթե հաշվառման չի կանգնում, ապա նրա որոշ գործողություններ կարող են որակվել որպես վարչական խախտում: Օրինակ, եկամուտները չհաշվառելը, հաշվառման կարգը խախտելը, եկամուտների մասին հայտարարագիր չներկայացնելը ն այլն: Նման դեպքերի անհատ գործարարը կենթարկվի պահայտնաբերման տասխանատվության՛: Հաշվառման կանգնելու համար անհաւո զործարարը պետք է դիմի իր բնակության վայրի կամ գործունեութչսն ծավալման վայրի հարկային տեսչություն: Եթե գործարարը 33 քաղաքացի չէ ն բնակությանվայր ՀՀ-ում չունի, հաշվառմանպետք է կանգնի իր գործունեության ծավալման վայրի հարկային տեսչությունում: Վարկային տեսչությունում հաշվառման կանգնելիս անհատ գործարարը պետք է ներկայացնի՝ 1. դիմում, 2. անձնագիր, Դ. պետական գրանցման վկայական:

տարրերը

ընթացքում

դեպքում

-

ւ

'

Տես

ՏՏՏՍՏՍՏՍՏՍՍ

Շ.. ԸԼքաօքթԸոոած

ՄՈՏՈ 19: ԱԳ

ւՆ.

Տե՛ս

1.

ր

ՆԻԱ

ոքԸ ճոթ

Ո.

)1քաՇԴՀՎԵԼ

ԱՅՂՐ

էառ ոյա /եճոոնր աս 1Ռ. թաք, 1998. էջ 17:

77 ու

Լը ՏՑՈՇԻՕ

7/7. ՀՕՅԳԼԸՆՈՕ

-

ոքճոօօ10.

դբճ50,

ՈթՀՅՈՒԱՌԻՈՒՑՄԵՏԻՑՑ

ում

յգ

1999, Հ. 5, 12581աԽղույե

Ջր

Հարկային տեսչությունում հաշվառման վերցնելիս յուրաքանչանհատ գործարարի մասին տեղեկությունները ավտոմատ ե սահմանված կարգով նրան շնորհվում է հարկաեն, մշակվում տուի անհատականացնող(իդենտիֆիկացիոն)համար: Իդենտիֆիկացիոն համարը միասնականհաշվառմանորոշակիթվերից կազմված համար է, հանդիսանում է թվային կոդ, որը յուրաքանչյուր հարկատու նշում է հայտարարագրի ն այլ փաստաթղթերի վրա: Յուրաքանչյուր անհատ գործարարի տրվում է մեկ անհատականացնող համար, որը կրկնվել կամ այլ անհատ գործարարի տրվել չի կարող: Եթե անհատ գործարարնունենա մեկից ավելի համար, ապա դրանցից միայն մեկը կհամարվի օրինական: Անհատ գործարարի անհատականացնողհամարը նրա բնակության վայրի, ինչպես նան այլ տվյալների փոփոխմանդեպքում մնում է անփոփոխ": Անհատ գործարարինհաշվառման վերցնելիս հարկային տեսչությունը բացատրում է եկամուտների ն ծախսերի հաշվառում վարելու կարգը: Նրան է հանձնում բյուջե ն արտաբյուջետայինֆոնդեր փոխանցվողհարկերի տեսակներին այլ պարտադիր վճարումների մասին հիշեցում: Տեղեկացնում է հարկային օրենսդրության մասին: Անխախտմանհամար կիրառվող պատասխանատվության հատ գործարարի վերաբերյալ բոլոր փաստաթղթերըպահվում են հատուկ գործում: Անհատ գործարարիվկայականիվրա հարկային տեսչությունը յուրաքանչյուր տարի նշում է կատարում հաշվետու տարում հարկատու լինելու մասին, համարակալում ն կնքում է անհատ գործարարի եկամուտներին ծախսերի հաշվառմանտետրը: Անհատ գործարարի կողմից վճարվող հիմնական հարկատեսակը եկամտահարկն է: Եկամտահարկիմասին ՀՀ օրենքի համաձայն` եկամտահարկըհարկ վճարողի կողմից (օրենքով սահմանված դեպքերում` հարկային գործակալի միջոցով) օրենքով սահմանված կարգով ն չափերովբյուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Անհատ գործարարի համար հարկմանօբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում ն նրա սահմաններից դուրս ստացվող եկամուտը: Եկամըտահարկիդրույքաչափերըսահմանվում են օրենքով: Անհատ գործարարը պարտավոր է ՀՀ կառավարության սահմանած ձնով, իր բնակության վայրի հարկային մարմին ներկայացնել իր տարեկան

յուր

'

Տե'ս

Լապուստա Մ.Գ., նշված աշխատությունը, էջ

54:

եկամուտների մասին հաշվարկ` բացառությամբ «Եկամտահարկի մասին» օրենքով նախատեսվածդեպքերի:Վարկայինտարվա տարեկան եկամուտների հաշվարկը պետք է ներկայացնի մինչն հաջորդ տարվա ապրիլի 15-ը: Անհատ գործարարըպարտավոր է եկամտահարկի գումարը վճարել մինչե տվյալ հարկային տարուն հաջորդող տարվա մայիսի 1-ը: Անհատ գործարարից, կախված նրա կողմից իրականացվող գործունեության առանձնահատկություններից,կարող են գանձվել նան ակցիզային, ավելացված արժեքի (այսուհետ` ԱԱՀ) ե այլ հարկեր: Անհատ գործարարն առանձին հարկատեսակներիփոխարեն օրենքով նախատեսված դեպքերում, կարող է վճարել հաստատագրված վճարներ: Վաստատագրվածվճարները սահմանվել են «Վաստատագրվածվճարների մասին» 1998թ. հուլիսի 7-ի ՀՀ օրենքով: Վամաձայնայդ օրենքի հաստատագրվածվճարը վերոհիշյալ օրենքով նախատեսվածչափերով ն ժամկետներում պետական բյուջե վճարվող ավելացված արժեքի հարկին ե(կամ) շահութահարկին (եկամտահարկին)փոխարինողպարտադիր ն անհատույց վճար է: Այդ վճարի մեծությունը կախված չէ հասույթից կամ եկամուտից: Վաստատագրվածվճարով հարկվող գործունեության տեսակների մասով վճարվում է միայն հաստատագրվածվճար, ինչը նշանակում է, որ այդ դեպքում եկամտահարկ, ավելացված արժեքի հարկ (բացառությամբներմուծվող ապրանքներիհամար մաքսային սահմանին վճարվող ԱԱՀ-ի) կամ պարզեցված հարկ վճարվել չի կարող: Վաստատագրվածվճար վճարող անհատ գործարարի համար կասեցվում են «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ն «Եկամըտահարկիմասին» օրենքներով սահմանված արտոնություններն ու նվազեցումները: Հաստատագրվածվճարով հարկվող գործունեության տեսակները սահմանվածեն «Գաստատագրվածվճարների մասին» ՀՀ օրենքով: Այլ օրենքներով հաստատագրված վճարներ են սահմանվել ծխախոտիարտադրանքի, ՀՀ ներմուծվող բենզինի ն դիզելային վառելիքի համար: Եթե հաստատագրված վճար վճարող անհատ գործարարը որոշում է դադարեցնելայն գործունեությունը,որի համար հաստա5/

տագրված վճար է վճարում, ապա նս պարտավոր է այդ մասին հայտնել հարկային տեսչությանը` ներկայացնելով գործունեության դադարեցմանմասին դիմում-հայտարարություն: անհատ գործարարն ունի «Հարկերի մասին» 33 օՂՎարկատու րենքում ամրագրված իրրավունքներ ն պարտականություններ: Մասսնավորապեսնւս իրավունք ունի` ա. ծանոթանալ իր գործունեության ստուգումների ակտերին, բ. հարկային մարմին ներկայացնել բացատրություններ հարկերի հաշվառման, վարման ն ստուգումների արդյունքների վերա-

բերյալ,

գ. օրենքով սահմանված կարգով բողոքարկել հարկային մարմնի պաշտոնատար անձանցգործողությունները, դ. օրենքով նախատեսվածդեպքերում, սահմանված կարգով, դիմել հարկային արտոնություններ ստանալու համար: Անհատ գործարարը պարտավորէ՝ 31 կառավարության կողմից սահմանված կարգով իրակաա. նացնել հաշվապահականհաշվառում (հարկային օրենսդրությամբ կամ ՎՀ կառավարության որոշումներով նախատեսված դեպքերում նան այլ հաշվառում ն/կամ/ գրանցումներ), կազմել հաշվետվություններ` իր ֆինանսւսկան գործունեության վերաբերյալ, բ. հաշվետու ժամանակաշրջանիարդյունքներով, հարկային օրենսդրությամբ այլ բան նախատեսված չլինելու դեպքում, ինքնուրույն հաշվարկել սահմանված հարկերի գումարները ն վճարել

բյուջե,

սահմանված ժամկետներում հարկային մարմին ներկայացնել հարկային օրենսդրությամբ նախատեսվածհաշվետվությունները, հաշվարկները, այլ փաստաթղթեր ն տեղեկություններ, դ. ժամանակին վճարել օրենքով սահմանված հարկերը` հարկային օրենսդրությամբ նւսխատեսված դեպքերում սահմանված կարգով կատարելով նան դրանց կանխավճարային մուծումներ, ե. անհրաժեշտ պայմաններ ապահովել հարկային մարմինների կողմից իրականացվողստուգումների համար, զ. ներկայացնել հարկւսյին արտոնությունների իր իրավունքը հաստատող փաստաթղթեերը, է. հարկւսյին մարմնի ստուգումների հետնանքով բացահւսյտված, թաքցված կամ պւսկաս ցույց տրված հարկվող օբյեկրի գուգ.

ձառի չաւիով ուղղումներ կատարել հաշվաւվւսհականհաշվառմւսն

փաստաթղթերում,

հարկային մարմինների կազմած ստուգման ւսկւոի հետ չհաուսձայնելու դեպքում ներկայացնել ակտը չստորագրելու պաւոճառների վերաբերյալ գրավոր բացատրություն: Վարկային հաշվառման կանգնած անհատ գործարարը պարտավոր է սահմանված ժամկետներում հարկային մւսրմիններինհաղորդել բանկերում ն ւսյլ վարկային հիմնարկներում ունեցած հաշվարկային,արտարժութային, դեպոզիտային կամ այլ հաշիվների մասին: Այդ հաղորդումը անհատ գործարարը պարտավորէ ներկայացնել անկախ նրանից` նշված հաշիվներում փոփոխություններ ը.

կատարվելեն, թե՝ ոչ:

Հարկային հաշվառումից դուրս գալու համար անհաւո գործարւսրը պետք է ներկայացնի դիմում, ինչւվես նան հաշվառումից դուրց գալու պատճառների հետ կապվածանհրաժեշտ փաստաթղթեր` անձնագիր, պետական գրանցման վկայական, գործարարական գործունեության դադարեցմանմասին պետական գրանցման մարմնի ծանուցումը կւսմ դատարանիորոշման պատճենը ն օրենքով նախատեսվածայլ փաստաթղթեր: Հարկային տեսչությունը ստուգում է ներկայացված փաստաթղթերի հավաստիությունը, եկամուտների մասին հայտարարագրի առկայությունը, մինչե հաշվետու ժամկետի ավարտը սահձւսնված հարկերիվճարման ֆաստը ն որնէ խախտում չհայտնաբերելու դեպքում տեղեկատվականնամակում նշում է կատարում անհատ գործարարին հաշվառումից հանելու մասին:

Պետական գրանցման վկայական ստանալուց հետո անհատ գործարարը պարտավոր է հաշվառման կանգնել նան վիճակաԳրության մարմիններում, արտաբյուջետային (կենսաթոշակային, բժշկական,ապահովագրությանն այլն) ֆոնդերում ն կատարել օ-

րենքովսահմանված մուծումներ: Տ

4. Անհատ

գործարարի իրավունքները,

ապատասխանատվությունը այարտականությունները, Անհատ

գործարարը

շուկայական

հարաբերություններում

մասնակցում է որպես իրւսվունքի ինքնուրույն ե առանձնահատուկ սուբյեկւո` իր անունից ն իր ռիսկով: Նա իր պարտավիորությունների հւսմար սւստասխանատվություն է կրում սեփականգույքով: Անհաւո գործարարը կարող է ձեռնարկել ն իրականացնել Հայասւուսնի Հանրապեւոության օրենսդրությամբ չարգելված տնտեսական ցանկացած գործունեություն, այդ թվում` գործունեության այն տեսակները, որոնք իրականացվում են հատուկ թույլտվությամբ` հւստուկ թույլտվություն (լիցենգիա) ունենալու դեպքում: Հատուկ թույլտվություն ւպահանջող գործունեության առանձին տեսակների ցանկը, ինչպես նան լիցենզիա տրամադրելու կարգը նախատեսված է «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքով ': Լիցենզավորման մասին օրենքի 3 հոդվածի համաձայն` լիցենզիան` լիցենզավորման ենթակա գործունեության տեսակու զբաղվելու իրավունքը հավաստող ւպաշտոնականթույլտվություն է, ինչպես նան այդ իրավունքը հաստատող պաշտոնւսկան փաստաթուղթ: Լիցենզիան տրվում Է Լիցենզավորման մասին ՀՀ օրենքով նախատեսված լիցենզավորման ենթակա գործունեության յուրաքանչյուր տեսակի համար: Եթե լիցենզավորման ենթակա գործունեության տվյալ տեսակի համար պահանջվում են մասնագիտական գիտելիքներ, ապա անհատ գործարարի մասնագիտական որակավորում ունենալու փաստը պետք Է հավաստվի հւսմապատասխանվկայականով, վկայագրով, որակավորման դասով կամ օրենքով նախատեսված այլ փաստաթղթերով: Անհատ գործարարի մասնագիտական որակավորումն ստուգում է լիցենզավորող մարմնի կողմից ստեղծված որակավորման հանձնաժողովը, եթե օրենքով կամ լիցենզավորման կարգով այլ բան նախատեսված չէ: Որակավորման ստուգումն անցած անհատ գործարարին քննության վկայականի հետ միաժամանակհանձնվում է համապատասխանլիցենզիան, եթե օրենքով կամ լիցենզավորման կարգով լիցենզիա տալու համար այլ պահանջներնախւստեսված չեն: Անհատ գործարարը կարող է իր անունից ձեռք բերել ու իրականացնել օրենքով չարգելված գույքային ս անձնական ոչ գույքային իրավունքներ, կրել պարտականություններ, օգտվել Հայաստաը

Ն

ՆՍ

Լիցենզավորման մասին 33 օրենքը տե'ս ՀՀՊՏ պ շ Լիցենգավորման մասին` ավելի մանրամասն գործունեության պետական կառավարումըգլխում: ։

158,

30.05.01

սե'ս Գործարարական

սր ձանրապետության

յուններից:

օրենսդրությամբ սւսհմանված արտոնութ-

իրավունք ունի` այ) օրենքով նախատեսված դեւվքերում հիմնադրել առնտիւսին կազմակերպությունկամ դառնալ նրա մասնակիցը, բ) ունենալ առետրային ներկայացուցչություն, գ) լինել հավատարմագրային կառավարիչ, դ) այլ անհատ գործարարների կամ առնտրային կւսզմակերպություններիհետ իրականացնել գործունեություն, համատեղ ե) ունենալ կնիք. դրոշմակնիք ն բանկում հաշվարկային հաշիվ. զ) ունենալ վարձու աշխատողներ. է) ունենալ օրենսդրությամբ սահմանված այլ իրավունքներ: Նա իրավունք չունի՝ ա) թողարկել արժեթղթեր, բ) միաժամանակլինել որնէ լիակատարպատասխանատվությամբ ընկերության անդամ, Գ) դիմել այլ տեղ դարձյալ անհատ գործարար գրանցվելու հւսմար: Անհատ գործարարն իրավասու է գործարւսրական գործունեություն իրականացմաննպաւուսկովկնքել ցանկացած գործարք: Այդ գործարքները թեկուզ ն անհատ գործարարը կնքում Է իր անունից ն դրանցից բխող պարտավորություններով պատասխանատվություն է կրում ամբողջ գույքով, իրենց բնույթով ն նպատւսկով էապեստարբերվում են սովորական քաղաքացու կնքած գործարքներից:Այդ գործարքները կնքվում են ոչ թե քաղաքացու սպառողակարիքների բավարարման,այլ շահույթ հետապնդող գործուկան նեությունիրականացնելուհամար: Ինչպես նշվեց, քաղաքացու կողմից իրականացվող գործարահական գործունեության նկատմամբ կիրառվում են առնտրային համարվող իրավաբանական անձանց գործունեությունը կարգավորող կանոնները, եթե այլ բան չի բխում օրենքից,այլ իրավական ակտերից կամ իրավահարաբերության էությունց (Քաղ. հոդված): ղ.օր. օր26 դ Դրանիցելնելով էլ անհատ գործարարիվրա դրվում են այնպինի պարտականություններ, որոնք չեն կարող դրվել գործարար Նա

.

կազմակերպություններ

չ.

չհանդիսացողքաղաքացիներիվրա: Անհատ գործարարը պարտավորէ՝ ա) իր գործունեության ընթացքում պահպանել մարդկանց անվտանգության ապահովման, կյանքի ն առողջության պահպանության, բնության ն մշակութային արժեքների պահպանության մասին` օրենսդրությամբսահմանված պայմանները, բ) օրենքով սահմանված դեպքում ն կարգով ինքնասնանկության մասին հայցով դիմել դատարան, Գգ) վարել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով մատյան ն դրանում գրանցումներ կատարել բոլոր գործառնություններիմասին դ) պահպանել գործարարականմատյանի գրանցումները հիմնավորողփաստաթղթերը, ե) հսկիչ ն վերահսկիչ մարմիններիններկայացնել գործարարական մատյանը ն գրանցումները հիմնավորող փաստաթղթերը, զ) եկամուտներիմասին ներկայացնել հայտարարագիր, է) պահպանել ֆինանսականկարգապահությունը, ը) կատարել ինչպես պայմանագրային,այնպես էլ` նույն կարգով ստանձնած մյուս պարտավորությունները ն դրա համար կրել .

պատասխանատվություն,

թ) օրենքով սահմանված կարգով կրել այլ պարտականություն-

ներ:

Գործարարությամբ զբաղվող քաղաքացին պարտատերերի առջն պատասխանատվությունէ կրում ոչ միայն այն գույքով, որն օգտագործում է գործարարականգործունեությամբ զբաղվելու համար, այլն իր ամբողջ ունեցվածքով: Գործարարությամբզբաղվող քաղաքացու պարտավորություններով բռնագանձում չի կարող տարածվելնրան պատկանողայն գույքի վրա, որն օրենքով բռնագանձմանառարկալինել չի կարող`: Անհատ գործարարի պատասխանատվության հարցը լուծելիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ բռնագանձում կարող է տարածվել ոչ թե ամուսինների ընդհանուր սեփականությունըհանդիսացող գույքի, այլ համատեղգույքի մեջ գործարարի սեփականությու-

նը կազմող ունեցվածքիվրա: Իրավագետներըմիանգամայն արդարացի առաջարկում են, որ այն դեպքերում, երբ ամուսիններից մեկը կամ երկուսն էլ անհատ գործարարներնեն, համատեղ սեփականության կարգավիճակի վերաբերյալ օրենսդրությամբսահմանված կարգը (201 հոդվ. 1 կետ) կիրառել միայն անհատ գործարարի կողմից անձնականկամ ընտանեկան կարիքների բավարարման համար ձեռք բերված գույքի նկատմամբ: Ինչ վերաբերում է գործարարական գործունեության հետ կապվածգույքին, ապա դրա նկատմամբպետք է գործի ամուսին-գործարարիբաժնային սեփականության ռեժիմ: Նույնը վերաբերում է նան գործարարականգործունեությունից ստացվող դրամական միջոցներին: Համատեղ սեփականություն պետք է համարվեն միայն ընտանեկան բյուջեին հատկացվող գործարարական եկամուտները:Գործարակականգործունեությունից ստացված մյուս եկամուտները, այդ թվում փոխառու դրամական միջոցները, ապրանքների վաճառիքց, ծառայությունների մատուցումից ն աշխատանքներիկատարումից ստացված գումարները պետք է հաՆման մարվեն միայն ամուսին-գործարարիսեփականությունը": սահմանազատումն անհրաժեշտ է այն պատճառով, որպեսզի բռնագանձումը տարածվի նախ այդ գույքի նկատմամբ, ն միայն դրա անբավարարության դեպքում, պահանջ ներկայացվի ամուսինների ընդհանուր գույքում անհատ գործարարիունեցվածքն առանձնացնելու ն դրա վրա բռնագանձումտարածելու մասին՛: Անհատ գործարարի պարտավորություններուվգույքի վրա բռնագանձում տարածելիս` պարտատերերիպահանջները բավարարվում են մրցութային զանգվածի մեջ մտնող գույքից: Մրցութային զանգվածի մեջչի մտնում՝ ա) այն գույքը, որի վրա, օրենքի համաձայն չի կարող բռնագանձում տարածվել`, բ) այն գույքը, որը գտնվում է պարտապանի մոտ, սակայն

է

«Դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասին» ՀՀ օրենքի 51 հոդված: Վայաստանի Հանրապետության գործող օրենքների ժողովածու (1995-1999թթ.), Գիրք Բ., էջ 545: Տես

Տես

ոքմո8

Լքաոօքօտօ

օ6:61

Շ.

Մր ոտաճյերուն

ՇՕՇԸՆՏՇՔՈՒՇԸՊՔ

//

2:0388Ը180

աքօճսթաւմ մածնի ՅԵ

18.ոք8ոօ,

ՇՄԾԵՇԵՐ

2000, Է 7, էջ 7:

նույն տեղը, էջ 7: «Դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասին» ՀՀ օրենքի 51 հոդվածով սահմանված է քաղաքացուն պատկանող այն գույքը, որի վրա բռնագանձումչի տարածվում: Տե՛ս

պատկանումէ երրորդ անձանց, գ) պարտապանիկամ այլ անձանց պահանջով`դատարանի որոշմամբ, բռնագանձում կարող է չտարածվել բռնագանձման ենթակա պարտապանիայն գույքի վրա, որի արժեքը էական ազդեցություն չի կարող ունենալ պարտատերերիպահանջների բավարարման համար (Սնանկության մասին օրենքի 96 հոդվ.): Վերջին դրույթը նշանակում է, որ առանձին դեպքերում, երբ որնէ իր պարտապանիկամ նրա ընտանիքիանդամների համար ոչ նյութական մեծ արժեք է ներկայացնում ն իրացվելի չէ կամ դրա իգումարը փոքր է ն չի կարող էականորենազրացումից ստացված դել պարտատերերիպահանջների բավարարվածությանաստիճանի վրա, պարտապանին ու այլ անձանց հարավորություն է տրվում նման գույքը հանել մրցութային զանգվածից: Ուշագրավ է, որ ՌԴում պարտապանի միջնորդությամբ մրցութային զանգվածից հանված գույքի ընդհանուր արժեքը չի կարող գերազանցել նվազագույն աշխատավարձի100-պատիկը: Անհատ գործարարն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կրում է պատասխանատվություն`իր կողմից այլ անձանց պատճառված վնասի համար:

Տ

5. Անհատ

գործարարիգործունեությանդադարումը

գործարարը, եթե ի վիճակի չէ բավարարել գործարարական գործունեության իրականացմանկապակցությամբառաջացած պարտատերերի պահանջները, կարող է «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքով սահմանվածկարգով ճանաչվել սնանկ: Անհատ գործարարը սնանկ կարող է ճանաչվել բացառապես դատարանի վճռով: Այն դեպքում, երբ սնանկությանգործը հարուցված է պարտատիրոջ կողմից, պարտապանըճանաչվում է սնանկ, եթե նա թույլ է տվել օրենքով սահմանվածնվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկըգերազանցող վճարային պարտավորությունների 30-օրյա կամ ավելի երկար ժամկետով կետանց, ն վճռի կայացման պահին նշված հատկանիշներնառկա են, իսկ այն դեպքում, երբ սնանկության գործը հարուցվում է պարտապանի Անհատ

'

«Սնանկության մասին» ՀՀ

ին, տե'ս ՀՊՏ

ԽՊ7

օրենքն ընդունվել է (531), 31.01.07

թ.

դեկտեմբերի 25-

կողմից, պարտապանը ճանաչվում է սնանկ, եթե վճռի կայացման պահին ի վիճակի չէ կատարել իր դրամականպարտավորությունները կամ, նրա գույքի արժեքն անբավարարէ պարտատերերիպահանջները բավարարելու համար: Եթե պարտապաննիր սնանկությունը ճանաչելու հայցադիմում է ներկայացնում դատարանա̀կնհայտորեն հնարավորությունունենալով ամբողջությամբ բլսլլարարել պարտատերերիպահանջները, ապա դատավորի կողմիցհայցադիմումը մերժվելու դեպքում պարտապանը պատասխանատվություն է կրում` հայցադիմումը ներկայացնելու հետնանքովպարտատերերինպատճառվածվնասներիհամար: Անհատ գործարարին սնանկ ճանաչելու հայցադիմումով դատարան պարտավորեն դիմել` 1. լիազորված պետական համապատասխան մարմինը` հարկերի, տուրքերի, մաքսատուրքերի, այլ պարտադիրվճարումների, վճարների կամ վարչարարությունիցծագած տուգանքների գծով վճարումն ուշացնելու դեպքում պարտավորությունների հայտնաբերման պահին հաջորդող6 ամսվա ընթացքում, 2. համայնքի ղեկավարը` տեղական տուրքերի կամ պարտադիր վճարումների,ինչպես նան համայնքի այլ դրամային պահանջներով պարտավորությունների կատարումն ուշացնելու դեպքում՝ պարտավորության հայտնաբերման պահին հաջորդող 6 ամսվա ընթացքում, Եթե գույքի բռնագանձմանվերաբերյալ վճռի հարկադիրկատարման ընթացքում պարտապանի ողջ գույքի վրա բռնագանձում տարածելու պարագայում դատական ակտերիհարկադիր կատարման ծառայության որնէ կատարողական վարույթով (վարույթներով) պարտատիրոջ (պահանջատիրոջ) պահանջը բավարարելու դեպքում գույքի անբավարարության հետնանքով անհնարին է դառնամ այդ կամ այլ կատարողականվարույթով (վարույթներով) որնէ պարտատիրոջ (պահանջատիրոջ) հանդեպ պարտավորությունների ամբողջականկատարումը, ապա հարկադիր կատարողը պարտավորէ անհապաղկասեցնել կատարողականվարույթը (վարույթները) ն մեկամսյա ժամկետում պարտապանինսնանկ ճանաչելու դիմում ներկայացնել դատարան անկախ նրանից, այդ բոլոր կատարողականվարույթները գտնվում են նույն հարկադիրկատարողի մոտ, թե՝ ոչ:

Լիազորված պետական մարմիններիկամ համայնքի ղեկավարի կողմից սահմանված ժամկետում սնանկության դիմում չներկայացնելու դեպքում` դրանք ներկայացնում են դատախազության մարմինները` Հայաստանի Հանրապետությանդատախազության մասին օրենքովն այլ օրենքներովսահմանված կարգով: Լիազորված պետականմարմինը սնանկությանդիմում կարող է չներկայացնել, եթե առկա է տվյալ անձին սնանկ ճանաչելու դիմում ներկայացնելուցձեռնպահ մնալու մասին Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությանորոշումը: Վերոհիշյաչ պետականմարմինները ն պաշտոնատար անձինք հայցից միայն այն դեպքում, երբ պարտավոկարող են հրաժարվել րության կատարմանհետնանքովդրա չափը նվազել է նվազագույն

աշխատավարձիհինգհարյուրապատիկից: Պարտապանին սնանկ ճանաչելու դիմում չներկայացնելու դեպքում հայցադիմում ներկայացնելու պարտականությունունեցող անձինք պարտատերերիհանդեպ սուբսիդիար պատասխանատվություն են կրում պարտապանիայն պարտավորությունների համար, որոնք առաջացել են դատարան դիմելու հիմքերի հայտնաբերումից հետո տասնօրյա ժամկետում դատարանչդիմելուց հետո: Սնանկության ինստիտուտիկարնոր առաքելություններիցմեկը անպարտաճանաչ,տնտեսականգործունեություն կազմակերպելու անկարող տնտեսվարող սուբյեկտներինտնտեսականշրջանառությունից հանելն է: Սնանկ ճանաչվածանհատ գործարարը զրկվում է պետականգրանցումիցն չի կարող հինգ տարվա ընթացքում նորից գրանցվել անհատ գործարար, ինրպես նան չի կարող լինել առնտրային կազմակերպությանհիմնադիր (մասնակից) կամ կոոպերատիվի անդամ: Այսինքն նրա գործարարականիրավասուբյեկտությունըժամանակավորապեսդադարում է՞: Սնանկության ինստիտուտի մյուս առաքելություններից է անվճարունակ հետ հաշվարկներկատարելուց հետո սուբյեկտին,պարտատերերի գործունության հետ կապված, բայց գույքի անբագործարարական ավարարությանպատճառով չվարված պարտավորություններից զատելն է: Քաղ. օր. 97 հոդվածի համաձայն` սնանկության գործը պարտավորություններիկատարումից ազատելով ավարտվելու մասին վճռի օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո սնանկ ճանաչւ

Տես

էջ22:

ԳրիգորենկոՍ., նշված հոդվածը,

ված ֆիզիկական

անձնազատվում

է բոլոր դրամական պարտավո-

րությունների կատարումից, բացառությամբ՝ ա) բոլոր այն պարտավորությունների,որոնցից բխող պահանջները չեն ներկայացվել ավարտված գործի շրջանակներում, եթե սնանկության գործն ավարտվել է սնանկ ճանաչելու մասին վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո` վեց ամսվա ընթացքում. բ) սնանկությանդիմում ներկայացնելուն նախորդած90 օրվա ընթացքում ստանձնած ն 100.000 դրամըգերազանցող պարտավորությունների. գ) ուսման վարկավորմանգումարը վերադարձնելու պարտավորության. դ) պարտատերերիպահանջներիցսնանկության վարույթի ընթացքում գույք թաքցրած լինելու դեպքում` թաքցրածգույքի արժեքի չափով: Անհատ գործարարն անկախ սնանկությունից ցանկացած ժամանակ կարողէ դադարեցնել իր գործունեությունը:Անհատ գործարարը գործունեության դադարումը գրանցելու համար ներկայացնում է.

դիմում, տեղեկանքներ հարկային ն սոցիալականապահովության մարմիններից`պարտավորություններիբացակայությանմասին, 3. պետականգրացմանվկայականը, 4. իր կազմված տեղեկանքը` «Արխիվայինգործի մասին» ՀՅ օրենքի 20-րդ հոդվածի 6-րդ մասի պահանջներիկատարման մաէ լուծարսին, համաձայն որի անհատ գործարարը կազմակերպում վող կազմակերպությանգործունեությամբ առաջացած անձնակազմին վերաբերող փաստաթղթերիառանձնացումը ն հանձնումը պետականկամ համայնքայինարխիվ: Վերոհիշյալ փաստաթղթերիներկայացման դեպքում պետական ռեգիստրի համապատասխանտարածքայինստորաբաժանումը փաստաթղթերի ընդունման մատյանում կատարում է գրառում, որից հետո ստուգում է ներկայացված փաստաթղթերիհամապատասխանություննօրենքի պահանջներին:Եթե.բացակայում են տեղեկանքներըհարկային ն սոցիալական ապահովությանմարմիններից, ապա պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաբաժանումը 1.

2.

եռօրյա ժամկետում հարցում է ուղարկում հարկային ն սոցիալական ապահովության մարմիններիհաճապատասխանտարածքավերջիներիս նկատմամբ անհատ գորյին ստորաբաժանումներին` ծարարի պարտավորություններիբացակայությունը հավաստելու վերաբերյալ: Հարցումն ուղարկվում է պատվիրված նամակով` հանձնման մասին ծանուցմամբ կամ հանձնվում է ստացականով: Հարկային ն սոցիալականապահովության մարմինները պատասխանում են հարցմանը` այն ուղարկելու օրվանից 30 օրվա ընթաց-

քում:

Ներկայացված փաստաթղթերի ստուգումից հետո գործունեության դադարման պետական գրանցումը մերժելու հիմքեր չհայտնաբերելու դեպքում տարածքային ստորաբաժանմանղեկավարն անհրաժեշտ տեղեկություններըլրացնում է քարտում, ստորագրում ն կնքում է այն ն գործունեությանդադարումըգրառում է

պետականգրանցամատյանում: Մահացած անհատ գործարարի պետականգրացման վկայականի մարումն իրականացվումէ շահագրգիռ անձի դիմումի համաձայն, որի համար ներկայացվում են անհատ գործարարի պետական գրանցմանվկայականն ու մահվան փաստը հավաստող փաս-

տաթուղթը:

գործարարի գործունեությանդադարեցումը գրանցելու համար պետականտուրք չի գանձվում: Պետական ռեգիստրիններկայացվածփաստաթղթերիտվյալկրում է դրանք ների իսկության համար պատասխանատվություն ներկայացրած անձը: Պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաէ կրում պետաբաժանման ղեկավարը պատասխանատվություն կան գրանցման,գործունեությանդադարման պետականգրացումն անհիմն մերժելու կամ դրանց կատարումից խուսափելու կամ գրանցումնանհիմն կամ անօրինականկատարելու համար: Անհատ

Տ

րող

մասնակցությունը Հասարակ ընկերակցությունների հարաբերություններին գործարարական

նե ործ ն հարաբերություններին րին կկարաբերությ գործարարակա Քաղաքացիները են մասնակցել ոչ միայն անհատապես, այլն որոշակի կոլեկ-

տիվ ստեղծելու ճանապարհով: Կոլեկտիվ գործունեության իրականացմանհամար օգտագործվում է համատեղգործունեության պայմանագիրը: Քաղ. օր. 1026 հոդվածի համաձայն` համատեղ գործունեության պայմանագրով երկու կամ ավելի անձինք (մասնակիցները) են միացնել իրենց ավանդները ն առանց իրավապարտավորվում անձ կազմավորելու գործել համատեղ շահույթ ստանաբանական լու կամ օրենքին չհակասող այլ նպատակի հասնելու համար: Այս մասնակիցները,ի տարբերություն քաղաքացիաիրապայմանագրի մյուսի հանդեպ որպես պարտապայմանագրերի,մեկը այլ վական ն տեր պարտապան հանդես չեն գալիս, այլ հետապնդում են համատեղ նպատակներ: Համատեղ գործունեության պայմանագրի մասնակիցներիշահերը նույնական են, խարսխված են փոխադարձ վստահությանվրա ն ենթադրումէ ոչ միայն մասնակիցներիգույքի, այլն ջանքերի միավորում: Նպատակների ընդհանրությունը,գործունեությանկոորդինացվածությունը, ընդհանուր գործի համար համատեղ պատասխանատվությունը թույլ է տալիս այդ պայմանագրի մասնակիցներին համարել գործընկերներ, իսկ նրանց ստեղծած կազմավորումը՝ հասարականընկերակցություն: Հասարակ ընկերակցությունները իրավաբանականանձ չեն, բայց օրենսդրությունը նրանց ճանաչում է` որոշակի քաղաքացիական իրավունքներ ն պարտականություններկրողներ ն կարող են դատարանումհանդես գալ որպես հայցվորներ: Այդպիսիընկերակցություններին իրավասուբյեկտության տարրերով օժտելն ավելի շատ իրավատեխնիկական հնարք է: Քանի որ այդ ընկերակցութեն յուններըգործում մասնակիցներիլրիվ ն անսահմանափակպատասխանատվությամբ,այդ պատճառով էլ կարող են անվանվել համատեղգործունեություն իրականացնողգործարարների (ազ-

մավորումներ՝:

Գործարարությանիրականացման համար կնքվող համատեղ Գործունեությանպայմանագրի կողմեր կարող են լինել անհատ առնտրայինկազմակերպությունները,ինչպես նան գործարարները,

ման ագրի մասին ն պայմա ավելիմանրաճասն ծունե ամատե մասին ավելի մանրաճաս Համատեղգործունեության «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական իրավունք» մաս.- Եր.: Երեանի համալս. հրատ., 2008, գլուխ 49: Երկրորդ

տեւ

գյուղատնտեսական արտադրությամբ զբաղվողքաղաքացիները ': Այդ պայմանագրովանհատ գործարարները,առնտրայինկազ-

ն մակերպությունները գյուղատնտեսությամբ զբաղվող

քաղաքացիները հնարավորություն են ստանում գործարարություն իրականացման համար ստեղծել հասարակ ընկերակցություններ: Հասարակ ընկերակցությունը իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ չէ: Այդ ընկերակցության մեջ միավորվում են ընդհանուր նպատակների իրականացմանձգտող համատեղ գործունեության պայմանաԱյդ ընկերակցություններըչնայած այն բանին, գրի մասնակիցները: որ ունեն իրավաբանականանձի բոլոր հատկանիշները,իրավաբանական անձ չեն համարվում: Հասարակ ընկերակցության նպատակների իրականացման համար գործընկերները պարտավոր են միացնել իրենց ավանդները: Մասնակիցներիավանդ է համարվում այն ամենը, ինչը ներդըրվում է ընդհանուրգործում: Հասարակ ընկերակցությունում ներդրվող ավանդի տարբերությունը այլ ընկերություններում ն ընկերակցություններում ներդրվող ավանդներից կայանում է նրանում, որ հասարակ ընկերակցությունում որպես ավանդ կարելի է ներդնել ոչ միայն դրամ, այլ գույք ն գույքային իրավունքներ, այլն գիտելիքներ, ունակություններ, հմտություններ, անգամ գործարար համբավ ն կապեր: Մասնակիցներիավանդների դոսմական գնահատումը կատարվում է գործընկերների համաձայնությամբ: ավանդները Մասնակիցների են ըստ դրանց արժեքի ենթադրվում հավասար, եթե այլ բան չի բխում համատեղ գործունեության պայմանագրից կամ փաստացի հանգամանքներից (Քաղ. օր. 1027 հոդված): Գործընկերներիներդրածգույքը, ինչպես նան համատեղ գործունեության ընթացքում արտադրվածարտադրանքըն այդպիսի գործունեությունից ստացված պտուղներն ու եկամուտները համարվում են նրանց ընդհանուր բաժնային սեփականությունը, եթե այլ բան սահմանված չէ օրենքով կամ համատեղ գործունեության պայմանագրով կամ չի բխում պարտավորությանէությունից: Ընդհանուր բաժնային սեփականության մեջ մասնակիցներիբաժինները որոշվում են համատեղ գործունեության պայմանագրով: Մասբաժինները որոշելը կարնոր նշանակություն ունի շանակիցների

Տե'ս

ՀՀՊՏ

Կ

76(666)

30.12.2008

հույթի բաշխման ն վնասներիփոխհատուցման հարցերը լուծելիս: Որպես կանոն մասնակիցների բաժինները համապատասխանում են նրանց ներդրումների չափին: Սակայն պայմանագրովկարող է նախատեսվել բաժինների այլ հարաբերություն: Կարող են նախատեսելհավասար բաժիններ կամ հաշվիառնելով յուրաքանչյուր մասնակցի անձնական մասնակցությունը համատեղ գործունեությանը, սահմանել անհավասար բաժիններ:Հարկ է նկատել, որ հասարակ ընկերակցության գույքային հարաբերությունները կարգավորելիս, օրենսդիրն օգտագործում է «ընդհանուր բաժնային սեփականություն» ն «ընդհանուր գույք» հասկացությունները: Դա հետնանք է այն բանի, որ, համաձայն Քաղ. օր. 1027 ն 1028 հոդվածների համատեղ գործունեության պայմանագրիմասնակիցները որպես ավանդ կարող են ներդնել ոչ միայն սեփականությանիրաայլե այնպիսի գույք, որին վունքով իրենց պատկանող գույք, են նրանք տիրապետում սեփականության իրավունքից տարբերվող հիմքերով, ինչպես նան մասնագիտական ն այլ.գիտելիքներ, ունակություններ, հմտություններ, գործարարհամբավն գործարար կապեր, որոնք ընդհանրապեսքաղաքացիական իրավունքների օբԸնդ որում, ավանդը ներդրվում է ոչ թե յեկտներ չեն համարվում': ընդհանուր գույքի մեջ, այլ «ընդհանուր գործում»: Այդ պատճառով էլ հասարակ ընկերակցությունում որպես ավանդ ներդրած գույքը համարվում է դրանք ներդրողներիընդհանուր բաժնային սեփականությունը ն ընկերակցության գործունեությունը դադարելու դեպքում վերադարձվում է սեփականատերերին:Հասարակ ընկերակցության գործընկերներինբաժնային սեփականությանիրավունքով պատկանում են նան համատեղ գործունեության արդյունքում արտադրվածարտադրանքըն այդպիսիգործունեությունից ստացված պտուղներն ու եկամուտները (Քաղ. օր. 1043 հոդվ. կետ 15): Ինչ վերաբերումէ հասարակ ընկերակցությանայն մասնակիցներին,որոնք գույք չեն ներդրել, ապա նրանք ընդհանուր բաժնային սեփականության իրավունք են ձեռք բերում միայն համատեղ գործունեության արդյունքում արտադրված արտադրանքի ն այդպիսի գործունեությունից ստացվածպտուղներին եկամուտների այսինքն ընդհանուր գույքի նկատմամբ: Նշված հանգամանքըկարնոր է՝ '

Տես

ԳրիգորենկոՍ., նշված հոդվածը, էջ

10:

7.

հասարակ ընկերակցության մասնակիցների ընդհանուր բաժնային սեփականությունըհանդիսացող գույքի տիրապետման, օգտագործմանն տնօրինման կարգը սահմանելու, գործընկերների հաամատեղ գործունեության հետ կապված ծախսերը ն վնասները ծածկելու կարգը սահմանելու (Քաղ. օր. 1031 հոդվ.), ընդհանուր պարտավորություններով գործընկերների պատասխանատվությունըկարգավորելու (Քաղ. օր. 1032 հոդվ.), շահույթի բաշխման կարգը սահմանելու համար (Քաղ. օր. -

-

-

-

-.

հոդվ.)':..

Ընդհանուր կարգի համաձայն` բաժնային սեփականության ներքո գտնվող գույքը տիրապետվում, օգտագործվումն տնօրինվում է դրա բոլոր մասնակիցների համաձայնությամբ (Քաղ. օր. 191, 192 հոդվ.): Մինչդեռ համատեղ գործունեության պայմանագրով առաջացող ընդհանուր համատեղ սեփականություննօգտագործվում է ոչ թե գույքը ներդրողների ընդհանուր համաձայնությամբ, այլ հասարակ ընկերակցությանբոլոր գործընկերներիհամաձայնությամբ, այսինքն նան այն գործընկերների, որոնք ներդրել են ոչ թե այլ հեղինակություն, հմտություն ն այլն: գույք օր. 1031 հոդվածի համաձայն մասնակիցներիհամատեղ հետ կապված ծախսերը ն վնասները ծածկելու է նրանց համաձայնությամբ:Նման համաձայնութը յանբ ակայության դեպքում յուրաքանչյուր մասնակիցծախսերը ն կրում է ընդհանուր գործում իր ներդրած ավանդի ար-

Քաղ.

գործոԼքեության կարգլէդրոշվում

լազեր

ժեքին՛Քնմապատասխան:

նես ընդհանուր կարգից (Քաղ. օր. Այնկանոնը

հոդվ.) բահամատեղ գործունեության պայմանագրի հիման վրա առաջացած հասարակ ընկերակցության ընդհանուր սեփականության պահպանության ծախսերը կրում են ոչ միայն բաժնային սեփականությանմասնակիցները`իրենց ներդրած գույքին համաչափ մասերով, այլ բոլոր մասնակիցներն իրենց ավանդի արժեքին համամասնորեն: Առանձնահատուկէ նան հասարակ ընկերակցության մասնաէ, քանի ցառություն

որ

կիցների պատասխանատվությունը:Համաձայն Քաղ.օր. '

Տես Տես

2.

Ս., նշված հոդվածը, էջ 11: Գրիգորենկո տեղը: նուն

`7

հոդ-

վածի 2-րդ կետի` հասարակ տնտեսական ընկերակցության մասեն կրում բոլոր նակիցները համճապարտպատասխանատվություն ընդհանուր պարտավորություններիհամար` անկախ դրանց ծագման հիմքերին: Հասարակ տնտեսականընկերակցությանմասնակիցներիհամար ամենակարնորհարցը շահույթի բաշխումն է: Քաղ. օր. 1033 է դիսպոզիտիվկանոն` ըստ որի մասնակիցհոդվածը սահմանում ների համատեղ գործունեության արդյունքում ստացված շահույթը բաշխվում է ընդհանուր գործում նրանց ավանդի արժեքին համապատասխան, եթե այլ բան նախատեսվածչէ համատեղ գործունեության պայմանագրով կամ մասնակիցների համաձայնությամբ: Այսինքն՝ անգամ այն դեպքերում, երբ շահույթն ստացվում է միայն բաժնային սեւիականությունհանդիսացող գույքի օգտագործումից, այն պետք է բաշխվի ոչ թե գույք ներդրողների միջն (Քաղ. օր. 193 հոդվ.), այլ հասարակ տնտեսական ընկերակցության բոլոր գոր: ծընկերների (մասնակիցների) միջն:Վետնաբարգույքի օգտագործումից եկամուտ պետք է ստանա նան ընկերակցությանայն անդամը, որը, որպեսավանդ, գույք չի ներդրել: Ընդ որում, չնայած Քաղ. օր. 1033 հոդվածի դիսպոզիտիվբնույթին, մասնակիցներըորնէ մեկին շահույթ ստանալու իրավունքից զրկել չեն կարող, քանի որ նման համաձայնությունն,ըստ Քաղ. օր. 1033 հոդվածի 2-րդ կետի,

առոչինչ է: Հասարակ ընկերակցությանգործերը վարելիս յուրաքանչյուր մասնակիցիրավունք ունի գործել բոլոր մասնակիցներիանունից, եթե համատեղ գործունեության պայմանագրովսահմանվածչէ, որ գործերը վարում են համատեղ պայմանգրիառանձին մասնակիցներ կամ բոլորը համատեղ: Գործերը համատեղ վարելու դեպքումյուրաքանչյուր գործարք կնքելու համար պահանջվում է բոլոր մասնակիցներիհամաձայնությունը: Այդ դեպքում գործարքը պետք է ստորագրենկամ բոլոր մեկը (մի քանիսը) մյուսների կողմից գործընկերներըկամ նրանցից տրված մեկանգամյա լիազորագրի հիման վրա: Մասնակիցների ընդհանուր գործերին վերաբերվող որոշումներն ընդունվում են չէ հաընդհանուր համաձայնությամբ,եթե այլ բան նախատեսված մատեղ գործունեության պայմանագրով:Ընկերակցության հարցե1

Տես

նույն տեղը, էջ

13:

րը լուծելիս` գործընկերները, անկախներդրածավանդից, օգտվում են հավասար ձայնի իրավունքից: Եթե գործընկերները ցանկանում են սահմանափակել ընդհանուր գործերը վարելու իրավունքվ օժտված գործընկերոջ իրավասությունները, նրանք պարտավոր են այդ հանգամանքը ուղղակի մատնանշել կամ նրան տրվող լիազորագրում կամ համատեղ գործունեությանպայմանագրում: Յուրաքանչյուր մասնակից,անկախ այն բանից, լիազորված է վարելու մասնակիցներիընդհանուր գործերը, թե` ոչ, իրավունք ունի ծանոթանալգործերը վարելու բոլոր փաստաթղթերին: Հասարակ ընկերակցությունն իր հիմքում ունի վստահության վրա հիմնված (ֆուդիցիար) իրավահարաբերություն:Այդ պատճառով նրա կազմի ցանկացած փուոխություն կարող է դադարեցնել պայմանագիրըկամ այն փոփոխելու հիմք հանդիսանալ: Պայմանագրի ցանկացած փոփոխությունհնարավոր է միայն բոլոր մասնակիցների համաձայնությամբ: Մասնավորապես,նոր մասնակիցը կարող է ընդունվել ընկերակցությանմեջ` միայն բոլոր մասնակիցների միաձայն որոշմամբ: Բոլոր գործընկերներիհամաձայնութնան յունն է պահանջվում մասնակիցներիգույքային փոխհարաբերությունները փոփոխելու, մմանսնակիցներից մեկի բաժինը մյուսին փոխանցելու համար: Համատեղ գործունեության պայմանագիրը ն այդ պայմանագրով ստեղծվածհասարակ ընկերակցությունըդադարում է՝ 1. մասնակիցներիցորնէ մեկին անգործունակ,սահմանափակ գոծունակ ճանաչելու դեպքում,եթե մասնակիցներիհամաձայնությամբ նախատեսվածչէ պահպանել պայմանագիրըմնացած մասնակիցներիհամար, 2. մասնակիցներիցորնէ մեկին սնանկ ճանաչելու դեպքում, եթե նախատեսվածչէ պայմանագիրըպահպանել մնացած մասնակիցների համար: 3. մասնակցի մահվան կամ համատեղ գործունեության պայմանագրին մասնակցողիրավաբանականանձի լուծարվելու կամ վերակազմավորվելուդեպքում, եթե պայմանագրով կամ մասնակիցների հետագա համաձայնությամբ նախատեսվածչէ պահպանել պայմանագիրը մնացած մասնակիցների համար կամ մահացած մասնակցին (վերակազմավորված իրավաբանական անձին) փոխարինել նրա ժառանգներով(իրավահաջորդներով). ն Քաղ. օր. 1035 հոդվածում մատնանշված Հարկ է նկատել, որ մասնակիցները գյուղատնտես քաղաքացիներ են, ապա Քաղ.

դեպքերում պայմանագիրը չ գործողությունը չի դադարու ժամկետը լրանալու, ինչպես նա կողմ մնում է միայն մեկ մաս կողմի մահվան դեպքում պայմա նրա ժառանգը:

ՀՊՏ

Խ76(666) 30.12.2008

Բացի Քաղ. օր. 1035 հոդ համատեղ գործունեության պա դիսանում կողմի պահանջով պա մասնակիցն իրավունք ունի հ դեպքում պահանջել լուծելու մնացած մասնակիցներինհաս նով: Գամատեղ գործունեության քում, դադարում է նան դրա հիմ կերակցությունը ն ընդհանուր դարելու դեպքում հասարակ ըն րերի պահանջները բավարարե ցության անդամների միջն: Գու կողմերի համաձայնությամբ: Հա նեությունը դադարեցնելու մաս մատեղ գործունեության պայմա մանված չէ: Գործընկերներիհա ժանվել բնեղենով:Նրանք կարո գույքը, այլ դրա վաճառքից ստա ծունեության պայմանագրի մա չեն կայացրել, գույքը գործընկ բաժիններիհամամասնությամբ Հասարակընկերակցությա տասխանատվությունեն կրում յունների համար` անկախ դրան «

հոդված,2-րդ կետ): Ընկերակցությանդադարելու դեպքում էլ նրա

պարտավորություններով:

մասնակիցները

րակցությանգործունեությանընթացքում, մինչն նրա դադարելը

կրել ընկեշարունակումեն համատեղ պատասխանատվություն

ծագած

անդամներիցմեկի դուրս գալուց հետո Եթե ընկերակցության համատեղ գործունեությանպայմանագիրըչի դադարել, ապա պայէ կրում երմանագրից դուրս եկող անձը պատասխանատվություն

նրա մասնակցությանժամարորդ անձանց առջն պայմանագրում հածագած ընդհանուրպարտավորությունների նակահատվածում

կկրեր, եթե մնար մ ար այնպես, ինչպես պատասխանատվություն մասնակից (Քաղ.օր- 1038 հոդված): համատեղգործունեության

ԳԼՈՒԽ 4

Զարգացածտնտեսությունն ի

անձա 871.Իրավաբանական

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆԱՆՁԱՆՑ Մ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲ

1.

րի գույքային շրջանառությանհիմնա բանականանձինք են: Դրանք ստեղ հանջմունքնե ան ման բավարա պահանջմունքների ով:

Գու:

հայտնագործությ խարհագրական

Պատմությունըվկայում է, որ իրա բանե առաջացել են որպես առնտրա

անդրծովյանառնտրի կազմակերպ կան անձանց զարգացմանհամար խ կ լի ջրանցքներին երկաթուղիների Դրանց կառուցմա րաժեշտությունը: տակել հսկայականկապիտալ: Մեկ չէին կարող պահանջվողչափերի կա ռիսկի,նամանավանդ,երբ ներդրվա չէր խոստանում:Անհրաժեշտ էր կապ

ձն, որը կազմակերպաիրավական

Տե'ս

Իրաւվաբանակա Վլ.Նազարյան,

համախմբել բազմաթիվ, երբեմն հա Վերջիններսպատրաստ էին ռիսկի ե ձի գույքում կատարած իրենց համ դրումները`այդ անձի գործունեութ ժինների ձեով եկամուտներ ստան հայտ եկավ իրավունքի մի նոր սու ֆիզիկականանձանց, իր էությամբ տով այդ արհեստածինկառույցն օր ինքնուրու քային շրջանառության Պարզվեց նան, որ իրավաբանա

անգամ այն դեպքում, երբ նրանից հեռացելեն հիմնադիրները ն մասնակիցները,քանի որ ստեղծվելուց հետո այն դառնում է քաղաքացիական իրավահարաբերությունների միանգամայն ինքնուրույն, ստեղծողներից անկախգործող սուբյեկտ: Իրավաբանականանձին հատուկ են հետնյալ հատկություննե-

րը:

Միավորում է հիմնադիրների, մասնակիցներիկապիտալը ն հնարավորություն է ընձեռում կուտակված կապիտալն ու գույքային զանգվածնօգտագործել որոշակինպատակներով: 2. Փոխկապակցում է հիմնադիրների,մասնակիցներին կոլեկտիվի շահերը:Այլ կերպ ասած կարգավորում է կազմավորմաններքին հարաբերությունները, մասնակիցների կամքը վերափոխում է կազմակերպության կամքի, դրանով իսկ հնարավորություն ստեղծելով, որ կազմակերպությունը քաղաքացիական շրջանառությունում հանդես գա իր անունից: 3. Սահմանափակում է ներդրողների գործարարական ռիսկը: Այսինքն, որպես իրավականկառույց, հնարավորություն է ընձեռում սահմանափակել հիմնադիրների(մասնակցների)գույքային ռիսկը նրանց ներդրած կապիտալի չափով: 4. Կառավարում է կապիտալը, ապահովելով հիմնադիրների (մասնակիցների)ներդրումները գործարարության տարբեր ոլորտներում առավել ճկուն օգտագործելու հնարավորություն: Ընդունված է տարբերել իրավաբանականանձի ստեղծման են հայտանորմատիվ րեք կարգ՝ տնօրինական, թույլատվական : Տնօրինականկարգի դեպքում իրավաբանականանձը ստեղծվում է գույքի սեփականատիրոջկամ նրա կողմից լիազորված իրավասու մարմնի որոշմամբ: Նման եղանակովստեղծված իրավաբանական անձի պետական գրանցում չի պահանջվում: Այս կարգով հիմնադրվող իրավաբանականանձինք ստեղծվում են հիմնադիրների կամահայտնությանփաստի ուժով": Շուկայական տնտեսության երկրներում տնօրինական կարգի փոխարեն, որպես կանոն, կիրառվում է հայտային կարգը: Այս դեպքում նս բացակայում է իրավաբանականանձանց հատուկ պետական գրանցումը: Իրավաբանականանձինք ստեղծվում են հիմնադիրներիկամահայտնության փաստի ուժով: 1.

"

Չայտանորմատիվ կարգի դեպքում իրավաբանական անձ ստեղծելու ցանկություն ունեցող քաղաքացիները Նն(կամ) իրավաբանականանձինք, մշակում են իրավաբանականանձի հիմնադիր փաստաթղթերըն առանց որնէ մարմնից թույլտվություն խնդրելու հայտ են ներկայացնում կազմակերպությունը որպես իրավաբանական անձ գրանցելու համար: Գրանցող մարմինն իրավասու չէ քննարկել իրավաբանականանձի ստեղծմաննպատակահարմարության հարցը, այլ միայն պարտավոր է ստուգել ստեղծման օրինականությունը: Եթե իրավաբանական անձ ստեղծելիս հիմնադիրներն օրինականության խախտում թույլ չեն տվել, այն պարտադիր կերպով պետք է գրանցվի, քանի որ նման իրավաբանական անձանց ստեղծումն արդեն իսկ նպատակահարմար է համարվում օրենքով: կարգի լեգալիզացման հիմքերը դրվեցին ՀՎայտանորմատիվ ԱՄՆ-ում: Այդ կապակցությամբ 1811թ. Նյու- Յորք նահանգում ընդունվեց համապատասխանօրենք: Ներկայումս կորպորացիաների ստեղծման այս կարգն ամրագրված է ԱՄՆ-ի մի շարք նահանգների սահմանադրություններում:Վայտանորմատիվկարգն սկզբում կիրառվում էր միայն այն իրավաբանական անձանց նկատմամբ, որոնք շահույթ ստանալու նպատակ էին հետապնդում, իսկ հետագայում այն կիրառվեց նան տնտեսական նպատակներչհետապնդող անձանցմիավորումներինկատմամբ`: Թույլատվականան կարգի դեպքում իրավաբանական անձ ստեղծելու ցանկություն ունեցողներն իրավասու մարմնից խնդրում են թույլատրել իրավաբանականանձի գործունեությունը: Իրավաբանական անձի գործունեությունը թույլատրելու իրավասությամբ օժտված մարմինն այս դեպքում արդեն իրավասուէ քննարկել իրավաբանական անձի ստեղծմաննպատակահարմարությանհարցը ն չթույլատրել իրավաբանականանձի ստեղծումը, եթե համարում է աննպատակահարմար:Ֆրանսիայում այդ կարգով ստեղծվում են այն առնտրային ընկերակցությունները, որոնց հիմնադիրներնօտարերկրացիներ են: Գերմանիայում այդ կարգով ստեղծվում են Ռուսաստանում հիմնարկներն ու տնտեսական միությունները՞: այդ |

՝

Տե'ս

Լք ոՅԱՇԻՕՇ

ոքձոօ,

ՎՃՇԼԵ

ոճքոճմ.

Լ,

1999, էջ136.:

Տե'ս Տես

նույն տեղը:

ՏՔոճշռոօտ

ՂՅՊԱՇՂԱՎՇՇԽԵՍԼ

Է.

ԼՕՇ7ոձքե1Ց.

ԼՐքճշրձոԸոօ6 տ Խ1., 1993, էջ 85:

օքրօոօօ

աքճոօ

ոճոտ-

խմբեր ստեղծեկարգը կիրառվում է ֆինանսա-արդյունաբերական լիս: Հայաստանում այս կարգը կիրառվում է բացառիկ դեպքերում, երբ իրավաբանական անձի ստեղծումը կարող է ունենալ անցանկալի հետնեանքներ մրցակցության սահմանափակման երեույթներ: Բնականաբար, նման երնույթները կանխելու համար «Տնտեսական մրցակցության մասին օրենքով» սահմանվեց, որ իրավաբանական անձանց միաձուլմամբ նոր իրավաբանական անձի ստեղծումը, եթե դա առաջացնելու է համակենտրոնացում, կարող է տեղի ունենալ միայն նշված օրենքով սահմանված կարգով ընդունվածորոշմանհիման վրա: Հայաստանի Հանրապետությանում իրավաբանական անձի ստեղծման նշված եղանակներից գործնական կիրառություն ունի հայտանորմատիվ կարգը: Այդ կարգը լայն կիրառություն ունի նան արտասահմանյանմի շարք երկրներում, մասնավորապես,Ֆրանսիայում` ասոցիացիաներ ն Շվեյցարիայում` ոչ առնտրային հասՌուսաստանի Դաշնությունում ն ԱՊՀ տատություններ ստեղծելիս', այլ երկրներում` իրավաբանականանձ հիմնադրելիս:

Տ 2 Իրավաբանականանձի հիմնադրումը Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիականօրենսգրքի օրենսդրական ակտերի համաձայնիրավաբանականանձ կարող են ստեղծել քաղաքացիները, իրավաբանականանձինք, Հայաստանի Հանրապետությունը, համայնքները: Համաձայն Քաղ.օր. 56 հոդվածի 3-րդ կետի իրավաբանականանձը ստեղծված է համարվում պետական գրանցմանպահից: Պետական գրանցման պահից իրավաբանականանձն իր անունից հանդես գալու, իրավունքներ ն պարտականություններստանձելու հնարավորությունէ ստանում: Սակայն մինչն գրանցումն իրավաբանականանձ ստեղծելու ցանկություն ունեցողները պարտավոր են իրականացնել իրավաբանականանձի հիմնադրմանհամար օրենքով նախատեսված որոշակի գործողություններ: Ասվածից բխում է, որ անձի ստեղծման ընթացակարգըբաժանվում է ա) իրավաբանական անձի հիմնադրում, բ) երկու փուլի ն այլ

իրավաբանական

:

Տե'ս

նույն տեղը:

իրավաբանականանձի պետականգրանցում":

Իրավաբանական անձի հիմնադրման փուլում իրավաբանական անձ ստեղծելու ցանկություն ունեցող սուբյեկտները պետք է որոշեն ճիմնադիրներիկազմը, հրավիրեն .

ընդհանուր ժողով, մշակեն հիմնադիր փաստաթղթերը,սահմանեն կանոնադրականկապիտալիչափը, կատարեն համապատասխան մուժումներն այլն: Հիմնադիրներիկազմը ն քանակը որոշելիս իրավաբանական անձ ստեղծել ցանկացող սուբյեկտները, ելնելով ստեղծվող իրավաբանականանձի կազմակերպաիրավական ձնի առանձնահատէ կություններից, պետք պահպանեն հիմնադիրներիքանակին ն կազմին վերաբերող օրեսդրական պահանջները: տնտեսական ընկերության հիմնադիրների Սասնավորապես, քանակը Քաղ. օր.-ով սահմանափակվածչէ: Քաղ.օր. 72 հոդվածի համաձայն` տնտեսականընկերություն կարող է ստեղծել նան մեկ անձ:

Բաց բաժնետիրական ընկերություն ստեղծելու ցանկություն ունեցողների քանակը նույնպես չի սահմանափակվում: Մինչդեռ փակ բաժնետիրական ընկերության մասնակիցների քանակը չպետք է գերազանցիքառասունինը, հակառակդեպքում, այն մեկ տարվա ընթացքում ենթակա է վերակազմավորմանբաց բաժնետիրական ընկերության, իսկ այդ ժամկետը լրանալուց հետո` դատական կարգով լուծարման, եթե մասնակիցներիթիվը չնվազի մինչն : օրենքով սահմանվածառավելագույնքանակը՛ Արտադրականկոոպերատիվների ստեղծման համար նախատեսվում է ոչ թե հիմնադիրների առավելագույն, այլ նվազագույն քանակը:Այդպիսիկոոպերատիվըկարող է ստեղծվել, եթե անդամների թիվը օրենքով սահմանված քանակից պակաս չէ: Օրինակ, կոոպերատիվբանկ կարող են հիմնել առնվազներեք անդամներ:: Ինչ վերաբերվում է տնտեսական ընկերակցություններին, ապա լիակատար պատասխանատվությամբ ընկերակցություների

(Տես

ՒԼՇ8տօ8

Ճ.Շ.

11քրոթյաււմատ16:5

օքոճքել

8ոճուտ.

8/1:

1998, էջ

մասին»

Տես ՀՎ «Բաժնետիրական ընկերությունների օրենքը (ընդունված 2001 թ. սեպտեմբերի25-ին): ՀՀ օրենքը «Բանկերի Ա բանկային գործունեության մասին», հոդվ.12 (ընդունված է 1996 թ. հունիսի 30-ին):

է

հիմնադիրներ կարող են լինել միայն անհատ գործարարներըն վստահությանվրա հիմնված առնտրայինկազմակերպությունները, գործարարները ն ընկերակցության հիմնադիրներ անհատ առնտրային իրավաբանական անձինք, իսկ ավանդատուներ՝ ցանկացածքաղաքացի ն իրավաբանականանձ: Պետական ն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններն իրավունք չունեն հանդես գալ որպես տնտեսական ընկերությունների ն ընկերակցություններիմասնակիցներ(Քաղ.օր. 72 հոդվ.): Տնտեսական ընկերակցություններըն ընկերություններըկարող են լինել այլ տնտեսականընկերակցությունների, ընկերությունների բացառությամբՔաղ.օրենսգրքով ն հիմնադիրներ (մասնակիցներ), այլ օրենքներով նախատեսվածդեպքերի: Օրինակ, բանկերը, վարապահովագրականընկերություննեկային կազմակերպությունները, կազմակերպութրը, հասարակական,կրոնական, բարեգործական յուններն ապրանքայինբորսայիհիմնադիրներհանդիսանալ չեն կարող:

`

`

Օրենքով տնտեսական ընկերակցություններին ընկերությունների հիմնադրմանը ն գործունեությանը մասնակցելու սահմանափակումներ կարող են նախատեսվել նան առանձին կատեգորիայի քաղաքացիների համար: Մասնավորապես, ՀՀ Սահմանադրությամբ ն այլ օրենքներով պետական իշխանության ն կառավարման մարմիններիպաշտոնատարանձանց արգելվում է զբաղվել անհատական գործարարական գործունեությամբ,պաշտոններ զբաղեցնել տնտեսավարողսուբյեկտներիկառավարմանմարմիններում: Առետրայինկազմակերպություններիհիմնադիրներըկարող են ստեղծել` Քաղ.օր. 72 հոդվածով նախատեսվածցանկացած տնտեսական ընկերակցություն կամ ընկերություն, եթե օրենքով նման կազմակերպաիրավականձնի կազմակերպություն ստեղծելն արգելվածչէ: Օրինակ, աուդիտորականկազմակերպությունստեղծող հիմնադիրները կարող են ընտրել ցանկացած կազմակերպաիրավականձն, բացի բաց բաժնետիրականընկերությունից: «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» 1996թ. հունիսի 30-ի ՀՀ օրենքի 12 հոդվածին համապատասխան,Հայաստանի Հանրապետությունում բանկերըհիմնադրվումեն որպես բաժնետիրականընընկերություն կերություն, սահմանափակպատասխանատվությամբ կամ որպես կոոպերատիվ:Այսինքն բանկը ընկերակցության ձնով հիմնադրվել չի կարող: կազմակերպաիրավական

Իրավաբանականանձի հիմնադրման գործընթացի հաջորդ գործողությունը կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթերի մշակումն է: Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիական օրենսգրքի 53 հոդվածից հետնում է, որ մեկից ավելի հիմնադիրների դեպքում մինչն իրավաբանականանձի գրանցումը, հիմնադիրները կնքում են պայմանագիր, որով որոշում են իրավաբանականանձի հիմնադրման համար համատեղ գործունեության կարգը, իրավաբանական անձին իրենց գույքը հանձնելու ե նրա կառավարմանն իրենց մասնակցության պայմանները: Հոդվածի ձնակերպումից բխում է, որ այդ պայմանագիրնիրավաբանականանձի հիմնադրման կապակցությամբհամատեղ գործունեություն ծավալելու համաձայնությունն ամրագրող համալիր փաստաթուղթ է: Հիմնադրման պայմանագրիէական պայմանները որոշվում են ստեղծվելիք իրավաբանական ձնի ն գորկազմակերպաիրավական անձիծունեության առանձնահատկություններիցելնելով: Առնտրային կազմակերպությունստեղծելու դեպքում այդ պայմանագրիէական պայմաններ պետք է համարվեն կազմակերպաիրավականձնը, հիմնադիրների (մասնակիցների) կողմից ներդրվող միջոցների (գույքի,գույքային իրավունքների) չափը, ներդրման կարգն ու պայմանները,իրավաբանականանձի գործունեությանըհիմնադիրների մասնակցության եղանակները,եկամուտներիբաշխման կարգը ն այլ հիմնահարցեր: Այդ պայմանագիրըհիմադրման փաստաթուղթչէ, քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունումցանկացածկազմակերպաիրավական ձնով ստեղծվող իրավաբանականանձի համար հիմադրման միակ փաստաթուղթը կանոնադրությունն է: ճիշտ է, քաղաքացիական օրենսգիրքը չի սահմանում այդ պայմանագրիձնը ն նման պայմանագիր չկնքելու իրավական հետնանքները, բայց, ելնելով գործարքների մասին ընդհանուր կանոնից, պետք է ենթադրել, որ այն պետք է կնքվի գրավոր` բոլոր հիմնադիրների ստորագրությամբ հաստատված մեկ փաստաթուղթ կազմելու միջոցով: Քաղ.օր. 53 հոդվածի2-րդ կետի համաձայն այդ պայմանագրիհիման վրա հիմնադիրները մշակում են ստեղծվող իրավաբանականանձի կանո-

-

նադրությունը:

.

Կանոնադրություննիրավաբանականանձի իրավական կարգավիճակը սահմանող կարնորագույն փաստաթուղթն է: Կանոնադրությունը կարգավորում է հիմնադիրների(մասնակիցների, բաժ-

նետերերի) ներքին փոխհարաբերությունները: Կանոնադրությամբ սահմանվում է իրավաբանական անձի կազմակերպաիրավական ձնը, նրա անվանումը, գտնվելու վայրը, գործունեության նպատակը ն առարկան, կառավարման ն վերահսկողությանմարմինները, շահույթի բաշխմանն ֆոնդերի ձեավորման կարգը, նրա վերակառուցման ն լուծարման կարգը: Այս ընդհանուր պահանջներից զատ, օձնի իրավաբարենսդրությամբկոնկրետկազմակերպաիրավական նական անձանց կանոնադրություններին ներկայացվում են այլ պահանջներ: Մասնավորապես,լիակատար ընկերակցության կանոնադրությունը Քաղ.օր. 78 հոդվածի համաձայն` բացի վերոհիշյալից, պետք է պայմաններ պարունակի ընկերակցությանբաժնեհավաք կապիտալի չափի ն կազմի, բաժնեհավաք կապիտալում մասնակիցներից յուրաքանչյուրի բաժնեմասի չափի ու փոփոխման կարգի, նրանց ներդրած ավանդների կազմի ն կարգի, ավանդներ ներդնելու պարտականությունըխախտելու համար մասնակիցների պատասխանատվության մասին, իսկ վստահության վրա հիմնված ընկերակցության կանոնադրությունը, բացի վերոհիշյալից, նան ավանդատուների կողմից ներդրվող ավանդների չափի մասին (Քաղ.օր. 91 հոդվ.) Համապատասխանպահանջներ են ներկայացնում նան ընկերությունների ե կոոպերատիվների կանոնադրություններին (տե'ս Քաղ.օր. 97, 110 հոդվ., 117 հոդվ. 2 կետ): Կազմակերպությունների առանձին տեսակների կանոնադրությամբ նախատեսվում են նան նրա հիմնադիրների (մասնակիցների) իրավունքներն ու պարտականությունները, նրանց պատասխանատվությունը` իրավաբանականանձի պարտավորություններով, ն այլ հարցեր: Կանոնադրությունը հաստատվում է իրավաբանական անձի հիմնադիրներիկողմից: "Կանոնադրությունհաստատելու նպատակը ոչ միայն կազմակերպության ն նրա հիմնադիրների (մասնակիցների) կարգավիճակը կանոնակարգելն է, այլե իրավաբանականանձի հետ հարաբերությունների մեջ մտնողներին իրավաբանական անձի գործունեության շրջանակների, իրավունքների ն մասին սպառիչ տեղեկատվություն հաղորդելը: Կանոնադրության տեղեկատվական նշանակությունից բխում է ծանոթանալու համար մատչելիությունը: Կանոնադրությունը կամ նրա առանձին դրույթնե-

չեն կարող առետրայինգաղտնիք համարվել`: Իրավաբանականանձի ստեղծման համար անհրաժեշտ է, որ ձնավորվի նրա կանոնադրային(բաժնեհավաք) կապիտալը: Կանոնադրային կապիտալը իրենից ներկայացնում է հիմնադիր փաստաթղթերով նախատեսված` կազմակերպության հիմնադիրների (մասնակիցների) ներդրումների (ավանդների, արժեթղթերի) ամՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքին համապատասբողջությունը: խան իրավաբանականանձի կանոնադրական(բաժնեհավաք) կապիտալը պետք է ձեավորվի մինչն առնտրային կազմակերպության գրանցումը: Նշված կարգից բացառություն կարող է նախատեսվել միայն կոոպերատիվիկանոնադրությամբ(Քաղ.օր. 118 հոդվ. 2-րդ կետ)՝:Կանոնադրական(բաժնեհավաք) կապիտալը կարող է ձնավորվել դրամի, արժեթղթերի,դրամականարժեք ունեցող այլ իրերի ու գույքային իրավունքների միջոցով (հաշվին): Քաղ. օր. 72 հոդվածի 9-րդ կետի համաձայն մասնակցի ավանդի դրամական գնահատումը կատարվում է իրավաբանական անձի հիմնադիրների (մասնակիցների)համաձայնությամբն ենթակա է գնահատման անկախ գնահատողի կողմից` օրենքով նախատեսված դեպքերում ն կարգով: Կանոնադրայինկապիտալում բացի դրամից այլ գույք ներդնելու դեպքում անձը պարտավոր է նշել որպես ավնդ հանձնվող կոնկրետ գույքը, նրա դրամական գնահատությունը, հավաստի, որ ավանդն իրական է, այլ իրավաբանականանձանց կապիտալում ներդրված չէ, գրավի առարկա չի հանդիսանում, կալանքի տակ չի գտնվում: Այն դեպքերում, երբ գույքը կամ գույքային իրավունքը որպես րը

-

-

լ Տե՛ս Տե'ս ՞

Էքուօոճ Քքուօ88

ԼՑ.

11.8.

ՆՅՂՇՃԵՇԽՕ6

ոքճոօ.Խ1. 2003, էջ 47: Ոքճճոթյոււմ Լ1քճռոթյււուճ 6 ԴԵՇԵՕ611ք880, ՄՎՇԾԵԱԵ, ԷՅ. 4--օօ,

2006, էջ 52: ԼԹո. Օքոշոթյոճումժլ', Նման կարգը, մեր կարծիքով, իրավաբանական անձանց կանոնադրային է համար : ոտ ս դա առասՀ ատռառը,Ո ավաբասակաս անա

մապիտալի լիարժեք ստեղծում խոձեավորման արհեստակա նանոնակարգող իի հնարավորությունների ձին տեսակները կարգավիճակը օրենքներում Քաղ.օր-ից շեղումներ: Օրինակ, «ՍահմանափակպատասխանատԼ

տրվում

վությամբ ընկերությունների մասին» 2003թ. դեկտեմբերի 7-ին ընդունված օրենքի 30 հոդվածը նախատեսում է, որ ընկերության պետական գրանցման պահին պետք է վճարված լինի ընկերության կանոնադրական կապիտալի առնվազն կեսը: Մեր կարծիքով առավել ճիշտ են այն երկրները, որոնք սահմանել են կանոնադրային (բաժնեհավաք) կապիտալի մաս-մաւ: ձեավորմանկարգ (տես Ռ.Դ. Քաղ.օր.հոդվ. 73, կետ 2):

ավւսնդ ներդրվում է իրւսվաբանականանձի կողմից, դրանց փոխանցումը կազմակերպության հաշվեկշռին պետք է հաստատւլի կագմակերպությանղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի կողմից ստորագրվածտեղեկանքովկամ փոխանցմանակտուլ՝: Օրենսդրությամբ կարող են սահմանվել գույքի այնւվիսի ւոեսակներ, որոնց միջոցով չի կարող ձնավորվել կանոնադրականկապիտալը: Իսկ բաժնետիրական ընկերությունների համար նման սահճւսնափակումներկարող են նախատեսվել նան կանոնադրությամբ: Կանոնադրական կապիտալի ձեավորման համար բանկում բաց է արվում ժամանակավոր հաշիվ, որտեղ ն մուծվում է անհրաժեշտ գումարը: ժամանակավոր հաշիվ բաց անելու համար բանկ պետք է ներկայացվի դիմում, հաստատվածկանոնադրության օրինակը ն իրավաբանականանձ ստեղծելու մասին հիմնադիրների ո-

րոշումը:

Կանոնադրական կապիտալը հիմնադրման փաստաթղթերում ամրագրվածկայուն մեծություն է: Նրա չափը կարող է ավելացվել կամ փոքրացվել միայն կանոնադրության մեջ փոփոխություն կատարելու դեպքում: Սահմանափակ պատասխանատվությամբն բաժնետիրականընկերություններում կանոնադրական կապիտալը ոչ միայն ապահովում Է կազմակերպությաննախասկզբնականունեցվւսծքը, այլն կատարում Է երաշխավորողֆունկցիա` ցույց տալով այն նվազագույն գումարը, որի սահմաններում պարտատերերը կարող են հավակնել իրենց պարտքը մարելուն: Այդ պատճառով օպահանջներ, որենսդրությամբսահմանված են համապատասխան են րոնք կոչված ապահովելու, որ կանոնադրականկապիտալը արտացոլի ներդրված ավանդների (բաժնեմասերի) իրական արժեքը, դրանց լրիվ ն ժամանակին վճարումը, ակտիվներուլ ապահովվա-

ծությունը:

Կանոնադրային կապիտալը

գործառույք՝

կատւսրում է

չորս

կարեոր

1Ղ. ձնավորում է այն նվազագույն նյութական բազան նախնական կապիտալը, որն անհրաժեշտ է իրավաբանականանձի ստեղծման ն հետագա գործունեության համար. 2. հանդիսանում է պարտատերերի շահերը երաշխավորող՝

էԶա» '

Տե՞ս

-

հրշովա Ի.Վ.Նշված դասագիրքը. էջ 53:

իրավաբանականանձի գույքի նվազագույն չափը. Յ. շահաբաժինները բաշխելիս հնարավորություն է տալիս մասնակցինհասանելիք բաժինը. որոշել յուրաքանչյուր 4. կանոնադրական կապիտալի չափը իրավաբանականանձի տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը բնորոշող է: է ցուցանիշ Դրանից յուրօրինակ ելնելով կարելի եզրակացություն անել կազմակերպության տնտեսական վիճակի, նրա գործարար համբավի մասին: Իրավաբանականանձանց հիմնադրման փուլը կազմող բոլոր գործողություններն օրենքով սահմանված կարգով պատշաճ կատարելուց հետո իրավաբանական անձի հիմնադիրներըդիմում են »իրավաբանական անձանց գրանցումն իրականացնող պետական մարմնին (պետական ռեգիստր)` կազմակերպությանը որպես իրավաբանականանձ գրանցելու համար` ներկայացնելով օրենքով սահմանված անհրաժեշտ փաստաթղթերը:

Տ

Պետականգրանցումը

Իրավաբանական անձի ստեղծման գործընթացն ավարտվում իրավաբանական անձն ստեղծված է համարվում պետական գրանցման պահից": Պետական գրանցումը լիազորված մարմնի իշէ, խանական ակտ որը հավաստում է կազմավորման ստեղծման օրինականությունը, ն վերջինիս տալիս է գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու իրավունք՞: Այն միաժամանակ նան իրավաստեղծ իրավաբանական փաստ է, որի հիման վրա գրանցման պահից առաջանում է իրավունքի նոր սուբյեկտ: Պետական գրանցման ինստիտուտը կարնոր նշանակություն ունի ինչպես պետության, այնպես էլ գործարարական հարաբերությունների մասնակիցների համար: 1. Պետական միասնական գրանցամատյանիգոյությունը հնւսն

Իրավաբանականանձանց պետական գրանցման կարգը սահմանված է «Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման մասին» 2001թ. սպրի Յ-ին ընդունված ՀՀ օրենքով: Տես ՀՀ ՊՏ 2001 /թ14(148), 18.05.01: Ը

Տե'ս

է0օ9,

Խոյում

էջ

Ղ.8..

Հօթոօքումուցծ:

ոթոոօ:

5 ԿՇԾՈՒ

Ճ.տ

0300.

"Ն

15.

ծ/

րավոռոությունէ տալիս ազատորեն, ամբողջական ն հավաստի ցարկացած գիանցված ստանալ տեղեկություններ իրավաբանականանձի վերաբերյալ, դրանով իսկ գորձարարի համար ապահովելով հնարավորություն, համապատասխան տեղեկություններ ստանալով, փնտրել ն գտնել գործարւարւսկանպայմանագրեր կնքելու համար գործընկերներ:

Պետական գրանցման ինստիտուտն ապահովում է տնտեսական շրջանառության կայունությունը, քանի որ գրանցման ենթակա են նան իրավաբանականանձի իրավական կարգավիճակի 2.

փոփոխությունները: Դրա հետ միասինգրանցումը հետապնդում է նան՝ տնտեսավարմանգործունեությաննկատմամբպետականվերահսկողության իրականացման ն ստվերային գործարարության -

դեմ պայքարի նպատակ,

հարկահանությանիրականացմաննպատակ, տնտեսության կառավարմանպետական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ վիճակագրական տվյալներ -

-

ստանալու նպատակ, հասարակական հարաբերություններիմասնակիցներինիրավաբանական անձանց մասին սպառիչ տեղեկատվություն տրամադրելու ն այլ նպատակներ: Քաղ.օր. 56 հոդվածի համաձայն` պետւսլկյանգրանցման հա-

մար տվյալները` ներառյալ առնտրային կազմակերպությունների ֆիրմային անվանումը, գրառվում են իրավաբանականանձանց պետական գրանցամատյանում: «Ֆիրմային անվանումների մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` մինչն առնտրային կազմակերպությանպետական գրանցումն իրավաբանական անձի ֆիրմային անվանումը պետք է գրանցվի 33 Մտավոր սեփականության գործակալությունում: Ֆիրմային անվանման գրանցման հայտը գործակալություն է ներկայացվում իրավաբանական անձանց պետականգրանցումն իրականացնող մարմնի միջոցով:

Հայտը պետք է պարունակի ա) դիմում ֆիրմային անվանման գրանցման մասին, որի մեջ նշվում են գրանցման ներկայացված ֆիրմային անվանման նառա

Տես

ԱԶ

3ՀՊՏ

1999/31,

աա

խընտրելի տարբերակները, դրանց հապավումը կամ կրճատ ձեր (եթե այդպիսին կա), հայտատուի հւսսցեն. բ) գրանցման ներկայացված ֆիրմային անվանման բացատրությունը, եթե այն հայերեն հասկանալի չէ: Հայտին կցվում է պետական տուրքի վճարման անդորրագիրը, ինչպես նան «Ֆիրմային անվանումների մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսվածայլ փաստաթղթեր: Պետական ռեգիստրը, ներկայացված հայտին համապատասխան, ոչ ուշ, քան ոայտը ստանալուց հետո մեկ օրյա ժամկետում այն ներկայացնում է Մտավորսեփականությանգործակալություն: Մտավոր սեփականության գործակալությունը պետական ռեԳիստրից հայտն ստանալու օրվանից մեկ օրյա ժամկետում անցկացնում է փորձաքննություն ն որոշում է հայտի ն գրանցման ներկայացված ֆիրմային անվանման համապատասխանությունն օրենքի պահանջներին: Եթե հայտը ն ֆիրմային անվանումը համապատասխանում են օրենքի պահանջներին, ապա գործակալությունը որոշում է կայացնում ֆիրմային անվանումը գրանցելու մասին ն պետական ռեգիստրին` հայտի ստացման օրվանից մեկ օրյա ժամկետում տալիս է համապատասխանորոշում: Եթե փորձաքննության ընթացքում պարզվում է, որ գրւսնցման ներկայացված ֆիրմային անվանումը չի համապատասխանում օրենքի պահանջներին, ։Օ:ապա գործւասկալությունըորոշում է կայացնւմ ֆիրմային անվանման գրանցումը մերժելու վերաբերյալ, ինչի մասին մերժման հիմնավորմամբ մեկ օրյա ժամկետում ծանուցում է պետական ռեգիստրին: Վերջինս մերժում ստանալու օրվանից մեկ օրյա ժամկետում ծանուցում է է ոայտատուին, որն իրավասու ներկայացնել ֆիրմային անվանմանգրանցման նոր հայտ: Ֆիրմային անվանումը գրանցելու հայտից բացի առետրային կազմակերպությանգրանցման համար հիմնադիրները սլարտավոր են պետական ռեգիստր ներկայացնել` ա) իրավաբանականանձին գրանցելու մասին հիմնադրի (հիմկադիրների),լիազորված ւասնձի դիմումը, բ) իրավաբանականանձ հիմնադրելու մասին հիմնադիրժողովի (համագումարի կամ օրենքով սահմանվածայլ մարմնի ) արձաՍագրությունը`ստորագրված նախագահի ն քարտուղարի կողմից:

27.12.1999:

Եթե իրավաբանականանձը հիմնադրվում է մեկ ֆիզիկական անձի պետք է ներկայացվի հիմնադրի կողմից կողմից, ապա ստորագրված որոշում: Եթե հիմնադիրներիկազմում կա իրավաբանական անձ, ապա անհրաժեշտ է ներկայացնել հիմնադիր իրավաբանական անձի կառավարմանլիազորված մարմնի որոշումը, գ) կանոնադրության առնվազն երկու օրինակ` հաստատված ժողովի (համագումարի կամ օրենքով սահմանված ւսյլ մարմնի)

կողմից,

դ) պեւռականտուրքի վճարման անդորրագիրը, ե) իրավաբանականանձի տվյալ տեսակի գրանցման համար

օրենսդրությամբպահանջվող այլ փաստաթղթեր: Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման համար օրենքով սահմանված փաստաթղթերըներկայացվում են իրավաբանական անձանց գտնվելու վայրի պետական ռեգիստրիտարածքային ստորաբաժանում, ինչի մասին փաստաթղթերի ընդունման մատյանում կատարվում է գրառում: Նոր գրանցվող (ստեղծվող) առնտրային կազմակերպությունների պահանջով պետական ռեգիստրի կողմից տրամադրվում են գրանցման համար անհրաժեշտ փաստաթղթերինմուշային ձներ, որոնցում առետրային կազմակերպությունները լրացնում են միայն իղենտիֆիկացնող(նույնականացնող) տեղեկություններ: Պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաբաժանումում ստուգվում է իրավաբանականանձի կազմավորման կարգն ու ներկայացված փաստաթղթերիհամապատասխանություննօրենքների ւվահանջներին: Հիմնադիր փաստաթղթերինմուշային ձներ ներկայացվելու դեպքում ստուգվում է միայն լրացված տեղեկությունների լիարժեքությունը ն ճշտությունը: Փաստաթղթերիստուգումից հետո պետական գրանցումը մե ժելու հիմքեր չհայտնաբերելու դեպքում պետական ռեգիստրի տւ րածքային ստորաբաժանման ղեկավարն օրենքով սահմանվա տեդեկությունները լրացնում է պետւսկանգրանցման քարտում (ա սուհետն` քարտ), կենտրոնակւսն մարմնի տրամադրած կոդեր| համապատասխան կոդավորում է իրավաբանականանձը, շնո հում է գրանցման համար, ստորագրում ն կնքում է քարտը, անհրս ժեշտ տեղեկությունները գրառում է պետական գրանցամատյանու ու ւոալիս է պետականգրւսնցման վկայական: ՀՀ

Անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը պետական ռեգիստր ներկայացնելուց ն նույն օրը տարածքային ստորաբաժանման փաստաթղթերի ընդունման մատյանումգրառում կատարելուց հետո ոչ ուշ, քան 5 օրվա ընթացքում պետական ռեգիստրի տարւսծքային ստորաբաժանումը պեւոք է կատարիհամապատասխւսնպետական գրանցումը:

Իրավաբանականանձի գրանցումը կարող է մերժվել երկու դեպքում ա) երբ խախտված է իրավաբանականանձի կազմավորման (հիմնադրման)օրենքով սահմանված կարգը, բ) երբ իրավաբանական անձի կանոնադրությունըչի համապատասխանումօրենքին: Եթե փաստաթղթերըներկայացնելուց հետո հիմնադիրները պաշտոնական մերժում չեն ստանում, ապա իրավաբանականանձը համարվումէ գրանցված: Պետական գրանցումը մերժելը, ինչպես նան գրանցումիցխուսափելը կարող են բողոքարկվել դատարան: Դատարանիկողմից գրանցման մերժելը կամ գրանցումից խուսափելն անօրինական ճանաչվելու դեպքում, դատարանի որոշումը հիմք է կազմակերպությունը միասնականպետական ռեգիստր մտցնելու ն գրանցման վկայական տալու համար: Պետական ռեգիստրի տարածքային ստորաբաժանման ղեկավարը(օրենքով նախատեսվածդեպքերում` պետական ռեգիստրի ղեկավարը կամ նրա տեղակալը)պատասխանատվությունեն կրում իրավաբանականանձի պետական գրանցումն անհիմն մերժելու, գրանցում կատարելուց խուսափելու կամ գրանցումն անհիմն կամ անօրինականկատարելու համար": Պետական գրանցման վկայական ստանալու պւասհից առնետրային իրավաբանականանձն իրավունք ունի ն պարտավոր է իրավականակտերով սահմանված կարգով բաց անել հաշվարկային հաշիվ ն այդ հւսշվին փոխանցել Ժամանակավորհաշվում մուծված կանոնադրայինկապիտալը: Հաշիվը բաց անելու համար իրավաբանականանձր պետք է բանկ ներկայացնի դիմում, գրանցման վկայականի ն. |կլանոնադրության կրկնօրինանները,առնտրայինկազմակերպությանղեկավարի նե գլխավոր (ավագ) հաշվապահի ստորագրությունների ՀԼԸ

`

Տե'ս

Ը ԸՆ

Րա

«Իրավաբանական անձանց պետական գրանգման մասին» հենքի 25 հոդվածը:

ՀՀ

օ-

նմուշները: Գրանցման վկայականն ստանալու պահից առնեւորայինկազմակերպությունըպարտավորէ հաշվառմանկանգնել ւոարւածքային հարկային տեսչությունում, ինչպես նալ. կենսսթոշակային, բնակն. ծ ն սոցիալական ապահուլագպեւոական ո պետական արտաբյուջերուբ մարմիններում սահմանՆշված տային սոցիալական ֆոնդերում: առաօացնում է տուգանքի նգնելն ված ժամկետում հաշվառման չկանգնելն առաջաց նշանակում`սահմանված նվազագույնաշխատավարձիմինչն քսամւսսին նապատիկիչափով ( 33 վարչական իրավախախտումների

Ականապահովագրության բյան

օրենսգրքի 170.4 հոդվ.):

Տ

4.

անձիիրավունակությունը Իրավաբանական

Գործւսրարությամբ զբաղվող քաղաքացիների իրավական նակարգավիճակիհամար, ինչպես արդեն պարզեցինք, գլխավոր խապայմանըգործունակություննէ, քանի որ բոլոր քաղաքացիների համար օրենսդրությամբ ճանաչվում է հավասար իրավունակութանձինք. անգամ կազմակերպաիրավայուն: Իսկ իրավաբանական կան նույն խմբին պատկանելու դեմքում, նույն իրավունակությունը չունեն, որի պատճառով էլ գործարարականհարաբերություններին անձանց իրավասություններին իրամասնակցող իրավաբանական վանան կարգավիճակիտարանջատմանհամար հիմք է ծառայում նրանց իրւսվունակությունը: Ըստ իրավունակության`այսինքն գործարարականհարաբերություններին մասնակցելու հնարավորության, իրավաբանական անձինք, գործող օրենսդրությամբ, բաժանվումեն երկու խմբի՝ անձինք, առաջին խմբի մեջ մտնում են այն իրավաբանական որոնք իրենց գործունեությամբհետապնդում են շւսհույթ ստանալու նպատակ: Այդ իրավաբանականանձինք համարվում են առենտրաԿարող են ստեղծվել տնտեսական ընյին կազմակերպություններ: ընկերություններին արտադրականկոոպերակերակցությունների,

տիվների ձնով (Քաղ.օր. հոդվ 51): Առնտրայինկւսզմակերպերւվությունները կարող են ունենալ օրենքով չարգելված գործունեության ցանկացւսծ տեսակներ իրականացնելու համար անհրաժեշտ քապարտակաղաքացիականիրավունքներ ն կրել քաղաքացիական

նություններ: Երկրորդ խմբում դասվում են ոչ առետրային կազմակերպուբյունները: Քաղ.օր. 51 հոդվածի 4-րդ կետի 2-րդ մասի հւսմաձայն են ստեղծվել հասարակական այդ կարող միավորումների, հիմնադրամների, իրավաբանական անձանց միությունների ինչպես նաե օրենքով նախատեսվածայլ ձներով: Անկախ կազմակ' ձնից իրավաբանական ան է ձանց իրավունւասկությունը ծագում գրանցման պահից, իսլ գործունեության առանձին տեսակներով զբաղվելու իրավասությունը հատուկ թույլտվության` լիցենզիա ստանալու պահից: Իրավաբանականանձի գործունեության նպատակը, իրավասությունները սահմանվում են յուրաքանչյուր իրավւսբանականւսնձի կանոնադրությամբ: Կանոնադրությանմեջ նպատակները ն գոր5ունեության բնույթը մատնանշելն ունի կարեոր իրավաբանականն գործնական նշանակություն. ճիշտ է՝ Քաղօծր. 55 հոդվածն ւսռնտրային կազմակերպությունների կանոնադրության մեջ գորՑունեությւսն առարկան ն նպււոակները մատնանշելը պաոտադիր չի համարում, սակայն գործնականում առնտրային կազմակերպությունների կանոնադրություններում դրանք մատնանշվում են սամ բխում են գործունեության բնույթից (օրինակ, շինառարական տրեստ, հանրախանութ ն այլն): Բւսցի դրանից գործունեության հատուկ տեսակներով զթաղվող իրավաբանականանձանց համար անկ, բորսա, վարկավորող, ապահովագրական, ներդրումային ն ընկերություն այլն) նախատեսվում է հատուկ իրավունակություն: Ինչպես նշեցինք, որպես ընդհանուր սկզբունք առնտրային կազմակերպությունները կարող են ունենալ օրենքով չարգելված գործունեության ցանկացած տեսակներ իրականացնելու համար անհրաժեշտ քաղաքացիական իրավունքներ ն կրել քաղւսքացիական պարտականություններ(Քաղ.օր. 52 հոդվ.) Բայց դա չի նշանակում, որ օրենսդիրը նրանց իրավունք է վերապահում (ինչպես ծաղաքացիներին) ձեռք բերել ցանկացած իրավունք ն կրել ցանկացած պարտականություն: Դա նշանակում է, որ իրավունք է վեռապահվում ընտրել գործունեության ցանկացած տեսակ ն, դրաքից ելնելով էլ, «ունենալ հիմնւսդիր փաստաթղթերով նւսլսատեսված գործունեության նպատակներին համապւսւոասխանքաղաքա"իւսկան իրւսվունքներ ն կրել այդ գործունեության հետ կապված "պարտականություններ» (Քաղ. օր. 52 հողվ. կետ 1): Հետեաբար ի

կազմակերպությունները

|

րպաիրավական

ճող.

օրինակ, 1ԱքշճոքուոմուճղեՇւօՇ ԽԼ, 1993, էջ 33: աքտտօ,

ԽՃքը

ճճռճոոռ,

Յո.

առնտրային կազմակերպությունները չեն կարող իրականացնել հիմնադրման փաստաթղթերում ամրագրված նպատակներից չբխող գործունեություն կամ այնպիսի գործունեություն, որը չի բըխում իրավաբանական անձի` որպես գործարարականհարաբերությունների սուբյեկտի ընդհանուր կարգավիճակից:Այդ կազմակերպություններնիրավունքի սուբյեկտ են ճանաչվում ոչ թե ընդհանրապես գործարարական իրավահարաբերություններին մասնակցելու, այլ հիմնադրմանփաստաթղթերովկանխորոշված գործարարականգործունեություն իրականացնելու համար: Այն հանգամանքը,որ օրենսդիրը նախատեսումէ հատուկ իրավունակության շրջանակներում իրավունքների ունիվերսալ օգտագործման հնարավորություն, հիմք չի տալիս ենթադրելու, թե կան ընդհանուր իրավունակությամբ օժտված իրավաբանականանձինք: Առնտրային իրավաբանական անձինք ես իրավունքի առանձնահատուկ սուբյեկտներ են ն օժտված են նպատակային(հատուկ) իրավունակությամբ, որը հաճախ իրավագետներնանվանում են կանոնադրաՔաղ.օր. 52 հոդվածի կառուցվածքն իսկ յին իրավունակություն": հուշում է, որ հատուկ իրավունակությունըբնութագրականէ բոլոր իրավաբանականանձանց համար, ն միայն հատուկ իրավունակության շրջանակներում որոշակի իրավաբանական անձանց վերապահվում է առավել լիարժեք ն ազատ գործելու հնարավորություն: Այդ պատճառով մենք գտնում ենք, որ բոլոր իրավաբանական անձինք իրավունքի հատուկ սուբյեկտ են` օժտված հատուկ իրավունակությամբ, որը, կախված գործունեությանբնույթից, ունի իրավունքների իրականացմանտարբեր շրջանականեր: Գործարարական հարաբերություններումմասնակցելու ավելի լայն (ունիվերսալ) հնարավորություններ օրենսդիրը սահմանել է մասնավոր առնտրային կազմակերպություններիհամար` նկատի ունենալով նրանց դերը, գործունեության բնույթը, նպատակները:Սակայն այդ կազմակերպություններնիրավունք չունեն անտեսելու կանոնադրային (հիմնադրման փաստաթղթերում նախատեսված) սահմանափակումները, չեն կարող օգտվել գործունեության լիակատար ազատությունից, քանի որ կանտեսվենհիմնադիրներիշահերը, իրավաբանականանձի գործունեությաննպատակները:Վերը շարադրի

Տե'ս, էՕքոռ.

Տ

5.

Իրավաբան

վածը հիմնավորվումէ նան այն կողմից նրա հիմնադրմանփա նափակված գործունեությանն դատարանըկարող է անվավե ձի, նրա հիմնադրի(մասնակցի նեության նկատմամբհսկողութ նացնող պետական մարմնի հա ծարքի մյուս կողմը գիտեր կամ ապօրինությանմասին (Քաղ.օր Վերլուծությունը ցույց է տ կանության գլխավոր ֆունկցի նադիրների(մասնակիցների)շ բանական անձանց տնօրեննե րեխիղճ գործողություններից:Օ րությունն ստեղծվել է շինարա համար, իսկ նրա տնօրենը կնք չունեցող առնտրամիջնորդա նետեր կարող է համարել, որ դառնալովշինարարականընկ ունեցել այդ ընկերության կող նեությանկատարումը:

Տե'ս

Բքւոօտտ11.8. Ոքտճոքյււմու

1. Իրավաբանականանձի կանությունումգերակշռող է ա համարում են իրավաբանակ նակ Ի.Վ. Երշովան գտնում է, յացնում է իրավաբանականա պարտականություններնայլ ա կառուցումը իրավաբանական րում նան Ա.Պ. Սերգենի ն Յու. «Քաղաքացիական տարակված րակ դաքացիո ները: Նրանք գտնում են, որ ի

'

յունը դադարում է նրա վերակառուցման(բացի իրավաբանական ն լուծարանձի կազմից այլ անձինք աուսնձնացնելու դեւլքերից) մասն դեւպքում:: Մինչդեռ, Քաղ. օր-ի ն այլ ակտերի ուսումնասիրութոչ միայն հրավահաջորյունը ցույց է տալիս, որ վերակառուցումը այլ անձանց ն պարտակածնություններն դությամբ իրավունքները ա նձի գործունեությունը ոխանցելու միջոցով իրավաբանական եղծե (անձ անձ (անձեր) Աւոեղծելու այլն սոր իրավաբանական օն

,

դադարեցնելու եղանակէ. ն

ը

բ

վերակառուցումըկակազմակերպությունների Առնտրային |

տարվում է Քաղ. օր. 63-66 հոդվածներով:Սրանք ընդհանուր բնույանեն իրավաբանական թի նորմեր են, որոնք կոնկրետւսցվում օձանց առանձին տեսւսկների կարգավիճակըկանոնակարգող օրինակ, «Սահմանափակ. պատասխանատվությամբ ընկերութմասին» 24.10.01թ., «Բաժնետիրական ընկերությունների կազմակերպութ«Հասարակական տւռներբ մասին» 25.0901թ. օրենքնրում: այլ 24.1201թ.ն մասին» յունների

ենքներում,

կարող է տեղի ունեանձի վերակառուցումը Իրավաբանական ռալ միաձուլման, միացման, բաժանման,անջատման, վերափոխկատւսրվումէ գույքի սեփաման ճանապարհով:Վերակառուցումը նան կանատիրոջ կամ նրւս կողմից լիազորված մարմնի, ինչպես այն ճարմնի որոշմամբ, որին այդպիսի լիազորությունվերապահՎերաանձի հիմնադիր փաստաթղթերով: է է օրենքով Բայց կամովին: կառուցումը, որպես կանոն, կատարվում անձի բաժանմանկամ նախատեսվածդեպքերումիրավաբանական

ված րաբանական

հարանջատճանձեով վերակառուցումըկարող է իրականւսցվել Նման դատարանը դեպքերում կադրաբար` դատարանիվճռով: է ին նշանակում է արտաքին կառավարիչ նրան հանձնարարում անձի վերակառուցուծը(Քաղ.օրրականացնելիրավաբանական

հոդվ.)՛:

աաա:

Ճ|.: 2002, Ը էջ 162:

ՈՅՃՈՄՄԸ.

ՀԿՇԾՈՒՈՎ 8Սքձրօ. թագ Ը օ«Շ եզրույթը ' «վերակառուցում» ամրագրված Գ 1964թ. Քաղ. օր.-ում չկար: փոխելու անհրաժեշտություն կազմակերպմածբ րակազմակերպում»եզրույթը պետք է օգտագործվեր: «վերակազմամորնան նկաման» փոխարեն. որպես վերակառուցմանտեսակ: Ավելորդ չէ Է

Տե'ս

վերա-

|

Հ արերիզ |

չի բառարանում«քՐռքոճ101 461112 -ն «վերակազմակերպում» Ր օեղանակների թվում թարգմանված:Բացի դրանից վերակազմակերպոան հովերակազմակերպման նալ. ո րը է վերակազմավորումը, րենսդիրը ճնշու:

տեւ. որ ոչ ձի '

:

:

ի

Իրավաբանականանձերի միացման էությունը կայանում է նրւսնում, որ մեկ իրավաբանական անձը պահպանում է իր գոյութունը, նրան են միանում մեկ կամ մի քանի իրավաբանականանձեր: Միացող իրավաբանական անձերը դադարում են գոյություն պւսհպանվող իրավաբանականանձն ընդարձակում է հր գործունեությունը ն ավելացնում է գույքը: Այդ կազմակերպութհացորունը դառնում է միացող իրավաբանական անձե րի իրավահաջոր են Եքե անձերն միացող իրավաբանական ունեցել պահանջներ ը: ււ. պարտքեր, ապա այդ բոլոր պահանջները, պարտքերը նույնութբսմբ` ւիոխանցման ակտով անցնում են խոշորացած իրավաբանական անձին, սակայն խոշորացած իրավաբանական անձն իրեն միւսցած իրավաբանական անձերի պարտքերի համար պատաստանատու է այն չափով, որ չափով նրանցից գույք է ստացել: Իրավաբանականանձերի դեպքում երկու իրաանձեր միանում են՝ ստեղծելով մի նոր իրավաբանաանձ: Այդ նոր իրավաբանականանձը հանդիսանում է միացող անձերի իրավահաջորդը ն, բնականաբար, նրան իրավաբանական են անցնում միացող իրավաբանականանձերի պարտքերն ու պա-

ունենալուց, ի"

միաժույման

մաբանական լան |

հ

Խնները վերակառուցումը կարող րավաբանական անձերի :

է տեղի

ու-

բաժանման միջոցով: Բաժանման դեպքում մեկ իրավաբանական անձը տրոհվում է երկու կամ ավելի իրավաբանականանԱյն մարմինը, որը որոշում է կայացնում իրավաբանականանբաժանման մասին, բաժանիչ հաշվեկշռով պետք է նախատեսի, է ինբաժանվող իրավաբանականանձի գույքն ինչպես պետք բաշնոր ստեղծվող իրավաբանականանձերի միջն: Յուրաքանչյուր անձին հատկացվող գույքի չափին հաձապաան այդ իրավաբանականանձի վրա պետք է դրվի բաժանվո ղ իրավաբանականանձի պարտքերիմասը: Իրավաբանականանձի բաժանումը կարող է տեղի ունենալ նենա "նալ

ճերի: '

«ի

խել

այր ձանիշն է,

իր

Ա

'

ի

հնարավոր չէ տարբերակել ընդհանուր հասկացությունը տա-

Թան մար Գարե ԱԱ տարատեսակ նկա ակերպումը-

սատե սակից:

Ո

-

կետուն գտել

տել, որ Քաղշօր. 66 հոդվածի հայերեն տեքստի 2-րդ տեղ է ակնհայտ սխալ: լ: Բանն այն է, որ վերակառուցվող իրավաբանականանձի պարտատե "րը իրավասու չէ վերակւսռուցումը դադարեցնելու պահանջ ներՆ Եա միայն կարող է պահանջել պարտավորության կայացնել. արսցնել. կետ դւսդարեցում ն իր կրած ղ.օր. հողվածի հայերեն ն ռուսերեն տեքստերը): :

ա

լ

ՍԱ հատուցում վնասների

-

անջատման միջոցով: Անջատման էությունը կայանում է նրանում, որ իրավաբանական անձը պահպանում է իր գոյությունը, բայց նրանից անջատվում են մեկ կամ մի քանի մասեր, ն ստեղծվում է նոր իրավաբանականանձ կամ նոր իրավաբանականանձեր: Անջատվողին բաժանիչ հաշվեկշռին համապատասխանգույք է տրվում այն իրավաբանականանձի գույքից, որի կազմից նա է եկել, ն դրան համապատասխան էլ նրա վրա կարող են դուրս դրվել պարտականություններ: Վերջապես, իրավաբանականանձի վերակառուցումըկարող է տեղի ունենալ նան մեռափոխմանմիջոցով՛-Մեկ տեսակի իրավաբանականանձը մեկ այլ տեսակի վերափոխվելու դեպքում (կազմակերպաիրավականձնի փոփոխում) նոր առաջացած իրավաբանականանձին են անցնում նախորդիիրավունքները ն պարտականությունները փոխանցման ակտին համապատասխան: Վերափոխումը (վերակազմավորումը՝`։ իրավաբանական անձանց վերակառուցման այնպիսի ձե է, որի արդյունքում են կազմակերպության գույքի անդամների .9չփոփոխվելու նոր պարագայում, ստեղծվում է կազմակերպություն` կազմակերպաիրավական նոր ձնով: Այսինքն փոխվում են գույքի կազմակերպության բնութագրիչ հատկանիշները, իրավական ռեժիմը, անդամներին ներկայացվող պահանջները, հարցերի լուծման մեթոդներն ու եղանակները: Բնական է, որ այս դեպքում նս պետք է հաստատվի նոր կանոնադրություն ն կատարվի վերագրանցում: Ինչպես նշվեց, վերակառուցման դեպքում իրավաբանական անձերի գործունեությունը չի դադարեցվում, այլ տեղի է ունենում իրավահաջորդություն: Վերակառուցվող իրավաբանականանձի իրավունքներն ու պարտականությունները փոխանցվում են մեկ ուրիշ իրավաբանականանձի` ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն:։ Իրավունքների ն պարտականությունների փոխանցումը` կախված վերակառուցմանձնից, ձնակերպվում են հատուկ փաստաթղթերում (միացում, միաձուլում, վերակազմավորում) կամ բաժանիչ հաշվեկշռում (առանձնացում, բաժանում) : Բաժանիչ հաշվեկշռին ն փոխանցման ակտին ներկայացվում են առանձնակի պահանջներ, քանի որ դրանք իրավահաջորդութկան

Տե'ս

Ճորա

8.8.

Ճ'աԱ1օրօքոօծ

ղքճոօ.

ԽԼ,

1999, էջ 105:

յանձնակերպման հիմքերնեն: Քաղ.օր. հոդվածինհամապատաս Լ եպոյթնր ան`սարանը իու ն բաժանիչ հաշվեկշիռըպետք է դրույթներ պարունակեն վերակազմակերպվող իրավաբանական անձի բոլոր պարտատերերին ու պարտապաններինվերաբերվողբոլոր պարտավորությունների իրավահաջորդության մասին՝ ներառյալ վիճարկվող րությունները:Բաժանիչհաշվեկշիռըպետք է ապահովիվերակազմակերպվող իրավաբանական անձի կապիտա կանոնադրային նոր ստեղծվող ընկերությունների

պարտա ոն

համապատասխանող գույքի

բաժնետերերի բաժնեմա

ն

համամասպարտավորությունների հետնանքու| ստեղծվածիրավաբանական անձանց միջն: Եթե բաժանիչ հաշվեկշիռըհնարավորություն չի տալիս որոշել վերակառուցված իրավաբանա անձի իրավահաջորդին, ապա նոր առաջացած իրավաբանակ անձինք վերակառուցված իրավաբանական անձի պարտավորուք-

նորեն բաշխումը`վերակազմակերպման

համապա

յունների համար նրա պարտատերերիառջն կրում են պատասխանատվություն (Քաղ.օր. 66 հոդվ. 2-րդ կետ): Փոխացման ակտը ն բաժանիչ հաշվեկշիռըհաստատում են վերակառուցման մասին որոշում ընդունած իրավաբանական անձի հիմնադիրները (մասնակիցները) կամ կանոնադրությամբ դրա հաճար լիազորված իրավաբանական անձի մարմինը, ն կանոնադրության հետ միասին ներկայացվում է նոր իրավաբանականանձը գրանցելու կամ գոյությունը պահպանողիրավաբանական անձանց կանոնադրություններում փոփոխություննե մտցնելու համար: Կանոնադրության հետ միասին փոխան ակտը կամ բաժանիչ հաշվեկշիռը դրանցում վերակառուցված

առաջացած

ման

նան չներկայացնելը ինչպես

իրավաբանական անձի պարտավո-

րությունների իրավահաջորդության մասին դրույթների բացակաէ յությունը

հիմք նոր առաջացած իրավաբանական պետ անձի ԿԻՐ կան գրանցումը մերժելու համար: Իրավաբանական անձի վերակառուցման ընմասին որոշում դունած իրավաբանական անձի հիմնադիրները կամ ր

շում

ր այդպիսի

ընդունելու համարիրավասու մարմինը,կամ արտաքին ք

ռավարիչը

են պարտավոր

փո իրավաբանական

վերակառ իրավունք

վերակառուցման մասին գրավոր տեղեկացնել

կազմակերպութ յան պարտատերերին: րերի

Պ

արտատերերն

|

պահանջելու դադարեցնել կամ վաղաժամկետ կատարել ն փոխհատուցել վնասները (Քաղ.օր. 66 պարտավորությունները ունեն

հոդվ.):

Անջատման,բաժանման, միաձուլման, վերափոխմանդեպքերում առաջանումեն իրավունքի նոր սուբյեկտներ, այդ պատճառով վերակառուցումըհամարվում հիշյալ դեպքերում է ավարտվածն̀որ ստեղծված իրավաբանականանձի գրանցման պահից: Միացման դեպքումոչ թե առաջանում է նոր սուբյեկտ, այլ սուբյեկտը դադարում է գոյություն ունենալուց, այդ պատճառովէլ վերակառուցումն անձի դադարեցմանմասին պետաավարտվում է իրավաբանական կան ռեգիստրումարձանագրելուպահից: 2. Իրավաբանականանձի լուժարումը` առանց իրավունքները ն պարտականությունները այլ անձանց փոխանցելու, իրավաբանական անձի գործունեությունը դադարեցնելուեղանակ է: Քաղ.օր. անձը կարող է լուծար67 հոդվածի համաձայն` իրավաբանական

վել`

41.

հիմնադիրների (մասնակիցների) կամ կանոնադրությամբ

անձի մարմնի որոշդրա համար լիազորված իրավաբանական որով կապակցությամբ, մամբ ներառյալ այն ժամկետը լրանալու հասնելու ստեղծվել է իրավաբանականանձը, կամ այն նպատակին

որի համար ստեղծվելէ, կապակցությամբ, անձի գրանցումն ան2. դատարանիկողմից իրավաբանական վավեր ճանաչելու դեպքում կապված ստեղծման ժամանակ թույլ տրված օրենքի կամ այլ իրավականակտերի խախտումներիհետ, Յ. դատարանի վճռով` առանց թույլտվության (լիցենզիայի) կամ օրենքով արգելված գործունեությունիրականացնելու,օրենքի կամ այլ իրավական ակտերի բազմակի կամ կոպիտ խախտումների, ինչպես նան օրենսգրքով նախատեսվածայլ դեպքերում,

սնանկ ճանաչվելու հետնանքով`: Իրավաբանականանձի լուծարման մասին որոշում ընդունած անձի հիմնւսդիրները(մասնակիցները) կամ կաիրավաբանական նոնադրությամբ դրա համար լիազորված իրավաբանականանձի 4.

մարմինը պարտավոր են այդ մասին անհապաղ տեղեկացնել իրավաբանականանձանց պետական գրանցում իրականացնող մարանձանց պետականգրանցամատյանում մին, որն իրավաբանական -

'

Այդ մասին մանրամասնտես գլուխ 6-ը:

տեղեկություններ է գրառում տվյալ իրավաբանւսկանանձի լուծարման գործընթացումգտնվելու մասին': Քաղ. օր. 68 հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն` իրավաբանական անձի լուծարման մասին որոշում ընդունած իրավաբանական ւսնձի հիմնադիրները(մասնակիցները) կամ կանոնադրությամբդրա հւսմար լիազորված իրավւսբանական անձի մարմինը նշանակում է լուծարման հանձնաժողով (լուծարող) ն սահմանում է լուծարման կարգն ու ժամկետները: Նշանակման պահից լուծարման հանձնաժողովինեն անցնում իրավաբանականանձի գործերի կառավարման լիազորությունները, լուծարվող իրավաբանական անձի անունից դատարանում հանդես է գալիս լուծարման հանձնաժողովը: Լուծարման հանձնաժողովն իրավաբանական անձի պետական գրանցմանմասին տվյալներ հրապարակողմամուլի միջոցներում հայտարարություն է զետեղում կազմակերպության լուծարման ն պարտատերերիպահանջների ներկայացմանկարգի ն ժամկետի մասին: Այդ ժամկետը չի կարող երկու ամսից պակաս լինել: Լուծարման հանձնաժողովը միջոցներ է ձեռնարկում պարտապանների հայտնաբերմանն դեբիտորականպարտքերիգանձման, ինչպես նան լուծարվողի պարտքերըմարելու համար: Պարտատերերի կողմից պահանջներ ներկայացնելու ժամկետն ավարտվելուց հետո լուծարման հանձնաժողովը կազմում է միջանկյալլուծարման հաշվեկշիռ, որը տեղեկություններէ պարունակում լուծարվող իրավաբանականանձի գույքի կազմի, պարտատերերի պահանջներին դրանց քննարկմանարդյունքների մասին: են լուծարԼուծարման միջանկյալ հաշվեկշիռը հաստատում ման մասին որոշում ընդունած իրավաբանականանձի հիմնադիրները (մասնակիցները) կամ կանոնադրությամբ դրա համար լիազորված իրավաբանականանձի մարմինը: Միջանկյալ հաշվեկշռի տվյալների հիման վրա հետնություն"

քաղաքացիականօրենսգրքի 68 հոդվածում«կամ կանոնադրությամբ համար լիազորված իրավաբանականանձի մարմինը» արտահայտությունը ճիշտ չի օգտագործված: Բանն այն է, որ իրավաբանականանձի լուծարման մասին այդ մարմնից զատ իրավասու է որոշում կայացնել նան դատարանը: Վերջինս իր որոշման մասին պետական գրանցում իրականացնող մարմին պետք է տեղեկացնի ոչ թե հիմնադիրների կամ լիազորված իրավաբանականանձի մարմնի միջոցով (որը կարող է վճռի կաւոարում ձգձգելու կամ չկատարելու պատճառ դառնալ), այլ անմիջականորեն: ՎՎ

դրա

արվում պարտատերերիպահանջները բավարարելու համար լուծարվող իրավաբանականանձի դրամականմիջոցների բավարարության մասին: Եթե լուծարվող իրավաբանական անձի դրամական միջոցներն են անբավարար պարտատերերիպահանջներըբավարարելու համար, լուծարման հանձնաժողովը, դատական վճիռների կատարման կարգով, աճուրդով իրականացնում է իրավաբանականանձի գույքի վաճառք: Լուծարման հանձնաժողովի աշխատանքի ընթացքում, բոլոր պարտատերերըկարող են իրենց պահանջներըներկայացնել լուծարման հանձնաժողովին,այդ պատճառով էլ դատարանը քաղաքացիներից կամ կազմակերպություններիցհայցադիմումներչի ընդունում: Այն պարտատերերը, որոնք սահմանվածժամանակամիջոցում պահանջ չեն ներկայացնում լուծարման հանձնաժողովին, զրկվում են հետագայումպահանջառաջադրելու իրավունքից: Իրավաբանականանձի լուծարման դեպքում պարտատերերի հետ հաշվարկները պետք է կատարվենհետնյալ հաջորդականութներ

են

յամբ`

ա) բավարարվում են այն պարտատերերի պահանջները, որոնք պարտավորություններիկատարումն ապահովել են գրավով՛, բ) իրականացվումէ քաղաքացու կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասի հատուցման հետ կապված ժամկետային վճարումներիկապիտալացում, գ) կատարվում է աշխատանքային պայմանագրով աշխատավարձիվճարում, դ) կատարվում են բյուջեի, սոցիալական ապահովագրության ն սոցիալականապահովությանվճարումները, ե) հաշվարկներեն կատարվումմյուս պարտատերերիհետ:

Յուրաքանչյուր հերթի պահանջները բավարարվում են նախորդ հերթիպահանջներըլրիվ բավարարելուց հետո:

Պարտատերերիհետ հաշվարկներն ավարտելուց հետո լուծարման հանձնաժողովը կազմում է լուծարման հաշվեկշիռ, որը հաստատում են իրավաբանական անձի լուծարման մասին որոշում ընդունած իրավաբանական անձի հիմնադիրները (մասնակիցները) կամ կանոնադրությամբ դրա համար լիազորված իրավաբանական անձի մարմինը:Հաստատվածլուծարման հաշվեկշիռը լուծարման հանձնաժողովըներկայացնում Է իրավաբանականանձի պետական գրանցումն իրականացնող մարմնին: Պարտատերերիպահանջներըբավարարելուցհետո իրավաբանականանձի մնացածգույքը հանձնվում է նրա հիմնադիրներին (մասնակիցներին),եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրենքով, այլ իրավական ակտերով կամ իրավաբանական անձի կանոնադրությամբ: Եթե իրավաբանական անձի ունեցվածքը բավարար չէ բոլոր պարտատերերիպահանջներըբավարարելուհամար, ապա լուծարային հանձնաժողովըպարտավոր է դադարեցնել լուծարման գործնթացը ն սկսել սնանկճանաչելու գործընթաց: Իրավաբանական անձի լուծարումըհամարվում է ավարտված, ն իրավաբանական անձը դադարեցնումէ իր գործունեությունը պետական ռեգիստրումայդ մասին գրառում կատարելուց հետո: Այդպիսի գրառում կատարելու համար իրավաբանականանձը լուծարելու մասին հիմնադիրների(մասնակիցների)կամ դրա համար լիազորվածմարմնի որոշումը կամ դատարանի վճիռը պետական ռեգիստր ներկայացնելուցհետո նույն մարմնին անհրաժեշտ է ներկայացնելհետնյալփաստաթղթերը. դիմում, իրավաբանականանձի հիմնադիրների(մասնակիցների) կամ դրա համար կանոնադրությամբ լիազորված իրավաբանական անձի մարմնի որոշումը լուծարմանհաշվեկշիռըհաստատելումա--

-

ՁայաստանիՀանրապետությանքաղաքագիական օրենսգրքի 70 հոդվասխալ փոփոխությանէ ենթարկվել պահանջների բավարարմանհերթականությունը: Անտեսվել է այն փաստը, որ կյանքին ն առողջությանը պատճառված վնասների ն աշխատավարձիվճարումները առաջնահերթ բավարարմանպահանջներ են ն այդպիսիք չի կարելի կախվածությանմեջ դնել գրավով ապահովվածպարտավորություններիբավարարումից հետո միջոցների առկայությունից կամ բացակայությունից: Այդ պահանջները բավարարվում են առաջին հերթին, որովհետե իրավաբանականանձի դադարելուց հետո որնէ կերպ դրանքբավարվել չեն կարող: ծում

սին,

տեղեկանքներհարկային մարմիններիցպ̀արտավորություններիբացակայությանմասին, մասին հաճապատասխան փաստաթուղթ, պետական գրանցմանվկայականը, -

Ն

-

մոիքը Ծնաւ

տեղեկանք լուծարմանհանձնաժողովի կողմից կազմված կատարման գործի մասին» 3Հ օրենքի` պահանջների «Արխիվային

ԳԼՈՒԽ

-

մասին:

անձի Սնանկությանհետնանքով լուծարվածիրավաբանական են գրանցմանհամար ներկայացվում դամտած որոշումը, վերը նշված փաստարանի օրինականուժի մեջ լուծարմանհաշվեկշիռը հաստատելու տաթղթերը (բացառությամբ

պետական ւծարման

մասին որոշումից):

ստուգումից հետո լուծարման Ներկայացվածփաստաթղթերի գրանցումըմերժելու հիմքեր չհայտնաբերելուդեպքում, պետական ղեկավարն ստորաբաժանման պետականռեգիստրի տարածքային ստորաէ անհրաժեշտ տեղեկություններըլրացնում քարտերում, է գրում ու կնքում է դրանք, Ա լուծարումը գրանցվում պետական

գրանցամատյանում:

նրա գո-

անձը համարվում է լուծարված,իսկ Իրավաբանական յությունը դադարած, այդ մասին պետականգրանցամատյանում է գրառմանպահից, ինչի մասին տրվում տեղեկանք:

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՂ ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՋԵՎԵՐԸ

Տ

7.

Իռավաբանական անձանցտեսակների բնութագիրը ընդհանուր

Օրենսդիրն իրավաբանականանձանց դասակարգմանհամար սահմանել է որոշակի հիմնադրույթներ,որոնք առաջնակարգնշանակություն ունեն իրավաբանականանձանց տեսակներիբաժանելու հարցում: Նախ` օրենսդիրը, իրավաբանականանձանց գործունեության նպատակներիցելնելով, նրանց բաժանում է երկու խմբի` առետրայինկազմակերպություններին ոչ առետրային կազմակերպությունների: Առաջիններիգործունեության հիմնական ըպատակը շահույթ ստանալը ն մասնակիցներիմիջն բաշխելն է: Երկրորդները նման նպատակ չեն հետապնդում: Ընդհանուր սկզբունքի համաձայն` ոչ առետրային կազմակերպություններըառնետրային գործունեությամբ կարող են զբաղվել միայն այն չափով, որքանով դա անհրաժեշտ է կանոնադրայինխնդիրների իրականացմանհամար: Ընդ որում, նրանք իրավասու չեն առետրային գործունեությունից ստացված շահույթը բաշխել իրենց անդամներիմիջն: Առետրային կազմակերպություն հանդիսացող իրավաբանական անձինք կարող ենճ ստեղծվել տնտեսական ընկերակցությունների, ընկերությունների ն արտադրականկոոպերատիվներիձնով: Ոչ առնտրային կազմակերպությունները կարող են ստեղծվել սպառողական կոոպերատիվների, հասարակական ն կրոնական կազմակերպությունների(միությունների), սեփականատիրոջ կողմից ֆինանսավորվող հիմնարկների, բարեգործական ն այլ հիմնադրամների(ֆոնդերի), ինչպես նան օրենքով նախատեսված այլ

ձներով: Իրավաբանականանձինք միմյանցից տարբերվում են նան իրավաբանական անձի՝ գույքի նկատմամբհիմնադիրների (մասնակիցների)իրավունքներիբնույթից ելնելով: Նշված հիմքով միմյանցից տարբերվում են հետնյալ տեսակի հրավաբանական անձինքէ իրավաբանական անձինք, որոնց հիմնադիրները(մասնակիցները) իրավաբանականանձին համապատասխանգույք հանձնե104

լով. ամբողջովին կորցնում են իրենց իրային իրավունքներն այդ գույքի նկատմամբ: Նրանք այդպիսի իրավունքներ չունեն նան իուսվաբանալլանանձի ձեռք բերած գույքի նկատմամբ: Հիմնադիրների (մւսսնակիցների) կողմից իրավաբանական անձին հանձնված, ինչպես նան նրա կողմից ձեռք բերված գույքը ճանաչվում

է

Երրորդ տեսակն այն իրավաբանական անձինք են, որոնց դիմնադիրը(մասնակիցը), համապատասխան գույքը հանձնելով

իրավաբանականանձին ի սեփականություն, կորցնում է իրային իրավունքն այդ գույքի նկատմամբ ն դրա փոխարեն ձեռք են բերում պարտավորական իրավունք, բայց եթե չեն ցանկանում

ենբերում փոխարեն, դիրները մասնակիցները դում ձեռք ապա գույքը

պարտավորականիրավունքներ, իրավաբանականանձին պահանջ Այդպիսիք են տնտեսական ընկերակներկայացնելու իրավունք": ն ցությունները ընկերությունները, որոնց մասնակիցները,ըստ Քաղ. մասնակցել կազմակերպության օր. 73 հոդվածի, իրավունք ունեն` գործերի կառավարմանը, տեղեկատվություն ստանալ կազմակերպության գործունեության մասին ն, կանոնադրությամբսահմանված կարգով, ծանոթանալ նրա հաշվապահականգրքերին ու այլ փաստաթղքերին, մասնակցել շահույթի բաշխմանը, կազմակերպության լուծարվելու դեպքում ստանալ պարտատերերի հետ կատարված հաշվարկներից հետո մնացած գույքի մասը կամ դրա արժեքը: Երկրորդ տեսակն այն իրավաբանական անձինք են, որոնց հիմնադիրները (մասնակիցները), գույք հանձնելով իրավաբանական ւսնձի տիրապետմանը, օգտագործմանը ն տնօրինմանը, շարունակում են մնալ դրա սեփականատեր: Հիմնւսդիրնեոը նան այն ւսմենի սեփականատերն են, ինչ ձեռք է բերում իրավաբանական անձն իր հետագա գործունեության ընթացքում: Այսինքն նույն գույքի նկատմամբ իրային իրավունքներից օգտվում են ն հիմնադիրսեփականատերերը, ն իրավաբանական անձը, որին գույքը պատկանում է սեփականության իրավունքից ածանցյալ տնտեսավարԱյլ երկներում կամ օպերատիվ կառավարման իրավունքով: են` ւսյդպիսի իրավաբանական անձինք պետական, մունիցիպալ սեփականատիրոջկողմից ֆինանսավորվող հիմնարկները`: ման

տնտեսական կազմակերպությունները,

ոօ ԵՓ. ԿՇԿոաուազք,տ, ՍՅո-ԽԼ, "Շոռքք" ԼքոշորգոՇԿ 1 ոօրճճԸ 95: էջ 1995, նույն տեղում: : ՀՀՏե'սքաղաքացիական օրենսգիրքը, անտեսելով նման տիպի իրավւսբանական անձանց գոյությունը ե խաղացած դերը, այդ իրավաբանական անձանց գործունեության համար որնէ կառուցվածք չի նախատեսում: "

Տե'ս

,

հանձնել իրավաբանւսկանանձին որպես սեփականություն,

կարող

են

ներդնել

նան

Օգտագործման իրավունքով

գույքի օգտագործման իրավունքը:

գույքը

ներդնողը պահպանում է

գույ-

բի նկատմամբ սեփականության իրավունքը, ն, եթե հիմնադիրը

(մասնակիցը) դուրս (Քաղ.օր. անձն

է գալիս, նրան

հոդվ.): Բնական է,

որ

վերադարձվում է իր

առետրային իրավաբանական

իր օգտագործմանը հանձնված գույքի

կանացնում է

ոչ

գույքը

թե սեփականության,

այլ

նկատմամբ իրա-

կառավարման իրավունք:

Այդպիսի կարգավիճակ օրենսդրորեն նախատեսված է

սահմա-

նափակ ն լրացուցիչ պատասխանատվությամբընկերությունների համար: Չորրորդ տեսակն այն իրավաբանական անձինք են, որոնց գույքի մի

է հիմնադրման ժամանակ ն հետագամասը ձնավորվում

յում հիմնադրի կողմից սեփականության իրավունթով հանձնվող,

ինչպես նան գործունեության ընթացքում արտադրված ն ձեռք բերն ված գույքից, իսկ մյուս մասը անժամկետ անհատույց օգտագործման իրավունքով հանձնված (ամրացված)

գույքից:

Իրավաբանականանձին սեփականության իրավունքով պատկանող գույքի նկատմամբհիմնադիրը չունի իրային իրավունքներ, բայց ձեռք է բերում կազմակերպության լուծարումից հետո

մնա-

'

Միանգամայնանհիմն հրաժարվելով տնտեսվարման ն օպերատիվ կառավարման ինստիտուտներից`3Հ օրենսդիրն անհաջող փորձ է արել ներմուծել սահմանափակիրային իրավունքի «նոր» տեսակ «կւսզմակերպությանն ամրագրված գույքի անժամկետ ն անհատույց օգտագործման իրավունք», որը, մեր կարծիքու|. տնտեսվարման ն օպերւստիվ կառավարման ինստիտուտներից հրաժարվելու հւսրցում օրենսդրի անհետնողականության մասին է խոսում: Փաստն այն է, որ ավանդաբար գոյություն ունեցող ե անհրաժեշտ տնտեսվարման իրային իրավունքն օրենսդիրը ՀՀ օրենսդրության մեջ վերականգնելէ այլ անվանումով, որը, ի դեպ, լիարժեք չի արտացոլում տվյալ ինստիտուտի էությունը:

ցածգույքը պահանջելու (պարտավորական)իրավունք: Ընդ որում, անձն իր պարտավորություններով պատասխաիրաւլաբանական է կրում սեփականությանիրավունքով իրեն պատկանատվություն նողգույքով: Ինչ վերաբերում է հիմնադրի կողմից իրավաբանականանձին անժամկետն անհատույց օգտագործման իրավունքով հանձնված գույքին, ապա դրա նկատմամբսեփականությանիրավունքը հիմնադիրըչի կորցնում իրավաբանականանձն իրավունք չունի այդ գույքը կամ դրա նկատմամբ իր իրավունքներըօտարել, գրավ դնել, հանձնելանհատույց օգտագործման կամ մեկ տարին գերազանցող ժամկետով վարձակալության: Դեռ ավելին, հիմնադիրն իրավունք ունի հետ վերցնել իր կողմից իրավաբանականանձին ամրացվածգույքը, կարող է իրավաբանականանձի կանոնադրությունը հաստատելիսսահմանել, որ այդ գույքի օգտագործման արդյունքումկազմակերպությանստացած եկամուտներըհիմնադրի սեփականություննեն: Այդպիսի իրավաբանականանձ են հանդիսանում պետական ոչ առետրային կազմակերպությունները': Վինգերորդտեսակն այն իրավաբանականանձինք են, որոնց հիմնադիրները(մասնակիցները) իրենց գույքը հանձնում են իրավաբանական անձին ի սեփականություն ն իրավաբանականանձի նկատմամբորնէ իրավունք` իրային կամ պարտավորական,ձեռք չեն բերում: Այդպիսի իրավաբանականանձանց թվին են դասվում հասարակականն կրոնական կազմակերպությունները, հիմնադրամները,իրավաբանականանձանցմիությունները ն այլն:

92 Առնտրայինկազմակերպությունների տեսակները հիմնական մասնակիցԳործարարական հարաբերությունների ներնառետրայինտնտեսականկազմակերպություններնեն: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսդրությամբ առնետրայինկազմակերպություններ են համարվում տնտեսական ընկերակցությունները,տնտեսական ընկերություննե-

րը ն արտադրական

ղություն իրականացնելով դրանց նկատմամբ: Այդ կազմակերպությունների գործունեությանհիմնականնպատակը շահույթ ստանալն է ն այն մասնակիցների միջն բաշխելը: Բնականոնգույքային շրջանառությունում առավել լայն տարածում գտած այդպիսի իրավաբանական անձինք եվրոպականիրավունքում սովորաբարկոչվում են կոմպանիաներ, իսկ

ամերիկյանում՝

կորպորացիաներ՝: Առնտրային, կազմակերպությունների կանոնադրային (ընկե-

րություններում)կամ բաժնեհավաք(ընկերակցություններում) կապիտալըբաժանված է մասնակիցների բաժնեմասերի (ավանդների), սակայն այն ոչ թե բաժնայինսեփականություն Է, այլ մեկ սուբյեկտի՝ իրավաբանական անձի սեփականություն: «Բաժին» հասկացությունը տվյալ դեպքում հարաբերական մեծություն է, որի շնորհիվ որոշվում է մասնակցիկողմիցընկերությանը (ընկերակցությանը) ներկայացվող պահանջի չափը՛: Օրենսդրորենսահմանված է, որ հիմնադիրների (մասնակիցների) ավանդների հաշվին ստեղծված, ինչպես նան տնտեսականընկերակցության կամ ընկերության '

Այդ կազմակերպություններից տե՛ս Բարյուրաքանչյուրիկարգավիճակը նեղյանՏ. Հայաստանի Վանրապետության քաղաքացիականիրւսվունք,Ա-

Երնան, 2006, էջեր: 135-156 Տին մամ, "ԽՕոուօոմքոն",Փաքոճ "Շոճթա". թաԱուԸ Թու էջ "ԲՕպաօուաթոի", Փոքոռ «Շոգթո. քրոՇոուն (Տեն էջ 1Օ.Բ-՛ՐՕՇՆՕՐՕ,Ճ.11ԼՇ6քոօծոճ, ոքգօ Կ ոա թոգաոաթ6 Հ

Բ

Տես «Պետական ոչ առնտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ իենքը,ՀՀ ՊՏ 2001/37 (169), 03.12.2001:

օ-

կոոպերատիվները::

Տնտեսական ընկերակցություններ ն ընկերություններ են համարվումիրենց հիմնադիրների (մասնակիցների) բաժնեմասերի բաժանվածկանոնադրական (բաժնեհավաք)կապիտալ ունեցող առնտրային կազմակերպությունները (Քաղ.օր. 72 հոդվ.): Այդ կազմակերպություններն ստեղծվում են հիմնադիրների (առաջին մասնակիցների)միջն կնքված պայմանագրով,այսինքն կամավորության հիման վրա: Այդ առետրային մասնակազմակերպությունների կիցներըօրենքին համապատասխան` իրենք են որոշում ստեղծվելիք իրավաբանական անձի կառուցվածքը,իրենք են ձնավորում կառավարմանմարմինները` օրենքով սահմանվածկարգով հսկո1.

132:

Խ0ձ6ոԸ

2Փ.

ոօրտոշ

ՔՓ.

11.

"

'

.

էջ 127:

լ

ԽԼ,

Կ,

ՈՇ։

քօր.

ձեռք բերված գույքը (Քաղ.օր. 72 նրան է ւպատկանում՝սեփականությանիրավունքով հոդվ.): Տնտեսական ընկերակցությանկամ ընկերության գույքում ավանդը կարող է լինել դրամ,արժեթղթեր,այլ գույք կամ

ընթացքում արտադրված գործունեության

ն

ներդրած ուգույքային իրավունքներ,ինչպես նան դրամականգնահատում գնահանեցող այլ իրավունքներ:Մասնակցի ավւսնդի դրամական տումը կատարվումէ հիմնադիրների(մասնակիցների)համաձայվերստուգման նությամբ ն ենթակա է անկախ լվիորձագիտական

(աուդիտի):

քաղաքացիականօրենսգրքի Հանրապետության `Վայաստանի նկատմամբսեփականության 73 հողվածի ուժով իրենց ավանդների են բեիրավունքը կորցրած հիմնադիրները(մասնակիցները)ձեռք անձի գործունեության կառավարրում ոչ միայն իրավաբանական ն վեմանը մասնակցելու, այդ գործունեությանըծանոթանալու ստանալու ն րահսկելու իրավունք, այլն շահաբաժին (դիվիդենտ) լուծարմանդեպքում մնացած գույքից հասանելիք մասը կամ դրա արժեքն ստանալու պահանջիիրավունք: ն Հիշյալ նմանություններով հանդերձ, ընկերակցությունները ընկերություններըմիմյանցիցտարբերվումեն: Տնւոեսական ընկերակցություննընդհանուր անվան տակ առնտրայինգործունեությունծավալելու համար ստեղծված մի քամիավորում է՞: Տնտեսական ընկենի անձանց պայմանագրային րությունը մեկ կամ մի քանի անձանց կողմից իրենց գույքի մրավորգործունեություն ման (առանձնացման)միջոցով գործարարական է 2. Այկազմակերպություն ստեղծվող համար իրականացնելու է, սինքն, ընկերակցությունըանձերի միավորում է, որը ենթադրում անմիբացի գույքային ավանդների միավորումից,հիմնադիրների ջական անձնական մասնակցություննընկերակցությանգործերի վարմանը, իսկ ընկերությունըկ̀ապիտալիմիասնություն,որի գործերի վարմանը հիմնադիրների(մասնակիցների)մասնակցությունը

Լ

Տես

ոքթձոօ, Լքգաշճոոա 1995, էջ 127: ՈւյոՀխճ, չ Տե՛ս նույն տեղում:

ա»

1.

ԼԱ

-ո0.

"ՂՇԹՇ",

(ԿՈՒ--

չէ': պարտադիր

Քանի որ ընկերակցությունը համատեղ գործունեություն իրականացնելու համար միավորված անձանց կազմակերպություն է, ուստի ընկերակցության լիակատար ընկերներ` գործընկերներ, կարող են լինել միայն անհատ գործարարները (բիզնեսմենները) կամ առնտրային իրավաբանական անձինք: Ընկերությանհիմադիրների ն մասնակիցների համար նման սահմանափակում չի նախատեսվում: Ընկերության մասնակից կարող են լինել բոլոր քաղաքացիները Ա իրավաբանական անձինք, անկախ նրանից` գործարարությամբ զբաղվում են, թե ոչ: Ընկերակցությունը մեկ անձի կողմից ստեղծվել չի կարող, մինչդեռ ընկերության հիմնադիր կարողէ լինել նան մեկ անձը: Ընկերակցություններում, ի տարբերություն ընկերությունների, հիմնադիրները, որպես կանոն, անձնապես մասնակցում են ընկերակցության գործերի կառավարմանը: Այդ պատճառով անհատ գործարարը կամ առնտրային իրավաբանական անձը կարողէ լինել միայն մեկ. տնտեսական ընկերակցության անդամ (լիակատար գործընկեր): Ընկերության հիձճնադիրների (մասնակիցների) համար նման սահմանափակում չի գործում: Անձը կարող է միաժւսմանակ հանդիսանալ մի քանի ընկերությունների հրմնադիր կամ մասնա-

կից:

Ընկերակցության լիակատար գործընկերները կազմակերպության պարտավորություններովկրում են անսահմանափակ, համապարտ, լրացուցիչ պատասխանատվություն` իրենց ամբողջ Գույքով: Իսկ ընկերության պարտքերի համար մասնակիցները կրում են միայն ավանդը կորցնելու ռիսկը (բացառությամբ լրացուցիչ պատասխանատվությամբընկերությունների): Ընկերակցությունը դիտարկվում է որպես հիմնադիրների(լիակատար գործընկերների) պայմանագրային միասնություն: Այդ պատճառով մայրացմաքային համակարգի երկրների ճնշող մեծամասնությանքաղաքացիականօրենսդրությամբ ընկերակցությունը գործում է ոչ թե կանոնադրության,այլ հիձնադրման պւսյմանագրի հիման վրա: Ընկերակցությանգործերը վարում են լիակատար գործընկերՀԱՅ

Տե՛ս

ՀՕրԸԾԸ ԻքոշոճնՈԸ ՑՈՒ,

ԷԿԿ5, էջ

ԵՓ.

ԽՕՊՎՇՈՐԾքՈՄ. ԷԼ

--ոՕ

"Ըյտթո՞ւ

ԽԷ,

135:

ները: Այլ անձինք` վարձու քաղաքացիները, անգամ ավանդատուները չեն կարող մասնակցել ընկերակցության գործերի վարմանը: Այդ պատճառովընկերակցությունը չունի կառավարման այնպիսի մարմիններ,ինչպիսիք ունի ընկերությունը:

Վերջապես, ընկերության մասնակիցների կազմի փոփոխուքյունը նրա գոյությունը հարցականի տակ չի դնում: Մինչդեռ ընկերակցությունից լրիվ գործընկերների դուրս գալը, որպես ընդհանուր կանոն, դադարեցնումէ ընկերակցությունը: Քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն ՀայաստանիՀանրապետությունում կարող են սւոեղծվել լիակատար կամ վստահայության վրա հիմնված (կոմանդիտային) ընկերակցություններ ե սահմանափակ պատասխանատվությամբ,լրացուցիչ պատասխանատվությամբ կամ բաժնետիրական ընկերություններ,ինչպես նան կոոպերատիվներ: Տնտեսական այլ ընկերակցություններին ընկերուքյունների ստեղծման հնարավորությունը օրենսդիրը չի նախատեսում: Դրա հետ միասին օրենսդիրը տնտեսականընկերակցություններին ն ընկերություններին թույլատրում է որպես հիմնադիրներ (մասնակիցներ) մասնակցել այլ տնտեսակւն ընկերակցության (ընկերության) գործունեությանը: Արտադրականկոոպերատիվէ համարվում համատեղ արտադրական կամ այլ տնտեսական գործունեություն իրականացնելու համար անդամության հիման վրա կամովին միավորվածքաղաքացիների միությունը, որի անդամներնանձնական, աշխատանքային կամ այլ մասնակցությունից գատ, միավորում են նան իրենց փայավճարները: Արտադրական կոոպերատիվիանդամներ կարող են ւինել նան իրավաբանական անձինք: Կոոպերատիվիգործունեության նյութական հիմքը սեփականության իրավունքով նրան պատկանող գույքն է, որը կանոնադրությանը համապատասխան բաժանվում է նրա անդամներիփայերի: Կոոպերատիվիգույքի որոշակի մասը, անդամներիմիաձայն որոշմամբ, կարող է որոշակի նպատակներովօգտագործվող անբաժանելի ֆոնդ :

հաճարվել

--

'

Առնտրային տնտեսական ընկերակցությունների, ընկերությունների, առանձին տեսակների կոոպերատիվների ն դուստր ընկերությունների կարնրանց հիմնադիրների (մասնակիցների) իրավունքներն ու են «Քաղաքացիական իրավունք» անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ առետրային իրավահարաբերություններինմասնակցում են ճան վերը նշված սուբյեկտ-

արտականությունգերը պարզաբանվել Սակայն դասըըթացում -

,

) ,

2/ ()/,

ՍԱ

'

,

անհա 0,

`

ժամանակակիցշուկայական տնտեսությունում աշխատանքի

բաժանձան խորացումն ու

մասնագիւոացումը խթանեցին այն կազ-

ռակերսյությունների առաջացումը. որոնց հիմնական խնդիրը երկարաժամկեմտ փոխառուական կապիւոալը կենւորոնացնելն այն ու

վարկառուներին տրամադրելն է: Այդ կազմակերպություններ իրենց գործունեության բնույթով պայմանավորված,կոչվեցին «վարկային կազմակերպություններ»: Գոյություն ունեն երկու տիպի վարկային կազմակերպություններ: Առաջինւռիպի կազձակերպությունները հիմնականումզբաղվում են արժեթղթերիառետրով ն տեղաբաշխմամբ, իսկ երկրորդԻերը` երկւսրաժամկետ վարկավորմաճբ: Առաջինտիպի կազմակերպություններն առաջացան 19-րդ դաոի սկզբին, որպես առետրային բանկեր, երբ լայն թափ ստացավ պետական արժեթղթերի տոռղաբաշխումը: Հետւսգայում առետրւս-

ին բանկերհ սկսեցին, խոշոր կորսյորացիաների

ու բաժնետոմսերն պարտատոմսերըտեղաբաշխելով, նրանց համար կենտրոնացնել Դրամական միջոցներ` ւսկտիվորեն մասնակցելնոր ընկերությունների ստեղծմանը. վերակազմակերպմանը. լուծարմանը, ստանալով շահույթ` արժեթղթերիձեռք բերերման ն վաճառքիգնի տարբեհությունից: Նրանք հանդես են գալիս որպես գործակալներ`միջազգային արժեթղթերի(եվրոպարտատոմսեր,

եվրոբաժնետոմսեր)

տեղաբաշխման հարաբերություններում, ձեռք են բերում ընկերութ-

յունների արժեթղթերի չտեղաբաշխված մասը, ինչպես նան ճատուցում են ֆինանսական խորհրդատվական ծառայություններ ար-

ժեթղթերի, ներդրումային քաղաքականությանն

խոշոր ընկերուքունների գործունեությանմյուս ոլորտներին առընչվող հարցերով: Նմաս գործունեություն բանկերն իրականացնումեն զարգացած հինանսական չուկա ունեցող երկրներում (ԱՄՆ, Կանադա,ԱվստՏՈԼ

աա

րար

Լար

Լան

հերից իրենց գործունեության առսնծնահատկություններով " ից նր էապես: տարբերվողայլ սությեկտներ: Այդպիսիքես` վարկավորող կազմակերպությունժեիր,. ֆինանսա-արդյունաբերակչան խմբերը, ապրանքային ն ֆոնդային երասները: ծունեությ

ծն

չեն կարող ձնարալիա, Մեծ Բրիտանիա), ուր կորպորացիաները չզբաղվեն վորվել ե գործել, եթե այս կազմակերպությունները նրանց արժեթղթերիտեղաբաշխմամբ: բանկերից Երկրորդ տիպի վարկայինկազմակերպությունները ն գործառնութեն էականորենտարբերվում իրենց կառուցվածքով կազմակերպաիրավայուններով: Սրանք ունեն բաժնետիրական են վրա` հիմն սեփականության խառը հիմնվում կան կառուցվածք Այս կազմակերպություննականում պետական մասնակցությամբ: ճյուղերի ն հատարբեր տնտեսության նպատակը հիմնական ների նախագծերիմիջնաժամկետկամ երկարաժամտուկ նպատակային է: Երկրորդ տիպի կազմակերպությունների կետ ֆինանսավորումն վարկաայն է, որ կրելով երկարաժամկետ առանձնահատկությունն են վորման հետ կապվածռիսկերի բեռը` նրանք հաճախ ստիպված միջոցներներգրավելառնտրայինբանկերից:Երկրորդ տիպի վարընդհանուր իրավականհամակարգի կային կազմակերպություններ են իրականացնում երկրներում չկան, նրանց գործառնություններն բանկերը: առաջինտիպի ինվեստիցիոնկազմակերպությունները` է դասել ՀՀ-ն կարելի 1. Վարկային կազմակերպություններ: առնտրային այն երկրներիթվին, որոնց վարկային համակարգում

բանկերինզուգընթաց կան նան այլ վարկայինկազմակերպություններ, որոնք գործում են 2002թ. մայիսի 29-ի «Վարկայինկազմակերպությունների մասին» օրենքի"(այսուհետն` Օրենք), հիման վրա: հիմք դրվեց ոչ միայն գորԱյդ օրենքի ընդունմամբօրենսդրական այլն նոր վարփոփոխման, տեսակի ծող բանկերի գործունեության ֆակտորինգակային ն խնայողականմիությունների,լիզինգային, ստեղծման ն յին ն ունիվերսալ վարկայինկազմակերպությունների գործունեությանհամար": Օրենքը կարգավորումէ վարկայինկազմակերպությունների, այդ թվում` վարկայինմիությունների,խնայողականմիությունների, ն այլ վարկազմակերպությունների լիզինգային,ֆակտորինգային լիցենզավորման,գործունեության կային կազմակերպությունների գործունեության.նկատմամբ վերահսկողության իրականացման, ու կարգն պայմանները,ինչպես նան ՀՀ տարածքումգործող բան(198), 03.07.2002: Բանկային գործ (ուսումնական ձեռնարկ), գլխ. խճբ. Երնան, 2004, էջ 175:

Տես

Տես

ՀՅ ՊՏ 2002, 23

Բ.

Ասատրյան,

կերի գործունեության փոփոխման կարգը (հոդվ. 1): Համաձայն օրենքի 3 հոդվածի 1-ին կետի` վարկայինկազմակերպությունը սահմանված կարգով լիցենզիա ստացած իրավաբանական անձ է, որն իրավունք ունի իրականացնելօրենքով սահմանված գործունեության տեսակները: Օրենքը վարկային գործունեություն է համարում, որպես գործարարականգործունեություն, փոխառություններ ներգրավելը ն (կամ) նմանատիպ գործարքներ կնքելը ն (կամ) վարկեր տրամադրելը ն (կամ) օրենքով սահմանված այլ ներդրումներկատարելը: Վարկայինկազմակերպության գործունեությունը կարգավորող ՀՀ օրենսդրության իմաստով նմանատիպգործարքների թվին են դասվումնան ներդրումային (պարտատոմսեր) ն վճարային արժեթղթերի հրապարակային թողարկումը (բացառությամբ ներդրումային հիմնադրամների կողմից թողարկված արժեթղթերի) կամ այնպիսի գործարքների կնքումը, որոնք դրամական (փողային) պարտավորություններ են առաջացնում վարկային կազմակերպության համար, սակայն կապված չեն վարկային կազմակերպության կողմից պարտատիրոջնապրանքներ վաճառելու, ծառայություններ մատուցելու կամ աշխատանքներ կատարելու հետ (հոդվ. 3, կետ 2): Ի տարբերություն բանկերի, վարկային կազմակերպություններն իրավունք չունեն հաճախորդներիհետ կնքել բանկային հաշվի Ա բանկային ավանդի պայմանագրեր:Վարկային կազմակերպությունների գործունեության բնագավառն ավելի նեղ է, քան առնտրային բանկերինը: Եթե բանկերը երկրի հիմնական ֆինանսական հաստատություններնեն, որոնց վերապահված է բանկային գործառույթներիողջ համակարգիիրականացումը,ապա վարկային կազմակերպություններըբանկերի համեմատ ունեն երկրորդական բնույթ. նրանց գործունեությունն ածանցվում է բանկային գործունեությունից, որն էլ պայմանավորումէ` տնտեսությանֆինանսավարկային ոլորտում, այս կազմակերպություններիդերը: Վարկային կազմակերպությունները, ըստ «Բանկերի ն ՀՀ բանկային գործունեության մասին» օրենքի՛2-րդ հոդվածի առաջին մասի` չեն ընդգրկվում ՀՀ բանկային համակարգում,թեն ի1

Տես ՀՀ Գործող օրենքների ժողովածու (1995-1999Թթ.), Գիրք- Ա, Երնան, 1999, էջ 368-397:

րենց գործունեության ընթացքում ենթարկվում են ՀՀ բանկային համակարգիկենտրոնական օղակի` ՀՀ կենտրոնականբանկի վերահսկողությանը: Օրենքը նախատեսում է վարկային կազմակերպությունների առանձին տիպերի (խմբերի) առկայություն: Խմբերից յուրաքանչյուրի համար Կենտրոնական բանկը կարող է սահմանել որոշակի արգելելով սահմանափակումներ՝թույլատրելով կամ հոդվածով նախատեսվածգործառնուքիրականացնել Օրենքի յունների մի մասը: կՎամաձայնՕրենքի 3-րդ հոդվածի 6-րդ կետի` տիպեր (խմբեր) են համարվարկային."'կազմակերպությունների ' ում՝ ա) վարկային միությունները, որոնք դրամական միջոցներ են ներգրավում իրենց մասնակիցներիցն դրանք տրամադրումնրանց, իսկ Կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերով նախատեսված դեպքերում դրամական միջոցներ են ներգրավում նան այլ անձանցից կամ դրանք տրամադրում վերջիններիս, բ) խնայողական միությունները, որոնք դրամական միջոցներ են ներգրավում իրենց մասնակիցներից ն դրանք տրամադրում

նրանց,

Գ) ֆինանսական վարձակալություն իրականացնող (լիզինգային) կազմակերպությունները,որոնց հիմնական գործունեությունը ֆինանսական վարձակալության (լիզինգային ) գործարքների կնքումն է, . դ) դրամական պահանջի զիջման դիմաց ֆինանսավորում (ֆակտորինգ) իրականացնող ֆակտորինգային կազմակերպությունները, որոնց գործունեությունը Քաղ. օր.48 գլխում սահմանված կարգով ու պայմաններով, ֆակտորինգայինգործարքներիկնքումն է,

ե) այլ վարկային կազմակերպությունները,որոնց հիմնական գործունեությունը Օրենքի 3-րդ հոդվածի 2-րդ կետով սահմանված գործունեությունները, կամ դրանցից մեկն իրականացնելնէ: Վարկայինկազմակերպությունըկարող է ստեղծվել սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերության, բաժնետիրականընկերության կամ առնտրային կամ ոչ առնտրային կոոպերատիվի կազմակերպաիրավականձնով: /Խնայողականմիությունները կարող են ստեղծվել բացառապես կոոպերատիվների ձնով:

Վարկային կազմակերպությունների ստեղծման ն գործունեության համարանհրաժեշտէ Կենտրոնական բանկում գրանցում ն լի-

ցենզավորում: Վարկայինկազմակերպության պետականգրանցման ն լիցենզավորման համար նրա հիմնադիրները Կենտրոնականբանկ են ներկայացնում` ա) գրանցման ն լիցենզավորման դիմումը, բ) վարկային կազմակերպության հիմնադիրների ժողովի կողմից հաստատված վարկայինկազմակերպության կանոնադրությունը, որը պետք է ներառիՕրենքի 9. 1 հոդվածով տենախատեսված ղեկությունները (6 օրինակից), գ) վարկայինկազմակերպության հիմնադիրների ժողովի որոշումը` վարկային կազմակերպության ղեկավարներ նշանակելու մասին, դ) վարկայինկազմակերպության ղեկավարների գործունեության մասինտեղեկանքը՝կազմված ԿԲ սահմանված ձնով, ե) վարկայինկազմակերպության կանոնադրական կապիտալում նշանակալիցմասնակցություն ունեցող անձանց` ԿԲ սահմանված ձնով կազմվածհայտարարությունը, օրենքի 10 հոդվածի2-րդ կետովնախատեսված հիմքերիբացակայությանմասին, զ) վարկային կազմակերպության գործունեությանկանոնակարգը, որը հաստատում է նրա կառավարմանբարձրագույն մարմինըն ներառում է կազմակերպության գործունեությանտեսակը,ոլորտը գործունեությանկարգը, միջոցների ներգրավմանն տեղաբաշխման մեթոդները,ընթացակարգերը ն ԿԲ սահմանած ն ՀՀ օրենսդրությանը չհակասողայլ դրույթներ: Կենտրոնական բանկը վերոհիշյալփաստաթղթերն ու տեղեկություններնստանալու պահից մեկամսյաժամկետում գրանցում ու լիցենզավորումէ վարկայինկազմակերպությունը կամ մերժում է դրա գրանցումն ու լիցենզավորումը: Վարկայինկազմակերպությունը գրանցվում ն լիցենզավորվում է, եթե պահպանվելեն հետնյալ պահանջները`

ա) ամբողջությամբ վճարվել է կազմակերպության կանոնադրական կապիտալը, որը վճարվում է Կենտրոնական բանկում կամ ՀՀ տարածքում գործող այլ բանկում բացված կուտակայինհաշվին,

բ) կազմակերպությանգործունեության վւսյրը համապատասխանում է կենտրոնականբանկի նորմատիվ ւսկտերով սահմանված տեխնիկական հագեցվածությանպահանջներին, գ) կազմակերպության ղեկավարները համապւստասխանում են Կենտրոնական բանկի կողմից ներկւսյացվող որակավորման ն չափանիշներին, մասնագիտականհամապատասխանության դ) վարկային կազմակերպությունում նշւսնակալից մասնակցություն ունեցող անձինք ստացել են Կենտրոնականբանկի համա-

ձայնությունը:

Կենտրոնական բւսնկը մերժում վարկային կազմակերպության գրանցումն ու լիցենզավորումը, եթե՝ ա) ներկայացվածեն կեղծ կամ անարժւսնահավատտեղեկութէ

յուններ,

բ) ներկայացված փաստաթղթերըթերի են, ամբողջական չեն կամ հակասում են 33 օրենքներին ն այլ իրավականակտերին, գ) չեն պահպանվել գրանցման ն լիցենզավորման համար սահմանվածպւսհանջները: Գրանցման ն լիցենզավորման մասին որոշման ընդունման պահից` եռօրյա ժամկեւոում, Կենտրոնական բանկը վարկային կազմակերպությանըտալիս է գրանցման վկայական ն լիցենզիա` այդ մասին ծանուցելով ՀՀ պետականռեգիստրին` վարկային կազմակերպությանգրանցման մասին համապատասխանգրառում կատարելու համար: Գրանցվելու ն լիցենզիա ստանալու դիմումը մեկամսյա ժամկետում պաշտոնապես չմերժելու դեպքում վարկային կազմակերպությունը համարվում է գրանցված ն լիցենզավորված: Կենտրոնականբանկում գրանցվելու պահից վարկային կազմակերպությունը ձեռք է բերում իրավաբանականանձի կարգավիճակ

համարվումԷ լիցենզավորված: Վարկային կազմակերպությանլիցենզիան անժամկետ է: Լիցենզիայում նշվում են լիցենզիայի հատստրը,տրման ամսաթիվը, վարկային կազմակերպությանլրիվ ֆիրմային ւսնվանումը, պետական գրանցման համարը, թույլատրվող գործառնությունները: Լիցենզիայի միասնականձնը սահմանում է Կենտրոնականբանկը: Վարկային կազմակերպությունը կարող է ունենալ իր առանծնացված ստորաբաժանումները` հանձինս ճերկայացուգչությունների ն մասնաճյուղերի, որոնք կարող են գործել Կենտրոնւսկանբանն

կում հաշվառվելու պահից: Օրենքի 8-րդ հոդվածը նախատեսում է վարկային կազմակերպությունների կողմից իրականացվող ֆինանսական գործառնությունների տեսակները: Ըստ 8-րդ հոդվածի 1-ին կետի` վարկային

կազմակերպությունը լիցենզիայի հիման վրա կարող

է

իրականաց-

նել հետնյալ ֆինանսականգործառնություններըկամ դրանց մի

մասը՝

ա) ներգրավել փոխառություններն (կամ) կնքել նմանատիպ

գործարքներ, բ) տրամադրել վարկեր, փոխառություններ,իրականացնել պարտքի կամ առետրային գործարքների ֆինանսավորում,ֆակտորինգ, գ) տրամադրելերաշխիքներ, դ) թողարկել, գնել (զեղչել), վաճառել արժեթղթեր,ճանապարհային չեկեր, քարտեր ն կատարել նմանատիպայլ գործառնություններ, ե) մատուցել ֆինանսականգործակալի (ներկայացուցչի)ծառայություններ, կառավարելայլ անձանց ներդրումները, իրականացնել հավատարմագրային կառավարում, պետական պարտատոմսերի շուկայում իրականացնել մասնագիտացվածգործունեություն (դիլերային, բրոքերային, գործակալական, ենթապահառուական), զ) գնել, վաճառել ն կառավարել բանկայինոսկի ն ստանդարտացված ձուլակտորներ ն մետաղադրամ, է) գնել ն վաճառել արտարժույթ, այդ թվում` կնքել դրամի ն ն նման արտարժույթի ֆյուչերսներ, օպցիոններ այլգործարքներ. ը) իրականացնելֆինանսականվարձակալություն (լիզինգ), թ) ի պահ ընդունել թանկարժեք մետաղներ,քարեր, ոսկերչական իրեր, ն այլ արժեքներ, արժեթղթեր, փաստաթղթեր ժ) ձատուցել ֆինանսականխորհրդատվություն, ժա) ստեղծել ն սպասարկել հաճախորդներիվարկարժանության տեղեկատվականհամակարգ, իրականացնելպարտքերի հետ ստացման գործունեություն, ժբ) Կենտրոնականբանկի համաձայնությամբիրականացնել վարկային կազմակերպություններին բնորոշ միջազգային պրակտիկայում ընդունված այլ գործառնություններ:

կարող է տրամադրել բացաՎարկայինկազմակերպությունը իսկ ռապես գործարարականվարկեր կամ փոխառություններ, սպառողականվարկերը կամ փոխառություններըԿ̀ենտրոնական

Գործարարական բանկի սահմանած կարգով ն պայմաններով: է վարկի կամ փոխառությանտրամադրում համարվում այն գորիրավաբանածարքի կնքումն ու կատարումը,որով պարտապանն ն ստացված է գործարքով տվյալ անհատ գործարար կան անձ կամ միջոցներնօգտագործելուէ բացառապեսիր կողմից իրականացգործունեության վող կամ իրականացվելիքգործարարական

հա-

մար:

տրամադրումէ հավարկի կամ փոխառության Սպառողական մարվում այն գործարքիկնքումն ու կատարումը,որով պարտապաէ նը տվյալ գործարքով ստացված միջոցներն օգտագործելու բացառապեսսպառողականնպատակներով: իրավունք ունի փոխառութՎարկային կազմակերպությունն ն գործարքներկնքել բացաննանատիպ յուններ ներգրավել (կամ) անհատ գործարարներին իր անձանց, ռապես իրավաբանական արգելվում է մասնակիցներիհետ: Վարկային կազմակերպությանն իրականացնելարտադրական, առնտրային կամ լիցենզավորման

ենթակա այլ գործունեություն: թույլատրումէ իՕրենքը վարկայինկազմակերւպություններին րականացնել բոլոր այն գործառույթները,որոնք իրականացնում բանկայինհաշվի ն բանեն առետրային բանկերը, բացառությամբ

բանկայինգործառնություններից: կային ավանդի պայմանագրերով է վարկային կազմակերհատուկ ընդգծում կողմից Օրենքը մյուս ուղղվածութառնտրային հատուկ պությունների գործունեության հնարավոր է վարկերիտրամադրումը յունը, քանի որ սպառողական բանկի սահմանած կարգով ն պայմաններով: միայն կենտրոնական գործուվարկայինկազմակերպությունների Արտասահմանյան տնտեսական նեության փորձը ցույց է տալիս, որ առաջանալով

զարգացմանհամեմատաբար ոչ այնքան բարձր փուլում, հետագադառնում են տնտեսության յում վարկայինկազմակերպությունները

զարգացմանն օժանդակող կարնորագույն ինստիտուտ: Դրանցում պայմիավորվումեն երկրի առաջավոր բանկերը, որոնք շահավետ տրամադրումեն մաններով այս տիպի կազմակերպություններին վարկային կազմամեծածավալ Արդյունքում փոխառու միջոցներ:

կերպություններն ունենում են ավելի շատ ազատ միջոցներ, քան երկրում գործող առետրայինբանկերը: Վարկային կազմակերպությունների գործունեությունը կարողէ արդյունավետ լինել երկրում գործող հիմնական ֆինանսավարկային կազմակերպությունների` առնետրայինբանկերի զարգացումից հետո: Դա թույլ կտա կապիտալ ներգրավել նոր կազմակերպություն ստեղծելու համար, որն անհրաժեշտ միջոցներ կունենա ներդրումային գործունեության համար: 2. Բանկեր: Հայաստանի Հանրապետությունում վարկավորող հիմնականկազմակերպությունները առնտրային բանկերն են: Հայաստանի Հանրապետությունում բանկային համակարգն ընդգրկում է զայաստանի Հանրապետության կենտրոնականբանկը, ԳայաստանիՀանրապետությանտարածքում գործող առնտրային բանկերը, նրանց մասնաճյուղերը, ներկայացուցչությունները, ինչպես նան օտարերկրյա բանկերի` Հայաստանի տարածքում գործող մասնաճյուղերնու ներկայացուցչությունները: Բանկերի գործունեությունը կարգավորվում է «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», «ՂՎայաստանի Վանրապետության կենտրոնականբանկի մասին»", «Բանկերի, վարկային կազմակերպությունների սնանկության մասին»՞, «Բանկային գաղտնիքի այլ իրավաՀայաստանի Հանրապետությանօրենքներով, մասին»: կան ակտերով,իսկ դրանցով նախատեսվածդեպքերում` Կենտրոնական բանկի նորմատիվակտերով: Բանկն իրավաբանական անձ է, որին իրավունք է վերապահվում օրենքով սահմանված կարգով տրված լիցենզիաների հիման վրա իրականացնելբանկայինգործունեություն: Բանկային գործունեություն է համարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առաջարկությամբհանդես գալը ն իր անունից ն ռիսկով դրանք տեղաբաշխելը՝ վարկեր, ավանդներ, դեպոզիտներ տրամադրելուն (կամ) ներդրումներ կատարելու միջոցով: Բանկերը հիմնադրվում են` որպես բաժնետիրականկամ սահմանափակպատասխանատվությամբընկերություն կամ կոոպերաԷ ունենա առնվազն երեք մասնատիվ: Կոոպերատիվ բանկը պետք '

՛ Հ

Տես Տես Տես

ՀՀԱԺՏ 1996/12: ՀՀՊՏ

2001/40, 15.12.2001:

ՀՀԱԺՏ 1996/19:

է եկից: Եթե կոոպերատիվ բանկի մասնակիցների թիվը նվազում է րեքից, ապա բանկը վեց ամսվա ընթացքում պետք լրացնի իր մասնակիցներիթիվը կամ լուծարվի: Բանկի մասնակիցներեն համարվում հիմնադիրները. դրանք են` բաժնետիրական ընկերությունհամարվող բանկի բաժնետերը, ընկերություն հանդիսապատասխանատվությամբ սահմանափակ

բանկի փայատերերը: բանկի ն կոուաերատիվ պետականն տեղական ինքՀայաստանի Հանրապետության նակառավարմանմարմիններըբանկի մասնակից կարող են լինել օրենքով սահմանված դեպքերումն կարգով: Բանկի մասնակից չեն կարող լինել կուսակցություններըն արհեստակցականմիությունցող

ները:

Բանկի կանոնադրայինկապիտալը հայտարարվումէ այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում է նրա կանոնադրությամբ(հայտարարֆոնդ): Փաստացի համալրված կանոնադրաված կանոնադրական կան ֆոնդը ձնավորվում է մասնակիցներիներդրումներից Անձը բանկի կանոնադրականկապիտալումմասնակցության հիսուն տոկոսից ավելին կարող է ձեռք բերել միայն Կենտրոնական

բանկի նախնականհամաձայնությամբ: Բանկի հիմնադիր փաստաթուղթը ն գործունեության իրավական հիմքը կանոնադրությունն է: Ցանկացած անձի պահանջով բանկը պւսրտավորէ հնգօրյա ժամկետումնրան հնարավորություն ընձեռել ծանոթանալու կանոնադրությանըն նրանում կատարված Բանկը պարտավոր է ցանկացած անձի պափոփոխություններին: պատհանջով նրան տրամադրելբանկի գործող կանոնադրության կարող չի վճարը գանձվող համար ճենը: Պատճենը տրամադրելու մեծ լինել այդ պատճենը պատրաստելուծախսից: `այաստանի Հանրապետությանտարածքումգործող բանկերը, դրանց մասնաճյուղերը, օրենքներով ն այլ իրավականակտեարով սահմանվածկարգով կարող են տրամադրելտարբեր տիպի վանդներ, առնտրային ն սպառողականվարկեր, տրամադրել բանկային երաշխիքներն ակրեդիտիվներ(վարկային նամակներ), բածառայուցել ն վարել հաշիվներ, մատուցել վճարահաշվարկային ման արժեթղթեր, սպասարկել գնել, վաճառել թյուններ, թողարկել, տուցել ֆինանսականգործակալի (ներկայացուցչի) ծառւսյություններ, գնել, վաճառել ն կառավարել բանկային ոսկի ն ստանդար122

տացված ձուլակտորներ ն մետաղադրամ, գնել, վաճառել, փոխանւսկել արտարժույթ, իրւսկանացնել ֆինանսական վարձակալություն (լիզինգ) ն այլ ֆինանսականգործառնություններ: Բանկերը կարող են իրականացնել նան ներդրումային(ինվեստիցիոն) գործունեություն ինչպես իրենց հաշվին, այնպես էլ հաճախորդիանունից ն նրա հաշվին: Կենտրոնականբանկը կարող է թույլատրել բանկերին իրականացնելու նան այլ գործւսռնություններ, եթե դրանք բխում են կամ սերտորեն կապված են բանկային գործունեության կամ գործառույթների հետ, չեն հակասում օրենքին ն էականորեն չեն վտանգում ավանդատուներին վարկատուներիշահերը: Բանկերը կարող են կնքել «Բանկերի ն բանկային գործունեությւսն մասին» օրենքով թույլատրված ցանկացած գործունեություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ ցանկացած գործարք: Բանկերը չեն կարող իրականացնելարտադրական,առնտրական ն ապահովագրականգործունեություն, եթե օրենքով այլ բան սահմանվածչէ: Վերը շարադրվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ օրենսդիրը բանկերի համար սահմանել է առանձնահատուկտնտեսականիրավազորություն ն առնտրային իրավաբանական անձի հատուկ կարգավիճակ:«Բանկերի է. բանկային գործունեության մասին» օրենքով սահմանված է նան բանկային գործունեության նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելույուրահատուկ կարգ: Բանկերի գործունեության նկատմամբվերահսկողությանբացառիկ իրավունքը պատկանում է Կենտրոնականբանկին: Նույն օրենքով Կենտրոնական բանկին իրավունք է վերապահվումօրենսդրությւսն խախտումների համար բանկերի նկատմամբ կիրառել պատժամիջոցներ` ընդհուպ բանկի ղեկավարներին զբաղեցրած պաշտոններից հեռացնելը,լիցենզիայի ուժը կորցրածճանաչելը:

Տ

4.

Իրավաբանական անձանցմիությունները (ասոցիացիաներն միավորումներ)

Իրավաբանականանձանց միությունները ոչ առնտրային կազ-

մակերպության տարատեսակ են, որի մասնւսկիցներ կարող են լինել կամ բացառապես առնտրային իրավաբանական անձեր, կամ

առնտրային իրավաբանականանձեր: Այսինքն, ոչ առնտրային կազմակերպություններըչեն կարող հանդիսանալ առնտրային կւսզմակերպությունների կողմից ստեղծվող միության անդամ, առնտրայինկազմակերպություններն էլ չեն կարող հանդիսանալ ոչ առնտրայինկազմակերպություններիստեղծած միության անդամ: Նման միությունների անդամ չեն կարող հանդիսանալ նան պետությունը ն վարչատարածքայինկազմավորումները: Առետրային իրավաբանական անձինք ասոցացիաներ կամ միություններ ստեղծում են իրենց առնտրային գործունեությունը համակարգելու (կորդինացնելու), ինչպես նան ընդհանուր շահերը ներկայացնելու ն պաշտպանելու համար: Միավորումը գործարարական գործունեությամբ զբաղվելու իրավասություն չունի: Եթե մասնակիցներիորոշմամբ միավուրմաննիրավունք է վերապահվել իրականացնելու գործարարականգործունեություն, ապա այդպիսի միավորումն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով, վերակազմավորվում Է տնտեսական ընկերակցության կամ ընկերության կամ կարող է գործարարություն իրականացնելու համար ստեղծել տնտեսական ընկերություն կամ դառնալ նման ընկերության մասնակից(Քաղ.օր. 125 հոդվ.): Միավորման հիմնադիր փաստաթղթեր են համարվում հիմնադրման պայմանագիրըն կանոնադրությունը: ոչ

Դիմնադրմանպայմանագիրըմիավորմանանդամների կողմից ստորագրված մեկ փաստաթուղթհանդիսացող բազմակողմ քաղաքացիաիրավական պայմանագիրէ, որը ամրապնդումԷ մասնակիցէ միավորմանը ների միավորում ստեղծելու կամքը, սահմանում ու նրանց մասնակցությանպայմաններն կարգը, միավորման գործունեության նպատակըն միավորման բնականոն գործունեության ապահովմանհամար անհրաժեշտ այլ հիմնադրույթներ: Կանոնադրությունը միավորման (ասոցիացիայի, միության) կարգավիճակըկանոնակարգողլոկալ նորմատիվ փաստաթուղթ է: Նրանում բացի իրավաբանականանձի կարգավիճակը կարգավորող ընդհանուր դրույթներից, սահմանվում Էէ կառավարման մարմինների ձեավորման կարգը ն իրավասությունները,նրանց կողմից որոշումների ընդունման կարգը, միավորման վերակազմավորմամ ն լուծարման կարգը, ինչպես նան միավորման կենսագործունեության ապահովման համար անհրաժեշտ այլ հարցեր:

Միավորումն անդամների կամավոր միություն է, նրա մասնակիցները պահպանում են իրենց ինքնուրույնությունը Ա իրավաբանական անձի կարգավիճակը: Միավորումն իր մասնակիցիրավաբանականանձանց նկատմամբ վարչալլառավարչական գործառույթջներիցչի օգտվում: Նա սոսկ համակարգումէ մասնակիցների գործունեությունը:Ընդ որում, մասնակիցներնեն որոշում միավորմանը վերապահվող իրավասություններիծավալը: Միավորման մասնակիցն իրավունք ունի ֆինանսական տարվա ավարտից հետո դուրս գալ միավորումից:Այդ դեպքում նա դուրս գալու օրվանից` մեկ տարվա ընթացքում,իր ներդրմանըհամամասնորեն սուբսիդիար պատասխանատվություն է կրում միավորման պարւտավորությունների համար, եթե կանոնադրությամբայլ ժամկետ սահմանված չէ (Քաղ.օր. հոդվ. 127): Միավորման մասնակիցըկարող է հեռացվել միությունից` մնացած մասնակիցների որոշմամբ,միության կանոնադրությամբ սահմանված դեպքերում ու կարգով: Միավորումից հեռացված մասնակցինկատմամբկիրառվումեն միավորումից դուրս գալուն վերաբերվողկանոնները:Միավորման ճասնակիցներիհամաձայնությամբ ասոցիացիայի (միության) կազմում կարող են ընդգրկվել նոր մասնակիցներ:Նոր մասնակցի ընդգըրկվելը կարող է պայմանավորվելմինչ այդ ծագած միավորմանպարտավորություններիհամար ընդունվողի սուբսիդիար պատասխա-

նատվությամբ:

Չնայած այն բանին, որ միավորմանանդամներըմիավորման պարտավորություններով կրում են լրացուցիչ պատասխանատվություն, ասոցիացիան (միությունը) իր անդամների պարտավորություններով պատասխանատվությունչի կրում: Միավորման մասնակիցներն իրավունք ունեն անհատույց օգտվել նրա ծառայություններից, եթե այլ բան նախատեսվածչէ նրա կանոնադրութ-

յամբ:

Իրավաբանականանձանց միավորումներիգործունեությունը

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքիընդհանուր կանոնակարգող բնույ-

թի նորմերից բացի ասոցիացիաների (միությունների) առանձին

տեսակների գործունեությունը ենթարկվում ռանձնահատուկ կարգավորման:

է

օրենսդրական ա-

Իրավաբանական անձանց միավորումներից,առենտրայինհարաբերություններին մասնակցությւսն բնույթով առավել կարնոր

խմբերը (այսունշանակություն ունեն ֆինանսաարդյունաբերական հետն

Տնտեսության զարգացման ժամանակակից միտումների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բանկային ն արդյունաբերաֆինանսաարդյունաբերականմիական կապիտալի ինտեգրացիան ու զարգացման օբյեկտիվ օրինաչափությունն վորումների ծագման է: Զարգացած արդյունաբերական երկրներում այդ ինտեգրացիան գործնականումավարտվել է: Ստեղծվել ն թե ներքին, թե՛ արտաքին շուկայում հաջողությամբ գործում են անդրազգային կոմպանիաներ (ԱԱԿ), ֆինանսաարդյունաբերական խմբեր (ՖԱԽ), ինչպես նան այլ ֆինանսաարդյունաբերականմիավորումներշ: Ֆինանսաարդյունաբերական խմբերը պայմանագրի հիման վրա գործարարական գործունեություն իրականացնելու համար ստեղծվող կազմավորումներ են: Մի դեպքում ՖԱԽ կարող են կազմել հիմնական ն դուստր ընկերությունները, մեկ այլ դեպքում ՖԱԽը կարող է հանդիսանալ որոշակի նպատակների իրականացման համար իրենց նյութական ն ոչ նյութական միջոցները (լրիվ կամ մասնակի) միավորած իրավաբանական անձանց միավորում: Այսինքն` ՖԱԽ-ը կարող է ձնավորվել կամ հոլդինգի (հիմնական ն դուստր ընկերությունների միավորում) նմանությամբ կամ մասնակցության համակարգայինեղանակով, երբ մասնակիցներըպայմանագրի հիման վրա միավորում են իրենց ակտիվները`: ՖԱԽ ստեղծման նպատակը մրցողունակության բարձրւսցմանը, սպառման շուկաների ընդլայնմանը, արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը,նոր աշխատատեղերիստեղծմանն ուղղված տեխնիկականկամ տեխնոլոգիականինտեգրացիայի,ինվենստիցիոն կամ այլ ծրագրերի ն նախագծերիիրականացումնէ: ՖԱԽ-ի մասնակիցներ են համարվում ՖԱԽ-ի ստեղծման պայմանագիրը ստորագրած իրավաբանականանձինք ն նրանց կողմից '

ստեղծված կենտրոնականընկերությունըկամ ՖԱԽ կազմող հիմնական ն դուստր ընկերությունները: անձ ՖԱԽ-ը իրավաբանական չէ ն չի կարող դիտարկվել նան որպես իրավաբանական անձանց անձ են հանդիսանում միություն: Իրավաբանական ՖԱԽ-ի մասնակիցները, ինչպես նան, մասնակցության համակարգային եղանակով ստեղծվելու դեպքում, ՖԱԽ-ի մասնակիցների կողմից ստեղծված կենտրոնականմիությունը": Օրենքի կամ պայմանագրի ուժով ՖԱԽ-ի գործերը վարում է պայմանագրի մասնակիցների կողմից հիմնադրվածկենտրոնականընկերությունը,իսկ հիմնական ն դուստր ընկերություններիմասնակցությամբ ստեղծվող ՖԱԽ-ում` հիմնական ընկերությունը:Կենտրոնական ընկերության

ՖԱԽ) :

պարտավորություններով մասնակիցներըկրում են համապարտ պատասխանատվություն՝ պայմանագրով սահմանված կարգով:

ՖԱԽ-ի կառավարմանմարմինն է կառավարիչների խորհուրդը,որը կազմված է ՖԱԽ-ի կազմի մեջ մտնող իրավաբանական

ներկայացուցիչներից: ՖԱԽ

կարող է ստեղծվել միայն այն դեպքում, երբ նրա կազմի են բանկ կամ այլ մեջ վարկավորողկազմակերպություն ն արտադրության, սպասարկման բնագավառումգործող կազմակերպություններ: Բացի վերոհիշյալներից, ֆինանսաարդյունաբերական խմբի մեջ կարող են մտնել նան այլ առնտրայինն ոչ առնտրամտնում

։

Մեր Հանրապետության օրենսդրությամբ ֆինանսաարդյունաբերական խմբերի կարգավիճակն օրենսդրությամբ առանձնահատուկ կարգավորված չէ: Ռուսաստանի Դաշնությունում նրանց կարգավիճակը կանոնակարգված է «Ֆինանսաարդյունաբերական խմբերի մասին» 1995թ.-ի նոյեմբերի 30-ի դաշնային օրենքով: Հ Է.Ը. ԵՇոնւ Տես Լլքորօռօ ԱքշռւթումչաղծորԸնօ6 քթօարճւքօրումտ

8 ԸՅՇՇՆԼ

1 08օ:քձՓող. ԽԼ, 2005, էջ 171:

ՃՇՏՆԲՃԵԼԹՇՐՔ

Տես Բելիխ Վ.Ս., նշված մենագրությունը, էջ 175:

անձանց

յին

կազմակերպություններ, այդ թվում արտասահմանյան(բացառությամբ հասարակական ն կրոնական կազմակերպությունների): Եթե ՖԱԽ-ի կազմում կան իրավաբանական անձինք,

ենթարկվումեն

ԱՊՀ

որոնք

պետությունների յուրիսդիկցիային,այդպիսի

ֆինանսաարդյունաբերական խումբը գրանցվում է

որպես տրանս-

նացիոնալ կազմակերպություն: Եթե ՖԱԽ-ը ստեղծվում է միջկառավարական համաձայնագրով, ապա նրան տրվում է միջպետական

(միջազգային) կարգավիճակ:

Նույն սուբյեկտին չի թույլատրվում մասնակցել մեկից ավելի

ֆինանսաարդյունաբերական խմբերում: Ֆինանսաարդյունաբերական խումբն իրավականկարգավիճակէ ձեռք բերում գրանցման

պահից: Այն երկրներիօրենսդրությամբ, որոնցով նախատեսվածէ ֆինանսաարդյունաբերական խմբերի ստեղծում, դրանց գրանցման

Տես նույն տեղը:

համար նախատեսվում է թույլատվական կարգ: Օրինակ, ՌԴ էկոնո-

միկայի նախարարության կողմից ֆինանսաարդյունաբերական խմբիգրանցման համար անց է կացվում այդպիսի խմբի ստեղծման նպատակահարմարությանն արդյունավետությանփորձաքննություն: Փորձագիտական դրական եզրակացության դեպքում ՖԱԽ-ը գրանցվումէ ն գրառվում ՌԴ ֆինանսականխմբերի պետականռե-

գիստրում:

կարգավիճակը Ապրանքային բորսաների

Բորսան հանդիսանումԷ մեծածախ առնտրի շուկա, որտեղ արժեթղթերի ն ապրանքների առուվաճառքը կատարվում է սահմանված օրինաչափություններին ե ստանդարտներինհամապատասխան':Ավելին, բորսայականառնտուրը չի նախատեսում գործարքների կնքման պահին ապրանքների ն արժեթղթերի ֆիզիկական ներկայությունը: Բացի այդ, բորսան մրցակցային շուկա է: Բորսայում ապրանքների գները սահմանվում ն փոփոխվում են պահանջարկի ազդեցությամբ, որոնք հրապարակվումեն աշխատանքային օրվա սկզբին ն վերջում: Ապրանքային բորսան իր կողմից սահմանված կանոններով մեծածախառնտուր իրականացնող իրավաբանական անձ է: Այն առաջարկի ն պահանջարկի հիման վրա բացահայտում է հիմնավորված գները, ձենավորումէ ապրանքների ն ռեսուրսների մեծածախ շուկան, տնտեսության մեջ ներմուծում է կարգավորման տարրեր: Ապրանքայինբորսան կազմակերպվածապրանքայինշուկա է, որի բնականոն գործունեությանհամար անհրաժեշտ է շուկայական միջավայր, մրցակցություն, զարգացած ինֆրաստրուկտուրա, կայացած օրենսդրականբազա ն գնագոյացմանճկուն համակարգ: Բորսան ծագել է 13-14-րդ դարերում Իտալիայում, սակայն գործարարաշխարհում իր ավելի լայն տարածումնէ ստացել 16-րդ դարում Անտվերպենում,Լիոնում, ապա նան Լոնդոնում ն Համբուր-

գում:

Սկզբնականժամանակաշրջաններումստեղծվեցին բորսայական հաստատություններ, որտեղ հավաքվում էին գործարար մարդիկ, առուծախի այլ մասնակիցներն բանակցություններիմիջոցու'

կնքում էին մեծածախառետրականգործարքներ:Ի սկզբանե բորսաները ստեղծվեցինարտադրողների ն սպառողների, արտադրողների ն միջնորդների, վերջիններիսն սպառողների միջն կապ հաստատելու համար:Դրանքիրական ապրանքներիմեծածախշուկան

ձնավորող ապրանքայինբորսաներ էին: Այդ բորսաներում սակարկություններն անցկացվելուցհետո պայմանավորվածժամկետում կատարվում էր արտադրանքի մատակարարումը: ժամանակակից բորսաները ֆյուչերսային բորսաներ են: Այդպիսի բորսաներում

թույլատրվում է նան սակարկություններ անցկացնել` առանց հետագայում ապրանք մատակարարելու: Բացի դրանից, այդ բորսաներում ֆյուչերսային գործարքներիմիջոցով իրականացվումէ իրական ապրանքներիբորսայում կնքված կամ իրական ապրանքների կապակցությամբ նույն բորսայում կնքված գործարքների հե-

ջիավորում`այսինքն, գների անբարենպաստ

փոփոխություններից

իրական ապրանքներինկատմամբիրավունքներիե

Ըստ

Տե՛ս

8.2.

ՂՕոճթոոյ Շաքշչճ.ԽԼ, 1991 էջ 12:

պարտակ

նություններիփոխադարձ փոխանցմանկապակցությամբ կնքած գործարքներիապահովագրում: Նշված երկու տիպի գործարքներըէապես տարբերվում են իրենց ուղղվածությամբ:Եթե իրական ապրանքների առուծախի պայմանագիրը կնքվում Է բորսայական ապրանքն անհապաղ կամ որոշակի ժամակահատված անցնելուց հետո գնորդին հանձնելու համար, ապա Ֆյուչերսային բորսայում վաճառվում է հենց այդ պայմանագիրը:Ֆյուչերսայինպայմանագիրըձեռք բերողի նպատակը ոչ թե ապրանքը ստանալն է, այլ որոշակի ժամանակ անց պայմանագրիձեռք բերման գնի ն հետգնման գնից գոյացող տարբերությունիցշահույթ ստանալը: Ապրանքայինբորսան այնպիսի կազմակերպություն է, որը գործում է ինքնածախսածածկման սկզբունքով, մասնավորապես առնտրայինգործարքների կնքման ժամանակ այն մատուցում է միջնորդականծառայություններ,կատարում է առնտրային գործարքներին վեճերի կարգավորում,հրապարակումէ գների մասին տեղեկություններ: Ապրանքայինբորսան, որպես կանոն, չի հանդիսանում շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող կազմակերպություն: Բորսայիմասնակիցներիշահույթն ապահովվում է ծախսերի խնայողությամբ: արտասահմանում

ձնավորված Բոր

Կոոա

՝

ապրան -

քային բորսայի ֆունկցիաների մեջ մտնում է նան բորսայում գնանշված ապրանքների ստանդարտներ սահմանելը, առուծախի իրականացման տիպային պայմանագրեր մշակելը, բորսայի մարմիններիկողմից բորսայում ձենավորվողառնտրայինսովորույթների համակարգումը, արբիտրաժային գործառույթներիիրականացումը

այլ գործառույթներ: Վիմք ընդունելով բորսաների ստեղծման ն գործունեության կարգավորմանառանձնահատկությունները`դրանց կարելի է բաժանել երկու խմբի` 1. հանրային-իրավական, 2. մասնավոր-իրավական: Հանրային-իրավականբորսայի անդամ կարող է դառնալ ցանկացած գործարար, իսկ մասնավոր-իրավականբորսայի անդամ դառնալու համար անհրաժեշտ է ձեռք բերել կանոնադրային կապիտալիորոշակի բաժնեմաս կամ բաժնետոմսերի որոշակի քան

տալիս

նակ:

հաճախորդներիմասնակցության` բորսաները կարող են լինել` բաց ն փակ: Փակ բորսաներում սակարկություններին մասնակցում են նրա մշտականանդամները,որոնք կատարում են բորսայական միջնորդի գործառույթներ, այդ պատճառով էլ անմիջական վաճառողներըն գնորդները բորսայի սրահ մուտք գործելու իրավունք չունեն: Բաց բորսաներում սակարկություններին բացի մշտական անդամներից ն բորսայական միջնորդներից կարող են մասնակցելնան հաճախորդները: Ըստ բորսայականսակարկությանառարկա հանդիսացող ապրանքներիտեսականու` բորսաները լինում են` ունիվերսալ ն մասնագիտացված: Ունիվերսալ բորսաներում վաճառվում են տարբեր ապրանքներ: Մասնագրտացված բորսաներում միայն որոշակի խումբ ապրանքներ`օրինակ, հացահատիկ: Հայաստանում գործող ապրանքայինբորսան ունիվերսալ բորսա է, սակայն օրենքով թույլատրվում է ն կարող են ստեղծվել մասնագիտացվածբորսաներ: Շուկայական տնտեսությունում ապրանքային բորսաներն իրականացնում են առանձնահատուկ դեր: Դրանք ոչ միայն ապրանքների մեծածախ շուկան ձնավորող, այլն ապրանքների միջին արժեքը կանխորոշող կազմակերպություններեն: Բորսաները պահանջարկի ն առաջարկիհիման վրա կոնկրետ ապրանքատեսակի արժեքի գնանշմամբբացահայտում են ապրանքի իրական շուկա Ըստ

.

յական արժեքը: Բանն այն է, որ յուրաքանչյուր բորսայում բորսայական օրվա ընթացքում գրանցվում են ապրանքատեսակիտիպական միջին գները, որից էլ դուրս է բերվում այդ ապրանքատեսակիարժեքը: Բորսայում գնանշված արժեքըդառնում է ուղեցույց ինչպես բորսաներում, այնպես էլ բորսայից դուրս նման ապրանքների կապակցությամբ գործարքներ կնքելիս: Այսինքն, ապրանքայինբորսան շուկայականհարաբերությունների այն մասնակիցնէ, որի գործունեության շնորհիվ կարելի է հստակպատկերացումկազմել տվյալ պահին շուկայական կոնյուկտուրայի մասին, պահանջարկին առաջարկի մեծության,ապրանքներիորակի, շարժի, գնի վերաբերյալ: Բորսան, բորսայական տեղեկատվությանը տիրապետողգործարարներինթույլ է կառուցել իրենց գործունեությունըչոր հաշվարկներիհիման վրա`: Հայաստանումառաջին բորսան ստեղծվել է 1922 թ.: էրեվանի բորսան ունիվերսալ բորսա էր, իրականացնումէր ինչպես ապրանքներուլ այնպես էլ արժույթովշԲորսաների դադարեցվեց անցյալ դարի 50-ական թվականներին`«Մատակարարման իրացման վարչությունների» ստեղծմամբ:ԽՍՀՄ-ի փլզումից հետո նորից զգացվեց բորսայական առնտուրը ն 1990թ. նոյեմբերի20ին հիմնադրվեցերնանյան "Ադամանդ" ապրանքա-ֆոնդային ունիվերսալ բորսան: 2001թ. երնանյանբորսան դադարեցրեցիր ֆոնդային գործունեուոթյունըն վերանվանվեց«Երնանի ապրանքահումքայինբորսա»: Այդ բորսան բաժնետիրականընկերությունէ: Սակայն Հայաստանի Հանրապետությունումապրանքային բորսաները կարող են նան սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության ձնով՝: Բորսան հիմնադրվումէ Վայաստանի Հանրապետության

ապրանքա-արժութային

առնտուրն

գործունեությունը

կազմակերպելու կարիք,

ստեղծվել |

՛

ռո

Տես

Ոօոօաոօոջոօ 8.Փ.

Տես

Ստեփանյան

լ

Բ ՇոոգօքՎօՇոօօոթոաօ.

ԱՍ.

ԽԼ, 2003, էջ 388:

Ապրքանթային բորսաները որպես գ. թեկնածուի գիտ.

ի աստիճանի հայցման սերարությունների սուբյեկտ, որնշված ենք, կազմակերպաիրավանան

Կարծում ձներով ապրանքային բորսաների ստեղծումը նպատակահարմար ն սահմաչէ: Բաժնետիրական նափակպատասխանատվությամբ ընկերությունները առետրային կազմաեն, որոնց նպատակըշահույթ ստանալըն կերպություններ մասնակիցների

ն (կամ) ֆիզիկական անձանց օտարերկրյա իրավաբանական կողմից ն ենթակա է պետական գրանցման`օրենքով սահմանված կարգով:Բորսայիհիմնադիրներչեն կարող լինել` ն կառավարման մարմինները, պետականիշխանության ն

-

կազմակերպությունները, Բանկերըն այլ ֆինանսավարկային ապահովագրական ն ինվեստիցիոնընկերությունները, կրոնական հասարակական,հասարակական-քաղաքական, ու հիմնադրամները, կազմակերպություններն բարեգործական այն ֆիզիկականանձինք, որոնց Հայաստանիօրենսդրութ--

-

-

ն

-

յամբ արգելված է զբաղվել

գործարարությամբ:

Ապրանքայինբորսայում կառավարմանբարձրագույնմարմինը բաժնետերերիժողովն է, իսկ բորսայի ընթացիկ կառավարումն է բորսայականկոմիտեն,որն ընտրվումէ բաժնեիրականացնում տերերի ժողովի կողմից: Ապրանքայինբորսայում հիմնականգործող անձինք բրոքերներնեն:

Ապրանքայինբորսաներումստեղծվում են նան մասնագիտացված կոմիտեներ, որոնք ղեկավարումեն բորսային խորհուրդները՝

նախագահիգլխավորությամբ: Յուրաքանչյուր ապրանքայինբորսա ունի գործունեությաներկու հիմնական ուղղություններ` մի կողմից` մեծածախ առնտուր, իսկ մյուս կողմից` ապրանքներիգների սակարկում:Բորսան չի կարող իրականացնելայնպիսի գործունեություն,որն անմիջականոն րեն կապվածչէ բորսայականառնտրի կազմակերպման կարգավորման հետ: Նա չի կարող լինել ավանդատու կամ բաժնետերայնորոնց գործունեությունը կապպիսի կազմակերպություններում, հետ: Բորսան չի ված չէ բորսայականառնտրի կազմակերպման կարող բորսայականգործարքներկնքել իր անունից կամ իր հաշ-

վին:

Ապրանքային բորսաների գործունեության ն բորսայական ու կարգավորմանհետ կապվածհարաառնտրի կազմակերպման մաբերությունները կարգավորվումեն «Ապրանքայինբորսաների

սին» ՀՀ

այլ օրենքով",

նորմճատիվ ակտերով, ինչպես նան բորսայի կողմիցընդունվող լոկալ իրավականակտերով: Օրինակ, բորսայի բորսայական առնտրի կանոններով, բորսայականոնադրությամբ, կան արբիտրաժայինհանձնաժողովի կանոնադրությամբն այլն: Բորսայականառնտուրը կազմակերպվում է լիցենզիայի առկայության դեպքում, որը տրվում է պետական լիցենզավորող մարմնի կող-

մից:

Ապրանքային բորսայի հիմնական նպատակը բորսայական առնտրի կազմակերպմանն կարգավորման հետ կապվածգործունեությունն է: Յուրաքանչյուր բորսա ինքն է սահմանում բորսայում իրականացվելիքառնտրի կանոնները ն արարողակարգը: Ամեն մի բորսայումառենտրիկանոններըն արարողակարգըտարբեր է: Բայց որպեսզի առնտուրը համարվի բորսայական, պետք է պահպանվեն հետնյալ կանոնները՝ 1. բորսայական առնտուրըպետք է կատարվի հրապարակայնորեն ն մշտական տեղում, 2. առնտուրը պետք է իրականացվի վաղօրոք սահմանված ժամանակահատվածիընթացքում, Յ. գործարքը, որպես կանոն, պետք է կնքվի բորսայականմիջ-

նորդներիմիջոցով:

Բորսայական առնտուրն իրականացվում է բորսային միջնորդների կողմից` պատվիրատուիանունից ն վերջինիս հաշվին, կամ պատվիրատուանունից ն իր հաշվին, կամ իր անունից ն պատվիրատուի հաշվինբորսային գործարքներ կատարելու միջոցով (բրաոքերային գործունեություն). հետագա վաճառքի նպատակով`իր անունից ն իր հաշվին բորսային գործարքներ կատարելու միջոցով (դիլերային գործու»

»

նեություն):

«Ապրանքայինբորսաների մասին» օրենքի 8 հոդվածի համաձայն բորսայական առետրի նպատակը հրապարակայինսակար1

են մրցակցային առնտրի միջն բաշխելն է: Մինչդեռ բորսաներն ստեղծվում ստանալու նպան շահույթ նպատակով, կազմակերպման կարգավորման տակ չեն հետապնդում: Բորսայի անդամների (մասնակիցների)շահույթն ապահովվումէ ծախսերի խնայողությամբ:

ընդունվելէ 1993թ. Օգոստոսի 31-ին, տես Օրենքն (1990-1995թթ.), Երնան, 1995, էջ 598-607: ժողովածու

ՀՀ

Գործող օրենքների

Տես

«Բորսային (ոչ ֆոնդային) առետրի կազմակերպմանգործունեութն բորսային (ոչ ֆոնդային) առետրի կազմակերպման գործունեության: լիցենզիայի ձեր հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության 05.12.2002թ. որոշումը (114 ՊՏ 2003/4 (239), 15.01.2003):

յան

լիցենզավորման կարգը

կություններովբորսայականգործարքներիկնքումն է: Նույն օրենքի հոդվածի համաձայն բորսայականգործարքը բորսայում կնքված այն պայմանագիրն է, որը բորսայականառնտրի մասնակիցները սակարկությանարդյունքում կնքել են բորսայական ապրանքի վերաբերյալ: Բորսայականապրանք են համարվում տվյալ բորսայում գնանշված ապրանքները: Այդպիսինկարող են հանդիսանալ մասսայական արտադրության, որակապես միատարր, ստանդարտավորման ենթարկվող ապրանքները: Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ բորսայական առնտուրն իրականացվում է ոչ թե ամբողջ ապրանքաքանակի ցուցադրմամբ, այլ նմուշներով կամ բորսայի կողմից սահմանված ստանդարտներով:Բորսայական ապրանքներ են համարվում նան բորսայական ապրանքների վերաբերյալ կնքված պայմանագրերն ու բեռնագրերը: Բորսայական ապրանք չեն կարող լինել շրջանառությունից հանված իրերը, անշարժ գույքը, մտավոր սեփականության օբյեկտները, հեղինակային իրավունքը, արվեստի ստեղծագործությունները,ինչպես նան այն ապրանքները, որոնց շրջանառությունը (վաճառքը) արգելված է Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ («Ապրանքայինբորսայի մասին» օրենք, հոդվ. 5): Իրավական բնույթով բորսայական գործարքները, ըստ էության, բորսայից դուրս կնքվող քաղաքացիաիրավականգործարքներից չեն տարբերվում: Այդ պատճառով դրանց կնքման արարողակարգըպետք է հաճապատասխանիգործարքներին պայմանագրերի կնքման համար Քաղ. օր. սահմանված ընդհանուր նորմերին: Դրա հետ միասին, բորսայական գործարքները,կախվածգործարքների կնքման պայմաններից(որտեղ, ում միջն, ինչ օբյեկտի կապակցությամբ, ինչ եղանակով), ունեն էական առանձնահատկութ-

նորդների կողմից, բորսայական գործարքներն ունեն անդեմ բնույթ, այսինքն վաճառողներըն գնորդներըմիմյանցհետ անմիջական փոխհարաբերություններիմեջ չեն մւոնում, այլ գործ ունեն բորսայի հետ, բորսայական գործարքի առարկա են հանդիսանում տվյալ բորսայում շրջանառության թույլատրված ն քանակական ու որակական բնութագրերով ստանդարտացվածորոշակի խումբ ապ-

յուններ՞.

գործարքի կնքման վայր է հանդիսանում սակարկությունների կազմակերպչի գործառույթիրականացնողբորսան, բորսայականգործարքները կարող են կնքվել միայն բորսայական առնտրի ընթացքում, բորսայական գործարքները կնքվում են բորսայական միջ-

-

-

/

Տես

Բու

Փօղոօոօմ

Ց ՕՅՅԱԸՆԻօ

Օ. 8., ԽՕՇՅՊԾՏՃ ԷԼ, Ըքոյվօոճ

ՇՄԱԱՅՇԼԵ

ՇԾտքշոծ:ՏԻԾԱԾՎԱՎԿՇՇՔՅՅ

տ ռքճտօ, 1999, Վ 5, էջ 27:

ՓյԿշքոպելԸ տ

ոքճտօտ2գ

«ճճոթմ

-

-

րանքներ, -

բորսայականգործարքն ուժի մեջ է

գրանցվելուցհետո, -

մտնում

միայն բորսայում

բորսայական գործարքի կատարումըտեղի է ունենում

բոր-

սայից դուրս, գործարքի պատշաճ կատարումը երաշխավորումէ բորսան: Բորսայականգործարքները կնքելու իրավունք ունեն բորսայի անդամներըն հաճախորդները: Բորսայի անդամներ կարող են լինել այն իրավաբանականն ֆիզիկականանձինք, որոնք մասնակցումեն բորսայի կանոնադրական ֆոնդի ձենավորմանը, կատարում են բորսայի անդամության ն այլ նպատակայինմուծումներ ն դարձել են բորսայի անդամներ` դրա հիմնադրման փաստաթղթերովնախատեսվածկարգով: Որպես կանոն, դրանք բրոքերային ֆիրմաներ են կամ անկախ բրոքերներ: Բրոքերային գործունեություն է համարվում հանձնարարության ն գործակալման պայմանագրիհիման վրա այլ անձի կամ անձանց հաշվին ապրանքային գործարքներ կատարելու գործունեությունը: Այն իրականացվումէ իրավաբանականկամ ֆիզիկական անձանց կողմից (բրոքերային ընկերությունկամ բրոքեր): Բորսայի այն անդամները,որոնք չեն հանդիսանումբրոքերային կազմակերպություններ (ընկերություն, գրասենյակ) կամ անկախ բրոքերներ, բորսայական առնտրին անմիջականորենկարող են մասնակցելբորսայի թույլտվությամբ: Բորսայի հաճախորդներ են համարվում այն իրավաբանական ն ֆիզիկականանձինք, որոնք բորսայի անդամներչեն, բայց բորսայի հիմնադիրփաստաթղթերին համապատասխանբորսայական գործարքներ կնքելու իրավունք ունեն: Հաճախորդների տարբե-

էճ

քոքօրճ//

'

Տես Եմ Վ., Կոզլովա Ն., Սուրգուչնա Օ. նշված հոդվածը, էջ 30:

րությունը բորսայի անդամներից կայանում է նրանում, որ նրանք կապիտալիձնավորմաչեն մասնակցումբորսայի կանոնադրային նը ենբորսայի կառավարմանը:Բորսայի հաճախորդներնիրավունք ունեն գործարքներ կնքել միայն առկա ապրանքներիհամար` իրենց անունից ն իրենց հաշվին: ն առանԲորսայի հաճախորդներըկարող են լինել մշտական մասնակցող: Վերջինները բորսայական ձին սակարկությունների են առնտրինորոշակիժամկետով մասնակցելու իրավունք ձեռք բեվճարով: րում համապատասխան Բորսայի անդամներըն հաճախորդներնիրավունք ունեն, որմասնակից, իրենց անունից պես բորսայականսակարկությունների ն իրենց հաշվին գործարքներ կնքել իրական ապրանքներիվագործարքներնրանք կաԱյլ բորսայական ճառքի կապակցությամբ: հետ րող են կնքել բորսայական ձիջնորդների միջոցով` նրանց հիման վրա: կնքված պայմանագրերի են բորսաԲորսայականգործարքներըմեծամասամբ կնքվում ույի միջնորդներիմիջոցով: Բորսայականմիջնորդներըիրավունք հետո: նեն միջնորդություն իրականացնելլիցենզիա ստանալուց Բորսայականմիջնորդներեն հանդիսանումբրոքերայինֆիրմանեինչպես նան անկախ բրոքերները: րը, գրասենյակները, փոխհաԲորսայի միջնորդներին նրանց պատվիրատուների պայմակնքված միջն նրանց կարգավորում: րաբերությունները են է կարող սահմաններում նագրով: Բորսան իր լիազորությունների ն կանոնակարգելբորսայի միջնորդների նրանց պատվիրատունեկիրառել պատժամիջոցներբորսայի րի փոխհարաբերությունները, հետ այն միջնորդներինկատմամբ,որոնք պատվիրատուների փոխխախտել են բորսայի կողմից սահմանված հարաբերություններում առնտրի կանոնները:

որպես կանոն, իրականացԲորսայականսակարկությունները, վում են ըստ ապրանքայինխմբերի, որոշակի ապրանքայինսեկեն ցիաներում (բաժանմունքներում):Սակարկություններնանց են բորսայական կացնում բորսայի ծառայողները, որոնք կոչվում

մակլերներ:

Բորսայականառնտրի մասնակիցներըբորսայականսակարկություններիընթացքումկարող են կնքել` ն իրական ապրանքների նկատմամբ իրավունքների պա -

տականությունների փոխանցման(դրամարկղային գործարքներ), մատակարարման հետաձգված ժամկետով իրական ապրանքների նկատմամբ իրավունքների ն պարտականությունների փոխադարձփոխանցման(ֆորվարդային գործարքներ), բորսայական ապրանքներիմատակարարմանպայմանագրեիրավունքների ն պարտականությունների փոխարի նկաւտոմամբ դարձ փոխանցման(ֆյուչերսային գործարքներ), բորսայական գործարքի կամ դրա մատակարարմանպայմանագրի նկատմամբ իրավունքների ն պարտականություններիապագա փոխանցմանիրավունքների զիջման(օպցիոն գործարքներ), այլ գործարքներ, որոնք սահմանված են բորսայական -

-

-

-

առնտրիկանոններով: Ինչպես երնում է «Ապրանքայինբորսաների մասին» օրենքի 8րդ հոդվածից, մատնանշված բորսայականգործարքները կնքվում են կամ իրական (արտադրված, պատրաստիվիճակում առկա) ապրանքների կամ առկա վիճակում չգտնվող ապրանքի մատակարարման իրավունքներին պարտականություններիփոխանցմանվերաբերյալ: Իրականապրանքներինկատմամբ իրավունքների ն պարտականություններիփոխանցման գործարքներ են դրամարկղային ն ֆորվարդայինգործարքները: Դրամարկղային(իրական ապրանքի նկատմամբ) համարվում են բորսայականայն գործարքները,որոնց նպատակնէ առկա ապրանքի օտարումը կամ ձեռք բերելը: Այդպիսի գործարքները կատարվում են անհապաղ:Բորսայական առնտրի կանոններով «անհապաղկատարում»նշանակում է ապրանքիփոխանցումպայմանագրովնախատեսվածպայմաններով ն վճարում գնորդին` ի սեփականությունհանձնելու պահից: Արտասահմանյանբորսաների պրակտիկայում «անհապաղ կատարում» համարվում է գործարքը կնքելուցհետո` 14 օրվա ընթացքում ապրանքըգնորդին հանձնե-

Լը:

Ֆորվարդային գործարքները նույնպես կնքվում են իրական (պատրաստի վիճակում առկա) ապրանքների նկատմամբ,սակայն մատակարարման հետաձգված:ժամկետով: Դրանք իրական ապրանքների նկատմամբ կնքված այն գործարքներն են, որոնցով ապէ հանձնվում պայմանագրով րանքը գնորդին ի սեփականություն

սահմանված մատակարմանն վճարման (հաշվարկների) պայմաններով, մատակարարման պայմանագրով նախատեսված ապագա ժամկետում: Ֆորվարդային գործարքների թվում դասվում են նան «ճանապարհին գտնվող» ապրանքի նկատմամբգործարքները, այսինքն սահմանված վայրում ն պայմանավորված ժամկետում վաճառողին հանձնվելիք ժամանող ապրանքի նկատմամբ կնքված

գործարքը:

Մատակարարմանպայմանագրերի (առանց իրական ապրանքի) նկատմամբ իրավունքների ն պարտականությունների փոխադարձ փոխանցման վերաբերյալ գործարքները կնքվում են այն դեպքում, երբ ապրանքը դեռնս վաճառողիտիրապետությաններքո չի գտնվում կամ դեռնս պատրաստ չէ: Վաճառողըգործում է` հիմք ունենալով պայմանագրի կատարման պահին ձնավորվելիք պայմանները: Այդպիսի գործարքներ են համարվում կայուն, օնկոլային ն ֆյուչերսային գործարքները: ՎայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ կայուն ն օնկոլային գործարքների կնքում չի նախատեսում: Այնուհանդերձ հարկ է գիտենալ, որ կայուն է համարվում բորսայական այն գործարքը, որով վաճառողը պարտավորվում է ապրանքը հանձնել, իսկ գնորդը ապրանքն ընդունել պայմանավորված ժամկետում նե գործարքի կնքման ժամանակ մատնանշված օնով:

Օնկոլային գործարքները գնի հետացա ամրապնդմամբգործարքներ են: Այդպիսի գործարքներըկատարելիս հիմք է ընդունվում իրավունքներիապագա փոխանցմամբգործարքներիհամար համապատասխանբորսայի կողմից սահմանված արժեքը ն գզործա ոքը կոբոլիս նքե ան ժե չի ում: ապրանքի արժեքը ֆիքսվու Օպցիոն (պարգններով) գործարքներն այն գործարքներն են, որոնցով ձեռք է բերվում բորսայական ապրանքը կամ կոնտրակտը վաճառելու կամ ձեռք բերելու իրավունք, գործարքի կնքման ժամանակ ֆիքսված գնով: Մյուս կողմն այդպիսի իրավունք վերապահելու համար ստանում է որոշակի պարգն, որը դառնում է նրա եկա.

թո

օգտվում:

ինքնիոնինԱրենի Սոր

Այսինքն օպցիո

րավունք

է,

որը

հնարավորությու

տալիս օպցիոնի տիրոջը սահմանվածժամկետում գնել կամ վաճառել (կախված օպցիոնի տեսակից) որոշակի քանակի ապրանք ֆիկսված գնով:

Օպցիոնը լինում է երկու տիպի` քոլ-Օպցիոն ն փութ-օպցիոն: Քոլ-օպցիոնը պայմանագիր է, որը օպցիոնի տիրոջը (գնորդին) իրավունք է տալիս գնել, իսկ վաճառողի վրա պարտականություն է դնում վաճառել բորսայական ապրանքը: Փութ-օպցիոնը պայմանագիր է, որը վաճառողին պարտավորեցնումէ վաճառել օպցիոնը ն գնորդի վրա դնում է այն գնելու պարտավորություն": Օպցիոնի է հաշվարկման ժամկետ համարվում օպցիոնից գնորդի օգտվելու համար սահմանվածվերջին ժամկետը: Եթե գնորդն իր իրավունքից չի օգտվում, ապա գործարքը դադարումէ: Տարբերվում են օպցիոնի ամերիկյան ն մայրցամաքայինհամակարգեր: Օպցիոնի ամերիկյան համակարգըգնորդին իրավունք է վերապահում օգտվել` ձեռք բերված օպցիոնով իրեն վերապահված իրավունքից մինչն օպցիոնի ժամկետն ավարտելը: Մայրցամաքային համակարգի կիրառման դեպքում օպցիոնով վերապահված իրավունքը կարող է իրականացվելմիայն ժամկետը վրա հասնելու դեպքում: Ֆյուչերսային գործարքներնայն գործարքներն են, որոնք, որպես կանոն, կնքվում են ոչ թե ապրանքիգնման կամ վաճառքիկապակցությամբ,.այլիրականապրանքի նկատմամբիրավունքների ն պարտականություններիփոխադարձփոխանցմանկոնտրակտների ապահովագրման(հեջիավորման) կամ գործարքի վերավաճառքի կամ դադարելու դեպքում գների հնարավոր փոփոխությունիցառաջացող տարբերությունը ստանալու համար: Հեջիավորում կատաեն րում ապահովագրողբորսային մասնակիցները': Ի տարբերություն բորսայականայլ գործարքների, որոնք դադարում են ապրանքի մատակարարմամբ,ֆյուչերսային գործարքները դադարում են ոչ թե ապրանքի մատակարարմամբ,այլ պւսյմանագրի հեւոգնմամբ: Այդ պատճառով ֆյուչերսային գործարքի նպատակըապրանքիմատակարարումըչէ: Ֆյուչերսային գործարքի օբյեկտը ոչ թե ապրանքն է, այլ բորսայական պայմանագիրը (ֆյուչերսը): Նման գործարքների նպատակը ֆյուչերսի գնելու ե հետգնմանգների տարբերությունից եկամուտ ստանալն է ն գների կորուստտ ջացող կոր քով առաօազող անբարենպաստփոփոխության հետնանօով

(հծմցօդ հեջերները գործարքներն

|

'

Կոզլովա Ն., Սուրգուչնա Օ., նշված հոդվածը, էջ 32: Ասատրյան Բ., Բանկային գործ: Երնան, 2004, էջ 262-263:

ՏեսԵմՎ, Տես

ները նվազեցնելը': Ֆյուչերսային գործարքների տարբերիչ առանձնահատկությունն այն է, որ բորսայական առետրի ընթացքում մասնակիցները հնարավորություն ունեն ազատորեն ն բազմակիանգամներ, մինչե գործարքիիրական կատարման պահը, միմյանցզիջել գործարքից

բխող իրավունքներըն պարտականությունները: Բորսայական մասնակիցների ֆյուչերսային գործարքների կնքման շահագռգռվածությունը պայմանավորվածէ նրանով, որ բորսայականապրանքիգինը կարող է տատանվել ն դրանից ելնելով կողմն իր վրա պարտականությունէ վերցնում հետագայում այդ պայմանագիրըգնել կամ վաճառել գործարքի կնքման օրը ֆիկսված գնով: Կախված այն նպատակներից,որպիսիք հետապնդում են ֆյուչերսային գործարք կնքող բորսայականառետրի մասնակիցները, դրանց կարելի է բաժանել երկու կատեգորիայի՝հեջերներ ն սպեկուլյանտներ:Հեջերները հետապնդումեն գնի ապագա անբարենպաստ փոփոխություններիռիսկը նվազեցնելու նպատակ: Այլ խոսքով նման գործարքի կնքմամբ ապահովագրվում(հեջիավորվում) է ապրանքիգնի անբարենպաստփոփոխությունների ռիսկը: է Սպեկուլյանտներինհետաքրքրում ոչ թե ֆյուչերսի ձեռք բերելը, այլ գների փոփոխությունից շահույթ ստանալը: Սպեկուլյանտի հաջողությունը կախված է այն բանից, թե որքան հմտորեն է նա կարողանում կանխատեսել համապատասխան ապրանքի գների փոփոխմանմիտումները:Սպեկուլյանտըհանդիսանում է բորսայի անհրաժեշտ մասնակիցներիցմեկը, քանի որ նախ, նրա շնորհիվ աճում է բորսայական պայմանագրերիիրացվելիությունը ն երկրորդ նա կրում է այն գինը փոփոխվելու ռիսկը, որը պայմանագրի վրա դնում է հեջերը՝: Ինչպես մատնանշվեց,ֆյուչերսային գործարքներըկնքվում են իրական ապրանքներիկապակցությամբկնքված կոնտրակտների հեջիավորման (ապահովագրման) նպատակով: Հեջիավորումը, բնականէ, լրիվ չի ապահովագրումիրականապրանքի գործարքը: Ւ

Տես

8.Փ. օո ՔԽՇԽածքՎՇՇթօ6աքճոօ. քշր. Աօռոօորօոյճօ, 8.Փ. ՛1. 2. ՇՈՇ., 1998, էջ 168: շ Այդ մասին մանրամասն տես Եմ Վ., Կոզլովա Ն., Սուրգուչն Օ. նշված հոդվածը, էջ 34-38: Տես Ասատրյան Բ., նշված աշխատությունը, էջ 360: .:Ծ8:680էԼ

Այն հնարավորությունէ տալիս առավելագույնս կրճատել ռիսկը ն

փոխհատուցելվնասները: Կոնտրակտներիհեջիավորումն իրականացվում է իրական ապրանքի գործարքներիհետ միաժամանակ`ֆյուչերսային պայմանագրերըգնելու կամ վաճառելու միջոցով: Ֆյուչերսայինգործարքները, բացի վերը մատնանշվածհիմնական ֆունկցիաներից,գների հավասարեցմանմիջոցով օժանդակում են շուկայի կայունացմանը:Դրանց շնորհիվ նշանակալիորեն ավելանում է կնքված գործարքների թիվը ն գների մեծ տատանումները նվազում են: Բորսայականգործարքներիձնակերպմանն գրանցման կար-

գը սահմանում

է բորսան: Այն գործարքները,որոնք կնքվել են բորսայում, բայց չեն համապատասխանում բորսայական գործարքներին, դրանց ձնակերպման ն գրանցման կարգին, բորսայական չեն համարվում ե բորսայական երաշխիքներնայդ գործարքների վրա չեն տարածվում: Բորսան իրավունք ունի պատժամիջոցներկիրառել բորսայական առնետրի այն մասնակիցների նկատմամբ, որոնք տվյալ բորսայում կնքել են բորսայական առետրի կանոններինչհամապա-

տասխանող գործարք:

Բորսան ոչ միայն պետք է ստեղծի սակարկությունների անցկացման բարենպաստպայմաններ, այլն ապահովի կնքված գոր-

ու ծարքներիօրինականությունն կատարումը: Այդ նպատակովբորեն սաներում ստեղծվում արբիտրաժներ:Բորսայական արբիտրաժները համարվում են հաշտարար միջնորդ դատարաններ,որոնց իրավասությունները, վեճերի քննարկման ն լուծման կարգը սահմանում է բորսան: Որպեսկանոն, բորսայի արբիտրաժիորոշումը վերջնականէ ն բողոքարկման ենթակաչէ: Բորսայի արբիտրաժի որոշումը կամովինչկատարվելու դեպքում, շահագրգիռկողմի խնդրանքով, դատարանը նրան տալիս է հարկադիրկատարման փաստաթուղթ: Բորսայի արբիտրաժներըկարող են քննել միայն վիճող կողմերի փոխադարձհամաձայնությամբ իրենց հանձնված գործերը: Այդպիսի համաձայնությանբացակայության դեպքում բորսայականգործարքներիցբխողվեճերըքննում է դատարանը:

Տ

կարգավիճակը Ֆռնդային բորսայի իրավալյան

Ֆոնդային բորսաների իրավական կարգավիճակի հիմնադրույթները սահմանված են «Արժեթղթերիշուկայի մասին» ՀայասԸստ տանի Հանրապետության2007 թ. հոկտեմբերի 11-ի օրենքով': է, բորսան շուկա օրենքի ֆոնդային կարգավորվող որը նշված այդ օրենքով, կենտրոնականբանկի նորմատիվիրավականակտերով, շուկայի՛ն բորսայի կանոններով իրականացնում է արժեթղթերի առնտուր: Այդ նույն օրենքից բխում է, որ ֆոնդային բորսայի աշխատանքը կազմակերպում է Ֆոնդային բորսայի օպերատորը (այսուհետ` օպերատոր):Նա է մշակում բորսայականգործարքների

կնքման կանոնները բորսայական պայմանագրերի տիպայի օրինակները, ստեղծում է բորսայական առնտրի կազմակերպման համար անհրաժեշտ ենթակառույցներ,կազմակերպում է արժեթղթերի առնտուրը,արժեթղթերիշուկայի մասնակիցներիմիջն քաղաքացիական գործարքների կնքմանը անմիջականորենօժանդակող ծառայությունների մատուցման գործունեությունը ն այլն: Բորսայի օպերատորն իրավունք չունի ուղղակի կամ անուղղակի իրականացնել այլ գործարարականգործունեություն: Ի տարբերություննախորդ օրենքի, գործող օրենքը ֆոնդային բորսայի կազմակերպաիրավականձնի ն կարգավիճակի մասին որնէ ուղղակի ցուցում չի պարունակում: Սակայն Օրենքի 143-147 հոդվածներըթույլ են տալիս եզրակացնել, որ այաստանի Հանրապետությունում ֆոնդային բորսան մասնագիտացվածսուբյեկտների (ներդրողների)իրավաբանականանձ չհանդիսացողմիություն է, որին իրավունք է վերապահված մշակել ն հաստատել բորսայի կանոնները հիմնադրել ՊՖոնդային բորսայի 0օպերատոր, հաստատե օպերատորի կազմակերպական կառուցվածքը, իրականացնել միջնորդական գործունեություն. Ըստ էության բորսան մնում է ֆինանսական միջնորդականկազմակերպություն, ուծ ֆինանսական միջնորդները նախապես սահմանված կանոններովիրականացնում են ֆոնդային արժեքների առնտուր՝:

Տես

Տե'ս

Տե'ս

2007 Ի159 (577), 31.10.2007: Արժեթղթերիշուկայի մասին ՀՀ օրենքի 144,115 ն145 հոդվածները:

ՅՀ ՊՏ

Փօորօթում

թելոօաթ.

ՃՄքօ

ճո

Է մՎ աա

օաթչ.

Խ1:

էջ

42:

Ֆոնդային բորսան ունի որոշակիբնութագրիչ հատկություններ, այն՝ կոնկրետվայրում իրականացվող առնտրիշուկա է, լավագույն արժեթղթերն ընտրելու համար մշակում է համապատասխան պայմաններն ընթացակարգ, ապահովվածէ կնքված գործարքներիգրանցման ն դրանցով հաշվարկներիկատարմանկենտրոնացված համակարգով, անդամներիգործունեությաննկատմամբիրականացվումէ մշտականհսկողություն: Ինչպես նշվեց, Ֆոնդային բորսայի գործունեությունըկազմակերպում է բորսայի օպերատքորը:Ֆոնդայինբորսայի օպերատորէ համարվումօրենքով սահմանվածկարգով կարգավորվող շուկայի լիցոնզիա ստացած բաժնետիրական ընկերությունը: ն լիցենզավորման համար նրա դիրները (բնականաբար բորսայի ապագա տրոնականբանկ են ներկայացնումօրենքով պահանջվող` այդ իսկ բանկի նորմատիվակտերով սհանված ձնով ն բովոնդակութփաստաթղթերը: Օպերատորինգրանցում ն լիցենզիա է տրաադրում Կենտրոնականբանկը: Կենտրոնականբանկում գրանցվելու պահից օպերատորըձեռք է բերում իրավաբանականանձի կարգավիճակ (Օրենքի 105 հոդվ.) Օպերատորիկազմակերպական կառուցվածքըսահմանվումէ օպերատորիկանոնադրությամբ: Եթե կանոնադրությամբ սահմանված չէ, ապա սահմանվումէ դիտորդխորհրդի կողմից հաստատԴիտորդ (տնօրենների)խոր(բորսայի) ուրդ ձնավորումէ օպերատորը: Այդ խորհրդի բացառիկ իրավասությանն է պատկանում շուկայի կանոնների,դրանցում փոփոխություններին (կամ) լրացումների հաստատումը": Քանի որ բորսայի օպերատորըբաժնետիրական ընկերություն է, ուստի պետք է ունենա ընկերությանգործունեյությունը կառավարող մարմիններ` անդամներիընդհանուր ժողովը, դիտորդ խորհուրդը, գործադիր տնօրեն, ինչպես նան այպիսի մարմիներ,որոնք անհրաժեշտ են արժեթղթերի առնտրի իրականացմանհամար: Մասնավորապես, ֆոնդային բորսաներում առնետրիկազմակերպ-

-

-

-

ատթատորի մնանաեաման Գրանցման Կեն

անդամներ

ա

Հաա մած

կանոններով:

բաժնետիրական

Ի

Դիտորդ խորհրդիձեավորման ն գործունեությանկարգը սահմանվում է օպերատորիկանոնադրությամբ:

հանձ-

տարբեր համար ստեղծվում իրականացման քանակը ն հանձնաժողովների նաժողովներ: Տարբեր բորսաներում են նան

ման ն

հանձնաժողովների ստեղծելը են դասվում պարտադիրէ բոլոր բորսաներիհամար: Դրանց թվին որը քննարկումէ բաժնելիսթինգի (գնանշման)հանձնաժողովը, ընդունման տոմսերը ցուցակ մտցնելու դիմումները,անդամների դառնալ ցանէ հանձնաժողովը, որը քննարկում բորսայի անդամ կազմը տարբեր է, սակայն

որոշ

կացողներիդիմումները: հոդվածի 4 կետի «Արժեթղթերի մասին» օրենքի համաձայն` օպերատորը պարտավորէ ձնավորել օպերատորի, մարմինների,շուկայի մասնակիցների ղեկավար նրա գործունեությունը,ինչպես նան շուկայում կազմակերպվող է նան, որ ւսռետուրը վերահսկող ծառայություն: Բնական նրանց ն օպերատորը պետք է ստեղծի բորսայի անդամների, ն կարգավորողարկլիենտներիմիջն առաջացող վեճերը քննող

հանձնաժողով: բիտրաժային ստանալն է, Օպերատորիհիմնականնպատակըոչ թե շահույթ համար համապատասխան այլ արժեթղթերիմեծածախ վաճառքի բրոքերներին(դիլերնեներդրողներին՝ ստեղծումը, պայմանների մատուծառայությունների րին) ն առնտրի այլ մասնակիցներին համար ցումը: Այդ նպատակի արդյունավետ իրականացման խնդիրներ` որոշակի օպերատորը պարտավոր է լուծել համար գործունեության 1. բորսայիանդամներիարդյունավետ կարստեղծում, նրանց գործունեության անհրաժեշտ պայմանների անդամներիհամար մասնագիտագավորումու վերահսկողություն, ու կան վարքագծի՝էթիկայիկանոններիմշակում կիրառում, կատարմանորո2. արժեթղթերի շուկայի գործառնությունների սահմանումը՝ ուղղված արշակի կանոնների ն ստանդարտների ապահովմանը, գործունեության ժեթղթերիշուկայում արդյունավետ (դիլերային)ընՅ. բորսայիանդամ ներդրողներիբ̀րոքերային սեւրականատերեն արժեթղթերի կերությունների,հաճախորդների :

րի շահերի պաշտպանություն, 4. բորսայի անդամներին նրանց կազմում կամ նրանցանուորակավորմանհիման վրա գործող անձանց նից` մասնագիտական

իրականացումֆ̀ոնդային բորվերահսկողության գործունեության նպատակով: սայի կանոններինհամապատասխանեցնելու

Նշված խնդիրներիցելնելով` օպերատորըպարտավորէ. » նպաստել ներդրողների բրոքերային (դիլերային) գործունեության մասնագիտական սկզբունքների ու էթիկայի նորմերի ներդրմանը, ինչպես նան բորսայի անդամներիկողմից արժեթղթերի շուկան կարգավորողօրենքների ն այլ իրավականակտերի պահանջների պահպանմանը, » մշակել ն ներդնել կանոններ, որոնք ուղղված կլինեն բորսայի անդամների անբարեխիղճ գործողությունների կանխարգելմանը ն ներդրողների շահերի պաշտպանության համար անհրաժեշտ արդար, թափանցիկն հավասար սկզբունքների ապահովմա-

նը,

ներկայացնել բորսայի անդամներին ներդրողների շահերը պետականմարմիններում, » բորսայի անդամներին տրամադրել տեղեկատվական,մեթոդոլոգիական,տեխնիկականն իրավականօժանդակություն: ԲորսայիՕպերատորնիրավունք ունի իր կանոնադրությամբն բորսայի կանոններովսահմանել, որ բորսայականառնետրին կարող են մասնակցել միայն բորսայի անդամները Նման կարգ սահմանվելու դեպքում արժեթղթերիշուկայի այլ մասնակիցները կարող են բորսայականառնտրինմասնակցելբացառապեսբորսայի անդամներիմիջոցով: Բորսայի անդամն այն անձն է, որին բորսայի օպերատորի կողմից տրամադրվել է բորսայական առնտրին թույլատրված (ցուցակված) բոլոր կամ որոշ արժեթղթերովգործարքներ կնքելու է որ,՝ գործւմ բորսայի կանոններին իրավունք, ե են համապատասխան:Բորսայի անդամ կարող դառնալ միայն ներդրումային ծառայություններ մատուցող այն անձինք, որոնք բավարարումեն բորսայի կանոններովսահմանված պահանջները (Օրենքի 144 հոդվ.): Դրանք սահմանված կարգով ներդրումային ստացած մատուցմանլիցենզիա ծառայությունների բաժնետիրական կամ սահմանաւիակ պատասխանատվությամբ ընկերություններն են, որոնց գործունեությունը ներդրումային ծառայությունների մատուցումն է՝ առանձին ոչ հիմնական ծառայություններիհետ մեկտեղ: Օրենքի 25 հոդվածի համաձայն` ներդրումայինծառայություններ են համարվում՝ 1. հաճախորդներիցարժեթղթերովգործարքներիկատարման »

ստացումըն դրանցփոխանցումը, հանձնարարականների 2.

իր կամ հաճախորդի անունից

ն

հաճախորդիհաշվին

տուգանքներըն դրանց չափերը: Ընդհանուրկանոնի համաձայնարժեթղթերին այլ ապրանքների առնտրին ուղղակիորեն մասնակցելու իրավունք ունեն միայն բորսայի անդամները:Սակայն շուկայի մասին»օրեն«Արժեթղթերի քը (հոդվ. 35), առանց ներդրումայինծառայությունների մատուցման լիցենզիայի, ներդրումայինծառայությունների մատուցման իրավունք է վերապահում նան բանկերին ն վարկային կազմակեր-

ար-

ժեթղթերովգործարքներիկատարումը, 3. արժեթղթերում ներդրումներիհետ կապված խորհրդատհաճախորդին, վության տրամադրումը կատարումը, 4. իր հաշվին գործարքների բաղկացածփա5. մեկ կամ մի քանի տեսակի արժեթղթերից համար առանհաճախորդի յուրաքանչյուր թեթի կառավարումը`

ձին,6.

պություններին:

տեչերաշխավորված

կամ արժեթղթերիերաշխավորված իրականացում: ղաբաշխման Դժվար չէ համոզվել, որ նշված ծառայություններըհիմնակաէլ Օրենքը նում բրոքերայինծառայություններեն: Այդ պատճառով է թույլ բորսայի անդամ ներդրումայինկազմակորպություններին տալիս իրենց անվան մեջ օգտագործել«ներդրումայինընկերուքկառայուն», «բրոքերային», «դիլերային», «հավատարմագրային (Օ-

բառերը վարիչ» կամ «պահառու» բառակապակցություններն րենքի 28. 29 հոդվ.): (ըստ էության Բորսայի անդամներիկողմից ծառայությունների է բրոքերայինծառայությունների)մատուցմանհիմք հանդիսանում Օնրանց ն հաճախորդի միջն կնքված գրավոր պայմանագիրը: մատուցրենքն այս պայմանագիրըհամարում է ծառայությունների ման պայմանագրի ինքնուրույնտեսակ: Տեսական գրականության է նս գերիշխող այն այնտեսակետը,որ բրոքերայինգործումեջ մանեության պայմանագրիըհանդիսանումէ ծառայությունների ու

տուցման ինքնուրույնպայմանագիր': Ֆոնդային բորսայի անդամ դառնալու, անդամությունըդադաէ րեցնելու, անդամությունիցհեռացնելու կարգը սահմանվում սահէ տվյալ բորսայի իրավականակտերով:Բորսան իրավասու

մանել իր անդամների առավելագույնքանակը, կարգավիճակը, հանրանց կողմից օպերատորինմ̀ատուցած ծառայությունների ն բորսայի առնտրիկանոնները մար վճարներիչափը, բորսայական այլ պահանջներըխախտելու համար վճարվող կանոնադրության

Տես

էճ

70:

ԲոաոօՑ

ԽԼԵ.

քտրրոբ Ատտութու

6քօաճք`ոո:ւ Շր ոքոճրօտօմոթոքօրճ ճօլօթօքճ 2005, Վ 10 էջ ոքձոձ, քօշՇամՀթօրօ 6)74181//47թոՅ" Օ

:

Ֆոնդայինբորսաներիծառայողներըչեն կարող լինել բորսայի հիմնադիր, բրոքերային,դիլերային ընկերություններիմասնակիցներ, ինչպես նան որպես անհատ գործարար,ինքնուրույնմասնակցել բորսայականառետրին: Բորսայականառնտրի առարկա կարող են դառնալ միայն այն արժեթղթերը,որոնք ցուցակվել են բորսայում «Արժեթղթերիշուկայի մասին» օրենքի, դրա հիմանվրա ընդունվածնորմատիվիրավական ակտերի ն բորսայի կանոններիհամաձայն: Ցուցակվել կարող են միայն այն այն արժեթղթերը,որոնք ն որոնց թողարկողներըբավարարում են Արժեթղթերիշուկայի մասին օրենքով, Կենտրոնական բանկի նորմատիվ իրավականակտերովն բորսայի կանոններով սահմանվածպահանջները: Ֆոնդային բորսայի օպերատորն է սահմանում բորսայական շրջանառությանթույլատրված արժեթղթերը ցուցակ մտցնելու` լիստինգի ն ցուցակից հանելու` դելիստինգի արարողակարգը:Բորսայում արժեթղթերվաճառելու ցանկությունունեցող սուբյեկտները պարտավոր են բորսա ներկայացնել արժեթղթերիհայտարարությունները, թողարկողի կանոնադրությունը,թողարկվածարժեթղթերի գրանցման ազդագրին առնետրինմասնակցելուհամարանհրաժեշտ այլ փաստաթղթերիպատճեները: Օպերատորը Ֆոնդային բորսայի կանոններով սահմանված ժամկետում քննարկում է գրանցման հայտարարագիրը: Արժեթղթերիգրանցումը կարող է ճերժվել միայն այն դեպքում, երբ թողարկողը կամ նրա արժեթղթերը չեն համաւպատասխանում գրանցմանպահանջներին: Ֆոնդայինբորսայում գրանցվածարժեթղթերըվաճառվող արժեթղթերիցուցակ են մտցվում (լիստինգ) միայն գրանցմանպահից: Արժեթղթերի ցուցակ մտցնելը զուգորդվում է գնանշմամբ: Գնանշումը կատարումէ բորսայի գնանշման հանձնաժողովը`ելնելով

արժեթղթերինոմինալ արժեքից, դրա նկատմամբ առաջարկի ն պահանջարկիհարաբերակցությունից: Բորսայական գործարքների օբյեկտ են միայն բորսայում գրանցված ն գնանշված արժեթղթերը: ՀՀ տարածքում գործող ֆոնդային բորսաներն իրավունք չունեն թույլատրել չգրանցված, գրանցումը կասեցված,դադարեցվածկամ ուժը կորցրած արժեթղթերով գործարքներիկատարումը: Ֆոնդային բորսայի օպերատորի հիմնական պարտականությունն արժեթղթերիբնականոնշրջանառությանհամար անհրաժեշտ պայմաններիապահովումը,նրանց մասին տեղեկատվությանտարածումը, արժեթղթերի շուկայի մասնակիցներիբարձր մասնագիտացվածության ապահովումն է՞': Այդ պատճառով օպերատորը պարտավորէ ապահովել բորսայում իրականացվողգործարքների թափանցիկությունը ն ձեռնարկել արժեթղթերի արդար գնագոյացումն ապահովելու անհրաժեշտ միջոցներ: Նա պարտավոր է ապահովել բորսայական առնտրի հրապարակայնությունըբ̀որսայի անդամներին տրամադրելով առնտրային գործարքների տեղի ն ժամանակի մասին, բորսայական սակարկության համար թույլատրված (ցուցակված) արժեթղթերիցանկի, գների, առնտրային նստաշրջաններիարդյունքների մասին տեղեկատվություն,ինչպես ճան շուկայի գործունեության թափանցիկություննապահովելու համար անհրաժեշտ այլ տեղեկություններ: Ֆոնդային բորսան պատասխանատուէ բորսայականտեղեկությունների կենտրոնացված կարգով տարածման համար: Օպերատորը պարտավոր է ապահովել բորսայի ծառայություններիցօգտվող բոլոր անձանց հավասարաչափիրազեկումը,շահագրգիռբոլոր անձանցտրամադրել տեղեկություններ թե՛ գործարքների,թե՛ արժեթղթերիվերաբերյալ,

մասնավորապես՝ »

»

գործարքներիկնքման ամսաթիվը, արժեթղթիառավելագույնն նվազագույնգները, արժեթղթերի նկատմամբ առավելագույնն նվազագույն ա-

Լ

»

արժեթղթերիմիջին գինը,

»

նայլն:

Սուսան

Հաճախորդները բրոքերներինկարող են ռուծախիտարբեր պատվերներ`

՛1.8.

արժեթղթերիա-

տալ

«շուկայական պատվեր», երբ բրոքերին հանձնարարվումէ ձեռք բերել արժեթղթերի որոշակի տեսակ, որոշակի քանակով ն շուկայում ձնավորվածլավագույնգնով, «

«լիմիտավորվածպատվեր», երբ հաճախորդըսահմանում է այն կոնկրետկամ առավելագույնգինը, որով կարող են ձեռք բերվել արժեթղթերը, »

»

պատվեր, «օրական պատվեր», պատվեր,

օրում,

ո

է

ետք որը պետք

է կկատաովի րվի մե մեկ

«բաց պատվեր», որն ուժի մեջ է, քանի դեռ չի կատարվել կամ հետ չի կանչվել, »

«Բոլորը կամ ոչինչ». նման պատվերի դեպքում բրոքերին հանձնարարվումէ գնել կամ վաճառելպատվերում նշված արժեթղթերիամբողջ քանակը, «

«կընդունեմ ցանկացածձնով». նման պատվերներովհաճախորդըհանձնարարումէ գնել կամ վաճառելարժեթղթերիցանկացած քանակություն,

«կատարել կամ դադարեցնել» պատվերը, նշանակում է, որ հաճախորդինբավարարող մասը կատարվելուդեպքում, մյուս մասի կատարումըդադարեցվում է, «

»

Խօքոօքմրտտոօօաքմոօ (Աքոտօ

37՛ՎՇՇՒՌՈՒձ'4

ՂՕՔ8ՃքՆԱԼԱՇՇ18),

87308, ԽԼ, 1999, էջ 432: Տես

Ֆոնդային բորսաներում արժեթղթերիառնտրի նպատակըոչ միայն էմիսիոնարժեթղթերի հրապարակային սակարկությունների է, այլն բրոքերներիհամար իրենց հաճախորդնեկազմակերպումն րից ստացած պատվերներիլավագույն կատարման պայմանների ապահովումը:

»

ռաջարկը »

Հիմնվելով օպերատորիկողմից տրամադրվածտեղեկությունների վրա` արժեթուղթ գնող կամ վաճառողկողմն արդեն իր հայեցողությամբ ն սեփականվերլուծությունների վրա, կարող է կայացնել որոշում տվյալ արժեթուղթըգնելու կամ վաճառելումասին:

20348618611Եռւ

«փոխարկման պատվեր».նշանակումէ,

ճառքից ստացված միջոցներըկարող ժեթղթերգնելու համար,

են

որ

վաարժեթղթերի

օգտագործվել այլ

ար-

«կոնտինգենտայինպատվեր». նշանակվում է` մի տեսակի արժեթղթերիվաճառքի ն մեկ այլ տեսակի արժեթղթերիձեռք բերման հանձնարարություն, »

պատվեր». բրոքերին իրավունք չի վերապահվում նշված գնից (ստոպ-գին) ցածր վաճառել կամ սահմանված գնից բարձր գնով արժեթուղթձեռք բերել »

«ստոպ

Ֆոնդային բորսայում արժեթղթերի առուծախն իրականացվում նատաշրջաններով,որոնցից յուրաքանչյուրի ընթացքում բորսայի դահլիճում վաճառվում են որոշակի արժեթղթեր: Նստաշրջաններն անց են կացվում կամ բաժնետոմսերի,կամ պարտատոմսերի,կամ արժեթղթերիայլ տեսակներիառուծախի համար: Հնարավոր է նան արժեթղթերիտարբեր տեսակներիզուգահեռ վաճառքի կազմակերպում, սակայն այս դեպքում արժեթղթերի յուրաքանչյուր տեսակ վաճառվում է առանձինդահլիճում: է

Բորսայում կնքված ցանկացած գործարք ենթակա է գրանցման կնքման օրը: Նման գրանցման հիմք է հանդիսանում բրոքերի միայն բորգրությունը: Բորսայականգործարքներ են համարվում սայականարժեթղթերիկապակցությամբկնքված ն բորսայի գրանցգամատյանում գրանցված գործարքները: Ինչ-ինչ պատճառներով բորսայումչգրանցված գործարքներնիրավականուժ չունեն: Ֆոնդային բորսայում արժեթղթերի առուվաճառքի պայմանագիրը (գործարքը) համարվում է կնքված ֆոնդային բորսայում արված առաջարկըբանավոր, գրավոր, էլեկտրոնայինեղանակովկամ այլ կերպ ընդունելու (գործարքը կատարելու) պահից: Արժեթղթերի

նկատմամբսեփականությանիրավունքը փոխանցված է համարվում այն պահից, երբ կենտրոնական դեպոզիտարիայումկամ այլ պահառուի մոտ այն գրանցվում է գնորդի (կամ նրա անվանատիրոջ) անունով: Ձեռք բերվող արժեթղթի դիմաց վճարելու ձնը (լրիվ կամ տարաժամկետ) որոշվում է արժեթղթեր թողարկողի կողմից թողարկման ազդագրով. իսկ շրջանառության մեջ գտնվող արժեթղթերի

է

Տես

1Լ1ԹԷՌՆԵՆՇ

ԾՄԵ.ՅԵՐ,,ՄՎՇԾԻԼ, «. ԼԱօռ

հ/1., Փ, ոռոշել, Ը282, Ը2, ՂոճքոՅՒժւ08Ը2Խ0Լօ.

քճճ. ՃՅ,

8.11 ԿՀՕրճԸՒ, «Օոճ, 2000, էջ 134-- Է35:

8.Ը.

դեպքում` կողմերի համաձայնությամբ:Արժեթղթերովկատարված գործարքներըհամարվում են օրինական,եթե ձնակերպվածէ ՀՀ օրենսդրությամբսահմանվածկարգով:Բորսայի անդամների,նրանց

հաճախորդներիմիջն ծագած վեճերը լուծվում տարանիկամ դատարանիկողմից:

ն

են

միջնորդ դա-

Արժեթղթերի շուկայի պետականկարգավորումնու վերահսկողությունը «Արժեթղթերի շուկայի մասին» օրենքով վերապահվածիրավասությունների շրջանակում իրականացնում է ՀՀ Կենտրոնական բանկը:

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄԸ

Տ

վերակազմավորելդեռես չլուծարված ընկերությունըն այլն: Արդյունքում առաջնային խնդիրը մի իրավականհամակարգի համար լինում է առավելագույնսբավարարելպարտատերերիպահանջները (Մանֆրեդա Բալցի մոդելը), մյուսների համար բիզնեսի րկությունը ն աշխատատեղերիպահպանումը(անգլիական մոդեն ռուսաԿա նան երրորդ մոդել (ամերիկյան, ու է հետնում նան է կարելի ասել` հայ օրենսդիրը: Ըստ կան), այդ մոդելի` առաջնային է համարվում միջոցների արդյունավետ բաշխմանմիջոցով մակրոէկոնոմիկականգործառույթների իրականացումը: Այսինքն անվճարունակությանիրավական կարգավորման այնպիսի մեխանիզմներիմշակումը, որը հնարավորություն է տալիս, չխախտելովպարտատերերիշահերը, պահպանել կազմակերպության գործունեությունը": Անկախ այս կամ այն երկրում գործող սնանկությանիրավական կարգավորման համակարգից` գործարարականիրավունքի սուբյեկներինանվճարունակհայտարարելով` իրագործվում են որոշակի գործառույթներ(ֆունկցիաներ): Առաջին հերթին` պաշտպանել բոլոր պարտատերերի շահերը: Բանն այն է, որ առնտրայինիրավունքի սուբյեկտը պարտավորությունների ն պարտականություններիչկատարման համար պատասխանատու է իր ամբողջ գույքով: Եթե նա պարտք Է մի քանի պարտատերերի, ապա չի բացառվում, որ նրանցից մեկի պահանջը բավարարելու համար իրացվի պարտապանիամբողջ գույքը ն մյուս պարտապանների պահանջներըմնան առանց բավարարման: Սնանկացմանինստիտուտը հնարավորություն է ընձեռում բավաբոլոր պարտատերերիպահանջներըհամամասնորեն: րարել Երկրորդ` սնանկացմանինստիտուտըհնարավորությունէ ընձեռում` պաշտպանելու նան անվճարունակճանաչվող սուբյեկտի շահերը, այն դեպքում, երբ հնարավոր է որոշակի միջոցների կիրառմամբ բարելավել նրա ֆինանսական վիճակը, բավարարել պարտատերերի պահանջները` առանց առնտրային իրավունքի սուբյեկտի գործունեությունը դադարեցնելու` օրենքով նախատեսված վերակառուցման արարողակարգ կիրառելու միջոցով: Այսինքն միչն գործունեությունը դադարեցնելը ն գույքի վաճառքը 4.

ԳԼՈՒԽ 6

Հ

ն Սնանկացման ինստիտուտի նշանակությունը խնդիրները

Առետրային հարաբերություններիբնականոն իրականացման ն հիմնականպայմաններիցմեկը նրա մասնակիցներիբարեխիղճ մասնակիցնեարդյունավետաշխատանքնէ: Այդ հարաբերության ստանձնած ն կատարել րից պահանջվումէ ժամանակին պատշաճ չխախտել այլ անձանց իրավունքներըն պարտավորությունները, օրենքով պահպանվող շահերը: Այն դեպքերում, երբ առնտրային սուբյեկտը չի կատարում կամ ի վիճակի չէ հարաբերությունների իրավահարակատարելուիր ստանձնած պարտականությունները, անհն ապահովման շահերի հանրային բերությանմասնակիցների են օրենսրաժեշտությունիցելնելով, նրա նկատմամբկիրառվում միդրությամբ նախատեսվածներգործությանհամապատասխան նկատմասնակիցների ջոցներ: Առնտրային հարաբերությունների միջոցներիմեջ առանձնակի դեր է մամբ կիրառվողներգործության պատկանումսնանկացմանը:Սնանկացումկիրառվում Է անբարեպարբերաբարչկատարող, խիղճ, իրենց պարտավորությունները տնտեսավարմանկանոնները խախտող գործարարներինկատ-

սիանան

որին,

անվճարունակ,

մամբ: Այդպիսի գործարարները ճանաչվում են նրանց նկատմամբ կիրառվում են հատուկ միջոցներ` ընդհուպ

սնանկ ճանաչելու միջոցով գործունեությանդադարեցումը: (սնանՏարբեր երկրներումկիրառվող անվճարունակության կության) իրավական կարգավորմանհամակարգերը միմյանցից տարբերվում են յուրաքանչյուր երկրների օրենսդիրների կողմից հետապնդվողկոնկրետ նպատակներով:Այդ նպատակներըտարբեր են, մասնավորապես` 1.

րը,

առավելագույնս բավարարել պարտատերերիպահանջնե-

փրկել գոյատնմանընդունակ անհատ գործարարի կամ իանձի բիզնեսը, րավաբանական Յ. միջոցներըարդար բաժանել կողմերի միջն,

2.

|

|

|

Տե'ս

Շր6ոմքօտ

Իճքոառու ԽԼ,

8.8.

ԷԼՇՇՕՇՅՏԸՒԸՃԵՒ

էջ 23:

ՇԵ

8.

ՔՕՇՇտաղ/Ճոյմո,

Փքճուտւ,

անձանց), եթե դա հնարավորէ, մի(հատկապեսիրավաբանական ջոցներ ձեռնարկել գործունեությանառողջացմամբ(սանացիա), կագործարարինո̀րպես արժեքներարտադրողի,աշխատանքներ համար: տարողիկամ աշխատանքովապահովողիպահպանելու նան հանԵրրորդ` այդ ինստիտուտըկոչված է պաշտպանելու ավելի քան շահագրգռվածէ արային շահերը: Վասարակությունն ն շուռողջ ն մրցունակշուկայականմիջավայրիպահպանության կայական հարաբերություններիարդյունավետ իրականացման է հարցում: Սնանկությանինստիտուտը հնարավորություն տալիս ժամանակին ազատվել շուկայական հարաբերություններիայն որոնք խաթարումեն այդ հարաբերությունները: մասնակիցներից, Սնանկությանինստիտուտը իրենից ներկայացնումէ իրավունՔաքի տարբերճյուղերի նորմեր ընդգրկողհամալիր ինստիտուտ: կարգավորմանշրջանակներումսնանկութղաքացիաիրավական է անձի լուծարման(անհատ յունը հանդիսանում իրավաբանական հիմքերից մեկը, մնագործարարիգործունեությանդադարեցման) ն պարտա(օրինակ, պարտատերերի ցած հարաբերությունները պաններիվիճելի հարցերը լուծելու դատականն արտադատական են իրավունքիայլ ճյուղերի կարգը) կարգավորված իրավունքի սուբյեկտներինսնանկ հայտաԳործարարական Քաղաքացիականօրարելու կանոնները սահմանվում են օրենսգրքով, դատավարության րենսգրքով, 1 Քաղաքացիական ն «Սնանկությանմասին» ՀՀ օրենքով, «Բանկերի վարկայինկազսնանկությանմասին» 33 օրենքով ն այլ նորմակերպությունների մատիվ ակտերով: Հիշյալ ակտերիմեջ հիմնականդերը պատկաքանի որ սնանկ ճանաչենում է «Սնանկացմանմասին» օրենքին՞, ն մանրամասնկարգաարարողակարգը լու հիմքերը, կանոնները վորվածէ այդ նորմատիվակտով: Սնանկությանինստիտուտըկարգավորողիրավականնորմերի ն մասնաուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ այն հանրային շփման եզրում գտնվող կոմպլեքսային/համավոր իրավունքների լիր/ բնույթ ունեցող ինստիտուտէ: Այդ պատճառովէլ պատահա-

նորմերով`':

Ոքոոօո5ւ /Ճյճարադ: /Ճ/Ճ. Շոքձղօուատ ԽԼՃ. Խ/., 2001, էջ 22: ՕԸՅՕՑԵԼ

ԱՇԸՕՇՐՕՑՆՇՂԵԽՕՇՆԱԱ(ՇՅՒՌԵքՕՆՇ1Ք8)

Սնանկությանմասին ՀՀ օրենքն ընդունվել է 2006թ. դեկտեմբերի25-ին, 7 (531), 31.01.07, /այսուհետ Օրենք:

ՀՎՀՊՏ ՋՊ

Տես

Քու

8.Ը.

կան չէ այն փաստը, որ «Սնանկությանմասին» օրենքը նյութաիրավական նորմերի հետ միասին պարունակում է բավականին մեծ թվով դատավարականբնույթի նորմեր',որոնցում նախատեսվածԷ անվճարունակ(սնանկ) ճանաչելու դատավարականհատուկ արարողակարգ: Այդ հատուկ ընթացակարգիկիրառությունը որոշակի դեպքերումպարտապանինհնարավորությունէ տալիս վերականգնել իր վճարունակությունը,վճարել առաջացածպարտքերըն շարունակել իր գործունեությունը:Իսկ եթե վճարունակությունըվերականգնել չի հաջողվում հատուկ լուծարման արարողակարգը հնարավորությունէ տալիս համամասնորենբավարարել պարտատերերի պահանջները,դադարեցնելառնտրայինիրավունքի սուբյեկտի գործունեությունը, անհատ գործարար քաղաքացուն ազատել պարտքերից: Սնանկացմանգործընթացը կարգավորող Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբանվճարունակություն ն սնանկություն հասկացություններըմիմյանցից չեն տարբերվում, դրանք օգտագործվում են որպես հոմանիշներ: Սակայն, ինչպես գտնում են որոշ իրավաբաններ,այդ տերմինների նմանօրինակ օգտագործման նկատմամբօրենսդրի վերաբերմունքըհաջողված համարել չի

կարելի՞:

Արտասահմանյան երկրներում անվճարունակություն ե սնանկություն հասկացությունները միմյանցիցտարբերվում են: Անվճարունակությունասելով հասկանում են վճարելու բացարձակ անկարողությունը, իսկ սնանկության տակ տվյալ պահին վճարելու հարաբերական կամ գործնական անկարողությունը:Սնանկությունըկարող է հետնանքլինել ոչ թե անվճարունակության, այլ վճարմանժամկետը լրանալու պահին միջոցների բացակայության կամ անբավարարության: Այդ պատճառովէլ անվճարունակությունըհամարվումէ անվերապահ լուծարման հիմք, իսկ սնանկացումըայնպիսի հատուկ արարողակարգի կիրառման հիմք, որը իր մեջ ներառումէ նան ֆինանսական առողջացման,գործունեությանվերակազմակերպման,սանացիայի ն այլ գործառույթներ: Է

Խճքօու տ ԽՃ. Լլքճօ8օօ քճոոմքօԲՅԱ

ՄԸ 11ՇՇՕՇՐՕՑՆՇՂԵԼՕՇՂՆԼ

ՈՕՇօԾ86.

12: 2006, Խ/Լ., ՄՎՇԾ. Աոքճէլ. էջ -(Թար քօԸՑ): Հ Տե'ս ՂքօրոքտումաւՇոեՇԽԲօ6ոթճրօ 9օՇՇԱՆԸՃօՆ Փոճճքումմ:. ՕՀո.քճր, Է.Լ. Ր7ճոււ, Լ.Լ. ԷՕքաշւծ, 2003 էջ 309: ՂՅճոօ.ԻՂ., Տե՛ս

ա) պարտապանի լ

Անհատ գործարարներինն իՍնանկությանհատկանիշները: րավաբանական անձանց սնանկ ճանաչելու հիմք է հանդիսանում նրանց կողմից պարտատերերի պահանջները կատարելու անկարողությունը: «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդածը կախված այն բանից թե ով է սնանկությանգործ հարուցողը նախատեսումէ անհատ գործարարներինն իրավաբանական անձանց սնանկ ճանաչելու տարբեր հիմքեր: Հարկադիր սնանկության դեպքում` այսինքն երբ սնանկության գործը հարուցվում է պարտատիրոջ(պարտատերերի) կողմից, պարտապանինսնանկ ճանաչելու հիմք է հանդիսանում օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձիհինգհարյուրապատիկը գերազանցող անվիճելի վճարային պարտավորությունների 30-օրյա կամ ավելի ժամկետով կետանցը, եթե վճռի կայացմանպահին նշված կետանցը շարունակվում է, նույնիսկ` եթե պարտապանն անվճարունակչէ: Այն դեպքում, երբ սնանկության գործը հարուցվում է պարտապանիկողմից, սնանկության հիմքեր են համարվում դրամական պարտավորությունը (պարտականությունը)կատարելու անկա. րողությունը կամ պարտատերերի պահանջները բավարարելու հաԱյսինքն, չնայած այն հանմար գույքի արժեքի անբավարարությունը: գամանքին, որ «Սնանկության մասին» օրենքը ն կամավոր,ն հարկադիր սնանկության հինք համարում է անվճարունակությունը, այնուհանդերձօրենսդրականձնակերպումներիցբխում է, որ գործարարական հարաբերություններիսուբյեկտներին սնանկ ճանաչելու համար օրենսդիրը հիմք է ընդունում տնտեսականերկու կատեգորիաներ՝ վճարելու անկարողությունըն անվճարունակությունը՝: է այն դեպքում, երբ պարՎճարեյուանկարողություննառկա տավորություններիգումարը գերազանցում է պարտապանիունեցվածքիարժեքը, ն նա ի վիճակի չէ բավարարելուբոլոր պարտատերերի պահանջները:Ըստ «Սնանկությանմասին» օրենքի 3 հոդվածի պարտապանն անվճարունակէ (վճարելու անկարող), եթե առկա է ստորննշված հիմքերիցմեկը՝ 7.

Տե'ս |

ՔՇՃԵՐ,

ԲՇՅՆԸՊԵՒՕՇՂ81

8.Ը.

11ք850806 ք»ոյճմքօոճաՇ ոքշռոքոումա66ԴԵՇԻՕ11 ՔօՇՇԱՅ: ՎօՕԵՐքձո:. ԽԼ, 2005, էջ 293: :

|

պարտավորությունները գերազնցումեն

-

բ) պարտապանն ի վիճակի չէ կատարելու իր

ժամկետանց

դրամականպարտավորությունները (փաստացի անվճարունակուք յուն):

Անվճարունակությունն առկա է այն դեպքում, երբ անկախբոպարտատերերիպահանջներիբավարարմանհամարառկա ունեցվածքից, պարտապանը թույլ է տալիս անվիճելի վճարային լոր

պարտավորությունների (պարտականությունների) կատարմանկետանց:Վճարայինպարտավորությունը համարվում է անվիճելի,եթե պարտապանըչի առարկումդրա դեմ, կամ եթե նա առարկում է հիշյալ պարտավորությանդեմ, սակայն` ա) վճարայինպարտավորությունը ճանաչված է օրինական ուժի մեջ մտած վճռով կամ դատավճռով,ն բացակայումԷ հաշվանցի հնարավորությունը. բ) պահանջըհիմնված է գրավոր գործարքի վրա, ն պարտապանը չի ապացուցում, որ տվյալ պահանջի դեմ առարկելու բավարար հիմքեր ունի(ներառյալ`պահանջիհաշվանցը), գ) պահանջըբխում է օրենքով ասհմանվածհարկեր, տուրքեր կամ պարտադիր այլ վճարներվճարելու պարտապանիպարտավորությունից, ն պապտապանըչի ապացուցում, որ տվյալ պահանջի դեմ առարկելու բավարարհիմքեր ունի (ներառյալ` պահանջիհաշվանցը), դ) պահանջի չվիճարկվող մասը գերազանցում է՝ օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձիհինգհարյուրապատիկը: Ընդ որում սնանկությանգործի հարուցմանհիմնականչափանիշ օրենքը համարումէ անվճարունակությունը, քանի որ պարտքերի հանրագումարի չափը համարվում է անվիճելի փաստ ն պարտատերերի պահանջներըպարտապանիկողմից վիճարկելը դա-

'Վաշվեկշռային

անվճարունակությունը անպարզվում է` իրավաբանական ձի դեպքում` հաշվապահական հաշվառման կանոններիհիման վրա կատարված գնահատմամբ,ֆիզիկականանձի դեպքում` գնահատման ստանդարտների հիման վրա կատարված գնահատմամբ:Ակտիվներիարժեքի մեջ չեն ներառվումայն ակտիվներիարժեքը, որոնց վրա օրենքի համաձայնբռնագանձումչի կարող տարածվել

տարան դիմելու արգելք չի հանդիսանում: Վիճարկման դեպքում պահանջի հիմնավորվածությունը,ինչպես նան պարտքերի գումարի չափը կարող է որոշել դատարանը': Օրենքով նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում սնանկ ճանաչելու համար դատարան հայց կարող են ներկայաց-

հանրա-

նել`

պարտապանը` սեփական անվճարունակությունըճանաչելու նպատակով 2. մեկ ն ավելի պարտատերերը, Յ. պարտապանիրավաբանականանձի լուծարման հանձնա1.

ժողովը

լիազորված պետականմարմինը, համայնքի ղեկավարը, 6. հարկադիր կատարողը, 7. այլ իրավասու պետական մարմինները: Օրենքը նան սահմանում է, որ նշված պետական մարմինների կողմից հայց չներկայացվելու դեպքում, դատարան հայցով դիմում են դատախազությանմարմինները: Այլ անձինք կամ կազմակերպությունները, որոնք օրենքում նշված չեն, սնանկության հայց հարուցելու իրավունք չունեն: Սնանկության գործեր քննող դատարանն էլ իր հերթին իրավասու չէ` իր նախաձեռնությամբ հարուցելու սնանկացմանվերաբերյալ գործեր: Օրենքի 5-րդ հոդվածը պարտավորացնում է պարտապանին սեփականսնանկությանճանաչման նպատակովդիմել դատարան, 4.

5.

եթե`

ա) մեկ կամ մի քանի պարտատերերիպահանջներիբավարարումն անհնար է դարձնումայլ պարտատերերիհանդեպդրամային պարտավորություններիլրիվ կատարումը (կանխատեսելի սնան-

կություն).

բ) պարտապան-իրավաբանական անձի կառավարմանբարձրագույն մարմինը որոշում է ընդունել պարտապանինսնանկ ճանաչելու դիմումով դատարան դիմելու մասին:

Պարտապանիրավաբանականանձի լուծարման հանձնաժողովը (լուծարողը) պարտավոր է պարտապանինսնանկ ճանաչելու ՞

Կարելինա՝Ս.Ա. նշված աշխատությունը, էջ 24: Տե'ս Տե'ս «Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ

օրենքի 6 հոդված:

վերաբերյալ դիմում ներկայացնելդատարան, եթե լուծարման ժամանակ պարզվում է, որ լուծարվող իրավաբանական անձի գույքի արժեքն անբավարարէ պարտատերերիպահանջներն ամբողջապես բավարարելու համար: Նշված դեպքերում սեփական անվճարունականությունը ճանաչելու դիմումը պետք է դատարան ներկայացվիոչ ուշ, քան համապատասխանհիմքերի հայտնաբերումից հետո՝ տասնօրյա ժամկետում: Դիմում ներկայացնելուիրավունք ունեն՝ ա) իրավաբանականանձի անունից` դրանց կառավարման

բարձրագույնմարմնի որոշմամբ` նրա կողմից լիազորված անձը (մարմինը), բ) իրավաբանական անձի կարգավիճակչունեցող հասարակ ընկերակցությանանունից`մասնակիցներըկամ նրանցիցմեկը, գ) անհատ գործարարը կամ նրա ներկայացուցիչը: Պարտատերը կամ օրենքով լիազորված այլ անձինք պարտավոր են պարտապանինսնանկ ճանաչելու համար դատարան դիմում ներկայացնելհարկադիր սնանկությանօրենքով սահմանված հիմքերի առկայությանդեպքում: Ընդ որում, «Սնանկության մասին» օրենքի 6 հոդվածի համաձայն`ՎայաստանիՀանրապետության ն համայնքի բյուջեների նկատմամբդրամական պարտավորություններով (այդ թվում` հարկերի, տուրքերի, պարտադիր այլ վճարումների գծով) համապատասխան իրավասու պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմիններըպարտավորեն պարտապանին սնանկ ճանաչելու պահանջով դիմել դատարան հետնյալ դեպքերում ն ժամկետներում՝ ա) լիազորվածհամապատասխան պետականմարմինը՝ հարկերի, տուրքերի, մաքսատուրքերի,այլ պարտադիր վճարումների կամ վարչարարությունից ծագած տուգանքների գծով վճարումն ուշացնելու դեպքում պարտավորության հայտնաբերման պահին հաջորդող6 ամսվա ընթացքում, բ) համայնքի ղեկավարը`տեղական տուրքերի կամ պարտադիր վճարումների,ինչպես նան համայնքի այլ դրամական պահանջներովպարտավորությունների կատարումն ուշացնելու դեպքում պարտավորությանհայտնաբերմանպահին հաջորդող 6 ամսվա ընթացքում: Եթե գույքի բռնագանձմանվերաբերյալ վճռի հարկադիր կա159

տարման ընթացքում պարտապանի` ողջ գույքի վրա բռնագանձում տարածելու պարագայում դատականակտերի` հարկադիր ծառայության որնէ կատարողական վարույթով (վարույթներով) պարտատիրոջ (պահանջատիրոջ) պահանջը բավարարելու դեպքում գույքի անբավարարության հետնանքով անհնարին կդառնա այդ կամ կատարողական վարույթով (վարույթներով) պարտատիրոջ այլ (պահանջատիրոջ) հանդեպ պարտավորությունների ամբողջական կատարումը, ապա հարկադիր կատարողը պարտավոր է անհապաղ կասեցնել կատարողական վարույթը (վարույթները) ն մեկամսյա ժամկետում պարտապանինսնանկ ճանաչելու դիմում ներ- : կայացնել դատարան` անկախ նրանից այդ բոլոր կատարուղական վարույթներըգտնվում են նույն հարկադիր կատարողի մոտ, թե ոչ: Վոդվածում նշված պետական մարմինների կողմից սահմանված ժամկետում սնանկության դիմում չներկայացնելու դեպքում դրանք ներկայացնում են դատախազությանմարմինները`Հայաստանի Հանրապետության դատախազությանմասին օրենքով ն այլ օրենքներով սահմանված կարգով: Վոդվածում նշված պետական մարմինները սնանկության դիմում կարող են չներկայացնել, եթե առկա է տվյալ անձին սնանկ ճանաչելու դիմում ներկայացնելուց ձեռնպահ մնալու մասին 33 կառավարության որոշումը, իսկ ներկայացված պահանջից կարող են հրաժարվել, եթե պարտավորության կատարման հետնանքով դրա չափը նվազել է օրենքով նախատեսված չափից: Պարտապանին սնանկ ճանաչելու դիմումը օրենքում նշված անձանց կողմից սահմանված դեպքերում ն ժամկետում չներկայացնելու դեպքում, այդ անձինք պարտատերերիառջն սուբսիդյար պատասխանատվությունեն կրում պարտապանիայն պարտավորությունների համար, որոնք առաջացել են դիմում ներկայացնելու ժամկետըլրանալուց հետո: Նույն պատասխանատվությունըառաջանում է հարկադիր կատարողի համար վերջինիս համար օրենքով սահմանվածպարտականությունըչկատարելու դեպքում: Սնանկության վերաբերյալ օրենքի պահանջների պահպանմամբ ներկայացվածդիմումը դատավորն ընդունում է վարույթ` դիմումն ստանալու օրը: Եթե պարտապանինկատմամբ սնանկության գործ կա դատարանում, ապա նոր դիմողի ներկայացրած սնանկության դիմումը քննվում է որպես առանձին վարույթ ն ենթակա է -

կարճման, եթե նախորդ վարույթի գործով պարտապանին սնանկ ճանաչելու վճիռէ օրինականուժի մեջ մտնում:

Դատավորըսնանկ ճանաչելու դիմումը վարույթ չի ընդունում ն այն վերադարձնումէ, եթե՝ ա) չեն պահպանվելդիմումի ձնին ն բովանդակությանը, պարտապանի կողմից ներկայացվողփաստաթղթերին օրենքով ներկայացվող պահանջները(Օրենքի 11, 12 հոդվ.), դատավորը հիմնավոր չի համարել համապատասխան փաստաթղթերի ներկայացման

անհնարինությունը,

բ) մեկ դիմումում միացված են մի քանի պարտապաններին սնանկ ճանաչելու վերաբերյալպահանջներ, գ) քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված այլ դեպքերում: Դիմումը վերադարձնելումասին դատավորըորոշում Է կայացնում այն ստանալու օրը: Դիմումը վերադարձնելնարգելք չէ թույլ տրված խախտումներըվերացնելուցհետո կրկին դատարան դիմելու համար: Որոշման հետ համաձայնչլինելու դեպքում դիմողն իրավունք ունի այդ որոշումը ստանալուց հետո` եռօրյա ժամկետում,դիմելու դատարանի նախագահինա̀յն վերանայելու պահանջով: Որոշումը վերացվելու դեպքում դիմումը համարվում է վարույթ ընդունված`այդ որոշման կայացմանօրը: Օրենքի պահանջների պահպանմամբ տրված դիմումը վարույթ ընդունելու մասին դատավորըկայացնումէ որոշում: Դիմումը վարույթ ընդունելու հետ միաժամանակդատարանընշանակում է

սնանկությանժամանակավոր կառավարիչ: Դատավորըմերժում է սնանկությանվերաբերյալ դիմումը վարույթ ընդունելը,եթե՝ ա) պարտապանինկատմամբառկա է անվճարունակճանաչելու վերաբերյալօրինական ուժի մեջ մտած վճիռ, բ) սնանկ ճանաչելու մասին դիմում է բերվել այն անձի դեմ, որը, օրենքի համաձայն`պարտապան չի կարող լինել: Դիմումիընդունումը մերժելու մասին որոշումը դատավորըկայացնում է այն ստանալու օրը: Դատավորի որոշումը, դիմումը ն դրան կից փաստաթղթերը պատշած ձնով ուղարկվում են դիմողին: Որոշմանհետ համաձայնչլինելու դեպքում դիմողն իրավունք ունի այդ որոշումը ստանալուց հետո` եռօրյա ժամկետում, դիմել դատա161

Դատարանինա-

րանի նախագահին`այն վերանայելուպահանջով: օրը, իսկ եխագահըայն քննարկում է դիմումն ստանալու հաջորդ թե գործը գտնվում է դատարանինախագահիվարույթում դիմումը կայացքննարկումէ մեկ այլ դատավոր: Քննարկմանարդյունքում կամ վում է որոշում` դիմումը մերժելու մասին որոշումը վերացնելու վերացՈրոշումը մասին: թողնելեւ առանց բավարարման

,

դիմումն այդ ոնելու դեպքում դիմումը համարվում է վարույթ ընդունված` րոշման ընդունմանօրը: Դատարանը` սնանկությանվերաբերյալ դիմումը վարույթ ընէ՝ դունելու մասին որոշումն անհապաղ ուղարկում պետականգրանցումնիրականացնողպեա) պարտապանի տական մարմնին, բ) գույքի նկատմամբ իրավունքներիգրանցումնիրականացդեպոինչպես նան կենտրոնական նող պետականմարմիններին,

զիտարիա,

հաշգ) այն հարկային մարմիններին,որտեղ պարտապանը

վառվածէ, դ) մաքսայինպետականմարմիններին, կենտրոնական ե) ՀայաստանիՀանրապետության բանկ, ծառայությանը, զ) դատականակտերիհարկադիրկատարման լիցենզիա տված պետականմարմնին(մարէ) պարտապանին լիցենզիա ումիններին),եթե դիմումում առկա է տեղեկատվություն նենալու մասին,

.

ը) աշխատանքին սոցիալականհարցերովլիազոր պետական

մարմնին:

Սնանկության դիմումը վարույթ ընդունելու մասին դատարանի կաորոշումն ստանալու պահից դատականակտերի հարկադիր գ ույքի է պարտապանի տարման ծառայությունըկասեցնում

բռնա-

վարույթները: գանձմանվերաբերյալբոլոր կատարողական վարույթ ընդիմումը սնանկության Պարտապանիկամավոր ա3 դատավորը` օրվա ընթացքում դունելու պահից ոչ ուշ` քան նիստ հրավիրելու վճիռ է կայացնում պարտապառանց դատական առերնույթ անվնին սնանկ ճանաչելու մասին, եթե պարտապանն վիճելի է, ճարունակ է: Եթե պարտապանիանվճարունակությունը հետո` օրվա ընապա դատավորըդիմումը վարույթ ընդունելուց են հրավիրվում որին է նիստ, դատական թացքում, նշանակում

ն դիմումում նշված պարտատերերը:Պատշած կարպարտապանը ծանուցված պարտատերերի ն պարտապանի չներկայանալն գով արգելք չէ գործիքննության համար:

Դատական նիստում դիմումի քննարկման արդյունքներով դատարանը կայացնում է վճիռ` պարտապանին սնանկ ճանաչելու կամ դիմումը մերժելու մասին: Դատարանիվճիռն օրինական ուժի մեջ է մտնում` առանց դատական նիստի հրավիրմանվճիռ կայացվելու դեպքում (Օրենքի 16 հոդվ. 1 մաս)` դրա կայացման,իսկ դատական նիստում հարցը քննվելու դեպքում (16 հոդվ. 2մաս)` դատականնիստում հրապարակմանպահից 15 օր հետո: Պարտատերերի (հարկադիր սնանկության) դիմումը վարույթ ընդունելու հաջորդ օրը դատարանըպարտապանինէ ուղարկում դիմումը վարույթ ընդունելու մասին որոշումը` կցելով դիմումի պատճենը: Եթե պարտապանը որոշումն ստանալուն հաջորդող 7 օրվա ընթացքում գրավոր չի վիճարկում իր սնանկությունը, ապա ութերորդ օրը դատավորը առանց դատական նիստ հրավիրելու վճիռ է կայացնում պարտապանինսնանկ ճանաչելու մասին: Եթե դատարանի որոշումն ստանալուն հաջորդող 7 օրվա ընթացքում պարտապանը վիճարկում է իր սնանկությունը, ապա դատավորն առարկություններըստանալու պահից` 10 օրվա ընթացքում, հրավիրում է դատական նիստ, կողմերի ներկայացվածապացույցները քննության առարկա դարձնելու ն պարտապանինսնանկ ճանաչելու կամ հայցադիմումը մերժելու մասին որոշում կայացնելու համար: Դատական նիստի ժամանակին վայրի մասին պատշաճ տեղեկացվածպարտապանիչներկայանալն արգելք չէ գործի քննության համար: Եթե դիմումը դատարաններկայացնելուցհետո պարտքի լրիվ կամ մասնակի մարման հետնանքով պարտապանըդադարում է անվճարունակլինելուց կամ Օրենքի 3-րդ հոդվածի երկրորդ մասով նախատեսվածհիմքերը վերանում են, ապա դիմումը մերժելու մասին վճռով դատարանը պարտավորեցնում է պարտապանին փոխհատուցել դատականծախսերը:

Տ

3.

Սնանկությանկառավարչիկարգավիճակը

Սնակությանգործերով ընթացակարգըիրականացնումեն ժամանակավոր կառավարիչները ն կառավարիչները դատարանի հսկողության ներքո: Կառավարիչներնընտրվում են մրցակցային սկզբունքով ն նշանակվում են դատարանիկողմից: Սնանկության ժամանակավորկառավարիչը նշանակվում է դատավորի կողմից հայցադիմումը վարույթ ընդունելու մասին որոշումը կայացնելու հետ միաժամանակ(Օրենքի 313 հոդվ.): Ժամանակավոր կառավարիչ կարող է նշանակվել որպես սնանկության կառավարիչ` կառավարության լիզորված մարմնի կողմից լիցենզավորված ն օրենքով սնանկության կառավարչի համար սահմանվածպահանջներըբավարարողֆիզիկական անձը: ժամանակավորկառավարչիինստիտուտինախատեսումը,ըստ օրենքի տրամաբանության`ունի մեկ նշանակություն`պահպանելու պարտապանիակտիվներըհնարավոր չհիմնավորված օտարումից, քանի որ պարտապանինսնանկ ճանաչելու վճռի բողոքարկումների պարագայումբավականիներկար ժամանակ պարտապանիգույքը գտնվումէ պարտապանիտնօրենիտիրապետմաններքո՞: Ժամանակավորկառավարիչն իրականացնում է երկու տիպի գործունեություն: Առաջին` հսկողություն պարտապանի ղեկավարության գործունեության նկատմամբ (այդ թվում պարտապանի գույքի ողջամնայության ապահովում) ն երկրորդ պարտապանի ֆինանսատնտեսականվիճակի ուսումնասիրություն: Ժամանակավոր կառավարիչըգործում է պարտապանի ղեկավարությանը զուգահեռ: Պարտապանիղեկավարությունըչի մեկուսացվում իր պարքանի որ ժամանակավոր կառատականությունների կատարումից, վարչի կողմից իրականացվողգործառույթները հիմք չեն պարտապանի ղեկավարին կամ դրա մարմիններինմեկուսացնելու համար: Նրանք շարունակում են իրականացնել իրենց գործառույթները` օրենքից բխող որոշակի սահմանափակումներով:Հարկ է նկատել, որ այն դեպքում, երբ պարտապանի ղեկավարը անհրաժեշտմիջոցներ չի ձեռնարկում գույքի պահպանության համար կամ խոչընդոտում է ժամանակավորկառավարչինպարտականություններըկա-

|

տարելուն կամ այլ կերպ խախտում է օրենքը, կառավարիչըկարող է դիմել դատարան նրա լիազորություններըդադարեցնելու

խնդրանքով`:

Ժամանակավոր կառավարչիլիազորությունները սպառիչսահմանված են Օրենքի 21 հոդվածի2-րդ մասում ն տարածականմեկնաբանման ենթակաչեն: Ըստ այդ հոդվածիժամանակավոր կառավարչը` իրավուք ունի միջնորդելու, որպեսզի դատարանի որոշմամբ կիրառվիպարտապանիկամ նրա տիրապետմանկամ օգտագործման ներքո գտնվող գույքի տնօրինման, տիրապետման կամ օգտագօրծման ցանկացած անհրաժեշտ սահմանափակում,եթե դրանց չկիրառման արդյունքում կարող է էապեսնվազել պարտապանի գույքը (13 հոդվ. 4-րդ մաս). կազմակերպումէ գույքագրում, միջոցներ է ձեռնարկում պարտապանինպատկանողգույքի պահպանությանապահովման համար(29 հոդվ. 1-ին մասի«ե» կետ). վերլուծում է պարտապանիֆինանսական վիճակը, սնանկությանպատճառները,ինչպես նան պարտապանիֆինանսական, տնտեսականն.ներդրումայինգործունեությունըն նրա դրությունը ապրանքայինշուկայում (29 հոդվ. 1-ին մասի «զ» կետ): Պարտապանինսնանկ ճանաչելու մասին դատարանի վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու պահից սնանկությանժամանակավոր կառավարչիլիազորությունները դադարում են, ն նշանակվում է սնակությանկառավարիչ:Օրենքի 22 հոդվածի համածայն`սնանկության կառավարիչկարող է նշանակվել ԳայաստանիՀանրապետության կառավարությանլիազորված մարմնի կողմից` որպես սնանկությանկառավարիչ,լիցենզավորվածֆիզիկական անձը: Եթե կառավարիչնշանակված անձը հրաժարվում է կառավարչի պարտականություններն ստանձնելուց, ապա դատարանը անհապաղաղ կառավարիչէ նշանակում կառավարիչների ինքնակառավարվող կազմակերպությաններկայացրածայլ թեկնածուի: Եթե կառավարչիհրաժարվելնանհիմն է, ապա դատարանն այդ մասին տեղյակ է պահում լիցենզավորողմարմնին ն այն ինքնակարգա-

-

-

Մեկնաբանություններ «Անվճարունակության(սնանկության) մասին, օրենքի, խմբագրությամբՀ. Մանուկյանի,Տ. Մուկուչյանի: երնան, 2005, էջ 90: |

Տես

Տե՛ս ,

Կարելինա Ս.Ա. նշված աշխատությունը,էջ 135: կարկ է նկատել, որ ն «Անվճարունակության(սնան 73 Չերնքը կառավարչիայդ

հոնիչի ԱԱ իրավասությունը

վորվող կազմակերպությանը, որի անդամ է կառավարիչը: Կառավարչի լիցենզիա կարող է տրվել այն ֆիզիկական անձին, որն ունի բարձրագույն կրթության ն լիցենզիա ստանալու համար դիմելու օրվան նախորդածվերջին 5 տարվա ընթացքում առնվազն 3 տարի վարել է որնէ կազմակերպության ֆինանսատնտեսականգործունեության կազմակերպմանկամ ղեկավարմանհետ կապված պաշտոններ, կամ անցել է համապատասխանստաժավորում կառավարիչներիինքնակարգավորվողկազմակերպությունում:Կառավարիչ չի կարող նշանակվել, իսկ նշանակված լինելու դեպքում ենթակաէ ազատմանայն անձը, ով՝ 1. փոխկապակցվածէ պարտատերերի կամ պարտապանի

նկատմամբ,

2. պետականկամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ծառայող է, 3. քրեական գործով հանդես է գալիս` որպես մեղադրյալ կամ

ամբաստանյալ,

նախկինում դատապարտվել է շահադիտականհանցագործություն կատարելու համար ն դատվածությունըմարված չէ, 5.պարտապանի նկատմամբ ունի պահանջ կամ պարտավո4.

րություն,

վերջին հինգ տարիներիընթացքում սնանկ է ճանաչվել`

6.

որ-

պես ֆիզիկականանձ նայլն": Կառավարչի լիազորությունները նախատեսված են «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 29 հոդվածում: Այդ հոդվածի համաձայն` սնանկությանգործով նշանակված կառավարիչը՝ 1. դատավորի պահանջով, սեփական նախաձեռնությամբկամ պարտապանինկատմամբ առկա պահանջների5 տոկոսից ավելի ունեցող պարտատերերի պահանջով հրավիրում է պարտատերերի ժողով ն նախագահումէ այն, 2. դատականկարգով լուծում պահանջող հարցերով դիմում է

դատարան,

պարտապանիանունից դիմում է դատարաններ`դատական կարգով լուծում պահանջող հայցերով, ներգրավում է պարտապանին այն դատավարություններում,ռրոնցում վերջինս հանդես է եկել որպես հայցվոր կամ վեճի առարկայինկատմամբինքնուրույն պա3.

Տե'ս

«Սնանկության մասին»

ՀՀ

օրենքի 23 հոդվածը:

հանջ ներկայացնողերրորդ անձ, առանց լիազորագրի հանդես է գալիս պարտապանիանունից, 4. իր լիազորությունների կատարումըպատշաճ ապահովելու նպատակով ներգրավում է համապատասխան մասնագիտացված կազմակերպությունների կամ մասնագետներիու այլ աշխատակիցների ն նրանց վարձատրումէ պարտապանիհաշվին, 5. կազմակերպում է գույքագրում, միջոցներ է ձեռնարկում պարտապանին պատկանող գույքի պահպանությանապահովման համար, 6. վերլուծում է պարտապանիֆինանսական վիճակը, սնանկության պատճառները, ինչպես նան պարտապանիֆինանսական, տնտեսական ն ներդրումային գործունեությունը ն նրա դրությունն ապրանքայինշուկայում, 7. վարում է պարտատերերիպահանջներիգրանցամատյանը, 8. ստուգում է պարտապանին ներկայացվող պահանջների

հիմնավորվածությունը, 9. հիմնականկապիտալի մեծությամբՀայաստանիՀանրապետությունում գործող առաջին հինգ բանկերից մեկում պարտապանի անունով բացում է սնանկության հատուկ հաշիվ ն դրան է հաշվեգրում պարտապանիանունով ստացվող բոլոր դրամական միջոցները, 10. պարտապանինպատկանողգույքի ն դրամականմիջոցների վրա դատարանիորոշման հիման վրա արգելանք է դնում կամ հանում է արգելանքը, 11. հսկողություն է իրականացնումպարտապանիղեկավարի պարտականություններիկատարմաննկատմամբ, 12. իրականացնում է օրենքով սահմանված այլ լիազորություններ: Սնանկությանկառավարիչըօրենքով սահմանված լիազորություններն իրականացնելիսգործում է պարտապանիանունից ն իր պատասխանատվությամբ: Յուրաքանչյուր կառավարիչ ունի Հայաստանի Հանրապետությանզինանշանի պատկերով,իր անունազգանվան ն լիցենզիայի համարի նշագրմամբկնիք: Կառավարիչը պարտավոր է իր լիազորություններնիրականացնլ բարեխղճորեն, օրենքի պահանջներին համապատասխան, ապահովել սնանկության գործին մասնակցող բոլոր սուբյեկտների իրավունքներին շա167

հերի պահպանությունը: Պարտատերը ն պարտապանըկարող են դատավորին բողոքարկել կառավարչիգործողությունները կամ անգործությունը: Ընդ որում, բողոքը դատավորինկարող է ներկայացնել այն օրվանից սկսած 10` օրվա ընթացքում, երբ բողոքարկողը իմացել է կամ պետք է իմանարիր իրավունքի խախտմանմասին: Բողոքարկումը չի կասեցնում կառավարչի գործողությունները: Բողոքն ստանալուց հետո` եռօրյա ժամկետում,դատարանըքննում է այն ն կայացնում համապատասխանորոշում, որի մասին տեղեկացնում է բողոքարկողին ն կառավարչին Դատավորն իր նախաձեռնությամբ,պարտապանիկամ պարկարող է ազատել տատիրոջ (պարտատերերի) միջնորդությամբ կառավարչին իր պարտականություններիկատարումից, եթե վերէ կատարում կամ անբարեխիղճ ջինս չի կատարում օրենքով սանմանված իր լիազորությունները:Կառավարչինիր պարտականութկատարումից ազատելու հարցը նախաձեռնող յունների անձը միջնորդությունը դատարան ներկայացնելուօրվան նախորդողօրը դիմում է ներկայացնում կառավարիչների ինքնակառավարվողկազմակերպությանը` խնդրելով տվյալ գործի համար դատարանին տրամադրել կառավարչիթեկնածուների ցուցակ: Կառավարիչների ինքնակառավարվող կազմակերպությունը, ստանալով դիմումը կամ դատարանի պահանջագիրը, կազմակերպում է իր անդամ հանդիսացող ն համապատասխանդաս ունեցող կառավարիչների միջն վիճակահանություն ն ոչ ուշ, քան` պահանջագիրնստանալուն հաջորդողաշխատանքայինօրվա ժամը տասներկուսըդատարանէ ներկայացնումկառավարչիթեկնածություններ: Կառավարչիկողմից իր պարտականություններըչկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու մասին դատարանիորոշումը հիմք է կառավարիչի լիցենզիայի գործողությունը սահմանված կարգով դադարեցնելու ն նրան կառավարիչների ինքնակառավոարվող կազմակերպությունիցհեռացնելու համար (Օրենքի 32 հոդվ.): Կառավարիչների ինքնակարգավորվող կւասզմակերպությունը պարտավոր է ապահովագրել իր անդամների քաղաքացիական պատասխանատվությունըսնանկության գործին մասնակցող անձանց պատճառված վնասիհամար:

Ց 4. Պարտապան, րւտապանի ֆի նանսական կան առողջացման

ծրագիրը

Ֆինանսականառողջացման (սանացիայի)ընթացակարգի կիրառությունը` սնանկացմանկանխարգելմանհամար ունի մեծ նշանակություն: Այն սնանկացմանենթակա սուբյեկտի շահերի պաշտպանության,օրենքով նախատեսված հուսալի իրավաբանականերաշխիքներից է, որը հնարավորությունէ տալիս պարտապանի վճարունակությանվերականգնման միջոցով կանխել անվճարունակ սուբյեկտիլուծարումը: «Սնանկությանմասին» օրենքի 59 հոդվածի համաձայն՝ ֆինանսական առողջացման ծրագիր է համարվում պարտապանի նրա նկատմամբ վճարունակությունը վերականգնելու նպատակով կիրառվող`օրենքով չարգելված միջոցառումներիհամալիրը, որի պարտապանը չի լուծարվելու կամ չի կաիրականացման դեպքում յացվելու ֆիզիկական անձի սնանկության գործը` պարտավորութմասին վճիռ: Ֆիյունների կատարումից ազատելով ավարտելու նանսական առողջացմանծրագրի ժամկետը չի կորղ գերազանցել 24 ամիսը, եթե օրենքով սահմանվածկարգով դրա գործողության ժամկետըչի երկարացվել /օրենքը թույլատրում է այդ ժամկետըեր12 կարաճգել ամսով (66 հոդվ.)/: Ֆինանսական առողջացման ծրագիր կարող են ներկայացնել պարտապանը,կառավարիչը,ապահովված (կամ չապաահովված) պահանջներիառնվազն 1/3-ին տիրապետողպարտատերերը,ինչպես նան պարտապանիկանոնադրական(բաժնեհավաք,փայահավաք) կապիտալիառնվազն1/3-ը ներդրածանձինք: Ֆինանսական առողջացմանծրագիրը պետք է ներկայացվի մինչն պարտատերերիառաջին ժողովը: Ֆինանսական առողջացման ծրագիր ներկայացնելուիրավունք ունեցող անձի միջնորդությամբ դատարանը կարող է երկարացնելծրագրի իրականացման ժամկետը ես30օրով: Ֆինանսականառողջացման ծրագիրըպետք է ներառի՝ ա) ապահովված,չապահովված ն այլ խմբի պարտատերերի նկատմամբ պարտավորությունների մարման ժամանակացույցը, նրանց պահանջներիդիմացվճարումներիկատարմանկարգը, այդ բավարարման կարգը պարտապանինպատթվումպ̀ահանջների կանողանշարժ ն գրանցման ենթակա այլ գույքով, բ)8`պարտապանին պարտավորություններից ազատելու,

դրանք հետաձգելու կամ վերաձնակերպելու կարգը ն չափերը, գ) պարտապանիվճարունակությունը վերականգնելու համար նախատեսված միջոցառումների բովանդակությունը, իրականացման կարգն ու Ժամկետները, դրանց իրականացմանարդյունքում պարտապանի գործունեությունը շարունակելիս պարտատերերի պահանջների բավարարման հնարավորությունների ավելացման հիմնավորումները, պարտապանին պատկանող գույքի վաճառքի դեպքում` վաճառվողգույքի կազմը, դ) ֆինանսական առողջացման ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ` կառավարչի, վարձու մասնագետների, պարտապանի ղեկավարի վարձատրությանն վարչական ծախսերի փոխհատուցման կարգը ն չափերը: Ֆինանսական առողջացման ծրագրի ժամկետը չի կարող գերազանցել 24 ամիսը, եթե դրա գործողության ժամկետը օրենքով սահմավածկարգով չի երկրաձգվել: Ֆիինանսական առողջացման ծրագրի շրջանակնորում կարող են իրականացվելհետնյալ գործո-

ղությունները՝ » »

ցելը.

պարտապանիամբողջ գույքի կամ դրա մի մասի վաճառքը. պարտապանիգույքը պարտատերերինհաշվանցով փոխան|

պարտապանիգույքի գրավադրումը, շահութաբերություն չապահովող գործունեության դադարեն ցումը գործարարականգործունեության ոլորտի փոփոխությունը, » անշահավետ գործարքների փոփոխումը կամ դադարեցումը, » պարտքի վերակառուցումը (պարտքի մարման ժամկետների հետաձգում, վերաձնակերպում,պարտավորություններիկատարունից ազատում), պարտքի փոխարինումը արժեթղթերով, » դեբիտորականպարտավորություններիբռնագանձումը. . .

»

»

» »

նոր վարկի ստացումը, նոր ներդրումներիիրականացումը, նոր բաժնետոմսերիթողարկումը կամ հետգնումը,

օրենքով չարգելված այլ միջոցառումներ: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրն ստանլուց հետո` երկու օրվա ընթացքում, դատարանըորոշում է ընդունում ֆինանսական առողջացման ծրագիրը` առանց քննության թողնելու մասին, եթե »

.

այն չի համապատասխանումօրենքով սահմանված պահանջներին: Եթե դատարանընման որոշում չի ընդունում, ապա կառավար-՛ չին, պարտապանինն իրեն հայտնի բոլոր պարտատերերինծանուցում է դատարանում ֆինանասկանառողջացման ծրագրի առկայության ն ծրագրին նրանց ծանոթանալու իրավունքի մասին: Կառավարիչը ֆինանսական առողջացման ծրագիրը ներկայացնելու օրենքով կամ երկարաձգման մասին դատարանիորոշմամբ սահմանված ժամկետիավարտիցհետո` ոչ ուշ, քան 20 օրվա ընթացքում, հրավիրում է ժողով` ֆինանսական առողջացման ծրագիրը (ծրագրերը) քննարկելու նպատակով:Այդ ժողովին հրավիրվում Է նան պարտապանը:Պարտատերերի ժողովի հրավիրմանմասին որոշումը պետք է հրապարակվիիրավաբանականանձանց` պետական գրանցման մասինտվյալներ հրապարակողմամուլում` նշելով ծրագիրը (ծրագրերը)ներկայացնողիանունը (անվանումը) ն ժողովի հրավիրման տարին, ամիսը, ամսաթիվը: Ֆինանսական առող-` ջացման ծրագրին հավանություն տալը պարտատերերի ժողովի բացառիկ իրավասություննէ: Պարտատերերիժողովում ֆինանսական առողջացման ծրագիրը քննարկվում է, որի արդյունքում այն ընդունվում կամ մերժվում է քվեարկողներիձայների պարզ մեծամասնությամբ:Եթե ներկայացվումէ մեկից ավելի ֆինանսականառողջացման ծրագիր, ապա դրանց քննարկումը ն քվեարկությունը պետք է կատարվիմեկ ժողովի ընթացքում: Եթեքվեարկվում են մեկից ավելի ծրագրեր,ապա դրանքքվեարկվում են` ըստ ներկայացման առաջնության: Ֆինանսական առողջացմանծրագրերից մեկի ընդունվելուց հետո մնացած ծրագրերը չեն քվեարկվում: Ժողովի ընդունած ֆինանսական առողջացման ծրագիրը հաստատում է դատարանիորոշմամբ:Եթե ֆինանսական առողջացմանծրագիրը հաստատելուցհետո դատարան են ներկայացվումպարտատերերի նոր պահանջներ, ապա մեկամսյա ժամկետում կարող են դատարան ներկայացվել նոր ֆինանսական առողջացման ծրագիր կամ հաստատվածծրագրիկ փոփոխություններ(64 հոդվ.): Ֆինանսականառողջացման ծրագիրի հաստատումից հետո պարտապանիգործունեություննիրականացվում է միայն ծրագրի շրջանակներում, իսկ պարտատերերիպահանջների բավարարումը` ծրագրով սահմանված կարգով: Պարտապանը կառավրչի վերահսկողությամբպարտավոր է կատարելֆինանսական առողջաց171

ծրագրով նախատեսվածբոլոր միջոցառումները: Կառավարիչը առնվազն երեք ամիսը մեկ դատարանէ ներկայացնում հաշվետվություն` ֆինանսականառողջացմանծրագրուլ նախատեսվածմիջոցառումներիիրականացմանվերաբերյալ: Օրենքը սահմանում է ֆինանսականառողջացմանծրագրի ավարտի ն դադարեցմանհետնյալ եղանակները՝ 1. եթե մինչն ֆինանսական առողջացման ծրագրի ավարտը բոլոր պարտատերերիպահանջներըբավարարվել են, կառավարիչը դատավորիններկայացնում է ֆինանսական ծրագրի վաղաժամկետ ավարտի մասին հաշվետվություն: Հաշվետվությունը հաստատելու դեպքում դատավորը վճիռ է կայանում սնանկության գործի ավարտի մասին, իսկ հաշվետվությունը չհաստատվելու դեպքում ֆինանսականառողջացմանծրագիրը շարունակվում է, 2. դատավորը կարող է վաղաժամկետ դադարեցնել ֆինանսական առողջացմանծրագիրը,եթե ա) տեղի է ունեցել ֆինանսական առողջացման ծրագրով նախատեսված պարտավորությունների մարման ժամանակացույցի էական խախտում, բ) առկա են հանգամանքներ,որոնք վկայում են, որ պարտապանն ի վիճակի չէ կատարել պարտավորություններիմարման ժաման

մանակւսցույցը,

գ) ֆինանսական առողջացման ծրագրի հաստատումից հետո դատարանեն ներկայացվել նոր պահանջներ ն մեկամսյա ժամկետում չեն ներկայացվել ծրագրի փոփոխություններ, որոնք նախաեն նան նոր ներկայացված պահանջների բավարարում, տեսում կամ այդ ւիուիոխություններըներկայացվել են դատարանն դատարանի որոշմամբ մերժվել են: Ֆինանսական առողջացման ծրագրի վաղաժամկետ դադարեցման պահանջով դատարան կարող են դիմել կառավարիչը, պարտապանը,առավել խոշոր պահանջներ ունեցող 5 չապահովված պարտատերերիցյուրաքանչյուրը, ինչպես նան ապահովված պարտատերը (պարտատերերը):Ֆինանսական առողջացմանծրագիրի վաղաժամկետդադարեցմանհիմքերի առկայության դեպքում դատարանըվաղաժամկետ դադարեցնում է ֆինանսական առողջացման ծրագիրը ն որոշում է կայացնում պարտապանինլուծարելու մասին: Գակառակդեպքում` ֆինանսականառողջացմանծրագ172

րի վաղաժամկետդադարեցումըմերժում է: Ֆինանսական առողջացման ծրագրի ժամկետի ավարտից ոչ ուշ` քան 15 օր առաջ, կառավարիչըպետք է դատավորիններկայացնի ֆինանսական առողջացման ծրագրի կատարմանմասին հաշվետվություն` դրան կցելոն Օրենքի 69 հոդվածում նշված ւիաստաթղթերը:Դատավորըֆինանսականառողջացմանծրագիրիկատարմանմասին հաշվետվություննստանալուց ոչ ուշ` քան երկու ն ոչ շուտ` քան մեկ շաբաթվա ընթացքում, նշանակում է նիստ` այդ մասին առնվազն երեք օր առաջ ծանուցելով կառավարչին,պարտապանինն պարտատերերին:Կառավարչի,պարտապանի ն որնէ պարտատիրոջ չներկայանալնարգելք չէ նիստի անցկացմանհամար: Յաշվետվությանքննարկմանարդյունքում դատավորըվճիռ է

կայացնում ա) կառավարչի հաշվետվությունըհաստատելու ն սնանկության վերաբերյալ գործն ավարտելու մասին, եթե պարտատերերի պահանջներըբավարարվելեն, բ) ֆինանսական առողջացման ծրագրի կատարման մասին

պարտապանիհաշվետվության հաստատումըմերժելու ն պարտապանին լուծարելու մասին, եթե պարտատերերիպահանջներըբավարարվածչեն:

Տ

Լուժարմանընթացակարգ

Ֆինանսականառողջացմանծրագիր չներկայացվելու,ներկա-

յացված ծրագրի հաստատումը մերժվելու, ֆինանսական առողջացման ծրագիրը վաղաժամկետդադարեցվելու, ֆինանսականառողջացման ծրագիրի մասին կառավարչիհաշվետվության հաս-

տատումը մերժելու դեպքում դատարանը որոշում է կայացնում պարտապանիրավաբանական անձի լուծարման կամ պարտապան անհատ գործարարի գործունեության դադարեցման վարույթ սկսելու մասին: Պարտապանիլուծարման մասին որոշման կայացումից հետո` հինգ օրվա ընթացքում, կառավարիչնայն հրապարակումէ իրավաբանական անձանց պետական գրանցման մասին տվյալներ հրապարակող մամուլում: Պարտապանի լուծարելու մասին որոշման մեկ օրինակը դատարանն ուղարկում է իրավաբանականան173

ձանց պետական գրանցումն իրականացնող մարմնին` համապատասխանգրառում կատարելու համար: Պարտապանին լուծարելու մասին դատարանի որոշման կայացման դեպքում դատարանիորոշմամբ կասեցվում են գույքը կառավարելու կամ տնօրինելու` պարտապանիբոլոր իրավունքները: Պարտապանիգույքը` կառավարելու կամ տնօրինելու իրավունքները կարող են կասեցվել նան մինչե պարտապանիլուծարումը, եթե վերջինիս գործունեությունն ակնհայտորեն անշահավետ է, կարող է նվազեցնել գույքի արժեքը կամ ակնհայտ է, որ պարտապանը չի կարող ներկայացնել պարտատերերի համար ընդունելի ֆինանսական առողջացման ծրագիր: Գործունեությունը կասեցված պարտապանը կառավարչի միջնորդության հիման վրա, դատարանի կայացված որոշմամբ կարող է ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն վերսկսել իր գործունեությունը մեկ տարի ժամանակով, եթե պարտապանի գործունեության վերսկսումը կարող է ավելացնել պարտատերերի պահանջների բավարարման հնարավորությունը: Եթե պարտապանիգործունեությունը վերսկսելու մասին դատարանի որոշմանը տեղեկացվելուց հետո` յոթ օրվա ընթացքում,պարտատերերից որեէ մեկը գրավոր առարկություն է ներկայացնում դատարան, ապա կառավարիչը հրավիրում է խորհրդի նիստ, իսկ վերջինիս ձեավորված չլինելու դեպքում` ժողով` քննարկման դնելով այդ հարցը: Խորհրդի որոշումը ե նիստի արձանագրությունը կառավարիչն իր միջնորդության հետ ներկայացնում է դատարան: Դատավորն առանց նիստ հրավիրելու որոշում է կայացնում միջնորդությունը բավարարելու կամ մերժելու մասին: Պարտապանի գործունեության վերսկսման դեպքում կառավարիչը պարտավոր է յուրաքանչյուր ամիս դատարան ներկայացնել հաշվետվություն` պարտապանի վերսկսված գործունեության վերաբերյալ:Կառավարչի հաշվետվությունները պարտատերերի ժողովում կամ խորհրդում քննարկվում են յուրաքանչյուր եռամսյակը մեկ անգամ: Եթե պարտապանիգործունեության վերսկսման արդյունքում բավարարվում են պարտատերերիբոլոր պահանջները, ապա կառավարիչը դատարան է ներկայացնում վերջնական հաշվետվություն` գործն ավարտելու մասին հիմնավորված միջնորդությամբ, դրան կցելով պարտապանի վերջնական հաշվեկշիռը: Վերջնականհաշվեկշիռը ն հաշվետվությունըդատարան ներկայացնելու մասին կառավարի174

ծանուցում է բոլոր պարտատերերին`առաջարկելով տասնօրյա ժամկետում ծանոթանալ այդ փաստաթղթերի`իր մոտ դեպոնացված օրինակին: Դատավորը վերջնական հաշվեկշիռն ստանալուց ոչ ուշ` քան տասնհինգ ե ոչ շուտ` քան տասն օրվա ընթացքում նշանակում է նիստ` այդ մասին առնվազն երեք օր առաջ ծանուցելով կառավարչինե պարտատերերին: Դատավորը, հաստատելով վերջնական հաշվեկշիռը, վճիռ է կայացնում լուծարման վարույթը դադարեցնելու ե պարտապանի սնանկությանվերաբերյալ գործն ավարտելու մասին: Հակառակ դեպքում դատարանը մերժում է վերջնականհաշվեկշռի հաստատումըն գործն ավարտելու միջնորդությունը` նշելով պատճառները: Պարտապանիլուծարման մասին վերջնականորոշման կայացումից հետո` յոթ օրվա ընթացքում, կառավարիչը դատարանի որոշման հիման վրա արգելադրում է պարտապանինսեփականության իրավունքով պատկանողգույքը: Պարտապանինպատկանողգույքի վաճառքը իրականացնում է կառավարիչը`դատարանի թույլտվությամբ` աճուրդու/ կամ ուղղակի գործարքի միջոցով: Պարտապանի գույքը հրապարակային սակարկություններովվաճառելու իր մտադրությունը կառավարիչը ներկայացնում է դատարան` այդ մասին երեք օր առաջ տեղեկացնելով պարտատերերին: Միջնորդության մեջ նշվում են գույքի գտնվելու վայրը, գույքի նկարագրությունը, աճուրդի առաջարկվող մեկնարկայինգինը, աճուրդի անցկացման օրը: Պարտատերերնիրավունք ունեն յոթնօրյա ժամկետում գրավոր առարկություններ ներկայացնելուդատարան ե առաջարկելու աճուրդի ավելի բարձր մեկնարկայինգին` գույքի վաճառքի իր կողմից առաջարկվողմեկնարկային գնի հինգ տոկոսի, բայց ոչ ավելի, քան հինգ միլիոն դրամի չափով դեպոզիտ վճարելով սնանկությանհատուկ հաշվին: Եթե առարկություն են ներկայացրել մեկից ավելի պարտատերեր, ապա հրապարակային սակարկություններով գույքի իրացումը թույլատրվում է ամենաբարձր մեկնարկայինգնով':Պարտապանին պատկանողգույքի վաճառքը կագմակերպվումէ ոչ շուտ, քան մամուլի միջոցներով տրված վերջին հայտարարությունից 15 օր հետո: Աճուրդից ստացված միջոցները փոխանցվումեն պարտապաչը

Աճուրդի անցկացմանկարգը առավել մանրամասն տե'ս «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 76 հոդված:

ջությանը վնաս պատճառելու համար համապատաս րական վճարումների կապիտալացման

նի սնանկության հատուկ հաշվին. իսկ անդորրագիրը հանձնվում է

կառավարչին:

Եթե կառավարիչըմտադիրէ պարտապանինպատկանողգույքի վաճառքն իրականացնել ուղղակի գործարքով, ապա նա հրավիրում է պարտատերերիխորհրդի նիստ, իսկ վերջինիս ձնավորված չլինելու դեպքում պարտատերերիժողով քննարկմանդնելով այդ հարցը: Պարտատերերիխորհրդի (ժողովի) որոշումը ն խորհրդի նիստի արձանագրությունը կառավարիչն իր միջնորդության հետ ներկայացնում է դատավորին:Դատավորը,առանց դատական նիստ հրավիրելու, որոշում է կայացնում միջնորդությունը բավարարելու կամ մերժելու մասին: Պարտապանի գույքի վաճառքից (օտարումից) ստացած (փոխհատուցած) միջոցները բաշխվում են օրենքով սահմանված հերթականությամբ`կառավարչիկողմից հաստատված ն պարտատերերի կողմից ընդունված (չառարկված) միջանկյալ բածխման ծրագրին համապատասխան:Միջանկյալ բաշխման ծրագրի` իր կողմից հաստատված երկու օրինակ կառավարիչըներկայացնում է դատարան,մեկական օրինւսկ պարտապանինն պարտատերերին: Եթե բաշխման ծրագիրն ստանալուց յոթ օրվա ընթացքում պարտապաններըչեն առարկում, ապա բաշխմանծրագիրը համարվում է ընդունված: Դատավորը կառավարչի ներկայացրած բաշխման ծրագրի մեկ օրինակը վերադարձնում է կառավարչին` օրենքով սահմանված ժամկետում առարկված չլինելու նշագրմամբ ն ժամկետում կնքված իր կնիքով: Եթե պարտապաններըյոթօրյա գրավոր առարկություններեն ներկայացնում,ապա դատարանըառարկությունն ստանալուց հետո` յոթ օրվա ընթացքում, հրավիրում է դատականնիստ: Առարկություններիքննության արդյունքում դատարանըորոշում է կայացնում կառավարչի միջանկյալ բաշխման ծրագիրնանփոփոխթողնելու, փոփոխելու կամ մերժելու վերաբեր-

յալ:

Սնանկության մասին օրենքի 82 հոդվածի համաձայն, պարտատերերի պահանջները բավարարվում են հետնյալ հերթակա-

նությամբ ա/ կառավարչիվարձատրությունը ն վարչական ծախսերը,

բ/ այն քաղաքացիների պահանջները, որոնց առջն պարտապանը պատասխանատվությունէ կրում նրանց կյանքին կամ առող176

իո Կարբ

հաշվարկի

գ/ աշխատանքային պայմանագրիցբխող

՝

պահանջները (նեառաջացա

պարտապանին սնանկ ճանաչելու մասին վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու պահից մինչն լուծարումն բայց ոչ ավելի, քան պարտապանինսնանկ ճանաչելու պահիննաչ խորդողվեց ամիսը, հեղինակային պայմանագրերով վարձատրությունների վճարումներըն այս հերթի պահանջների առաջացած պարտադիրսոցիալական վճարումները, դ/ դատականծախսերը. րառյալ

բավարարումի

ե/

ընթացիկ` անուղղակիհարկային

պարտավորությունները՝

կապված պարտապանիգույքի վաճառքիհետ, զ/ չապահովված պահանջները ն այլն:

Օրենքով սահմանվածժամկետում դատարան չներկայացված պահանջներըհամարվում են ստորադաս չապահովված պահանջներ, իսկ սահմանված ժամկետներումհարգելի պատճառներով չներկայացրածպարտատերերի պահանջները`դատավորի որոշմամբ, կարող են ընդգրկվել տվյալ պահանջին համապատասխանող խմբում: Սահմանված ժամկետում դատարան չներկայացված պահանջներըբավարարմանենթակաչեն, եթե դրանք ներկայացվել են ստորադաս չբավարարվողբոլոր պահանջներիցհետո (85 հոդվ.): Միննույն առաջնություն ունեցող խմբի պահանջներըբավաեն յուրաքանչյուր պահանջիգումարին համամասնաբար: րարում Դերթականխմբերինդասվող պահանջներիբավարարումըկարող է սկսվել միայն նախորդխմբի պահանջներըլրիվ բավարարելուցհե-

տո:

Տ 6 Սնանկության գործի ավարտը

Սնանկության գործի ցանկացածփուլում կառավարչիմիջնորդության հիման վրա գործը կարող է ավարտվել,եթե պարտատերեհի պահանջներըբավարարվել են, կամ նրանք հրաժարվել են իրենց պահանջներից,կամ պահանջներչեն ներկայացվել,որի արդ-

աշ-

յունքում պարտավորությունների չափը նվազել է նվազագույն խատավարծո հինգհարյուրապատիկից (Օրենքի 89

հոդվ.)

Եթե սնանկության գործն ավարտվումէ պարտապանիլուծաավարտելուց ոչ րումով, ապա պարտատերերիհետ հաշվարկներն է ուշ` քան 15 օր հետո, կառավարիչը դատարան ներկայացնում վորջնականհաշվետվությունդ̀րան կցելով օրենքով պահանջվող Վերջնականհաշվետվությունըդատարաններկափաստաթղթերը:

Իրավաբանականանձ հանդիսացող պարտապանը համարվում է լուծարված, իսկ անհատ գործարարի գործունեությունը դադարածանվճարունակությանվերաբերյալ գործի ավարտի մասին ռեգիստրումգրանցելու պահից: պետական Անվճարունակությանգործն ավարտելու պահից դատարանը պարտապանինազատված է հայտարարում չվճարված բոլոր պարտքերիվճարումից ն այդ պահից արգելվում է՝ նրա նկատմամբ կարգով կատարվողցանկացած հետապնդում: դատական

յացնելու մասին կառավարիչը ծանուցում է բոլոր պարտատերերին` առաջարկելովտասնօրյա ժամկետումծանոթանալդրանց՝ իր մոտ դեպոնացված օրինակին: Դատավորը վերջնականհաշվե10 օրվա ընթացկշիռն ստանալաց ոչ ուշ, քան 15 ն ոչ շուտ, քան քում նշանակումէ նիստ` այդ մասին առնվազն երեք օր առաջ ծաՏ 7 Սնանկության նուցելով կառավարչինն պարտատերերին: Դատավորը, քննելով վերջնականհաշվեկշիռը, վճիռ է կայացՍնանկության ընթացակարգերըկիրառվում են ոչ միայն այն վերասնանկության հետնանքով նում պարտապանի` լուծարման տնտեսվարողսուբյեկտների նկատմամբ, որոնք ծավալում են բնաէ ավարտելու կանոն գործունեություն, սակայն չունեն հնարավորություն վերաբերյալ գործն ավարտելու մասին կամ մերժում գործն պատճառները: մերժման նշելով կանգնել իրենց գույքային ն, հիմնականում, ֆինանսականվիճակը, միջնորդությունը` սնանհետնանքով ուծարման Կառավարիչը պարտապանիլ̀ այլն նրանց նկատմամբ, ովքեր իրենց նախաձեռնությամբորոշել ուեն դադարեցնել իրենց գործունեությունը (լուծարվել), սակայն լուկության վերաբերյալ գործն ավարտելու մասին վճռի օրինական պարտաընթացքում, օրվա քան ուշ` ոչ ծարման գործընթացումպարզվում է, որ ունեցած ակտիվները չեն ժի մեջ մտնելու պահից բավարարում բոլոր պարտավորություններըմարելու համար՝: պանի` օրենքով ն իրավականայլ ակտերով պահպանմանենթակա Այդ կարգավորվածվիճակում հանձնում է դեպքում իրավաբանականանձը լուծարվում է «Սնանկությանմաարխիվայինփաստաթղթերը պետականարխիվ: Սահմանված սին» 3Հ օրենքով սահմանված կարգով (102 հոդված): Բայց նկատի ՀայաստանիՀանրապետության կնիքը ն իրականացնում ունենալով, որ լուծարվող պարտապանըանցել է լուծարման որոկարգով հանձնում է պարտապանի էբոլոր են անհրաժեշտ ո րոնք գործողությունները, շակի ընթացակարգ (լուծարման մասին տեղեկությունների հրաայն պարտապան-իրագործու-. գ ործարարի պարտապան-անհատ վաբանականանձի կամ պարակում, գույքագրում, "պարտատերերի հայտնաբերում, պահանջներիհաշվառում ն այլն), նրա նկատմամբկիրառվում է սնաննեությանդադարմանպետականգրանցմանհամար: Պարտապան անհատ- ` պարտապան կամ լուծարման ա նձի կությանպարզեցվածընթացակարգ: իրավաբանական Մասնավորապես,եթե լուծարման հանձնաժողովնիրականացգործարարի գործունեությանդադարման պետական րել է պարտատերերիհայտնաբերմանհամար օրենքով նախատեսհաճար կառավարիչը պետականգրանցումն իրականացնողմարված բոլոր միջոցառումները, ապա նրա ներկայացրածպարտատեմին է ներկայացնում՝ ա/ դիմում, րերիցուցակը հիմք է դատավորիկողմիցպարտատերերիվերջնական ցուցակը հաստատելու համար: Եթե լուծարվող պարտապալուծարման հետնանքով սնանկությանվերաբ/ պարտապանի նին սնանկ ճանաչելու մասին հայտարարության հրապարակման բերյալ գործն ավարտելու մասին դատարանիվճռի պատճենը, փաստաթուղթ. պահից մեկ ամսվա ընթացքում պարտատերերը պահանջներ են գ/ կնիքը հանձնելու մասին համապատասխան վկայականը, գրանցման ապա պարտատերերի վերջնական ցուցակը հասներկայացնում, դ/պետական փաստաթղթերը ե/ արխիվ պարտապանի` արխիվացման հանձնելու մասինփաստաթուղթ:

պարզեցված ընթացակարգեր

`

գրանցման`

-

տատվում է «Սնանկության մասին» օրենքով սահմանվածընթացակարգով: Լուծարման գործընթացում գտնվող իրավաբանականանձի համար չի կարող մշակվել ֆինանսական առողջացման ծրագիր, քանի որ մինչե սնանկության վարույթն սկսվելը, հիմնադիրները կամ կանոնադրությամբ դրա համար լիազորված մարմինը որոշում են կայացրելկազմակերպությունըլուծարելու մասին: Քանի որ լուծարվող իրավաբանականանձի գործերի կառավարման լիազորությունները իրականացնում է լուծարման հանձնաժողովը, ուստի նրա լիազորությունները դադարում են լուծարվող կազմակերպությանըսնանկ ճանաչելու մասին վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու պահից: Այդ պահից լուծարման հանձնաժողովի լիազորություններն անցնում են` դատավորի կողմից նշանակված սնանկությանգործերով կառավարչին: Լուծարման հանձնաժողովը պարտավոր է սնանկության կառավարչին հանձնել պարտապանի ողջ գույքը, հաշվապահականն այլ փաստաթղթերը, կնիքը (102 հոդվ.): Օրենքը նան կարգավորում է բացակայող պարտապանի սնանկության պարզեցված ընթացակարգը: Ըստ «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 103 հոդվածի` եթե փաստացիիր գործունեությունը դադարեցրած պարտապանանհատ գործարարը կամ պարտապան-իրավաբանականանձի ղեկավարը բացակայում են, ն նրանց գտնվելու (բնակության) վայրը բացահայտել հնարավոր չէ (այսուհետ` բացակայող պարտապան),ապա դատարանն իր նախաձեռնությամբ հետախուզում է հայտարարում պարտապանի (պարտապանիղեկավարի) ն նրա գույքի, ինրպես նան հաշվապահական ն այլ փաստաթղթերինկատմամբ: Բացակայող պարտապանի նկատմամբ հայտարարավածհետախուզմանվարույթի ավարտից հետո, եթե չի հայտնաբերվումպարտապանիորնէ ներկայացուցիչ, ապա դատարանըծանուցում է բացակայող պարտապանին` նրա վերջին հայտնի գտնվելու կամ բնակության վայրի հասցեով: Այս ծանուցումը բավարար է գործի վարույթը շարունակելու համար: Եթե ծանուցումն ուղարկելուց հետքո՝ իննը օրվա ընթացքում, պարտապանըգրավոր չի վիճարկում իր սնանկությունը, ապա տասներորդ օրը դատավորը` առանց դատական նիստ հրավիրելու, վճիռ է կայացնում բացակայող պարտապանինսնանկ ճա:

նաչելու մասին: Բացակայող պարտապանինսնանկ ճանաչելու օրը նշանակում է սնանկության կառավարիչ: դատավորը ն նրա գույքի հայտնաբերմանդեպքում պւսրտապանի կառավարչի դատավորը կարող է որոշում կայացնել` սնանմիջնորդությամբ կությանպարզեցված ընթացակարգիդադարեցման օրենքովնասնանկությանընդհանուր ընթացակարգերինանցնելու խատեսված մասին:

Բացակայող

ն

Տ

գործարարիսնանկության առանձնահատվկությունները

8 Անհատ

«Սնանկությանմասին» 33 օրենքն անհատ գործարարիսնանկության մասին հատուկ նորմեր գրեթե չի պարունակում:Դա նշանակում է, որ անհատ գործարարին սնանկ ճանաչելու համար կիրառելի է այդ օրենքով նախատեսվածայն ընթացակարգը,որը նախատեսված է առնտրային իրավաբանականանձանց ն քաղաքացիների համար, իհարկե, հաշվի առնելով այն առանձնահատկությունները, որոնք բխում են գործի էությունից, անհատ գործարարի որպես գործարարական հարաբերություններիսուբյեկտի իրավական կարգավիճակի տարբերությունից: նախ ն առաջ, ի տարբերություն իրավաբանական անձանցից,անհատ գործարարներըֆիզիկական անձինք են ն լիկվիդացվել չեն կարող: Այդ պատճառով անհատ գործարարին սնանկ ճանաչելու պահից ուժը կորցնում է նրա` որպես անհատ գործարարի պետականգրանցումը, անվավեր են համարվում նրան տրված լիցենզիաները:Սնանկ ճանաչվելուց հետո` հինգ տարվա ընթացքում, նա չի կարող նորից անհատ-գործարարգրանցվել, ինչպես նան չի կարող լինել առնտրայինկազհիմնադիր (մասնակից) կամ կոոպերատիվիանմակերպության :

դամ:

Երկրորդ` եթե իրավաբանականանձին անվճարունակհայտարարելու դեպքում վաճառվում է նրա ամբողջ գույքը, ապա անհատ գործարարինսնանկ ճանաչելիս կարող է վաճառվել այն գույքը, որն օգտագործվում է գործարարականգործունեություն իրակահամար ն, որպես քաղաքացի, նրան պատկանողգույքը: նացնելու թե Այսինքնորպես քաղաքացի, թե որպես անհատ գործարար նրան այն ամբողջ ունեցվածքը, որի վրա օրենքովթուլատրպատկանող

վում է բռնագանձումտարածել: Բռնագանձումչի կարող տարածվել միայն այն գույքի վրա, որի վրա օենքթովչի թույլատրվում բռնագանձում տարածել: Բացի այդ գույքից պարտապանիկամ այլ անձանց պահանջով դատարանի որոշմամբ բռնագանձում կարող է չտարածվել բռնագանձման ենթակապարտապանիայն գույքի վրա, որի արժեքը էական ազդեցություն չի կարող ունենալ պարտատերերիպահանջների բավարարմանհամար (Օրենքի 97 հոդվ.): Երրորդ` սնանկ ճանաչված անհատ գործարարը չի կարող խուսափել ժառանգությունն ընդունելուց, եթե անհատ գործարարը խոսափում է ժառանգություն բացելուն ուղղված գործողությունների կատարումից, ապա նրա փոխարեն ժառանգության բացման համար կարող է դիմել կառավարիչը, իսկ եթե հրաժարվում է Ժառանգության ընդունումից, ապա նրա փոխարեն ժառանգությունը կարող Է ընդունել կառավարիչը: Չորրորդ` անհատ գործարարը` որպես քաղաքացի, չի կարող ազատվել անձնականբնույթի, ինչպես նան գործարարական գործունեության հետ չկապված պարտավորություններից: Դրանց համար նա կրում Է քաղաքացիաիրավականգույքային պատասխա-

նատվություն:

Մասնավորապես,նա չի ազատվում ալիմենտի վճարումից, անօրինական ճանապարհովձեռք բերված գույքի նկատմամբպարտատերերի պահանջներից, չներկայացված պահանջներից, անվճարունակ ճանաչելու պահին նախորդածմեկ տարվա ընթացքում հարկայինմարմինեերիցթաքցրած գումարներից, վճարման ենթակա հարկերից ն այ պարտադիր վճարումներից, ինչպես նան «Սնանկության մասին» օրենքի 97 հոդվածում նշված պարտավո-

րություններից ՞:

ն Տ Ց Բանկերին,վարկայինկազմակերպություններին ընկերություններինսնանկճանաչելու ապահովագրական առանձնահատկությունները

Իրավաբանականայլ

անձանց սնանկության գործընթացից

էականորենտարբերվում է վարկային կազմակերպությունների սնանկությանգործընթացը, որի պատճառով էլ այն կարգավորվում

«Բանկերի, ներդրումային ընկերությունների, վարկային կազման ապահովագրական ընկերությունների սնանկերպությունների Այդ օմասին»Հ̀այաստանիՀանրապետությանօրենքով": կության են ճանաչվում րենքով,նշված կազմակերպություններըսնանակ Կենտրոնականբանկի խորհրդի որոշմամբ: Ընդ որում, այդ որոշումը դատականկարգովբողոքարկմանենթակաչէ: Կենտրոնականբանկի խորհուրդը բանկին, վարկային կազմաներդրումայինկամ ապահովագրական ընկերությանը կերպությանը է կարող սնանկ ճանաչել ներքոհիշյալ հիմքերից որնէ մեկի առկաէ

յությանդեպքում՝ ա) կազմակերպությունըսպառել հիսուն տոկոսը ն

է իր

հիմնական կապիտալի

ավելին,

բ) կազմակերպություննի վիճակի չէ բավարարելու պարտատերերիօրինական պահանջները, գ) կազմակերպությանցուցանիշների ամփոփ գնահատականը

ցածր է Կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից սահմանված ցուցանիշներիամփոփ գնահատականիչափից, դ) կազմակերպությունըպարբերաբար խախտում է՝ օրենքով սահմանվածպարտադիր պահուստավորմաննորմատիվը:Խախտման պարբերականությունը սահմանվում է Կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից: Հիշատակված հիմքերից որնէ մեկը հայտնաբերելու դեպքում Կենտրոնական բանկը երկշաբաթյա ժամկետում կարող իրականացնելհետնյալ երկու գործողություններհց մեկը` ա) նշանակել ժամանակավոր ադմինիստրացիա (այսուհետն՝ ն հաստատել բանկի ֆինանսական առողջացադմինիստացիա)

է

ման ծրագիրը,

բ) բանկի սնանկության մասին դիմում ներկայացնել դատա-

րան:

ՂՎիշատակված գործողություններից ելնելով օրենքը բաժանէ մասի: Առաջին մասը կարգավորումէ այն դեպքը, երբ երկու վում սնանկացմանհիմքերի հայտնաբերմանդեպքում բանկում (սնանկ ճանաչվող կազմակերպությունում)նշանակվում է ժամանակավոր ադմինիստրացիա,որը բանկի ֆինանսական առողջացման նպատակով իրականացնում է բանկիղեկավարումը: Իսկ երկրորդ մասը կարգավորումէ այն դեպքը, երբ Կենտրոնականբանկը, գտնելով, որ բանկի ֆինանսականառողջացումն անհնարին է, լիցենզիան ուժը կորցրած է ճանաչում ն սնանկությանմասին դիմում է ներկայացնում դատարան բանկի լուծարման ն լուծարային կառավարիչ հաստատելու համար: Կենտրոնականբանկը սնանկությանմասին դատարանդիմում կարող է ներկայացնել նան առաջին ֆինանսական առողջացման փուլն անցնող կազմակերպությունների լուծարման համար, եթե գտնի, որ անհնար է բանկի, վարկային կազմակերպության, ներդրումային կամ ապահովագրականընկերության ֆինանսականառողջացումը: Ինչպես արդեն նշվեց, բանկի վարկային կազմակերպության ընկերությանանվճարունաներդրումայինկամ ապահովագրական Կենտրոնականբանկը դեպքում կության հիմքերի հայտնաբերման կարող է նշանակել ժամանակավոր ադմինիստրացիա ն հաստատել ֆինանսական առողջացմանծրագիր: Ադմինիստրացիայինշանակմանպահից բանկի կառավարմանմարմիններիլիազորություններն անցնում են ադմինիստրացիայիղեկավարին: Ադմինիստրացիայի գործունեության ժամկետը սահմանվում է ֆինանսական առողջացման ծրագրով մինչն երեք տարի ժամկետով: Ընդ որում, այդ ժամկետըկարող է Կենտրոնականբանկի կողմից երկարաձըգվել` նս երեք տարով: Պետք է նշել, սակայն, որ օրենքի համաձայն՝ ծրագրով նախատեսված միջոցառումների իրականացման արդյունքում կամ դրանց իրականացմանընթացքում բանկի ֆինանսական առողջացման անհնարինությանդեպքում ադմինիստրացիայի ղեկավարը պարտավոր է Կենտրոնականբանկ ներկայացնելգրավոր միջնորդություն տվյալ կազմակերպությանլիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու ն նրա նկատմամբ սնանկության վարույթ սկսելու միջնորդությամբ դատարան դիմելու անհրաժեշտության

մասին: Կենտրոնականբանկը նույնպես` ադմինիստրացիայիգործողության ցանկացած պահին իր նախաձեռնությամբկարող է իրականացնելվերոհիշյալ միջոցառումները:Օրենքը նշում է նան, որ ծրագրով նախատեսվածմիջոցառումներիիրականացմանարդյունքում կամ դրանցիրականացմանընթացքում բանկի, վարկային կազմակերպությանկամ ապահովագրականընկերության ֆինանսական առողջացման դեպքում ադմինիստրացիայի ղեկավարը պարտավորէ Կենտրոնական բանկ ներկայացնել գրավոր միջնորդություն ադմինիստրացիայի գործունեությունը դադարեցնելու ն կազմակերպությունըմասնակիցներիկառավարմանըվերադարձնելու մասին: Օրենքի դրույթներից է նան, որ ադմինիստրացիա նշանակելու դեպքում Կենտրոնականբանկը ադմինիստրացիայի ղեկավարի միջնորդությամբ կամ ֆինանսական առողջացման ծրագրով իրավունք ունի ադմինիստրացիայի գործողության ամբողջ ժամանակահատվածում սառեցնել բանկի կամ վարկային կազմակերպությանպարտատերերի պահանջների բավարարումը (մորատորիում): Այն դեպքերում, երբ Կենտրոնականբանկը որոշում է կայացնում բանկի նկատմամբ սնանկության վարույթ հարուցելու մասին Կենտրոնականբանկի խորհուրդը քննարկում ն որոշում է կայացնում կազմակերպությանլիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու մասին, ն լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու մասին որոշումն ուժի մեջ մտնելու պահից` հնգօրյա ժամկետում, դատարան է ներկայացնում կազմակերպությանսնանկությանմասին դիմում` առաջարկելով լուծարային կառավարչի թեկնածություն (թեկնածություններ): Դատարանը,եռօրյա ժամկետում քննելով Կենտրոնական բանկի դիմումը, որոշում է կայացնում Կենտրոնականբանկի դիմումը բավարարելու ն լուծարային կառավարիչ նշանակելու կամ դիմումը մերժելումասին: Ընդ որում` դատարանի կայացրած վճիռը բողոՔարկմանենթակաչէ: Հարկ է նշել նան, որ Օրենքի համաձայն` բանկի, վարկային կազմակերպության, ներդրումայինկամ ապահովագրական ընկերության պարտատերերն իրավունք ունեն դիմել Կենտրոնական բանկ` սնանկությանմասին դիմում դատարան ներկայացնելու միջնորդությամբ: Կենտրոնականբանկը, քննարկելով միջնորդությունը ժամկեւոում, որոշում է կայացնում այն բավարարելու երկշաբաթյա '

կամ մերժելու մասին: Ընդ որում, Կենտրոնական բանկի որոշումը պարտատիրոջ միջնորդությունը մերժելու մասին, կարող է բողոքարկվել միջնորդությունը ներկայացրած պարտատիրոջ կողմից Կենտրոնականբանկի որոշումն ուժի մեջ մտնելու պահից` տասնօրյա ժամկետում: Բողոքի քննության ժամանակ դատարանն առաջարկում է Կենտրոնական բանկին ներկայացնել եզրակացուքյուն` օրենքով սահմանված անվճարունակությանհիմքերի առկայության մասին կամ բանկի` բանկային գործունեության լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու մասին Կենտրոնականբանկի խորհրդի որոշման պատճենը: Կենտրոնական բանկը` դատարանի առաջարկն ստանալուց հետո` 10-օրյա ժամկետում, պարտավոր է նշված փաստաթղթերըուղարկել դատարան: Կենտրոնականբանկի` սնանկ ճանաչվող կազմակերպությանգործունեության լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու մասին որոշման պատճենիներկայացումը դատարանիհամար սնանկությանգործի վարույթն սկսելու հիմք է: Օրենքով սահմանված անվճարունակությանհիմքերի բացակայության մասին Կենտրոնական բանկի եզրակացությունն ստանալու կամ սահմանված ժամկետում վերոհիշյալ եզրակացությունը չստանալու դեպքում բանկին, վարկային կազմակերպությանը, ներդրումային կամ ապահովագրական ընկերությանը սնանկ ճանաչելու մասին դիմումը դատարանի կողմից վերադարձվում է պարտատիրոջը: Դատարանի կողմից սնանկ ճանաչված բանկի, վարկային կազմակերպության,ներդրումային կամ ապահովագրական ընկերության լուծարման ընթացակարգնսկսում է դատարանը:

ԳԼՈՒԽ 7

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԳՈՒՅՔԻ

ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ

Տ 1 Գործարարական իրավունքիսուբյեկտներին պատկանողնյութականմիջոցներիդասակարգումը Գործարարության հիմքն է կազմում գործարարի տնօրինության ներքո գտնվող գույքը: Որպես կանոն, այդ գույքը գործարարին է պատկանում սեփականությանիրավունքով, բացառությամբ գույքի այն տեսակներից, որոնք հանդիսանում են պետության բացառիկ սեփականությունը, ինչպես նան այն գույքից, որը տրամադրվում է գործարարին՝ օգտագործման իրավունքով: Գործարարին պատկանող գույքը կարող է կազմված լինել տարբեր օբյեկտներից: Նրա կազմում կարող են լինել շենքեր, շինություններ, սարքավորումներ, մեքենաներ, սարքեր, հողատարածքներ, գործիքներ, արտադրությանպրոցեսում ն գործարարական գործունեությունում օգտագործվող այլ իրեր: Դրանցից զատ նրան կարող են պատկանելդրամ, արժեթղթեր, տարբեր գույքային իրավունքներ,ոչ նյութական օբյեկտներ (արդյունաբերականնմուշ, ապրանքային նշան, նոու-հաու, առնտրայինգաղտնիք, ֆիրմային

անվանում նայլն): Ինչպես տեսնում ենք, գործարարականգործունեություն իրականացնողսուբյեկտներիտնօրինությաններքո գտնող գույքն իրենից ներկայացնում է գործարարություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ նյութականն ոչ նյութականօբյեկտների առանձինտեսակների համակցություն, որի տարրերը միմյանցից տարբերվում են ինչպես նշանակությամբ, այնպես էլ որակական հատկանիշներով: Ընդ որում, դրանց թիվը ն բազմազանությունը արտադրության, գիտության, մշակույթի, ինչպես նան մարդկայինգործունեության այլ ոլորտների զարգացմանը զուգընթաց անընդհատ ավելանում է:

Քանի որ ՀՀ քաղ.օր. 163 հոդվածին համապատասխանտնտեսավարող յուրաքանչյուր սուբյեկտ իրավունք ունի իրեն պատկանող գույքի նկատմամբ,իր հայեցողությամբ կատարելու` օրենքին չհակասող ն այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը չխախտող ցանկացած գործողություն, ուստի արդյունավետ մասնագիտականաշխատանքծավալելու համար գործարարներին առավել քան անհրաժեշտ է գիտենալ իրենց տիրապետման ներքո գտնվող գույքի իրավական ռեժիմը: Բանն այն է, որ տնտեսավարող սուբյեկտն իրեն վերապահվածիրավունքներից ճիշտ ն լիարժեք կարող է օգտվել միայն այն դեպքում, երբ գույքային համալիրի կազմի մեջ մտնող յուրաքանչյուր բաղադրամաստիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է` պահպանելովտվյալ օբյեկտի օրենսդրորեն կանխորոշված կարգավիճակը: Օրինակ, անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականատիրոջիրավունքներ տնտեսավարող սուբյեկտը կարող է իրականացնել միայն այն դեպքում, երբ

իրավունքը գրանցվածէ: Գույքի առանձին տեսակների իրավական կարգավիճակը գիտենալը բխում է գործարարի շահերից, քանի որ դա կարնոր նշանակություն ունի արտադրանքի (աշխատանքների,ծառայությունների) ինքնարժեքի հաշվարկման, հարկերի վճարման, գույքի նկատմամբ իրավունքների ձնակերպման, հաշվեկշիռներ ն հաշվետվություններճիշտ կազմելու ն այլ գործառնություններ իրականացնելու համար: Գույքի առանձին տեսակներիիրավականկարգավիճակիսահմանման անհրաժեշտությունը բխում է նան հանրային շահերից: Նման կանոններ սահմանելով պետությունը ձգտում է ապահովել գույքագրման ն հարկերի գանձման միասնականությունը,գործարարության ինստիտուտների (կանոնադրայինկապիտալ, պահուստային ֆոնդեր ն այլն) ձեավորման միատիպությունը,գույքի հաշվառման ն հաշվետվության միասնական կանոններովիրականացումը, պետության հանդեպ պարտավորություններիկատարման նկատմամբհսկողությունը ն այլն: Գույքի իրավական կարգավիծակ ասելով` անհրաժեշտ է հասկանալ օրենսդրորեն սահմանված այն կանոնների համակցությունը, որոնց պահպանությունը հնարավորություն է տալիս սեփական հայեցողությամբ ն սեփական շահերից ելնելով տիրաայդ

պետել, օգտագործել ն տնօրնել ունեցվածքը գույքի դերին ն տնտեսական նշանակությանը համապատասխան`օրենքը չխախտող ցանկացած գործողությամբ: Գույքի իրավականկարգավիճակըսահմանելիսնկատիեն առնվում մի շարք գործոններ,մասնավորապես,պատկանելությանիրավական տիտղոսը, շրջանառունակությունը,արժեքը, տնտեսական նշանակությունը, օգտագործման առանձնահատկություններըն այլն: Նշված առանձնահատկություններիցելնելով` գործարարական իրավունքի սուբյեկտներինպատկանողնյութական միջոցները դասակարգվումեն այն նույն չափանիշներով ն եղանակներով,ինչ եղանակներովն չափանիշներովդասակարգվումեն քաղաքացիական իրավունքների օբյեկտները: Հետնաբարգործարարներինկարող են պատկանելքաղաքացիականշրջանառությունից չհանված օբյեկտներ: նրանց տնտեսավարմաններքո կարող են գտնվել անշարժ ն շարժական, բաժանելի ն անբաժանելի, անհատապես որոշվող ն տեսականիշերով որոշվող իրեր, գլխավոր իր ն պատկանելիք, բաղադրատար գույք, դրամ ու արժեթղթեր այլն": Բայց գործարարականիրավունքիսուբյեկտներիգործունեության արդյունավետ իրականացումն ապահովելու համար առավել կարնորնշանակությունունի ունեցվածքի տնտեսաիրավական դասակարգումը: Այդ դասակարգումըհիմք է հանդիսանում գույքագըրում, հաշվապահական հաշվառում իրականացնելու ն հաշվետըվություններներկայացնելուհամար: Համաձայն ՀՀ կառավարության 1996թ. մայիսի 2-ի 147 որոշմամբ հաստատված«Հայաստանի Հանրապետությունումհաշվապահականհաշվառման ն հաշվետվության մասին» կանոնադրության,կազմակերպությանհաշվեկըշռում արտացոլվող ամբողջ գույքը բաժանվում է հետնյալ տեսակների՝ կապիտալ ն ֆինանսական ներդրումներ,հիմնականմիջոցներ ն ոչ իրային ակտիվներ,հումք, նյութեր, պատրաստիարտադրանք ն ապրանքներ, չավարտված արտադրություն ն ապագա հետ հաշվարկներ, այլ հոդծախսեր, ֆոնդեր, պարւտտապանների վածներ,շահույթ, վնասներ:

ն

-

Օբյեկտների նշված դասակարգման մասին տե՛ս Բարսեղյան Տ., ՎայասՀան ն իրավունք, ե ն քաղաքացիական ն մաս: մաս նք, ԱԱռաջին

էջ177-194: աոա, 2006. տանի

Այդ դասակարգումնառնտրայինկազմակերպություններիհամար ունի առավել կարնոր նշանակություն,քանի որ ունեցվածքի առանձին բաղադրատարրերիթե կառուցվածքը, թե իրավական ռեժիմը տարբեր են: Օրինակ, (ապիտալ ներդրումների կազմի մեջ մտնում են շիաշխատանքներիծախսերը, սարքավոնարարական-մոնտաժային ու արտադրական տնտեսական գույքի րումների, գործիքների, ձեռքբերմանծախսերը,կապիտալ այլ աշխատանքներնու ծախսեերկրաբանական,հորատման աշրը (նախագծահետազոտական, նոր կառուցվող օբյեկտների համար կադրերիպատխատանքներ, րաստմանծախսեր ն այլն):

Ֆինանսականներդրումներ համարվում են Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանված կարգով արժեթղթերում (բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր, առնտրային արժեթղթեր, մուրհակներ, սեփականաշնորհման ս ավանդային սերտիֆիկատներ ն այլն), այլ կազմակերպությունների(այդ թվում դուստր ընկերություններ) կանոնադրական կապիտալում (բաժնետոմսերում) ներդրած միջոցները, ժամկետային դեպոզիտներում կատարված ներդրումները, ինչպես նան այլ կազմակերպություններին տված

փոխառությունները: Տ

անձիհիմնականմիջոցների Իրավաբանական

կարգավիճակը

Հիմնական միջոցներ են համարվում ապրանքանյութական այն արժեքները, որոնք` որպես աշխատանքիմիջոց, բնական տեսքով երկար ժամանակիընթացքումգործում են ինչպես նյութական արտադրության,այնպես էլ ոչ արտադրական ոլորտում: Հիմնական միջոցների տնտեսական առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք արտադրությանըսպասարկում են երկարատնժամանակիընթացքումն պահպանում են իրենց բնեղեն վիճակը: Այդպիսիքեն շենքերը, կառուցվածքները,փոխանցողհարմարանքները, ուժային մեքենաներն ու սարքավորումները, հաշվիչ տեխնիկական,չափիչ ն կարգավորիչ սարքերը, տրանսպորտային միջոցները, գործիքները. արտադրական ն տնտեսական գույքը,

բանող

մթերատու անասունները, բազմամյա տնկարքները, ու ներտնտեսական ճանապարհներն նմանատիպ այլ միջոցները: են Հիմնական միջոցներ համարվումնան այնպիսիոչ արտադրական նշանակությանօբյեկտներ,որոնք ուղղակի կաճ անուղղակի չեն մասնակցում արտադրության գործընթացին,բայց ծառայում են կազմակերպության ոչ արտադրական կարիքներիբավարարման համար (ակումբներ, սպորտային համալիրներ,հրապարակներ, հանգստին վերականգնողական կենտրոններ ն այլն): Հիմնականմիջոցներիթվում դասվում են նան հողի բարելավմանն ուղղվող, վարձակալված շենքերի, կառուցվածքների, սարքավորումներին հիմնականմիջոցներհամարվողայլ օբյեկտների վրա կատարվող կապիտալներդրումները: միջոցներիարժեքը փոխանցվումէ նոր ստեղծվող աստիճանաբար, մաշվածությանը համապատասխան: արդյունքին Այս կամ այն գույքը հիմնականմիջոց համարելուհարցը լուծվում է՝ հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների կանոնադըրությամբ չափանիշներիցելնելով: Վամաձայննշված կանոնադրության` բացի վերը թվարկվածօբյեկտներից, հիմնական թվում դասվում են իրերը (առարկաները). որոնք այն առայում են մեկ տարուց ավելի` անկախարժեքից, ինչպես նան այն գործիքներնու գույքը, որոնց արժեքն ավելի է 25 000 դրամից՝ անկախծառայությանտնողությունից: Առնտրայինկազմակերպությունների գույքը, այդ թվում նան հիմնականմիջոցները, հաշվեկշռում ամրագրվումեն ինչպես բնեղեն, այնպեսէլ դրամական գնահատմամբ: Հիմնականմիջոցներըհաշվեկշռում, հաշվետվությունների մեջ արտացոլվում են ձեռքբերման,կառուցման, պատրաստման, տեղակայմանփաստացիծախսերով:Դրանցարժեքը մարվում է հիմնականմիջոցներիօգտակարօգտագործման նորմատիվային ժամկետներիընթացքում`Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանվածկարգով հաստատվածնորմատիվներով, որպես արտադրության ծախսերդուրս գրելու միջոցով:Հիմնականմիջոցների` կուտակվածմաշվածությանարժեքը (ամորտիզացիոն արժեք) հաշվապահական հաշվառմանն հաշվետվության մեջ արտան

Հիմնական

սահմանված

միջոցների

ցոլվում է առանձին: Հիմնական միջոցներնաշխատանքային վիճակում պահելու համարկատարվողծախսերը (տեխնիկականզննման, սպասարկ191

ընթացիկ, միջին ն կապիտալ վերանորոգմանծախսեր) մտցվում են արտադրանքի(աշխատանքների,ծառայությունների) ինքնարժեքիմեջ: Մինչդեռայդ նույն միջոցներիմոդեռնացման,վերակառուցմանհամար կատարված ծախսերը արտադրանքիինքնարժեքիմեջ չեն մտցվում: սուբյեկտն իրավասուէ հարաբերությունների Գործարարական ցանկացած գործոկատարել հիմնական միջոցների նկատմամբ ղություն, այդ թվում դրանք որպես սեփականությունօտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման,տիրագրավ դնել ն տնօրիգույքը պետմանն տնօրինմանիրավունքները, ման,

նել

այլ

եղանակով:

Տնտեսավարող սուբյեկտներիկողմից հիմնական միջոցների տնօրինման կարնոր եղանակներից է հիմնական միջոցների դուրսգրումը: Շահագործման հետնանքով հիմնական միջոցները ժամանակի ընթացքումաստիճանաբարմաշվում ն շարքից դուրս

գալիս: Դրանք կարող են շարքից դուրս գալ նան բարոյական մաշվածությանհետնանքով: Չի բացառվումնան դրանց շարքից ու հետնանքով: պատահականությունների դուրս գալը` աղետների որնէ եղաթույլատրված օրենքով Եթե տնտեսավարող սուբյեկտն նակով շարքից դուրս եկած օբյեկտն օտարելու հնարավորություն չունի, ապա իրավասու է նման հիմնականմիջոցներըդուրս գրել իր հաշվեկշռից: Դուրս գրված գույքը կամ հանձնվում է որպես ջարդոն, երկրորդականհումք, կա՛մ ոչնչացվում է:

են

վիճակը միջոցների իրավական Շրջանառու

Գործարարական իրավունքի սուբյեկտներին պատկանող շրջանառու միջոցներ են համարվում նյութերը, հումքը, կիսաֆաբու րիկատները,վառելիքը, աշխատանքիտարբեր առարկաներն ն հիմնականմիջոցներ չհամարվող այլ իրերը: հարմարանքները է ն Հիմնական շրջանառու միջոցների սահմանազատմանչափանիշ հանդիսանում արտադրանքին(ծառայություններին,աշխատանքԻ ներին), դրանց արժեքի փոխանցմանառանձնահատկությունը: տարբերությունհիմնական միջոցների, որոնց արժեքը դրանցով մաս-մաս` մաշվածող արտադրանքին է փոխանցվում ն որոն քին զուգահեռ, շրջանառումիջոցներիարժեքը, որպես կանոն, ար-

տադրանքին է փոխանցվում ամբողջությամբ արտադրական մեկ ցիկլի ընթացքում: Ըստ 3Հ հաշվապահականհաշվառման ն հաշվետվությունների մասին կանոնադրության`շրջանառու միջոցներ եռ համարվում` ա) այն առարկաները, որոնք ծառայում են մեկ տարուց պակաս` անկախ արժեքից, բ) գնման պահին մինչն 25.000 դրւսմ արժողությամբ աշխատանքի առարկաները` անկախ ծւսռայության ժամկետից, բացառությամբ գյուղատնտեսւսկան մեքենաների, չրնարարական մեքենայացված գործիքների, բանող ն մթերատու անասունների, որոնք դասվում են հիմնական միջոցների , ոն` անկախ իրենց արժեքից: Բացի վերոհիշյալից, Վ հաշվապահականհաշվառմունն հաշվետվության մասին կանոնադրության45 կետում թմարեվում են ճան օբյեկտների այն տեսակները, որոնք, անկախ սոժեօից ն ծսռայության ժամկետից, համարվում են շրջանառու միօոգներ: Վերոհիշյալ բաժանումն ունի կարնոր իրաւիսկաճ նշանակություն ոչ միայն վերը հիշատակված առանձնահատՒւ»յունների ուարժեքների ժով, այլն այն բանի հետնանքով, որ տարբեր է յդ կարգը, արժեքների մարման կարգը, մաշվածքի հաշվարկման դրանց դուրս գրման կարգը, ձեռք բերման աղբյուրները: Օրինան, հիմնական միջոցների ձեռքբերման համար օգտագործվում են կազմակերպությանհամապատասխանֆոնդերը, իսկ շրջանառու ձիջոցներիհամար կազմակերպությանեկամոււոներո ն վարկերը: Առանձնակիիրավական ռեժիմ է կիրառվում հումքի, հիմնական ն օժանդակ նյութերի, վառելիքի, պատրաստի արտադրանքի, համալրող Գնովի կիսապատրաստուկների(կիսաֆաբրիկատների), արտադրատեսակների, պահեստամասերի, փաթծթավորմանն փոխադրմանհամար օգտագործվոդ տարաների ն այլ նյութւսկանռեսուրսների հաշվառմանհամար: Դրանք, բացի պատԼ. հաշչվեիաստի արտադրանքից, հաշվապահական հաշվառման են մեջ արտացոլվում տվության ինքնարժեքով:ռեՓաստացի ինքնարժեքը որոշվում է՝ ելնելով (որպես Կուրսների ձեռքբերման ծախսերից ներառյալ ապառիկ ապրանքայինվարկ) տրամադրելու դիմաց վճարվաս (վճարվելիք) տոկոսները, մաքսային տուրքը, փոխադրման, պահման, տեղ նախատեսված հասցնելու ն օրենսդրությամբ այլ ծախսերը:

Լւսրտադրանթքի,

փաստացի նյութական

Շրջանառու միջոցներ հւսմարվող գույքը տնտեսավարող սուբյեկտը ձեռք է բերում սեփական դրամականեկամուտների կամ բանկային վարկերի միջոցով առուծախի, մատակարարմանպայմանագրով, բորսայական գործարքներով, բարտերի (փոխանւսկման) միջոցով ն քաղաքացիաիրւսվականւսյլ պայմանագրով:Գործարարական հարաբերություններիսուբյեկտը շրջանառու միջոցներն օգտագործում, տիրապետումն տնօրինում է իր հայեցողությամբ` ազատորեն: Առանձնակի կարգավիճակ է սահմանված աատրաստի արտադրանքիհամար: Պատրաստի արտադրանք են համարվում այն

առարկաները,որոնց մշակումը տվյալ կազմակերպությունում լրիվ ավարտվել է, համապատասխանում է ստանդարտներին ն այլ տեխնիկանորմատիվակտերի պահանջներին, անցել է տեխնիկական հսկողության ն ընդունման փուլը ն ենթակաէ իրացման: Նյութական արժեքները պատրաստիարտադրանք են համարվում, եթե առկա են վերը նշված բոլոր պահանջները: Դրանցից մեկի բացակայության դեպքում ապրանքը (առարկան) պատրաստի արտադրանք չի համարվում: Օրինակ, պատրաստի արտադրանք չի կարող համարվել այն առարկան, որը տեխնհկական հսկողություն չի անցել, քանի որ տեխնիկականհսկողության ժամանակ կարող են հայտնաբերվել թերություններ նս արտադրանքը կվերադարձվի թերություններըվերացնելու համար: Դրա հետ միասին պատրաստի արտադրանք է համարվում ոչ թե ավարտուն ապրանքը, այլ այն առարկան, որի մշակումը տվյալ կազմակերպությունում ավարտվել է: Օրինակ` արտադրական ցիկլն անցած հումքը, կիսապատրաստուկներըպատրաստի արտադրանք են` թեկուզ ն այլ կազմակերպությունում դրանք օգտագործվելու են այլ արտադրանքպատրաստելուհամար: Պատրաստի արտադրանքի իրավականկարգավիճակը էապես տարբերվում է հիմնական ն շրջանառու միջոցների իրավական վիճակից: Եթե գործարարական հարաբերությանմասնակիցներըհիմնական ն շրջանառու միջոցները պարտավոր են օգտագործել նպատակային0նշւսնակությամբն հիմնականում տնօրինում են, երբ դրանք իրենց այլես անհրաժեշտ չեն, ապա պատրաստի արտադրանքը, որպես կանոն, չեն օգտագործում, այլ օրենքով սահմանված կարգով ն եղանակներով տնօրինում են: Պատրաստի արտադրանքը հաշվեկշռում արտացոլվում է փաստացի կամ նորմատիվայինարտադրական ինքնարժեքով (նե194

արտադրության մեջ օգւոագործվող հիմռական միջոցների, հումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի,աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործման, ինչպես նան արտադրանքիարտադրության րառյալ

հետ

րով:

կապված

այլ

ծախսերը) կամ ծախսերի ուղղակի հոդվւսծնե-

Վաճառքի նպատակով մեռթ բերված ապրանքները կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլվում են մանրածախ(վաճառքի) գներով կամ գնման արժեքով: Ապրանքների մանրածախգներով հաշվառմւսն դեպքում գնման արժեքի ն վաճառքի գների (զեղչեր, հավելումներ) միջն տարբերությունը հաշվետվության մեջ արտացոլվում է առանձին հոդվածով: ԱպրանքներիթողարԼլյմանդեպքում դրանց փաստացի արժեքի որոշումը թույլատրվում է կատարել ապրանքների պաշարի գնահատման հետնյալ մեթոդներից որնէ մեկով` ա) միջին ինքնարժեքով, բ) ըստ ժամանակի` առաջին գնմւսն ինքնարժեքով (ըստ միջազգային տերմինաբանությանՖիֆո). գ) ըստ ժամանակի՝ վերջին գնման ինքնարժեքով (ըստ միջազգային տերմինաբանության՝Լիֆո): 1. օժանդակ նյութերի, պատրաստի արՀումքի, հիմնական տադրանքի, վաճառքի նպատակով ձեռք բերված ապրանքների ւսրժեքները, եթե դրանց գինը տարվա ընթացքում իջել է կամ եթե հնացել են կամ մասնակիորեն կորցրել են իրենց սկզբնական որակը, հաշվետու տարվա վերջի դրությամբ հաշվեկշռում արտացոլվում են հնարավոր իրացման գներով: Եթե դրանք ցածր են ձեռքբերման սկզբնական արժեքից, տարբերությունը ձնակերպվում է կազմակերպության ֆինանսական ւսրդյունքներով: Վատուկ իրավական ռեժիմ է նախատեսվում նան կազմակերպությունների կողմից ստեղծվող հատուկ ֆոնդերի համար:

54. ատուկ ֆոնդերի իրավական կարգավիծակը Հատուկ ֆոնդերը տնտեսավարող սուբյեկւոի շահույթի հաշվին ստեղծվող այն միջոցներն են, որոնք կուտակվում են հատուկ նպատակային նշանակությամբ օգտագործելու համար:

Հատուկ ֆոնդերի տեսակները են դրանց ստեղծման կարգը կարգավորում է իրավաբանականանձանց հիմնադրման փաստաթղթերով: Հատուկ ֆոնդերի ստեղծումը նպատակահարմարէ այնքանով, որքանով հնարավորություն է ստեղծվում լուծել առանձնակի խնդիրներ ն հսկողություն իրականացնել շահույթի օգտագործման նկատմամբ: Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ ինքն է որոշում ստեղծվելիք հատուկ ֆոնդերը ն դրանց կատարվող հատկացումներիչափը: Սակայն այն հատուկ ֆոնդերը, որոնց ստեղծումը պարտադիր է, չափը կանխորոշվումէ օրենքով: Օրինակ, բաժնետիրականընկերություններըկանոնադրությամբկարող են նախատեսել ն ստեղծել սպառման,կուտակման, աշխատակիցների բաժնետիրացման,շահաբաժիններիվճարման այլ ֆոնդեր':

ն

Այդ ֆոնդերի ստեղծումը պարտադիրչէ: Մինչդեռ պահուստային

ֆոնդ ստեղծելը«Բաժնետիրականընկերությանմասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, պարտադիր է: Պահուստային ֆոնդի չափը չի կարող պակաս լինել կանոնադրային կապիտալի 15 տոկոսից: Եթե ա/աէ ընկերությանկանոնադրությամբսահհուստային ֆոնդը կազմում մանված ավելի փոքր մեծություն, հատկացումներնայդ ֆոնդին կատարվում են շահույթի առնվազն 5 տոկոսի չափով, ինչպես նան ընկերությանարժեթղթերի թողարկմանարժեքի ն դրանց անվանական արժեքի միջն եղած տարբերությունիցստացվող միջոցներից: Պահուստային ֆոնդն օգտագործվում է ընկերության կորուստները ծածկելու, ինչպես նան ընկերության պարտատոմսերըմարեչու ն բաժնետոմսերըհետ գնելու համար, եթե ընկերությանշահույթը դրա համար չի բավարարում (օրենքի 43 հոդվ.): Պարտադիր ստեղծվող ֆոնդերից առավել կարնոր նշանակություն ունի ամորտիզացիոնֆոնդը: Ամորտիզացիանաշխատանքի միջոցների արժեքը, դրանց ֆիզիկական կամ բարոյական մաշվածությունը` համամասնորեն, արտադրվող արտադրանքին փոխանցելու գործընթաց է՞: Փոխանցումներըկատարվում են ա-

մորտիզացիոնհատկացումներիեղանակով,որը հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլվում է` գումարներն առանձին հաշվում կուտակելով': Ամորտիզացիոնֆոնդի ստեղծումն անհրաժեշտ է այնքանով, որքանով հիմնական միջոցների արժեքը մարվում է միայն ամորտիզացիոն հատկացումների միջոցով: Աշխատանքի պրոցեսումֆիզիկական կամ բարոյական մաշվածությանը համամասնորեն հիմնական միջոցների արժեքից կատարվող հատկացումները կուտակվում են ամորտիզացիոն ֆոնդում: Այդ հատուկ ֆոնդը նախատեսվումէ հիմնական միջոցներիվերականգման(կապիտալ վերանորոգում, վերակառուցում, կատարելագործում)համար: Ամորտիզացիոնհատկացումների չափը որոշվում է օբյեկտի օգտակար օգտագործման ժամկետից ելնելով: Օգտակար օգտագործման ժամկետն այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում առարկայի օգտագործումը եկամտաբեր է կամ ծառայում է նպատակային նշանակությամբ:Օգտակարօգտագործմանժամկետները կարող են սահմանվել օբյեկտի շահագործման տեխնիկական պայմաններում, կենտրոնացվածկարգով կամ կազմակերպության կողմից: Օգտակար օգտագործման ժամկետը սահմանելիս նկատի է ունեցվում սպասվող արտադրողականությունը, շահագործման ռեն ժիմը, բնականպայմանները այլն: Ամորտիզացիոնհատկացումները,որպես կանոն, կատարվում են ամեն ամիս հիմնական ֆոնդերի մեջ մտնող բոլոր օբյեկտների արժեքից` հատուկ կանոններովնախատեսվածնորմատիվներով ն կարգով: Ամորտիզացիոնհատկացումների գումարը մտնում է թողարկվող արտադրանքի,մատուցված ծառայությունների,կատարված աշխատանքի ինքնարժեքի մեջ: Արտադրությունում գիտատեխնիկականնվաճումներնարագորեններդնելու ն հիմնականմիջոցների նորացմանգործում կազմակերպություններիշահագրգըռվածությունը խթանելու նպատակովթույլատրվում է կիրառել հիմնականֆոնդերի արագացված ամորտիզացիայի մեթոդը՝արագացված ամորտիզացիա:

Արագացված ամորտիզացիան նպատակային մեթոդ է, որը հնարավորություն է ստեղծում` ծառայության նորմատիվայինժամկետը չավարտված օբյեկւոի արժեքը մարել արտադրականծախքերի հաշվին, ն կուտակված միջոցներն օգտագործել նոր տեխնիկւսյի, տեխնոլոգիայի, արտադրությանկատարելագործման,ներդրումներ կատարելու համար: Արագացվածամորտիզացիան առավել մեծ նշանակություն ուն նի օգտակար է փոքր բիզնեսի զարգացման համար: Այդ պատճառով Ռուսաստանի Դաշնությունում ստեղձւլլած են փոքր բիզնեսում արագացված ամորտիզացիա կիրառելու բավականին բարենպաստ հնարավորություններ: Մասնավորապես, «Փոքր գործարարությանը պետականօժանդակության մասին» ՌԴ 1995թ. հունիսի 14-ի օրենքով` փոքր բիզնեսով զբաղվող սուբյենտներն իրավունք ունեն կիրառելու արագացված ամորտիզացիա տվյալ տեսակի հիմնական միջոցների աճորտիզացիոն հատկացումների համար՝ սահմանվածի կրկնակի չւսփուլ: Արագացված ամորտիզացիան կիրառելուց բացի, փոքր բիզնեսով զբաղվողները կարող են` որպես ամորտիզացիոն հւստկացումներ, լրացուցիչ դուրս գրել` մինչն երեք տարի ծւսռայության ժամկետ ունեցող հիմնական միջոցների արժեքի 50 տոկոսը:

Տ5. Գործարարական հարաբերությունների մասնակիցներինպատկանողգույքի տնօրինման

առանձնահատկությունները

Տնտեսավարող սուբյեկտներին պատկանող գույքի տնօրինբխում են գործարարության բնույառւսնձնահատկությունները թից, կազմակերպությանկագճակերպական-իրավականձնից, գույքի սեփականությանձնից, մասնակիցներիիրավասություններից ն այլ հանգամանքներից: Այդ պատճառով անհաւո գորճւսրարի կողմից իրականացվող գույքի տնօրինման իրավունքը սեփականատիրոջ իրավազորությունն է, որն իրականացվում է այՑ շրջանակներում, որոնք օրենքով սահմանված են սեփականության իրավունթի իրւսկանացմանհամար: Առետրային իրավաբանական անձր նույնպես սեփականության իրավունքով իրեն պատկանող ունեցվածքը մոնօրինում է ինքման

նուրույն: Քաղ.օր. 163 հոդվածի համաձայն նա իրավունք ունի իր հայեցողությամբ կատարել օրենքին չհակասող ն այլ անձանց իրավունքներնու օրենքով պահպւսնվող շահերը չխախտողցանկացած գործողություն, այդ թվում իր գույքը որպես սեփականությունօտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման,տիրապետմանն տնօրինման իրավունքների, գույքը գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով: Սակայն հիմնադրմանփաստաթղթերում, առաջին հերթին` կանոնադրությանմեջ, ինչպես նան իրավաբանականանձանց առանձին տեսակների գործունեությունը կանոնավորող իրավականակտերում` նախատեսվում են իրավաբանական անձի հիմնադիրների (մասնակիցների) շահերից բխող, նրանց իրավունքների պահպանությունն ապահովող սահմանափակումներ:Օրինակ, «Բաժնետիրական ընկերության մասին» Հայաստանի Հանրապետությանօ61 հոդվածով սահմանված է, որ ընկերության ակտիվների րենքի՝ հաշվեկշռային արժեքի 25-ից 50 տոկոսը կազմող խոշոր գործարքների կատարման մասին որոշումն ընդունվում է ընկերության խորհրդի կողմից միաձայն: Եթե գործարքի կատարմանմասին որոշումն ընկերության խորհրդի կողմից չի ընդունվել կամ գործարքի առարկա հանդիսացողգույքի արժեքը կազմում է ընկերության ակտիվների հաշվեկշռային արժեքի 50 տոկոսից ավելին, գործարքի կատարման մասին որոշումն ընդունվում Է ընկերության բաժնետեժողովին մասնակցող բաժնետե

Աաաա անաա րերի

Քանի որ Քաղ. օր. 52 հոդվածի համաձայն` իրավաբանական անձը կարող է ունենալ իր հիմնադիր փաստաթղթերով նախատեսված գործունեության նպատակներինհամապատասխանող քաղաքացիական իրավունքներ ն կրել այդ գործունեության հետ կապված պարտականություններ, ուստի, երբ իրավաբանականանձի ոչ ճիշտ գործունեության հետնանքովհնարավոր չի գույքն օգտագործել նպատակայիննշանակությամբ կամ գույքը կանոնադրային խնդիրներիիրականացմանհամար չի օգտագործվում, իրավաբանական անձը կարող է լուծարվել նրա հիմնադիրների (մասնակիցների) կամ իրավաբանականանձի կանոնադրությամբ դրա համար լիազորված մարմնի որոշմամբ (Քաղ. օր. 67 հոդվ. կետ 2): Բացի

դրանից, իրավաբանականանձի կողմից նրա կանոնադրությամբորոշակիորեն սահմանափակվածգործունեության նպատակներին հակասող կամ համապատասխան գործունեությամբ զբաղվելու թույլտվություն (լիցեզիա) չունեցող իրավաբանականանձի կնքած գործարքը դատարանովկարող է անվավերճանաչվել` այդ իրավաբանական անձի, նրա հիմնադրի (մասնակցի) կամ իրավաբանական անձի գործունեության նկատմամբ հսկողություն իրականացնող պետականմարմնի հայցով (Քաղ.օր. 314 հոդվ.): ճաբերական սեփականություն փազամութ) Ց6ծ. 0 մրյյումաբերան

իրավաբանականանձանց պատկանող ունեցվածԱռնետրային քի մեջ առանձնակի տեղ են զբաղեցնում արտադրությանմեջ օգտագործվող մտավոր գործունեության արդյունքների նկատմամբ բացառիկ իրավունքները: Այսինքն գյուտի, արտադրականնմուշի, ստեղծագործականաշխատանքի այլ արդյունքների, ֆիրմայական անվանման, ապրանքանիշի ն ոչ նյութական այլ օբյեկտների նկատմւսմբ իրավունքները: Հիշատակված ոչ նյութական օբյեկտներինկատմամբ բացառիկ իրավունքները քաղւսքացիական օրենսդրությամբ անվանվում են մտավոր սեփականություն, իսկ նույն իրավունքներինկատմամբիրավաբանականանձանցիրավունքը` արդյունաբերականսեւփականություն Հարկ է նկատել, որ «արդյունաբերականսեփականուքօգյուն» կամ «մտաւլոր սեփականություն»արտահայտությունների է տագործումը չի նշանակում, որ խոսքը գնում սեփականությանիրավունքի առանձնահատուկ տարատեսակիմասին: Սեփականության իրավունքն իրային իրավունք է, նրա օբյեկտը նյութական բարիքներնեն: Մինչդեռարդյունաբերականսեփականությանիրավունքի օբյեկտը՝ ոչ նյութական բարիքներինկատմամբիրավաբանական անձին պատկանող բացառիկ իրավունքներնեն: Այդ պատճառով մտավոր աշխատանքի արդյունքներ ստեղծողի, այդ աշխատանքի արդյունքներինտիրապետողին դրանց սեփականատերհանդիսացող անձանց իրավազորություններիբովանդակությունըմիմյանցից էսպես տարբերվումէ: Վերոհիշյալ պատճառներովտարբեր է նան սեփականության ն արդյունաբերականսեփականությանօբյեկտների իրավականկարգավիճակը:

'

Արդյունաբերականսեփականություննինքնուրույն իրավական ինստիտուտէ, որի օբյեկտները կազմում են իրավաբանականանձի ոչ նյութական ակտիվները`: ՎայաստանիՀանրապետությունումհաշվապահականհաշվառ43 կետի համաձայն ման ն հաշվետվությանմասինկանոնադրության են ոչ նյութականակտիվներիշարքն դասվում տնտեսականգործումեջ նեության երկար ժամանակահատվածում (մեկ տարուց ավելի) ն օգտագործվող եկամուտբերողիրավունքները,որոնքծագում են՝ ա) գիտության, գրականության, արվեստի ստեղծագործությունների, համակարգչայինծրագրերի, տվյալների բանկի ե այլնի հեղինակայինու այլ պայմանագրերից, բ) գյուտի, օգտակար մոդելի, արդյունաբերականնմուշների, ապրանքայիննշանների, ֆիրմային անվան օգտագործմանարտոնագրայինպայմաններից, Գ) «Նոու-հաուի»իրավունքից Աայլն: Ոչ նյութական ակտիվները հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվություններիմեջ արտացոլվում են ձեռքբերման, պատրաստման, ինչպես նան նպատակայինօգտագործման պիտանության աստիճանի հասցնելու համար կատարվածծախսերի գումարով: Ոչ նյութական ակտիվներիսկզբնականարժեքը` համամասնորեն յուրաքանչյուր ամիս արտադրությանծախսերի ն շրջանառուքյան ծախսերի մեջ է մտցվում ըստ նորմաների, որոնք կազմակերպությունը որոշում է` ելնելով դրանց հնարավորօգտակար օգտագործման ժամկետից:Եթե հնարավոր չէ որոշել ոչ նյութական ակտիվների օգտակար օգտագործման ժամկետները, ապա մաշվածությաննորմերըսահմանվումեն 10 տարի ժամկետով, բայց կազմակերպությանգործունեությանժամկետիցոչ ավելի: Արդյունաբերականսեփականությունհանդիսացող օբյեկտների նկատմամբ բացառիկ իրավունքները դրանց սեփականատերը կարող է տնօրինել սեփական հայեցողությամբ` մասնավորապես՝ վաճառել,լիցենզիոն պայմանագրովհանձնել այլ անձանց օգտագործման, որպես փայավճար ներդնել բաժնետիրականկամ այլ տնտեսականընկերության կանոնադրայինկապիտալում, օգտագործել սեփական արտադրության մեջ ն այլն: Ժամանակակից

պայմաններում ստեղծագործական աշխատանքի արդյունքները եկամուտ ստանալու նպատակովօգտագործելու համար գործարպարության ոլորտ են ներգրավվում տարբեր եղանակներով(օրինակ, հրատարակչությունները, ռադիոն ն հեռուստատեսությունը, այլ կազմակերպություններըձեռք են բերում հեղինակայինն հարակից իրավունքների նկատմամբօգտագործման իրավունք ն դրանք Օգտագործում են եկամուտ ստանալու նպատակով): Բայց կան նան մտավոր սեփականությանորոշակի օբյեկտներ, որոնք ուղղակիորեն նախատեսվածեն գործարարությանոլորտում օգտագործելու. համար: Դրանց թվին են դասվում` ֆիրմային անվանումը, ապրանքային նշանը, ապրանքի արտադրության վայրի անվանումը, տերը, օգտակար մոդելները, արդյունաբերական նմուշները, այ- : սինքն այն օբյեկտները, որոնք անվանվում են արդյունաբերական

գյու-

սեփականություն":

Արդյունաբերականսեփականությանօբյեկտների նկատմամբ

բացառիկ իրավունքների ձեռք բերման ն դրանց օգտագործման պայմաններըկարգավորվումեն Քաղ.օր.-ի գյուտի, օգտակար մոդելի, արդյունաբերական նմուշի, ապրանքանիշների ն ծառայությունների անհատականացման միջոցների կապակցությամբառաջացող հարաբերություններըկարգավորող նորմերով (Քաղ. օր. 1144-1183 հոդվածներ), ինչպես նան այլ օրենսդրական ն ենթաօրենսդրականակտերով (օրինակ, «Արտոնագրերիմասին» Հայաս տանի Հանրապետության օրենքով)»:

ԳԼՈՒԽ

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Տ

Ը

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Գործարարականգործունեությանպետական կառավարմանմիջոցներըն մեթոդները

Գործարարական գործունեության կարնորագույն նախապայմաններն են գործարարի ինքնուրույնությունը ն իր ռիսկով աշխատելը: Այդ նախապայմաններովգործարարության իրականացման համար օրենսդրությամբ ոչ միայն նախատեսվում են համապատասխան երաշխիքներ, այլն արգելվում է պետության անպատեհ

միջամտությունը գործարարական գործունեությանը: Մասնավորապես 33 քաղ.օր. 3-րդ հոդվածի 2-րդ կետը նախատեսում է, որ քաղաքացիները ն իրավաբանական անձինք քաղաքացիական իրավունքները ձեռք են բերում ն իրականացնում` իրենց կամքով ն ի շահ իրենց: Նրանք ազատ են պայմանագրերիհիման վրա սահմանելու իրենց իրավունքները ն պարտականությունները, որոշելու պայմանագրի՝օրենսդրությանը չհակւսսող ցանկացածպայման: Գործարարիգործունեության ազատության ապահովումը կենսական անհրաժեշտություն է այն պատճառով, որ շուկան վաճառողի ն գնորդի միջն գործող տնտեսական հարաբերությունների համակարգէ, որի հիմնական տարրերն են` պահանջարկը, առաջարկը ն գինը': Այդ հարաբերությունների մասնակիցները, ելնելով պան շուկայի կոնյուկտուրայից, պլանավորում են սեփահանջարկից

աշխատանքը, իրենք են տնօրինում իրենց ունեցվածքը ն եկական Շուկայի շատ գործընթացներ իրավական կարգավորմուտները:

անենթակաչեն,

ն դա

որոշակի առումով հասարակական բարիք

Սակայն գործարարի ինքնուրույնությունն անսահմանափակ

չէ, այն գտնվում է պետական վերւսհսկողությաններքո ն գործա րարն ազատությունից օգտվում է միայն այն դեպքում, երբ գործում -

է օրենսդրորեն

կանխորոշվածշրջանակներում, չի չարաշահում իրեն վերապահված իրավունքները: Գործարարականգործունեությունը, իհարկե, մասնավոր գործունեություն է, բայց կարնոր սոցիալական նշանակությունունեցող գործունեություն: Դա պարտավորեցնում է գործարարական գործունեությունը կարգավորող օրենսդրության մշակման ժամանակ հաշվի առնել նան պետության ն հասարակությանշահերը": Բացի դրանից, պետությունն իրականացնում է շուկայական հարաբերությունները կանոնակարգողն շուկայի ներդաշնակ աշխատանքն ապահովողգործունեություն: Գործարարականգործունեության պետաիրավական կարգավորման, այդ հարաբերությունների կառավարման ն դրանց նկատմամբ պետական վերահսկողության անհրաժեշտությունը բխում է այն իրողությունից, որ գործարարականգործունեության իրականացման ժամանակ բախվում են գործարարներիմասնավոր ն հասարակության հանրային շահերը: Այդ շահերը հավասարակշռելու համարանհրաժեշտէ ապահովել գործարարականգործունեության նկատմամբ պետական մարմինների օրինաչափ ներգործության հնարավորություն,շահերի հավասարակշռություննապահովող մեխանիզմների կիրառություն: Սակայն շուկայական հարաբերությունների կառավարման բնագավառում պետության ն նրա մարմինների միջամտությունն ինքնանպատակչէ ն կարող է իրականացվել, եթե դա անհրաժեշտ է պետական ն հասարակական անվտանգության,հասարակական կարգի, հանրության առողջության ն բարքերի, այլոց իրավունքների ն ազատությունների,պատվի ու բարի համբավիպաշտպանության համար (Քաղ. օր. 3 հոդվ.): Իշխանություններըչեն կարող քաղաքացիներին իրավաբանական անձանց վրա դնել հանրային շահերի` ձեռք բերման անհրաժեշտությունիցբխող նպատակներըգերազանցող պարտավորություններ՞": Այլապես, միջամտությունը կհամարվիանօրինական:

է, որ գործարարականգործունեութկառավարումը գործարարական գործունեությանընպաստելու, յան շուկայական հարաբերություններինգործարարների օրինական մասնակցություննապահովելու,անօրինականգործարարությունը դադարեցնելունպատակով պետաիրավական ներգործության օրենքովսահմանված միջոցների ն եղանակներիկիրառմանգործա-

Շարադրվածից հետնում

ռույթ է՛

Շուկայական հարաբերություններիիրականացմանըպետությունը միջամտումէ տարբերմեթոդներովն տնտեսականկարգավորիչների որոշակի համակարգով: Այդ համակարգում ներդաշնակ կիրառվում են ն վարչական, ն քաղաքացիաիրավականմեթոդնեքարը: Վարչականմեթոդներ կիրառվումեն հակամենաշնորհային ղաքականության, սպառողների շահերի պաշտպանության,շրջակա միջավայրի պահպանությանն հանրային ու պետական շահերի ապահովումպահանջողոլորտներում:Այլ ոլորտներում կարգավորման հիմնականլծակը քաղաքացիաիրավականմեթոդն է: Ընդ որում, վարչաիրավական կարգավորիչներն էլ գործի են դրվում միայն տնտեսականլծակներով: Անկախօգտագործվողմիջոցներից ն մեթոդներից,պետությունը շուկայական հարաբերությունների կարգավորումն իրականացկումէ երկու եղանակով` ա) տնտեսավարման`այսինքն տնտեսավարողսուբյեկտների վարքագծիկանոններիսահմանմամբ, բ) այդ հարաբերություններին մասնակիցներիպաշտպանության ապահովմամբ: Նշված եղանակներնիրագործվում են հարկերի գանձմամբ, վարկեր տրամադրելով, որակի նկատմամբ հսկողություն իրականացնելով,գների քաղաքականությամբ,գործունեության առանձին տեսակներիլիցենզավորմամբ, սերտիֆիկացմամբ, հակամենաշընորհային հսկողության իրականացմամբ, անբարեխիղճ մրցակցությունն արգելելու ն այլ միջոցներով: Գործարարականգործունեության կառավարմամբպետությունը ոչ միայն այդ հարաբերություններին տալիս է հանրությանհամարցանկալի ուղղվածություն, այլն ապահովում է՝ պետականն հասարակականկարիքները, . տնտեսականն սոցիալականզարգացման առաջընթացը, »

պետական բյուջեի ձնավորումը,

»

շրջակա միջավայրի պահպանությունը ռերի բնականոն օգտագործումը, »

:

ն

բնական ռեսուրս-

»

բնակչության զբաղվածությունը,

»

պետության անվտանգություննու պաշտպանությունը,

մրցակցությունըն մենւսշնորհի արգելումը, գործարարների, այդ թվում ն` արտաքին ներդրողների տնտեսական շահերի պաշտպանությունը, գործարարականգործունեությանիրականացման սահմանկարգի պահպանությունը ն մի շարք այլ խնդիրներիլուծումը": ված Գործարարականգործունեության պետաիրավականկառավարումն իրականացվում է գործարարության բոլոր փուլերում: Օրենսդրորեն գործարարների համար սահմանվում են ելակետային այնպիսի կարգավիճակ ն գործունեության այնպիսի չափանիշներ, որոնք չպահպանելու դեպքում գործարարականգործունեություն իրականացնել հնարավոր չէ: Այդ կարգավիճակի ն չափանիշների պահպանությունն ապահովվում է գործարարական գործունեություն իրականացնելու ցանկություն ունեցող սուբյեկտների գրանցմամբ, լիցենզավորմամբ,արտադրանքի(ապրանքի) սերտիֆիկացմամբ, հաշվապահականհաշվառման ն հաշվետվությանկանոնների սահմանմամբ ն բազում այլ միջոցներիկիրառմամբ: ազատ

»

»

»

Տ

Ստեղծման փուլումգործարարական իրավունքի սուբյեկտներիններկայացվողպահանջները

Պետականգրանցում. Գործարարականգործունեության պետական կառավարումն սկսվում է գործարարությամբ զբաղվող սուբյեկտի պետական գրանցմամբ: Պետական գրանցումը ցանկացած գործարարին ներկայացվող պարտադիր պայման է: ՀՀ քաղ. օր. 26 հոդվածին համապատասխանքաղաքացին գործարարությամբ (բիզնեսով) զբաղվելու իրավունք ունի որպես անհատ գործաէ, որ իրարար գրանցվելու պահից, իսկ 56 հոդվածը սահմանում է վաբանականանձը ստեղծվածհամարվում պետականգրանցման 1.

պահից: Պետական գրանցման հետ կապված հարաբերությունները, ինչպես արդեն նշել ենք, կարգավորվումեն «Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքով, որի Գործողությունը տարածվում է նան անհատ գործարարներիվրա: Գործարարականիրավունքի սուբյեկտը համարվում է գրանցված`պետական գրանցամատյանումհամապատասխանգրառում կատարելու պահից, որը հավաստվում է պետական ռեգիստրի կողմից տրված վկայականով: Չգրանցված սուբյեկտների կողմից գործարարությամբզբաղվելը համարվում է ապօրինի գործարարություն ն զբաղվողների նկատմամբկիրառվում են 34 օրենսդրությամբ նախատեսվածպատասխանատվությանմիջոցներ: Ապօրինի է համարվում նան պետական գրանցումը մերժելու, մերժելու մասին որոշումը դատարանում բողոքարկելու, ինչպես նան դատարանի կայացրած վճռին հակառակ կամ դատարանի կողմից պետական գրանցման վկայականն անվավեր ճանաչելու ընթացքում իրականացվածգործարարական գործունեությունը: Պետական գրանցման նպատակն է հաշվառել գործարարնեհարկատուների,այսինքն` ապահովել տնտերին` որպես ապագա սավարող սուբյեկտների կողմից հարկերի ն մյուս պարտադիրվճարումների կատարումը: Պետական գրանցումը կազմակերպությունների(գործարարների) կողմից ստացվող շահույթի ն բյուջե կատարվող հեւտռագա հատկացումներինկատմամբ վերահսկողությանմիակ գործուն միջոցն է, ըստ էության ստվերային տնտեսությանդեմ պայքարի միջոց':Այդ պատճառովգործարարներիպետական գրանցմանըներԳործարարներիպետական կայացվում են որոշակի պահանջներ՞: է գրանցումն իրականացվում հրապարակայնության ն հավաստիոթյան սկզբունքներով: տվյալ պարագայում նշանակում է, որ ԴՀրապարակայնությունը անձ է կարող ծանոթանալ ռեեստրումառկա տեղեկութցանկացած

յուններին:

Հավաստիությունը նշանակում է, որ գրանցվածտեղեկությունները համապատասխանում են իրականությանը ն ցանկացած սխալ կարող է բողոքարկվել դատականկարգով : Պետականգրանցմաննպատակներնեն` 4. հսկողություն իրականացնելգործարարականգործունեության նկատմամբ, պայքար ստվերայինգործարարությանդեմ. 2. հարկահանությանիրականացմանապահովում. Յ. գործարարությամբ զբաղվող սուբյելյտների մասին տեղեկատվության տրամադրում: 2.Գորժունեության առանձին տեսակների լիցենզավորման կարգը:Քաղ. օր. 52 հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն` գործունեության առանձին տեսակներով,որոնց ցանկը սահմանվում է օրենքով, իրավաբանական անձը կարող է զբաղվել միայն հատուկ թույլտըվության (լիցենզիայի) հիման վրա: Այդ պահանջը տարածվում է բոլոր իրավաբանականանձանց ն անհատ գործարարների նկատմամբ:Նշված հոդվածի բովանդակությունիցբխում Է, որ լիցենզիան հատուկ թույլտվություն է, որը գործարարական հարաբերությունների մասնակիցներինիրավունք է վերապահում զբաղվելու լիցենզավորման ենթակա գործունեությամբ: Գործունեության առանձին տեսակների լիցենզավորումը գործարարական գործունեության կառավարմանն դրա նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու եղանակ է: Գործունեության ալիցենզավորման նպատակներն ռանձին տեսակներով զբաղվելու

են՝

4) սպառողներիիրավունքներիպաշտպանությունը, 2) զարգացող շուկայական հարաբերությունների կարգավոր-

նացումը:

Լիցենզավորման նպատակներիցերնում է, որ լիցենզավորուձը որպես պետական հսկողության ձն, պաշտպանում է ինչպես մասնավոր, այնպես էլ հանրային շահերը: Օրենքը, սպառիչ սահմանելով լիցենզավորմանենթակա գործունեության տեսակները, հետապնդում է շուկայական տնտեսությանզարգացմանըխոչընդոտող «վարչական արգելքներից» հնարավորինս ազատելու նպւստակ: Այն հանդիսանումէ գործարարությանօրինականացմանձնշ: Լիցենզավորումը ոչ թե գործարարության սահմանափակման, այլ սպառողներիշահերի պաշտպանության,սպասարկմանորակի բարելավման, տեխնոլոգիական, սանիտարական, այլ նորմերի ն գործունեությանվարման կանոններիպահպանությունըապահովելու միջոց է, գործարարականգործունեության առանձին տեսակներով զբաղվելու սկզբնական ն հետագա իրականացման օրենքով սահմանված կարգ, տվյալ գործունեության նկատմամբպետական հսկողության, եղանակ՝: Լիցենզավորմանիմաստն այն է, որ ապաէ հովում պետության կազմակերպակարգավորիչ ներգործությունը տնտեսավարմանկարնոր հարաբերությունների նկատմամբ", հնաստուգելու լիցենզիա հայցողի որակավորուրավորություն է տալիս մը, բացահայտելու լիցենզավորվող գործունեությամբ զբաղվելուն հանգամանքները,սահմանելու լիցենզիոն պայմաննե-

խանգարող

րը

:

Լիցենզավորմանը` որպես տնտեսավարողսուբյեկտների գործունեության նկատմամբ պետական կառավարման ֆունկցիայի, բնորոշ են հետնյալ առանձնահատկությունները՝ առաջին` լիցենզավորումը, որպես իրավասու մարմինների կողմից իրականացվող գործունեության հատուկ տեսակ, իրենից

մանը նպաստելը, Յ) ապրանքներիու ծառայությունների որակի բարձրացումը, 4) անձանց կյանքին, առողջությանը, գույքին, պետության ն հասարակության շահերին, բնության, մշակութային ժառանգության պահպանությաննառավել վտանգի սպառնալիքովհղի գործողուքյան տեսակներով զբաղվողների նկատմամբ հսկողության իրակա-

ներկայացնում է միջոցառումների համալիր, որը կարգավորում է լիցենզիայի տրամադրման, մերժման ն գործողության դադարեցման հետ կապված հարաբերությունները: երկրորդ` լիցենզավորումը` որպես իրավական ինստիտուտ,իրենից ներկայացնում է իրավական նորմերի համակարգ,որը կարգավորում է լիցենզայի տրամադրման, մերժման, գործողության կասեցման, դադարեցման, լիցենզիայում ամրագրվածպայմանների ն պահանջներիպահպանման նկատմամբ հսկողության ն այդ

պայմաններիու պահանջներիխախտմանհետնանքով առաջացող հետ կապված հարաբերությունները: պատասխանատվության երրորդ՝ լիցենզավորումը` որպես գործընթաց, հանդիսանում է լիցենզավորման ենթակա գործունեության տեսակներով զբաղվելու գործունակության ծագման պարտադիրպայման: Լիցենզիայի մասնավոր իրավական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ գործարարներինհնարավորություն է տալիս համապատասխան շուկայում գործել օրինական կարգավիճակով: "Քանի որ, ըստ Քաղ. օր. 52 հոդվածի 2-րդ կետի` գործունեության առանձինտեսակներով, որոնց ցանկը սահմանվում է օրենքով, իրավաբանականանձը կարող է զբաղվել միայն հատուկ թույլտվության (լիցենզիայի) առկայության դեպքում, ուստի լիցենզիան հանդիսանում է գործունեության որոշակի տեսակով զբաղվելու իրավունակության ծագման հիմք: Մեծ մասամբ լիցենզիան գործարարին հնարավորություն է տալիս ընդարձակելու իր գործունեության ոլորտը, բայց դրա հետ միասին պետք է նկատի ունենալ, որ օրենսդրությամբ նախատեսված են նան դեպքեր, երբ լիցենզիայի ձեռք բերումը հնարավորություն է տալիս զբաղվել միայն մեկ կոնկրետգործունեությամբ: Գործնականում լիցենզավորումըլիցենզիա տալու, լիցենզիայի գործողության ժամկետըերկարացնելու,գործողությունը կասեցնելու ն դադարեցնելուգործընթացէ (Օրենքի 3 հոդվ., 3-րդ մաս): Լիցենզավորումը կիրառվում է տարբեր բնագավառներում:Այն օգտագործվում է մասնագիտականգործունեության առանձին տեսակներըկանոնակարգելու(բժշկություն, իրավաբանություն,աու1

Տես

160610

ՒՈ12, էջ 6:

ՊՀԾ

Խ.

«/աղշոյաքօտոճաը քօֆօքու. //

Ոօքշաճաւտթեւ Պ8Վ0ՇՆԵ մ

ոօ

5ոքոճոարճւմ:

ոօոռոք

Ճ0ՅՅՆՇՐՑօ

ոքճտօ,

2001,

դիտորական գործունեություն), արտադրության առանձին տեսակների նկատմամբ պետական վերահսկողությունն ապահովելու ոգելից խմիչքների արտադրություն), (սննդարդյունաբերություն, սահմանափակ կամ կարնոր ռեսուրսների բաշխումն ապահովելու (էլեկտրականկամ ջերմային էներգիա, ջրային ռեսուրսներ) ն այլ

նպատակներով: «Լիցենզավորմանմասին» ՀՀօրենքը նախատեսումէ՝ տրվող լիցենզիաներ, պարզ ընթացակարգով տրվող լիցենզիաներ: բարդ ընթացակարգով Վերոհիշյալ ընթացակարգերըմիմյանցից տարբերվում են մի Պետք է նշենք, որ, ի տարբերությունպարզ շարք հատկանիշներով: տրվող լիցենզիայի, որը, որպես կանոն, տրվում է ընթացակարգով առանց լիցենզավորող հանձնաժողովիորոշման` հայանժամկետ, տատուի կողմից օրենքով նախատեսվածփաստաթղթերըներկայացնելուց երեք օրվա ընթացքում, բարդ ընթացակարգովլիցենզիան տրվում է լիցենզիա ստանալու համար օրենքով նախատեսված բոլոր փաստաթղթերըներկայացնելուց հետո երեսուն օրվա չէ: ընթացքում,եթե օրենքով այլ ժամկետ նախատեսված Լիցենզավորմանենթակա գործունեություն իրականացնելիս՝ լիցենզիա ստացած անձինք պարտավոր են պահպանել իրավական ակտերով, այդ թվում նան՝ լիցենզավորմանկարգերով տվյալ գործունեությանիրականացմանհամար նախատեսվածպարտադիր պահանջները ն պայմանները, իսկ պետական մարմինները՝ հսկողություն ն վերահսկողություն իրականացնել լիցենզիայի պարտադիր պահանջների ն պայմանների պահպանման նկատմամբ: Ընդ որում, լիցենզավորող մարմիններին լիցենզավորված գործունեության նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու բնագավառումվերապահվածեն լայն հնարավորություններ: Լիցենզավորող մարմինն իրավունք ունի ստուգելու լիցենզիա ստացած անձի գործունեությունը,պահանջել ն ստանալ անհրաժեշտ բացատրություններն տեղեկանքներ, ստուգումների արդյուքների հիման վրա կազմել ակտեր, սահմանել հայտնաբերված լիցենզիա խախտումները վերացնելու համար ժամկետներ, կագործունեությունը լիցենզիայի ունեցողին նախազգուշացնել, ն ետ վերցնել այլն: սեցնել կամ այն լիցենզաԼիցենզիա ստանալու համար կազմակերպությունը »

»

դիմում,

հիմնադիր փաստաթղվորող մարմինպետք է ներկայացնի թերի ե պետական գրանցման վկայականի` նոտարականկարգով վավերացված օրինակները, բոլոր այն փաստաթղթերը, որոնք պարտադիր են համարվում գործունեության տվյալ տեսակի լիցենգործունեություն իրազավորմանհամար: Օրինակ. շինարարական կանացնելու լիցենզիա ստանալու համար կազմակերպությունը պետք է լիցենզավորող մարմին (բացի վերը նշված փաստաթղթերից) ներկայացնի մասնագետներին բանվորների որակավորման տվյալները, տեղեկություններ` նորմատիվ-տեխնիկականբազայի մասին, տեղեկատվությունաշխատանքներիորակի ստուգման համակարգի, աշխատանքի պաշտպանությանկազմակերպման, հակահրդեհային կանոնների պահպանության, շրջակա միջավայրի պահպանությանմիջոցառումներիմասին: Լիցենզավորող մարմինը մերժում է լիցենզիա տրամադրելու հայտը, եթե՝ 1. ներկայացված փաստաթղթերըթերի են, ակնհայտկեղծ կամ

խեղաթյուրված,

ներկայացված փաստաթղթերըչեն համապատասխանում «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի ն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանպահանջներին, Յ. դիմողն իրավունք չունի զբաղվելու հայցվող լիցենզավորման գործունեության տեսակով, 4. օրենքով կամ լիցենզավորման կարգով նախատեսված այլ 2.

դեպքերում:

Պարզ լիցենզիա ստանալու հայտը գրավոր մերժվում է լիցենզավորող մարմնումհայտը մուտք լինելու օրվանից երեք օրվա ընթացքում, իսկ բարդ լիցենզիա ստանլու հայտը` մոտք լինելու օրվանից ոչ ուշ` քան երեսուն օրվա ժամկետում, եթե այլ բան նախտեսված չէ օրենքով: Լիցենզավորող մարմինը պարտավոր է լիցենզիա տրամադրելու մերժման որոշման մեջ հստակ նշել մերժման պատճառներն ու իրավական հիմքերը: Եթե լիցենզիա ստանալու հայտը չի մերժվում, ն հայտատուն` օրենքով սահմանված կարգով ն չփով վճարել է պետական տուրք ն վճարումը հավաստող փաներկայացրել է լիցենզավորող մարմին, ապա լիցենստաթուղթը զավորող մարմինը պարտավոր է վերը նշված ժամկետներին հաջորդող հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում հայտատուին

տրամադրելլիցենզիա, ն լիցենզիան հայտատուինհանձնելու կամ ուղարկելու օրվանը հաջորդող օրվանից հայտատուն իրավունք ունի զբաղվելու լիցենզավորման ենթակա գործունեության տվյալ

տեսակով:

.

Լիցենզիա ստացած գործարարներն իրավունք ունեն որոշակի ժամկետով տրված լիցենզիայի գործողության ժանկետիավարտից առաջ լիցենզիայի ժամկետը երկարաձգելուհայտ ներկայացնել լիցենզավորող մարմին: Լիցենզիայի գործողության Ժամկետիերկարացման վերաբերյալորոշումները կայացվում են առանց լիցենզավորող հանձնաժողովիորոշման: Լիցենզիայի գործողության ժամկետը երկարաձգվումէ այն ժամկետիչափով, որը նախատեսված էր նախկինումտրված լիցենզիայում, եթե օրենքով այլ բան նճախատեսված չէ: Լիցենզավորող մարմինն իրավունք ունի մերժել լիցենզիայի գործողության ժամկետիերկարաձգմանհայտը, եթե՝ 1. ներկայացվածփաստաթղթերըթերի են, ակնհայտ կեղծ կամ

խեղաթյուրվաած,

ներկայացված փաստաթղթերը չեն համապատասխանում «Լիցենզավորմանմասին» ՀՀ օրենքի ն ՀՀ օրենսդրության պա2.

հանջներին, Յ.

գործարարն օրենքի համաձայնզրկվել է գոթծունեության այդ տեսակովզբաղվելու իրավունքից, 4. լիցենզիան ստանալուց հետո փոխվել են լիցենզավորման

պայմանները, 5.

օրենքով կամ լիցենզավորմանկարգով նախատեսվածայլ

դեպքերում:

Գործարարներինլիցենզիա չտրամադրելու, լիցենզիայի ժամկետը չերկարեցնելու, լիցենզիայից զրկելու որոշումներն իրավասու են գանգատարկելուն վարչական,ն դատականկարգով: Լիցենզավորող մարմինը իրավասու է նան կասեցնել լիցենզիայի գործողությունը: Լիցենզիայի գործողությունը կարող է կասեցվել` ա) եթե լիցենզիա ստացողը թույլ է տալիս լիցենզիայի պահանջներին պայմաններիայնպիսի խախտումներ,որոնք կարող են վնաս պատճառել քաղաքացիերի առողջությանը, նրանց իրաու օրենքով վունքներին պահպանվողշահերին, պետությանպաշտպանունակությանը,երկրի անվտանգությանը, բ) երբ լիցենզիա ստացողը չի կատարում լիցենզավորող մարմնի կողմից հայտնա213

բերված խախտումները վերացնելու մասին որոշումը: Լիցենզիայի գործողության կասեցումը՝ որոշակի ժամկետով կամ որոշակի պայմաններով լիցենզավորվածանձին լիցենզավորման ենթակա գործունեությունից կամ այդ գործունեությանառանձին գործառույթներիցկամ լիցենզիայով վերապահվածառանձին գործողություններն իրականացնելուիրավունքներից ժամանակավորապեսզրկելն է: Լիցենզիայի գործողությունը կարող է կասեցվել միայն օրենքով նախատեսվածհիմքերի առկայության դեպքում: Լիցենզիայի գործունեությունը իրավասու է կացեցնել լիցենզավորող մարմինը, լիցենզավորման հանձնաժողովի որոշման հիման վրա: Լիցենզիայի գործողությունը կարող է կասեցվել խախտումըկատարվելուօրվանից ոչ ուշ՝ քան երեք ամսվա ընթացքում, իսկ շարունակվող կամ տնական խախտման դեպքում` բացահայտելու օրվանից` երեք ամսվաընթացքում: Լիցենզիայի գործողությունը կասեցնելու որոշմամբ պետք է հստակ սահմանվեն կասեցվող գործունեությունը, գործառույթը կամ գործողությունը, ինչպես նան նշվեն կասեցման պատճառները, իրավականհիմքերրը ն ժամկետները: Եթե խախտումն այնպիսին է, որ դրա հետնանքները կարելի է վերացնել լիցենզավորմանենթակա գործունեության առանձին գործառույթները կամ լիցենզիայով վերապահվածառանձինգործողություններն իրականացնելուիրավունքից ժամանակավորապեսզրկելու միջոցով, ապա լիիցենզիայի ողջ գործունեության կասեցումը չի կիրառվում: Եթե լիցենզիայի կասեցման հետնանքով ուղղակի վնաս կպատճառվի պետական ն հասարակականանվտանգությանը,հասարակական կարգին, հանրության առողջությանն ու բարքերին, այլոց իրավունքներին ու ազատություններին, պատվին ն բարի համբավին, ապա լիցենզիայի գործողությունը կասեցնելու մասին որոշմամբ պետք է նախատեսվեն լիցենզավորված անձի կողմից լիցենզավորման ենթակա գործունեությունը կասեցնելու հետնանքով երրորդ անձանց պատճառված վնասների հատուցման կարգը կամ հետնանքների վերացման ժամկետը նրանց շահերի պաշտպանության երաշխիքները:Լիցենզիայի գործողությունը կասեցված է համարվում այդ մասին լիցենզավորող մարմնի որոշումը լիցենզավորված անձին պատշաճ հանձնելու կամ նրա մոտ մուտքագրվելու օրվան հաջորդող օրվանից, եթե լիցենզիայի գործողությունը կասեցնելու մասին որոշմամբ

կամ օրենքով ավելի ուշ ժամկետ նախատեսվածչէ: Լիցենզիայի գործողության կասեցման ընթացքում գործարարն իրավունք չունի իրականացնել կասեցման որոշմամբ սահմանված գործունեություն, գործառույթ կամ գործողություն, բացառությամ այն գործողությունների, որոնք ուղղված են լիցենզիայի գործողուքյան կասեցման պատճառներըվերացնելուն, ինչպես նան կասեցման մասին որոշմամբ նախատեսված միջոցառումներն իրակաէ նացնելուն: Կասեցման որոշում կայացնող մարմինը սահմանում այն ժամկետը, որի ընթացքում պետք է վերացվեն հայտնաբերված խախտումները: Այդ ժամկետը 6 ամսից ավել լինել չի կարող: Լիցենզիայի կասեցումը վերացվածէ համարվում կասեցման ժամլլետը լրանալու օրվան հաջորդող օրվանից: Եթե լիցենզիայի կասեցման ժամկետը սահմանվել է մինչե խախտման պատճառների վերացումը, ապա լիցենզիայի գործողության կասեցումը վերացված է համարվում լիցենզավորված անձի խախտումը վերացնելու մասին հայտարարությունըլիցենզավորող մարմնում մուտքագրվելու օրվան հաջորդող հինգերրորդօրը, եթե այդ ժամկետում լիցենզավորող մարմինը այլ որոշում չի կայացնում կամ այլ կարճ ժամկետ չի սահմանում ն դրա մասին պատշած ձնով լիցենզավորված անձին չի հայտնում: Այսպիսով,սահմանված ժամկետում հայտնաբերված խախտումներըվերացնելու դեպքում լիցեզիա տվող մարմինը պարտավոր է որոշում կայացնել լիցենզիայի գործողությունը վերականգնելու մասին: Եթե սահմանված ժամկետում խախտումները չեն վերացվի, լիցենզիա տվող մարմինը որոշում է կայացնում լիցենզիայից զրկելու մասին: «Լիցենզավորման մասին» օրենքի 37 հոդվածը նախատեսում է ուժը կորցրած ճանաչելու միջոցով լիցենզիայի գործողությունը դադարեցնելու հիմքերն ու կարգը: Լիցենզավորող մարմնիորոշմամբ լիցենզիայի գործողությունը կարողէ դադարեցվել 1) լիցենզավորված գործունեություն իրականացնող իրավաբանական անձի լուծարման, անհատ գործարարի գործունեությունը դադարեցվելու կամ ֆիզիկական անձի մահվան դեպքում, 2) լիցենզավորված անձի դիմումի համաձայն: Դատարանի վճռով լիցենզիայի գործողությունը դադարեցվում

ա) լիցենզիա ստանալու համար ներկայացված փաստաթղթերում լիցենզիան տալու համար էական նշանակություն ունեցող կեղծ կամ խեղաթյուրված տեղեկատվություն հայտնաբերվելու

դեպքում,

բ) եթե լիցենզավորման ենթակա գործունեության իրականացհետնանքով պատճառվել է ծանր վնաս, գ) լիցենզավորված անձի կողմից չարամտորեն խախտումներ կատարելու դեպքում, դ) մեկ տարվա ընթացքում ոչ պակաս, քան երկու անգամ, օրենքով նախատեսվածխախտումներիհամար, լիցենզիայի գործողությունը կասեցնելու դեպքում, ե) լիցենզիայի գործողության կասեցման ժամկետում կասեցման պահանջների խախտմամբ կասեցված գործունեության կամ այդ գործունեության առանձին գործառույթ կամ լիցենզիայով վերապահվածառանձին գործողություն իրականացնելու դեպքում, զ) օրենքով նախատեսվածայլ դեպքերում: Նշված հիմքերով լիցենզիայի գործողությունը դատականկարգով դադարեցվում է լիցենզավորվող մարմնի դիմումի համաձայն: Եթե լիցենզիայի գործողության դադարեցմանհետնանքով ուղղակի վնաս կհասցվի պետական ն հասարակական անվտանգությանը, հասարակական կարգին, հանրության առողջությանն ու բարքերին, այլոց իրավունքներին ու ազատություններին, պատվին ու բարի համբավին, ապա դատարանիվճռով կամ լիազորված մարմնի որոշմամբ պետք է սահմանվեն երրորդ անձանց շահերի պաշտպանությաներաշխիքներ, լիցենզիայի գործունեությունը դադարեցնելու հետնանքով նրանց պատճառված վնասների հատուցման կարգըկամ հետնանքների վերացմանժամկետները: Լիցենզավորման ենթակա գործունեությունն առանց լիցենզիա իրականացնելը, ինչպես, նան լիցենզավորման պայմանների խախտմամբ իրականացնելն իրավախախտումէ, որի համար կիրառվում են վարչական ն քրեական ներգործության միջոցներ: ման

Տ

3.

Առնտրային իրավունքի սուբյեկտներին որոշակի պահանջներ նՇերկայացվումեն ոչ միայն ստեղծման փուլում, այլն գործունեության ընթացքում, այն է՝ վճարել հարկեր, տուրքեր ն կատարել այլ պարտադիր վճարումներ, պահպանել բնապահպանական, սանիտարահիգիենիկ,հակահրդեհային կանոնները, կատարել հատկացումներ տարբեր ֆոնդերին, պահպանել աշխատանքի անվտանգության կանոնները,տեխնոլոգիականպահանջները ն այլն: 1. Չարկեր: զարկը պետական ն հասարւսկականկարիքների բավարարմաննպատակով համապարտադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկական ն իրավաբանականանձանցից (այդ թվում` ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձանցից, օտաերկրյա իրավաբանական անձանց մասնաճյուղերից, ներկայացուցչություններից), հիմնարկներից, տեղական ինքնակառավարման մարմիններից՝ հարկային օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով, չափերով ն : սահմանված ժամկետներում: Հարկը պետության կողմից սահմանվում է միակողմանիորեն ն չվճարման դեպքում գանձվում է հարկադիր կարգով: Հարկը համալիր կատեգորիա է, որն ունի թե տնտեսական ն թե Տնտեսական տեսանկյունից, այն չի իրավական նշանակությունշ: կարելի առանձնացնելպետական այլ գանձումներից, ինչպես նան տարբերել սուրքերից ն գանձույթներից: Իրաբաբանական տեսանկյունից հարկերն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցով տարբերվում են բյուջե կատարվող այլ վճարումներից: Դրանցից առաջինը հարկերի անհատուցանելիությունն է, իսկ երկրորդն այն է, որ դրանց գանձումը կապված չէ վճարողին անմիջական նյութական բարիք հատկացնելու կամ ծառայություն մատուցելու հետ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հարկերը ն այլ պարտադիր վճարումները պետության կողմից օգտագործվող կառավարման այն լծակներից են, որոնց միջոցով նա կարողանում է միջամտել տնտեսությունում տեղի ունեցող գործընթացներին ն

գործունեությանընթացքում առետրայինիրավունքի ներկայացվողպահանջները սուբյեկտներին

ներգործել դրանց վրա: Վարկերըվճարվում են պետականկամ համայնքների բյուջե: Տուրքերը ն այլ պարտադիրվճարները նույնպես գանձվում են պետականկամ համայնքային բյուջե, սակայն դրանք հարկերից տարբերվում են նրանով, որ օգտագործվում են միայն այն նպատակներով,որի համար գանձվում են: Հարկեր վճարելու պարտականությանկատարումնապահովող կարնոր երաշխիքներից է պետությունում գործող հարկային օրենսդրությամբսահմանված հարկերի ն այլ պարտադիրվճարների գանձման սահմանվածկարգի պահպանումը`: Հարկերը գործարարների տնտեսականգործունեության պետական կառավարման ամենահիմնականլծակն են: Ցանկացած հարկային համակարգիներդրմանարդյունավետությունըկախված է առնվազն երկու հանգամանքներից:Առաջինը`այն պետք է սահմանի հարկման հստակ կարգ ն երկրորդ՝պետք է ունենա հսկողություն իրականացնելուհամար անհրաժեշտ լծակներ, ինչը հնարավորություն կտա պետությանը վերահսկել հարկման սահմանված կանոնների պահպանումը՛Հարկային բեռի ավելացման կամ թեթնացմանմիջոցով պետությունըկարողանումէ խրախուսել կամ սահմանափակելտնտեսավարողսուբյեկտների գործունեությունը: Եթե հարկերը բանական են, պետությունը հնարավորություն է ստանում կենտրոնացնել զգալի միջոցներ ն դրանք օգտագործել սոցիալ-տնտեսականն այլ խնդիրներ լուծելու համար: Ոչ բանական հարկերը առաջացնում են հակառակարդյունքը` դրանք հաճախ նպաստում են տնտեսականճգնաժամերին, դեպրեսիայինն լճացմանը, իսկ առանձին դեպքերում առաջացնում են սոցիալական ն քաղաքական ցնցումներ՝: Վարկերիմիջոցով պետությունը կարողանում է միջամտել մասնավոր տնտեսություններում տեղի ունեցողգործընթացներինն ներգործելդրանց վրա: Բացի դրանից, հարկերի որոշ տեսակներ օգտագործվում են ներքին շուկայի պաշտպանությաննպատակով(օրինակ, ակցիզային հարկը): Բոլոր պարագաներում բնականոն հարկային քաղաքականություն իրականացնելը տնտեսության արդյունավետ զարգա-

ցումն ապահովող կարնոր պայմաններիցմեկն է: Իսկ այդ քաղաքականությունըբնականոն կարող է համարվել, եթե հարկերըսահմանելիս պահպանվումեն արդարության,որոշակիության,հարմարության, չեզոքության (արդյունավետության)կանոնները: Արդարությունըենթադրում է հավասար եկամուտներ ունեցող իսկ անանձանց հավասար հարկային պարտավորություններով, հավասար եկամուտներ ունեցողներին տարբեր հարկային պարտավորություններովծանրաբեռնելը: Որոշակիությունընշանակում է հարկատուիհամար վճարման ենթակա հարկերի վերաբերյալ անորոշության կամ կասկածների բացակայություն: Յարմարությունընշանակում է օրենքով որոշված սահմաններում, հարկատուի կողմից վճարման ենթակա հարկերի չափի ն ժամկետներիընտրությանինքնուրույնությանապահովում: Յարկմանարդյունավետությունը(չեզոքությունը) ենթադրում է հարկերի այնպիսի նվազագույն չափերի սահմանում, որոնք նվազագույն ազդեցությունկունենան կամ բացասականազդեցություն չեն ունենա հարկատուներիգործարար որոշումների վրա: Այս կանոնները միմյանց հետ միշտ գտնվում են հակադրուքյան մեջ, սակայն դրանց «առողջ» ն «արդյունավետ» հակադրությունը հնարավորություն է տալիս իրականացնել արդյունավետ հարկային քաղաքականությունն սահմանել հարկերի օպտիմալ դրույքաչափեր: Հայաստանի Հանրապետությունում գործում է հարկային միասնականհամակարգ, որը ներառում է հարկերի հետնյալ տեսակները՝ ծ շահութահարկ, ծ ավելացվածարժեքի հարկ, ծ պարզեցված հարկ, Հ եկամտահարկ, Փ ակցիզայինհարկ, Փ գույքահարկ, ծ հողի հարկ: Օրենքով կարող են սահմանվել վերոհիշյալ հարկատեսակներին փոխարինող հաստատագրված վճարներ կամ պարզեցված հարկեր:

Շահութահարկիորոշման ն վճարման հետ կապված հարաբերությունները, շահութահարկ վճարողների շրջանակը, շահութահարկի դրույքաչափերը, հաշվարկման ն վճարմանկարգըսահմանված են «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքով':Շահութահարկ վճարում են իրավաբանական անձինք: Եկամտահարկըհարկ վճարողներիկողմից (օրենքով սահմճանված դեպքերում` հարկային գործակալի միջոցով) «Եկամտահարկի մասին» ՀՀ օրենքով՛սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Հարկ վճարողներնեն ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտֆիզիկական անձինք: Ռեզիդենտներիհամար հարկման օբյեկտ են ՀՀ տարածքում ն նրա սահմաններիցդուրս ստացվող հարկման ենթակաեկամուտները: Անզիցալինհարկը «Ակցիզայինհարկի մասին» ՀՀ օրենքով: սահմանված ապրանքների ներմուծման կամ ՀՀ տարածքում այդ ապրանքներն արտադրողի կողմից դրանք` օտարման համար օրենքով սահմանված կարգով ն չափով պետականբյուջե վճարվող անուղղակի հարկ է: Ակցիզայինհարկով հարկման ենթակա ապրանքներն են` գարեջուրը, խաղողի ն այլ գինիները, գինենյութը, սպիրտըն սպիրտայինխմիչքները,ծխախոտի արդյունաբերական փոխարինիչները, սիգարները, սիգարելները ն սիգարետները՝ ծխախոտովկամ դրա փոխարինչներով, բենզինը, հում նավըն . նավթամթերքները, դիզելային վառելիքը, նավթայինգազերը ն զանազան այլ ածխաջրածինները (բացառությամբ բնական գազի): ՀՀ-ում ակցիզային հարկ վճարուն են վերոհիշյալ ապրանքները ն ֆիզիկական աններմուծողկամ արտադրող իրավաբանական

ձինք:

Ավելազված արժեքի հարկն անուղղակիհարկ է, որը վճարվում պետականբյուջե ապրանքի ներմուծման, ՀՀ տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության,ինչպես նան ծառայությունների մատուցմանբոլոր փուլերում: Վարկվճարողներ են ինքնուրույն տնտեսական(գործարարական) վարող ն «Ավելացված արժեքի հարկի մասին»՝Հ̀Հ օրենքով սահմանված գործարքներ(գործառէ

նություններ) իրականացնողֆիզիկական ե իրավաբանական անձինք: Ավելացված արժեքի հարկը սահմանվում է քցան տոկոս՝ ապրանքների ու ծառայությունների հարկվող շրջանառության նկատմամբ: Գույլքահարկը սեփականության իրավունքով հարկատուներին պատկանողհարկվողօբյեկտ համարվողգույքի համար` «Գույքահարկիմասին» ՀՀ օրենքով` նախատեսվածչափերով վճարվող ուղղակի հարկ է, որը կախված չէ հարկ վճարողների տնտեսական գործունեությանարդյունքներից: Գույքահարկ վճարող են համարվում ՀՀ քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, որոնց 31 տարածքում պատկանում է այդ հարկով հարկվող օբյեկտ համարվող գույք: ՀՀ-ում ն օտարերկրյապետություններում ստեղծված կազմակերպությունները,միջազգային կազմակերպությունները ն դրանց կողմից ՀՀ-ից դուրս ստեղծված կազմակերպությունները` բացառությամբ ՀՎ պետական ինքնակառավարմանմարմինների ն հիմնարկների: Գույքահարկի հաշվարկման ն վճարման հետ կապվածհարաբերությունները,դրույքաչափերը ն այլ հարցեեն «Գույքահարկիմասին» օրենքով: րը կարգավորվում Հայաստանի Հանրապետությունումգանձվում է նան հողի հարկ: Այդ հարկը սահմանված է «Հողի հարկի մասին» ՀՀ օրենքով՛: Հողի հարկ վճարողներ են հանդիսանում հողի սեփականատերերը, պետական սեփականությունհանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավորօգտագործողները:Հողի հարկի չափը կապված չէ վճարողներիտնտեսականգործունեության արդյունքներից ն սահմանվում է հողակտորիմիավոր մակերեսիհամար հաստատված վճարի ձնով, որը վճարվում է տարվա համար: «Հողի հարկի մասին» օրենքով նախատեսվում են նան հարկից ազատումներ` ինչպեսամբողջությամբ,այնպեսէլ հիսուն տոկոսով: հարկըսահմանվել է «Պարզեցված հարկի մաՊարզեզված սին» ՀՀ օրենքով", որը կարգավորում է պարզեցվածհարկի հաշսահմավարկմանն վճարման հետ կապվածհարաբերությունները, նում է վճարողների շրջանակը, հարկի դրույքաչափերը, հաշվարկ՝

կարգը: պարզեցվածհարկ վճարող են համարվում իրենց հաշվառման վայրի հարկային մարմնին «Պարզեցված հարկի մասին» օրենքով սահմանված ժամկետներում ն կարգով հայտարարագրի ներկայացրած ն օրենքով սահմանվածպայմանները բավարարող առնտրային կազմակերպությունները, անհատ գործարարները ն ման ն վճարման ՀՀ-ում

նոտարները:

«Պարզեցված հարկի մասին» օրենքով սահմանվում է, թե ովքեր չեն կարող լինել պարզեցված հարկ վճարողներ, որ դեպքերում է պարզեցվածհարկ վճարողը դադարում համարվել պարզեցված հարկ վճարող: Օրենքով նախատեսված դեպքերում առանձին հարկատեսակների փոխարեն կարող են կիրառվել հաստատագրվածվճարներ: Հաստատագրված վճարները սահմանվել են «Գաստատագրված վճարներիմասին»` 1998թ. հուլիսի 7-ի 44 օրենքով: Համաձայն այդ օրենքի հաստատագրվածվճարը՝ վերոհիշյալ օրենքով նախատեսված չափերով ն ժամկետներումպետականբյուջե վճարվող, ավելացված արժեքի հարկին ն (կամ) շահութահարկին (եկամտահարկին) փոխարինող պարտադիրն անհատույց վճար է: Այդ վճարի մեծությունը կախվածչէ հասույթից կամ եկամտից: Անհատ գործարարիհամար հաստատագրվածվճարը փոխարինում է եկամտահարկինն (կամ) ԱԱՀ-ին, իսկ առնտրային կազմակերպությունների համար ԱԱՀ-ին ն (կամ) շահութահարկին: Հաստատագրվածվճարով հարկվող գործունեության տեսակների մասով վճարվում է միայն հաստատագրվածվճար, ինչը նշանակում է, որ այդ դեպքումշահութահարկ, եկամտահարկ, ավելացված արժեքի հարկ (բացառությամբ ներմուծվող ապրանքներիհանար մաքսային սահմանին վճարվող ԱԱՀ-ի) կամ պարզեցված հարկ վճարվել չի կարող: Վաստատագրվածվճար վճարող գործարարի համար կասեցվում են «Ավելացվածարժեքի հարկի մասին», «Շահութահարկի մասին» ն «Եկամտահարկիմասին» օրենքներովսահմանված արտոնություններն ու նվազեցումները: Հաստատագրված վճարով հարկվող գործունեության տեսակները սահմանված են «Հաստատագրված վճարների մասին» ՀՀ օրենքով: Այլ օրենքներով հաստատագրվածվճարներ են սահմանվել ծխախոտի արտադրանքի, ՀՀ ներմուծվող բենզինի ե դիզելա222

յին վառելիքի համար: 2. Համապատասխանության գնահատում Գործունեության ընթացքումգործարարական իրավունքի սուբյեկտներին ներկայացվող պահանջներից մյուսը սահմանված պահանջներին արտադրանքի, ծառայությունների,որակի ն բնապահպանական կառավարման համակարգերի,համապատասխանության գնահատմանգործունեություն իրականացնող անձանց հաճմապատասխանությանհավաստումն է: Համապատասխանությանգնահատման նպատակներնեն՝ 1) մարդուկյանքի, առողջության, ֆիզիակական ու իրավաբանականանձանց ն պետական գույքի անվտանգությանապահովումը,

2) կենդանիներին բույսերիկյանքի ն առողջության,կենդանական ն բուսական աշխարհի պահպանությունը`գործարարականն արտադրականգործունեությանվնասակարազդեցությունից, 3) արտադրանքիկամ ծառայություններինկատմամբսպառողների վստահության ապահովումը ն նրանց թյուրիմացության մեջ գցող գործոններիկանխումը, 4) հայրենական արտադրանքի մրցունակությանբարձրացումը, համապատասխանությանհավաստման բնագավառում միասնական տեխնիկական քաղաքականության ապահովումը ն այլն: Համաձայն «Վամապատասխանությանգնահատման մասին» 2004թ. մայիսի 26-ին ընդունված ՀՀծ օրենքի՝',համապատասխանությանգնահատումնիրականացվումէ հաճապատասխանության հավաստման միջոցով: Համապատասխանության հավաստումը գործունեությունէ, որի արդյունքում համապատասխանությանսերտիֆիկատիկամ համապատասխանության հայտարարագրիմիջոցով հավաստվում է արտադրանքի,ծառայությունների, որակի ն բնապահպանական կառավարմանհամակարգերի,անձանց համապատասխանությունըսահմանված պահանջներին: Համապատասխանության հավաստումըկարող է լինել պարտադիրն կամավոր: Համապատասխանությանկամավոր հավաստումն իրակա-

նացվում է հայտատուի հայեցողությամբ նրա ն սերտիֆիկացման մարմնի միջն կնքված պայմանագրի պայմաններինհամապատասխան: Կամավոր հավաստման օբյեկտներ են արտադրանքը, ծառայությունները, որակի ն բնապահպանականկառավարման համակարգերը, համապատասխանությանգործունեության բնագավառում գործունեություն իրականացնողֆիզիկական անձինք, որոնց նկատմամբ ստանդարտացման նորմատիվ փաստաթղթերովսահմանված են պահանջներ: Համապատասխանության կամավոր հավաստումն իրականացվում է սերտիֆիկացմանձնով: Չամապատասխանությանսերտիֆիկատը` սերտիֆիկացման մարմնի կողմից տրված փաստաթուղթ է, որը հավաստում է արտադրանքի,ծառայությունների, որակի ե բնապահպանությանկառավարման համակարգերի, անձանց սահմանված պահանջներին: համապատասխամնությունը Համապատասխանությանպարտադիր հավաստում կատարվում է տեխնիկականկանոնակարգերով սահմանված դեպքերում ն դրանց պահանջներինհամապատասխան:Պարտադիր հավաստվում է արտադրանքի կամ ծառայությունների համապատասխանությունը: Պարտադիր հավաստման օբյեկտ կարող են լինել ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում իրացվող արտադրանքը ն մատուցվող ծառայությունները: Պարտադիր հավաստումն իրականացվում է` 1) համապատասխանությանհայտարարագրի ընդունման ձնով, 2) սերտիֆիկացման ձնով: Չամապատասխանության հայտարարագիրը`սերտիֆիկացման մարմնի վավերացրած ներմուծողը հափաստաթուղթէ, որով արտադրանք արտադրողը, է վաստիացնում իր արտադրած,ներմուծած արտադրանքի համապատասխանությունըսահմանվածպահանջներին: Համապատասխանության սերտիֆիկատի, համապատասխանության հայտարարագրի ձները ն դրանց ներկայացվող պահանջները սահմանում է ազգային մարմինը: Սերտիֆիկատը ն հայտարարագիրն ունեն հավասար իրավական ուժ: Ինչպես հայտարարագրի, այնպես էլ սերտիֆիկատի գործողության ժամկետը չպետք է գերազանցի երեք տարին: Արգելվում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքում պարտադիր հավաստման ենթակա արհամապատասխամնմության տադրանքի իրացումը ն ծառայությունների մատուցումը առանց

դրանց համապատասխանությանհավաստման: Պարտադիր հավաստման ենթակա ն շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքն ու ծառայությունները պետք է ուղեկցվեն համապատասխանության նշանի մակնիշմամբ, սերտիֆիկատովկամ գրանցված հայտարարագրով: Համապատասխանությաննշանը` Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանսահմանված կարգով գրանցված նշան է, որը հավաստում է դրանով մակնիշվածարտադրանքիհամապատասխանությունըսահմանված պահանջներին: Համապատասխանության նշանի պատկերը, դրան ներկայացվողտեխնիկականպահանջները ն կիրառման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությունը: Համապատասխանության պարտադիր հավաստման ենթակա արտադրանք ՀայաստանիՀանրապետությանտարածք ներմուծելու դեպքում, մաքսային մարմիններին պետք է ներկայացվի դրա սերտիֆիկատը կամ գրանցված հայտարարագիրը: Պարտադիր հավաստման ենջակա արտադրանքի ներմուծումը, առանց դրա համապատասխանության արգելվում է: հավաստման, Գործարարները, ինչպես նան պետական մարմինները ն պաշտոնատար անձինք «Վամապատասխանության գնահատման մա33 սին» օրենքի պահանջներըխախտելու դեպքում կրում են պատասխանատվություն՝օրենքով սահմանված կարգով: 3. Ինքնարժեք: Առնտրային իրավունքի սուբյեկտների տնտեսական գործունեության վրա ներգործելու կարնոր միջոցներից է թողարկվող արտադրանքի` ինքնարժեքի ձնավորման իրավական կարգավորումը:Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայությունների) ինքնարժեքըձնավորվում է նրա թողարկման ն իրացման համար ծախսվողբնական ռեսուրսների, հումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի, հիմնական ֆոնդերի, աշխատանքայինռեսուրսների ն անհրաժեշտ այլ ծախսերի արժեքից: Ինքնարժեքը կազմող ծախսերը, իրենց տնտեսական բովանդակությունից ելնելով, բաժանվում են հետնյալտեսակների` նյութականծախսեր, աշխատանքներիկատարման համար վճարվող ծախսեր, սոցիալական հատկացումներ, ամորտիզացիոնծախսեր, -

-

-

-

ծախսեր: ա)Նյութական ծախսերը հաշվարկվում են արտադրության պրոցեսում մասնակցող շրջանառու ֆոնդերի արժեքից: Հիմնականում դրանք կազմում են արտադրանքի արտադրության, փոխադրման ն իրացման գործընթացում օգտագործվող նյութական ռեսուրսների արժեքը: Դրանց կարնոր բաղադրամասն է թողարկվող արտադրանքի արտադրմանհամար ձեռք բերված հումքը ն նյութերը: Դրանցթվին դասվում են նան նորմալ տեխնոլոգիականպրոցեսի ապահովման համար, ինչպես նան այլ կազմակերպություններիկողմից արտադրական ն այլ տնտեսական կարիքների ապահովման, կատարված աշխատանքների համար գնված ն ծառայությունների մատուցման մեջ մտնող նյութերը: Արտադրանքիինքնարժեքի վերոհիշյալ նյութական միջոցների գինը հաշվարկվում է՝ հիմք ընդունելով ձեռքբերման արժեքը (առանց ավելացված արժեքի հարկի), վերադիրները, հավելավճարները, կոմիսիոն վճարները, ապրանքային բորսաների ծառայության ծախսերը, բրոքերային ծառայությունների արժեքը, մաքսատուրքերը, այլ կազմակերպությունների կողմից կատարված փոխադրման, պահման ն տեղ հասցնելու ծախսերը: Նյութական ռեսուրսների արժեքի մեջ մտցվում են նան տարայի ն փաթեթավորմանձեռք բերման համար կատարված ծախսերը: Արտադրանքի ինքնարժեքը կազմող գումարը հաշվարկելիս՝ ծախսված նյութական ռեսուրսների արժեքից հանվում է վերադարձվող թափոնների(մնացուկների) արժեքը: Նյութական ծախսերի մեջ հաշվարկվում է նան բնական ռեսուրսների օգտագործման համար կատարվող ծախսը: Սրա մեջ մտնում են բնական ռեսուրսների վերականգման համար կատարվող հատկացումները,հողի ռեկուլտիվացիայիհամար կատարված ծախսերը, ջրօգտագործման վճարը ն այլն: Ընդ որում, հաշվարկման ենթակա են միայն այն գումարները, որոնք ծախսվել են բնական ռեսուրսները լիմիտների շրջանակում օգտագործելու համար: Լիմիտներից դուրս օգտագործված բնական ռեսուրսների արժեքը, ինչպես նան դրա համար վճարված տուժանքի (տուգանքի) գումարներն արտադրանքիինքնարժեքի մեջ մտցնել չի թույլատրվում: Դրանք վճարվում են տնտեսավարող սուբյեկտի տնօրինության տակ մնացող շահույթից: -

այլ

Օրենսդիրը բավականին մանրամասն է կարգավորում արտադրանքի ինքնարժեքը կազմող նյութական ռեսուրսների արժեքը ոաշվարկելու կարգը նպատակ հետապնդելով հնարավորին չափով ապահովել բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից, անկախ կազմակերպաիրավականձնից, գործունեության բնույթից, այդ ծախսումներիմիատեսակհաշվարկը: բ) (շյսատանքների կատարմանհամար վճարվող ծախսերը՝ տնտեսականէությամբ` իրենցից ներկայացնումեն արտադրության պրոցեսին մասնակցող աշխատուժի վերարտադրության վրա կատարվող ծախսերը: Պայմանականորեն գործարարների կողմից աշխատանքների կատարման համար վճարվող օախսերը կարելի է դասակարգել հետնյալ կերպ՝ 1) փաստացիկատարվածաշխատանքի համար վճարված աշխատավարձ, 2) խրախուսող բնույթի վճարումներ (պարգնատրություններ), Յ) փոխհատուցողական (կոմպենսացիոն) վճարումներ (հղի կնոջ նախածննդյան, հետծննդյան արձակուրդի ն այլ վճարումներ), 4) երաշխիքային բնույթի վճարներ (հիմնական ն լրացուցիչ արձակուրդների, արտաժամյա աշխատանքի, գործուղումների հա-

մար), 5) կազմակերպության հաստիքացուցակի մեջ չմտնող աշխատողների աշխատանքի դիմաց վճարներ, մասնավորապես,քաղաքացիաիրավականպայմանագրերով կատարվող աշխատանքների համար վճարումները, մեկանգամյա աշխատանքների համար կատարված վճարումները(գույքի վերանորոգում,փորձաքննություն ն այլն), որպես հոնորար վճարված գումարները (դասախոսություններ կարդալու, թարգմանությունների,հեռուստատեսությաճբելույթ ունենալու համար նայլն): Օրենսդրությունը մանրամասն կարգավորում է, թե հաշվետու ժամականաշրջանում աշխատանքների կատարման որ ծախսերն են հաշվարկվում արտադրանքիինքնարժեքի մեջ ն որ ծախսերն են վճարվումշահույթի հաշվին: գ) Սոցիալական հատկացումներ Գործող օրենսդրությամբ տնտեսավարողսուբյեկտների համար նախատեսվում են արտաբյուջետային պարտադիր հատկացումներ: Այդ հատկացումներից

ինքնարժեքի մեջ մտնումեն սոցիալականապահովության, կենսաթոշակային ֆոնդին, զբաղվածության ն բժշկականապահովության ֆոնդերին կատարվող հատկացումները: Ապահովագրական գումարների հաշվարկման կարգը ն աշխատանքների վճարման այն տեսակները, որոնցից ապահովագրականվճարներ չեն գանձվում, սահմանվում են օրենքով: դ) Ամորտիզացիոնժայխսեր: Հիձճնական ֆոնդերի ամորտիզացիան ներառում է այդ ֆոնդերի լիակատար վերականգմանհամար հատկացվող գումարները` ներառյալ արագացված ամորտիզա-

ցիան:

ե) Այյ ծախսեր Այս ծախսերի մեջ մտնում են տարատեսակ տնտեսականայն ծախսերը, որոնք կազմակերպությունն իրավասու է ֆինանսավորելու` արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ դրանք հաշվարկելով: Դրանց ցանկը օրենսդրորեն սպառիչ սահմանված չէ: Այդ ծախսերիթվում, մասնավորապես դասվում են` գյուտարարության համար վարձատրությունը, վարկ ստանալու համար վճարվող տոկոսները, սերտիֆիկացմանհամար տրվող վճարները, կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստմանծախսերը, կապի օառայության, հաշվողականկենտրոնի ն այլ ծախսերը:Դրանց թվին են դասվում նան տուրքերը ն այլն: Կարնոր է նկատի ունենալ, որ ինքնարժեքի մեջ մտցվում են ինչպես ուղղակի ծախսերը, այնպես էլ այն անուղղակի մասհանումները, որոնք օրենքով թույլատրվում է ֆինանսավորել ինքնարժեքի հաշվին:

Տ4, Առետրայինգործունեությանանուղղակի կարգավորմանմիջոցները Առետրային գործունեության անուղղակի կարգավորման կարնորագույն միջոցներից է շրջակա միջավայրի պահպանության ապահովումը: էկոլոգիայի վրա արտադրության վնասակար հետնանքները կանխելը ն առավելագույնս կրճատելը հանդիսանում է պետության գլխավոր խնդիրներից մեկը: էկոլոգիայի պահպանությանը ներկայացվող պահանջները կարելի է բաժանել երկու խմբի` ա) ընդհանուր պահանջներ, որոնց պահպանումը պարտա228

դիր է յուրաքանչյուր տնտեսավարողսուբյեկտի համար ն բ) հաւոուկ պահանջներ, որոնք ներկայացվում են բնության օգտագործման առանձնահատկություններիցելնելով: Օրենքուլ նախատեսվում են շրջակա միջավայրի պահպանության սկզբունքներ, որոնք պարտավորէ պահպանել յուրաքանչյուր գործարար: Այդ սկզբունքներնեն մարդու կյանքի ն առողջության պահպանության առաջնութ`

-

յունը,

հասարակության էկոլոգիական ն տնտեսական շահերի գիտականորեն հիմնավորվածհամակցությանապահովումը, բնականռեսուրսներիռացիոնալօգտագործումը, բնապահպանական օրենսդրության պահանջների պահպա-

-

-

նումը,

-աշխատանքի հրապարակայնությունը, միջազգային

համա-

գործակցությունը:

Բնության պահպանության ընդհանուր պահանջների պահպանումը պարտադիր է օբյեկտի տեղաբաշխման,նախագծման,շինարարության, շահագործման հանձնելու ն բուն շահագործման փուլում, այսինքն. արտադրության կազմակերպմանբոլոր փուլերում: Օրինակ, օբյեկտի ստեղծման (շահագործման) տեխնիկատնտեսական հիմնավորումը պետք է հաշվի առնի գիտատեխնիկականառաջընթացի մակարդակըն շրջակա միջավայրի վրա ներգործելու առավելագույն թույլատրելի ծանրաբեռնվածությունը,նախատեսի շրջակա միջավայրի աղտոտումը կանխելու հուսալի ն արդյունավետ միջոցներ, նախատեսիռեսուրսները խնայող, անթափոնկամ քիչ թափոններ ունեցող տեխնոլոգիաներիկամ արտադրությանօգտագործում, բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործում ն վերատադրություն,շրջակա միջավայրի բարելավում: Շինարարությանտեղի ընտրության համապատասխանությունը էկոլոգիական պահանջներին որոշվում է էկոլոգիական փորձաքննությամբ:էկոլոգիական փորձաքննությունըհիմնվում է ցանկացած գործունեության էկոլոգիական վտանգավորությանկանխավարկածիվրա: Այդ պատճառով ցանկացած օբյեկտի շինարարության մասին որոշումը կարող է ընդունվել անկախ փորձագետների կողմից ճշմարտացի ն լիակատար տեղեկատվության հիման վրա փորձագիտական եզրակացություն կայացնելուց հետո:

էկոլոգիական փորձաքննությունըկւսրող է լինել պետական ն հասարակական: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը պարտադիր է բոլոր այն օբյեկտների տեղաբաշխմանն շինարարության համար, որոնց ցանկը օրենսդրորեն հաստւստվածէ: Բացասական եզրակացությանկամ եզրակացության բացակայության դեպքում օբյեկտի շինարարությունը իրականացվելչի կարող: Եթե ։ ' էկոլոգիական բացասական եզրակացություն է տրված այնպիսի օբյեկտի տեղաբաշխման ն շինարարության համար, որը պեւոք է կառուցվի միջազգային պայմանագրով, ապա դա այդ պայմանագի: րը անվավերճանաչելու հիմք է: Պատվիրատուն պետական էկոլոգիական փորձաքննության դեպքում իրավասու է նյութերը ներկայացնել կրկնակի փորձաքնընության, եթե եզրակացությամբ մատնանշվածդիտողություններից ելնելով, կատարելէ համապատասխանփոփոխություններ: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունը կարելի է վիճարկել դատականկարգով: Օբյեկտի շահագործման դեպքում նույնպես անհրաժեշտ է պահպանել բնապահպանականօրենսդրությունը վնասակար նյութերի արտանետումը, թափելը, թափոններ թողնելը կատարվում է համապատասխանորոշումներով` սահմանված թույլատրելի արտանետումների ն թափոնների նորմատիվներին հապատասխան: է շրջական միջավայրի աղտոտԿառավարությունըհաստատում ման համար վճարների որոշման կարգը ն դրա առավելագույն չա-. փերը: Լիմիտների սահմաններում շրջակա միջավայրիաղտոտման վճարները հաշվարկվում են թողարկվող արտադրւսնքիինքնարժեքում, իսկ լիմիտներից ավելի թափոնների համար գանձվող գումարներըհանվում են կազմակերպության տնօրինման տակ ճնացող շահույթից: Արտանետման թույլտվության բացակայությունը կազմակերպությանըվճարներից չի ազատում: Այդ դեպքում աղտուոման ամբողջ ծավալը համարվում է լիմիտից դուրս: Հատուկ պարտականություններ են ծագում բնությունն օգտագործողների համար: «Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» օրենքը նախատեսում է բնության համալիր օգտագործման պայմանագրիկնքում: Համալիր բնօգտագործում է համարվումմեկ տնտեսավարողսուբյեկտի կողմից` տարբերբնական ռեսուրսների օգտագործմամբ որոշակի տարածքի բնության վրա ներգործելը-

պայմանագիրըկնքվում է արտադրողի Համալիր բնօգտագործման կամ մարզային մարմնի միջն էկոլոգիական ն ինքնակառավարման լիցենն նման գործունեությունիրականացնելու

փորձաքննության

ղիայիառկւսյության դեպքում:

Պայմանագիրը նախւուռեսվումէ բնական ռեսուրսների օգտաիրավունքներն գործմանպայմաններնու կարգը, բնօգտագործողի օգտվելու չառեսուրսներից բնական ու պարտականությունները, վնասների հատուցումը, փը, կողմերի պատասխանատվությունը,

վեճերիլուծման կարգը: վճարովի է Բնօգտագործումը

Բնօգտագործնպատակային: ման վճարը ներառումէ բնական ռեսուրսների,շրջակա միջավայրի վճարնեթափոններիտեղաբաշխման աղտոտման,արտադրության են հատկացումներ պարտավոր րը: Բացի դրանից, գործարարները կատարել արտաբյուջետայինէկոլոգիականֆոնդերին, օրինակ, ֆոնդին: բազայի վերարտադրության նյութառեսուրսային գորկ ապակցությամբ Շրջակա միջավայրի պահպանության են ծարարներին ներկայացվող պահանջները կոնկրետացվում առանձնատարբեր տեսակի բնական ռեսուրսներիօգտագործման հատկություններըկարգավորող օրենսդրությամբ`հողային, ջրային, ընդերքի, անտառային նայլն: Առանձնահատուկ պահանջներ է ներկայացվումթափոնների նկատմամբ: Թափոնների նկատմամբ վարվելաձնիառանձնակի կարգավորմաննպատակնէ կանխել դրանց վնասակար ներգործությունը մարդու առողջության ն շրջակա միջավայրիվրա, ինչպես նան թափոնները ներգրավել տնտեսական շրջանառության մեջ, որպես հումքի լրացուցիչ աղբյուր: Թափոնների հետ վարվելը` առաջացած թափոններիհավաքփոխադրման,տեղաբաշխման, օգտագործման,վնասազերծման, ման կապակցությամբիրականացվողգործունեությունէ: Այդ գորօրենսդրորեններակայացվումեն ոծունեությանիրականացմանը րոշակի պահանջներ:Դրանք հանգում են հետնյալին. իՎտանգավորթափոններիհետ կապվածգործունեությունը Վտանրականացնելու համար լիցենզիա ստանալը պարտադիրէ` են գավոր են համարվում այն թափոնները, որոնք պարունակում նյուվտանգ ներկայացնող հատկություններ ունեցող վնասակար թեր (տոքսիկ, ռադիոակտիվ, սլայթյունավտանգ,հրդեհավտանգ ն

«

այլն) կամ պարունակում են համաճարակային հիվանդությունների հարուցիչներ կամ մարդու առողջության կամ շրջակա միջավայրի համար անմիջական կամ պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում ինքնուրույն կամ այլ նյութերի հետ փոխազդեցության հետնանքով:

Շահագործման ժամանակ թափոններ առաջացնող ձեռնարկության նախագծման, կառուցելու, վերակառուցելու,կոնսերվացման ն լուծարման համար ե անհատ կազմակերպությունները գորօարարները պարտավոր են ունենալ թափոններիօգտագործման ն վնասազերծմանտեխնիկականն տեխնոլոգիականփաստաթղթեր: Օափոններօգտագործող ձեռնարկությունների շինարարուքյունը, վերակառուցումը,կոնսերվացիանն լուծւսրումը թույլատրվում է միայն պետական էկոլոգիական դրական փորձաքննության առկայությանդեպքում: Օափոններ պահեստավորողօբյեկտները ստեղծվում են միայն հաձապատասխան թույլտվությամբ: Թափոններպահեստավորող օբյեկտների շինարարությանտեղի ընտրությունը կատարվում է հատուկ երկրաբանական,հիդրոլոգիականն այլ հետազոտությունների հիձան վրա տարված պետական էկոլոգիականփորձաքննությանդրական եզրակացությանդեպքում: »

.

»

»

Օափոններիտեղաբաշխմանօբյեկտները մտցվում

տական ռեգիստր:

են

պե-

Շրջակա միջավայրի վրա թափոնների ազդեցությունը նվազեցնելու նպւստակովնախատեսվումեն թափոնների նորմատիվներ ն դրանց տեղաբաշխմանլիմիտներ: Նորմատիվներըկամ լի.

միտները խախտելու դեպքում գործարարների թափոնների կապակցությամբ իրականացվողգործունեությունը կարող է սահմանափակվել,կասեցվել կամ արգելվել: Օափոններիհետ կապված գործունեություն իրականացնող տնտեսավարողսուբյեկտները պարտավոր են սահմանված կարգով վարել առաջացած, օգտագործված, վնաւազերծված, այլ անձանց հանձնվածկամ այլ անձանցից ստացած, ինչպես նան տեղաբաշխված թափոններիհաշվառում: Թափոններիտեղաբաշխումըվճարովի է: Ելնելով տվյալ տարածքի էկոլոգիականվիճակից, օրենսդրությամբնախատեսվումէ ն դիֆերենցացվոսծ վճարի նորմատիվներ դրույքաչւսփեր: Թափոններըչօգտագործելու կամ ոչ պւստշաճ օգտագործելու «

«

համար կիրառվում է կարգապահական, վարչական, քրեական,

քա-

պատասխանատվություն: ղաքացիաիրավական Բնակչության սանիտարաէպիդեմիոլոգիականբարեկեցության նպատակովօրենսդրորեն գործարարներին ներկայացվում են մի շարք պահանջներ: Սանիտարամպիդեմիոլոգիական բարեկեցությունը դա հասան առողջության բնական միջավայրիայնպիսիվիճակ (, րակական է օրգանիզմիվրա վնասակարն վտանորի դեպքում բացակայում ն ապահովում է մարդու կեններգործությունը գործոնների գավոր բարենպաստպայմաններ. սագործունեության «Հայաստանի Վանրապետության բնակչության սանիտարահամաճարակայինանվտանգության ապահովման մասին» 1992թ. դեկտեմբերի12-ի օրենքի 4-րդ հոդվածի համաձայն սանիտարական կանոնները ն հիգիենիկ նորմատիվներըսահմանում են բնակչության համար շրջակա միջավայրի անվտանգության ն ոչ վնասակարության չափանիշներն ու մարդու կենսագործունեության համար բարենպաստ պայմանների ապահովման պահանջները: Եթե առնտրային գործունեության առանձին տեսակների իրականացման համար բնակչության սանիտարահամաճարակայինանվտանգության ապահովման հատուկ պահանջներ սահմանված չեն, ապա գործարարներըպարտավոր են անշեղորեն կատարել սանիտարահամաճարակային ընդհանուր պահանջները: Նշված օրենքով ընդհանուրպահանջների պահպանությունը պարտադիր է սննդամթերՔի ն պարենային հումքի արտադրության, փոխադրման,պահպանման ն իրացման ժամանակ, քիմիական նյութերի ն կենսաբանական միջոցների կիրառման ընթացքում, նոր հումքի, նյութերի, պատրաստուկների ն տեխնոլոգիաների արտադրության մեջ, բնակչության ջրամատակարարմանն ջրօգտագործման բնագավառում, բնակավայրերի բարվոք սանիտարական վիճակի պահպանությանբնագավառում, ճառագայթմանաղբյուրների հետ աշխատելիս: ՀայաստանիՀանրապետությանսանիտարահամաճարակային օրենսդրությանխախտումների համար տնտեսւսվարող սուբյեկտներըպատասխանատվությունեն կրում օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ``

ապահովման համար կարնոր նշանակություն ունի անասնաբուժական կանոններիպահպանումը:Օրենքին համապատասխանա̀նասունների տերերը ե անասնապահականապրանքներ արտադրողները պարտավորեն իրականացնել` կենդանիների հիվանդությունները կանխող ե անասնապահականմթերքների անվտանգություն

ապահովող

միջոցառումներ, կենդանիներ պահելու,

անասնապահականապրանքներ արտադրելու, վերամշակելու, մսամթերքների իրացման օբյեկտների տեղաբաշխման, շինարարության, շահագործման ժամանակ, ինչպես նան պահպանել զոոհիգիենիկն անասնապահական-սանիտարական պահանջները. » մասնագետներին թույլատրել զննելու կենդանիներին, նրանգ անհապաղ տեղեկացնել կենդանիներիհանկարծակի անկման կամ համատարածհիվանդությանբոլոր դեպքերիմասին, ինչպես նան նրանց անսովոր պահվածքիմասին: Մինչն մասնագետների գալը մեկուսացնել հիվանդությանմեջ կասկածվող կենդանինե-

րին.

պահպանել կենդանիների փոխադրման,մորթի, մշակման, պահելու ն իրացնելու համար սահմանված սանիտարահիգիենիկ կանոնները. » կատարել անասնապահության բնագավառիմասնագետների, կենդանիներիհիվանդության կանխարգելակմանն դրանց դեմ պայքարիվերաբերյալ ցուցումները: Միսը, մսամթերքներըն կենդանիների մորթի այլ մթերքները, ձուն ն կենդանականծագում ունեցող այլ կաթը, կաթնամքթերքները, մթերքները` որպես սննդամթերքօգտագործելու պիտանիությունը ստուգելու համար պետք է ենջարկվեն անասնապահասանիտարական փորձաքննության: Սահմանված կարգով փորձաքննություն չանցած կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքներիօգտագործումն արգելվում »

պարտավոր են տեխնիկական փաստաթղթերում մատնանշել նան դրանց հրդեհային անվտանգությանցուցանիշները, ինչպես կանոնները: դրանցհետ վարվելու հրդեհայինանվտանգության են՝ Բացի դրանցից,գործարարներըպարտավոր սարքին վիճակում պահել հակահրդեհայինպաշտպանութու համակարգերը, միջոցներն յան ապահովել հրշեջ պաշտպանությանպաշտոնարարանձանց մուտքը օբյեկտներ ն նրանց ներկայացնելհրշեջ անվտանգության -

-

տվյալներն ու փաստաթղթերը, հրդեհի մասինանհապաղ հայտնելհրշեջ պաշտպանություն: Հակահրդեհայինկանոնների խախտմանհամար գործարարները կարող են ենթարկվելվարչականկամ քրեական պատասխա-

նատվության: Օրենքը նախատեսումէ հակահրդեհայինապահովագրության երկու տեսակ` պարտադիրն կամավոր: Հակահրդեհայինֆոնդին կատարվող հատկացումները հաշվարկվում են թողարկվող արտադրանքիինքնարժեքիմեջ:

է:

Անասնապահական, անասնաբուժական օրենսդրությունը խախտողտնտեսավարող սուբյեկտները ենթարկվում են պատասխանատվության: Առեւտրայինիրավունքի սուբյեկտները պարտավոր են պահպանել հակահրդեհային կանոնները: Նյութեր, հումք, սարքավորումնե արտադրող (մատակարարող) կազմակերպությունները

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

1.

րությունէ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Տ

| '

Ներդրումն ներդրումայինգործունեություն

Ներդրում (ինվեստիցիա) տերմինն առաջացել է լատիներեն օժտել բառից": Այդպեսէին անվանումայն եկեղեցականների ճշանակումները, որոնք ստանում էին իրենց տնօրինության տակ եկեղեցական հողեր բնակիչների հետ միասին: Ինվեստիտուրան հնարավորություն էր տալիս դրա տիրոջը իր ունեցածինմիացնել նոր տարածքներն օգտագործել դրանց ռեսուրսները՞: ՀՎետագայում, կապված ներդրումային հարաբերությունների զարգացման հետ, «ինվեստիցիա» տերմինն սկսեց օգտագործվել «ինչ-որ գործի մեջ կապիտալ ներդնելու իմաստով»`՝ որպես յուրատեսակ իրավակւսն ինստիտուտի անվանում: Այդ ինստիտուտնառանձնահատուկ կարնորություն ձեռք բերեց տնտեսության զարգացմանն շուկայական հարաբերությունների ընդլայնմանհետնանքով: Նման երնույթը պայմանավորվածէ այն հանգամանքով,որ յուրաքանչյուր պետություն իր առաջնակարգխնդիրն է համարում ստեղծել տնտեսության բնականոն զարգացման անհրաժեշտպայմաններ`էկոնոմիկայիաններդաշնակություններից,տնտեսականկորուստներից խուսափելու համար տնտեսությանճյուղերն ապահովել նյութականմիջոցներով ն կապիտալով:Այսինքն ոչ միայն իրականացնելներդրումայինգորայլն օժանդակել այդպիսիգործունեությանզարգացմանը Ընդ որում, ազգային էկոնոմիկայի զարգացմանը նպաստելու համար պետությունների մեծամասնությունըձգտում է, որպես լրացուցիչ կապիտալի ն նորագույն տեխնոլոգիաներիձեռքբերման

«ՈԿՇՏԱ»-

ծունեություն, :

ներգրավել օտարերկրյա ներդրումներ: Դա հնարավոտալիս դուրս գալ ազգային սահմաններից.փնտրել նոր շուկաներ,նոր գործընկերներ, ստեղծել նոր աշխատատեղեր,թողարկել ավելի որակյալ արտադրանք, օգտագործել ինչպես նյութական,այնպես էլ ոչ նյութական ռեսուրսներ (կազմակերպական,կառավարման, տնտեսավարման նայլն): Այդ է պատճառը, որ ներդրումային գործունեության իրավական կարգավորմանըտրվում է չափազանց կարնոր նշանակություն, որն էլ պայմանավորումէ թե' օրենսդրի, թե' իրավագետների `հարաբերությունների առանձնահատուկ վերաբերմունքն այդ նկատմամբ: Այդ հարաբերություններինանդրադարձած իրավագետները տալիս են ներդրման ն ներդրումային գործունեության սակայն, մեզ թվում է, որ ներդրումների առավել ճիշտ ն ընդգրկուն հասկացությունըտրված է գործող օրենսդրությամբ: Մասնավորապես «Օտարերկրյա ներդրումների սահմանում Է, որ ներդրում Է համասին» ՀՀ օրենքի 1-ին հոդվածը՛ մարվումգույքի ցանկացածտեսակի,այդ թվում` ֆինանսականմիջոցների ն մտավոր արժեքների անմիջականտեղաբաշխումը Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում իրականացվող գործարարության ոլորտներում շահույթ (եկամուտ) ստանալու կամ այլ օգտակար արդյունքի հասնելու նպատակով: Այսինքն, օրենքը աղբյուր,

ԳԼՈՒԽ 9

.

հասկացություններ`, տարբեր

ներդրում է համարում գործարարականգործունեությանօբյեկտի ստեղծման, վերազինման, զարգացման, ինչպես նան այլ գործարարական գործունեության իրականացմաննպատակով կապիտալի, նյութականարժեքներիկամ այլ բարիքներիհատկացումը: Իրավական առումով ներդրումային գործունեությունը միջոցների ներդրման ն դրանց իրացման կապակցությամբ կատարվող է: գործողություններիհամակցություն Օրենքի 3-րդ հոդվածընախատեսումէ` ներդրվող բարիքների ոչ սպառիչ ցանկը: Համաձայն այդ հոդվածի` ՎայաստանիՀանրա-

պետությունում ներդրումներըկարող են իրականացվել` ա) Հայաստանի Հանրապետությանդրամով, արժութայինայլ

արժեքներով,

բ) շարժական ն անշարժ գույքով ն դրանց հետ կապված գույքային ցանկացած իրավունքով, գ) բաժնետոմսերով,պարտատոմսերով,այաստանի Վանրապետությանօրենքով սահմանվածայլ արժեթղթերով, դ) դրամւսկան պահանջներիձնով ն պայմանագրայինարժեք ունեցող պարտավորություններիկատարմանպահանջի իրավուն-

քով,

ե) արժեք ունեցող մտավորսեփականությանցանկացած իրա-

վունքով,

զ) ՀայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբկամ պայմանագրով նախատեսվածտնտեսականգործունեության իրականացման իրավունքով,այդ թվում նան բնական ռեսուրսներիհետախուզման, արդյունահանման, մշակման կամ շահագործման իրա-

վունքով,

է) վճարովի ծառայություններով, ը) Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ չարգելված ներդրումներիցանկացածտեսակներով: Որպեսզի վերը հիշատակվածնյութական ն ոչ նյութական բարիքների տեղաբաշխումըհամարվի ներդրում, պետք է բավարարի որոշակի պահանջների՝ 1.

ներդրվողբարիքներըպետք է օգտագործվեն ոչ թե անձնաայլ ներդրվեն գործարարականգործու-

կւսն սպառման համար, նեության ոլորտում, 2.

ներդրումը կատարվիշահույթ ստանալու կամ այլ օգտակար արդյունքի հասնելու նպատակով, Յ. արժեքներ ներդրողըպետք է ունենա ներդրումայինգործունեություն իրականացնելուիրւսվունք (դա կարող է լինել իրային իեն ավունք, Ք, լիցենզային իրավունք, արտոնագրատիրոջիրավունք ն

ւն

ներդումըպետք է կատարվիսուբյեկտի ինքնուրույն, կամահւսյտնությամբն նախաձեռնությամբ, 5. ներդրվողմիջոցների ինվեստիցիոնկարգավիճակըպետք է սահմանվիներդումայինպայմանագրով: Նկատենք, որ ներդրումայինբոլոր գործողություններըգործա4.

րարությունչեն համարվում: Կախված դրսնորման առանձնահատլլությունից,ներդրմանորնէ տեսակ կարողէ համարվել գործարարա-

կանգործունեություն, իսկ մեկ այլ տեսակայդպիսինչհամարել: Եթե անվերապահորենընդունենք, որ ցանկացած ներդրումայինգործունեություն համարվում է գործարարություն,ապա յուրաքանչյուրը, ով արժեթուղթէ գնում, պարտավոր է գրանցվել որպես անհատ գործարար:

Պայմանականորեններդրումայինգործունեությունը կարելի է բաժանելերկու փուլի` ներդրում կատարելու որոշում ընդունելու ն ներդրումայինծրագրի իրականացման': Առաջին փուլում սուբյեկտը որոշում է ընդունում միջոցները որպես ներդրում տեղաբաշխելու մասին: Այդ նպատակովհետազոտում է ներդրումային հնարավորությունները, մշակվում է տեխնիկատնտեսականհիմնավորում, պայմանագրային ն նախագծային փաստաթղթեր, բիզնես-պլան: Առաջին փուլն ավարտվում է ներդրումային պւսյմանագրի կնքմամբ: Այդ պայմանագրով սահմանվում են մասնակիցներիիրավունքներն ու պարտականությունները, ներդրվող միջոցների չափը, ներդրման ժամկետները, կարգը, ներդրումային ծրագրի իրականացմանժամանակ մասնակիցներիհամագործակցությանձները, ներդրումային օբյեկտների օգտագործման կարգը, օբյեկտի շահագործումից ստացվող եկամուտների բաշխման կարգը ն այլն: Ներդրումային պայմանագրի պայմաններն իրենց ուժը պահպանում են պայմանագրիգործողության ողջ ընթացքում ն կարող են փոփոխվել միայն այն դեպքում, երբ պայմանագիրը կնքելուց հետո օրենսդրությամբ նախատեսվում են մասնակիցներիվիճակը վատթարացնողնոր պայմաններ: Ներդրումային գործունեության երկրորդ փուլը բնութագրվում է ներդրումներիիրագործման կապակցությամբ կատարվող իրական գործողությունների համակցությամբ` այսինքն ներդրումային պայմանագրի կատարմանն ուղղված գործողություններով: Ներդրումային պայմանագրի|լատարմանհամար կարող են իրականացվել բազմաբնույթգործողություններ, այդ թվում` կնքվել քաղաքացիաիրավականտարբեր պայմանագրեր: Երկրորդ փուլն ավարտ.

վում է ներդրումայինգործունեությանօբյեկտիստեղծմամբ: Կախված բովանդակությունից,ավանդաբար առանձնացվում. են ներդրումայինգործունեության հետնյալ տեսակները. ուղղակի, երբ տեղի է ունենում արտադրության(աշխատանքների, ծառայությունների)մեջ արժեքների անմիջականներդրում, վարկային, որն իրականացվումէ վարկ, փոխառությունտրամադրելու միջոցով, «պորտֆելային»՝ արժեթղթերում միջոցներ ներդնելու միջո-

-

-

ցով:

գործունեության օբյեկտից Ներդրումային ելնելով՝ են ոչ նյութական: նյութական, ֆինանսական, ներդրումներըլինում Նյութական ներդրումներ են համարվում կոնկրետ օծբյեկտրի ստեղծման, վերազինման, մոդեռնացման համար կատարվող այսինքն անմիջականորեն, արտադրության ներդրումները պրոցեսինմասնակցողօբյեկտներում կատարվողներդրումները: Ֆինանսական են համարվում արժեթղթերում(բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր ն այլն) կատարվողներդրումները:

Կադրերի

մինների կողմից ներդրումայինգործունեությունը կարող է դադարեցվել կամ կասեցվել հետնյալ դեպքերում`ներդրողինսնանկ ճաճաչելու, տարերային կամ այլ աղետների, արտակարգ դրություն հայտարարելու, նան այն դեպքերում,երբ ներդրումային գործունեությունը շարունակելը կարող է առաջացնելօրենքով նախատեսն այլ նորմերի ն կանոնված էկոլոգիական,սանիտարահիգիենիկ անձանց ն պետության օների, քաղաքացիների,իրավաբանական րենքովպաշտպանվողիրավունքներին շահերիխախտում: Լիազոր պետական մարմնի կողմից ներդրումային գործունեության դադարեցմանկամ կասեցմանհետնանքով ներդրումային գործունեության մասնակիցների վնասների հատուցման կարգը սահմանվում է օրենքով ':

Տ 2 Ներդրումայինգորժունեությանսուբյեկտները ն օբյեկտները

Ներդրումային գործունեության հիմնական սուբյեկտներ են հանդիսանում`ներդրողները,պատվիրատուները,կատարողներըն պատրաստման, վերապատրաստման,

որակավորման բարձրացման, մտավոր սեփակնության

օբյեկտների ստեղծման, տեխնոլոգիաներիկատարելագործման, գովազդի ն նմանօրինակ այլ նպատակներիհամար ներդրումներըհամարվում են ոչ նյութականներդրումներ՛: Ներդրումային գործունեության դադարեցումըկամ կասեցումը կարող է կատարվել ինչպեսներդրողներինախաձեռնությամբ,այնպես էլ լիազորված պետական մարմիններիորոշմամբ ն բացառապես օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Ներդրողի կողմից ներդրումայինգործունեությունն ինքնակամ դադարեցվելու դեպքում նա պարտավոր է ներդրումային գործունեության մյուս մասնակիցներին փոխհատուցել նրանց հետ կնքած պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունների կատարումը դադարեցնելու հետնանքովպատճառվածվնասները:Լիազորվածպետականմար-

կատարվող

օգտագործողները:

Ներդրողները դրանք ներդրումային գործունեության այն սուբյեկտներն են, որոնք, որպես ներդրում,հատկացնումեն սեփական, փոխառու կամ ներգրավված միջոցները ն ապահովում են նպատակայինօգտագործումը: Ներդրող կարող են լինել անձինք, պետականն հաֆիզիկական անձինք, իրավաբանական մայնքայինկազմավորումները: կարող են իՆերդրողները,բացի սեփականգործառույթներից, րականացնելնան ներդրումայինգործունեությանցանկացածսուբյեկտի (պատվիրատու,կատարող, օգտագործող)գործառույթ: Ներդրողների գործունեությանֆինանսավորմանաղբյուրները կարողեն լինել` սեփականմիջոցները ն ֆինանսականռեսուրսները, փոխառու ֆինանսականմիջոցները, օրինակ` բանկայինն

դրանց

-

-

|

ՀայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբ`ներդրումայինհարաբերություններըդեռես համապարփակ օրենսդրական կարգավորվածություն չունեն, որի պատճառովէլ չկա նան ներդրումայինգործունեությունը նախադադարեցնելու կամ կասեցնելու համար պատասխանատվություն տեսողօրենք:

պետականվարկերը,փոխառությունները, ներգրավվածֆինանսական միջոցներ, օրինակ արժեթղթերի վաճառքից ստացվող միջոցները, պետական կամ համայնքային բյուջեից ներդրումայինհատ-

-

կացումները:

Կարնոր է, որպեսզի ներդրողի տնտեսական իրավասությունը

ի Խր

տա

այդ

միջոցներըտնօրինել ներդրումներկատարելու

ջոցով:

Ներդրողներիօրենքով ամրագրվածիրավունքներնեն՝ ներդրումայինգործունեությանիրականացմանիրավունքը: Օրենքով չարգելված ներդրումներկատարելըյուրաքանչյուր սուբյեկտի օրենքով պահպանվողանօտարելի իրավունքն է: ներդրման ընտրության ինքնուրույնություն, այսինքն ներդրողի իրավունքը ինքնուրույն որոշել ներդրումային գործունեության ծավալը, ուղղությունը, չափը, մասնակիցներիշրջանակը: ներդրումային գործունեությանօբյեկտների օգտագործող չհանդիսացող ներդրողի իրավունքը` հսկողություն իրականացնել ներդրումներինպատակայինօգտագործմաննկատմամբն իրականացնելօրենքով կամ պայմանագրովնախատեսվածայլ իրավունք»

»

»

ներ: Իր իրավունքներնայլ

անձանց փոխանցելը: Ներդրումներ կարող է կատարել ինչպես մեկ սուբյեկտը, այնպես էլ մի քանի սուբյեկտներ: Ընդ որում, մեկից ավելի ներդրողները կարող են գործել ինչպես միասին, այնպես էլ առանձին-առանձին: Արտասահմանյանպրակտիկայումխոշոր օբյեկտների համատեղ ներդրումներնիրականացվումեն կոնսորցիումներիստեղծման միջոցով: Կոնսորցիումներըլինում են` փակ ն բաց: Փակ կոնսորցիումների դեպքում պատվիրատուն կոնսորցիումիյուրաքանչյուր անդամի հետ կնքում է առանձին պայմանագիր:Բաց կոնսորցիումում ընտրվում է ընդհանուր լիդեր, որի հետ էլ պատվիրատուն կնքում է պայմանագիր: : Պատվիրատուներըներդրումայինգործունեության այն սուբյեկտներն են, որոնք ներդրողներիկողմից լիազորված են իրականացնելու ներդրումայինծրագիրը: Այդ նպատակիիրականացման »

օժտում է ներդրումայինպայհամար ներդրողը պատվիրատուին մանագրով սահմանված ժամկետներում ն իրավասությունների շրջանակումներդրումայինմիջոցներըտիրապետելու,օգտագոր-

ծելու ն տնօրինելու իրավունքով:

է ներդրումներիիրագործման Պատվիրատունիրականացնում գործունեությունա̀ռանց խառնվելու ներդրումայինգործառույթի կամ այլ տիպի գործունեութգործարարական այլ մասնակիցների

լինել ինչպես ներդրողները,այնպես կարող ատատվիրատու անձինք: Պատվիրատուն

անը: է

են

ֆիզիկականն իրավաբանական ծրագիրնիրակացնելուցհետո, որպես կանոն, ձեռք ներդրումային է բերում շահույթի մի մասը ստանալու իրավունք: այն անձինք են, ովքեր օժտկատարողներն Աշխատանքներ որոշակի լիազոված են ներդրումայինծրագրի իրականացման րություններով: Ներդրումների գործընթացում կատարողների նման են պատվիրատուիֆունկֆունկցիաները(գործառույթները) ցիաներին,սակայն այդ սուբյեկտներիիրավականկարգավիճակը տարբերէ: ավելի լայն են, քան կաՊատվիրատուիլիազորություններն է տարողինը:Պատվիրատուինպատակն իրագործելամբողջ ներդէ րումային ծրագիրը, մինչդեռ կատարողնիրականացնում որնէ իր առջն դրված (օրինակ, կապալիպայմանագրով) պայմանագրով

էլ այլ

կոնկրետխնդիր:

Կատարողը ներդրված միջոցներըտիրապետելու,օգտագոր-

նրան միչունի: Պատվիրատուն ծելու, տնօրինելու իրավասություն ջոցներ է հատկացնումորոշակիաշխատանքիկատարմանհամար: հաԿատարողիգործունեությունըվճարվում է պայմանագրին մապատասխան:նա պատվիրատուինման շահույթի մի մասի

նկատմամբիրավունքձեռք չի բերում: են, որոնց համար ստեղծվում Օգտվողներնայն սուբյեկտներն է ներդրումայինգործունեության օբյեկտը: Օգտվողներ կարող են անձինք, պետությունը,մարլինել ֆիզիկականն իրավաբանական գերը, համայնքները:Այն դեպքերում, երբ ներդումայինօբյեկտից օգտվողը ներդրողը չէ, ապա օգտվողի ն ներդրողի հարաբերութեն ներդրումային պայմանագրով: յունները կարգավորվում կարող են հաս ուբյեկտները գործունեության Ներդրումային երկու կամ ավելի մասնագործունեության մատեղել ներդրումային

կիցների ֆունկցիաները: Օրինակ, ներդրողը կարողէ ինքն իրականացնել պատվիրատուի ֆունկցիաները ն հանդիսանալ օգտագոր-

ծող:

Ներդրումային գործունեության օբյեկտի հասկւսցությունն օրենսդրությամբսահմանված չէ: Տարբեր օրենսդրականակտերում, որպես կանոն, թվարկվում են այն նյութական ն ոչ նյութական բարիքները, որոնց նկատմամբ իրավունքներ ձեռք բերելու համար կարող են ներդրումներ կատարվել: Ըստ այդ ակտերի` ներդրումային գործունեության օբյեկտ կարող են լինել ձեռնարկություններ, մասնաճյուղեր, ներկայացուցչություններ, նոր ստեղծվող ն մոդեռնացվող հիմնական ն շրջանառու միջոցներ, արժեթղթեր, նպատակային դրամական ավանդներ, գիտատեխնիկական արտադրանք, գույքային իրավունքներ ն այլն: Ներդրում չի կարելի անել այն օբյեկտներում, որոնց ստեղծումը ն շահագործումը չի համապատասխանումէկոլոգիական, սանիտարահիգենիկ ն օրենսդրորեն սահմանված այլ նորմերին կամ վնաս է պատճառում քաղաքացիների, իրավաբանականանձանց ն պետությանօրենքով պահպանվողիրավունքներինն շահերին: Վերը շարադրվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ ներդրումային գործունեության օբյեկտ են համարվում նյութական ն ոչ նյութական այն արժեքները, որոնց ստեղծումը ն օգտագործումը համապատասխանում է օրենսդրության պահանջներին, վնաս չի պատճառում օրենքով պաշտպանվող իրավունքներին ն շահերին, բերում է շահույթ ն տալիս է դրական սոցիալականարդյունք`:

Տ

3.

Ներդրումայինգործունեության պետական

Կարգավորումը

Աունը ՍԱ

Կրոն

լ

վարող

ասնակցել երկու ձնով: իդ պքում, որպես ներդրումային հարա բերությունների մասնակից`ներդրումներ կատարող, երկրորդ դեպքում, որպես ներդրումային հարաբերությունները կանոնակարգող: Պետության, որպես ներդրումային գործունեության մասնակցի իրավասությունները ենթարկվում են առանձնահատուկ կանոնա:

այն է, որ պետական ներդրումների հիմնական աղբյուրը, բյուջեի միջոցներն են ն ներդրումների համար կատարվող ծախսերը պետք է նախատեսվենբյուջեով: Պետական կամ համայնքային կազմակերպություններ չհամարվող իրավաբանական անձանց բյուջետային ինվեստիցիաներ հատկացնելն այլ երկրներում (օրինակ, Ռուսաստանի ԴաշնություԲանն կարգման:

անձի կանոնադրային(բաժնում) առաջացնումէ իրավաբանական նեհավաք) կապիտալի նկատմամբ սեփականության իրավունք: Քանի որ ըստ Քաղ. օր. 50 հոդվածի` մեր հանրապետությունումառանձնացվածգույքի սեփականատերհանդիսանումէ միայն իրաանձը, մնում է եզրակացնել, որ ներդրումներ կատավաբանական

պետությունըզրկված է իր ներդրումներինկատմամբսեփականության իրավունքից, ն դրանք դառնում են իրավաբանականանձի սեփականությունը:Օրենքից ուղղակիորեն բխող նման եզրակացությունը,ճիշտ լինելով հանդերձ,չի բխում ներդրման բնույթիցն ներդրումը դարձնում է ֆինանսավորում կամ վարկավորում, որոնք էապեստարբերվումեն ներդրումայինգործունեությունից: ներդրումը ֆինանսավորումից ն վարկավորումից էապես տարբերվումէ, այդ պատճառով էլ բյուջետայիններդրումներըբյուկարող են մտցվել միայններդրումայիննախագջեի նախագծիմեջ ծի տեխնիկատնտեսականհիմնավորման, նախագծանախահաշվւսյին փաստաթղթերի,հողի ն շինությունների փոխանցմանպլաանձի ն պենի, ինչպես նան համապատասխանիրավաբանական մարմտական իշխանությանկամ տեղական ինքնակառավարման նի միջն կնքվելիք պայմանագրիճախագծի առկայությանդեպքում: Ներդրումային գործունեությանըպետության, մարզի կամ համայնքիմասնակցությանմասին պայմանագիրըպետքէ կնքվի բյուջեի հաստատման մասին օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո` երկու ամսվաընթացքում: Այդպիսի պայմանագրի բացակայությունըհիմք է ծառայում բյուջետային ներդրումներովնախատեսվածծախսումրող

ներն համար": արգելադրելու

Ինչպես արդեն նշեցինք, պետությունը ոչ միայն հանդես է գալիս որպես ներդրող, այլն ներդրումային գործունեությունըկանոն այդ գործունեությանը նպաստող սուբյեկտ: Դա նշա-

նսկարգող

նակում է, որ պետությունը պետք է ստեղծի ներդրումներիիրականացման համար բարենպաստպայմաններ,կատարելագործիհարկերի համակարգը,ամորտիզացիոնհատկացումներին դրանք գործարարներիկողմից օգտագործելու բարենպաստկանոնակարգեր, ներդրողներին տրամադրի արտոնյալ պայմաններ, ապահովի ներդրումներիպաշտպանությունը ն այլն: Մասնավոր ներդրողների նախաձեռնությունըխրախուսելու ն մասնավոր ներդրումներնարդյունավետօգտագործելու նպատակով զարգացածերկրներիբյուջեներում ձնավորվումէ զարգացման բյուջե: Զարգացմանբյուջեն պետականբյուջեի բաղկացուցիչ մասն է, ձնավորվում է բյուջեի կապիտալ ծախսերի կազմում ն օգտագործվում է ներդրումայինծրագրերըվարկավորելու,նրանցում ներդրումներ կատարելու ն այդ ծրագրերիերաշխիքայինապահովման հա-

մար`":

Ներդրումային ծրագրերի մրցութային ընտրությունն իրականացնում է էկոնոմիկայինախարարությաննառընթեր ներդրումային մրցույթներիհանձնաժողովը: Կենտրոնացված ներդրումային ռեսուրսները տեղաբաշխվելուց բացի, ներդրումայինակտիվության խրախուսման ն էկոնոմիկայի զարգացման համար ներդնողների միջոցները ներգրավելու նպատակով մրցույթային կարգով տրամադրվում են նան պետական երաշխիքներ: Պետական երաշխիքը կառավարության կողմից վերցվող պարտավորությունէ, որով կառավարությունըպարտականություն է ստանձնում զարգացման բյուջեի միջոցներիցպարտատիրոջըվերադարձնել նրա կողմից ներդրումների ծրագրի ֆինանսավորման համար փաստացի տրամադրված միջոցների որոշակի մասը, եթե վարկառուն(ինվեստորը) վարկայինպայմանագրովնախատեսված ժամկետում հիմնականպարտքը չվերադարձնի: Վերադարձմանենթակա է միայն հիմնական պարտքը՝ առանց դրա վրա հաշվարկված տոկոսների, տույժերի ն տուգանքների: Պետական երաշխիքի ռեալիզացիայի դեպքում պարտատերը սյարտավոր է էկոնոմիկայինախարարությանը հանձնել բոլոր այն փաստաթղթերը,որոնք հաստատում են վարկառուի (ինվեստորի)

դեմ ունեցածպահանջները:էկոնոմիկայինախարարությունըպարտավոր է մեկ ամսվա ընթացքում դիմել դատարան, վարկառուին սնանկ ճանաչելու պահանջով, եթե վարկառունպարտատիրոջպահանջով դեռ սնանկ չի ճանաչվել: Բացի վերոհիշյալից, ներդրումայինգործունեությանկառավարումն իրականացվումէ նան օրենքով նախատեսվածայլ եղանակներով, մասնավորապես`ներդրումայինծրագրերի հիդրոշինարա-

էկոլոգիկականն այլ տիպի րական, նախագծանախահաշվային, պետականփորձաքննությունանցկացնելու, որոշակի աշխատանքների կատարմանհամար ներդրումայինգործունեությանմասնակիցներինթույլատվությունտալու ն այլ եղանակներով:

Տ

4.

իրավական Օտարերկրյաներդրումների

կարգավորումը

օտարերկրյա ներդրումնեՀայաստանիՀանրապետությունում են` մասին» Հաներդրումների «Օտարերկրյա րը կարգավորվում ինչօրենքով", 31-ի յաստանի Հանրապետության 1994թ. հուլիսի ն պես նան օրենսդրականայլ ակտերով միջազգայինպայմանագրով: Ըստ այդ օրենքի` «օտարերկրյա ներդրող» են համարվում այլ պետությունները, միջազգային կազմակերպությունները,օտաանձինք,օտարերկրյաքաղաքացիները, րերկրյա իրավաբանական անձինք, ինչպես նան Հայաստանի չունեցող քաղաքացիություն տարածքից դուրս մշտապեսբնակվող ՀայասՀՎանրապետության քաղաքացիները,որոնք, իրենց գտնվելու տանի Հանրապետության ներդրում են կատահամապատասխան` օրենսդրությանը վայրի րում ՎայաստանիՎանրապետությունում: Օտարերկրյա ներդրողները կարող են ներդնել գույքի ցանկացած տեսակ, այդ թվում` ֆինանսականմիջոցներ ն մտավոր սեփականություն, եթե այդպիսի օբյեկտները ՀՀ օրենսդրությամբհանված չեն շրջանառությունից կամ դրանց շրջանառունակությունը սահմանափակվածչէ: Օտարերկրյա ներդրումներիմասին օրենքը, հիշյալ ընդհանուրկանոնիցբացի, նախատեսումէ այն գույքային ն օրենսգրքի ընդունուՀայաստանի Վանրապետությանքաղաքացիական ից հետո այդ օրենքում պետք է կատարվեին որոշակի փոփոխություններ:

ոչ գույքային բարիքների ոչ սպառիչ ցանկը, որպիսիք օտարերկրյա ներդրողները կարող են ներդնել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում իրականացվողգործարարական կամ այլ գործունեության ոլորտում շահույթ (եկամուտ) ստանալու կամ օգտակար արդյունքի հասնելու համար": Օրենքով սահմանված օտարերկրյա ներդրումներիտեսակների իրականացման արգելումը կամ սահմանափակումը կարող է կւստարվել միայն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանվածկարգով: Օտարերկրյաներդրումներնօտարերկրյա ներդրողիցանկությամբ գնահատվում են ազատ փոխարկելիարտարժույթովկամ Հայաստանի Հանրապետության ազգային դրամով: Արտարժույթի հաշվարկումը ՀՀ ազգային դրամով իրականացվումէ ներդրման պահին Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված հաշվարկայինփոխարժեքով: Օտարերկրյա ներդրողներնիրավունք ունեն ներդրումներ իրականացնելհետնյալ ձներով՝ ա/ օտարերկրյա ներդրողներինամբողջությամբ պատկանող կազմակերպությունների,ինչպես նան օտարերկրյա իրավաբանական անձանց պատկանող բաժանմունքներ,մասնաճյուղեր ն ներկայացուցչություններ ստեղծելու կամ գործող ձեռնարկությունները` որպես սեփականություն ձեռք բերելու միջոցով", բ/ Գայաստանի Հանրապետությանիրավաբանական անձանց կամ քաղաքացիների մասնակցությամբնոր կազմակերպություններ հիմնադրելու կամ գործող ձեռնարկություններում բաժնեմաս ձեռք բերելու միջոցով, գ/ ՎայաստանիՀանրապետությանօրենսդրության շրջանակներում բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր ն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբսահմանվածայլ արժեթղթեր ձեռք բերե-

միջոցով, իրավադ/ ինքնուրույն կամ ՀայաստանիՎանրապետության բանականանձանց կամ քաղաքացիներիմասնակցությամբհողօգտագործմանիրավունք ն ՎայաստանիՀանրապետությանտարածքում բնականռեսուրսների օգտագործմանկոնցեսիաներձեռք բելու

`

րելու միջոցով, ե/ գույքային այլ իրավունքներձեռք բերելու միջոցով, զ/ Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբչարգելված այլ ձներով, մասնավորապես՝Հայաստանի Հանրապետության անձանց կամ քաղաքացիներիհետ կնքված պայիրավաբանական մանագրերիհիման վրա: դրանց Օտարերկրյաներդրումներովկազմակերպությունները, բաժանմունքները, մասնաճյուղերը, ներկայացուցչությունները, տնտեսական միավորումներըհիմնադըրկազմակերպությունների ն Հայաստանի Հանրապետության վում գրանցվում են «Իրավաբանականանձանց պետական գրանցման մասին» օրենքով ն օրենսդրական այլ ակտերովսահմանվածկարգով: Այդ կազմակերպությունների, դրանց բաժանմունքների,մասնաճյուղերի, ներկայացուցչություններիգործունեության դադարումն իրականացվում է այն կարգով ն դեպքերում, որոնք նախատեսվումեն դրանց հիմնադիր փաստաթղթերումն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ: կարող Օտարերկրյաներդրումներովկազմակերպությունները են իրականացնել` իրենց կանոնադրությամբնախատեսվածնպատակներինհամապատասխանող ն ՀայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ չարգելված ցանկացած տեսակի տնտեսական ՀայաստանիՀանգործունեություն: Այդ կազմակերպությունները` րապետությանօրենսդրությամբսահմանվածտնտեսականգործունեության առանձինտեսակներովկարող են զբաղվել սահմանված կարգով լիցենզիա ստանալուց հետո: Նշված կազմակերպությունների սեփական արտադրանքիարտահանումիցստացած շահույթը, այդ թվում` արժույթը, ՎայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանված հարկեր վճարելուց հետո մնում է նրանց տնօրինությանտակ: կողմից Օտարերկրյա ներդրումներովկազմակերպությունների ու իրականացվում այլ արտադրանքիարտահանումն ներմուծումն

ընդհանուր հիմունքներով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբսահմանված կարգով: Օտարերկրյա ներդրումներովկազմակերպությունները ձեռք են բերում գույքային իրավունքներ հողի ն բնական այլ ռեսուրսների նկատմամբ:Օտարերկրյա ներդրողներըհողի նկատմամբսեփականությանիրավունքիցչեն օգտվում, սակայն նրանք կարողեն վարձակալելհողը: Ներդրողներինիրավունք է վերապահված կոնցեսիոն պայմանագրերիհիման վրա, որոնք արտաքին ներդրողների հետ կնքվում են Գայաստանի Վանրապետության կառավարության կամ դրա համարլիազորված պետականմարմնիկողմից, շահագործել վերարտադրվողն չվերարտադվողբնական ռեսուրսները կոնցեսիաների մասին ՀայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ սահմանվածկարգով: Օտարերկրյաներդրումներիխրախուսման, դրանց առավելագույն հոսքը հանրապետություն ապահովելու համար կարնոր նշանակություն ունի այդ ներդրումներիհամար բարենպաստ ռեժիմի սահմանումը:Արտաքին ներդրումներիհետ կապված իրավական ռեժիմը ՎայաստանիՀանրապետությունում չի կարող նվազ բարենպաստլինել, քան ՀայաստանիՎանրապետության քաղաքացիների, կազմակերպությունների, գույքի, գույքային իրավունքներին ներդրումայինգործունեության ռեժիմը: Սոցիալականե տնտեսական զարգացման կարնորագույնբնագավառներումօտարերկրյա ներդրումներիխրախուսմաննպատակովկարող են սահմանվել լրացուցիչ արտոնություններ ՀայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Այդ արտոնություններից ամենակարնորըհարկային արտոնություններն են: Օտարերկրյա ներդրումներով կազմակերպությունները կարող են որոշ ժամանակով լրիվ ազատվել հարկերի վճարումիցկամ կարող են նվազեցվել դրանց կողմից վճարվողհարկերիտոկոսադրույքները: : ՀայաստանիՀանրապետության օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքով օտարերկրյա ներդրումներիհամար նախատեսվում են մի շարք երաշխիքներն արտոնություններ: Առաջին հերթին` զայաստանիՀանրապետությունը երաշխավորում է օտարերկրյաներդրումների իրավականպաշտպանությունը` սահմանելով պետական մարմինների (հանրային իշխանութէ

"

յան) կողմից ներդրումներիիրականացմանըխոչընդոտելու անթույլատրելիություն': Մասնավորապես,օրենքի 7-րդ հոդվածին համապատասխան`օտարերկրյա ներդրումները կարգավորող` Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությանփոփոխությանդեպքում ներդրման պահից սկսած 5 տարվա ընթացքում, օտարերկրյա ներդրողի ցանկությամբ կիրառվում է` ներդրման իրականացման պահինգործող օրենսդրությունը: Օտարերկրյա ներդրումները Հայաստանի Հանրապետությունում ազգայնացմանենթակա չեն: Պետական մարմիններըչեն կարող նան բռնագրավելօտարերկրյա ներդումները:Առգրավումը որպես բացառիկմիջոց, թույլատրվում է միայն արտակարգդրության պայմաններում դատարանի վճռով ն լրիվ փոխհատուցմամբ

(հոդվ.8):

Օտարերկրյա ներդրողներն ունեն նյութական այն վնասների, ներառյալ բաց թողնված օգուտների` դատականկարգով փոխհատուցման իրավունք, որոնք հասցվել են Հայաստանի Հանրապետության պետականմարմինների, դրանց պաշտոնատար անձանց կողմից Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությանը հակասող գործողութլունների,ինչպես նան օտարերկրյա ներդրողների կամ օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկության նկատմամբ նշված մարմիններիկամ դրանց պաշտոնատարանձանց կողմից Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ նախատեսված ոչ պատշաճ կատարմանհետնանքով: պարտավորությունների Օտարերկրյաներդրումներիմասինօրենքը, ի տարբերության քաղաքացիականօրենսգրքի, օտարերկրյա ներդրողներին վերապահում է ոչ միայն նյութական, այլե բարոյական վնասների, ներառյալ բաց թողնված օգուտների դատական կարգով փոխհատուցման իրավունք: Այդ վնասները ենթակա են հատուցման ընթացիկ շուկայականկամ անկախ աուդիտորներիգնահատումներով.որոշված գներով, այն արժույթով, որով կատարվելէ ներդրումը կամ կողմերիփոխադարձհամաձայնությամբմեկ այլ արժույթով (հոդվ.

9):

Փոխհատուցման իրավունքի ծագման պահից մինչ դրա իրաց-

ման պահը անցած ժամանակահատվածի համար փոխհատուցման

գումարի նկատմամբհաշվարկվում են տոկոսներ՝ Հայաստանի Ղանրապետության վարկայինշուկայում ժամկետային ավանդների ընթացիկտոկոսադրույքների չափով:

Օտարերկրյաներդրողիշահույթը (եկամուտը)հարկերըվճարելուց ն ՀայաստանիՅանրապետության սահօրենսդրությամբ մանվածայլ վճարումներըկատարելուց հետո, մնում է նրա տնօրինության տակ: Նրանց իրավունքէ տրվում ն է աերաշխավորվում զատորեն արտահանել իխրենց սեփականությունը, ներդրման հետնանքով ստացած շահույթը ն այլ միջոցները: Այն գույքը, որն օտարերկրյա ներդրողիկողմից Հայաստանի է Հանրապետություն ներմուծվումորպես օտարերկրյաներդրումներով կանոնադրական կամ բաժնեհավաք կապիտալ,ինչպես նան սեփականարտադրության համարնախատեսված գույքը (հումք, կիսապատրաստուկներ, լրակազմողիրեր, պահեստամասեր նայլն) ազատվում են մաքսատուրքերի գանձումից:Մաքսատուրքերից ազատվում է նան այն Գույքը, որն օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկությանօտարերկրյաաշխատողների կողմից Հայաստանի է Հանրապետություն ներմուծվումանձնականկարիքներիհամար:

Օտարերկրյա

ներդրումներուլ կազմակերպություններն իրավունք ունեն առանց լիցենզիայի արտահանելսեփականարտադրության արտադրանքը ն (աշխատանքները, ծառայությունները) ներմուծել սեփական կարիքներիհամար արտադրանք (աշխատանքներ,ծառայություններ), բացառությամբ այն դեպքերի,որոնք են Հայաստանի նախատեսված Հանրապետության օրենսդրությամբ կամ միջազգայինպայմանագրերով: Վերոհիշյալարտոնություններիցօգտվում են նան այն իրավաբանական անձինք, որոնց գույքում օտարերկրյա ներդրումները հիմնադրմանպահին կազմում են 30 տոկոս:

Օտարերկրյա ներդրողինն օտարերկրյավարձու աշխատողին է իրավունք տրվում ն երաշխավորվում է ազատորեն արտահանել իրենց սեփականությունը, ներդրման հետնանքովստացված շահույթը (եկամուտը)ն այլ միջոցները,որոնք օրինական կարգով Ստացվելեն` որպես իրենց նեդրումների արդյունք կամ` որպես աշխատանքի դիմաց վճար, կամ որպես օրենքով նախատեսված վնասի փոխհատուցում: ՀայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ ապահով-

վում են նան արտաքիններդրողներիմտավոր սեփականության իրավունքների իրացումն ու պաշտպանությունը: Նրանց գույքի ն ռիսկիապահովագրությունը կատարվումէ նրանց հայեցողությամբ, եթե այլ կարգ չի նախատեսվումՀայաստանիՀանրապետությանօ-

րենսդրությամբ:

Օտարերկրյա ներդրումներիհետ կապված բոլոր վեճերը, որոնք ծագել են օտարերկրյաներդրողներին ՎայաստանիՀանրապետության միջն, Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանվածկարգով քննվում են ՀՀ դատարաններում: Օտարերկրյա ներդրումների հետ կապված բոլոր վեճերը, որոնցում, որպես կողմ, հանդես չի գալիս Հայաստանի Վանրապետությունը, ՀՀ օրենսդրությանըհամապատասխան քննվում են դատարաններում, իսկ վիճող կողմերի համաձայնությամբ` նան միջնորդ դատարաններում, եթե միջազգային պայմանագրերով կամ վիճող կողմերինախնականպայմանավորվածությամբ (հիմնադիր փաստաթղթերով,տնտեսական պայմանագրերովնայլն) այլ կարգ չի նախատեսված: Օտարերկրյաներդրողի գույքը, ներառյալ ներդրված միջոցները, գույքային իրավունքներըկարող են նրա կողմից օգտագործվել որպես իր պարտականություններիապահովմանմիջոց: Օտարերկրյա ներդրողների համար, ելնելով ազգային անվտանգության շահերից, կարող են սահմանվել որոշ սահմանափակումներ: Օտարերկրյա ներդրողներիգործունեության իրավական ռեժիմի ն ներդրումներից ստացված շահույթի օգտագործման համար սահմանափակումներկարող են կիրառվել միայն այն դեպքերում ն այն չափով, որքանով դա անհրաժեշտէ սահմանադրական կարգի, բարոյականության, այլ անձանց իրավունքների ն շահերի պաշտպանության,երկրի պաշտպանության ն պետության անվըտանգության համար: Մասնավորապես, «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» 41 օրենքով նախատեսվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության օրենքով կարող են սահմանվել այն տարածքները, որտեղ, ելնելով ազգային անվտանգությանապահովմանպահանջներից, օտարերկրյա ներդրողների ն օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկությունների գործունեությունը սահմանափակվում կամ արգելվում է: Օտարերկրյա ներդրողները Հայաստանի Հանրապետության "

օրենսդրությամբ սահմանվածկարգովպատասխանատվություն են կրում Վայաստանի ԴՎանրապետության օրենսդրությանխախտման

համար:

95. ներդրումային գործունեությանառանձին հրավալան

տեսակների մարգավորումը

1.Կապիտալ ներդրումներ: Ներդրումային գործունեության հիմնականտեսակը կապիտալներդրումն է: Դա հիմնական միջոցներում, այդ թվում նոր շինարարության, գործող ձեռնարկությունների ընդլայնման, վերակառուցման, տեխնիկական վերազինման, մեքենաների,սարքավորումների, գործիքների,սարքերի ձեռք բերման նախագծահետազոտական աշխատանքների կատարմանհամար կատարվողներդրումէ:

Հայաստանի Հանրապետությունը կապիտալ ներդրումների

մասին առանձին օրենք չունի: Մինչդեռ Հայաստանի Հանրապե-

տության առանձնահատկությունները, էկոնոմիկայիվիճակըանհըրաժեշտաբարպահանջում են կապիտալներդրումների կատարման տնտեսականն իրավականհիմքերն առանձնահատուկ կանոնակարգողօրենքի ընդունում: Այդ օրենքով անհրաժեշտէ սահմանել ներդրումայինգործունեության տվյալ տեսակի սուբյեկտների (ներդրողների,պատվիրատուների, օգտվողների) կարգավիճակը, ն դրանց ապահովման նրանց իրավունքները պետականերաշխիքները, կապիտալներդրումների օբյեկտները,ներդրումներիպաշտպանության կարգը, այդ բնագավառումկատարվող ներդրումների խրախուսմանն արտոնությունների համակարգը: Քանի որ օրենքի առկայությանպարագայում էլ ներդրումային հարաբերությունների հիմնականկարգավորիչը պայմանագիրնէ, ուստի անհրաժեշտէ մշակել նան կապիտալ ներդրումներիբնագավառում ներդրումայինհարաբերությունների իրականացման հիմք հանդիսացող պայմանագրիտիպային նախագիծ,որպեսզի նման իրավահարաբերությունների մասնակիցները ճիշտ ձնակերպենիրենց փոխհարաբերությունները: Կապիտալներդրումներիեղանակովիրականացվող ներդրումային գործունեությանպետականկառավարումը է պետք իրակա254

նացվի ներդրումային գործունեության այդ տեսակի զարգացման համար բարենպաստպայմաններ ստեղծելով ն ներդրումայինգործունեությանը պետության ուղղակի մասնակցության ապահովմամբ:

հաաա անկ:ինան րագրերը մինչն, կավորմա այր

յուրներից ն սեփականությանձնից, պետք է ենթարկվենպետական փորձաքննության: 2. Լիզինգ: ներդրումային գործունեությունը կարող է իրականացվել նան ֆինանսական վարձակալության`լիզինգի միջոցով: Լիզինգը որպես ներդրումայինգործունեության տարատեսակ, առաջացավ 1950-ական թվականներինԱՄՆ-ում, իսկ 1960-ական թվականներիցկիրառություն գտավ ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրներում: Դրա ծագումը պայմանավորվածէր գիտատեխնիկական առաջընթացիպայմաններումներդրումներ ստանալու պահանջմունքով ն այդ պահանջըսեփականու վարկայինմիջոցներով լրիվ բաԲանն այն է, որ ազատ միջոցների վարարելու անկարողությամբ": բանկային վարկերի ստացման հետ կապված բացակայության, բարդությունների ն ուղղակի դրամական ներդրումնրի բարձր ռիսկայնության պայմաններումլիզինգը հանդիսանում է կազմակերպությունների զարգացմանարդյունավետձն: Դեռ ավելին, ինչպես նշում է Վ.Դ. Գազմանը «Իրական տնտեսությունում արդարացիորիեն լիզինգը դառնում է գիտատեխնիկական առաջընթացի,յուրաքանչյուր կոնկրետձեռնարկությունումնոր տեխնոլոգիաներիներդրման միջոց»7: Այդ պատճառով լիզինգը հատկապես լայն տարածում է գտել զարգացած տնտեսությունունեցող երկրներում: Ձայաստանումլիզինգային գործարքներ սկսեցին կնքվել 2000 թվականից, իսկ 2003 թ. Գյուղացիական փոխօգնության(ՃՇՑՃ) բանկի նախաձեռնությամբստեղծվեց ՀայաստանիՀանրապետությունում առաջին լիզինգային ընկերությունը «ԱԿԲԱ լիզինգ» ՓԲԸ-ն: Ղոա նպատակն է փոքր բիզնեսով զբաղվող կազմակերպություննե`

րին տրամադրել մեքենասարքավորումներ գրավ ընդունելով լիզինգի պայմանագրովտրված մեքենասարքավորումները:Այսպիսով, «ԱԿԲԱ լիզինգ»-ը տրամադրում է լիզինգային վարկ (տոկոսավճարով) ն կատարումֆինանսականլիզինգի ծառայություններ, Այսինքն որի համար հաճախորդներիցստանում է կոմիսիոնվճար": լիզինգային գործունեությունն աստիճանաբար սկսում է զարգանալ: Դա միանգամայն բնական է, որովհետն լիզինգը հնարավորություն է տալիս օգտագործման իրավունքով, իսկ հետագայում նան որպես սեփականություն ստանալ ժամանակակիցմեքենաներ, հաստոցներ, այլ սարքավորումներ`դրանց համար տարաժամկետ վճարումով ն առանց սեփական գույքը գրավով ծանրաբեռնելու՞: Լիզինգային գործարքներըհնարավորություն են տալիս ստանալ ն օգտագործել հիմնականֆոնդեր շատ ավելի վաղ, քան նրանց համար ամբողջությամբվճարելը": «Լիզինգ» հասկացությունն ինչպես օրենսդրությունում, այնպես էլ գրականության մեջ օգտագործվում է տարբեր իմաստներով",սակայն տվյալ դեպքում այն մեզ հետաքրքրումէ ներդրումային հարաբերություններիտեսանկյունից: Այդ տեսանկյունից լիզինգը իրավական հարաբերություններիտարատեսակ է, որը ձնակերպվումէ ֆինանսականվարձակալության(լիզինգի) պայմանագրով: Ըստ Քաղ. օր. 677 հոդվածի` ֆինանսականվարձակալության (լիզինգի) պայմանագրով`վարձատունպարտավորվումէ վարձակալի նշած գույքը սեփականությանիրավունքով ձեռք բերել վարձակալի կողմից որոշված վաճառողից ն վճարի դիմաց հանձնել վարձակալի ժամանակավորտիրապետմանը: Այսինքն լիզինգն ի-

տարատերենից ներկայացնումէ ներդրումայինգործունեության ձեռք բերսեփականություն որպես սակ, որով ներդրողն իր կողմից ված գույքը տնտեսավարմանհամար ժամանակավորապեստրաանձանց` վարձատըմադրումէ ֆիզիկականկամ իրավաբանական րությամբ Ա պայմանագրովորոշված որոշակի պայմաններով:Լի-

գորզինգատուիկողմից լիզինգի պայմանագրովնախատեսված գործունեության գործարարական ծառույթների իրականացումը է: Այդ պատճառովհատուկ օրենքով անհրաժեշտէ տարատեսակ տենախատեսելլիզինգի սուբյեկտների կարգավիճակը,լիզինգի սակները, ձները, լիզինգի իրավականն տնտեսականհիմքերը, լիզինգայինգործունեությանպետականկարգավորումը: առարկա,կագործունեության Լիզինգի` որպեսներդրումային առարն Լիզինգի րող են հանդիսանալանշարժ շարժականիրերը: այլ բնական օբյեկտները, կա չեն կարող լինել հողատարածքները, է կամ ունան շրջանառությունից այն գույքը, որը հանված ինչպես Լիզինգի հիմնականանի սահմանափակշրջանառունակություն: կայանումէ նրանում, որ վարձակալության ռանձնահատկությունը (լիզինգի) է տրվում ոչ թե այն գույքը, որը նախկինումլիզինգատուն օգտագործել է, այլ նոր` լիզինգի տրամադրելուհամար հատկապես ձեռք բերվածգույք": լիզինգառունն վաճաԼիզինգի սուբյեկտներեն լիզինգատուն, կլասիկ ռողը (մատակարարը):Ֆինանսական վարձակալության անձ` (արվաճառողին է գույքը պայմանագիրըմիավորում երեք ֆինանսան Ս ակայն տադրողին),լիզինգատուին լիզինգառուին: միմյանցհետ մասնակիցները պայմանագրի կան վարձակալության կապվումեն, որպեսկանոն, ոչ թե մեկ, այլ երկու պայմանագրերով: Լիզինգատուն առուծախի պայմանագիրէ կնքում լիզինգառուի հետ կնքում է կողմից ընտրվածվաճառողիհետ, իսկ լիզինգառուի Երկու պայմանագպայմանագիր: ֆինանսականվարձակալության են: Որպես կանոն, ոչ թե լիրերը միմյանց հետ փոխկապակցված

զինգատուն, այլ լիզինգառուն է ընտրում վաճառողինն նրա հետ համաձայնեցնումէ առուծախիպայմանագրի պայմանները՝: Լիզինգատունայն անձն է, որն իր միջոցներովսեփականության իրավունքովձեռք բերած գույքը, որպես լիզինգի առարկա, օգտագործման համար որոշակի ժամկետովն պայմաններով տրամադրում է լիզինգառուինհ̀ետագայումգույքի նկատմամբսեփականության իրավունքը նրան փոխանցելու պարտավորությամբ կամ առանց այդպիսի պարտավորության: էիզինգառունայն անձն է, որին, լիզինգի պայմանագրիպայմաններին համապատասխան՝ հանձնվում է լիզինգի առարկան: Ընդ որում, լիզինգառունսովորականվարձակալից տարբերվում է նրանով,որ գույքը, եթե պայմանագրովայլ բան նախատեսված չէ, վաճառողիկողմից հանձնվումէ ոչ թե լիզինգատուին,այլ անմիջականորենլիզինգառուին նրա գտնվելու վայրում, ն գույքի հետ միասին նրան է փոխանցվումնան գույքի պատահական կորստի կամ պատահականփչացման ռիսկը (Քաղ. օր. 683 հոդվ.): Բացի դրանից, լիզինգառուին իրավունք է վերապահվում գույքի որակի, կոմպլեկտայնության, մատակարարման ժամկետները խախտելուն վաճառողիկողմիցպայմանագիրըոչ պատշաճ կատարելու դեպքերում անմիջականորեն վաճառողիններկայացնել նրա ն լիզինգատուի միջն կնքված առուծախի պայմանագրից բխող պահանջները (Քաղ. օր. 684 հոդվ.): Վաճառողնայն անձն է, որը առուծախիպայմանագրով լիզինգատուին վաճառումէ լիզինգիառարկան: Լիզինգը կարող լինել ներքին, երբ լիզինգատուն ն լիզինգառուն կայաստանի Վանրապետության ռեզիդենտներեն ն գային, երբ լիզինգատուն կամ լիզինգառուն Վայաստանի Հանրապետությանռեզիդենտներ չեն: Կախվածիրականացման ժամկետներից, լիզինգը կարող է

է

տ բոմ միրաան ել

եա

իրա

միջազ-

լի-

(կատարվում է՝ 3 ն տարիներիընթացավելի միջ կետով (իրականացվումէ` մեկուկեսից մինչն 3 տարում), կարճաժամկետ (իրականացվումէ՝ մեկուկես տարուց պակաս ժամկետում): լ

,

Ըստ

բովանդակության՝ կողմերի միջն իրավունքներին պարտականությունների բաշխման, տարբերվում են ֆինանսական, վե258

րադարձվողն օպերատիվլիզինգներ: Ֆինանսական լիզինգը լիզինգի այն տեսակն է, որի դեպքում լիզինգատուն պարտավորվում Է սեփականությանիրավունքով ձեռք բերել լիզինգառուի նշած գույքը ն այն վճարով հանձնել լիզինգառուի ժամանակավոր տիրապետմանը ն օգտագործմանը: Ընդ որում, այն ժամկետը, որով լիզինգի առարկանհանձնվում էլիզինգառուին, հավասար է լիզինգի առարկայի ամորտիզացիոն ժամկետին կամ գերազանցում է այն: Լիզինգի առարկանդառնում է լիզինգառուի սեփականությունը` լիզինգի պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալու դեպքում կամ մինչն այդ ժամկետը լրանալը, եթե լիզինգառունմինչ այդ վճարում Է ողջ գումարը, եթե, իհարկե, այլ բան չի նախատեսվածլիզինգի պայմագրով: Վերադարժվող լիզինգը ֆինանսականլիզինգի այն տարատեսակն է, որի ժամանակ լիզինգի առարկան վաճառողը (մատակարարը) միաժամանակհանդես է գալիս որպես լիզինգառու: Վերադարձվող լիզինգը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ սարքավորման սեփականատերը(օրինակ, արտադրողը) այդ արտադրանքըվաճառում է լիզինգային ընկերությանը`նրա հետ միաժամանակկնքելով լիզինգի պայմանագիր:Վերադարձվողլիզինգը, ըստ էության, վաճառված, բայց գնորդինչհանձնված սեփականապրանքիետգընումն է` տարաժամկետվճարման եղանակով: Դա հնարավորություն է տալիս ներդրումներ ստանալ այն առնտրային կազմակերորոնց սեփական շրջանառու միջոցներն անբավա-

պություններին, րար են :

Օպերատիվլիզինգը լիզինգի այն տեսակն է, երբ

ձեռք

լիզինգա-

իր ռիսկով գույք է բերում ն հանձնում է լիզինգառուին որպես լիզինգի առարկա` որոշակի ժամկետով վճարով տիրապետելու ն օգտագործելու համար: Այն ժամկետը, որով գույքը տրվում է լիզինգառուին, նախատեսվում է պայմանագրով: Լիզինգի պայմանագրիժամկետն ավարտվելուց հետո, լիզինգի առարկանվերադարձվում Է լիզինգատուին: Ընդ որում, լիզինգառուն իրավունք չունի լիզինգի առարկայի սեփականությանիրավունքի փոխանտուն

ռումՈՑ: հանցջելու՞-

|

Օպերատիվլիզինգի դեպքումառարկան կարող է մինչն լրիվ ամորտիզացիան մի քանի անգամ հանձնվելլիզինգի: Իր բովանդակությամբ լիզինգը հանդիսանում է անմիջական ներդրումային Գործունեություն: Քանի որ ներդրումային գործունեության հիմնականնպատակը շահույթի ստացումն է, լիզինգի իրականացմանընթացքում լիզինգառուն պարտավոր է լիզինգատուինփոխհատուցել նյութականն դրամականձնով իրականացվող տնտեսապես հիմնավորված ներդրումային ծախսերըն վճարել

վճար:

Արտադրանքը բաժանելու համաձայնություն: Արտադրանքը բաժանելու համաձայնությունը պայմանագիրէ (կոնցեսիայի պայՅ.

մանագիր),որով

րապահում է

Հայաստանի Հանրապետությունը ներդրողինվե-

վարձակալությամբ որոշակի ժամանակահատվածում, համաձայնության մեջ նշված տարածքում իրականացնել գգտակար հանածոներիհետազոտություն, հետախուզում,հանույթ ն դրանց հետ կապվածաշխատանքներ կատարելուբացառիկիրա-

վունք, իսկ ներդրողըպարտավորվումէ կատարելնշված տանքներըիր հաշվին ն իր ռիսկով:

աշխա-

Յամաձայնությամբ են ընդերքի կանխորոշվում օգտագործման

պայմանները,այդ թվում համաձայնության կողմերիմիջն արտադրանքըբաշխելու կարգըն պայմանները: Մասնավորապես, որոշվում են` բոլոր

-

ներդրողին իր կատարածծախսերի փոխհատուցման

ի սեփականություն

հանձնվելիք արտադրանքը, ն

համար

պետության ներդրողիմիջն շահութաբեր արտադրանքը բաշխելու կարգը`այսինքն այն արտադրանքը, որը մնում է ընդերքն օգտագործելուհամար, որպես վճար տրամադրվելիք արտադրանքըն փոխհատուցողական արտադրանքնամբողջարտադրանքից հանելուցհետո': -

ԳԼՈՒԽ 10.

ԱԱՐԻ

ԱՏՈՒ

ԳՈՐԾԱՐԱՐ

ՂԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

րրա աաա ե

Սայոսմագրոր

ններում

ման

կիրառվորո ո

Անցումը վարչահրամայական տնտեսականհամակարգիցշուկայականի արմատապեսփոխեցպայմանագրիդերը: Ընդլայնվեց նրա կիրառմանբնագավառը,առաջացանմի շարք նոր տիպի պայմանագրեր,շատ դեպքերում պայմանագիրը դարձավ հարաբերությունների միակ կարգավորիչ": Առավել ճեծ նշանակությունպայմանագիրը ձեռք բերեց գործարարների հարաբերություններում:Այն դարձավգործարարների,նրանց ն այլ սուբյեկտներիմիջն տնտեսական հարաբերությունները միջնորդավորողն կանոնակարգող հիմնականիրավականլծակը, գործարարներիվարքագծի հիմնական կարգավորիչը: Եթե նորմատիվ ակտերը սահմանելով ընդհանուր վարքագծի կանոններ,ստեղծում են գործարարականգործունեության իրավականհիմքերը, ապա պայմանագիրըսահմանում է գործընկերներիտնտեսականկապերի իրավականբնույթը, դրանց մասնակիցներիկարգավիճակը:Ի տարբերությունիրավականնորմերի, պայմանագրերըկարգավորում են միայն կողմերի վարքագիծը. կողմեր չհանդիսացողանձանցհամար դրանք կարող են ստեղծել միայն իրավունքներ,բայց ոչ պարտականություններ-Պայմանագրերը կողմերի կոնկրետ փոխհարաբերություններիհաշվառմամբ սահմանում են պայմանագրայինպարտավորությունների կատարճան կարգը ն պայմանները,կողմերի փիոխհարաբերությունների ձները, պարտավորություններիկատարման նկատմամբ հսկողության եղանակները՝: Պայմանագրերիմիջոցով են գործարարները ձեռք բերում իրենց գործունեության իրականացմանհամար

անհրաժեշտնյութականմիջոցները, իրացնումարտադրանքը,վաճառելու համար ձեռք բերված ապրանքները, մատուցում ծառայություններ, կատարումաշխատանք: Գործարարականհարաբերություններումպայմանագրի դերը կարնորվում է նան նրանով, որ գործնականում մասնակիցների միջն առաջացող օրենսդրությամբ լուծում չստացած բազմաբնույթ են տարաճայնությունները նե հակասությունները լուծվում Նման է պայմանագրով: պարագայում պայմանագիրը հանդես գալիս` որպես իրավահարաբերությանսուբյեկտների միջն ծագած խնդիրներիլուման առավել արդյունավետ միջոց: Գործարարականհարաբերություններում կիրառվող պայմանագրերն այն առանձնահատուկ ն ունիվերսալ միջոցներն են, որոնց օգնությամբ այդ հարաբերություններիմասնակիցներըկարողանում են, մյուս կողմի շահերը բավարարելու միջոցով, բավարարել սեփական պահանջմունքները": Այդ պատճառով գործարարական գործունեության ոլորտում կիրառվող պայմանագրերինօրենսդրությամբ, ներկայացվում են հատուկ պահանջներ, որն էլ հիմք է տալիս դրանք տարբերակել քաղաքացիաիրավական պայմանագրերից ն խոսել գործարարական գործունեության ոլորտում կիառվողպայմանագրերիմասին: «Գործարարական պայմանագիր» տերմինը ՎՀ քաղ. օր-ը չի օգտագործում: Օրենսգրքի մի շարք հոդվածներում, որոնք ընդգըծում են գործարարական պայմանագրի առանձնահատկությունները, նշվում է գործարարական գործունեության իրականացմանկամ գործարարական գործունեության ոլորտում կնքվող պայմանագրերի կամ ծնավորվող պարտավորությունների մասին (26, 320, 348, 353, 361, 417 ն այլ հոդվածներում): Բացի դրանից, շատ դեպքերում Քաղ. օր-ը, դիֆերենցացիա է անցկացնում գործարարների միջն կամ նրանց մասնակցությամբկնքվող պայմանագրերին քամասնակցությամբկնքվող «կենցաղային» գործարք-

ղաքացիների Այ

ես, բջապես,

Ք Բաղ. օրըոն

նախատեսումէ մի շարք

պայմանա-

հարաբեգրեր, որոնք օգտագործվումեն միայն գործարարական համար (օրիճակ, մատակարարրություններիմիջնորդավորման կապիտալ շինարարության վարձակալության, ման, ֆինանսական ն կապալի,առնտրայինկոնցեսիայիայլն): ուոլորտում կիրառվող պայմանագրերի Գործարարության պայմացույց է տալիս, որ «գործարարական սումնասիրությունը շրջանակից պայմանագրերի նագրերը» քաղաքացիաիրավական պայմանագրերի դուրս չեն գալիս: Դրանք քաղաքացիաիրավական առանձնահատուկ տարատեսակեն ն քաղաքացիաիրավական են` ինչպեսհատուկնընդհետ հարաբերակցվում

պայմանագրերի

պայմանագգործարարական հանուրի հետ: Այդ իսկ պատճառով, կարգավորման են քաղաքացիաիրավական րերի վրա տարածվում ակնհայտ է, որ պայմաընդհանուրսկզբունքները:Այնուհանդերձ, յուրաքանչյուր ոհարաբերությունների նագիրը հասարակական կանոնակարգայդ հարաբերությունների լորտում, հանդիսանալով է ն ման իրավական միջոց, կրում է դրանցազդեցությունը ձեռք բեպայմաԱյսինքն յուրահատկություններ: րում համապատասխան իրենց նագրով կարգավորվողհարաբերություններն վրա: բնույթի ն բովանդակության յունն են ունենում պայմանագրի պայմեկը, որ գործարարական Թերնս, դա է այն պատճառներից պայմանագեն մանագրերը դիտարկվում քաղաքացիաիրավական առանձնահատԱյդ պայմանագրերի րի առանձին տարատեսակ: որ է պատճառով, այն սոսկ կություններնօրենսդիրնընդգծում նկատմամբ,նախ ն առաջ, դրանցիցբխող պարտավորությունների բխող`պարտագործունեությունից կիրառվումեն գործարարական հատուկ նորմերը ն միայն վորություններիհամար նախատեսված պարքաղաքացիաիրավական դրանց բացակայության Օրինակ, տավորություններըկարգավորող ընդհանուր նորմերը: ընդհանուրկանոն, պարտավորութՔաղ. օր. 348 հոդվածը,որպես ն պայմաններըմիայունը կատարելուցմիակողմհրաժարվել դրա օրենքով նախակողմ փոփոխելչի թույլատրում,բացառությամբ ընդհանուր նշված տեսված դեպքերի:Մինչդեռ այդ նույն հոդվածը

ազդեցութ-

դեպքում

համար՝

գործարարների կանոնից բացառությունէ նախատեսում նախատեսել պայմանագրում նրանց իրավունք վերապահելով

դրանից հրաժարվելու ն պայմաններըփոփոխելու հնարավորություն, եթե այլ բան չի բխում օրենքից կամ պայմանագրիէությունից: Կամ, եթե սովորական քաղաքացիաիրավականպայմանագրով պարտապանին իրավունք է վերապահվում պարտավորությունը կատարել ժամկետից շուտ (եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրենքով, այլ իրավականակտերով կամ պարտավորությանպայմաններով), ապա գործարարին թույլատրվում է պարտավորությունըժամկետից շուտ կատարել միայն այն դեպքում, եթե այդպիսի հնարավորություն նախատեսված է օրենքով, այլ իրավականակտերով, պարտավորությանպայմաններով կամ բխում է գործարար շրջանառության սովորույթներից, կամ պարտավորության էությունից (Քաղ. օր. 353 հոդվ.): «Գործարարականպայմանագրերը»,ինչպես նշեցինք, քաղապայմանագրերիտարատեսակեն, հետնաբար, քացիաիրավական այդ պայմանագրերի հասկացությանհիմքը հանդիսանում է պայմանագրի այն բնորոշումը, որը տրված է Քաղ. օր. 420 հոդվածում: Դրանից ելնելով էլ` գործարարականպետք է համարել երկու կամ մի քանի անձանց այն համաձայնությունը,որն ուղղված է գործասահմաներարներիհամարիրավունքներն պարտականություններ լուն, փոփոխելուն դադարեցնելուն': Պայմանականորեն այդ պայմանագրերիսահմանազատման համար կարելի է առանձնացնել մի քանի չափանիշներ` ա/ կապը գործարարականգործունեության հետ` այսինքն, այս կամ այն պայմանագրի օգտագործումը գործարարական գործունեության իրականացմանգործընթացում առաջացող տնտեսական պահանջմունքներիբավարարմանհամար, բ/ սուբյեկտի կամ սուբյեկտներիառանձնահատուկկարգավիճակը` կողմերից թեկուզ մեկը գործարարական գործունեության բնագավառումգործող հատուկ սուբյեկտ է, Գ/ պայմանագրերի հատուցելիությունը` գործարարության ոլորտում ճնշող մեծամասնությամբկնքվում են հատուցելի պայմա-

ն

"

նագրեր,

դ/ գործարարներիհամար սահմանվածեն ավելի «խիստ» պահանջներ, այդ թվում պայմանագիրըխախտելու համար բարձրաց-

սահմա-

մի շարք դեպքերումկամքի պատասխանատվություն, կողմերը զրկվում են պայմանագրի նափակում, որի հետնանքով մի մահիմնականիրավազորությունների քաղաքացիաիրավական վարքագծիդիսպոզիտիվութսից, իրավականհավասարություն, ված

յուն":

այլ պայմանագրերից Գործարարականպայմանագրերն Թեպետ բերվում են նան կնքման առանձնահատկություններով: պայօրենսդրությունըգործարարական գործող քաղաքացիական դրույթներ սահմանող ընդհանուր մանագրիկնքմանհատուկ կարգ սակայն դա չի նշանակում,որ Քաղ. օր.-ում բաչի նախատեսում, առանձինտեսակնեպայմանագրի ցակայում են գործարարական կանոններ:Քասահմանող րի կնքմանառանձնահատկությունները պայմանագրերիտարբեր տեսակները ղաքացիաիրավական ընդգծումէ գործարաօրենսգիրքն այնուհանդերձ կարգավորելիս կնքմանը վերաբերության ոլորտում կիրառվող պայմանագրերի մատակարարման րող հարցերիյուրահատուկշրջանակ(օրինակ՝ պայմանաԴա նշանակումէ, որ գործարարական տար-

պայմանագրի)՞: տապայմանագրի քաղաքացիաիրավական գիրը, հանդիսանալով

կնքմանվերաբերյալընդհարատեսակ,կնքվում է պայմանագրերի սահմանվածկանոններովհ̀աշվի առնելով դրանց նուր նորմերում բնույթից բխող առանձնահատկությունները: հիմնականառանձնահատպայմանագրերի Գործարարական գործուեն՝գործարարական կություններիցմեկն այն է, որ կնքվում նպատակով.Այդպիսի պայմանագրի նեություն իրականացնելու մեջ են մտնում, ոչ հարաբերությունների կողմերըպարտավորական այլ շահույթ ստանակարիքներիբավարարման, թե սպառողական իրականացնելու գործունեություն լուն ուղղված մասնագիտական է որոշակի իրավական համար: Նշված նպատակնառաջացնում իրականացգործունեության է՝ գործարարական այն հետնանքներ, նկատմամբկիրառվումեն ման համար կնքվող պայմանագրերի նկատմամբկիրառվողկագործարարներիպարտավորությունների սահմաննոնները (օրինակ,Քաղ. օր. 417 հոդվածի3-րդ կետում

ված պատասխանատվությունը): Գործարարականպայմանագրի հաջորդ առանձնահատկությունը մասնակիցներիկազմն է: Այդպիսի պայմանագրիկողմերը (կամ կողմերից մեկը) պետք է հանդիսանան գործարարականգործունեության սուբյեկտներ, այսինքն անհատ գործարարներ, առնետրային իրավաբանականանձինք կամ գործարարականգործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեցող ոչ առետրային կազմակերպությունները: Առանձին դեպքերում օրենքն ուղղակի նշում է, որ տվյալ տեսակիպայմանագիրկարող են կնքել միայն գործարարները:Օրինակ, մատակարարման (Քաղ. օր. 521 հոդված), համալիր ձեռնարկատիրական գործունեության թույլտվութ969 յան (ֆրանչայզինգ) (Քաղ.օր. հոդվ.), համատեղ գործունեության (Քաղ. օր. հոդվ. 1026, կետ 2.) ն այլ պայմանագրերը:' Գործարարականեն համարվում նան այն պայմանագրերը,որոնցում օրենքի ուժով կողմերից մեկը կարող լինել միայն գործարարը: Այդպիսի պայմանագրեր են` մանրածախ առուծախը, էներգամատակարարումը,վարձույթը, կենցաղային կապալը, վարկաբանկային ավանդի, բանկային հաշվի պայմանագիրը ն

է

որան, այլն:

Միննույն պայմանագիրըկարող է լինել գործարարական(երբ կողմերըգործարարներեն), քաղաքացիաիրավական(երբ կողմերը գործարարներ չեն), ինչպես նան գործարարական մի կողմի (գործարար կողմի) ն կենցաղային` մյուս (ոչ գործարար) կողմի համար: Վերջին դեպքում գործարար կողմի համար կիրառվում է առետրային օրենսդրությունը, իսկ մյուս կողմ հանդիսացող սովորական սուբյեկտի ընդհանուր նկատմամբ` քաղաքացիաիրավական օրենսդրությունը: Ինչ վերաբերում է գործարարներիկողմից կնքվող այլ պայմանագրերին,ապա դրանք գործարարական կարող են համարվել այն դեպքում, եթե կնքվում են գործարարականգործունեության իրականացմաննպատակով:Եթե գործարարի կողմից կնքված պայմանագրով նա հետապնդում է իր սպառողական կարիքների բավարարման նպատակ, ապա այդպիսի պայմանագիրըգործարարական չէ:

Գործարարականպայմանագրերիհաջորդ առանձնահատկությունը հատուցելիություննէ ՂայաստանիՀանրապետության օրենսգիրքըո̀րպես ընդհանուրկանոն, ամրագքաղաքացիական (Քաղ. րել է պայմանագրերիհատուցելիությանկանխավարկածը

են-

հոդվ., կետ 3): Ըստ այդ հոդվածի` «Պայմանագիրը թադրվումէ հատուցելի, եթե այլ բան չի բխում օրենքից, այլ իրան վական ակտերից, պայմանագրիբովանդակությունից էությու439

օր.

ապա պայմանագրերին, նից»: Ինչ վերաբերումէ գործարարական են լիկարող է, որ դրանք բխում ձնակերպումներից

օրենսդրական ն անհատույց փոխառության նել միայն հատուցելի` բացառությամբ հաՆման եզրակացության պայմանագրերի: գույքի օգտագործման 598 հոդվածն մար հիմք է ծառայում այն հանգամանքը,որ Քաղ. օր. առնտրայինկազմակերպությունների արգելում է նվիրատվությունը Այդ արգելքը տարածվումէ նան անհատ հարաբերություններում: են գործարարներիվրա, քանի որ նրանց նկատմամբկիրառվում կարգավոգործունեությունը առետրայինկազմակերպությունների րող

կանոնները(Քաղ.

օր.

3):

հոդվ. 26, կետ

ներ

պայմանագրերի 8.2 Գորժարարական կիրառվողհիմնականսպզբուղթ

աու

որը

կնքելիս պետք է ոլորտում պայմանագրեր Գործարարության հիմքը կազպայմանագրերի պահպանվենոչ միայն ընդհանրապես այլն գորսկզբունքները, ընդհանուր մող Քաղ.օր-ում ամրագրված սահմաառանձնահատկությունները ծարարականպայմանագրերի ու դրույթները: նող կանոններն սկզբունքնէ՛ ազատության Առաջին սկզբունքը պայմանագրի է, ն Պայմանագրիկնքման ազատությունընախ առաջ նշանակում կնքելուն հարկադրել չի թույլատրվում,բացաոր պայմանագիր ռությամբ այն դեպքերի, երբ պայմանագիրկնքելու պարտականությունը նախատեսվածէ Քաղ. օր-ով, օրենքով կամ կամովին (Քաղ. օր. 937 հոդվ. կետ 1): Ներստանձնած պարտավորությամբ սակայումս օրենքով պայմանագիրկնքելու պարտականություն ն, որպես կանոն, սահմանվում է այն դեպքեկավ է նախատեսվում,

րի համար, երբ այդպիսի պայմանագրիկնքումը բխում է հասարակության կամ պայմանագիրկնքողներիշահերիից: Օրինակ, օրենքը սահմանում է, որ գրավառուն պարտավոր (եթե օրենքով կամ պայմանագրովայլ բան նախատեսված չէ) ապահովագրելգրավ դրված գույքը: Այսինքնգրավառուինպարտադրում է կնքել ապահովագրությանպայմանագիր(Քաղ. օր. հոդվ. 237):

է

Գործարարության հարաբերություններում պայմանագրի

կնքման համար որնէ նշանակությունչունի, թե ով է պայմանագրի կնքման նախաձեռնողը: Պայմանագրի կողմը ինքն է ընտրում մյուս կողմին` այդ նպատակովօգտագործելով գովազդը,

առնտրային գործընկերոջ եղանակները: Ինքն է համոզվումգործընկերոջ

ներկայացուցչությունը, հայտարարությունըկամ

հայտնաբերման այլ վստահելիության, վճարունակության մեջ, պարզում նրա իրավան վճռում նրա հետ գործ կան կարգավիճակը ունենալ, թե` ոչ": Պայմանագրիազատության սկզբունքը նշանակումէ նան, որ գործարարական գործունեությանսուբյեկտներըկարող են կնքել ինչպես օրենքով կամ այլ իրավականակտերով նախատեսված, այնպես պայմանագրեր: էլ չնախատեսված Պայմանագրիազատության սկզբունքիդրսնորումներիցմեկն էլ այն է, որ կողմերինիրավունքէ վերապահվում ինքնուրույն սահմանել նրա պայմանները:Նրանք իրավասուեն կնքել նան օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով նախատեսված մի քանի պայմանագրերիտարրեր պարունակողպայմանագիր(խառը պայմանաԳիր): Խառը պայմանագրիկողմերի հարաբերությունների նկատմամբ համապատասխան մասերով կիրառվում են այն պայմանագրի կանոնները,որոնց տարրերը պարունակվումեն խառը պայմանագրում,եթե այլ բան չի բխում կողմերիհամաձայնությունից կամ խառըպայմանագրի էությունից(Քաղ. օր. 437 հոդվ.): Հաջորդ սկզբունքը, որի պահպանումըպարտադիր է պայմանագիր կնքող գործարարների համար, օոհնականության այգբունքնէ: Ըստ այդ սկզբունքի` գործարարականպայմանագիրը վավեր կհամարվին կառաջացնի նախանշվածհետնանքները այն դեպքում, եթե կնքել են գործարարական իրավասուբյեկտությամբ օժտված սուբյեկտները,նրանց կամքնարտահայտել են իրա-

վասու մարմիններըկամ գործարքի կնքման համար լիազորված անձինք (օրինակ, առնտրային ներկայացուցիչը), պահպանվածեն գործարքի ձնին ներկացվող պահանջները (ձնաթղթի վրա լրացված, կնքված ն այլն), բովանդակությունըհամապատասխանումէ օրենքին, կողմերիհամար պարտադիրայլ իրավականակտերին: Վանրահայտէ, որ պայմանագրի ազատության սկզբունքի գործունեության պարագայում գործարարական պայմանագրի պայմանները որոշվում են կողմերի ազատ կամահայտնությամբ:Բայց այն դեպքերում, երբ պայմանագրիորոշակի պայման նախատեսված է օրենքով կամ այլ նորմատիվ ակտով, ապա գործում Է օրինականությանսկզբունքը, ն այդ պայմանը պետք է հաճապատասխանի օրենսդրությամբնախատեսվածին:Այդ պատճառով Քաղ. օր 438 հոդվածը սահմանում է, որ պայմանագիրը.պետքէ համապատասխանի`այն կնքելու պահին գործող օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով սահմանված` կողմերի համար պարտադիր կանոններին (իմպերատիվնորմերին): Եթե պայմանագիրը կնքելուց հետո ընդունվել է օրենք, որը սահմանում է կողմերի համար պարտադիր այլ կանոններ, քան կնքելիս գործող կանոնները,ապա կնքված պայմապայմանագիրը նագրիպայմանները պահպանումեն իրենց ուժը, բացի այն դեպքերից, երբ օրենքում սահմանվածէ, որ դրա գործողությունը տարածվում է նախկինում կնքված պայմանագրից ծագող հարաբերությունների վրա (Քաղ. օր. 438 հոդվ.): Ինչպես նշեցինք, պայմանագրի ազատությունը հանդիսանում է հիմնարարսկզբունք ն' քաղաքացիաիրավական,ն' գործարարական պայմանագրերիհամար: Չնայած դրան, գործարարականհարաբերություններումթույլատրվում է` այդ սկզբունքից կատարել բացառություններ, եթե այդպիսիք նախատեսված են օրենքով կամ կողմերի համաձայնությամբ: Մասնավորապես, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը նախատեսում Է պայմանագրի ազատության սկզբունքի սահմանափակմանկամ պարտադիր պայմանագրերի կնքման մի շարք դեպքեր: Ընդ որում, պայմանագրիազատության սկզբունքի սահմանաւիակումներնախատեսված են այն դեպքերում, երբ դա անհրաժեշտ է պետության, քաղաքացիների, գործան հատու համար, րարների իրավունքներն շահերը պաշտպանելու կապես տնտեսության այն բնագավառներում,որոնք պատկանում

բնականմոնոպոլիաներին կամ որոնցում հնարավորէ քաղաքացիական իրավունքներիսահմանների խախտում շուկայում գերակշռող դիրք գրավողկազմակերպությունների կողմից": Առաջին հերթին` օրենսդրորեն սահմանափակումներ են նախատեսվում հրապարակայինպայմանագրերի կնքման համար: են

են համարվումառնտրային Յրապարակային կազմակերպությունների կնքած` ապրանքներվաճառելու, աշխատանքներ կատարելու կամ ծառայություններ մատուցելու պարտականությունները սահմանող պայմանագրերը,որոնք կազմակերպությունն իր գործունեության բնույթով պետք է իրականացնի յուրաքանչյուրի նկատմամբ, ով կդիմի իրեն (մանրածախ առնտուր, ընդհանուր օգտագործման տրանսպորտովփոխադրումներ,էներգամատակարարում, բժշկական, հյուրանոցայինսպասարկում ն այլն) (Քաղ. օր. 442 հոդվ.): Հրապարակային պայմանագիրիկնքումը պարտադիր է այն պատճառով,որ սպառողին ապրանքներ տրամադրելու, նրա համար աշխատանքներկատարելու կամ նրան ծառայություններ մատուցելու հնարավորության առկայությանդեպքում առետրային կազմակերպությունը իրավունք չունի հրաժարվելպայմանագիրը կնքելուց Նման պարագայում առնտրային կազմակերպության վարքագիծըկհամարվի պայմանագրիկնքումից անհիմն խուսափել՝ այդ փաստից բխող բոլոր բացասական հետնանքներով»:

Հնարավորությունների բացակայությանհետեանքովպայմանագիր չկնքած գործարարի վրա է դրվում հնարավորությունների բացակայություննապացուցելուծանրությունը::

Հրապարակային պայմանագրերի առանձնահատկություննե-

րից մեկն էլ այն է,

որ օրենքով նախատեսված դեպքերում` կառավարությունըկարող է հրապարակելհրապարակային պայձանագիր կնքելու ն կատարելուվերաբերյալկողմերի համար պարտադիր կանոններ (օրինակելիպայմանագրերն այլն) (Քաղ. օր. 442 հոդվ., կետ 5): Առնտրայինկազմակերպության կողմից հրապարա-

կային պայմանագիրըկնքելուց անհիմն կերպով խուսափելու դեպքում, նրան ոչ միայն դատարանով կհարկադրեն կնքել, այլն կպարտադրենմյուս կողմին հատուցել դրանովպատճառվածվնասները(Քաղ.օր. 461 հոդվ.): Գործարարականհարաբերություններումպայմանագրի կնքումը համարվում է պարտադիրնան այն դեպքում, երբ իրավահարաբերության մասնակիցներն իրենց վրա այդպիսի պարտականություն են վերցնում ճայխնականպայմանագրով Ըստ Քաղ.օր. 445 հոդվածի 1-ին կետի նախնականէ համարվումայն պայմանագիրը, որով կողմերը պարտավորվում են ապագայում կնքել գույք հանձնելու, աշխատանքներկատարելու կամ ծառայություններ մատուցելու մասին պայմանագիր(հիմնականպայմանագիր)`նախնական պայմանագրովնախատեսվածպայմաններով: Նախնականպայմանագրում նշվում է այն ժամկետը, որի ընթացքում կողմերը պարտավորեն կնքել հիմնականպայմանագիր: Եթե նախնականպայմանագրումնման ժամկետ որոշված չէ, ապա հիմնական պայմանագիրը պետք է կնքվի նախնականպայմանագիրը կնքելու պահից` մեկ տարվա ընթացքում: պայմանագրով հիմնականպայմանագրիկնքման Նախնական համար սահմանվածժամկետը (դրա բացակայությանդեպքում՝ մեկ տարվա ժամկետի) ավարտելու իրավականհետնանքն այն է, որ այդ ընթացքում հիմնական պայմանագիրըչկնքվելու կամ կողմերից մեկի կողմից մյուսին օֆերտա չարվելու դեպքում, նախնական պայմանագրից բխող պարտավորություններըհամարվում են դա': դարած

պայմանագի

Եթե կողմը խուսափում է հիմնական պայմանագիր կնքելուց, մյուս կողմն իրավունք ունի դատարանդիմել պայմանագիր կնքելուն հարկադրելու պահանջով, ինչպես նան պահանջել հատուցելու դրանով պատճառվածվնասները: Նախնական պայմանագրով նախատեսվածպարտավորություններըդադարում են, եթե մինչն այն ժամկետի ավարտը, որում կողմերը պետք է կնքեին հիմնական պայմանագիրը,այն չի կնքվում, կաճ կողմերիցմեկը մյուսին առաջարկ չի ներկայացնումայդ պայմանագիրըկնքելու մասին: Գործարարությանոլորտում պայմանագրիկնքման հատուկ ե-

ղանակ է հանդիսանում միանալու պայմանագիրը.Միանալու է համարվում այն պայմանագիրը, որի պայմանները կողմերից մեկը սահմանել է ֆորճուլյարներում' կամ այլ ստանդարտձներում, իսկ է մյուս կողմը դրանք կարող ընդունել` առաջարկվող պայմանագրին ամբողջությամբմիանալով(Քաղ. օր. հոդվ.444): Պայմանագրային հարաբերություններիձեակերպմանայս ձնը մեր Օրենսդրությունէ ներմուծվել արնեմտյաներկրներից: Բայց ինչպես նկատում է Մ. Կուլագինը,«Ցանկացած ժամանակակիցհասարակությունում ստանդարտ պայմանագրերն անխուսափելի են տնտեսության այն բնագավառներում,որտեղ կնքվում են բազմաթիվ միատիպստանդարտգործարքներ`վաղօրոք մշակված պայմաննե-

րով»՞:

Որպես պայմանագրի կնքման եղանակ, միանալու պայմանաԳիրըբնութագրվում է հետնյալ առանձնահատկություններով՝ 1. Ֆորմուլյարը, այլ ստանդարտ ձնը մշակում է միանալու պայմանագիրնօգտագործող կողմը: (առաջարկող) 2. Ֆորմուլյարը, այլ ստանդարտ ձնը, ի տարբերություն տիպային կամ օրինակելի պայմանագրերի,հաստատման ն մամուլում հրապարակելուկարիք չունի: 3. Միացողկողմը պայմանագրիպայմաններիորոշմանըմասնակցելու հնարավորություն չունի ն առանձին պայմաններիվերաբերյալ առարկություններանելու իրավունք չունի: Նրան իրավունք է վերապահվում կամ ամբողջությամբ ընդունել պայմանագիրըն միանալ դրան, կա՛մ հրաժարվել պայմանագիրը կնքելուց: Քաղաքացիական օրենսդրությունը չի նախատեսում, թե որ դեպքերումգործարարներն իրավունք ունեն պայմանագրւսյին հարաբերությունների ձեակերպման համար օգտագործել միանալու պայմանագիր:Օրենսդրորեն սահմանված չէ նան ֆորմուլյարների, այլ ստանդարտ ձների մշակման կարգը ն այդպիսիք մշակող կազ-

22.

.

Ավանդույթի մակերպություններիններկայացվող պահանջները՞: համաձայն` միանալու պայմանագիրկիրառելու մասին որոշում ընդունում է այն կողմը, որը մշակում է նման պայմանագիր:Միանալու պայմանագիրըառավել հաճախ օգտագործվում է առնտրային նե քաղաքացիների հարաբերություննեկազմակերպությունների պայմաններըբազմաթիվանստանդարտ րում, երբ պայմանագրի են գամ կրկնվում (օրինակ, մանրածախառուծախիպայմանագիրը, բանկայինավանդի պայմանագիրը)՛: Միանալու պայմանագիրըլայն կիրառությունունի բանկային, բորսայական,ապահովագրականգործունեության ոլորտներում՝: հյուրանոԱյճ կիրառվում է նան կապի, էլեկտրամատակարարման, ցային ծառայություններիմատուցմանգործունեությունում: Պայմանագրին միացող կողմը պայմանագիրըլուծելու կամ փոփոխելու պահանջ կարող է ներկայացնել, եթե չգիտեր ն պարտավոր էլ չէր իմանալ, թե ինչ պայմաններովէ կնքում պայմանագիրը: Այդ դեպքում էլ` պայմանագրին միացած կողմն իրավունք ունի պահանջել լուծել կամ փոփոխել պայմանագիրը,եթե միանալու պայմանագիրըթեկուզ ն չի հակասումօրենքին ն այլ իրավական ակտերին, սակայն այդ կողմին զրկում է նման տեսակի պայմանագրով սովորաբար տրամադրվողիրավունքներից,բացառում կամ պարսահմանափակում է մյուս կողմի պատասխանատվությունը տավորություններըխախտելու համար կամ պարունակում Է միացած կողմի համար այլ ակնհայտ ծանր պայմաններ,որոնք նա, ելնելով ողջամտորենգիտակցված իր շահերից, չէր ընդունի, եթե հնարավորությունունենար մասնակցել պայմանագրիպայմանների որոշմանը (Քաղ. օր. 444 հոդվ.): Միացող կողմն իրավունք ունի պահանջել միանալու պայմանագրիառանձին պայմանները կամ ամբողջությամբպայմանագիրըճանաչել անվավեր, եթե դրա պայմաններըհակասում են օրենքին կամ այլ իրավականակտերին":

Միանալու պայմանագիրը մի կողմից սահմանափակում է պայմանագրինմիացող գործարարի իրավունքները` բարձրացնելով նրա ռիսկը, մյուս կողմից` նշանակալիորենհեշտացնումէ` գործարարության ոլորտում պայմանագրերիկնքման գործառույթը՝: Միակ թերությունըթերնս այն է, որ միանալու պայմանագրերի նկատմամբչկա անհրաժեշտ հսկողություն: Այդ պատճառովէլ իրավաբաններնառաջարկում են նախնականհսկողություն սահմանել այդպիսիպայմանագրերինկատմամբ:Հսկողության ձները, ելնելով արնմտյան երկրների փորձից, կարող են տարբեր լինել. պայմանագրիգրանցում, պայմանագրումներառելու ենթակապարտադիր պայմաններիսահմանում կամ սպառողներիիրավունքները խախտող պայմանները պայմանագրի մեջ մտցնելու արգելքի սահմա-

նում՞:

ձնակերպման եղանակներից մե-

Պայմանագրի պայմանների է պայմանագրերի կնքումը, կը, որը նշաճակալիորեն հեշւտռացնում տարատեսակ օրինակելի պայմանագրերիմշակումն է: Այդպիսի պայմանագրերի առկայությունը գործարարներին հնարավորություն է ընձեռում իրենց կողմից կնքվող պայմանագրերիպայմանները որոշել՝ համապատասխանտեսակի պայմանագրի համար մշակված ն մամուլում հրապարակվածօրինակելի պայմաններով: Օրինակելի պայմանները կարող են շարադրվել օրինակելի պայմանագրերիկամ այդ պայմանները պարունակողայլ փաստաթղթերի ձնով (Քաղ. օր. 443 հոդվ.): Ինչպես ցույց է տալիս այլ երկրներիփորձը, պայմանագրերի օրինակելի պայմանները մշակվում են ապրանք արտադրողների կամ սպառողների միությունների կողմից:: Այդպիսի օրինակելի են պայմաններում արտացոլվում համապատասխանապրանքնեն րի, աշխատանքների ծառայություններիյուրահատկությունները, նախատեսվումեն արտադրողներին սպառողներիշահերի իրականացմանըուղղված ն նրանց իրավունքներիպաշտպանությունն ա-

կոնկրետիրավականմիջոցներ: պահովող

բավարար

է Օրինակելի պայմաններով ղեկավարվելու համար հղում կատարելայն մասին, որ պայմանագրիառանձին պայմանները որոշվում են օրինակելի պայմաններով:Այն դեպքերում, երբ պայմանագրումհղում չկա օրինակելի պայմաններին,նման օրինակելի պայմանները կողմերի հարաբերությունների նկատմամբ կիրառվում են որպես գործարար շրջանառության սովորույթներ (Քաղ. օր. 443 հոդվ.):

Տ 3 Գործարարականպայմանագրերիկնքմանկարգը հասկաՊայմանագրի կնքման կարգ ասելով` իրավագետները նում են պայմանագրայինհարաբերության մասնակիցներիկամքի Այն կարող է իհամաձայնեցմանն ձեակերպմանընթացակարգը: րականացվելտարբեր եղանակներով: Քաղաքացիականօրենսգրքից բխում է, որ գործարարական պայմանագրերըկարող են կնքվել հետնյալ եղանակներով`ընդհաճուր կարգով (երբ պայմանագրիկնքման ազատությունը սահմանափակված չէ), պարտադիր պայմանագրերիկնքմամբ, պայմանագրի կնքում աճուրդով: կնքելիս մի կողմը մյու1.Ընդհանուրկարգով ապլայմանագիր սին ուղարկում է պայմանագիր կնքելու առաջարկ (օֆերտա), իսկ օֆերտան ստացող կողմը համաձայնումէ արված առաջարկի հետ (ակցեպտ):Սակայն գործարարությանորոլորտում շատ հաճախ օֆերտայիննախորդումէ գովազդ կամ այլ առաջարկներ, որոնք, ի տարբերությունօֆերտայի, ուղղված են անորոշ թվով անձանց: Գովազդի մասին ՀՀ օրենքով (30 ապրիլի 1996 թ.)` գովազդէ միջոցներիօգնութհամարվումտարբերտեսակի տեղեկատվական անձանց, ապրանքների, կամ ֆիզիկական յամբ իրավաբանական մասին տեղեկությունգաղափարներիկամ նախաձեռնությունների

ների տարածումնանորոշ թվով անձանց շրջանում, որը կոչված է ձնավորել կամ պահպանել հետաքրքրությունըտվյալ ֆիզիկական ն (կամ) իրավաբանականանձի, ապրանքներիկամ նախաձեռնությունների նկատմամբ (հոդվ. 2): Գովազդը ն անորոշ թվով անձանց արված առաջարկները (ազդագրերի, բուկլետների, կատալոգների տարածումը, ԶԼՄ-ում հայտարարություններտեղակայելը ն այլն), համարվում են օֆերտա անելու հրավեր, եթե այլ բան նշված չէ առաջարկում(Քաղ.օր. 453 հոդվ.): Գործարարական պայմանագրերի կնքման գործընթացում կարնոր տեղ է զբաղեցնում հրապարակայինօֆերտան: Հրապարակային օֆերտա է համարվում պայմանագրի`բոլոր էական պայմաններըպարունակողայն առաջարկը, որից հետնում է` առաջարկում նշված պայմաններով յուրաքանչյուր արձագանքողի հետ պայմանագիրկնքելու առաջարկ անողի կամքը (Քաղ. հոդվ. 453, կետ 2): Վրապարակայինօֆերտան կարող է արվել ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր (ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ ն այլն): Հրապարակայինօֆերտայի ընդունումը (ակցեպտը) համարվում է պայմանագրիկնքում ն առաջացնում է այն կատարելու պարտա-

կանություն:

Քաղ. օր. 448 հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` պայմանագիրը (այդ թվում նան գործարարությանոլորտում կնքվող պայմանագիրը) համարվում է կնքված, եթե կողմերի միջն պահանջվող ձնով համաձայնությունէ ձեռք բերվել պայմանագրի բոլոր էական պայմաններիվերաբերյալ: Իսկ այն դեպքում, երբ օրենքին համապատասխան պայմանագրիկնքման համար, բացի օֆերտա ուղարկելուց ն դրա վերաբերյալ ակցեպտ ստանալուց պահանջվում է գույքի փոխանցում, պայմանագիրը կնքված է համարվում գույքը հանձնելու պահից: Բացի վերոհիշյալից, եթե օրենքով նախատեսվումէ պայմանագրինոտարականվավերացում կամ պետականգրանցում, ապա պայմանագիրըկնքված է համարվում նոտարական վավերացման կամ պետականգրանցման պահից (Քաղ. օր. 562, 563, 610, 611 ն այլ հոդվածներ): Գործարարականպայմանագրերըկարող են կնքվել գրավոր: Ընդ որում, այդ պայմանագրերըհասարակգրավոր ձնով կարող են

կնքվել, եթե օրենքում նշված չէ նոտարական վավերացմանպարտադիր լինելը:

Որպես կանոն, գործարարականպայմանագրերըկնքվում են կողմերի ստորագրությամբ մեկ փաստաթուղթ կազմելու միջոցով: Բացի մեկ փաստաթուղթ կազմելուց, գործարարականպայմանագիրը կարող է կնքվել նան փոստային, հեռագրային, հեռատիպային, էլեկտրոնայինկապի այլ միջոցներով փաստաթղթերփոխանակելու եղանակով,եթե դրանք հնարավորություն են տալիս ճշգրիտ որոշել, որ փաստաթուղթը ելնում է պայմանագրիկողմից(Քաղ. օր. 450 հոդվ.): Օրենսդրությամբկամ կողմերի համաձայնությամբնախատեսված դեպքերում` գործարարականպայմանագրի ձնին կարող են (ձնաթղթի) վրա ներկայացվել լրացուցիչ պահանջներ՝ կազմելու, կնքելուն այլն: չպահպանելըայն Գործարարական պայմանագրիգրավոր դարձնում է անվավեր օրենքով (օրինակ, արտաքին տնտեսական պայմանագրիգրավոր ձեը չպահպանելը) կամ կողմերի համաձայնությամբ նախատեսվածդեպքերում: Նոտարականձեր չպահպանելու կամ պետական գրանցման չենթարկելու դեպքում, եթե այդպիսի կարգ նախատեսված է օրենսդրությամբ կամ կողմերի պայմանավորվածությամբ,գործարարականպայմանագիրըհամարվում է առոչինչ: Գործարարական պայմանագիրը, ինչպես ցանկացած գորուղղված իծարք, կարող է կնքվել նան պայմանագրիկատարմանն րական (կոնկլյուդենտ) գործողությունների միջոցով, եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրենքով կամ մատնանշվածչէ օֆերտայում: Հիմնականում այդպես են պայմանագրեր կնքում մանրածախ առնտրում ավտոմատ սարքերի միջոցով ապրանքներվաճառելիս, խանութներում: Այդ եղանակի օգտագործինքնասպասարկման են մամբ կարող կնքվել նան այլ պայմանագրեր,օրինակ, ապրանքը առաքելով, աշխատանքըկատարելով, դրամ վճարելով, ծառայություն մատուցելովն այլն: Այն դեպքերում, երբ գործարարականպայմանագրի կնքումը կողմերի կամ նրանցից մեկի համար պարտադիրէ, ապա գործում է պայմանագրիկնքմանընդհանուրկարգից տարբերվողայլ արարողակարգ: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օ-

բլանկի ձեր

րենսգիրքնայդ արարողակարգըչի նախատեսում:Քաղ. օր. 461 հոդվածը միայն սահմանում է՝ «Եթե կողմը, ում համար, օրենքին համապատասխան պարտադիր է պայմանագրիկնքումը, խուսափում է այն կնքելուց, մյուս կողմն իրավունքունի դատարան դիմել` պայմանագիրը կնքելուն հարկադրելու պահանջով:Պայմանագիրը կնքելուց անհիմն խուսափողկողմը պետք է մյուս կողմինհատուցի դրանովպատճառված վնասները»: Այլ երկրներիօրենսդրությամբպարտադիր պայմանագրերի կնքման համար սահմանվում է որոշակի պարտադիր արարողակարգ: Մասնավորապես, ՌԴ քաղ. օր. 445 հոդվածը սահմանում է հետնյալ կարգը՝ 1. Եթե օրենքով կամ այլ իրավականակտով այն կողմի համար, որին ուղարկվել է օֆերտան (պայմանագրինախագիծը), պայմանագրի կնքումըպարտադիրէ, ապա այդ կողմը պարտավոր է օֆերտան ստանալու օրվանից` երեսուն օրվա ընթացքումմյուս կողմին հայտնել ակցեպտիկամ ակցեպտից հրաժարվելումասին կամ այլ պայմաններով պայմանագիրկնքելու վերաբերյալնրան

ուղարկի տարաձայնությունների

արձանագրություն:

Օֆերտա ուղարկող կողմը տարաձայնությունների արձանագրությունն ստանալու դեպքում, եթե համաձայն չէ ակցեպտանտի առաջարկներիհետ, իրավունքունի երեսուն օրվա ընթացքում դիմել դատարան` տարաձայնությունները լուծելու խնդրանքով:Այսինքն ՌԴ քաղ. օր-ը օֆերտա անելու իրավունքէ վերապահում նան այն կողմին,որի համարպայմանագիրկնքելը պարտադիր չէ, բայց շահագրգռված է դրա կնքմամբ:Որպես կանոն, այդպիսիկողմ է հանդիսանումգնորդը, ապրանքների(աշխատանքների, ծառայությունների) պատվիրատուն: Նա կարող է օֆերտան անել, ինչպես պայմանագրինախագիծ,այնպես էլ այլ գրավոր առաջարկ ու-

նության կամ տարաձայնություններիարձանագրությունըչընդունելու մասին: Տարաձայնությունների արձանագրությունը մերժվելու կամ դրա քննարկման արդյունքների մասին երեսուն օրվա ընթացքում տեղեկություններչստանալու դեպքում տարաձայնությունների արձանագրություն ուղարկող կողմը (ակցեպտանտը)իրավունք ունի վեճի լուծումը հանձնել դատարանին:Այսինքն, անգամ այն դեպքերում, երբ օֆերտան անում է այն կողմը, որի համար պայմանագրի կնքումը պարտադիրէ, նրան իրավունք չի վերապահվումանտեսել մյուս կողմի շահերը ն թելադրել սեփականպայմանները:Նա պարտավոր է իր վերաբերմունքըցույց տալ տարաձայնություններիարձանագրության նկատմամբ, հակառակ դեպքում հարցը կլուծվի դատականկարգով: Դժվար չէ նկատել, որ պարտադիր պայմանագրերիկնքման համար ՌԴ քաղ. օր-ը սահմանել է այնպիսիարարողակարգ,որը ոչ միայն միտված է պայմանագրայինհարաբերություններիմասնակիցների իրավունքների Ա շահերի պաշտպանությունը,այլն հնարավորություն է ստեղծում, մինչե դատարան դիմելը, բանակցությունների միջոցով լուծել` պայմանագրիկնքման ժամանակ առան, հնարավորության դեպքում, ջացած տարաձայնությունները դրանք հարթել առանց դատարանիմիջամտության: ,

Պայմանագրի կնքումը սակարկություններով(աճուրդովլ): Սկզբունքորեն աճուրդի միջոցով կարող է կնքվել ցանկացած քաղաքացիաիրավականպայմանագիր, եթե այդ եղանակով պայմանագրի կնքումը չի հակասում տվյալ տեսակի պայմանագրիէությանը: Օրինակ, այդ եղանակովհնարավորչէ կնքել նվիրատվության, համատեղ գործունեության ն մի քանի այլ պայմանագրեր:Գործա3.

ղարկելով': 2.

Այն դեպքում, երբ օֆերտա (պայմանագրինախագիծ) ուղարկել է այն կողմը, որի համարս/յա/մանագրի ննքումըպարտադիր ե ստանում է տարաձայնությունների արձանագրություն,նա պարտավոր է երեսուն օրվա ընթացքում տեղեկացնել մյուս կողմին՝ տարաձայնությունների հետ իր արձանագրության համաձայ-

րար.

ճախ

կան իրավունքիսուբյեկտներիկողմից աճուրդն առավել հաՕգտագործվում է գույք իրացնելու, անհրաժեշտգույք ձեռք

բերել Դւ համար: Ընդ որում, պայմանագրի կնքման այդ ձնը ավելի ու ավճելի մեծ տարածում է ստանում: Քաղ. օր-ը, այլ օրենքներըն նորմա տիվ ակտերն անգամ նախատեսումեն պարտադիրաճուրդ անցկացնելու դեպքեր (օրինակ, պետականգնումներ, պետական գույք` ն այլն): Աճուրդի սեւիականաշնորհում անցկացումնինչպես նշվա--. այնպես էլ այլ դեպքերում պետք է համապատասխանի Քաղ. -»ր-ով նախատեսված ընդհանուրկանոններին(463-465 հհ): Ա. Ճուրդ կարող են կազմակերպել` գույքի սեփականատերը, ի-

«քների տիրապետողը, րավուաշխատանքներ կամ

ներ

ա.

ծառայությունէ սեփակապայմանագրիհիման գալիս նրանց կամ իր անունից (Քաղ. օր. 463

ռաջարկողը, ինչպես նան այն անձը, որը գործում Դոջ կամ իրավատիրոջ հետ կնքված

նատիլ վրան. հանդես է

հոդվ.)

ԱՇՃուրդնիրականացվում է սակարկությունների կամ մրցույթի

ձնով: Սս-սկարկություններում հաղթած է

գին

ա

համարվումառավել բարձր

Չաջարկած անձը, իսկ մրցույթում այն անձը, որը աճուրդի

կողմից նախապեսնշանակվածմրցույթային կազմա, կերպիչների

հանձն

ժողովի եզրակացությամբ առաջարկել է լավագույն պայմաննե ԴՊ: Աճուրդի ձնը որոշում է վաճառվողգույքի սեփականատերը կաւ- իրացվողգույքին տիրապետողը, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով: ՔԵԿղ. օր. 464 հո վածի համաձայն` սա ն երը ն

մրցույբ»-ները կարող լինե բաց են

բարկություն փակ: սակարկությանը `

ն

բաց

:

(մրցույց թին) կարող է մասնակցել ցանկացած անձ: Փակ սակարՉը (մրցույթին) մասնակցումեն միայն հայն այդայդնպատակո նպ կով հրահրա վիրվաւ անձինք:

կությա ԱՇ

ուրդ

մակերւ. չյչի

ւսռաջ,

է տեղե ղո

թե»

անցկացնելումասին ծանուցումըպետք է արվի

կազ-

կողմից աճուրդն անցկացնելուց առնվազն երեսուն այլ

ն բանն ախատեսված չէ

օր

օրենքով. Ծանուցումը պետք :Ծ

վություններ պարունակիաճուրդի տեղի, ժամանակի ձնի, ն ռարկայի ու անցկացման կարգի, այդ թվում` աճուրդում ծասնա .պցության ձնակե բ յերա ման, հաղթողնե դթողնորի որոշման մասին: ԱյԸ-։ դե )Լ---' դեպքում, երբ աճուրդի առարկանպայմանագիրկնքելու իդրա

ա.

-

րավունքնԷ, կայացվելիք աճուրդի մասին ծանուցման մեջ պետք է

նշվի դրա համար տրվող ժամկետը: Բաց աճուրդի կազմակերպիչն իրավունքունի հրաժարվել աճուրդ անցկացնելուց,սակայն ոչ ուշ՝ քան սակարկություն անցկացմնելու օրվանից 3 օր առաջ, իսկ մրցույթն անցկացնելուց` ոչ ուշ` քան այն անցկացնելուց 30 օր առաջ, եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրենքով կամ աճուրդի անցկացմանմասին ծանուցմամբ: Այն դեպքում, երբ բաց աճուրդի կազմակերպիչըդրանք անցկացնելուց հրաժարվել է՝ նշված ժամկետների խախտմամբ, նա պարտավոր է մասնակցիներինհատուցել նրանց կրած իրական

վնասը:

Փակ սակարկության կամ մրցույթի կազմակերպիչը պարտավոր է հատուցել իր հրավիրած ճասնակիցներիկրած վնասը, անկախ այն բանից, թե ծանուցումն ուղարկելուց հետո ինչ ժամկետում է հրաժարվելաճուրդից: Աճուրդի մասնակիցներըդրանց անցկացման մասին ծանուցման մեջ նշված չափով, ժամկետներում ն կարգով մուծում են կանԵթե աճուրդըչի կայացել, կանխավճարըվերադարձվում խավճար՝: է: ԿանխավճարըվերադարձվումԷ նան աճուրդում չհաղթած մասՈւսնԻՊՐԻոՒՐ`

քաղաքացիականօրենսգրքում իրավագիտությանկողմից ավանդաօգտագործվող «կանխավճար»տերմինը «նախավճարով» փոխարինելը բացատրել հնարավորչէ, քանի որ «Յճրճւօճ»-ը հայերենթարգամանվում է ոչ միայն «նախավճար»այլն «կանխավճար»,ն ռուս-հայեր են բառարանիշարադրանքըկասկածիտեղիք չի 3448104»-ը որ «8116Ը171 հարերեն թարգմանվում Է «կանխավճար մուծել»: Ավելին, Հայ-ռուսերեն բառարանում (1984թ.) գրված է «նախավճար»,տե'ս «կանխավճարը»թարգմանվածէ «ՀոՅԻՇ, 38ճոճ1օա»: Երկրորդ, անհրաժեշտություն չկար ավելի քան յոթանասունտարի օրենսդրորենամրապնդված տե՛ս 1923թ.թ.Քաղ. "աղ. օր. օր 143 հոդվ., 1964թ. Քաղ. օր. 209 հոդվ.), տեսության ե (տես պրակտիկայիկողմից ընդունելության արժասնացած«կանխավճար» եզրույթը այլ եզրույթով վորման պայմաններիցմե լ եզրույթները որոշա կությամբօգտագործելնէ: Յուրաքանչյուր եզրույթ պետք է այնպեսօգտագործվի, որ խառնաշփոթչառաջացնի: Չէր կարելի «նախավճար» արտամի դեպքումօգտագործել` հայտությունը նում` եզրույթ (Քաղ. օր. 395 հոդվ.), մեկ այլ դեպքում` առ տրային վար տրամադրմանեղանակ (Քաղ. օր. 891 հոդվ.), երրորդ դեպքում` ավանսի

Վ1

բար

-

տալիս,

իսկ «կանխավճ

երրորդ, Ա ոա ինելու

հոմանիշ:

որպես Արոն

անն -

Ա

Աճուրդում հաղթած անձի հետ պայմանագիր կնքելիս` նրա կանխավճարի գումարը հաշվարկվումէ` կնքած պայմանագրով պարտավորությունների կատարմանհաշվում: Սճուրդում հաղթած անձը ն աճուրդի կազմակերպիչը սակարկություններկամ մրցույթ անցկացնելու օրը ստորագրում են աճուրդի արդյուքների մասին արձանագրություն, որն ունի պայմանագրի ուժ. Աճուրդում հաղթած անձն արձանագրությունն ստորագրելուց խուսափելուդեպքում կորցնում է մուծած կանխավճարը: Արձանագրությունըստորագրելուցհրաժարվող՝աճուրդի կազմակերպիչը պարտավոր է կանխավճարը վերադարձնել կրկնակիչափով, ինչպես նան աճուրդում հաղթած անձին հատուցել` աճուրդին մասնակցելուհետեանքովկրած վնասները: Եթե աճուրդի առարկան պայմանագիրկնքելու իրավունքնէ, ապա կողմերը նման պայմանագիրը պետք է ստորագրեն աճուրդի ավարտիցն արձանագրության հետո` քսան օրվաձնակերպումից նից կամ ծանուցմանմեջ նշված այլ ժամկետից ոչ ուշ: Պայմանագիրը կնքելուց կողմերիցմեկի խուսափելուդեպքում մյուս կողմն իրավունք ունի դիմել դատարան` պայմանագիրը կնքելուն հարկադրելու, ինչպես նան դրա կնքումիցխուսափելու հետնանքովպատճառվածվնասներըհատուցելուպահանջով: Քաղ.օր. 465 հոդվածը նախատեսումէ, որ օրենքով սահմանված կանոններիխախտմամբ անցկացվածաճուրդը շահագրգիռ անձի հայցով, դատարանը կարող է ճանաչել անվավեր:Աճուրդն անվավերճանաչելը առաջացնում է աճուրդում հաղթած անձի հետ կնքվածպայմանագրի անվավերություն: մուծած

Տ4.

Գործարարական պայմանագրերը փոփոյնելը ն

լուծելը

էեդհանուրկանոնի գործարարական պայմանագրերը հնարավորԷ փոփոխելկամ լուծել կողմերի փոխադարձհա-

համանայն՝ տ (Քաղ ո ին Ի հողվմանագրով անձի երրոր պայմանագր Օրինակ: կնքված մաձայնությամբ, ե

մրի

Ի

առանց

Երգ

ուարրորդ

Քված պայսանագրի կողմերը, առանց երրորդ անձի համաձայնության, չեն կարողփոփոխելկամ լուծել իրենց կնքած պայմանա282

գիրը` երրորդ անձի կողմից իր իրավունքներիցօգտվելու ցանկությունը պարտապանինհայտնելու պահից (Քաղ. օր. 446 հոդվ.): Պայմանագիրը կարող է փոփոխվելկամ լուծվել ոչ միայն կողմերի համաձայնությամբ, այլն կողմերից մեկի պահանջով: Կողմերից մեկի պահանջով պայմանագիրըկարող է փոփոխվել կամ լուծվել միայն դատարանիվճռով ն միայն հետնյալ երեք դեպքերում` ա/ կողմի թույլ տված պայմանագրի էական խախտման կապակցությամբ, բ/ հանգամանքների էական փոփոխությանկապակցությամբ, գ/ օրենքով կամ պայմանագրովնախատեսվածայլ դեպքե-

րում:

էական է ճանաչվում պայմանագրի կողմերից մեկի թույլ տված այնպիսի խախտումը, որը մյուս կողմին պատճառում է այնպիսիվնաս, որը վերջինիսզրկում է նրանից,ինչ իրավասու էր ակնկալել պայմանագիրըկնքելիս: Խախտումները էական կամ ոչ էական Է ճանաչում դատարանը: Սակայն դրանք կարող են էական ճանաչված լինել նան օրենքով: Օրինակ, Քաղ. օր. 538 հոդվածի համաձայն մատակարարի կողմից պայմանագրիէական խախտում է համարվում ոչ պատշաճ որակի այնպիսի ապրանքների մատակարարումը, որոնց թերությունները չեն կարող վերացվել գնորդի համար ընդունելի ժամկետներում: Այդ նույն հոդվածի համաձայն` էական են համարվում գնորդի կողմից թույլ տրված հետնյալ խախտումները`ա/ ապրանքների համար վճարելու ժամկետներըբազմիցս խախտելը, բ/ ապրանքներըբազմիցս չընտրելը: Հանգամանքներիէական փուխոխությունըպայմանագիրըփոփոխելու կամ լուծելու հիմք է այն դեպքում, երբ այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրովկամ չի բխում դրա էությունից: Յանգամանքներիփոփոխությունըէական է համարվում, եթե դրանք այնքան են փոփոխվել,որ կողմերը այդպիսիքկանխատեսելուհնարավորությանդեպքում կկնքեին էականորենտարբեր պայմաններով պայմանագիրկամ ընդհանրապեսչէին կնքի (Քաղ. օր. հոդվ. 467): Վանգամանքներիէական փոփոխությանդեպքում պայմանագիրը կարող է փոփոխվել կամ լուծվել երկու կողմերի համաձայնությամբ:Համաձայնության բացակայության դեպքում պայմանագիրը կարող փոփոխել կամ լուծել միայն դատարանը՝շահագրգռված ողժի կողմի հայցով: ոայցով: Վանգամանքների էական փոփոխության կապակցությամբ

է

պայմանագիրը կարող է փոփոխվելկամ լուծվել հետնյալ պայմանների միաժամանակյա առկայությանդեպքում` 1.

նից,

որ 2.

պայմանագիրը կնքելու պահին կողմերը ելել

են

այն

բա-

նման փոփոխություն հանգամանքների տեղի չի ունենա, հանգամանքների փոփոխությունն առաջացել է այնպիսի

պատճառներով, որոնք շահագրգիռկողմը չի կարող հաղթահարել դրանք ծագելուցհետո, Յ. պայմանագրիկատարումն առանց դրա պայմաններիփոփոխության`կխախտիկողմերիպայմանագրին համապատասխա-

նող գույքային շահերի ն շահագրգիռ հարաբերակցությունը կողմերին այնպիսիվնաս կպատճառի, որը նրան զգալիորեն կզրկի այն բանից, որին իրավունքուներ հավակնել

պայմանագիրը կնքելիս, գործարարշրջանառության սովորույթներից կամ պայմանագրի էությունիցչի բխում, որ հանգամանքների փոփոխության ռիսկըկրում է շահագրգիռ կողմը: Նշված պայմաններիառկայության դեպքում էլ դատարանի վճռով պայմանագիրը կարող է փոփոխվել,եթե պայմանագրիլուծումը հակասում Է հանրայինշահերին կամ կողմերինպատճառում է այնպիսիվնաս, որն զգալիորեն գերազանցումէ դատարանի կողմից փոփոխվածպայմաններով պայմանագրիկատարմանհամար անհրաժեշւոծախսերը(Քաղ. Օր. 467 հոդվ., կետ 4): Վանգամանքների էական փոփոխության հետնանքով պայմանագիրը լուծելիս դատարանըկողմի պահանջովորոշում է լուծման հետնանքները` ելնելով այդ պայմանագիրը կատարելու կապացությամբ կողմերիկրած ծախսերընրանց միջն բաշխելու անհրա4.

ժեշտությունից:

Գործարարական պայմանագրերը կարողեն փոփոխվելն լուծվել նան՝ օրենքովնախատեսված այլ հիմքերով:Այդպիսի հիմքերկարող են հանդիսանալ պայմանագրի կողմերիայն գործողությունները (անգործությունը), որոնք ստեղծումեն մյուս կողմին վնաս պատճառելու հնարավորություններ` չնայած դրանք անմիջականորեն կապված չեն պայմանագրային պարտավորությունների խախտմանհետ: Օրինակ, միանալուպայմանագրին միացածկողմն իրավունքունի պահանջելլուծելու կամ փոփոխելու պայմանագիրը, եթե միանալուպայմանագիրը կողմինզրկում է նման տեսակի պայմանագրով սովորաբար տրամադրվող իրավունքից, բացառում կամ սահմանափակում է մյուս կողմի պատասխանատվությունը կամ պարունակումէ միացող

կողմիհամար այլ` ակնհայտ ծանր պայմաններ(Քաղ.

օր. 444 հոդվ., 2): կետ Պայմանագիրն օրենքով կամ պայմանագրով նախատեսված դեպքերումկարող է փոփոխվել կամ լուծվել նան` պարտավորությունը կատարելուց միակողմ հրաժարվելու կամ դրա պայմանները միակողմ փոփոխելու դեպքում: Օրինակ, եթե փոխառության պայմանագրով նախատեսված է փոխառությունը վերադարձնել մաս առ մաս (տարաժամկետ),ապա, փոխառուի կողմից փոխառության հերթական մասը վերադարձնելու համար որոշված ժամկետը խախտելու դեպքում, փոխատուն իրավունք ունի պահանջել վերադարձնելու փոխառությանմնացած ամբողջ գումարը` հասանելիք տոկոսների հետ ձիասին (Քաղ. օր. 881 հոդվ., մաս 2-րդ) կամ հանձնարարողնիրավունք ունի ցանկացած ժամանակ վերացնել հանձնարարությունը, իսկ հանձնակատարը`հրաժարվել հանձնարարությունըկատարելուց (Քաղ.օր. 788 հոդվ.) ն այլն: Պայմանագիրըփոփոխելը կամ լուծելը պետք է կատարվի օրենքով սահմանված կարգով: Քաղ. օր. 468 հոդվածի համաձայն պայմանագրիփոփոխմանկամ լուծման համաձայնությունըկնքվում է այն ձնով, ինչ ձնով որ կնքվել է պայմանագիրը:Նշված ընդհանուր կանոնըկիրառվումէ այն դեպքում,երբ այլ կարգչի բխումօրենքից, այլ իրավական ակտերից կամ գործարար շրջանառության սովորույթներից: Օրինակ, ապրանքներիհամար նախնական վճարման պայման պարունակողպայմանագրովկարող է նախատեսվել,որ պայմանագրովնախատեսվածիցավելի քիչ գումար վճարելը համարվում է ապրանքիմի մասից հրաժարվել: Այս դեպքում, չնայած նրան, որ պայմանագիրըկնքվել է հասարակգրավոր ձնով, նրա փոփոխմանհիճք կհանդիսանաոչ թե կողմերի գրավոր համաձայնությունը, ինչպես պահանջում է ընդհանուր կանոնը, այլ գնորդի կոնկլյուդենտ գործողությունը": Պայմանագրի փոփոխմանկամ լուծելու մասին իր պահանջը շահագրգռված կողմը պարտավորէ ներկայացնել մյուս կողմին: Այդ կապակցությամբշահագրգռված կողմը դատարան կարող է դիմել միայն այն դեպքում, երբ իր առաջարկը մյուս կողմը մերժել է կամ դրանում նշված ժամկետում պատասխան չի տվել, կամ պա-

:

տասխանիհամարժամկետիբացակայության դեպքում երեսնօրյա ժամկետում առաջարկինչի արձագանքել (Քաղ. օր. 468 հոդվ.): Պայմանագիրը փոփոխվելուդեպքում կողմերի պարտավորությունները պահպանվում են, ըստ փոփոխված պայմանագրի, իսկ լուծելու դեպքում կողմերի պարտավորությունները դադարում

են:

Պայմանագրի փոփոխմանկամ լուծման դեպքում փոփոխվում են

կամ լուծվում

նան դրանց հիման վրա առաջացած

պարտավորությունները: Պարտավորությունները փոփոխվածկամ դադարած

են

համարվումայդ մասինկողմերի համաձայնությունը կայացնելու պահից, եթե այլ բան չի բխում համաձայնության կամ փոփոխված պայմանագրիբնույթից, իսկ դատական կարգո այմանագի փոփոխելիսկամ լուծելիս` դատարանի վճրտը ուժի մտնելու պահից (Քաղ.օր. 469 հո վ.): փոփոխելու լուծելու դեպքում կողմերնիրավունք չունեն պահանջել վերադարձնելու այն, ինչ կատարելեն պարտավորությամբ մինչն պայմանագրի փոփոխմանկամ լուծման պահը, եթե այլ բան սահմանվածչէ օրենքով կամ կողմերի հաճաձայնությամբ:Եթե պայմանագրիփոփոխմանկամ լուծման համար հիմք է ծառայել կողմերիցմեկի թույլ տված պայմանագրիէական խախտումը,մյուս կողմն իրավունքունի պահանջել հատուցելու պայմանագրի փոփոխմամբ կամ լուծմամբ պատճառված վնասնե-

Պայմանագիրը կոմ

«րինակ մեջ

ն մատակագործարարական նպատակներով ապրանքների կ րարման,կոնտրակտացիայի,առնտրային կան վարձակալության(լիզինգի), հովագրության, հասարակ ընկերակցության ի նան բոլոր այն պայմանագրերը,որոնք կնքվում գործարար

նում`

.

վոնցոսհայի: Արա

Արան Հոնի ոնմեր

ստեղ են մ երի ,

միջն:

ն րեկա Այորի, հնավանդի խոաաքի բանԿի եռների փոՆ

Գործարարականընդունված է համարել րը, որոնց մի կողմն է գործարարական սիք են` մանրածախառուծախի,վարձույթի,բա կային հաշվի, փոխառության,անան խադրման,առաքման,շինարարականկապալի

ն

րը.

-

այլ

պայ

մանագրե-

ա Աի որարաքագիական րերրությամը կարգա է ո օործարարների կիրառվել ն.որաամանի սությեկտների Լ. փոխհարարերություններում հետ միասին Դրա. սուբյեկտների փորտարաբերությու պայմանագրեր, Նավորվում ղաքացիական Կրադրությ միայն Բնրության ոլորտում": որոնք կիրառելի

ցույց

տալիս,

քար

են

են

գործար

րը:

Տ

Տ

Գործարարության ոլորտում կնքվող

պայմանագրերի տեսակները

ԵլնելովՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքի1՛ն 2-րդ հոդվածների բովանդակությունից՝ կարողենք ասել, որ գործարարական են համարվումբոլոր այն պայմանագրերը, որոնք կնքվում են գույքի Օգտագործման, ապրանքներ վաճառելու, աշխատանքներ կատարե-

կամ ծառայություններ մատուցելու կապակցությամբ գործարարությամբ զբաղվող սուբյեկտներիկողմից: լու

Մասնակիցների կազմից ելնելով՝ կարելի է գործարարական պայմանագրերինշված տեսակներիմեջ առանձնացնելերկու խումբ` պայմանագրեր, որոնց կողմերըգործարարներ են, պայմանագրեր,որոնց մի կողմն է գործարար: Գործարարների միջն կնքվող պայմանագրեր են

հանդիսա-

ԳԼՈՒԽ 11

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆԵՎ ՎԱՐԿ ՎՈՐ ՄԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

Տ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

738 տեսակները ամ վարկավորման ասա

7. Գործարարության " Ր

Ֆինան,

ցությունք

ու

ն վարկավորումը Ֆինանսավորումը գործարարական գործունեությունը դրամականմիջոցներով ապահովելու եղանակներից

են:

Ֆինանսավորումըորնէ խնդրի իրականացմանհաճար օրենքով սահմանվածկարգով`անհատույցն անվերադարձ դրամական միջոցներտրամադրելնէ:

Ֆինանսավորումը` որպես գործունեությանինքնուրույն բնագավառ, տարբերվում է ինչպես ներդրումային(ինվեստիցիոն)գործունեությունից, այնպես էլ վարկավորումից:

Ֆինանսավորումը ներդրումայինգործունեությունիցտարբերվում է նախ ն առաջ նրանով, որ ներդրողըներդրումայինգործունեության օբյեկտի նկատմամբձեռք է բերում որոշակի իրավունքներ ն ակնկալում է, որ իր ներդրումը կփոխհատուցվի շահույթի ստացմամբկամ այլ եղանակով:Ֆինանսավորման դեպքում միջոցներ հատկացնողըֆ̀ինանսավորողը, որնէ հատուցում չի ակնկա-

լում: Բացի դրանից ներդրում կարելի է կատարելն՛ ճյութական,ն՛

ոչ

նյութականարժեքներով,միչդեռֆինանսավորումը կարելիէ կա-

տարել միայն դրամականմիջոցներով:

ն անվերադարձելիության Անհատուցելիության բնույթով ֆինանսավորումը տարբերվում է նան վարկավորումից, քանի որ վարէ հատուցմամբն վերադարձնելու կը տրամադրվում պայմանով: Ֆինանսավորումը լինում է պետականն ինքնաֆինանսավորում:

Տ

պահանջմունքներիառավել լրիվ ինքնաապահոկերպությունների վումն Է: Պետությունն իր վրա է վերցնում արդյունաբերության,գյուղատնտեսության,տրանսպորտի, կապի զարգացման առավել կարնոր պետական ծրագրերը, ինչպես նան սոցիալական ինֆկենսագործունեությունըդրամական միջոցներաստրուկտուրայի Կատարելով այդ պարտականությունըպ̀ետութրով ապահովելը": յունն ապահովում է հանրայինշահերի պահպանությունը:

Պետական ֆինանսավորման աղբյուր են ծառայում բյուջեի միջոցները: Պետական ֆինանսավորումն ունի խիստ նպատակային բնույթ: Ֆինանսավորում ստացողներիկողմից ստացած միջոցների ոչ նպատակայինծախսը համարվում է պարտավորության միխախտում ն կարող է հիմք ծառայել պատասխանատվության ջոցներ կիրառելու համար: Պետական միջոցների`ճպատակային0շանակությամբօգտագործելու վրա հսկողություն ապահովելու նպատակով, դրանք արտացոլվում են վարկի առանձին ենթահաշիվներում`«Սպատակային ֆինանսավորում ն մուտքեր»: Պետական բյուջեի հաշվին պետական պատվերներ կատարող կազմակերպություններիհամար նախատեսվումէ վարել յուրաքանչյուր պետականպատվերի ֆիճանսատնտեսականգործունեության արդյուքների առանձին հաշ-

վառում՞:

Պետական ֆինանսավորումնիրականացվումէ հետնյալ ձնե-

րով՝

անձանց` պետականկարիքֆիզիկականն իրավաբանական ների համար, ապրանքներիվաճառքի, աշխատանքներիկատարման, ծառայություններիմատուցմանդիմաց վճարելու համար բյուջետայինմիջոցներիտրամադրմամբ. ֆիզիկական ն իրավաբանականանձանց, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետությանբյուջետային համակարգի այլ մակարդակներին(մարզերին, համայքներին)` դոտացիաներ,սուբսիդիաներ,սուբվենցիաներտրամադրելով. -

-

Պետալանֆինանսավորման հրավավկան հիմքերը

Շուկայական տնտեսվարման պայմաններում տնտեսական գործունեության ֆինանսավորման հիմնականսկզբունքըկազմա-

րությունները,մրցույթի անցկացման կարգը, արդյունքները ամփոփելը, տարաձայնություններիկարգավորումըկանոնակարգվում է «Գնումների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով`: Ըստ այդ օրենքի 18 հոդվածի` գնումները կատարվում են մրցույթով` կենտրոնացվածն ապակենտրոնացված,իսկ նշված օրենքով նախատեսվածդեպքերում`գնանշումներիհարցմանկամ մեկ աղբյուրից գնումներիկատարմանձներով: Օրենքը նախատեսումէ երկու տիպի մրցույթ` բաց ն փակ: Ընդ որում, որպես ընդհանուր կանոն, գնումները պետք է կատարվենբաց մրցույթով: Միայն «Գնումների մասին» օրենքով նախատեսվածդեպքերումպատվիրատուն, լիազոր մարմնի համաձայնությամբ, իրավունք ունի, բաց մրցույթից բացի, կիրառել գնումներիկատարմանայլ ձներ: Կենտրոնացված գնումները կատարում է կառավարության կողմից լիազորված իրավաբանականանձը կամ հիմնարկը (պետական գնումների գործակալությունը):Մրցույթում հաղթող մասնակցի հետ, «Գնումների մասին» օրենքով սահմանված կարգով կնքվում է գրավոր պայմանագիրմ̀եկ փաստաթուղթկազմելու մի-

պետական ձեռնարկություններին` պլան-պատվերներըկատարելու համար սեփական միջոցների անբավարարությանդեպքում, բյուջետայինհատկացումերտրամադրելով: Պետական ֆինանսավորման առավել կարնոր ուղղություններից մեկը` այետանանկարիքներըդրամականմիջոցներու ապահովեն է Այդ միջոցներնօգտագործվում են Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանունակություննու անվտանգությունը, պետության կենսագործունեությունը,պետականնպատակայինծրագրերի, ինչպես նան` միջպետական ծրագրերի իրագործումն ապահովելու համար անհրաժեշտ արտադրանքիարտադրությունը ն հանրային այլ կարիքներիբավարարումըֆինանսավորելու համար: Հանրապետական բյուջեից ֆինանսավորվող պետական ն միջպետական նպատակայինծրագրերի ցանկը կառավարության կողմից ներկայացվում է Ազգային ժողովին բյուջեն հաստատելիս` որպեսբյուջեի հավելված: Պետական կարիքների համար կատարվող աշխատանքների, մատուցվող ծառայությունների համար վճարվում են հիշյալ նպատակներով բյուջեում նախատեսված միջոցներից, իհարկե, հաշվի առնելով բյուջեի ֆինանսական ռեսուրսներիիրական մուտքը: Ֆինանսավորումնիրականացնումէ ֆինանսների նախարարությունը՝ պետական պատվիրատուներինհամապատասխանմիջոցներ փո-

ջոցով:

մրցույթի պայմաններին, մրցույթում հաղթողի մրցույթին ներկայացրածառաջարկնեՕրին ն օրենքով սահմանված պահանջներինհամապատասխան: րինակ, պետականկարիքների համար շինարարությանկապալի պայմանագիրըպետք է պայմաններպարունակի կատարման ենծավալի ու արժեքի, այն սկսելու ն ավարթակա աշխատանքների տելու ժամկետների, աշխատանքներիֆինանսավորմանու վճարկատաման չափի ու կարգի, կողմերի պարտականությունների րումն ապահովողերաշխիքներիմասին (Քաղ. օր. 764 հոդվ., կետ 2): Այդ պայմանագրումֆինանսավորումը նախատեսվումէ շինարարության օրացուցային ն ծավալները գործարկելու տարեկան ժամկետներիցելնելով: Հերթական տարվա կապալային աշխատանքների ֆինանսավորմանհամար հատկացվածպետականբյու-

պայմաններըորոշվում Պայմանագրի

խանցելով:

Պետական կարիքների ապահովմանհամար կնքվում են պետական պայմանագրեր(Քաղ. օր. հոդվ. 541)":Դրանք այն պայմանագրերն են, որոնք կնքում են պետական պատվիրատուներըֆիզիկական ն իրավաբանականանձանց հետ՝ պետական կարիքների ապահովման համար: Պետական պայմանագրերը հիմնականում տեղաբաշխվում են մրցութային կարգով: Մրցույթի կազմակերպիչների, դրանց մասնակիցների(մատակարար,կատարող) հարաբե1

Վարկ է նկատել, որ «պետական պայմանագիր» տերմինը հաջողվածներից չէ, ն դրան քաղաքացիություն տալը չի բխում պայմանագրերիավանդական ն նոր օրենսգրքում որոշակիորեն ամրագրված դասակարգումից: Մենք գտնում ենք, որ քաղաքացիաիրավականպայմանագրերը չի կարելի բաժանել պետականի ն ոչ պետականի: Մեզ թվում է, որ ավելի ճիշտ կլիներ «պետական պայմանագիր» արտահայտության փոխարեն օգտագործել «պետականգնումների», «պետականկարիքների համար կապալային աշխատանքների» պայմանագիր:

են

«Գնումների մասին» այաստանի Հանրապետությանօրենքը ընդունվելէ հունիսի 5-ին: Տես ՀՀՊՏ 2000/13(111), 22.06.00: Պետական պայմանագրի մասին տե'ս ՀայաստանիՀանրապետության քաղաքացիական իրավունք: Երկրորդ մաս.- Երնռանի պետ.համալս.: Երեան, 2001, էջ 78-87, 275-287: '

2000թ. .:

ջեի միջոցների նվազմանդեպքում կողմերը պետք է համաձայնեցնեն նոր ժամկետներ, անհրաժեշտությանդեպքում նան աշխատանքի կատարման այլ պայմաններ:Ընդ որում, կապալառունիրավունք ունի պետականպատվիրատուիցպահանջել հատուցելու աշխատանքներիկատարմանժամկետները փոփոխելու հետնանՔով իրեն պատճառվածվնասները(Քաղ. օր. 765 հոդվ.)': Պետական պատվիրատունկապալառուին սահմանվածկարգով տրամադրում է ավանս, ապահովում է շինարարության ժամանակինն անընդհատֆինանսավորումը: Պետական պատվիրատուն պատասխանատվությունէ կրում պետական կարիքների ֆինանսավորմանպարտականությունները պատշաճ չկատարելու համար: Մասնավորապես,ավանսի փոխանցման, ավարտված աշխատանքներիվճարման` պայմանագրով նախատեսվածժամկետներըխախտելու դեպքում պատվիրատուն պարտավորէ փոխհատուցել դրա հետեանքով պատճառված վնասները` ներառյալ վարկերի տոկոսների վճարման համար կատարված ծախսերը": Բացի պետական կարիքներիանմիջականֆինանսավորումից, արտադրողներին, մատակարարներին,կապալառուներին տնտեսապես խրախուսելու համար, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբսահմանվածկարգով,կարող են տրամադրվել` արտոնյալ պայմաններով ընթացիկ ն երկարաժամկետվար-

կեր,արտարժութային միջոցներ, որոնք արտոնյալ պայմաններով -

նրանց է տրամադրվումարտահանվողարտադրանքիրացնելիս, արտադրանքիմատակարարմանծավալների աճն ապահովելու համար պետականբյուջեից կատարվող հատկացումներ: Ֆինանսական արտոնություններ տրամադրելու տեսակները, չափերը ն կարգը սահմանվում են իշխանությանմարմիններիկողմից կոնկրետնպատակայինծրագրի կամ այլ պետականկարիքների ցանկը հաստատելիս: -

է

Պետական կարիքների համար կապալային աշխատանքների կատարպայմանագրիմասին տե'ս Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիականիրավունք: Երկրորդմաս.- Երեանի պետ.համալս.: Երեան2001, էջ ման

275-281: Տես

ԾՎՇՇ/10Շ

Բքաօոճ

ԼՑ.

ՈՕՇ0616.

2--

Առուօոճ

6 23.,

ՂԽԼ

Աքշոոքւաաութոթոօճ 2000, էջ 305 ԽԼԴՕքաւքյոճծուոչւ

--

ոաքորօ: 306:

Բացի պետական նպատակայինծրագրերը ն այլ պետական է կարիքները ֆինանսավորելուց, պետությունն իրականացնում ն ճյուղերին ֆինանսական նան տնտեսավարողայն սուբյեկտներին օժանդակություն ցուցաբերելու միջոցառումներ, որոնց գործունեությունը մի կողմից հանրային շահերի բավարարմանհամար կենսականանհրաժեշտությունէ, իսկ մյուս կողմից` հնարավորչէ իրականացնելառանցարտաքինդրամականմիջոցների:Ֆինանսական օժանդակությունըկարող է իրականացվելկազմակերպության կամ ճյուղի որոշակի ծախսերըֆինանսավորելումիջոցով կամ դոտացիաներ,սուբսիդիաներ,սուբվենցիաներտրամադրելով: բյուջետայինմիջոցներ են, որոնք անհատույց Դոտացիաները

անվերադարձտրամադրվումեն Հայաստանիկանրապետության բյուջետայինհամակարգիայլ մակարդակին(մարզ, համայք) ընթացիկծախսերըծածկելու համար: Հայաստանի Հանրապետության«Ֆինանսական համահար4-րդ հոդվածի հաթեցմանմասին» 24 նոյեմբերի 1998 թ. օրենքի' մաձայն` համայնքներին դոտացիաներըհատկացվում են նրանց ներդաշնակ զարգացումն ապահովելու համար: Դոտացիաների ընդհանուր գումարի նվազագույնչափը սահմանվում է օրենքով, Հաիսկ բաշխումն ըստ առանձին համայնքների հաստատվումէ յաստանի պետականբյուջեի մասին ՀայաստանիՀանրապետութ-

ն

յան օրենքով: մարմիններինդոտացիաներ Տեղական ինքնակառավարման համապատասՀՀ Ֆինանսների նախարարության հատկացվումեն յուրաքանչբաժանմունքների` խան տեղականգանձապետական միհաշիվների յուր համայնքի համար բացված գանձապետական ջոցով: Դոտացիաներիհաշվարկվածգումարիչափի մասին տեղամարմինները տեղեկացվումեն օրենսդկան ինքնակառավարման րությամբ սահմանվածկարգով(Օրենքի 7 հոդվ.): Սուբսիդիան(լատիներենՏսետլժսո' -Օօգնություն)բյուջետային կարգավորման միջոցներից մեկն է՞: Սուբսիդիան Հայաստանի Հանրապետությանբյուջետային համակարգի այլ մակարդակին անձանց, ո(մարզ, համայնք), ֆիզիկականկամ իրավաբանական գործող օրենքների ժողովածու Հայաստանի Հանրապետության 70: Բ, (1995-1999թթ.), ՎԳիրք էջ Ն

Տես

Տե'ս

Ծօոոոււօն

1օքորգայւն:

ՇիՕոճքե.

Է/.,

1997, էջ 662:

րոշակի նպատակայինծախսումների բաժնային ֆինանսավորման պայմանովպետականբյուջեից հատկացվողգումար է: Սուբվենցիան(լատիներեն ՏսԵսծու6 --օգնության հասնել) վերադաս մակարդակի բյուջեից որոշակի ժամկետով ն կոնկրետ նպատակներիհամարտրամադրվողդրամականգումարն է": Բնորոշումից երնում է, որ սուբվենցիան, ի տարբերություն դոտացիայի, ւպետքէ օգտագործվի խիստ նպատակայիննշանակությամբ ն սահմանված ժամկետում: Հայաստանի Հանրապետությունում սուբվենցիաները բյուջետային միջոցներ են, որոնք անհատույց ն անվերադարձտրամադրվում են ՎայաստանիՀանրապետության բյուջետային համակարգի մակարդակներինկամ իրավաբանական անձանց որոշակի նպատակայինծախսումներ իրականացնելու համար: Իրենց տնտեսական նպատակայնությամբսուբվենցիաներըլինում են` ընթացիկ ն ներդրումային (ինվեստիցիոն): Բյուջեից հատկացվող ընթացիկ սուբվենցիաներընախատեսվում են վարչատարածքային սուբյեկտների բյուջեների հաշվին` նրանց ամրացված համապետական սոցիալական ծախսերի ֆինանսավորման պայմանները համահավասարեցնելու համար, սոցիալ-մշակույթային միջոցառումների իրականացման, բյուջետային կազմակերպություններին պահելու, բնակչության սոցիալական պաշտպանվածությունն ապահովելու համար: Տնտեսական գործունեության սուբվենցիոն ֆինանսավորումն իրականացվում է ներդրումային, ինովացիոն գործունեության ն ընդլայնված վերարտադրության իրականացմանն ուղղված այլ ծախսումների ֆինանսավորման համար ներդրումային սուբվենցիաներ տրամադրելով: Բյուջեից ներդրումային սուբվենցիաներհատկացնելու պայման է հանդիսանումինվեստիցիաներին ինովացիաներիդրամական ապահովման համար տեղական բյուջեների եկամուտների անբավարարությունը:Սուբվենցիաներ տրամադրվում են միայն փորձաքննություն անցած ներդրումային ծրագրերի ն նախագծերի համար: Սուբվենցիոն ֆինանսավորումն իրականացվում է ւպետակւսն ն տեղական բյուջեների բաժնային մասնակցությամբ: Նրանց ֆի-

ստեղծվող նանսական օժանդակությամբ յան իրավունքըչի փոխվում:

օբյեկտի սեփականութ-

կարգը սահմանվում օրենսդտրամադրելու Սուբվենցիաներ հիմք Սուբվենցիավճարելու կոնկրետպարտավորության րությամբ: նան հաստատման մասին օրենքը, ինչպես է հանդիսանումբյուջեի է

կնքվածպայմանագին սուբվենցիատվող մարմնի ստացողիմիջն նաէ անունից հանդես գալիս Ֆինանսների րը: Հանրապետության

խարարությունը:

պետք է պայմանագրում Կոնկրետ սուբվենցիատրամադրելու ծավալը, ստացողը, նախատեսվենդրա նպատակայնությունը, մարմիննիրաՏրամադրող հատկացմանկարգը ն պայմանները: Այդ օգտագործումը: պատճառով վասու է վերահսկելսուբվենցիայի բյուջեի է համապատասխան սուբվենցիա ստացողը պարտավոր

ամսվա հաշվետվությունը կատարման ծախսմանմասին սուբվենցիայի հաստատելուց հետո`

մեկ

:

հաշվետու լինել ընթացքում, պայմանները ն Սուբվենցիայիհատկացման օգտագործման

պայմանավո պատասխանատվությունը

չկատարելուհամար՝ ժամանակինչօգտագործված նպատակայնությամբ: է հատկացման սուբվենցիան չօգտագործված նշանակությամբ կամ նպատակային հատՍուբվենցիայի մարմնին: տրամադրող պետք է վերադարձվի նրա դեպքում կարգը խախտելու կացման կամ օգտագործման կամ վերադարձման մ է: Սուբվենցիայի հատկացումըդադարեցվու մասին որոշումը դադարեցման վաղաժամկետ հատկացումների մարմինը:Այն պետք է ընկայացնումէ սուբվենցիատրամադրող օրվանիցկամ այդպիդունվի ծախսմանմասին հաշվետու լինելու չստանալու օրվանից`երեք ամսվա ընթացսի հաշվետվություն

քում՞:

նշանակութկամ նպատակային չօգտագործելու Սուբվենցիան առանձհիմնական պատասխանատվության յամբ չօգտագործելու է: Սուբվենցիան անվիճելիությունն իրագործման նահատկությունն համաէ անվիճելի կարգով՝ստացողիմիջոցներից՝ վերադարձվում ամսվա ընթացորոշումը կայացնելուց հետո երեք պատասխան քում:

ո»

Գործարարական գործունեությունը` դրամական միջոցներով ապահովելու հաջորդ եղանակը պետության կողմից իրականացվող վարկավորումնէ Վարկավորումը ֆինանսական համակարգի ինքՕուրույն բնագավառ է, ֆինւսնսական հարաբերություններիենթահամակարգ, որը ֆինանսավորման հետ միասին ապահովում է ընդլայնված վերարտադրության դրամական պահանջմունքները: Վարկավորումը հնարավորություն է ընձեռում` ազատ դրամական միջոցները յուրահատուկ մեթոդներով վերաբաշխել արտադրության պրոցեսում ժամանակավորապես առաջացած դրամական պահանջմունքների պակասը լրացնելու նպատակով: Վարկավորումն իրականացվումէ` հատուցմամբ ն վերադարձմանպայմանով գումարներ տրամադրելու եղանակով: Տնտեսավարող սուբյեկտներին բյուջետային վարկ տրամադրվում է պայմանագրով, վերադարձելության, հատուցելիության, ժամկետայնության ն ապահովվածության պայմաններով: Բյուջետային վարկի վերադարձման պարտականության կատարումը կարող է` ապահովվել բանկային երաշխիքով, երաշխավորությամբ, գրավով, ընդ որում, հատկացված վարկի՝100 տոկոսից ոչ պակաս չափով: ոու:տար- ր Պետական վարկավորումը, բանկային վարկավորումից բերվում է հետնյալ առաջին` այդ վարկավորումն ունի արտոնյալ բնույթ: Պետական վարկը տրամադրվում է Հայաստանի Հանրապետության

պարտքերչունեն: Բյուջետայինմիջոցները փոխանցվումեն վարկայինհիմնարկներում վարկառուիունեցած բյուջետային հաշվի վրա: Բյուջետան յին վարկի հաշվին գործառույթները վճարումներըվարկի նպակատարումէ վարկառունինքտակայնությանըհամապատասխան սահմանվածկարգով: օրենսդրությամբ նուրույն, քաղաքացիական Բյուջետային վարկ ստացողը պարտավորէ վարկն օգտագորն ծել նպատակայիննշանակությամբ,ժամանակին լրիվ ծավալով ն վճարել վարկի ծավալով այն վերադարձնել,ժամանւակին լրիվ հաշժամանակին համար սահմանվածտոկոսները, օգտագործման վեվետվություններկայացնելստացած միջոցներիօգտագործման րաբերյալ: Վարկավորմանպայմանագրիցբխող պարտավորությունները վարկառույի կողմից չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու դեպքում նրա նկատմամբ կիրառվումեն օրենքով նախատեսված ներգործությանմիջոցներ, ընդհուպ, միչն պաշտոնատարանձանց քրեական պատասխանատվություն:

առանձնահատկություններով՝ 93

երկրորդ` վարկը տրամադրվում է սար

մասերով":

ընթացքում հավատարվա թացք

Բյուջետային վարկի տրամադրման պարտադիր պայման է հանդիսանում` ստացողի ֆինանսական վիճակի նախնական ստուունեն վարկի օգտար ընթացքում` ցանկացած ժամանակ,ստուգել բյուջետային վարկ ստացողի գործունեությունը, ինչպես նան ստացած վարկի `

ԱԱ

աթ րուք

գորժունեության

Գործարարական

հնքնաֆինանսավորումը

գործունեության

ապահովումնէ ջոցներով արտադրատնտեսական է` ծախսերը թողարկվող իրալկլանացվում Ինքնաֆինանսավորումը ' արտադրանքիինքնարժեքիձեջ հաշվարկելու տալկմնացող շահույթի հաշվին: յան տրամադրության Ինքնարժեքիհաշվին ֆինանսավորվումեն նյութականծախվճարմանծախսերը, պետական,սոցիալասերը, աշխատանքների

կազմակեր

այլ կան ֆոնդերին կատարվողհատկացումները,ֆինանսավորվող

հատկացումները: ծախսերը, ամորտիզացիոն լի աատված ծա կատարած Կազմակերպության ւի կարգու Կ կով ճշգրտվում են համապատասխան սահՕրինակ, միտներից, նորմաներիցն նորմատիվներիցելնելով: ն մանված են գործուղման,կադրերիպատրաստման վերապատեն դրանց առարաստման ծախսերի նորմատիվներ,սահմանված

վերադարձման որոնբ այն իրավաբանական անձանց, նախկինում բյուջետային միջոցներիամկետան պայմանով հատկացված

վելագույն չափերը, ծառայական օգտագործման համար անձնական ձարդատար մեքենաներն օգտագործելու փոխհատուցման ծախսերիառավելագույն նորմատիվներ՝: Ինքնարժեքի հաշվին ֆինանսավորվող ծախսերը` տնտեսական առումով, հասարակ վերարտադրության համար կատարվող ծախսեր են: Ընդլայնված վերարտադրությանկարիքները գործարարը ֆինանսավորում է իր տնօրինությանտակ մնացող շահույթի

հաշվին:

Պետության կողմից կարգավորվում է շահույթի հաշվարկման կարգը, շահույթից հարկեր հաշվարկելու ն վճարելու կարգը, կազմակերպությաններքին պահանջմունքներիբավարարմանաղբյուր ծառայող, նրա տրամադրությանտակ մնացող շահույթի ձնավորման մեխանիզմը: Կազմակերպությանտնօրինության տակ մնացած շահույթը, առաջին հերթին. հանդիսանումէ պետության առջն տնտեսավարող սուբյեկտի պարտավորություններիկատարումնապահովող միջոց: Հարկերի վճարումից հետո կազմակերպության տնօրինության տակ մնացած շահույթը նրա կողմից օգտագործվում է` օրենքին կամ նրա հիմնադրմանփաստաթղթերինհամապատասխան,ֆոնդերիստեղծմանինքնարժեքիմեջ չմտնող ծախսերիֆինանսավորման, գործարարությամբզբաղվող սուբյեկտների մասնավոր կարիքների բավարարման,ինչպես նան հանրայինշահերի բավարարման համար:

ն

Ց4 Քամմային,ապրանքային առաղրային մարկավորմանիրավավածհիմքերը Բանկային վարկավորումըհանդիսանուն է գործարարական գործունեության ֆինանսականապահովման ձներից մեկը: Այն իրագործվում է գործարարի ն վարկավորող կազմակերպության միջն համապատասխանպայմանագրերիկնքմամբ` ֆինանսական

ձնավորելով`: փոխհարաբերություններ

իրակաիրավականկարգավորումը Այդ հարաբերությունների Բանն՛ ակտերով: ն օրենքներով, ենքաօրենսդրական նացվում է ակկային վարկավորումըկարգավորողհիմնականօրենսդրական օրենսգիրքն է, որով կարգավորվումէ տը ՀՀ քաղաքացիական վարկայինպայմանագիրը:Բացի ՀՀ քաղ. օր-ից, բանկայինվարեն նան մի շարք օրենսդրակավորմանհարցերը կարգավորվում ակտերով,օրինակ, «Բանկերի ն բանկան ն ենթաօրենսդրական ն այլն: Բանկային կային գործունեությանմասին» ՀՀ օրենքով կարգավորումըկատարվումէ ենթաօրենսդրական

վարկավորման

ակտերով,ՀՀ Կենտրոնական նախագահի,11 կառավարության նորմաՖինանսաներինախարարության բանկի հրահանգներով, տիվ ակտերով: ՀՎ ԿենտրոՆշված ակտերիմեջ հատուկ տեղ են զբաղեցնում է նական բանկի ակտերը, քանի որ դրանցով կանոնակարգվում վարկեր տրամադրելու,տոկոսներհաշվարկելու հաշվապահական դրանք ձնակերպելու կարգը ն այլ հաշվառմանփաստաթղթերում

ՎՀ

հարցեր: Կարնոր նշանակություն ունեն` կոնկրետ բանկերի կողմից մշակվող Ա հաստատվող լոկալ իրավականակտերը, որովհետն հաշվարկային դրանք սահմանում են միջոցների տեղաբաշխման, ն դրանց հաշվարկմանն վարկերի վճարի, տոկոսադրույքների

հետ կապվածայլ հարցեր": տրամադրման են` կենտրոնական Բանկային վարկավորումիրականացնում բանկից լիցենզիա ստացած, վարկավորողկազմակերպություննե իրականացրը ն առնտրայինբանկերը:Բանկայինվարկավորումն վում է միայնդրամով(փողով): է՝ իրավականնորԲանկայինվարկավորումիրականացվում Նորմատիվ մերով սահմանվածսկզբունքներինհամապատասխան: պետք է իվարկավորումը են, ակտերը նախատեսում որ բանկային ժամկերականացվի` հատուցելիության, վերադարձնելիության, ն նպատակայնության սկզբունքնետայնության,ռեգերվայնության

րով:

Հատուցանելիությունը, տվյալ դեպքում, նշանակում է, որ վարկի օգտագործման համար գանձվում են տոկոսներ: Տոկոսադրույքները սահմանում են վարկայինպայմանագրիկողմերը: Բանկի կողմից կենտրոնացված վարկայինմիջոցներիցվարկառուինվարկ տրամադրելիս`տոկոսներըկարողեն գերազանցել3Հ Կենտրոնական բանկի կողմից վերաֆինանսավորման (հաշվարկայինդրույք) համարսահմանվածտոկոսադրույքը միայն երեք տոկոսով:Արտոնյալ վարկավորումկատարվումէ՝ արտոնյալ տոկուղադրույքների մասին նորմատիվ ակտերումսահմանվածպայմաններով: Վերադարձնելիության սկզբունքը նշանակումէ, որ ստացած դրամական միջոցներըպետք է վերադարձվեն վարկատուին:Կողմերի պայմանավորվածությանը համապատասխան` վարկի գումարը կարողէ վերադարձվել ինչպես մաս-մաս, այնպես էլ ամբողջությամբ: Դա կատարվումէ վարկառուիկողմից` իր հաշիվներիցբանկի թղթակցայինհաշվին գումարներփոխանցելով: ժամկետայնության սկզբունքիէությունն այն է, որ դրամական միջոցներըտրամադրվումեն որոշակի ժամկետովն պետք է վարկատուին վերադարձվենսահմանվածժամկետումկամ ժամկետներում: Վարկը ժամանակինչվերադարձնելուհամար վարկառուից գանձնվում են տուգանայինտոկոսներ: Կախված դրամական միջոցների տրամադրման ժամկետից՝ վարկը լինում է կարճաժամկետ, միջին ժամկետովն երկարաժամկետ: Կարճաժամկետ է համարվումայն վարկը, որը տրվում է մեկ տարուց պակաս ժամկետով:Այդպիսիվարկ, որպես կանոն, վերցնում են սեփականշրջանառու միջոցներիպակասը լրացնելու համար:Այդ վարկի մարմանմիջին ժամկետըհամաշխարհային պրակտիկայում,սովորաբար,չի գերազանցումվեց ամիսը`: Միջինժամկետովվարկը տրամադրվումէ մեկ տարով` ինչպես արտադրական,այնպեսէլ առետրայիննպատակներով: Երկարաժամկետ վարկը տրամադրվումէ մեկ տարուց ավելի ժամկետով,հիմնականմիջոցներիսպասարկմանհամարն առանձնանում է վարկայինմիջոցների խոշորությամբշ: Ռեզերվայնության սկզբունքիհամաձայնվ̀արկատու բանկերը պարտավորեն` Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանվածկար-

քանակի

գով ստեղծել պահուստներ` տրամադրվածդրամական միջոցները վարկառուներիկողմից չվերադարձնելու դեպքում հնարավոր կորուստներըծածկելու համար: Վարկինպատակայինտրամադրմանսկզբունքը նշանակում է, որ այն տրամադրվումէ` պայմանագրովնախատեսվածնպատակով օգտագործելու համար: Պայմանագրում նախատեսվում են նան վարկի նպատակային օգտագործման նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու եղանակները ն վարկավորման պայմանները խախտելուհամարկիրառվողսանկցիաներ: Վարկային պայմանագրի մասնակիցներնիրավասու են նան վարկայինպայմանագրովնախատեսելպայմանագրիկատարումը, այսինքն վարկի վերադարձնելն ապահովող միջոցներ: Այդ դեպքում վարկը տրամադրվումէ` գույքի գրավի, բանկային երաշխիքի կամ օրենսդրությամբ նախատեսված ապահովման այլ միջոցների վերաբերյալ համաձայնությանառկայությանդեպքում: Դրամական միջոցները վարկառուին են տրամադրվում վարկային պայմանագրով:3Հ քաղ. օր. 887 հոդվածի համաձայն վարկային պայմանագրով,բանկը կամ այլ վարկային կազմակերպությունը (վարկատուն) պարտավորվումէ` պայմանագրով նախատեսված չափերով ն-պայմաններով դրամականմիջոցներ (վարկ) տրամադրել փոխառուին, իսկ փոխառուն պարտավորվում է ժամանակին վերադարձնելստացած գումարը ն վճարել պայմանավորված

տոկոսները՝:

Դրամականմիջոցներըկարող են տրամադրվելինչպես ազգային դրամով, այնպես էլ` արտարժույթով: Դրամականմիջոցները տրամադրվում են հետնյալ կարգով` 1. իրավաբանական անձանց.միայն անկանխիկկարգով` միջոցներն իրավաբանականանձի հաշվարկայինկամ ընթացիկհաշվում հաշվարկելու եղանակով. 2. ֆիզիկական անձանց. անկանխիկկարգով` դրամականմիջոցներ ֆիզիկական անձի` բանկում ունեցած հաշվին հաշվարկելու եղանակով կամ բանկի դրամարկղից վճարվող կանխիկ դրա-

մով:

Բանկի կողմից հաճախորդներիվարկերը տեղաբաշխելըկատարվում է հետնյալ եղանակներով` '

-

Վարկայինպայճանագրի մասին տե'ս Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական իրավունք, երկրորդ մաս,Երնան, 2001, էջ 438-447:

վարկառուի ֆիզիկական սնձի բանկում ունեցած հաշվին մեկանգամյափոխանցում կատարելու միջոցով կամ նրան վարկի գումարը կանխիկհանձնելումիջոցով. 2. վարկային գիծ բաց անելու միջոցով` այսինքն պայմանագիրը կնքվում է վարկի ամբողջ գումարի համար, որը վարկառուն կարող է օգտագործել պայմանավորվածժամկետում համաձայնության որոշակի պայմաններըպահպանելուդեպքում. Յ. բանկի կողմից կլինետի հաշիվը (հաշվարկային,ընթացիկ) գումարների անբավարարության կամ բացակայությանդեպքում վարկավորելու եղանակով (օվերդրաֆտ) ն հաշվարկայինփաստաթղթերը կլիենտի բանկում ունեցած հաշվից վճարելու եղանակով, եթե բանկային հաշվի պայմանագրով է նման նախատեսված գործառույթների կատարում:Բանկի կողմից հաշվի վարկավորումը սահմանվում է այն լիմիտների ն ժամկետներիշրջանակում, որոնց ընթացքում կարող են մարվել կլիենտի վարկային պարտավորութ1.

յունները. 4.

գործող օրենսդրությանը չհակասողայլ եղանակներով`: Բանկի կողմից տեղակայվածդրամական միջոցների վերադարձը ն դրանց համարտոկոսներիվճարումն իրականացվում է`

րով նախատեսված է նման գործառույթի կատարում, 4. հաճախորդի` ֆիզիկական անձանց հաշիվներից, նրանց գրավոր կարգադրություններիհիման վրա, ինչպես նան օրենքով նախատեսված այլ եղանակներով դրամական միջոցներ փոխանցելու

միջոցով`:

Համաձայն Քաղ. օր-ի, վարկի վաղաժամկետ մարումը` վարկառուի նախաձեռնությամբ, հնարավոր է միայն վարկաւոուի համաձայնությամբ, եթե այլ բան նախատեսվածչէ վարկային պայմանագրով: Այս դեպքում վարկատուն ն վարկառուն պետք է համաձայնեցնեն տոկոսների չափը հաշվի առնելով ոչ միայն վարկից օգտվելու փաստացի ժամանակը, այլն բանկի չստացած եկամուտ-

ները:

Եթե վարկային պայմանագրով այլ բան նախատեսվածչէ, ապա վարկատուն իրավունք ունի վարկառուից պահանջել վաղաժամկետ վերադարձնել վարկը ն վճարել հասանելիք տոկոսները հետնյալ դեպքերում՝ վարկառուի կողմից` մաս-մաս (տարաժամկետ) վճարվող վարկի հերթական մասը վերադարձնելու համար որոշված ժամկե-

խախտելու դեպքում, վարկառուի կողմից` վարկային պայմանագրով նախատեսհանձնարարականով նրա հաշվարկային (ընթացիկ)հաշվից դրամականմիջոցներդուրս ված վարկը վերադարձնելու ապահովմանպայմաններըխախտելու գրելու ճանապարհով, դեպքում, 2. այլ բանկի կողմից` սպասարկվողպատվիրատուիհաշվից վարկի գումարի նպատակայինօգտագործման պայմանները վարկատու բանկի վճարային պահանջագրով,օրենքով սահմանխախտելու, ինչպես նան վարկատուի կողմից` վերահսկողություն ված հերթականությանը համապատասխան` դրամական միջոցներ իրականացնելուհնարավորություններչստեղծելու դեպքում, դուրս գրելու միջոցով: Այս տարբերակը կարող է կիրառվել, եթե երաշխավորություն, երաշխիք տվող անձանց ն գրավատուպայմանագրովնախատեսված է` առանց հաշվի տեր ների կողմից` իրենց պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ հաճախորդի կարգադրության, նրա հաշվից գումարներ դուրս գրելու հնարավոպատշաճ կատարելու դեպքում: րությունը: Ընդ որում, վարկառուկլիենտը պետք է այն բանկին, որԱնհուսալի կամ հանրապետության Կենտրոնական բանկի տեղ բացված է իր հաշիվը, գրավոր տեղեկացնիիր հաշվից անակկողմից` սահմանված կարգով անիրական ճանաչված պարտքերը ցեպտ կարգով կնքված պայմանագրին համապատասխան` դուրս են գրվում վարկատու բանկի հաշվեկշռից՝ կորուստների հագումարներդուրս գրելու իր համաձայնության մասին, մար ստեղծված պահուստի հաշվին: Պահուստի անբավարարութՅ. պարտապան բանկի կողմից` սպասարկվող վարկառուի յան դեպքում դրանք մտցվում են հաշվետու տարվա վնասների մեջ: հաշվից պարտատեր (վարկառու)բանկի վճարային Չմարված պարտքերը դուրս գրելը չի նշանակում, որ դրանք չեղյալ պահանջագրով դրամակւսնգումարներ դուրս գրելու միջոցով,եթե են հայտարարվում: Այդ պարտքերը դուրս գրման օրվանից ոչ պապայմանագ1.

կլիենտ-պատվիրատուի վճարային

տը

-

-

-

կաս 5 տարի, հաշվառում են հաշվեկշռից դուրս, հոգ դրանց

տանի գանձմւան մասին:

որպեսզի բանկը

ՀայաստանիՀանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրնախատեսում է նան ապրանքային ն առետրայինվարկավորում: Քաղ. օր. 890 հոդվածի համաձայն կողմերըկարող են կնքել պայմանագիր,որը նախատեսում է մի կողմի պարտականությունը՝ մյուս կողմին տրամադրելտեսակւսյինհատկանիշներով որոշվող իրեր (ապրանքայինվարկի պայմանագիր): մարանքայինվարկի պայմանագիրըսովորական վարկային պայմանագրիցտարբերվում է նրանով, որ այդ պայմանագրի առարկան ոչ թե դրամն է, այլ տեսակայինհատկանիշներով որոշվող իրը: Բացի դրանից, այդ վարկերը միմյանցիցտարբերվում են նան հարաբերությունների մասնակիցներով: Վարկային պայմանագրով՝ որպես վարկատու, կարող են հանդես գալ բանկերը կամ այլ վարիսկ վարկի նագրով վարկատու կարող է լինել ցանկացած անձ': Գործնականում ապրանքային վարկեր տրամադրում են առետրայինկազմաքը

կային կազմակերպությունները, ապրանքայինպայմակերպությունները:

են Ապրանքային պայմանագրի նկատմամբ կիրառվում

վարկի վարկային պայմանագրիկանոնները, եթե

այլ բան նախատեսված պայմանագրովկամ չի բխում պարտավորությանէությունից: Տրամադրվողգույքի քանակի, տեսականու, կոմպլեկտայնության, որակի, տարայի, փաթեթավորման պայմաններըորոշվում են` առուծախի պայմանագրիկանոններինհամապատասխան, եթե այլ բան նախատեսված չէ ապրանքային վարկի պայմանագրով

չէ

այդ

(Քաղ.օր. 890հոդվ.)

Գործնականումապրանքային վարկի պայմանագրերկնքվում տնտեսավարողսուբյեկտներիմիջն հումք, նյութեր, այլ նյութական միջոցներ` որոշակի ժամկետով փոխարինաբար վերցվելու են

դեպքում:

Ամռետրային վարկը կիրառվում է գործարարական հարաբերություններում մեկ սուբյեկտի կողմից մեկ այլ սուբյեկտի վարկավորելու համար: Առնտրայինվարկ տրամադրվում է այն պայմանագրերով,որոնց կատարելըկապված է` դրամական գումար կամ

կանությունը հանձնելու

Նման

պայմանագրերով, ըստ Քաղ. նեվարկի տրամադրում: օր. հոդվածի, կարողնախատեսվել ապրանքների, աշխատանքների կամ ծառայությունների րառյալ համար կանխավճարի", նախւսվճարի՞, ապրանքների,աշխատանքների, ծառայություններիհամար` վճարման հեւոաձգմամբկամ տւսրաժամկետվճարելու ձներով, եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրեն891

հետ:

է

քով:

Առնւորայինվարկավորումը բանկւսյին վարկավորումից տարբերվում է հետնյալ առանձնահատկություններով՝ 1. վարկատունոչ թե ժասնագիտացվածվարկային կազմակերաշխատանքներ կատարող պություն է, այլ ապրանք արտադրող, կամ ծառայություններ մատուցող կամ դրանցից օգտվող գործարար,

վարկը տրամադրվում է կամ ապրանքով, կամ մատուցվող ծառայությամբ,կա՛մ դրանց համար վճարվելիք դրամով, 3. առնտրային վարկի դիմաց հատուցումը հաշւլարկվում է ոչ թե տոկուներով, այլ ներւսռվում է ապրանքի, աշխատանքի ծառայության արժեքի մեց, 4. վարկավորման պայմանագիրչի կնքվում: առանձին Այդ պատճառով էլ Քաղ.օր-ը առնտրային վարկ է համարում ոչ թե վարկային պայմանագրով տրվող գումարը, այլ` ի կատարումն ապրանքների հանձնման, ծառայությունների մատուցման կամ աշխատանքների կատարման կազմակերպությունների կողմից միմյանց տարբերեղանակներովֆինանսավորելը: Օրինակ, վճարման հետաձգումը կամ տարաժամկետումը կիերբ վարկավորողը վաճառողը, րառվումէ այն դեպքում, կապալառուն կւսմ ծառայություններ մատուցողն է: Վարկավորումը կատարվում է փաստացի` ստացած ապրանքի, կատարված աշխատանքի կամ մատուցված ծառայության արժեքը որոշակի ժամանակ հետո ամբողջությամբ կամ մաս-մաս վճարելու միջոցով: Այդ ժամկետի 2.

տեսակայինհատկանիշներով որոշվող այլ իրեր մյուս կողմի սեփա-

ոնթացքում պարտապանը հնարավորություս ւ սսմատուս դրասական միջոցներնօգտագործել իր հայեցողությամբ: Նման դեպքերում առնտրայինվարկավորումն օգտագործվում է` որպես արտադրանքի իրացմանը, աշխատանքներին ծառայությունների մատուցմաննօժանդակողֆինանսականմիջոց: Պայմանագրի կողմերը, որպես կանոն, ապրանքի, աշխատանքների ն ծառայությունների արժեքի մեջ ներառում են նան առնտրային վարկի համար վճարվելիք տոկոսները: Մատակարարող կազմակերպությունների համար վարկավորմանգործարքը ոչ միայն արագացնում է ապրանքի իրացումը, այլե բերում է լրացուցիչ եկամուտ արժեքում կամ մուրհակիգումարում` հաշ-

ապրանքի վարկվող տոկոսներից:

Ընդ որում մատակարարմանհարաբերություններում կիրառվում է առնտրայինվարկի մի քանի տեսակ: 1. Առնտրայինվարկ տարաժամկեւո վճարումով: Վարկի գումարը հաշվարկվում է ապրանքի դիմաց վճարվելիք գումարի մեջ, նշելով վճարման ժամկետը:Մատակարարնապրանքն առաքելուց հետո դուրս է գրում ապրանքաբեռնագիր,դրանում մատնանշելով ապրանքի քանակը, գինը, վճարվելիք գումարը ն վճարման ժամկետը: Այդ էլ գնորդի համար հանդիսանում է վարկի տրամադրմանհիմք՝: 2. Առետրայինվարկ բաց հաշվով: Վարկավորմանայս եղանակն օգտագործվում է մշտական մատակարարների հետ հարաբերություններում, համաձայնեցված ցուցակին փոքր խմբաքանակներով արտադրանք մատակարարելու դեպքում: Այս վարկի տրամադրման պայմանները, ինչպես ն նախորդինը, նշվում են մատակարարմանպայմանագրում: Վարկավորմանայս եղանակիդեպքում մատակարարնապրանքի արժեքը հաշվանցում է գնորդի բաց արած հաշվում` որպես պարտք, որն էլ նա մարում է պայմանավորվածժամկետներում»: Յ.Առետրայինվարկ պարտքը մուրհակով ձեակերպելով: Այս դեպքում ապրանքն ստացողը տալիս է մուրհակ՝ նշելով վճարման

ապրանքաբեռնագիրն

ժամկետը: Առետրային վարկավորումը կարող է սպասարկ.|ել ինչպես հասարակ, այնպես էլ փոխարկելիմուրհակներով:

Հայաստանի Հանրապետությունում առավել տարածված

առնտրային վարկավորումը` (ոնսիգնացիայի եղանակով: Վարկավորման

այս

եղանակի դեպքում մատակարարնապրանքը հանձ-

է գնորդին նրա հետ

նում

ապրանքը վաճառելուց

պայմանավորվելով,որ արժեքը կվճարի

հետո:

Բնականաբար, մատակարարի հեւո

հաշվարկները գնորդը կատարում է ամբողջ ապրանքը վաճառելուց հետո: |

Ինչպես նշեցինք, Քւսղ.

օր.

առնտրային վարկ տրամադրել

հոդվածը թույլատրում

նան

ավանս տալու

դեբիտորական

:

է

կամ նախնա-

կան վճարում կւսւոարելու միջոցով: Ավանսավորման ե նախնական վճարման դեպքում

պարտա-

տերը, մինչե ապրանքն ստանալը, ծառայությունները մատուցելը կամ աշխատանքը կատարելը, պարտպանին է հանձնում

դրամա-

կան միջոցներ: Մի դեպքում պարտատերը պարտապանին տրւսմադրում է արժեքի մի մասը` ավանս, մեկ

այլ

դեպքում` ամբողջ

արժեքը նախնական վճարում: Որպես կանոն, ավանսավորսան

ն

նախնական վճարման դեպքում ապրանքը վաճառվում, աշխա-

տանքները կատարվում, իսկ ծառայությունները մատուցվում համապատասխան` ցածր

լ

է

վելի

են

ա-

գնով: Գների տարբերությունն էլ հանդիւանում

է

առետրային վարկի օգտագործման դիմած վճարվող «տոկոսը»: Անկախ առնտրային վարկավորման ձնից,

այդ

վարկի համար

գանձվող վող «տոկոսները», եթե այդպիսիք րը իսիք նախատեսվում են, շատ

ա-

վելի ցածր են բանկային վարկի համար գանձվող տոկոսներից: Այդ

վարկավորմանառավելություններից մեկն էլ այն է, րություն վարկի

այլ

որ,

ի տարբե-

տեսակների, ձենակերպմանհատուկ ձենապաշ-

տություն (ֆորմալիզմ) չի պահանջում

ե

տրամադրվում է օպերա-

տիվ կարգով: Վարկավորմանայդ տեսակը գործարարների կողմից պարտալորությունների կատւսրման կապակցությամբ միմյանց ֆի-

նանսական օժանդակությունցույց

տալու

օրինական ն արդյունա-

վետ միջոց է, որի նկատմամբվարկայինհարաբերությունները կար-

գավորող Քաղաքացիականօրենսգրքով սահմանված կանոնները կիրառվում են, եթե այլ բան նախատեսվածչէ` այն պայմանագրի պայմաններով, որից ծագել է համճապատասխան պարտավորությունը ն չի հակասում նման պարտավորությանէությանը:

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

7.Արտաքին տնտեսական գործունեությունք` տեսակ

գործունեության ինքնուրույն

որպես գործարարամյան

գործարարական գործունեությունը՝ գործունեության տեսակներից մեկն է: Ի տարբերություն պետության ներսում իրականացվողգործարարականգործունեության,այն իրականացվում է ապրանքները, կապիտալը, ծառայությունները, տեղեկատվությունը` շահույթ ստանալու նպատակով մաքսային սահմանով անցկացնելու միջոցով: Արտաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնում են ինչպես Հայաստանի Հանրապետությունը, այնպես էլ տնտեսավարող առանձին սուբյեկտները: Պետության մակարդակով իրականացվող արտաքին տնտեսական գործունեությունը հանդիսանում է միջպետականհամագործակցության տեսակ ն, որպես այդպիսին, դիտարկվումէ որպես առնետրի,էկոնոմիկայի,գիտության, մշակույթի, տուրիզմի բնագավառներումհամագործակցությունն ընդլայնելու պետականգործունեություն: Այդ գործունեության ժամանակ առաջացող հարաբերությունները կարգավորվում են միջպետական պայմանագրերով, միջազգային հանրային ն մասնավոր իրավունքի, ինչպես նան ազգային իրավունքի նորմերով: Միջպետական հարաբերություններըհիմնականում կարգավորվում են բազմակողմ ն երկկողմ միջազգային պայմանագրերով: Բազմակողմ պայմանագրերով սովորաբար նախատեսվում են պետությունների համագործակցությանհիմնական սկզբունքները (օրինակ, ԱՊՀ պետությունների «Արտաքին տնտեսական գործունեության բնագավառում համագործակցությանմասին» համաձայնագիրը (15 մայիսի, 1992 թ.): Բազմակողմանիությանհիման վրա համագործակցությունկարող է իրականացվել նան որնէ կոնկրետ ոլորտում (օրինակ, ԱՊՀ պետությունների «Մեքենաշինության ոլորտում համագործակցության մասին» համաձայնագիրը(24 սեպտեմբերի, 1993 թ.), որը մասնավորապես նախատեսում է առանձԱրտաքին տնտեսական

.

նացնել համապատասխանքվոտաներ, լիցենզիաներ տալ ն մաքսատուրքերից ազատել մեքենաշինականարտադրանքի մատակադեպքում": Երկկողմ պայմանագրերով, որպես կանոն, րարումների են միջպետական կոնկրետ հւսրաբերություններ: կարգավորվում Այդպիսի պայմանագրերը էական նշանակություն ունեն կոնկրետ բնագավառներումհամագործակցելու համար: Դրանցով ոչ միայն սահմանվում են պայմանավորվողկողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները, այլն ճշգրտվում են փոխհամագործակցության Այդ կոնկրետասպեկտներըն կարգավորմանենթակախնդիրները՞: պայճանագրով են ճշտվում նան արտաքին առետրով զբաղվող սուբյեկտների համար սահմանվող իրավական ռեժիմները:Նման պայմանագրերկնքող պետությունները, որպես կանոն, ձգտում են արտաքինտնտեսական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտների համար ապահովել հնարավորինս բարենպաստռեժիմ: Նման մոտեցումը պայմանավորվածէ այն հանգամանքով, որ գործարարական իրավունքի սուբյեկտների արտաքին տնտեսական գործունեության իրականացման հնարավորություններն անխզելիորեն կախված են այդպիսիգործունեության իրականացմանհամար պետության կողմից սահմանված իրավալյան ռեժիմից: Արտաքին տնտեսւսկան գործունեության իրավական ռեժիմն իրենից ներկայացնում է` առտահանմանն ներմուծման գործառույթներիիրականացման,ապրանքներիգնման, վաճառքի, փոխադրումների ն մաքսատուրքերի վճարման կանոնների համակցություն: Այդ կանոնները տարւսծվում են ինչպես ազգային, այնպես էլ օտարերկրյա տնտեսավարողսուբյեկտների վրա: Սակայն, կախված տնտեսավարող սուբյեկտների ազգային պատկանելությունից,միջպետական փոխհարաբերություններիցե այլ հանգամանքներից, օտարերկրյա տնտեսավարող սուբյեկտների համար կարող են նախատեսվել տարբեր ռեժիմներ: Համաշխարհային պրակտիկայում ձնավորվել է արտաքին տնտեսական գործունեության իրականացմանռեժիմների մի քանի տեսակ` ազգային ռեժիմ, առավել բարենպաստությանռեժիմ, հատուկ ռեժիմ, պրեֆերենցիալ ռեժիմ:

՛

Ազգայինռեժիմ: Սա այն ռեժիմն է, որի դեպքումպետությունը` հիմանվրա կամ իր օրենսդրությամբ, միջազգայինպայմանագրերի անձանց տրան իրավաբանական այլ պետության,ֆիզիկական են իր երկրի մադրում է այն նույն իրավունքները,որոնցից օգտվում անձինք` արտաքին տնտեսական ֆիզիկականն իրավաբանական իրականացնելիս: գործունեություն ռեժիմի կիրառմանդեպքումպեԱռավել բարենպաստության այլ պետությանֆիզիկատությունը` միջազգայինպայմանագրով, անձանց` արտաքին տնտեսականհարական ն իրավաբանական է այնպիսիիրավունքվերապահում բնագավառում բերությունների կողմ չհանդիսապայմանագրի ներ, ինչպիսիքվերապահել

է տվյալ

անձանց: ն երրորդ պետությանֆիզիկական իրավաբանական է տրամադրվել ռեժիմ կարող ինչպես բարենպաստության Առավել ցող

բոլոր բնագավառտնտեսականհամագործակցության Եթե, առնտրի բնագավառում: կոնկրետ ներում, այնպես էլ որոշակի պետությունպայմանագրով, ն տնտեսականհամագործակցության

առետրի

ն

տրամադրում են, որ փոխադարձորեն պայմանավորվել ն տնտեսականհամաառնտրի ռեժիմ` ռավել բարենպաստության է, որ արբոլոր հարցերում, ապա դա նշանակում գործակցության տոնություններեն վերապահվում ն ներմուծմանժամանակ կիրառվող մաքա) արտահանման

ները

են

ա-

մաքսասատուրքերի ն վճարների բոլոր տեսակների ներառյալ նկատմամբ. տուրքերի ն վճարների գանձմանեղանակների փոխադրումների, տարանցիկ բ) մաքսային ձնակերպումների, հարցերում. ն վերաբարձման պահեստավորման տեսակի գ) ներմուծվող ապրանքներիցգանձվածցանկացած կապակցութուղղակի ն անուղղակի հարկերի ն այլ գանձումների յամբ. վաճառքի,գնման, դ) ներքին շուկա ներմուծվող ապրանքների համար. ն բաշխման օգտագործման փոխանե) վճարմանեղանակների,վճարների, միջազգային

համար: ցումների իրականացման Յատուկ ռեժիմի դեպքում՝ համաձայնությունկնքող պետութհիման վրա, ֆիզիկականն իրավաբայունները փոխադարձության իրակա նական անձանց արտաքին տնտեսականգործունեության նացմանհամար վերապահումեն հատուկ իրավունքներ:

Այդպիսիռեժիմ կարող է սահմանվելփակ տնտեսական խմբավորում կազմող պետություններիկամ միջպետական կազմակերպությունների տնտեսավարողսուբյեկտների (օրինակ, ԱՊՀ-ի, ԵԱՀԿ-ի) համար: Հատուկ ռեժիմ կարող է սահմանվել որոշակի տարածքներում արտաքին տնտեսականգործառույթներ կատարելու համւսր, օրինակ, սահմանամերձառնետրիիրականացման համար: Այդ դեպքում ռեժիմը կտարածվիսահմանամերձգոտում ապրողների կամ այդ գոտում գործունեություն իրականացնողների նկատ-

մամբ: Պրեֆերենցիալռեժիմն այն ռեժիմն է, որի

դեպքում զարգա-

ցած երկրները միակողմանի,միջազգային նորմերին համապա-

տասխան` զարգացող երկրների ֆիզիկականն իրավաբանական անձանց տրամադրում են հատուկ իրավունքներն առավելություններ առանց փոխադարձության: Իրավական ռեժիմները մեծամասամբսահմանվում են՝ պետությունների միջն ձեռք բերված համաձայնությունից ելնելով ն անմիջականորեն ազդում են տնտեսավարող սուբյեկտներիարտաքին տնտեսականգործունեությանվրա: Եթե արտաքին տնտեսական գործունեության իրավականռեժիմը բարենպաստէ, ապա այն խթանում է թե տնտեսականգործունեությունը,թե միջպետական կապերիզարգացումը: Եթե ռեժիմը բարենպաստ չէ, ապա այն չի կարող նպաստելհամագործակցությանը, բնական է նան առնետրային հարաբերությունների ընդլայնմանը:

92. Արտաքին

տնտեսական գործունեության

ն տեսակները սուբյեկտներիհասկացությունը

Արտաքինտնտեսական գործունեուբյուն իրակւսնացնող սուբյեկտներեն համարվումպետությունը,արտաքին տնտեսականհարաբերությունները կարգավորողւպետականմարմինները,միջազգային կազմակերպությունները, ինչպես նան՝ անմիջականորեն արտաքին տնտեսական հարաբերություններ իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկւոները: Ղետությունը, որպես կանոն, հանդես է գալիս արտաքին տնտեսական հարաբերությունները կարգավորողիդերում: Սակայն

որոշակի դեպքերում նա կարող է հանդիսանալ նան այդ հարաբերությունների անմիջական մասնակից:Օրինակ, եթե արտասահմանում դեսպանություն կառուցելու համար ձեռք է բերում կամ վարձակալում է հողատարածք, դեսպանության շենքի շինարարության համար կնքում է շինարարական կապալի պայմանւսգիր ն այլն: Կամ ազգային տնտեսության զարգացման նպատակով օտարերկրյա իրավաբանականն ֆիզիկական անձանց հետ կնքում են կոնցեսիայի կամ արտադրանքիբաշխման պայմանագրեր, որոնց հիման վրա օտարերկրյա ներդրողին իրավունք են տալիս օգտագործել բնական ռեսուրսները` դրամական հատուցմամբ կամ արտադրանքի բաժանմանպայմանով: Արտաքին տնտեսական հարաբերություններում պետությունն ունի հատուկ կարգավիճակ ն օգտվում է բացարձակ կամ ֆունկ-

ցիոնալ իմունիտետից՝: Արտաքին տնտեսական հարաբերության մասնակիցներ կաեն րող լինել նան միջազգային կազմակերւվությունները:Միջազգային կազմակերպություններնէւսկան դերակատարություն ունեն ինչպես միջազգային քաղաքական, այնպես էլ միջազգային տնտեսական ոլորտներում: Սովորաբար,ընդունված է միջազգային կազմակերպություններըբաժանել երկու խմբի` 1) միջազգային պայմանագրերին համապատասխանստեղծվող` միջազգային ձիջկառավարական կամ միջպետական կազմակերպություններ. 2) միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպություններ: Առաջին խմբի միջազգային կազմակերպություններն ստեղծվում են միջազգայինպայմանագրերով,ն նրանց իրավունակությունը որոշվում է միջազգային պայմանագրովն այն պետության իրավունքով, որի տարածքում նրանք ստեղծվում են: Այդպիսի միջազգային կազմակերպություններնօժտված են իմունիտետով, որի համար հիմք է հանդիսանում միջազգային պայմանագիրըկնքած պետությունների սուվերենությունը: Միջազգային կազմակերպության իմունիտետըգործում է միայն նրա ստեղծման ժամանակ հիմնա.

դիրների կողմից կանխորոշված հանրային գործունեության բնա-

կազմակերպության սահիմունիտետի աու որոշվու Միջազգային իջազգային պայմանագրով: Միջազգային րը

կազմակերպության քաղաքացիական իրավունակությունը որոշվում է այն պետությանօրենքով, որի տարածքում ստեղծվում է': Օ-

որոՍԵՐֆոս ԱՆ արոք Աարոնգի հորն մր Բանա տրիայի րավաբանական անձ,

ՏԻՐ» Ն

Մ

ՄԱԳԱ-

յլն:

Երկ րկրորդ տիպի ' միջազգայինկազմակերպությունները` բոլորն էլ իրավաբանականանձինք են, ստեղծվում են, ստեղծող պետուքյան իրավունքին համապատասխան, ն ձեռք են բերում այդ պետության իրավունքով սահմանված քաղաքացիական իրավունաՄիջազգային օլիմպիական կոմիտեն, ՖԻՖԱ-ն, կություն: ՈՒԵՖԱ-ն ն այլն`: Սակայն այս կանոնը միշտ չէ, որ գործում է: Միջազգային կազմակերպությանները,օժտված լինելով իմոնիտետով, հաճախ չեն ցանկանում կախվածության մեջ լինել այս կամ այն իրավական համակարգից: Նման դեպքերում խնդիրը լուծվում է «համալիր» իրավունքի որոշ իրավահարաբերություններ կարգավորվում են՝ կազմակերպության շտաբ-կայանի ազգային օրենքով, իրավահարաբերությունների մյուս մասը` կազմակերպության մշակած ներքին կանոններով: Միջազգային տնտեսական հարաբերություններումկիրառվում

Օրինակ,

կիրառմամբ.

երկրի նստավայր է նան

«միջազգային իրավաբանականանձ» հասկացությունը: Ժամանակակիցարնմտյան դոկտրինը միջազգային իրավաբանական անձ է հւսմարում միջազգային պայմանագրի ուժով ստեղծված (օրինակ, Վերակառուցման ն զարգացմանմիջազգային բանկը) կամ միջազգային պայմանագրին համապատասխան մեկ կամ ավելի պետությունների`ներքին օրենքին համաձայն ստեղծված իրավաբանականանձը (օրինակ, Միջազգայինհաշվարկների բանկը)»:

Արտաքին տնտեսական գործունեությաննառավել մեծ է պեն տական մարմինների մասնակցությունը: Դրանք ն կարգավորում, են անմիջականորեն(առանձին բացառություններով)մասնակցում

հարաբերություններին: Արտաքինտնտեսական հարաբերություններիկարգավորման գործառույթներիցելնելով պետականմարմիններընկարելի է բաունեցող ն հաժանել երկու խմբի` ընդհանուր իրավասություններ ունեցող պետականմարմիններ: տուկ իրավասություններ Ընդհանուր իրավասությանպետականմարմիններնեն`

այդ

-

Նախագահը, ՀՀ Կառավարությունը, 33 Առնետրին տնտեսական է զարգացման նախարարությունը: Նրանց իրավասության մեջ մտնում՝

արտաքին տնտեսական կապերի զարգացմանկոնցեպցիայի ն ստրատեգիայի,33 արտաքին առնտրի քաղաքականութձնավորումը, յան հիմնական տնտեսական կապերի բնագավառումմիջազգաարտաքին յին պայմանագրերիկնքումը գործունեությանպետականկարարտաքին արժութային, վարկային, ֆինանսական, գավորումը` ներառյալ `

սկզբունքների

`

տնտեսական

"`

ն ոչ տարիֆայինկարգավորումը մաքսա-տարիֆային նկատմամբհսկողության արտահանման ապրանքներիա̀րտահանմանն ներմուծմանհետ կանխորոշումը, քաղաքականության սերտիֆիկացման հումքի ն նյութերի արտաորոշակի արտադրատեսակների, հանման ն ներկրմանկարգի է վերապահված՝ 33 Նախագահիիրավասությանն բնագավառի համագործակցության ռազմատեխնիկական

ապահովումը կապված

`

-`

սահմանումը:

-`

-`

կարգավորումը

մետաղների, քարերի թանկարժեք

-

տահանման

ն

ճեղքվող նյութերի ար-

կարգի սահմանումը:

Կառավարությանիրավասությանմեջ է մտնում՝ ներմուծմանանբարենպաստհետնանքներից՝ ներքին շուկան պաշտպանելումիջոցառումներիմշակումը, սահմանումը, մաքսայինտարիֆների (դրույքաչափերի) ն քանակական սահմանւասփաներմուծման արտահանման

`

-`

կուճների սահմանումը:

Առնտրին տնտեսությանզարգացմաննախարարությունն իր իրավասության շրջանակներումիրականացնումէ՝ գործադիր իշխանության մարմինների գործունեության -

կոորդինացումը, -

հատուկ պաշտպանական միջոցներիօգտագործումից ա-

հետազոտությունների անցկացմանապահովումը, ռազմատեխնիկական համագործակցության բնագավառում արտահանման-ներմուծման գործառնություններով։պետական պատվիրատուի ֆունկցիաների իրականացումը: Վատուկիրավասությամբ օժտված պետականմարմին է հանդիսանում ՀՀ Կառավարությանն առնթերպետականեկամուտների կոմիտեն,որն անմիջականորեն ղեկավարումէ մաքսայինգործը: Արտաքինտնտեսականհարաբերություններում մասնակցություն ունեն նան դիվանագիտական ն հյուպատոսական ներկայացուցչությունները: ՀամաձայնԴիվանագիտական հարաբերությունների մասիմ 1961թ. Վիեննայի կոնվենցիայի` դիվանագիտական ներկայացուցչության ֆունկցիաներիմեջ է մտնում տնտեսական հարաբերությանների':. զարգացումը դեսպանընկալ պետության հետ: Հյուպատոսական հարաբերությունների մասին 1963 թ. Վիեննայի կոնվենցիայիհամաձայն` հյուպատոսներիֆունկցիաներից ռաջ

-

են

առնտրայինն տնտեսականկապերիզարգացմանընպաստելը՞: Միջազգային մասնավոր-իրավական հարաբերությունների հիմնականմասնակիցներըտ̀նտեսավարող ֆիզիկականն իրավաբանական անձինք են: Արտաքինտնտեսականհարաբերություններում մասնակցողտնտեսավարող սուբյեկտներինկարելի է բաժանել երկու խմբի:Առաջինխմբին կարելի է դասել այն տնտեսավարող սուբյեկտներին,որոնք արտահանում են իրենց արտադրանքը, աշխատանքը, ծառայությունըկամ իրենց կարիքներիհամար ինչոր բան ներմուծում են: Երկրորդխմբինկարելի է դասել միջնորդական գործունեությունիրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտներին: Ընդ որում, անհրաժեշտէ նկատիունենալ, որ նույն կազմակերպությունըկարող է ն՛ ինքնուրույնաբար արտաքին տնտեսական գործունեությունիրականացնել,ն՛ գործել` որպես միջնորդ: են օժտված այն ՂՎատուկ կարգավիճակով կազմակերպությունները, :

որոնք ստեղծվում են` որպես պետականմիջնորդ-կազմակերպություններ: Օրինակ, Ռուսաստանում այդպիսիկազմակերպություններ են հանդիսանում «Պրոմէքսպորտ»,«Ռոսվորուժենիե», «Ռոսիյսկիե տեխնոլոգիի» պետական ունիտար ձեռնարկությունները:Նրանք միջնորդական ֆունկցիաներ են իրականացնում`ռազմական նշանակության արտադրանքի, տեղեկատվության, աշխատանքների, ծառայությունների արտահանմանն ներմուծման բնագավառում: առանձնահաԱրտաքինտնտեսականհարաբերություններում ունեն տուկ դերակատարություն անդրազգայինկորպորացիաները: Դրանք հանդիսանում են համաշխարհայինտնտեսությանշարժիչ ուժը: Տարբերակվում են անդրազգային կորպորացիաների հետնյալ տեսակները՝ » իրավաբանականանձինք, որոնք ունեն ազգային կապիտալ, բայց, ըստ գործունեության ոլորտի միջազգային են` արտասահմանում ունեն դուստր ձեռնարկություններն մասնաճյուղեր, անձինք,որոնք պատկանում են մի քանի իրավաբանական երկրներիկապիտալի ն ըստ գործունեությանոլորտի` միջազգային »

են,

արտադրական ն գիտա-տեխնիկականբնույթի միջազգաանձ չեն հանդիսանում: յին միավորումներ, որոնք իրավաբանական Անդրազգային կորպորացիան, որպես կանոն, տնտեսապես միասնականհամակարգէ, որը բաղկացած է գլխավոր ընկերությունից, դուստր ընկերություններից,մասնաճյուղերից, բաժանմունքներից, որոնք վերահսկվումն ղեկավարվում են մեկ կենտրոնից`: »

93 մրտաքինտնտեսականգործունեության րականացման վրապետականներգործությունը Պետությունը, իրականացնելովհանրային ֆունկցիաներ, արտահայտում է ողջ հասարակությանշահերը: Այդ նպատակով պետությունը սահմանում է արտաքին տնտեսական գործունեության իրականացմանկանոններ ն որոշակի եղանակներովներգործում է այդ գործունեության մասնակիցներիվրա:

Պետական ներգործությունն իրականացվում է հետնյալ խնդիրներիլուծման համար` 1. տնտեսության ամրապնդում,նրա կայունության ն զարգացման ապահովում:Այս խնդրի է ուղղված ողջ պեիրականացմանն տական կարգավորումը:Այդ նպատակովիրականացվումէ միասնական արտաքին առնտրայինքաղաքականություն,ձնավորվումէ արտաքին առետրական կապերի զարգացման կոնցեպցիանն ռազմավարությունը,սահմանվումեն արտահանման-ներմուծման գործառույթներիկանոններ,սահմանվում է ապրանքների առանձին տեսակների ներկրման ն արտահանման կարգ, իրականացվում է արժութային ն մաքսային հսկողություն:Նախատեսվումեն հայրենական տնտեսությունը` անբարենպաստ ազդեցություններից պաշտպանելու տարբեր միջոցներ, այդ թվում` պաշտպանական հատուկ միջոցներ:Պաշտպանական հատուկ միջոցներովսահմճանափակվումէ որոշ ապրանքատեսակների ներմուծումըկամ դրանց ներմուծմանհամար նախատեսվում է հատուկ տուրք: 2. քաղաքացիների առողջության ն շոջակա միջավայրի պաշտպանությանապահովում: Այդ նպատակով պետությունը սահմանում է որոշակի ապրանքատեսակների ներկրման հատուկ պայմաններ:Օրինակ, հատուկկարգ է նախատեսված վտանգավոր թափոնների,խիստ ներգործողն նարկոտիկնյութերի ներկրման համար: Սահմանվածեն` մարդու կյանքի ն առողջության համար վտանգ ներկայացնողապրանքներիանվտանգություննապահովող կամ վնասակարությունը չեզոքացնողստանդարտներ, չափանիշներ, ներկրման ն պահպանությանհատուկ կանոններ:Կիրառվում են որակի սերտիֆիկատներ, ն սանիտաանասնաբուժական րական վկայականներ: Յ. հայրենական արտադրողներիմուտքի ապահովում օտարերկրյաշուկաներ: Արտահանմանզարգացումը ն նրա կառուցվածքի կատարելագործումը հանդիսանումէ պետությանառաջնահերթ խնդիրներիցմեկը: Պետությունը միջազգայինպայմանագրերէ կնքում, որպեսզի ապահովի արտահանմանբարենպաստ ռեժիմ, չթույլատրի իր երկրի արտահանողներինկատմամբխտրականության կիրառում,իր երկրի արտահանողներին ապահովի արտահանման արդյունավետ իրականացման համարանհրաժեշտտեղեկատվությամբ:

պետականկարիքներիապահովում: Պետականկարիքների համարապրանքներիմատակարարումնանհրաժեշտէ՝ պետականնյութականպահուստներիստեղծման, պաշտպանունակությանն անվտանգության անհրաժեշտ մակարդակիապահովման, ԳայաստանիՀանրապետության միջազգային տնտեսական պայճանագրերով արտահանվող ապրանքների ճատակարարումն, այդ թվում` արժութավարկայինպարտավորություններիկատարումն ապահովելու, նպատակայինծրագրերիիրականացումն հաճձապետական ապահովելու համար: Պետական կարիքներն ապահովելու համար նախատեսվում են ապահովման հատուկ միջոցներ, այդ մատակարարումներին մասնակցողսուբյեկտների համար արտոնություններ: 5.հայրենական գործարարներիմրցողունակության ապահովուժ Այս բնագավառում պետական ներգործությունն ապահովվում է արտահանումը խրախուսելու միջոցների կիրառությամբ: Մասնավորապես,արտահանող սուբյեկտներինտրամադրվում են արտոնյալ վարկեր, արտասահմանյաներկրներից (նրանց սուբյեկտներից) վարկ ստացողների համարպետությունը հանդես է գալիս որպես երաշխավոր, նախատեսվում են հայրենական արտադրողին արտասահմանյան մրցակցության անբարենպաստազդեցությունից պաշտպանելումիջոցներ: 6.նտեսության առանծձին ճյուղերի կարիքներիապահովում. ն է, Պետությունը կարող նախ առաջ՝ իր լիազորված մարմինների միջոցով կնքել պետականկարիքներիապահովմանհամար արտասահմանյան ապրանքներիմատակարարման պայմանագրեր:Օրինակ, պաշտպանությանապահովման,ձեռնարկություններինհումքով ապահովելուհամար: Երկրորդ` պետությունը կարող է, տճտեսավարողսուբյեկտներին հումքով ն սարքավորումներովապահովելունպատակով,սահմանել այդպիսի արտադրանքիներմուծմանարտոնյալ ռեժիմ կամ սահմանափակել այն արտադրանքի արտահանումը, առանց որի հայրենականարտադրությունըզարգանալչի կարող: 4.

-.

-.

-.

-`

Տ 4 Արտաքինտնտեսականգործունեության պետական կարգավորման մեթոդները Արտաքին տնտեսական գործունեության նկատմամբ պետական կարգավորումն իրենից ներկւսյացնում է օրենսդրական, գործադիր-կիրառականն վերահսկողականբնույթի այնպիսի միջոցների համակարգ, որը կոչված է ապահովելու արտաքինտնտեսական գործունեության գարգացումը, ազգային տնտեսության շահերին համապատասխան': Ընդ որում, շուկայական պայմաններում պետության ներգործությունը, ինչպես ընդհանրապեստնտեսության, այնպես էլ արտաքին տնտեսական գործունեության վրա փոխվում է այն ընդունում է կարգավորման բնույթ: Այսինքն, պետությունն ստեղծում է տնտեսության ն նրա բաղկացուցիչ մասերի արդյունավետ գործունեության ապահովման որոշակի պայմաններ` գլխավորապես օգտագործելովտնտեսական Օրենսդրորեն առաջնությունը վերապահված է տնտեսական մեթոդներին:Արտաքինտնտեսականգործունեության տնտեսական մեթոդները հիմնվում են պետության արտաքին քաղաքականության տնտեսականգործիքների (մաքսատուրքերի, ավելացված արժեքի հարկի, ակցիզային հարկի ն այլ վճարների) վրա: Դրանց միջոցով պետությունը կարողանում է ներգործել արտաքին տնտեսական գործունեության սուբյեկտների շահերի վրա ն, հետնաբար, նրանց վարքագծի վրա միլնույն ժամանակ պահպանելով նրանց Վարչական մեթոդները կիրառօպերատիվ ինքնուրույնությունը:: վում են այն դեպքում, երբ տնտեսականմեթոդներիկիրառությունը արտաքին տնտեսականգործունեության լիարժեք կարգավորման համար անբավարարէ, կամ անհրաժեշտէ լրացուցիչ հսկողության մեխանիզմների կիրառություն: Օրինակ, քվոտաների սահմանում, լիցենզավորում կամ սերտիֆիկացում: Վարչական մեթոդն իր մեջ ներառում է պետականկարգեր, չա-

մեթոդները":

որոշիչներ (նորմատիվներ).արգելքներ, որոնց միջոցով պետութանմիջապես ազդում է ԱՏԳ իրականացնողսուբյեկտների Վրա` կարգավորելովնրանց գործունեությանտարբեր կողմեր ի Այս մեթոդը մեծ մասամբ հակասում է շուշահ հասարակության: Ա կիրանրա պատճառով այդ բնույթին, կայական տնտեսության ւնն

է: ռումը գնալով սահմանափակվում

են՝ Կարգավորմանոչ տարիֆայինմեթոդներիթվում դասվում նաքվոտավորմանմիջոցով քանակական սահմանափակումներ գործառույթներիհամար խատեսելը. արտահանման-ներմուծման թույլատվական(լիցենզիոն) կարգ սահմանելը, առանձինապրանկամ ներմուծման համւսր ուղղակի արտահանման քատեսակների արտաարգելքներ սահմանելը, առանձին ապրանքատեսակների հանման կամ ներմուծմանպետականմենաշնորհսահմանելը, ապմիջոցներ կիրարանքների ներմուծմանհամար պաշտպանական կարգահարկային ռելը, արտաքինտնտեսակւսն գործունեության վորումը, արտահանմանվերահսկողություն,արժութային հսկոապրանքներիորակի հսկողություն, ներկրվող արտասահմանյան նան արտահանումըխրախուսելու ղություն սահմանելը, ինչպես միջոցներիկիրառությունը: գործունեությունիրականացնողսուբԱրտաքինտնտեսական է յեկտների գործունեությանվրա ներգործությունըկարող լինել` սահմանումը ուղղակի ն. անուղղակի: Օրինակ, մաքսատուրքերի դասվում է պետության կողմից արտաքին տնտեսական գործուսուբյեկտների վրա անուղղակի ներգորնեություն իրականացնող ծության միջոցներիթվին, որովհետն, որնէ ապրանքի ներմուծման համար բարձր մաքսատուրք սահմճանելով՝պետությունըչի արգելում կամ չի սաոմանափակումդրա ներմուծումը, պարզապես ընդգծում է կամ ցույց տալիս, որ չի խրախուսումայդ ապրանքի ներկրումը: Մինչդեռ որնէ ապրանքի ներմուծումն արգելելը կւսմ բանակը սահմանափակելն`արտաքինառնտրականգործունեութլունիրականացնողսուբյեկտիվրա ուղղակի ներգործությունէ:

սակագնային Տ 5. Արտաքինտնտեսականգործունեության (տարիֆւսյին)կարգավորումը

ր

:

կարգավորման տնտեսական մեթոդը հիմնվում է առնետրային քաղաքականության իրականացման տնտեսական այնպիսի լծակների օգտագործման վրա, ինչպիսիք են` մաքսա(ավելացված արժեքիհարկ,ակցիային հարկ) հարկերը տուրքերը, կ մաքսավճարները:Այս լծակների միջոցով պետությունն ազդում է ԱՏԳ իրականացնող սուբյեկտների շահերի վրա, սւսկայն դրա հետ միասին ապահովում է նրանց ՕպերատիվգործունեությանինքնուՆշված լծակների մեջ առաջնակարգ դերը պատկարույնությունը': նում է սակագներին: Սակագին (սակացուցակ) տերմինը «տարիֆ» բառի թարգմաԱՏԳ

նությունն է:

«Տարիֆ» բառն առաջացել է Ջիբրալթարի նեղուցի մոտ գտնվող Տարիֆ քաղաքի անվանումից: Նեղուցի վրա Տարիֆ քաղաքում արաբական տիրապետության ժամանակ արաբները հատուկ ցուցակով գանձում էին վճար նեղուցով անցնող բոլոր նավերից բեռի որակին ն քանակին համապատասխան: Հետագայում տարբեր վճարների գանձման ցուցակները, այդ թվում ն մաքսային, սկսեցին օգտագործվել նան այլ երկրներում (մոտավորապես2) րդ դարից), ինչի հետնանքով տարիֆ բառը մտել է համընդհանուր գործածությանմեջ՞: Մաքսային սակագինը (տարիֆը) արտաքին տնտեսական գործունեության տնտեսական կարգավորման գործում խաղում է բացառիկ դեր: Այն իրենից ներկայացնում Է մաքսատուրքերի դրույքաչափերի ցանկ, որոնք կիրառվում են մաքսային սւսհմանով տեղափոխվող ապրանքների նկատմամբ ն դասակարգվածեն համաճւսյն արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի: Մաքսային սակագինը ներառում է` ապրանքի ծածկագիրը, ապրանքի նկարագիրը, մաքսատուրքի դրույքաչափերը: Այլ խոսքով` մաքսային սակագինը որոշակի հատկանիշներով մաքսային հարկման ենթակա ապրանքների համակարգված ցանկ է, որոնցից յուրաքանչյուրի առջն ձատնանշված են մեկ կամ մի քանի դրույքաչափեր, որոնք գանձվում են տվյալ պետության մաքսային սահմա-

տեղափոխելիս`.

միջոցները նով ապրանքներըն տրանսպորտային են՝ խմբավորվում կախված Մաքսային տարիֆում ապրանքները կիարտւսդրանք, աստիճանից (պատրաստի դրանց վերամշակման հումք)ն ըստ ծագման չափանիշի(արդյունաբեսապատրաստուկ, բուսական, հանքային նայլն): "րական, գյուղատնտեսական. Մաքսային սակագինը ոանդիսանում է` արտաքին շուկւսյի հետ

արտաքինքաղաքականության փոխհարաբերություններում. ն

լլարգավորման ներքին շուկայի ապրանքներիմրցողունակության միջոց: իր մեջ ներառում Այդ կարգավորումն մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների մաք-

է

»

սային ձնակերպումը. »

ստուապրանքներիմաքսային արժեքի հավաստիության

գումը,

ապրանքայինանվանացանկինհամապատասխան ապրանքներիդասակարգումը, սակագնայինարտոօրենսդրությանհամապատասխան՝ հիմնավորումը: նություններիտրամադրման կարգավորումիրականացվումէ մաքսաՄաքսասւսկագնային յին վճարներիմիջոցով: »

ՍՏԳ

»

1: Մաքսային վճարները` ձաքսային սահմանով բեռների անձեմիջոցների տեղափոխում իրականացնող տրանսպորտային միջոցրից մաքսային մարճիններիկողմից գանձվող դրամական առնտրի իրականեր են: Մաքսայինվճարներիմուծումն արտաքին

նացման հիմնականպայմաններիցէ: (հոդված 97) մաքսային Համաձայն ՀՀ մաքսայինօրենսգրքի` օրենվճարն իր մեջ ներառումէ մաքսատուրքեր,մաքսավճարներ, ն այլ պարտադիրվճարներ: քով սահմանված հարկեր, տուրքեր կարգավորման Մաքսային վճարներից, որպես մաբսասակագնային միջոց, առանձին տեղ են զբաղեցնումմաքսատուրքերը:

Ներմուծմանմաքսատուրքը՝ ազդեկիրառվումէ` արտաքինանցանկալիմրցակցության ինչհամար, պաշտպանության ցությունիցներքին արտադրության համաշխարհային են համար տվյալ երկրի պես նան ապահովում ներգրավվելու համապատասարդյունավետ մեջ տնտեսության

Մաքսատուրքերը սահմանվում են միայն պետության կողմից: Մաքսասակագնայինհարաբերությանսուբյեկտներին արգելվում է մաքսատուրքերիչափի, վճարմանժամանակիկամ տեղի վերաբերյալ համաձայնությունկայացնելը: Շուկայական տնտեսությանն արտաքինտնտեսական գործունեության ազատականագման պայմաններում մաքսատուրքերը դարձել են ԱՏԳ կարնորագույնտնտեսականկարգավորիչ: Մաքսատուրքերի միջոցով պետությունը կարող է խրախուսել կամ սահմանափակել համապատասխանապրանքներիներմուծումը կամ արտահանումը, հավասար տնտեսականպայմաններ ստեղծել հայրենական արտադրողներին նրանց օտարերկրյա մրցակիցների համանման ապրանքներիհամար, իրականացնել որոշակի տնտեսական, գիտատեխնիկականբնապահպանական,տարադրամային ֆինանսականքաղաքականությունԱՏԳ ոլորտում, ԱՏԳ սուբյեկտներիգործունեությունն ուղղորդել դեպիհամապետական,ազգային շահերի հուն": «Մաքսատուրքերը` Հայաստանի Վանրապետության մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմանհամար օրենսգրքով սահմանվածկարգով ն չափով պետական բյուջե գանձվող պարտադիրվճարներ են» (Մաքս. օր. 98 հոդվ.): Նկատի ունենալով նշված հոդվածի ձնակերպումը ն տնտեսության մեջ մաքսատուրքերիկարգավորիչդերը` կարելի է համոզվածությամբ պնդել, որ մաքսատուրքն անուղղակի հարկատեսակ է2: Ընդ որում, մաքսն անուղղակի հարկատեսակ է դիտվում նան՝ ՌԴ «Մաքսայինսակագնիմասին» օրենքի հոդվածական մեկնաբանություններում, որտեղ, մասնավորապես, ասվում է. «Այսպիսով, մաքսասակագնային կարգավորմանհիմքը հանդիսանում են մաքսատուրքերը, որոնք իրենից ներկայացնում են անուղղակի

1.

--

խան պայմաններ, հարաբերակապահովում է՝ ներմուծմանն արտահանման ն երկրի վճարային առնտրային ցության հաճապատասխանեցումը հաշվեկշռիպահանջներին, բարելավումէ` տվյալ երկիր ներմուծվողապրանքներիկա--

--

ռուցվածքը,

ապահովումէ` պայմաններապրանքներին արտադրության իրականացփոփոխությունների առաջադիմական կառուցվածքում --

--

հարկ...»`:

Միջազգային պրակտիկայում հայտնի հետնյալտեսակները`

են

համար,

ման

ապահովումէ երկրի հաշվեկշռի եկամտայինմասը: որպես կանոն, բարձր են այն Ներմուծման մաքսատուրքերը, արերկրներում,որոնք չունեն մրցունակ տնտեսություն,ազգային տադրություն,ծախքերը համեմատաբար բարձր են, իսկ արտամակարդրանքի որակը շոշափելիորենցածր է համաշխարհային -

դակից: 2.

Արտահանման մաքսատուրքը՝

ն երկրի տնտեսահայրենականշուկայի հագեցվածության նպատակովսահմանափակում ապահովման կան անվտանգության անհրաժեշտ է երկրի տարածքիցտեղական արդյունաբերությանն ապրանքներիարտահանումը, կանխումէ` հումքային ապրանքներին նախնականվերամարտահանումը, շակմանարտադրանքների ապրանքներին վեէ նպաստում բարձր տեխնոլոգիական --

--

--

արտահանումը, արտադրանքի բարձրաստիճան րամշակման

մաքսատուրքերի

մասը: ապահովումէ` երկրի հաշվեկշռիեկամտային տնտեսապես մասնավորապես, Աշխարհի շատ երկրներում, մաքսատուրքերհամարյա զարգացածերկրներում,արտահանման ակտերումամրագըրչեն գանձվում, չնայած ներքինօրենսդրական մաքված է դրանց հնարավոր կիրառումը:Օրինակ,Եվրոմիության մաքսատուրքեսային օրենսգրքումկան դրույթներարտահանման -

-

րի ն հավասարազորդրամական գանձումների մասին, սակայն ներկայումս արտահանման մաքսատուրքերԵվրոմիությունումչեն

Հատուկ մաքսատուրքերի գործողության ժամկետը չպետք է գերազանցի վնասի պատճառները վերացնելու համար անհրաժեշտ ժամանակահատվածը,այն պետք է կիրառվի առավելագույնը 4 տարի (ՌԴ օրենսդրությամբ սահմանված է, որ այդ ժամկետը

կիրառվում:'

Արտահանման գործընթացըխրախուսելունպատակով՝ՀՀ-ից

է չպետք գերազանցի տարին'):

նույնպես մաքսատուրքով չեն հարկարտահանվող ապրանքները ն վում,

գործող մաքսայինօրենսգրքովդրանց նկատմամբկիրառ-

վում են մաքսատուրքի զրոյական

դրույքաչափեր՞:

3. Տարանցիմ մաքսատուրքը՝

կարգավորումէ (կարող է նան կասեցնել) երկրի տարածքով որոշակի ապրանքներիհոսքը, ապահովումէ երկրի հաշվեկշռիեկամտայինմասը: Հայաստանում տարանցիկմաքսատուրքեր չեն գանձվում: 4. ատուկ մաքսատուրքը` Տ հատուկ մաքսատուրքեր կարող են կիրառվելորպես պաշտպանական միջոց, ներմուծվողայնպիսիապրանքներիհոսքը կանխելու համար, որոնց այդպիսիքանակով ն պայմաններովներմուծումը, կարող է կամ արդեն վնաս է պատճառել համանման ապրանքներարտադրող հայրենականարդյունաբերությանը, են նան որպես քայլ, այնպիսի կարող կիրառվել պատասխան ն երկրների միություններիհանդեպ, որոնք դիմել են խտրական -

-

'

-

-

գործողությունների, կարող են

Տես

ԽՕօՅություՃ.ԷԼ

ԽՕԿԵՏՈՂՅՔՈՆհռ ՅՅԵօա7

1ձքոֆ». Խ/Լ., 2001, էջ

31:

Տե՛ս

Տես

ՕՇտօտեւ

ԵՓ

Օ

ըորւօշո6ժուօն

Դանիելյան Ա.Ս. նշված աշխատությունը,էջ 77: Ճքօոուօթ

8.Է.

14.

"`

-

կիրառվել`ն

որպես միջոց՝ խափանելուանազնիվ մրցակցությանփորձը: ։ Հատուկ մաքսատուրքերիյուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ դրանք կարող են կիրառվել ինչպես տնտեսական, այնպես էլ` քաղաքական նկատառումներով: Տնտեսական նպատակներովդրանք կիրառվում են, երբ հետաքննությամբփաստացիապացուցված է երկրի տնտեսությանը հասցրած վնասի չափը, ինչը հետնանք է` ներքին շուկա ապրանքների այնպիսի պայմաններովն քանակությամբներմուծելու, որոնք ներքին արտադրության համանման կամ անմիջական մրցակից ապրանքներիիրացման համար լուրջ խոչընդոտ են հանդիսացել: -

.

Քաղաքական նպատակներովկիրառվողհատուկ մաքսատուրքը պատժիչ մաքսատուրք է ն կիրառվում է` ի պատասխան պետության շահերին վնաս պատճառող այլ երկրների կամ երկրների միությունների կողմից կիրառվող խտրական կամ այլ գործողուքյունների: Քաղաքական նպատակներովկիրառվողհատուկ մաքսատուրՄիջազգային իրավունքում քը կարող է կոչվել «ռետորսինային»՞: «ռետորսինա» տերմինը նշանակում է` առանց ռազմական ուժի կիրառման,օրինական միջոցներով պատասխանել իրեն բարոյական ն նյութական վնաս հասցրած, ոչ բարեկամական, սակայն միջազգային իրավականնորմերըչխախտածերկրին: Այսպիսով, «Ռետորսինային» մաքսատուրքի նպատակն իր հանդեպ այլ երկրի կողմից ոչ բարյացակամ գործողություններիկիէ: րառումը դադարեցնել 5. Հակադեմպինգային՝ կիրառվում Է` դեմպինգայինգներով ապրանքներիներմուծումից ներքին շուկան պաշտպանելուհամար: Դեմպինգնայն իրավիճակն Է, երբ արտահանվածապրանքիիրացումը ներմուծող երկրում կատարվում է ավելի ցածր գներով, քան արտադրող երկրի ներքին շուկայում: Այդ գների միջն եղած տարբերություննէլ կազմում է «դեմպինգի մեծությունը»: 1979 թվականիցգործում է ՕՃ11Լ-ի (Սակագներին առետրի գլխավոր համաձայնագիր) Կ հոդվածի կիրառմանհամաձայնագիրը (հայտնի է` որպես Հակադեմպինգային օրենսգիրք), որի կատարման ապահովման համար ՕՃ1Լ կազմում ստեղծվել է Հակադեմպինգային կոմիտե՝:

0266ոււօ10 բթոճ.

ԽԼ., 1998, էջ 333.

Տես

ԽօՅութաւ /Ճ.ՒԼ Խօուատումքոն Ղձքոֆծ. Լ, 2001, էջ 58:

Տես

Տես

ո

Յառօո7

նույն մեկնաբանությունները, էջ 60: Կոզիրին Ա.Ն. նույն աշխատությունը, էջ 63:

ԵՓ

Օ

ճրւօշոօէԱւ0ու

միջոցներիմասին» 2002 գային) ն փոխհատուցման ու ին ընդունվածօրենքով` սահմանված դեպքերում

Հակադեմպինգայինօրենսգրքում, մասնավորապեսհստակեցվւսծ էին այն նախանշանները,որոնց միջոցով որոշվում է ներմուծվող ապրանքիդեմպինգայինբնույթը: ԾՃԼԽ| հոդվածը թույլ տալիս կիրառել հակադեմպինգային մաքսատուրք համապատասխան«դեմպինգի մեծությանը», երբ դեմպինգիպատճառով վնաս է հասցվում ներքին արտադրությանը: Վակադեմպինգայինմաքսատուրքի կիրառմանհամար անհրաժեշտ են երեք պայմաններ` 1. հաստատվածէ` դեմպինգիփաստը, 2. հաստատված է՝ տեղական արտադրությանը հասցված

Տ

-

կարգով`:

Փոխհատուցման՝ տարածք ապրանքներիներՎայաստանիՀանրապետության միջոցներկարող են կիրառմուծման նկատմամբփոխհատուցման սահմանված կարգով, վել միայն այն դեպքում,երբ, օրենքով

վնասը,

պարզված է` դեմպինգին վնասի միջն առկա պատճառահետնանքայինկապը: Հակադեմպինգայինմաքսատուրքերը գանձվում են սովորական մաքսատուրքի հետ միաժամանակ:Դրանք գանձվում են ապրանքի դեմպինգայինգնի ն համաշխարհայինշուկայում նույն ապրանքի միջն առկա տարբերությանչափով: Մաքսատուրքիայս տեսակը պետությանկողմից գանձվում է անկախայն բանից, այդ ապրանքն իր ազգային օրենսդրությամբ հարկվում է մաքսատուրքո՞վ, թե՞ հաշվված է անմաքս ապրանքների ցուցակում՛: Հայաստանի Վանրապետություն ապրանքների ներմուծման համար հակադեմպինգային(հակագնագցման)միջոցներ կարող են կիրառվել միայն «Վակագնագցման(հակադեմպինգային)ն փոխհատուցմանմիջոցների մասին» 2002 թ. հունիսի 19 ին ընդունված օրենքով սահմանված դեպքերում ն կարգով: Հակադեմպինգայինմաքսատուրքի դրույքաչափը որոշվում է յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքի համար այնպես, որպեսզի նրա չափը համապատասխանիդեմպինգին նորմալ գնի տարբերությանը: Նման դեպքում միայն մաքսատուրքը կարող է «չեզոքացնել» դեմպինգային վտանգը: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածք ապրանքներիներմուծման նկատմամբհակադեմպինգային (հակագնագցման) միջոցներ կարող են կիրառվել` միայն «Վակագնագցման(հակադեմպին-

հունիսի 19

6.

է

Յ.

թ.

|

|

նա-

ուսումնասիրությանարդյունքում խաձեռնվածն իրականացված է փոխհապարզվում է, որ ուսումնասիրվող ապրանքն օգտվում է հասցվնաս տուցելի լրավճարից,ն դրա ներմուծմանհետնանքով տնտեսությանճյուղին (Օրենվում ՀայաստանիՀանրապետության քի 17 հոդվ.): մաքսատուրքերըգանձվում են ներմուծվող Փոխհատուցման համար արտադրող այն ապրանքներից,որոնց արտադրության է խթանելու նպատակովօգտագործվել երկրում արտահանումը ասած, ներմուծվող պետական օժանդակություն: Այլ կերպ համար ապրանքների արտադրությանկամ արտահանմամ են սուբսիդյաներ: ուղղակի կամ անուղղակիօգտագործվել հետնյալ ձներով է կան օժանդակությունըկարող արտահայտվել միջոցներիուղղակի փոխանցում, դրամական դեպքում վճարներիցազատելըկամ արտահանման վճարներըն հարկերըվերադարձնելը, պարտքերի չեղյալ հայտարարում կամ վարկավորում

Պետա-

»

»

»

պարտքը փակելու համար,

զեղչով կամ անհատույց էներգիայի,նյութերիբաղկացուցիչ տրամադրում, ծառայությունների մասերի, կիսաֆաբրիկատների, ապրանքների արտոնյալ ձեռքբերում, »

»

հետ`

վերո-

մասնավոր կազմակերպության պայմանագիր մասին: որնէ մեկի տրամադրման հիշյալ օգնություններից փոխհաՅուրաքանչյուրպետությունիրավունքունի կիրառել պարզվելէ, տուցման մաքսատուրք, երբ հատուկ հետաքննությամբ »

որ՝

է տեղականտնտեսությանըհասցված զգալի վնաս, համար 2. ներմուծված ապրանքի արտադրության գործվելէ պետականօժանդակություն, 41.

օգտա-

առկա է պատճառահետնանքային կապը` ւվետական օժանդակությամբ պատրաստված ապրանքի ն ներքին տնտեսությանը հաւցված զգալի վնասի միջն: Յ.

7.

Սեզոնային

Արտաքին տնտեսական գործունեության մաքսասակագնային կւսրգավորումը սեզոնային մաքսատուրքերով կատարվում է սահմւսնւսփակ ժամանւսկահատվածում: Ի տարբերություն մյուս մւսքսասակագնային կարգավորման միջոցների (հակադեմպինգային, փոխհատուցման, հատուկ մաքսատուրքերի), սեզոնային մաքսատուրքերի կիրառումը կախված է տարվա տարբեր ժամանակահատվածում` որոշակի ապրանքների արտադրության ն իրացման

ծավալներից: Սեզոնային մաքսատուրքերը

կիրառվում են, որպես կանոն, գյուղատնտեսական մթերքների ն ապրանքների վրա: Դա կախված է այսպես կոչված սեզոնային, այսինքն գյուղատնտեսականորոշակի ապրանքների (բանջարեղեն, մրգեր ն այլն) մեծածախ գների, տարվա եղանակներից կախված տատանումներից: Սեզոնային մաքսատուրքերը համարվում են արտաքին տնտեսական գործունեության օպերատիվ կարգավորման միջոց: Հայաստանի Հանրապետությանտնտեսակւսն շահերը պաշտպանելու ն տնտեսական գործունեությունը խրախուսելու նպատակով կարող են կիրառվել նան հետնյալ մաքսատուրքերը ա) հակազդման ի պատասխան 31 հանդեպ առանձին անձանց, պետությունների կամ դրանց միությունների խտրականգոր-

ծողությունների,

բ) խրախուսման առանձին երկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ սահմանված մաքսատուրքերը նվազեցնելու

նպւստակով:

ՀայաստանիՀանրապետությունում ըստ հաշվարկման մեթոդի կիրառվում են մաքսատուրքերի դրույքաչափերի հեւոնյալ տեսակ-

ները ա) արժեքային (ադվալորային), որոնք հւսաշվարկվում

են

տո-

կոսներով հարկման ենթակա ապրանքների մաքսային արժեքի

նկատմամբ, բ) յուրահատուկ (հաստատագրված), որոնք հաշվարկվում են

կայուն դրույքաչափով հւսրկման ենթակա ապրանքների չափման միավորի համար,

ն գ) խառը, երբ զուգակցվում են արժեքային (ադվալորային)

մաքսատուրքերիտարրերը: յուրահւստուկ(հասւռատագրված)

Տ

Արտաքինտնտեսականգործունեությա հարկայինկարգավորումը

Արտաքին տնտեսականգործունեությանհարկային կառավաէ ավելացվածարժեքի ն ակցիզայինհարկեր րումն իրականացվում գանձելու միջոցով: Ավելացվածարժեքի հարկն անուղղակի հարկ 1997 թ. մայիսի 14-ի օէ, որը, «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» րենքի'համաձայն` գանձվումէ պետականբյուջե` նան ապրանքների ներմուծման համար: Ավելացված արժեքի հւսրկի դրույքները սահմանվում են օրենքով հարկվող ապրանքներին ծառայությունների շրջանառությանգումւսրից: Ավելացված արժեքի հարկ չի գանձվում միայն այն գործարքհամար, որոնք մատնանշվածեն օրենների ն գործառնությունների քով: Ընդ որում, բացի ավելացված արժեքի հարկի մասին օրենքից, առանձին օրենքներովկարող են սահմանվել ավելացված արժեքի հարկայինօհարկից ազատելու ն ՀայաստանիՎանրապետության

րենսդրությամբսահմանված այլ արտոնություններ: Ակցիզային հարկի վճարումը նախաւոեսվածէ «Ակցիզային Ըստ այդ օրենքի, հարկի մասին» 2000թ. հուլիսի 7-ի ՀՀ օրենքով: է: ակցիզային հարկը պետականբյուջե վճարվող անուղղակիհարկ օանձինք Այդ հարկը վճարում են ֆիզիկականն իրավաբանական սպիրտ, գինի, րենքով մատնանշված ապրանքները(գարեջուր, սպիրտայինխմիչքներ, ծխախոտ,բենզին, անմշակ նավթ, դիզելաներմուծելու յին վառելիք ն այլն) Հայաստանի Հանրապետություն ապէ ենթակա հարկման համար: Ակցիզային հարկը վճարվում րանքների իրացման հասույթից՝ օրենքով սահմանված դրույքաչաՀանփերով: Ակցիզայինհարկով հարկման ենթակա Հայաստանի րապետություններմուծվող ապրանքներիհամար հարկվող օբյեկտ է հանդիսանումայդ ապրանքներըներմուծողիկողմից հայտարարագրված մաքսային արժեքը (առանց ավելացված արժեքի հարկի

ն

մաքսատուրքի):

Ակցիզային հարկի մասին օրենքը նախատեսում է դեպքերը, երբ ակցիզային հարկ չի գանձվում:

Ֆ 7 Քվոտավորումնու

նան

Քվոտավորման միջոցով կարող է սահմանափակվել ինչպես ապրանքներիարտահանումը, այնպես էլ ներմուծումը: Առտահանման քվոտաներ սահմանվում են կամ միջազգային այն պայմաորոնք նախատեսումեն յուրաքանչնագրերին համապատասխան, երկրի մասնաբաժինը կոնկրետ ապրանքատեսակիարտայուր հանման հարցում կամ ներքին շուկայում որոշակի ապրանքատեսակների դեֆիցիտի առաջացումը կանխելու համար: Արտահւսնման քվոտաներկարող են կիրառվելնան բնական ռեսուրսներիօԳ-

այն

որպես պետական լիցենզավորումը՝

կարգավորմանմեթոդներ Հայաստանի Հանրապետության տարածք ապրանքներ, աշխատանքներ ն տրանսպորտային միջոցներ ներմուծելու կամ արտահանելու համար կարող են նախատեսվել սահմանափակումներ՝ ելնելով տնտեսական քաղաքականության, միջազգային պայմանագրերի կատարմանպահանջներից, պետության սուվերենության, տնտեսական հիմքերի պաշտպանության, ներքին շուկայի պաշտպանության անհրաժեշտությունից, ինչպես նան որպես պատասխան միջոց այլ պետությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետության կամ նրա տնտեսավարող սուբյեկտների հանդեպ կիրառվող խտրականության: Սահմանափակումների կիրառման համար կառավարությունն օգտագործում է քվոտավորումը ն լիցենզավորումը: ՋՔվոտավորումն արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման ոչ տարիֆային (վարչական) մեթոդ է: Պետական մարմիններինիրավունք է վերապահվում որոշակի ժամկետով որնէ արտադրանքի կամ ապրանքի ներմուծման կամ արտահանման համար նախատեսել քանակական սահմանափակումներ` սահմանել քվոտա: Քանակական սահմանափակումներ կարող է սահմանել Հայաստանի Կառավարությունը, բացառիկ դեպքերում ն ներքոհիշյալ

նպատակներով՝ 1. 41

անվտանգությունն ապահովելու, 2. ներքին շուկայի վիճակի հաշվառմամբ 33 միջազգային պայճանագրերը կատարելու, Յ. 41 ներքին շուկան պաշտպանելու համար: Կառավարության կողմից սահմանված քանակական սահմանափակումների մասին ընդունված որոշումն ուժի մեջ կարող է մտնել միայն ւպաշտոնականհրապարակումից 3 ամիս անցնելուց հետո:

տագործումը նվազեցնելու նպատակով:

տե-

են Ներմուծմանքվոտաներ պետություններըսահմանում շուկան երքին ղական արտադրողինպաշտպանելունպատակով՝ յում պահանջարկին առաջարկի կարգավորմանհամար, ինչպես նան ի պատասխանայլ պետություններիխտրականքաղաքակա-

նության:

Քվոտավորման առանձնահատուկ տեսակ է էմբարգոն, որն ամբողջովինարգելում է առնտուրը: Այն կարող է կիրառվել որոշան կի երկրներ կոնկրետ ապրանքներիներմուծման արտահանման նկատմաճբ, ինչպես նան կոնկրետ երկրներ` բոլոր ապրանքների ներմուծման կամ արտահանմաննկատմամբ: Չնայած էմբարգոն սովորաբար կիրառվում է քաղաքական նպատակներով, նրա հետնանքներն առաջին հերթին տնտեսականեն: իրավասու պետական մարմնի կողմից` որոԼիցենզավորումն հաներմուծման կամ արտահանման շակի ապրանքատեսակների

|

մար տրվող թույլտվություն է: սահմանԼիցենզիա կարող է տրվել սահմանված քվոտաների

դեպքում: ներում, ինչպես նան քվոտաներիբացակայության ժամանակ կիրառվող Արտաքինտնտեսականգործունեության առանձնահատկություննայն է, որ լիցենզավոր-

լիցենզավորման վում է

ոչ

յունը:

թե գործունեությանտեսակը, այլ ապրանքիշրջանառութ-

Հայաստանի Հանրապետությունումապրանքների (աշխան տանքների, ծառայությունների) ներմուծման արտահանմանլիսուբյեկտտնտեսավարող համաձայն` ցենզիաներիւորման կարգի' ն ներին կարող են տրվել գլխավոր (հիմնական) միանգամյալիցեն-

զիաներ: Գլխավոր լիցենզիա ստանալու համար հիմք է հանդիսանում ապրանքների արտահանման կամ ներմուծման վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությանթույլտվությունը: Գլխավոր լիցենզիայով արտահանմանն ներմուծման գործառնությունները կարող են կատարվել մեկ կամ մի քանի պայմանագրով, արտասահմանյանտարբերգործընկերներիհետ: Մեկանգամյալիցենզիան տրվում է միայն մեկ պայմանագրով՝ գործարք կաւոարելու համար: Պայմանագրում նշված յուրաքանչյուր ապրանքատեսակիհամարտրվում է առանձինլիցենզիա: Լիցենզիաները տրվում են պարտավորություններըկատարելու համար անհրաժեշտ ժամկետով,բայց ոչ ավելի` քան մեկ տարով: Դիմողիհիմնավորվածխնդրանքովլիցենզիայիժամկետը կարող է երկարաձգվել: Լիցենզավորմանռեժիմը սահմանվում է որոշակի ապրանքատեսակների համար, օրինակ, զինվորական նշանակության ապրանքների արտահանման համար: Լիցենզավորումը կիրառվում է. ազգային անվտանգության ապահովման, շրջակա միջավայրի պաշտպանության,ինչպես նան արտահանումըկրճատելու մասին միջազգայինպայմանագրերըկատարելու նպատակով: ՎՀ օրենսդրությամբ սահմանված է քվոտավորման ն լիցենզավորման միասնականհամակարգ: Դա նշանակում է, որ այն տարածվում է արտաքինտնտեսականգործունեություն իրականացնող բոլոր տնտեսավարողսուբյեկտների, բոլոր պետությունների հտ իրականացվող արտահանման-ներմուծման գործառնությունների

նկատմամբարտնտեսականգործունեությունիրականացնողների է շահերի հանրային ժութային ներգործություննիրականացվում նպատակով: պաշտպանության նպատակն է պահպանել Արժութային քաղաքականության տնտեսական կայունությունը,արժույթի կուրսը ն, արժութայինգորտնտեծառնությունների վրա ներգործելով` ստեղծել միջազգային զարգացմանհիմքեր: սական հարաբերությունների շատ միջոցներկոչված են աՊետության կողմիցսահմանված Դա իրականացվում պահովելու արժույթի վերադարձըՀայաստան: երկրիցկապիտալիդուրսէ՝ ազգայինարժույթի պաշտպանության, ստացվող արժույթը բերումը սահմանափակելու, արտահանումից

Հայաստանբերելու նպատակով: են Այդ հարաբերություններըհիմնականումկարգավորվում մա«Արժութայինկարգավորմանն արժութայինվերահսկողության օսին» ՀայաստանիՀանրապետության2004 թ. նոյեմբերի 24-ի

րենքով`:

Այդ օրենքով սահմանվում են ՎայաստանիՀանրապետությու-

ընդհանուր իրականացման արժութայինգործառնությունների սկզբունքները, արժութային վերահսկողությանմարմինները, արժութային արժեքի տիրապետման, դրանց լիազորությունները, ն օգտագործմանն տնօրինման բնագավառումիրավաբանական ֆիզիկականանձանց իրավունքներնու պարտականությունները, արժութայինօրենսդրությունըխախտեպատասխանատվությունն նում

.

համար: իրականացնող Ըստ օրենքի` արժութային գործառնություններ սուբյեկտներըկոչվում են ռեզիդենտներկամ ոչ ռեզինդենտներ: Հանրապետություեն համարվում Վայաստանի Ռեզիդենտներ ՀանրաՀայաստանի նում մշտականբնակությանվայր ունեցող` օտարերկրյա քաղաքացիներըն քապետությանքաղաքացիները, Հանղաքացիությունչունեցող անձինք, այդ թվում` Հայաստանի ժամշտականբնակությանվայր ունեցող, բայց րապետությունում գտնվող ֆիզիկականանմանակավորապես արտասահմանում անձինք, որոնք ստեղծվում են Վայասձինք, այն իրավաբանական ն տանի Հանրապետությանօրենսդրությանըհամապատասխան ՀանՀայաստանի գտնվում են ԳայաստանիՀանրապետությունում,

լու

վրա: Քվոտաներիբաշխումը ն

լիցենզիաներ հատկացնելը, որպես մրցույթների ն աճուրդներիմիջոցով արտահանման ն ներմուծման քվոտաների վաճառքի, մրցույթների ն աճուրդների անցկացման կարգի մասին կանոնադրությամբսահմանված պահանջներինհամապատասխան: կանոն, կատարվումէ

աք)Մաաավան Գոոունեությամ

ծ.մրտաքին Ֆծնր արժութային կարգավորումը

Արտաքին տնտեսական գործունեության պետական կառավարման ձներից մեկն էլ արժութային կարգավորումն է: Արւոաքին

|

րապետությունից դուրս գտնվող դիվանագիտական ն այլ պաշտոնական ներկայացուցչությունները: Ռչ ռեզիդենտներ են համարվում արտասահմանում մշտական բնակության վւսյր ունեցող` ՎայաստանիՀանրապետության քւսղաքացիները, ժամանակավորապես ՀՀ տարածքում գտնվող օտարերկրացիները ե քաղաքացիություն չունեցող անձինք, օտարերեկրա պետությունների օրենսդրության` համապատասխան ստեղծվող ն Վայաստանիտարածքից դուրս գտնվող իրավաբանւսկան անձինք, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող Օտարերկրյա դիվանագիտականն պաշտոնական այլ ներ-

կայացուցչությունները:

Ռեզիդենտները,արտաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս, կատարում են տարաբնույթարժութային գործառնություններ: Արժութային են համարվում այն գործառնությունները, որոնք կապված են. ա/ արժութային արժեքների սեփականության իրավունքի ն այլ գույքային իրավունքների փոխանցմանհետ, այդ թվում` այնպիսի գործառնությունների, որոնք կապված են, որպես վճարման միջոց, արժույթով վճարման փաստաթղթերիօգտւսգործման հետ, բ/ որպես վճարման միջոց արժույթի, ինչպես նան՝` արտաքին տնտեսական գործունեությունն իրականացնելիս Հայաստանի Հանրապետությանարժույթի օգտագործման հետ, գ/ արժութային արժեքների` արտասահմանից Հայաստանի Հանրապետություն փոխադրման, ներմուծման ն առաքման, Հայաստանի Հանրապետությունից դրանց փոխադրման, արտահանման ն առաքման, ինչպես նան միջազգային դրամական փոխանցումների հետ: Արտաքինտնտեսականգործառնությունները կարող են իրականացվել ինչպես Հայաստանի Հանրապետության արժույթով, այնպես էլ արտարժույթով: Հայաստանի Հանրապետության արժույթ են համարվում` ա) շրջանառության մեջ գտնվող, ինչպես նան շրջանառությունից հանված կամ հանվող, բայց փոխանակման ենթակա Հայաստանի Հանրապետության բանկային տոմսերը (թղթադրամները) ն գանձատան տոմսերը (մետաղադրամները), բ) Հայաստանի Հանրապետության բանկերի ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպությունների հաշիվներում առկա միջոցները` ար336

տահայտված Հայաստանի Հանրապետությանդրամով. գ) Հայաստանի Հանրապետությանդրամով վճարման փաստաթղթերը. դ)

«ԱրժեթղթերՀայաստանի Հանրապետությանարժույթով»` բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը, սերտիֆիկատները, մուրհակները ն այլ ւսրժեթղթեր, «արժութային արժեքներ» արտարժույթ, արտարԺույթով արտահայտված արժեթղթեր, թանկարժեք մետաղներ, բնական թանկարժեք քարեր, համաշխարհայինշուկայում գեղարվեստւսկան ն պատմական արժեք ներկայացնող արվեստի գործեր ն իրեր: Առտարժույթեն համարվում` ա) օտարերկրյա դրամանիշները՝ արտահայտված բանկային տոմսերի, գանձատան թղթադրամների ն մետաղադրամներիձնով, որոնք մեկ կամ մի քանի պեւոությունների տարածքում գտնվում են շրջանառության մեջ ն օրինական վճարման միջոց են, ինչպես նան` հանված են կամ հանվում են շրջանառությունից, բայց ենթակա են փոխանակման շրջաԸառության մեջ գտնվող դրամանիշերով, բ) բանկային հաշիվներում ն ավանդներում գտնվող օտարերկրյա պետությունների դրամական միավորներով ն միջազգային դրամականկամ հաշվարկային միավորներով արտահայտված միջոցները ն վճարման փաստաթղթերը: Ռեզիդենւոներն իրավունք ունեն արտարժույթով հաշիվներ ունենալ լիազոր բանկում: Ռեզիդենտներ հանդիսացող կազմակերպությունների կողմից ստացվող օտարերկրյա արժույթը ենթակա է պարտադիր հաշվեգրման Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող լիազոր բանկում ունեցած նրա հաշիվներում, եթե այլ կարգ չի սահմանված Հայաստանի Հանրապետությանկենտրոնական բանկի կողմից: Ռեզիդենտներն օտարերկրյա բանկերում կարող են արժույթով հաշիվներ ունենալ այն դեպքերում ու պայէ Հայաստանի Հանրապետության մաններով, որոնք սահմանում կենտրոնականբանկը: Ռեզիդենտներն իրավունք ունեն, պահպանելով Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային օրենսդրությունը, առանց սահմանափակումներիարժութայինարժեքներ փոխադրել, առաքել ն ներմուծել ՎայաստանիՀանրապետություն: Ոչ ռեզիդենտներն իրավունք ունեն լիազոր բանկերում արտարժույթով ն ՎայաստանիՀանրապետության արժույթով հաշիվներ ունենալ: Նրանք իրավունք ունեն, պահպանելով Հայաստանի

Հանրապետությանմաքսային օրենսդրությունը, առանց սահմանափակումների, Վայաստանի Հանրապետություն փոխադրել, առաքել ն ներմուծել արժութային արժեքներ. Կենտրոնականբանկի կողմից սահմանված կարգով` Հայաստանի Հանրապետությանարժույթով արտարժույթ գնել ն վաճառել, ՎայաստանիՀանրապետությունից փոխադրել, առաքել ն արտահանել արժութային արժեքներ, եթե դրանք ավելի վաղ փոխադրվել, առաքվել ն ներմուծվել են Հայաստանի Հանրապետություն կամ Հայաստանի Հանրապետությունում ձեռք են բերվել` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը

համապատասխան:

Արժութային գործունեություն, կանոնակարգող հիմնական մարմինը Հայաստանի Հանրապետությանկենտրոնականբանկն է: ՀայաստանիՀանրապետության կենտրոնականբանկը սահմանում է Հ4-ում արժույթի ն դրանով արտահայտված արժեթղթերի շրջանառության կարգը, հրապարակում է ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների կողմից կատարմանհամար պարտադիր նորմատիվ ակտեր, իրավասու է իրականացնելու արժութային գործառնությունների բոլոր տեսակները, սահմանում է` արտարժույթով ն դրանով արտահայտված արժեթղթերով գործառնությունների կատարման ն այլ կանոններ: Արժութային գործառնությունների ճիշտ իրականացման համար կարնոր նշանակություն ունեն արժութային վերահսկողությունը ե ապատասխանատվություննարժութային օրենսդրության խախտմանհամար: Արժութային վերահսկողության նպատակն է` ապահովել արժութային օրենսդրության պահպանումը արժութային արժեքներով գործառնություններ իրականացնելիս: Արժութային վերահսկողության հիմնական ուղղություններն են` պետության հանդեպ ռեզիդենտների կողմից արտարժույթով պարտավորությունների,ինչպես նան ՀայաստանիՀանրապետության ներքին արժութային շուկայում արժույթի, թանկարժեք մետաղների, բնական թանկարժեք քարերի, գեղարվեստական ն պատմական արժեք ներկայացնող արվեստի գործերի ն իրերի վաճառքի գծով պարտավորությունների կատարման ստուգումը, արժույթով վճարումների օրինականության ստուգումը, արժութային գործառնությունների, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության ար338

ժույթով, դրանով արտահայտված արժեթղթերով ոչ ռեզիդենտների գործառնությունների հաշվառման Լ. հաշվետվության ճշտության ստուգումը: Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողության մասին օրենսդրությունը խախտող ռեզիդենտների,ոչ ռեզիդենտների ն լիազոր բանկերի նկատմամբ, կախված խախտման բնույթից, կարող են կիրառվել հետնյալ պատժամիջոցները՝անօրինական ստացածի բռնագանձում պետական բյուջե, տուգանքներ, ռեզիդենտների,ներառյալ լիազոր բանկերի ն ոչ ռեզիդենտների լիցենզավորված գործունեության կասեցում կամ լիցենզիայից զրկում, ձայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբսահմանված այլ պատասխանատվություն: Արժութային օրենսդրությունը խախտած ռեզիդենտների (այդ թվում՝ լիազոր բանկերի) ն ոչ ռեզիդենտներիմեղավոր պաշտոնատւսր անձինք, ինչպես նան ֆիզիկական անձինք պատասխանատվություն են կրում` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

ններմուծման նկատմամբ

Տ Ջ Արտահանման պետականվերահսկողությունը

Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվում է արտան ներմուծման միասնականքաղաքականություն: Այդ քաղաքականությաննպատակնԷ` ապահովել ազգային անվտանգությունը, քաղաքական, ռազմական ն տնտեսական շահերը: Արտահանման նկատմամբ հսկողությունն իրականացվում է նան Հայաստւսնի Վանրապեւոությանմիջազգային պայմանագրերի կատարումնապահովելու նւպատակով: Արտահանման վերահսկողության գործող համակարգը` գործադիր իշխանության մւսրմինների կողմից որոշակի խումբ ապրանքներ Հայաստանի Հանրապետությւսնտարւսծքից արտահանելու կարգի պահպանման ն իրականացման, ինչպես նան այդ կարգի խախտումները բացահայտելուն ն կսնխելուն նպատակաուղղված միջոցւսռումների համակարգ է: Օրենսդրությանը համապատասխան` կարելի է առանձնացնել արտահանմւսնվերահսկողությանը ենթակա երեք խումբ ապրանքհանման

ներ`

զենք ն զինվորականտեխնիկա, երկակի կիրառման ապրանքներ (հումք,նյութեր, սարքավորումներ, տեխնոլոգիաներն գիտատեխնիկականտեղեկատվության առանձին տեսակներ), որոնք կարող են օգտագործվել զենք ն ռազճականտեխնիկաստեղծելիս, զանգվածային ոչնչացման զենք ն զենքի առավել վտանգավոր տեսակներ ն դրանց ստեղծման տեխնոլոգիաներ, որոնց արտահանումն արգելված է, ի կատարումն, դրանց չտարածելու վերաբերյալ Հայաստանի Վանրապետության միջազգային պայմանագրերի: Վերահսկողությանմեխանիզմըներառում է՝ հաճապատասխաննախարարությանկողմից արտահանման վերաբերյալ եզրակացություն կայացնելը, լիցենզավորումը, մաքսային հսկողությունը ն մաքսային ձնակերպումը: Ինչպես վերը նշվեց, հնարավոր է սահմանել արտահանման կամ ներմուծման արգելք կամ սահմանափակում:Այդպիսի միջոցները կարող են նախատեսվելազգային շահերից ելնելով: Օրենքը սահմանում է այդ շահերի սպառիչ ցանկը` հանրայինբարքերի ն իրավակարգիպահպանությունը, մարդկայինկյանքի ն առողջությանպահպանությունը, կեճդանականն բուսական աշխարհի ու շրջակա միջավայրի -

-

-

-

Հայաստանի Հանրապետությանշուկան պաշտպանելու նպահսկողութսահմանվածէ` ապրանքների տակով որակինկատմամբ յուն: Օրենսդրությամբ նախատեսվում են ստանդարտներ ն պաՀայաստանի Հանհանջներ, որոնց պետք է հաձժապատասխանեն րապետություն ներկրվողապրանքները:Ներմուծվող ապրանքների համապատասխանությունը`Հայաստանի Հանրապետությունում գործող պահանջներին ապահովվում է սերտիֆիկացմանհամակարգի կիրառմամբ:

Տ

Արտաքինտնտեսականհարաբերություններում կիրառվողպայմանագրերը

,

-

-

-

-

-

պահպանությունը,

-Հայաստանի Հանրապետության մշակութային ժառանգութ-

յան, մշակութային արժեքների պահպանությունը` անօրինական

արտահանումից,

չվերականգնվող բնական ռեսուրսների սպառումը կանխելու

-

անհրաժեշտությունը, -

Ձայաստանի Հանրապետությանազգային անվտանգության

ապահովումը, -

արտաքին ֆինանսական դրության

պահպանությունը,

ն

վճարային հաշվեկշռի

միջազգայինպայմանագրերիկատարումը' Արգելքները ն սահմանափակումները կարող են սահմանվել միայն օրենքներով, որոնք ուժի մեջ են մտնում պաշտոնականհրապարակումից30 օր հետո: -

Արտաքինտնտեսականպայմանագիրը,ինչպես ն ցանկացած այլ պայմանագիր, երկու կամ ավելի անձանց համաձայնություն է, որն ուղղված է որոշակի իրավունքներ ն պարտականություններ սահմանելուն, փոփոխելունն դադարեցնելուն: Թերնս այդ պայմանագրի առանձնահատկությունն այն է, որ կնքվում է տարբեր պետություններում գտնվող սուբյեկտների միջն: Դրա հիման վրա ապարտավորականհարաբերությունները կարգավորվում ռաջացող են միջազգային մասնավոր իրավունքի ն քաղաքացիական իրավունքի նորմերով, իսկ համապատասխանդեպքերում` ֆինանսական, վարչական,մաքսային իրավունքներինորմերով: Բոլոր դեպքերում, արտաքին տնտեսական հարաբերություններում կիրառվողպայմանագիրն`արտաքին տնտեսականգործունեություն իրականացնողսուբյեկտներիիրավունքների ն պարտականություններիսահմանման կապակցությամբկայացված համաձայնության իրավականճն է: տնտեսական ժամանակակից օրենսդրությունն Օ։Ց`արտաքին է գործունեության մասնակիցներինվերապահում փոխադարձիրասահմանման լայն հնարավովունքների ն պարտականությունների րություններ: Նրանք կարող են իրավունքները ն պարտականությունները սահմանելիս նախատեսելնան օրենքով չնախատեսված,

:

օրենսդրությանը չհակասող դրույթներ: Ելնելով արտաքին տնտեսական գործունեության առանձնահատկություններից,երբ նրա մասնակիցներըտարբեր պետությունեն գործում ն լավ չգիտեն ւսյլ ների իրավակւսն հաձճակարգերում պետության օրենսդրությունը,պայմանագրիմասնակիցներին անհրաժեշտ է կնքվող պայմանագրիմեջ մտցնել մանրամասնպայմաններ, որոնք կսահմանեն ն կկարգավորեն ցանկացած հնարավոր նան գործողություններ, ինչպես այդ գործողությունների բայց

հետնանքները՝:

Կողմերի միջն վեճ առաջանալու դեպքում` վեճեր լուծող մարմիններն առաջին հերթին հիմք են ընդունում պայմանագիրը: Եվ միայն այն դեպքում, երբ պայմանագիրը կողմերի իրավունքներնու

պարտականություններըհստակ չի սահմանում, դրանց իրականացման համար մանրամասն պայմաններ չի պարունակում, արբիտրաժայինմարմիններըդիմում են իրավականակտերին՞: Հայաստանի Հանրապետությանքաղ. օր. 298 հոդվածի 3-րդ կետից բխում է, որ արտաքին տնտեւական գործարքները պետք է կնքվեն գրավոր: Արտաքին տնտեսական գործարքի գրավոր ձնր չպահպանելը առաջացնում է գործարքի անվավերություն: Արտաքին տնտեսական հարաբերություններում պայմանագրերը կարող են կնքվել կողմերի ստորագրությամբ` մեկ փաստաթուղթ կազմելու, ինչպես նան փոստային, հեռագրային, հեռատիպային, հեռախոսային,էլեկտրոնային կամ կապի այլ միջոցներով փաստաթղթերփոխանակելումիջոցով (Քաղ.օր. 450 հոդվ.): Կողմերն իրենք են որոշում այն լեզուն, որով պետք է կնքվի պայմանագիրը, պայմանագրիկառուցվածքը,բովանդակությունըն այլն: Կողմերն են որոշում, թե ով պետք է ստորագրի պայմանագիրը՝ պաշտոնատարանձը, թե լիազորված անձը`: Արտաքին տնտեսականգործունեությունում լայնորեն կիրառվում են տարբեր միջազգային կազմակերպություններիկողմից մշակված պայմանագրերիտիպային ձներ: Օրինակ, հացւսհատիկի, սարքավորումների մաւռակարարմւան(առուծախի), կապալի,

փոխադրման ն այլն: Արտաքին տնտեսական հարաբերություններում առավել տարածված են առուծախի (մատակարարման), կապալի, լիցենզային պայմանագրերը: Արտաքին շրջանառության ճնշող մեծամասնությունն իրականացվում է առուծախի (մատակարարման) պայմանագրերով: Այդ պայմանագրերումոչ միայն մանրամասն նախատեսվում են առուծախի (մատակարարման) պայմւսնները, այլն պարունակում են, այսպես կոչված, մատակարարմանհիմնարար պայմաններ, որոնք ներառում են միջազգային տնտեսական շրջանառությունում ձնավորված մատակարարման (առնտրի) կանոնները: Այդ պայմանները հիմնականում վերաբերվում են ապրանքի հանձնման տեղին ն պահին, փոխադրմանպայմաններին, ապրանքի ոչնչացման կամ վնասվելու ռիսկը բաշխելուն: Նշված պայմանները մշակվել են տարբեր երկրներում` արտաքին տնտեսական հարաբերությունների մասնակիցների կողմից տնական կիրառման հետնանքով ն լայնորեն օգտագործվում են միջազգային պրակտիկայում: Նրանք հայտնի են «առնտրային տերմիններ» անվամբ: Այդ տերմինների ժողովածուն պարբերաբար հրատարկվում է Միջազգային առնտրային պալատի կողմից: Այդ տերմինների` միջազգային տնտեսական պրակտիկայում միատեսակ ըմբռնման ն կիրառման համար, Միջազգային առետրային պալատը պարբերաբար իրականացնում է դրանց մեկնաբանման կանոնների ունիֆիկացիա: Այդ աշխատանքի արդյունքն է հանդիսանում պալատի կողմից հրատարակվող «Տերմինների մեկնաբանության միջազգային կանոնները» (Ինկոտերմս): Այդ կանոնների վերջին խմբագրությունն ընդունվել է 2000 թվականին: Ինկոտերմսի կանոնների վրա հղում կատարելիս պայմանագմասնակիցները նշում են տերմինի անվանումը ն ավելացնում, րի թ. որ մատակարարումն իրականացվելու է Ինկոտերմսի 2000 խմբագրության պայմաններով`: Այսինքն Ինկուռերմսի դրույթները կիրառվում են այն դեպքում, եթե պայմանագրում ուղղակի հղում կա այդ մասին: Անհրաժեշտ է

նկատի ունենալ, որ ինկոտերմինըվաճառողից գնորդին սեփականության իրավունքի փոխանցմանըչի վերաբերում: Այդ պատճառու|, պայմանագիր կնքելիս կողմերը պարտավոր են լուծել սեփականության իրավունքի փոխանցման հարցը ազգային իրավունքի նորմերը նկատի ունենալով: Առուծախի (մատակարարման) պայմանագրում անհրաժեշտ է նախատեսելհաշվարկների ձենը:Միջազգային տնտեսւասկկան շրջանառությունում առավել լայն կիրառություն ունի հաշվարկի ակրեդիտիվային ձնը: Պայմանագրի կարնոր պայման է հանդիսանում, այսպես կոչված, «արբիտրաժային վերապահումը» (արբիտրաժային համաձայնություն), որի ուժով կողմերի վեճերը պետք է լուծվեն արբիտրաժային կարգով: Ընդ որում, կողմերն իրավասու են մատնանշելու կոնկրետ արբիտրաժայինմարմին: Արբիտրաժային մարմինները, վեճերը լուծելիս, առաջին հերթին ղեկավարվում են` կնքված պայմանագրի պայմաններով: Պայմանագրով որնէ հարց լուծված չլինելու դեպքում, որոշում են, թե որ երկրի օրենքով լուծել վեճը: Այսինքն լուծում են կիրառման ենթակա իրավունքի հարցը: Այդ պատճառով պայմանագրում անհրաժեշտ է նախատեսել, թե, վեճի լուծման ժամանակ, որ երկրի օրենքը պետք է կիրառվի: Նման դրույթի բացակայության դեպքում կիրառվում է վաճառողի, կոմիսիոների, փոխադրողի ն այլն գտնվելու վայրի կամ գործունեության հիմնական վայրի օրենքը: Արտաքին տնտեսական գործունեության սուբյեկտները պայմանագրեր կնքելիս պարտավոր են նկատի ունենալ, որ 33 Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետության անունից կնքված ն վավերացված միջազգային պայմանագրերը հանրապետության իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են ն ունեն կիրառման գերակայություն: Այդ պատճառով, արտաքին տնտեսական պայմանագրեր կնքելիս տնտեսավարող սուբյեկտներին անհրաժեշտ է ղեկավարվել ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության ն այլ պետությունների օրենսդրությամբ, այլն միջազգային պայմանագրերով: Օրինակ, ՄԱԿ-ի 1980 թ. Միջազգային առուծախի կոնվեցիան դրույթներ է պարունակում օֆերտայի ն ակցեպտիփոխանակման միջոցով պայմանագրերի կնքման, վնաս344

ների, պատասխանատվությունիցազատելու, պայմանագիրըլուծելու ն այլ կանոնների մասին: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ ինչպես նշված կոնվենցիայի, այնպես էլ այլ միջազգային պայմանագրերի դրույթները կիրառելի են, եթե կողմերի կնքած պայմանագրով այդ հարցերը կարգավորված չեն:

ՆՇՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

ԲարսեղյանՏարիել Կարապետի

ԳՈՐԾԱՐԱՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

(ուսումնականձեռնարկ)

ԵմքՇճոնո: 1 ճքմճճ Հճքճոճ1ՕԲԱՎ

ԱՈԱԹԵՃՈԹԱՈՒՄՂ

ՂՆԻՂԵՇՃՕՔ ԱթՃ58Օ

ՆՈՆ

(7Վ6ԾԷոու)

՝

Տեխնիկականխմբագիր՝Հ. Միրզոյան

Համակարգչային շարվածքը ն ձնավորումը՝Ա. Պետրոսյան

Չափը 60»:84:/6:Թուղթը օֆսեթ:

տպագրականմամուլ:

Երնանիհամալսարանիհրատարակչություն ՀՀ, Երնան 375049, Ալեք Մանուկյան 1 -