Գրականագիտության ներածություն: Բանարվեստի հիմունքներ

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԱՐՎԵՍՏԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԲԱՐԵՓՈԽՎԱԾ ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ ԲԱՐՋՐԱԳՈՒՅՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 891.981.0 (075.8) ԳՄԴ 83.3ց73 Զ 864

Զրբաչյան էդվարդ Զ 864 Գրականադիւության ներածություն: Բանարվեսւի Հիմունքներ (Դասադիրք բուՀերի Համար), է. Զրբաչյան, Երնանի ւեւ. Համալս.- Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2011, 416 էջ: Այս ձեռնարկը «Գրականադիւության ներածություն» դասադրքի վերաՀրաւարակությունն է. նրա Հիմքում ընկած է նան Հեղինակի «Գրականության ւեսություն» դասադիրքը, որը 1961-1980 թթ. ընթացքում ունեցել է Հինդ Հրաւարակություն: Դասադրքում չարադրված են ւեսական դրականադիւության Հիմնական ըմբռնումները, որոնց ընւրությունն ու Համակարդումը կաւարվել է «Գրականադիւության ներածություն» առարկայի ուսումնական ծրադրի սաՀմաններում: Նախաւեսված է բուՀերի բանասիրական ու Հումանիւար ֆակուլւեւների, ինչւես նան դրականության ուսուցիչների ն դրականադիւության Հարցերով Հեւաքրքրվող լայն չրջանների Համար:

ՀՏԴ 891.981.0 (075.8) ԳՄԴ 83.3ց73

ԱՏ8N 978-5-8084-1492-1

Օ ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2011 Օ Զրբաչյան էդ., 2011

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Գրականադիւություն Է կոչվում դեղարվեսւական դրականության վերաբերյալ դիւական ըմբռնումների ամբողջությունը: Բայց դա մեկ ն միասնական դիւություն չԷ, այլ, կարելի Է ասել, մի քանի դիւությունների Շամակարդ, որի մեջ բաղմաթիվ բաժիններ ն ճյուղեր են մւնում: Գրականադիւության Շիմնական բաժիններն են՝ դրականության ւաւմությունը, դրական քննադաւությունը ն դրականության ւեսությունը: Գրականության ւաւմությունը ուսումնասիրում ն դնաՇաւում Է դրականության ւաւմական ղարդացման ընթացքը: Այն ղուդակցում Է դրականության ընդՇանուր ղարդացման ն առանձին դրողների սւեղծադործության ուսումնասիրությունը: Գրականության ւաւմությունը կարող Է ունենալ ամենաւարբեր ընդդրկումներ, ինչւես որնԷ ժողովրդի դրականության ւաւմություն՝ դիւված իր ղարդացման ամբողջ ընթացքի մեջ (օրինակ, Շայ դրականության ւաւմություն՝ սկղբից մինչն մեր օրերը) կամ մի առանձին ւաւմական չրջան (Մ. Աբեղյանի աչխաւությունը, օրինակ, կոչվում Է «Հայոց Շին դրականության ւաւմություն»), այդ չրջանի որնԷ առանձին ւուլ: Հնարավոր Է նան մի խումբ դրականությունների (ասենք՝ արնմւաեվրուական երկրների) կամ նույնիսկ ՇամաչխարՇային դրականության ւաւմություն: Գրականադիւության մյուս բաժինը դրական քննադա ւությունն Է, որը ղբաղվում Է ժամանակակից դրականության վերլուծությամբ ու դնաՇաւմամբ Սա դրականադիւության այն ճյուղն Է, որն ամենից ավելի սերւորեն ն ուղղակի Է կաւված արդիականության Շեւ, անմիջաբար արձադանքում Է դրական դործընթացին, օդնում նրա առջն կանդնած խնդիրների լուծմանը: Քննադաւությունը նույնւես ունի բաղմաղան ւեսակներ՝ առանձին երկերի վերլուծությունից ն դնաՇաւականից (այսւես կոչված՝ դրախոսականներ) մինչն սւեղծադործական որնԷ խնդրի կամ նույնիսկ ւվյալ ժամանակի դրական-դեղարվեսւական ղարդացման ամ3

բողջ Շամայնաւաւկերի նկարադրությունը: Գրական քննադաւության մեջ դիւական չաւանիչները ղուդակցվում են Շրաւարակախոսական Շարցադրումների Շեւ, դրականության խնդիրները դիւվում են ժամանակի Շասարակական կյանքի ւաՇանջների ւեսանկյունից: Գրականության ւեսությունը (այն Շաճախ կոչում են նան դրականադիւության ներածություն կամ դրականադիւության Շիմունքներ) Շեւաւնդում Է ավելի լայն խնդիրներ՝ Շեւաղուել ն բնութադրել դեղարվեսւական դրականության ընդՇանուր Շաւկանիչները: Դա դիւություն Է դրականության ն Շասարակական կյանքի կաւերի, դրականության մեջ կյանքի արւացոլման սկղբունքների, դրականության ղարդացման օրինաչաւությունների, նրա ւեսակների ու ձների մասին: Գրականության ւեսությունը դրական-դեղարվեսւական ղարդացման ւորձի ն նրա ժամանակակից վիճակի ւեսական ընդՇանրացումն Է, որը Շիմք ն նախադրյալ Է խոսքի արվեսւի Էության դիւական ըմբռնման Շամար: Գրականության ւեսության կողմից ուսումնասիրվող բաղմաղան Շարցերը կարելի Է բաժանել երեք մեծ խմբի: Ամենից առաջ, դրանք այն Շարցերն են, որոնք վերաբերում են դեղարվեսւական դրականության ընդՇանուր դծերին, դրականության ն կյանքի բաղմաղան կաւերին: Հարցերի երկրորդ խումբը կաւված Է դրական սւեղծադործության Շիմնական ւարրերի, նրա բովանդակության ն ձնի վերլուծության Շեւ: Երրորդ խումբը ղբաղվում Է դրական դործընթացի բաղադրաւարրերի քննությամբ (դրական սեռեր ն ժանրեր, դրական մեթոդներ, ուղղություններ, Շոսանքներ ն ոճեր), ցույց Է ւալիս նրանց ղարդացման օրինաչաւությունները: Բացի նչված Շիմնական բաժիններից՝ դրականադիւությունն ունի նան օժանդակ ճյուղեր, որոնք կարնոր դեր են կաւարում դրականադիւական աչխաւանքում: Մաւենադիւությունը (բիբլիոդրաֆիա) Շավաքում ն Շամակարդում Է այս կամ այն դրողի, որնԷ դարաչրջանի դրականության կամ որնԷ առանձին Շարցի մասին սւեղծված նյութերը, առանց որոնց դիւական մւքի Շեւադա արդյունավեւ որոնումներն անՇնար կլինեին: Շաւ դրողների երկերի Շրաւարակությունները կամ նրանց մասին եղած դրականությունը այնւիսի Շսկայական չաւերի են Շասել, որ ոչ մի դիւնական սեւական ուժերով չի կարող

դրանք Շավաքել: Մաւենադիւությունը մեծաւես Շեչւացնում Է դրականադեւի աչխաւանքը, օժանդակում ւվյալ դրական երնույթի ուսումնասիրմանը: Բնադրադիւությունը (ւեքսւաբանություն) ղբաղվում Է դասական դրողների սւեղծադործական ժառանդության դիւական Շրաւարակությունների ւաւրասւմամբ՝ ւաՇւանված ււադիր ն ձեռադիր բոլոր նյութերի Շիման վրա: Նրա խնդիրն Է վերականդնել անցյալի դրողների երկերի դիւականորեն ճչւված բնադրերը, մաքրել դրանք աղճաւումներից: Բացի վերջնական բնադրից՝ կարնոր նչանակություն ունեն նան ւվյալ սւեղծադործության ւարբերակների, սնադրությունների ն նախաւաւրասւական նյութերի վերականդնումը ն Շրաւարակումը, որոնք կարնոր դեր են կաւարում սւեղծադործության ճիչւ ըմբռնման ն դնաՇաւման Շամար: Թարդմանություն ւեսությունը իր ւարբեր կողմերով մւնում Է ինչւես դրականադիւության, այնւես Էլ լեղվաբանության մեջ: Նրա նւաւակն Է ընդՇանրացնել դեղարվեսւական երկերի թարդմանության ւորձը, ցույց ւալ այն ընդՇանուր սկղբունքները, որոնք դործում են մի լեղվից մյուսը թարդմանելիս: Թարդմանության ւեսությունը սաՇմանում Է այն Շիմնական չաւանիչները, որոնց ւաՇւանումն անՇրաժեչւ Է ճչդրիւ, դեղարվեսւորեն Շամարժեք ն ււավորիչ թարդմանական երկ սւեղծելու Շամար: Բայց, որքան Էլ ւարբեր լինեն դրականադիւության բաժինների բնույթն ու խնդիրները, դրանք սերւորեն կաւված են իրար Շեւ ն կարող են Շաջող ղարդանալ միայն Շամադործակցության դեւքում: ՈրնԷ ժողովրդի դրականության ւաւմության ուսումնասիրությունը ենթադրում Է նան ժամանակակից դրականության խնդիրների ն ուղիների խոր ըմբռնում, այսինքն՝ առնչվում Է դրական քննադաւության Շեւ: Իր Շերթին, ժամանակակից դրականության ճիչւ դնաՇաւականը Շնարավոր չԷ առանց դրականության ւաւմության, նրա նախորդ ւուլերի խոր իմացության: ԱկնՇայւ Է նան, որ դրականության ւեսությունը վերացական դաւողությունների Շավաքածու չԷ. այն, չի կարող ղարդանալ՝ առանց Շենվելու դասական ն արդիական դրականության նյութի վրա: Իր եղրակացությունները դրականության ւեսությունը բխեցնում Է Շենց այդ նյութի բաղմակողմանի ուսումնասիրությունից: Բայց, մյուս կողմից, դրականության ւաւմաբանն ու քննադաւն Էլ

չեն կարող կողմնորոչվել դրական բաղմաղան երնույթների մեջ, եթե նրանք չղեկավարվեն ւեսության մչակած դրույթներով: Անդրադառնալով այդ Շարցին՝ Ն. Գ. Չերնիչնսկին դրել Է. «Արվեսւի ւաւմությունը արվեսւի ւեսության Շիմք Է ծառայում. իր Շերթին արվեսւի ւեսությունը օժանդակում Է արվեսւի ւաւմության ավելի կաւարյալ, ավելի լրիվ մչակմանը, իսկ ւաւմության ավելի բարձր որակի մչակումը կնւասւի ւեսության Շեւադա կաւարելադործմանը... Առանց առարկայի ւաւմության չկա առարկայի ւեսություն. իր Շերթին առանց առարկայի ւեսության խոսք անդամ չի կարող լինել նրա ւաւմության մասին, քանի որ բացակայում Է Շասկացությունն այդ առարկայի, նրա նչանակության ն սաՇմանների մասին»: Գրականության ւեսությունը ւարբեր ուղիներով առնչվում Է նան ուրիչ դիւությունների Շեւ (լեղվաբանություն, արվեսւների ւաւմություն, ւիլիսուայություն): Բայց ամենից կարնորն Է Շսւակորեն ւաւկերացնել, թե ինչ ւոխՇարաբերության մեջ են դրականության ւեսությունն ու դեղադիւությունը (Էսթեւիկան): Այդ ւոխՇարաբերությունը Շամառու կարելի Է բնութադրել այսւես. Էսթեւիկան դիւություն Է իրականության դեղադիւական յուրացման մասին, որի ամենաբարձր ն Շամաւարւակ ձնը արվեսւն Է: Այդ ւաւճառով Էլ Էսթեւիկան Շաճախ անվանում են նան արվեսւի ւիլիսուայություն, արվեսւների ընդՇանուր ւեսություն: Գեղարվեսւական դրականությունն Էլ՝ կերւարվեսւի, երաժչւության, թաւրոնի ն կինոյի նման, արվեսւի ւեսակներից մեկն Է: Հեւնաբար, դեղադիւական ընդՇանուր դրույթները Շավասարաւես վերաբերում են նան դրականությանը: Այն, ինչ դեղադիւությունը սաՇմանում Է ընդՇանրաւես արվեսւի վերաբերյալ, դրականության ւեսությունը կիրառում Է դեղարվեսւական դրականության նկաւմամբ, Շիմնավորում Է դրական ւասւերով: Սույն դասադիրքը, բարձրադույն դւրոցի ուսումնական ծրադրի Շամաձայն, կոչվում Է «Գրականադիւության ներածություն», որովՇեւն նրա դլխավոր նւաւակն Է ներածական, բայց ն որոչակիորեն Շամակարդված դիւելիքներ Շաղորդել ուսանողությանը ն ընթերցող չրջանակներին ւեսական դրականության վերաբերյալ: Դասադիրքն ունի նան «Բանարվեսւի Շիմունքներ» ենթավերնադիրը, որը լրացուցիչ բացաւրություն Է ւաՇանջում:

Ի՞նչ Է բանարվեսւը: Անցյալում Շայերեն այս բառը սովորաբար դործածվել Է բանավոր սւեղծադործության իմասւով՝ իբրն ժողովրդական բանաՇյուսության Շոմանիչ: Բայց մեր օրերում այն ղդալի չաւով ւոխել Է իր նչանակությունը ն սկսել Է կիրառվել որւես ւոեւիկա միջաղդային ւերմինի Շամարժեքը: Իրոք, դա բավական ճչդրիւ թարդմանություն Է: Հունարեն «ւոեւիկա» բառը նչանակում Էր Շենց բանասւեղծական արվեսւ (կամ, ինչւես Շնում թարդմանել են Շայերը՝ քերթողական արվեսւ): «Պոեւիկա» Է կոչվել Շին աչխարՇի մեծադույն մւածող Արիսւուելի աչխաւությունը՝ նվիրված դեղարվեսւական դրականության Շարցերին: Այսւիսով, բանարվեսւը մենք կիրառում ենք ւոեւիկայի իմասւով, իսկ վերջինս, սկիղբ առնելով անւիկ աչխարՇից, այսօր Էլ լայնորեն դործածվում Է դրականության ն արվեսւի ուսումնասիրության ժամանակ: ԻՇարկե, միչւ չԷ, որ այս միջաղդային ւերմինը կարելի Է ւոխարինել Շայերենով: 0րինակ, Շարմար չի լինի ասել «թաւրոնի բանարվեսւ» կամ «կինոյի բանարվեսւ», քանի որ այդ բառը վերաբերում Է Շաւկաւես խոսքի (բանի) արվեսւին, այսինքն՝ դեղարվեսւական դրականությանը: Իսկ ի՞նչ Շարաբերության մեջ Է ւոեւիկան (բանարվեսւը) դրականության ւեսության Շեւ: Երբեմն «ւոեւիկային» չաւ լայն իմասւ Է ւրվում, ն այն ւասւորեն նույնացվում Է դրականության ւեսության Շեւ: Երբեմն Էլ այդ Շասկացությունը նեղացվում Է ու սաՇմանաւակվում դեղարվեսւական սւեղծադործության լեղվի ու ոճի քննությամբ: Սակայն ավելի Շիմնավոր Է թվում այն ըմբռնումը, որի Շամաձայն՝ ւոեւիկան Շամարվում Է դրականության ւեսության մի մասը: Հաւկաւես ա՛յն մասը, որն ուսումնասիրում Է դրականությունը՝ որւես արվեսւ, այսինքն՝ նրա դեղարվեսւական յուրաՇաւկության ւեսակեւից, քննում Է դրական երկի կառուցվածքն ու ւաւկերավորության միջոցները, լեղվական, ւաղաչաւական, ժանրային ն մյուս առանձնաՇաւկությունները: Այսւիսի ըմբռնման դեւքում բանարվեսւի չրջանակներից դուրս են մնում դրականության ւեսության ն դեղադիւության մի չարք ընդՇանուր Շարցադրումներ, ինչւես՝ դրականության դաղաւարական ն դեղադիւական նչանակությունը, Շասարակական կյանքի Շեւ նրա բաղմաղան կաւերը ն այլն: Պոեւիկայի այս

ըմբռնումով Էլ որոչվել են սույն դասադրքի կառուցվածքն ու ընդդրկման սաՇմանները: Առաջին դլխում («Գրականության յուրաՇաւկությունը») ներկայացված են այն Շիմնական Շարցադրումները, որոնք ւեւք Է ւարղաբանեն, թե ինչով Է ւարբերվում դեղարվեսւական դրականությունը դրավոր խոսքի մյուս դրնորումներից, արվեսւի մյուս ւեսակներից, Շասարակության Շոդնոր կյանքի մյուս ձներից: Երկրորդ դլուխը նվիրված Է դրական երկի բովանդակության ն ձնի ըմբռնումներին, որոնք ելակեւ ւեւք Է լինեն սւեղծադործության բաղմաղան ւարրերն ու նրանց ւոխՇարբերությունը ճիչւ Շասկանալու Շամար: Հաջորդ չորս դլուխներում (3-6-րդ) չարադրվում են դրական սւեղծադործության կառուցվածքի, լեղվի, ւաղաչաւության ն ժանրային բնույթի Շեւ կաւված Շարցերը: Դասադրքի եղրաւակիչ դլխում ընդՇանուր դիւելիքներ են ւրվում դասական դրականության Շիմնական ուղղությունների մասին, քանի որ առանց այդւիսի դիւելիքների Շնարավոր չԷ ուսումնասիրել Շայրենի ն օւար դրականությունների ւաւմությունը: Վերջաւես, ւեւք Է նկաւի ունենալ Շեւնյալը. դասադրքում բերված կոնկրեւ օրինակները, դեղարվեսւական երկերի Շաւվածները, բնականաբար, քաղված են դերաղանցաւես Շայ դրականությունից: Բայց սա, իՇարկե, «Շայ դրականության ւեսություն» չԷ: ԱռՇասարակ, դրականության ւեսությունը, ւոեւիկան իրենց Շարցադրումներով ն նւաւակներով վերաղդային բնույթ ունեն, այսինքն՝ նրանք Շայւնաբերում ն լուսաբանում են այնւիսի Շաւկանիչներ ն օրինաչաւություններ, որոնք բնորոչ են ընդՇանրաւես դեղարվեսւական սւեղծադործությանը՝ անկախ աղդային միջավայրից ու ժամանակից: Այդ ւաւճառով Էլ ո՛չ Շայ, ո՛չ Էլ ռուս կամ ֆրանսիական դրականության ւեսություններ չկան: Տեսությունը իր ՇիմնաՇարցերով մեկն Է բոլոր դրականությունների Շամար, ն որնԷ աղդային (ւվյալ դեւքում՝ Շայ) դրականության օրինակների Շիման վրա ձեռք բերած դիւելիքները մեղ կարող են ն ւեւք Է կողմնորոչեն Շամամարդկային դեղարվեսւական արժեքների մեջ:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԱՐՎԵՍՏի ՏԵՍԱկ

Գրականության ընդՇանուր ն մասնավոր ըմբռնումները: Ամեն մի երնույթի ուսումնասիրություն ւեւք է սկսվի նրա յուրաՀաւուկ դծերի ըմբռնումից: Գրականության մասին դիւական Հայացք ունենալու Համար ւեւք է նախ ն առաջ Հսւակորեն ւաւկերացնել, թե ինչ առանձնաՀաւուկ ւեղ է դրավում այն Հասարակության Հոդնոր կյանքում, ինչով է ւարբերվում մչակույթի մյուս դրսնորումներից: Այս Հարցերին միաւարր ն միանչանակ ւաւասխան ւալ Հնարավոր չէ: Գրականության յուրաՀաւկությունը (սւեցիֆիկան) Հանդես է դալիս բաղմաթիվ ուղղություններով ու կողմերով: Հեւնաբար, այն կարելի է ըմբռնել միայն քայլ առ քայլ' ծանոթանալով դրականության ինքնության ւարբեր դրսնորումներին սւեղծադործության բովանդակության, ձնի ու Հեւաւնդած նւաւակների մեջ: Նախ, չւեւք է մոռանալ, որ «դրականություն» բառը (ինչւես նան նրան Համաւաւասխանող միջաղդային «լիւերաւուրա» ւերմինը) բաղմաղան իմասւներ ունի: Լայն առումով դրականություն է կոչվում այն ամենը, ինչ դրվում ն ււադրվում է որնէ լեղվով: Գրականություն են ն՛ դիւական աչխաւությունները, ն՛ ուսումնամանկավարժական նյութերն ու դասադրքերը, ն՛ ւարբերական մամուլի բաղմաւիսի Հրաւարակումները: Գրականության այս ն մյուս ւեսակներից ամեն մեկն ունի իր նյութի, նւաւակների ու չարադրանքի բնորոչ առանձնաՀաւկությունները: Սակայն ինչւես դիւական աչխաւանքներում, այնւես էլ

առօրյա խոսքում դրականություն ասելով ամենից առաջ ն ամենից ավելի Հասկացվում է դրավոր խոսքի այն ւարբերակը, որը ավելի լրիվ ն ճչդրիւ լինելու Համար ւեւք է կոչվի դեղարվեսւական դրականություն: Բայց մենք մեծ մասամբ Հրաժարվում ենք այդ մակդիրից, քանի որ առանց դրա էլ դրականություն ասելով սովորաբար Հասկանում ենք Հրաւարակումների այն ւեսակը, որի Հիմքում դրված է կյանքի դեղարվեսւական ընկալման ն ւաւկերման սկղբունքը: Գրականադիւությունն իր բոլոր բաժիններով (այդ թվում ն բանարվեսւը' ւոեւիկան) ղբաղվում է դրականության այս ւեսակով: Նրա նյութը դեղարվեսւական դրականությունն է' իր ւաւմության ն ւեսության բաղմաղան կողմերով ու Հարցերով: Մանկավարժական, դիւական, Հասարակական-քաղաքական դրականության ուսումնասիրությունը դրականադիւության խնդիրների մեջ չի մւնում: Գրավոր խոսքը, նրա բաղմաղան ւեսակները նչելու Համար Հայոց լեղուն, սկսած Հին ժամանակներից, ունեցել է մի չարք բառՀասկացություններ, որոնք այսօր մեծ մասամբ Հնացել են կամ դործածվում են մասնավոր դեւքերում: Այսւես, Մ ն Հաջորդ դարերում օդւվում էին դերաղանցաւես մաւենադրություն ն դւրություն բառերից. դրանք կիրառվում էին դրավոր խոսքի բոլոր ւեսակների նկաւմամբ' ւաւմադրությունից ն ÷իլիսո÷այությունից մինչն վարքադրություն ն Հոդնոր երդ: Այսօր այդ բառերը սովորաբար վերաբերում են միայն Հին ն միջնադարյան դրականության երկերին, երբեմն էլ օդւադործվում են խոսքին Հանդիսավորություն, ծանրակչիռ արժեք ւալու Համար (Հիչենք Ե. Զարենցի խոսքերը. «Ուռճանում է քո մեջ աւադայի սերմը' մեր դւրության դալիքը ւանծալի»): Հնում լայն ւարածում է ունեցել քերթություն (քերթողություն) բառը: Այն կիրառվում էր դերաղանցաւես չա÷ածո երկերի նկաւմամբ, թեն երբեմն արձակ սւեղծադործության Հեղինակն էլ կարող էր քերթող կոչվել (Հիչենք միջնադարում Մովսես Խորենացուն ւրված «ԲերթողաՀայր» մականունը): Այժմ քերթություն բառը օդւադործվում է միայն խոսքի վրա Հնության դրոչմ դնելու կամ Հանդիսավորություն Հաղորդելու Համար (բնորոչ են Հեւնյալ օրինակները Զարենցից. «Ո՞նց է ծաղկել ղվարթուն մեր քերթությունն Հնամյա» կամ' «Թումանյա՛նն է անՀաս Արարաւը մեր նոր քերթության»): Այսօր էլ երբեմն օդւադործվում է «քերթողական

արվեսւ» արւաՀայւությունը' իբրն բանարվեսւի Հոմանիչ: Անցյալում բանաՇյուսություն բառը նույնւես Հաճախ խոսքի արվեսւի բոլոր ւեսակների (բանավոր ն դրավոր) նչանակությամբ էր օդւադործվում: Սակայն Հեւադայում այդ բառի իմասւը նեղացավ, ն այսօր այն վերաբերում է միայն ժողովրդական բանավոր սւեղծադործության (ֆոլկլորի) երկերին: իմասւա÷ոխության, ավելի ճիչւ' իմասւի ասւիճանական սաՀմանա÷ակման Հեւաքրքիր ուղի է անցել բանասւեղծություն բառը: Երկար ժամանակ այն նչանակել է ընդՀանրաւես դրականդեղարվեսւական սւեղծադործություն, եղել է միջաղդային «ւոեղիա» բառի աղդային Համաղոր ձնը: Մինչն ՃԱՃ դարը ւոեղիա, իսկ Հայերենում' բանասւեղծություն ասելով Հաճախ Հասկանում էին ոչ միայն չա÷ածո, այլն արձակ ն թաւերդական երկեր, իսկ այդ բոլոր ւեսակներով Հանդես եկող Հեղինակներին կոչում էին ւոեւ, բանասւեղծ, այսինքն' որնէ բան' երկ սւեղծող: Օրինակ, Րաֆֆին «կայծեր» վեւում բանասւեղծի մասին խոսում է Հենց այդ լայն առումով («Բանասւեղծն սւեղծում է ժողովրդի Համար իդեալներ»), իսկ Մ. Նալբանդյանը բանասւեղծություն է Համարել Աբովյանի վեւը («Վերք Հայասւանի» անունով դործը է՛ աղդային բանասւեղծության մի Հարաղաւ դաղա÷ար»): Սակայն արդեն ՃԱՃ դարի վերջին բանասւեղծություն ասելով սկսեցին Հասկանալ միայն չա÷ածոն' իր բոլոր ւեսակներով, իսկ ավելի ուչ' միայն ÷ոքրածավալ քնարական ուանավորը: Բանասւեղծության այս վերջին ըմբռնումն է դերիչխող նան այսօր, թեն երբեմն այն կիրառվում է նան ընդՀանրաւես չա÷ածո սւեղծադործության նկաւմամբ: Հիչված բոլոր բառերը այժմ մեր լեղվում սոսկ մասնավոր նչանակություն ունեն ն ÷ոխարինվել են «դրականություն» Համաւար÷ակ Հասկացությամբ: Գրականությունն էլ իր Հերթին մւնում է ավելի լայն մի ըմբռնման' դեղարվեսւի (կամ ւարղաւես' արվեսւի) մեջ: Զւեւք է չ÷ոթվել Հաճախակի օդւադործվող «դրականություն ն արվեսւ» բառակաւակցությունից ն կարծել, թե դրանք իրարից ւարբեր երնույթներ են: Հաւուկ առանձնացնելով դրականությունը' մենք դրանով ընդդծում ենք նրա բացառիկ կարնորությունը արվեսւի ւեսակների մեջ: իրականում դրականությունը արվեսւի ւեսակներից մեկն է. դրանք Հարաբերում են իրար, ինչւես մասը ամբողջին:

Հեւնաբար, դրականության յուրաՀաւկությունը Հասկանալու Համար ամենից առաջ ւեւք է ւարղել, թե այն ինչ ւեղ է դրավում արվեսւի ւեսակների չարքում: Արվեսւի ւեսակները ն դրականությունը: Զարդացման դարերի ընթացքում առաջացել են արվեսւի չաւ ւեսակներ, որոնց մի մասը Հեւադայում դուրս է եկել ասւարեղից: Բացի այդ, ÷ոխվել են նան Հասարակության ըմբռնումներն այն մասին, թե ինչը կարող է արվեսւ Համարվել: Օրինակ, այսօր դժվար է ւաւկերացնել, որ կլասիցիղմի չրջանում' ՃՄԱԱ-ՃՄԱԱԱ դարերում, արվեսւների չարքն էր դասվում ղբոսայդիների Հարդարման, ծառեր ու ծաղիկներ խնամելու վարւեւությունը, մի բան, որն այժմ ոչ ոք արվեսւ չի Համարի: Մյուս կողմից, առաջանում են ն նոր արվեսւներ, ինչւես ՃՃ դարում սւեղծված կինոարվեսւն իր բաղմաղան ւեսակներով կամ Հեռուսւաւեսությունը, որը կյանքի կոչեց չարժաւաւկերի այլնայլ ձներ: Ժամանակակից արվեսւների Համակարդը ներառում է Հեւնյալ Հիմնական ւեսակները' դրականություն, երաժչւություն, նկարչություն, քանդակադործություն, ճարւարաւեւություն, ւար, թաւրոն, կինո, կրկես, դեկորաւիվ-կիրառական արվեսւ ն այլն: Այդ արվեսւները իրարից ւարբերվում են ն՛ իրենց բովանդակությամբ, քանի որ արւաՀայւում են Հասարակական կյանքի ն բնության ւարբեր կողմեր, ն՛ իրենց ձնով, քանի որ իրականության արւացոլման Համար օդւադործում են ւարբեր նյութեր ու միջոցներ: Գեղադիւության ւաւմության մեջ եղել են արվեսւի ւեսակների դասակարդման չաւ ÷որձեր, որոնց Հիմքում դրվել են ւարբեր սկղբունքներ: Ամենից ւարածված դասակարդումը արվեսւների բաժանումն է' ըսւ նրանց ընկալման միջոցների (ղդայարանների): Այդ սկղբունքի Համաձայն' մենք առանձնացնում ենք, նախ, այսւես կոչված ւարածական (կամ' ւարածային) արվեսւների խումբը (նկարչություն, քանդակադործություն, ճարւարաւեւություն), որոնք սւեղծում են ւարածության մեջ որոչակի ծավալ ու դույն ունեցող ւաւկերներ ն ընկալվում են ւեսողությամբ: Այդ արվեսւները ցուցադրում են որոչակի վիճակներ, որոնք նկարի կամ քանդակի մեջ ÷ո÷ոխություն չեն կրում, անչարժ են: Նկարչությունը (դեղանկարչությունը) դույների ն դծերի

օդնությամբ որոչակի Հարթության վրա (թուղթ, կւավ, ւաւ, ÷այւ) ւաւկերում է մարդկային դեմքեր ու վիճակներ, բնության ն առարկայական աչխարՀի ւեսարաններ: Նկարիչը մեծ մասամբ ւաՀւանում է իրականության դունային Հարսւությունը: Մարդկանց արւաքինի, բնության ւաւկերման ճանաւարՀով նկարիչը թա÷անցում է մարդկային ղդացմունքների, Հոդեբանության, վերաբերմունքի մեջ, ցուցադրում այդ բոլորն իր յուրաՀաւուկ միջոցներով: Նկարչությունն ունի բաղմաթիվ ւեսակներ ու ենթաւեսակներ (օրինակ' դիմանկար, բնանկար, նաւյուրմորւ, ժանրային նկարչություն, դրքի նկարաղարդում, ւլակաւ ն այլն): Քանդակադործությունն օդւվում է ւարբեր նյութերից (մարմար, մեւաղ, քար, կավ) ն սւեղծում է մարդկանց ծավալային մարմիններ, որոնք արւաՀայւում են որոչակի բնավորություն, իրականության նկաւմամբ որոչակի դաղա÷արական-Հուղական վերաբերմունք: Բանդակի մեջ մենք մեծ մասամբ ւեսնում ենք առանձին անՀաւների, երբեմն նան' մարդկանց խմբեր: Նկարչի Համեմաւությամբ քանդակադործի Հնարավորություններն ավելի սաՀմանա÷ակ են. օրինակ, նրա Համար ւակաս մաւչելի են բնությունը, մասսայական ւեսարանները: Բանդակի մեջ մեծ մասամբ չեն արւացոլվում արւաքին աչխարՀի բաղմաղան դույները: Բայց քանդակը, Հակառակ նկարի, մենք կարող ենք ընկալել ւարբեր կողմերից: Այն չաւ ավելի դիմացկուն է, որի չնորՀիվ կարող է դրվել բաց վայրում, օդւադործվել չինությունների, ÷ողոցների ու Հրաւարակների ղարդարման Համար: Նկարչական ն քանդակադործական սւեղծադործությունները ւաւկերում են կյանքի կամ բնության միայն մեկ վիճակ: Բնականաբար, այդ վիճակը ւեւք է լինի ամենից բնորոչը, ւեւք է ւաւկերացում ւա ւվյալ երնույթի, անձանավորության մասին առՀասարակ, ցուցադրի ոչ միայն նրա ներկան, այլն, որոչ իմասւով, նրա անցյալն ու աւադան: ՊաՀի, դրվադի ընւրությունն այսւեղ վճռական նչանակություն ունի: Թեն կերւարվեսւի երկերն ինքնին անչարժ են, բայց նրանք ընդունակ են մեր երնակայության մեջ սւեղծելու չարժման, ÷ո÷ոխության, ղարդացման ւաւկերացում: ճարւարաւեւությունը ղբաղվում է Հասարակական չինությունների ու բնակարանների, ÷ողոցների, Հրաւարակների ն թաղամասերի դեղարվեսւական ձնավորման աչխաւանքով: Այն սերւորեն կաւված է արւադրության, ւեխնիկայի Հեւ ն կաղմում է

նյութական մչակույթի մի մասը: Բայց ճարւարաւեւությունը նան արվեսւ է, որովՀեւն ձդւում է, որ չինությունը ոչ միայն Հարմար լինի, այլն կառուցված լինի դեղեցկության օրենքներով, բավարարի մարդկանց դեղադիւական ւաՀանջները: Արվեսւի ւեսակների երկրորդ խումբը կոչվում է ժամանակային (կամ' ւնողային): Դրանք են' դրականությունը ն երաժչւությունը, որոնք, օդւադործելով խոսքն ու Հնչյունները, սւեղծում են ժամանակի ընթացքում իրար Հաջորդող ւաւկերներ, ցույց են ւալիս դործընթացներ (չարժում, ղարդացում), որոնք ընկալվում են նախ ն առաջ լսողությամբ: Երաժչւությունը սւեղծվում է Հնչյունների օդնությամբ, որոնք Հաջորդում են իրար որոչակի ներդաչնակությամբ, ռիթմով ն սւեղծում են եղանակ (մեղեդի): Լսողության միջոցով երաժչւական երկը թա÷անցում է մեր ղդացմունքների աչխարՀը, արթնացնում ւրամադրություններ, աւրումներ: Երաժչւությունը թերնս ամենից անմիջական, Հուղական արվեսւն է, որն իսկույն Համաւաւասխան վերաբերմունք է առաջացնում ունկնդրի մեջ: Տարբերում են երաժչւության երկու Հիմնական ւեսակ, որոնք Հաճախ կարող են ն միանալ' ձայնային (որը երդվում է) ն դործիքային (որը կաւարվում է երաժչւական դործիքների վրա): Սրանք էլ իրենց Հերթին ունեն բաղմաթիվ ենթաւեսակներ (երաժչւական ժանրեր)' երդ, ռոմանս, սիմֆոնիա, օւերա, կանւաւա ն այլն: կա արվեսւների մի խումբ նս, որի մեջ ւարածական ն ժամանակային արվեսւների ւարրերը միանում են: Դրանք ընկալվում են միաժամանակ ն՛ ւեսողության, ն՛ լսողության միջոցով ն այդ ւաւճառով էլ կոչվում են Շամադրական (սինթեւիկ) արվեսւներ (ւար, թաւրոն, կինո): Համադրական արվեսւներից իր կաղմությամբ ամենից ւարղը ւարն է, որը ներկայացնում է մարդկային մարմնի ռիթմիկ չարժումներ' երաժչւության ուղեկցությամբ: Երաժչւությունը ղդալի չա÷ով ւայմանավորում է ւարի ռիթմը, արադությունը, ընդՀանուր ւրամադրությունը: Ավելի բարդ կաղմություն ունի թաւրոնը' իր ւարբեր ւեսակներով (դրամաւիկ թաւրոն, երաժչւական թաւրոն, օւերա, բալեւ ն այլն): Թաւրոնի մեջ Հաճախ միանում են դրեթե բոլոր արվեսւների ւարրերը: Նրա Հիմքում դրված է որնէ դրական սւեղծադործություն' ւիես (օւերայում' լիբրեւո), որը ւայմանա14

վորում է ներկայացման Հիմնական բովանդակությունը: Գրական երկը մարմնավորվում է դերասանական խաղի' արւասանության, դիմախաղի, երդի միջոցով: Դրան որւես դեկորացիաներ ավելանում են նկարչության ն քանդակադործության ւարրերը, իսկ միջավայրի ամբողջացման Համար օդւադործվում են նան ճարւարաւեւական ձներ: Դրամաւիկ թաւրոնում կերւարների ներաչխարՀը բացաՀայւելու, բովանդակության այս կամ այն կողմը ընդդծելու Համար Հաճախ օդւադործվում է նան երաժչւությունը, որը օւերայի մեջ դառնում է արդեն կարնորադույն ու վճռական ւարր: Թաւերական արվեսւի խոչոր առավելությունն այն է, որ կերւարներն ու դործողությունները Հանդիսաւեսի առջն ներկայացվում են անմիջականորեն, կենդանի կերւով: Թաւերական բեմադրության մեջ ամեն ինչ ակնառու, չոչա÷ելի ւեսք ունի: Համադրական արվեսւ է նան կինոն, որն առաջացել ն ղարդացել է ւեխնիկայի նվաճումների Հիման վրա: Ճիչւ է, կինոն, ի ւարբերություն թաւրոնի, դեւքերն ու դեմքերը չի ւաւկերում Հանդիսականի առջն ուղղակիորեն, այլ ցուցադրում է միայն նրանց չարժվող ւաւկերները: Բայց դրա ÷ոխարեն կինոարվեսւը ՀաղթաՀարում է թաւրոնի որոչ «դանդաղաչարժությունը». նրա մեջ դեւքերն իրար են Հաջորդում չաւ ավելի արադ ու աղաւ' Հանդիսաւեսին մի ակնթարթում ւեղա÷ոխելով բոլորովին նոր վայրեր: Թաւրոնի դեկորացիաների ÷ոխարեն կինոն նկարաՀանում է բնական ւեսարաններ, իրական, այլ ոչ թե ւայմանական միջավայր: կինոյի ւաւկերման Հնարավորությունները ն՛ ընդդրկման մասչւաբների, ն՛ Հոդեկան նրբությունների իմասւով չա÷աղանց լայն են: կինոնկարը, բաղմացվելով Հաղարավոր օրինակներով, միաժամանակ կարող է ցուցադրվել միլիոնավոր մարդկանց առջն: Թաւերական ներկայացումը կամ կինոնկարը միչւ կոլեկւիվ սւեղծադործություն է' դրամաւուրդ սցենարիսւի, ռեժիսորի, դերասանների, նկարչի ու երդաՀանի միացյալ ջանքերի արդյունք: իսկ որո՞նք են դրականության' իբրն արվեսւի ւեսակներից մեկի ւարբերիչ առանձնաՀաւկությունները: Գեղարվեսւական դրականությունը միակն է արվեսւներից, որ իր ւաւկերները կերւում է բացառաւես լեղվի, խոսքի օդնությամբ: Գրականությունը խոսքի արվեսւ (խոսքարվեսւ) է, լեղուն դրողի միակ ն ան÷ոխարինելի ղենքն է: Խոսքի միջոցով է դրողն սւեղծում մարդկային կյանքի, ղդացմունքների, Հոդեբանության, բնության ն

առարկայական աչխարՀի բաղմաւիսի ւաւկերներ: Խոսքի արվեսւ լինելու Հանդամանքով է ւայմանավորված իրականության ընդդրկման այն բացառիկ լայնությունը, որը բնորոչ է դեղարվեսւական դրականությանը: Այն կարող է կյանքն արւացոլել ավելի լայն ու բաղմակողմանի, քան որնէ այլ արվեսւ, որովՀեւն դեղարվեսւական խոսքին մաւչելի է այն ամենը, ինչը մաւչելի է մարդկային մւածողությանը ն լեղվին: Զկա մարդկային Հարաբերությունների ն Հոդեբանության այնւիսի անկյուն, ուր դրողը խոսքի օդնությամբ չկարողանար թա÷անցել: Գրականությունը նան այն արվեսւն է, որն առավել սերւորեն է կաւված Հասարակական դաղա÷արախոսության Հեւ, ն ւաւկերվող երնույթների դնաՀաւականն այսւեղ ավելի Հսւակորեն է արւաՀայւված: Պոեղիան (դրականությունը) Համարելով արվեսւի բարձրադույն արւաՀայւություն' Հեդելը դրում էր. «Պոեղիան ավելի, քան որնէ այլ արվեսւ, ընդունակ է բացաՀայւելու որոչակի Հանդամանքների լրիվությունը, որոչակի Հաջորդականություն' Հոդեկան չարժումների, կրքերի, ւաւկերացումների Հաջորդա÷ոխությունը ն որոչակի դործողության ւաՀերի ներ÷ակված չրջանակը... Այդ ւաւճառով, խոսքի արվեսւի առջն... ÷ռվում է անչա÷ելի ն չաւ ավելի լայն դաչւ, քան մնացած արվեսւների առջն: Ամեն մի բովանդակություն, բոլոր Հոդեկան ն բնական առարկաները, դեւքերը, ամեն մի ւաւմություն, դործունեություն, արարքներ, ներքին ն արւաքին վիճակներ' ւոեղիայի Համար կարող են ծառայել իբրն մչակման առարկա»: Գրականությունը կյանքը ւաւկերում է չարժման, ղարդացման մեջ ն այդ ամենը ցուցադրում է ւաւմական կոնկրեւությամբ: Գործողության, կյանքի ն մարդկային բնավորությունների չարժման ու ղարդացման ւաւկերումը դրականության իսկական ւարերքն է: Ճիչւ է, դրական ւաւկերները չունեն կերւարվեսւի երկերի ւեսողական անմիջականությունը, նրանց որոչակիությունն ու արւաքին Հսւակությունը: Բայց դա էլ Հենց դրողին Հնարավորություն է ւալիս չաւ ավելի աղաւ լինելու ժամանակի ու ւարածության մեջ ւաւկերներ ցուցադրելու իմասւով: Բացի այդ, ընթերցողը դրողի նկարադրության Հիման վրա երնակայության օդնությամբ կարող է սւեղծել առարկայական չոչա÷ելիության Հասնող ւաւկերներ: Օրինակ, երբ մենք կարդում ենք

Լոռու ձորի թումանյանական Հայւնի նկարադրությունը, կարծես մեր աչքերի առջն ւեսնում ենք լեռնային բնության կենդանի ւաւկերը' իր վեՀ ու դաժան բոլոր դծերով. Էն Լոռու ձորն Է, ուր Շանդիւակաց Ժայռերը՝ խորունկ նոթերը կիւած՝ Դեմ ու դեմ կանդնած, Շամառ ու անթարթ Հայացքով իրար նայում են Շանդարւ: ...Էն ւախւի վրա աղոթում մի վանք, Էն ժայռի դլխին Շըսկում Է մի բերդ, Մութ աչւարակից, ինչւես ղարՇուրանք, Բուի կըռինչն Է ւարածվում մերթ-մերթ, Իսկ քարի դըլխին, լուռ մարդու նըման, Նայում Է ձորին մի Շին խաչարձան:

Նույնը կարելի է ասել Հայ դրականության մյուս նչանավոր բնանկարների մասին, ինչւես Զանդվի նկարադրությունը Աբովյանի, Արարաւյան դաչւինը' Րաֆֆու, Արադածինը' իսաՀակյանի, Զանդեղուրինը' Բակունցի երկերում: Խոսքը դեղարվեսւական դրականության մեջ, Հաւկաւես քնարական երկերում Հաճախ նան երաժչւական դեր է սւանձնում: Հոդեկան ամենանուրբ վիճակներ ն Հույղեր արւաՀայւելու ունակությամբ կաւարյալ բանասւեղծությունը երբեմն ասես վերածվում է յուրօրինակ երաժչւության' մեր Հոդու մեջ առաջացնելով ինչ-որ ներքին երաժչւական ղդացմունք' Համաւաւասխան ւրամադրություն, ռիթմ ն մեղեդի: Դրա լավադույն օրինակները Հայ ւոեղիայում ւվել են ՎաՀան Տերյանն ու Միսաք Մեծարենցը: ԱՀա Տերյանի «Սենւիմենւալ երդը», որւեղ Հաւկաւես ցայւուն են դրսնորվել բանասւեղծական խոսքի երաժչւական Հնարավորությունները. Արդյոք Շիչո՞ւմ ես. անւառ Էր, առու... Հեքիաթի ւես Էր- երաղի նըման. Խաղաղ երեկոն խոսում Էր անձայն. Արդյոք Շիչո՞ւմ ես, Շեռո՛ւ, Էր, Շեռո՛ւ... Արդյոք Շիչո՞ւմ ես. երկիրը ւայծառ Ժււում Էր սիրով Շավիւենական. Գարունն Էր երդում ձայնով դյութական, Արդյոք Շիչո՞ւմ ես. առու Էր, անւառ...

Արդյոք Շիչո՞ւմ ես. դիչերն Էր դալու, Հեքիաթի ւես Էր... Անւառ Էր, առու... Արդյոք Շիչո՞ւմ ես. Շեռո՛ւ Էր, Շեռո՛ւ. Կյա՛նք, ւխուր Շովիւ Շավիւյան լալու...

Այսւիսով, դրականությունը խոսքի օդնությամբ երբեմն ղդալի չա÷ով կարող է Հասնել այն ււավորությանը, ինչ կերւարվեսւն ու երաժչւությունը սւեղծում են դույների կամ Հնչյունների միջոցով: Ռուս քննադաւ Վ. Գ. Բելինսկին Պուչկինի «Գիչերային ղե÷յուռ» բանասւեղծության առթիվ դրում էր. «ի՞նչ է սա,- ւոեղիա՞, նկարչությո՞ւն, երաժչւությո՞ւն: Թե՛ մեկը, ն՛ մյուսը, ն՛ երրորդը' միացած իրար, ուր նկարը խոսում է Հնչյուններով, Հնչյունները կաղմում են նկար, իսկ բառերը ÷այլում են դույներով, ÷ող÷ողում ւաւկերներով, Հնչում են ներդաչնակորեն ն արւաՀայւում են բանական խոսքը...»: Պեւք է ավելացնել, որ դրականությունն ղդալի չա÷ով ւայմանավորում է նան մյուս արվեսւների ղարդացումը: Արվեսւի որոչ ւեսակներ առՀասարակ անՀնար են առանց դրական Հիմքի (ւիեսը' թաւերական ներկայացման, սցենարը' կինոնկարի, լիբրեւոն' օւերայի, բանասւեղծությունը' երդի մեջ ն այլն): Գրական չաւ սյուժեներ, թեմաներ ու կերւարներ անցնում են նան կերւարվեսւին, ծրադրային երաժչւությանը, մարմնավորվում են նրանց միջոցներով (օրինակ' դրական երկերի նկարաղարդումները): Գրականությունը ն ժողովրդական բանաՇյուսությունը: Խոսքի արվեսւը ւաւմական ղարդացման երկու մեծ չրջա÷ուլ է ունեցել' բանավոր ն դրավոր: Տասնյակ դարերի ընթացքում' մինչն դրի ն դրականության առաջացումը, ժողովրդական բանասացների կողմից սւեղծվել են բաղմաղան երկեր' առասւելներ ն ավանդություններ, Հեքիաթներ ու առակներ, Հերոսական վիւերդություններ ն քնարական երդեր, որոնք Հաղորդվել են սերնդից սերունդ: Այդ ն ուրիչ ժանրերի երկերը, միասին վերցրած, կոչվում են ժողովրդական բանաՇյուսություն (ֆոլկլոր): Բայց դրի առաջացումից Հեւո էլ, ընդՀոււ մինչն մեր ժամանակները, չարունակում են բանաՀյուսական նորանոր երկեր սւեղծվել: Մյուս կողմից, բանաՀյուսական նյութերը դեռ Հին աչխարՀում ւարբեր ձներով դրի են առնվել ն օդւադործվել: Այսւես, Հայ առաջին ւաւմիչները' Ադաթանդեղոսն ու Փավսւոս Բուղանդը, լայնորեն օդւվել են ժո18

ղովրդական ավանդություններից' ներկայացնելով դրանք իբրն ւաւմական իրողության նկարադրություններ: իսկ Մովսես Խորենացին արդեն բառացի դրի է առել ժողովրդական երդերն ու առասւելները' միչւ ցույց ւալով, որ դրանք Հորինվել են իբրն այս կամ այն ւաւմական իրադարձության ուղղակի արձադանք: Սակայն բանաՀյուսական (ֆոլկլորային) երկերի Հավաքման ն ուսումնասիրության դործը լայն ծավալ ն դիւական նւաւակադրված բնույթ սւացավ միայն նոր ժամանակներում' սկսած ՃՄԱԱԱ դարի վերջից: Առաջացավ բանասիրության մի առանձին ճյուղ' բանադիւությունը (ֆոլկլորիսւիկա), որն ղբաղվում է ժողովրդական սւեղծադործության Հեւ կաւված Հարցերով: Գիւության այդ ճյուղի Հիմնադիրներն են եղել Հերդերն ու Գրիմ եղբայրները (Գերմանիա), Բուսլանն ու Վեսելովսկին (Ռուսասւան), Հայ իրականության մեջ' Գ. Սրվանձւյանն ու Մ. Աբեղյանը: Ժողովրդական բանավոր երկերը, իրենց բոլոր ւարբերություններով Հանդերձ, ունեն մի չարք ընդՀանուր դծեր: Նախ, եթե դրական-դեղարվեսւական երկը միչւ սւեղծվում է անՀաւ Հեղինակի կողմից, աւա ֆոլկլորային երկերը կոլեկւիվ սւեղծադործություններ են: Նրանք չեն կաւվում որնէ անՀաւ Հեղինակի անվան Հեւ: Դրանք սւեղծել է ժողովուրդը' Հանձինս նրա կոլեկւիվ Հանճարը մարմնավորող անանուն երդիչների ու բանասացների: ԲանաՀյուսությունը ժողովրդի կյանքի ն Հոդեբանության բանասւեղծական ւաւմությունն է, նրա դարավոր իմասւության ն կենսա÷որձի լավադույն Հուչարձանը: ԲանաՀյուսական երկերը մեծ մասամբ կաւարվել են կոլեկւիվի առջն, եղել են Հանւաւրասւից, ւեղնոււեղը Հորինվող սւեղծադործություններ (իմւրովիղացիա): Դարերի ընթացքում դրանք ւաՀւանվել են բանավոր ձնով: Նրանց վրա աչխաւել են բաղմաթիվ սերունդներ' անընդՀաւ Հղկելով, կաւարելադործելով նրանց իմասւն ու արւաՀայւության ձները: Այդ ւաւճառով էլ բանաՀյուսական երկերն իրենց մեջ ընդունել են սերունդների մւցրած նորանոր դծեր' ւաՀւանելով Հանդերձ իրենց ծադման ժամանակաչրջանի կնիքը: Այսւես, Հայ ժողովրդական էւոսը («Սասունցի Դավիթ») թեն իր Հիմնական կերւարներով ու սյուժեւային դծերով ձնավորվել է դեռ ԱՃ-Ճ դարերում, բայց Հեւադայում էլ անընդՀաւ ղարդացել է, ÷ոխվել' կրելով նոր ժամանակների աղդեցությունը:

ԱՀա թե ինչու սովորաբար բանաՀյուսական երկերը ւաՀւանվել են ոչ թե վերջնականաւես ավարւված, կայուն խմբադրությամբ, այլ բաղմաթիվ ւարբերակներով (վարիանւներ), որոնք ինչւես բովանդակության, այնւես էլ, մանավանդ, լեղվի ն կառուցվածքի չաւ բաղմաղան դծեր ունեն: Այդ ւարբերակներն առաջացել են ոչ միայն սերնդից սերունդ, այլն մի աղդային միջավայրից մյուսին, նույնիսկ երկրի մի չրջանից մյուսին ÷ոխանցվելիս: Այդ Հիման վրա են առաջացել, օրինակ, Հայ ժողովրդական էւոսի ւասնյակ ւաւումները, Հեքիաթների բաղմաղան ւարբերակներ: Գրականության ն ժաղովրդական բանաՀյուսության ÷ոխՀարաբերության Հարցը ծադել է անՀաւական սւեղծադործության առաջացման ւաՀից: Գրականությունը ծնվեց իբրն բանաՀյուսության Հարաղաւ ղավակ, իբրն նրա սւեղծած արժեքների դրառման ն դեղարվեսւական մչակման արդյունք: Այդւես էր ամենուրեք, այդ թվում ն Հայ Հին դրականության մեջ: Հին Հունական արվեսւի մեջ դիցաբանությունը' ասւվածների ն Հերոսների մասին ժողովրդական առասւելներն ու լեդենդները, այդ արվեսւի Հարաղաւ Հողն ու ղինանոցն էր. դրողներն ու նկարիչները դիցաբանությունից էին քաղում իրենց թեմաներն ու սյուժեները, կերւարներն ու արւաՀայւչական միջոցները: Նոր ժամանակներում դրականության ն բանաՀյուսության կաւը այլ ձներ է ընդունում: Շարունակվում են ֆոլկլորային թեմաների ն սյուժեների դեղարվեսւական մչակումները, թեն ոչ այն չա÷երով, ինչւես անւիկ դրականության մեջ: Սակայն ավելի կարնոր է այն, որ ժողովրդական բանաՀյուսությունը' իր մեջ խւացրած դարավոր իմասւությամբ, մեծ ընդՀանրացումներ ւարունակող կերւարներով, արւաՀայւության բյուրեղացած ձներով, դրականության Համար դառնում է յուրօրինակ չա÷անիչ, ժողովրդայնության ն աղդային ինքնաւիւության ղարդացման կարնորադույն դործոններից մեկը: Այդ է Հիմք ւվել Մաքսիմ Գորկուն' ասելու. «Խոսքի արվեսւի սկիղբը ֆոլկլորի մեջ է... ԱնՀաւական Հանճարը չի ւվել ոչ մի ընդՀանրացում, որի Հիմքում ընկած չլիներ ժողովրդական սւեղծադործությունը, ոչ մի ՀամաչխարՀային ւիւ, որը դրանից առաջ դոյություն ունեցած չլիներ ժողովրդական Հեքիաթներում ու լեդենդներում»: Այս օրինաչա÷ության Հասւաւումն է ՀամաչխարՀային դրականության ողջ ւաւմությունը' իր խոչորադույն մարմնավորում20

ներով: Անխղելի կաւը ժողովրդական սւեղծադործության ւարերքի Հեւ երնում է ոչ միայն Թումանյանի այն երկերում, որոնք ծնվել են բանաՀյուսության դեղարվեսւական մչակման ճանաւարՀով (Հեքիաթներ, բալլադներ, «Սասունցի Դավիթը», «Թմկաբերդի առումը» ն այլն), այլն այն դործերում, որոնք անմիջականորեն ֆոլկլորային Հիմք չունեն (օրինակ' «Անուչը»): Ժողովրդական բանաՀյուսությունը Համարելով «մեր դրականության Հարաղաւ Հողն ու ւաւվանդանը»' Թումանյանը Հանդում էր այսւիսի ընդՀանրացման. «Ամեն մի աղդի բանասւեղծություն ժողովրդական լեդենդներով, աղդային ոդու սւեղծադործություններով է ղորանում ն ինքնուրույնության կնիք առնում, Հասւաւվում, առաջ դալիս, որւես մի ամբողջ ժողովրդի խոսք ն դրանով էլ դառնում ւաւկառելի»: Գրականության աղդային յուրաՇաւկությունը: Լինելով իրենց դարաչրջանի ն միջավայրի ծնունդ' դեղարվեսւական մեծ երկերը մեղ ներկայացնում են ւվյալ աղդության կյանքի, բնավորության ն մւածողության անկրկնելի դծերը: Գրականության ն արվեսւի աղդային բնույթը Հանդես է դալիս, նախ ն առաջ, Համաւաւասխան թեմաւիկայի ընւրության ն բնավորությունների ւաւկերման մեջ: Բայց դա միակ ն վճռական ւայմանը չէ: Գրողը կարող է խորաւես աղդային մնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ւաւկերում է ուրիչ միջավայր ն բնավորություններ, քանի որ այդ դեւքում էլ երնույթները ւեսնում ն դնաՀաւում է իր աղդային Հայացքով: Շեքսւիրը միչւ մնում է խորաւես աղդային անդլիացի դրող, թեն նրա ւիեսների մեծ մասում ւաւկերված են ուրիչ ժողովուրդների կյանքի ն ւաւմության դրվադներ: Պուչկինի չաւ երկեր արւացոլում են արնմոււքի ն արնելքի այլնայլ ժողովուրդների կյանքն ու Հոդեբանությունը: Վճռականը դրականության աղդային բնույթի Համար Շարաղաւ ժողովրդի ոդու՝ նրա աղդային բնավորության ն մւածողության, նրա կյանքի ւաւմական առանձնաՇաւկությունների դեղարվեսւական մարմնավորումն Է: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ ունի իր աղդային ն սոցիալական կյանքի, աչխարՀադրական միջավայրի յուրաՀաւուկ դծերը, որոնք իրենց կնիքն են դնում նրա Հոդեբանական կերւվածքի ն մչակութային ավանդույթների վրա: Հոդնոր կյանքի այդ առանձնաՀաւկությունների իմասւով կարելի է խոսել ամեն մի ժողովրդի

Համար բնորոչ աղդային բնավորության մասին, որը, իՀարկե, ղարդանում, Հարսւանում է ժամանակի ընթացքում: իսկական աղդային դրողը դեղարվեսւորեն մարմնավորում է այդ ամենը, նրա սւեղծադործության մեջ մենք ւեսնում ենք ւվյալ ժողովրդի կյանքի ն Հոդեբանության էական կողմերը: Աղդայինը ն ժողովրդայինը արվեսւի մեջ սերւորեն միաՀյուսված են ն ւայմանավորված իրարով: Միայն ժողովրդի չաՀերի ն խնդիրների ճիչւ ըմբռնումն է Հնարավորություն ւալիս ւեսնելու ն բացաՀայւելու աղդային բնավորության լավադույն դծերը: իսկ վերջինս իր Հերթին ընդդծում է դրողի սւեղծադործության ժողովրդայնությունը, նրա Համաղդային նչանակությունը: Ա. Ս. Պուչկինի սւեղծադործության մեջ մարմնավորվել են Հարաղաւ ժողովրդի բնավորության լավադույն կողմերը: Պուչկինին կարդալիս միչւ ղդում ես, իր իսկ խոսքերով ասած, «ռուսական ոդին, Ռուսիայի բույրը»: Գոդոլը, որը դրականության ժողովրդայնության իմասւը ւեսնում էր ոչ թե աղդադրական արւաքին նկարադրությունների, այլ «ժողովրդի բուն ոդին» արւաՀայւելու մեջ, Պուչկինի մասին ասում էր. «Նրա մեջ ռուսական բնությունը, ռուսական Հոդին, ռուսական լեղուն, ռուսական բնավորությունը արւացոլվել են նույնւիսի մաքրությամբ, նույնւիսի ղւված դեղեցկությամբ, որով լանդչաֆւը արւացոլվում է օււիկական աւակու ուռուցիկ մակերեսի վրա»: ՀովՀ. Թումանյանի մեծությունն այն է նան, որ նա արւացոլեց Հայ ժողովրդի աղդային բնավորության լավադույն դծերը, աչխարՀը ւեսնելու ն ղդալու, այսւես ասած, Հայկական ւեսանկյունը: Դեռնս 1919 թ., Համեմաւելով այս ւեսակեւից Պուչկինին ն Թումանյանին, Սւ. Զորյանը դրել է, որ նրանց երկերում մենք ւեսնում ենք ժողովրդի «նկարադիրը, ոդին, աչխարՀայացքը, ինչ որ նրանց դարձնում է յուրայինների Համար Հարաղաւ ու սիրելի, օւարների Համար` նորադյոււ ու դրավիչ, իսկ նրանց դործերը` Համաղդային, Հեւնաբար ն Համամարդկային: ինչւես Պուչկինի մու մարդ Հինդ ղդայարաններով ղդում է ռուսն ու ռուսականը, այնւես էլ Թումանյանի երկերում - լինի մանկական ուանավոր, ւոեմ, Հեքիաթ թե լիրիկական Հաւված - մարդ ղդում, ւեսնում ն չնչում է Հայն ու Հայկականը»: Գրականության աղդային առանձնաՀաւկությունները ղարդացման ամեն մի ÷ուլում դրսնորվում են յուրովի` Հասարակական

կյանքի նոր ւաՀանջներին Համաւաւասխան: Այդ առումով Հեւաքրքիր է Համեմաւել ժողովրդայնության բնույթը Թումանյանի ն նրա նախորդ չրջանի բանասւեղծների երկերում: Ալիչանը, Պաւկանյանը, ՇաՀաղիղը բանասւեղծորեն արւաՀայւեցին Հայ ժողովրդի աղդային-Հայրենասիրական մղումները, ւաւկերեցին անցյալի Հերոսական դրվադները: Այդ ամենով նրանք Հղոր աղդեցություն դործեցին աղդային ինքնադիւակցության ն Հասարակական կյանքի ղարդացման վրա: Սակայն նրանց ժողովրդայնությունն ուներ իր ւաւմական սաՀմանա÷ակությունը: Աւրելով Հայրենի երկրից Հեռու, օւար երկնքի ւակ` այդ բանասւեղծները չէին կարող ամբողջ խորությամբ ու լայնությամբ ճանաչել ն ւաւկերել ժողովրդի կյանքն իր բնական դույներով, կոնկրեւ, իրական Հանդամանքներով: Այնինչ ՃԱՃ դարի վերջում ւոեղիային ներկայացվող ւաՀանջներն էաւես ÷ոխվեցին: Հայրենասիրական դաղա÷արների արծարծումից ղաւ անՀրաժեչւ էր ժողովրդի կյանքի լիարյուն, ճչմարւացի ւաւկերում, Հայրենիքի «ւանջանքների ու ւենչանքների» լայն ու խոր արւացոլում: Այդ խնդիրն իրադործեց, ամենից առաջ, ՀովՀաննես Թումանյանը, որն աղդային բանասւեղծության բուն էությունը ւեսնում էր ոչ թե «աղդասիրական քարողների» կամ ւաւմաաչխարՀադրական անունների Հիչաւակման, այլ ժողովրդի «Հոդին, չունչը, վիչւը, ուրախությունը, սովորությունը, ղդացմունքը» դեղարվեսւորեն արւաՀայւելու մեջ: Գրականության աղդային բնույթը ամեննին էլ չի Հակասում, այլ Հիմք է ծառայում Համամարդկային դաղա÷արների ն իդեալների արծարծման Համար: Աղդայինի միջոցով է դրողը դնում դեւի Համամարդկային արժեքների կերւում: Միայն իսկական աղդայինը կարող է Համամարդկային նչանակություն ձեռք բերել, ն միայն Համամարդկային դաղա÷արներով ւոդորված երկն է, որ արւաՀայւում է իրոք առաջավորն ու դեղեցիկը աղդայինի մեջ: Այդ ÷ոխադարձ կաւը չաւ դիւուկ է բնորոչված Թումանյանի Հեւնյալ խոսքերում. «Մարդ որքան մու լինի իր երկրին ու իր ժողովրդին, որքան չաւ խորանա ժողովրդական սւեղծադործության մեջ, նա էնքան ավելի մեծ է ու Համամարդկային. էդ ճանաւարՀով միայն դրողը կարող է Համամարդկային դրականության մեջ ւեղ ունենալ»: իսկ Դ. Վարուժանը դրել է. «Մեր դրականության մեջ արվեսւը Շայ ւեւք է ըլլա. իսկ անոր Հաւակը կամ

Հիմը կաղմող դաղաւարը՝ Շամամարդկային»: Գրականության (ն ընդՀանրաւես արվեսւի) յուրաՀաւկության մյուս կարնորադույն կողմը կաւված է կյանքի ընկալման ն արւացոլման ւաւկերային եղանակի Հեւ, որի քննությանն էլ մենք այժմ կանցնենք:

ԳՐԱկԱՆ-ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱկԱՆ ՊԱՏկԵՐ

Պաւկերավոր մւածողություն: իրականության երնույթների բաղմաղանությունը ճանաչվում ն արւացոլվում է ւարբեր ուղիներով, մարդկային մւածողության ւարբեր եղանակներով: ԱչխարՀի Հոդնոր յուրացումը մարդու կողմից ւեղի է ունենում մւածողության երկու Հիմնական ձներով` դիւական-ւեսական ն դեղարվեսւական: Երկուսն էլ ձդւում են ւարբերել երնույթների դլխավոր դծերը երկրորդականից, Հասնել իրականության էական կողմերի ճչմարւացի արւացոլման: Սակայն եթե դիւական-ւեսական մւածողության մեջ կյանքի ճանաչողությունը ւեղի է ունենում ւրամաբանական Հասկացությունների, դաւողությունների, ընդՀանուր օրենքների միջոցով, աւա դեղարվեսւական մւածողությունն օդւվում է կոնկրեւ, ղդայական ւաւկերներից: իՀարկե, մւածողության այդ երկու եղանակները ւարիսւներով անջաւված չեն: Շաւ Հաճախ մենք Հանդիւում ենք նրանց ÷ոխադարձ ներթա÷անցմանը: Ամեն ոք ունի ւեսական ն դեղարվեսւական մւածողության ւարրեր, թեն ղարդացած ւարբեր չա÷երով ու Համամասնությամբ: Պաւմաբանը կամ ւնւեսադեւը Հաճախ իրենց Հեւաղուության մեջ դիմում են կյանքի այս կամ այն ÷ասւի կենդանի, ւաւկերավոր նկարադրության: Հոդեբանը կամ մանկավարժը կարող են ւաւմել որնէ անձնավորության, նրա Հեւ ւաւաՀած որնէ իրական դեւքի մասին' դրա միջոցով Հասւաւելով որնէ դրույթ կամ դիւական օրինաչա÷ություն: Մյուս կողմից, վիւասանը կամ դրամաւուրդը կարող են իրենց սւեղծադործության մեջ ուղղակիորեն, ւրամաբանական եղանակով արւաՀայւել որնէ ընդՀանուր դաւողություն, քաղաքական կամ ÷իլիսո÷այական միւք (ինչւես, օրինակ, ւաւմադիւական Հայացքների չարադրանքը Լն Տոլսւոյի «Պաւերաղմ ն խաղաղություն» կամ Րաֆֆու «Սամվել» վեւերում):

Հեւնաբար, կյանքի որնէ կոնկրեւ երնույթի ւաւկեր, ինքնին վերցրած, դեռ չի ենթադրում դեղարվեսւական սւեղծադործության առկայություն: կյանքի կենդանի ւաւկերներ կամ ÷ասւեր են ամ÷ո÷ում նան լուսանկարները կամ լրադրային Հոդվածները, որոնք, սակայն, չի կարելի արվեսւ Համարել: Գեղարվեսւական ւաւկերը կյանքի ոչ թե նկարադրական ւաւճենն է, այլ սւեղծադործական վերարւադրությունը` կաւարված արվեսւադեւի երնակայության դործուն մասնակցությամբ: Գեղարվեսւական ւաւկերը միչւ Հուղականորեն Հադեցած է. այն արւացոլում է կյանքը որոչակի դեղադիւական դիրքերից: Գեղարվեսւական սւեղծադործության կարնորադույն դծերից մեկը Վ. Գ. Բելինսկին բնորոչել է այսւես. «Արվեսւը ճչմարւության անմիջական Հայեցումն է կամ ւաւկերավոր մւածողություն»: Այս խոսքերով ընդդծվում են ն՛ արվեսւի սերւ կաւը մարդկային մւածողության ընդՀանուր ընթացքի Հեւ (ւաւկերավոր մւածողություն), ն՛ նրա յուրաՀաւուկ բնույթը, որը կայանում է ւաւկերներ սւեղծելու մեջ (ւաւկերավոր մւածողություն): Այդ ւաւճառով էլ ւաւկերը ոչ միայն արվեսւի յուրաՀաւկության ուղղակի արւաՀայւությունն է, այլն նրա բոլոր Հիմնական առանձնաՀաւկությունների ըմբռնման ելակեւը: Գրական ւաւկերման դլխավոր առարկան: Գեղարվեսւական սւեղծադործության յուրաՀաւկությունը ւայմանավորված է ոչ միայն արւացոլման Հաւուկ եղանակով (ւաւկերավորություն), այլն նրա բովանդակությամբ, այլ խոսքով' դրականության արւացոլման առարկայի յուրաՀաւկությամբ: Բայց կա՞ն արդյոք կյանքի, իրականության այնւիսի կողմեր, որոնք արվեսւի ու դրականության արւացոլման Հաւուկ ոլորւն են կաղմում: Ոմանք արւացոլման այդւիսի Հաւուկ առարկա են Համարել դեղեցիկը կամ իրականության դեղադիւական Հաւկանիչները, մյուսները' կյանքի որնէ առանձին կողմ: Այդ ըմբռնումները չի կարելի ընդունելի Համարել, քանի որ արվեսւը մեծ Հաչվով ընդունակ է արւացոլելու իրականության ողջ Հարսւությունը, ն սխալ կլիներ նրա ւաւկերման ոլորւը սաՀմանա÷ակել որնէ մեկ բնադավառով կամ կյանքի առանձին կողմերով: ՃՄԱԱԱ դարի դերմանացի դեղադեւ Լեսսինդն իր «Լաոկոոն» դրքում դրել է. «Նորադույն ժամանակ արվեսւը արւակարդ չա÷ով ընդարձակում է

իր սաՀմանները: Նա այժմ նմանվում է, ինչւես սովորաբար ասում են, ամբողջ ւեսանելի բնությանը, որի մեջ դեղեցկությունը միայն մի ÷ոքր մասն է կաղմում»: Արվեսւի արւացոլման Հնարավորությունները ւաւմական ղարդացման ընթացքում անընդՀաւ մեծանում են, նրա ւեսադաչւի մեջ են մւնում կյանքի նորանոր կողմեր: ՃՃ դարից սկսած' դրականության մեջ ավելի ու ավելի մեծ չա÷երով են մոււք դործում դիւության, ւեխնիկայի, արւադրության առաջընթացի Հեւ կաւված Հարցեր, որոնք անցյալում դեղարվեսւական արւացոլման նյութ չեն եղել: Բացի այդ, այն, ինչ արւացոլում են արվեսւն ու դրականությունը, Հաճախ այլ եղանակներով ւաւկերվում է նան Հասարակական դիւակցության մյուս ձների, օրինակ' դիւության կողմից: Այդ ւաւճառով ավելի ճիչւ կլինի չեչւել ոչ թե արվեսւի արւացոլման յուրաՇաւուկ առարկայի, այլ արվեսւի բովանդակության յուրաՇաւկության Հարցը, քանի որ, արւացոլելով իրականությունը, արվեսւն ու դրականությունը Հանդես են բերում յուրօրինակ մուեցում ու նւաւակներ, որոնք Հաւուկ են միմիայն նրանց: Այսւեղ ամենակարնորն այն է, որ դրականության մեջ իրականությունը միչւ արւացոլվում է մարդկային կերւարների, նրանց Շարաբերությունների, ձդւումների ու Շույղերի ւաւկերման ճանաւարՇով: կյանքի բաղմաղան կողմերը դեղարվեսւական սւեղծադործության նյութ են դառնում` միչւ բեկվելով կենդանի մարդկային բնավորությունների, արարքների ն աւրումների մեջ: Այսւիսիով, դրական ւաւկերման դլխավոր առարկան Շասարակական մարդն Է, որի ճակաւադրի, աւրումների ու դործողությունների ւաւկերման միջոցով դրողը մարմնավորում է որոչակի դարաչրջանի ն միջավայրի բնորոչ դծերը: կերւարների, մարդկային կյանքի ւաւկերների սւեղծումը դրականության Հիմնական ն ան÷ոխարինելի խնդիրն է: Մեծ դրողի ւաւկերացումը կաւվում է, ամենից առաջ, բնավորությունների, մարդկանց անձնական ն Հասարակական կյանքի բաղմակողմանի իմացության ն վերարւադրության Հեւ: Այս միւքը, սկսած Արիսւուելից, ւարբեր ձներով կարելի է Հանդիւել դրականադիւության մեջ: Դենի Դիդրոն ասում էր, որ արվեսւի մեջ «մարդը այն միակ կեւն է, որից ամեն ինչ ւեւք է բխի, ն որին ամեն ինչ ւեւք է վերադառնա, եթե մենք ուղում ենք դուր դալ, Հեւաքրքրել, Հուղել...»: Մաքսիմ Գորկին Հենց այդ

իմասւով էլ դեղարվեսւական դրականությունն անվանել է մարդադիւություն: Գրողի Համար ամենակարնորը կենդանի մարդկային բնավորությունների ւաւկերումն է. դրանց մեջ անմիջականորեն արւացոլվում են ժամանակի բարքերն ու Հասարակական Հարաբերությունները: ԱՀա թե ինչու մեծ արվեսւադեւները Հաճախ ուղղակի Հայւարարել են, որ իրենց խնդիրը ւեսնում են մարդկային Հոդու բացաՀայւման մեջ, երբեմն նույնիսկ դիւմամբ սրել, ծայրաՀեղ ւեսք են ւվել այդ մւքին: Լերմոնւովը «Մեր ժամանակի Հերոսը» վեւում դրում է. «Մարդկային Հոդու, թեկուղն ամենամանր Հոդու ւաւմությունը Հաղիվ թե ավելի Հեւաքրքրական ն ավելի օդւակար չէ, քան ամբողջ մի ժողովրդի ւաւմությունը»: Համարյա միաժամանակ Բալղակն իր «Մարդկային կաւակերդության» առաջաբանում նույն միւքն է Հայւնել. «Ես մչւական, առօրյա, դաղւնի կամ Հայւնի ÷ասւերին, ինչւես նան անձնական կյանքի իրադարձություններին, նրանց ւաւճառներին ն դրդիչ սկղբունքներին այնքան նչանակություն եմ ւալիս, որքան մինչն Հիմա ւաւմաբանները ւվել են ժողովուրդների Հանրային կյանքի անցուդարձերին»: Այս խոսքերով Բալղակն ու Լերմոնւովն ընդդծել են դրողի աչխաւանքի յուրաՀաւուկ բնույթը` մարդկային Հոդու ն ճակաւադրի ւաւկերման միջոցով մարմնավորել ամբողջ Հասարակության կյանքը: կամ վերցնենք ւաւմադեղարվեսւական դրականությունը: Անցյալն ուսումնասիրող ւաւմաբանին Հեւաքրքրում են ամենից առաջ դեւքերի իրական ընթացքը, ւաւճառները, իմասւն ու Հեւնանքները, ն եթե նա Հիչաւակում է նան այդ դեւքերի դլխավոր մասնակիցների անուններն ու դործերը, աւա չի ղբաղվում նրանց աւրումների ու խոՀերի կենդանի նկարադրությամբ. դա չի մւնում ւաւմաբանի խնդրի մեջ: Այնինչ վեւի կամ ւիեսի Հեղինակը նախ ն առաջ ղբաղվում է ւաւմական դեմքերի Հենց այդ կողմերի նկարադրությամբ ն իրական կամ Հորինված Հերոսների միջոցով Հասնում դարաչրջանի բնորոչ կողմերի վերարւադրության (Հիչենք Մուրացանի «Գնորդ Մարղւեւունին»' կերւարների բարդ Հոդեբանական աչխարՀով, մարդկային բաղմակողմանի կաւերով): Հեւնաբար, ւաւմաբանը ն վիւասանը կարող են ուսումնասիրել միննույն ւաւմական դեւքերը, բայց ամեն մեկն այդ խնդրին մուենում է իր ւեսանկյունից, ն այդ ւաւճառով էլ նրանց արւա27

Հայւած բովանդակությունն ղդալի չա÷երով ւարբեր է: Այդ իմասւով էր Լ. Ն. Տոլսւոյն ասում, որ անդամ նույն դարաչրջանը նկարադրելիս դրողն ու ւաւմաբանը ÷ասւորեն դործ ունեն «ւարբեր առարկաների» Հեւ: Րաֆֆին «Սամվելի» առաջաբանում դրում է, որ ւարբեր իրադարձությունների մասին Հայ ւաւմիչների Հաղորդած ւվյալները բոլորովին բավարար չեն վեւ սւեղծելու Համար, քանի որ վերջինս ւաՀանջում է մարդկանց Հասարակական ու անձնական կյանքի, կենցաղի, բնավորությունների ւաւկերում: «Վեւի Համար,- դրել է Րաֆֆին,- Հարկավոր է ընթացիկ, չարժուն կյանքը յուր բոլոր երնույթներով, ն ոչ թե թադավորների կամ իչխանների աչխարՀակալության կամ ւարւության չոր ու ցամաք ւարեդրությունը»: Հեւնաբար, ւաւմավեւի նյութը մարդկային կյանքի կենդանի դրվադներն են, որոնց մեջ արւացոլվում է ւվյալ դարաչրջանի բուն էությունը: Բնության ն առարկաների ւաւկերումը: Սակայն արվեսւն ու դրականությունը անմիջականորեն ւաւկերում են ոչ միայն մարդկային կյանքը, այլն բնության ն առարկայական աչխարՀի բաղմաղան երնույթներ: ի՞նչ սկղբունքով է արւացոլվում բնությունը արվեսւի մեջ: ի ւարբերություն դիւնականի' բնության քիմիական կամ կենսաբանական դործընթացները չեն Հեւաքրքրում նկարչին կամ դրողին: Արվեսւադեւն ամենից առաջ ընւրում է բնության այն երնույթները, որոնք կենդանի ւաւկերներ սւեղծելու Շնարավորություն են ւալիս: Նա ւաւկերում է բնության կոնկրեւ ւեսարաններ, նրանց կենդանությունը, թարմությունը, դույների ու ձների բաղմաղանությունը, ինչն էլ ճանաչվում ն ընկալվում է մեր կողմից: Բնության ն առարկայական աչխարՀի երնույթները արվեսւում կարող են արւացոլվել միմիայն մարդկային վերաբերմունքի, ղդացմունքների ն խոՇերի Շեւ ունեցած սերւ կաւի մեջ: իսկական արվեսւի մեջ չեն կարող լինել մարդկային դնաՀաւականից անկախ, սառն ու անւարբեր նկարադրություններ: Ունենալով իրենց ինքնուրույն ճանաչողական ն Հուղական բովանդակությունը` բնության, կենդանական կամ առարկայական աչխարՀի դեղարվեսւական ւաւկերները միչւ ձեռք են բերում նան մարդկային իմասւ, դառնում կերւարների էության ինչ-ինչ կողմեր բացաՀայւելու ն ճանաչելու միջոց: Այսւես, լեռնային բնության ւաւկերները Թումանյանի

«Լոռեցի Սաքոն» ւոեմի սկղբում ինչ-որ չեղոք, անւարբեր նկարադրություններ չեն, այլ նւասւում են Հերոսի Հոդեբանական ղարդացմանը: Պաւմական Հայասւանի բնության ւեսարանները Րաֆֆու «Սամվել» վեւում (օրինակ` Արարաւյան դաչւի առավուի ւաւկերը) ուժեղացնում են Հերոսների արարքների թողած ււավորությունը: կուսական, աղաւ ու անւար÷ակ բնության ւաւկերները իսաՀակյանի ւոեմում ավելի են ընդդծում անՀաւի աղաւության բուռն մղումը, որը թնավորում է Աբու-Լալա ՄաՀարուն: կամ վերցնենք առարկաների նկարադրությունը: Այն նույնւես չի կարող ինքնանւաւակ լինել, այլ միչւ ծառայում է Հերոսների բնավորության որոչ կողմերի բացաՀայւմանը: Րաֆֆին «Ոսկի աքաղաղ» վեւի առաջին մասում մանրամասն նկարադրում է Մասիսյանի ւունը, ւարւեղը, որովՀեւն այդ ամենը յուրովի արւացոլում է Հերոսի էությունը. ինչւես անասելիորեն Հնացած, ւաՀւանողական ու Հեւադեմ էր Մասիսյանն իր ըմբռնումներով, կյանքով ու սովորույթներով, այնւես էլ նրա կյանքի մեջ ամեն ինչ կիսաքանդ էր, ÷լվելու եղրին կանդնած, ամենուր «ւիրում էր նույն բորբոսը, նույն ÷ւությունը, նույն Հնացած կյանքը իր մաչված կողմերով»: Տունն ասես դառնում է Հերոսի բնավորության Հայելին: իսկ Սամվելի սենյակի նկարադրությամբ' ւաւերից կախված ամենաւարբեր ղենքերի, սւանված դաղանների մորթիների մանրամասն թվարկումով, Րաֆֆին վեւի Հենց սկղբից ակնարկում է Հերոսի խիղախ, ռաղմի բնավորությունը ն նախաւաւրասւում նրա աւադա սխրադործությունը: ինչ վերաբերում է կենդանիների նկարադրությանը, աւա նրանց ղդալի մասը, ինչւես կւեսնենք, այլաբանական նչանակություն ունի ն ÷ասւորեն արւացոլում է մարդկանց կյանքը (օրինակ' առակներում ն լեդենդներում): Բայց կենդանական աչխարՀի ուղղակի ւաւկերները նս անւայման խոչոր չա÷ով առնչվում են մարդկային բնավորությունների Հեւ: Թումանյանի «Արջաորս», «Եղջերուն», «Գելը» ւաւմվածքներում Հանդես են դալիս կենդանիներ, մենք իմանում ենք նույնիսկ նրանց վարքադծի որոչ կողմերի մասին: Բայց էականն այսւեղ այն խոր մարդկային Հայացքն է, որ լուսավորում է այդ ամենը, Հասարակ դյուղացու կերւարները, որ կանդնում են մեր առջն իրենց արարքներով, մւածողությամբ, լեղվով: Զ. Լոնդոնի «Սւիւակ ժանիքը» դրքում մարդն ուղղակի Հան29

դես չի դալիս, բայց կենդանու վարքադծի ն բնավորության մեջ ղդալի չա÷ով արւաՀայւված է մարդկային Հայացք երնույթների նկաւմամբ: Այսւիսով, դրականությունն արւացոլում է ոչ միայն ուղղակիորեն մարդկայինը, այլն այն ամենը, ինչի Հեւ կաւված է ն ինչով Հեւաքրքրվում է մարդը: «ՀանրաՀեւաքրքիրը կյանքում` աՀա արվեսւի բովանդակությունը»,- դրել է Զերնիչնսկին: իրականության բոլոր բաղմաղան կողմերը դեղարվեսւորեն արւացոլվելիս անւայման ձեռք են բերում մարդկային բովանդակություն, դառնում են մարդու բնավորության ներքին Հարսւության դրսնորման միջոց: «Մարդկային կյանքն արվեսւում ն Հաւկաւես դրականության մեջ նույնիսկ ոչ այնքան ւաւկերման առարկա է խոսքի նեղ իմասւով (դա Հենց կարող է ն չլինել այս կամ այն երկի մեջ), որքան արվեսւադեւի Համար ւարւադիր այն ւեսանկյունը, որի ւակ նա դիւում է իրականության ամեն մի երնույթ»,- նչել է դրականադեւ Լ. ի. Տիմոֆենը: Այդ Հանդամանքն էլ ւայմանավորում է արվեսւի ն դրականության բովանդակության յուրաՀաւկությունը, որով այն ւարբերվում է դիւակցության մյուս ձներից: Այդ յուրաՀաւկությունը դրսնորվում է, ինչւես ւեսանք, իրականությունը կոնկրեւ մարդկանց ճակաւադրերի, վարքադծի ն ներաչխարՇի միջոցով արւացոլելու մեջ: Անկախ այն բանից` սւեղծադործության մեջ անմիջաբար արւացոլվո՞ւմ է մարդկային կյանքը, թե՞ ոչ, արվեսւի Համար էականը միչւ մարդկային բովանդակության բացաՀայւումն է: ինչւես դրել է Հեդելը, «մարդկայինը կաղմում է իսկական դեղեցկության ն արվեսւի կենւրոնակեւն ու բովանդակությունը»: Գեղարվեսւական ւայմանականություն: Գրական-դեղարվեսւական ւաւկերը կյանքի արւացոլումն է, բայց ոչ երբեք նրա ւառացի կրկնությունը: Արվեսւը, ասում էր Բելինսկին, «իրականության վերարւադրությունն է, կրկնված, կարծես թե նորից սւեղծված մի աչխարՀ»: Այդ առումով արվեսւն ինքնին արդեն որոչ ւայմանականություն է, քանի որ մեր առջն ոչ թե բուն իրականությունն է, այլ նրա դեղարվեսւական ւաւկերը` վերսւեղծված որոչակի արւաՀայւչական միջոցներով: Սակայն ւեւք է Հիչել նան, որ արվեսւի ւարբեր ճյուղերում Հանդես է դալիս ն ղդալի դեր է խաղում դեղարվեսւական ւայմանականությունն ուղղակի իմասւով, երբ իրականության բնական դծերը դիւմամբ

խախւվում են, ձնա÷ոխվում (օրինակ' օւերային ներկայացումը` Հերոսների երդային խոսակցությամբ, թաւրոնը` դործող անձերի ն միջավայրի ւայմանականությամբ, դեկորացիաներով, քանդակը' մարդու մարմնին ու Հադուսւին քարի կամ մարմարի դույն ւալով, ւոեղիան` Հերոսների չա÷ածո խոսքով ն այլն): Պայմանականությունը Հաճախ կենսականորեն անՀրաժեչւ է դեղարվեսւական բովանդակություն արւաՀայւելու Համար: Պեւք է, օրինակ, թաւրոնի բեմաՀարթակը ւայմանականորեն ընդունել իբրն բնակարան, ÷ողոց կամ բնության ինչ-որ վայր, որւեսղի կարողանանք ընկալել դրամաւուրդի ն դերասանների արւաՀայւած դեղարվեսւական ճչմարւությունը: իսկ եթե ուղենք արձանը ներկել մարդկային մարմնի կամ Հադուսւի բնական դույներով, աւա դեղադիւական ււավորությունն իսկույն կչքանա, ն քանդակը կարող է նույնիսկ սարսա÷ ներչնչել: Գրականության մեջ դեղարվեսւական ւայմանականության ձները չաւ բաղմաղան են: Օրինակ, որոչ երկերում դեւքերը ւեղի են ունենում անիրական ւայմաններում, ֆանւասւիկ Հանդամանքներում, կամ իբրն դործող անձինք Հանդես են դալիս նան ոդիներ, դերբնական էակներ (Դանւեի «Ասւվածային կաւակերդությունը», Գյոթեի «Ֆաուսւը», Բայրոնի «Մանֆրեդը», Լերմոնւովի «Դնը» ն այլն): Ամբողջովին ւայմանական են Զ. Սվիֆթի «Գուլիվերի ճանաւարՀորդությունները» վեւի իրադարձությունները (Գուլիվերը Հսկաների ն լիլիւոււների աչխարՀում): Պարոնյանի «Ծիծաղ» դրքում մարդիկ Հանդես են դալիս կենդանիների դիմակի ւակ: Թումանյանի բալլադներում մարդիկ դառնում են թռչուններ («Աղավնու վանքը», «Պողոս-Պեւրոս», «Անիծած Հարսը»): Բայց այս ւայմանականությունները չեն բացառում դեղարվեսւական արւացոլման ճչմարւացիությունը, այլ նրա դրսնորման Հաւուկ եղանակն են: Լերմոնւովը «Դնը» ւոեմում ւայմանական, ֆանւասւիկ ձնի մեջ ւաւկերում է միայնակ Հոդու ւառաւանքը, բարձր ձդւումների ÷լուղումն ու ողբերդությունը: Թումանյանը «Փարվանա» բալլադում ւայմանական ւաւկերներով արւաՀայւել է մարդկային Հավերժական ձդւումը կաւարելության: Դրանք խորաւես ճչմարւացի ն կաւարյալ երկեր են, թեն մենք Հասկանում ենք, որ նրանց մեջ չաւ նկարադրություններ ու վիճակներ սոսկ դեղարվեսւական ւայմանականություն են ն ւառացի իմասւով Հասկացվել չեն կարող:

Ժամանակի ն ւարածության ւաւկերումը: իրականության արւացոլումը դրականության մեջ անՀրաժեչւաբար կաւվում է ժամանակի ն ւարածության ւաւկերման Հեւ, քանի որ կյանքի իրողությունները դրսնորվում են ւարածաժամանակային որոչակի սաՀմանների մեջ: Սակայն, բացի Հարցի այս ընդՀանուր ÷իլիսո÷այական ըմբռնումից, դրականության մեջ մենք Հաճախ ւեսնում ենք նան ժամանակի ն ւարածության ուղղակի ւաւկերում: Դա ւայմանավորված է դրականության' ժամանակի մեջ ծավալվող ւաւկերներ սւեղծելու ն խոսքի միջոցով երնույթների ւարածական ձների չոչա÷ելի ընկալման Հասնելու կարողությամբ: Ժամանակի դեղարվեսւական արւացոլումը իրական ժամանակային ընթացքի ւարղ վերարւադրությունը չէ: Այն կարող է «խւացվել»` մեկ ւաՀի մեջ ամ÷ո÷ելով մեծ ժամանակաՀաւվածի բովանդակություն, բայց ն կարող է «ձդվել», երկարացվել` ւալով մեկ ակնթարթում կաւարված դեւքի, ÷այլաւակած մւքի կամ Հույղի մանրակրկիւ նկարադրությունը: Գրականադիւության մեջ խոսվում է նան ներւակ ժամանակի ն բաց ժամանակի մասին: Գեղարվեսւական ժամանակը ներ÷ակ է կոչվում, երբ այն Համընկնում է ժամանակի բնականոն ընթացքի Հեւ ն իրենից ներկայացնում է միմյանց Հաջորդող իրողությունների չղթա: Այսւես, Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւում կամ Թումանյանի «Գիքորը» ւաւմվածքում իչխում է ներ÷ակ ժամանակի սկղբունքը: Այդ երկերում դեւքերը ղարդանում են այն կարդով, ինչւես նրանք ժամանակի մեջ ւեղի կունենային, այսինքն` ւաւճառաՀեւնանքային սկղբունքով, առանց ժամանակային Հաջորդականության որնէ խախւման կամ սյուժեւային ղուդաՀեռ դծերի: Բաց ժամանակը ենթադրում է ժամանակային ւարբեր Հոսքերի (ներկա, անցյալ, աւադա) առկայություն` նրանց Համադրման ւարբեր ձներով, ինչւես նան դեւքերի դլխավոր ընթացքին ղուդաՀեռ ղարդացող սյուժեւային դծերի ցուցադրում: Այս սկղբունքը մենք ւեսնում ենք, օրինակ, Րաֆֆու ծրադրային-քաղաքական վեւերում: Այսւեղ, բացի ներկայի մեջ կաւարվող դործողություններից (ռուս-թուրքական ւաւերաղմի դեւքերը «Խենթում», Հերոսների չրջադայությունն ու արկածները «կայծերում»), վիւական Հյուսվածքի մեջ բաղմիցս մւնում են նան անցյալի Հիչողություններ ու ւաւկերներ (ւաւերաղմից առաջ ւեղի ունեցած

դեւքերը «Խենթի» մեջ, Հերոսների նախաւաւմությունները «կայծեր» վեւում): Վերջաւես, խախւելով ժամանակի սովորական ւաւկերացումները, Րաֆֆին իր Հերոսներին ւեղա÷ոխում է նան Հեռավոր դալիք' աչխաւելով կռաՀել, թե ինչւիսին է լինելու Հայասւանի աւադան (Վարդանի երաղը «Խենթի» մեջ, «կայծերի» եղրա÷ակիչ դլուխները): Ժամանակի ւարբեր չա÷ումները Հաւվում են նան Ե. Զարենցի «Խմբաւեւ Շավարչը» ւոեմում. ներկայից (դիչերային աղմկալից խնջույք, չրջադայություն քաղաքի ÷ողոցներում) Հերոսի մւորումներն ու Հիչողությունները դնում են մերթ դեւի աւադան (ի՞նչ է սւասում իրենց առավույան ռաղմական նախարարի մու), մերթ դեւի անցյալ (ւաւերաղմի, դաղթի ն կուորածների արյունալի ւեսարաններ): Նույնը, թեն բոլորովին այլ բովանդակությամբ, ւեսնում ենք նան «Դեւի լյառը Մասիս» ւոեմում: Այսւեղ սկղբում ն վերջում Խաչաւուր Աբովյանը Հանդես է դալիս ներկայի մեջ' այն ւաՀին, երբ նա Հեռանում է ւնից դեւի անՀայւ Հեռուներ: իսկ ւոեմի վերջին մասերում Հերոսի Հեւ մենք ւեղա÷ոխվում ենք դեւի անցյալ (դորւաւյան ուսումնառության ւարիներ, սեր ն սւեղծադործական ոդորումներ) կամ էլ լսում ենք նրա մւորումները աւադայի մասին (ի՞նչ ճակաւադիր է ունենալու իր Հայրենասիրական դործը): Մենք դիւենք, որ դրականությունը, ի ւարբերություն կերւարվեսւի ն ճարւարաւեւության, չի սւեղծում որոչակի ւարածք ղբաղեցնող ւաւկերներ: Սակայն դեղարվեսւական խոսքի միջոցով կարելի է առաջացնել ւարածության որոչակի ւաւկերացումներ, ներկայացնել այն միջավայրը, որւեղ աւրում ն դործում են կերւարները: Տարածության ւաւկերումը նս ւարաբնույթ կարող է լինել` կաւված սւեղծադործության Հիմնական խնդիրների Հեւ: Այսւես, Շիրվանղադեի ն Նար-Դոսի վեւերում ւարածական միջավայրը Հերոսների բնակարանն է, ÷ողոցը կամ Հասարակական Հավաքաւեղին: Այնինչ Ա. Բակունցի ւաւմվածքներում դեւքերն ու իրադարձությունները ծավալվում են լեռնային բնության` խոր ձորերի ու երկնաՀաս բարձունքների, թավոււ անւառների ու Հորձանոււ վւակների ֆոնի վրա: Առավել նս լայն է ւարածական միջավայրը Րաֆֆու «կայծեր» վեւում: Խնդիր դնելով ընթերցողին ծանոթացնելու ւաւմական Հայասւանի աչխարՀադրական միջավայրի, Հուչարձանների, ժողովրդի կյանքի ն կենցաղի Հեւ` վիւա33

սանն իր Հերոսներին չրջադայության է ւանում Պարսկասւանի ն Թուրքիայի Հայկական դավառներում, ն մեր աչքի առջն ծավալվում են բնության, բնակավայրերի ն ւաւմական Հնությունների բաղմաղան ւաւկերներ: Ժամանակի ն ւարածության ւաւկերումը որոչ իմասւով միասնական խնդիր է ն ւեղի է ունենում միաժամանակ: Այդ առումով բնորոչ օրինակ կարող է Համարվել Ե. Զարենցի «ՄաՀվան ւեսիլ» բանասւեղծությունը` նվիրված Ալեքսանդր Թամանյանի Հիչաւակին (1936): Մեծ ճարաւարաւեւի կյանքի ն դործունեության ողջ իմասւը բանասւեղծը խւացրել է նրա մաՀվանը նախորդող վերջին ւաՀի մեջ, երբ նա երնակայության աչքերով ւեսնում է իր երաղած «արնային քաղաքի» Համայնաւաւկերը: Դա ւարածական ւաւկերների մի Հոծ ղանդված է, որը նրան երնում է «ակնթարթում մի վսեմ», ն ւարածության ու ժամանակի այդ Համադրումից էլ ծնվում են բանասւեղծական խոսքի բացառիկ ուժն ու ււավորությունը. Ինչւես մաքուր մարմարի կաւույւ կողին նկարած Արնային ժամացույց՝ քարւե՛ղն աՇա քաղաքի.Պողուաներ, ւողոցներ՝ բոլորաձիդ երկարած, Իսկ կենւրոնում երկնաՇաս, դըրանիւյա մի բադին: Ակընթարթում մի վսեմ, որ երկարում Է դարեր, Փողւողում են ուղեղում-սիրւ ւայթելու չաւ ւայծառՍյունաչարքե՛ր, ւերրասնե՛ր, ասւիճաննե՛ր մարմարե, Եվ ւարւեղնե՛ր ոսկեղօծ, չաւրվաննե՛ր երդաձայն... Աչւարակնե՛ր երկնաՇաս ն կամարներ կորանիսւ, Քանդակաղօծ կարնիղներ, ւաւուՇաններ նուրբ Շաւած, Ե՛վ մարմարիոն մարմնադույն, ն՛ դանդրաՇեր դրանիւ, Ե՛վ վարդադույն ւուֆաքար, ն՛ բիլ բաղալւ սրբաւաչ...

Ժամանակի ն ւարածության ւաւկերումը դրականության մեջ, ինչ ձնով էլ որ այն իրադործվի, վերջին Հաչվով ծառայում է կյանքի դեղարվեսւական արւացոլման ճչմարւացիությանը: Պաւկերի Շիմնական ւեսակները: Պաւկերի Հասկացությունը դեղադիւության մեջ մւավ ն Հասւաւուն ւեղ դրավեց ՃԱՃ դարի սկղբից` Հեդելի ն Բելինսկու աչխաւությունների չնորՀիվ, ն այնուՀեւն դարձավ դրականության ւեսության Հիմնական, կարնորադույն ըմբռնումներից մեկը: Սակայն դրական-դեղարվեսւական

ւաւկերը (ռուսերեն' îáðàç, դերմաներեն' մՃտ 8i2մ) միանչանակ Հասկացություն չէ: Բաղմաղան են ւաւկերի ւեսակները, նրա կառուցման եղանակները, ւաւկերի միջոցով իրականության դաղա÷արական-Հուղական դնաՀաւման ձները: Պաւկերի Հիմնական ւեսակը կերւարն է: Երկի մեջ Հանդես եկող ամեն մի դործող անձ, եթե օժւված է բնավորության ն դործողությունների որոչակիությամբ, ինքնին նան դեղարվեսւական մի առանձին ւաւկեր է, մարդկային անՀաւականության, մւածողության ն վարքադծի կոնկրեւ մարմնացում: Պաւկեր-կերւարն սւեղծվում է քայլ առ քայլ, դեղարվեսւական բաղմաթիվ մանրամասների չնորՀիվ: Այսւեղ մասնակցում են ն՛ այն կոնկրեւ Հանդամանքները, որոնց մեջ դործում են Հերոսները, ն՛ նրանց արարքները, ն՛ նրանց երկխոսությունն ու ներքին խոսքը, ն՛ Հոդեկան վիճակների նկարադրությունը: Այսւես, «Առաքյալը» վիւակում Պեւրոս կամսարյանի կերւարը ամբողջանում է' չնորՀիվ այն բաղմաղան դեղարվեսւական ւարրերի, որ սւեղծում է Մուրացանը` սկսած Հերոսի ճանաւարՀորդության նկարադրությունից մինչն նրա ներքին երկվության, կասկածների ու վարանումների բացաՀայւումը, չրջանավարւների ժողովից մինչն Հայ դյուղի մարդկանց բարքերի ու արւաքինի մանրամասները: Բնական ճանաւարՀով չաղկաւվելով իրար Հեւ` այդ բոլոր ւարրերը «կառուցում են» դլխավոր Հերոսի կերւարը' իբրն ժամանակի մւավորականության որոչ չերւերի Հոդեբանության ն վարքադծի, խոսքի ու դործի Հակադրության կենդանի մարմնացում: Որոչ երկերում անՀաւ Հերոսների ÷ոխարեն դործում են Շավաքական, կոլեկւիվ կերւարներ, ժողովրդական ղանդվածներ: Այդւես են կառուցված, օրինակ, Զարենցի «Ամբոխները խելադարված», «Երդ ժողովրդի մասին» ւոեմները: Պաւկերի մյուս չաւ ւարածված ւեսակը ւաւկեր-դործողությունն է: Յուրաքանչյուր դեւք, իրադարձություն, որ նկարադրում է դրողը, մարդկային կյանքի մի առանձին ւաւկեր է, որը մասնակցում է կերւարների սւեղծման դործին: Օրինակ, «Բաոս» վեւում այնւիսի ւաւկերներ, ինչւես ՀոդեՀանդսւի, նավթաՀանքերում ծադած ՀրդեՀի, Միքայելի ն նրա ընկերների դիչերային խրախճանքի ւեսարանները, ղդալի չա÷ով նւասւում են դլխավոր Հերոսների բնութադրմանը: Բայց դրանք միաժամանակ նան ինքնուրույն ն ամբողջական ւաւկերներ են, քաղաքի կյանքը

ներկայացնող ւեսարաններ: «Առաքյալում» կամսարյանի կողմից Սնանի կղղին կամ ւիրացու Մոսիի դւրոցն այցելելու դրվադները կերւարի ղարդացման կարնոր օղակներ են, բայց ն առանձին ւաւկեր-դործողություններ: Սակայն ոչ բոլոր երկերում է, որ Հանդես են դալիս ամբողջական, դործողության մեջ բնութադրվող կերւարներ: Օրինակ, քնարական բանասւեղծության մեջ առաջին ւլանի վրա է դրվում ոչ թե դեւքերի նկարադրությունը, այլ որնէ մարդկային ղդացմունք, խոՀ, ւրամադրություն: Բանասւեղծության քնարական Հերոսը Հանդես է դալիս որնէ Հուղական վիճակի մեջ, ն ընթերցողը ւեսնում է ւվյալ աւրումի դեղարվեսւական մարմնավորումը: Բայց այս դեւքում նս դրողը ւաւկեր է կերւում, ն դա բանասւեղծության մեջ դրսնորվող աւրումն է: Այդ ւաւճառով քնարական բանասւեղծության Հիմքում դրված ւաւկերը կարելի է կոչել ւաւկեր-աւրում: Վերցնենք ՎաՀան Տերյանի բանասւեղծությունը. Գարունը այնքա՛ն ծաղիկ Է վառել, Գարունը այնւե՛ս ւայծառ Է կրկին. - Ուղում եմ մեկին քնքչորեն սիրել, Ուղում եմ անուչ ւայւայել մեկին: Այնւե՛ս դդվող Է երեկոն անաւ, Ծաղիկերն այնւե՛ս նաղով են ւակվում. - Շուրջս վառված Է մի անուչ ւադնաւ, Մի նոր Շուղում Է սիրւս մրրկում... Անւես ղանդերի կարկաչն եմ լսում, Իմ բացված սրւում Շնչում Է մի երդ. - Կարծես թե մեկը ինձ Է երաղում, Կարծես կանչում Է ինձ մի քնքուչ ձեռք...

Այս բանասւեղծության մեջ ամեն ինչ ծառայում է դարնան անՀուն թարմության, անՀադ կենսասիրության ն աչխարՀի նկաւմամբ սիրառաւ, Հումանիսւական վերաբերմունքի դրսնորմանը: Այդ աւրումը չաւ կոնկրեւ ւեսք է սւացել, բայց ն կյանքի կարուի, մարդասիրության ընդՀանրացված արւաՀայւություն է: Դա էլ Հենց բանասւեղծության Հիմնական ւաւկերն է: Ճիչւ այդւես էլ վիւական երկերում ւաւկեր կարող է կոչվել Հերոսների Հոդեբանական այս կամ այն վիճակի բաղմակողմանի վերլուծու36

թյունը (օրինակ, ՇաՀյանի Հոդեվիճակների նկարադրությունը Նար-Դոսի «ՄաՀը» վեւում): Պաւկերի մի առանձին ւեսակ են բնության ւեսարաններն ու առարկայական աչխարՇի նկարադրությունները: Թեն դրանք, ինչւես ւեսանք, միչւ ծառայում են մարդկային բնավորության ամբողջացման դործին ն այդ իմասւով չեն կարող դիւվել կերւարներից անկախ, բայց միաժամանակ ինքնուրույն ւաւկերի նչանակություն ունեն (Զանդվի ն Երնանի բերդի ւաւկերները Աբովյանի վեւում, Արաքսի, Անուչ բերդի, Տարոնի առավուի ւեսարանները Րաֆֆու վեւում ն այլն): Բայց դրականության մեջ բնության ւաւկերներ են սւեղծվում ոչ միայն կոնկրեւ վայրերի նկարադրմամբ: ԱՀա լեռնային դյուղի աչնան նկարադրությունը Բակունցի «ՄիրՀավ» ւաւմվածքում. այն չի կաւվում որնէ կոնկրեւ աչխարՀադրական ւեղանվան Հեւ, բայց մանրամասների ճչմարւացիությունն ու բնության ւաւկերման չոչա÷ելիությունը մեր երնակայության մեջ սւեղծում են մի ամբողջական դեղարվեսւական ւաւկեր. Աչուն Էր, ւայծառ աչուն... 0դը մաքուր Էր, արցունքի ւես ջինջ: Կաււավուն սարերն այնքան մու, այնքան ւարղ Էին երնում, որ Շեռվից կարելի Էր Շամարել նրանց մաքուր լանջերի բոլոր ձորակները, կարմրին ւվող մասրենու թւերը: Աչուն Էր, ւերնաթաւով, արնի նվաղ ջերմությամբ, դառնաչունչ քամիով, որ ծառերի ճղներից ւոկում Էր դեղնած ւերնները, խմբերով քչում, ւանում Շեռու ձորերը: Նույնիսկ քարաւի Շասւաբուն կաղնին խոնարՇվում Էր քամու առաջ: Ամայի ձորերում, դեղնակարմիր անւառի ն Շնձած արւերի վրա իջել Էր մի ւայծառ ւխրություն: Ջինջ օդի սառնության մեջ ղդացվում Էր առաջին ձյունի չունչը:

Բնության ւեսարանների ն առարկայական աչխարՀի ւաւկերների մեջ ւեւք է առանձնացնել սիմվոլիկ, այլաբանական նկարադրությունները: Նրանց էական առանձնաՀաւկությունն այն է, որ խոսելով բնության կամ կենդանիների մասին' դրողը միչւ նկաւի ունի մարդկային բնավորություններ ու ղդացմունքներ, ն ընթերցողի Համար էլ կարնորը Հենց այդ ւաւկերների մարդկային իմասւն է: Սիմվոլիկ ւաւկերների մեջ մեծ ւեղ են դրավում ւայմանականությունը, չեղումը ւառացի ճչմարւությունից: Գեղարվեսւական սիմվոլիկ ւաւկերներ են, օրինակ, ՄրրկաՀավի ն Բաղեի կերւարները Մ. Գորկու երկերում, սարն ի վեր բարձրացող

ծառի նկարադրությունը Վ. Փա÷աղյանի «Ըմբոսւի մաՀը» ւաւմվածքում. այսւեղ ամեն ինչ ակնարկում է մարդկային կյանքը, բնավորություններն ու ձդւումները: Գեղարվեսւական ւաւկերի այս ւեսակներից անՀրաժեչւ է ւարբերել այսւես կոչված «բառային ւաւկերները» կամ ւաւկերավոր արւաՀայւությունները (մակդիր, ÷ոխաբերություն, Համեմաւություն ն այլն), որոնք երբեմն սխալմամբ նույնացվում են բուն ւաւկերի Հասկացության Հեւ: Ճիչւ է, ամեն մի Համեմաւություն կամ մակդիր ընթերցողի երնակայության մեջ որոչ կոնկրեւ ւաւկերներ է սւեղծում: ԱՀա ամբողջովին Համեմաւություններից կաղմված մի Հաւված Բակունցի «կարմրաքար» վեւից. Պաւերաղմի լուրը ւայթեց, ինչւես որուը ւարղկա երկնքում: Կարծես Շրթիռ Էր, որ ւայթյունով վեր սլացավ, ճեղքեց խավարը, դյուղի վրա կրակի անձրն մաղեց ու Շալվեց: Առօրյա մանր Շոդսերը Շանկարծ խառնվեցին, ինչւես կռունկի երամն ամւ դիչերին:

Այս Համեմաւությունները, միասին վերցրած, կենդանի կերւով բնորոչում են մեծ աչխարՀից կւրված Հայկական դյուղի մարդկանց սւացած ււավորությունը Հանկարծակի սկսված ւաւերաղմի բոթից: Բայց այս ւաւկերավոր արւաՀաւությունները դեռ իսկական իմասւով ւաւկեր (îáðàç) չեն, այլ սոսկ իրենց Հերթին նւասւում են իրական ւաւկեր սւեղծելուն: Մյուս կողմից, երբեմն Հանդիւում է նան ւաւկերի չաւ լայն ըմբռնում, որի Համաձայն' դրական երկը, ամբողջությամբ վերցրած, մեկ միասնական ւաւկեր է Համարվում: Դա ւեւք է Հասկանալ միայն ÷ոխաբերական իմասւով, քանի որ սւեղծադործությունն իրոք դծադրում է մարդկային կյանքի մի ամբողջական ւաւկեր-իրադրություն, ւաւկեր-դործողություն: Բայց այդ «ւաւկերն» իր Հերթին բաղկացած է բաղմաթիվ ու բաղմաւիսի դրական-դեղարվեսւական ւաւկերներից, որոնց ւեսակներին մենք արդեն ծանոթացանք: Պաւկերի կառուցման ու կյանքի դաղաւարական-Շուղական դնաՇաւման եղանակները: Գրականության մեջ ւաւկերավորման ձների բաղմաղանությունն ավելի է մեծանում' չնորՀիվ ւաւկերի կառուցման ւարբեր եղանակների առկայության: Խոսքը վերաբերում է, առաջին Հերթին, երեք դրական սեռերին (էւոս, լիրիկա,

դրամա), որոնք ենթադրում են նան ւաւկերի սւեղծման ւաւմողական, քնարական ու դրամաւիկական եղանակներ: Դրանց քննությունը առանձին-առանձին կւրվի դրական սեռերին ու ւեսակներին նվիրված դլխում: Բացի այդ, դեղարվեսւական ւաւկերի միջոցով միչւ, ուղղակի կամ անուղղակի, ւրվում է իրականության Հուղական-դաղա÷արական որնէ դնաՀաւական' Հիացմունք կամ աւելություն, դրվաւանք կամ ւարսավանք, Հասւաւում կամ բացասում, Հարդանք կամ ծաղր: Եթե դրողն արւացոլում է իրականության դեղեցիկ, վեՀ կամ Հերոսական կողմերը, այն, ինչ Համաւաւասխանում է իր դեղադիւական իդեալին, նա իր կերւած ւաւկերների, կերւարների միջոցով արւաՀայւում է Հասւաւման ն դրվաւանքի, Հիացմունքի ն ւաթեւիկայի ւրամադրություններ: Հուղական վերաբերմունքի այդ կողմերը` ւարբեր ձներով ու Համամասնությամբ, երնան են եկել Հայ դրականության այնւիսի դասական երկերի մեջ, ինչւես Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին», Ղ. Ալիչանի «ՆաՀաւեւի երդերը», Հ. Թումանյանի «Սասունցի Դավիթը», Դ. Վարուժանի «Հարճը», Ե. Զարենցի «Ամբոխները խելադարված», Պ. Սնակի «Անլռելի ղանդակաւուն» ն այլն: Բաղմաղան են նան կյանքի երնույթների Հուղական բացասման ձները` քննադաւական վերաբերմունք, ղայրալից դաւաւարւում, երդիծական մերկացում ն այլն: ԳնաՀաւման այդ ձները չի կարելի չ÷ոթել իրար Հեւ: Գեղարվեսւական ւաւկերը կարող է ւալ կյանքի ւվյալ կողմի չաւ սուր քննադաւական դնաՀաւական, որը, սակայն, երդիծական չէ: Օրինակ, Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւը կամ «Պաւվի Համար» դրաման անղիջող կերւով քննադաւում են Հասարակության բարոյական նորմերը: Բայց դրանք երդիծական դործեր չեն: ինչո՞ւ: ՈրովՀեւն նրանց մեջ բացակայում է իրականությունը Հաւկաւես կոմիկական կողմերի ւեսանկյունից բացաՀայւելու ն նրա նկաւմամբ երդիծական վերաբերմունք արւաՀայւելու սկղբունքը: իրենց Հուղական բովանդակությամբ ն նւաւակներով ւարբեր են նան երդիծական ւաւկերներն ու ծիծաղի ւեսակները: Ծիծաղի բնույթը կախված է, նախ, ւաւկերվող երնույթի էությունից. կան կյանքի այնւիսի կողմեր, որոնք դրողի Համար թչնամական են, լիակաւար ժխւման արժանի, բայց կան ն այնւիսի երնույթներ, որոնց նկաւմամբ նրա քննադաւական վերաբերմունքը նւա39

ւակ ունի ուղղել, մաքրել արաւներից: Ծիծաղի երանդը կախված է նան Հեղինակի Հասարակական-դեղադիւական ըմբռնումներից: Երդիծական ւաւկերի երանդները, վերջին Հաչվով, Հանդում են երկու Հիմնական ւեսակի` սաւիրա ն Շումոր: Սաւիրայի մեջ երդիծական կերւարները ցուցադրվում են իրենց ողջ այլանդակությամբ, Հասարակության Համար ունեցած իրենց վնասակար, Հեւադեմ դերով: Հեղինակը նրանց Հանդեւ արւաՀայւում է անՀաչւ վերաբերմունք, ժխւման ւրամադրություն, որը ն ÷ոխանցվում է ընթերցողին: Ժխւելով` սաւիրայի Հեղինակը Հասւաւում է որնէ բարձր իդեալ, որը կարող է ն ուղղակի մարմնավորված չլինել կերւարների մեջ, բայց ղդացվում է սւեղծադործության ամեն մի ւողում: Սաւիրական երկեր են, օրինակ, Հ. Պարոնյանի «Աղդային ջոջերը», Ե. Օւյանի «Ընկեր Փանջունին», Դ. Դեմիրճյանի «Բաջ Նաղարը»: Հումորի մեջ ծաղրվում ն դաւաւարւվում է որնէ մարդկային թերություն, բայց այն կրող անձնավորությունն ամբողջովին չի ժխւվում: Անղիջող լինելով բացասական երնույթի նկաւմամբ' դրողը ձդւում է մաքրել մարդուն այդ արաւից, բարոյաւես բարձրացնել նրան: Այսւեղ ժխւման ւրամադրությունը Հաճախ միաՀյուսվում է Հերոսի մարդկային արժանիքների Հասւաւման Հեւ: Հումորական դծերով են օժւված այնւիսի կերւարներ, ինչւես Սերվանւեսի Դոն կիխուը ն Սանչո Պանսան, Գոդոլի Տարաս Բուլբան, Սունդուկյանի Գիքոն ն այլն: Գրականության ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ սաւիրայի ն Հումորի ւարրերը Հաճախ միաձուլվում են: Եթե Պարոնյանի «Մեծաւաւիվ մուրացկաններ», «Բաղաքավարության վնասները» երկերի չաւ կերւարներ ն նկարադրություններ Հումորային բնույթ ունեն, աւա ւիրող բարոյականության ն Հարաբերությունների դնաՀաւման մեջ նրանք Հասնում են սաւիրական սրության: Եթե Յա. Հաչեկի «Բաջ ղինվոր Շվեյկի արկածները» վեւի դլխավոր Հերոսն օժւված է Հումորային չաւ դծերով, աւա ւաւերաղմի Հակաժողովրդական էության մերկացման մեջ դիրքն ունի վիթխարի սաւիրական ուժ: Գրական-դեղարվեսւական ւաւկերի այս բոլոր ւեսակներն ու ձները դրականությանը Հնարավորություն են ւալիս ընդդրկելու ն ւաւկերելու իրականության երնույթների բաղմաղանությունն ու Հարսւությունը:

ԳՐԱկԱՆ ՊԱՏկԵՐի ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ

Գեղարվեսւական ւաւկերը որւես Շակադրությունների միասնություն: Լինելով իրականության արւացոլման Հաւուկ եղանակ' դեղարվեսւական ւաւկերը յուրովի արւաՀայւում է մարդկային մւածողության ընդՀանուր օրինաչա÷ությունները: Պաւկերի միջոցով նս դրսնորվում է կյանքն իր Հակադիր կողմերի մեջ ւեսնելու ն վերարւադրելու ունակությունը, որը բնորոչ է մարդկային մւածողությանն առՀասարակ: Այլ կերւ ասած` դեղարվեսւական ւաւկերին Հաւուկ է դիալեկւիկան` առարկաների բուն էության մեջ եղած Հակադրությունների բացաՀայւումը: Ամենից առաջ, դեղարվեսւական ւաւկերը իրականության որոչ կողմերի ն նրանց նկաւմամբ Շեղինակի սուբյեկւիվ դնաՇաւականի միասնությունն Է: կյանքի ճչմարւացի արւացոլումը ւաւկերի արժեքավորության կարնորադույն ւայմանն է: Սակայն ւաւկերն արւաՀայւում է նան Հեղինակի մուեցումը, Հուղական-դաղա÷արական դնաՀաւականը: Այդ երկու կողմերը կարող են Հանդես դալ ւարբեր ձներով ու Համամասնությամբ, բայց նրանք միչւ առկա են: Առանց այդ միասնության ւաւկեր սւեղծել առՀասարակ անՀնար է: Այս իմասւով Հեւաքրքիր են դրողների որոչ վկայություններ իրենց սւեղծած կերւարների մասին: Գյուսւավ Ֆլոբերը, նկաւի ունենալով իր վեւի ՀերոսուՀուն, ասում էր. «Տիկին Բովարին այդ ես եմ»: Նույնւիսի խոսւովանություն է արել Գաբրիել Սունդուկյանը` դրելով. «Խաթաբալայի» Մասիսյանցը ես եմ, «էլի մեկ ղոՀի» Միքայելը ես եմ, իսկ Պեւոն դարձյալ ես եմ` Հասարակ կինւոյի կերւարանքով»: իՀարկե, սխալ կլիներ այս խոսքերը Հասկանալ բառացի իմասւով' իբրն կերւարի ինքնակենսադրական բնույթի Հավասւում: Այսւեղ խոսքն այն մասին է, որ այդ կերւարների միջոցով Հեղինակներն արւաՀայւել են իրենց Հոդու, իրենց Հայացքների որոչ էական կողմերը: Բայց անկախ այն բանից` ւվյալ կերւարն ուղղակիորեն արւաՀայւո՞ւմ է Հեղինակի ըմբռնումները, թե՞ ոչ, նրա մեջ նույնիսկ ժխւման միջոցով երնան է դալիս դրողի սուբյեկւիվ դնաՀաւականը: Սունդուկյանի ւիեսների այնւիսի բացասական կերւարներ, ինչւես Զամբախովը, Զիմղիմովը, Սարդիսը ն մյուսները, իրենց վրա որոչակիորեն կրում են Հեղինակի ժխւական մուեցման կնիքը:

Գեղարվեսւական ւաւկերի մեջ միչւ միասնաբար են Հանդես դալիս նան կյանքի երնույթների ղդայական անմիջական ընկալումը ն ւրամաբանական Շայացքը նրանց նկաւմամբ: Որնէ դեղարվեսւական ւաւկեր առաջին Հերթին աղդում է մեր Հույղերի, ւրամադրության վրա, ւաւասխան ղդացմունքներ է առաջացնում: Ներկայացնելով կոնկրեւ մարդկային վիճակներ ն աւրումներ` ւաւկերը ւաՀւանում է նան նրանց Հարուցած ղդացմունքային անմիջականությունը: իՀարկե, ւաւկերի միջոցով դրողն արւաՀայւում է նան իր դաղա÷արները, ըմբռնումները կյանքի մասին, միայն թե միչւ ղդացմունքի միջոցով, Շուղականորեն դունավորված: Պ. Դուրյանի «Լճակ» բանասւեղծության մեջ դրսնորվել է ւոեւի խոՀը ժամանակակից կյանքի, անՀաւի ն Հասարակության ÷ոխՀարաբերության մասին: Սակայն այդ ամենը ներկայացվում է մարդկային կենդանի Հույղերի, ղդացմունքների բուռն Հորձանքի մեջ: Հուղականության դրսնորման իրենց ուրույն եղանակներն ունեն նան վիւական ու դրամաւիկական երկերը: Գրական ւաւկերի մեջ Հակադրությունների միասնությունը առավել ցայւուն երնում է կոնկրեւության (եղակիության) ն լայն ընդՇանրացնող նչանակության ղուդորդմամբ: Դա դեղարվեսւական ւաւկերի ամենացայւուն ւարբերիչ դիծն է, նրա էության ըմբռնման բանալին: Պաւկերի կոնկրեւությունը: Գեղարվեսւական ւաւկերը միչւ կենսականորեն կոնկրեւ է, իր բնույթով անՀաւական, եղակի ն անկրկնելի: Գրողը, իՀարկե, կարող է անդրադառնալ կյանքի ամենաընդՀանուր խնդիրներին, արւաՀայւել ամենաբարդ դաղա÷արներ, բայց բոլոր դեւքերում այն ւայմանով, որ այդ ամենը դեղարվեսւորեն մարմնավորվի կոնկրեւ, կենդանի ւաւկերների` կերւարների, նրանց ÷ոխադարձ կաւերի, դործողությունների, ղդացմունքների միջոցով: Այսւես, Հայ դասական դրողները ւարբեր ժամանակներում արւաՀայւել են Հայրենասիրության դաղա÷արը, բայց ոչ թե ընդՀանուր դաւողությունների կամ ւաւմական ÷ասւերը վերաւաւմելու ուղիով, այլ Հայրենասեր Հերոսների ն նրանց սխրադործությունների ւաւկերման միջոցով (Աղասի, Սամվել, Դավիթ-Բեկ, Գնորդ Մարղւեւունի, Հովնան ն նման այլ կերւարներ) ն կամ Հայրենիքի Հանդեւ սիրո ն նվիրվածության կենդանի ղդացմունքներ բացաՀայւող բանասւեղծություններով, ինչւիսիք են Թումանյանի, Տերյանի, Սիամանթոյի, Վարուժանի,

Զարենցի, Շիրաղի ն չաւ ուրիչների դործերը: Պաւկերի անՀաւական բնույթը ուղղակիորեն բխում է կյանքի վերարւադրության խնդրից: Գրականության մեջ կյանքը ւաւկերվում է մեծ մասամբ Հենց «կյանքի ձներով»: Դա դեղարվեսւական արւացոլման էական կողմերից է: իսկ կյանքում ամեն ինչ դոյություն ունի միայն իր կոնկրեւ, որոչակի ւեսքով. ամեն քայլա÷ոխի մենք Հանդիւում ենք եղակի դեւքերի ու դեմքերի, իրերի ու բնության ւեսարանների: Եվ աՀա կյանքի ւաւկերը ճչմարւացիորեն վերսւեղծելու խնդիրն արւաՀայւվում է նախ ն առաջ Հերոսների, դեւքերի կամ ղդացմունքների ու մւքերի այդ կոնկրեւ, անՀաւական, եղակի բնույթը ւաՀւանելու մեջ: Գեղարվեսւականության առաջին ւարրական ւայմանն այն է, որ սւեղծվեն ըսւ ամենայնի անՀաւականացված, կենսական ճչմարւացի դծեր ունեցող ւաւկերներ: իսկական դեղարվեսւական ւաւկերն անկրկնելի է ն եղակի, ինչւես որ կյանքում անկրկնելի է յուրաքանչյուր անՀաւ, յուրաքանչյուր իրադարձություն: Հնարավոր էլ չէ սւեղծել կոնկրեւությունից ղուրկ ւաւկեր ն մնալ դեղարվեսւականության սաՀմաններում: ԱՀա թե ինչու Գյոթեն անՀաւականի ըմբռնումը Համարում էր ամենաբարդ ու դժվարին խնդիրը սւեղծադործական աչխաւանքի մեջ: «Ես Հրաչալի Հասկանում եմ,- ասել է նա էքերմանի Հեւ ղրուցելիս,- որ դա դժվար է, սակայն արվեսւի իսկական կյանքն առանձնաՀաւուկի ընկալման ն ւաւկերման ունակության մեջ է: Եվ Հեւո. այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք կվերարւադրենք ընդՀանուրը, ամեն ոք կարող է մեղ ընդօրինակել. մինչդեռ առանձնաՀաւուկը ոչ ոք չի կարող մեղնից ÷ոխառել: ինչո՞ւ: ՈրովՀեւն ուրիչ ոչ ոք այդ բանը չի վերաւրել»: Գեղարվեսւական կոնկրեւությունը Հնարավորություն է սւեղծում նկարադրություններին ւալու կենդանի, չոչա÷ելի, առարկայական կամ, ինչւես Հաճախ ասում են, ւլասւիկ բնույթ. կարդալով բարձրարվեսւ որնէ սւեղծադործություն' մենք, ինչւես կենդանի մարդկանց, ւեսնում ենք նրա Հերոսներին, այն դեւքերը, որ ծավալվում են նրանց չուրջ: Գեղարվեսւական ւաւկերման այդ կողմին չաւ մեծ նչանակություն էր ւալիս Մ. Նալբանդյանը` ասելով, որ դրողը ւեւք է «ւեսանելի ն չոչա÷ելի» դարձնի նույնիսկ ամենավերացական դաղա÷արը: «կրիւիկա» Հոդվածում նա այդ միւքը բացաւրում է այսւես. «Մեծ ւարբե43

րություն կա ւեսնելու ն լսելու մեջ: Այն Հեղինակը, որ ինքը բան չէ ասում մեղ, այլ մարդիկ է Հանում մեր առջն, ներդործել ւալով նոցա,- նա ցույց է ւալիս. էլ ւեսնելուց Հեւո լսելու կարուություն չկա: իսկ այն Հեղինակը, որ ոչ ամեն բան ցույց է ւալիս ներդործողների ձեռքով, այլ երբեմն իր բերնից է ւաւմում նոցա մասին, նա լսեցնում է, որի ււավորությունն ավելի թույլ է, քան թե ւեսնելու ն չոչա÷ելու ււավորությունը»: Պաւկերի անՀաւականացման ւաՀանջը վերաբերում է նրա բոլոր ւեսակներին: կոնկրեւ կենսական դծեր ւեւք է ունենան ոչ միայն սւեղծադործության Հերոսները, այլն նկարադրվող դեւքերը, առարկայական աչխարՀը, բնությունը: ԱՀա, օրինակ, ինչւես է Նար-Դոսը ներկայացնում մի քաղաքի Հեւամնաց ծայրամասի արւաքինը. Հավիւենական աղբով ծածկված ծուռւիկ-մուռւիկ ւողոցներ, որոնք նեղլիկ անցքերով դնում խաչաձնում են իրար կամ դեմ առնում մի ւաւի՝ կույր մուրացկանի ւես: Իրար վրա թաւված, իրարու Շենված ւնակներ, որոնց խարխուլ լաբիարները թվում Է թե ամեն րուե ւաւրասւ են թաւվելու անցորդի դլխին: Փոքրիկ ւաւուՇաններ՝ կեսը աւակի, կեսը թղթած, ււած դռներ, Շողածածկ ւաւակ կւուրներ, որոնք ձմեռը ւնքում են ձյունի ծանրության ւակ, դարնանը ծածկվում ւարթամ կանաչով...:

ինչւես ւեսնում ենք, սա ոչ թե ընդՀանուր դաւողություն է թաղամասի Հեւամնացության մասին, այլ դրա կոնկրեւ վերարւադրություն, որը Հենց իր կոնկրեւության չնորՀիվ մեր երնակայության մեջ մի ամբողջական, չոչա÷ելի դծեր ունեցող ւաւկեր է սւեղծում: Ճիչւ այդւես էլ մենք ասես կյանքի մի իրական դեւք ենք դիւում, երբ Ա. Բակունցի «Նամակ ռուսաց թադավորին» ւաւմվածքում կարդում ենք ցարական չինովնիկների կողմից Արթին ւաւին ծեծելու ւաւմությունը. Ինձ թվաց, թե սւիւակ ւան ներսը մեկը դոռդոռում Էր ն ուքը խւում դեւնին: Սանդուղքի քարին նսւած մարդկանցից ոմանք իջան ն կանդնեցին բակում: Հանկարծ դռները բացվեցին, երնացին մի քանի ձեռքեր, իրար խառնված մարմիններ, անթիվ ւայլուն կոճակներ ն այդ ամենի մեջ ւաւիս ալեՇեր դլուխը: Ջեռքերն իջնում Էին նրա դլխին:

Ու մինչն ես բարձր կանչեցի ու ձիու սանձից բռնած վաղեցի սանդուղքի կողմը,- ւաւս արդեն թաւ Էր ւալիս ւեչերը: Վերնից մեկը ուքով չւրւեց նրա սն ւաւախը: Դռները նորից ւակվեցին: Մի քանի Շոդի սիրւ արին ն մուեցան մեղ: Սակայն ոչ ոք ծււուն չՇանեց: Իսկ երբ սանդուղքի վրա երնաց ուրյադնիկը, նրանք իսկույն Շեռացան: Պաւս ւոչու դլխարկը թաւ ւվեց ու դարձավ ինձ. - Ջին ւաՇի, բալամ... ւաւասխան չկա: Բերանից արյուն եկավ: Ես ւեսա նրա ջարդված աւամը: Արյունը թքի Շեւ խառնված կաթում Էր արխալուղի վրա: Ջին մու քաչեցի: Մեր դյուղացի մեկը օդնեց ինձ ու ւաւիս՝ ձին նսւելու: Մենք անխոս ճանաւարՇ ընկանք:

Այս ամբողջ նկարադրությունը, նրա բոլոր ւարրերը որոչակիորեն անՀաւականացված բնույթ ունեն, չեն կարող չ÷ոթվել մեկ ուրիչ դործողության Հեւ: Եվ միչւ այդւիսին է դրական ւաւկերը. նրա նյութը կոնկրեւ մարդկային կյանքն Է կամ մարդկային կյանքի Հեւ կաւված կոնկրեւ երնույթները: Դա է դեղարվեսւական դրականության ն մարդկային Հասարակության ուսումնասիրությամբ ղբաղվող դիւությունների (ւաւմություն, ÷իլիսո÷այություն, Հոդեբանություն, մանկավարժություն, աղդադրություն ն այլն) էական ւարբերություններից մեկը: ինչւես նչել է Զերնիչնսկին, «ւաւմությունը խոսում է մարդկության կյանքի, արվեսւը` մարդու կյանքի մասին, ւաւմությունը` Հասարակական կյանքի, արվեսւը` անՀաւական կյանքի մասին»: Պաւկերի ընդՇանրացնող նչանակությունը: Սակայն, իր կոնկրեւության մեջ, դեղարվեսւական ւաւկերը միաժամանակ անւայման ընդՀանրացնող նչանակություն ունի: Նրա արժեքը միչւ դուրս է դալիս այն կոնկրեւ ÷ասւի կամ կերւարի սաՀմաններից, որ անմիջաբար ւեղ է դւել այդ կերւարի մեջ, ն բնութադրում է Համանման բաղմաթիվ երնույթներ: Եվ, իրոք, եթե ւաւկերի էությունը սաՀմանա÷ակվեր միայն նրա մեջ արւացոլված եղակի ÷ասւերով, աւա դեղարվեսւական սւեղծադործությունը չէր կարող ճանաչողական-դասւիարակիչ ն առՀասարակ Հասարակական լայն նչանակություն ունենալ: Ուսւի չի կարելի դրական ւաւկերի կոնկրեւությունը Հասկանալ իբրն նրա մասնավոր նչանակության արւաՀայւություն, ւաւկերը նույնացնել կյանքի մի առանձին ÷ասւի Հեւ: Պաւկերի Հիմքում միչւ ընկած է որնէ ընդՀանրացում, որը, սակայն, արւաՀայւվում է կոնկրեւ ւաւկե45

րի ձնով ն դրանով էլ ւաՀւանում է կյանքի երնույթների բնական ւեսքը: կյանքում չկան «մարդ», «ւուն» կամ «ծառ» ընդՀանրաւես: Միայն կոնկրեւ մարդկանց, ւների, ծառերի միջոցով են դրսնորվում այդ Հասկացությունները, որոնք բաղմաթիվ նման երնույթների Հաւկանիչներն ընդՀանրացնելու արդյունք են: Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր մասնավոր առարկայի, առանձին մարդու մեջ ինչ-որ չա÷ով արւաՀայւվում են նան ընդՀանուր դծեր, որոնք իրավունք են ւալիս ւվյալ երնույթը դասելու այս կամ այն խմբին: Առանձինի ն ընդՀանուրի անխղելի կաւը դրսնորվում է կյանքի արւացոլման ն՛ ւեսական, ն՛ դեղարվեսւական եղանակների մեջ, բայց ւարբեր ձներով: ԸնդՇանուրի ն առանձինի միասնությունը դիւության մեջ դրսնորվում Է ընդՇանուր օրենքի, Շասկացության ձնով, այնինչ արվեսւադեւն այդ միասնությունը կոնկրեւ, եղակի ւաւկերի միջոցով Է արւաՇայւում: իրոք, դիւական ամեն մի ընդՀանրացում ենթադրում է բաղմաթիվ մասնավոր ÷ասւերի ուսումնասիրություն: Բայց դիւնականը ձդւում է միայն ընդՀանուր եղրակացության ն չի ղբաղվում առանձին երնույթների նկարադրությամբ: Լավադույն դեւքում դրանք Հիչաւակվում են սոսկ իբրն կաւարված ընդՀանրացումը Հասւաւող ÷ասւեր: Այնինչ արվեսւադեւը կյանքի մասին իր ըմբռնումներն արւաՀայւում է ւաւկերի մեջ, որն ունի ն՛ կոնկրեւ ÷ասւի անկրկնելի անՀաւական դծեր, ն՛ կենսական բովանդակությունն ընդՀանրացնելու ուժ: Պաւկերի մեջ ընդՀանրացումը միչւ կաւարվում է երնույթի մանրամասները, անՀաւական առանձնաՀաւկությունները ւաՀւանելու ւայմանով: Օրինակ, սւեղծելով Զամբախովի կերւարը` Սունդուկյանն ընդՀանրացում է կաւարել' բացաՀայւելով ՃԱՃ դարի կեսերի առնւրական բուրժուաղիայի Հոդեբանության, վարքադծի էական կողմերը: Բայց Զամբախովն ամեննին էլ այդ դասակարդի վերացական արւաՀայւությունը չէ, այլ ւաՀւանում է կենդանի անՀաւի բոլոր անկրկնելի դծերը` սկսած արւաքինի ն չարժուձնի մանրամասներից մինչն արարքների յուրաՀաւուկ բնույթը: Նկարադրելով իր սւեղծադործական աչխաւանքը' Գոդոլն ասում էր, որ կերւարի ամբողջացումը իր մու ւեղի է ունենում միայն այն ժամանակ, երբ բնավորության խոչոր դծերի Հեւ միասին ինքը Հավաքում է նրա բոլոր մանրուքները` «մինչն ամենաչնչին դնդասեղը», այն բոլորը, ինչ «ամեն օր ւււվում է

մարդու չուրջը», երբ «կչռադաւում է ամեն ինչ, ÷ոքրից մինչն մեծը, առանց որնէ բան բաց թողնելու»: Այսւիսով, ւաւկերի անՀաւականությունը ն ընդՀանրացնող նչանակությունը երբեք իրարից անջաւ Հանդես չեն դալիս. դրանք միննույն սւեղծադործական դործընթացի արդասիքն են: Շիրվանղադեն ասում էր, որ «ղորեղ ւաղանդը մի ÷ոքրիկ ասւարեղի վրա, ժողովրդի որնէ մի ÷ոքր մասի կյանքը ուսումնասիրելով» է կերւում իր երկերը: Բայց նա միաժամանակ կոչ էր անում բարձրանալ ÷ասւի նեղ ճչւության մակարդակից դեւի կենսական ճչմարւության ըմբռնումը, Հասնել կերւարների Հավաքական, ւիւական բովանդակության. «կյանքի ճչւությունը չէ, որ դրավում ու Հա÷չւակում է ռեալիսւ դրողին, այլ ճչմարւությունը... իսկական ռեալիսւ դրողն իր նկարադրած երնույթի կամ ւիւարի մեջ այն սւեցիֆիկ ճչմարւությունը չի ւալիս, որ Հաւուկ է միայն ն միմիայն այդ երնույթին կամ ւիւարին, այլ այն ճչմարւությունը, որ Հավաքական է, այսինքն` Հաւուկ բոլոր Համանման երնույթներին ու ւիւարներին»: Հասկացողություն ւիւականության մասին: Այս ամենը մեղ ընդՀոււ մուեցնում է ւիւականության Հարցին. ճչմարւացիորեն վերարւադրել կյանքը, սւեղծել խորաւես անՀաւականացված ն ընդՀանրացնող արժեք ունեցող կերւարներ` նչանակում է Հասնել արւացոլման ւիւականության: իսկ ո՞րն է ւիւականը կյանքում ն արվեսւում: Այս Հարցին Համառու կարելի է ւաւասխանել այսւես. ւիւականը երնույթի մեջ էական, առավել բնորոչ կողմերի բացաՀաւումն է: Արվեսւի բուն կոչումը Հենց այն է, որ ւեսնի այդ էականը ն մարմնավորի այն կոնկրեւ դեմքերի մեջ: Արվեսւի Հայւնի ւեսաբան ֆրանսիացի Հիւոլիւ Տենը դրել է. «Գեղարվեսւական երկի նւաւակն է որնէ էական կամ ցայւուն Հաւկանիչ, Հեւնաբար, որնէ կարնոր դաղա÷ար բացաՀայւել ավելի Հսւակորեն ն ավելի լիակաւար չա÷ով, քան այդ անում են իրական առարկաները»: Տիւական կերւար սւեղծելու Համար անՀրաժեչւ է նրա մեջ դնել այնւիսի դծեր, որոնք բնութադրում են ոչ միայն ւվյալ անՀաւին, այլն նույն միջավայրի չաւ մարդկանց: Այդ իմասւով է, որ Բալղակը դեղարվեսւական լիարժեք կերւարի մեջ ւեսնում էր չաւերի բնորոչ Հաւկություններն ամ÷ո÷ող «ւեսակի ւիւար», իսկ Բելինսկին դրական ւիւն անվանում էր «մարդ47

մարդիկ», «դեմք-դեմքեր», այսինքն` այնւիսի կերւար, որի մեջ ներդաչնակորեն ղուդակցվում են անՀաւական եղակի դծերն ու Հանրանչական Հաւկությունները: իրոք, դասական դրականության այնւիսի ւիւական կերւարներ, ինչւես Բալղակի Գոբսեկը ն Վուրենը, Գոդոլի Պլյուչկինը ն Մանիլովը, Սունդուկյանի Զիմղիմովն ու Զամբախովը, Պռոչյանի Միկիւան Սաքոն ու ւանոււեր Խուդոն ն չաւ ուրիչներ աչքի են ընկնում Հասարակական լայն բովանդակությամբ, խւացնում են իրենց միջավայրի ն սոցիալական խավի բնորոչ դծերը: իՀարկե, ընդՀանուր սոցիալական բովանդակությունը, ինչւես դիւենք, ւիւի մեջ միչւ Հանդես է դալիս կոնկրեւ մարդկային բնավորության, Հերոսի անՀաւական Հաւկանիչների ն Հույղերի միջոցով: Եվ այդ անՀաւականը ոչ թե ւիւական բնավորության դրսնորման արւաքին ձնն է, այլ նրա էության որնէ կարնոր կողմը: Այդ է ւաւճառը, որ միննույն սոցիալական բովանդակությունը կարող է Հանդես դալ ւարբեր մարդկային բնավորությունների միջոցով: Օրինակ, Սունդուկյանի Պեւոն ու կակուլին ւաւկանում են միննույն միջավայրին, նրանց սոցիալական էության ու ձդւումների մեջ որնէ ւարբերություն չկա: Բայց նրանք չաւ ւարբեր ւիւեր են, որովՀեւն ղդալի չա÷ով ւարբեր են նրանց անՀաւական խառնվածքը, դիւակցականության ասւիճանը, արարքները: Հեւնաբար, ւիւականության Համար էական նչանակություն ունեն ոչ միայն կերւարի Հասարակական բովանդակությունը, այլն նրա դրսնորման անՀաւական եղանակը, կոնկրեւ մարդկային բնավորությունը: Դրանով է ւարբերվում ւիւականությունը արվեսւում այդ Հասկացության այն ըմբռնումից, որը Հաւուկ է քաղաքականությանը, ÷իլիսո÷այությանը, որոնց Համար էական չեն երնույթների անՀաւական դծերը: Այսւիսով, ւիւականը դրականության մեջ կյանքի Էական կողմերի դեղարվեսւական ընդՇանրացումն Է՝ կոնկրեւ, անՇաւական ւաւկերի միջոցով: Տիւականացումը ենթադրում է ինչւես երնույթների Հանրանչական դծերի, այնւես էլ նրանց կոնկրեւ Հաւկանիչների բացաՀայւում: Կերւարի ամբողջականությունը ն բաղմակողմանիությունը: Արվեսւի մեջ մարդը ւաւկերվում է ոչ միայն իբրն կոնկրեւ անՀաւ, այլն որւես ամբողջական ն բաղմակողմանի բնավորություն: Այդ կաւակցությամբ ւեւք է անդրադառնալ դրականության ն

մարդկային Հասարակության ուսումնասիրությամբ ղբաղվող դիւությունների մի ւարբերության նս: Տնւեսադիւությունը, ւաւմությունը, Հոդեբանությունը ն մյուս Հասարակական դիւությունները նույնւես երբեմն ներկայացնում են կոնկրեւ անՀաւների, որոնք դործում են, արւաՀայւում այս կամ այն ւեսակեւը ն այլն: Եվ, այնուամենայնիվ, նրանք դեղարվեսւական կերւարներ չեն դառնում, որովՀեւն դիւնականին Հեւաքրքրում է ոչ թե մարդն իր բնավորության, դործողությունների ու ներաչխարՀի ամբողջությամբ, այլ նրա էության սոսկ մեկ առանձին կողմը, որն անՀրաժեչւ է ւվյալ դիւական միւքը կամ դրույթը Հասւաւելու Համար: Այսւես, Մ. Նալբանդյանն իր «Երկրադործությունը որւես ուղիղ ճանաւարՀ» աչխաւության սկղբում երնան է բերում երկու անՀաւի, որոնցից մեկը Հարուսւ Հողաւեր է, իսկ մյուսը` Հողաղուրկ մարդ, մանրամասն ներկայացնում է նրանց վեճերը աղաւության ն Հավասարության մասին: Բայց այդ անՀաւները կերւարներ չեն կարող կոչվել, որովՀեւն նրանք կենդանի մարդկային բնավորություններ չեն, այլ մեր առջն կանդնում են սոսկ իբրն սոցիալական ւարբեր ձդւումների կրողներ: Դրանք Հրաւարակախոսի մւքերը Հասւաւող օղակներ են միայն, դիւական որոչ եղրակացությունների ելակեւ: Այնինչ դեղարվեսւական կերւարը մարդուն ներկայացնում է նրա բնավորության կենդանի ամբողջության, նրա արարքների, Հույղերի ու ձդւումների բնական միասնության մեջ: կերւարի ամբողջականության սկղբունքը դրողից ւաՀանջում է բացաՀայւել ւվյալ մարդկային բնավորության բոլոր բաղմաղան կողմերը: Լիարժեք ռեալիսւական կերւարը չի սաՀմանա÷ակվում բնավորության մեկ առանձին Հաւկանիչ ցույց ւալով, որքան էլ այն կարնոր ու որոչիչ լինի Հերոսի Համար, որովՀեւն այդ դեւքում կերւարը կդադարի անՀաւ լինելուց ն կդառնա սոսկ որնէ դաղա÷արի խոսա÷ող, որնէ առաքինության կամ արաւի վերացական մարմնացում: Գրական կերւարը ւեւք է բաղմաղան դծերով երնան դա, ինչւես որ իր ւեսակի մեջ բաղմակողմանի է ամեն մի անՀաւ: ԱՀա թե ինչու դեղարվեսւական մեծ կերւարներն իրենց էությամբ անսւառ են, իրենց դրսնորումներով` բաղմերանդ: Սակայն բնավորության դծերի բաղմաղանությունը կերւարին չի դարձնում մարդկային ւարբեր Հաւկանիչների ւաւաՀական միացում: Գեղարվեսւական կերւարի բաղմաղան դծերը վերջին

Հաչվով ենթարկվում են մեկ Շիմնական, առաջաւար Հաւկության, թեն չեն սւառվում դրանով: Օրինակ, Պեւոյի կերւարը Սունդուկյանի ւիեսում բաղմակողմանի բնավորություն է. այդ կերւարի մեջ մենք ւեսնում ենք բուռն սեր արդար աչխաւանքի Հանդեւ, ւարղություն, աղնվություն ն ուղղամւություն, Հարաղաւների ն ընկերների Հանդեւ նվիրվածություն, անձնաղոՀություն ն խոՀականություն: Բայց այդ բոլոր դծերը ենթարկվում են Պեւոյի Հիմնական էությանը` սոցիալական արդարության նրա առողջ ն աղնիվ ղդացումին, ճնչվածների չաՀերի Համար մարւնչելու կամքին: Դրա չնորՀիվ էլ այդ կերւարը դառնում է ամբողջական բնավորություն: կամ Հիչենք Ռուբեն Թուսյանին Նար-Դոսի «Սւանված աղավնին» վիւակից: իբրն անձնավորություն' նա Համարձակ է, սրամիւ, Հաճելի խոսակից ն չոււ մւերմացող մարդ: Բայց այս' առաջին Հայացքից դրական թվացող Հաւկանիչները չւեւք է խանդարեն մեղ' ւեսնելու նրա բնավորության Հիմնական դիծը` ծայրաՀեղ անձնաւաչւությունը, ուրիչների ւառաւանքների դնով կյանքից «Հաճույքներ կորղելու» ցինիկ ձդւումը: Ծառայելով Թուսյանի էության այդ ամենակարնոր կողմին` նրա բնավորության բաղմաղան ւարրերը կաղմում են մեկ ամբողջություն: Մյուս կողմից, բնավորության որոչակիությունը ամեննին էլ չի բացառում կերւարի ղարդացման, ւուոխության Հնարավորությունը: ԸնդՀակառակը, ցուցադրվելով դործողության բնական ընթացքի մեջ' կերւարը կարող է ÷ո÷ոխության ենթարկվել, այն էլ' Հաճախ էական ÷ո÷ոխության: Պեւոն ւիեսի սկղբում ն վերջում նույնը չէ. դեւքերի աղդեցության ւակ խորանում են նրա սոցիալական դիւակցությունը, արդարության Համար մարւնչելու կամքը, նա Հրաժարվում է Հարուսւի «խղճին դիմելու» միամիւ ցանկությունից: Մեծ ÷ո÷ոխություն են կրում Սմբաւը ն, մանավանդ, Միքայելը Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւում. առաջինի մեջ ուժեղանում են սե÷ականաւիրոջ Հակումները, երկրորդը բարոյական անկումից ասւիճանաբար դուրս է դալիս: Հոդեբանական լուրջ ղարդացում են աւրում Նար-Դոսի Աննա Սարոյանը, Մանեն, Թումանյանի Անուչը, Գիքորը ն չաւ ուրիչ կերւարներ: Դա ամենից առաջ արդյունք է այն բանի, որ կերւարը մչւական ÷ոխներդործության մեջ է դւնվում Հանդամանքների, միջավայրի Հեւ, որոնք էլ ւայմանավորում են նրա ձնավորումն ու ղարդացման ընթացքը:

Դրական ն բացասական, դլխավոր ն երկրորդական կերւարներ: Գրական կերւարները ւարբեր դեր են խաղում սւեղծադործության բովանդակության ն կառուցվածքի մեջ: Ամենից առաջ ւեւք է ւարբերել դրական ն բացասական Հերոսներին: Մենք դրական ենք Համարում այն կերւարը, որի բնավորության, վարքադծի մեջ ւեսնում ենք դեղեցիկ, ընդօրինակման արժանի մարդկային Հաւկանիչներ: Այդ ւաւճառով էլ դրական կերւարը մեր մեջ առաջացնում է Համակրանքի, սիրո, Հաճախ ն Հիացմունքի ղդացումներ, նրան նմանվելու ն Հեւնելու ձդւում: Արվեսւադեւն իր Հասարակական ու բարոյական բարձր ւաւկերացումներն առաջին Հերթին մարմնավորում է դրական կերւարի մեջ: Եվ, ընդՀակառակը, բացասական կերւարի մեջ դրողը ցույց է ւալիս կյանքի արաւավոր կողմերը, մարդու ներդաչնակ ղարդացմանը խանդարող երնույթները: Բացասական կերւարը ընթերցողի մեջ կյանքի արաւների նկաւմամբ ղայրույթ, նրանց դեմ ւայքարելու ւրամադրություն է արթնացնում: Դրական ն բացասական կերւարների սւեղծումը անմիջաբար կաւված է այն բանի Հեւ, թե դրողը ի՛նչն է կյանքում Համարում դրական, դրվաւանքի արժանի ն ի՛նչը` բացասական, քննադաւության ու ժխւման ենթակա: Սխալ է այն ւաւկերացումը, ըսւ որի' դասական դրականության ուժը միայն բացասական կերւարներ սւեղծելու մեջ է: Եթե դիւենք միայն ՃԱՃ դարի Հայ դրականությունը, աւա կւեսնենք Հայրենիքի աղաւության ն սոցիալական արդարության Համար մարւնչող ւաւմական ն ժամանակակից դեմքերի մի մեծ չարք (Աղասի, Պեւո, Հունո, Սամվել, Գնորդ Մարղւեւունի, Վարդան, ԶաՀրաւ ն ուրիչներ), բարոյական բարձր առաքինություններ ունեցող կերւարներ (Անուչ, Սարո, Մարդարիւ, Լնոն, Բույր Աննա ն ուրիչներ): Զենք խոսում արդեն նույն ժամանակաչրջանում ռուս ն արնմւաեվրուական դրականության սւեղծած բաղմաթիվ դրական կերւարների մասին: Մյուս կողմից, բոլոր կերւարները չեն, որ կարող են անվերաւաՀորեն դասվել դրական ն բացասական Հերոսների չարքը: Հաճախ կերւարի մեջ ղուդակցվում են ն՛ դրական, ն՛ բացասական Հաւկանիչներ, որոնք կերւարը դարձնում են բարդ ն Հակասական: Այդւիսի կերւարներ են Լերմոնւովի Արբենինը, Շիրվանղադեի Սմբաւն ու Միքայելը, Շոլոխովի Գրիդորի Մելեխովը ն չաւ ուրիչներ: կերւարները ւարբերվում են նան սւեղծադործության մեջ

իրենց խաղացած դերի առավել կամ ւակաս կարնորությամբ: իՀարկե, վերջին Հաչվով ոչ մի, նույնիսկ դրվադային կերւար ավելորդ չէ, ինչ-որ դեր կաւարում է երկի ընդՀանուր մւաՀղացման ու բովանդակության դրսնորման մեջ: Բայց դլխավոր կերւարները ավելի մեծ, առաջաւար դեր են խաղում, արւաՀայւում են Հեղինակի դաղա÷արական նւաւակադրման էական կողմերը: Դրանց կողքին լինում են նան (սովորաբար ավելի մեծ թվով) երկրորդական կերւարներ, որոնք, առանձին վերցրած, Համեմաւաբար ավելի ÷ոքր դեր են խաղում սւեղծադործության ընդՀանուր Համակարդում, սակայն միասին նրանք սւեղծում են այն կենսական միջավայրը, որի մեջ դործում են դլխավոր Հերոսները, ւաւկերացում են ւալիս բարդ ն բաղմաղան մարդկային կաւերի ն Հարաբերությունների մասին: Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք» վեւում դլխավոր կերւարները Վարդանն ու Վասակն են: Բայց աղաւադրական ւայքարի ն դարաչրջանի ւաւկերը միայն նրանցով չէր ամբողջանա. անՀրաժեչւ էին այն մի քանի ւասնյակ Հերոսները, որոնք ներկայացնում են ւարբեր բանակների, սոցիալական խմբերի Հոդեբանությունն ու վարքադիծը: Ուրեմն' երկրորդական կերւարների ընւրությունը ն բնութադրումը նույնւես մեծ վարւեւություն ն աչխաւանք են ւաՀանջում Հեղինակից: Գրական բաղամաղան կերւարների Համար դրավոր ն բանավոր խոսքում օդւադործվում են մի չարք ւերմիններ, թեն չկա դրանց Հսւակ ւարբերակում: Գործող անձ (ւերսոնաժ) են կոչվում ւվյալ երկի մեջ Հանդես եկող բոլոր անՀաւները' անկախ նրանց դրական կամ բացասական, դլխավոր կամ երկրորդական լինելու Հանդամանքից: Այդ սկղբունքով դրամաւիկական սւեղծադործության (ւիեսի) սկղբում սովորաբար ւրվում է բոլոր դործող անձանց ցանկը: Երբեմն, սակայն, դործող անձ ասելով Հասկանում են միայն սւեղծադործության մեջ երկրորդական դեր խաղացող անձանց: Կերւար ն բնավորություն (խարակւեր) Հասկացությունները ենթադրում են անՀաւականացման ն ւիւականացման Համեմաւաբար բարձր ասւիճան: Հեւնաբար, ամեն մի դործող անձ դեռ չի կարող կերւար կամ բնավորություն կոչվել: Օրինակ, Մուրացանի «Առաքյալը» վիւակում որոչակի բնավորությամբ օժւված են միայն Պեւրոս կամսարյանը, մասամբ էլ' Լիդիա Պավլովնան ն ւիրացու Մոսին: Մյուս դործող անձինք, սւեղծադործության մւա52

Հղացման Համաձայն, Հանդես են դալիս միայն իրենց բնավորության որնէ առանձին կողմով: Զւեւք է նույնացնել նան ւիւական կերւարը ն ւիւը: Տիւականությունը, ինչւես ւեսանք, առՀասարակ կյանքի դեղարվեսւական արւացոլման բնորոչ դիծն է, ն այս իմասւով ամեն մի Հաջող դրական կերւար ւիւական է: Այնինչ ւիւ ասելով ւեւք է Հասկանալ սոցիալական ն աղդային դծերի, դարաչրջանի ոդու բացառիկ մեծ խւացում, մարդկային բնավորության ն վարքադծի այնւիսի ընդՀանրացում, որը դառնում է Հասարակ անուն ն, որոչ իմասւով, ձեռք է բերում Հարաւն արժեք: Այդւիսի ւիւեր են, օրինակ, Համլեւն ու Դոն կիխուը, Շեյլոկն ու Գոբսեկը, Պլյուչկինն ու Մանիլովը, Զաւսկին ու Պեչորինը, Պեւոն ու Զամբախովը, Միկիւան Սաքոն ն Մասիսյանը, Բաջ Նաղարն ու Վարդան ԱՀրումյանը: Տարբեր իմասւներով է կիրառվում նան Շերոս ւերմինը: Հաճախ Հերոս են անվանում սւեղծադործության մեջ Հանդես եկող բոլոր մարդկանց, անդամ բացասական, որնէ Հերոսական դիծ չունեցող կերւարներին (օրինակ' այդ իմասւով կարող ենք ասել, որ Սաղաթելը «Պաւվի Համար» դրամայի դլխավոր Հերոսներից մեկն է): Բայց երբեմն էլ Հերոս են կոչվում միայն բարձր առաքինություններով, բնավորության իրոք Հերոսական Հաւկանիչներով օժւված դրական կերւարները (այդ առումով իսկական Հերոսներ են, օրինակ, Աղասին ու Սամվելը, Վարդան Մամիկոնյանն ու Գնորդ Մարղւեւունին, Անուչն ու Թաթուլ իչխանը):

ՊԱՏկԵՐի ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՈՒՂիՆԵՐԸ

Սւեղծադործական աչխաւանքի Շիմնական ւուլերը: Յուրաքանչյուր դեղարվեսւական ւաւկերի ն, ամբողջությամբ վերցրած, դրական երկի սւեղծումը ւաՀանջում է դրողի ւաղանդի ն Հոդնոր ունակությունների` դիւակցության ն ղդացմունքների, կամքի ն Հիչողության, ոդնորության ն երնակայության բարձր լարում: Գեղարվեսւական սւեղծադործության վրա դրողի կաւարած աչխաւանքի ամբողջ ընթացքը` նախնական մւաՀղացումից մինչն վերջնական խմբադրություն, կոչվում է սւեղծադործական ւրոցես (դործընթաց): Տարբեր դրողների մու այն ընթանում է

ւարբեր կերւ: Նրա ուղիներն ու ձները չաւ բաղմաղան են ն կարող են բացաՀայւվել միայն ւարբեր Հեղինակների «սւեղծադործական լաբորաւորիան» ուսումնասիրելու ճանաւարՀով: Սակայն, իր դրսնորման բոլոր ւարբերություններով Հանդերձ, սւեղծադործական ւրոցեսը ենթարկվում է որոչ ընդՀանուր օրինաչա÷ությունների: Գրական աչխաւանքը սովորաբար սկսվում է երկի մւաՇղացումից, որը ծնվում է կյանքը դիւելու, նրա մասին խորՀելու ընթացքում: ՄւաՀղացումն արդեն դրողի աչխարՀայացքի, դեղարվեսւական սկղբունքների ն կենսա÷որձի արդյունքն է. այն իր մեջ ւարունակում է աւադա երկի նյութն ու դաղա÷արը, նրա ղարդացման ւլանը` Հիմնական դծերով: ՄւաՀղացումը կարող է ձնավորվել երկար ժամանակի ընթացքում կամ Համեմաւաբար արադ: Օրինակ, Շիրվանղադեն այսւես է ւաւմում իր դլուխդործոցի մւաՀղացման մասին. «Բաոսի» դաղա÷արն իմ մեջ Հղացել էր ւասնՀինդ ւարի առաջ, այսինքն այն ժամանակ, երբ ես դեռ Բաքվում էի աւրում: Դա մի դերդասւանի ընւանեկան կյանքի խռովությունն էր, որ ինձ վրա թողել էր խորը ււավորություն: Երկար ւարիներ ես որոճում էի այդ դաղա÷արը ն չէի վսւաՀում դրի անցկացնել, մանավանդ որ սկղբնական չրջանակը քանի դնում, այնքան ընդարձակվում էր իմ մւքի մեջ»: ՄւաՀղացումը կարող է ծնվել որնէ արւաքին, ւաւաՀական ÷ասւի ււավորության ւակ: Վերջինս դառնում է մի խթան, որի չնորՀիվ դրողի դիւակցության մեջ դծադրվում են աւադա երկի իրադրությունը, կերւարները` իրենց նախնական, ամենաընդՀանուր ւեսքով: Օրինակ, Հեւաքրքիր ւեղեկություններ է Հաղորդում Գ. Սունդուկյանն իր երկու ւիեսների («Խաթաբալա», «Եվայլն կամ նոր Դիոդինես») մւաՀղացման մասին: «Խաթաբալան» դրելու արւաքին չարժառիթը սկղբում եղել են Հեղինակի ւեսած երկու ւաւկերներ, որոնց մեջ մի երիւասարդ ծաղկե÷ունջ է մաւուցում ւաւուՀանում երնացող մի դեղեցիկ աղջկա, իսկ Հեւո, Հավասարակչռությունը կորցնելով, ընկնում է ւակառի մեջ: Այս վիճակները դրամաւուրդի Համար եղել են ւիեսի դեւքերը Հորինելու առաջին աղդակը, բայց Հեւո Հանվել են «Խաթաբալայից» ու ÷ոխադրվել «Եվայլն կամ նոր Դիոդինես» վոդնիլի մեջ: Սւեղծադործական աչխաւանքի ընթացքում մւաՀղացումը կարող է ÷ոխվել (ն երբեմն' էաւես), կարող է սեղմվել կամ լրաց54

վել նոր դրվադներով, սւանալ բոլորովին այլ լուծում: Այսւես, Հ. Թումանյանի «Դեւի ԱնՀունը» ւոեմն սկղբնաւես ծրադրվել ու դրվել է երկու մասից, ընդ որում' երկրորդ մասում բանասւեղծը նկարադրել էր կենդանի թաղված ՀերոսուՀու ւանջանքները դերեղմանում, նրա ուրվականի դիչերային այցելություններն ամուսնուն ն վերջինիս ուչացած ջանքերը` կնոջը ÷րկելու: Սակայն ւոեմը ււադրության Հանձնելուց առաջ Թումանյանը Հրաժարվեց այդ մասից: Դրա չնորՀիվ իսւառ վերացավ այն սարսա÷ելի, ճնչող, որոչ իմասւով նույնիսկ Հակադեղարվեսւական ււավորությունը, որ ընթերցողի վրա կարող էր թողնել կենդանի թաղված մարդու ւաւմությունը: Մյուս կողմից` անչա÷ խորացավ ւոեմի ÷իլիսո÷այական իմասւը, որը ղարդանում է Հարաղաւի մաՀվան առթիվ քնարական Հերոսի ծանր աւրումների, կյանքի ու մաՀվան, մարդու ու բնության ÷ոխՀարաբերության մասին ողբերդական խորՀրդածությունների ձնով: ԱռՀասարակ, մւաՀղացումից մինչն նրա լիակաւար իրադործում մեծ ճանաւարՀ է, որ դրողներն անցնում են ւարբեր կերւ: Որոչ Հեղինակներ նախաւես կաղմում են սւեղծադործության ւլանը, մյուսները դերադասում են սւեղծադործել առանց այդւիսի ւլանի: Որոչ դրողներ սիրում են մւքում մչակել նկարադրության բոլոր մանրամասները` դեւքեր, ւեսարաններ, երկխոսություններ: Գրելու բուն աչխաւանքն այդ դեւքում ընթանում է Համեմաւաբար արադ, ն դրվածը Հեւադայում էական ÷ո÷ոխության չի ենթարկվում: Շիրվանղադեն «Բաոսը» դրեց Համեմաւաբար կարճ ժամանակամիջոցում` 1896-1897 թթ., այնինչ Նար-Դոսն իր «Պայքար» ն «ՄաՀը» վեւերը դրել է մու երկու ւասնամյակի ընթացքում (իՀարկե, ընդմիջումներով) ն նախքան ււադրությունը չաւ բան նորից ու նորից վերա÷ոխել է: Գրողների, մանավանդ ւաւմադեղարվեսւական երկերի Հեղինակների աչխաւանքներում Հաճախ մեծ ւեղ է դրավում ւաւկերվող դարաչրջանի մանրամասն ուսումնասիրությունը: Երբեմն դա արւաՀայւվել է նույնիսկ Հաւուկ դիւական ուսումնասիրություններ դրելով: Օրինակ, «կաւիւանի աղջիկը» վիւակին ղուդաՀեռ Պուչկինը նույն դարաչրջանի մասին մի ամբողջ ւաւմադիւական Հեւաղուություն դրեց` «Պուդաչնի ւաւմությունը»: Րաֆֆին «Դավիթ-Բեկ» ւաւմավեւի Հեւ միասին դրեց «Խամսայի մելիքություններ» ուսումնասիրությունը` նվիրված նույն դա55

րաչրջանին (ՃՄԱԱԱ դարի Սյունիքի ն Ղարաբաղի ւաւմությունը), իսկ «Սամվել» ւաւմավեւում մւցրեց «Փակադծի մեջ» դլուխը, որը ÷ասւորեն մի ամբողջական ւաւմադիւական ակնարկ է ԱՄ դարի Հայասւանի քաղաքական ն ւնւեսական վիճակի մասին: Ակսել Բակունցը ոչ միայն Խաչաւուր Աբովյանին նվիրված կենսադրական վեւ դրեց, այլն «Խաչաւուր Աբովյանի «անՀայւ բացակայումը» դիւական ուսումնասիրությունը: կյանքի ւվյալ բնադավառի Հեւ անմիջաբար չ÷վելու, աւադա երկի Հերոսների կենդանի խոսքը, նրանց կյանքն ու դործը ուսումնասիրելու նչանակությունը չաւ մեծ է ժամանակակից թեմայով երկեր դրելիս: էմիլ Զոլան իր վեւերի վրա աչխաւելու ընթացքում մերթ մւել է ածխաՀանքերը, դիւել բանվորների կյանքն ու կենցաղը («Ժերմինալ»), մերթ օրերով ճանաւարՀորդել չոդեքարչի մեքենավարի կողքին («Մարդ-դաղան»): «Բաոս» վեւը դրելիս Շիրվանղադեն Հաճախ էր Թիֆլիսից մեկնում Բաքու' «վաղեմի ււավորությունները նավթային աչխարՀից վերսւուդելու ն թարմացնելու Համար»: Տարբեր կերւ ն ւարբեր չա÷երով են դրողներն օդւվել նան նախաւիւի Հասկացությունից: Որոչ դրողներ չեն ընդունում անմիջական նախաւիւերի դերը ն Հենվում են միայն սւեղծադործական Հնարանքի վրա, իսկ մյուսները սիրում են ելակեւ դարձնել իրական որնէ անձնավորություն կամ դեւք: Օրինակ, Զեխովի չաւ ւաւմվածքների ու ւիեսների կերւարներ «ճանաչվում էին» ժամանակակիցների կողմից: Նրանք ունեին իրենց «բնորդները» կյանքում, թեն չաւ դծերով էլ ÷ոխված էին: Նախաւիւեր են ունեցել Զարենցի «Երկիր Նաիրի» վեւի, Բակունցի որոչ ւաւմվածքների («Մթնաձոր», «Նամակ ռուսաց թադավորին», «ԽոնարՀ աղջիկը» ն այլն) մեջ ւաւկերված չաւ Հերոսներ ու դրվադներ: իրական նախաւիւի դոյությունը չի նչանակում, թե դրողը նույնությամբ կրկնում է կյանքում եղածը. նա կարող է չաւ բան ÷ոխել, ավելացնել կամ բաց թողնել: Այսւես, «Վերք Հայասւանի» վեւի Հերոս Աղասին ունեցել է իրական նախաւիւ, բայց Աբովյանը նույնությամբ չի վերարւադրել նրա կյանքի ÷ասւերը. եթե իրական Աղասին ֆարրաչների ձեռքից աղաւել է Հարաղաւ քրոջը, աւա վեւի Հերոսն աղաւում է իր Հեւ աղդակցական ոչ մի կաւ չունեցող ԹադուՀուն: Եթե իրականում Աղասին սւանվել է Երնանի բերդի դռների մու, աւա վեւում նա սւանվում է բերդի

ներսում, ծերունի Հոր Հեւ միասին ն այլն: «Խենթը» վեւի դլխավոր Հերոս Վարդանի նախաւիւը եղել է Սամ÷սոն անունով մի երիւասարդ, բայց Րաֆֆին ÷ոխել է ոչ միայն նրա անունը, այլն չաւ ուրիչ Հանդամանքներ: Այդ մասին վիւասանը դրել է. «Ես իմ վեւի Հերոսից սւեղծեցի մի առանձին ւիւ. դրանով թեն ÷ոքր-ինչ չեղվեցա ւաւմական ճչմարւությունից, բայց թող ներվի ինձ, եթե ես իրականությունը մասնավորաւես ղոՀել եմ բանասւեղծական աղաւությանը»: Թումանյանի «Անուչ», «Լոռեցի Սաքոն», «Մարոն» ն «Հառաչանք» ւոեմների Համար Հիմք են ծառայել բանասւեղծի Հայրենի դյուղաչխարՀում ւեղի ունեցած որոչ իրադարձություններ: Բայց բանասւեղծը չաւ է Հեռացել այդ դեւքերից, որոնց Հեւ նչված երկերի սյուժեներն ունեն միայն ամենաընդՀանուր նմանություն: Աչխաւանքը սւեղծադործության վրա կարող է չարունակվել նան նրա ավարւումից Հեւո: Երբեմն դրողները ւարիներ անց նորից են անդրադառնում իրենց երկին ն դաղա÷արական, ոճական, կառուցվածքային էական ÷ո÷ոխություններ են մւցնում: Դրա Հեւնանքով դոյանում են դրական սւեղծադործության որակաւես ւարբեր խմբադրություններ, որոնք կոչվում են ւարբերակներ (վարիանւներ): Տարբերակներ կարող են ունենալ ինչւես երկի առանձին մասերը, այնւես էլ ողջ սւեղծադործությունը: Լերմոնւովն իր «Դնը» ւոեմի վրա ընդմիջումներով աչխաւել է ւասներկու ւարի` սւեղծելով յոթ ւարբերակ: Երկուական ւարբերակ ունեն Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին», Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա» ն «էլի մեկ ղոՀ» ւիեսները: Թումանյանի «Լոռեցի Սաքոն» ունի երեք ւարբերակ: Թե որքան էական ւարբերություններ կան նրանց միջն, երնում է թեկուղ նրանց ծավալի սուր ÷ո÷ոխությունից. առաջին ւարբերակը (1890) ուներ 287 ւող, երկրորդը (1896)` 476 ւող, իսկ վերջին խմբադրությունը (1903)` ընդամենը 188 ւող: «Անուչ» ւոեմը բանասւեղծը ÷ասւորեն երկու անդամ է դրել. առաջին ււադրությունից ւասը ւարի անց Թումանյանը նույն թեմայով սւեղծեց մի ւոեմ, որն իր Հուղական-դաղա÷արական խորությամբ, կերւարների Հոդեբանությամբ, կառուցվածքով, լեղվով ու ոճով ցուցադրեց բանասւեղծի ղարդացման մի բոլորովին նոր, չաւ ավելի բարձր ասւիճան: Ոդնորություն ն ինւուիցիա: «Նախերդանք» բանասւեղծության մեջ Հ. Թումանյանը դրել է.

Ո՛վ, որ կանչում ես դիչեր ու ցերեկ Հաղար ցավերով, Շաղար ձներով, Ոդնորության Շղոր թներով Քեղ մու եմ դալիս, Շայրենի՛ք իմ Շեդ:

Ոդնորության Շղոր թներով,- այս խոսքերն արւաՀայւում են այն Հոդեվիճակը, որ սւեղծադործելու ւաՀին աւրում է ամեն մի արվեսւադեւ: Ոդեչնչումը սւեղծադործական աչխաւանքի անՀրաժեչւ ուղեկիցն է: Դա արվեսւադեւի Հոդնոր բոլոր ուժերի լարման ու վերելքի այն վիճակն է, որը ծնվում է սւեղծադործության բարձր նւաւակների դիւակցումից: Ճիչւ չէր լինի ոդնորությունը Համարել սւեղծադործական աչխաւանքի նախաւաւճառ: Շաւ դրողներ մերժել են այդ ւեսակեւը, ծաղրել նրանց, ովքեր աչխաւելու Համար սւասում են «ոդնորության ժամանելուն»: «Ոդնորություն որոնելը ինձ միչւ թվացել է ծիծաղելի ն անՀեթեթ ւարօրինակություն,- դրել է Պուչկինը,- ոդնորություն չես դւնի, նա ինքը ւեւք է դւնի բանասւեղծին»: Ասես չարունակելով այդ միւքը' ռուս մեծ կոմւողիւոր Զայկովսկին ւաւկերավոր ձնով ասել է. «Ոդնորությունը այնւիսի Հյուր է, որը չի սիրում այցելել ծույլերին»: Շիրվանղադեն նս ասում էր, որ ինքը երբեք չի սւասում ոդնորության դալուն («մուսաներին սւասողներից չեմ..., նույնիսկ չեմ Հավաւում նրանց դոյությանը») ն ամեն մի սւեղծադործական խնդիր լուծում է Համառ, Հեւնողական աչխաւանքով: ինչի՞ մասին են խոսում այս վկայությունները: Դրանք, անչուչւ, ոչ թե ժխւում են ոդնորության նչանակությունը (նույն Պուչկինը դրել է. «Ոդնորությունը ւեւք է ւոեղիայում, ինչւես ն երկրաչա÷ության մեջ»), այլ ցույց են ւալիս նրա իսկական ւեղը մարդկային ունակությունների չարքում ն Հակադրվում ոդնորությունը «ասւվածային ներչնչանք», յուրօրինակ «խելադարություն» Համարող ւեսակեւներին, որոնք բաղմիցս Հնչել են` սկսած անւիկ աչխարՀի մւածողներից: Գիւակցության ն աչխաւանքի Հեւ «դաչինք կնքած» ոդնորության դերը իրոք չաւ մեծ է: ինչւես կյանքում, այնւես էլ, մանավանդ, արվեսւում, առանց ոդեչնչման, սոսկ սառը դաւողությամբ ու քրւնաջան աչխաւանքով ոչ մի մեծ բան չի սւեղծվում: Ոդնորությունը այն անՀրաժեչւ Հոդեվիճակն է, որը Հնարավորություն է սւեղծում Հեղինակի մւքերի ն ղդացմունքների առավել

լրիվ ու կաւարյալ դրսնորման Համար: Հենց ոդնորության չնորՀիվ է, որ Հոդնոր ն ֆիղիկական ուժերի բարձր լարում ւաՀանջող սւեղծադործական աչխաւանքը արվեսւադեւի Համար դառնում է բավականության ն Հրճվանքի աղբյուր: ԱՀա թե ինչւես է նկարադրել Խ. Աբովյանն իր ոդնորությունն ու ինքնամոռաց Հոդեվիճակը «Վերք Հայասւանին» սկսելիս. Կրակը ջանս առավ: ՍըՇաթի ւասն Էր առավուի: Էլ Շաց, կերակուր միւքս չԷկան... Հայասւան Շրեչւակի ւես առաջիս կանդնել՝ ինձ թն Էր ւալիս: Ծնող, ւուն, երեխայություն, ասած, լսած բաներ Էնւես Էին կենդանացել, որ Էլ աչխարքը միւքս չԷ՛ր դալիս: Ինչ խուլ, կորած, մոլորած մւքեր ունեի, բոլոր բացվել, եդ Էին եկել... Գիչերվան մինչ սըՇաթի Շինդը ո՛չ Շացի մւիկ արի, ո՛չ չայի, չիբուխն Էր իմ կերակուրը, դրիլը իմ Շացը: Տանըցոց խնդրելուն, նեղանալուն, խռովելուն Էլ չԷ՛ի մւիկ անում:

Սւեղծադործական ոդնորության վիճակը լավ է ներկայացված նան Համո ՍաՀյանի բանասւեղծության մեջ. Եվ դրում ես դու... Ամեն-ամեն ինչ ոդեղենանում, Շնչառություն Է առնում մարդկային: Ամեն ինչի մեջ ւեսնում ես մի Շին, Բայց դեռ չընկալված ներդաչնակություն: Ամեն ինչի մեջ լսում ես մի Շին, Բայց դեռ չընկալված երաժչւություն:

Ոդնորության Հեւ սերւորեն կաւված է արվեսւադեւի աչխաւանքում Հաճախ Հանդես եկող մի ուրիչ ունակություն` ինւուիցիան: ԱռՀասարակ ինւուիցիա ասելով Հասկանում են այն Հոդնոր երնույթները, որոնք արւաքուսւ չեն ենթարկվում մեր դիւակցության Հսկողությանը ն առաջին Հայացքից թվում են անբացաւրելի: Թեն դեղարվեսւական աչխաւանքն ի վերջո ւայմանավորված է Հեղինակի աչխարՀայացքով, բայց ինւուիցիայի դերը ժխւել չի կարելի: Դրանք այն ւաՀերն են, երբ նախկինում կոււակված ÷որձի Հիման վրա արվեսւադեւը չրջանցում է մւավոր, դիւակցական աչխաւանքի որոչ միջանկյալ օղակներ ն միանդամից Հասնում սւեղծադործական առավել ճիչւ ն նւաւակաՀարմար լուծումների: Առանց այդւիսի թռիչքների անՀնար է ւաւկերացնել դրողի աչխաւանքը: Մաքսիմ Գորկին իր մի ելույթում, դիմելով դրողներին, այսւես

է բնութադրել ինւուիցիայի էությունը, նրա նչանակությունը սւեղծադործական աչխաւանքի մեջ. «Ես կարծում եմ, որ ձեղանից չաւ-չաւերի, դրեթե ամեն մեկի Հեւ եղել է, երբ էջի վրա նսւում ես մեկ, երկու ժամ ն ոչինչ չի Հաջողվում: Բայց Հանկարծ մարդ ընկնում է այնւեղ, ուր ւեւք է ընկներ, այսինքն` իր ճանաչած ÷ասւերի չղթան ավարւվում է ինչ-որ ÷ասւով, որը նա չդիւե, բայց ենթադրում է, որ այն ւեւք է այդւիսին լինի, ն նույնիսկ ոչ թե ենթադրում է, այլ ւարղաւես բնաղդով մւածում է, որ այն Հենց այդւիսին է: Եվ ճիչւ է դուրս դալիս: Փորձի մեջ այն օղակների ներմուծումը, որոնք ւակասում են Հեղինակին լիովին ավարւուն ւաւկեր ւալու Համար, Հենց կոչվում է ինւուիցիա»: Այսւիսով, ինւուիցիան դրողի կենսա÷որձի օրինաչա÷ արդյունքն է, բայց ն ճանաչողության որակաւես նոր օղակ: Այդ մասին է, ըսւ էության, խոսում Եղիչե Զարենցը. Ո՛վ իմանա, երբ Է մարդ դառնում այսւես իմասւուն. Հասակի՞ց Է արդյոք այդ, թե ճանաւա՞րՇդ Է աղդում. Այսւես ցողո՛ւնն Է լցվում Շաւիկներով ոսկեՇաւ.0՛, Շանճարե՛ղ ակընթարթ, դու ընթացք ես ու ոսւում.-

Սւեղծադործական աչխաւանքում ինւուիցիան Հենց այն «Հանճարեղ ակնթարթն» է, որը, լինելով դրողի մւորումների նախորդ ընթացքի չարունակությունը, միաժամանակ թռիչք է, դժվարին սաՀմանադծի նվաճում: Սւեղծադործական երնակայություն: Գեղարվեսւական աչխաւանքի ողջ ընթացքում, նան ամեն մի առանձին ւաւկեր կերւելիս դրողի երնակայությունը կարնորադույն դեր է խաղում: Տաղանդավոր դրողն ուրիչ Հաւկությունների Հեւ միասին անւայման օժւված է նան վառ ն Հղոր երնակայությամբ: իՀարկե, երնակայությունը միայն արվեսւադեւին Հաւուկ դիծ չէ, այլ մեկն է այն բարձր մւավոր ունակություններից, որոնցով մարդը ւարբերվում է կենդանական աչխարՀից: Մարդկային դործունեության բոլոր բնադավառներում, որւես կարնորադույն խթանիչ ուժ, մասնակցում է նան երնակայությունը: իսկ դեղարվեսւական աչխաւանքում երնակայությունը չաւ ավելի մեծ դեր է խաղում, քանի որ դա սւեղծադործական աչխաւանք է: Արվես60

ւադեւը ոչ թե ւասիվ կերւով կրկնում է այս կամ այն ÷ասւը, այլ սւեղծադործաբար վերարւադրում է այն. նա կերւում է այնւիսի դեղարվեսւական ւաւկերներ, որոնք բառացի իմասւով դոյություն չունեն, այլ Հենց իր «Հորինածն» են: Այդւես է սւեղծվում դեղարվեսւական երկերի մեծ մասը: Երնակայության ակւիվ դերը Հանդես է դալիս դեղարվեսւական աչխաւանքի բոլոր ÷ուլերում` կյանքի ÷ասւերը նկաւելու, առանձնացնելու ւաՀից մինչն դրանց դեղարվեսւական ձն ւալն ու դնաՀաւելը: կյանքում դեւքերը Հաճախ ւեղի չեն ունենում նւաւակասլաց, «ղւված» ւեսքով, այլ Համարյա միչւ խառնված են ւաւաՀական ÷ասւերին: Գրողը չի կարող այդ բոլորը նույնությամբ ւեղա÷ոխել իր սւեղծադործության մեջ: Նա ւեւք է բաղմաթիվ Համանման երնույթներ խւացնի մեկ այնւիսի ւաւկերի մեջ, որը ն՛ ւաՀւանի առանձին երնույթների անՀաւական դծերը, ն՛ ընդՀանուր ւաւկերացում ւա կյանքի այս կամ այն կողմի մասին: Այդ դործում դրողին մեծաւես օդնում է սւեղծադործական երնակայությունը: Զէ՞ որ նա ւեւք է սւեղծի ոչ թե ճչդրիւ ւեղի ունեցած, այլ, ինչւես Արիսւուելն էր ասում, «Հնարավոր ն Հավանական» դեւքեր: Այդ են աւացուցում դեղարվեսւական դրականության անՀամար ÷ասւերը: Շիրվանղադեն, օրինակ, դրում էր. «իմ երկերն իրականությունից վերցված ւաւկերներ են, այս միանդամայն ճիչւ է, բայց ւաւկերներ ն ոչ լուսանկարներ... իմ վեւերի, դրամաների, վեւիկների ն ւաւմվածքների սյուժեները Հնարովի են, ն այդ Հնարել եմ ես ինքս, ինչւես Հնարում են բոլոր թե՛ ռեալիսւ ն թե՛ ոչ ռեալիսւ դեղարվեսւական դրողներն իրենց երկերի սյուժեները: Ո՛չ «Բաոսը», ո՛չ «Պաւվի Համարը» ն ո՛չ «Արւիսւը», «ԱրմենուՀին», «Արամբին», «Արսեն Դիմաքսյանը», «կրակը» ն այլն, ւաւաՀական եղելություններ չեն, այլ Հեղինակի Հորինածը` կյանքի կանվայի վրա: Միայն իմ երկու երկերի սյուժեները եղելություն են` «Նամուսի» ն «Ցավադարի» («Զար ոդին»): Բայց այսւեղ նս ես Հավաւարիմ չեմ մնացել եղելությանը, այլ ÷ոխել ու ÷ո÷ոխել եմ, ւեսարաններ Հնարել ինձանից, ւաւկերներ Հորինել երնակայությամբ, դործող անձանց ւիւերը լրացրել եմ, Հարդարել դեղարվեսւորեն ն մասնավորից դարձրել Հանրային»: Երնակայության օդնությամբ դրողը թա÷անցում է իր Հերոս61

ների բնավորության, ղդացմունքների, մւքերի մեջ, ւաւկերում է այդ ամենն այնւես, ինչւես որ նրանք Հանդես կդային կյանքում: Մարդկային արարքների ն Հոդեբանության իմացության չնորՀիվ դրողը ամեն դեւքում մի ւեսակ «վերամարմնավորվում է» իր Հերոսի մեջ: Բնութադրելով իր աւադա Հերոսների ճանաչողության ընթացքը` Բալղակը դրել է. «Լսելով այդ մարդկանց' ես թա÷անցում էի նրանց կյանքի մեջ. ես իմ մեջքին ղդում էի նրանց ցնցուիները, ինքս քայլում էի նրանց ծակծկված կոչիկներով. նրանց ցանկությունները, ւաՀանջմունքները, ամեն ինչ անցնում էր իմ Հոդին, կամ, ավելի ճիչւ, ես Հոդով թա÷անցում էի նրանց Հոդու մեջ»: Սակայն «վերամարմնավորման» այդ բաղմաղան ձներում Հեղինակի անՀաւականությունը ամբողջովին չի կարող ձուլվել Հերոսների Հեւ: Հեղինակը մւնում է կերւարների ներաչխարՀի բոլոր մանրամասների մեջ ն միաժամանակ իր ըմբռնումների բարձունքից դիւում, ւաւկերում ն դնաՀաւում է նրանց: Երնակայությունը ոչ ւակաս անՀրաժեչւ է ն այն երկերում, որւեղ ւաւկերվում են Հավասւի իրադարձություններ, իրական անձնավորություններ (ւաւմական ն կենսադրական սւեղծադործություններ, Հայւնի մարդկանց նվիրված երկեր ն այլն): Ճիչւ է, այս դեւքում դրողի երնակայությունն իրավունք չունի խախւելու Հերոսի կյանքի Հանդուցային, էական Հանդամանքները: Դեմիրճյանը, օրինակ, չէր կարող իր ուղածի ւես ÷ոխել Վարդանանց ւաւերաղմի Հանդամանքները, ժամանակը, մասնակիցների վարքադիծը: Սակայն Հավասւի Հիմք ունեցող երկերում երնակայության անՀրաժեչւությունը չի վերանում, այլ նրա առջն նոր, լրացուցիչ խնդիրներ են դրվում: Գեղարվեսւական Հնարանքը բոլոր դեւքերում ւեւք է բխի իրական եղելությունից, Համաւաւասխանի նրա ոդուն: Հենվելով երնակայության վրա' Հեղինակը ոչ միայն Հերոսի կյանքի Հայւնի ÷ասւերին դեղարվեսւական ւաւկերի ւեսք է ւալիս, լրացնում կենսական անՀրաժեչւ մանրամասներով, այլն ընւրություն է կաւարում ւաւմության ընձեռած անՀամար ÷ասւերի, դեւքերի մեջ: Նա վերսւեղծում է Հերոսների դործունեության բնական միջավայրը, երբեմն էլ' կերւում ւաւմական ուղղակի Հիմք չունեցող կերւարներ ու դեւքեր, եթե սրանք անՀրաժեչւ են իրադրությունն ավելի լրիվ, կենդանի ներկայացնելու Համար: Այդւես են վարվել Ե. Զարենցը «Դեւի լյառը Մասիս» քնարական ւոեմում ն Ա. Բակունցը «Խաչաւուր Աբովյան»

անավարւ վեւում` կերւելով Հայ նոր դրականության Հիմնադրի դեղարվեսւական կերւարը: Այս առումով առանձին քննենք Զարենցի ւոեմը, որւեղ ւաւկերված է Աբովյանի կյանքի ամենացնցող էջը' անՀայւանալուց առաջ նրա անցկացրած վերջին ժամերը: ինչւե՞ս է դրսնորվել սւեղծադործական երնակայությունը կենսադրական աւաղձ ունեցող այդ երկում: Ամենից առաջ` Աբովյանի կերւարի մեկնաբանության մեջ: Վերանալով առանձին կենսադրական ÷ասւերի նկարադրությունից` Զարենցն իր ողջ ուչադրությունը սնեռել է Աբովյանի կերւարի Հոդեբանական դծերի, նրա դործունեության ւաւմական դերի դեղարվեսւական բացաՀայւման վրա: Բանասւեղծը մեղ ւեղա÷ոխում է Հերոսի ներաչխարՀը, նրա ÷ոթորկու մւքերի ու Հույղերի, լուսավոր ու մռայլ Հիչողությունների նկարադրության միջոցով ներկայացնում է Աբովյանի` անձնաղոՀ ւքնությամբ լեցուն կյանքի ուղին, նրա ողբերդական մենակությունը, չրջաւաւի սւանիչ սառնությունը, թչնամական վերաբերմունքը նրա Հայրենասիրական դործին: Այս բոլորն արւաՀայւելու Համար ւեւք էր ունենալ ոչ միայն Աբովյանի կյանքի ու սւեղծադործության լավ ճանաչողություն, այլն Հղոր երնակայություն, դեղարվեսւական Հնարանքի անսւառ կարողություն: Սւեղծադործական երնակայության մի սքանչելի դյոււ է ւոեմում ւաւկերվող իրադրության ընւրությունը: ինչւիսի՞ն է եղել Աբովյանի կյանքի վերջին դիչերը' ոչ ոքի Հայւնի չէ: Բայց աՀա բանասւեղծը դիմում է դեղարվեսւական խիղախ Հնարանքի: Նա Աբովյանին ւաւկերում է մի վիճակում, երբ արդեն որոչած լինելով թողնել ամեն ինչ ու Հեռանալ' նա այդ վերջին դիչերվա ընթացքում նորից քրքրում, թերթում է իր ձեռադրերը, նամակներն ու օրադրերը, ն նրա աչքերի առջն կենդանանում են անցյալի ւաւկերներ, որոնք սւիւում են նրան վերաւրել անցած օրերի բուռն ոդնորության ն ծանր Հիասթա÷ության ւաՀերը: Երնակայությամբ կերւված այդ իրադրությունը ներկայացված է Հոդեբանական ն կենսական այնւիսի ճչմարւացիությամբ, որ նմանվում է Հավասւի իրողության: Ոչ միայն ւոեմն ընթերցելիս, այլն նրանցից չաւ ու չաւ Հեւո էլ մեղ թվում է, թե Աբովյանի կյանքի վերջում ամեն ինչ Հենց այդւես էլ եղել է: Եվ դա այն ւաւճառով, որ այդ իրադրությունը լիովին Համաւաւասխանում է Աբովյանի դործունեության ու բնավորության իրական նկարադրին ն Հենց այս ւաւճա63

ռով թվում է միանդամայն ճչմարւացի, ւվյալ Հանդամանքներում' նույնիսկ միակ Հնարավորը: Եվ դրողի կարնորադույն խնդիրը Հենց այդ ղդացողությունն սւեղծելու մեջ է: Զարենցի ւոեմում ւեղ դւած միակ Հավասւի կենսադրական ÷ասւը դորւաւյան ւարիներին մի երիւասարդ դերմանուՀու' Շարլոււա Շուլցի նկաւմամբ Աբովյանի ւածած սիրո ւաւմությունն է: Դորւաւյան օրադրերում Աբովյանը բաղմիցս ակնարկում է այդ աղջկա Հեւ ունեցած Հոդեկան մւերմության, Հանդիւումների, իր անբիծ ղդացմունքների մասին: Գրողի արխիվում ւաՀւանվում են դոթական ւառերով դրած Հրաժեչւի այն չա÷ածո ւողերը, որ այդ աղջիկը Աբովյանին է նվիրել 1832 թ. ամռանը Պոնեմոն ավանում: Զարենցի ւոեմում անՀամար թղթերի ու ձեռադրերի ծալքերում ւաՀւանված Հենց այդ նամակն է, որ, ւաւաՀաբար ընկնելով Աբովյանի աչքին, դրդում է նրան վերՀիչելու ժամանակի «÷ոչու ւաւնեչով» բաժանված այդ աղջկան, մի ւաՀ նորից վերաւրելու ւաւանեկան ռոմանւիկ ղդացմունքը. Ինչւես ցողն Է իջնում ծաղիկների վրա՝ Թաւանցիկ, վաղընջական ու դերողԱյդ թերթիկը կաւույւ ալեկոծեց նրան Հուչերով՝ չճաչակած մի քաղցրություն բուրող...

Պոեմի մի բավական ընդարձակ Հաւված նվիրված է վաղեմի օրերի այդ վերՀուչին, բայց Զարենցին դարձյալ ղբաղեցրել է ոչ թե կենսադրական ÷ասւերի նկարադրությունը, այլ Աբովյանի Հոդեկան աչխարՀի, ղդացմունքների Հարսւության բացաՀայւումը: Արւաքուսւ ÷ոքրիկ, աննչան թվացող նամակի ÷ասւը դարձել է բանասւեղծական իմասւալի ընդՀանրացման Հիմք: Բայց սրանով չի սւառվում դեղարվեսւական երնակայության դերը ւոեմում: Այն Հանդես է դալիս նան դեղարվեսւական ճչմարւացի մանրամասներ սւեղծելու մեջ, որոնք մեծաւես լրացնում, կենդանացնում են ւաւկերվող իրադրությունը, ւալիս նրան այն կոնկրեւությունն ու ամբողջականությունը, առանց որոնց չի կարող լիարժեք ւաւկեր լինել: Այսւեղ կարելի է նչել ն՛ այն, թե ինչւես ամենավերջին րուեներին Աբովյանն ուղղում է «Վերքի» ձեռադրում սւրդած սխալները (վեւի ձեռադրում իրոք կան այդւիսի ուղղումներ, ն Զարենցը դրանք կաւում է Աբովյանի վերջին դիչերվա Հեւ), ն՛ Պարրուի երնակայական ւաւկերը, որը Հանկարծ

կանդնում է նրա Հայացքի առջն` «Հարաղաւ, սառը, խսւաբարո», ն՛ Արարաւի վերելքի Հեւ կաւված դրվադը, ն՛ Հիչաւակությունը «ավանդական արկղի» կամ կռնաւակին դրած դլխարկի մասին, այն վերջին «դառն Հայացքի» մասին, որ Աբովյանը նեւում է դեւի իր «թղթերը, արկղը, ւաւերը սենյակի»: Հիչենք նան մեկ այլ մանրամասն. վաղ այդաբացին «Հասւաւ, սովորական քայլով» դեւի Մասիսն ընթացող Աբովյանի ւաւկերը, որն իր ողջ կենսականությամբ Հանդերձ ձեռք է բերում սիմվոլիկ իմասւ' Հասւաւելով մեծ դրողի անմաՀության դաղա÷արը: Զարենցի ւոեմը ցույց է ւալիս, թե որքան լայն ու բաղմաղան կարող են լինել դեղարվեսւական երնակայության Հնարավորությունները նույնիսկ Հավասւի Հիմք ունեցող ւաւմակենսադրական երկերում: Բայց ի՞նչ է նչանակում դրողի Համար վառ ն Հղոր երնակայություն ունենալ: Անցյալում որոչ դեղադեւներ երնակայության ուժը ւեսել են ընթերցողին կյանքից կւրելու, նրան անիրական ձդւումների աչխարՀը ւեղա÷ոխելու ունակության մեջ: Արվեսւադեւի երնակայությունը, նրանց ըմբռնմամբ, մի աղաւ, միսւիկական դործոն է, որի օդնությամբ նա խղում է իր կաւերն անՀրաւույր կյանքի, իրական մարդկային Հարաբերությունների Հեւ ն սավառնում իր իսկ սւեղծած «դեղեցիկ երաղանքի» ոլորւներում: իրականում արվեսւադեւի երնակայությունը միչւ սնվում է կյանքի, մարդկային Հարաբերությունների ն Հոդեբանության խոր ն բաղմակողմանի ճանաչողությամբ, իսկ նրա էական ն ան÷ոխարինելի խնդիրը Հանդում է այդ նույն մարդկային կաւերի, արարքների ու ղդացմունքների ճչմարիւ վերարւադրությանը: Որքան դրողը լավ է ճանաչում կյանքը, մարդկանց, այնքան ավելի Հեչւությամբ է նա ւեսնում ու բացաՀայւում ւվյալ երնույթի մեջ ւար÷ակված Հասարակական ն Հոդեբանական բովանդակությունը, այնքան նրա երնակայությամբ սւեղծված ւաւկերներն ավելի կենդանի, Համողիչ ու ճչմարւացի են լինում: Շիրվանղադեն իր Հուչերում այդ մասին դրել է. «Եթե դրողը ուղում է Հավաւ ներչնչել ընթերցողին, այսինքն` նրա վրա ճչմարւության ււավորություն դործել, աւա նա երբեք չի Հասնի իր նւաւակին, եթե սոսկ իր երնակայությամբ է ղեկավարվել: Ուղում եմ ասել, իրականությունը չէ, որ ւիւի ընթանա երնակայության եւնից, այլ ընդՀակառակը` երնակայությունը ւիւի ղեկավարվի

իրերի ճիչւ ուսումնասիրությամբ» (ընդդծումն իմն է.- Էդ. Ջ.): Այս խոսքերում ւրված է դեղարվեսւական երնակայության ն կյանքի Հարաբերության Հսւակ ն ճչմարիւ բնութադիրը: Եվ իրոք, կարո՞ղ էր Շիրվանղադեն «Հնարել» իր վեւերի ու ւաւմվածքների սյուժեները, եթե լավ չճանաչեր իր ժամանակի Հասարակության կյանքը: կարո՞ղ էր Րաֆֆին սւեղծել այնքան վառ երնակայության վրա Հիմնված իր վեւերը, եթե ուսումնասիրած չլիներ Հայ ժողովրդի ժամանակակից վիճակը («Խենթ», «կայծեր»), նրա ւաւմական կյանքի առանձնաՀաւկությունները («Սամվել», «Դավիթ-Բեկ»): Այսւես, Հղոր երնակայությունն ու կյանքի ÷ասւերի բարեխիղճ ուսումնասիրությունը, որոնք առաջին Հայացքից անՀամաւեղելի են թվում, իրականում սերւորեն կաւված են: Երնակայության աչխաւանքը Հաջող կարող է լինել միայն իրականության վրա ամուր Հենվելու ւայմանով: Հակառակ դեւքում այն անււուղ է: Արվեսւադեւի աչխաւանքի յուրաՀաւկությունը, նրա ընթացքը ուսումնասիրում է դեղադիւության ն դրականադիւության մի առանձին բաժին, որը կոչվում է սւեղծադործական Շոդեբանություն: Նրա Հեւ սերւորեն կաւված է Հանճարի, ւաղանդի մասին ուսմունքը, որին ժամանակին մեծ ուչադրություն է նվիրել ռոմանւիկական դեղադիւությունը: Հանճարը չւեւք է դիւել իբրն միսւիկական, անբացաւրելի մի բան. դա անՀաւի բնական, կենսաբանական Հաւկանիչ է, որը չի կարող ձեռք բերվել ո՛չ քրւնաջան աչխաւանքով ն ո՛չ էլ դիւելիքների Հարսւությամբ: Այլ բան է, որ Հանճարի բնական Հաւկանիչները կարող են իրականացվել միայն Համաւաւասխան Հասարարական ւայմանների առկայության դեւքում: Գրիդոր Նարեկացու բանասւեղծական բնաւուր Հանճարը կարող էր առՀասարակ կորչել, անՀայւ մնալ, եթե նա չընկներ վանական միջավայր, չծանոթանար դեղարվեսւական ն ասւվածաբանական դրականությանը, չսւանար միայնության մեջ խորՀելու ն սւեղծադործելու Հնարավորություն: Ե. Զարենցի բանասւեղծական ճակաւադիրը բոլորովին այլ կերւ կդասավորվեր, եթե նրա կյանքի արչալույսը չՀամընկներ ՀամաչխարՀային ւաւմական մեծ դեւքերի Հեւ, որոնց ականաւեսն ու ւարեդիրը դարձավ նա: Հանճարի սւեղծադործությունը մենք կարող ենք վերլուծել, մեկնաբանել, Հասկանալ, բայց յուրացնել նրա դաղւնիքներն ու

կրկնել' բացարձակորեն անՀնար է: իսկական դեղարվեսւական երկն անկրկնելի է, ն դրա մեջ է, ի դեւ, արվեսւի ն արՀեսւի ւարբերությունը: Հակառակ դիւության մասին ասված Հայւնի խոսքին («կրկնությունը դիւության մայրն է»)' կրկնությունը դրականության մաՀն է,- նչել է Պարույր Սնակը:

ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏկՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գրական ղարդացման բաղմաղանությունը ն միասնությունը: Գեղարվեսւական դրականության յուրաՀաւկությունը ցայւուն կերւով երնան է դալիս նան նրա ղարդացման ընթացքի մեջ: իբրն ժողովրդի կյանքի անբաժան ւարրեր' դրականությունն ու արվեսւը սերւորեն կաւված են Հասարակական կյանքի Հեւ: Բայց նրանք նան Շամեմաւաբար ինքնուրույն են, ղարդանում են իրենց առանձնաՀաւուկ սկղբունքներով, որոնց բացաՀայւումը դեղադիւության կարնորադույն խնդիրներից մեկն է: Այս կաւակցությամբ նախ ն առաջ ւեւք է ծանոթանալ դրական-ւաւմական ւրոցեսի Հասկացության Հեւ: Ամեն մի դարաչրջանի դրականություն, դիւված իր ամբողջության մեջ, մեղ ներկայանում է իբրն անընդՀաւ չարժվող, ղարդացող երնույթ, որի ներսում ւեղի են ունենում թեմաների, դաղա÷արների, ինչւես նան դեղարվեսւական ձների անընդՀաւ ÷ո÷ոխություն, Հին երնույթների մերժում ն նորերի առաջացում: իրականության ղարդացման Հեւ ղարդանում, ÷ոխվում է նան դրականության բովանդակությունը` իր մեջ ներառելով Հասարակական կյանքի նոր կողմեր, մարդկային Հարաբերությունների ն Հոդեբանության նոր, մինչ այդ անծանոթ երնույթներ: իսկ բովանդակության այդ չարժումն իր Հեւ բերում է դրականության միջոցների ու ձների վերանորոդում, թարմացում ն Հարսւացում: «Եթե կան ժամանակի դաղա÷արներ,- ասում էր Բելինսկին,- աւա կան նան ժամանակի ձներ»: Գրականության ղարդացումը յուրաքանչյուր դարաչրջանում չաւ բաղմաղան ւաւկեր է ներկայացնում: Նախ, դրականության մեջ մւնում են ամենաւարբեր կառուցվածք ունեցող երկեր` ւարբեր դրական սեռեր ն ւեսակներ (ժանրեր ն ժանրային ձներ): Երկրորդ, ւարբեր են լինում նան իրականության արւացոլման ու դնաՀաւման սկղբունքները, որոնց Հիման վրա առաջանում են

ղանաղան դեղարվեսւական մեթոդներ, Շոսանքներ, բաղմաթիվ անՀաւական ոճեր ու դրելաձներ: ԱՀա այդ բոլոր ւարրերը, միասին վերցրած, ւայմանավորում են ւվյալ ժամանակաչրջանի դրական ղարդացումը, որն աչքի է ընկնում անՀամար սւեղծադործական ընդՀանրություններով ն ւարբերություններով: Սակայն դրականության ղարդացումը միաժամանակ բնորոչվում է ներքին միասնությամբ: ինչքան էլ առաջին Հայացքից խայւաբղեւ թվա դրական ղարդացման ւաւկերը, այն իր Հիմքով միասնական է: Այդ Հիմքը ժամանակի սոցիալական կյանքն է, Հասարակության դեղադիւական դիւակցությունը, որոնք ն ւայմանավորում են ժամանակի դրականության բաղմաղան, երբեմն Հակադիր կողմերը: Գիւակցելով այդ միասնական Հիմքը` անՀրաժեչւ է դեղարվեսւական ձներն ու ժանրերը, մեթոդներն ու ոճերը քննել ոչ թե մեկուսացած, այլ որւես դրական ղարդացման ընդՀանուր օրինաչա÷ության դրսնորումներ, ցույց ւալ նրանց ներքին կաւն ու ÷ոխաղդեցությունը: Գրականության մեջ դոյություն ունեցող դեղարվեսւական բոլոր ւարրերի ամբողջությունը, նրանց առնչություններն ու ւայքարը, ղարդացումն ու չարժումը կաղմում են ւվյալ դարաչրջանի դրական-ւաւմական ւրոցեսը: Գրական ւրոցեսի Հարցը, այսւես թե այնւես, ծադում է ն՛ դրականության ւաւմության Հեւաղուության ընթացքում, ն՛ առանձին Հեղինակի կամ երկի ուսումնասիրության մեջ, ն՛ դրական-ւեսական Հարցեր արծարծելիս: Նրա բաղմակողմանի ուսումնասիրությունն օդնում է բացաՀայւելու դրական ղարդացման օրինաչա÷ությունները: Եթե մենք ուղում ենք ուսումնասիրել Հայ նոր դրականության որնէ չրջանի, ասենք, ՃԱՃ դարի 60-ական թթ. ւրոցեսը, աւա մեր ւեսադաչւում ւեւք է ունենանք այդ ւարիների դրական կյանքի բոլոր քիչ թե չաւ նչանակալի ÷ասւերը` իրենց բաղմաղանության ն միասնության մեջ: Այդ ւարիներին սրվեց Հասարակական-դրական Հոսանքների (կղերաավաւական, լիբերալ-բուրժուական, Հեղա÷ոխական-դեմոկրաւական) ւայքարը: կողք կողքի դոյակցում էին կլասիցիղմը (Մխիթարյան միաբանության դրողներ), իր ծաղկման չրջաններից մեկն աւրող ռոմանւիղմը (Պաւկանյան, ՇաՀաղիղ, Պեչիկթաչլյան, Դուրյան), սկղբնավորվող ռեալիղմը (Նալբանդյան, Պռոչյան, Սունդուկյան, Աղայան): Երկարամյա դրաւայ68

քարը Հիմնականում ավարւվեց նոր դրական լեղվի` աչխարՀաբարի Հաղթանակով: Հարսւացավ դրականության ժանրային կաղմը. արմաւավորվեցին վեւի ն վիւակի, ւաւմվածքի ն ակնարկի ժանրերը, լայն ւարածում դւավ ռոմանւիկական ւոեմը, ւաւմական ողբերդությունն իր ւեղը ղիջեց ռեալիսւական կաւակերդությանը: ԱՀա այս բոլորը, ինչւես նան այդ չրջանում դործող Հեղինակների ոճերը, դրելաձները` դիւված ներքին միասնության, ÷ոխադարձ ւայքարի ն աղդեցության մեջ, կաղմում են ՃԱՃ դարի 60-ական թթ. Հայ դրական ւրոցեսը: Գեղարվեսւական ւրոցեսի բաղմակողմանի Հեւաղուությունը ենթադրում է ոչ միայն ընդՀանուր օրինաչա÷ությունների, այլն դրական ղարդացման մեջ ամեն մի խոչոր արվեսւադեւի ն նույնիսկ ամեն մի նչանավոր սւեղծադործության խաղացած ւաւմական դերի բացաՀայւում: Օրինակ, ՃՃ դարի 20-ական թթ. խորՀրդաՀայ դրական ւրոցեսը նկարադրելիս բավական չէ ցույց ւալ միայն Հասարակական ն դաղա÷արական ւեղաչարժերի աղդեցությամբ դրական ժանրերի` վեւի, ւաւմվածքի, դրամայի, կաւակերդության, ւոեմի, բալլադի կրած ÷ո÷ոխությունները, դրական Հիմնական խմբավորումների ու Հոսանքների (ւրոլեւարական դրողների ասոցիացիա, «Դարբնոց», «Նոյեմբեր», «ուղեկից» դրողներ ն այլն) դեղադիւական ծրադրերն ու ւաւմական նչանակությունը: ԱնՀրաժեչւ է ցույց ւալ նան այն դերը, որ ժամանակի դրական չարժման մեջ խաղացել են առավել նչանավոր դրական դեմքերը` Ե. Զարենցն ու Դ. Դեմիրճյանը, Հ. Հակոբյանն ու Մ. Արաղին, Սւ. Զորյանն ու Ա. Բակունցը, Վ. Թոթովենցն ու Ա. Վչւունին, Գ. ՄաՀարին, Գ. Սարյանը ն ուրիչներ: Միայն դեղարվեսւական ղարդացման մեջ երնան եկող ընդՀանուր ն մասնավոր դործոնների ճիչւ ըմբռնմամբ կարելի է վերսւեղծել ւվյալ դարաչրջանի դրական-ւաւմական ւրոցեսի Համակողմանի ւաւկերը: Ավանդույթ ն նորարարություն: Գրական ւրոցեսի մեջ կարնոր դեր կաւարող դործոններից են ավանդույթն ու նորարարությունը: Դրանք առաջին Հայացքից իրար բացասող, բայց մչւաւես իրար Հեւ կաւված ն իրար ըսւ ամենայնի լրացնող Հասկացություններ են: Ավանդույթը (ւրադիցիան) դեղարվեսւական ղարդացման ւարբեր ÷ուլերի միջն դոյություն ունեցող ժառանդորդական կաւն է, կոււակված դեղարվեսւական ÷որձն ու նվաճումները,

որոնք դառնում են Հեւադա առաջընթացի Հիմք: Առանց այդ ÷որձը նկաւի առնելու' անՀնար է նոր խոսք ասել դրականության մեջ: Այսւես, Հայ նոր դրականության ամբողջ ղարդացումը ղդալի չա÷ով Հենվում էր Աբովյանի սկղբնավորած ավանդույթների վրա' ժողովրդի կյանքի ամենից էական կողմերի ւաւկերում, Հերոսական-Հայրենասիրական ոդի, լեղվի ու դրականության ձնի մաւչելիություն ն այլն: ՃՃ դարի Հայ ւոեղիայի ղարդացումն անՀնար է ւաւկերացնել առանց Ե. Զարենցի սւեղծադործական ավանդույթների` ինչւես նոր թեմաների ու դաղա÷արների, այնւես էլ դեղարվեսւական նոր սկղբունքների ու ձների իմասւով: Վերջին ւասնամյակների Հայ ւոեղիայում նկաւվում է որոչակի միւում` յուրացնել ն նորովի օդւադործել Հայ միջնադարյան բանասւեղծության սւեղծադործական որոչ սկղբունքներ: Սակայն, Հենվելով առկա դեղարվեսւական ÷որձի վրա, արվեսւադեւը չի կարող մնալ նրա չրջանակներում: Այդ Հողի վրա էլ ծնվում է նորարարությունը ինչւես արվեսւի բովանդակության, այնւես էլ նրա ձների ղարդացման մեջ: Յուրաքանչյուր խոչոր արվեսւադեւ բերում է նոր թեմաներ, թարմացնում դեղարվեսւական միջոցները, դւնում է կյանքի ւաւկերման նոր Հնարավորություններ: Դրանով իսկ նորարարությունը դառնում է դեղարվեսւական ղարդացման մեծադույն խթանիչ ուժերից մեկը: Գրականության բովանդակությունն ու ձները Հարսւացնելով նոր կողմերով` նորարար դրողը ելնում է կյանքի ւաՀանջներից, աչխաւում է ւաւասխան ւալ նրա առաջադրած նոր Հարցերին: Խ. Աբովյանը Հայ ժողովրդի կյանքի նոր ÷ուլում Հիմնովին վերա÷ոխեց դրականության բովանդակությունը` խղելով կաւերը միջնադարյան մւածողության Հեւ, իրականության ւաւկերմանը մուենալով առաջավոր, լուսավորական աչխարՀայացքի դիրքերից: Դա էր Աբովյանի նորարարության Հիմքը: Դրանից էր բխում նան ժողովրդի լայն ղանդվածներին Հասկանալի լեղվով դրելը, ինչւես նան մեր դրականության մեջ մինչն այդ անծանոթ ժանրերի, առաջին Հերթին` վեւի յուրացումը:: Նորարարությունը կարող է արւաՀայւվել դեղարվեսւական ձների սուր ÷ո÷ոխություններով, ն այդ դեւքերում այն իսկույն նկաւվում է: ՃՃ դարի ւոեղիայում իրենց սւեղծադործության ցայւուն նորարարական բնույթով աչքի ընկան ՎերՀարնը ն Աւոլիները, Բլոկը ն Մայակովսկին, Պոլ էլյուարն ու Պաբլո Ներու70

դան, Տերյանն ու Սիամանթոն, Վարուժանն ու Զարենցը, ավելի ուչ` Պ. Սնակը, է. Մեժելայւիսը, Ա. Վողնեսենսկին ն ուրիչներ: Սակայն սխալ կլիներ նորարարություն ւեսնել միայն դեղարվեսւական ձների ակնՀայւ վերա÷ոխումների մեջ: Ամեն մի մեծ դրող յուրովի նորարար է, եթե անդամ նրա երկերի դեղարվեսւական Հաւկանիչների մեջ այդ Հանդամանքը միանդամից աչքի չի ղարնում: Մեր երկու խոչորադույն բանասւեղծները` Հ. Թումանյանն ու Ավ. իսաՀակյանը, իրենց սւեղծադործությամբ կարծես թե սուր բեկում չմւցրին Հայ ւոեղիայի ւաղաչա÷ության, ւաւկերի կառուցման մեջ կամ ժանրային կաղմում: Սակայն նրանք նույնւես մեծ նորարարներ էին: Նախ նրանով, որ առաջին անդամ Հայ նոր ւոեղիայի ւաւմության մեջ նրանք լայնորեն ւաւկերեցին ժողովրդի կյանքը, նրա Հոդեբանությունն ու իդեալները: Երկրորդ, արւաքուսւ Հեւնելով բանասւեղծական ավանդական ձներին` նրանք ÷ասւորեն ներքուսւ վերակառուցեցին, նոր իմասւ ն նչանակություն ւվեցին այդ ձներին, սւեղծեցին դեղարվեսւական խոսքի թումանյանական, իսաՀակյանական որակը, որը մեր ւոեղիայի ամենաբարձր նվաճումներից էր ն դարձավ նրա Հեւադա առաջընթացի Հիմքերից մեկը: Գրական աղդեցության նչանակությունը: Գրականության ղարդացման բաղադրիչ ւարրերից է նան դրական աղդեցությունը` նախորդ կամ ժամանակակից դրողների դեղարվեսւական ներդործությունը այս կամ այն Հեղինակի վրա: Աղդեցությունը բնական է ն անխուսա÷ելի, քանի որ ամեն մի դրող սւեղծադործում է որոչակի դրական մթնոլորւում, որի ներդործությունը նա չի կարող չկրել, չի կարող Հաչվի չառնել արդեն առկա դեղարվեսւական արժեքները` դրանք չարունակելու, ղարդացնելու կամ դրանց Հակադրվելու Համար: Առանց դրա արվեսւի վերընթաց ղարդացումն անՀնար կլիներ: Աղդեցությունը կարնոր դեր է խաղում Հաւկաւես դրողի ւաղանդի ձնավորման չրջանում, երբ, մւնելով դրական ասւարեղ, նա անՀրաժեչւաբար չ÷վում է նախորդների ն ժամանակակիցների սւեղծադործական ÷որձի Հեւ, Հաճախ իր առաջին քայլերն անում է նրանց անմիջական ււավորության ւակ: Դրա կողքով, ըսւ երնույթին, չի անցել ոչ մի մեծ դրող: Դա ոչ թե կաչկանդում, այլ նւասւում է դրողի ւաղանդի ղարդացմանը, արթնացնում է նրա կենսական ուժերը, օդնում է դւնելու իր անձնական ոճն ու

ճանաւարՀը դրականության մեջ: Այդւիսի` իր էությամբ սւեղծադործական աղդեցության նչանակությունը Բելինսկին բացաՀայւել է Հեւնյալ ւաւկերավոր Համեմաւությամբ. «Մեծ ւոեւի աղդեցությունը նկաւվում է ուրիչ բանասւեղծների վրա ոչ թե նրանով, որ նրա ւոեղիան արւացոլվում է այդ բանասւեղծների մեջ, այլ այն բանով, որ այդ ւոեղիան արթնացնում է նրանց սե÷ական ուժերը. այդւես էլ արնի ճառադայթը, լուսավորելով երկիրը, իր ուժը չի Հաղորդում նրան, այլ միայն արթնացնում է նրա մեջ ւար÷ակված ուժը»: իսկ Հ. Թումանյանն ասում էր. «Աղդեցությունը էն սանդուղքն է, որով սկսնակը բարձրանում է դեւի ինքնուրույնություն»: Գրականության ւաւմությունն այս մւքերը Հասւաւող չաւ օրինակներ է ւալիս: Պ. Պռոչյանի վկայությամբ` նա իր առաջին դիրքը' «Սոս ն Վարդիթերը», դրել է Հենց նոր լույս ւեսած «Վերք Հայասւանի» վեւի անմիջական ււավորության ւակ: Աբովյանի վեւն արթնացրեց Պռոչյանի սւեղծադործական ուժերը, դարձավ նրա Համար լավադույն օրինակն այն բանի, թե ինչւես կարելի է դրական ւաւկերման նյութ դարձնել Հայրենի դյուղաչխարՀի կյանքն ու կենցաղը, նրա մարդկանց դործերն ու ղդացմունքները ն այդ բոլորի մասին ւաւմել ժողովրդին Հասկանալի լեղվով: Բնորոչ է նան Հ. Թումանյանի խոսւովանությունն այն մասին, որ իր ւոեմները («Անուչ», «Լոռեցի Սաքոն», «Հառաչանք» ն այլն) նա դրել է Պուչկինի ն Լերմոնւովի կովկասյան ւոեմների ու բանասւեղծությունների անմիջական ււավորության ւակ: Այսւեղ ուղղակի ընդօրինակում չկար, բայց ռուս մեծ բանասւեղծների ÷որձը Թումանյանին օդնեց դւնելու Հայրենի դյուղաչխարՀի կյանքն ու մարդկանց ւաւկերող ռեալիսւական ւոեմի բուն ձնը: Այդ ւաւճառով էլ Թումանյանն ասում էր, որ աղդեցությունը ւեւք է որոնել ոչ թե առանձին ւողերում, այլ իր «Հոդու, դրական ճաչակի ու Հայացքների վրա»: Սւեղծադործական աղդեցությունը էաւես ւարբերվում է նախորդ դրական նվաճումների բացաՀայւ կամ թաքուն ընդօրինակումից (էւիդոնությունից), որը չի կարող որնէ դրական դեր խաղալ արվեսւի ղարդացման մեջ: Անցյալի դրականադիւության մեջ եղել են ւեսություններ, որոնք չա÷ից ավելի մեծ ւեղ էին Հաւկացնում դրական աղդեցությանը ն դերաղանցաւես դրանով բացաւրում դրողների սւեղ72

ծադործությունը: Դրա Հեւնանքով նույնիսկ չաւ մեծ Հեղինակներ ներկայացվում էին ինքնուրույնությունից ղուրկ, կւրված կոնկրեւ ւաւմական ն աղդային միջավայրից: Այնինչ աղդեցությունն առանձին չի կարող ւայմանավորել դրողի սւեղծադործական դիմանկարը: Վճռականը նրա աւրած դարաչրջանն է` իր Հասարակական Հարաբերություններով, նրա ւաղանդի բնույթն ու առանձնաՀաւկությունները, կենսա÷որձն ու աչխարՀայացքը: Գրական կաւեր ն ընդՇանրություններ: Գրականության ւաւմության ընթացքում առաջանում են բաղմաղան կաւեր ն ընդՀանրություններ ւարբեր Հեղինակների երկերի, ինչւես նան դեղարվեսւական ղարդացման ւարբեր ÷ուլերի ն աղդային դրականությունների միջն: Այդ կաւերն ու ընդՀանրությունները նս դրական ւրոցեսի կարնոր դրսնորումներից են, որոնք իրենց Հերթին նւասւում են դրականության առաջընթացին` ինչւես ներաղդային, այնւես էլ միջաղդային առումով: Գրական-դեղարվեսւական ղարդացման ընթացքում Հանդես եկող բաղմաղան առնչությունները ժամանակակից դրականադիւության մեջ բաժանվում են երեք խմբի. ա) Ծադումնաբանական կաւեր (կամ կախման Հարաբերություններ), որոնք մաւնանչում են դրական երնույթի առաջացումը մեկ այլ երնույթի անմիջական ներդործությամբ: Օրինակ, ՃԱՃ դարի 40-ական թթ. ռուս դրականության մեջ ձնավորված «նաւուրալ դւրոցը» սկիղբ առավ Գոդոլի սւեղծադործությունից, իսկ 60-ական թթ. իրենց ուղին սկսած Հայ դեմոկրաւ դրողները (Պռոչյան, Աղայան) Հանդես եկան Աբովյանի ուղղակի աղդեցությամբ: Զարենցի վաղ չրջանի ւոեղիան չի կարող ներկայացվել Տերյանի ն ռուս սիմվոլիսւների թողած աղդեցությունից անկախ: բ) Կոնւակւային կաւեր (կամ ուղղակի Հարաբերություններ), այսինքն` առանձին դրողների ն աղդային դրականությունների միջն եղած աղդեցություններ, ÷ոխառումներ, թարդմանություններ, դնաՀաւականներ ն այլն: Օրինակ, Հայ-ռուսական դրական Հարաբերությունները, մանավանդ ՃԱՃ-ՃՃ դարերում, ւարունակում են ÷ոխադարձ ծանոթության ն դնաՀաւման, թարդմանությունների ն աղդեցության անՀամար ÷ասւեր: Այդ խնդիրն ունի բաղմաթիվ ենթաՀարցեր, ինչւես` «Պուչկինը ն Հայ դրականությունը», «Թումանյանը ն ռուս դրականությունը» ն այլն: դ) Տիւաբանական կաւեր. սրանք, ի ւարբերություն նա73

խորդների, ենթադրում են այնւիսի ընդՀանրություններ, որոնք կաւված չեն ուղղակի աղդեցության կամ ÷ոխառման Հեւ, այլ երնան են դալիս Համանման դրական երնույթների միջն: Բանի որ դեղարվեսւական դիւակցությունը ն նրա ղարդացումը ենթարկվում են որոչ ընդՀանուր օրինաչա÷ությունների, ուսւի Հասարակական կյանքի ն դրական ւրոցեսի Համանման ւայմաններում առաջանում են ւիւաբանորեն իրար մու կամ անդամ նույնական երնույթներ: Այդ ընդՀանրությունների դիւական քննությունը չաւ կարնոր է դեղարվեսւական ղարդացման դերակչռող միւումներն ու ներքին միասնությունը բացաՀայւելու Համար: Տիւաբանական կաւերը կարող են Հեւաղուվել ւարբեր մակարդակներով: Համեմաւության Հիմք կարող են ծառայել ինչւես ւարբեր դարաչրջանների նյութերը (օրինակ` դասական ռոմանւիղմի ն Հայկական սիմվոլիղմի ու նեոռոմանւիղմի Համադրությունը), այնւես էլ միաժամանակ աւրած դրողների սւեղծադործությունը (օրինակ` Թումանյանի ն իսաՀակյանի կամ Մայակովսկու ն Զարենցի ւոեղիայի ղուդաՀեռ քննությունը): Գրական ւիւաբանությունը ներառում է նան առանձին ժանրերի ւաւմական ւարբերակները (օրինակ` ժամանակակից վեւի, ւոեմի կամ բալլադի ժանրային յուրաՀաւկության Համեմաւությունը դասական դրականության Համաւաւասխան ժանրերի Հեւ), դրական ուղղությունների ն Հոսանքների ւարբեր ÷ուլերն ու ւեսակները (ասենք` ռեալիղմի ն ռոմանւիղմի ւարբեր դրսնորումները նոր ժամանակների դրականության մեջ, ժամանակակից դրական ուղղությունների ւիւաբանական ձները) ն այլն: կարնորադույն բնադավառներից մեկն էլ ւարբեր աղդային դրականությունների մեջ Հանդես եկած ւիւաբանական ընդՀանրություններն են (օրինակ` Հայ դրականության մեջ ռոմանւիղմի կամ ռեալիղմի ղարդացման Համադրությունը ռուս ն արնմւաեվրուական դրականության ÷որձի ն ավանդույթների Հեւ), որոնց բացաՀայւումը ենթադրում է նան աղդային յուրաՀաւկության քննություն: Տիւաբանական կաւերի ն ընդՀանրությունների ուսումնասիրությունը դրականադիւության Համեմաւաբար նոր ճյուղերից է: Այն մեծ Հեռանկարներ ն կարնոր նչանակություն ունի ՀամաչխարՀային դրականության ղարդացման ՀամընդՀանուր ւաւկերը ներկայացնելու Համար:

Գեղարվեսւական կոթողների Շավերժական կյանքը: Արվեսւի ղարդացման ցայւուն առանձնաՀաւկություններից մեկն էլ Հանդես է դալիս նրա սւեղծած արժեքների ւաւմական ճակաւադրի մեջ: Թեն յուրաքանչյուր նոր դարաչրջանում արվեսւը էական ÷ո÷ոխություններ է կրում, բայց նախորդ ÷ուլերում սւեղծված դեղարվեսւական մեծ երկերը չարունակում են ւաՀւանել իրենց ճանաչողական ն Հուղական-դասւիարակիչ նչանակությունը, մնում են կենդանի ու սիրելի: Հոմերոսի ն էսքիլեսի, Շեքսւիրի ն Սերվանւեսի, Բալղակի ն Հյուդոյի, Պուչկինի ն Լերմոնւովի, Տոլսւոյի ն Զեխովի, Նարեկացու ն Սայաթ-Նովայի, Թումանյանի, Դուրյանի ն չաւ ուրիչների սւեղծադործությունը չարունակում է աւրել, թեն նրանց ծնած Հասարակական Հարաբերությունները վաղուց չկան ն չեն կարող կրկնվել: Ընդ որում' դեղարվեսւական կոթողների չարունակվող կյանքը «թանդարանային կյանք» չէ` մչակույթի ւաւմությամբ ղբաղվողների մի նեղ չրջանակի Համար: Այդ երկերը Հեւաքրքրում են միլիոնների, օդնում են նրանց մչակելու որոչակի վերաբերմունք կյանքի նկաւմամբ, Հուղում, ոդնորում նրանց: Շաւ դասականների արդիական արժեքը ժամանակի ընթացքում ոչ միայն չի նվաղում, այլն դնալով մեծանում է: Գրականության ն արվեսւի ողջ ւաւմությունը Հասւաւում է այն միւքը, ինչ Եղիչե Զարենցը բանասւեղծորեն ձնակերւել է այսւես. Թեկուղ դարն Է ծնում, ն երկիրն Է ւալիս երդին չունչ ու ոդի Բայց երդը երկրից ու դարից մի՛չւ երկար Է ւնում:

Այս առիթով չի կարելի չնչել արվեսւի երկերի ճակաւադրի էական ւարբերությունը դիւական ն ւեխնիկական Հայւնադործությունների ճակաւադրից: Այս կամ այն բնական դիւությունը, ասենք, ֆիղիկան կամ քիմիան, մենք ուսումնասիրում ենք նրանց ժամանակակից ձնով: Մենք կարող ենք մի կողմ թողնել այն, թե ւվյալ Հարցի մասին անցյալում մարդիկ ինչ ւաւկերացումներ են ունեցել, քանի որ դրանք կաւարելադործվել ն ճչւվել են Հեւադա Հայւնադործությունների չնորՀիվ: Ճիչւ այդւես էլ այժմ ոչ ոք չի օդւվի ՃԱՃ դարի մանրադիւակից կամ չի թռչի ՃՃ դարասկղբի ինքնաթիռներով: Այդ բոլորով Հեւաքրքրվում է միայն դիւության ն ւեխնիկայի ւաւմությունը: Այլ ւաւկեր ենք ւեսնում արվեսւի ւաւմության մեջ: Վիկւոր Հյուդոն դրել է. «Գիւությունն անդադար առաջ է չարժվում' ջնջելով ինքն իրեն: Արդյունավե¯ւ ջնջումներ... Գիւությունը մի

սանդուղք է, ւոեղիան` թների թա÷աՀարում... Արվեսւի դլուխդործոցը ծնվում է Հավերժության Համար: Դանւեն չի ջնջում Հոմերոսին»: Նույն ւարբերությունը նկաւել է նան Ա. Ս. Պուչկինը` դրելով. «Մինչդեռ Հին ասւղադիւության, ֆիղիկայի, բժչկության ն ÷իլիսո÷այության մեծ ներկայացուցիչների Հասկացությունները, աչխաւությունները, Հայւնադործումները ծերացել են ն ամեն օր ÷ոխարինվում են ուրիչներով, իսկական բանասւեղծների երկերը մնում են թարմ ն Հավերժորեն երիւասարդ»: Ո՞րն է այդ ւարբերության ւաւճառը: Գիւական ւեսություններն ու եղրաՀանդումները աչխարՀի ւրամաբանական ճանաչողության վերընթաց ասւիճաններն են ն անընդՀաւ կաւարելադործվում են: Հին ըմբռնումներն այսւեղ անընդՀաւ ÷ոխարինվում են նոր ն ավելի ամբողջական, օբյեկւիվ ճչմարւությանը ավելի ու ավելի մուեցող ւեսություններով: Եվ վերջ չկա այդ ընթացքին: Այնինչ արվեսւի կոթողները, լինելով կյանքի անմիջական Հայեցողությունն ու ւաւկերային վերարւադրությունը, ւարունակում են կենսական ճչմարւության ն Համամարդկային դաղա÷արների, Հույղերի ն ձդւումների երբեք չՀնացող չերւեր: Այդ ւաւճառով էլ դրանք իրենց ւեսակի մեջ անկրկնելի են ն ան÷ոխարինելի: Նրանք ւաՀւանում են իրենց դեղադիւական արժեքն ու արվեսւի ղարդացման Հեւադա ընթացքի վրա աղդելու ունակությունը` նույնիսկ էաւես ÷ոխված Հասարակական կյանքի ւայմաններում: Հոմերոսը ն ողջ Հին Հունական դասական արվեսւը, որ մարդկության ւաւմական «մանկության» ամենավառ ն ամբողջական ւաւկերն է ւալիս, Դանւեն ն Շեքսւիրը, Նարեկացին ն Սայաթ-Նովան, Գյոթեն ն Պուչկինը, Տոլսւոյը ն Դոսւոնսկին, Թումանյանն ու Տերյանը այսօր էլ չարունակում են Հուղել, Հոդու սնունդ ւալ ընթերցողին, յուրովի մասնակցում են ժամանակակից դեղարվեսւական առաջադիմությունը: Մասնակցում են անմիջաբար, առանց միջնորդող օղակների: Այդ իրողության Հիմքն այն է, որ արվեսւի իսկական սւեղծադործությունը իր դարաչրջանի կյանքի, Հարաբերությունների ն ըմբռնումների արւացոլումն է, իր ժամանակի դեղարվեսւական Հուչարձանը: ԱՀա թե ինչու այն չի կարող ÷ոխարինվել Հեւադայում սւեղծված մեկ այլ, թեկուղն ավելի կաւարյալ թվացող սւեղծադործությամբ: Օրինակ, Պռոչյանի վեւերը ՃԱՃ դարի երկրորդ կեսի Հայ դյուղի կյանքի վառ վկայադիրն են, այդ իմասւով էլ

նրանք անկրկնելի ն ան÷ոխարինելի են: կա մի ուրիչ, ոչ ւակաս կարնոր Հանդամանք նս: Մաթեմաւիկական բանաձնի կամ ւեխնիկական դյոււի Հեւ ծանոթանալով` մենք չենք կարող իմանալ նրա Հեղինակի բնավորությունը, բարոյական ձդւումները կամ աղդային նկարադիրը: Նյոււոնի օրենքները նույնը կլինեին, եթե դրանք Հայւնադործվեին մեկ ուրիչ` ոչ անդլիացի դիւնականի կողմից: Այնինչ դեղարվեսւական երկերի մեջ արւացոլվում է ոչ միայն նրանց դարաչրջանը, այլն Հեղինակի անՀաւականությունը, նրա ուրույն մւածելակերւը, աղդային ն սոցիալական դիմադիծը: Այս իմասւով նս դեղարվեսւական մեծ երկն անկրկնելի է ն ան÷ոխարինելի, ինչւես որ անկրկնելի է սւեղծադործող անՀաւը: Դա է ւաւճառը, որ դեղարվեսւական նույն խնդիրը կարող են յուրովի լուծել ւարբեր արվեսւադեւներ` չկրկնելով իրար, Հարցին մուենալով իրենց ւաղանդի ն ըմբռնումների ւեսակեւից (օրինակ, նույն դերի կաւարումը ւարբեր դերասանների կամ նույն դրական սւեղծադործության նկարաղարդումը ւարբեր նկարիչների կողմից): Ռուս դրականության ւաւմությունից Հայւնի է, որ Ն. Վ. Գոդոլի երկու դլխավոր երկերի` «Վերաքննիչի» ն «Մեռած Հոդիների» սյուժեները նրան Հուչել է Պուչկինը, որը մինչ այդ ինքն էր ցանկանում դրել այդ թեմաներով: ՎսւաՀորեն կարելի է ասել, որ եթե նա իրականացներ իր այդ մւաՀղացումը, աւա մենք դործ կունենայինք բոլորովին այլ երկերի Հեւ, քանի որ Պուչկինն ու Գոդոլը' որւես սւեղծադործող անՀաւներ, ւարբեր ոճի ն մւածողության կրողներ են: Առանձին ցայւունությամբ է այդ երնույթը դրսնորվում այսւես կոչված «Հավերժական թեմաների» մչակման մեջ: Մոլիերը, Բայրոնը, Պուչկինը մչակել են նույն' Դոն Ժուանի թեման, բայց նրանց երկերը ամեննին էլ չեն կրկնում իրար, քանի որ կերւված են ւարբեր սւեղծադործող անՀաւների կողմից ւարբեր դաղա÷արական դիրքորոչումներով: Նույնը վերաբերում է նան Ֆաուսւի կերւարին, որին ն՛ Գյոթեից առաջ, ն՛ նրանից Հեւո չաւ դրողներ են դիմել: Գյոթեն նույնիսկ ասում էր, որ այդւիսի ավանդական թեմաների մչակման մեջ դրողի ւաղանդի ւարբերիչ դծերն ավելի ցայւուն են երնում: Ամենաւարբեր մեկնաբանությունների Հիմք է դարձել նան Բաջ Նաղարի կերւարը (Թումանյան, Դեմիրճյան ն ուրիչներ): Գեղարվեսւական մեծ երկերի մեջ արւաՀայւված Համամարդկային բարոյական ն դեղադիւական իդեալները չարունակում

են ւաՀւանել իրենց կենդանի նչանակությունը, նրանք Հեւադա սերունդների Համար էլ չեն կորցնում իրենց Հմայքն ու դեղեցկությունը, դասւիարակիչ մեծ արժեքը: Շեքսւիրի ւաւկերած դարաչրջանը վաղուց ւաւմության դիրկն է անցել: Բայց այսօր էլ մեղ Հուղում ն Հոդեւես բարձրացնում են Համլեւի, Օթելլոյի, Ռոմեոյի ն Զուլիեւի կերւարներում արւաՀայւված մարդկային վսեմ դծերը: Այժմ էլ մեղ ոդնորում է աղնվության, Հումանիղմի, անձնաղոՀության ÷առաբանումը Թումանյանի «Անուչ», «Փարվանա», «Թմկաբերդի առումը» երկերում: Այդ իդեալները բոլորն իրոք մեծ դեղարվեսւական երկերի Հավերժական կյանքի Հիմքերից են: Մեծ արվեսւադեւն իր սւեղծած կերւարներում խւացնում է բնավորության այնւիսի Հաւկանիչներ, որոնք Համամարդկային արժեք ունեն ն չեն Հնանում դարերի, նույնիսկ Հաղարամյակների ընթացքում: Վերցնենք Սերվանւեսի վեւի երկու դլխավոր Հերոսներին` Դոն կիխուին ն Սանչո Պանսային: Նրանց ÷այլուն բնութադիրը ւվել է Լնոն Շանթը իր «Սեռն ու նյութը բանաՀյուսության» աչխաւության մեջ: Այդ կերւարների մեջ ւեսնելով մարդկային Հոդու որոչ անկաււելի Հաւկանիչների կենդանի դրսնորում` նա դրել է. «Մեղմե ամեն մեկը իր մեջ Տոն Բիչու մը ունի ն Սանխո Փանչո մը. թռչող մը ու երբեք ուքը դեւնեն չկւրող մը. Հողմաղացնելու դեմ կռվող մը Հանուն ամեն ւեսակի «Հիմարություններու» ն իր իչուկին կռնակը նսւած արնի ւաք ճառադայթներուն ւակ իր կերած ն ոււելիք կերակուրներուն մասին մւածող մը: Որով Սերվանւեսի վեւը կդառնա մարդկային Հոդիի երկու Հակադիր կողմերուն կենակցության մարմնացումը»: Այսւես, դեղարվեսւական մեծ երկերը, ծնվելով որոչակի Հասարակական ւայմաններից, ՀաղթաՀարում են իրենց ժամանակի սաՀմանները' սւանալով Հավերժական կյանք: Գրական երկի ւաւմադործառական նչանակությունը: Գեղարվեսւական երկերի նչված Հաւկությունները Հիմք են ւալիս խոսելու նրանց, այսւես ասած, երկրորդ կյանքի մասին (որն սկսվում է սւեղծումից ու ււադրությունից անմիջաւես Հեւո), անդրադառնալու Հասարակական մւքի ն քննադաւության մեջ նրանց ընկալման ն դնաՀաւումների ւաւմությանը: Այդ ւաւմությունը դրսնորվում է բաղմաղան ձներով, անցնում է ւվյալ սւեղծադործության նկաւմամբ Հեւաքրքրության ուժեղացման կամ թուլացման ÷ուլերով` կաւված Հասարակական ն դեղարվեսւական ւարբեր դործոնների Հեւ: Այդ բոլորը, միասին վերցրած,

ներկայացնում են ւվյալ երկի ւաւմադործառական նչանակությունը, այսինքն' այն, թե ւաւմական ղարդացման ընթացքում ինչ Հասարակական ն դեղարվեսւական դործառություն (ֆունկցիա) է ունեցել ւվյալ սւեղծադործությունը: Հեւաքրքրությունն այդ Հարցի նկաւմամբ ուժեղացել է Հաւկաւես վերջին չրջանում, այդ խնդրին նվիրվել են բաղմաթիվ դիւական աչխաւանքներ: Հեւաղուության այս եղանակը նոր ուղիներ է բացում դրականության առջն` լուսաբանելով այն կարնոր Հարցը, թե ինչ դեր է խաղացել ւվյալ սւեղծադործությունը Հասարակության Հոդնոր կյանքում ն դրական ղարդացման ընթացքի մեջ՞: ի՞նչ ւվյալների Հիման վրա է Հեւաղուվում դրական սւեղծադործության ւաւմադեղարվեսւական դործառությունը: Ամենից առաջ ւեւք է նչել ընթերցողների արձադանքները, մանավանդ սւեղծադործության Հրաւարակման անմիջական ււավորության ւակ դրված նամակները: Առաջին ընթերցողների կարծիքներն այս առումով սկղբունքային ն ան÷ոխարինելի արժեք ունեն, քանի որ ցուցադրում են երկի այն ընկալումները, որոնք դեռ միջնորդավորված չեն քննադաւական դնաՀաւականների քիչ թե չաւ կայունացած չերւով: Դա դրականության Հասարակական ընկալման կարնոր ւարրերից է, որին դրականադիւական չաւ աչխաւանքներ են նվիրվել: Գրականության ւաւմական դործառության բացաՀայւման մյուս անՀրաժեչւ աղբյուրը դրական քննադաւության դնաՇաւականներն են` դիւված ըսւ ւաւմական Հաջորդականության: Բննադաւական արձադանքների ն դրականադիւական վերլուծությունների, ւարբեր, Հաճախ Հակադիր արժնորումների մեջ չոչա÷ելիորեն երնում է երկի Հասարակական ընկալումների ողջ բաղմերանդ Համայնաւաւկերը, նրանց չարժումն ու ղարդացումը ժամանակի մեջ: Հաւկաւես բարդ է ւվյալ սւեղծադործությունը դրական ժառանդորդության ամբողջական Համակարդի մեջ դիւելու խնդիրը: Պեւք է ցույց ւրվի, թե ի՛նչ է ժառանդել այդ երկի Հեղինակն իր նախորդներից ն ի՛նչ է թողել իր Հաջորդներին, ինչո՛վ է ներ: Նչված Հարցերի մանրամասն քննությունը ւրված է «Հայ դրականությունը ւաւմադործառական լուսաբանությամբ» դրքում (Երնան, 1989), որւեղ, բացի ւեսական ներածությունից, այս առումով վերլուծված են Եղիչեի «Վարդանանց ւաւմությունը», Գ. Սունդուկյանի «Պեւոն», Րաֆֆու «կայծերը», Դ. Վարուժանի «Հեթանոս երդերը»:

դործել ւվյալ ժանրի Հեւադա ղարդացման վրա: Գրական ւրոցեսի մեջ ւվյալ սւեղծադործության ւեղը ճիչւ ւաւկերացնելու Համար այն ւեւք է Համադրվի ոչ միայն նման, այլն դեղարվեսւական սկղբունքներով Հակադիր երկերի Հեւ: Վերջաւես, դրական սւեղծադործության դործառության կարնոր բնադավառներից մեկն էլ այն է, թե ի՛նչ կաւեր են դոյացել մյուս արվեսւների Շեւ, ինչւես են արւաՀայւվել նրա կերւարները այդ արվեսւների միջոցով: Վերամարմնավորվելով թաւրոնի կամ կինոյի, նկարչության կամ երաժչւության լեղվով` դրական ւաւկերները ամեն անդամ ձեռք են բերում բովանդակային նոր դծեր, բացվում են նոր կողմերով: Եթե, ասենք, դրականադեւը ցանկանում է Հեւաղուել Հ. Թումանյանի «Անուչ» ւոեմի ւաւմական դործառության ընթացքը, աւա նա, իՀարկե, ւեւք է իր ւեսադաչւում ունենա նչված բոլոր դործոնները: Նախ, ւոեմի առաջին ն երկրորդ ւարբերակների ււադրության (1892-1903 թթ.) առիթով ժամանակակիցների նամակներում ն քննադաւական ելույթներում արւաՀայւված կարծիքներն ու դնաՀաւականները, որոնց Հեղինակների չարքում են Ղ. Աղայանի, Ավ. իսաՀակյանի, Լ. Շանթի, Ավ. ԱՀարոնյանի նման նչանավոր անուններ, ւասնամյակների ընթացքում դրականադեւների կաւարած վերլուծությունները ն այլն: ԱյնուՀեւն ւեւք է Հաչվի առնվեն այն բոլոր ÷ասւերը, որոնք ցույց են ւալիս Թումանյանի ւոեմի կաւերը ժանրի ւաւմության նախընթաց չրջանների Հեւ, նրա դերը Հայ ւոեղիայի Հեւադա ղարդացման մեջ: Վերջաւես, ւեւք է դնաՀաւվեն ւոեմի բովանդակությունը երաժչւության, նկարչության, դրամաւիկ թաւրոնի միջոցներով վերամարմնավորելու բաղմաղան ÷որձերը, որոնց չարքում առանձնանում է Արմեն Տիդրանյանի «Անուչը»` Հայ աղդային լավադույն օւերան: Այսւես, ուսումնասիրության ւվյալ սկղբունքը լայն Հնարավորություն է ընձեռում չոչա÷ելիորեն ներկայացնելու դրական երկերի Հարաւնող կյանքը ժամանակի չարժման մեջ: Մենք ծանոթացանք դեղարվեսւական դրականության յուրաՀաւկության ւարբեր կողմերի Հեւ` ւայմանավորված նրա ինքնության ն ւաւմական ղարդացման առանձնաՀաւուկ դծերով: Շարադրված դրույթները Հիմք են ւալիս անցնելու դրական-դեղարվեսւական սւեղծադործության առանձին ւարրերի մանրամասն քննությունը, որն այսւես կոչված կոնկրեւ դրականադիւության կարնորադույն խնդիրն է:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՋԵՎ

ԳՐԱկԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրական երկը որւես ամբողջություն: Գեղարվեսւական դրականությունը Հավաքական Հասկացություն է, որը չոչա÷ելիորեն Հանդես է դալիս ւարբեր դրողների սւեղծադործության, իսկ ավելի կոնկրեւ` առանձին դրական երկերի ձնով: Գրական երկը դեղարվեսւական դրականության Շիմնական միավորն Է: Գրողի աչխաւանքի վերջնական արդյունքը որնէ սւեղծադործության` վեւի, վիւակի, ւաւմվածքի, բանասւեղծության, ւոեմի կամ դրամայի կերւումն է: իր Հերթին` ընթերցողը դրականության Հեւ ծանոթանում է առանձին երկերի միջոցով, որոնցից ամեն մեկը մի ավարւուն միավոր է` իր բովանդակությամբ, ւաւկերների Համակարդով ու կառուցվածքով: Վերջաւես, դրականադեւն էլ քննում է, նախ ն առաջ, առանձին երկերը, ամեն մի դործ վերլուծում է իբրն ամբողջական միավոր: իՀարկե, դրական երկը չի կարելի քննել դրականության ընդՀանուր Հոսանքից, դեղարվեսւական ղարդացման Հիմնական միւումներից անջաւ: Սւեղծադործության մեկուսացած, ներ÷ակված վերլուծությունը կարող է Հանդեցնել նրա դրական-Հասարակական նչանակության ն առնչությունների անւեսման: Միչւ ւեւք է նկաւի ունենալ այն կաւերը, որոնց չնորՀիվ դեղարվեսւական երկերն առնչվում են իրար ն մւնում են ւվյալ դարաչրջանի դրական ղարդացման ընդՀանուր չղթայի մեջ: Լինելով դրականության Հիմնական ն կարնորադույն միավորը` դեղարվեսւական երկը միաժամանակ ավելի լայն, ընդՀանուր Հասկացությունների բաղկացուցիչ մաս է կաղմում: Որո՞նք են այդ ընդՀանուր Հասկացությունները: Նախ, դա

դրողի սւեղծադործությունն է` ամբողջությամբ վերցրած, որի մի առանձին օղակն է այս կամ այն կոնկրեւ երկը: Երկրորդ, դա ւվյալ ժամանակաչրջանի դրականության ընդՀանուր Հոսանքն է, այն դրական ուղղությունը կամ դւրոցը, որոնց ւաւկանում է ւվյալ սւեղծադործությունը: Բացի այդ, դա այն ժանրի ընդՀանուր ւաւկերն է, որին ւաւկանում է դիւարկվող երկը: Առանձին վերցրած' դրական սւեղծադործությունը բարդ, բաղմաղան ւարրերից կաղմված մի ամբողջություն է: Այդ ւարրերի, նրանց ÷ոխադարձ կաւերի ն միասնության ուսումնասիրությունը դրականադիւության Հիմնական խնդիրներից մեկն է: Պեւք է, ամենից առաջ, առանձնացնել դրական սւեղծադործության բովանդակությունն ու ձնը: Դրանք ՀամընդՀանուր ÷իլիսո÷այական Հասկացություններ են, քանի որ ոչ միայն դեղարվեսւական երկը, այլն Հասարակական կյանքի ն բնության ամեն մի երնույթ ունի իր բովանդակությունն ու ձնը: Բովանդակությունը երնույթի էությունն է, Հիմնական որակը, որը ւայմանավորում է նրա բոլոր առանձնաՀաւկությունները: Ջնը բովանդակության բոլոր ւարրերի ներքին ն արւաքին կառուցվածքն է, նրա դրսնորման ն դոյության եղանակը: ինչւես որ չի կարող լինել որնէ առարկա առանց իր էության, ներքին որակական Հիմքի, այսինքն` բովանդակության, այնւես էլ այդ բոլորը չի կարող արւաՀայւվել այլ կերւ, քան որոչակի ձնի միջոցով: Զկա բովանդակություն առանց ձնի, ինչւես ն չկա բացարձակորեն անբովանդակ ձն: Բովանդակությունը միչւ ձնավորվում է, ձնը միչւ ինչ-որ բովանդակություն է արւաՀայւում: Բովանդակության ն ձնի միասնությունն այնքան սերւ է, այնքան էական, որ անջաւել դրանք իրարից նչանակում է ոչնչացնել ւվյալ երնույթը: Միայն ւեսականորեն, միայն մեթոդական նւաւակով մենք կարող ենք բովանդակությունը ն ձնը բաժանել, քննարկել առանձին-առանձին: իրականում նրանք միչւ միասնաբար են Հանդես դալիս: Այդ միասնության մեջ առաջնությունը ւաւկանում է բովանդակությանը, այսինքն` երնույթի Հիմնական որակին, էությանը, որը ւայմանավորում է նրա կառուցվածքը, դոյության եղանակը: Բովանդակությունը կյանքի է կոչում արւաՀայւման Համաւաւասխան ձն: Բայց ձնն էլ մեխանիկական, ւասիվ դործոն չէ. այն կարող է ւարբեր Հաջողությամբ արւաՀայւել բովանդակությունը: Ձնի առավել կամ ւակաս կաւարելությունն

իր Հերթին անւայմանորեն աղդում է բովանդակության որակի վրա: Այս ընդՀանուր դրույթները լիովին վերաբերում են նան դեղարվեսւական դրականության, նրա առանձին երկերի բովանդակությանն ու ձնին: Թեմա: Գրական սւեղծադործության բաղմաղան կողմերից Հաւկաւես որո՞նք են, որ կաղմում են երկի որակական Հիմքը, էությունը ն ւայմանավորում են նրա մյուս կողմերի բնույթն ու ÷ոխադարձ կաւը. սա առաջին Հարցն է, որը ծադում է դրական սւեղծադործության ուսումնասիրության ժամանակ: Գրականությունը, ինչւես Հայւնի է, իրականության արւացոլումն է: Հեւնաբար, դրական սւեղծադործության բովանդակության Հիմքը իրականությունն է: Բայց, Հասկանալի է, կյանքն իր ամբողջ ծավալով, իր բոլոր կողմերով չի կարող արւացոլվել առանձին սւեղծադործության մեջ, որքան էլ վերջինս լայն ու Համաւար÷ակ լինի: Արվեսւադեւն անՀրաժեչւաբար կյանքի ÷ասւերից ընւրություն է կաւարում, վերցնում այն կողմերը, որոնք Համաւաւասխանում են նրա առջն կանդնած խնդիրներին: Երկի բովանդակության այդ կոնկրեւ կողմերն արւաՀայւելու Համար դրականադիւության մեջ օդւադործվում են թեմաւիկա ն թեմա Հասկացությունները: Թեմաւիկան մաւնանչում է կյանքի այն բնադավառը, կենսական Հարցերի այն ընդՀանուր, լայն չրջանակը, որից դրողը քաղում է իր երկի նյութը: Այսւես, ՃԱՃ-ՃՃ դարերի Հայ արձակում ծանրակչիռ ւեղ է դրավել դյուղական թեմաւիկան (Պռոչյանի ն Աղայանի վեւերը, Թումանյանի ն Բակունցի ւաւմվածքները, դյուղադրական դւրոցի Հեղինակների սւեղծադործությունները): Դրա Հեւ միասին դնալով մեծ ծավալ են սւանում քաղաքային կյանքի թեմաները (Շիրվանղադեի ն Նար-Դոսի, ԶոՀրաւի ն Օւյանի արձակն իր դերակչիռ մասով): Առանձին թեմաւիկ դիծ են կաղմում ւաւմադեղարվեսւական երկերը (Րաֆֆու «Սամվելը», Մուրացանի «Գնորդ Մարղւեւունին», Դեմիրճյանի «Վարդանանքը», Զորյանի «Պաւ թադավորը» ն այլն), որոնք չաւ որոչակիորեն ւարբերվում են արդիական թեմաւիկա ունեցող դործերից: Սակայն թեմաւիկան մաւնանչում է սւեղծադործության նյութը միայն ամենաընդՀանուր ձնով ն դեռ ցույց չի ւալիս նրա

կոնկրեւ բովանդակությունը: Հայ դասական դրականության այնւիսի երկեր, ինչւես Ղ. Աղայանի «Երկու քույր» վիւակը, Պ. Պռոչյանի «Հունոն» վեւը, Վ. Փա÷աղյանի «Զըռ-չըռ քար» ւաւմվածքը, Հ. Թումանյանի «Հառաչանք» ւոեմը, ունեն չաւ որոչակի թեմաւիկ նմանություններ: ԸնդՀանուր ձնով կարելի է ասել, որ նրանց բոլորի նյութը արնելաՀայ դյուղի սոցիալական սուր Հակասությունների ւաւկերումն է: Բայց նրանց կոնկրեւ թեման, այսինքն` սւեղծադործության մեջ բարձրացված կենսական խնդիրները նույնը չեն: Աղայանի վիւակում ւաւկերված է սոցիալական անարդարության դեմ ըմբոսւացող Արղումանի միայնակ ւայքարը, որի անՀեռանկար լինելու դիւակցությունը, միանալով կենցաղային դժբախւ Հանդամանքների Հեւ, Հերոսին ի վերջո Հանդեցնում են ինքնասւանության: Սոցիալական ն կենցաղային ավելի բարդ ն խճճված Հակասությունների մեջ է երնան դալիս «դաղա÷արական ավաղակ» Հունոն: Պռոչյանի Հերոսն էլ իր ընդվղումն ավարւում է` կամովին Հանձնվելով իչխանություններին: Փա÷աղյանի ւաւմվածքի Հերոսները` Սողոմոնն ու նրա եղբայրները, ւաւկերվում են ՀարսւաՀարիչների դեմ մղած երկարաւն ղինված ւայքարի մեջ, որն ավարւվում է անՀավասար կռվում նրանց կործանումով: Վերջաւես, Թումանյանի անավարւ ւոեմի ւաՀւանված մասերում ներկայացված է դյուղական կյանքի անարդարությունների ընդՀանուր Համայնաւաւկերը: Այն դիւված է Հեղինակի ղրուցակցի` անանուն Ծերունու Հայացքով: Այսւես, ընդՀանուր կենսական խնդիրն ամեն անդամ սւանում է ուրույն արւաՀայւություն, որը ն կաղմում է ւվյալ սւեղծադործության թեման: Ուրեմն' թեման չաւ ավելի կոնկրեւ է ն մաւնանչում է արդեն ւվյալ սւեղծադործության ինքնաւիւ դծերը: Թեման կյանքի այն կոնկրեւ կողմերի ն կենսական Շարցերի ամբողջությունն Է, որոնք դրված են երկի Շիմքում՞: :

Գրականադիւության մեջ կարելի է Հանդիւել նան թեմայի ու թեմաւիկայի ÷ոխՀարաբերության այլ մեկնաբանությունների, ինչւես ն այդ Հասկացությունների նույնացման: Երբեմն էլ կիրառում են «արւաքին թեմա» ն «ներքին թեմա» ըմբռնումները, որոնցից առաջինը կենսական այն նյութն է, որը կարող է մչակվել չաւ դրողների կողմից, իսկ երկրորդը' այն կոնկրեւ, ինքնաւիւ Հարցադրումը, որ կաւարվում է ւվյալ սւեղծադործության մեջ:

Ամեն մի սւեղծադործություն ունի իր թեման, որովՀեւն արծարծում է կյանքի որոչակի կողմեր: Երբեմն խոսվում է ւվյալ երկի մեջ Հանդես եկող բաղմաղան թեմաների մասին: Այդ դեւքում անՀրաժեչւ է ւարբերել սւեղծադործության դլխավոր թեման ն օժանդակ թեմաները, որոնք կաւվում են երկի Հիմնական խնդրի Հեւ, ծառայում են դլխավոր թեմայի բացաՀայւմանը: Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» վեւում չաւ թեմաներ են չոչա÷ված (Հայ դյուղի սոցիալական կյանքը, Հարնան ժողովուրդների Հեւ ÷ոխՀարաբերությունները, ւաւմական անցյալի, սիրո ն ընւանիքի, ընկերասիրության, բնության ընկալման, լեղվի ու մչակույթի Հարցեր ն այլն): Բայց այդ ամենը ենթարկված է վեւի Հիմնական թեմայի` աղդային- աղաւադրական ւայքարի ն ռուս-ւարսկական ւաւերաղմի ւաւկերման խնդրին: Այսւիսով, նույնիսկ թեմաների բաղմաղանության դեւքում իսկական դեղարվեսւական երկի մեջ միչւ առկա է թեմաւիկ միասնությունը: Այլաւես երկը կկորցներ իր ներքին ամբողջականությունը ն դեղարվեսւական կուռ ւրամաբանությունը: Երբեմն խոսվում է, այսւես կոչված, Շավերժական թեմաների մասին` նկաւի ունենալով այն Հարցերը, որոնք դրականության մեջ սկիղբ են առնում Հնադույն ժամանակներից ն արծարծվում են նրա ղարդացման բոլոր ÷ուլերում` սեր, բնություն, Հայրենասիրություն, բարեկամություն, մայրական սեր ն այլն: Սակայն դրանց մչւական առկայությունը դրականության մեջ չւեւք է սւեղծի այն կարծիքը, թե իբր բոլոր դեւքերում դրանք նույնն են մնում. յուրաքանչյուր դարաչրջանում այդ թեմաները ներքուսւ վերակառուցվում են, ենթարկվում դաղա÷արական ն դեղադիւական նոր մեկնաբանության: Թեման ւայմանականորեն կարելի է անվանել երկի բովանդակության օբյեկւիվ կողմ, քանի որ այն ցույց է ւալիս մի բան, որի Հիմքերը, այսւես կամ այնւես, առկա են իրականության մեջ ն արւացոլվել են դեղարվեսւական երկում: Թեմայի ընւրությունը երբեք մեխանիկական դործողություն չէ, այլ բխում է դրողի աչխարՀայացքից, ւայմանավորված է նրա դեղադիւական սկղբունքներով: Սակայն թեման միչւ, վերջին Հաչվով, մաւնանչում է այն, ինչ օբյեկւիվորեն դոյություն ունի կյանքում ն դառնում է դեղարվեսւական մարմնավորման նյութ:

Սւեղծադործության դաղաւարը: Բովանդակության Հասկացությունը երկի թեմայով չի սւառվում: Գրողը երբեք չի կարող անւարբեր լինել իր ւաւկերած կյանքի նկաւմամբ: Նա անւայման որոչ վերաբերմունք ունի, Հասւաւում կամ ժխւում է իրականության ւվյալ կողմը: Պաւկերվող երնույթներին Շեղինակի ւված դնաՇաւականը, նրա ըմբռնումները արւացոլվող իրականության վերաբերյալ կոչվում են սւեղծադործության դաղաւար (իդեա): Գաղա÷արը կարելի է անվանել բովանդակության սուբյեկւիվ կողմ. դա կյանքի նկաւմամբ Հեղինակի վերաբերմունքն է, որը, ինչ խոսք, ւայմանավորված է նրա աչխարՀայացքով, ժամանակի Հասարակական Հանդամանքներով ն այլն: Գաղա÷արը երկի մեջ առաջ քաչված Հարցերին դրողի ւված ւաւասխանն է: Այն արւաՀայւվում է սւեղծադործության ւաւկերների ողջ Համակարդի միջոցով: Երկի դաղա÷արը ոչ թե նրա ինչ-որ էջում չարադրված ւաւրասւի, ւրամաբանական դաւողություն է, այլ արւաՀայւվում է կենդանի դեղարվեսւական ւաւկերներով: Երկի դաղա÷արը Հենց այն դեւքում է ււավորիչ ն աղդեցիկ, երբ մարմնավորվում է դործողությունների ն բնավորությունների մեջ: Մեծ արվեսւադեւը, Հրաժարվելով դաղա÷արը մերկաւարանոց ձնով Հռչակելու Հեչւ, բայց ոչ արդյունավեւ ճանաւարՀից, ձդւում է այն արւաՀայւել կենդանի ւաւկերների միջոցով: Խոսելով իր «կայծերի» մասին' Րաֆֆին դրում է. «Վեւի Հիմնական դաղա÷արը չի կարելի ցույց ւալ նրա այս ն այն ւողերի, նրա այս ն այն դլխի մեջ: Վեւի Հիմնական դաղա÷արը ւարածվում է, միախառնվում է նրա ամբողջության Հեւ, որւես Հոդին մարմնի Հեւ: Եվ դրա մեջ է նրա կենդանությունը»: Ավ. իսաՀակյանը դրել է, որ սւեղծադործությունը «ւեւք է ծայրեծայր թա÷անցված ու ողողված լինի մի մեծ դաղա÷արով, ինչւես ծովը' աղով, ն կամ դաղա÷արը նրա վրա ւիւի սավառնի, ինչւես արնը երկրի վրա»: Սխալ է նան, երբ երկի բովանդակությունը ÷որձում են վերածել մեկ մւքի կամ առանձին դրույթի: Երկի դաղա÷արական էությունը չաւ ավելի Հարուսւ է, բաղմակողմանի, քան կարելի է արւաՀայւել որնէ դաւողության օդնությամբ: իՀարկե, կարելի ասել, որ Լերմոնւովի «Մծիրի» ւոեմի Հիմնական դաղա÷արը անՀաւի աղաւության միւքն է: Բայց եթե մենք դրանով էլ ավար86

ւենք ւոեմի մեկնաբանությունը, աւա չաւ կաղքաւացնենք այն, քանի որ աղաւության դաղա÷արը այսւեղ ոչ թե ւրամաբանական դաւողություն է, այլ Հերոսի կենդանի բնավորության ն ճակաւադրի միջոցով արւաՀայւված կենսական ճչմարւություն: Այն օրդանաւես միաձուլվում է դործունեության ծարավի, Հայրենիքի կարուի, աղաւ բնության ւաչւամունքի, անբիծ սիրո դաղա÷արներին: Սւեղծադործության դաղա÷արի այսւիսի բնական ն օրդանական արւաՀայւությունը ընդՀանուր ոչինչ չունի երկի մեջ արՀեսւականորեն ներմուծվող միւումնավորության Հեւ: Ճիչւ է, առողջ միւումը (ւենդենցը), այսինքն' որնէ Հասարակական դաղա÷արի, նւաւակի առաջադրումը դեղարվեսւական սւեղծադործության մեջ ոչ միայն անՀրաժեչւ է, այլն անխուսա÷ելի. իսկական արվեսւադեւը չի կարող չւոդորվել ն չարւաՀայւել Հասարակությանը, ժողովրդին Հուղող կենսական Հարցեր: Բայց արվեսւի Համար անՀրաժեչւ ւայման է, որ միւումն արւաՀայւվի դեղարվեսւական միջոցներով: Այն ւեւք է բնականորեն բխի ւաւկերվող դործողությունից ու կերւարներից ն ոչ թե դրսից ÷աթաթվի սւեղծադործության վղին' իբրն Հեղինակի նեղ սուբյեկւիվ ցանկության արւաՀայւություն: Այս միւքը եղել է դասական դեղադիւության կարնորադույն դրույթներից մեկը, այն լավ են դիւակցել նան իսկական արվեսւադեւները: Բերենք երկու օրինակ Հայ դրականությունից: Շիրվանղադեն ւենդենցը խսւորեն սաՀմանաղաւում էր նեղ կուսակցական ձդւումներից` դրելով. «Տենդենցիան Հեղինակին կամ բանասւեղծին Հա÷չւակող որոչ մւքերն է, որ նա ձդւում է արծարծել իր երկերի մեջ: Բանասւեղծի ւաղանդի ուժից է կախված իր ւենդենցիան դեղարվեսւորեն կամ ոչ դեղարվեսւորեն արծարծելը: Նեղ կուսակցական չաՀերը բնավ չեն կարող ոդնորել բարձր իդեալ ունեցող բանասւեղծին. ոչ միայն այդ - այլն բնականաբար ւեւք է ղղվեցնեն նրան: ի՞նչ կասեին այն Հայ բանասւեղծին, որ մի կողմ թողած բուն աղդային կամ Հասարակական ւենդենցիան, սկսեր ոդնորվել Հոդաբարձական ընւրություններով, երեց÷ոխանական Հաչիվներով, ւիրացուների խնդիրներով, ուսուցիչների ւեղա÷ոխություններով ն այլ այդւիսի մանր-մունր Հարցերով...»: Այս ւողերը դրվել են 1893 թվականին: Գրեթե նույն միւքն է

արւաՀայւել ՀովՀ. Թումանյանը դրանից քսան ւարի Հեւո (1913) ունեցած մի ելույթում. «Բանասւեղծը կաւված է իր ժամանակների, Հասարակությունների ն մարդկանց Հեւ անթիվ անւեսանելի թելերով, կաւերով ն խոսում է նրանց ամենի սրւից. կարիք չունի բռնի կերւով մի միւք, մի դաղա÷ար առնի ն դառնա նրա ւրուադանդիսւը դեղարվեսւի ձներով... Միւումնավոր մի դրող, որ Հասարակությանը Հուղող ղանաղան խնդիրներ առնում է նույնությամբ, Հանդի դնում ն չա÷ածո ւողերով ւալիս Հասարակությանը, նա բանասւեղծ չի, կեղծ աւրանք է ծախում»: Սւեղծադործության մեջ ւեւք է ւարբերել, նախ, դլխավոր դաղաւարը, որը նրա բոլոր ւաւկերների ընւրության ելակեւն է ն բխում է նրանց ամբողջությունից: Երկի դլխավոր դաղա÷արը Հաճախ անվանում են նան ւաթոս. դա սւեղծադործության Հիմնական կիրքն է, Հեղինակի ÷այ÷այած նվիրական միւքը: Դրա կողքին երկի մեջ կարող են Հանդես դալ նան բաղմաթիվ ուրիչ դաղա÷արներ, որոնք սերւորեն կաւված են Հիմնական դաղա÷արի Հեւ, ծառայում են նրա խորացմանն ու ամբողջացմանը: Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» ւոեմի Հիմնական դաղա÷արը մարդկային առաքինությունների, անձնաղոՀ դործի դրվաւումն է: Բայց ւոեմում արւաՀայւված են նան սիրո ոդնորող ն կործանող ուժի, մարդկային կյանքի անցողիկության, Հայրենասիրության ն դավաճանության Հակադրման դաղա÷արները, որոնք ծառայում են Հիմնական դաղա÷արի առավել ամբողջական դրսնորմանը: Սւեղծադործության դաղա÷արը չի ենթադրում անւայման առաջադրվող կենսական խնդրի լուծում: Գրողը կարող է միայն առաջադրել այս կամ այն Հարցը' առանց ւալու նրա վերջնական լուծումը: Սակայն կյանքի կարնոր Հարցեր բարձրացնելը, նրանց վրա Հասարակության ուչադրությունը Հրավիրելն ինքնին դառնում է որոչակի դաղա÷ար, որն օդնում է ընթերցողին Հանդելու այս կամ այն եղրակացության: Թեմայի ն դաղաւարի միասնությունը: Այսւիսով, դրական երկի բովանդակությունը կաղմվում է կյանքի որոչ կողմերի արւացոլումից (թեմա) ն նրանց ւրված Հեղինակային դնաՀաւականներից (դաղա÷ար): Բովանդակությունը սւեղծադործության մեջ արւացոլված կենսական երնույթների ն դրողի դաղաւարական մուեցման, դեղադիւական իդեալի միասնությունն Է, կարճ ասած` ւվյալ երկի թեմաւիկ-դաղաւարական Շիմքը: Բովանդակությունը

չի կարելի նույնացնել սւեղծադործության ւաւկերման առարկայի, նյութի Հեւ: կյանքի նյութը, արւացոլման առարկան բովանդակություն են դառնում միայն այն բանից Հեւո, երբ ընւրվում, արւացոլվում ն լուսաբանվում են Հեղինակի աչխարՀայացքի ն դեղադիւական իդեալի դիրքերից: Թեման ն դաղա÷արը դւնվում են սերւ միասնության մեջ: Թեմայի ընւրությունը միչւ ւայմանավորված է Հեղինակի դաղա÷արներով, իսկ սւեղծադործության դաղա÷արը մեծաւես բխում է ընւրված թեմայից: Թեմայի ընւրությունը միչւ դաղա÷արական իմասւ ունի ն չի կարող ւաւաՀական լինել: կենւրոնացնելով իր ուչադրությունը կյանքի որնէ կողմի վրա` Հեղինակն արդեն դրանով ինչ-որ չա÷ով արւաՀայւում է իր դաղա÷արական վերաբերմունքը իրականության նկաւմամբ: Օրինակ, Հայ դասական ւաւմավեւերի թեմաներում, չաւ ւարբերություններով Հանդերձ, նկաւվում է մի ընդՀանուր դիծ. ւաւկերելով ԱՄ դարի (Րաֆֆու «Սամվելը»), ԱՃ դարի (Ծերենցի «Երկունքը») կամ Ճ դարի (Մուրացանի «Գնորդ Մարղւեւունին») դեւքերը' մեր ւաւմավիւասաններն ընւրում են Հաւկաւես այնւիսի դրվադներ, երբ ներքին ու արւաքին թչնամիների կողմից կործանման եղրին Հասցված Հայրենիքը կարողանում է ուքի կանդնել' չնորՀիվ Հայրենասեր Հերոսների անձնաղոՀության: ՊաւաՀակա՞ն է այս ղուդադիւությունը: իՀարկե ո՛չ: Այդւիսի իրադրությունների ընւրության միջոցով Հայ դրողները ոդեչնչում էին ժամանակակիցներին, ւոդորում նրանց Հայրենիքի վերածնման Հեռանկարով: Թեմայի ընւրությունն ուղղակի բխում էր դրողների դաղա÷արական դիրքորոչումից: Սակայն մեխանիկորեն նույնացնել թեման ն դաղա÷արը նույնւես սխալ կլինի: Երբեմն կյանքից վերցված միննույն նյութը կամ թեման կարող են ծառայել ւարբեր դաղա÷արներ արւաՀայւելու դործին: Դա Հաւկաւես ակնառու է այն ժամանակ, երբ նույն թեմային դիմում են ւարբեր դրողներ: Վերցնենք Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղ», Շիրվանղադեի «Գործակաւարի Հիչաւակարանից» ն Թումանյանի «Գիքորը» երկերը: Սրանց թեմաների միջն չաւ ընդՀանուր բան կա. երեք դործերի կենւրոնում էլ դրված է դյուղացի կամ դավառացի ւաւանու ուղին առնւրական բուրժուաղիայի միջավայրում: Սակայն այս երկերի դաղա÷արը, Հեւնաբար ն բովանդակությունն ամբողջությամբ վերցրած` էաւես ւարբեր են:

«Ոսկի աքաղաղ» վեւում (1879) Րաֆֆին խիսւ բացասական դծերով է ւաւկերել առնւրական Պեւրոս Մասիսյանին ն նրա միջավայրը' անվերաւաՀորեն ժխւելով «ասիական» բուրժուայի ւիւը: Սակայն Րաֆֆին դավանում է այն ռոմանւիկական սկղբունքը, թե կարելի է առնւուր վարել նան աղնվորեն, առանց թալանելու ն խաբելու' Հակառակ ւիրող Հանդամանքներին: Այդ միւքը Հասւաւելու Համար նա սւեղծում է Միքայելի ւաւմությունը, որը, ընկնելով Մասիսյանի աւականված միջավայրը, ոչ թե դեւի բարոյական անկում է դնում, այլ, ընդՀակառակը, ինչ-որ ղորությամբ ավելի է աղնվանում, կաւարելադործվում, դառնում Հեղինակի Համար իդեալական կերւար: Այսւիսով, Րաֆֆու վեւում թեման սւանում է ռոմանւիկական լուծում: Մի քանի ւարի անց (1883) Շիրվանղադեն Հրաւարակեց «Գործակաւարի Հիչաւակարանից» վիւակը: Նվիրելով իր երկը Րաֆֆու դրական դործունեության 25-ամյակին` երիւասարդ Հեղինակը միաժամանակ չաւ որոչակիորեն Հակադրվում է նրա «Ոսկի աքաղաղին»` Հասւաւելով ռեալիղմի այն դրույթը, թե բնավորությունը ւայմանավորված է Հանդամանքներով, չրջաւաւով: Վիւակի ւաւանի Հերոսը, ընկնելով խաբեբա վաճառականների միջավայր, ինքն էլ ասւիճանաբար վարակվում է նրանց բոլոր ախւերով, իսկ վերջում խաբեության մեջ դերաղանցում է իր ւերերին: Այսւեղ թեման սւացել է ռեալիսւական ն երդիծական մեկնաբանություն: Մեկ ւասնամյակ Հեւո (1894) Թումանյանը դրում է իր «Գիքորը», որի մեջ նույնւես ւաւկերված է դյուղից եկած ւաւանու ճակաւադիրը քաղաքի առնւրական միջավայրում: Թումանյանը ցույց է ւալիս այդ չրջաւաւի կործանիչ Հեւնանքները ÷ոքրիկ Հերոսի Համար, նրա ողբերդական վախճանը, դյուղացու բոլոր Հույսերի ն ակնկալիքների խորւակումը: Դրանով իսկ Հասւաւվում է այն դաղա÷արը, որ ÷ողաւիրական աչխարՀը թչնամի է ւարղ աչխաւավոր մարդուն: Թեման դարձյալ ռեալիսւական լուծում է սւանում, բայց այս անդամ' ողբերդական ւեսանկյունից: Այսւես, մենք ւեսնում ենք մուավորաւես նույն թեմայի երեք ւարբեր դաղա÷արական լուծումներ՞: Նույն թեմայի ւարբեր մեկ:

Րաֆֆու, Շիրվանղադեի ն Թումանյանի նչված երկերի Համեմաւական բնութադիրը ւե՛ս «Մի թեմայի երեք լուծում» Հոդվածում (Էդ. Ջրբաչյան, ԱչխարՀայացք ն վարւեւություն, Ե., 1967, էջ 83-121):

նաբանումներ են ւրված նան «Բաջ Նաղար» ժողովրդական Հեքիաթի թումանյանական ն դեմիրճյանական մչակումների մեջ, «Սասունցի Դավիթ» էւոսի Հիման վրա Թումանյանի ն Զարենցի դրած ւոեմներում ն այլն: Մյուս կողմից, դրողը կարող է նույն դաղա÷արը արծարծել ւարբեր թեմաների միջոցով: ԱնՀաւի աղաւության, ւայքարի ն դործունեության դաղա÷արը Լերմոնւովը Հասւաւում է ն՛ ժամանակակից կյանքը ւաւկերող («Մեր ժամանակի Հերոսը», «ԴիմակաՀանդես»), ն՛ ւաւմական անցյալին նվիրված («Երդ կալաչնիկովի մասին», «Վադիմ»), ն՛ կովկասյան թեմաներով դրված («Դնը», «Մծիրի») իր երկերում: Մուրացանի սւեղծադործության Հիմնական ւաթոսը` ժողովրդի չաՀերի Համար անՀաւի անձնաղոՀության դաղա÷արը, մենք ւեսնում ենք ինչւես նրա ւաւմադեղարվեսւական («Գնորդ Մարղւեւունի», «Ռուղան»), այնւես էլ ժամանակակից թեմաներով դրված դործերում («ԽորՀրդավոր միանձնուՀի», «Առաքյալը»): Այսւես, թեմայի ն դաղա÷արի միասնությունը ամեն անդամ կարող է Հանդես դալ յուրաՀաւուկ ձնով:

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱկԱՆ ՁԵՎի ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

Պաւկերների Շամակարդ: Գրական սւեղծադործության բովանդակությունը (թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը) դեղարվեսւական ւեսք է ձեռք բերում միայն այն ժամանակ, երբ մարմնավորվում է Համաւաւասխան ւաւկերների մեջ, վերածվում է մարդկային բնավորությունների, արարքների, ղդացմունքների: իր երկի թեման ն դաղա÷արը դրողը բացաՀայւում է` սւեղծելով Համաւաւասխան ւաւկերների մի ամբողջ Համակարդ` կերւարներ, նրանց կաւերի ն դործողությունների, նրանց չրջաւաւող Հանդամանքների ն բնության նկարադրություններ ն այլն: իՀարկե, սա ամեննին չի նչանակում, թե դրողի դիւակցության մեջ նախաւես դոյություն ունի ւաւրասւի բովանդակություն, ն մնում է միայն դա «ւաւկերների վերածել»: Թեման ու ւաւկերները դրողի դիւակցության մեջ ծնվում են միասնաբար: Հեղինակին դրավող թեման ն դաղա÷արը Հենց սկղբից Հանդես են դալիս որոչակի ւաւկերների ւեսքով, որոնք Հեւո մարմնավորվում են լեղ91

վաարւաՀայւչական միջոցներով: Պաւկերից դուրս դեղարվեսւական թեմա ն դաղա÷ար լինել չեն կարող: Արվեսւադեւի դիւակցության մեջ միչւ ձնավորվում են ւաւկերավոր թեմա ն դրան Համաւաւասխան' ւաւկերավոր դաղաւար: Սակայն, մյուս կողմից, չի կարելի սւեղծադործության թեման չ÷ոթել նրա մեջ Հանդես եկող ւաւկերների ն նկարադրությունների Հեւ: Թեման ցույց է ւալիս կյանքի որնէ բնադավառից դրողի ընւրած Հարցերի չրջանակը, որը մարմնավորվում է կոնկրեւ ւաւկերների օդնությամբ: «Անուչ» ւոեմի թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը սիրո ողբերդությունն է, անՀաւի կործանումը բարքերի Հեւամնացության Հեւնանքով: Այդ բոլորը կենդանի ւեսք են սւանում Անուչի ն Սարոյի դժբախւ սիրո ւաւմության, դյուղական կյանքի ւեսարանների նկարադրության միջոցով: Ճիչւ այդւես էլ իր ւաւկերացումները դյուղի ն քաղաքի Հակադրության, Հասարակ մարդու ողբերդական ճակաւադրի մասին Թումանյանն արւաՀայւել է «Գիքորը» ւաւմվածքի Համաւաւասխան կերւարների ն նկարադրությունների օդնությամբ: Գեղարվեսւական սւեղծադործության թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքն իր ուղղակի արւաՀայւությունն է դւնում երկի ւաւկերների ողջ բաղմաղան Համակարդում: Այսւիսով, դրական երկի ւաւկերները ծառայում են նրա թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակության դրսնորմանը, դառնում նրա մարմնավորման միջոց: Բայց սա չի նչանակում, թե երկի կերւարներն ու մյուս ւաւկերները սոսկ «ւեխնիկական ձներ» են ն չունեն իրենց որոչակի բովանդակությունը: Եթե, ելնելով վերը կաւարած դաւողություններից, մենք երկի բովանդակությունը ւարղաւես Համարենք նրա թեմայի ն դաղա÷արի միասնությունը, իսկ ձնը` սւեղծադործության կերւարներն ու մյուս ւաւկերները, աւա չաւ անՀասկանալի Հարցեր կծադեն: իրոք, մի՞թե նույն Անուչն ու Սարոն, Գիքորը, Համբոն ու Բաղաղ Արւեմը սոսկ «ձներ» են, մի՞թե նրանք չեն ներկայացնում մարդկային Հույղերի ու խոՀերի, կաւերի ու ճակաւադրի չաւ չոչա÷ելի բովանդակություն: Ճիչւ է, դասական ն ժամանակակից դեղադիւության մեջ, սկսած Հեդելից ն Բելինսկուց, դեղարվեսւական ձն ասելով Հաճախ Հասկացվել է միայն ւաւկերների Համակարդը: Սակայն այդ դրույթը չւեւք է ըմբռնել ւառացի ն ուղղադիծ:

Ամենից առաջ անՀրաժեչւ է Հիչել, որ բովանդակությունն ու ձնը ինչւես առՀասարակ, այնւես էլ արվեսւի բնադավառում, ոչ միայն դւնվում են անխղելի միասնության մեջ, ոչ միայն չեն կարող դոյություն ունենալ առանց մեկը մյուսի, այլն Շարաբերական Շասկացություններ են: ի՞նչ է դա նչանակում: Բնության մեջ չկա բացարձակ ձն կամ բացարձակ բովանդակություն, ամեն ինչ կախված է կոնկրեւ Հարաբերությունից: Որնէ երնույթ, առարկայի որնէ կողմ կամ Հաւկություն Հանդես է դալիս իբրն բովանդակություն մի որոչակի Հարաբերության կամ կաւի մեջ, իսկ մեկ այլ Հարաբերության մեջ կարող է ձնի դեր կաւարել: Եվ, ընդՀակառակը, այն երնույթը կամ Հաւկությունը, որը ւվյալ կոնկրեւ Հարաբերության մեջ Հանդես է դալիս իբրն ձն, մեկ այլ կաւի մեջ կարող է կաւարել բովանդակության դեր: Բերենք օրինակներ: Զարդացման ամեն մի ÷ուլում մարդկանց ÷իլիսո÷այական ն իրավական, կրոնական ն բարոյական, դեղադիւական ն այլ ըմբռնումները դաղա÷արախոսական այն ձներն են, որոնց մեջ արւաՀայւվում է Հասարակական դիւակցության բովանդակությունը: իսկ դիւակցության այդ ձներից ամեն մեկն էլ ունի իր ուրույն բովանդակությունը ն նրա արւաՀայւման ձները` Հասկացությունների ն օրենքների Համակարդը: Վերջաւես, նչենք, որ յուրաքանչյուր բառ կյանքի ն մւածողության որնէ կողմի լեղվական դրսնորման Համարժեք ձնն է: Բայց բառն էլ իր Հերթին ունի իր իմասւի, այսինքն' բովանդակության արւաՀայւման ձնը, որը նրա Հնչյունական կաղմն է: Նույնը կարելի է ասել նան դրականության վերաբերյալ: կյանքի ն դրականության ընդՀանուր Հարաբերության մեջ իրականությունը Հանդես է դալիս իբրն բովանդակություն, որի արւացոլման ձներից մեկն է դեղարվեսւական սւեղծադործությունը: իր Հերթին էլ յուրաքանչյուր դրական երկ ունի իր կոնկրեւ բովանդակությունը (թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը), որը մարմնավորվում է Համաւաւասխան դեղարվեսւական ձնի` ւաւկերների որոչակի Համակարդի մեջ: Սակայն եթե մենք առաջ անցնենք ն քննենք դեղարվեսւական ւաւկերն առանձին, աւա կւեսնենք, որ նա էլ իր Հերթին ունի որոչակի բովանդակություն ն դրա դրսնորման ձն: իր կոնկրեւ բովանդակությունն ունի, օրինակ, Գիքորի կերւարը. դա նրա բնավորության դծերն են, ղդացմունքներն ու աւրումները, նրա Հեւ

կաւված դեւքերը ն ւխուր ճակաւադիրը: իբրն մի առանձին ւաւկեր' իրենց որոչակի բովանդակությունն ունեն նան ւաւմվածքի առանձին ւեսարանները, ասենք' քաղաք մեկնող Գիքորի Հրաժեչւի նկարադրությունը: կարճ ասած, ցանկացած ւաւկեր կամ կերւար անւայման որոչակի բովանդակություն է կրում իր մեջ: իսկ այդ բովանդակությունն արւաՀայւվում է Համաւաւասխան ձների օդնությամբ: Ամեն մի ւաւկեր իր ձնն ունի: Այսւես, անընդՀաւ ւեղի է ունենում մի Հասկացության անցում մյուսին, Հենց որ ÷ոխվում է այն կոնկրեւ Հարաբերությունը, որի մեջ մենք դիւում ենք բովանդակությունն ու ձնը: Որո՞նք են այն Հիմնական դեղարվեսւական միջոցները, որոնց օդնությամբ դրողը ձնավորում է սւեղծադործության ւաւկերները, արւաՀայւում նրա թեմաւիկ- դաղա÷արական բովանդակությունը: Գրական ւաւկերման միջոցները: Գրողը, ամենից առաջ, ւեւք է կարողանա նւաւակաՀարմար ձնով դասավորել ու կաւակցել երկի բաղմաղան ւաւկերները, նրա ւարբեր մասերը, այդ բոլորը կառուցել իր սւեղծադործական մւաՀղացման Համաձայն: Ամեն մի դեղարվեսւական երկ, լինի դա ÷ոքրիկ քնարական բանասւեղծություն թե բաղմաՀաւոր վեւ, ունի իր մասերի Համաւաւասխան կառուցվածքը կամ, ինչւես ընդունված է կոչել, կոմւողիցիան: կոմւողիցիան ուղղակի ւայմանավորված է երկի ւաւկերների Համակարդով, իսկ սրա միջոցով` թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակությամբ: կոմւողիցիայի Հեւ սերւորեն կաւված է սյուժեի ըմբռնումը: Սյուժե ասելով Հասկանում են սւեղծադործության մեջ ւաւմվող դեւքերի, իրադարձությունների ընթացքը, նրանց Հաջորդականությունն ու կաւակցման եղանակը: Եթե ամեն մի դործողության ն դեւքի նկարադրություն ինքնին մի դեղարվեսւական ւաւկեր է, աւա այդ բոլորի դասավորությունը որոչակի Հաջորդականությամբ, նրանց կաւակցման արվեսւը (այսինքն` սյուժեն) մւնում են դեղարվեսւական ձնի մեջ: Գրականության մեջ կան բաղմաթիվ ւեսակներ կամ ժանրեր (վեւ, ւաւմվածք, ւոեմ, ներբող, ողբերդություն, կաւակերդություն ն այլն): Դրանցից ամեն մեկը, առանձին վերցրած, ունի իր յուրաՀաւուկ դծերը, որոնցով ւարբերվում է մյուսներից: Յուրաքանչյուր դրական երկ, ւաւկանելով այս կամ այն ժանրին,

բնականաբար, կրում է իր մեջ ւվյալ դրական ւեսակին բնորոչ ժանրային առանձնաՇաւկություններից դոնե մի քանիսը, որոնք նույնւես մւնում են այդ սւեղծադործության դեղարվեսւական ձնի մեջ: Օրինակ, մեր կողմից արդեն Հիչաւակված «Ոսկի աքաղաղ», «Գործակաւարի Հիչաւակարանից», «Գիքորը» երկերը ւարբերվում են ոչ միայն դաղա÷արական բովանդակությամբ, այլն դեղարվեսւական ձնով, ժանրային Հաւկանիչներով. նրանցից առաջինը վեւ է, երկրորդը` վիւակ, երրորդը` ւաւմվածք, ն ամեն մեկն ունի այդ ժանրերին բնորոչ դծեր: Գեղարվեսւական ձնի ւարրերի չարքում առանձնաՀաւուկ ւեղ է դրավում սւեղծադործության լեղուն: Լեղուն դրական ւաւկերման միակ ն ան÷ոխարինելի միջոցն է, որով դրականությունը ւարբերվում է արվեսւի մյուս ւեսակներից: Ոչ մի թեմա ու դաղա÷ար, ոչ մի ւաւկեր ն ոչ մի դեղարվեսւական առանձնաՀաւկություն դրականության մեջ չի կարող արւաՀայւվել առանց լեղվական միջոցների: Բայց ամեն մի դրական սւեղծադործության մեջ լեղուն դրսնորվում է որոչ յուրաՀաւուկ դծերով, որոնք կախված են երկի դաղա÷արական-Հուղական բովանդակությունից, ժանրից, կերւարների բնույթից, դրողի անՀաւականությունից ն այլն: Լեղվական այդ առանձնաՇաւկությունները նույնւես մւնում են դեղարվեսւական ձնի ըմբռնման մեջ: Սովորական արձակ խոսքի կողքին չաւ դրական երկերում (բանասւեղծություն, բալլադ, ւոեմ, չա÷ածո վեւ, առակ, որոչ ւիեսներ) օդւադործվում է Հաւուկ կերւով կաղմակերւված չա÷ածո, ռիթմիկ խոսք: Զա÷ածո երկի դեղարվեսւական ձնի մի կարնոր կողմն էլ նրա ւաղաչաւական Շաւկանիչներն են: Այսւիսով, դրական սւեղծադործության դեղարվեսւական ձնի ւարրերից են նրա կոմւողիցիոն-սյուժեւային կառուցվածքը, ժանրային, լեղվական ն ւաղաչաւական առանձնաՇաւկությունները: Պաւկերը որւես բովանդակության ն ձնի միասնություն: Ելնելով վերը չարադրածից' դրական սւեղծադործության ւարբեր կողմերը ւայմանականորեն կարելի է բաժանել երեք մասի կամ ասւիճանի` ա) թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմք (բովանդակություն), բ) ւաւկերների Համակարդ, դ) դեղարվեսւական ձնի ւարրեր (կոմւողիցիա, սյուժե, ժանրային, լեղվական, ւաղաչա÷ական առանձնաՀաւկություններ):

Սւեղծադործության ւաւկերների Համակարդը Հանդես է դալիս իբրն ձն, երբ մենք այն Համադրում ենք երկի թեմաւիկդաղա÷արական կողմի Հեւ. ւաւկերները ւայմանավորվում են այդ Հիմքով, սւեղծվում են բովանդակության դեղարվեսւական մարմնավորման Համար: Բայց սա չի նչանակում, թե ւաւկերները ւեւք է նույնացնել դեղարվեսւական ձնի այնւիսի ւարրերի Հեւ, ինչւես կոմւողիցիան, լեղուն ն ւաղաչա÷ությունը, ժանրային Հաւկանիչները: Այնինչ դրականադիւական աչխաւություններում Հաճախ ւաւկերը ն դեղարվեսւական ձնի Հիչյալ ւարրերը դիւվում են իբրն միննույն կարդի ն մակարդակի երնույթներ: Բայց դա ճիչւ չէ: Միչւ ւեւք է նկաւի ունենալ, թե ինչ կաւի, ինչ Հարաբերության մեջ ենք դիւում ւաւկերը: Սւեղծադործության ւաւկերների ն դեղարվեսւական ձնի նչված ւարրերի ÷ոխՀարաբերության մեջ առաջնայինը, որոչողը սւեղծադործության ւաւկերային Համակարդն է, որով ղդալի չա÷ով ւայմանավորվում են կառուցվածքային, լեղվական, ժանրային ն այլ առանձնաՀաւկություններ: իՀարկե, ձնի բոլոր կողմերը, վերջին Հաչվով, բխում են սւեղծադործության թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքից, բայց ոչ թե ուղղակիորեն, անմիջաբար, այլ ւաւկերների Համակարդով միջնորդավորված: Պաւկերները, ÷ասւորեն, մի կողմից ձնի դեր են կաւարում թեմայի ն դաղա÷արի մարմնավորման Համար, իսկ մյուս կողմից բովանդակության դեր' դեղարվեսւական ձնի ւարրերի նկաւմամբ: Այս ւեսանկյունից քննենք Մ. Յու. Լերմոնւովի «Մծիրի» ւոեմը` ռուս դասական ւոեղիայի բարձրադույն կերւվածքներից մեկը, որը վաղուց դարձել է նան Հայ դրականության ն ընթերցողի սե÷ականությունը չնորՀիվ մեր երկու խոչորադույն դրողների` ՀովՀ. Թումանյանի ն Լնոն Շանթի, որոնք դեռ ՃԱՃ դարավերջին մեծ վարւեւությամբ թարդմանել են այդ երկը: ինչւես Լերմոնւովի չաւ ուրիչ դործերում, այսւեղ նույնւես բանասւեղծին Հուղել է, ամենից առաջ, անՀաւի աղաւության, նրա անկաչկանդ ղարդացման Հարցը: Նա երաղել է մարդկայնորեն բարձր, դեղեցիկ, ւիւանական կերւարների մասին, որոնք աղաւասիրության անՀաղթաՀարելի կամքով, կրքուությամբ, ղդացմունքների վեՀությամբ կՀակադրվեին ժամանակի կաչկանդիչ ւայմաններին, ւայքարի կմղեին ընթերցողին: Աղաւասիրության, Հումանիղմի, մարդկային ղդացմունքների անբիծ մաքրության մուիվները, ժամանակի

լավադույն մարդկանց ւայքարը այդ բոլորի Հասւաւման Համար կաղմում են ւոեմի թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը: Բայց այս դաղա÷արները ւեւք է մարմնավորվեին կոնկրեւ կերւարների ն դեւքերի մեջ: Եվ աՀա, Հենվելով իրական որոչ ÷ասւերի վրա, ւոեւն սւեղծում է Մծիրիի կերւարը, նրա կյանքի, ընդվղման ն մաՀվան դրամաւիկ ւաւմությունն իր բաղմաթիվ դրվադներով, որոնք կենդանի կերւով բացաՀայւում ն ընթերցողին են Հասցնում այդ Հույղերն ու դաղա÷արները: Հեւնաբար, ւոեմի ւաւկերները նրա թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակության Համար ձնի դեր են կաւարում, որովՀեւն մարմնավորում ն արւաՀայւում են այդ բովանդակությունը: Բայց նույն այդ ւաւկերները (Մծիրիի կերւարը, նրա կյանքի դեւքերը) իրենց Հերթին ւայմանավորում են այդ բոլորի կառուցման ն նւաւակաՀարմար դասավորման որոչակի ձն (կոմւողիցիա), դեւքերը ւաւմելու առավել ււավորիչ կարդ, երբ մաՀվան եղրին կանդնած Հերոսը ւաւմում է իր կարճաւն կյանքի, մեծ երաղների ն Հուսախաբության, չրջաւաւի բանւից աղաւադրվելու աւարդյուն ջանքերի մասին (սյուժե), ւայմանավորում են լեղվական ձնավորման ն ւաղաչա÷ական կառուցվածքի որոչակի Հաւկանիչներ: Ձնի այս կողմերի նկաւմամբ ւոեմի ւաւկերները բովանդակության դեր են կաւարում: կամ վերցնենք Սունդուկյանի «Վարինկի վեչերը» ւաւմվածքը: Ժամանակակից Հասարակության երկու բնեռների` աչխաւավորության ն վերնախավի սոցիալական ու բարոյական սուր Հակադրությունը, աչխաւանքի ւարղ ն աղնիվ մարդկանց նկաւմամբ խոր սիրո, Հարդանքի ղդացումը ն ւորւաբույծ, բարոյաւես սնանկ Հարուսւների Հանդեւ խայթող երդիծանքը կաղմում են ւաւմվածքի թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը ն մեծ չա÷ով այն մուեցնում Սունդուկյանի լավադույն սւեղծադործությանը` «Պեւոյին»: Բայց սա չի նչանակում, թե «Պեւոյի» ն «Վարինկի վեչերի» բովանդակությունը բացարձակորեն նույնն է, ն միայն նրանց ձնն է ւարբեր: Պիեսի մեջ Սունդուկյանն այդ Հակադրությունը ներկայացնում է բացաՀայւ ընդՀարման ձնով, սւեղծում է սոցիալական Հակադիր խավերի Հոդեբանությունը, վարքադիծը, ձդւումները մարմնավորող կերւարներ: իսկ «Վարինկի վեչերը» ւաւմվածքի մեջ նրան դրավում է առավելաւես այդ Հակադրության Շոդեբանական կողմը, նրա ղդացմունքային վերաւրումը Հա97

սարակ ժողովրդի մարդու կողմից: Այդ թեմաւիկ-դաղա÷արական նախադրյալներից են բխում ւաւմվածքի կերւարները (Մակակո, Վարինկա ն ուրիչներ), դեւքերի ընթացքը, երկի Հոդեբանականքնարական բնույթը ն Հուղական Հակադիր ւարրերը' ջերմ լիրիղմ, սրւակցություն, Համակրանք, երբ խոսվում է Մակակոյի մասին, ն արւաքուսւ Հանդիսւ ձների ւակ թաքնված խայթող երդիծանք, աւելություն, երբ ւաւկերվում են Վարինկան ն «դեներալ-դամաները»: Պաւկերների այս Համակարդն էլ իր Հերթին ւայմանավորում է դեւքերի ն կերւարների դասավորությունը, նկարադրությունների ն Հոդեբանական Հաւվածների Համադրման, Հերոսների ն ւաւմողի քնարական կերւարի ÷ոխադարձ կաւի կոնկրեւ ձները, ւաւմվածքի լեղվական Հաւկանիչները: Այսւիսով, սւեղծադործության ւաւկերները թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքի նկաւմամբ կաւարում են ձնի, իսկ լեղվական, կոմւողիցիոն ն ժանրային Հաւկանիչների նկաւմամբ` բովանդակության դեր՞: Սրանից բխում է, որ բովանդակության ն ձնի առումով դրական ւաւկերին կարելի է մուենալ երեք ւեսանկյունից, որոնք իրարից ւեւք է Հսւակորեն ւարբերել' ա) սւեղծադործության թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքի նկաւմամբ ւաւկերը Հանդես է դալիս իբրն ձն, բ) կոմւողիցիոն, լեղվաոճական, ժանրային, ւաղաչա÷ական առանձնաՀաւկությունների Հեւ ունեցած կաւի մեջ ւաւկերը բովանդակության դեր է կաւարում, դ) ւաւկերը, առանձին վերցրած, բովանդակության ու ձնի անխղելի միասնություն է:

: Անցյալում ն ժամանակակից դրականադիւության մեջ առաջարկվել է նան երկի ւաւկերների Համակարդն անվանել ներքին ձն, իսկ կոմւողիցիան, ժանրային ն այլ առանձնաՀաւկությունները' արւաքին ձն:

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՁԵՎի ՄիԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՐԱկԱՆ ԵՐկի ՄԵԶ

Սւեղծադործության բոլոր կողմերի ներքին կաւը: Գրական երկի թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը, ւաւկերները, կառուցվածքը, ժանրային ն լեղվական Հաւկանիչները կաղմում են այնւիսի անխղելի միասնություն, որ դրանք իրարից բաժանել ւարղաւես անՀնար է: Այս միւքը ւեւք է Հասկանալ երկու իմասւով: Նախ, բուն սւեղծադործական ւրոցեսում այդ բոլոր կողմերը կերւվում են միասնաբար: Երկրորդ, ընթերցողը նույնւես երկն ընկալում է իբրն մեկ ամբողջություն, նրա բոլոր ւարրերի բնական միասնության մեջ: Միայն դիւական վերլուծության դեւքում է, որ մենք ւայմանականորեն կարող ենք անջաւել բովանդակությունը ն ձնը, բնութադրել դրանք առանձին-առանձին: «Երբ ձնը բովանդակության արւաՀայւությունն է,- դրել է Բելինսկին,- նա այնքան սերւորեն է կաւված նրա Հեւ, որ անջաւել ձնը բովանդակությունից` նչանակում է ոչնչացնել բուն բովանդակությունը, ն, ընդՀակառակը, անջաւել բովանդակությունը ձնից` նչանակում է ոչնչացնել ձնը»: Գեղարվեսւական սւեղծադործության ձնն ու բովանդակությունը նույն երնույթի երկու կողմերն են, որոնք անընդՀաւ ÷ոխանցվում են մեկը մյուսին: Այդ դիալեկւիկական անխղելի կաւը Հեդելը բնութադրել է այսւես. «Բովանդակությունը ոչ այլ ինչ է, քան ձնի անցում բովանդակության, ն ձնը ոչ այլ ինչ է, քան բովանդակության անցում ձնի»: Բովանդակությունը վերածվում է ձնի այն իմասւով, որ արւաՀայւվում է դեղարվեսւական ւաւկերների մեջ, միս ու արյուն է սւանում լեղվի, ժանրի, ւաղաչա÷ության ն դրական ձնի մյուս ւարրերի չնորՀիվ: Բայց ձնն էլ ամեն քայլա÷ոխի վերածվում է բովանդակության, քանի որ ձնի ամեն մի, նույնիսկ աննչան թվացող ւարր իր մեջ կրում է բովանդակության մի մասնիկ, կյանք է սւանում նրա չնորՀիվ ն աներնակայելի է առանց նրա: ԱՀա թե ինչու դեղարվեսւական երկի բովանդակության ն ձնի միջն ամեն մի սաՀման ւայմանական է, իրականում նրանք ներթա÷անցված են, ինչւես մոլեկուլները քիմիական միացության մեջ: իսկական դեղարվեսւական երկում մենք չենք էլ ղդում Հեղինակի ամբողջ բարդ աչխաւանքը, որ նա կաւարել է բովան99

դակության ն ձնի միասնության Հասնելու Համար: Երկի բոլոր կողմերն ու առանձնաՀաւկությունները ւեւք է լինեն անՀրաժեչւ ու ւաւճառաբանված, ոչինչ չւեւք է թվա ւաւաՀական ու անկարնոր: Ամեն ինչ ւեւք է բխի դրողի Հիմնական խնդրից, ծառայի այդ խնդրի լավադույն մարմնավորմանը: Արվեսւի կաւարյալ երկի մեջ ձնը ոչ թե բովանդակության արւաքին «Հադուսւն» է, այլ նրա ներքին կառուցվածքը, որն անբաժան է նրա էությունից: Րաֆֆին դրել է. «... Ձնը ւեւք է Հարմարություն ունենա դաղա÷արը արւաՀայւելու ն նրա Հեւ միանալու, ոչ թե որւես լավ ձնած Հադուսւը մարմնի Հեւ, այլ որւես մի օրդանական մարմին, որ կրում է իր մեջ կենդանի Հոդի... ինչւես կենդանի մարմնի մեջ ամեն մի անդամ իր Հաւուկ ւաչւոնը ն իր առանձին նչանակությունն ունի, ն բոլորը միասին կաղմում են մարմնի ամբողջությունը, այնւես էլ վեւի մեջ նրա ամեն մի մասը իր Հաւուկ նչանակությունն ունի, որոնք բոլորը միանալով կաղմում են մի անբաժան սւեղծադործություն»: Ձնի ն դաղա÷արի միասնական էությունը Դանիել Վարուժանը բնութադրել է այսւես. «կարելի չէ արւաՀայւել դաղաւար մը` որ ձն չունենա. ինչւես կարելի չէ երնակայել մարդկային արարած մը` որ չունենա մարմին ն Հոդի: Երբ ձնը ÷ոխենք` կը ÷ոխվի նան դաղա÷արը, ն ÷ոխադարձաբար: Ձնը անխախւ կերւով ւարած է դաղա÷արին»: «Ձնը այնքան անբաժանելի է դաղա÷արեն` որ ձնին ամենավերջին կաւարելությունը ուրիչ բան մը չէ` բայց եթե ամենավճիւ դաղա÷արի մը արւաՀայւությունը»: Որնէ երկ վերլուծելիս ւեւք է Հաչվի առնել այդ միասնությունը: Զի կարող լինել առանձին դեղարվեսւական ն առանձին դաղա÷արական վերլուծություն, քանի որ երկի էությունը միասնական է: Բայց այդ միասնության մեջ առաջնայինը, որոչողը բովանդակությունն է, թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքը, որ ւայմանավորում է բոլոր մնացած կողմերի բնույթն ու ընւրությունը: Հեւնաբար, ձնի առանձնաՀաւկությունը ւեւք է բացաւրել բովանդակությամբ, այլ ոչ թե Հակառակը: «Ելնելով ձնից,- դրել է Բելինսկին,- երբեք չի կարելի Հասկանալ նրա մեջ ւարունակվող ոդին. ընդՀակառակը, միայն ելնելով ոդուց' կարելի է Հասկանալ ն՛ բուն ոդին, ն՛ այն արւաՀայւող ձնը»: Փորձենք կոնկրեւ օրինակով ցույց ւալ սւեղծադործության ւարրերի ներքին միասնությունը, նրանց ւայմանավորվածու100

թյունը թեմայով ն դաղա÷արով: Վերցնենք Հ. Թումանյանի «Հայոց լեռներում» բանասւեղծությունը (1902), որովՀեւն ավելի մեծածավալ սւեղծադործություն այսւեղ վերլուծել Հնարավոր չէ: ԱՀա այդ բանասւեղծությունն ամբողջությամբ. Մեր ճամւեն խավար, մեր ճամւեն դիչեր, Ու մենք անՇաւնում Էն անլույս մըթնում Երկա՛ր դարերով դընում ենք դեւ վեր Հայոց լեռներում, Դըժար լեռներում: Տանում ենք Շընուց մեր դանձերն անդին, Մեր դանձերը ծով, Ինչ որ դարերով Երկնել Է, ծընել մեր խորունկ Շոդին Հայոց լեռներում, Բարձըր լեռներում: Բայց քանի անդամ չեկ անաւաւի 0րդունները սն Իրարու եւն Եկա՛ն ղարկեցին մեր քարվանն աղնիվ Հայոց լեռներում, Արնու լեռներում: Ու մեր քարվանը չըւոթ, սոսկաՇար, Թալանված, ջարդված Ու Շաւված-Շաւված Տանում Է իրեն վերքերն անՇամար Հայոց լեռներում, Սուդի լեռներում: Ու մեր աչքերը նայում են կարու՝ Հեռու ասւղերին՝ Երկընքի ծերին, Թե ե՞րբ կըբացվի ւայծառ առավու՝ Հայոց լեռներում, Կանաչ լեռներում:

Այս բանասւեղծության մեջ իր վառ արւաՀայւությունն է դւել Թումանյանի Համար այնքան բնորոչ ձդւումը` ըմբռնել ն

բացաՀայւել Հայ ժողովրդի Հաղարամյա ճանաւարՀի իմասւը, նրա ւաւմության ÷իլիսո÷այությունը: Բանասւեղծության բովանդակությունը մեր ժողովրդի' ւայքարով ու ւառաւանքով լեցուն ւաւմության դեղարվեսւական ընդՀանրացումն է, նրա աղդային բնավորության լավադույն դծերի` ւոկունության, Համառության, աչխաւասիրության ն անսւառ լավաւեսության, նրա սւեղծած Հոդնոր մեծ արժեքների դրվաւումը: Այսւեղ մարմնավորվել են Հայ ժողովրդի կյանքի ամենածանր չրջաններից մեկում` ՃՃ դարի սկղբին, նրա լավադույն ղավակներին Հաւուկ մեծ կամքն ու լավաւեսությունը, որոնց ամենացայւուն կրողներից մեկը Թումանյանն էր: Բանասւեղծության բնույթն ու նւաւակադրումը ւայմանավորել են նրա ւաւկերների Համակարդը, նրա ժանրային, կառուցվածքային, լեղվաւաղաչա÷ական դծերը: Հայ ժողովրդի Հաղարամյա ուղին այսւեղ ներկայացվում է լեռներով անցնող քարավանի անվերջ ընթացքի ÷ոխաբերական ւաւկերով: Այդ ւաւկերը սքանչելի կերւով Համաւաւասխանում է ժողովրդի անցած ուղու դժվարությանն ու երկար ընթացքին: ԱռՀասարակ, բանասւեղծությունը կառուցված է ÷ոխաբերական ւաւկերների ն բնորոչումների չարքի վրա: Ժողովրդի ճանաւարՀը կոչված է «խավար», «դիչեր», «անՀաւնում ու անլույս մութ», նրա սւեղծած Հոդնոր արժեքները` «ծով դանձեր», նրա վրա Հարձակված թչնամիները` «սն օրդուներ», աւադայի վառ ակնկալիքները' «ւայծառ առավու» ն այլն: Բանասւեղծության առանձնաՀաւկությունն այն է, որ արւաքուսւ մնալով այսւիսի ÷ոխաբերական ւաւկերների ն արւաՀայւությունների չրջանակում, Հասարակական-ւաւմական երնույթները ուղղակի չնչելով` ւոեւը, սակայն, չաւ որոչակիորեն արւաՀայւում է նրանց էությունը: Բանասւեղծության բովանդակությունը ւայմանավորել է նրա ժանրային Հաւկանիչները. խորՀրդածությունը Հարաղաւ ժողովրդի ճակաւադրի մասին այսւեղ մւցնում է ÷իլիսո÷այական դծեր, իսկ նրա բարձր Հաւկությունների դրվաւումը ներբողի, ձոնի նմանություն է ւալիս բանասւեղծությանը: Բանի որ այս բանասւեղծությունը չի կաւվում որնէ կոնկրեւ ւաւմական իրադարձության, դարաչրջանի կամ Հերոսի Հեւ, այլ ընդդրկում է Հայ ժողովրդի ւաւմության ողջ ընթացքը, այդ ւաւճառով էլ նրա մեջ դեւքեր կամ անՀաւ կերւարներ չկան.

մեր առջն ղոււ քնարական բանասւեղծություն է: Բայց այսւեղ բովանդակությունն արւաՀայւվում է ոչ թե սովորական քնարական «ես»-ի, անՀաւի ղդացմունքների, այլ ամբողջ ժողովրդի ճակաւադրի իմասւավորման միջոցով, բանասւեղծության սուբյեկւը ոչ թե ւոեւի «եսն» է, այլ ժողովրդի «մենքը»: Թեման ն դաղա÷արը ւայմանավորել են նան ուանավորի կառուցվածքի առանձնաՀաւկությունը. նրա սկիղբն ու վերջը Հիմնվում են դունային սուր Հակադրության վրա: Սկղբում Հանդես եկող խավար դիչերվա ւաւկերին վերջում Հակադրվում է ւայծառ առավուի ւաւկերը, ն սրանք երկուսն էլ կրում են Հասարակական մեծ բովանդակություն: կարելի է ասել, որ ամեն մի բառ, ամեն մի դեղարվեսւական բնորոչում վերջին Հաչվով ծառայում է Հիմնական դաղա÷արի արւաՀայւմանը: Վերցնենք, օրինակ, ւների վերջավորությունները: Բանասւեղծության բոլոր Հինդ ւներն էլ ավարւվում են' «Հայոց լեռներում» բառերը կրկնելով: Այդ կրկնությունը մի կողմից ընդլայնում է ւեղի Հասկացությունը' ցույց ւալով, որ խոսքը վերաբերում է ամբողջ Հայասւանին, ողջ Հայ ժողովրդին, իսկ մյուս կողմից ուժեղացնում է Հուղականությունը: Բայց ամեն ւան վերջում Հայոց լեռները մի նոր բնորոչում են սւանում, որը մի ւեսակ խւացնում է ւվյալ ւան Հիմնական իմասւն ու Հուղական երանդը: Առաջին ւան մեջ, ուր խոսվում է երկար դարերով դեւի վեր ւանող ճանաւարՀի մասին, լեռներն սւացել են «դժար» մակդիրը, որովՀեւն Հենց անասելի դժվարությամբ է բնորոչվում ժողովրդի ուղին: Հաջորդ ւան մեջ խոսվում է մեր ժողովրդի Հոդնոր դանձերի մասին, ն լեռներին ւրվում է «բարձր» բնորոչումը, որը միաժամանակ արւաՀայւում է ժողովրդի ոդու, նրա մչակութային արժեքների բարձրության միւքը: Երրորդ ն չորրորդ ւներում, ուր ընդՀանրացված ձնով ւաւկերվում են թչնամական անվերջ ասւաւակություններն ու ժողովրդի ւառաւանքները, Համաւաւասխանաբար օդւադործված են «արնու լեռներում» ն «սուդի լեռներում» արւաՀայւությունները: Վերջաւես, Հինդերորդ ւան մեջ, որն արւաՀայւում է աւադայի լավաւեսական սւասումը, երնան է դալիս «կանաչ լեռների» ւաւկերը. դա խորՀրդանչում է ժողովրդի աւադա վերածնության դաղա÷արը: Ամբողջ բանասւեղծությունն աչքի է ընկնում արւաքուսւ խաղաղ, խոՀական բնույթով, որով, սակայն, ավելի է ընդդծվում

նրա բովանդակության ներքին լարվածությունը, ւրամադրությունների ուժն ու կրքուությունը: Այդ ոճը լիովին Համաւաւասխանում է բանասւեղծության Հիմնական ւաւկերի' քարավանի երկար ու ձիդ ընթացքի Հեւ, որն էլ ւայմանավորել է սւեղծադործության ղարդացման Հանդարւ ւեմւը: Բանասւեղծությունը բաղկացած է վեցւողանի ւներից, ընդ որում' իրար Հեւ Հանդավորվում են 1-ին ն 4-րդ, 2-րդ ն 3-րդ, 5րդ ն 6-րդ ւողերը: Առաջին ն չորրորդ ւողերը բաղկացած են ւասական վանկից, իսկ մյուսները` Հինդական: Այս կարճ ւողերը (2րդ, 3-րդ, 5-րդ ն 6-րդ) ÷ասւորեն ւասվանկանի չա÷ի կիսաւողեր են, ն եթե նրանք միացվեին, աւա կսւացվեր նույն ւասվանկանի ւողը, իսկ ամբողջ ւունն էլ կունենար սովորական քառաւող կառուցվածք, որւեղ կՀանդավորվեին առաջին ւողը` երրորդի ն երկրորդը` չորրորդի Հեւ: Բայց քանի որ այդ կիսաւողերը ունեն նման վերջավորություններ (ներքին Հանդ), նրանք առանձնանում ն ինքնուրույն ւող են կաղմում: Եվ դա դարձյալ ւաւճառաբանված է. ւողերի քանակի մեծացումը (առանց վանկերի ընդՀանուր թիվն ավելացնելու) դանդաղեցնում է նրանց ղարդացման արադությունը, ինչը Հիանալիորեն ներդաչնակում է ընթացող քարավանի ւաւկերին: Ռիթմի ղդացողություն ն երնակայություն ունեցող ընթերցողն այդ ւեմւի, երկար ու կարճ ւողերի մչւական Հաջորդման մեջ կարող է ղդալ քարավանի չարժման ընթացքը, «լսել» նրա քայլերի ձայնը: Մենք ւեսնում ենք, որ բանասւեղծության բոլոր կողմերը անխղելիորեն կաւված են, ամեն ինչ «իր ւեղում է», անՀրաժեչւ ու ան÷ոխարինելի, ծառայում է բովանդակության բացաՀայւմանը: Այդւես ւեւք է կառուցվի ամեն մի իսկական դեղարվեսւական երկ: Բովանդակության ն ձնի ւոխներդործությունը: Այս օրինակը ցույց է ւալիս, որ սւեղծադործության մեջ ոչ միայն բովանդակությունն է ւայմանավորում դեղարվեսւական ձնի բոլոր կողմերը, այլն սրանք էլ իրենց Հերթին ուղղակի աղդում են բովանդակության որակի վրա: Ձնը թեն բխում է բովանդակությունից, կյանքի է կոչվում նրա մարմնավորման Համար, բայց նա ակւիվ դործոն է. ինչքան Հաջող, կաւարյալ են ձնի ւարրերը, այնքան բովանդակությունն ավելի Հսւակ ն վառ է արւաՀայւվում, Հեւնաբար, այնքան բարձր է սւեղծադործության դեղարվեսւական մակար104

դակը: ԸնդՀակառակը, ձնի թերություններն իսկույն վերածվում են բովանդակության արաւների: Եթե Թումանյանի բանասւեղծությունը դրված լիներ ան÷ույթ, ձդձդված, անՀարթ լեղվով ու ւաղաչա÷ությամբ, աւա չէր արւաՀայւի այդքան կաւարյալ բովանդակություն, այդւես ուժեղ չէր ներաղդի ընթերցողի վրա: ԱՀա թե ինչու ասում են, որ արվեսւի մեջ կարնոր է ոչ միայն այն, թե ինչ է ասվում, այլն ինչւես է ասվում: Ձնի դեղեցկության, կաւարելության Համար դործադրած աչխաւանքը իսկական արվեսւադեւի Համար երբեք ինքնանւաւակ չէ, այլ միչւ բխում է բովանդակությունը որքան Հնարավոր է խոր ն աղդեցիկ արւաՀայւելու ձդւումից: Այն ոչինչ ընդՀանուր չունի ձնի' որւես բովանդակությունից անկախ մի բանի մասին ձնաւաչւական (ֆորմալիսւական) ըմբռնման Հեւ: Երբեմն ասվում է, թե այսինչ սւեղծադործության բովանդակությունը բարձր է, արժեքավոր, բայց, դժբախւաբար, ձնն անկաւար է, թույլ, կամ, ընդՀակառակը` ձնը Հաջող է, իսկ բովանդակությունը' անարժեք: Այդ դաւողությունները Հիմնված են խոր մոլորության վրա: Այն, ինչ այս դեւքում Համարվում է բովանդակություն, ըսւ էության ոչ թե երկի իրական բովանդակությունն է, այլ այն կենսական թեման, նյութը, դաղա÷արը, որ Հեղինակը ցանկացել Է դարձնել իր դործի բովանդակությունը: Բայց եթե ընդսմին նա չի կարողացել արժանի դեղարվեսւական ձնով արւաՀայւել այդ նյութը, ուրեմն' երկի բովանդակությունը չի կարող կաւարյալ լինել: Ձնի թուլությունը անխուսա÷ելիորեն աղդում է նան բովանդակության վրա, իջեցնում նրա որակը: Ժողովուրդների բարեկամությունը կյանքում ինքնին չաւ դեղեցիկ ն վսեմ երնույթ է: Բայց այդ մասին դրված որնէ անՀաջող վեւի կամ ւոեմի վերաբերյալ մենք չենք կարող ասել, թե նրա բովանդակությունն ուժեղ է, ն միայն ձնն է թույլ: Ո՛չ, այդւիսի երկի մեջ թույլ է առաջին Հերթին Հենց բովանդակությունը, որովՀեւն ժողովուրդների բարեկամության դաղա÷արը չի արւաՀայւվել իր իսկական նչանակությամբ ու դեղեցկությամբ: Բելինսկին դրել է. «Բանասւեղծությունը ինչւիսի դեղեցիկ մւքերով էլ որ լի լինի, որքան էլ նա ուժդնորեն արձադանքի ժամանակակից Հարցերին, եթե նրա մեջ ւոեղիա չկա, աւա նրա մեջ չեն կարող լինել ո՛չ դեղեցիկ մւքեր ն ո՛չ էլ Հարցեր, ն այն ամենը, ինչ կարելի է նկաւել նրա մեջ` դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ միայն վաւ

ի կաւար ածված դեղեցիկ մւադրություն»: Ուրեմն' այդւիսի երկերում Հակասություն կա Հեղինակի մւաՇղացման ն իրական արդյունքի միջն: Բայց դա չի կարելի անվանել «բարձր բովանդակության» ն «թույլ ձնի» Հակասություն, քանի որ Հրաւաւ դաղա÷արը կորցրել է իր սրությունն ու աղդեցության ուժը (իՀարկե, ւվյալ սւեղծադործության սաՀմաններում), ն անկաւար ձնին Համաւաւասխանում է նույնքան անկաւար մի բովանդակություն: իսկ երկի մասին դաւում են նրա իրական բովանդակությամբ ն ոչ թե դրողի մւադրությամբ: Այսւիսով, կոնկրեւ սւեղծադործության մեջ բովանդակության ն ձնի բացարձակ Հակադրություն լինել չի կարող, որովՀեւն, ինչւես ւեսանք, այդ կողմերից ամեն մեկի որակը ÷ոխադարձաբար աղդում է մյուսի վրա: Բայց առանձին դեւքերում, երբ դրողի մւածողությանը Հաւուկ են ներքին Հակասություններ, դա կարող է առաջացնել նան բովանդակության ն ձնի որոչ անՀամաւաւասխանություն: Գր. Նարեկացու ւաղերում աչխարՀիկ կյանքի, բնության դեղեցկության ւաչւամունքն արւաՀայւվել է կրոնական այլաբանական ւաւկերների միջոցով (այդ երնույթը Հաւուկ էր նան եվրուական Վերածնության չաւ դրողների ու նկարիչների): Դա անւայման նոր բովանդակության ն Հին ձնի որոչակի Հակասություն էր: Բայց ո՞րն էր դրա ւաւճառը. այն, որ Նարեկացու բուն աչխարՀայացքին բնորոչ էր երկվությունը' կրոնական ն աչխարՀիկ ըմբռնումների սերւ ղուդակցումը: ՃԱՃ դարի առաջին կեսի Հայւնի Հայ դրող Մ. Թաղիադյանի երկերում նոր լուսավորական դաղա÷արները դեռ արւաՀայւվում էին կլասիցիղմի Հնացած ձների միջոցով (օրինակ, նրա «Սոս ն Սոնդիւի» ւոեմի դիցաբանական, Հրաչաւաւում նկարադրությունները, դրաբար լեղուն ն այլն): Բովանդակության ն ձնի այդ Հակասությունը նույնւես արդյունք էր բանասւեղծի ըմբռնումների Հակասական, անցումային բնույթի: Գեղարվեսւականության չաւանիչները: ի մի բերելով դրականության բովանդակության ն ձնի մասին մինչն այժմ ասվածը` կարելի է անդրադառնալ դեղարվեսւականության չա÷անիչների Հարցին: Գեղարվեսւականությունը սովորաբար Հասկացվում է երկու իմասւով: Լայն առումով դեղարվեսւականությունը ցույց է ւալիս այն առանձնաՀաւկությունները, որոնցով արվեսւը ւարբերվում

է Հասարակական դիւակցության մյուս ձներից: Հեւնաբար, այս դեւքում նկաւի ենք առնում այն յուրաՀաւուկ դծերը, որոնցով դեղարվեսւական երկը ւարբերվում է ոչ դեղարվեսւական (դիւական, ÷իլիսո÷այական, Հասարակական-քաղաքական, մանկավարժական, Հանրամաւչելի ն այլն) դրվածքներից: Այդ ւարբերությունը, ինչւես դիւենք, իրականությունը դեղարվեսւական ւաւկերներով, դեղադիւական ըմբռնումների լույսի ւակ վերարւադրելու ն այլ Հաւկանիչների մեջ է: Սակայն դեղարվեսւականության Հասկացությունը ավելի Հաճախ կիրառվում է մեկ այլ իմասւով` ւարբեր սւեղծադործությունների որակը, մակարդակը, նրանց արժեքավորության ասւիճանը ցույց ւալու Համար: Խոսվում է ոչ միայն բարձր դեղարվեսւական, այլն դեղարվեսւորեն թույլ, նույնիսկ իրենց էությամբ Հակադեղարվեսւական երկերի մասին, թեն նրանք բոլորն էլ ւաւկանում են դեղարվեսւական դրականության ոլորւին: Այսւեղից էլ դրականադիւության առջն Հարց է ծադում` որո՞նք են այն չա÷անիչները, որ մեղ Հիմք են ւալիս այս կամ այն երկը Համարելու բարձր դեղարվեսւական կամ, ընդՀակառակը, ոչ դեղարվեսւական: Գեղարվեսւականության չա÷անիչները բխում են դրականության օբյեկւիվ Հաւկանիչներից ն ղարդացման օրինաչա÷ություններից: Ուսւի սխալ կլինի կարծել, թե երկը դեղարվեսւական կամ ոչ դեղարվեսւական Համարելը կախված է սոսկ ընթերցողի անձնական ճաչակից ն ըմբռնումներից: Թեն արվեսւի երկն ընկալողի Հայացքներն ու մակարդակը չաւ կարնոր են, բայց դիւական դնաՀաւման Համար վճռականը սւեղծադործության օբյեկւիվ Հաւկանիչներն են: Գեղադիւության մեջ առաջ են քաչվել ւեսակեւներ, որոնց Համաձայն' դեղարվեսւականությունը ւայմանավորված է միայն բովանդակության ն ձնի միասնությամբ, նրանց ներդաչնակությամբ. որքան սւեղծադործության բոլոր կողմերը ներքուսւ Համաւաւասխանում են իրար, այնքան բարձր է նրա դեղարվեսւական արժեքը: Սակայն, ինչքան էլ կարնոր լինի բովանդակության ու ձնի միասնությունը, առանձին վերցրած' այն չի կարող դեղարվեսւականության սւառիչ սկղբունք Համարվել: Ձնի ու բովանդակության միասնությունը ինքնին դեռ երկի բարձր որակի աւացույց չէ, քանի որ ցածրորակ դործի մեջ նս կարող է յուրօրինակ

Համաւաւասխանություն լինել` անարժեք կամ նույնիսկ վնասակար բովանդակության Համաւաւասխանություն անկաւար, թույլ ձնին: Խորաւես սխալ է նան դեղարվեսւականությունը Հանդեցնել սւեղծադործության միայն արւաքին-ձնական կաւարելությանը: Գեղարվեսւականությունը, նախ ն առաջ, ւայմանավորված է բովանդակությամբ: Հեւնաբար, երկի դեղարվեսւական կաւարելության ասւիճանը որոչվում է նրանով, թե Հասարակական-դեղադիւական ի՛նչ արժեք ունի բովանդակությունը, ն թե այն որքանո՛վ լրիվ է բացաՀայւվում դեղարվեսւական ձնի մեջ: Ելնելով սրանից' առավել ընդՀանուր ն կարնոր կարելի է Համարել դեղարվեսւականության Հեւնյալ երեք չա÷անիչները. ա) սւեղծադործության մեջ կյանքի արւացոլման ճչմարւացիություն, մարդկային Հոդեբանության ն աւրումների բացաՀայւման խորություն. բ) բովանդակության, արւաՀայւված դաղա÷արների Հասարակական կարնորություն ն Հեւաքրքրություն, նրանց Համամարդկային արժեք. դ) դեղարվեսւական ձնի կաւարելություն ն Համաւաւասխանություն բովանդակությանը: Գեղարվեսւականության այս ւայմանները միչւ Հանդես են դալիս միասնաբար, ն որնէ երկ դնաՀաւելիս ւեւք է նկաւի ունենալ բոլոր այդ կողմերը: Ուրիչ Հարց է, որ դրականադեւն իր առջն կարող է խնդիր դնել առանձին վերլուծելու սւեղծադործության բովանդակության կամ ձնի այս կամ այն կողմը` Հեւաւնդելով Հասարակական կամ մասնադիւական որնէ ուրույն նւաւակ: Օրինակ, ՃՃ դարի 20-30-ական թթ. խորՀրդային դրականադիւության մեջ լայն ւարածում ուներ դրողների երկերի սոցիալականՀասարակական նչանակության քննությունը` առանց Հաչվի առնելու դեղարվեսւական մարմնավորման խնդիրը: Մի ուրիչ ծայրաՀեղության մեջ էին ընկնում արվեսւի ձնաւաչւական (ֆորմալիսւական) ւեսությունները, որոնք դեղարվեսւական երկը դիւում էին իբրն «Հնարքների Համակարդ»` անւեսելով նրանց արւաՀայւած բովանդակությունը: Ժամանակակից դրականադիւության մեջ կիրառվող սւրուկւուրալիսւական մեթոդը նույնւես դերաղանցաւես ղբաղվում է սւեղծադործության ձնական Հաւկանիչների, կառուցվածքային ւարրերի քննու108

թյամբ: Ճիչւ է, այդ դւրոցները չաւ արժեքավոր դործ են կաւարել դրական-դեղարվեսւական երկի կառուցվածքի, լեղվի, ւաղաչա÷ության Հարցերի ուսումնասիրության, դրականադիւության մեջ ճչդրիւ մաթեմաւիկական եղանակներ կիրառելու ուղղությամբ, Հավաքել են Հարուսւ ÷ասւական նյութ: Սակայն դա չի կարող ÷ոխարինել դրական երկն իբրն մեկ ամբողջություն դիւելու ն միասնաբար վերլուծելու խնդրին, որը դրականադիւական աչխաւանքի դլխավոր նւաւակներից մեկն է: Դրան Հասնելու Համար անՀրաժեչւ է ըսւ ամենայնի լավ ւաւկերացնել դեղարվեսւական ձնի Հիմնական ւարրերը` սւեղծադործության կառուցվածքը, լեղվական, ւաղաչա÷ական, ժանրային ն այլ առանձնաՀաւկությունները: Նրանց քննությանը կնվիրվեն այս դասադրքի Հաջորդ դլուխները: ինչւես ւեսանք, ն՛ դրական-ւաւմական ւրոցեսի բաղադրիչ մասերը, ն՛ դրական սւեղծադործության բաղմաղան ւարրերը ցաքուցրիվ միավորներ չեն, մւնում են որոչակի Շամակարդերի մեջ: Բայց Համակարդերը Հանդես են դալիս նան դրականության ւեսության ն ւաւմության ուրիչ ոլորւներում: Այսւես, կարելի է խոսել ոչ միայն առանձին երկի, այլն դրողի ողջ սւեղծադործության դեղարվեսւական Համակարդի մասին, նույնիսկ առանձնացնել նրա ժանրային, լեղվական կամ ւաղաչա÷ական Համակարդերը: Ընդլայնելով չա÷անիչները' կարելի է խոսել նան ամբողջ աղդային դրականությանը կամ նրա առանձին ÷ուլերին, որնէ դրական ուղղությանը բնորոչ դեղարվեսւական Համակարդերի մասին: Նրանց բաղմակողմանի բնութադիրը դրականության ւաւմության խնդիրն է: Հեւնաբար, Համակարդային մուեցումը դրականության նկաւմամբ Հանդես է դալիս ամենաւարբեր ընդդրկումներով ն մակարդակներով: Այն Հնարավորություն է ւալիս դրականության ղարդացման բաղմաղան դրսնորումները դիւելու ներքին սերւ կաւի ն ÷ոխաղդեցության մեջ' իբրն դեղարվեսւական որոչակի օրինաչա÷ությունների արւաՀայւություն: իր մչակած բաղմաղան Հասկացությունների ու մուեցման եղանակների օդնությամբ դրականադիւությունը ձդւում է Հասնել դեղարվեսւական երկերի բովանդակության ու ձնի` ըսւ Հնարավորին ճիչւ ն խոր ըմբռնման: Հեւնաբար, դրական երկի վերլուծությունը սուբյեկւիվ ու ւաւաՀական կարծիքների ասւարեղ չէ,

այն ենթարկվում է որոչ դիւական չա÷անիչների: Սակայն չի կարելի նան ընկնել Հակառակ ծայրաՀեղության մեջ ն դրականադիւական վելուծությունից ւաՀանջել ճչդրիւ ու վերջնական եղրակացություններ: Ավելի որոչակի ասած` ճչդրւության ւաՀանջը դրականադիւության բոլոր ճյուղերի նկաւմամբ Հավասարաչա÷ կիրառելի չէ: Երբ խոսքը վերաբերում է սւեղծադործության կառուցվածքին, լեղվաոճական ն մանավանդ ւաղաչա÷ական առանձնաՀաւկություններին, մեկնաբանությունները կարող են ն ւեւք է ըսւ Հնարավորին ճչդրիւ լինեն, ն դա կարող է արւաՀայւվել նան անվիճելի թվական ցուցանիչներով: Այնինչ սւեղծադործության Հասարակական ն դեղադիւական իմասւի մեկնաբանության, նրա ւաւկերած դեւքերի ն դեմքերի դնաՀաւման մեջ «միակ» ն «վերջնական» եղրակացություններ լինել չեն կարող: Գեղարվեսւական մեծ երկը միչւ բաղմանչանակ է ն Հնարավորություն է ւալիս մուենալու նրան նորանոր կողմերից, բացաՀայւելու ձնի ն բովանդակության նորանոր ծալքեր: Դա արվեսւի սւեղծադործության Հավերժական Հմայքի ն կենդանության աղբյուրներից մեկն է: Եվ կարելի է ասել` դեղարվեսւորեն թույլ երկերն են, որ սւառվում են որնէ առանձին մեկնաբանությամբ ն ուրիչ բացաւրության Հնարավորություն չեն ւալիս: Գրական-դեղարվեսւական մեծ երկերը Հավերժորեն աւրող ն չարժվող, Հասարակության դիւակցության մեջ ղարդացող երնույթներ են, որոնց մասին ամեն մի դարաչրջան իր խոսքն է ասում' երբեք չսւառելով նրանց բովանդակությունը: Այդ են Հասւաւում ՀամաչխարՀային դրականության լավադույն երկերը` «իլիականից» ն «Ողբերդության մաւյանից» մինչն նորադույն չրջանի նչանավոր դեղարվեսւական մարմնավորումները: Գրականադիւության Հիմնական խնդիրներից մեկն է օդնել Հասարակությանը' մչակելու դեղարվեսւական առողջ ըմբռնումներ, ւարբերակելու արվեսւի իսկական կաւարյալ երկերը արւաքին խաբուսիկ ÷այլի ւակ թաքնված, անցողիկ ւրամադրությունների վրա խարսխված կեղծ արժեքներից: իսկ դա չաւ լայն նչանակության խնդիր է, քանի որ ինչւես անՀաւի, այնւես էլ ընդՀանրաւես Հասարակության լիարժեք ղարդացման կարնորադույն ցուցանիչներից մեկը Հենց դեղարվեսւական ճաչակի ն Հասկացությունների մակարդակն է:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ կՈՄՊՈԶիՑիԱՆ

Հասկացողություն կոմւողիցիայի մասին: Ամեն մի սւեղծադործություն (անկախ նրա բովանդակությունից կամ ծավալից) ունի որոչակի կառուցվածք: Գրողի ամենակարնոր խնդիրներից մեկը սւեղծադործության ւարբեր մասերը կառուցելն ու դասավորելն է` իր առջն կանդնած նւաւակներին Համաւաւասխան: իՀարկե, ÷ոքր ծավալի երկերի (բանասւեղծություն, ւաւմվածք) կառուցվածքը ավելի ւարղ է, Հեչւ ընկալելի, այնինչ մեծ ընդդրկում ունեցող երկի (վեւ, ւոեմ, ւիես) կառուցվածքը, բնականաբար, չաւ ավելի բարդ է, բաղմակողմանի: Սակայն սկղբունքը միչւ նույնն է. Հեղինակը ւեւք է նւաւակաՀարմար ձնով կառուցի իր երկը, որի բոլոր մասերը ւեւք է բխեն Հիմնական խնդրից, ծառայեն նրա իրադործմանը: Վերցնենք Համեմաւաբար ւարղ կառուցվածք ունեցող մի սւեղծադործություն` Հ. Պարոնյանի «Մեծաւաւիվ մուրացկաններ» վիւակը: Նւաւակ ունենալով ցույց ւալու աղդային մւավորականության նյութական ծանր վիճակը, նրա ներկայացուցիչների բարոյական նկարադրի անկումը, արժանաւաւվության կորուսւը` Պարոնյանը նախընւրել է կառուցվածքի մի այնւիսի ձն, որը Հնարավորություն կւար Համեմաւաբար ոչ մեծ սւեղծադործության չրջանակներում Հանդես բերելու բավական չաւ կերւարներ, ցուցադրելու նրանց Հիչյալ Հաւկանիչները: Վիւակը ղարդանում է այնւես, որ մայրաքաղաք ժամանած Աբիսողոմ աղան ընդամենը մի քանի օրում իրար եւնից Հանդիւում է «մեծաւաւիվ մուրացկանների» մի ամբողջ բաղմության. նախ, նավա111

Հանդսւում` թերթի խմբադրին, Հեւո` քաՀանային, բանասւեղծին, լուսանկարչին, միջնորդ կնոջը, բժչկին, ուսուցչին, ÷ասւաբանին, դերասանին, ււարանաւիրոջը, սա÷րիչին ն ուրիչների: Այդ մարդկանց, ինչւես նան «աղդային դործիչ» Մանուկ աղայի Հեւ ունեցած Հանդիւումների ն խոսակցությունների Հաջորդական նկարադրությունից էլ Հենց Հյուսվում է երկի կառուցվածքը: Դա ÷ասւորեն առանձին ւեսարանների մի չղթա է, որոնք կաւվում են միայն դլխավոր կերւարի միջոցով, ն որոնցից չաւերը կարող էին մի-մի ավարւուն նովել լինել: Պարոնյանը Հրաժարվել է վիւական Հյուսվածքի ւարածված եղանակից, երբ դործող անձինք իրար Հեւ առնչվում են բաղմակողմանի Հարաբերություններով, Հանդես են դալիս իրենց բնավորության ն վարքադծի այլնայլ դրսնորումներով: Նչված կերւարներն իրար Հեւ ուրիչ կաւ չունեն, բացի նրանից, որ բոլորն էլ վիւակի ւարբեր մասերում դիմում են Աբիսողոմ աղային` նրանից դրամ կորղելու ակնկալությամբ: Այդ մարդիկ դրսնորվում են միայն դեւի Աբիսողոմ աղան ունեցած Հարաբերության մեջ, բայց դա երդիծաբանի Համար բավական է` նրանց բնավորության ու վիճակի ւիւական ւաւկերը դծադրելու Համար: Վիւակի կառուցվածքի մի առանձնաՀաւկությունն էլ այն է, որ նրա մեջ չա÷աղանց մեծ ւեղ են դրավում Հերոսների երկխոսությունները, Հաճախ ամբողջ էջեր ղարդանում են միմիայն դործող անձանց ղրույցների ձնով: Դա մեծացնում է խոսքի կոմիղմը, կերւարներին մեր առջն ցուցադրում է անմիջաբար, նրանց ւիւականացված խոսքի միջոցով: Մյուս կողմից, դա Հեւադայում Հեչւացրել է վիւակը ւիեսի վերածելու դործը: Այսւեղ մենք ւեսնում ենք սւեղծադործության բոլոր մասերի խիսւ ւաւճառաբանվածություն, նւաւակաՀարմար դասավորություն ն Հերթականություն, որը չի կարելի խախւել առանց բովանդակությունը վնասելու: իսկական դեղարվեսւական երկի մեջ միչւ առկա է ւարբեր մասերի այդ ներքին սերւ կաւը, որը Հանդես է դալիս ամենաբաղմաղան ձներով: ինչւես նկաւել է Բելինսկին, դեղարվեսւական սւեղծադործությունը «ինքն իր մեջ ներ÷ակված մի աչխարՀ է», որի բոլոր մասերը ներքնաւես ւայմանավորված ն անՀրաժեչւ են, իսկ երկն ամբողջությամբ` ավարւված է, ներդաչնակ. նրա մեջ ոչինչ չի կարելի ավելացնել կամ ւակասեցնել:

Գրական սւեղծադործության բոլոր բաղմաղան ւարրերի խմբավորումը, դասավորությունը, նրանց ւոխադարձ կաւն ու ւայմանավորվածությունը կոչվում Է կոմւողիցիա: Այլ կերւ ասած` կոմւողիցիան սւեղծադործության բոլոր մասերի կառուցվածքն Է: կոմւողիցիայի արվեսւը, որն անՀրաժեչւ է ն՛ դրամաւուրդին, ն՛ վիւասանին, ն՛ բանասւեղծին, օդնում է ընւրություն կաւարելու կյանքի բաղմաղան նյութի մեջ, առանձնացնելու դլխավորը ն նրա վրա Հրավիրելու ընթերցողի ուչադրությունը: «Արւիսւում» Շիրվանղադեի նւաւակն է եղել ցույց ւալ ւաղանդավոր ւաւանու ողբերդական ճակաւադիրը: Այդ ւաւճառով կոմւողիցիոն կենւրոնը դարձել է Լնոնի կյանքի ն կործանման ւաւկերումը, իսկ մնացած կերւարները (Լնոնի մայրը, Լուիղան, կավալլարոն, իցկոն ն Զաուչենկոն, նավասւիները, ւաւմող Հեղինակը) ծառայում են դլխավոր Հերոսի ողբերդությունը ցուցադրելուն: կոմւողիցիայի այդ կողմն առանձնաւես ընդդծում էր Ալեքսեյ Տոլսւոյը. «կոմւողիցիան, ամենից առաջ, արվեսւադեւի ւեսողության կենւրոնի Հասւաւումն է... կոմւողիցիան նւաւակի, կենւրոնական ֆիդուրայի ն աւա մնացած դործող անձանց Հասւաւումն է, որոնք վայրընթաց սանդուղքով ւեղավորվում են այդ ֆիդուրայի չուրջ»: Կոմւողիցիայի կաւը երկի բովանդակության Շեւ: կոմւողիցիան իր ամբողջ բարդությամբ, բաղմաղան ւարրերի ղուդորդման այլնայլ ձներով միչւ, վերջին Հաչվով, արւացոլում է մի կողմից ւաւկերվող երնույթների բնույթը ն, մյուս կողմից, այդ երնույթների Հեղինակային ըմբռնումը, դնաՀաւականը: Հեւնաբար, կոմւողիցիան ւայմանավորված է սւեղծադործության թեմաւիկդաղա÷արական բովանդակությամբ: Այդ միւքը լավ է արւաՀայւել կ. Ֆեդինը. «կոմւողիցիան երբեք դրողի քմաՀաճույքը չէ, որքան էլ այն արւասովոր լինի: կոմւողիցիան թեմայի ղարդացման ւրամաբանությունն է (ինչւես որ սյուժեն` կերւարի ղարդացման ւրամաբանությունն է)»: Եթե մենք ուչադիր կերւով քննենք որնէ երկ, աւա ի վերջո կՀամողվենք, որ, իրոք, «թեմայի ղարդացման ւրամաբանությամբ» են ւայմանավորված նրա բոլոր մասերը, դրանց կաւակցման ձներն ու եղանակները: Փորձենք ցույց ւալ այդ կաւը մեկ չա÷ածո (Զարենցի «Դանթեական առասւել» ւոեմը) ն մեկ արձակ (Րաֆֆու «կայծեր»

վեւը) սւեղծադործության օրինակով: «Դանթեական առասւել» ւոեմում բանասւեղծը ւաւմում է Առաջին աչխարՀամարւից սւացած իր ււավորությունները, նկարադրում նրա սարսա÷ները` ականաւեսի ն մասնակցի աչքերով: Պաւերաղմի կործանարար էության ւաւկերումը ղուդակցվում է նրա դեմ բուռն, կրքու բողոքի Հեւ: Ամբողջ ւոեմի ընթացքում իրար Հակադրվում ն ւայքարում են մաՀն ու կյանքը, կործանման անՀույս թախիծն ու վերածնման լավաւեսական Հեռանկարը: Պոեմի դաղա÷արական բովանդակության այդ Հակասականությունը իր արւաՀայւությունն է դւել նան նրա կառուցվածքի մեջ. սկղբից մինչն վերջ իրար են Հաջորդում կյանքի դաղա÷արը խորՀրդանչող բնության նկարադրություններն ու ւաւերաղմի արՀավիրքների ցնցող ւաւկերները: Գրեթե բոլոր դլուխներն սկսվում են բնության թովչանքի ն կենդանության նկարադրությամբ: Բնության խոր ղդացողությունն օդնում է ւոեմի Հերոսներին ւաւերաղմի դժնդակ բովով անցնելուց Հեւո էլ ղդալու, որ աւրում են, նորից վայելելու կյանքի «անՀուն Հրճվանքը», ձդւելու լինել «դթասիրւ, Հւարւ ու մեծ»: Բայց ամեն անդամ ւաւերաղմի անողոք ւարերքը կործանում է այդ մարդկային դեղեցիկ ձդւումը, լցնում նրանց Հոդին «դանթեական դժոխքի» ւաւկերներով: Այսւես, ւոեմի մասերի կաւակցման ն Հաջորդականության սկղբունքն ուղղակի բխում է նրա բովանդակության առանձնաՀաւկություններից: Րաֆֆու «կայծեր» վեւի մեջ նս մենք ւեսնում ենք կառուցվածքի անմիջական կաւը թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակության Հեւ: Հեղինակի կյանքի վերջին չրջանում` 1880-ական թթ. ււադրված երկՀաւոր այդ վեւը դարձավ մեծ դրողի դլխավոր դիրքը, նրա ամբողջ սւեղծադործական ճանաւարՀի Հանրադումարը: Այսւեղ Րաֆֆին նւաւակ է դրել առավել լրիվությամբ արւաՀայւել իր ըմբռնումները Հայ ժողովրդի ւաւմական ուղու ն Հեռանկարների մասին, օդնել ընթերցողին ճանաչելու Հայրենիքի անցյալն ու ներկան, նրա բնությունը, ղինել նրան աղդային-աղաւադրական ւայքարի որոչակի ծրադրով: Այդ նւաւակներն են մղել նրան դրելու չաւ բաղմաղան ւարրերից կաղմված մի երկ: «կայծերը» կարող է կոչվել վեւ-ճանաւարՇորդություն, որի Հերոսները` ՖարՀաւը, Ասլանը, կարոն, Սադոն, որսորդ Ավադը, Մարոն ն մյուսները, նախ Պարսկասւանի, աւա Թուրքիայի Հայկա114

կան դավառներում ծանոթանում են ւեղանքի, ւաւմական Հուչարձանների, կյանքի ու բարքերի, բաղմաղան մարդկային բնավորությունների ն ճակաւադրերի Հեւ: ԱՀա թե ինչու, բացի բուն ւաւմողական մասերից, վեւի մեջ օրինական իրավունքով մւնում են նան բավական ծավալուն ւաւմական, աչխարՀադրական, աղդադրական, Հրաւարակախոսական ն այլ բնույթի Հաւվածներ, նույնիսկ ամբողջ դլուխներ: Այդ ամենի չնորՀիվ վեւը դառնում է մի չաւ բաղմաչերւ, Համադրական սւեղծադործություն, ՃԱՃ դարի երկրորդ կեսի Հայկական կյանքի մի յուրօրինակ Հանրադիւարան, որի մեջ դրոչմվել են նրա անցյալը, ներկան ն դալիք սւասումները: Մյուս կողմից, «կայծերը» մւաՀղացվել է իբրն դասւիարակչական վեւ, որի կարնորադույն նւաւակներից մեկն էլ աղաւադրական ւայքարի դիւակից մարւիկներ ւաւրասւելն է: Այս խնդիրը նույնւես իր արւաՀայւությունն է դւել վեւի կառուցվածքի մեջ. այն սկղբից մինչն վերջ չարադրված է իբրն դլխավոր Հերոսներից մեկի` ՖարՀաւի ւաւմություն, որի աչքերով էլ դիւվում, ըմբռնվում ն դնաՀաւվում են դեւքերն ու դեմքերը. ՖարՀաւը քայլ առ քայլ անդիւությունից դնում է դեւի իմացություն` իր մեջ կարծես մարմնավորելով ժողովրդի Հոդնոր Հասունացման ընթացքը, որը ն Րաֆֆու' իբրն դեղադեւի ն Հայրենասերի նվիրական երաղանքն է: Այսւես, ն՛ Զարենցի «Դանթեական առասւել» ւոեմի, ն՛ Րաֆֆու «կայծեր» վեւի բավական բարդ, ոչ սովորական կառուցվածքը ւայմանավորված է Հեղինակի առաջադրած դաղա÷արական նւաւակով' «թեմայի ղարդացման ւրամաբանությամբ»: Բովանդակության ն կառուցվածքի այդ կաւը ամեն մի իսկական դեղարվեսւական սւեղծադործության անՀրաժեչւ ւայմաններից մեկն է: Կոմւողիցիոն ձների ն միջոցների բաղմաղանությունը: Գրական երկերում դործադրվում են բաղմաղան կոմւողիցիոն ձներ: Եթե վերցնենք միայն ւաւմողական դրական ւեսակները (ւաւմվածք, վիւակ, վեւ), աւա կւեսնենք, որ նրանց մեջ ւաւմությունը կարող է չարադրվել ւարբեր եղանակներով: Մեծ մասամբ դեւքերի մասին ւաւմվում է Շեղինակի կողմից, որն ասես ինչ-որ ւեղից դիւել ն ւեսել է ամեն ինչ: Բայց մի չարք երկերում ւաւմությունը առաջ է ւարվում ականաւեսի անունից (օրինակ'

Շիրվանղադեի «Արւիսւը», Նար-Դոսի «Սւանված աղավնին»): Այդւիսի երկերում, բացի մյուս կերւարներից, Հանդես է դալիս նան ւաւմողի կերւարը, ն ամեն ինչ դիւվում է նրա աչքերով, նրա ւեսանկյունից: Սւեղծադործության ամբողջ կառուցվածքը ենթարկվում է այդ ւեսանկյանը: «Արւիսւում» դեւքերը ւաւմվում են այն չա÷ով ն այն Հերթականությամբ, ինչւես որ դրանք ւեսել կամ իմացել է ւաւմողը: Այդ սկղբունքից ւեւք է ւարբերել այն եղանակը, երբ ւաւմությունը չարադրում է դլխավոր Շերոսներից մեկը: Այդ դեւքում ամբողջ ւաւմության ընթացքը, չարադրանքի լեղուն ւայմանավորվում են ւաւմող Հերոսի մւածողությամբ, կենսա÷որձով ն լեղվական մչակույթի մակարդակով, նրա ղարդացման ընթացքով: Գլխավոր Հերոսը բնութադրվում է սե÷ական խոսքի օդնությամբ: Նա է ւաւմում դեւքերի ու դործող անձանց մասին` այն ընթացքով, ինչւես որ դրանց ւեղյակ է դարձել ինքը: Հեւնաբար, այդւիսի երկերում Հեղինակի դլխավոր խնդիրներից մեկն այն է, որ Հեւնողականորեն ւաՀւանվի ւաւմող Հերոսի խոսքի, մւածողության ն դիրքորոչման յուրաՀաւկությունը, դեւքերի ընկալման նրա Հայեցակեւը: Այդ սկղբունքով դրված երկերից են Պուչկինի «կաւիւանի աղջիկը», Րաֆֆու «կայծեր» վեւը, Ռ. Պաւկանյանի «Ես նչանած էի», Սւ. Զորյանի «Գրադարանի աղջիկը» վիւակները ն չաւ ուրիչ դործեր: Որոչ երկերում ւաւմությունն ամբողջովին առաջ է ւարվում Հերոսների նամակների կամ օրադրության ձնով (Գյոթեի «Երիւասարդ Վերթերի ւառաւանքները», Դոսւոնսկու «Խեղճ մարդիկ», Նար-Դոսի «Աննա Սարոյան», Տյուսաբի «Մայւա»): Վերջաւես, կան նան երկեր, որոնց մեջ Հիչյալ կոմւողիցիոն եղանակները ւարբեր չա÷երով ղուդակցվում են իրար Հեւ (օրինակ, Լերմոնւովի «Մեր ժամանակի Հերոսը», Պաւկանյանի «Տիկին ն նաժիչւը», Մուրացանի «ԽորՀրդավոր միանձնուՀին»): Այսւես, Լերմոնւովի վեւում մենք դւնում ենք ն՛ Հեղինակային չարադրանք, ն՛ ականաւեսի ւաւմություն (Մաքսիմ Մաքսիմիչի ւաւմածները), ն՛ դլխավոր Հերոսի ընդարձակ դրառումներ («Պեչորինի օրադիրը»): Այս բոլորը, բնականաբար, Համաւաւասխան դծեր են մւցնում սւեղծադործության կառուցվածքի մեջ: Բացի ւաւմությունը վարելու այս ձներից' կիրառվում են նան մի չարք կոմւողիցիոն միջոցներ:

Այսւես, դրողը Հաճախ օդւադործում է կերւարի ընդՇանրացված դնաՇաւման սկղբունքը, երբ ուղղակի բնութադրվում են այս կամ այն Հերոսի բնավորությունը, ձդւումները, սոցիալական դիրքը: ԱՀա այն բաղմաթիվ դնաՀաւականներից մեկը, որ Րաֆֆին ւալիս է «Ոսկի աքաղաղ» վեւի դլխավոր Հերոս Պեւրոս Մասիսյանին. Նրա բարոյականության, նրա ամբողջ դործունեության նչանաբանը բովանդակում Էր Շեւնյալ Շայկական առածի մեջ, թե «աչխարՇս դմակ Է, իսկ մարդը - դանակ», ւեւք Է աչխաւի այս յուղալի ւաւառից կւրել ն ոււել, եթե ոչ քաղցած կմեռնի: Իսկ միջոցների մեջ նա ղանաղանություն չԷր դնում. ամեն միջոց նրա Շամար սուրբ Էր, երբ Շասցնում Էր նւաւակին: Եվ այդ բոլորն անում Էր նա ոչ թե դիւակցաբար, ոչ թե չարամւությամբ, այլ բոլորովին բնական Էր Շամարում, ն այս ւաւճառով նրա խիղճը միչւ Շանդիսւ Էր:

կերւարների բնութադրմանը մեծաւես նւասւում է նան նրանց աւրումների, Շոդեկան վիճակների նկարադրությունը, որին բավական Հաճախ դիմում են դրողները: Հիչենք Միքայելի Հոդեկան աւրումների նկարադրություններից մեկը Շիրվանղադեի «Բաոսում». Միքայելի Շամար սկսվեցին ծանր, դաժան ժամեր, ժամեր լի դառն ւանջանքներով, անսովոր խոՇերով: Մի կողմից վիրավորված ւաւվի ղդացումը ն Շասարակական ծաղրն ու արՇամարՇանքը, մյուս կողմից՝ խղճի խայթը- նրա Շոդին ճնչում Էին, սիրւը մորմոքում: Այն միւքը, թե դեռ Գրիչայից վրեժ չի առել, սւիւում Էր նրան մենության մեջ ւեււել մաղերը, կրծուել մաւները, ւակված վադրի ւես անընդՇաւ անց ու դարձ անել իր սենյակում: Այն միւքը, թե անղոր Է այդ վրեժն առնելու, դրդում Էր նրան անիծել սեւական թուլությունը, ՇայՇոյելով անդամ ինքն իրեն...

Զա÷ածո ն Հաւկաւես արձակ երկերում կարելի է Հանդիւել նան Հերոսների արւաքին նկարադրության, որը կոչվում է դիմանկար (ւորւրե): Հերոսի արւաքին ւվյալների բնութադիրը ծառայում է նրա ներքին էության բացաՀայւմանը, օդնում է ավելի կենդանի, չոչա÷ելի դարձնելու նրա կերւարը: ԱՀա Լնոնի (Շիրվանղադեի «Արւիսւը») դիմանկարը, որը Հենց սկղբից ասես նախաւաւրասւում է մեր վերաբերմունքը դեւի այդ Հերոսը, նույնիսկ մի ւեսակ ակնարկում է նրա դժբախւ ճակաւադիրը.

Անծանոթը Շենց առաջին վայրկյանից դրավեց ուչադրությունս: Ես դիւեցի նրան: Մու 16-17 ւարեկան մի ւաւանի Էր, նիՇար, դունաւ դեմքով, կուրծքը ւոքր-ինչ ներս ընկած: Հադած Էր մուդ կաււադույն դունոր կարճ բաճկոն, որի կուրծքը ղարդարված Էր ասրյա խաչաձն ծուերով, ն նույն դույնի նեղ վարւիք: Ջեռքին բռնած Էր մի կակուղ կանաչադույն դլխարկ՝ ւեւուրով ղարդարված, նման այն դլխարկներին, որ դնում են թաւառաչրջիկ Շույն անդրիավաճառները կամ իւալացի երաժիչւները: Նրա դեմքի դծերը կանոնավոր Էին ու նուրբ, աչքերն ունեին ինչ-որ մելամաղձիկ արւաՇայւություն: Դա այն երջանիկ դեմքերից Էր, որոնք Շենց առաջին Շայացքով մարդու սրւում չարժում են Շամակրության ղդացում:

Սւեղծադործության կառուցվածքի մեջ մւնում է նան Շերոսների ուղղակի խոսքը: Սրանով ոչ միայն անմիջաբար բնորոչվում են կերւարի մւածողությունը, վերաբերմունքը դեւի որնէ երնույթ, այլն առաջ է չարժվում դործողությունը: Գործող անձանց ուղղակի խոսքը ունի երկու Հիմնական ձն' ա) երկխոսություն (դիալոդ), երբ ղրուցում են երկու կամ ավելի Հերոսներ, բ) մենախոսություն (մոնոլոդ), երբ Հերոսը խոսում է ինքն իր Հեւ, միայնակ (օրինակ' Պեւոյի կամ Աբու-Լալա ՄաՀարու մենախոսությունները), կամ երբ նրա երկար խոսքը չի ընդՀաւվում ներկաների կողմից (օրինակ' Թումանյանի «Սասունցի Դավիթ» ւոեմում Դավթի դիմումը թչնամու ւարւված բանակին): Որոչ երկեր ւարունակում են նան կերւարների անուղղակի բնութադրման մի չարք միջոցներ, ինչւես Հերոսի բնավորության ընկալումը ն դնաՀաւականը ուրիչ դործող անձանց կողմից (այսւես, Լնոնի կերւարը բնութադրվում է նան այն դնաՀաւականների չնորՀիվ, որ նրան ւալիս են մայրը, Լուիղան, ընկերները): Այսւեղ մւնում են նան կենցաղային միջավայրի ն իրերի նկարադրությունը, բնության ւեսարաններրը (ւեյղաժ), որոնք միչւ ծառայում են մարդկային բնավորության ն վերաբերմունքի դրսնորմանը: Երկի ւարբեր մասերն ի մի բերելու ն իբրն միասնական ամբողջություն ներկայացնելու Համար երբեմն ելակեւային դեր է խաղում նրա վերւառությունը, այսւես ասած` վերնադրի ւոեւիկան: Ճիչւ է, վերնադրերը Հաճախ լինում են «չեղոք»` մաւնանչելով սոսկ Հերոսների անունները կամ Հասարակական դիրքը: Հիչենք Հայ դրականության նչանավոր վեւերից մի քանիսի վերնա118

դրերը` «Սոս ն Վարդիթեր», «Արսեն Դիմաքսյան», «Խաչադողի Հիչաւակարանը», «Տիկին ն նաժիչւ» ն այլն: Այլ դեւքերում վերնադրերը խւացնում են բովանդակության որոչ էական կողմեր, Հեղինակի վերաբերմունքը ւաւկերվող կյանքին` ձեռք բերելով խորՀրդանիչի արժեք («Վերք Հայասւանի», «կայծեր», «Հացի խնդիր», «Բաոս» ն այլն): Նչենք նան ուրիչ ժանրերի երկերի մի քանի վերնադրեր, որոնք կարծես ամ÷ո÷ում են նրանց իմասւը, լուսավորում այն որոչակի դիրքերից. «Դեւի ԱնՀունը», «Մթնչաղի անուրջներ», «Ամբոխները խելադարված», «Ալւիական մանուչակ» ն այլն: Ավելի մանրամասն քննենք Հերոսների արարքների, դործողությունների ւաւկերման եղանակները, որոնք ն կերւարների բնութադրման կարնորադույն միջոցն են: Դեւքերի ընթացքը, որը դրականադիւության մեջ նչվում է սյուժե Հասկացությամբ, չաւ երկերի կառուցվածքի մասն է, նրա Հիմքը:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՍՅՈՒԺԵՆ

Հասկացողություն սյուժեի մասին: կերւարների Հասարակական ն անՀաւական դծերի բացաՀայւման Համար դրողը նրանց դնում է որոչակի դեւքերի ն Հարաբերությունների մեջ, քանի որ Հենց կենդանի դործի, արարքների մեջ է, որ դրսնորվում է մարդու բուն էությունը: Հաւկաւես վիւական ն դրամաւիկական երկերում դրեթե միչւ մենք դործ ունենք դեւքերի ն արարքների որոչակի ընթացքի Հեւ, որը քայլ առ քայլ բացաՀայւում է Հերոսների բնավորությունը, նրանց Հարաբերությունները: Գրական սւեղծադործության մեջ ւաւկերված դեւքերի, դործողությունների, մարդկային կաւերի ամբողջությունը կոչվում Է սյուժե (դիւաչար): Եթե, ինչւես ասվեց, կոմւողիցիան (մասերի կառուցվածքը) Հաւուկ է ամեն մի դրական սւեղծադործության, աւա ոչ բոլոր երկերն են, որ սյուժե ունեն: Որոչ երկերում կերւարը բնութադրվում է ոչ թե դեւքերի չղթայի (այսինքն` սյուժեի) մեջ, այլ ուրիչ եղանակներով: Այդւիսի բնույթ ունեն քնարական բանասւեղծությունները, որոնց մեջ ւաւկերվում է ոչ թե դործողություն, այլ որնէ Հոդեկան-ղդացմունքային վիճակ: Այդ ւաւճառով էլ դրա119

կանադիւության մեջ ւարբերակում են սյուժեւային ն ոչ սյուժեւային սւեղծադործություններ: Լինում են նան երկեր, որոնց մեջ սյուժեն արւաՀայւված է Համեմաւաբար թույլ (Դեմիրճյանի մանրաւաւումները, Արաղու արձակ ւոեմները ն այլն): Դեւքերի ընւրությունը, ղարդացումն ու լուծումը արւացոլում են Հեղինակի ւաւկերացումները կյանքի այս կամ այն կողմի վերաբերյալ, կաւված են դրողի աչխարՀայացքի Հեւ: «Արւիսւի» սյուժեն կաղմված է այն բոլոր դեւքերից, որոնք ւաւմվում են այդ վիւակում (Լնոնի վերաբերմունքն արվեսւի նկաւմամբ, նրա Հարաբերությունները մոր, Լուիղայի, ընկերների Հեւ, նրա աւարդյուն ջանքերը իւալիա մեկնելու Համար ն, վերջաւես, ինքնասւանությունը): Այս բոլորը Շիրվանղադեն ընւրել ն որոչակի սկղբունքով դասավորել է, որւեսղի ցույց ւա դեղարվեսւական ւաղանդի կործանումը չրջաւաւի մարդկանց անւարբերության ւաւճառով: Ճիչւ այդւես էլ «Առաքյալը» վիւակում Մուրացանը այնւես է ընւրում ն կաւակցում կամսարյանի Հեւ կաւված դեւքերը (դյուղ մեկնելու խոսւումը, ներքին ւաւանումները, դյուղում անցկացրած մի քանի օրվա ւաւմությունը, ÷ախուսւը դյուղից), որւեսղի կենդանի կերւով ցուցադրի եսակենւրոն մւավորականի խոսքի ն դործի Հակասությունը, նրա անընդունակությունը` դիմելու անձնաղոՀ արարքի: Սւեղծադործության սյուժեն միասնական ւեւք Է լինի: Բայց ժամանակին դեռնս Արիսւուելն է նչել, որ սյուժեն (ֆաբուլան) միասնական է լինում ոչ այն ւաւճառով, որ ւաւմվում է միննույն Հերոսի չուրջ: Նույն մարդու Հեւ կարող են չաւ դեւքեր ւաւաՀել, բայց դրանք անւայման մեկ միասնական սյուժե չեն կաղմի: Սյուժեի միասնությունը երնում է այն դեւքում, երբ բոլոր մասերը ծառայում են սւեղծադործության թեմայի ն դաղա÷արի մարմնավորմանը: Այն դործողությունները, որոնք դուրս են ւվյալ թեմայի չրջանակից, չեն նւասւում նրա բացաՀայւմանը, խախւում են սյուժեի միասնությունը, թեկուղն վերաբերեն նույն դլխավոր Հերոսին: իրոք, եթե Մուրացանը մանրամասնորեն ւաւմեր դյուղից ÷ախչելուց Հեւո քաղաքում կամսարյանի ÷ասւաբանական աչխաւանքի այլնայլ դրվադներ, աւա դրանք կկաղմեին մի բոլորովին նոր սյուժե, քանի որ չէին առնչվի վիւակի թեմային (մւավորականության վերաբերմունքը դյուղին), որը «Առաքյալում» արդեն լիովին բացաՀայւված է:

Սյուժեի միասնությունը չւեւք է Հասկանալ նան այն իմասւով, որ դրողը միայն մեկ դեւք ւեւք է արւացոլի: Երկի մեջ կարող են լինել ւասնյակ ու Հարյուրավոր դործող անձեր, Շիմնական սյուժեւային դծի կողքին կարող են Հանդես դալ մի քանի ղուդաՀեռ, երկրորդական սյուժեւային դծեր: Դրանք չեն խախւում սյուժեի միասնությունը, այլ կաղմում են մեկ ամբողջություն, եթե բխում են Հիմնական թեմայից ն առավել ամբողջականորեն բացաՀայւում այն: Տոլսւոյի «Պաւերաղմ ն խաղաղություն» վեւի ավելի քան 500 դործող անձինք ն բաղմաթիվ սյուժեւային դծեր կաղմում են մի կուռ ամբողջություն, որովՀեւն իրար Հեւ կաւված են, ինչւես ինքը' Տոլսւոյն է նչել, «Հեղինակի ինքնաւիւ բարոյական վերաբերմունքի միասնությամբ»: Դրանք բոլորն էլ ծառայում են սւեղծադործության Համաւար÷ակ թեմայի` 1812 թ. Հայրենական ւաւերաղմի, նրան նախորդող ն Հաջորդող դեւքերի, ռուս Հասարակության ւարբեր խավերի վարքադծի ւաւկերմանը: Շաւ Հերոսներ ն անՀամար դրվադներ կան նան Դեմիրճյանի «Վարդանանք» ւաւմավեւում, բայց նրանք նս Համախմբվում են Հիմնական թեմայի չուրջ ն ընկալվում են իբրն Մ դարի աղաւադրական ւայքարի ն Համաժողովրդական սխրադործության ամբողջական ւաւկեր: Սյուժեն ն սւեղծադործության բովանդակությունը: Դւրոցում երկերը վերլուծելիս, ինչւես ն դրականության վերաբերյալ առօրյա դաւողություններում Հաճախ սյուժեն նույնացվում է սւեղծադործության բովանդակության Հեւ: Խոսելով, օրինակ, «Պաւվի Համար» դրամայի բովանդակության մասին' ւաւմում են ւիեսի Հայւնի դեւքերը` կաւված Մարդարիւի, նրա Հոր, Օթարյանի ն մյուսների Հարաբերությունների Հեւ, կամ իբրն «Սամվել» ւաւմավեւի բովանդակություն ներկայացնում են Սամվելի ն մյուս կերւարների արարքները: Այսւիսի նույնացումը ընդՀանուր ոչինչ չունի դեղարվեսւական երկի դիւական ուսումնասիրման Հեւ: Բովանդակությունը, ինչւես դիւենք, երկի թեմաւիկ-դաղա÷արական Հիմքն է, իսկ սյուժեն` նրա ւաւկերավոր մարմնավորման կարնորադույն միջոցներից մեկը: Սյուժեն ինքը ւայմանավորված է թեմայով ն դաղա÷արով: Եվ աւա, դրականության ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ երկի բովանդակության խորությունն անմիջականորեն կաւված չէ սյուժեւային ղարդացման բաղմաղանության Հեւ: Մերժելով

սյուժեի ն բովանդակության նույնացման ւարղունակ ըմբռնումը` Բելինսկին իր «Ռուս դրականությունը 1841 թվականին» Հոդվածում ցույց էր ւալիս, որ որոչ երկեր, չնայած դեւքերի ն արկածների անվերջ կոււակմանը, իրականում չաւ աղքաւիկ բովանդակություն ունեն, այնինչ դեւքերով արւաքուսւ ոչ Հարուսւ երկերը կարող են ւարունակել կենսական մեծ բովանդակություն: իբրն օրինակ' Բելինսկին Հիչաւակում էր Գոդոլի «Հնամենի աղնվականներ» ւաւմվածքը, որը թեն Հարուսւ չէ դեւքերով, բայց արւաՀայւում է ժամանակի ռուսական կյանքի ամենակարնոր կողմերից մեկը` աղնվականության ճդնաժամը, նրա ւաւմական անՀեռանկարությունը: Ճիչւ այդւես էլ չաւ խոր ն Հարուսւ է Աբովյանի «Թուրքի աղջիկը» կամ Նար-Դոսի «Նեղ օրերից մեկը» ւաւմվածքների բովանդակությունը, թեն նրանք չունեն «Հեւաքրքրաչարժ» դեւքեր ու Հանդույցներ, ն առՀասարակ դործողությունը նրանց մեջ թույլ է արւաՀայւված՞: Սյուժեն կերւարների ղարդացման ւաւմությունն Է: Մաքսիմ Գորկուն է ւաւկանում սյուժեի մի բնորոչում, որը չաւ կարնոր է նրա էությունը Հասկանալու Համար: Սյուժեն, դրել է Գորկին, «մարդկանց կաւերն է, Հակադրությունները, Համակրանքներն ու Հակակրանքները ն ընդՀանրաւես ÷ոխՀարաբերությունները, այս կամ այն բնավորության, ւիւի աճի ն կաղմավորման ւաւմությունը»: Հեւնաբար, սյուժե ասելով ւեւք է Հասկանալ ոչ միայն մարդկային արարքների ն Հարաբերությունների ընթացքը, այլն կերւարների ղարդացման ւաւմությունը: Այս երկու կողմերը միչւ սերւորեն կաւված են իրար Հեւ. բնավորությունը դրսնորվում, ամբողջանում է արարքների մեջ, ÷ո÷ոխվում է դեւքերի ն Հարաբերությունների ոլորւում: Գրողը դեւքեր է ւաւկերում ոչ թե ընթերցողի «Հեւաքրքրությունը» չարժելու, այլ Հերոսների բնավորությունը, :

Որոչ դրականադեւներ սյուժեն, ի ւարբերություն թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակության, անվանում են սւեղծադործության «անմիջական բովանդակություն»: Սակայն Հաղիվ թե նւաւակաՀարմար է այսւիսի բաժանումը: Սյուժեն' իբրն կյանքի կենդանի ւաւկերների, դործողությունների մի չղթա, թեմաւիկ-դաղա÷արական բովանդակության արւաՀայւման ձներից մեկն է, իսկ առանձին վերցրած' ներկայացնում է բովանդակության ն ձնի միասնություն:

նրանց ղարդացման` կաւարելադործման կամ անկման ւաւճառներն ու ընթացքը դործողությունների մեջ ցուցադրելու Համար: Հերոսներին դնելով ւարբեր վիճակների ու կաւերի մեջ` Հեղինակը Հնարավորություն է ւալիս նրանց դրսնորելու իրենց դրական կամ բացասական դծերը, որոնք Հենց այդ վիճակների մեջ են Համողիչ կերւով արւաՀայւվում: Սյուժեի միջոցով Հեղինակը ն մենք` ընթերցողներս, «Հեւաղուում ենք» մարդկային բնավորությունները, քայլ առ քայլ բացում նրանց ծալքերը: Դա չաւ ցայւուն երնում է Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւում: Դժվար չէ նկաւել, որ վեւի բաղմաթիվ ն բաղմաւիսի դեւքերը, վիճակներն ի վերջո ծառայում են երկու դլխավոր Հերոսների` Սմբաւի ն Միքայելի կերւարների ղարդացմանը: Միքայելի վերածնման ւաւմությունը Հիմնավորելու Համար դրողն սկղբում սւեղծում է նրա բարոյական անկումը ցույց ւվող չաւ դրվադներ (Միքայելի ն նրա ընկերների ցո÷ ղվարճանքները ն անմաքուր արկածները), այնուՀեւն ներկայացնում է այն Հանդամանքներն ու դեւքերը, որոնք մղում են նրան դաւաւարւելու իր անցյալը' ասւիճանաբար դնալով դեւի բարոյական մաքրություն (նախկին ընկերների Հեւ դժւվելը, դանակաՀարվելու ւաւմությունը, Շուչանիկի նկաւմամբ ունեցած վերաբերմունքը' ցինիկ դիւավորություններից մինչն իսկական սեր, ՀրդեՀի ւեսարանը, որն սւիւում է Միքայելին լարելու իր ֆիղիկական ն բարոյական բոլոր ուժերը, ն այլն): Մյուս կողմից, այլ դեւքեր ու վիճակներ, Հաւկաւես Հոր կոււակած սե÷ականության Հանդեւ Սմբաւի վերաբերմունքի ÷ո÷ոխությունը, այդ կերւարի ղարդացումը ւանում են Հակառակ ուղղությամբ` ղրկելով նրան այն Հմայքից, որով օժւված էր վեւի սկղբում: Սյուժեն սւեղծվում է բնավորությունների թելադրանքով ն ծառայում է նրանց ճչմարւացի ւաւկերմանը: Այդ են ցույց ւալիս այն բաղմաթիվ ÷ասւերը, երբ կերւարն ավելի բնական դարձնելու Համար դրողները Հաճախ ÷ոխել են նախնական սյուժեւային ւլանը: Եթե Հեղինակը Համողվում է, որ դեւքերի ւվյալ ընթացքը չի ծառայում «կերւարի ղարդացման ւրամաբանությանը», նա սւեղծում է նոր դեւքեր ու լուծումներ: Պուչկինն ասել է, որ Տաւյանան իր` Հեղինակի Համար «անսւասելիորեն» ամուսնացավ: Տոլսւոյը նս այդւես էր բացաւրում Աննա կարենինայի ինքնասւանությունը, իսկ «Հարություն» վեւի առաջին ւարբերակի

վերջում Նեխլյուդովի ն կաւյուչայի ամուսնությունը նա Հեւադայում վերացրեց, որւես կերւարների ն ողջ վեւի բովանդակությանը չՀամաւաւասխանող լուծում: Ճիչւ նույնւիսի նկաւառումով Նար-Դոսը Հրաժարվեց «Աննա Սարոյան» վիւակի նախնական ւարբերակի վերջավորությունից (Աննայի ղղջալը ն Հոդեկան վերածնունդը)' ÷ոխարինելով այն կերւարի էությունից բխող նոր լուծումով (Աննայի ինքնասւանությունը): Ո՞րն է այս ÷ո÷ոխությունների ւաւճառը: Դա չաւ լավ բացաւրել է Ա. Տոլսւոյը. «Գործող անձինք (վեւում կամ ւիեսում) ւեւք է աւրեն ինքնուրույն կյանքով: Նրանց միայն Հրում ես դեւի ծրադրած նւաւակը: Բայց երբեմն նրանք ւայթեցնում են աչխաւանքի ամբողջ ւլանը, ն արդեն ոչ թե ես, այլ նրանք են սկսում ինձ ւանել դեւի մի նւաւակ, որը նախաւեսված չէր»: Հայ դրողներից նման մի խոսւովանություն է արել ՎաՀան Թոթովենցը, որը, ժամանակակցի վկայությամբ, ասել է. «Համառում են իմ Հերոսները, ասում են ոչ այն, ինչ ւեւք է, ն կաւարում են, ավա¯ղ, ամեննին ոչ այն, ինչ կանխորոչված է ւլանում... Դուրս է դալիս, որ իմ դլխից ելած այս ւիւը այլ կերւ է մւածում, դուրս է դալիս, որ նա ունի իր բնավորությունը... Եվ աՀա ոչ թե ես եմ նրան առաջնորդում, այլ նա ինձ»: Այս վկայությունները Հեւաքրքիր են Հաւկաւես նրանով, որ ւաւկանում են իրենց` դրողներին, որոնք սւեղծադործական աչխաւանքի ընթացքում կենդանի կերւով ղդացել են «դեղարվեսւական նյութի դիմադրությունը», նախնական մւաՀղացման ÷ո÷ոխման անՀրաժեչւությունը: Բայց ինչի՞ մասին են խոսում այդ վկայությունները: Խորաւես սխալ կլիներ ասվածից Հանդել այն Հեւնությանը, թե դեղարվեսւական աչխաւանքն անդիւակից բնույթ ունի, թե այն չի ենթարկվում դրողի ւրամաբանական մւածողությանը: Նչված ÷ասւերի իմասւն այն է, որ սյուժեն` դեւքերի ընթացքն ու լուծումը, միչւ ծառայում է կերւարների լիարժեք բացաՀայւման խնդրին, ն սւեղծադործելիս դրողը կարող է Համաւաւասխան ուղղումների ենթարկել այն` բնավորության առավել խոր ն Հեւնողական ցուցադրման Համար: Եվ ւվյալ սյուժեի Հեւաքրքրության ու արժեքավորության չա÷անիչը ւեւք է լինի կերւարների դրսնորման լրիվությունը: Անվիճելի է, որ սյուժեն ւեւք է Հեւաքրքրաչարժ լինի, ւեւք է դրավի, չաՀադրդռի ընթերցողին, սւիւի աւրել ւաւմվող դեւ124

քերով: Բայց ե՞րբ է սյուժեն իրոք Հեւաքրքրական: Գրականության մեջ այս Հարցի չուրջ բախվել են ւարբեր սկղբունքներ: Անցյալի որոչ դրողներ ձդւել են սյուժեի Հեւաքրքրության Հասնել բաղմաթիվ բացառիկ վիճակների, ղարմանալի դեւքերի կոււակման ճանաւարՀով (օրինակ, Դյումայի կամ էժեն Սյուի արկածային վեւերը): Որոչ դործերում սյուժեի Հեւաքրքրությունը դառնում է ինքնանւաւակ, կւրվում է երկի թեմայից, չի ծառայում կերւարների ղարդացմանը: Սյուժեի Հեւաքրքրության բոլորովին այլ ըմբռնում ենք նկաւում դասական դրականության լավադույն երկերում: Նրանց սյուժեները Հեւաքրքիր են նախ ն առաջ նրանով, որ ներկայացնում են բնավորությունների «աճի ն կաղմավորման ւաւմությունը»` իր բոլոր կենդանի երանդներով: Հեղինակի Հեւ մւնելով կերւարների Հոդեբանության ն վարքադծի «դաղւնարանները»' ընթերցողն էլ կլանվում է, աւրում իսկական դեղադիւական բավականություն: Հաճախ այդ սյուժեները արւակարդ ոչինչ չեն ւարունակում, նրանց Հիմնական դեւքերը կարելի է վերաւաւմել մի քանի նախադասությամբ: Այդ բանում կարելի է Համողվել, ասենք, Մուրացանի «Առաքյալը» վիւակի օրինակով: Բայց դա դեռ բուն սյուժեն չի լինի, այլ սոսկ երկի ւլանը, դեւքերի դծադիրը: «Առաքյալի» սյուժեն լրիվ ւաւկերացնելու Համար մենք ւեւք է Հիչենք կամսարյանի ն մյուս կերւարների` դործողության մեջ դրսնորվող կենդանի դծերն ու ղարդացումը: Այդ նույն սկղբունքով ւեւք է մուենալ նան սյուժեի մեջ ւաւաՇական դեւքերի Հնարավորության Հարցին: Արկածային երկերում երբեմն չաւ են դիմում ւաւաՀական դրվադների, որոնք դառնում են բոլոր բարդ Հանդույցները լուծելու միջոց: Մերժելով ւաւաՀականությունների չարաչաՀումը` ռեալիսւական դրականությունը, սակայն, չի Հրաժարվում ւաւաՀական դեւքեր սւեղծելուց Հենց թեկուղ այն ւաւճառով, որ դրանք Հաճախ կյանքում էլ են լինում: ԱնՀրաժեչւ է միայն, որ ւաւաՀականությունը ներկայացվի բնական ւեսքով, իբրն յուրօրինակ դեղարվեսւական անՀրաժեչւություն ն, մանավանդ, նւասւի կերւարների բացաՀայւմանը: իՀարկե, ւաւաՀականություն էր ւարիների բաժանումից Հեւո Սառայի ն Թուսյանի նոր Հանդիւումը ÷ողոցում (Նար-Դոսի «Սւանված աղավնին»), բայց դա ոչ միայն Համողիչ է ցույց ւրված, այլն մեծ դեր է կաւարում դեւքերի Հեւադա ղար125

դացման մեջ, օդնում է ճանաչելու Հերոսների' մեղ Համար անՀայւ կողմերը: Այսւեղ ւաւաՀականությունը դառնում է կերւարների ներքին էությունը Հայւնաբերելու միջոց: Կյանքը՝ սյուժեների բաղմաղանության աղբյուր: Գրական սյուժեներն աչքի են ընկնում արւակարդ բաղմաղանությամբ: Ամեն մի դեղարվեսւական սյուժե բացում է մեր առջն մարդկային Հարաբերությունների ինչ-որ նոր դիծ: կյանքի երնույթների բաղմակողմանիությունը արվեսւադեւին Հնարավորություն է ւալիս սւեղծելու նորանոր սյուժեներ' չկրկնելով նախորդներին: Գրական սյուժեները միչւ բխում են կյանքից` ն՛ այն դեւքում, երբ դրողը վերցնում է իրոք ւեղի ունեցած որնէ դործողություն, Հավասւի Հերոսների, ն՛ այն դեւքում, երբ սյուժեն ամբողջովին «Հորինված է» Հեղինակի կողմից: Սյուժեն միչւ ւաւմականորեն կոնկրեւ Է, բացաՀայւում է ւվյալ դարաչրջանի մարդկային Հարաբերությունների անկրկնելի դծերը: Այն սյուժեները, որ կան Րաֆֆու, Պ. Պռոչյանի, Գ. Սունդուկյանի ն ՃԱՃ դարի մյուս դասականների երկերում, արւացոլում են իրենց ժամանակի Հասարակական Հարաբերություններն ու մարդկային բնավորությունները: ՃՃ դարի բուռն ւեղաչարժերը կյանքի կոչեցին անՀամար նոր սյուժեներ Դ. Դեմիրճյանի ն Սւ. Զորյանի, Ա. Բակունցի ն Համասւեղի, Հր. Մաթնոսյանի ն ուրիչ Հեղինակների երկերում: Սյուժեների բաղմաղանությունը ւայմանավորված է նան նրանով, որ ամեն մի ժողովրդի դրականության մեջ ամենից առաջ արւացոլվում են ւվյալ աղդային կյանքի առանձնաՇաւկությունները, կենցաղի ն բարոյական նկարադրի անկրկնելի դծերը: Բայց այս ամենը չի բացառում ւարբեր դարաչրջանների ն աղդերի դրական սյուժեների ընդՀանրության կամ նմանության Հնարավորությունը: Հաւկաւես ժողովրդական բանաՀյուսությունն այդւիսի ÷ասւեր չաւ է ւալիս. օրինակ, մարդկանց երջանկության Համար բանւարդելված Հերոսի լեդենդը (Հունական Պրոմեթեոսը, Հայկական ՄՀերը, վրացական Ամիրանը) կամ իր խելքով ու Հնարամւությամբ ադաՀ ւիրոջը ւաւժող ծառայի ւաւմությունը (Պուչկինի «Տերւերն ու իր Բալդի ծառան», Թումանյանի «Տերն ու ծառան» Հեքիաթները), չաւ առակների սյուժեներ: Այսւես, Հայ միջնադարյան «Աղվեսադիրք» ժողովածուի առակներից մեկում այրի կինը աղոթում է իրեն Հալածող իչխանի կյանքը երկարացնե126

լու Համար' վախենալով, որ իչխանի մաՀվան դեւքում նրա որդին կարող է ավելի դաժան լինել: Նույն սյուժեն ավելի ուչ Հանդիւում է դերմանական ռեֆորմացիայի առաջնորդ Մարւին Լյութերի (ՃՄԱ դար) դրվածքներում ն ՃԱՃ դարի սկղբի դերմանացի բանասւեղծ Ադալբերթ Շամիսոյի «Այրի կնոջ աղոթքը» բալլադում: Նման ÷ասւերի Հիման վրա ծադել է այսւես կոչված «թա÷առիկ սյուժեների» ւեսությունը, որով անցյալի դրականադիւությունը չաւ է ղբաղվել: Այն Հաւկաւես մեծ ւեղ է դրավում ՃԱՃ դարի ռուս նչանավոր դրականադեւ Ալեքսանդր Վեսելովսկու «Պաւմական ւոեւիկա» աչխաւության մեջ: Ըսւ այդ ւեսության' խոսքարվեսւի ւաւմական ղարդացման մեջ չաւ կարնոր դեր է խաղացել սյուժեւային «որոչակի բանաձների, կայուն մուիվների» կրկնությունը նորանոր ւարբերակներով: Սկսելով իրենց դոյությունը նախնադարյան խոսքից ն Հնադույն էւիկական առասւելներից' դրանք Հեւադայում ÷ոխանցվել են մի սերնդից մյուսին, ն «ամեն մի նոր բանասւեղծության դարաչրջան» չարունակել է աչխաւել «Հնուց կւակված կերւարների վրա»' կաւարելով միայն ծանոթ մուիվների նորանոր ղուդադրություններ ն լցնելով դրանք «կյանքի նոր ըմբռնումով»: Այս ուղղությամբ ավելի առաջ դնացին ՃՃ դարի սկղբին դործող ֆորմալիսւ դրականադեւները (Վ. Շկլովսկի ն ուրիչներ), որոնց ուչադրության կենւրոնում սյուժեւասւեղծման Հարցերն էին: Նրանց Համողմամբ' դրականության միջով նրա ողջ ղարդացման ընթացքում անցնում են որոչակի քանակությամբ կայուն սյուժեւային սխեմաներ: Ֆորմալիսւական ւեսության Հիմնական արաւն այն էր, որ թերադնաՀաւվում էին սյուժեւային ձների մեջ արւաՀայւվող կոնկրեւ ւաւմական, աղդային բովանդակությունը, Հեղինակի անՀաւական աչխարՀընկալումը: Տարբեր երկերի սյուժեների մեջ նկաւվող նմանությունները մեծ մասամբ բխում են կենսական իրավիճակների ընդՀանրությունից, որ կարող են երնան դալ իրարից բոլորովին անկախ, աղդային ն Հասարակական այլաղան միջավայրերում: Օրինակ, դասական դրականության մի չարք երկերում սյուժեն Հիմնվում է այսւես կոչված «եռանկյունու» վրա (ամուսինը, կինը ն վերջինիս սիրեկանը): Այդ սկղբունքով են ղարդանում կերւարների Հարաբերությունները Գ. Ֆլոբերի «Տիկին Բովարի», Լ. Ն. Տոլսւոյի «Աննա կարենինա», «կենդանի դիակ» ն այլ երկերում: Հայ դրականությունից

կարելի է Հիչել Գ. Սունդուկյանի «Ամուսիններ» դրաման, Շիրվանղադեի «Արամբի», Նար-Դոսի «Զաղունյան» ն «Պայքար» վեւերը: Բայց այս երկերի սյուժեները իրար չեն կրկնում: Նման է միայն նրանց ընդՀանուր սխեման, որն ամեն անդամ ւոդորվում է կոնկրեւ դեղարվեսւական իմասւով` երնան Հանելով բոլորովին ւարբեր մարդկային բնավորություններ ու կենսական մանրամասներ: Ուրեմն' այսւեղ չի կարող խոսք լինել ինչ-որ «թա÷առիկ սյուժեի» առկայության մասին: կամ Հիչենք մեկ ուրիչ ընդՀանուր սյուժեւային իրադրություն, որը Հանդես է եկել ՃԱՃ դարի վերջի Հայ արձակում: Ռ. Պաւկանյանի («Զախու», 1875), Մուրացանի («Հասարակաց որդեդիրը», 1884), Նար-Դոսի («Ես ն նա», 1889) ն Շիրվանղադեի («Արւիսւը», 1901) ւաւմվածքների մեջ կարելի է նկաւել մի անվիճելի նմանություն. դրանք բոլորն էլ ցուցադրում են չնորՀալի, լավ աւադա խոսւացող ւաւանու դժբախւ ճակաւադիրը' իբրն Հեւնանք չրջաւաւի անւարբերության ն եսասիրության: Այս երկերում ինչ-որ չա÷ով նման է դեւքերի ղարդացման ընթացքը, բայց բուն սյուժեն' իբրն մարդկային բնավորությունների ն ճակաւադրերի, կենսական մանրամասների ամբողջություն, ամեն անդամ ուրույն նկարադիր ունի: Տարբեր են Հերոսների բնավորությունները, նրանց դժբախւության ւաւճառները` անՀաջող սիրուց մինչն չրջաւաւի նախաւաչարմունքներն ու կեղծ բարերարության ցույցերը: Լնոնի («Արւիսւը») կյանքն ավարւվում է ինքնասւանությամբ: Ու թեն մյուս ւաւմվածքներում այդւիսի ծայրաՀեղ ողբերդական Հանդուցալուծում չկա, բայց ջրկիր Մարւիրոսը («Զախու»), ÷ականադործ Գնորդը («Հասարակաց որդեդիրը») կամ Նար-Դոսի անանուն Հերոսը' իրենց ձախողված ճակաւադրերով, կենդանի մեղադրանք են Հասարակության բարոյական սկղբունքների դեմ: Սյուժեի մեջ նս Հնարավոր է, իՀարկե, մի դրողի աղդեցությունը մյուսի վրա: Բայց այդ աղդեցությունը ւեւք է ներդաչնակի սւեղծադործության բնույթին: Օրինակ, անցյալի քննադաւության մեջ (Լ. Մանվելյան) կարծիք է Հայւնվել, թե Րաֆֆու Սամվելը իր Հոդեկան ւվայւանքներով ու ւաւանումներով չեքսւիրյան Համլեւի «ւաւճենն է»: Բայց դա Հիմնովին սխալ է: Րաֆֆին կարող էր օդւադործել Շեքսւիրի Հոդեբանական արվեսւը, բայց Սամվելի ւաւանումները ոչ թե մեխանիկական ÷ոխառում են, այլ բնակա128

նորեն բխում են Հերոսի դրամաւիկ կացությունից: ինչ վերաբերում է այսւես կոչված «Շավերժական սյուժեներին» (օրինակ` Պրոմեթեոսի, Ֆաուսւի, Դոն Ժուանի), որոնք մչակվել են բաղմաթիվ դրողների կողմից, աւա Հեղինակները ւարբեր, երբեմն Հակադիր մեկնություն են ւվել նույն թեմային: Ավելին, նրանք ամեն անդամ ÷ասւորեն նոր սյուժեներ են սւեղծել, քանի որ սյուժե ասելով ւեւք է Հասկանալ ոչ թե նրա ւլանը, սխեման, որը կարող է նման լինել չաւերի մու, այլ այն կոնկրեւ կենսական երանդները, կերւարների ղարդացման ւաւմությունը, որոնք ամեն մի արվեսւադեւ կերւում է նորովի ն ինքնուրույն (Համեմաւել էսքիլեսի ն Շելլիի ւիեսները Պրոմեթեոսի մասին, Մոլիերի «Դոն Ժուանը» ն Պուչկինի «Բարե Հյուրը»): ՃՃ դարի Հայ դրականության մեջ բաղմիցս ն նորանոր մեկնաբանությամբ մչակվել են ժողովրդական բանաՀյուսության միննույն սյուժեները, ինչւես «Սասունցի Դավիթը»' իր ւարբեր ճյուղերով, «Հաղարան բլբուլ» Հեքիաթը ն այլն: Հայ ն այլաղդի բանաՀյուսական աղբյուրների ղուդակցման ճանաւարՀով Թումանյանն սւեղծեց Բաջ Նաղարի Համաւար÷ակ կերւարը, որի «սխրանքների» ւաւմությունը այլնայլ ւարբերակներով մչակել են նան Ավ. իսաՀակյանը, Դ. Դեմիրճյանը, Սւ. Զորյանը, Համասւեղը ն ուրիչ Հայ դրողներ: Բացարձակորեն անարժան, բայց չրջաւաւի Հիմարության ւաւճառով իչխանության ն ÷առքի ամենաբարձր ասւիճանին Հասած մարդու ւաւմությունը չարունակում է իր կյանքը նան ժամանակակից դրականության մեջ: Այդ սյուժեն ամեննին էլ սւառված չէ, այն դրողներին Հնարավորություն է ւալիս բացաՀայւելու կերւարի նորանոր կողմեր, կաւելու այն մեր օրերի իրականության Հեւ:

ՍՅՈՒԺԵի կԱՌՈՒՑՎԱԾԲԸ ԵՎ ԲԱՂկԱՑՈՒՑիԶ ՄԱՍԵՐԸ

Կոնֆլիկւը սյուժեի Շիմքն Է: Սյուժեի առաջչարժիչ ուժը իրական կյանքի այն Հակասությունն է, որ դրողը դնում է սւեղծադործության Հիմքում: կյանքի ղարդացումը միչւ կաւված է Հակասությունների, ներՀակ ուժերի ւայքարի Հեւ, ն դրականությունն արւացոլում է այդ ւայքարը: Կենսական Շակասությունների դեղարվեսւական վերարւադրությունը Շեղինակի դեղադիւական

իդեալի դիրքերից՝ կոչվում Է կոնֆլիկւ: կոնֆլիկւը կարող է Հանդես դալ ամեն մի սւեղծադործության, այդ թվում ն որոչակի սյուժեից ղուրկ երկի մեջ: Դուրյանի «Լճակ» բանասւեղծությունը նույնւես կոնֆլիկւ է ւարունակում` անՀաւի ն Հասարակության, իդեալի ն իրականության Հակասությունը: Թումանյանի «Հայրենիքիս Հեւ» բանասւեղծության կամ Տերյանի «Երկիր Նաիրի» չարքի Հիմքում դրված է Հայրենասիրական բարձր մղումների ն Հարաղաւ ժողովրդի ողբերդական վիճակի Հակադրությունը: Այսւիսի երկերում կոնֆլիկւը չի դրսնորվում դործողությունների միջոցով, այլ բացաՀայւվում է Շոդեբանական վերաւրման ճանաւարՇով: Սակայն կոնֆլիկւի ավելի ամբողջական, Հսւակ արւաՀայւություն մենք ւեսնում ենք սյուժեւային երկերում, որւեղ այն Հանդես է դալիս իբրն կոնկրեւ մարդկային չաՀերի, կրքերի ու ձդւումների բախում: Գրողն սւեղծում է նոր ն Հին, դրական ն բացասական ուժերի բացաՀայւ ւայքարի կամ Հոդեկան ընդՀարման ւաւկերներ, դնաՀաւում դրանք դեղեցիկի ն այլանդակի, վեՀի ն սւորի մասին իր ունեցած ւաւկերացումների դիրքերից: Այդ իմասւով չաւ կարնոր դեր է խաղում կերւարների խմբավորումը, որը Հաւկաւես ցայւուն դրսնորվում է վիւական ն դրամաւիկական երկերում: Դրական ն բացասական, դլխավոր ն երկրորդական կերւարներին Հեղինակը դնում է որոչակի Հարաբերությունների մեջ: Ամենից ւարածվածը նրանց Շակադրությունն է: Րաֆֆու «Սամվել» վեւում կերւարները խմբավորվում են դեւի Հայրենիքն ունեցած վերաբերմունքի Համաձայն (Հայրենասերներ ն դավաճաններ): կերւարների մի քանի խումբ է Հանդես դալիս Գ. Սունդուկյանի «էլի մեկ ղոՀ» ւիեսում. աղաւ սիրո իրավունքի Համար ւայքարող Միքայելն ու Անանին, նրանց ինչ-որ չա÷ով ւաչււանող Սուրաթովն ու Բարբարեն, ամեն ղդացմունք ու սրբություն ÷ողի Համար ունաՀարող Սարդիսը, Սալոմեն ու Բրիլանւովը ն, վերջաւես, կյանքը ցո÷ Հաճույքների մեջ վաւնող Վանոն ն Նաւոն: Բաղմաղան են Հերոսների Հակադրության ձները: Բացի դրական ն բացասական կերւարների չաւ ւարածված Հակադրությունից (Պեւո-Զիմղիմով, Պեւրոս Մասիսյան-Միքայել ն այլն), մենք Հանդիւում ենք նան կոնֆլիկւի այլ ւիւի դրսնորումների: Նար-Դոսի «ՄաՀը» վեւում ՇաՀյանը Հակադրված է ոչ միայն դրական Հերոսներին` Արմենակին ն Մինասյանին, այլն մի ուրիչ

բացասական կերւարի` Բաղենյանին, որն իր Հերթին նույնւես Հակադրվում է Հիչյալ դրական կերւարներին: Գնորդ Մարղւեւունին Մուրացանի ւաւմավեւում իր ակւիվ ն անձնաղոՀ Հայրենասիրությամբ միաժամանակ Հակադրված է Աչու թադավորին, Ցլիկ Ամրամին, ՍաՀակ Սնադային, ՀովՀաննես կաթողիկոսին, որոնք ուժ չունեն Հանուն Հայրենիքի վեր բարձրանալու անձնական չաՀից, դիմելու իսկական անձնաղոՀության: Այս կերւարներն էլ իրենց Հերթին Հակադրվում են իրար: Որոչ երկերում, Հաւկաւես երբ ւաւկերվում է Հերոսի կյանքի երկարաւն չրջան, կարող է բացակայել ողջ սւեղծադործության միջով անցնող միասնական կոնֆլիկւը: Դրա ÷ոխարեն ցույց են ւրվում Հաջորդաբար ծադող ն լուծվող մի չարք Հակադրություններ (այդ սկղբունքով են դրված Տոլսւոյի ն Գորկու ինքնակենսադրական վիւակները, Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն», ՄաՀարու «Մանկություն ն ւաւանեկություն» ն այլ դրքեր): կան կոնֆլիկւի ւարբեր ւեսակներ: Ինւրիդ է կոչվում այն Հակադրությունը, երբ կերւարները դործողության մեջ են մւնում որնէ անձնական չաՀի կամ նւաւակի Համար (Հերոսների Հակադրությունը Սունդուկյանի վոդնիլներում` «Գիչերվան սաբրը խեր է», «Եվայլն կամ նոր Դիոդինես», Գր. ԶոՀրաւի մի չարք նովելներում` «Զաբուղոն», «ՌեՀան» ն այլն): իՀարկե, անձնական Հակադրությունը միչւ ի վերջո ունի որոչակի Հասարակական բովանդակություն: Կոլիղիան Համաղդային, Համաւեւական չաՀերի, սոցիալական անՀաչւ ուժերի Հակադրությունն ու ւայքարն է` արւացոլված դեղարվեսւական միջոցներով: Սովորաբար այդւիսի Հակադրություն է դրված ժողովրդական վիւերդությունների ն նրանց Հիման վրա դրված երկերի Հիմքում: «իլիականի» մեջ ներկայացված է Հույների ն ւրոյացիների ւասնամյա ւաւերաղմը, որն ավարւվել է Տրոյայի դրավումով: Սակայն ւոեմի բուն սյուժեն ընդդրկում է այդ ւաւերաղմի Հիսունմեկ օրերի դեւքերը` Աքիլլեսի ղայրույթից (Ադամեմնոնի Հասցրած վիրավորանքի ւաւճառով) մինչն Հեկւորի սւանվելն ու Հանդիսավոր թաղումը: Համաղդային խնդիրներ են դրված նան Հայ ժողովրդական վիւերդերի Հիմքում` Հայկի ն Բելի Հակամարւությունը, արաբական ղավթիչների դեմ Սասնա դյուցաղունների մղած աղաւադրական ւայքարը: իլյա Մուրոմեցը ն ռուսական բիլինաների մյուս Հերոսները

մարւնչում են թաթար-մոնղոլական սւրկության դեմ: Որոչ երկերում կյանքի անՀաչւելի սոցիալական Հակասությունները ւաւկերվել են իբրն Հին ն նոր աչխարՀների ճակաւադրական բախում, կոլիղիա: Բնորոչ օրինակներ են Ե. Զարենցի «Սոմա» ն «Ամբոխները խելադարված» ւոեմները, Վ. Մայակովսկու «Միսւերիա-բուֆ» ւիեսն ու «150 միլիոն» ւոեմը, Մ. Շոլոխովի «Խաղաղ Դոն» վեւերը: իՀարկե, ինւրիդի ն կոլիղիայի սաՀմանաղաւումը բացարձակ չէ, նրանք Հաճախ ներթա÷անցում են իրար մեջ: Անձնական մղումներով սկսված ւայքարը կարող է վերածվել կոլիղիայի, ձեռք բերել սոցիալական լայն իմասւ: Այդւես ասւիճանաբար ընդլայնվում է կենցաղային Հիմքի վրա սկսված Հակադրությունը Պեւոյի ն Զիմղիմովի միջն: իրենց Հերթին, սոցիալական կամ Համաղդային բնույթի Հակադրություններն էլ դրեթե միչւ չաղկաւվում են Հերոսների անձնական չաՀերի ու նւաւակների Հեւ: Օրինակ' Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեւում սյուժեւային Հիմքն ու առանցքը թուրք բռնադաւիչների դեմ Հայության մղած մաՀու ն կենաց կռիվն է, որը ղեկավարում է Գաբրիել Բադրաւյանը: Ճակաւադրական ւայքարի ծանրությունն սւանձնած այդ կերւարի դրամաւիղմը խորանում է կնոջ' օւարաղդի Ժյուլիեթի ն մի երիւասարդ Հայ աղջկա' իսկուՀու Հեւ ունեցած բարդ Հարաբերությունների ւաւճառով: կոնֆլիկւը կարող է Հանդես դալ դերաղանցաւես Հոդեբանական ընթացքով' կերւարի ներքին Հակադիր ձդւումների, անլուծելի երկընւրանքի ւաւկերման ձնով: Այսւես, Նար-Դոսի վեւի «Պայքար» վերնադիրը վերաբերում է ոչ միայն ն ոչ այնքան Հասարակական ւարբեր ըմբռնումներ ունեցող մարդկանց (Նասիբյան, Բադամյան, ՎաՀան) մերթ քողարկված ու մերթ բացաՀայւ ընդՀարմանը, որքան դլխավոր ՀերոսուՀի Մանեի Հոդում ւեղի ունեցող ւայքարին: Սիրո ն ամուսնական ւարւքի միջն ծադած անլուծելի Հակասությունը ավարւվում է Մանեի ինքնասւանությամբ: «Խմբաւեւ Շավարչը» ւոեմում Ե. Զարենցը արւաքին կոնֆլիկւից' Հայ ժողովրդի աղդային մեծ ողբերդության, քաղաքական ւարբեր խմբավորումների Հակադրության ւաւկերումից դնում է դեւի դլխավոր Հերոսի ներքին ւադնաւալի մւորումների ու ւանջալի Հիչողությունների նկարադրություն, որը Հիմնականն է այդ երկի մեջ: Գերաղանցաւես Հոդեբանական ընթացքով է

ղարդանում նան Զարենցի մեկ այլ ւոեմ' «Դեւի լյառը Մասիս»: Այսւեղ Խաչաւուր Աբովյանի Հուչերի, նրա երաղների ու Հուսախաբության, ձդւումների ու կասկածների ւաւկերման միջոցով դծադրվում է դրողի դրամաւիկորեն վեՀ կերւարը: Այս ն նման երկերում ինքնուրույն ն Հիմնական թեմա է դառնում Հերոսների «Հոդու դիալեկւիկան», որի բացաՀայւումը մչւաւես Համարվել է դրականության կարնորադույն խնդիրներից մեկը: Այսւես, կենսական որնէ Հակադրության' կոնֆլիկւի ւաւկերումը դրական երկի մեջ միչւ առկա է ն Հանդես է դալիս չաւ բաղմաղան ձներով: կոնֆլիկւը դրական երկի նյարդն ու Հոդին է, նրա Հիմնական առաջչարժիչ ուժը: Սյուժեի Շիմնական մասերը: կոնֆլիկւի, Հեւնաբար ն ամբողջ սյուժեի ղարդացումն անցնում է մի քանի Հաջորդական ասւիճաններով: Ամենից Հաճախ Հանդիւում են սյուժեի Հեւնյալ Հինդ բաղկացուցիչ ւարրերը' նախադրություն, Շանդույց, դործողության ղարդացում, դադաթնակեւ, լուծում: Ծանոթանանք դրանց Հեւ առանձին-առանձին: Որոչ երկերում նախքան բուն կոնֆլիկւի ծավալումը դրողները ւաւմում են այն կենսական ւայմանների, սոցիալական կամ աչխարՀադրական միջավայրի մասին, ուր դործում են Հերոսները, ուր կաղմավորվել է նրանց բնավորությունը ն ւեղի են ունենալու Հեւադա դեւքերը:Դրանով իսկ բնական Հանդամանքների մեջ է դրվում այն Հակադրությունը, որը ւեւք է ծավալվի դործողության ընթացքում: Հիմնական դեւքերին նախորդող Շանդամանքների ն միջավայրի ւաւկերումը կոչվում Է նախադրություն (Էքսւողիցիա): «Վերք Հայասւանի» վեւի սկղբում Աբովյանը մանրամասնորեն ցույց է ւալիս Հայ նաՀաւեւական դյուղն իր սովորություններով, սոցիալական կյանքով, բնորոչ դեմքերով (բարեկենդանի ւոնի նկարադրությունը): Այսւեղ ւաւմվում է նան Աղասու մասին, ցույց է ւրվում Համադյուղացիների սերը նրա նկաւմամբ: Այս Հաւվածները կաղմում են «Վերքի» էքսւողիցիան, որը նախորդում է ֆարրաչների ասւաւակությամբ սկսվող բուն դործողության ւաւկերմանը: Նախադրությունն օդնում է Հասկանալու ն ւաւճառաբանելու Հերոսի Հեւադա վարքադիծը: Ծանոթ լինելով Աղասու բնավորությանը' մենք ավելի խորն ենք Հասկանում նրա սխրադործությունները (ԹադուՀուն ÷րկելը ն Հեւադա դեւքերը):

Բայց ավելի Հաճախ Հերոսի ն միջավայրի մասին նախնական ւեղեկությունները ոչ թե առանձնացվում են երկի սկղբում, այլ Հաղորդվում են դեւքերի ծավալմանը ղուդընթաց: Րաֆֆու «Սամվելում» ԱՄ դարի Հայասւանի վիճակի մասին ւեղեկություններ են ւրվում վեւի ընթացքում (Հաւկաւես կարնոր են այս առումով «Փակադծի մեջ» ն «Մեկը արնմոււքում, մյուսը` արնելքում» դլուխները): Շիրվանղադեի «Պաւվի Համար» դրամայում կոնֆլիկւին նախորդած դեւքերը (էլիղբարովի անարդար վերաբերմունքը Օթարյանների նկաւմամբ) մեղ Համար ւարղ են դառնում դործողության ընթացքում: էքսւողիցիան երբեմն Հանդես է դալիս իբրն Շերոսների նախաւաւմություն, որը նւաւակ ունի բացաւրելու դործող անձանց կաղմավորման նախընթաց ուղիները: Րաֆֆին «կայծերի» առաջին Հաւորում մանրամասնորեն ւաւմում է կարոյի, ՖարՀաւի ն նրանց ընկերների նախաւաւմությունը, ինչից ւարղ են դառնում նրանց Հեւադա դործողության ւաւճառներն ու նւաւակը: Նար-Դոսը Սառայի ն Թուսյանի նախաւաւմությունը ւալիս է Թուսյանի դրած ւաւմվածքի միջոցով, որը ւրված է վիւակի միջին մասում: կերւարի նախաւաւմությունը կարող է դրվել նույնիսկ երկի վերջում (այդւես է վարվել Գոդոլը «Մեռած Հոդիներում»): իր նչանակությամբ նախադրությանը մու է որոչ երկերում Հանդես եկող նախերդանքը (ւրոլոդ): Բայց նախերդանքը չւեւք է չ÷ոթել սովորական առաջաբանի Հեւ: Առաջաբանի մեջ Հեղինակը բացաւրում է իր երկի Հասարակական-դեղադիւական սկղբունքները, ինչւես վարվել են Աբովյանը «Վերքի» ն Րաֆֆին «Սամվելի» առաջաբաններում: Այնինչ նախերդանքն ինչ-որ չա÷ով կաւվում է սյուժեի, երկի Հիմնական կոնֆլիկւի Հեւ կամ նախաւես ընթերցողի մեջ որոչակի ւրամադրություն է սւեղծում: «Անուչի» նախերդանքում Թումանյանը ÷երիների ւխուր երդով արդեն իսկ ակնարկում է Անուչի ն Սարոյի ողբերդական ճակաւադրի մասին, ընթերցողին նախաւաւրասւում Հեւադա դեւքերին: Նախերդանքներ ունեն նան Գյոթեի «Ֆաուսւը», Պուչկինի «Պղնձե Հեծյալը» ն այլ երկեր: Հանդույցը սյուժեի այն մասն է, որն անմիջաբար սկիղբ Է դնում կոնֆլիկւին, դործողությանը: Հանդույցի մեջ արդեն մենք ւեսնում ենք թեմայի բուն կորիղը, Հերոսների Հիմնական Հակադրությունը,

որով ղդալիորեն կանխորոչվում է դեւքերի Հեւադա ընթացքը: «Սամվելի» մեջ Հանդույցը ձնավորվում է վեւի առաջին իսկ դլուխներում, երբ Հերոսը սուրՀանդակի միջոցով լուր է սւանում Հոր դավաճանության մասին: Ցույց ւալով Հերոսի անՀաչւ վերաբերմունքն այդ ÷ասւի Հանդեւ` Րաֆֆին ասես ակնարկում է, որ այդ Հակասությունը խաղաղ չի լուծվելու («Մի աղու միւք ծադում է նրա մեջ» դլուխը): Դա, իրոք, երկի Հիմնական կոնֆլիկւն է, որի ղարդացումը Հեւո չարունակվում է ամբողջ վեւի ընթացքում: «Պաւվի Համար» դրամայում Հանդույցը առաջին դործողության այն ւեսարաններն են, երբ ւարղվում է, որ Օթարյանը ուղում է վճռական քայլերի դիմել` իր ընւանիքի ունաՀարված իրավունքները էլիղբարովից Հեւ սւանալու Համար: Դա էլ սկիղբ է դնում Հերոսների միջն ծավալվող բուռն ւայքարին: Հանդույցը կարող է ծադել արադ, միանդամից, կարող է դոյանալ ն դանդաղ, ասւիճանաբար: Հանդույցից Հեւո սկսվում է դործողության ղարդացումը (ւերիւեւիա), որը ւարբեր ծավալով ն մանրամասնությամբ է Հանդես դալիս. ÷ոքր ընդդրկում ունեցող երկերում դործողության ղարդացումը կաղմվում է ընդամենը մի քանի դրվադից (օրինակ, Բակունցի «Նամակ ռուսաց թադավորին» ւաւմվածքը), այնինչ վեւի կամ ւիեսի մեջ կարող են լինել չաւ դեւքեր, բաղմաթիվ սյուժեւային դծեր ն մարդկային բնավորություններ: «Սամվելի» մեջ Հիչյալ Հանդույցից Հեւո ւաւմվում է Հերոսի ն նրա ընկերների ձեռնարկած քայլերի, Սամվելի' Հորը որոնելու ջանքերի, ւարսիկների ն դավաճանների դործած չարիքների, Սամվելի ն Աչխենի սիրո ն չաւ ուրիչ ÷ասւերի մասին, որոնք կաղմում են վեւի բարդ Հյուսվածքը: «Պաւվի Համար» դրամայի մեջ դործողության ղարդացումն այն դեւքերի չղթան է, որը Հաջորդում է Օթարյանի Հիչյալ որոչմանը. Շիրվանղադեն ցուցադրում է էլիղբարովի արարքներն ու մւորումները, նրա ընւանիքի անդամների ւարբեր վերաբերմունքը սւեղծված վիճակի Հանդեւ, Մարդարիւի ն Օթարյանի Հանդիւումները, ÷ասւաթղթերի դողանալը էլիղբարովի կողմից ն այլն: Գործողության ղարդացումը Հանդեցնում է սյուժեի ամենալարված վիճակին, երբ Հերոսների Հակադրությունը Հասնում է իր բարձրակեւին ն ւեւք է ինչ-որ կերւ լուծվի: Սյուժեի այդ մասը կոչվում է դադաթնակեւ (կուլմինացիա): Գադաթնակեւը չաւ

կարնոր դեր է խաղում թեմայի բացաՀայւման ն կերւարների ամբողջացման Համար. այսւեղ նրանք ամենից ցայւուն կերւով են դրսնորում իրենց էությունը: իրոք, Հենց վեւի դերլարված «Արաքսի որոդայթները» դլխում է, որ Սամվելն ու նրա Հայրը, երկարաւն բաժանումից Հեւո նորից Հանդիւելով, Հանդես են բերում իրենց նվիրվածությունը Հակադիր սկղբունքներին, իրենց ÷ոխադարձ անՀաչւությունը: Շիրվանղադեի ւիեսում սյուժեի ղարդացման դադաթնակեւը էլիղբարովի ն Մարդարիւի վերջին Հանդիւման ւեսարանն է, երբ ÷ասւաթղթերը վերադարձնելու մասին դսւեր աղաչանքներին Հայրը ւաւասխանում է' այրելով դրանք: Պաւվի Հակադիր ըմբռնումներն այսւեղ Հանդես են դալիս առավել սրությամբ: Խոսելով դադաթնակեւի բացառիկ կարնոր նչանակության մասին` Մ. Նալբանդյանը դրում է. «...Անցքի կաւասւրոֆը ամեն իրավունքով ւաՀանջում է Հեղինակից ավելի Հմւություն ու ճարւարություն, ուր ւիւի որ դործի ամբողջ ընթացքի մեջ լարված թելերը ավելի ճարւարությամբ, ավելի Հնարադիւությամբ ն, որ դլխավորն է, ավելի բնականությամբ միանան, Հավաքվեն ու կենւրոնանան, ինչւես արնի ճառադայթները անցնելով մի ոսւնաձն աւակուց, որ իսկույն կրակեն»: Գադաթնակեւից Հեւո սյուժեն մեծ կամ ÷ոքր արադությամբ դնում է դեւի լուծում, որը ցույց Է ւալիս կոնֆլիկւի արդյունքը, Շեւնանքները: Լուծումով ավարւվում է երկի դաղա÷արական բովանդակության ն կերւարների ղարդացումը: Մեր վերցրած օրինակներում լուծումը դրեթե Համընկնում է դադաթնակեւին: Րաֆֆու վեւում լուծումը Հոր սւանությունն է Սամվելի կողմից ն դրան Հաջորդող դեւքերը (Հարձակումը Մերուժանի ն ւարսիկների բանակի վրա, դաւասւանը ուրացող մոր նկաւմամբ ն այլն): Շիրվանղադեի ւիեսում լուծումը Հաջորդում է ÷ասւաթղթերի ոչնչացմանը. Մարդարիւն առանձնանում է իր սենյակում ն ինքնասւանություն դործում: Որոչ երկեր, բացի սովորական լուծումից, ունենում են նան Հաւուկ վերջաբան, որը կոչվում է վերջերդ (Էւիլոդ) կամ Հեւադրություն (ւոսււողիցիա): էւիլոդի մեջ սովորաբար ւաւմվում է Հիմնական դեւքերից բավական մեծ ժամանակ անց Հերոսների կյանքի նոր իրադրության, նրանց Հեւադա ճակաւադրի մասին: Դրանով Հեղինակը դծադրում է իր ընւրած կոնֆլիկւի Շնարավոր

Շասարակական Շեռանկարը: էւիլոդներ ունեն Տոլսւոյի «Պաւերաղմ ն խաղաղություն», Դոսւոնսկու «Ոճիր ն ւաւիժ» վեւերը: Րաֆֆու վեւերում վերջերդերը («կայծերի» վերջը, Վարդանի երաղը «Խենթում») ընթերցողին ցուցադրում էին աւադա Հայասւանի ւաւկերը' իբրն աղաւադրական ւայքարի ցանկալի արդյունք: Վերջերդ ունի նան իսաՀակյանի «Սասմա ՄՀեր» ւոեմը (ՄՀերի դուրս դալը քարանձավից): Սյուժեի ծավալման եղանակները: Մենք ծանոթացանք սյուժեի Հիմնական մասերին այն ւրամաբանական Հաջորդականությամբ, որով իրականության մեջ ղարդանում ն լուծվում են կենսական Հակասությունները: Սակայն ւարւադիր չէ, որ դրական սյուժեները միչւ այդւիսի կաղմ ն Հաջորդական ընթացք ունենան: Շաւ սյուժեներում բացակայում են նչված մասերից մեկը կամ մի քանիսը: Դա վերաբերում է Հաւկաւես ÷ոքր ծավալի երկերին (ւաւմվածք, նովել, բալլադ), որոնք մեծ մասամբ չունեն Հաւուկ նախադրություն, ինչւես նան դործողության ղարդացման բոլոր Հաջորդական օղակները: Շիրվանղադեի «ՀրդեՀ նավթադործարանում» ւաւմվածքը մեղ միանդամից ծանոթացնում է դործողության լարված ն դրամաւիկ վիճակի Հեւ: Որոչ ւաւմվածքներում մենք ւեսնում ենք ոչ այնքան սյուժեի սովորական ղարդացում, որքան որնէ վիճակի, արւաքին կամ Հոդեբանական կոնֆլիկւի ցուցադում' առանց այն մանրամասն բացաՀայւելու կամ լուծելու (օրինակ, Վ. Փա÷աղյանի «Արւը», «Մերկ դերվիչը», Բակունցի «Ծիրանի ÷ողը», Զորյանի «Ընթերցողները»): կերւարի ղարդացման որոչ կարնոր օղակների մասին դրողը կարող է առՀասարակ ոչինչ չասել' նրանց կռաՀումը թողնելով ընթերցողին: Սւ. Զորյանի «Պաւերաղմը» ւաւմվածքում դլխավոր Հերոս Մաճկալանց Դավիթը ւաւկերված է միայն Հայրենի դյուղում ւաւերաղմ մեկնելուց առաջ ն Հեւո: Ռաղմաճակաւում անցկացրած օրերի մասին Հեղինակը ուղղակի ոչինչ չի ասում, թեն մենք Հեչւությամբ կռաՀում ենք այնւեղ Դավթի կրած ւառաւանքները, որոնք նրա մեջ ւարերային ըմբոսւացման ւրամադրություններ են ծնել: Լինում են նան սյուժեներ առանց կոնֆլիկւի Հսւակ լուծման, դիւմամբ անավարւ վախճանով: Ա. Ս. Պուչկինի «Եվդենի Օնեդին» չա÷ածո վեւում մենք դլխավոր Հերոսից բաժանվում ենք նրա կյանքի չաւ դրամաւիկ ն անորոչ ւաՀին: Խոսելով այդ մասին' Բելինսկին խորաթա÷անց կերւով նկաւել է. «Վեւեր կան,

որոնց իմասւն այն է, որ նրանց մեջ վերջավորություն չկա, որովՀեւն բուն իրականության մեջ դեւքեր են լինում առանց Հանդուցալուծման...»: իրոք, վերցնենք Նար-Դոսի «Նեղ օրերից մեկը» ւաւմվածքը: Պաւրիկյանից մենք բաժանվում ենք նրա կյանքի չաւ անորոչ վիճակում. որնէ ւեղից ÷ող ճարելու նրա ջանքերը վերջանում են աւարդյուն, վաղը նրան սւասում է նույն դժվարին, անՀեռանկար կյանքը: կոնֆլիկւը, սյուժեն ւաւմվածքում որնէ կերւ չեն լուծվում: Բայց Հենց նրա մեջ է այս սւեղծադործության իմասւը, որ ցույց է ւալիս Հայ մւավորականի կյանքի անորոչությունը, անվերջ ղրկանքներով լի դոյությունը (իղուր չէ, որ ւաւմվածքը կոչվում է «Նեղ օրերից մեկը»): Այսւիսով, սյուժեի անավարւությունն այսւեղ բխում է ւաւկերվող իրականության բնույթից ն դաղա÷արական լուրջ դեր է կաւարում: Հեւաքրքիր է, որ արդեն խորՀրդային ւարիներին Նար-Դոսը դրեց «Վերջին մոՀիկաններ» ւաւմվածքը, որւեղ Հասարակության մեջ կաւարված ÷ո÷ոխությունների Հիման վրա լուծվում են «Նեղ օրերից մեկի» ւաւկերած կենսական Հակասությունները, ցույց է ւրվում նրա Հերոսների Հեւադա ճակաւադիրը: Հսւակ ավարւ չունի նան Պարոնյանի «Պաղւասար աղբարը». ւիեսը վերջանում է նույնւիսի ւեսարանով, որով սկսվել էր (կիւարի ն Անույչի սիրաբանությունը): Դրանով ցույց է ւրվում կաւարված դաւավարության աւարդյուն, ծիծաղելի բնույթը: Սյուժե ն ֆաբուլա: Արիսւուելը, որը ւվել է սյուժեի առաջին դիւական բնորոչումը, օդւվում էր ոչ թե «սյուժե», այլ «ֆաբուլա» ւերմինից («ֆաբուլա» բառացի նչանակում է ւաւմություն, իսկ «սյուժե»' առարկա): Միայն Համեմաւաբար ավելի ուչ ֆաբուլայի ÷ոխարեն սկսեցին օդւվել «սյուժե» ւերմինից: Սակայն «ֆաբուլա» ւերմինը որոչ չա÷ով օդւադործվում է նան այժմ, թեն դրականադիւության մեջ միասնություն չկա նրա ըմբռնման Հարցում: Ոմանք ֆաբուլան ն սյուժեն նույնացնում են, մյուսները նրանց մեջ նչում են ւարբերություններ' երբեմն ճիչւ Հակառակ ձնով Հասկանալով դրանք: Ամենից ւարածվածը այն ըմբռնումն է, որի Համաձայն' ֆաբուլան դեւքերի բնական Շաջորդականությունն Է, իսկ սյուժեն՝ այն Շերթականությունը, որով այդ դեւքերը ւաւմվում են սւեղծադործության մեջ: ի՞նչ է դա նչանակում: Ծրադրելով իր աւադա երկի կոնֆլիկւն ու իրադարձությունները' Հեղինակը դրանք նախաւես

ւաւկերացնում է իրենց բնական ընթացքով, ւաւճառի ն Հեւնանքի բնական Հաջորդականությամբ: Դա երկի ֆաբուլան է: Սակայն դրողը կարող է դեւքերից մի քանիսը ւաւմել ավելի մանրամասն, մյուսները' Համառու, որոչ դեւքեր ընդդծել, ցայւուն դարձնել, իսկ մյուսները' ոչ, երրորդների մասին առՀասարակ լռել, ուղղակի ոչինչ չասել: Վերջաւես (ինչ ւվյալ դեւքում ամենից կարնորն է), դրողը դիւմամբ կարող է ÷ոխել դեւքերի բնական Հաջորդականությունը' սւեղծադործության սկղբում դնելով դադաթնակեւը կամ նույնիսկ լուծումը ն Հեւո միայն ւաւմելով, թե ինչ էր նախորդել դրան: Դեւքերի մասին ւաւմելու' դրողի ընւրած կարդը Հենց երկի սյուժեն է: Բերենք օրինակներ: Րաֆֆու «Խենթն» սկսվում է դադաթնակեւի նչանակություն ունեցող մի իրադրությամբ' Բայաղեւի ւաչարման ն Վարդանի սխրադործության ւաւմությամբ: Դրանից Հեւո Հեղինակն անցնում է նախորդ ւարիների դեւքերին, որոնք ւեղի են ունեցել Արնմւյան Հայասւանի դյուղերից մեկում նախքան ռուս-թուրքական ւաւերաղմը (այդ նկարադրությունը դրավում է վեւի մեծ մասը): Աւա Հեղինակը նորից վերադառնում է ւաւերաղմի օրերին, ւալիս դեւքերի լուծումը (Հայերի դաղթը, Լալայի մաՀը ն այլն), իսկ վերջում' էւիլոդը (Վարդանի երաղն աւադա Հայասւանի մասին): Դեւքերի ոչ բնական դասավորության կարելի է Հանդիւել նան Լերմոնւովի «Մեր ժամանակի Հերոսը», «Մծիրի», Նար-Դոսի «Սւանված աղավնի» ն չաւ այլ երկերում: Դեւքերի այսւիսի «չրջված» դասավորությունը դրողի Համար ինքնանւաւակ չէ, այլ ւայմանավորված է բովանդակությունն ավելի ււավորիչ արւաՀայւելու, իրադրության այս կամ այն օղակն ավելի ընդդծելու ձդւումով: Բայաղեւի ւաչարման դրամաւիկ ւաւմությունը դնելով վեւի սկղբում' Րաֆֆին ոչ միայն միանդամից լարում է ընթերցողի ուչադրությունը, այլն ցուցադրում է դլխավոր Հերոսի էությունը' Հեւո միայն անցնելով նրա բնավորության կաղմավորման ւաւմությանը: Այսւիսի սւեղծադործությունների մասին խոսելիս սյուժեից բացի օդւվում ենք նան ֆաբուլա Հասկացությունից: Սակայն Հաճախ սյուժեի (դեւքերը ւաւմելու կարդը) ն ֆաբուլայի (նրանց բնական Հաջորդականությունը) միջն որնէ ւարբերություն չի լինում: Օրինակ, դեւքերն իրենց բնական Հերթականությամբ են ներկայացվում Մուրացանի «Առաքյալը», Շիր139

վանղադեի «Բաոս», Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն» ն չաւ ուրիչ երկերում: Պեւք է Հիչել նան, որ ֆաբուլան ոչ թե դրական սւեղծադործության մեջ չոչա÷ելիորեն առկա իրողություն է, այլ արդասիքը մեր մւքի, որը չրջված դեւքերի Հիման վրա կռաՀում է, թե ինչւես, ինչ կարդով կկաւարվեին այդ դեւքերը, եթե իրոք ւեղի ունեցած լինեին: Գրական երկի մեջ մենք միչւ դործ ունենք սյուժեի Հեւ' դեւքերի բնական կամ չրջված դասավորությամբ: Այդ Հիման վրա որոչ դրականադեւներ առՀասարակ Հրաժարվում են ֆաբուլայի ըմբռնումից' Համարելով այն սւեղծադործության Հեւ ուղղակի առնչություն չունեցող Հասկացություն: Սյուժեն ն ժանրը: Սյուժեի ծավալման բնույթը սերւորեն կաւված ու ւայմանավորված է այնւիսի մի դրականադիւական Հասկացությամբ, որւիսին սւեղծադործության առանձին ւեսակներն են, այլ կերւ ասած' դրական ժանրերը: Վեւը կամ ւաւմվածքը, ւոեմը կամ դրաման իրենց անմիջական կնիքն են դնում սյուժեի նկարադրի, նրա ղարդացման ընթացքի վրա: Միննույն նյութը ւարբեր ժանրերի մեջ ենթարկվում է սյուժեւասւեղծման ւարբեր սկղբունքների: Այսւես, վեւի մեջ դեւքերը ներկայացվում են Հանդամանորեն, բոլոր անՀրաժեչւ դեղարվեսւական մանրամասներով, իսկ ւիեսի մեջ դործում է դործողությունն անմիջականորեն, ուղղակի Հանդիսաւեսի աչքերի առջն ցուցադրելու սկղբունքը: Փոքր ծավալի երկերում, որւիսիք են ւաւմվածքը կամ Հեքիաթը, դործողությունը ւաւկերվում է ավելի արադընթաց ու սեղմ' բավարարվելով միայն մի քանի Հիմնական դրվադներով: Սյուժեն միայն իր ամենակարնոր օղակներով է ւաւմվում նան ւոեմի մեջ' չաւ բանի մասին առՀասարակ չխոսելով, թողնելով, որ ընթերցողն ինքը կռաՀի, թե ինչ է կաւարվել Հերոսների կյանքում: Դեւքերի ծավալման նչված ւարբերությունները ցայւուն կերւով կերնան, եթե Համեմաւենք միննույն կամ Համանման սյուժեներ ունեցող, բայց ւարբեր ժանրերի ւաւկանող երկեր (օրինակ, Հ. Թումանյանի «Բաջ Նաղար» Հեքիաթը ն Դ. Դեմիրճյանի Համանուն կաւակերդությունը, Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղ» վեւը ն Թումանյանի «Գիքորը», Շիրվանղադեի «Նամուս» վեւն ու Թումանյանի «Անուչ» ւոեմը): Բայց այդ ւարբերությունը լրիվ ւաւկերացնելու Համար ւեւք է ծանոթանալ դրական ժանրերի ամբողջական Համակարդին: Այդ մասին կխոսվի այս դրքի Հաջորդ դլուխներից մեկում («Գրական սեռեր ն ւեսակներ»):

ԱՐՏԱՍՅՈՒԺԵՏԱՅիՆ ՏԱՐՐԵՐ

Սյուժեւային Հիմք ունեցող երկերում Հաճախ Հանդես են դալիս ն այնւիսի մասեր, որոնք ուղղակի չեն առնչվում դեւքերի Հեւ, բայց կարնոր դեր են կաւարում բովանդակության մեջ: Դրանք կոչվում են սւեղծադործության արւասյուժեւային ւարրեր, որովՀեւն չեն մւնում սյուժեի մեջ, բայց նրա ընդՀանուր կառուցվածքի բաղկացուցիչ մասերն են: Հեղինակային չեղումներ: Նախ, Հեղինակը կարող է երբեմն ժամանակավորաւես ընդՀաւել դեւքերի մասին ւաւմելը (այսինքն' սյուժեի ղարդացումը) ն դիմել ղանաղան չեղումների: Սյուժեւային դծից արված չեղումները կոչվում են Շեղինակային չեղումներ ն իրենց բովանդակությամբ լինում են երկու ւեսակի' քնարական ն Շրաւարակախոսական: Քնարական չեղում են կոչվում սւեղծադործության այն մասերը, որոնց մեջ Շեղինակն ուղղակի կերւով արւաՇայւում Է իր Շույղերն ու խոՇերը, կյանքի դաղաւարական-Շուղական դնաՇաւականը: Այդւիսի Հաւվածներում Հեղինակը կարող է ուղղակի ղրուցել ընթերցողի Հեւ, Հիչել իր կյանքի Հեւ կաւված դեւքեր, չարադրել իր խորՀրդածությունները, իր կարծիքը ւաւկերվող երնույթների ու դեմքերի մասին: Դրանք ուժեղացնում են երկի Հուղական չունչը, սերւ Հոդեկան կաւ են սւեղծում Հեղինակի ն ընթերցողի միջն: Այդւիսի քնարական չեղումներով չաւ Հարուսւ են Պուչկինի «Եվդենի Օնեդինը», Գոդոլի «Մեռած Հոդիները», Աբովյանի «Վերք Հայասւանին», Զարենցի «Երկիր Նաիրին» ն այլ երկեր: Թեն քնարական չեղումն ուղղակի չի կաւվում դեւքերի ընթացքին, բայց այն չի կարող երկի Համար ինչ-որ կողմնակի բան լինել: Քնարական չեղումը ւեւք Է օրդանաւես բխի թեմայից, նւասւի նրա բացաՇայւմանը: Սովորաբար այդ չեղումները չաւ կարնոր են սւեղծադործության ամբողջության Համար: Աբովյանն իր վեւում բաղմաթիվ արձակ ն չա÷ածո չեղումներ է կաւարում Աղասու ւաւմությունից, խոսում Հայասւանի անցյալի ն ներկայի, Հայրենասիրության իսկական ըմբռնման, լեղվի ն մչակույթի Հարցերի մասին: Այդ բոլոր չեղումները սերւորեն առնչվում են վեւի աղդային-աղաւադրական, լուսավորական բովանդակությանը ն լրացնում այն: Առանց այդ Հաւվածների' «Վերքի» բովանդակու141

թյունը չաւ թերի կլիներ: «Անուչի» քնարական չեղումներում («կանչում է կրկին, կանչում անդադար...», «է¯յ Հին ծանոթներ, է¯յ կանաչ սարեր...») Թումանյանն արւաՀայւում է Հարաղաւ երկրի ն ժողովրդի նկաւմամբ սիրո ն անդիմադրելի կարուի ղդացումը, որը ւոեմի դաղա÷արական-Հուղական բովանդակության կարնոր կողմերից մեկն է: «Երկիր Նաիրի» վեւի չաւ մասերում Զարենցն անցնում է ընթերցողի Հեւ սրւակից ղրույցի, ն դա էաւես լրացնում է ւաւկերվող երնույթների ու դեմքերի երդիծական կամ ողբերդական դնաՀաւականը: Այլ բնույթ ն այլ նւաւակ ունեն Շրաւարակախոսական չեղումները: Այս դեւքում, չեղվելով սյուժեւային դծից, դրողն արծարծում է դիւական, Հրաւարակախոսական Հարցեր' երբեմն մանրամասն բացաւրելով իր ըմբռնումներն ու բերելով Համաւաւասխան ÷ասւեր: Բայց, իՀարկե, այդւիսի չեղումները նս ւեւք է ւայմանավորված լինեն թեմայով: Հյուդոն «Փարիղի ասւվածամոր ւաճարը» վեւում ւասնյակ էջեր է նվիրում միջնադարյան ճարւարաւեւությանը, Տոլսւոյը ւաւմական ղարդացման մասին մի ամբողջ ÷իլիսո÷այական ւրակւաւ է մւցնում «Պաւերաղմ ն խաղաղության» մեջ, Նալբանդյանի «ՄեռելաՀարցուկ» անավարւ վեւում ղեղումներ կան բնադիւական ն դեղադիւական թեմաներով: Հրաւարակախոսական չեղում է նան «Սամվելի» «Փակադծի մեջ» դլուխը, որը ÷ասւորեն մի առանձին Հեւաղուություն է ԱՄ դարի Հայասւանի քաղաքական ն ւնւեսական վիճակի մասին: Բնարական ն Հրաւարակախոսական չեղումների բնական միաձուլման օրինակ է Դ. Վարուժանի «Հարճը» ւոեմի երկրորդ դլխի ղդալի մասը, որւեղ, մի ւաՀ ընդՀաւելով Տրդաւի ն Նաղենիկի սիրո ւաւմությունը, բանասւեղծը ÷առաբանում է վաղնջական դարերի բարքերը. Փա՛ռք մեծաղոր կենցաղին ասւեւական դարերուն՝ Ուր ւաչւվեցավ Գեղեցիկն ու Զորությունը արբուն, Եվ խորՇրդանիչը անմաՇ Գեղեցիկին, Զորության՝ Փըրւուրներու ԴիցուՇին ըսւինքներով ռոչնական:

Ուժի ն դեղեցկության Հեթանոսական ւաչւամունքից ծնված այս բարձր քնարական ւրամադրությանը Հաջորդում են ժամանակակից Հասարակության մեջ մարդկային վսեմ արժեքների ման142

րացման, սիրո կուիւ առուծախի մասին ւաւմող Հաւվածներ: Այսւեղ արդեն Հրաւարակախոսական կրքով արւաՀայւված են բանասւեղծի քաղաքական ըմբռնումները, նրա վերաբերմունքը անցյալի ն ներկայի Հանդեւ: Միջանկյալ ւաւմություններ: Սւեղծադործության բովանդակության խորացմանն են ծառայում նան որոչ դեւքերում Հանդես եկող միջանկյալ ւաւմությունները: Դրանք մեծ երկի կաղմի մեջ մւնող ինքնուրույն Հաւվածներ են, երբեմն սե÷ական սյուժե ունեցող ւաւմվածքներ, որոնք թեն չեն մւնում Հիմնական դեւքերի չղթայի մեջ, բայց ինչ-որ կողմով Հարսւացնում են երկի բովանդակությունը: Այդւիսի միջանկյալ նովելներ կան, օրինակ, Սերվանւեսի «Դոն կիխուում», Դիկենսի «Պիկվիկյան ակումբի ՀեւմաՀու նոթերում», Գոդոլի «Մեռած Հոդիներում» («Պաւմվածք կաւիւան կուեյկինի մասին»): Կոմւողիցիոն չրջանակ: Երբեմն, նախքան Հիմնական սյուժեին անցնելը, Հեղինակը բնութադրում է այն ւայմանները ն միջավայրը, որւեղ ներկաներից մեկն սկսում է ւաւմել երկի բուն դեւքերը: Շիրվանղադեի «կրակը» վիւակի սկղբում խոսվում է ÷ասւաբան Միրաբյանի ւանը Հավաքված մարդկանց, նրանց ղրույցի մասին: Այդ ղրույցի ժամանակ Միրաբյանը Հիչում ն ներկաներին ւաւմում է Սանթուրյանի կյանքի ւաւմությունը, որն էլ վիւակի Հիմնական սյուժեն է: Վիւակի վերջում նորից Հիչաւակվում են Միրաբյանն ու նրա ունկնդիրները: Այսւիսով, Հիմնական ւաւմությունը սկղբից ն վերջից կարծես դրվում է որոչակի չրջանակի մեջ: Գեղարվեսւական այդ Հնարքը կոչվում է կոմւողիցիոն չրջանակ: Շիրվանղադեն այդ ձնը Հաճախ է դործածում («Օրիորդ Լիղա», «Ալինա», «Խելադարը» ն այլ ւաւմվածքներ): կոմւողիցիոն չրջանակ ունեն Բոկաչչոյի «Դեկամերոնը» (որի 100 նովելները Հաջորդաբար ւաւմում են ժանւախւից ÷ախած երիւասարդները), Տոլսւոյի «Հաջի Մուրադը», Զեխովի «Պաւենավոր մարդը» ն այլ դասական երկեր: Թումանյանի «Գելը» ւաւմվածքը նույնւես կառուցված է այդ եղանակով: Յուրօրինակ կոմւողիցիոն չրջանակ ունի նան Թումանյանի «Անուչ» ւոեմը: Այն սկսվում է Համբարձման դիչերվա ւաւկերով, որը մի ւեսակ խւացնում է իր մեջ աւադա ողբերդության ւրամադրությունը: Համբարձման դիչերվա մասին խոսվում է նան ւոեմի եղրա÷ակիչ ւողերում' այս անդամ արդեն արձադանքելով

ւեղի ունեցած դժբախւությանը: Այսւես, այդ ւաւկերները ւոեմի սկղբում ն վերջում իրոք չրջանակի մեջ են առնում երկը ն ավելի են չեչւում սիրո ւաւմության ողբերդականությունը: Այսւիսով, սյուժեւային սւեղծադործության կառուցվածքը չի սւառվում միայն դեւքերի ընթացքով, քանի որ կոմւողիցիան ավելի լայն ըմբռնում է, քան սյուժեն: Երկի մեջ կարող են մւնել նան այլ մասեր, որոնք սյուժեի Հեւ միասին կաղմում են կոմւողիցիայի բարդ ն բաղմակողմանի Հյուսվածքը:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԽՈՍՔ

ԼԵԶՈՒՆ իԲՐԵՎ ԳՐԱկԱՆ ՊԱՏկԵՐՄԱՆ ՄիԶՈՑ

Գրականադիւություն ն լեղվաբանություն: Գրականադիւությունն իր բոլոր ենթաբաժիններով (որոնց թվում նան ւոեւիկան' բանարվեսւը) մւնում է մի ավելի լայն Հասկացության' բանասիրության (ֆիլոլոդիա) մեջ: Բանասիրությունը այն դիւությունների ամբողջությունն է, որոնք ղբաղվում են մարդկային լեղվի (խոսքի, բանի) բաղմաղան դրսնորումներով: Բանասիրության մեջ չաւ դիւաճյուղեր կան, որոնք ի վերջո կաղմում են երկու մեծ խումբ: Նրանցից մեկն ղբաղվում է լեղուների կառուցվածքի, ÷ոխՀարաբերության ն ղարդացման ուսումնասիրությամբ (լեղվաբանություն կամ լեղվադիւություն), իսկ մյուսը' դեղարվեսւական դրականության ւաւմության ն ւեսության Հարցերով (դրականադիւություն): Բանասիրության այս երկու Հիմնական բաժինները դարերի ընթացքում ղարդացել են' սերւորեն կաւված ն ÷ոխադարձաբար ներդործելով իրար վրա: Դրա չոչա÷ելի արւաՀայւություններից մեկն էլ այն է, որ անցյալում չաւ դրողներ դիւական լուրջ Հեւաքրքրություններ են ունեցել լեղվի Հարցերի նկաւմամբ. բավական է Հայ դրողներից Հիչել Խ. Աբովյանի, Մ. Նալբանդյանի, Հ. Թումանյանի, Վ. Տերյանի, Պ. Սնակի ն ուրիչների անունները: Բանասիրության ւաւմությունն էլ իր Հերթին չաւ օրինակներն է ւալիս այն բանի, երբ դիւնականները Հավասարաւես ղբաղվել են ինչւես դրականության, այնւես էլ լեղվի Հարցերի ուսումնասիրությամբ: Հայ դիւնականներից կարելի է Հիչել Սւ. Նաղարյանին ն Սւ. Պալասանյանին, Մ. Աբեղյանին ն Սւ. Մալխասյանին, Ն. Աղբալյանին ն ուրիչների: Գրականադեւի ն լեղվաբանի ղուդակցումը

միննույն անձնավորության մեջ ինքնին ցույց է ւալիս բանասիրության երկու Հիմնական բաժինների աղդակցական սերւ կաւը: Այդ Համադործակցությունը բնական ն անխախւելի Հիմքեր ունի: Այդ Հիմքերից կարնորադույնն այն է, որ դրականությունը խոսքի արվեսւ է, ն նրա մեջ ամեն ինչ արւաՀայւվում է լեղվի միջոցով: Հասարակության ն աղդության կյանքում իր բացառիկ կարնոր դերը լեղուն ղդալի չա÷ով իրականացնում է դեղարվեսւական դրականության միջոցով: Լեղուն, ասում էր Մ. Նալբանդյանը, «մւքի Հայւարարն է», «աղդությանց դրոչակը, նոցա որւիսության ն վիճակի» լավադույն ցուցանիչը: կարծես չարունակելով ն բաղմացնելով իր մեծ նախորդի այս միւքը' Հ. Թումանյանն ասում էր. «Լեղուն է ամեն մի ժողովրդի աղդային դոյության ու էության ամենախոչոր ÷ասւը, ինքնուրույնության ու Հանճարի ամենախոչոր դրոչմը, ւաւմության ն Հեռավոր անցյալի կախարդական բանալին, Հոդեկան կարողությունների ամենաճոխ դանձարանը, Հոդին ու Հոդեբանությունը»: «Լեղուն կբխի ժողովրդի մը Հոդեբանութեան բուն խորքերեն ն արդեն ինքնին անոր Հոդիին Հարաղաւ մեկ կւորն է»,- ավելացնում էր Լնոն Շանթը: Ավելորդ է Հիմնավորել այն միւքը, որ դրականադիւությունն իր բոլոր մակարդակներով չի կարող չրջանցել դրողի միակ ն ան÷ոխարինելի ղենքի' լեղվի կիրառության խնդիրը: Գրականության բնույթի ն նչանակության ըմբռնումն ամբողջական չի լինի, եթե անւեսվի, թե ինչ առանձնաՀաւկություններով է դրսնորվում լեղուն իր կիրառության ամենակարնոր ոլորւներից մեկում' իրականության դեղարվեսւական վերարւադրության մեջ: Ավելացնենք, որ աղդային լեղվի ւաւմության ամենաՀարուսւ ն Հուսալի աղբյուրը նույնւես դեղարվեսւական դրականությունն է: Սակայն դրականադիւությունը չի ղբաղվում լեղվի ձնաբանական կամ չարաՀյուսական կառուցվածքի, Հնչյունաբանության կամ բառաւաչարի Հարցերով ինքնին' անկախ նրանց կոնկրեւ դեղարվեսւական կիրառությունից: Նա լեղուն քննում է' ցույց ւալով լեղվի դերը դրողի ւաւկերավոր մւածողության մարմնավորման դործում: Լեղվաբանն ուսումնասիրում է լեղվի ընդՀանուր օրենքները, իսկ դրականադեւը' նրա դրսնորման առանձնաՀաւկությունները դեղարվեսւական դրականության մեջ: Հեւնաբար, չնայած ընդՀանուր դծերին, դրականադիւական մուեցումը լեղվի Հարցերին էաւես ւարբերվում է լեղվաբանականից:

Լեղվի դեղարվեսւական դերը: Լինելով «դրականության առաջին ւարրը» (Մ. Գորկու բնորոչումն է)' լեղուն լայնորեն օդւադործվում է նան մարդկային կյանքի մյուս բոլոր ոլորւներում: Մենք Հաճախ ասում ենք' «Հրաւարակախոսական լեղու», «÷իլիսո÷այական լեղու», «դեղարվեսւական լեղու» ն այլն: Այս բոլոր «լեղուները», իՀարկե, ւեւք է Հասկանալ սոսկ ւայմանականորեն. դրանք ոչ թե ինքնուրույն քերականական կառուցվածք ու բառաւաչար ունեցող առանձին լեղուներ են, այլ միննույն Համաղդային լեղվի դրսնորումները մարդկային դործունեության ւարբեր ոլորւներում, որոնցից ամեն մեկում այն սւանում է որոչ ինքնաւիւ երանդներ' կաւված նյութի առանձնաՀաւկության Հեւ: Գեղարվեսւական լեղվի ւարբերիչ Հաւկանիչները նույնւես ւայմանավորված են նրա կիրառության ոլորւի յուրաՀաւկությամբ: Լեղուն դրականության մեջ ծառայում է ւաւկերի սւեղծմանը, կյանքի ւաւկերավոր արւացոլմանը: Գրական-դեղարվեսւական ւաւկերի բոլոր Հիմնական դծերը' նրա կոնկրեւությունը, անՀաւական ն ւիւական բնույթը, դեղադիւական նչանակությունը ն այլն, իրենց անմիջական կնիքն են դնում սւեղծադործության լեղվի վրա: Այդ լեղուն ամենից առաջ ւաւկերավոր լեղու Է, այսինքն' ընթերցողի առջն մարդկային կյանքի, ներաչխարՀի կամ բնության որնէ կոնկրեւ վիճակ, ւեսարան է դնում: Գեղարվեսւական լեղուն էլ ւեւք է լինի խսւորեն անՀաւականացված ն ունենա լայն ընդՀանրացնող նչանակություն: Որւեսղի բացաՀայւվի ւաւկերի ղդայական բովանդակությունը, լեղուն ւեւք է Հադեցած լինի Հուղական Հաւկանիչներով: Այսւիսով, բացի սովորական Հաղորդակցական դերից, դրական սւեղծադործության լեղուն նան դեղադիւական դեր է կաւարում: ինչւես ամեն ինչ դրական երկի մեջ, լեղուն նս ւեւք է նւասւի դեղադիւական ււավորությանը: Համաղդային լեղվի մյուս դրսնորումների Համեմաւությամբ դրականության լեղուն ավելի քան մչակված է, ենթարկված որոչակի դեղարվեսւական խնդրի: Նրա մեջ առավել ցայւունությամբ են արւաՀայւվում լեղվի այնւիսի Հաւկանիչներ, ինչւես ճչդրւությունը, սեղմությունը, դեղեցկությունը: Լավադույն դրական երկերն աչքի են ընկնում լեղվական միջոցների բաղմաղանությամբ, ճկունությամբ ու ներդաչնակությամբ: Տվյալ աղդային լեղվի բառաւաչարի, արւաՀայւչական միջոցների ու քերականական ձների ներքին Հնարա147

վորություններն ամենից լայնորեն բացաՀայւվում են մեծ դրողների սւեղծադործության մեջ: Գեղարվեսւական դրականությունը աղդային լեղվի Հարսւության, նրա ղարդացման ամենաւերճախոս վկայադիրն է: ԱՀա թե ինչու դրողի սւեղծադործության նչանակությունն աղդային մչակույթի Համար որոչվում է, բացի մյուս բոլոր կողմերից, նան նրանով, թե որքանո՛վ կաւարյալ է նրա լեղուն, ի՛նչ աղդեցություն է այն թողել աղդային լեղվի ղարդացման վրա: Արւացոլելով աղդային լեղվի լավադույն Հաւկանիչները' արվեսւադեւ դրողի լեղուն իր Հերթին դառնում է չաւ սերունդների Համար լեղվի ուսուցիչ, նրա դեղեցկության ն Հարսւության յուրացման աղբյուր: Ասվածի Հիման վրա ւեւք է ւարբերակել այնւիսի Հասկացություններ, ինչւես դրական լեղուն ն դրականության լեղուն: Վերջինս, ինչւես ւեսանք, Համաղդային լեղվի ւարաւեսակներից կամ կիրառության յուրաՀաւուկ ոլորւներից մեկն է: Գրական լեղուն օդւադործվում է ինչւես դեղարվեսւական դրականության մեջ, այնւես էլ ամենաւարբեր ոլորւներում' մամուլում, դւրոցում, դիւության ն Հրաւարակախոսության մեջ' դրսնորելով որոչակի առանձնաՀաւկություններ ինչւես բառաւաչարի ընւրության ն կիրառման, այնւես էլ խոսքի չարաՀյուսական կառուցվածքի մեջ: Այս առումով դրական լեղուն ավելի լայն Հասկացություն է, քան դեղարվեսւական դրականության լեղուն: Սակայն, մյուս կողմից, դրականության լեղուն ներառում է նան այնւիսի ւարրեր, որոնք դուրս են դալիս դրական լեղվի չրջանակներից: Գեղարվեսւական նկաւառումներով դրողը կարող է չեղվել դրական լեղվի ընդունված նորմերից ու բառաւաչարից: Օրինակ, Հերոսների խոսքը անՀաւականացնելու կամ միջավայրը բացաՀայւելու նւաւակով նա կարող է դործածել բարբառային, խոսակցական, օւար բառեր ն արւաՀայւություններ, Հնաբանություններ ն նորաբանություններ, չարաՀյուսական անսովոր կառույցներ ն այլն: Ավելին, առանձին դեւքերում դրական երկն ամբողջությամբ կարող է բարբառով դրվել (օրինակ' Գ. Սունդուկյանի ւիեսները): Այս իմասւով էլ դրականության լեղուն ավելի լայն Հասկացություն է, քան դրական լեղուն: Այսւես, դրականության մեջ Համաղդային լեղվի կիրառության բաղմաղան ձներն իրենց Համաւաւասխան առանձնաՀաւկություններով, միասին վերցրած, կոչվում են դեղարվեսւական դրա148

կանության լեղու կամ բանասւեղծական լեղու (բառիս լայն առումով' նկաւի ունենալով ն՛ չա÷ածոյի, ն՛ արձակի ու դրամաւուրդիայի լեղուն), երբեմն էլ' դեղարվեսւական խոսք: Գեղարվեսւական խոսքի առանձնաՀաւկությունների ուսումնասիրությամբ ղբաղվում է բանասիրության մի Հաւուկ ճյուղ' ոճադիւությունը (սւիլիսւիկա): Երբեմն վիճում են, թե բանասիրական ո՛ր դիւությանն է ւաւկանում ոճադիւությունը: Այդ վեճը ւեւք է Համարել ավելորդ ն անօդոււ: Ոճադիւությունը (ինչւես նան ւաղաչա÷ությունը, որին կանդրադառնանք Հաջորդ դլխում) բանասիրական դիւությունների Համակարդում միջանկյալ ւեղ է դրավում. այն դրականադիւությունը ն լեղվաբանությունը կաւակցող օղակ է: Գեղարվեսւական խոսքի Հարցերը լիակաւար իրավունքով ուսումնասիրվում են ն՛ մեկի, ն՛ մյուսի կողմից' իՀարկե, Հարցադրումների ն Հեւաղուության ուղիների որոչակի ւարբերություններով: Գեղարվեսւական խոսքի մեջ նս լիուլի դործում է լեղվի ն մւածողության անխղելի միասնության օրենքը: Սւեղծադործության լեղվի ամեն մի թերություն ի վերջո Հեղինակի մւածողության որնէ թերության արդյունք է ն իջեցնում է երկի դեղարվեսւական արժեքը: Սւեղծադործական աչխաւանքում մանրուքներ չկան, ն նույնիսկ մեկ անճիչւ բառը կարող է լրջորեն վնասել ամբողջ դրական կառույցին: «Բանասւեղծի Համար մի բառը մի աչխարՀ է»,- ասում էր Թումանյանը' Հասւաւելով այն միւքը, որ ամեն մի բառ արւաՀայւում է դրողի Հոդու մի մասնիկը, բխում է նրա առջն կանդնած դեղարվեսւական խնդրից: իսկ Դ. Վարուժանը լեղվի որակի մեջ ւեսնում էր դրողի մւածողության, ՀուղաչխարՀի ն վարւեւության ուղղակի արւաՀայւությունը. «Աղեկ դրել' կը նչանակե աղեկ խոսիլ, աղեկ ղդալ ն աղեկ արւաՀայւել»: Ժամանակակից բանասիրության մեջ Հաճախ կիրառվում են բառի ւոեւիկա կամ բառի դեղադիւություն արւաՀայւությունները: Դրանցով սովորաբար նչվում են բառի մեջ դրված բանասւեղծական բարձր բովանդակությունը ն նրա թողած Հոդեբանական Համաւաւասխան ււավորությունը: Սակայն բառերն իրենց մեկընդմիչւ ամրացված դեղադիւական բովանդակություն չունեն, այլ այդւիսին ձեռք են բերում միայն որոչակի Համաբնադրի (կոնւեքսւի) մեջ:

Այդ իրողությունը չաւ ավելի ցայւուն ն ամբողջական ւեսքով երնան է դալիս չա÷ածո սւեղծադործության մեջ, մի բան, որի բացաւրությունը ւվել է նչանավոր դրականադեւ ն ÷իլիսո÷ա Մ. Մ. Բախւինը' դրելով. «Միայն ւոեղիայի մեջ է լեղուն բացաՀայւում իր բոլոր Հնարավորությունները, քանի որ նրա նկաւմամբ ւաՀանջներն այսւեղ առավելադույնն են' նրա բոլոր կողմերը լարված են ծայր ասւիճան, Հասնում են իրենց վերջին սաՀմանին: Պոեղիան ասես քամում է լեղվի բոլոր Հյութերը, ն լեղուն այսւեղ դերաղանցում է ինքն իրեն»: ԱՀա դեղադիւական ն Հոդեբանական բովանդակությամբ «դերՀադեցած» մի բանասւեղծություն ՎաՀան Տերյանի «Մթնչաղի անուրջներ» չարքից. Ես չըդիւեմ՝ ո՛ւր են ւանում Շեռավոր Ուղիների ժաւավեններն անՇամար, Ես նսւում եմ ճամւի վրա ամեն օր Եվ աղոթում ն թախծում եմ քեղ Շամար: Եվ իմ մոլոր ուղիներում, ո՛վ դիւե, Գուցե մի օր դու երնաս լուսերես, Գուցե ժււաս քո խոսքերով արծաթե Եվ մութ սրւիս նոր խնդության լույս բերես: 0ձանման ոլորումով Շեռախույս Ինձ կանչում են ուղիները բյուրավոր. Արդյոք ո՞ւր ես, խորՇրդավոր արչալույս, Հանդիւումի երջանկության ւայծառ օր...

Սիրո, կարուի ն սւասման թախծու-լուսավոր ւրամադրության այս երդը ւոդորված է իսկական բանասւեղծական մթնոլորւով ն դեղադիւական բարձր ղդացմունք է ներչնչում: Բայց ո՞րն է այդ ւրամադրության աղբյուրը' առանձին բառե՞րը, թե՞ այն կոնկրեւ բնադիրը, որ նրանցով սւեղծել է Հեղինակը: իՀարկե' երկրորդը: Այս բանասւեղծության նույնիսկ դեղադիւորեն ամենից ակւիվ բառերը (խորՇրդավոր, արծաթե, Շեռախույս) ուրիչ կաւակցությունների մեջ կարող էին արւաՀայւել բոլորովին ոչ բանասւեղծական մւածողություն, իսկ «ոչ դեղադիւական» այնւիսի բառեր, ինչւես մոլոր, օձանման, բանասւեղծության մեջ որոչակի ւոեւիկ իմասւավորում են սւացել: Բանասւեղծության բառերի մեծ մասը իր մեջ դնաՀաւման որնէ ւարր չի ւարունակում ն այդւիսին ձեռք է բերում կոնկրեւ բնադրի մեջ:

Հեղինակի ն ւաւմողի լեղուն: Գրական սւեղծադործության լեղուն չի կարելի քննել իբրն միաւարր մի բան: Նրա մեջ մւնում են ւարբեր չերւեր: Տարբեր ւիւի երկերում լեղուն կառուցվում է յուրովի: Բնարական բանասւեղծություններում դա դերաղանցաւես Հուղական երանդի խոսք է' կառուցված ռիթմի որոչ սկղբունքներով: Պիեսների մեջ ամեն ինչ Հիմնվում է Հերոսների խոսքի վրա (երկխոսություն ն մենախոսություն), որի միջոցով Հեղինակը ւեւք է վերարւադրի յուրաքանչյուր կերւարի Հոդեբանական ն սոցիալական բնորոչ դծեր: Ավելի բարդ կաղմ ունի ւաւմողական արձակ երկերի լեղուն (վեւ, վիւակ, ւաւմվածք ն այլն): Մենք արդեն դիւենք, որ այդ երկերը կարող են կառուցվել ւարբեր սկղբունքներով (ւաւմություն Հեղինակի կողմից, ականաւեսի կամ Հերոսներից մեկի անունից, Հիչողության, նամակադրության կամ օրադրության ձնով ն այլն): Այդ ձներից ամեն մեկը թելադրում է լեղվական նյութի կառուցման որոչակի սկղբունք: Բայց ն միննույն սւեղծադործության մեջ կարող են լինել լեղվական ւարբեր չերւեր, որոնցից ամենակարնորը երկուսն են' Հեղինակի կամ ւաւմողի խոսքը ն Հերոսների խոսքը: Հեղինակի խոսքը չաւ երկերում այն Հիմնական միջոցն է, որի օդնությամբ չարադրվում է դեւքերի ընթացքը, ւրվում է նրանց ուղղակի կամ անուղղակի դնաՀաւականը: Գրողի լեղվական մչակույթի Հարսւությունն առավել ցայւուն երնան է դալիս Հեղինակային ուղղակի ւաւմության մեջ: Այսւեղ նա անմիջաւես «իր անունից» է խոսում` առանց իր լեղուն Հարմարեցնելու այս կամ այն Հերոսի սոցիալ-Հոդեբանական բնավորությանը: Սակայն Հեղինակային ւաւմության ամեն մի Հաւված ոչ միայն առաջ է չարժում դործողությունը, այլն բացում է Հերոսների բնավորության ն դրողի դնաՀաւականի ինչ-ինչ նոր կողմեր: ԱՀա Դեմիրճյանի «Վարդանանքի» սկիղբը' իբրն Հեղինակային խոսքի մի օրինակ (վեւն ամբողջությամբ դրված է Հեղինակային ւաւմության եղանակով). Գիչերը լուրջ ու խոժոռ բաղմել Էր Տարոնի դաչւավայրի վրա: Ամեն ինչ ընկղմվել Էր խավարի ծովի մեջ: Միայն Շեռավոր լեռների ալիքներից դեւի վերն բացվում Էր Շանդիսավոր երկինքը՝ ւենդային ասւղերով առլցուն: 0դը ցուրւ Էր, վաղ դարնանային: Ինչւես խոՇուն ուրվական, խավարի միջից նայում Էր Աչւիչաւի

վանքը, ն ըսւ երնույթին ոչինչ բան չԷր վրդովում նրա խորՇրդավոր անդորրը: Սառն Շովը սվսվում Էր նրա ւարիսւներից երկինք միւող անսաղարթ ծառերի ճյուղերի մեջ:

Առանց դործողությանը ուղղակի մասնակցելու, բացառաւես լեղվական միջոցներով Հեղինակը կարող է Հանդես դալ իբրն որոչակի դեմք, որը կոչվում է ւաւմողի կերւար: Այդ կերւարը դծադրվում է չնորՀիվ այն բանի, որ ողջ չարադրանքի մեջ նա երնում է իբրն դեւքերի ընթացքով ն Հերոսների ճակաւադրով չաՀադրդռված, իր վերաբերմունքը բացաՀայւորեն արւաՀայւող անձ: Օրինակ, Գ. Սունդուկյանի «Վարինկի վեչերը» ւաւմվածքում սկղբից մինչն վերջ Հեղինակն ասես Հոդեւես ուղեկցում է իր ՀերոսուՀուն, դնաՀաւում նրա արարքները, ցավակցում ու խորՀուրդներ է ւալիս նրան: Որոչ երկեր ղուրկ են Հեղինակի ուղղակի խոսքից, նրանց մեջ ամեն ինչ ւաւմում է Շերոսներից մեկը կամ դեւքերի ականաւեսը: Այդւիսի երկերում ինքը` ւաւմողը, դառնում է դեղարվեսւական կերւար, եթե նույնիսկ ուղղակի չի մասնակցում դեւքերին. նրա խոսքի առանձնաՀաւկությունները արւաՀայւում են նրա մւածողության ն բնավորության էական դծերը: Այդ դեւքում ւաւմության մեջ կարող են մւնել բարբառային կամ օւար բառեր, նույնիսկ սխալ քերականական ձներ, որոնք իրականում Հաւուկ չեն Հեղինակի լեղվին, բայց օդւադործվում են ւաւմողին անՀաւականացնելու ն ւիւականացնելու նւաւակով: Վերցնենք Սւ. Զորյանի «ԶրՀորի մու» ւաւմվածքի սկիղբը. ... Էս ինչ որ ւաւմում եմ - Ավսւրու կողմն Էր: Շաբթից ավելի՝ առավու, իրիկուն կռվում Էինք: Ցերեկը Շանդսւանում Էինք չոդի ւաւճառով - առավու, իրիկուն կրակում... Մին ավսւրացիք Էին առաջ դալի, մին մենք Էինք վրա ւալի, բայց միչւ Էնւես Էր ըլում, որ մնում Էինք Էլի մեր ւեղերում, մեր Շին դիրքերում: Բա՛ց դուրան ւեղ Էր. Շերիք Էր դլուխներս բարձրացնեինք՝ իրար ւեսնում Էինք, իսկ դուրբինով Շո ոնց որ առաջիդ:

Նույնիսկ այս մի քանի ւողերը մեղ Հուչում են, որ ւաւմում է ոչ թե Հեղինակն ինքը, այլ ւաւերաղմական դեւքերի մասնակիցը, որը ւաւմվածքի մեջ իրոք դառնում է որոչակի կերւար: իՀարկե, ւարւադիր չէ, որ ւաւմողի խոսքը անւայման այսւիսի բարբառային կամ որնէ այլ դունավորում ունենա: Դեւքերի

ականաւեսի կամ մասնակցի խոսքը կարող է մաքուր դրական լինել: Եվ, այնուամենայնիվ, դա կւարբերվի սովորական Հեղինակային ւաւմությունից, քանի որ դեւքերը չարադրվում են ոչ թե օբյեկւիվորեն, իբրն ւաւմողից անկախ կաւարված մի բան, այլ ղարդանում են նրա մասնակցությամբ, դիւվում ն դնաՀաւվում են նրա կողմից: Այդւես են կառուցված Րաֆֆու «կայծեր», «Խաչադողի Հիչաւակարան» վեւերը, Շիրվանղադեի «Արւիսւը», Սւ. Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն» ն այլ դործեր: Այդւես է ղարդանում նան Նար-Դոսի «Սւանված աղավնին» վիւակը, որի չարադրանքի եղանակի մասին կարող ենք ւաւկերացում կաղմել առաջին իսկ ւարբերությունից. Գիչերվա ժամը 2-ին մու Էր: Ուղեղս արդեն թմրել Էր: Գրիչս վայր դրի, վեր կացա ն ւաւրասւվում Էի, որ քնեմ, երբ Շանկարծ դռանս ղանդը Շնչեց: Սկղբում ինձ թվաց, թե ականջի ւաւրանք Է - դիչերային խորին լռության արդյունք, բայց չԷ - ղանդը նորից Շնչեց ն այս անդամ ավելի ուժեղ, ավելի երկարաւն:

Գործող անձանց լեղուն: Գրական սւեղծադործության լեղվի Համակարդում չաւ կարնոր ւեղ է դրավում նան Հերոսների խոսքը, որը Հանդես է դալիս բաղմաղան ձներով: ինչւես Հեղինակային ւաւմության, այնւես էլ ականաւեսի չարադրանքի դեւքում դրողն ասես քաղվածքներ է կաւարում Հերոսների խոսքից` վերարւադրելով նրանց խոսակցությունները (երկխոսություն) ն կամ նրանցից մեկի` միայնակ, ինքն իր առջն արւաՀայւած մւքերը (մենախոսություն): Դա դործող անձանց ուղղակի խոսքն է, որը արձակ երկերում (վեւ, վիւակ, ւաւմվածք) սերւորեն առնչվում է Հեղինակային ւաւմությանը, լրացնում այն: ԱՀա այդւիսի միաՀյուսման մի օրինակ Շիրվանղադեի «Բաոսից». Դռները բացվեցին, ներս մւավ ԻսաՇակ Մարութխանյանը՝ մի չաւ քաղցր Շաճոյական ժւիւ իր կարմիր երեսին: - Վերջաւե՛ս,- դոչեց Միքայելը ռուսերեն ն ձեռով նչան արավ ւեսային նսւելու: - Հը՛ը, ասա՛ ւեսնենք ինչ նորություն:

- Նայելով, թե ի՛նչն Է Շեւաքրքրում քեղ,- ւաւասխանեց Մարութխանյանը ն նսւեց բաղկաթոռի վրա, կանխավ Շեւ դարձնելով ռեւինկուի ւեչերը, որ չճխլւվի: - Ուրիչ ի՞նչ կարող Է ինձ Շեւաքրքրել բացի այդ Շիմար կւակից:

- Հասկանալի Է,- ւաւասխանեց Մարութխանյանը, դանդաղորեն Շանելով իր ձեռնոցները ն ձդելով իր դլխարկի մեջ ն նայելով աջ ու ձախ ավելացրեց.- Շույսով եմ, որ մեր խոսակցությունը ոչ ոք չի լսի: Առավել նս մեծ է դործող անձանց ուղղակի խոսքի դերը թաւերդական դործերում (ւիեսներում). այսւեղ այն ÷ասւորեն դեղարվեսւական ւաւկերման միակ միջոցն է: Հերոսի խոսքը կարող է Հանդես դալ նան անուղղակի ձնով. այդ դեւքում այն վերաչարադրվում է, դառնում է Հեղինակային ւաւմության մի մասը, թեն Հասկացվում է, որ այդ մւքերն ու խոսքերը ւաւկանում են այս կամ այն կերւարին: ԱՀա մի Հաւված Ա. Բակունցի «Խաչաւուր Աբովյան» անավարւ վեւից. Ռեկւորը ղդուչությամբ առարկել Էր՝ որ երկուսւեք են եղել անվայել բացականչություններ ն Շարկավոր չԷ կարնորություն ւալ դրդռված վիճակում արւասանած խոսքերին: Ինչ վերաբերում Է ոսւիկանների վրա աղյուս չւրւելու ւասւին, աւա ինքը Շամողված Է, որ ուսանողները մի քանի աղյուս են նեւել ոչ թե ոսւիկանների, այլ իրենց Շակառակորդների վրա ն այն Էլ ոչ թե որնԷ մեկի մարմնին ծանր վնաս Շասցնելու, այլ վախեցնելու դիւավորությամբ:

Հաճախ Հանդիւում ենք նան Հերոսի ներքին խոսքին, երբ Հեղինակը չարադրում է նրա մւքերը` իրենց բնական ընթացքով ն լեղվական ձնով: Օրինակ, այսւես է Պարոնյանը Հաղորդում նավաՀանդսւից քաղաք դնացող Աբիսողոմ աղայի ներքին խորՀրդածությունները. Ես ինքղինքս չԷի կարծեր այնչաւ մեծ մարդ, որչաւ որ կը կարծե այս խմբադիրն. բայց Շարկավ ան ինձմե աղեկ դիւե իմ որչաւ մեծ ըլլալս, վասն ղի խմբադիր մ’Է ն ուսումնական Է... Վաղը լրադրի մեջ իմ անունս ւեսնողները անչուչւ իրար ւիւի անցնին ն Շեւաքրքրություն ւիւի ունենան ինձի Շեւ ւեսնվելու, վաղը ւեւք Է որ կիրակի օրվան Շադուսւներս Շադնիմ ն ոսկե ժամացույցս ու չղթաս ալ դնեմ. սւասավորներս ալ Շեւս բերելու Էի. ո՞վ դիւեր...

Երբեմն էլ Հերոսի ներքին խոսքն ասես ձուլվում է Հեղինակի խոսքին, ն մենք աննկաւելիորեն անցում ենք կաւարում մեկից դեւի մյուսը: ԱՀա մի Հաւված Դեմիրճյանի «Վարդանանք» վեւից.

Վարդանը մւախոՇ նայում Էր Մասիսին՝ կարծես Շոդու աչքերով ջանալով ւեսնել այն ջաՇը, որ առանց ւարան կախված Էր երկնքից լեռան դլխին: Հիչեց, որ մանկութ լսել Էր իր դայակից, որ քանի կա այդ անմար ջաՇը՝ Շայ ժողովուրդը ւիւի աւրի: Հրաչք Է այդ անւարան ջաՇը - իսկ Շրաչք չԷ՞ ն այդ ժողովուրդը, որ աՇա, աւրում Է առանց Շղոր ւաչււանության... Մեծ խորՇուրդ կա այս Մասիսի մեջ: ԱՇա այս Մասիսի չուրջն Է աչքը բաց արել ժողովուրդը ն նրանից Է սովորել Շավերժությունը: Դարերով այդ Շսկա իմասւունը վեՇ խոՇեր Է ներչնչել իր ժողովրդին: Նա, այդ Շսկան Շողից Է բարձրացել, ինչւես ն ժողովուրդը: Ո՛չ, ժողովրդի կյանքի մասին երկյուղ չւեւք Է կրել: Նա կաւրի՛:

Այսւեղ սերւորեն միաձուլվում են Հեղինակային ւաւմությունը, դաւողությունները ն Հերոսի ներքին խոսքը, ն այդ բոլոր ւարրերի միաձուլումը ավելի աղդեցիկ է դարձնում ււավորությունը: Սակայն, ինչւիսին էլ լինի Հերոսի խոսքի ձնը, այն ւեւք է ծառայի կերւարի անՀաւականացմանը: Գործող անձանց խոսքը (Հաւկաւես ռեալիսւական դրականության մեջ) դառնում է բնավորության ամբողջացման կարնոր միջոցներից մեկը. յուրաքանչյուր կերւար խոսում է իրեն Հաւուկ լեղվական որոչ առանձնաՀաւկություններով, որոնց մեջ արւաՀայւվում է նրա էությունը: Հերոսի լեղվի մեջ մենք անմիջաբար ւեսնում ենք նրա անՀաւական-Հոդեբանական դծերը, բնավորության անկրկնելի Հաւկանիչները: Բայց դրողը չի ւաւճենում մարդկանց առօրյա-խոսակցական լեղուն: Նա նւաւակադրված ընւրություն է կաւարում նան Հերոսների լեղվական միջոցների մեջ, վերցնում է ամենաբնորոչը, էականը: Գրական կերւարի լեղվի մեջ արւացոլվում են ժամանակի, այն սոցիալական ն աղդային միջավայրի բնորոչ դծերը, որին ւաւկանում է նա, Հաճախ ն այն աչխաւանքի բնույթը, որով նա ղբաղվում է: Այսւես, Ակսել Բակունցի «կարմրաքար» վեւում չաւ կերւարների նման Տեր Նորընծան նս ղդալի չա÷ով բնորոչված է նան իր խոսքի ւարբերիչ երանդներով: իր խոսքն աղդեցիկ, Հանդիսավոր դարձնելու Համար նա Հաճախ օդւադործում է դրաբարյան բառաձներ, եկեղեցական բառաւաչար: Զդում ես, որ դյուղում այդւես կխոսեր միայն քաՀանան. Աղդաբանության մեջ սեր, միաբանություն չկա: Առաջվա լիությունն Էլ չկա, աՇա քեղ արմաւ չարյաց... Հիբանի Շողերը բաժանք անես, ամենայն մի չնչի մին օրավար չի Շասնի... Դորանով յարան չի սաղանա, ա՞յ օրՇնյալ... Աղդաբանությունը թող Շաչւարար աւրի, ւես, թե ինչւես

առաւություն լինի ամենայն մի բանի... Առաջաքայլ ն դիւակից անձնավորությունքը Շողադնդիս երեսին ւակասել են, Էլ ո՞ւմ մեղաւարւես Էս խառնակչության Շամար: Եւրեմերդին ասում Է, թե եղիցի արյունաՇեղ ւաւերաղմ, թադավոր Շյուսիսական ընդ արնելս, կուորած ժողովրդյան, քարեկարկոււ ն սն անձրն, ն սով մեծ...

Վարւեւ դրողը նույնիսկ մի քանի խոսքով որոչակի ւաւկերացում է ւալիս բնավորության մասին: Բակունցի «Խաչաւուր Աբովյան» վեւում Աբովյանը վերՀիչում է երկրաչա÷ության ւրոֆեսորի խոսքերը, որ նա ասել է իր ւեւրը դիւելիս, ն այդ դրվադային կերւարն արդեն անՀրաժեչւ կենդանություն է ձեռք բերում. «ինքը, էվկլիդեսը այսւես չէր նկարի: Բայց ն այնւես այս եռանկյունին մի քիչ ծուռ է, այնւես չէ՞, իսկ այս դիծը ավելորդ է, Հավաւացնում եմ, որ առանց այս դծի էլ կարելի էր աւացուցել, որ ճչմարիւ էր ծերունի Պյութադորասը...»: կամ աՀա Աբովյանը մւովի ւաւկերացնում է Հեռավոր էջմիածնում իր անվան չուրջ Հյուսվող որոդայթները ն այն խոսքերը, որ Հեւադեմ Հոդնորականները երնի ասում են իր մասին. «Խաբա՞ր ես, խաբա՞ր ես, քանաքեռցի Խաչաւուր չիք-դւիր լյոււերականաց Հեւ... միանդամա¯յն է...»: Այս մի քանի խոսքերն արդեն բնորոչում են Աբովյանի անունը «ադռավների» նման «քրքրող» մարդկանց անլուր թչնամությունը, նենդությունը, չարախինդ Հրճվանքը, Հոդու կոււությունը: Այժմ ծանոթանանք դեղարվեսւական դրականության լեղվի մի քանի յուրաՀաւուկ կողմերի Հեւ:

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐի ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏՈՒկ ՇԵՐՏԵՐԸ

Գրողի բառաւաչարի սաՇմանները: Համաղդային լեղվի ն նրա ճյուղավորումների բառաւաչարն իր Հարսւությամբ ու դեղեցկությամբ, բաղմաղանությամբ ու ճկունությամբ առավել լրիվ ձնով Հանդես է դալիս դեղարվեսւական դրականության մեջ: Հրաւարակախոսությունը ն մամուլը, դիւությունը ն մանկավարժությունը այդ առումով չեն կարող մրցել դրականության Հեւ: Սակայն ւարբեր դրողներ ւարբեր չա÷ով ու ձներով են օդւվում այդ բառաւաչարից: Դա ւայմանավորված է դրողի սւեղծադործության թեմաւիկ չրջանակներով, լեղվամւածողությամբ ն, իՀարկե,

ւաղանդի ասւիճանով: ԱՀա թե ինչու բառաւաչարի ծավալն ու բնույթը, նրա չերւերն ու ւեսակները չեն կարող անւեսվել դրողի սւեղծադործության դեղարվեսւական ն Հասարակական արժեքը որոչելիս: Գրականության ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ խոչորադույն դրողների լեղուն, ի թիվս չաւ այլ Հաւկանիչների, բնութադրվում է նան բառաւաչարի Հարսւությամբ ն բաղմաղանությամբ: Այսւես, մասնադեւների Հաչվումներով` Շեքսւիրի սւեղծադործության բառաւաչարն ընդդրկում է մու 24 Հաղար բառ, Պուչկինինը` 21 Հաղարից ավելի, Լերմոնւովինը` չուրջ 15 Հաղար, Շնչենկոյինը` 10 Հաղար բառ ն այլն: Հայ դրականության նչանավոր երկերից Մովսես Խորենացու «Հայոց ւաւմությունը» ւարունակում է 7031 բառ, Գրիդոր Նարեկացու «Ողբերդության մաւյանը»` 6962, «Սամվելը»` 7718 ն այլն: Լեղվաբանները Հաչվել են նան մի քանի Հայ դրողների բառաւաչարը, թեն սւացված ւվյալները կարող են լրիվ ն ճչդրիւ չլինել` որոչ երկեր ւեսադաչւից դուրս թողնելու ւաւճառով: Ըսւ այդ ւվյալների' ՀովՀ. Թումանյանի դեղարվեսւական երկերի (ն թարդմանությունների) մեջ օդւադործված է մու 9000 բառ, Ե. Զարենցի ն Ավ. իսաՀակյանի միայն չա÷ածո երկերում' Համաւաւասխանաբար 7500 ն 5200 բառ: Նորադույն դրողներից բառաւաչարի մեծ բաղմաղանության է Հասել Պ. Սնակը, որի միայն չա÷ածո երկերում (թարդմանությունների Հեւ միասին) կա չուրջ 17 300 բառ: Գրողների բառաւաչարի մանրամասն ուսումնասիրությունը, իՀարկե, ավելի լեղվաբանական խնդիր է: Նրա մեջ մւնում են բաղմաթիվ Հարցեր, ինչւես Հոմանիչ, Հականիչ ն Համանուն բառաչերւերի, դարձվածքների, բառակաղմության սկղբունքների, բնադրի մեջ բառերի ձեռք բերած իմասւային նրբերանդների ուսումնասիրությունը ն այլն: Սակայն լեղվի դեղարվեսւական կիրառության ւեսակեւից Հաւուկ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում դրականության լեղվի բառաւաչարի որոչ առանձնաՀաւուկ չերւեր: Դրանք այն բառերն են, որոնք ինչ-որ կերւ առանձնանում են ւվյալ չրջանի աղդային դրական լեղվի ընդՀանուր ղանդվածից, բայց օդւադործվում են դրողների կողմից Հաւուկ դեղարվեսւական նւաւակով` կերւարի ւիւականացման, ժամանակի ն միջավայրի դունավորում սւեղծելու Համար ն այլն: Այս կարդի բառերը սովորաբար բաժանվում են չորս խմբի`

Հնաբանություն ն նորաբանություն, բարբառային ն օւար բառեր: Հնաբանություններ: Գրական լեղվի երկի մեջ երբեմն օդւադործվում են նան Հնացած, ընդՀանուր կիրառությունից Հանված բառեր, որոնք կոչվում են Շնաբանություններ (արխաիղմներ): Լեղվի ղարդացումն առաջին Հերթին արւաՀայւվում է որոչ բառերի Հնանալու ն նորերի առաջացման մեջ: Բառերը Հնանում են երկու ւաւճառով' ա) երբ բառի միջոցով նչվող իմասւը կամ առարկան դուրս են մղվում կյանքից, բ) երբ նույն իմասւն արւաՀայւող ւարբեր բառերից մեկը «ւարւվում» ն դուրս է դալիս ասւարեղից: Ժամանակակից Հայոց լեղվում չեն դործածվում Հաղարավոր բառեր ու արւաՀայւություններ, որոնք եղել են դրաբարում, միջին Հայերենում կամ աչխարՀաբարի ավելի վաղ ÷ուլերում: Հնաբանությունների Հարցին ւեւք է մուենալ ւաւմականորեն` միչւ նկաւի առնելով ւվյալ ժամանակի Համաղդային լեղվի վիճակը: Արդի Հայերենում այնւիսի բառաձներ, ինչւես` սորա, նորա, նոցանով, ւեսանել, կառուցանել, Հարուցանել, մարդերի, ընւրողություն, չարժողություն ն այլն, վաղուց Հնացել են ն չեն դործածվում: Բայց Մ. Նալբանդյանի լեղվում դրանք դեռ արխաիղմներ չէին, այլ կիրառվում էին իբրն օրինական ն բնական ձներ: կամ` դեռ ՃՃ դարասկղբի դրական աչխարՀաբարում (օրինակ` Թումանյանի Հրաւարակախոսության լեղվում) սովորական էին այնւիսի ժխւական բայաձներ, ինչւես` չի լինիլ, չի Հնչիլ, չեմ դրիլ ն այլն: Այնինչ այսօր դրանք կընկալվեին իբրն Հնաբանություններ: Տարբեր լեղուներում Հնաբանությունների Հիմնական աղբյուրը այսւես կոչված մեռած լեղուներից վերցրած բառերն են (լաւինիղմներ, դալիցիղմներ, սլավյանիղմներ ն այլն), Հայերենում' դրաբարյան բառերը: Հնաբանությունները կարող են ւարբեր դեր կաւարել: Ամենից ավելի դրանք օդւադործվում են ւաւմադեղարվեսւական երկերում` նւասւելով ւաւմական միջավայրի վերսւեղծմանը: Գրողն իր ւաւմական Հերոսներին, իՀարկե, չի խոսեցնում ւաւկերվող դարաչրջանի լեղվով (որովՀեւն այդ դեւքում երկն անՀասկանալի կդառնար ժամանակակից ընթերցողին), բայց նրանց խոսքի մեջ մւցնում է որոչ Հին բառեր, որոնք ւաւկերացում են ւալիս նրանց լեղվի ն մւածողության մասին: Հեղինակային լեղվի մեջ նս սովորաբար մոււք են դործում մի չարք

Հնացած բառեր, որոնք նչում են ւաւկերվող ժամանակի բնորոչ իրերն ու երնույթները: Այսւես, Րաֆֆու «Սամվել» վեւում ինչւես Հերոսների, այնւես էլ Հեղինակի լեղվում Հանդիւում են բաղմաթիվ դրաբարյան բառեր ու Հոլովաձներ (անդրենածին, ս÷անցված, ադուցած, նախաՀարց, մաւենից, լանջաց ն այլն), ղենքերի ն արդուղարդի չաւ Հին անուններ (ջիդա, ասւար, աչւե, թանա, Հուռութք ն այլն): Ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» ողբերդության մեջ Հեթանոսական ժամանակների ղդացողությունը մեծաւես կաւված է նան դրաբարյան բառերի ն քերականական ձների օդւադործման Հեւ: Օրինակ. Եվ ակըմբեց ն թոռ ն թոռնորդի, Համակըմբեց յուր ցեղն ի մի, Եվ կամքը Բել բռնակալի մերժեց ի բաց, Խաղաց եկավ աչխարՇն Այրարաւի:

Բնորոչ օրինակ է նան Հեւնյալը: Այսօր Հայերենում ընդունված են մարմար, մարմարե բառերը: Բայց մեր բանասւեղծները Հաճախ դերադասել են նրանց Հնացած ւարբերակները, ինչւես' «Ու լի դառնությամբ Հարցնում է նա դալուկ, մարմարիոն Թմկա ւիրուՀուն» (Թումանյան), «Օ¯, չի եղել մեր դայլը ւղնձյա ն ոչ մարմարիոնյա, ն ոչ անդամ քարե» (Զարենց), «մարմարիոնե դեղուՀի» (Գ. Սարյան), «Բո ճակաւը մադաղաթի Հին ւաւառիկ է ասես, մարմարոնյա մի ա÷ բեկոր-Հուչարձան» (Պ. Սնակ` կոմիւասի մասին): Այս Հնաբանությունները, ամեն անդամ յուրովի, վեՀության, վաղնջականության երանդ են ւալիս խոսքին: Հնացած բառերն ու բառաձները կարող են դործածվել նան ոչ ւաւմական թեմայով երկերում` մեծ մասամբ ծառայելով Հանդիսավոր, ւաթեւիկ ւրամադրություն սւեղծելուն: ԱՀա մի օրինակ Զարենցի «Գիրք ճանաւարՀի» ժողովածուից. Իսկ երրորդ բուռը ձեր անՇաւնելի սերմի Դեւի լյառը Մասիս սերմանեցեք,Թող թանձրացյալ թռչի, իբրն ցնորք ջերմին, Դեւի կուրծքը նրա ձյունածեծ:

Երբեմն էլ Հնացած բառերը կիրառվում են ճիչւ Հակառակ նւաւակով` որնէ բան Հեդնելու Համար. այդ դեւքում «բարձր ոճն» ավելի է ընդդծում երնույթի ծիծաղելիությունը: Օրինակ,

այդւիսի դեր են կաւարում դրաբարյան բառաձները Զարենցի մի քանի էւիդրամներում. «Ասւ Շանդչի - (անուն): - Նաիրյան երկրի քննադաւը մեծ», կամ` «Ես ներո՛ւմ եմ քեղ, ներո՛ւմ էլի, քանղիխե¯ղճ ես դու ն ո՛չ թե չար...»: Բոլոր դեւքերում Հնաբանությունը Հեւաւնդում է որոչակի դեղարվեսւական խնդիր, սակայն նրա կիրառությունն անւայման ենթադրում է չա÷ի ղդացում: Բարբառային բառեր: ԶսաՀմանա÷ակվելով դրական լեղվի բառաւաչարով` դրողները Հաճախ դիմում են նան բարբառներին ու ւեղական խոսվածքներին: Բարբառային ծադում ունեցող բառերը դրական սւեղծադործության մեջ կարող են ւարբեր դեր խաղալ: Նախ, ւեւք է առանձնացնել այն երնույթը, երբ անցյալում որոչ դրողներ սւեղծադործել են բարբառով' երբեմն դիւակցաբար Հրաժարվելով դրական լեղվից: Սայաթ-Նովայի Հայերեն բոլոր խաղերը Հյուսված են Թիֆլիսի բարբառով, ինչւես նան Գ. Սունդուկյանի բոլոր ւիեսները (բացի «Ամուսիններ» դրամայից) ն արձակ երկերը («Վարինկի վեչեր», «Համալի մասլաՀաթներ» ն այլն): իսկ Ռ. Պաւկանյանն իր բանասւեղծությունների մի ղդալի մասը («Նոր Նախիջնանի քնար») ն չաւ ւաւմվածքներ դրել է Նոր Նախիջնանի բարբառով: Նման դեւքերում բարբառը Հանդես է դալիս իբրն դրականության լեղու: Գրական լեղուն ÷ոխարինելով բարբառով` դրողները ցանկացել են ոչ միայն Հարաղաւորեն վերարւադրել ւվյալ միջավայրի լեղվական ւաւկերը, Հերոսների մւածողության ն խոսքի բոլոր բնորոչ դծերը, այլն առավել չա÷ով Հասկանալի լինել այդ բարբառով խոսող մարդկանց: Այդ նույն նւաւակով էլ Հայ նոր դրականության Հիմնադիր Խ. Աբովյանն իր դլխավոր երկը («Վերք Հայասւանի») դրելիս լայն ասւարեղ ւվեց իր մայրենի Արարաւյան բարբառին, թեն կարող էր դրել նան ավելի դրականացված աչխարՀաբարով: Բարբառին մեծ ւեղ են Հաւկացրել, իսկ որոչ դեւքերում ւարղաւես բարբառով են դրել արնելաՀայ ն արնմւաՀայ դյուղադիրները: Բայց սրանով բարբառի օդւադործման ոլորւը չի սւառվում: Բարբառների ն ւեղական խոսվածքների առանձին ւարրեր (բառեր ն արւաՀայւություններ) կարող են մւնել նան դրական լեղվով դրված երկերի ընդՀանուր Հյուսվածքի մեջ: Դա սովորաբար արվում է դործող անձանց խոսքը ւիւականացնելու Համար: Պա160

ւաՀական չէ, որ այդ ւարրերը Հաճախադեւ են մեր դրողների այն երկերում, որւեղ ւաւկերված է բարբառների դործառության Հիմնական ոլորւը` դյուղական միջավայրը: Օրինակ, «Անուչ» ւոեմի միայն առաջին երդի մեջ (դերաղանցաւես Հերոսների խոսքում) բարբառային բառերի ն արւաՀայւությունների չարքը բավական մեծ է, ինչւես` օխւն, մին, բալա, դոչ, խելքամաղ, դադա, Հոնդուր-Հոնդուր, ւաղ, յար, յարաբ, ջիդյար, էրված, Հարամի, վախեցի, ա÷սոս բոյիդ թելիկ-մելիկ, չար ու չառ, ա՛յ մաղդ կւրած, քու աՀը կւրի, ի՞նչ ես կորցրել` չես կարում դւնել ն այլն: Ճիչւ է, բերված բառերի մի ղդալի մասը եկել է Հարնան լեղուներից, բայց այդ բառերն այնքան ամուր են մւել ւեղական բարբառների մեջ, որ նրանց «օւար» լինելը բոլորովին չի ղդացվում: Վ. Փա÷աղյանի «Ժայռը» դրամայի դյուղացի Հերոսներից մեկն իր խոսքի մեջ բնականորեն ներառում է դյուղական խոսվածքի չաւ ւարրեր. Ադա, բաս ծւի խե՞լք Էլ չունեք... Ասենք Շիմի Գրիդոր աղեն ձեր ւարւքը բաչխեց... Կբաչխի, բա ի՞նչ կանի. վախն ընկել ա ջանը. սուդից վախենում ա, ընենց ա անում, որ անիրավությունների ջոնդերը ծածկի... Բա Շիմի արավ, ինքն Էլ ւրծավ, Էլի դեղումը մնաց... ւո՛, Էլ ւարւք չե՞ք անելու, Էլ մեր բաղը չի՞ խարաբ ըլի, յա քյասաթ ւարի չի՞ դա... Յա թե՝ Գրիդոր աղեն Է՞չ կըլի, որ այսուՇեւն դործը ւիս բռնի... Հը՛, ա խալխը, դրուսւ չե՞մ ասում...

Ա. Բակունցի «կյորես» վիւակում Աթա աւոր խոսքը չաւ բնորոչ է կերւարի մւածողության ն բնավորության Համար: ԱՀա Հաւվածներ բարբառով Հադեցած նրա դաւողություններից. Դե Շայ եմ մի ւակով մի դլխով: Որ ավաղանում մկրւված եմ, ուրեմն Շայ քրիսւոնյա եմ, Էլի՛: Հո անՇավաւ նասրանի չեմ... Հիմա որ Շայ եմ, ի՞նչ եմ արել: Գլուխս Շո մեղրու չեմ արել... Որ նրանք Շայ լինեն, ես Շայությունից դուրս կդամ, Շայը ես եմ, Ղուրղանց Իսոն Է, որ ցամաք Շացին Ասւված Է կանչում, - չկա՛: Հայը վար կանի, ծառ կւնկի, չալակով ւայւ կբերի, քերծ կքանդի, Շայը խեղճ ու կրակ ռաՇաթ Է Էս ձորերում բառաչող:

իՀարկե, Հերոսի բարբառախոս լինելը ցույց ւալու Համար ւարւադիր չէ նրան սկղբից մինչն վերջ բարբառով խոսեցնել. այդ մասին կարելի է ւաւկերացում ւալ առանձին բառերի ն քերականական ձների միջոցով (ինչւես ն երնում է բերված օրինակներից):

Բարբառային բառերին իրենց նչանակությամբ մու են մի քանի ուրիչ բառաչերւեր, ինչւես` ա)ժարդոնիղմներ` մարդկանց որնէ նեղ խմբի Հաւուկ բառեր` Հաճախ Հիմնված ւայմանական նչանների վրա, բ) ւրոֆեսիոնալիղմներ` որնէ մասնադիւության Հեւ կաւված բառեր ն ւերմիններ, դ) վուլդարիղմներ` կուիւ, դռեՀիկ բառեր ն արւաՀայւություններ ն այլն: Այս կարդի բառերը դեղարվեսւական դրականության մեջ կիրառվում են Համաւաւասխան միջավայրի ցուցադրման Համար ն, իՀարկե, ըսւ Հնարավորին սաՀմանա÷ակ չա÷երով: 0ւարաբանություններ: Բառաւաչարի մյուս առանձնաՀաւուկ չերւը օւար լեղուներից վերցված բառերն են, որոնք կոչվում են նան վարվառիղմներ (օւար բառերով խճողված լեղուն անցյալում անվանել են նան «մակարոնիկ ոճ», որն օդւադործվում էր երդիծական նւաւակով): ԱնՀրաժեչւ է նախ ճչւել այս Հասկացության սաՀմանները: Օւարաբանություն չի կարելի Համարել այն բառերը, որոնք թեն ւվյալ լեղվի մեջ մոււք են դործել ուրիչ լեղուներից, բայց վաղուց դարձել են նրա բառաւաչարի անբաժան մասը: իր ղարդացման բոլոր ÷ուլերում Հայոց լեղուն չ÷վել է Հին ն նոր չաւ լեղուների Հեւ, նրանցից ÷ոխ է առել չաւ բառեր: Օրինակ, այսօր չաւերը չեն էլ կասկածում, որ ÷ոխառություններ են ամեն քայլա÷ոխի օդւադործվող չաւ ու չաւ Հայերեն բառեր' բժիչկ, Հրաւարակ, ւաւերաղմ, դավառ, աղդ, դաղա÷ար, աղաւ, նամակ, մկրաւ ն այլն: Նոր ժամանակներում ժողովուրդների բաղմակողմանի կաւերի Հեւնանքով մեր լեղվի մեջ էլ մւան ն չարունակում են մոււք դործել քաղաքական, մչակութային ն դիւաւեխնիկական ոլորւների Հեւ առնչվող անՀամար օւար բառեր (մեծ մասամբ ռուսերենի միջոցով): Ճիչւ է, Հայոց լեղուն նոր իմասւները սե÷ական միջոցներով արւաՀայւելու բացառիկ լայն Հնարավորություններ ունի, բայց բացարձակորեն Հրաժարվել ÷ոխառություններից անՀնար է ն անիմասւ: Թեն այդ կարդի բառերի (ռադիո, կիբեռնեւիկա, ավիացիա, աւոմ, ֆոււբոլ, ւրամվայ, ինսւիւոււ, ռեկւոր ն այլն) օւար ծադումը անմիջաւես ղդացվում է, բայց դրանք այլնս չեն ընկալվում իբրն օւարաբանություն, քանի որ միջաղդային ւարածում ունեն ն դարձել են նան մեր լեղվի սե÷ականությունը:

Ուրեմն' ի՞նչ է օւարաբանությունը դեղարվեսւական խոսքի մեջ. դրանք այն օւար բառերն են, որոնց Համարժեքը թեն ւվյալ լեղուն ունի, բայց սւեղծադործության Հեղինակը օդւադործում է դրանք որոչակի դեղարվեսւական նւաւակով: Այսւես, օւար բառերը Հաճախ դործածվում են Հերոսների ուղղակի խոսքի մեջ` նրանց լեղուն ն բնավորությունը ւիւականացնելու Համար: Տարբեր լեղուների խառնուրդով խոսող կերւարի լեղվի մասին ւաւկերացում ւալու Համար Հեղինակը նրա խոսքի մեջ մւցնում է օւար բառեր, նույնիսկ ամբողջ նախադասություններ (դրա օրինակն են Լ. Տոլսւոյի «Պաւերաղմ ն խաղաղություն» վեւի Հերոսների ֆրանսերեն խոսակցությունները): իր երկու բանասւեղծությունների մեջ ներմուծելով բաղմաթիվ ռուսերեն ն ֆրանսերեն բառեր (Համաւաւասխան դրությամբ)' Ռ. Պաւկանյանը չոչա÷ելի ւաւկերացում է ւալիս մայրաքաղաքում կրթված Հայ երիւասարդի ն Հայ աղջկա քաղքենիական էության մասին: ԱՀա մեկական քառաւող այդ բանասւեղծություններից. Հադնըվում Է նա միչւ ծո քrՃոմ, ման Է դալիս Ճ’ 2Ճ Շհiքսծ, ճաչ Է ոււում, ո՞ւր եք կարծում, Շհծz DստտծՃո կամ Dօոiոքսծ. Կարդում Է նա Mօrոiոք, Dծ’ԵՃէտ, ո՛չ Բաղմավեւ, Ճհ| Էi| մօոծ| Ֆրանսերեն Է կուրաւում, Շայերենն Է ոօծսvՃiտ էոօ. Վարդի դույնը óæ íå Յ ìîäå: òî-ëո äåëî áëåäíûé ëոտ! Այսւեղումը áëåäíûé են դիւ Շամ աղջկունք, Շամ կնանիք: Ի՞նչ Է դաղւնին áëåäíûéության, այդ Շայւնի չԷ ոչ ոքին, Միայն կասես, որ չաւուց Է կավիճն ունի բարձըր դին:

Ա. Բակունցի «կարմրաքար» վեւում Հերոսներից մեկը` Արղումանը, նոր է վերադարձել ցարական բանակից, ն նրա լեղվում ամենուրեք ղդացվում է այդ Հանդամանքը. նա առաւորեն դործածում է ղինվորական ծառայության Հեւ կաւված ռուսերեն բառեր ն արւաՀայւություններ (մեծ մասամբ' սխալներով), որոնք անՀաւականացում են նրա խոսքը, ներկայացնում նրա սրամիւ, կաւակասեր բնավորությունը: ԱՀա մի օրինակ. Ուսւա Նաղար, ես քեղ Շամար րադ սւարաւցա... Պրիկաղը ւուր՝ ուղում ես քերծերը թաւեմ ձորի մեջ... Յա սալդաթ 117 ւենղենսկի ւոլկ ւրեւի բաւալիոն ավւարո րուա ւալուչիւ Արղումանու Եդիդարովու սելեննի Կարմիրակար Ելիսավեւաւոլսկի դուբերնի... Այ, ես քու իմանը...

Սիմոն աւեր, մեղ մին ֆելդֆեբել ունեինք, դլուխն Էս քարի չաւ կար... ... Որ նո՛ւ Էր ասում, սաղ ղվոդը դողում Էր...

Նույնւիսի լեղվական խառնուրդով է խոսում նան վեւի մեկ ուրիչ կերւար` Ե÷րեմը («չեսւ չեսւի դրեց», «իմ կողմից ւերեդայ ւակլոն», «մի քիչ դարաղումեննի է եղել» ն այլն): Օւար բառերի մյուս դերը Համաւաւասխան աղդային դունավորում (կոլորիւ) սւեղծելն է: Ա. Բակունցի «Խաչաւուր Աբովյան» վեւում ինչւես Հերոսների, այնւես էլ Հեղինակային խոսքում օդւադործվող դերմաներեն ն լաւիներեն բառերը (լիբեր արմենիեր, Հերր, ֆրաու, ֆուքս, բրենդեր, Հոմելեւիկա, էդելմանն ն այլն) ծառայում են վերսւեղծելու Դորւաւի Համալսարանի միջավայրի ւաւկերը: իսկ Գ. Սարյանի արնելյան ւոեմներում աղդային-կենցաղային դունավորմանը մեծ չա÷ով նւասւում են առաւորեն դործածվող ւարսկերեն բառերը (թաջիր, ղեյլան, ղալամքյար,Համամի խալիչա, սեդաՀ, ջնդա, ռուբանդ, թառղան, ղաֆռան ն այլն): Նորաբանություններ: Լեղվի բառաւաչարի ղարդացումը, բացի ÷ոխառություններից, արւաՀայւվում է նան նոր բառերի դոյացումով, որոնք սւեղծվում են կյանքի նոր երնույթներ նչելու Համար: Նորաբանությունները սովորաբար սւեղծվում են ւվյալ լեղվի բառարմաւների Հիման վրա' օւար ւերմինները ւաւճենելու, բառաՀաւավումների ն այլ միջոցներով: Լեղվի մեջ անընդՀաւ առաջացող այդ նոր բառերի ուսումնասիրությունը լեղվաբանության բնադավառն է: Սակայն երբ խոսվում է դրականության լեղվի մեջ Հնաբանության Հակառակ մի երնույթի` նորաբանությունների (նեոլոդիղմների) մասին, աւա դրանցով ղբաղվում է դրականադիւությունը, որն ուսումնասիրում է այս կամ այն դրողի սւեղծած նոր բառերը: Այդ բառերն սւեղծվում են լեղվում եղած բառերի ն արմաւների Հիման վրա (բառաբարդումներ, ածանցումներ ն այլն), այդ ւաւճառով էլ, թեն նրանց նոր լինելը սովորաբար միանդամից աչքի է ղարնում ն մի ւեսակ առանձնացնում մյուսներից, բայց նրանց իմասւը Հեչւությամբ Հասկացվում է: Առավել մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում այն նորասւեղծ բառերը, որոնք ցույց են ւալիս Հեղինակի ւաւկերավոր մւածողության յուրաՀաւկությունը: Բերենք մի երկու օրինակ: Հ. Թումանյանի քառյակներից մեկն սկսվում է այս ւողով.

«Բարձր է Հնոց աչխարՀն Հայոց ու Մասիսը երկնադեւ»: Ընդդծված բառը բանասւեղծի նորաբանությունն է` կաղմված երկինք ն դիւել բառերի միացումից: Եվ այդ բառը մի ամբողջ նկարադրության չա÷ ւաւկերացում է ւալիս իր բարձունքից ասես երկինքը դիւող Մասիսի մասին: Նույնը կարելի է ասել երկնասլաց մակդիրի մասին, որ Արարաւին ւվել է Վ. Տերյանը: Հիչենք նան «աղմուկ» բառից Տերյանի սւեղծած երկու բառերը: «Աչնան մեղեդի» բանասւեղծության մեջ' «Դու այնւեղ էիր, այն աղմկաՇեր կյանքի մչուչում», «Վերադարձ» բանասւեղծության մեջ' «Այս աղմկաՇյուս կյանքի խենթ բոցում Այրում է սիրւս սրբաղան մի դող»: Այս նորաբանությունները մի ւեսակ առարկայացնում են կյանքի Հուղական դնաՀաւականը, ավելի խորիմասւ ու դեղեցիկ դարձնում այն: Բոլոր նչանավոր դրողների մու էլ, իՀարկե, ւարբեր չա÷երով, կարելի է նորասւեղծ բառեր դւնել: Ավելի Հաճախ դրանք Հանդես են դալիս բանասւեղծական խոսքի մեջ. չա÷ածոյի Հուղական ն ւաւկերային Հադեցվածությունը, իմասւի առավելադույն խւացման Հակումը ավելի Հաճախ են մղում նոր բառերի սւեղծման: Բերենք օրինակներ արնելաՀայ բանասւեղծներից: ՀովՇ. ՀովՇաննիսյանի սւեղծած նորաբանություններից են` ծաղկաժւիւ, կանաչաւսակ, ղվարթաբույր, ամւաՀյուս: ՀովՇ. Թումանյանը կերւել է այսւիսի նոր բառեր' նրբաղու, աՀեղասասւ, կենսաժւիւ, ծաղկադալար, ւրւմաչուք, ւենչաւոչոր, անդրամւային ն այլն: Ավ. ԻսաՇակյանը՝ մաՀախուճաւ, ասւղաբիբ, բարձրաղողանջ, Հնադեղ, Հավերժող, երջանկաս÷յուռ, ծիածանաթն ն այլն: Վ. Տերյանը` դեղադանդուր, նրբաՀյուս, միդասքող, Հեռախույս, լուսաչունչ, սառնաթն, ՀրդեՀավառ ն այլն: Ե. Չարենցը միայն «Ամբոխները խելադարված» ւոեմում արն, Շուր, կարմիր, արյուն բառերից բաղմաթիվ նոր բարդություններ է սւեղծել, որոնց մեծ մասը առաջին անդամ այսւեղ է Հանդիւում' Հրանման, Հրակարմիր, Հրաբոսոր, Հրաչուչան, արյունամած, արյունավառ, արնակամ, արնադույն, կարմրակեղ, կարմրավառ, կարմրածու÷ ն այլն: Շաւ բաղմաղան ն բաղմաքանակ են Պ. Սնակի նորաբանությունները, որոնցից նչենք միայն մի քանիսը' ամենամարդ, ամենաՀայ, աչխարՀաղբոս, բառադուլ, սիրադուլ, ւրւմաՀանդես, կենսաթինդ, Հոդեխարւիչ, Հոդեսրբիչ ն այլն:

Նորասւեղծ բառերի մի մասն արադորեն ւարածվում է, դառնում աղդային լեղվի ընդՀանուր սե÷ականություն, ն Հաճախ դժվար է լինում որոչել, թե ով է առաջին անդամ կիրառության մեջ մւցրել այն: Բայց չաւ նորաբանություններ էլ Հեւադայում այլնս չեն դործածվում: Նոր բառը երբեմն այնքան ամուր է կաւվում իր սւեղծողի անվան Հեւ, որ այն կարծես դառնում է ւվյալ Հեղինակի լեղվամւածողության անձեռնմխելի վկայությունը (ինչւես` Թումանյանի երկնադեւ, իսաՀակյանի մաՀախուճաւ, Տերյանի դեղադանդուր ն ուրիչ բառեր):

ՊԱՏկԵՐԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՄիԶՈՑՆԵՐ

Պաւկերավորությունը' իբրն դեղարվեսւական դրականության ն նրա լեղվի կարնորադույն Հաւկանիչ, չի կարելի նույնացնել այսւես կոչված «բառային ւաւկերների» կամ ւաւկերավոր արւաՀայւությունների Հեւ (մակդիր, Համեմաւություն, ÷ոխաբերություն ն այլն): Եթե դրական ւաւկերը մարդկային կյանքի որնէ կոնկրեւ վիճակի վերարւադրությունն է, աւա ւաւկերավոր արւաՀայւությունը մաւնանչում է սոսկ որնէ Հաւկանիչ, ւալիս է որնէ երնույթի ղդացմունքային դնաՀաւականը: Հեւնաբար, սխալ է այն ըմբռնումը, թե դրողը ւաւկերավորության կարող է Հասնել միմիայն Համեմաւությունների կամ ÷ոխաբերական արւաՀայւությունների օդնությամբ, ն թե որքան չաւ լինեն այդւիսի ւարրեր, այնքան երկն ավելի ւաւկերավոր կլինի: Գրողը կարող է երբեմն չօդւվել նման արւաՀայւություններից, բայց նրա խոսքը ւաւկերավոր է, եթե բացաՀայւում է առարկայի էական կողմերը` իրենց դեղարվեսւական կոնկրեւության մեջ: ԱՀա մի Հաւված Թումանյանի «Մի կաթիլ մեղրից». Ամեն մինը առած մի բան. Որը ձեռքին մի Շրացան, Որը եղան, ցաքաւ կամ սուր, Որը թի, բաՇ, որը չամւուր, Որը կացնով, որը ւեւով, Որը ձիով, որը ուով, Որն անդըւակ, որը բոբիկԴեւի դուչման դյուղը մուիկ:

Այս ւողերում ոչ մի Համեմաւություն, ÷ոխաբերություն կամ մակդիր չկա, բայց նկարադրությունը խիսւ ւաւկերավոր է. նույնիսկ մարդկանց ն առարկաների Հասարակ թվարկումով բանասւեղծը կարողացել է արւակարդ կենդանի ւաւկերացում ւալ ամբոխի անկարդ, Հախուռն, դլխաււույւ արադության Հասնող չարժման մասին: Մյուս կողմից, ւաւկերավոր արւաՀայւությունների ավելորդ կոււակումը, անւայման «ղարդարուն» ոճով խոսելու ձդւումը Հաճախ Հանդեցնում են արՀեսւականության, իմասւի մթադընման, չեղում են Հիմնական մւքից: Այդ երնույթի դեմ ղդուչացնում էր դեռնս Արիսւուելը իր «Հռեւորիկա» աչխաւության մեջ: Սակայն «բառային ւաւկերների» նչանակությունը, եթե դրանք օդւադործվում են վարւեւորեն, երբեք չի կարելի թերադնաՀաւել: Դրանք այն կարնոր միջոցներից են, որոնց օդնությամբ դրողը Հասնում է ւաւկերման ավելի մեծ կենդանության ն որոչակիության, նկարադրվող երնույթի ավելի բաղմակողմանի բացաՀայւման, խոսքի դեղարվեսւական Հնչեղության, ղդացմունքայնության: Պաւկերավոր արւաՀայւությունները օրդանաւես Հաւուկ են նան առօրյա-խոսակցական լեղվին, դրանց կարելի է Հանդիւել Հրաւարակախոսական ն դիւական աչխաւություններում: Բայց նրանց դերը չաւ ավելի էական է դեղարվեսւական լեղվում, որւեղ նրանք' իբրն դրողի ւաւկերավոր մւածողության չոչա÷ելի դրսնորումներ, անմիջաբար մասնակցում են ւաւկերի սւեղծմանը: Համեմաւություն: իր ձնով Հեչւ է ւարբերվում Համեմաւությունը: Դա երկու առարկաների կամ երնույթների Համադրությունն է, որը կաւարվում է նկարադրությունն ավելի ցայւուն, ւաւկերավոր դարձնելու Համար: Սովորաբար Համեմաւության Հիմքը երկու երնույթների միջն եղած ակնՀայւ կամ թաքնված նմանությունն է, որի չնորՀիվ կաւ է սւեղծվում նրանց միջն, մեկի օդնությամբ բացաւրվում ն բնութադրվում է մյուսը: Վերցնենք Թումանյանի Հայւնի Համեմաւությունը. Ամւերը դանդաղ ուղւերի նման Նոր են ջուր խմած ձորից բարձրանում:

Ամւերի ն ուղւերի միջն ուղղակի իմասւով, իՀարկե, որնէ նմանություն չկա: Բայց բանասւեղծը նրանց միջն ընդՀանուր եղր

է դւել' նկաւի ունենալով այն, որ Հեռվից ամւերի ուրվադծերը նմանվում են ուղւերի քարավանների ն նրանց ւես դանդաղ ընթանում են: Այդ նմանության վրա կառուցված Համեմաւությունը մեղ Հնարավորություն է ւալիս չոչա÷ելիորեն, կենդանի ւաւկերացնելու ձորից բարձրացող ամւերի ընթացքը: Համեմաւությունը ոչ միայն առարկաների ընդՀանուր դծերն է բացաՀայւում, այլն Հեղինակի վերաբերմունքը դրանց նկաւմամբ: Այն սովորաբար առաջ է քաչում, ընդդծում է երնույթի բաղմաղան Հաւկություններից մեկը, ւվյալ դեւքում' ամենից էականը: Նույն «Անուչ» ւոեմում Մոսիի մասին ասվածը' կախ ւվավ սնին սն Հրացանը - սն օձի նման,- նւաւակ ունի ոչ թե Հրացանի իրական բնութադիրը ւալու, այլ ընդդծելու կաւարված սւանության դաժանությունը, ներկաների վիչւն ու սարսա÷ը: Համեմաւությունը սովորաբար բաղկացած է լինում երեք անդամից` ա) այն առարկան, որը Համեմաւվում է, բ) այն առարկան, որի Շեւ Համեմաւվում է, դ) այն Շաւկանիչը, որի Հիման վրա կաւարվում է Համեմաւությունը: Այսւես' Եվ կարուած աչքի նման քեղ կժււա վւիւ Սնան (Թումանյան) Համեմաւության մեջ Սնանը Համեմաւվում է աչքի Հեւ` նրանց վերադրվող ընդՀանուր Հաւկանիչի («կարուած») Հիման վրա: Երեկոն իջավ, որւես Հոդնած ճամ÷որդ (Զարենց) Համեմաւության մեջ երեկոն ն ճամ÷որդը նմանեցվում են Հոդնածության Հաւկանիչով: Սակայն երբեմն երկու Համեմաւվող երնույթներն իրար Հեւ կաւող Հաւկանիչը կարող է ուղղակի չՀիչաւակվել, եթե այն ինքնին Հասկացվում է: Օրինակ, ÷ոխանակ ասելու նեւի ւես չեչւակի Հայացք, մենք կարող ենք ասել' նեւի ւես Հայացք, քանի որ ւվյալ դեւքում Հասկացվում է, որ Համեմաւության եղրը նեւի չեչւակիությունն է ն ոչ թե նրա մեկ այլ Հաւկանիչ: Հայերենում Համեմաւության անդամները կաւվում են ինչւես, որւես, նման, իբրն, կարծես, կարծես թե, ասես, ւես, ոնց որ, Շանց, ղերթ ն այլ կաւական բառերով: Պոեղիայում կան օրինակներ, երբ բանասւեղծությունը կառուցվում է անընդմեջ իրար Հաջորդող Համեմաւությունների չարքի վրա: Այդւես է ղարդանում Վ. Տերյանի «Ցնորք» բանասւեղծությունը.

Նա ուներ խորունկ երկնադույն աչքեր, Քնքուչ ու խաղաղ, որւես իրիկուն. Նա մի անծանոթ երկրի աղջիկ Էր, Որ աղոթքի ւես աւրեց իմ Շոդում: Նրա ժըւիւը մեղմ Էր ու դողդոջ, Որւես լուսնյակի ժըւիւը ւխուր. Նա չուներ խոցող թովչանքը կնոջ.Նա մուենում Էր որւես քաղցր քույր...

Երբեմն էլ բանասւեղծությունը Հիմնվում է նույն Համեմաւությունը նորանոր ւարբերակներով (սովորաբար իմասւի ասւիճանական ուժեղացմամբ) կրկնելու վրա: Այդ սկղբունքով է ղարդանում ՀովՀ. Շիրաղի Հեւնյալ բանասւեղծությունը. Կարուներս լամ ու թեթնանամ, Ինչւես ամւերը անձրնից Շեւո, Համբույրի կարու վարդերս բանամ, Ինչւես դարունը անձրնից Շեւո, Բացված վարդերով Շեռու դիրկդ դամ, Ինչւես արնը անձրնից Շեւո:

Լինում է նան ծավալուն Շամեմաւություն, երբ Համադրվող երնույթները (կամ նրանցից մեկը) ներկայացվում են բավական ընդարձակ նկարադրությամբ: Այդւիսի ծավալուն Համեմաւությամբ է սկսվում «Վերքի» նչանավոր առաջաբանը. ւաւմելով Հին արնելյան կրեսոս թադավորի Համր որդու լեդենդը` Աբովյանն իր վիճակը Համեմաւում է նրա Հեւ, որովՀեւն այժմ քանդվել է նան իր լեղվի' ւարիների ÷ականքը, ն ինքն ուղում է անկաչկանդ խոսել Հարաղաւ ժողովրդի Հեւ: կան օրինակներ, երբ ամբողջ բանասւեղծությունը կառուցվում է իբրն մեկ ծավալուն Համեմաւություն: Վ. Տերյանի «FՃէսո» բանասւեղծությունը բաղկացած է երկու մասից` երկնքի ասւղերի ւաւկերը (առաջին երկու ւներ) ն Հեռվից իրար երաղող սիրաՀարների վիճակը (երրորդ ւուն), որոնք նմանեցվում են իրար. Կախարդական մի չղթա կա երկնքում՝ Աներնույթ, որւես ցավը խոր Շոդու. Իջնում Է նա Շուչիկ, որւես իրիկուն, 0ղակելով լույս ասւղերը մեկմեկու:

Մեղմ դիչերի դեղադանդուր երաղում՝ Այն ասւղերը, որւես մոմեր սրբաղան, Առկայծում են կարուադին երաղուն՝ Հավերժաբար իրար կաւված ն բաժան: Ես ու դու Էլ չղթայված ենք իրարու, Կարուավառ երաղում ենք միչւ իրար, Միչւ իրար Շեւ, բայց միչւ բաժան ու Շեռու, Ասւղերի ւես ն Շարաղաւ ն օւար...

Ծավալուն Համեմաւություն է նան Հեւնյալ Հաւվածը Ա. Բակունցի «Եղբայրության ընկուղենիներ» ւաւմվածքից. Աթա աւերը նայեց, խոր նայեց ն արադ քայլերով իջավ դյուղի վրա: Նա նման Էր անւառաբնակ եղջերուի, որ մոլորվելով դուրս Է եկել անւառից, աչքն ընկել Է օւարուի մի բանի, որ չլացնում Է, ն՛ Շմայում Է, ն՛ աՇ Է ներչնչում նրան ն եղջերուն կանդնած միւք Է անում՝ ի՞նչ Է այդ, թակա՞րդ, բարեկա՞մ, թե՞ դարանամոււ որսորդ... Միւք Է անում ն իրեն դցում Է ծանոթ թավոււները:

Այլ կառուցվածք ունի ժխւական Շամեմաւությունը. այսւեղ բացասվում Է երկու երնույթների նույնությունը ն դրանով իսկ ցույց Է ւրվում նրանց նմանությունը: Հեղինակն ասես մեղ ղդուչացնում է, որ երկու առարկա թեն նման են, բայց չւեւք է դրանք չ÷ոթել իրար Հեւ կամ նույնացնել: Օրինակ, Զարենցի «Խմբաւեւ Շավարչը» ւոեմում կարդում ենք. Դա ոչ թե քամին Է ւողոցում չաչում, Եվ ոչ Էլ Շրթիռը ՇրդեՇում խավարը,Իր խմբի ւղերանց Շեւ դա Շյուրանոցում Խմում, աղմկում Է խմբաւեւ Շավարչը:

Առաջին երկու ւողերը կառուցելով ժխւման վրա` բանասւեղծը դրանով իսկ Հավասւում է, որ Շավարչի ւղերանց աղմուկաղաղակը նման է չաչող քամու կամ խավարում ւայթող Հրթիռի: Համեմաւությանը իր իմասւով չաւ մու է ղուդաՇեռականությունը (ւարալելիղմ), երբ նմանեցվում կամ Համադրվում են մի կողմից բնության որնէ վիճակ, ւեսարան, մյուս կողմից' մարդկային որնէ Հոդեվիճակ կամ դործողություն: Դա ÷ասւորեն ծավալուն կամ ժխւական Համեմաւություն է, բայց առանց Համեմա170

ւության երկու մասերն իրար առնչող կաւական բառերի: ԶուդաՀեռականությունը (բնության ն մարդու) Հաւկաւես չաւ ւարածված է եղել ժողովրդական երդերում, երբեմն Հանդիւում է նան դասական ն ժամանակակից ւոեղիայում: ԱՀա Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» ւոեմից մեկ օրինակ. - Էն Թըմկա ձորում սն ա՞մւն Է դոռում, Էն չա՞նթն Է ճայթում Էնւես աՇարկու: - Էն Թըմկա ձորում Թաթուլն Է կըռվում, Էն թուրն Է չաչում Էնւես աՇարկու:

Նույն Հնարքը կիրառված է Գ. Սարյանի «իրանի» ւոեմում. Բուրեց ճերմակ մի չուչան թովչությունից այդ երդի, Նաջիբան Էր՝ Շառաչեց մորմոքով խորին, Ծաղկած, ւարթամ նչենին թաւեց թերթերն իր ծաղկի, Նաջիբան Էր՝ արցունքի չիթերն աչքերին:

Մակդիր: Մակդիրը (էւիւեւ) մեկ կամ մի քանի բառից բաղկացած դեղարվեսւական բնորոչում է, որը մաւնանչում, ընդդծում է երնույթի որնէ Հաւկանիչ ն նրա նկաւմամբ որոչակի վերաբերմունք է արւաՀայւում: Բերականական իմասւով մակդիրը Համընկնում է որոչչի Հեւ, բայց ամեն մի որոչիչ դեռ մակդիր չէ: Սովորաբար ւարբերում են ւրամաբանական ն դեղարվեսւական բնորոչումներ: Տրամաբանական բնորոչումը (սովորական որոչիչը) ցույց է ւալիս ւվյալ երնույթի ւարբերիչ Հաւկանիչը, առանձնացնում այն մյուս նման երնույթներից: Այնինչ դեղարվեսւական բնորոչումը (մակդիր որոչիչը) չի Հակադրում ւվյալ առարկան մի ուրիչին, այլ ցույց է ւալիս նրա այս կամ այն Հաւկանիչը իր ւաւկերավոր դրսնորմամբ' միաժամանակ արւաՀայւելով Հուղական վերաբերմունք: Երբ ասում ենք «քարե չինություն», դրանով ցույց ենք ւալիս, որ այն քարից է ն ոչ թե ÷այւից, աղյուսից կամ Հողից. դա ւրամաբանական բնորոչում է: Այնինչ, երբ ասում ենք «Շոյակերւ չինություն», դրանով արւաՀայւում ենք որոչակի ղդացմունք, վերաբերմունք. դա արդեն մակդիր է: Բացի այդ, ւրամաբանական բնորոչումը սովորաբար մաւնանչում է առարկայի որնէ առանձին կողմ կամ Հաւկանիչ (անւա171

ռաւաւ լեռ, խոր կիրճ, լայն ÷ողոց), այնինչ մակդիրը միւում ունի ներկայացնելու ն դնաՀաւելու երնույթն իր ամբողջության մեջ. այդւիսի ամբողջական ւաւկեր է կանդնում մեր Հայացքի առջն, երբ կարդում ենք Զարենցի խոսքերը Արարաւի մասին' «Դեւի լյառը անՇաս ու վեՇանիսւ»: Միննույն բառը ւարբեր նախադասություններում կարող է Հանդես դալ մեկ իբրն ւրամաբանական, մեկ իբրն դեղարվեսւական բնորոչում: «Նա սն ձեռնոցներ ունի» նախադասության մեջ «սն» որոչիչը մաւնանչում է ձեռնոցի դույնը ն ուրիչ ոչինչ, իսկ «սն դիչերն է դրկել ինձ» (Տերյան) նախադասության մեջ «սնը» արդեն դեղարվեսւական մակդիր է, ցույց է ւալիս որոչ Հոդեկան վիճակ: Մակդիրի միջոցով դրողը մեր ուչադրությունը կենւրոնացնում է երնույթի այն կողմերի վրա, որոնք նա Համարում է ամենից էականը, արւաՀայւում է իր դաղա÷արական-Հուղական դնաՀաւականը: Այդւիսի դեր են կաւարում, օրինակ, Զարենցի բանասւեղծության մակդիրները. Ես իմ անուչ Հայասւանի արնաՀամ բառն եմ սիրում, Մեր Շին սաղի ողբանվադ, լացակումած լարն եմ սիրում, Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բույրը վառման Ու նաիրյան աղջիկների Հեղաճկուն ւարն եմ սիրում:

Մակդիրն ամենից Հաճախ արւաՀայւվում է ածականով (ինչւես բերված ւողերի բոլոր օրինակներում), բայց կարող է կաղմվել նան դոյականից (Շրաչք աղջիկ, կախարդ ձմեռ, ծով աչքեր, կայծակ Հեռադիր, քար սիրւ), մակբայից (ւերնները «դողացին մեղմաբար», «Տխուր կժււաս դու Շոդնածորեն» – Տերյան), դերբայից («Մի դերեղմանվող լռություն ւիրեց նրա Հոդու մեջ», «էակներ սաւաւվող» – Պ. Սնակ) ն այլն: Մակդիրը կարող է կաղմված լինել ոչ թե մեկ բառից, այլ բառակաւակցությամբ, ինչւես` մթնում կորած խրճիթներ (Զարենց), կամք լաւող ՀրդեՀ (Զարյան), այրող կարուից դողացող չրթեր (Պ. Սնակ): Անչա÷ չաւ են մակդիրի ւեսակներն ըսւ բովանդակության, ն այսւեղ որնէ բավարար դասակարդում կաւարել Հնարավոր չէ: Երբեմն ւարբերում են առարկայական իմասւ ունեցող (կամ նկարադրական) մակդիրները (Շեղաճկուն ւար, երկնասլաց լեռ) Հոդեբանական, Հուղական (կամ քնարական) բնույթի մակդիրներից

(ւանջալի դիչեր, լուսավոր Հուչեր): Լինում են նան, այսւես կոչված, «դունային» մակդիրներ (Օրինակ, Մեծարենցի մու` բոսոր ժւիւ, կարմիր կարու, կաւույւ Հածում, ճերմակ երաղ) ն այլն: Առանձին խումբ են կաղմում մչւական մակդիրները: Դրանք չաւ ւարածված են ժողովրդական խոսքում ն բանաՀյուսության մեջ, որւեղ նույնաւիւ երնույթները սովորաբար միչւ սւանում են նույն բնորոչումը' անկախ նրանց անՀաւական դծերից, ն մակդիրը դառնում է ավանդական ու կայուն մի բան (Հուրի ÷երի, Հրեղեն ձի, կանաչ կւրիճ, աղի արցունք, կարմիր արն, լուսերես աղջիկ, քար սիրւ ն այլն): Մեր էւոսում մչւական մակդիրները դարձել են նույնիսկ Հաւուկ անուններ' Առյուծ ՄՀեր, Թլոր Դավիթ, Ձենով ՕՀան, Թուր-կեծակի ն այլն: Շաւ Հաճախ մակդիրն իրենից ներկայացնում է ւվյալ բառիմասւի ուղղակի դործածություն: «Երկինքը դորչ է. ւղւոր Ննան դանդաղ խ÷ում է իր ա÷երին, ն մառախուղը ծխանման իջել է թանձր» (Զարենց). այսւեղ բոլոր մակդիրները մենք Հասկանում ենք իրենց ուղղակի իմասւով: Սակայն մակդիր դարձած բառերը Հաճախ ւվյալ նախադասության մեջ ձեռք են բերում նան ոչ ուղղակի իմասւ, ինչւես բողբոջ ւենչեր, չուչան Համբույր (Մեծարենց), դունաւ Հույս, կաւոււաչյա երաղներ (Տերյան), Շրավարս օր (Զարենց), Շանդչող ունաձայն (Բակունց): Այս մակդիրները ւվյալ կաւակցությունների մեջ ուղղակի իմասւով չի կարելի Հասկանալ: Վերցնենք վերջին երկու օրինակները: Պարղ է, որ ւառացի իմասւով ունաձայնը չի կարող Հանդչել, իսկ օրը վարսեր չունի: Այսւեղ մի երնույթ նմանեցվում է մյուսին (Հեռացող քայլերի ձայնը` ասւիճանաբար մարող կրակին, արնի ճառադայթները` կանացի վարսերին), թեն այդ Համեմաւությունը ուղղակի չի արւաՀայւված: Այդւիսի մակդիրների մեջ միչւ առկա է բառի որոչակի իմասւա÷ոխություն. որնէ նմանության կամ ղուդաՀեռի Հիման վրա բառը ւվյալ կաւի մեջ ձեռք է բերում մի նոր, անուղղակի իմասւ, որի չնորՀիվ բնորոչումը դառնում է ավելի ւաւկերավոր ն ււավորիչ: Այդ բառն իր մեջ ասես ղուդակցում է Համեմաւության երկու Հիմնական անդամների իմասւները ն Հաճախ կարող է վերածվել Համեմաւության (կարելի է, օրինակ, ասել' դանդաղ Հանդչող կրակի նման ասւիճանաբար թուլացող ունաձայն): Այս կարդի դեղարվեսւական բնորոչումը կոչվում է ւոխաբերական մակդիր, քանի որ Հիմնված է բառիմասւի ոչ ուղղակի ընկալման

վրա: Նրանք Հավասարաւես կարող են դասվել նան լեղվի ւաւկերավորության մեկ այլ չաւ ւարածված ն կարնոր ւեսակի` այլաբերության: Այլաբերություն, նրա ւեսակները: Գեղարվեսւական լեղվում Հաճախ են լինում այնւիսի բառեր ու արւաՀայւություններ, որոնք դործածվում են ոչ թե իրենց ուղղակի, «բառարանային» իմասւով, այլ ինչ-որ նոր բովանդակությամբ, որ բառը ձեռք է բերում Հաւկաւես ւվյալ կաւակցության մեջ: Երբ մենք կարդում ենք' Հայոց վիչւը անՀուն մի ծով, խավար մի ծով աՀադին (Թումանյան), կամ' Երեկոն ÷ռեց իր թները մութ (Տերյան), աւա ւարղ է, որ ծով, թներ բառերը չենք Հասկանում ուղղակի, այլ նրանց մեջ նոր իմասւ ենք դնում («ծովը»' իբրն վչւի մեծության, աՀադնության, իսկ «թները»' իբրն ամենուրեք ւարածվող մթության նչան): Բառի դործածությունը ոչ ուղղակի իմասւով կոչվում է այլաբերություն (ւրու): Բառը այլաբերական կարող է լինել միայն որոչակի Համաբնադրի մեջ: Այլաբերությունը իմասւային բարդ երնույթ է, մի բառի ւոխարինումը մի ուրիչ բառով՝ նրանց իմասւների նմանության կամ առնչության Շիման վրա: Այլաբերական բառը, բացի իր Հիմնական նչանակությունից, ւվյալ կաւակցության մեջ ձեռք է բերում մի նոր իմասւ (այն բառի իմասւը, որին ÷ոխարինում է): Ընդ որում' այդ երկու իմասւներից Հիմնականը դառնում է Հենց բառի այդ նոր' անուղղակի նչանակությունը, իսկ նրա սովորական իմասւը մի ւաՀ Հեւ է մղվում, մթադնվում է: Բաղաքը ւեղից վեր կացել, դնում էր (Դեմիրճյան) նախադասության մեջ «քաղաքը» մենք Հասկանում ենք ոչ թե բառացի իմասւով (իբրն չենքեր, ÷ողոցներ ն այլն), այլ իբրն «քաղաքի մարդիկ»: Դիմելով լճակին' Դուրյանը ասում է' Միթե Հայլվույդ մեջ անձկավ դեղուՀի՞ մը նայեցավ: «Հայելի» բառը ւվյալ դեւքում նչանակում է «լճի Հարթ մակերես», որ բանասւեղծը նմանեցնում է Հայելու: Եվ մենք Հասկանում ենք նրա այդ նոր իմասւը` մի ւաՀ մոռացության ւալով «Հայելի» բառի սովորական, առարկայական նչանակությունը: Այլաբերությունները չաւ լայն ւարածում ունեն խոսակցական լեղվում: Մենք ասում ենք` ժամանակը թռչում Է, խոսքի Շեղեղ, ծաղկող երիւասարդություն, ուրախությունից սիրւը երդում Է, դեղեցկությունը թառամեց ն այլն: Սրանք այլաբերություններ են. ընդդծված բառերը մենք Հասկանում ենք ոչ ուղղակի իմասւով:

Այլաբերության չնորՀիվ բառերի իմասւային երանդները անչա÷ մեծանում են, բաղմաւաւկվում ն ւարբեր կաւակցություններում ձեռք են բերում բոլորովին նոր, անսւասելի իմասւներ: Գրականադիւության ն ոճադիւության մեջ ւարբեր կարծիքներ կան այլաբերության ւեսակների ն սաՀմանների վերաբերյալ: Հաճախ, դեռ Հին ժամանակներից եկող ավանդույթի Համաձայն, այլաբերությունն ըմբռնվում է չաւ լայնորեն, նրա մեջ ըսւ էության մւցվում են լեղվի ւաւկերավորության բոլոր միջոցները (Համեմաւությունն ու մակդիրը իրենց ւեսակներով, Հեդնանքն ու չրջասությունը, չա÷աղանցումն ու ÷ոքրացումը, խորՀրդանիչը ն այլն): Հասկացության այսւիսի ընդլայնումը Հիմնավորվում է նրանով, որ այդ բոլոր ձներում, իրոք, մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով ւեղի է ունենում բառի նչանակության ÷ո÷ոխություն, այն ձեռք է բերում ինչ-որ նոր` անուղղակի կամ անսովոր, ավելի լայն կամ նեղ իմասւներ' նւասւելով խոսքի ւաւկերավորությանը: Սակայն ավելի կոնկրեւ իմասւով այլաբերությունը երկու Հիմնական ւեսակ ունի` ւոխաբերություն (մեւաֆոր) ն ւոխանունություն (մեւոնիմիա): Դրանք իրարից ւարբերվում են ըսւ այն Հաւկանիչի, թե ի՛նչ Հիմքի վրա է կաւարվում բառի իմասւա÷ոխությունը: Այն այլաբերական բառերը, որոնք Հիմնվում են երկու երնույթների նմանության վրա, կոչվում են ւոխաբերություն (մեւաֆոր): Օդւադործելով նմանության ÷ասւը կամ սուբյեկւիվորեն նմանություն ւեսնելով երկու առարկաների միջն' դրողը դրանցից մեկի անունը ÷ոխարինում է մյուսի անվամբ' Հասկանալով դարձյալ առաջին առարկան (վերը բերված օրինակում Հայելին ÷ոխարինել է լճի Հարթ մակերես բառերին): իսաՀակյանի «ԳոՀար ասւղերի քարավանները թաւառում Էին երկնի ճամւեքով» նախադասության մեջ ընդդծված բառերը մեւաֆորներ են, որովՀեւն ասւղերի չարքերը Հեռվից նմանեցվում են քարավանների, նրանց չարժումը, առկայծումները` թա÷առումի ն այլն: Երնույթների այլնայլ նմանությունների վրա են Հիմնվում նան Թումանյանի` լեռները «մեջք մեջքի ւված կանդնել են վեՀա÷առ» (լեռների դիրքը նմանեցվում է մեջք մեջքի ւված մարդկանց դիրքին), Մեծարենցի` «ասւղերը լուռ կը Շալին» ÷ոխաբերությունները: Փոխաբերությունը չւեւք է չ÷ոթել Համեմաւության Հեւ, որը նույնւես նմանության վրա է Հիմնվում: Եթե Համեմաւության մեջ անւայման Հանդես են դալիս նրա երկու Հիմնական անդամնե175

րը, աւա ÷ոխաբերության մեջ Համեմաւվող անդամը բացակայում է` ÷ոխարինվելով այլաբերական իմասւ սւացած բառով: Վերցնենք Թումանյանի «Փարվանայի» Հայւնի քառաւողը. Հայրը ինչւես մռայլ մի ամւ, Աղջիկն անուչ մի լուսին, Ամւ ու լուսին իրար ւարված՝ Դուրս են դալիս միասին:

Առաջին երկու ւողերը Համեմաւություններ են (Հայր-ամւ, աղջիկ-լուսին), իսկ վերջին ւողերը` ÷ոխաբերություն, որովՀեւն ամւն ու լուսինն արդեն Հասկացվում են ÷ոխաբերական իմասւով (իբրն Հայր ն աղջիկ): ԱՀա թե ինչու ÷ոխաբերությունը Հաճախ անվանում են կրճաւված Համեմաւություն: Մեծ մասամբ ÷ոխաբերության Հիման վրա կարելի է սւեղծել Համեմաւություն ն ընդՀակառակը: Հիչյալ ւողերը կարելի է արւաՀայւել նան Համեմաւության ձնով' Ամւի նման Հայրը ն լուսնի նման դուսւրը իրար ÷արված դուրս են դալիս միասին: կամ Գ. Սարյանի ÷ոխաբերությունը` Ու թարթում են Հաղար լուսեղ աչքեր (էլեկւրական լամւերի մասին) կարելի է վերածել Համեմաւության` թարթող աչքերի նման վառվում են Հաղարավոր լուսեղեն լամւեր: Փոխաբերությունները սովորաբար դասակարդում են ըսւ այն բանի, թե ի՛նչ խոսքի մասից են նրանք կաղմվում' ա) դոյականից (ճակաւադրի Շարված, չարիքի արմաւ, լուսե արցունք ն այլն), բ) ածականից (քնքուչ լարեր, Շիմար վիճակ, երջանիկ ւաւաՀականություն ն այլն), դ) բայից (քամին երդում Է, անձրնը մոլեդնեց, ձանձրույթը Շաղթեց) ն այլն: Փոխաբերության (Հաւկաւես բայից կաղմվածների) արմաւները ւեւք է որոնել մարդկանց Հնադույն մւածողության մեջ, որի Համաձայն' բնության երնույթները չնչավորվում էին, սւանում մարդկային դծեր: Հավաւալով բնության մարդկային Հաւկանիչներին' ասում էին` լուսինը ժււում է, ծովը Հառաչում է, երկինքը մռայլվեց...: Այդ երնույթը կոչվում է նան անձնավորում: Այդ սկղբունքով բաղմաթիվ երդեր են սւեղծվել ժողովրդական բանաՀյուսության մեջ: Թեն այդ մւածողությունը վաղուց անՀեւացել է, բայց բնության անձնավորումն այժմ էլ չաւ Հաճախ օդւադործվում է' իբրն դեղարվեսւական ւաւկերավորության կարնոր մի176

ջոց: Անձնավորման վրա են Հիմնված, օրինակ, Հ. ՍաՀյանի Հեւնյալ ÷ոխաբերությունները. Օրոր էր ասում աչունն անւառին, Բայց դեռ անւառի քունը չէր ւանում: ...Հանդսւանում էր Շողմը բացաւում՝ Ականջն ամւրուի աղդանչանին:

Փոխաբերությունը կարող է Հանդես դալ ոչ միայն կոնկրեւ բառակաւակցությամբ, այլն իբրն ամբողջ մի սւեղծադործություն: Այդ դեւքում կա՛մ դրական երկի (ասենք' բանասւեղծության) իմասւն ամբողջությամբ վերցրած ÷ոխաբերական է լինում, կա՛մ անընդՀաւ մեկը մյուսին Հաջորդում են նորանոր մեւաֆորներ: Հ. Թումանյանի «Հայոց վիչւը» բանասւեղծության մեջ ոչ միայն ծովի ւաւկերը, այլն բոլոր մյուս Հիմնական բառային ւաւկերները (լող է ւալիս իմ Հոդին, ծառս է լինում մինչն երկինք կաւոււակ, սուղվում, իջնում դեւի խորքերն անՀաւակ ն այլն) ÷ոխաբերական բնույթ ունեն, արւաՀայւում են ժողովրդի ն անՀաւի ւառաւանքի ու ձդւումների միասնության դաղա÷արը: Ամբողջովին ÷ոխաբերական իմասւ ունի նան Մ. Մեծարենցի «Նավակները» բանասւեղծությունը. Նավակներ մեկնեցան ամենն ալ, բաղձանքով ակաղձուն. Հեռացան ամենն ալ՝ ծըւանոււ Երաղիս աւունքեն. Անձուկին բոցը ղիս ւաչարե՛ց, Ըսւասման Շիվա՛նդն եմ. Հոդեսարս դողերով ն Շուրքով միչւ ցայդերն են Շըղի. Գիչերներն ես Շամբուն կը սւասեմ ծիրանի այն դարձին. Ու ցայդուն ալ կ’անցնիմ ավաղոււ աւունքեն՝ դողաՇար՝ Սրւաթաւ ու խանդու երաղի կայծերով առլըցուն: Դարձուցե՛ք նավակներս Շողմավար, ջրանո՛ւյչ ւայիկներ, Դարձուցեք նավակներս դյութավար, իրիկվա՛ն Շովիկներ...

Ամբողջ բանասւեղծության միջով անցնող նավակների ւաւկերը քնարական Հերոսի երաղանքի, սւասման, նրա իդեալի ն իրականության Հակադրության ÷ոխաբերական արւաՀայւությունն է: Ոչ թե ուղղակի իմասւով, այլ ÷ոխաբերաբար ւեւք է Հասկանալ նան բանասւեղծության բոլոր մյուս բառային ւաւկերները: Այլաբերության մյուս Հիմնական ւեսակը ւոխանունությունն է (մեւոնիմիա). այսւեղ մի առարկայի անվան ÷ոխարինումը մյու177

սով Հիմնվում է ոչ թե նմանության, այլ երկու երնույթների միջն եղած որնէ կաւի, առնչության վրա: Նկաւելով այդ կաւը` մենք մի առարկայի ÷ոխարեն մյուսի անունն ենք ւալիս, բայց Հասկանում ենք առաջինը: Օրինակ, Պ. Սնակը «Անլռելի ղանդակաւուն» ւոեմում, ւաւմելով կոմիւասի եվրուական չրջադայության ն ելույթների մասին, դրում է. «Մի դիչերում դու ձայնով նվաճեցիր Վիեննան` Սւիւելով, որ բոլորն օւար երդով Հիանան», «Ու խենթացած ծա÷ ւվեց Փարիղն ինչւես ձեռքերով, Այնւես նան բաց ու խու÷ Թարթիչներով` ղարմացած...»: Փարիղի ու Վիեննայի անվան ւակ Հասկացվում է այդ քաղաքների Հասարակությունը, որը Հիացել է կոմիւասի երդով: Մեւոնիմիայի ւեսակները դասակարդվում են ըսւ այն բանի, թե ինչ կաւի վրա են նրանք Հիմնվում: իսկ երնույթների կաւերն իրենց բնույթով չաւ բաղմաղան են, ուսւի կարելի է ÷ոխանունության չաւ խմբեր առանձնացնել: Նչենք դրանցից մի քանիսը: Մեկն այն է, երբ դործողության կամ Հոդեկան երնույթների ÷ոխարեն նչվում են նրանց արւաքին նչանը, միջոցը կամ արդյունքը: Խոսակցական լեղվում մենք այդւիսի արւաՀայւություններ չաւ ենք դործածում, ինչւես` ղենքերը վայր դնել (խոսւովանել ւարւությունը), ձեռնոց նեւել (մարւի Հրավիրել), Հոնքերը կիւել (մռայլվել), մաւը մաւին չխ÷ել (անդործության մեջ լինել) ն այլն: Արվեսւադեւի ւաղանդն ընդդծելու Համար Հաճախ նրա մասնադիւական միջոցն է Հիչվում (նա սուր դրիչ ունի, Մարւիրոս Սարյանի արնային վրձինը, Պեւրոս Դուրյանի ողբերդական քնարը ն այլն): իր ւոեմում Պ. Սնակը կոմիւասից Հեւո Հայ ժողովրդի կյանքում կաւարված մեծ ւեղաչարժերը ներկայացնում է դրանց արւաքին նչաններով. «Դու չիմացար, որ աչխարՀով կայծակեցին աՇեղ չանթեր», «Մինչն մրուր դաւարկելով վՀաւության դավ ու դավաթ», «Այն դարավոր Շասւ դուռը, որ ճակաւի դեմ քո լուսավոր ÷ակվել է միչւ, չրխկացել»: Առանձին խումբ են կաղմում այն ÷ոխանունությունները, որոնց մեջ ւարունակվող առարկայի անունը ւոխարինում Է ւարունակյալին: Օրինակ' լսարանը ուքի կանդնեց, քաղաքը քնել էր խոր քնով, Շրաւարակն ալեկոծվեց (այս բոլոր դեւքերում Հասկացվում են այդ ւեղերում եղած մարդիկ), բաժակները (այսինքն' նրանց միջի խմիչքը) ÷ր÷րեցին, նա երկու չիչ (դինի) խմեց: Սրանց Հեւ սերւորեն կաւված են այն մեւոնիմիաները,

որոնք մարդկանց անվանումը ÷ոխարինում են նրանց աւրած ւեղի անունով (օրինակ' Շայ Շողը չաւ ւառաւանք է կրել, «Զա՛րկ, կովկա¯ս, ավերակյալ ու արցունքու Հայասւանին աչքերը քեղ կը նային» - Սիամանթո): Մեւոնիմիայի մեջ երնույթի կամ անձնավորության ÷ոխարեն կարող է Հիչաւակվել միայն նրա մի կողմը, Հաւկանիչը, որը, սակայն, մեղ ւաւկերացում է ւալիս ամբողջ երնույթի մասին: Դուրյանը, ÷ոխանակ ուղղակի անվանելու բանասւեղծության ՀերոսուՀուն, մաւնանչում է նրա արւաքին որոչ Հաւկանիչներ (ժւիւ, նայվածք, չրջաղդեսւ ն այլն). Բույլ մը նայվածք, ւունջ մը ժւիւ` Քուրա մը խոսք դյութեց իմ սիրւ: ...Ո՛Շ, խուրձ մը վարս, եդեմ մը չունչ' Շրջաղդեսւ մը չրչեց իմ չուրջ:

կամ' Ն. Զարյանը Հայրենիքի, ժողովրդի Հասկացությունը ÷ոխարինում է Հայրենի Հող մեւոնիմիայով. «Դու քաղցր ես, Շո՛ղ իմ Շայրենի, չկա քեղնից անուչ անուն»: Մեւոնիմիան կարող է արւաՀայւել նան սւեղծադործության ն նրա սւեղծողի, երնույթի ն նրա ւիրոջ կաւը: Այս ւեսակը Հաւկաւես Հաճախ է դործածվում արվեսւադեւների մասին խոսելիս. օրինակ, ասում են` նա Թումանյան (Թումանյանի սւեղծադործությունները) չաւ է սիրում, երեկ նորից էի լսում ԲեթՇովեն (ԲեթՀովենի երաժչւությունը), այսօր Չարենց (Զարենցի ժողովածուն) դնեցի ն այլն: Փոխանունության մի առանձին ւեսակ է ամբողջ երնույթի կամ առարկայի ւոխարինումը նրա մի մասով, Շոդնակի թվի ւոխարինումը եղակի թվով կամ ընդՇակառակը: Այդ ւեսակը Հաւուկ անուն է սւացել` սինեկդոխ՞, որը երբեմն սխալ կերւով բոլորովին առանձնացվում է ÷ոխանունությունից: Բերենք օրինակներ: Ամբողջի ÷ոխարինումը մի մասով' «Հայրենիքի աւերը կանչում են ինձ», «Ծովի Հեռվում առադասւներ երնացին» (÷ոխանակ` նավեր), Հոդնակիի ÷ոխարինումը եղակի թվով' «Մարդ դնում է առոււուրի, Հավաքվում են` քաչում սրի», «Եվ դու ւեսե՞լ :

Սինեկդոխի Հայերեն Համարժեքն է' Շամըմբռնում:

ես նրա դաղեթը, որ աղաւ միւք է վաճառում Շային» (Թումանյան), «Մարդ ւեւք է աղնիվ լինի», եղակիի ÷ոխարինումը Հոդնակի թվով, օրինակ` «Շաւ Բելեր ÷լուցին քաջք Հայկի նման» (Ղ. Ալիչան), որւեղ Հոդնակի թվի չնորՀիվ Բելի անունը դարձել է բռնակալների Հավաքական անուն: կամ` Հ. Թումանյանի Հոդվածում կարդում ենք. «Դարերի խորքից Հայ ժողովրդի վրա նայում են Մեսրուներն ու ՍաՇակները, Խորենացիներն ու Եղիչեները, Նարեկացիներն ու ՇնորՇալիները»: Հայ մչակույթի մեծ դործիչների անունները Հիչելով Հոդնակիաբար' ընդդծվում է նրանց Հարաւնող նչանակությունը: Այսւիսով, այլաբերության երկու Հիմնական ւեսակները` մեւաֆորն ու մեւոնիմիան, ւարբերվում են նրանով, որ առաջինը Հենվում է առարկաների նմանության, իսկ երկրորդը` նրանց կաւի վրա: Որւեսղի ճիչւ որոչենք այլաբերության ւեսակը, անՀրաժեչւ է մւքում վերականդնել այն առարկայի անունը, որը ÷ոխարինված է այլաբերական բառով, ն ւարղել, թե այդ երկու Հասկացությունները իրականում ի՞նչ Հարաբերության մեջ են դւնվում` նմա՞ն են իրար, թե՞ միայն որնէ կերւ կաւված են իրար Հեւ (առաջին դեւքում դործ ունենք ÷ոխաբերության Հեւ, երկրորդ դեւքում` ÷ոխանունության): Բացի այդ, ի ւարբերություն ÷ոխաբերության, ÷ոխանունությունը չի կարող Համեմաւության վերածվել: Օրինակ' անուրջի թել մեւաֆորը կարող է վերածվել Համեմաւության` անուրջի ընթացք, որը ձդվում է թելի ւես, այնինչ ÷ողոցը Հուղվեց մեւոնիմիան չի կարող արւաՀայւվել Համեմաւության ձնով (չի կարելի ասել` մարդիկ Հուղվեցին, ինչւես ÷ողոցը): Շրջասություն: Այլաբերությունից ւեւք է ւարբերել չրջասությունը՞ (ւերիֆրաղ), երբ մարդուն կամ երնույթը ուղղակի անվանելու ÷ոխարեն ւրվում է նրա նկարադրական բնորոչումը` բաղկացած մի քանի բառից, անդամ նախադասությունից: Այդ դեւքում սովորաբար առաջ է քաչվում ւվյալ անՀաւի կամ երնույթի կարնորադույն Հաւկությունը, որը ն Հասկանալի է դարձնում, թե ում կամ ինչի մասին է խոսքը: Օրինակ` Հայ դրերի սւեղծողը (Մ. Մաչւոց), «Դոն կիխուի» Հեղինակը (Սերվանւես), Հայ նոր դրականության Հիմնադիրը (Խ. Աբովյան) ն այլն: Այս :

Շրջասությունը անվանում են նան չրջասույթ:

չրջասությունները ցույց են ւալիս մարդկանց իրական ծառայությունները ն այլաբերական իմասւ չունեն: Բայց լինում են նան իրենց իմասւով ÷ոխաբերությանը մուեցող չրջասություններ, որոնք բնութադրում են երնույթն անուղղակի կերւով: Այսւիսի չրջասություններ չաւ ւարածված էին անցյալում ն մեծ մասամբ կաւված էին ւարբեր ժողովուրդների դիցաբանական ըմբռնումների Հեւ: Օրինակ, բանասւեղծին անվանում էին Աւոլոնի մրցակից, Պառնասի որդի, սիրո ղդացումը` Աֆրոդիւեի նեւերով խոցվել ն այլն: Թումանյանի «Անուչի» առաջին ւարբերակում կա` Շեն ու չրջակայք դրկել է Մոր÷են, որ նչանակում է` ամեն ինչի վրա քուն է իջել (Մոր÷են' Մոր÷եոսը, քնի ասւվածն է): Բայց այդւիսի չրջասությունները, չաւ ն անւեղի օդւադործվելով, երբեմն արՀեսւական ն անՀասկանալի էին դարձնում խոսքը: Հ. Պարոնյանը ծաղրել է իր ժամանակի դրողներից մեկի ոճը, որի մեջ անվերջ մեջբերումներն ու չրջասությունները խեղդում են կենդանի միւքը: «Արչալույսին արթնցա, Հադուսւներս Հադա ն քիչ մը Հաց կերա» ւարղ միւքն այդ դրողը, ասում է Պարոնյանը, կարւաՀայւի այսւիսի վերամբարձ խոսքերով. Արթնցա արչալույսին, ղոր Վարդամաւն կանվանեն դասականք, ն Շադա Շադուսւներս, որք ւձնության ծածկելու միայն ծառայելու են, կըսե Ժան-ժաք Ռուսսո, ն կերա քիչ մը Շաց, թեւեւ Ավեւարանը կըսե, թե «Ոչ միայն Շացիվ կեցցե մարդ, այլ բանիվ Տյառն»:

Ռ. Պաւկանյանը նույնւես ծաղրել է չրջասություններով խճողված ոճը, որի Համաձայն' չի կարելի ասել` «Ես դնացի ւուն ն կերա ինձ Համար ւաւրասւված ճաչը», այլ ւեւք է ասել. «Ես ի կողմն իմ ւան ունաչարժություններ արարի ն իմ մարմնեղեն դործարանը լցուցի մարմնակաղդուրիչ Հյութերով»: Շաւ Հանելուկներ նույնւես յուրօրինակ չրջասություններ են. նրանք ցույց են ւալիս երնույթի մի այնւիսի էական Հաւկանիչ, որի Հիման վրա ճանաչվում է ամբողջ առարկան: Օրինակ, Հոսող ջուրը ներկայացվում է այսւես` Բերան չունի` խոսում է, ուներ չունի` վաղում է, իսկ ծուխը այսւես` Ուները` կրակում, դլուխը` երկնքում: Սրանք Հանելուկ-չրջասություններ են: Հեդնանք: կյանքի Հուղական դնաՀաւականի կարնոր միջոցներից է Հեդնանքը (իրոնիան), որը Հիմնվում է բառի կւրուկ իմասւա÷ոխության վրա: Հեդնանքը Հաւուկ է առաջին Հերթին երդի181

ծական դործերին: Դա մի արւաՀայւություն (կամ ամբողջական երկ) է, որի մեջ բացասական երնույթը ծաղրվում է ոչ ուղղակի ճանաւարՀով. դրողը նրան արւաքուսւ ինչ-որ արժանիքներ է վերադրում, կարծես ուղում է դովաբանել, բայց Հասկացվում է ճիչւ Հակառակը: Բարձր Հաւկանիչներ վերադրելով այս կամ այն մարդուն կամ երնույթին' դրողը դրանով իսկ ցույց է ւալիս, որ այդ դրական դծերն իրականում բացակայում են: Օրինակ, «կիկոսի մաՀը» Հեքիաթում, ւաւմելով աղջիկների Հոր մասին, որն առաջարկում է դոյություն չունեցած կիկոսի «մաՀվան» Համար ժամ ու ւաւարադ անել, իրենց միակ եղը մորթել ն քելեխ ւալ, Թումանյանը դրում է. «Սրանց միջի խելոքը Հերն է լինում», ն իսկույն Հասկացվում է, որ Հայրը ամենից անխելքն էր: Բակունցը «կյորեսում» դրում է. Գորիսում Էլ կային ւեսակեւ ունեցող ւիկիններ, ինչւես, օրինակ, ւիկին 0լինկան ն ւիկին Վառինկան, որոնցից առաջինը դերադասում Էր մաղաչար թթուն, իսկ երկրորդը՝ չոր թթուն: Եվ նույնիսկ նրանք կարող Էին վիճաբանել ն մինչն անդամ կարող Էին իրար ծանր խոսքեր ասել:

«Տեսակեւ» բառն այսւեղ սուր Հեդնական իմասւ ունի ն ավելի է ընդդծում քաղքենի կանանց մւքի դաւարկությունը: «Պաղւասար աղբար» կաւակերդության մեջ երեք դաւավորները կոչվում են Սուր, Երկաթ, Փայլակ. դրանով Պարոնյանն ավելի է ընդդծում, որ նրանք չունեն ո՛չ մւքի սրություն ն արադություն, ո՛չ կամքի ամրություն: Հեդնանքի առավել սուր արւաՀայւությունն է սարկաղմը, որը կարող է դրսնորվել նույնիսկ մեկ Հաւիկ բառի մեջ: Սարկասւիկ Հեդնանքի օրինակ է Հերոսական ն Հերոսաբար բառերի իմասւա÷ոխությունը Հեւնյալ դեւքերում: Պաւմելով Ալթմաղովի ÷առասիրական ւենչերի մասին' Պաւկանյանը բացականչում է. «Որքա¯ն Շերոսական միջոցներ մի չնչին' մանր, եսամոլ նւաւակի Համար»: իսկ Զարենցը «Նաիրյան երկրի մեծ քննադաւի» դամբանականում ասում է. «Որ երկար աւրեց, բայց Շերոսաբար ոչինչ չդրեց»: Երկու դեւքում էլ բառը ճիչւ Հակառակ իմասւով է Հասկացվում. թեն երդիծանքի օբյեկւները չաւ ւարբեր են, բայց երկուսի մեջ էլ ոչ մի Հերոսական բան չկա: Չաւաղանցություն ն նվաղաբերություն: Զա÷աղանցությունը (Շիւերբոլ) ն նվաղաբերությունը (լիւուա) իրենց բնույթով

Հակադիր, բայց իրար Հեւ սերւորեն կաւված դեղարվեսւական միջոցներ են. Հիւերբոլը չա÷աղանցություն է, երնույթի չա÷երի մեծացում, իսկ լիւուան` նրանց ÷ոքրացում, նվաղեցում: Դրանք սկիղբ են առնում Հնադույն բանաՀյուսության մեջ, երբ մարդն ամեն ինչի մուենում էր չա÷աղանցված, Հրաչախառն ւաւկերացումներով: Ժողովրդական էւոսում, Հեքիաթներում, լեդենդներում չա÷աղանցված են ոչ միայն առանձին նկարադրություններ, այլն կերւարները, սյուժեները` ամբողջությամբ վերցրած: Բավական է վերՀիչել «Սասնա ծռեր» էւոսն սկղբից մինչն վերջ, որւեսղի Համողվենք, որ Հիւերբոլն այսւեղ ւաւկերման մչւական սկղբունք է. ժողովուրդն ամեն ինչ չա÷աղանցրել է ն դրա չնորՀիվ ավելի վառ է արւաՀայւել իր սերն ու աւելությունը: Ամբողջովին Հիւերբոլիկ մւածողությամբ է ւոդորված Գրիդոր Նարեկացու «Մաւյան ողբերդության» ւոեմը: Դրա ամենացայւուն արւաՀայւությունը կարող են Համարվել ւոեմի 9-րդ դլխի Հեւնյալ ւողերը (Վ. Գնորդյանի աչխարՀաբար թարդմանությամբ). Եթե անդամ ողջ մայրի անւառներն այն Լիբանանի Զոդելով դարձնեմ կչեռքի լծակ Եվ մի նժարին իբրն կչռաքար Արարաւ լեռը դնելու լինեմ, Դարձյալ չի կարող նա իր ծանրությամբ Իջնելով Շասնել, Շամաղուդակցել ու Շավասարվել Մյուս նժարի Շանցանքներիս Շեւ:

Զա÷աղանցությունը մեծ դեր է խաղում դեղարվեսւական դրականության մեջ ընդՀանրաւես, թեն ո՛չ Հեղինակը ն ո՛չ էլ ընթերցողը ուղղակի իմասւով չեն ընկալում այն: Երնույթի չա÷երի մեծացումը կամ նվաղեցումը կիրառվում են որւես ւաւկերավորության միջոց` ավելի ցայւուն ներկայացնելով կյանքի որնէ կողմը: Նրանք կարող են Հանդես դալ իբրն ամբողջ սւեղծադործության կառուցման սկղբունք. օրինակ` Զ. Սվիֆթի «Գուլիվերի ճանաւարՀորդությունները» վեւի մի մասում իչխում է Հիւերբոլը (Գուլիվերը Հսկաների աչխարՀում), իսկ մյուսում` լիւուան (Գուլիվերը լիլիւոււների աչխարՀում): Հիւերբոլն ամենից չաւ օդւադործվում է երդիծանքի մեջ' իբրն կյանքի կոմիկական կողմերը սրելու միջոց: Զա÷աղանցնելով ծիծաղելին' դրողն ավելի լրիվ է բացաՀայւում նրա Հասարակական վնասակարությունը: կերւար183

ների ու մանրամասների չա÷աղանցումների կարելի է Հանդիւել, օրինակ, Պարոնյանի բոլոր երկերում: Բերենք արւաՀայւչական չա÷աղանցման մեկ օրինակ: Բերա թաղամասի անձրնաջրերի մասին երդիծաբանը դրում է. «Նչանավոր է յուր լիճն, որ ձմեռ աւեն կդոյանա... Ընկերություն մը այդ լճին վրա նավակներ բանեցնելու արւոնություն խնդրեց, բայց չկրցավ սւանալ: Եթե արւոնություն ւրված ըլլար' այդ մարդը մեծ դումարներ կչաՀեր»: Սակայն չա÷աղանցությունը լայնորեն կիրառվում է նան ոչ երդիծական դրականության մեջ` ծառայելով որնէ դաղա÷արի, ղդացմունքի, կրքի ավելի ցայւուն արւաՀայւմանը: ՀերոսուՀու խոսքերը Թումանյանի «Անուչ» ւոեմից` Ես կվառվեմ Հուր կդառնամ, ես կՀալվեմ` ջուր կդառնամ, ընդդծում են սիրո անսաՀման ուժը, իսկ Հեղինակային ւաւմության մեջ դործածված Թչչում է ձորը արյունով լցված ւաւկերը սրում է Սարոյի սւանությունից առաջացած սարսա÷ի ււավորությունը: Զա÷աղանցումներով Հարուսւ է Զարենցի ւոեղիան, որը երբեմն Հասնում է ւիեղերական չա÷երի (Օ¯, դրքերի աչխարՀը,- ւիեղերք է անեղր): Այդւիսի ւաւկերներով Հադեցած է «Ամբոխները խելադարված» ւոեմը, իսկ իր երկերից մեկում («Նաիրի երկրից») բանասւեղծն իրեն ներկայացնում է այսւիսի ւիեղերական ւաւկերով' Ուքերս ամուր Հողի մեջ մխած, դլուխս ասւղերում: Նույն նւաւակը (որնէ Հաւկանիչի, դաղա÷արի ընդդծում) իրադործվում է նան նվաղաբանության միջոցով, միայն թե Հակառակ եղանակով` երնույթի չա÷երի ÷ոքրացման ուղիով: իսաՀակյանի խոսքերը' Արարաւի ծեր կաւարին դար է եկել վայրկյանի ւես ու անցել, ընդդծում են Արարաւի Հավերժության միւքը' նվաղեցնելով դարի չա÷երը մինչն վայրկյան: Թումանյանը «Բաջ Նաղարի» մասին դրում է' Մին էլ ւեսնում է աչխարՀքը իր բռան մեջ. այսւեղ լիւուան ուժեղացնում է Նաղարի Հաջողակության ն չրջաւաւի մարդկանց Հիմարության ււավորությունը: Ժամանակակից աչխարՀի ւարբեր մասերի մերձեցման ն միասնության, աղդերի միջն եղած սաՀմանների վերացման միւքը Զարենցն արւաՀայւել է Հեւնյալ լիւուայի միջոցով' Օ¯, աչխարՀը վաղո¯ւց է դարձել մի ÷ոքրի¯կ, ÷ոքրի¯կ ÷ողոց («Ամենաւոեմ»): Լիւուան մեծ մասամբ Հանդես է դալիս Հիւերբոլի Հեւ ղուդակցված. միաժամանակ մի երնույթի չա÷երը մեծացվում են, մյուսինը` ÷ոքրացվում: Թումանյանի «Հսկան» բալլադի Հերոսի մասին

ասվում է, թե նա այնքան ուժեղ էր, որ «թե մարդիկ նրա աչքում` թե Հասարակ ճանճ ու մժեղ» (Հսկայի ուժի չա÷աղանցում ն մարդկանց չա÷երի ÷ոքրացում): Մայակովսկու վաղ չրջանի բանասւեղծություններից մեկում Հիւերբոլն ու լիւուան միաձուլվում են Հենց միննույն նախադասության մեջ. «Եթե ես ÷ոքր լինեի, ինչւես Մեծ օվկիանոսը... Եթե ես աղքաւ լինեի, ինչւես միլիարդաւերը... Եթե ես խաղաղ լինեի, ինչւես ամւրուը... Եթե ես աղու լինեի, ինչւես արնը...»: Գրուեսկ: Գրուեսկը Հաճախ դիւվում է իբրն չա÷աղանցության ծայրաՀեղ ասւիճան: Դա մի այնւիսի ւաւկեր կամ նկարադրություն է, որի մեջ Հիմնովին այլա÷ոխվում են երնույթի բնական ւեսքն ու կաւերը' Հաճախ Հասնելով անիրական, ֆանւասւիկ չա÷երի: Գրուեսկը լայնորեն կիրառվում է նկարչության, Հաւկաւես ծաղրանկարների մեջ: իսկ դրականության մեջ նրա Հիմնական բնադավառը երդիծանքն է. արաւի ւաւկերը դրուեսկի միջոցով Հասցնելով աբսուրդի, անՀեթեթության' երդիծաբան դրողը ավելի ցայւուն, ւեսանելի է դարձնում նրա բուն էությունը: Գրուեսկային է «աւամնաբուժության» ամբողջ ւեսարանը Հ. Պարոնյանի «Աւամնաբույժն արնելյան» ւիեսում, չաւ ուրիչ ւաւկերներ ու մանրամասներ նրա մյուս երկերում (մանավանդ' «Աղդային ջոջեր», «Ծիծաղ», «Բաղաքավարության վնասները» դրքերում): ԱՀա Աբիսողոմ աղայի արւաքինի դրուեսկային ւաւկերը «Մեծաւաւիվ մուրացկաններ» վիւակից. Այս ճամւորդն օժւված Էր ղույդ մը խոչոր ն սն աչերով, ղույդ մը Շասւ, սն ն երկար Շոնքերով, ղույդ մը մեծ ականջներով ն ղույդ մը քիթեր... չԷ՛, չԷ՛, մեկ քիթով, թեւեւն բայց ղույդ մը քիթերու ւեղ կրնար ծառայել, անոր մեծությունը սխալեցուց ղիս: Ուներ այնւիսի նայվածք մը, որուն եթե ւարոն Հ. Վարդովյան Շանդիւեր՝ յուր աչերով կը Շարցուներ այդ մարդուն. «Ի՞նչ ամսական կ’ուղես թաւրոնիս մեջ աւուչի դեր կաւարելու Շամար»:

Գրուեսկային չա÷աղանցումների չաւ է դիմում նան Հայ մյուս խոչորադույն երդիծաբանը` Ե. Օւյանը: ԱՀա թե ինչւես է ներկայացվում Փանջունու լեղվադարության սկիղբը, որը Հեւադայում աղեւ է դառնում ժողովրդի Համար. Փանջունի չաւ ուչ լեղու ելած Է, բայց անդամ մը խոսիլ սկսելե եւքը, ա՛լ բերանը դյուրավ չԷ դոցած: Քանի կը մեծնար, այնքա՛ն կաճեր իր

խոսելու կաւաղությունը, այն ասւիճան, որ խեղճ Շայրը սւիւվեցավ բժչկի մը դիմել այդ անսովոր երնույթին դարման մը դւնելու Շամար: Բժիչկը քննեց ւղան, լեղուն նայեցավ, կոկորդը նայեցավ, աչքերուն նայեցավ ու վճռաբար ըսավ Շորը. - ճար ու դարման չի կա, այս ւղան միչւ ւիւի խոսի: - Բայց ւանը մեջ ա՛լ դիմացվելիք բան չԷ: - Բամբակ թխեցեք ականջնիդ, այս Է միակ միջոցը, ւաւասխանեց բժիչկը:

Այլաբանություն ն խորՇրդանիչ: Մենք արդեն դիւենք, որ դրական-դեղարվեսւական ւաւկերը կարող է կառուցվել նան այլաբանության (ալեդորիայի) սկղբունքով: Այլաբանությունը չաւ նման է անձնավորմանը, միայն թե միչւ ւարունակում է դիւակցված նւաւակ` բնության ն կենդանիների «մարդկայնացման» միջոցով ակնարկել մարդկային կյանքի մասին: Մենք ւեւք է այս դեւքում կռաՀենք ւաւկերի ներքին' թաքուն իմասւը, իսկ նրա ուղղակի բովանդակությունը դիւենք իբրն ւայմանական միջոց: Այդ սկղբունքով երբեմն կառուցվում են ամբողջ երկեր (բոլոր առակները, որոչ Հեքիաթներ ու լեդենդներ, վարդի ն բլբուլի այլաբանությունը միջնադարյան ւոեղիայում ն այլն): Հ. Պարոնյանն իր «Ծիծաղ» դիրքն ամբողջությամբ դրել է այլաբանորեն` մարդկային կյանքի երնույթները ւաւկերելով կենդանիների ն թռչունների միջոցով: Ալեդորիան լայն իմասւով, ինչւես ւեսնում ենք, ոչ միայն լեղվական ւաւկերավորման միջոց է, այլն վերաբերում է երկի մւաՀղացման ն կառուցման բուն սկղբունքին: Բացի այդ, լինում են նան արւաՀայւության այլաբանություններ: Օրինակ, Ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» ողբերդության մեջ Ասորեսւանի կողմից Հայոց աչխարՀին սւառնացող վւանդն արւաՀայւված է այսւիսի այլաբանությամբ, որն իր բնույթով չաւ մու է ÷ոխաբերությանը. Աղաւ Մասյաց դլխին վիչաւն Է մութ ամւել, Թույնով Է դառնացել Շայոց Վարդավառի դինի, Զի մեր դարւասը նորից բախում Է Բել:

Հայ դրականության մեջ ալեդորիայի ցայւուն նմուչներ են Վ. Փա÷աղյանի այլաբանական ղրույցները («Ըմբոսւի մաՀը», «Վիչաւը», «կլոր ասւվածներ», «Թռչող խողը» ն այլն): ԽորՇրդանիչը (սիմվոլ)' իբրն ւաւկեր, նույնւես միչւ ւարու186

նակում է մի ներքին ավելի խոր իմասւ, որը ւեւք է կռաՀել արւաքին նկարադրության եւնում: Մակերեսային Հայացքի դեւքում թերնս չնկաւվի այդ իմասւը, որը, սակայն, Հեղինակի բուն նւաւակն է: Ռոմանւիկական ւոեղիայի այնւիսի ՀանրաՀայւ նմուչներ, ինչւես Հայնեի «Եղննին» կամ Լերմոնւովի «Առադասւը», առերնույթ կարող են Համարվել ցուրւ Հյուսիսում միայնակ կանդնած ծառի կամ ծովի կաւոււակ Հարթության վրա թա÷առող նավակի ւաւկերներ: Բայց նրանց բուն իմասւը միայնակ Հոդու ւառաւանքն ու որոնումներն են, որ մարմնավորված են եղննու ն առադասւի ւաւկեր-խորՀրդանիչների միջոցով: կամ` ՀովՀ. ՀովՀաննիսյանը բանասւեղծություն է դրել ծովի վրա կախված ժայռի մասին: Ժայռի անվրդով թախծի, անչարժության ն ալիքների կենսախինդ աչխուժության Հակադրությամբ բանասւեղծը, իՀարկե, Համաւաւասխան մարդկային ւրամադրություններ է մարմնավորել: ԱՀա այդ բանասւեղծության սկիղբն ու վերջը. Որւես Շաղթանդամ մի ծերուկ Շսկա, Կախված Է ժայռը ջրերի վրա. Ալիքը կայւառ դնում են, դալիս Եվ ժայռին սիրո Շամբույր են ւալիս: ...Ալիքը կայւառ դնում են, դալիս, Սն ժայռը նախկին յուր վիչւն Է լալիս... Խաղում են ալիք, ուրախ կարկաչումՆա կրկին անչարժ, նա կրկին ւրւում...

իրենց իմասւով խորՀրդանչային կարող են լինել նան սւեղծադործության ւաւկերային Համակարդի առանձին օղակներ (օրինակ` արնի ւաւկերը Ավ. իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարի» ն Ե. Զարենցի «Ամբոխները խելադարված» ւոեմներում): Զւեւք չ÷ոթել սիմվոլը սիմվոլիղմի (խորՀրդաւաչւության) Հեւ: Վերջինս ՃԱՃ-ՃՃ դդ. դրական Հոսանք էր, որն ուներ իր ÷իլիսո÷այական ն դեղադիւական որոչակի սկղբունքները: իսկ սիմվոլը (խորՀրդանիչը)' իբրն լեղվի ւաւկերավորության միջոց ն սւեղծադործության կառուցման եղանակ, ընդՀանրաւես բնորոչ է դեղարվեսւական դրականությանը ն կիրառվել է նան ուրիչ դրական ուղղությունների (այդ թվում ն ռեալիղմի) կողմից, ինչւես ն ժողովրդական բանաՀյուսության մեջ: Այլաբանությունը ն խորՀրդանիչը միչւ չէ, որ Հսւակորեն

սաՀմանաղաւվում են: Նրանց Հիմնական ւարբերությունը Հեւնյալն է. այլաբանությունն առՀասարակ չի կարող ըմբռնվել ուղղակի իմասւով (օրինակ, չի կարելի առակը Հասկանալ ուղիղ իմասւով. դա անՀեթեթ բան կլիներ): Նրա բուն բովանդակությունը այն անուղղակի ակնարկն է, որ նրա մեջ կանխամւածված կերւով դրել է Հեղինակը: իսկ սիմվոլիկ ւաւկերն ունի նան ուղղակի իմասւ. այն կարող է Հասկացվել իբրն մարդու կամ բնության իրական նկարադիր: Բացի այդ, այլաբանության իմասւը Համեմաւաբար կայուն է (օրինակ, ժողովրդական Հեքիաթներում ն առակներում յուրաքանչյուր կենդանու կամ իրի եւնում սովորաբար Հասկացվում է մարդկային որնէ Հաւկանիչ կամ արարք): Այնինչ խորՀրդանիչն իր բովանդակությամբ ավելի ÷ո÷ոխական է ն բաղմերանդ, նրա մեկնաբանությունները կարող են ւարբեր լինել` կախված ընթերցողի ճաչակից, դարաչրջանի դեղարվեսւական ըմբռնումներից:

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱկԱՆ ՄիԶՈՑՆԵՐ

Գրողը ղեկավարվում է Համաղդային լեղվի չարաՀյուսական սկղբունքներով` նախադասությունների կառուցման ն կաւակցման ընդՀանուր նորմերով: Բայց դրողի լեղվի յուրաՀաւկությունը Հանդես է դալիս նան չարաՀյուսության մեջ: կարելի է խոսել Հեղինակի լեղվի չարաՀյուսական առանձնաՀաւկությունների մասին` նկաւի ունենալով, թե նախադասության կառուցման Հաւկաւես ո՛ր ւիւերն են նրան բնորոչ: իՀարկե, ուղածդ դրողի մու կարելի է դւնել նախադասության ամենաւարբեր ւեսակներ, բայց միաժամանակ ամեն մի Հեղինակի առավելաւես Հաւուկ են նախադասության որոչ ւիւեր, որոնք ւայմանավորված են նրա դեղարվեսւական մւածողությամբ: Նկաւված է, օրինակ, որ Պուչկինի ն Զեխովի արձակում դերիչխում են ւարղ, իսկ Լերմոնւովի ն Տոլսւոյի արձակում' բարդ նախադասությունները: Առավելաւես ւարղ, կարճ նախադասությունները Հաւկանչական են նան Թումանյանի արձակին, Դեմիրճյանի սւեղծադործությանը, այնինչ Աբովյանի, Րաֆֆու կամ Շիրվանղադեի դրելաձնին ավելի բնորոչ է բարդ, Հաճախ նան բաղմաբարդ նախադասությունը: Սակայն չանդրադառնալով Հարցի այս կողմին, որը ենթադրում

է ւվյալ Հեղինակի լեղվի մանրամասն ուսումնասիրություն, կանդ առնենք դեղարվեսւական լեղվի չարաՀյուսական ինքնաւիւ դծերի վրա ընդՀանրաւես: Գրողն ամեննին էլ կաչկանդված չէ չարաՀյուսական քարացած կանոններով. նա կարող է դիմել այնւիսի լեղվական ձների, որոնք թեն լիովին չեն Համընկնում քերականական օրենքներին, բայց ծառայում են դեղարվեսւական այս կամ այն խնդրին: Որնէ ւրամադրություն կամ Հաւուկ վիճակ ւաւկերելու, ղդացմունքի որնէ նրբերանդ արւաՀայւելու կամ դործող անձանց խոսքն անՀաւականացնելու նւաւակով Հեղինակները դիմում են նախադասության կառուցման մի չարք լրացուցիչ եղանակների, որոնք ընդՀանուր առմամբ կոչվում են չարաՇյուսական կառույցներ (կամ ֆիդուրներ, երբեմն կոչվում են նան ոճական կամ Հռեւորական (ճարւասանական) ֆիդուրներ): ի ւարբերություն մեղ արդեն ծանոթ ւաւկերավորման միջոցների' չարաՀյուսական կառույցների մեջ բառերի իմասւը չի ÷ոխվում, բայց ընդդծվում, սրվում է նրանց նչանակությունը, առաջ է քաչվում բովանդակության այս կամ այն երանդը: Դրանց չնորՀիվ բարձրանում է դեղարվեսւական խոսքի Հուղական լարվածությունը, ավելի արադ ն անմիջական կաւ է սւեղծվում ընթերցողի Հեւ: ՇարաՀյուսական կառուցվածքի այդ յուրաՀաւուկ միջոցները ամեննին էլ դրողների «Հորինածը» չեն, դրանք լայնորեն Հանդես են դալիս նան առօրյախոսակցական լեղվում` նւասւելով նրա Հուղական Հարսւությանն ու բաղմերանդությանը: Բայց դրողն այդ միջոցները ոչ միայն ծառայեցնում է դեղարվեսւական ւաւկերման խնդրին, այլն չաւ ավելի լրիվ է բացաՀայւում նրանց արւաՀայւչական Հնարավորությունները: ՇարաՀյուսական կառույցները կարելի է բաժանել երկու Հիմնական խմբի` կաւված ա) արւասանության (Հնչերանդի), բ) բառերի դասավորության կամ կրկնության Հեւ: Հնչերանդի ւեսակները: ինչւես բանավոր, այնւես էլ դրավոր խոսքի մեջ իմասւի Համար մեծ նչանակություն ունի բառերի ու նախադասությունների արւասանության եղանակը (ինւոնացիա, Հնչերանդ, ելնէջավորում): Արւասանության բնույթը որոչվում է մի քանի դործոններով, ինչւես այն, թե նախադասության ո՛ր բառն ենք մենք չեչւում ն ինչւե՛ս ենք չեչւում, ի՛նչ արադությամբ ն ձայնի ի՛նչ բարձրությամբ ենք արւասանում բառերը, ինչւիսի՛ դադարներ ենք ւալիս նրանց միջն ն այլն: Այս դործոնները, առան189

ձին-առանձին ն միասին վերցրած, կարող են ղդալի չա÷ով ÷ոխել նախադասության իմասւային երանդը: Մեծ է Հաւկաւես ւրամաբանական չեչւի նչանակությունը, որը դրվում է իմասւային առումով առավել կարնոր բառի վրա: Միննույն նախադասությունը ւրամաբանական չեչւի ւեղա÷ոխության Հեւնանքով իմասւի նոր երանդներ է սւանում (այդ ւեսակեւից, օրինակ, «Վաղը նա կմեկնի՛» նախադասությունը ւարբերվում է «Վաղը նա՛ կմեկնի» կամ «Վա՛ղը նա կմեկնի» նախադասություններից, թեն բառերի քանակը, կաղմը ն անդամ դասավորությունը բոլոր դեւքերում նույնն են): Գրականության (Հաւկաւես ւոեղիայի) մեջ կարնոր են նան ւարբեր ղդացմունքային չեչւերը, որոնք ուժեղացնում են բովանդակության Հուղականությունը: Խոսքին այդւիսի երանդ են ւալիս, այսւես կոչված, Հռեւորական (ճարւասանական) դարձվածքները' Հարց, բացականչություն, դիմում ն այլն: Հռեւորական Շարցը չւեւք է չ÷ոթել սովորական Հարցական նախադասության Հեւ: Այսւեղ Հարցը ւրվում է ոչ թե ւաւասխան սւանալու, այլ խոսքի Հուղական լարվածությունը բարձրացնելու նւաւակով: Հաճախ դա այնւիսի Հարց է, որն իր մեջ ւարունակում է նան որոչակի ւաւասխան: ՎաՀան Տերյանի «Երկիր Նաիրի» չարքի Հեւնյալ բանասւեղծությունը, բացի առաջին երկու ւողերից, ամբողջովին կառուցված է Հարցական Հնչերանդի նախադասություններից. Մչուչի միջից, - ւեսիլ դյութական,Բացվում Է կրկին Նաիրին ւրւում, Ո՞ր երկրի սրւում թախիծ կա այնքան, Եվ այնքան ներում - ո՞ր երկրի սրւում... Որւե՞ղ են քարերն այնւես վերամբարձ Ջեռների նըման ւարղված երկնքին, Որւե՞ղ Է աղոթքն այնւես վեՇ ու ւարղ, Եվ ղոՇաբերումն այնւես խնդադին... Որւե՞ղ Է խոցում այնւես չար ու խոր Սիրւը մարդկային դաչույնը քինու. Որւե՞ղ Է Շոդին այնւես վիրավոր, Եվ անւարւ երկիրն այնւես արյունու...

Բանասւեղծության Հարցական Հնչերանդից ինքնին բխող ւաւասխաններն ավելի են ընդդծում Նաիրի երկրի բացառիկ

ողբերդական ճակաւադրի դաղա÷արը: Հռեւորական Հարցի բնույթը, սակայն, չաւ բաղմաղան է: Այն երբեմն ենթադրում է ւաւասխան, որն անմիջաւես Հեւնում է Հարցին (Թումանյանի քառյակում' «Ո՞վ է ձեռքով անում, ո՞վ, Հեռվից անթիվ ձեռքերով. Զա¯ն, Հայրենի անւառներ, Դուք եք կանչում ինձ ձեր քով»): Երբեմն էլ երկի դաղա÷արն ինքնին արւաՀայւվում է իբրն որոչակի Հարց, որի ւաւասխանը Հեղինակը չդիւի, բայց ուղում է այն սրել, ընդդծել ն այդ ւաւճառով էլ արւաՀայւում է Հարցումով: Այս դեւքում իմասւը բուն Շարցադրման մեջ Է: Զարենցի «Դանթեական առասւել» ւոեմում ւանջալից Հարցի ձնով է արւաՀայւված կրքու բողոքը ւաւերաղմի դեմ, որի ւաւճառները բանասւեղծի Համար էլ ւարղ չեն. Ինչո՞ւ Է երաղն այս աչխարՇավեր Կախվել մեր դլխին այսւես կուրորեն: Ինչո՞ւ են ւռում այսքան ցավ, ավեր, Հողմերը այս չար ե՞րբ ւիւի լռեն...

Հարցական Հնչերանդն օդնում է ավելի ցայւուն արւաՀայւելու Հոդեկան ւադնաւալի վիճակները, ինչւես Զարենցի «Դեւի լյառը Մասիս» ւոեմում, որւեղ Հերոսի` Աբովյանի ներքին մեծ խռովքը, կասկածներն իր սկսած դործի աւադայի մասին վերածվել են ւանջալի, ւաւասխան չունեցող Հարցերի. Ի՞նչ Է ասում այս դիրքը ն ի՞նչ Է բարբառում. Զուր չի՞ արդյոք վաւնել անՇաւնելի իր ձիրքը. Եվ չի՞ եղել արդյոք իր ողջունած Շեռուն Մի թիարան վաւթար...

Վերջաւես, իր միւքն արւաՀայւելով Հռեւորական Հարցով' դրողն ուժեղացնում է խոսքի Հուղական երանդը: Այսւես, Թումանյանն իր մի Հոդվածում առաջադրված այն Հարցին, թե որւեղ ւեւք է որոնել Հայի ոդին, ւաւասխանում է Հարցերի մի ամբողջ չարքով, ն դա ավելի ււավորիչ է, քան ուղղակի թվարկումը: ԱՀա այդ Հարցերը. Արդյոք Սասունի, Զեյթունի, Մոկաց, Ղարաբաղի ու Լոռու սարերո՞ւմ, թե՞ Շիրակի, Արարաւի ու Մուչի դաչւերում: Արդյոք Շին վանքերի միսւիք կամարների ւա՞կ, ուր ծավալվում Է «խորՇուրդ խորին անՇաս ն անսկիղբն», թե՞ դալար մարդերում ու խաղաղաՇանդիսւ Շովիւ-

ներում, ուր «լուսնյակն անուչ, Շովն անուչ, չինականի քունն անուչ»: Արդյոք «ի խորոց սրւի խոսք ընդ ասւծո» խոսողի երկնաչու ւաղաւանքների՞ մեջ, թե՞ «Վերք Հայասւանիի» Շայրենասիրական ողբի Շառաչանքների ու մորմոքների մեջ:

Այս բոլոր Հարցերը, անչուչւ, դրական ւաւասխան են ենթադրում: Հռեւորական բացականչությունը ուժեղ ղդացմունքային երանդ է ւալիս խոսքին: Այն չի կարելի արւասանել սովորական ւաւմողական եղանակով, այլ ենթադրում է ձայնի բարձրացում ն ընդՀանրաւես խոսքի Հուղական երանդավորում: Դրա չնորՀիվ դրողը սրում է ընթերցողի Հեւաքրքրությունը ւաւկերվող երնույթի կամ առաջ քաչված դաղա÷արի նկաւմամբ: Բերենք օրինակներ ւարբեր ժանրի երկերից: Թումանյանի մի Հոդվածում կարդում ենք. «Պաւմական ի¯նչ Հոյակաւ ավեւիս. բացվում են Արնելքի ոսկի դռները աղաւ ժողովուրդների լուսավորության ու քաղաքակրթության Համար, ն սկսվում է մի նոր դարադլուխ Արնելքի ւաւմության մեջ»: Նախադասության բացականչական սկիղբը միանդամից Հուղական ուժեղ երանդ է Հաղորդում արւաՀայւվող քաղաքական մւքին: Զարենցի «Ամբոխները խելադարված» ւոեմի առաջին իսկ ւողերում Հռեւորական բացականչությունն օդնում է միանդամից ընթերցողին մւցնելու ռոմանւիկ-Հերոսական, ւաթեւիկ ղդացմունքների ու խոՀերի մթնոլորւը. Հեռո՛ւ, մուիկ ընկերներին, - աչխարՇներին, արններին,Հրանման Շոդիներին:Բոլո՛ր նրանց, ում որ Շոդին վառվում Է վառ,Բոլո՛ր նրանց Շոդիներին արնավառ:Կյանքի՛, մաՇի՛ այս ամեՇի աղջամուղջում՝ Ողջակիղվող Շոդիներին - ողջո՛ւյն, ողջո՛ւյն.-

Մայրենի բարբառի նկաւմամբ իր Հիացմունքը Բակունցն արւաՀայւել է այսւիսի լեղվական դարձվածքով. «ի¯նչ չքնաղ լեղու էր կյորեսերենը... Զոււեիր, չխմեիր, այլ միայն այդ լեղվով խոսեիր կամ լսեիր... Այդ լեղու չէր, այլ կարու, ւխրություն, ղայրույթ...»: Հռեւորական դիմումը խոսքի այնւիսի կառույց է, երբ դրողը դիմում է ինչ-որ մեկին, կոչ է անում, Համողում: Բայց այս դեւքում նս դիմումը չի ենթադրում անմիջական արձադանք կամ ւաւաս192

խան, մանավանդ որ դրողը Հաճախ դիմում է այնւիսի երնույթների (Հայրենիք, բնություն ն այլն), որոնք ուղղակիորեն չեն կարող ւաւասխանել: Այդւիսի դիմումը նս նւաւակ ունի ընդդծելու երնույթի նչանակությունը, ավելի արւաՀայւիչ դարձնելու նրա նկաւմամբ վերաբերմունքը: Օրինակ, ամբողջովին Հռեւորական դիմումի սկղբունքով է դրված Թումանյանի «Նախերդանք» բանասւեղծությունը. Լեռնե՛ր, ներչնչված դարձյալ ձեղանով, Թընդում Է Շոդիս աչխուժով լըցված, Ու ջերմ ըղձերս, բախւից Շալածված, Ջեղ մու են թըռչում Շախուռն երամով:

Այդւես է կառուցված նան Շիրաղի բանասւեղծությունը. Իմ սուրբ Շայրենիք, դու սրւիս մեջ ես, Դու սրւիս մեջ ես, ոչ լեղվիս վրա, Իմ սրւի միջից՝ թե սիրւս ճեղքես՝ Դրոչիդ բոցը ւիւի ՇուրՇրա:

Սրան չաւ մու է Շռեւորական ժխւումը. այս դեւքում որնէ միւք Հասւաւվում է ժխւման միջոցով (Թումանյան' «Զէ՛, չի լռել մեծ Շոթայի երդի ձենը կաթոդին, Ու դարավոր ցավն ամեՀի չի խորւակել էն Հոդին», Զարենց' «Օ, չի եղել մեր դայլը ւղնձյա, Եվ ոչ մարմարիոնյա, ն ոչ անդամ քարե...»): Բառական կրկնության ւեսակները: Խոսքի նչանակության ընդդծման չարաՀյուսական միջոցներից է նան բառական կրկնությունը: Այդւիսի կրկնություններ չաւ են Հանդիւում խոսակցական լեղվում, երբ միւքը ցայւուն դարձնելու Համար մենք որնէ բառ կարող ենք մի քանի անդամ կրկնել: Բառերի ն ամբողջ ւողերի կրկնությունները էաւես Հաւուկ են ժողովրդական երդերին, վիւական ղրույցներին ն չաւ կարնոր իմասւային դեր են կաւարում` ուժեղացնելով Հուղական բովանդակությունը, ռիթմը, երաժչւականությունը (օրինակ' կրկնությունները «Սասուցի Դավիթ» էւոսում): կրկնվող բառը, բնականաբար, Հաւուկ ւեղ է դրավում չարաՀյուսական կառուցվածքի մեջ ն առանձին ուչադրություն է դրավում: Վերցնենք Թումանյանի «Գիքորի» մի Հաւված.

Գնում Էր Համբոն ու մւածում: Շաւ ժամանակ չԷր անցել, որ Էդ միննույն ճամւով քաղաք եկավ իր Գիքորի Շեւ: ԱՀա էսւեղ էր, որ նա ասավ. - Աւի, ուներս ցավում են... Եվ աՀա էն ծառը, որի ւակ նսւեցին Շանդսւանալու... ԱՀա էնւեղ էր, որ ասավ. - Աւի, ծարավ եմ... ԱՀա էն աղբյուրն Էլ, որ ջուր խմեցին... Ամենը, ամենը, կան, միայն նա չկա...

Ընդդծված բառերը կրկնվելով ավելի են չեչւում ողբերդական ւրամադրությունը, մաւնանչում այն սնեռուն միւքը, որն ամբողջ ճանաւարՀին ւաչարել է Համբոյին ն սւիւում է նրան Հիչել մաՀացած որդուն: Այդ կրկնություններն օդնում են ներկայացնելու Համբոյի Հոդեվիճակը, որի մասին ուղղակի ոչինչ չի ասվում: Սակայն ավելի Հաճախ բառական կրկնության Հանդիւում ենք չա÷ածո երկերում: Բանասւեղծական ւողերի կամ մի քանի նախադասությունների սկղբում կաւարվող բառական կրկնությունը կոչվում է Շարակրկնություն (անաֆոր): Օրինակ, ինչւես չաւ ուրիչ դեւքերում, «կովկաս» բանասւեղծության մեջ էլ Սիամանթոն մի ամբողջ մեծ Հաւվածի բոլոր ւողերն սկսում է միննույն բառով, ն «ղա՛րկ» կամային Հղոր կոչը չաւ է ուժեղացնում քերթվածի մարւական-Հերոսական Հնչերանդը. Զա՛րկ, թեն դիւեմ, որ Շերոսները Շերոսներու միայն կրնան ընդՇարվիլ, Զա՛րկ, սա անարդ ճակաւադրին ջախջախելու ն Չարիքն ըմբերանալու Շամար, Զա՛րկ, որովՇեւն ամե՛ն Հույս ղՔեղ կը Շուսա ն ամեն Աւադա ղքեղ կը ւաղաւի, Զա՛րկ, վասն ղի ամեն Աղաւություն ն ամեն Արն քու Շարվածիդ կայծերեն ւիւի ծնանին. Զա՛րկ, Քու անթառամ սիրույդ ն աւելությանդ չաւին խորությանը Շամեմաւ, Զա՛րկ, ղա՛րկ, աՇավասիկ Շորիղոնները կը կաւույւանան, աՇավասիկ Առավուները կը ճեղքվին, Զա՛րկ, աղաւաբեր Շարվածիդ չռինդը Մասիսեն ի Տավրոս ն մինչն Հայրենիքին խորերը կը թնդա:

կարելի է Հիչել նան Դ. Վարուժանի «Ձոն» բանասւեղծության մեջ մու ւասն անդամ կրկնվող ն նրա Հուղական բովանդակությունը խորացնող «Եղեդնյա դրչով երդեցի...» բառերը կամ Ե. Զարենցի «Ամբոխները խելադարված» ւոեմի 15-րդ դլխի ւողերի սկղբում չորս անդամ կրկնվող «Եթե ուղեն...» բառերը, որոնք ժողովրդի ամենաղոր ուժի դաղա÷արն են Հավասւում: Բառական կրկնության ցայւուն օրինակ է Հեւնյալ նախադասությունը Զարենցի «ԳանդրաՀեր ւղան» չա÷ածո նովելից. «Ու կաւո¯ւյւ, կաւո¯ւյւ, կաւո¯ւյւ երկնքից Թա÷վում է կարծես երդ ու խնդություն»: Բանասւեղծն, անչուչւ, Հեչւությամբ կարող էր խուսա÷ել այս կրկնությունից` դրելով. «Ու դարնանային կաւույւ երկնքից...», «Եվ առավույան կաւույւ երկնքից...» ն այլն: Բայց ւարղ է, որ այդ դեւքում ղդալի չա÷ով կթուլանար այն ղդացմունքային լարված ու լուսավոր երանդը, որը կաւված է նան «կաւույւ» բառի եռակի կրկնության Հեւ: Տողերի կամ Հարնան նախադասությունների վերջում կաւարվող կրկնությունը կոչվում է վերջույթ (Էւիֆոր): Շաւ բանասւեղծական ձներ Հիմնված են այդւիսի կրկնությունների կանոնավոր Հաջորդման վրա: Բերենք օրինակ Տերյանից. Եկան օրեր ու անցան ու ինձ ոչինչ չմնաց, Հուրե՛ր, Շուրե՛ր-ծիածան ու ինձ ոչինչ չմնաց: Գարնան անուչ ծաղկանց ւես, վարդերի ւես ՇրաՇրուն, Հողմով ւարված Շեռացան ու ինձ ոչինչ չմնաց:

Հնարավոր է նան Հարակրկնության ն վերջույթի ղուդակցումը միննույն բանասւեղծության մեջ՞, ինչւես Տերյանի «Խնդության դաղելում». Սիրւդ, որւես վառ աւրուչան, ւաՀիր վառ, Սիրւդ Շրկեղ, մթնում դաժան, ւաՀիր վառ...

կրկնության ձները, մանավանդ չա÷ածոյում, չաւ բաղմաղան են: Այսւես, որնէ բառ, ամբողջական ւող, ւողերի խումբ, ւուն կարող են կրկնվել սւեղծադործության որնէ Հաւվածում (ավելի Հաճախ' ւների վերջում): Օրինակ, Թումանյանի «Թմկաբերդի :

Այսւիսի կրկնությունը երբեմն կոչում են նան Շանդույց:

առումը» ւոեմի չորրորդ դլխի բոլոր ւներն ավարւվում են «Թե չը լինին կինն ու դինին» բառերով: Այդւիսի կրկնությունը կոչվում է կրկներդ (ռեֆրեն): Զա÷ածոյի մեջ երբեմն նույն ւողը կրկնվում է որոչ ւարբերականությամբ' դառնալով յուրօրինակ լեյւմուիվ (այսւես, Զարենցի «Տաղ' ձոնված դրքերին» բանասւեղծության մեջ մի քանի անդամ կրկնվում է. «Օ¯, դրքերի աչխարՀը- ւիեղերք է անեղր» ւողը, իսկ «Տաղ` ձոնված բնությանը» բանասւեղծության մեջ` «Օ¯, բնությո՛ւն, օ¯, Մա՛յր»): Այդւիսի ւարբերական կրկնության վրա են Հիմնված բանասւեղծության մի չարք կայուն ձներ' ւրիոլեւը, ռոնդոն ն այլն: կրկնության ւեսակներից մեկն էլ (ավելի քիչ Հանդիւող) այն է, երբ ւողի վերջին բառը (կամ բառախումբը) Հանդես է դալիս նան Հաջորդ ւողի սկղբում: Օրինակ, Տերյանի «Ցնորք» բանասւեղծության մեջ. Ինձ չես սիրում, ուրիչին, Ուրիչին ես սիրում դու...

կրկնության այս ձնը Հաւուկ անվանում ունի` ակրոմոնոդրամա՞: Երբեմն սւեղծվում է կրկնության այդ ւեսակի վրա Հիմնված չղթայական չարք: Այդ սկղբունքով է ղարդանում Պ. Սնակի «Գովերդում եմ» բանասւեղծության Հեւնյալ Հաւվածը. Գովերդում եմ այն երա՛չւը, որ մղում Է ջրանցք չինել, Այն ջրա՛նցքը, որ չի չինվում արյան դնով, Այն արյո՛ւնը, որ թաւվելիս ղուր չի թա÷վում, Այն թա÷վե՛լը, որ վերսւին Շավաքվելու Հնար չունի, Այն Հնա՛րը, որ չի խաբում, Այն խաբե՛լը, որ մղում Է չեղած ճիչւը որոնելու, Որոնո՛ւմը, որ ի վերջո չի Շասցընում մոլորումի, Մոլորո՛ւմը, որ ակամա վերջանում Է մի նոր դյոււով...

կրկնության Հաւուկ ւեսակ է չաղկաւների Հաճախակի օդւադործումը` բաղմաչաղկաւությունը, որը դանդաղեցնում է խոսքի ընթացքը, չեչւում յուրաքանչյուր բառային միավորի ինքնու:

Այն անվանում են նան անադիւլոսիս (Հունարեն' «կրկնաւաւկում»): Հայերենում երբեմն կիրառում են կցում կամ կցուրդ ւերմինները:

րույն նչանակությունը: Օրինակ, Տերյանի «կարուսել» բանասւեղծության մեջ. Ե՛վ թախիծ, ն՛ ւրւունջ, ն՛ ւանջանք, Դո՞ւ ես այն, թե՞ աչխարՇն Է լացում... ...Ե՛վ դիչեր, ն՛ Շամբույր, ն՛ լուսնյակ. Տաղւկալի՛, ձանձրալի՛ ւաւմություն...

Շաղկաւների առաւությունը նան Հանդիսավորություն է ւալիս խոսքին, ինչւես Մեծարենցի բանասւեղծության մեջ. ճամւաներե՛ն, ու դեւերե՛ն, ու դաչւերե՛ն, Անւառներե՛ն, ու լեռներե՛ն, ու ձորերե՛ն, Տանիքներե՛ն, ու ւուներե՛ն, ու դուռներե՛ն՝ Տո՛ւր ինձի, Տե՛ր, ուրախությունն անանձնական:

Դրան Հակառակ' բանասւեղծը կարող է բառերի ն նախադասությունների միջն չաղկաւներ չդնել. այդ երնույթը կոչվում է անչաղկաւություն, որը խոսքին մի առանձին արադություն, ւեմւ է ւալիս: Վերցնենք Թումանյանի «Մի կաթիլ մեղր»-ից մի Հաւված, որւեղ չաղկաւներ դրեթե չկան. Վերի թաղից, ներքի թաղից, ճամւի վրից, դործի ւեղից, ճիչով, լալով, Հարայ ւալովԷլ Շերն ու մեր, Քիր ու ախւեր, Կին, երեխեք, Ընկեր ւըղերք, Զոքանչ, աներ, Քավոր, սանՇեր, Քեռի, ւեսա... Ի՞նչ իմանաս Էլ՝ ո՛վ Է սա...

Շաղկաւների բացակայությունն այսւեղ ղդալի չա÷ով նւասւում է սրընթացության ււավորություն սւեղծելուն. չաղկաւների կիրառությունը կդանդաղեցներ նկարադրությունը: Բացթողում: ինչւես խոսակցական լեղվում, այնւես էլ դրականության մեջ երբեմն բաց են թողնվում ոչ միայն չաղկաւները, այլն նախադասության որոչ անդամներ: Նախադասությունը դառ197

նում է կւրաւված, կիսաւ, բայց դա չի խանդարում բովանդակության ընկալմանը. մենք մւքով Հեչւությամբ կարող ենք վերականդնել բաց թողնված բառերի իմասւը: Բառերի կանխամւածված բացթողումը (որը կոչվում է Էլիւսիս) մեծ մասամբ օդւադործվում է դեւքերի ու խոսակցության արադ բնույթի, մարդկանց Հուղված Հոդեվիճակի մասին ւաւկերացում ւալու Համար: Այսւես, Թումանյանը բացթողման միջոցով լավադույնս Հաղորդում է, թե ինչւես կայծակնային արադությամբ դյուղում ւարածվեց Սարոյի սւանության լուրը. - Ի՞նչ են Շառաչում... Էն ո՞վ Էր, մի ւե՛ս, Որ դուրսը Շանկարծ աղմկեց Էսւես... Ո՞վ Է սւանել... Մոսի՞ն... ո՛ւմ... ո՛ւր... - Անո՛ւչ, Շե՛յ Անո՛ւչ... ջուր Շասցրե՛ք, ջո՛ւր...

Այս կւրաւված բացականչություններն ավելի կենդանի ն անմիջական ւաւկերացում են ւալիս դյուղում սկսված իրարանցման ն աղմուկի մասին, քան եթե բանասւեղծը մանրամասն նկարադրեր այդ բոլորը: Բառերի ն չաղկաւների բացթողման է դիմում նան Զարենցը խմբաւեւ Շավարչի Հիչողությունները ւաւկերելիս, ն դրանով ավելի ցայւուն են արւաՀայւվում Հերոսի ներքին խռովքը, բարդ ն Հակասական աւրումները. Շավարչը Շիչեց. Ուղեղում բացվեց լայնանիսւԱլադյաղը... դուման... անասւղ դիչեր... Շների ոռնոց անՇանդիսւ...

իր բնույթով ն նչանակությամբ էլիւսիսին չաւ մու է այն Հնարանքը, երբ Հեղինակը բաց է թողնում նկարադրության որնէ կարնոր օղակ կամ անՀրաժեչւ բառեր, որոնք, սակայն, ընթերցողը կարող է կռաՀել: Այդ Հնարանքը կոչում են նան լռություն: Այսւես, նկարադրելով Թմուկ բերդի դրավումը' Թումանյանը վերարւադրում է բերդի ւաչււանների վերջին Հուսաւուր կոչերն ու բացականչությունները («Դա¯վ... դա¯վ... ելե¯ք... կոչնա¯կ... ւաՀնա¯կ, Զենք առեք չո՛ււ... ձի Հեծե¯ք, ձի¯...»), ընդամենը երկու ւողով խոսում է դավաճանությամբ բացվող դռների մասին («Ճըռընչում են, դըղըրդում են Դարւասները երկաթի...»), բայց Հեւո բոլորովին լռության է մաւնում բերդի դրավման արյունու դեւքերը`

թողնելով, որ ընթերցողն իր երնակայությամբ լրացնի դրանք: Բերված ւողերից անմիջաւես Հեւո բանասւեղծն անցնում է խաղաղ առավուի նկարադրությանը («Բաց արավ ցերեկն իր աչքը ւայծառ ԱչխարՀքի վըրա, Զավախքի վըրա...»): Բառական Շակադրություն: ՇարաՀյուսական միջոցներից մեկն էլ բառական Շակադրությունն է (անւիթեղ), երբ դրողը կողք կողքի է դնում Հակադիր նչանակություն ունեցող բառեր: Դրանով ընդդծվում է դրանց իմասւը, Հակադրվող բառերը Հաւուկ ուչադրություն են դրավում: Ոճական այս Հնարքը Հայ ւոեղիայում Հայւնի է չաւ վաղուց. դեռ Ճ դարում այն Հաճախ է կիրառել Գրիդոր Նարեկացին' Հաւկաւես Ասւծո ն աւաչխարող անՀաւի Հակադրությունն ընդդծելու Համար (օրինակ' «Դու լոյս ն յոյս, ն ես' խաւար ն յիմար, դու` իսկութեամբ բարի դովելի, ն ես` Համայնիւն չար, աւիկար...»): իսկ Ֆրիկը (ՃԱԱԱ դար) կյանքի անարդարությունների մասին խոսելիս լայնորեն դիմում է բառական Հակադրության: ԱՀա «Գանդաւ» բանասւեղծությունից մի Հաւված, որւեղ բառական Հակադրության Հեւ միասին Հանդես է դալիս նան Հարակրկնությունը. ՄԷկն ի ւաւանց ւարանորդի, ՄԷկն ի Շարանց մուրող լինի. ՄԷկին Հաղար ձի ու ջորի, ՄԷկին ոչ ուլ մի, ոչ մաքի... ՄԷկին աւլաս ն ղըռմըղի, ՄԷկին չաւիկ մի չի Շասնի. ՄԷկին Հարամըն յաջողի, ՄԷկին Հալալըն կորուսի...

Բառական Հակադրության ցայւուն օրինակ են Պ. Սնակի Հեւնյալ ւողերը Մեսրու Մաչւոցի մասին, որւեղ այդ եղանակով ւրվում է մեծ դործչի ւաւմական դերի բանասւեղծական բնութադրումը. Դրեց խարդախված կաթի դեմ՝ մերան, Քանակի դեմ՝ թն, Թվի դեմ՝ թռիչք, Արյան դեմ՝ թանաք, Սրի դեմ՝ դրիչ, Եվ դարանի դեմ՝ Մաւենադարան:

Հակադիր իմասւ ունեցող բառերի ղուդակցումը երբեմն կաւարվում է նան կոմիկական ււավորության Հասնելու Համար: ԱՀա մի Հաւված բանասւեղծի ճառից Պարոնյանի «Մեծաւաւիվ մուրացկաններ» վիւակում. Անոնք անցյալ են, մենք՝ աւառնի, անոնք խավար են, մենք՝ լույս, անոնք ւդեւ են, մենք՝ դիւուն, անոնք սուր են, մենք՝ դրիչ, անոնք աւելություն են, մենք՝ սեր, անոնք կրակ են, մենք՝ ջուր, անոնք միս են, մենք՝ բանջարեղեն, անոնք վարունդ են, մենք՝ խնձոր, անոնք ÷ուչ են, մենք՝ վարդ...:

Հակադրության ւեսակներից են նան կաւախրեղն ու օքսիմորոնը, երբ ւարբեր կամ նույնիսկ սուր կերւով Հակադիր իմասւ ունեցող բառերը ոչ միայն դրվում են կողք կողքի, այլն կաղմում են մի ամբողջական կաւակցություն (որոչիչ-որոչյալ, ենթակա-սւորոդյալ, նախադասության Համաղոր անդամներ ն այլն): Օքսիմորոնը չարաՀյուսական կառույց է, բայց Հաճախ նան ÷ոխաբերական մակդիր, քանի որ նրա մեջ նս բառերի սովորական իմասւը ÷ոխարինվում է ւվյալ ւեքսւից բխող նոր իմասւով: Օքսիմորոնի օրինակներ' «Եվ ւխրությունդ անուչ է Հիմա», «Օ¯, Հայրենիք դառն ու անուչ» (Տերյան), «Հյուղն աներաղ կու լա ժւիւ մը դաժան», «Բայլերուն որ լուռն ուժդնորեն կը չեչւեն», անխիղճ դութով, Հեղուկ նվադ (Մեծարենց), անծածան դրոչ, անլար քնար, անդորով դդվիչ, սիրաղուրկ սիրաՀար, անկարկաչ առվակ (Սիամանթո` «Սուրբ Մեսրու»), մի սովորական անսովոր Հրաչք, անմիաբան միաբանություն, ւմարդի ւղամարդիկ, թռչնային անթռիչք խելք (Պ. Սնակ` «Անլռելի ղանդակաւուն») ն այլն: Ասւիճանավորում: Գեղարվեսւական երկերում լինում են Հաւվածներ, որոնց մեջ իմասւն ասւիճանաբար ուժդնանում է' Համաւաւասխան լեղվամիջոցների ընւրության ն դասավորության չնորՀիվ: Խոսքի այդւիսի կառույցը կոչվում է ասւիճանավորում (դրադացիա): Օրինակ, նկարադրելով սկսված անիմասւ կռիվը երկու Հարնան դյուղերի միջն («Մի կաթիլ մեղրը»)' Թումանյանը ւողից ւող ավելի է ուժեղացնում նրա ողբալի Հեւնանքների ւաւկերը. Ու դուրս եկան իրարու դեմ, Հա՛ ղարկեցին ու ղարկեցին, Կուորեցին, կըրակեցին,

Ինչքան ավել կուորեցին, Էնքան ավել կաւաղեցին, Ջարդեցին իրար, Ջնջեցին իրար, Կորան, դընացին Գեւնին Շավասար:

Ասւիճանական ուժեղացման նույն Հնարքն է կիրառում նան Պ. Սնակը «Անլռելի ղանդակաւուն» ւոեմում Հայոց եղեռնի մասին ւաւմելիս. ...Խոցեցին ու ջնջեցին, Հաւեցին Շասւ ու բարակ, Հոչեցին ու ւանջեցին, Փչրեցին, ւվին կրակ, Վաթեցին արյուն-արցունք, Ներկեցին ձոր ու բարձունք, Քանդեցին երկինք մի լուրթ, Մորթեցին մի ժողովուրդ...

Առանձին դեւքերում լեղվական միջոցների դասավորությունը կարող է ընթանալ նան իմասւի ասւիճանական թուլացման, վայրէջքի ուղիով, ինչւես Տերյանի Հեւնյալ ւողերում. Եվ ոչ Հայրենիք, ոչ ւուն ունենալ, Ոչ անուն, ոչ ղենք, ոչ ÷առք, ոչ արծաթ...

Շրջադասություն: Բառերի առանձնացման ն ընդդծման մյուս միջոցը նրանց ւեղա÷ոխությունն է, ոչ սովորական դասավորությունը: Ամեն լեղու, ինչւես Հայւնի է, ունի նախադասության անդամների դասավորության որոչ սկղբունքներ, որոնք թեն անչարժ ն քարացած չեն, բայց Հիմնականում ւաՀւանվում են ւվյալ դարաչրջանի լեղվում (օրինակ, ժամանակակից Հայոց լեղվում ենթական մեծ մասամբ դրվում է սւորոդյալից առաջ, որոչիչը` որոչյալից, Հաւկացուցիչը' Հաւկացյալից ն այլն): Բայց ինչւես խոսակցական, այնւես էլ դրավոր լեղվում բառերի այդ սովորական ւեղը կարող է ÷ոխվել: Այդ երնույթը կոչվում է չրջադասություն (ինվերսիա): Շրջադասության չնորՀիվ իր բնական ւեղը ÷ոխած բառն ավելի մեծ ուչադրություն է դրավում: Հաւկաւես չաւ են այդւիսի օրինակները չա÷ածո երկերում: Տերյանը դրում է.

Հայրենիքում իմ արնաներկ Գիչերն իջավ անլույս ու լուռ. Այնւեղ, ուր կար այնքան սիրերդ Եվ վարդի բույր, ն սրւի Շուր:

Արնաներկ, անլույս, լուռ որոչիչները Հեւադաս են, ն դա այսւեղ երկու Հեւնանք ունի: Նախ, այդ բառերն ավելի ուժեղ ւրամաբանական ն Հուղական չեչւ են սւանում, երկրորդ, դրվելով ւողերի վերջում' նրանք Հանդավորվում են իմասւով որոչակի Հակադրություն ներկայացնող բառերի Հեւ (արնաներկ-սիրերդ, լուռՀուր)' դրանով ավելի ընդդծելով բովանդակության ողբերդական Հակադրությունը: Հաճախ է Հանդիւում նան ենթակայի ն սւորոդյալի չրջադասություն, երբ սւորոդյալը, դրվելով առաջ, ավելի մեծ իմասւային կչիռ է սւանում. Եվ այսւես երկար սավառնեց Մեր ոդին Շեռու-Շեռուները... (Զարենց)

Հիչյալ երկու ւիւի չրջադասությունները կարող են նան միասին Հանդես դալ, ինչւես Զարենցի ւոեմում' «Դեւի արնն Էին դնում ամբոխները խելադարված»: Լինում է նան Հաւկացուցչի ն Հաւկացյալի չրջադասություն, ինչւես Զարենցի Հեւնյալ ւողերում' «Հիչում եմ դեմքը քո ծեր, մայր իմ անուչ ու անդին», «Եվ ունաձայնը դնդերի ընթացող ն չառաչյունը ղենքերի մաՀաՀու...»: ՊաւաՀում են չրջադասության այնւիսի ւեսակներ, որոնց մեջ ոչ միայն նախադասության Հիչյալ անդամներն իրենց ւեղերը ÷ոխում են, այլն նրանց միջն ուրիչ բառեր են մւնում, ն բառակաւակցության միասնությունը խախւվում է: Այսւես, Զարենցի` «Մեղ Համար անՇուն ու բուրյան է, Օ¯, Նորք, քո ցնորք-բարդին» նախադասության մեջ իրենց ւեղերը ÷ոխած ենթակայի ն սւորոդյալի միջն մւնում է Հռեւորական դիմում, իսկ «Այդիների վրա արդեն ւռել Էր իր լույսը ծիրանեդույն արարաւյան արնը» նախադասության մեջ չրջադասված սւորոդյալը ն ենթական անջաւվում են մի քանի բառով:

ՈՃ ԵՎ ՈՃԱՎՈՐՈՒՄ

ԸնդՇանուր Շասկացողություն ոճի մասին: Գրողների լեղվի մասին խոսելիս չաւ Հաճախ կիրառվում է նան ոճ (սւիլ) Հասկացությունը: Այդ երկու ըմբռնումները ամեն քայլա÷ոխի միավորվում են, դրողի լեղվի ն ոճի մասին խոսվում է իբրն նույն երնույթի երկու մասերի կամ երկու կողմերի («Աբովյանի լեղուն ն ոճը», «Տերյանի լեղուն ն ոճը» ն այլն): Նման դեւքերում ոճ ասելով Հասկացվում է այն, թե դեղարվեսւական խոսքի բաղմաղան ւարրերի ամբողջությունից ինչւե՛ս է դոյանում ւվյալ դրողի սւեղծադործության լեղվական յուրաՀաւուկ որակը: Սակայն ւեւք է նկաւի առնել, որ ոճի մասին խոսվում է ոչ միայն լեղվի, այլն կյանքի ն արվեսւի չաւ ուրիչ երնույթների կաւակցությամբ: Այսւես, խոսվում է մարդու աչխաւանքի ն անդամ կենցաղավարության ոճի մասին` դրա ւակ Հասկանալով մեկի կամ մյուսի առանձնաՀաւուկ դրսնորումները: Գեղարվեսւի բնադավառում ոճի ըմբռնումը կիրառվում է ն՛ դարաչրջանների (անւիկ կամ միջնադարյան արվեսւի ոճեր, ժամանակակից դեղարվեսւական ոճ), ն՛ դրական ուղղությունների (կլասիցիղմի ոճ, ռոմանւիկական կամ սիմվոլիսւական ոճ) նկաւմամբ ն այլն: Ոճը դործածվում է նան աղդային արվեսւի մասին խոսելիս (Հայկական ճարւարաւեւության ոճ, երաժչւության աղդային ոճ) ն նույնիսկ նրանց կոնկրեւ երկերի ոճի մասին (ասենք` առանձին կարելի է ուսումնասիրել «Սամվելի» կամ «Դանթեական առասւելի» ոճը` ցույց ւալով նրանց ւարբերիչ դծերը նույն Հեղինակների մյուս երկերի ոճից): Ոճի դրսնորման «բաղմադիմությունը» Հանդեցրել է նրան, որ «ոճ» ւերմինի մեջ էլ Հաճախ չաւ ւարբեր իմասւներ են դրվում, որոնք բոլորն էլ քաղաքացիության ինչ-որ իրավունք ունեն: Դա էլ Հիմք է ւվել Հայւնի լեղվաբան Վ. Վինոդրադովին դրելու. «Արվեսւադիւության, դրականադիւության ն լեղվաբանության բնադավառում դժվար է դւնել ավելի բաղմանչանակ ու Հակասական ւերմին ն նրան Համաւաւասխանող ավելի երերուն ու սուբյեկւիվորեն անորոչ Հասկացություն, քան ոճ ւերմինը ն ոճ Հասկացությունը»: Սակայն, բոլոր ւարբերություններով Հանդերձ, ոճի բաղմաղան կիրառությունների միջն կա մի ընդՀանուր դիծ. դա այն է, որ

բոլոր դեւքերում ոճը մաւնանչում է ւվյալ երնույթի ւարբերիչ դծերը, նրա որակական յուրաՇաւկությունը: իսկ եթե խոսքը վերաբերում է դեղարվեսւի բնադավառին, աւա ոճի էությունը ի վերջո Հանդում է այն յուրաՀաւկությանը, որով ւվյալ դարաչրջանի կամ աղդության արվեսւը ւարբերվում է մեկ ուրիչ դարաչրջանի կամ աղդության արվեսւից, ւվյալ դրական ուղղությունը կամ Հոսանքը` մյուսներից, ւվյալ կոնկրեւ երկի դեղարվեսւական Համակարդը` ուրիչ երկերից ն այլն: «Ոճը ւաղանդին անձնական դրոչմն է,- դրել է Դանիել Վարուժանը,- ան որքան ինքնուրույն ըլլա' ւաղանդը այնքան ավելի ինքնուրույն է»: Այսւեղ քննվելու է միայն ոճի լեղվական ըմբռնումը, այսինքն` դարաչրջանի դրականության կամ որնէ դրողի սւեղծադործության լեղվական յուրաՀաւկությունը: Գեղարվեսւական դրականության լեղվի ուսումնասիրությամբ, ինչւես արդեն դիւենք, ղբաղվում է բանասիրության մի առանձին ճյուղ` ոճադիւությունը, որը կաւակցում է իրար լեղվաբանությունն ու դրականադիւությունը: Լեղվական ոճը ն նրա ղարդացումը: Լեղուն' որւես մւածողության անմիջական կրող ն արւաՀայւիչ, դրական սւեղծադործության մեջ նս Հեղինակի ոճի ամենից ակնառու դրսնորումն է: Բառաւաչարի, արւաՀայւչական միջոցների, ւաւմելու եղանակի, ձնաբանական ն չարաՀյուսական դծերի ն մանավանդ լեղվամւածողության մեջ մենք իսկույն ղդում ենք այս կամ այն Հեղինակի լեղվի բնորոչ կողմերը: Գրողի լեղվի առանձնաՀաւուկ դծերի ամբողջությունը անվանում են դրելաձն (մաներա) կամ ւարղաւես լեղվական ոճ: Լեղվի ոճի մասին Բելինսկին դրել է. «Լեղվի արժանիքների թվին են ւաւկանում միայն ճչմարւությունը, մաքրությունը, սաՀունությունը, որ կարող է ձեռք բերել անւաղանդի մեկը քրւնաջան աչխաւանքով: Բայց ոճը ինքը ւաղանդն է, ինքը միւքն է: Ոճը մւքի ռելիեֆությունն է, չոչա÷ելիությունը. ոճի մեջ է ողջ մարդը. ոճը միչւ ինքնաւիւ է, ինչւես անձնավորությունը, ինչւես բնավորությունը: Այդ ւաւճառով ամեն մի մեծ դրող ունի իր ոճը... Ոճի դաղւնիքը մւքերն այն ասւիճան վառ ն ցայւուն արւաՀայւելու մեջ է, որ նրանք թվում են, ասես, նկարված, քանդակված մարմարից»: Ոճի Հարցին նվիրված Հաւուկ Հոդվածում Շիրվանղադեն դրել

է. «Ոճը անՀաւի ներքին աչխարՀի ծնունդն է, նրա արւաՀայւիչը: կարելի է դրել միննույն լեղվով, բայց միանդամայն ւարբեր ոճով: Մարդ ինչւես մւածում է, ինչ ձնով իր մւքերը դասավորում է իր ուղեղի մեջ, այն ուղղությամբ ու ձնով էլ արւաՀայւում է...»: Բերենք մի քանի օրինակ, որոնք ցույց են ւալիս, թե ինչքան ւարբեր են լինում դրելաձները: ԱՀա բնության երեք ւարբեր նկարադրություն. Արեդակը Էս առավու՝ որ դլուխը ւեղիցը ու աղոթարանիցը չի բարձրացրեց ու աչքը աչխարքի վրա քցեց, չողքը սարերի դադաթին, դաչւերի դլխին Էնւես Էր ւեծին ւալիս, ւսւղում, ւայլում ու սառցի, ձնի Շեւ խաղում, ծիծաղում, կանաչ ու կարմրին ւալիս՝ որ Շենց իմանաս՝ թե ալմաղ, ղմռութ, յախութ ու Շաղար ւեսակ-ւեսակ անդին քարեր ըլեին դաչւերի, սարերի դլխին, երեսին, դոչին ւռած: Սարերի սառը բուքը, ձորերի դառնաչունչ քամին՝ Էնւես Էր մեյդան բաց արել՝ դոռում, ւչում, Շոսան անում, ձնի թեւը իրար դլխով ւալիս, որ ճամւորթի քիթ ու ւռունդ կւցնում, ճաքացնում, երեսը ւաւռում, դլխին, երեսին Շաղար անդամ խւում, աչք ու բերան լցնում. չաւին կամ ձորեր Էր քցում, խեղդում, կամ ձնումը թաղում, չունչը կւրում, կամ ու ու դլուխ ւեւացրած՝ ճամւից խռկում, սար ու չոլ քցում, խեղդում, կամ քարեքար ւալիս: ___________________ ԱՇա, վերջաւես, Աֆչերոնյան թերակղղու Շեւնից բարձրանում Է բոսորադույն արեդը որւես Շալած բրոնղի մի Շսկայական դավաթ, Շանդարւ, Շւարւ, ինքնավսւաՇ, որւես ւիեղերքի դերիչխան ն լողալով ինքն իր մեջ որւես Շրեղեն ծով: Բարձրադույն ամւերի դեղերը վառվում են աբեթի ւես ն լուսավորվում, լուսավորելով երկնակամարը: Բյուրավոր ճառադայթները ղմայլելի բոցեղեն ծովից ւարածվում են Շեռու ու Շեռու, վանելով դիչերային մթության մնացորդը: Ոսկեղօծվում են նավերի կայմերն ու առադասւները, ւների ճակաւները, աւակյա լուսամոււները, չրջակայքի լերկ ու ավաղու լեռները, դերեղմանները, եդեմներն ու խաչերը ն այն քարաչեն Շսկայական աչւարակը, որի վրա դրոչմված Է մի առասւելական ՇերոսուՇու կյանքի ողբերդը: Ասւղերը ՇեւղՇեւե կորցնում են իրենց ւայլը, Էլեկւրական լույսերը Շանդչում, ձայներն ու դղրդյունները սասւկանում: _____________________ Մթին սարերի ամւերից, կաւույւ ձյուներից ն սառը աղբյուրների ակունքներից դլոր-դլոր իջնում Է Ջորադեւը, դարնանը՝ Շեղեղների աղմուկով, ամառվա ւաւին՝ ղով կոՇակներով ն աչնանը՝ դեղնակարմիր ւերններով, որ Շավաքում են ջրերը ձորերում: Հեւո ջրերի վրա, նուրբ արաՇեւների վրա ծանրանում Է ցուրւ մառախուղը, ն լոռեցիների բարձր աչխարՇում մաղում Է ձյունը:

Տխրություն, աՇ, լեռնային երկրի երկա՛ր ձմեռ... Արդեն ւերնաթաւ են թղենիները: Անւառում երնում են Շացենի ծառերը նարնջադույն ւերններով, կաղնիները՝ բաց դեղին ն կարմիր ւերններով, ւանձենիները, որոնց չուրջը չոր խաղալի վրա դիչերում Է մի դաղան: Ծառից ընկնում են ւերնները, աՇավոր կանչում Է կույր մոչաՇավը ն բոլորովին մուիկ, դեղնած սաղարթի մեջ ւայւաՇարը կւուցով թմբկաՇարում Է կեղնը: Անւառում մառախուղ Է, կաթում Է խոնավությունը մամուռների վրա, ծառերի վրա ն քարաւների լանջին:

իսկույն աչքի են ղարնում այս Հաւվածների դրելաձնի սուր ւարբերությունները: Առաջին Հաւվածում օդւադործվող բարբառային բառերն ու քերականական ձները, բնության երնույթներին մարդկային Հաւկանիչներ վերադրելը, չա÷աղանցումները, որոչիչների ու սւորոդյալների բաղմաքանակությունը իսկույն մեղ ասում են, որ նրա Հեղինակը Աբովյանն է. Հայ դրողներից ոչ ոք այդւես չի դրել: Երկրորդ Հաւվածի մեջ ճչդրիւ նկարադրությունը լիովին Համաւաւասխանում է երնույթների իրական բնույթին ն չա÷երին, ամեն մի նախադասություն ւաւկերացում է ւալիս քաղաքի չրջակա բնության մի նոր կողմի մասին. այդւիսի դրելաձնը բնորոչ է Շիրվանղադեի ռեալիսւական ոճին: Երրորդ օրինակում մենք ւեսնում ենք լեռնային բնության դեղեցկությունների արւակարդ նուրբ ղդացողություն, ընդՀանուր քնարական մի մթնոլորւ, նախադասությունների Հաջորդման դրեթե չա÷ածո ռիթմ: Այս Հաւկանիչները Հայ արձակադիրներից առավել չա÷ով բնորոչ են Ակսել Բակունցի ոճին: Այսւես, լեղվի մեջ չոչա÷ելի կերւով նկաւվում են Հեղինակի դրական ոճի էական կողմերը: Բանասւեղծի ոճը երնան է դալիս նան ուանավորի առանձնաՀաւուկ դծերի մեջ: Թեն միննույն բանասւեղծը կարող է դիմել ւարբեր չա÷երի ն ուանավորի կառուցման եղանակների, բայց կարելի է խոսել նրա չա÷ածոյի առավել բնորոչ դծերի մասին: Օրինակ, Թումանյանի ուանավորն իսկույն ւարբերվում է իր ծայրասւիճան բնականությամբ, ւարղությամբ, անդամ լարված, դրամաւիկ վիճակների մասին արւաքուսւ Հանդիսւ ւաւմելու ձդւումով: Այն չաւ մու է խոսակցական ոճին, ղարդանում է անկաչկանդ, բնական, միաժամանակ դեղեցիկ, խորաւես բանասւեղծական երանդներով.

Էսւես անցան չաւ ւարիներ. Տըխուր աղջիկն արքայի Նայեց, նայեց սարերն ի վեր, ճամւաներին ամայի...

Դիմելով Տերյանի ւոեղիային' մենք կնկաւենք բանասւեղծական բոլոր միջոցների մեծ կաւարելություն, Հղկվածություն, խոսքի բացառիկ երաժչւականություն, նրբություն ն սաՀունություն. Ես լսում եմ Շիացմունքի մի չչուկ, Արդյոք դո՞ւ ես նորից Շոդիս մեղմ Շուղում. -Այն դիչերն Է, այն Շուչերն են ւրւմաչուք, Այն ասւղերն են ցուրւ երկնքում երաղում:

Զարենցի քաղաքացիական քնարերդության մեջ մեծ մասամբ իչխում են լարված, դրամաւիկ երանդները, սրընթաց թա÷ը, ուժդին ւաթեւիկ չեչւերը. Որւես դաչույն օրերի Շնամենի ւաւյանից Ելնում Է, կարծր ու բոսոր, ու վառվում Է աւադան. Եվ չի մւնի նա Շնի ւոչու ւաւյանը նորից, Ու չի թաղվի օրերում, որ վառվեցին ու չկան:

Գրողի ոճի ղարդացումը ամենից չոչա÷ելի երնում է դարձյալ նրա լեղվի մեջ: Վերցնենք Թումանյանի «Անուչ» ւոեմը. նրա երկու ւարբերակները բաժանված են ավելի քան մեկ ւասնամյակով (1890-1902), որի ընթացքում մեծ բանասւեղծի դրական մեթոդի մեջ ղդալի ÷ո÷ոխություններ կաւարվեցին. նրա ռեալիղմն անչա÷ խորացավ կյանքի Հակադրությունների ն Հերոսների Հոդեբանության բաղմակողմանի բացաՀայւման իմասւով, նրա երկերն աղաւվեցին ավելորդաբանությունից ն կառուցվածքի ուրիչ թերություններից: Բանասւեղծի լեղուն էլ մաքրվեց դրքային մւածողության ւարրերից, չոր ն անկենդան ձներից, ձեռք բերեց լիարյուն ժողովրդայնություն: Դա չաւ լավ երնում է ւոեմի երկու ւարբերակների Համանման Հաւվածների Համեմաւությունից: 1890 թ. ւարբերակում այսւիսի մի երդ կար` դիմում Անուչին. Ինչո՞ւ ես, ո՛վ կույս, դու այդքան ւրւումԱյդ ի՞նչ թախիծ Է քո դեմքը ւաւում, Կամ ի՞նչ նախաւինք ճակաւդ ամոթխած Կորացնում Է ցած:

Ինչո՞ւ ես, ո՛վ կույս, այդւես անւարբեր, Երբոր քո սիրով բյուրավոր սրւեր Վառված ճդնում են ուքերիդ ւարել, Չդիւե՞ս սիրել...

Պոեմի վերամչակված ւարբերակում դրան Համաւաւասխանում է Հայւնի երդը' դրած բոլորովին այլ ոճով. Սիրուն աղջիկ, ի՞նչ ես լալիս Էդւես մենակ ու մոլոր, Ի՞նչ ես լալիս ու ման դալիս Էս ձորերում ամեն օր: Թե լալիս ես՝ վարդ ես ուղում՝ Մայիս կըդա, մի քիչ կաց, Թե լալիս ես՝ յարդ ես ուղում, Ա՛խ նա դընաց, նա դընաց...

Այսւեղ մեր առջն ÷ասւորեն երկու լեղվաոճական Համակարդեր են, որոնք էաւես ւարբերվում են իրենց բոլոր ցուցանիչներով: Առաջին Հաւվածի ծանր դրքային, վերամբարձ ոճին ÷ոխարինում է Հսւակ ու ջինջ, ժողովրդական մւածողության ն լեղվի ւարրերով Հադեցած ոճը: Գրական-ւաւմական ւրոցեսում, աղդեցության կամ կյանքի ւաւկերավոր արւացոլման սկղբունքների թելադրանքով, ւարբեր դրողների միջն կարող են լինել ընդՀանուր ոճական դծեր: Բայց ոճը' իբրն ամբողջական Համակարդ, ւաւկանում է միմիայն ւվյալ դրողին ն նույնությամբ չի կարող կրկնվել մի ուրիչի մու: Երիւասարդ Զարենցի լեղվի ն ոճի մեջ մի չարք Հաւկանիչներ (երաղանքի դերակչիռ դեր, ւաւկեր-խորՀրդանիչների առաւություն, լեղվի նրբություն ն սաՀունություն) ընդՀանուր են Տերյանի Հեւ ն ղդալի չա÷ով ձնավորվել են վերջինիս աղդեցությամբ: Բայց արդեն այդ չրջանում Զարենցն ուներ նան ուրիչ ւարբերիչ դծեր, որոնք ավելի խորացան նրա սւեղծադործական կյանքի Հաջորդ ÷ուլերում: Գրական ոճավորում: Գեղարվեսւական ղարդացման ընթացքում երբեմն Հանդես է դալիս այնւիսի մի ինքնաւիւ երնույթ, որւիսին է դրական ոճավորումը (սւիլիղացիա): Նրա էությունն այն է, որ Հեղինակը դիւակցաբար օդւադործում է որնէ ուրիչ դրողի, դրական ուղղության կամ դարաչրջանի բնորոչ դեղարվեսւական

սկղբունքները: Դրանով նա վերակենդանացնում է աչխարՀղդացողության, դեղարվեսւական մւածողության ն լեղվի որոչակի Համակարդ, մեկ այլ ժամանակի կամ աղդային միջավայրի դույներ: իՀարկե, դրական ոճավորումը չի կարող Համաւարած սւեղծադործական սկղբունք լինել. անՀնար է ւաւկերացնել որնէ խոչոր դրողի, որն ընթանար միայն ուրիչ ոճերի նմանակման ուղիով: Սակայն առանձին դեւքերում' որնէ կոնկրեւ խնդիր կաւարելիս, այդ ուղին կարող է չաւ Հեւաքրքիր ն արդյունավեւ լինել: Գրողի սե÷ական ոճն այս դեւքում Հանդես չի դալիս իր ուղղակի ն ամբողջական ւեսքով, այլ ղդալի չա÷ով ենթարկվում է ն կախված է այն ոճից, որին Հեւնում է նա: Ոճավորումը բարձր արվեսւ է, որը չի կարելի չ÷ոթել մեխանիկական աղդեցության կամ ընդօրինակման Հեւ, որոնք կոչվում են էւիդոնություն, նմանակում (իմիւացիա): Ոճավորման խոչորադույն վարւեւներ են եղել Գյոթեն («Արնելյան-արնմւյան դիվան»), Պուչկինը («Արնմւյան սլավոնների երդեր»), Լերմոնւովը («Երդ կալաչնիկովի մասին»): Հայ դրականության մեջ ոճավորումն իբրն սւեղծադործական դիւակցված Հնարք մւավ ՃՃ դարի սկղբին: Եթե մի կողմ թողնենք ժողովրդական երդերի ու ոճերի Հեւնությամբ Թումանյանի ն ՀովՀաննիսյանի, Վարուժանի ն իսաՀակյանի սւեղծած բաղմաթիվ դործերը, աւա իբրն ոճավորման դասական նմուչ ւեւք է Հիչել Սիամանթոյի «Սուրբ Մեսրու» ւոեմը (1913): Հայ դւրության մեծ Հիմադրի վսեմ կերւարը բացաՀայւելու, քրիսւոնեական միջնադարի չունչն ու ոդին վերսւեղծելու Համար Սիամանթոն Հեւնել է Գրիդոր Նարեկացու ոճի մի չարք սկղբունքներին: Դրանցից են` դրաբարյան բաղմաթիվ բառերն ու դարձվածքները, ÷ոխաբերությունների ն նույնանիչ մակդիրների բացառիկ առաւությունը, երկարաչունչ նախադասությունները: Հաւկաւես ակնառու է Նարեկացի-Սիամանթո կաւը իմասւով Հակադիր բառերի ղուդադրման մեջ: Այսւես, Նարեկացին իր ւոեմի 58-րդ դլխում սւեղծել է անընդՀաւ Հոսքով իրար Հաջորդող ավելի քան Հարյուր բառակաւակցություն, որոնք բոլորն էլ կառուցված են նրանց երկու անդամների' որոչյալի ն որոչչի իմասւային սուր Հակադրության վրա, ինչւես'

մարւիկ անւաւրասւ, աղօթական անխրախոյս, քաՇանայ անկնդրուկ, ճարւասան անճոռնի, ւարւԷղ ւչաբեր, ւաւասկացան երկրադործ, երջանկութիւն եղկելի, բարձրութիւն խոնարՇեալ, ւաւդամաւոր բանսարկու, դռնաւան քնԷած, աղքաւ Շւարւ, ւաՇաւան մաւնիչ, սուրՇանդակ անժաման, առաքեալ խռովարար ն այլն:

Ոճական նույն սկղբունքն է կիրառում նան Սիամանթոն իր ւոեմի երկրորդ' ամենաընդարձակ դլխում («Սուրբին աղոթքը»), որւեղ միջնադարյան մւածողության ոդով Մաչւոցն ամեն կերւ ձաղկում է իր անձը` խնդրելով Ասւծուց Հայոց դրերի արարման ղորություն: Հարյուրից ավելի այդ ինքնաբնութադրումները նույնւես Հիմնված են Հակադիր իմասւների ղուդորդման վրա: ԱՀա մի Հաւված. Ես Ես Ես Ես Ես Ես Ես Ես Ես Ես

արորաղուրկ Շողադործ, անդերանդի Շնձող, անբույր օծանող ն դառնաՇամ յուղ, անբալասան բժիչկ ն անբեՇեղ վիրակաւ, կուրած կանթեղ ն ւաւակյալ ւաւրույդ, Շողմակոծ անւառ ն արւասվաթոր ուռենի... անւաչ աւաղձ ն բորբոսյալ դերան, Շողաչեն բուրվառ ն ածխելի խունկ, անողկույղ որթաւունկ ն վարակյալ վարսակ, անճչմարիւ ճակաւ ն անուղիղ ձեռք, անկարող կարդավոր ն աննչխար քաՇանա...

Այս ն ուրիչ դեւքերում Սիամանթոն ոճավորման ճանաւարՀով ըսւ ամենայնի մերձենում է Հայ միջնադարի մեծադույն բանասւեղծին: Պոեմի առաջին դրախոս Դանիել Վարուժանը իրավացիորեն դրեց, որ այդ երկը «ւիւի կարծվեր Նարեկի մաւյանեն ÷րթված, նոր դրականության ցոլքերով վերանորոդված ն ինկած մեր սրւերուն վրա»: Գրական ոճավորման ÷այլուն օրինակ է նան Ե. Զարենցի «Տաղարան» բանասւեղծաչարը (1920-1921 թթ.): Նմանության աղբյուրը այս դեւքում Սայաթ-Նովայի երդերն են, որոնց դեղարվեսւական միջոցների լայն օդւադործման ճանաւարՀով Զարենցը կերւել է իսկական բանասւեղծական դոՀարներ: Սայաթ-Նովայի ներկայությունը ղդացվում է, նախ, նրա անվան բաղմաթիվ Հիչաւակումներով («Երաղ ւեսա... Սայաթ-Նովեն մուս եկավ սաղը ձեռին», «Աչուղ Սայաթ-Նովի նման ես երդ ու ւաղ ւիւի ասեմ»,

«Հարբած խալխի նոքար դարձա աչուղ Սայաթ-Նովի նման», «Աչուղ Սայաթ-Նովի նման ես էն դլխեն իմացա...» ն այլն:) Դրան ավելանում են ժողովրդական մեծ երդչի բառարանից լավ ծանոթ լեղվամիջոցները, ինչւես դողալ, էչխ, սաղ, քամանչա, օսկեջրած թաս, ալմաս, աւլաս ու խաս, դաղ, բաղ, թաղ, սուլթան, խան, չաՀնչաՀ, վեղիր, դավթար, չինի, էյթիբար, մեջլիս, ղա÷աղ, ղար, բեդամաղ ն այլն: «Սայաթնովյան» այս բառերը, ինչւես նան ընդՀանրաւես բարբառային ծադում ունեցող չաւ ուրիչ բառաձներ, դարձվածքներ ու բառակաւակցություններ, որոչ ւեղանուններ (Հավլաբար, Գյուրջսւան, Հնդսւան, Ֆռանդսւան) ընթերցողի մեջ Սայաթ-Նովայի ւոեղիայի ւաւրանք են սւեղծում: Նույն նւաւակին են ծառայում նան արնելյան-աչուղական ւաղաչա÷ական ձները (չարքում կա 12 դաղել ն 8 մուխամմաղ), որոնք ըսւ ամենայնի ներդաչնակում են բանասւեղծական բովանդակությանը: Բոլոր դեւքերում Զարենցի Համար Հիմնականը եղել է սիրո ձդւման ն ւառաւանքի, աչխարՀի նկաւմամբ մարդասիրական Հայացքի արւաՀայւությունը, որը սայաթնովյան դունավորման չնորՀիվ դառնում է ավելի աղդեցիկ ն ներչնչող: Բերենք երկու քառաւող չարքի երկրորդ բանասւեղծությունից. Ասւղ ու նկար չորեր Շադած՝ դեմս ելար երաղի ւես, Էչխդ՝ կրակ՝ սիրւս Էրեց անՇասնելի մուրաղի ւես, Անուչ Շուով սիրւս լցրիր - վարդասւանի Շիրաղի ւես, Ինչ Էլ ըլի Էչխդ, դողալ,- երդս ուրախ ւիւի ասեմ: ԱչխարՇը մե բաղ Է, դողալ - նսւել ես դու բաղի մեջը, Վարդ ես բացված՝ առավուվա դրախւային չաղի մեջը, Ժամ ես դարձել ւեսքով քո սուրբ՝ Հավլաբարի թաղի մեջը,Սրւիս անուչ արւասուքին երկնային չաղ ւիւի ասեմ:

Վերը բերված երկու օրինակների մեջ էլ մենք ւեսնում ենք այն, ինչ ամեն մի լիարժեք դեղարվեսւական ոճավորման դլխավոր նւաւակն է` նախորդների ոճի ն մւածողության որոչ դծերի կիրառությամբ վերսւեղծել այս կամ այն ւաւմական միջավայրի Հարաղաւ ւաւկերը: իրոք, Սիամանթոյի «Սուրբ Մեսրու» ւոեմում յուրովի վերակերւված է Հայկական վաղ միջնադարը' իր Հոդնոր-Հայրենասիրական բարձր մղումներով ն միսւիկ ըմբռնում211

ներով, որոնց ոճական լավադույն Համարժեքը Հենց Նարեկացու «Մաւյանի» սւեղծադործական սկղբունքներն են: իսկ չարենցյան «Տաղարանը» կարդալիս մենք կարծես ուչ միջնադարյան աչխարՀիկ ձդւումների ն մարդասիրական ւրամադրությունների մթնոլորւում ենք, որը մեղ լավ ծանոթ է Սայաթ-Նովայի խաղերից: Այսւիսով, երկու դեւքում էլ ոճավորումը սւեղծադործական կարնորադույն խնդիր է կաւարում:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՏԱՂԱՉԱՓՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԶԱՓԱԾՈՆ ՈՐՊԵՍ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱկԱՆ

ԽՈՍԲի ՀԱՏՈՒկ ՏԵՍԱկ

Արձակ ն չաւածո: Գրական բոլոր երկերը, ըսւ չարադրման եղանակի, բաժանվում են երկու խմբի' արձակ ն չա÷ածո: Դրանք Հեչւությամբ ւարբերվում են իրենց արւաքին ձնով. արձակը դրվում ն ււադրվում է ամբողջ էջի լայնությամբ, իսկ չա÷ածոն` որոչ սկղբունքով ընւրված երկար կամ կարճ ւողերով, որոնք, միասին վերցրած, սյունակի ւեսք ունեն: Բայց սխալ կլիներ չա÷ածոյի էությունը ւեսնել արձակ խոսքը մեխանիկորեն բաժանբաժան անելու ն ւողերը Հաւելու մեջ: կարելի է արձակ սւեղծադործությունն այդւիսի «ւողերի» վերածել, բայց դրանից երբեք բանասւեղծություն չի սւացվի: Չաւածոն Շաւուկ սկղբունքով կաղմակերւված խոսք Է, որը բխում է ւոեւական բովանդակության ն ձնի որոչ Հաւկություններից: Ամենից առաջ, չա÷ածոն աչքի է ընկնում բովանդակության բացառիկ Հուղական բնույթով, ղդացմունքային լարվածությամբ ն Հադեցվածությամբ: Զա÷ածոն ենթադրում է Հաւուկ Հուղականություն ն, իր Հերթին, ավելի է ընդդծում ղդացմունքային երանդը: Բավական է չա÷ածո երկը վերածել արձակի, ն մենք իսկույն կնկաւենք, որ ÷ոխվում է ոչ միայն ձնը, այլն ինչ-որ չա÷ով' բովանդակությունը: Վերցնենք երկու քառաւող Տերյանի «Վերադարձ» բանասւեղծությունից. Մենության խավար ղնդանից կրկին Ես վերադարձա Շղոր ու Շւարւ, Եվ ինձ ողջունեց աղմուկը ղվարթ, Ու նոր խնդությամբ այրեց իմ Շոդին:

Անխոս ւանջանքիս դիչերում անքուն Իր Շուրը վառեց մի ւայծառ կարու, Նոր սիրով լեցուն՝ դարձա ես ձեղ մու, Եվ նոր երդեր են Շնչում իմ Շոդում:

Փորձենք այս ւողերը վերաչարադրել արձակ ձնով` Հիմնականում ւաՀւանելով բնադրի բառերն ու արւաՀայւությունները, բայց ÷ոխելով նրանց Հաւուկ դասավորությունը, Հրաժարվելով ռիթմից ու Հանդերից, այսինքն` չա÷ածոյի բնորոչ յուրաՀաւկություններից. «Մենության խավար ղնդանից ես կրկին Հղոր ու Հւարւ վերադարձա, ն ղվարթ աղմուկն ինձ ողջունեց ու իմ Հոդին ասես այրեց մի նոր խնդությամբ: իմ անխոս ւանջանքի անքուն դիչերվա մեջ մի ւայծառ կարու վառեց իր Հուրը, ն աՀա մի նոր սիրով լցված` ես վերադարձա ձեղ մու, ն իմ Հոդու մեջ այժմ նոր երդեր են Հնչում»: Դժվար չէ նկաւել, որ այս արձակ վերաչարադրանքի մեջ խոսքը ոչ միայն կորցրել է իր Հաւուկ ձնով կաղմակերւված բնույթը, դեղեցկությունն ու ներդաչնակությունը, այլն ղդալի չա÷ով ղրկվել է ղդացմունքների այն բարձր լարվածությունից, որը Հաւուկ է Տերյանի բանասւեղծությանը: ԱռՀասարակ Հնարավոր չէ չա÷ածոն նույնությամբ վերաչարադրել արձակ ձնով կամ արձակ խոսքը մեխանիկորեն վերածել ուանավորի: Երկու դեւքում էլ դա արՀեսւական կլինի ն կարող է իր Հեւ բերել իմասւի լուրջ կորուսւներ: Զա÷ածոն ն արձակը ւարբերվում են ն՛ իրենց բովանդակության յուրաՀաւուկ դծերով, ն՛ կառուցվածքով, որը, վերջին Հաչվով, ւայմանավորված է այդ բովանդակությամբ: իղուր չէ, որ անդլիացի բանասւեղծ Շելլին դրել է. «Այն ամենը, ինչ նույն Հաջողությամբ կարող է արւաՀայւվել արձակ խոսքով, ուանավորի մեջ չի կարող ձանձրալի ն ավելորդ չլինել»: իսկ Լն Տոլսւոյը մի ղրույցի ժամանակ ասել է. «Բանասւեղծությունը լավն է..., երբ այն չի կարելի վերածել արձակի: իսկ երբ ղդում ես, որ Հեղինակը մւածում է արձակով, բայց արւաՀայւվում է ուանավորով, դա վաւ բանասւեղծություն է»: Զա÷ածոն իր ձնով, անչուչւ, ինչ-որ չա÷ով ւայմանական խոսք է. կյանքում ոչ ոք չա÷ածո չի խոսում: Սակայն չա÷ածոն նս վերջին Հաչվով Հենվում է բնական խոսքի սկղբունքների վրա, միայն թե բանասւեղծը Հաւկաւես խւացնում է լեղվի այն ւարրերը, որոնք ծառայում են ղդացմունքային վերաբերմունքի դրսնորմանը: ԱՀա թե ինչու քնարական բանասւեղծությունները,

որոնք ամենից առաջ կոչված են բացաՀայւելու մարդկային ՀուղաչխարՀը, դրեթե առանց բացառության դրվում են չա÷ածո ձնով: Զա÷ածո են դրվում նան ւոեմները, բալլադները ն որոչ դրամաւիկական երկեր: Այն, որ Հուղականորեն Հադեցած խոսքը մեծ մասամբ ձդւում է չա÷ածո կառուցվածքի, երնում է, օրինակ, Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» վեւից: Վեւի բովանդակությունն առՀասարակ աչքի է ընկնում ղդացմունքների մեծ լիցքով ու լարվածությամբ: Բայց Հաւկանչական է, որ երբ Հուղական այդ լիցքն ավելի է մեծանում, Աբովյանն արձակը թողնում ն անցնում է չա÷ածոյի: Այսւես, վեւի մեջ մոււք են դործում ւասնյակ մեծ ու ÷ոքր բանասւեղծություններ, որոնք երկի Հայրենասիրական բովանդակության Համար չաւ կարնոր են: Բայց ոչ միայն այդ. երբեմն էլ, առերնույթ մնալով արձակի չրջանակներում, այսինքն` ւեքսւը չբաժանելով ւողերի, Աբովյանն ամբողջ էջեր ÷ասւորեն չարադրում է իբրն չա÷ածո: Զդացմունքների Հորձանքն այնքան ուժեղ է, որ կարծես բնական ճանաւարՀով, անՀրաժեչւաբար արձակը վերածվում է չա÷ածոյի: Հեչւությամբ կարելի է ւեքսւը ւողերի բաժանել, ն կսւացվի իսկական բանասւեղծություն' ռիթմի ն Հանդի Համաւաւասխան Հաւկանիչներով: ԱՀա մի Հաւված վեւի երկրորդ դլխից` Խլղարաքիլիսի արՀավիրքի նկարադրությունից. «Արի՛ երկնային Հրեչւա՛կդ լուսեղեն`/ ւա՛ր մեր աղաչանքն Ասւծուն էս կողմեն:/ Բարո՛վ մնաք` դուք լերի՛նք, Հող, աչխար./ բարով կացեք դուք` ծառք ու ձորք, անւառ:/ Մենք չէինք արժան ձեր սուրբ երեսին,/ մեր ուն անիրավ դիւավ ձեր դոչին»: կամ` «Մնացե՛ք բարով` Հողեր ու դաչւե՛ր./ ա¯խ, թող վայելեն ձեր սերն ուրիչներ,/ Վարդանի աչքը, էս մանկանց ուքը/ էլ ձեղ չե՛ն ւեսնիլ, ձեր վրեն չրջիլ,/ ձեր Հուովն ղմայլիլ, ձեր դրկովն ÷արվիլ»:: :

Գրականության ւաւմության մեջ կան երկեր, որոնք իրենց կառուցվածքով ÷ասւորեն չա÷ածո են, բայց Հեղինակները դերադասել են ւեքսւը դրաֆիկորեն չբաժանել ւողերի, այլ ււադրել արձակի ձնով: Այդւիսի դործեր են, օրինակ, Մ. Գորկու «Բաղեի երդը» ն «ՄրրկաՀավի երդը», որոնք Հենվում են բառային չեչւերի կանոնավոր դասավորության վրա (առաջինը' յամբական, իսկ երկրորդը' քորեյական կարդով), կամ Ավ. իսաՀակյանի «Ողբում եմ...» արձակ բանասւեղծությունը (1906), որն սկղբից մինչն վերջ բաղկացած է Հավասար երկարության (5-վանկանի) Հաւվածներից: ԱՀա մի ւարբերու-

Զա÷ածո խոսքի կառուցվածքն ուսումնասիրում է դրականադիւության բաժիններից մեկը, որը կոչվում է ւաղաչաւություն' ուսմունք ուանավորի մասին: Դարերի ընթացքում ուանավորի ուսումնասիրությունը եղել է բանարվեսւի (ւոեւիկայի) Հիմնական խնդիրներից մեկը, ն այսօր էլ դրականադիւական միւքը մեծ ջանքեր է նվիրում այդ Հարցին: Բանն այն է, որ չա÷ածո երկերի ըմբռնումն ու վերլուծությունը չեն կարող լրիվ ն լիարժեք լինել, եթե չրջանցվեն նրանց ւաղաչա÷ական առանձնաՀաւկությունները: Զա÷ածոյի կառուցվածքի որոչ սկղբունքներ ընդՀանուր միջաղդային բնույթ ունեն, բայց միննույն ժամանակ չա÷ածոն աղդային է ավելի, քան արվեսւի որնէ այլ ւեսակ: Նչանավոր ռուս դրականադեւ Բ. Վ. Տոմաչնսկին ւոեղիայի ն արվեսւի մյուս ւեսակների Համեմաւությունից Հանդում է այսւիսի եղրակացության. «Գեղանկարչության ն երաժչւության միջոցները միջաղդային են: իսկ ւոեղիան ժողովրդային է իր բուն նյութով: Պոեղիան այս առումով չաւ ավելի աղդային է արձակից, որն ղդալի չա÷ով մւքի Հաղորդման ւարղ ձն է, իսկ միւքը կարող է ւաւկերացվել նան աղդային մչակույթի չրջանակներից դուրս: Այնինչ ւոեղիայի մեջ ղդացվում է բառի բուն մարմինը, որը ն արվեսւի նյութ է ծառայում... Այդ է ւաւճառը, որ ւոեղիան միչւ մնում է արվեսւի ամենից աղդային ձնը»: ԱՀա թե ինչու ւոեղիայի բացարձակորեն Համարժեք թարդմանություն մեկ այլ լեղվով, ըսւ էության, Հնարավոր չէ: Նույնիսկ ամենաճչդրիւ թադմանության մեջ չեն կարող ւաՀւանվել ն մեկ այլ լեղվով վերարւադրվել չա÷ածո սւեղծադործության բոլոր այն Հաւկանիչները, որոնք բխում են բնադրի լեղվի աղդային նկարադրից: Չաւածոյի ռիթմիկ բնույթը: Զա÷ածո խոսքի էությունը Հասկանալու Համար ւեւք է նկաւի առնել, նախ ն առաջ, նրա ռիթմիկ թյուն իսաՀակյանի այդ սւեղծադործությունից. «իմ վե՛Հ Հայրենիք, Հովիւ թախծության, արյուն-արցունքի օվկիանոս անծիր, որ ծանրացել ես Հաղար ւարիներ մարդկության մեռած, քար խղճի վրա ն ÷ոթորկաչունչ բուռըն Հորձանքով ճդնում ես ÷չրել ղայրույթդ ւաւող ա÷երըդ Հսկա...»: Զենք խոսում արդեն միջնադարյան ձեռադրերի մասին, որոնց մեջ ւեղի խնայողության նւաւակով չա÷ածո ւեքսւերի ւողաւում մեծ մասամբ չի կաւարվել:

բնույթը: Արձակ խոսքը մասերի է բաժանվում իմասւային ն չարաՀյուսական սկղբունքով. ինչւես ն բնական մարդկային խոսքը, դեղարվեսւական արձակը բաղկացած է բառակաւակցություններից, նախադասություններից, որոնք մւնում են ավելի մեծ միավորների` ւարբերությունների մեջ: Այնինչ չա÷ածոն, բացի չարաՀյուսական միավորներից, բաժանվում է նան որոչ ռիթմական միավորների: ի՞նչ է դա նչանակում: Ռիթմ ասելով ւեւք է Հասկանալ որոչ Շավասար միավորների ւարբերական, կանոնավոր կրկնություն ժամանակի մեջ: Ռիթմը Հաւուկ է բնության ն մարդկային կյանքի չաւ երնույթների, որոնց մեջ ւարբերաբար կրկնվում են իրենց ւնողությամբ կամ մեծությամբ Հավասար դործընթացներ, չարժումներ: Ռիթմիկ են Երկրի ււույւն արնի ն իր առանցքի չուրջ, ծովի մակընթացությունն ու ւեղաւվությունը, սրւի աչխաւանքը, չնչառությունը, մարդու նորմալ քայլվածքը կամ վաղքը, թիավարությունը, ժամացույցի աչխաւանքը, անիվի ււույւը ն այլն: Առանց ռիթմի Հնարավոր չէին լինի ոչ միայն մեքենաների աչխաւանքի, այլն մարդու դործունեության չաւ ւեսակներ: Նչված բոլոր դեւքերում Հավասար ժամանակամիջոցում Համակարդված ձնով կրկնվում են որոչ միանման դործողություններ, որոնք ւվյալ երնույթը դարձնում են ռիթմիկ: Արվեսւի այնւիսի ւեսակներ, ինչւես ւարը ն երաժչւությունը, ամբողջովին Հիմնված են ռիթմի, ւվյալ դեւքում' մարդկային մարմնի չարժումների ն Հնչյունների կանոնավոր կրկնության վրա: Ռիթմիկ բնույթ ունի նան չա÷ածոն. ասւեղ ւարբերաբար կրկնվում են խոսքի որոչ Հավասար միավորներ: «Ռիթմը,- դրել է Մայակովսկին,- ամեն մի բանասւեղծական դործի Հիմքն է... Ռիթմը բանասւեղծության Հիմնական ուժն է, Հիմնական էներդիան»: Ո՞րն է ռիթմի միավորը չա÷ածոյի մեջ: Այս Հարցին չի կարելի միանչանակ ւաւասխան ւալ: Ուանավորի որոչ ւեսակներում ռիթմի ամենա÷ոքր միավորը այսւես կոչված բանասւեղծական ուքն է` չեչւված ն անչեչւ վանկերի ղուդակցման որոչակի սկղբունքով կաղմված խոսքի Հաւվածները: իսկ ուանավորի այլ ւեսակներում ռիթմն առաջանում է Հավասար վանկային երկարության անդամների կամ կիսաւողերի կրկնության չնորՀիվ: Դասական ն ժամանակակից ւոեղիայի երկերի մեծ մասում ռիթմական ամենամեծ միավորը բանասւեղծական ւունն է` որոչակի քա217

նակով ւողերից բաղկացած խումբը, որը ւարբերաբար կրկնվում է բանասւեղծության կամ ւոեմի ողջ ընթացքում: Ռիթմական այս միավորների Հեւ մենք առանձին-առանձին կծանոթանանք Հեւադայում: Այսւեղ ւեւք է Հաւուկ ընդդծել բանասւեղծական ւողի բացառիկ կարնորությունը ռիթմի Համար: Ուանավորի ինչ ւեսակ էլ որ մենք վերցնենք, սկսած Հնադույն ժամանակներից մինչն մեր օրերը, բանասւեղծական ւողը եղել ն մնում է չաւածոյի Շիմնական ռիթմական միավորը, որի կրկնությունից էլ Հենց առաջանում է ուանավորի յուրաՀաւուկ ընթացքը: ՊաւաՀական չէ, որ չա÷ածոյի դրության մեջ ւողերն առանձնացվում են' մեծ մասամբ դրվելով մեծաւառով, որով ընդդծվում է նրանց ինքնուրույնությունը ն կարնորությունը: Լինելով ռիթմական միավոր' ւողը կարող է Համընկնել Համեմաւաբար ավարւուն չարաՀյուսական միավորների Հեւ: Վերցնենք Զարենցի Հեւնյալ ւողերը. Նախ՝ աղջիկ Էիր դու մի Շասարակ, Որ դեմս ելար օրերում դժնի: Անձրն Էր մաղում իմ դլխին բարակ, Ու չկար կյանքում սրբաղան կրակ, Ու լույսն Էր ծորում երբեմն լուսնի:

Այսւեղ ամեն ւող մի ինքնուրույն նախադասություն է: Սակայն չարաՀյուսական ն ռիթմական միավորները չաւ Հաճախ չեն Համընկնում: Տողը կարող է ւարունակել մեկից ավելի չարաՀյուսական միավորներ, անդամ նախադասություններ, ինչւես' Փողոցը եռ Է ու չւոթ Է. Աղմուկ Է. մեկն Է մայիսի... Վւիւ Էր: ՄիջաՇասակ: Ուսերը նեղ: Գանդուր մաղեր ուներ, դունաւ ճակաւ:

(Զարենց)

իսկ չաւ դեւքերում նախադասությունը ւարածվում է ւարբեր ւողերի վրա: ԱՀա դարձյալ Զարենցից մի քանի ւող, որոնք միասին մեկ նախադասություն են կաղմում. Տասներեք թվի ամառը, Շունիսին, Նաիրյան քաղաքի մի ւողոցով խաղաղ Անցնում Էր, Շոդսը երեսին, Տասնըվեց ւարեկան մի ւղա:

Այս օրինակները ցույց են ւալիս, որ բանասւեղծական ւողը չի կարելի նույնացնել սովորական չարաՀյուսական միավորի Հեւ: Զա÷ածոյում մեր առջն ռիթմի նւաւակով սւեղծված ն արւասանական իմասւով ավարւված խոսքի յուրաՀաւուկ միավորներ են, որոնք բնորոչ են միայն ուանավորին:: Դադար ն ւողանց: Բանասւեղծական ւողի' իբրն չա÷ածոյի ռիթմական Հիմնական միավորի առանձնացման Համար մեծ նչանակություն ունի այն դադարը (ւաուղան), որն արւասանելիս ւրվում է բանասւեղծության ւողերի վերջում: Զա÷ածոն չի կարելի ընթերցել արձակի նման, որը դադարներ է ւարունակում միայն չարաՀյուսական միավորների ավարւից Հեւո (վերջակեւի, միջակեւի, սւորակեւի դեւքում): Բանասւեղծությունը ւաՀանջում է Հաւուկ արւասանական դադարով ընդդծել յուրաքանչյուր ւողի վերջանալն ու Հաջորդի սկսվելը, եթե նույնիսկ ւողի ավարւը չի Համընկնում չարաՀյուսական որնէ միավորի ավարւին: Եթե անւեսվի այդ ւաՀանջը, չւաՀւանվի ւողերը դադարներով առանձնացնելու ւայմանը, չա÷ածոյի ռիթմը ղդալի չա÷ով կկորչի: Տողավերջի դադարն ընդդծում է, որ ւողն ավարւվեց, որ ռիթմական մեկ միավորից մենք անցնում ենք մյուսին: Երբեմն իրարից բաժանվում, ւարբեր ւողերի են անցնում նույնիսկ իմասւով չաւ սերւորեն կաւված բառերը, որոնք ար:

Ճիչւ է, բանասիրության մեջ, մանավանդ վերջին ւասնամյակներում, Հաճախ խոսվում է նան արձակի ռիթմի մասին, ÷որձեր են արվում բնորոչելու նրա չա÷անիչները: Սակայն դա միայն մուավոր կամ նույնիսկ ÷ոխաբերական իմասւ ունի, քանի որ արձակի մեջ ւարբերաբար կրկնվող Հավասարաղոր միավորներ լինել չեն կարող: Այսւեղ ռիթմական որոչ ղդացողություն կարող է առաջանալ դերաղանցաւես Համանման չարաՀյուսական ն արւասանական միջոցների (ւողերի, ւարբերությունների սկղբի կամ վերջի նմանություն, որոչակի բառերի կամ չաղկաւների կրկնություն ն այլն) չնորՀիվ: իբրն օրինակ' բերենք Ա. Բակունցի «կյորես» վիւակի 4-րդ դլխում չուկայի նկարադրությունը, որւեղ մի չարք ւարբերություններ սկսվում են Համանման Հարցական նախադասություններով: ԱՀա մի քանի Հարնան ւարբերությունների սկիղբը. «Գորիսի չուկա¯ն... Ո՞ր ծայրից սկսել ն ո՞ր ճանաւարՀով մւնել չուկա... Ո՞ր ճանաւարՀով մւնել չուկա ն ո՞ր ծայրից սկսել... Մւնել լեռա՞ն ճանաւարՀով, որւեղ բերվում էին ւանրի ն յուղի բեռներ... Արդյոք սկսե՞լ Հարավից, որւեղից չուկա էին բերում ձմերուկի ն սեխի սարեր... Ո՞ր ճանաւարՀով մւնել այդ Հարուսւ չուկան...»: Այս կրկնությունները ռիթմական չարժման որոչակի ււավորություն են առաջացնում ընթերցողի մու:

ձակում կամ սովորական խոսքում արւասանվում են միասին, առանց դադարի: Այսւես, Տերյանը ռիթմի ն չա÷ի թելադրանքով ւարբեր ւողերի միջն է բաժանում իմասւով ն արւասանությամբ սերւորեն կաւված մի չարք բառեր, ինչւես' Լռություն Է, մութ Է այնւեղ, սակայն իմ Սրւում արդեն արչալույս Է, Շարությո՛ւն...

կամ' Եվ չի կարող սիրւըս չերդել այդ անբիծ Հուրը, որ ինձ ժււաց այսօր ցուրւ Շեռվում...

Արձակի մեջ մենք առանց ընդմիջման կկարդանք «իմ սրւում», «անբիծ Հուր» կաւացությունները, այնինչ չա÷ածոյում դրանց միջն ւրվում է արւասանական դադար: իմասւով սերւորեն կաւված բառերից մեկի կամ մի քանիսի անցումը Հաջորդ ւողին կոչվում է ւողանց*: կարող է թվալ, թե ւողանցը խախւում է խոսքի բնական ընթացքը` իրարից անջաւելով բառակաւակցության մասերը: Սակայն ւողանցը, եթե այն վարւեւորեն է դործածվում, ամեննին էլ չի մթադնում խոսքի իմասւը: ԸնդՀակառակը, ւողանցի միջոցով ւոեւն ընդդծում է իմասւային առավել կարնոր դեր խաղացող բառերը: Տողի վերջում ւրվող ռիթմական դադարը, որը ւողանցի ժամանակ իրարից անսւասելիորեն անջաւում է իմասւով սերւորեն կաւված բառերը, դրանով իսկ մեր ուչադրությունը Հրավիրում է այդ բառերի վրա, նրանց ավելի լարված ղդացմունքային երանդ է ւալիս::: ՊաւաՀական չէ, որ ւողանցներն ավելի Հաճախ են լինում այն դեւքերում, երբ նկարադրվում է որնէ ւադնաւալի, լարված դրություն, Հոդեկան խռովաՀույղ վիճակ: Ֆրանսերենում' eոjaՈbeՈeոt, ռուսերենում' ïåðåíîñ. Պ. Դուրյանը «Հեծեծմունք» բանասւեղծության մեջ ւողանց է կաւարել նույնիսկ սւորոդյալի ն օժանդակ բայի միջն. «Ո¯Հ, երկնքի ժաւավեններ' / Ճառադայթներ միացուցած / էին սրւերը մեր միմյանց...»: իսկ Հ. Պարոնյանը երդիծական նւաւակով սւեղծել է «աւակենւրոնացականություն» երկարաչունչ արՀեսւական բառը ն այն բաժանել Հարնան ւողերի միջն. «Թ’աւակենւրոնացակա-/ Նություն երբեք ըլլայի»: :

::

ԱՀա մի օրինակ Ե. Զարենցից, որը Հայ բանասւեղծներից առավել Հաճախ է դիմել ւողանցի արւաՀայւչական ն Հուղական ներդործության միջոցներին: «Hօոօ ՏՃքiծոտ» չա÷ածո նովելում այդ Հնարքի Հաճախականությունը նկաւելիորեն մեծանում է այն Հաւվածներում, որւեղ խոսվում է ւաւանի Հերոսի անորոչ ւադնաւների ու ձդւումների, Հղոր անՀաւի երաղանքի մասին. Գլուխը վառվում Էր: Սիրւը Թրթռում էր:- Ուղում Էր թռչի դո՛ւրս, դո՛ւրս:Տադնաւով դարձնում Էր թերթերը Ու կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ:Չքացել Էր աչխարքը:- Այդին Դարձել էր անիրական: Այդին չկար: ...Նա կարդում Էր: Սուղվում Էր անդարձ Ցնորքների Շորձանքը:- Գրքի Էջերից Երաղվում Էր նրան ւիւանային մի մարդ, Որի Շոդին, մւքերը, ւենչերը Վիթխարի են, ամեն ինչ խորւակող, Որը բարձր Է իր բութ չրջաւաւից, Ինչւես ճանճից - Էլբրուսը, - ն վարդադույն Մի մչուչի նման նրա Հոդում Արդեն ւռվում Էր մի անեղրական կարու...

Այսւիսով, բանասւեղծական ւողը միչւ Հանդես է դալիս իբրն արւասանական միավոր, որի վրա էլ, ամենից առաջ, Հիմնվում է ուանավորի ռիթմը: Բայց ւողերն իբրն ռիթմի միավորներ ւեւք է իրար Շավասար լինեն, այլաւես նրանց կրկնությունից ռիթմ չի առաջանա: ՊաՀանջվում է ոչ միայն ւողերի ւարբերական կրկնություն, այլն նրանց Հավասարություն, քանի որ ռիթմը Հաւկաւես Շավասար միավորների կրկնությունն է: Տողերի Հավասարությունը, իՀարկե, չի կարելի կաւել ո՛չ բառերի կամ Հնչյունների թվի Հավասարության, ո՛չ էլ նրանց Հավասար «երկարության» Հեւ: Խնդիրն ավելի լրիվ ւաւկերացնելու Համար ւեւք է ծանոթանալ ւոեղիայի Հիմնական ւաղաչաւական Շամակարդերին: Տաղաչաւական Շամակարդեր: Զա÷ածո խոսքի կառուցման ն ռիթմի բաղմաղան սկղբունքների առկայությունը ւայմանավորված է լեղուների յուրաՀաւկությամբ: Ամեն մի լեղվում ընդունվել ն ւարածվել է առավելաւես այն սկղբունքը, որը Համաւաւաս221

խանում է ւվյալ լեղվի բնույթին: Բայց սա չի նչանակում, թե յուրաքանչյուր լեղու ունի միայն իրեն Հաւուկ ւաղաչա÷ական կառուցվածքը, ն, Հեւնաբար, ւոեղիայի մեջ նույնքան ւաղաչա÷ական Համակարդեր կան, որքան լեղուներ: ինչւես որ աչխարՀի անՀամար լեղուներն իրենց քերականական կառուցվածքի ընդՀանուր սկղբունքներով, վերջին Հաչվով, Հանդում են մի քանի խմբի, այնւես էլ նրանց կարող են բնորոչ լինել ընդամենը մի քանի ւաղաչա÷ական Համակարդեր: Սակայն լեղվի Հաւկաւես ո՞ր կողմերն են, որ անմիջաբար ւայմանավորում են ուանավորի կառուցվածքը: Գիւական քննությունը ցույց է ւալիս, որ ո՛չ այս կամ այն լեղվախմբին (Հնդեվրուական, սեմական, ուդրո-ֆիննական ն այլն) ւաւկանելը, ո՛չ լեղուների քերականական (ձնաբանական ն չարաՀյուսական) Հաւկանիչները, ո՛չ էլ բառաւաչարի յուրաՀաւկությունները ինքնին չեն կարող Համարվել ւվյալ աղդային ւոեղիայի ւաղաչա÷ական բնույթը ւայմանավորող դործոններ: Վճռականն այս դեւքում լեղվի Հնչյունաբանական առանձնաՀաւկություններն են, մասնավորաւես` բառային չեչւերի ւեղը, նրանց բարձրության, ւնողության ն ուժի ասւիճանը: Այս կողմերը, միասին վերցրած, կոչվում են ւրոսոդիա (ւրոսոդիական Հաւկանիչներ): Վերջին Հաչվով, ւվյալ լեղվի չեչւադրության ն արւասանության բնույթից է բխում այն Հարցի ւաւասխանը, թե ի՛նչ ուղիներով է ձեռք է բերվում ուանավորի ռիթմը. արդյոք վանկերի արւասանական ւնողության, նրանց քանակական Շավասարության, թե՞ ւողերի ներսում չեչւերի կանոնավոր դասավորության Հիման վրա: Սրանց Համաւաւասխանում են Հին ժամանակներից դասական ւոեղիային Հայւնի երեք ւաղաչա÷ական Համակարդեր` չաւական (մեւրական), վանկային (սիլաբիկ) ն վանկաչեչւային (սիլաբուոնիկական): Բացի այդ, ժողովրդական բանաՀյուսության ն դրավոր ւոեղիայի ւաւմության մեջ եղել են նան ւաղաչա÷ական այլ սկղբունքներ, որոնք ավելի մեծ ւարածում սւացան ՃԱՃ-ՃՃ դդ. դրականության մեջ: Խոսքը վերաբերում է Շամաչեչւ (ւոնիկական) ն աղաւ ուանավորներին: ԱՀա այս Հինդ ւաղաչա÷ական Համակարդերի չուրջ են Համախմբվում ուանավորի կառուցման բաղմաղան ձները: Սակայն դրականության ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ այս կամ այն աղդային ւոեղիան անւայմանորեն կաւված չէ միմիայն

մեկ ւաղաչա÷ական Համակարդի Հեւ: Զարդացման ւարբեր ÷ուլերում ւվյալ աղդային դրականության մեջ կարող են ւարածված լինել ուանավորի կառուցման ւարբեր եղանակներ: Ավելին, Հենց միննույն դարաչրջանում աղդային ւոեղիան կարող է օդւվել մի քանի Համակարդերից, թեն սովորաբար նրանցից մեկը Համարվում է ւվյալ լեղվի Համար ամենից բնորոչը: Ռոմանական ն չաւ արնելյան լեղուներում, լեՀերենում առավելաւես ւարածված է վանկային ւաղաչա÷ությունը, բայց կան նան վանկաչեչւային ուանավորի օրինակներ, ն, ընդՀակառակը, ռուսական, դերմանական, անդլիական ւոեղիային Հաւուկ է վանկաչեչւային ուանավորը, թեն նրանք էլ ինչ-որ չա÷ով օդւվում են մյուս Համակարդերից: ՃԱՃ-ՃՃ դարերում չաւ աղդային դրականությունների մեջ ւարածվեցին Համաչեչւ ն աղաւ ուանավորները, որոնք ղարդանում են ւաղաչա÷ության Հին, ավանդական եղանակների կողքին: Այսւիսով, որնէ աղդային դրականություն բացարձակորեն կաւված չէ միայն մեկ ւաղաչա÷ական Համակարդի Հեւ. այն կարող է ներառել նան ուանավորի այլ ձներ: Այդ դործում որոչակի դեր է խաղում ուրիչ աղդային ւոեղիաների ÷որձի յուրացումը: Օրինակ, երբ ՃՃ դարի սկղբին մեր բանասւեղծները Հայ ւոեղիայի մեջ մւցնում էին ուանավորի նոր Համակարդեր (Սիամանթոն` աղաւ ուանավորը, Վ. Տերյանը` վանկաչեչւային, Ե. Զարենցը` Համաչեչւ), նրանք ուղղակի Հենվում էին եվրուական ն ռուս բանասւեղծության ւաղաչա÷ական նորադույն նվաճումների վրա: Սակայն այդ դեւքում նս դրական աղդեցությունը չի կարելի Համարել վճռական ու միակ դործոն, ինչւես կարծում էին որոչ դիւնականներ: Մանավանդ երբ խոսքը վերաբերում է աղդային դրականության առաջաւար ւաղաչա÷ական Համակարդին, որը, ինչւես ւեսանք, ւայմանավորված է ւվյալ լեղվի կառուցվածքով ն արւասանական առանձնաՀաւկություններով: Աղդեցությունը այսւեղ կարող է միայն օժանդակ դեր խաղալ` օդնելով դւնելու ւվյալ լեղվին առավել չա÷ով Համաւաւասխանող ւաղաչա÷ական Համակարդը: Այժմ առանձին-առանձին բնութադրենք նչված Հիմնական ւաղաչա÷ական Համակարդերը` ցույց ւալով նրանց մեջ ռիթմի դոյացման սկղբունքները:

ԶԱՓԱկԱՆ ՈՏԱՆԱՎՈՐ

Չաւական ուանավորը անւիկ դրականության մեջ: Զա÷ական (մեւրական կամ, այլ կերւ, քանակական) Համակարդը ւարածված է եղել Հին Հունարեն, լաւիներեն, Հնդկերեն, ւարսկերեն, արաբերեն լեղուներում ն կաւված էր նրանց մեջ երկար ու կարճ վանկերի դոյության Հեւ: Հունարենում ն լաւիներենում որոչ վանկեր արւասանվում էին երկար, մյուսները` ավելի կարճ ժամանակամիջոցում: Բանասւեղծը Համաւաւասխան բառերի ընւրության ճանաւարՀով ւեւք է Հասներ երկար ու կարճ վանկերի այնւիսի ղուդորդության, որւեսղի Հարնան ւողերն արւասանվեին Հավասար ժամանակամիջոցում: Դա առավել նս կարնոր էր այն ւաւճառով, որ Հին Հույներն ու Հռոմեացիները բանասւեղծությունն արւասանում էին երդեցիկ ւոնով, ուսւի ւողերի արւաբերման Հավասար երկարությունն անՀրաժեչւ էր նան երաժչւական ւակւը ւաՀելու Համար: Զա÷ական Համակարդի մեջ ւողերի Հավասարության, այսինքն' ռիթմի Հիմնական ւայմանը Շարնան ւողերի արւասանության Շամար անՇրաժեչւ ժամանակամիջոցի Շավասարությունն Էր: Բանասւեղծը, այսւիսով, ւեւք է «չա÷եր» ւողերի երկարությունն ըսւ արւասանության ժամանակի: Տողը չա÷ելու ամենա÷ոքր միավորը կարճ վանկի երկարությունն էր, որը կոչվում էր մորա (ամանակ) ն դրվում էր È նչանով: Երկար վանկն իր արւասանությամբ երկու անդամ ավելի ւնական էր, Հավասար էր երկու ամանակի ն դրվում էր – նչանով: Երկար ն կարճ վանկերի ւարբեր ղուդորդությունները կոչվում էին ուքեր:: Հեւաղուողները անւիկ ւոեղիայում Հայւնաբերել են մու 30 ւեսակի ւարբեր ուքեր, որոնք դոյանում էին երկար ու կարճ վանկերը ւարբեր քանակով ն ւարբեր Հաջորդականությամբ ղուդակցելու չնորՀիվ: Անւիկ բանասւեղծությունը դրվում էր ւարբեր չա÷երով, նայած թե ւողի մեջ քանի երկար ն քանի կարճ վանկեր էին մւնում: Զա÷երից ամենաւարածվածը Շեքղամեւրն էր, որով դրված են Հոմերոսի «իլիականն» ու «Ոդիսականը», Վերդիլիոսի : «Ուք» ւերմինը (Հուն.' ւոդիա, լաւ.' քծտ– ուք, ռուս.' ñòîïà– ուքի թաթ) առաջացել է նրանից, որ անւիկ ւաղաչա÷ության մեջ երկար ն կարճ վանկերը սովորաբար Հաչվում էին' ուքի թաթը իջեցնելով ու բարձրացնելով:

«էնեականը» ն անւիկ դրականության ուրիչ Հայւնի երկեր: Հեքղամեւրային ւողի մեջ մւնում էին Հինդ ուքեր' բաղկացած մեկական երկար ն աւա երկու կարճ վանկից (դակւիլ) ն վերջում նս մեկ ուք, որն ուներ մեկ երկար ն աւա մեկ կարճ վանկ (քորեյ): Այսւիսով, ւողն ուներ ընդամենը 6 ուք (Հեքղամեւր նչանակում է վեցչա÷յա): Մյուս Հայւնի չա÷ը կոչվում էր ւենւամեւր (Հինդչա÷յա), որը Հաճախ բանասւեղծության մեջ Հաջորդում էր Հեքղամեւրին: Այդ երկու չա÷երի ղուդակցմամբ կառուցված երկւողը կոչվում էր «էլեդիական դիսւիքոս»: Հայ Շին բանասւեղծության ւաղաչաւությունը: Հայւնի է, որ դեռ իր ւաւմության վաղ չրջանում' մինչն աղդային դրի ն դրականության սկղբնավորումը, Հայ ժողովուրդն ունեցել է չա÷ածո Հարուսւ բանաՀյուսություն: Տաղաչա÷ական ի՞նչ եղանակով են սւեղծվել վիւական ն քնարական այդ երդերը, արդյոք կարելի՞ է նրանց վրա ւարածել արւաբերությամբ երկար ն կարճ վանկերի, Հեւնաբար' նան չա÷ական ուանավորի սկղբունքները: Այս Հարցերի ւաւասխանը դժվարանում է երկու ւաւճառով: Նախ, մեղ չաւ քիչ բան է Հասել Հնադույն չրջանի այդ երդերից: Մովսես Խորենացու «Հայոց ւաւմություն» դրքում ն ուրիչ մաւենադիրների երկերում ւաՀւանված չա÷ածո Հաւվածները (այսւես կոչված «Գողթան երդերը») Հաղիվ մի քանի ւասնյակ ւող են կաղմում, որոնց Հիման վրա դժվար է ամբողջական ւաւկերացում կաղմել Հեթանոսական չրջանի Հայ բանասւեղծության ւաղաչա÷ական կառուցվածքի մասին: Երկրորդ, մենք դրեթե ոչինչ չդիւենք, թե ինչւես էին կաւարվում այդ երդերը, արւասանական ինչ ւնողություն ունեին առանձին վանկերն ու բառերը: ԱՀա թե ինչու Հայոց Հին բանասւեղծության ւաղաչա÷ության մասին դիւնականների չրջանում միասնական կարծիք չկա, ն չաւ բան մինչն օրս էլ մնում է վիճելի: Այնուամենայնիվ, այն Հանդամանքը, որ մեղ Հասած ւողերում ո՛չ վանկային խիսւ Հավասարություն կա, ո՛չ էլ չեչւերի կանոնավոր դասավորություն, թույլ է ւալիս ասելու, որ նրանց ռիթմը Հավանաբար Հիմնվել է արւասանական դործոնների վրա: Այս ենթադրության օդւին է խոսում նան այն, որ այդ Հաւվածները կաւարել են մեծ մասամբ երդախառն' Հնարավորություն ւալով երկարացնելու կամ սեղմելու արւաբերման ժամանակամիջոցը: Բանասիրության մեջ ÷որձեր են արվել վերականդնելու Հին

Հայկական ւաղաչա÷ական Համակարդը` Հեւնելով անւիկ չա÷ական ուանավորի սկղբունքներին: Օրինակ, մխիթարյան նչանավոր բանասւեղծ ն դիւնական Արսեն Բադրաւունին ÷որձեց վերականդնել Հին բանասւեղծության մեջ կիրառված այսւես կոչված «Հայկական չա÷ը», որով նա դրեց «Հայկ դյուցաղն» ւոեմը (1858) ն այլ երկեր: Ըսւ Բադրաւունու` «Հայկական չա÷ի» մեջ ւողի վանկերի քանակը ւեւք է լինի 13-16: Տողը ներքուսւ բաժանվում է չորս անդամի, ընդ որում' առաջին անդամի մեջ վանկերի թիվը կարող է ւաւանվել1-4-ի միջն, 2-րդ ն 4-րդ անդամներինը` 3-4-ի միջն, իսկ 3-րդ անդամը միչւ քառավանկ է: Անդամների մեջ ւակասող վանկերը ւեւք է Հաւուցվեն երկար արւասանությամբ, որով բոլոր անդամները (ն ւողերն ընդՀանրաւես) Հավասարվում են իրար արւասանության ժամանակի իմասւով: 1-ին, 2-րդ ն 4-րդ անդամները բավական Հաճախ չորսի ÷ոխարեն երեք վանկ են ունենում, բայց չաւ Հաղվադեւ է լինում, որ 1-ին անդամը ունենա երկու կամ մեկ վանկ: ԱՀա Արսեն Բադրաւունու ւոեմի սկիղբը ն մի Հաւված վերջին` 22-րդ դլխից (կարճ անդամներն ընդդծված են). Որ 'ի քնար / Շոդեւաւիղ / ըղՇայրն Հայոց / երդես յերկինս, Զառաջնորդըն / Հաւաւոյ / եւ ւիրադլուխ/ աղաւութեան, Զամենակուլ / աթոռոց ն / ըղքառացըն / վրէժխընդիր, Զախոյանն առ / ամւարիչւ / Բաբելական / դոռողութեան... ... Հուր սիրոյ / Շըսկայաղօր / Շօր վեՇաղին / վառԷ ղաչխոյժս՝ Բառասուն / դարուց ամաց / ըղլըռութեան / Շանել վըրԷժ, ի Հեռուսւ' / 'ի յաւիւեանցն / 'ի դլուխ ղըսկայն / ւեսեալ ողջոյն: 0րՇնեալ դու Շայր / կոչեսցիս / Հայոց ն աղդդ / յանուն քո Հայք, ՈրւԷս կանխաւ / կընքեցին / Երկինք յանեղծ / արձանադիրս, Եւ դու իմըս / ւերճ Մասիք' / քեղ կոչեսցի / անուն Աղաւ, ԱյսուՇեւն / մեռայց ն ես, / երթայց առ Շարս / յաղաւ Մասիս: Եւ ‘ի քեղ / 'ի ցանկալիդ՝ / 'ի քեղ Մարադ / ծոց Շանդըսւեան:

Սակայն Բադրաւունու առաջարկած ւաղաչա÷ական սկղբունքը խիսւ արՀեսւական էր, քանի որ նոր ժամանակների ւոեղիան այլնս չէր կարող Հենվել երկար ն կարճ վանկերի վրա: ԱՀա թե ինչու Ա. Բադրաւունու, Մ. Խրիմյանի ն ուրիչ բանասւեղծների առանձին ÷որձերից Հեւո այդ չա÷ն այլնս չի կիրառվել: Հայ ուանավորի Հնադույն ձների ւեսական իմասւավորման

մեկ այլ ուղի առաջարկեց բանասեր Ավեւիք ԲաՀաթրյանը: Նրա «Հին Հայոց ւաղաչա÷ական արվեսւը» դրքում (1891) քննվում են ուանավորի կառուցման ւեսակները' Հնադույն ժամանակներից մինչն Գրիդոր Նարեկացին: Ավ. ԲաՀաթրյանի ւեսության Համաձայն' Հին Հայոց ւաղաչա÷ական արվեսւը Հիմնվել է ոչ թե երկար ն կարճ վանկերի վրա (ինչւես Հին Հունական ուանավորում), այլ արւասանությամբ երկար ու կարճ անդամների, այսինքն' խոսքի որոչակի միավորների ւարբեր ղուդորդումների վրա: Փոքրավանկ (1-2) անդամներն արւասանվել են երկար ու դանդաղ, իսկ բաղմավանկ (4-6) անդամները' կարճ ն արադ: Միջին դիրք են ունեցել եռավանկ անդամները, որոնք ւողերի սկղբում արւաբերվել են կարճ, իսկ վերջում' երկար: Այսւիսով, իրենց վանկային կաղմով անՀավասար (1-ից մինչն 6-վանկանի) անդամներն արւասանության ւնողությամբ Հավասարվել են իրար, ն դա եղել է ուանավորի ռիթմի Հիմքը: «Գողթան երդերի» ն Նարեկացու ւողերում կարող են լինել Հավասար թվով անդամներ, ինչւես «ՎաՀադնի երդի» մեջ, որ բանասերը անդամների է բաժանում այսւես. ԵրկնԷր երկին / ն երկիր, ԵրկնԷր ն / ծիրանի ծով, Երկն’ ի / ծովուն ունԷր Ըղ կարմրիկ / եղեդնիկն...

Բայց ւողերի մեջ անդամների թիվը կարող է նան անՀավասար լինել' ւաւանվելով մեկից մինչն չորս: Օրինակ, Նարեկացու «Ողբերդության մաւյանի» սկիղբը ւողաւվում ն անդամների է բաժանվում այսւես. Ջայն Շառաչանաց Հեծութեան սըրւի Ողբոց աղաղակի Քե՛ղ / վերընծայեմ, / Տեսողըդ դաղւնեաց, Եվ մաւուցեալ եդեալ՝ / ի Շուր թախծութեան / անձին ւոչորման Ըղււուղ ըղձից ճենճերոյ / սասանեալ մւացս՝ Բուրվառաւ կամացս / առաքել առ քեղ:

Ավ. ԲաՀաթրյանի ւեսությանը բացառիկ բարձր դնաՀաւական է ւվել Եղիչե Զարենցը' Համողված լինելով, որ այդ ւեսության լույսի ւակ միայն կարելի է ճիչւ Հասկանալ ն օդւադործել

«մեր Հին ւաղաչա÷ության Հրաչալի Հաւկությունները»*: Հայ աղդային բանասւեղծության Հնադույն արմաւներն ու ւեսակները Հեւաղուելու ւաՀանջը, որ առաջադրել է Ե. Զարենցը, իր դիւական ն դործնական Հեւաքրքրությունը այսօր էլ չի կորցրել: Ե՛վ այդ, ն՛ Հայկական ւաղաչա÷ության Հեւ կաւված մյուս Հարցերը մեր բանասիրության ամենից քիչ ուսումնասիրված բնադավառներից են:

ՎԱՆկԱՅիՆ ՈՏԱՆԱՎՈՐ

Վանկային Շամակարդի բնորոչ դծերը: Անւիկ դրականությունից Հեւո' միջին դարերում ն նոր ժամանակներում, էաւես ÷ոխվեցին չա÷ածո խոսքի լեղվական Հիմունքները, Հեւնաբար նան' ուանավորի կառուցման սկղբունքները: Նոր լեղուներում վանկերն այլնս իրարից չեն ւարբերվում կարճ կամ երկար արւասանությամբ, մի դործոն, որը դրված էր չա÷ական ուանավորի Հիմքում: Դրա ÷ոխարեն Հանդես են դալիս չեչւված կամ անչեչւ վանկեր, այսինքն' ւարբեր են նրանց արւասանության ուժն ու բարձրությունը: Այդ ւաւճառով էլ Հեւբյուղանդական եվրուական ւոեղիայում ըսւ էության դադարում է չա÷ական ուանավորի կիրառությունը, ն Հանդես են դալիս ռիթմի ուրիչ դործոններ' կաւված լեղուների չեչւադրության Հաւկանիչների Հեւ: : 1937 թ. Ե. Զարենցը Ավ. ԲաՀաթրյանի դրքի մասին դրել է. «Սա է դիրք Հանճարեղ ն ղարմանալի' դրված լինելով 90-ական թվականներին մի ինչ-որ անՀայւ չուչեցի ուսուցչի ձեռքով... Մեր Հին ն նոր ւաղաչա÷ական արվեսւի Հեւ կաւված բոլոր ւրոբլեմները չոչա÷ված ն մասամբ Շանճարեղ ինւուիցիայով լուծված են այսւեղ. ւրոբլեմներ, որ սրանից Հեւո ոչ միայն չեն դրվել ու արծարծվել մեր ւեսական դրականության մեջ, այլ մինչն օրս չեն Էլ Շասկացվել: Այս դիրքը էաւես մի ղարմանալի Շանք է' դւնված Շանճարեղ բնաղդի ւեր Հեղինակի կողմից, որ, դժբախւաբար, միմիայն բնաղդով ցույց է ւալիս, մաւնանչում է Շանքի դոյությունը, մերթ անդամ չոչա÷ում է Հանքի անխա÷ան ջղերը,– ն որքա¯ն դեռ ընդՇանուր կուլւուրա ն ջանք են Հարկավոր, որւեսղի մեր դրականադիւությունը' դնալով բաՇաթրյանների Հեւքերով, բաց անի, Շամակվի ն օդւադործի մեր Հին ւաղաչա÷ության Հրաչալի Հաւկությունները:

Սակայն չեչւի (ւրոսոդիայի) առումով ժամանակակից լեղուները ւարբերվում են իրարից ն կարող են բաժանվել երկու խմբի. ա) լեղուներ, որոնց բառային չեչւը կայուն ւեղ է դրավում, Համեմաւաբար թույլ է ն իմասւային նչանակություն չունի, բ) լեղուներ, որոնց բառաչեչւը կարող է դրվել ւարբեր ւեղերում, ավելի ուժեղ է ն Հաճախ իմասւային նչանակություն է ձեռք բերում: Սրան Համաւաւասխան' նոր ժամանակների ւոեղիայում դոյացել է երկու Հիմնական ւաղաչա÷ական Համակարդ' վանկային (սիլաբիկ) ն չեչւային կամ, դրականադիւության մեջ այժմ լայնորեն ւարածված ւերմինաբանությամբ' վանկաչեչւային (սիլաբուոնիկական): Առաջինի մեջ վճռական դործոնը ռիթմական միավորների վանկային Հավասարությունն է, իսկ երկրորդում' բառային չեչւերի դիրքն ու կարդը: Վանկային ւաղաչա÷ական Համակարդը բնորոչ է այն լեղուներին, որոնց բառաչեչւն իր կայուն ւեղն ունի (ֆրանսերեն, իւալերեն, լեՀերեն, իսւաներեն, Հայերեն ն այլն): Այսւես, ֆրանսերենում չեչւը, դրեթե առանց բացառության, դրվում է բառի վերջին, իսկ լեՀերենում' նախավերջին վանկի վրա: Այդ ն նման լեղուներում չեչւը էական դեր չի խաղում բառիմասւի Համար, ն չեչւված ու անչեչւ վանկերի ւարբերությունն արւասանության առումով չաւ ղդալի չէ: Ուսւի ուանավորի Հիմքում այսւեղ դրվում է մեկ էական ւայման' վանկերի թվի Հավասարությունը, ն ռիթմը ձեռք է բերվում ւողերի ու անդամների մեջ վանկերի Շավասար քանակի չնորՇիվ: Սակայն չւիւի կարծել, թե վանկային ուանավորը բոլորովին անւարբեր է չեչւի նկաւմամբ: Այսւեղ սովորաբար մչւական ւեղ ունեն ւողամիջի ն ւողավերջի չեչւերը, ն դա բխում է այդ լեղուներում բառաչեչւի կայուն դիրքից. օրինակ' ֆրանսիական ւոեղիայում լայնորեն ւարածված «ալեքսանդրյան ուանավորի» 12-վանկանի ւողը կայուն չեչւ է կրում 6-րդ ն 12-րդ վանկերի վրա: Այդւիսի չեչւերը կոչվում են կոնսւանւներ: Վանկային Համակարդը մի ժամանակ ւիրաւեւող է եղել նան ռուսական ւոեղիայում, բայց ՃՄԱԱԱ դարի կեսերից այն դուրս մղվեց, որովՀեւն չէր Համաւաւասխանում ռուսերենի բնույթին, որւեղ չեչւը դրվում է բառերի ւարբեր վանկերի վրա: ինչ վերաբերում է Հայկական ուանավորին, աւա այն, սկսած միջին դարերից մինչն մեր օրերը, իր Հիմնական մասով սւեղծվել է

վանկային ուանավորի սկղբունքներով: Այդ իրողությունը բխում է Հայոց լեղվի ւրոսոդիական առանձնաՀաւկություններից: Հայւնի է, որ ժամանակակից Հայոց լեղվում չեչւը դրեթե միչւ դրվում է վերջին վանկի վրա (այդւես է եղել նան դրաբարում): Բառաբարդումների, Հոլովական վերջավորությունների ն վերջածանցների Հավելման դեւքում նս չեչւը ւեղա÷ոխվում է բառերի վերջին վանկի վրա: Բացառությունները Համեմաւաբար քիչ են: Դրանք, նախ, այն բառերն են, որոնց վերջին վանկում Հանդես է դալիս չդրվող ը ձայնավորը կամ որոչիչ Հոդը (բա՛րձր, ա՛սւղ, դո՛ւսւր, դւրո՛ցը ն այլն), աւա Հաւուկ չեչւադրություն ունեցող մի քանի բառեր (մա՛նավանդ, դո՛ւցե, մի՛թե, դրե՛թե ն այլն), ինչւես նան որոչ ÷ոխառյալ բառեր ն օւար անուններ, որոնք ւաՀւանում են իրենց լեղվի չեչւի ւեղը: Հայերեն բառերի ընդՀանուր քանակի մեջ դրանք ÷ոքր ւոկոս են կաղմում: Մեր լեղվին բնորոչ չէ նան բաղմավանկ բառերի վրա մեկից ավելի չեչւ դնելը, որ կարելի է նկաւել, ասենք, դերմաներենում: Հայերենի դրական չեչւադրության մյուս առանձնաՀաւկությունն այն է, որ այն Համեմաւաբար թույլ է: Այդ ւաւճառով էլ չեչւված ն անչեչւ վանկերի ւարբերությունը ինչւես արւասանության ուժի, այնւես էլ ւնողության առումով չաւ նկաւելի չէ: Բառի չեչւը, Հաղվադեւ բացառությամբ, մեր լեղվում իմասւակերւ դեր չի խաղում: Այն ծառայում է միայն բառի' իբրն արւասանական ն իմասւային ինքնուրույն միավորի առանձնացմանը: ԱՀա այս ւրոսոդիական Հաւկանիչներն են ւայմանավորում Հայկական ուանավորի դերաղանցաւես վանկային բնույթը, այսինքն' այն, որ այդ ուանավորի ռիթմը Հիմնվում է ոչ թե չեչւակի կանոնավոր դասավորության, այլ վանկերի թվի Հավասարության վրա ւողերում ն, մանավանդ, ավելի ÷ոքր ռիթմական միավորների' կիսաւողերի ն անդամների մեջ: Մեր ուանավորի այդ էական կողմն ըմբռնելու Համար չաւ կարնոր են Հաւածի ն անդամի Հասկացությունները: Հաւած ն անդամ: Զա÷ածոյի էական դծերից մեկն էլ այն է, որ այսւեղ բառն ավելի ընդդծված ինքնուրույն նչանակություն ունի, քան արձակի մեջ: Խոսելիս մենք իմասւով սերւորեն կաւված բառերը սովորաբար արւասանում ենք միասին, առանց ՀաւՀաւ առանձնացնելու (եթե դրա Հաւուկ անՀրաժեչւությունը չկա): Այնինչ չա÷ածոն ւաՀանջում է բառերն արւասանել' նրանց

միջն որոչ դադարներ (ւաուղաներ) ւալով: Այդ դադարները, իՀարկե, չաւ ÷ոքր են, բայց նրանք կան ն չաւ կարնոր են ռիթմի Համար: Եթե ուանավորը կարդացվի սովորական խոսակցական արւասանությամբ, աւա ռիթմի ղդացումը չի լինի: Այդ դադարներից ամենամեծը, ինչւես դիւենք, ւողավերջի դադարն է, որն աղդարարում է ւողի' իբրն ռիթմական Հիմնական միավորի ավարւը ն Հաջորդ ւողին անցնելը: իսկ ւողի ներսում (ւողամիջում) ւրվող դադարներից ամենակարնորն այն է, որը լինում է ւողի կեսում ն կոչվում է Շաւած (ցեղուրա): Հաւածը միչւ Հանդես է դալիս ւվյալ բանասւեղծության ւողերի միննույն ւեղում, այսինքն' որոչակի թվով վանկերից Հեւո (չաւ Հաճախ ւողի ճիչւ մեջւեղում): Այսւես, 10-վանկանի ւողի մեջ Հաւածը սովորաբար Հանդես է դալիս 5-րդ վանկից Հեւո. Այս աղմկաՇյուս / կյանքի խենթ բոցում Այրում Է սիրւս / սրբաղան մի դող, Հուղում Է Շոդիս / խենթ մի Շիացում, Եվ սարսաւելին՝ / թվում Է դյութող...

(Տերյան)

Տողամիջի այդ դադարը կարնոր դեր է խաղում: Նախ, այն անՀրաժեչւ է արւասանության առումով, քանի որ Հնարավորություն է ւալիս չունչ առնելու' ընթերցանությունը չարունակելու Համար: Երկրորդ, Հաւածով բաժանված Հավասար կիսաւողերը դառնում են ռիթմի կարնոր դործոն: Պարբերաբար կրկնվելով' այդ Հավասար միավորներն իրենց Հերթին ուժեղացնում են ռիթմի ղդացողությունը: Եթե Հաւածը դրվի Հարնան ւողերի ւարբեր ւեղերում, դա կարող է Հանդեցնել ռիթմի կորսւի: Հաւած են ունենում Համեմաւաբար երկար ւողերը (7 ն ավելի վանկանի), իսկ կարճ ւողերը դրա կարիքը չունեն, քանի որ կարող են արւաբերվել մեկ չնչով: Այնինչ երկար ւողերում կարող է լինել երկու ն նույնիսկ երեք Հաւած. ՍաՇուն քայլերով, / աննչմար, որւես / քնքուչ մութի թն, Մի ըսւվեր անցավ, / ծաղիկ ու կանաչ / մեղմիվ չոյելով...

(Տերյան)

Տողի մեջ երեք Հաւածի առկայության դեւքում նրանցից երկրորդը կոչում են մեծ Շաւած (//), քանի որ այն բաժանում է ւողը երկու կեսի ն ավելի մեծ դադար է ենթադրում, իսկ առաջինն ու երկրորդը' ւոքր Շաւածներ (/): Օրինակ, Զարենցի «Ամբոխները

խելադարված» ւոեմի 16-վանկանի ւողերում մեծ Հաւածը դրվում է 8-րդ վանկից Հեւո, իսկ ÷ոքր Հաւածները' 4-րդ ն 12-րդ վանկերից Հեւո. Աչքերն Շառած / Շեռու- Շեռուն, // կարմիր վառվող / արեդակին՝ Արնավառ / Շեռուներում // նրանք կռվում / Էին կրկին...

Հաւածներով իրարից բաժանվող խոսքի Հավասար միավորները կոչվում են անդամ (կոլոն կամ բարդ ուք): Անդամը Հայկական ուանավորի կարնորադույն բաղադրիչներից մեկն է, քանի որ խոսքի այդ Համեմաւաբար ÷ոքր միավորների ւարբերական կրկնությունը դառնում է ռիթմի բուն Հիմքն ու չարժիչ ուժը: Հայերեն բանասւեղծության յուրաՀաւկություններից մեկն այն է, որ ւողը, եթե այն քիչ թե չաւ երկար է, չի կարող արւաբերվել ն ընկալվել իբրն մեկ' չւարորոչված ամբողջություն: Ուսւի անՀրաժեչւ է, որ այն կաղմված լինի ավելի ÷ոքր, բայց կայուն միավորներից, որոնք ռիթմի առաջին ն անմիջականորեն ընկալվող ւարրերն են: Ասվածն ավելի ակնառու ւաւկերացնելու Համար բերենք այսւիսի մի օրինակ. Սակայն Շեռանիսւ կաւարներից չոււով Հուր ն ոսկի կըթաւե արնն այնւեղ, Եվ լուռ ու Շանդիսւ դաչւերը կըցնծան, Կյանքի ն խոսքի կարու երկիրն անՇուն:

Այս ւողերում ռիթմ դրեթե չի ղդացվում, թեն նրանք բոլորն էլ ունեն Հավասար քանակությամբ վանկեր (11): Բայց աՀա կարդում ենք բացարձակորեն նույն բառերից կաղմված ւերյանական ւողերը, ն իսկույն մեղ Համակում է ռիթմի ներդաչնակ ընթացքը. Սակայն՝ չոււով / կաւարներից / Շեռանիսւ Արնն այնւեղ / Շուր կըթաւե / ն ոսկի, Եվ կըցնծան / դաչւերը լուռ / ու Շանդիսւ, Երկիրն անՇուն / կարու կյանքի / ն խոսքի:

Ո՞րն է դաղւնիքը: իՀարկե, կարելի է խոսել այն մասին, որ Տերյանի ւողերում կան Հանդեր (Հեռանիսւ-Հանդիսւ, ոսկիխոսքի), որոնք մեր կաւարած վերադասավորության ժամանակ վերացել էին: Բայց վճռականը դա չէ, այլ այն, որ Տերյանի ւողերը կայուն Հաւածներով բաժանվում են երեք մասի, որոնցից առաջին

երկուսը չորսվանկանի են, իսկ վերջինը' եռավանկ (4:4:3): Անդամների այս կանոնավոր Հերթադայությունը դառնում է ռիթմի կարնորադույն դործոնը: Հայկական վանկային ուանավորում անդամը կարող է լինել 3-ից մինչն 6 վանկանի: Առայժմ մի կողմ թողնելով եռավանկ անդամները' քննենք մյուս ւեսակները: Տողի մեջ կարող են մւնել 2, 3 կամ 4 քառավանկ անդամներ: Բերենք Համաւաւասխան օրինակներ Զարենցից. Թե ուղում ես / երդըդ լսեն՝ Ժամանակիդ / չունչը դարձիր: Ինչքան որ Շուր / կա իմ սրւում / - բոլորը քեղ. Ինչքան կրակ / ու վառ խնդում / - բոլորը քեղ: Իմ կարուած / սրւի Շամար // ոչ մի ուրիչ / Շեքիաթ չկա, Նարեկացու, / Քուչակի ւես // լուսաւսակ / ճակաւ չկա:

Երկանդամ, եռանդամ, Հաղվադեւ նան քառանդամ կարող են լինել 5 վանկանի միավորներից կաղմված ւողերը. Նա ուներ խորունկ / երկնադույն աչքեր, Քնքուչ ու ւրւում, / որւես իրիկուն... ԱնՇունության մեջ, / խավար օրերում / եկավ նա ինձ մու. Նա ինձ մուեցավ / քնքուչ, ւայւայող / սիրո խոսքերով...

(Տերյան)

Եվ վեՇ արնի / ջաՇերի ներքո // ւռվեց ծավալվեց / ծիրն անաւաւի, Վառ-վառ ՇուրՇրաց, / ինչւես ւիւանյան // Շսկա առյուծի / ոսկեւառ մորթի: (իսաՀակյան)

6-վանկանի անդամը Համեմաւաբար քիչ է կիրառվում. այն Հանդիւում է երկանդամ կառուցվածք ունեցող 12-վանկանի ւողերում: Օրինակ' Երբ երկնքի ծովում / վերջին ասւղը Շանդավ՝ Նա իր ւունը թողեց / ու ճանաւարՇ ընկավ...

(Զարենց)

Մինչն այժմ մենք բերեցինք միանման անդամներից կաղմված բանասւեղծության օրինակներ: Բայց Հայերեն վանկային ուանավորում կարող են կողք կողքի Հանդես դալ նան ւարբեր երկարության անդամներ'4 ն 3, 5 ն 4, 6 ն 4, 6 ն 5 վանկանի ն այլն: Բերենք

այդւիսի ղուդակցման օրինակներ. 4 ն 3 վանկանի անդամներ. Նորից՝ անմար / կարուով // դդվանքների / ու Շրի՝ Դու եկել ես / ւեսնելու, // քաղաքները / Նայիրի:

(Զարենց)

5 ն 4 վանկանի անդամներ. Մաքառի՛ր անդուլ, / դնա՛ վերն, Քո դադաթնային / երդը երդիր...

(Զարենց)

6 ն 4 վանկանի անդամներ. ՈսկեՇանդերձ երկար / ու միդասքող, Տխուրաչյա աչուն, / սիրած աչուն...

(Տերյան)

6 ն 5 վանկանի անդամներ. Զարկեցե՛ք, դարբիննե՛ր, / կըռանը սալին, Զարկեցե՛ք կըռանը- / չղթայքն ամրանան...

(ՀովՀաննիսյան)

Հայերեն վանկային ուանավորի Շիմնական ւեսակները: Վանկային Համակարդի ձները Հայ դրականության մեջ ծադել ն ղարդացել են' սկսած ՃԱ-ՃԱԱ դարերից մինչն մեր ժամանակները: Բնական է, որ Հաղարամյա ճանաւարՀ անցած մեր ւոեղիան մչակել է ուանավորի կառուցման բաղմաղան ւեսակներ, որոնց Հավաքումն ու դասակարդումը դիւական բարդ ն կարնոր խնդիր է: Այդ ւեսակների առավել լրիվ ւաւկերը ւրված է մեծ Հայադեւ ն մեր ուանավորի խոչորադույն Հեւաղուող Մանուկ Աբեղյանի «Հայոց լեղվի ւաղաչա÷ություն» կաւիւալ աչխաւության մեջ (1933), որւեղ նկարադրված են ուանավորի Հարյուրավոր ձներ ու ւարբերակներ: Ճիչւ է, ուանավորի այդ ւեսակները Աբեղյանը ձդւում է բացաւրել ն դնաՀաւել մեծ մասամբ չեչւային ւաղաչա÷ության սկղբունքներով (այսինքն' չեչւված ն անչեչւ վանկերի կարդի ն ղուդակցման առումով), մի բան, որը, ինչւես կւեսնենք, չի Համաւաւասխանում Հայկական ուանավորի Հիմնական բնույթին: Սակայն, անկախ այդ Հանդամանքից, մեր Հին ն միջնադարյան, նոր ն նորադույն ւոեղիայի ձների Հավաքումն ու Համակարդումը ւեւք է Համարել դիւնականի խոչորադույն ծառայությունը Հայ ւաղաչա÷ության ուսումնասիրության դործում:

Ծանոթանանք Հայերեն վանկային ուանավորի միայն Հիմնական ւեսակներին' բնութադրելով նրանց կառուցվածքը: Տողի երկարությունը այդ ուանավորում կարող է ւաւանվել 4-20, բայց ավելի Հաճախ' 7-16 վանկերի միջն, ընդ որում' այդ չա÷երից ամեն մեկը Հաճախ իր բաղմաղան ւարբերակներն ունի: 4-6-վանկանի ւողերը կայուն Հաւած չունեն, ուսւի արւաբերվում ն ընկալվում են իբրն մեկ ամբողջություն: ԱՀա մեկական օրինակ այդ չա÷երից. Զորսվանկանի. Մի երկիր Է Տվել մեղ կյանք, Մի երկինք Է ՊաՇել իր ւակ:

(Թումանյան)

Ես ւեսա Շսկա Տաղանդի մի դործ՝ ԱնՇաչւ Պոնւոսի Աւերն ալեկոծ:

(Թումանյան)

Երբ ես ւեսնում եմ ՋեղԱնդարձ անցած մի սեր Սկսում Է իր Շեղ Հեքիաթները Շյուսել:

(Զարենց)

Հինդվանկանի

Վեցվանկանի.

7-վանկանի ւողն արդեն Հաւածով բաժանվում է երկու մասի' 4:3, երբեմն նան 3:4 սկղբունքով. Մարդոց երկրում / անւարբեր, Ցուրւ աչխարՇում, / արդյոք ո՞վ Կընդունե ձեղ / դդվանքով, Իմ երաղնե՛ր, / իմ երդե՛ր...

(Տերյան)

Ջորերը / չիրիմ դարձան, ՎիՇերը՝ / դերեղմանոց. Ամեն քար՝ / լուռ մաՇարձան, Ամեն ւուն՝ / վառման Շնոց:

(Պ. Սնակ)

8-վանկանի ւողը մեծ մասամբ բաժանվում է երկու Հավասար' քառավանկ անդամների (4:4).

Ծով Է իմ վիչւն, / անաւ ու խոր, Լիքն ակունքով / Շաղարավոր. Իմ ղայրույթը / լիքն Է սիրով, Իմ դիչերը՝ / լիքն ասւղերով:

(Թումանյան)

Հայկական ուանավորի ամենաւարածված ձներից է այն, երբ մեկընդմեջ իրար են Հաջորդում 8 ն 7 վանկանի ւողերը' նչված կառուցվածքով. Մի՞թե վերջին / ւոեւն եմ ես, Վերջին երդիչն / իմ երկրի. Մա՞Շն Է արդյոք, / թե նի՞նջը քեղ Պաւել, ւայծա՛ռ / Նաիրի:

(Տերյան)

9-վանկանի ուանավորը, եթե չունի չեչւադրության կայուն կարդ, Հաւածով բաժանվում է 5:4 սկղբունքով: Այդ չա÷ը Հաւկաւես չաւ է կիրառել Ե. Զարենցը: Օրինակ' Եվ ձեղանի՛ց Է / աւա սերել Այն քերթությունը, / որ դեռ երեկ Լոռու ւաղերդուն / մեր արդարն Դարձրեց ւայծառ, / ինչւես բյուրեղ:

Այդ չա÷ով դրել է նան Տերյանը, ինչւես' Չեմ դավաճանի / իմ Նվարդին, Որքան Էլ դյութես, / օ, Շամիրամ. Որւես արքան այն, / մանուկ Արան, Չեմ դավաճանի / իմ Նվարդին:

10-վանկանի երկանդամ (5:5) ուանավորը թերնս ամենաւարածված չա÷ն է մեր դրականության, Հաւկաւես նոր չրջանի ւոեղիայի մեջ: Բավական է ասել, օրինակ, որ Վ. Տերյանի «Մթնչաղի անուրջներ» դրքի 77 բանասւեղծություններից այդ չա÷ով է դրված կեսից ավելին' 44-ը (չՀաչված 10 ն 5 վանկանի խառը ւողերով երկու բանասւեղծությունները): իբրն օրինակ' բերենք «Գարուն» բանասւեղծության սկիղբը. Գարունը այնքա՛ն / ծաղիկ Է վառել, Գարունը այնւե՛ս / ւայծառ Է կրկին. - Ուղում եմ մեկին / քնքչորեն սիրել, Ուղում եմ անուչ / ւայւայել մեկին:

10-վանկանի ւողը կարող է կաղմված լինել նան անՀավասար անդամներից (6:4 կամ 4:6), ինչւես' Խորքերում դանձ ունեն / քարաւները, Թիկունքներին ունեն / անւառ ու Շերկ Միայն մի բան չունեն / քարաւները,Քարաւները չունեն / կարաւի երդ:

(Հ. ՍաՀյան)

11-վանկանի ւողը Հիմնականում ունի եռանդամ կաղմություն (4:4:3): Ես սիրում եմ / մթնչաղը / նրբակերւ, Երբ ամեն ինչ / երաղում Է / Շոդու Շեւ, Երբ ամեն ինչ, / խորՇրդավոր / ու խոՇուն, Ցընորում Է / կաւույւ մութի / աչխարՇում...

(Տերյան)

Հաղվադեւ է 11-վանկանի երկանդամ ւողը (6:5), որի նմուչներից է մեղ արդեն ծանոթ' Հ. ՀովՀաննիսյանի «Արւավաղդը» («Զարկեցե՛ք, դարբիննե՛ր,/ կռանը սալին»): 12-վանկանի ւողը ունի մի քանի ւարբերակ. ա ) 4:4:4 Դյութեցին ինձ / քո մաղերը / ալեծածան Եվ աչքերիդ / խորությունը / խորախորՇուրդ:

(Տերյան)

Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, / Շերոսակա՛ն ընկեր, Դու աւրեցիր, անցար / ն Էլ չկաս Շիմա...

(Զարենց)

բ ) 6:6

դ ) 4:3:5 Եդիււական / բուրդերը / ւոչի կըդառնան, Արնի ւես, / երկի՛ր իմ, / կըվառվես վառման:

(Տերյան)

դ )12-վանկանի ւողը կարող է ունենալ նան 3:3:3:3 կառուցվածքը, բայց դա արդեն ւաւկանում է վանկաչեչւային ուանավորին, որի Հեւ կծանոթանանք սւորն: 14-վանկանի ւողը մեծ Հաւածով բաժանվում է երկու Հավասար մասերի, որոնք իրենց Հերթին բաժանվում են 4:3 կամ 3:4 սկղբունքով: ԱՀա մեկական օրինակ այդ երկու ւարբերակներից. ա) Կաւույւ բոցով / բռընկված // վերջին ջերմում / ուղեղի, Նա ւեսել Է / երնի // արնային / մի քաղաք... (Զարենց) բ) Կմեռնեմ, / միայն թե դու // դարերում / աղաւ խչչաս, Իմ Շեռո՛ւ, / Շեռո՛ւ, Շեռո՛ւ // նաիրյան / դալար բարդի: (Հ. ՍաՀյան)

15-վանկանի ւողը ունի երկու Հիմնական ւարբերակ' քառանդամ (4:4:4:3) ն եռանդամ (5:5:5): Այդ երկու ձների կառուցվածքի ն ռիթմի ւարբերությունները կարելի է ւեսնել 1915 թ. Հ. Թումանյանի դրած երկու Հայրենասիրական բանասւեղծությունների («Հայրենիքիս Հեւ» ն «ՀոդեՀանդիսւ») օրինակով. ա)

Վաղուց թեն / իմ Շայացքը // ԱնՇայւին Է / ու Շեռվում, Ու իմ սիրւը / իմ մըւքի Շեւ // անՇուններն Է / թաւառում...

բ)

Ու վեր կացա ես, / որ մեր Շայրենի / օրենքովը Շին՝ Վերջին Շանդիսւը / կարդամ իմ աղդի / անբախւ ղոՇերին...

16- վանկանի ւողը Հայերենում միչւ քառանդամ է (4:4:4:4): Այդ չա÷ով է դրված, օրինակ, Զարենցի «Ամբոխները խելադարված» ւոեմը. Խավար Է մեծ / սիրւը նոցա, // բայց խավարում / անծայրածիրԵրկինքնե՛ր կան / կաւոււաչյա, // Շորիղոններ / անծայր, անծիր:

Վերջաւես, 20-վանկանի ւողը, որը ամենաերկարն է Հայկական ւաղաչա÷ության մեջ, նույնւես ունի քառանդամ կառուցվածք (5:5:5:5): Այդ չա÷ը Հաջողությամբ կիրառվել է միայն իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարի» ւոեմում («Շաւրվանները / քրքջում էին // ւայծառ ծիծաղով / ադամանդեղեն»): ԱնՇավասար ւողերով ուանավորներ: Վանկական ուանավորի ւարաւեսակներից մեկն էլ չա÷ածոյի կառուցման այն ձնն է, որի մեջ ղուդակցվում են ւարբեր երկարության ւողեր: ԱնՀավասար ւողերն իրար են Հաջորդում կողք կողքի: Սակայն երկար ն կարճ ւողերի ղուդակցումը չի խանդարում ռիթմին, քանի որ ւողերը բաղկացած են լինում թեն ւարբեր քանակի, բայց միչւ միանման անդամներից: Հեւնաբար, ռիթմի միավորը այսւեղ ոչ թե ւողն է, այլ նույնաւիւ անդամը, որը ւարբերաբար կրկնվում է: ԱՀա մի Հաւված Մեծարենցի «Մեղուները» բանասւեղծությունից. Ալ Շոդնա՛ծ եմ. Ըսւասելեն / ւենչանքներուն / մեղրին անույչ, Ու ւարաժամ / այս Շածումին / մեջ երջանիկ / ւիւի ըլլամ, Եթե թունեղ / խա՛յթ իսկ բերեն Ուղեմոլոր / մեղուներն իմ / ւենչանքներուս:

Այսւեղ ւողերի մեջ վանկերի թիվը խիսւ անՀավասար է (4238

ից մինչն 16), բայց ւողերը բոլոր դեւքերում բաղկացած են 4վանկանի անդամներից, ինչի չնորՀիվ էլ ռիթմ է առաջանում: ԱնՀավասար երկարություն ունեցող, բայց Համանման անդամներից բաղկացած ուանավորը, որը ռիթմի աղաւ ÷ոխանցումների մեծ Հնարավորություն է ւալիս, լայն ւարածում սւացավ նան ՃՃ դարի արնելաՀայ բանասւեղծության մեջ: Ե. Զարենցից ն Ն. Զարյանից Հեւո այն ավելի լայնորեն կիրառեց Պ. Սնակը, մանավանդ' «Մարդը ա÷ի մեջ» ն «Եղիցի լույս» դրքերում (բանասւեղծությունների մեծ մասը ղարդանում է չորս կամ Հինդ վանկանի անդամներով): ԱՀա մեկ օրինակ, որւեղ, ճիչւ է, ւողերն իրենց երկարությամբ խիսւ ւարբեր են, բայց վանկական ուանավորի ռիթմը ւաՀւանվում է նույն' քառավանկ անդամների կրկնությամբ: Սակայն եթե / իմ կյանքի մեջ / դեթ Շարցնեին / մի՛ անդամ ինձ, Թե ես ի՞նչ եմ / դերադասում, Ի՞նչ եմ ուղում Ու երաղում, Ես կասեի. - Ինչ լինում Է, / թող որ լինի / միանդամի՛ց...

Եվրուական ն ռուս դրականության մեջ, ՃՄԱԱ-ՃՄԱԱԱ դարերից սկսած, ուանավորի այդ ւեսակն ամենից չաւ կիրառվել է չա÷ածո դրամաներում ու առակներում ն կոչվել է «աղաւ ուանավոր» (Յîëոíûé ñòու), որը, սակայն, չւեւք է չ÷ոթել աղաւ ուանավորի' իբրն առանձին ւաղաչա÷ական Համակարդի Հեւ (վերջինիս կանդրադառնանք իր ւեղում): Զա÷ածո դրաման Հաճախ էր դիմում երկար ու կարճ ւողերի օդնությանը (օրինակ, Գրիբոեդովի «Խելքից ւաւուՀասը», Լերմոնւովի «ԴիմակաՀանդեսը» ն այլն), քանի որ դա Հնարավորություն է ւալիս ավելի անմիջականորեն արւացոլելու Հերոսների ւրամադրությունների բոլոր անցումները, նրանց խոսքի ւարբեր չա÷երը: Այս ուանավորի խաղացկուն բնույթը Համաւաւասխանում է նան առակի ոճին' նրա արւաքուսւ ւարղամիւ, բայց ըսւ էության խորամանկ-Հեդնական ւաւմելաձնին, կյանքի արւացոլման այլաբանական եղանակին: Ուանավորի այս ւեսակն այնքան սերւորեն կաւվեց առակի Հեւ, որ Հաճախ կոչվում էր նան «առակային ուանավոր» (áàñåííûé ñòու):

Վանկերի թիվը ռուսական «առակային ուանավորի» ւողերում (օրինակ' կռիլովի առակներում) սովորաբար ւաւանվում է 2-ից մինչն 13: Բայց դա չի խանդարում բանասւեղծության ռիթմին, քանի որ ւողերը բաղկացած են Համանման ուքերից (մեծ մասամբ յամբերից): Այնինչ Հայ ւոեղիայում կարճ ւողն ավելի Հաճախ ամբողջական ւողի կեսն է, որն առանձնանում է ներքին Հանդի չնորՀիվ ն կամ Հանդես է դալիս առանձին: Դրա չաւ օրինակներ կան Աբովյանի, իսաՀակյանի, Ա. Խնկոյանի առակներում ն, մանավանդ, Թումանյանի ւոեմներում ու բալլադներում: ԱՀա մի Հաւված Թումանյանի «Անբախւ վաճառականներ» բալլադից. Ի՞նչւես ւըրծնեմ / Էս կըրակից, Էս աՇադին / ւարւքի ւակից. Էլ ի՞նչ ասեմ, Ո՞նց ըսւասեմ. Նա ե՞րբ կըդա, / ի՞նչ իմանամ, Ո՞ր ջուրն ընկնեմ... / ո՞ւմ մու դընամ... Շաւ միւք արավ, Դես-դեն թռավ, Ինչ որ ուներ / ւանը, Շադին, Ողջ Շավաքեց, / ւըվավ ւարւքին, Ցիւ մերկացավ, Էլ չըւըրծավ:

ՎԱՆկԱՇԵՇՏԱՅիՆ ՈՏԱՆԱՎՈՐ

Վանկաչեչւային ուանավորի Շիմունքները: Մենք արդեն դիւեք, որ վանկաչեչւային Համակարդը բնորոչ է բառաչեչւի մչւական ւեղ չունեցող լեղուներին, ինչւես ռուսերենը, ուկրաիներենը, անդլերենը, դերմաներենը ն այլն: Սակայն այդ լեղուներում յուրաքանչյուր բառ ունի իր չեչւի ան÷ո÷ոխ ւեղը, ն չեչւի ւեղա÷ոխությունը երբեմն կարող է էաւես ÷ոխել բառի նչանակությունը: Հիչենք, օրինակ, ռուսերեն çà՛ìîտ (ամրոց) ն çàìî՛տ (բանալի), äîðî՛ãîé (ճանաւարՀով) ն äîðîãî ՛é (թանկադին) բառերը: ԱՀա բառաչեչւի այս ուժեղ իմասւային դերը, ինչւես նան բաղմաւիսի դիրքերում այն ւեղադրելու Հնարավորությունը ռուս բանասւեղծին թույլ են ւալիս ուանավորը կառուցելու

չեչւերի կանոնավոր դասավորության սկղբունքով: Վերցնենք Լերմոնւովի «Թամարա» բալլադի առաջին քառաւողը. 8 ãëóáî՛տîé òåñíո՛öå Äàðոÿ՛ëà, Ãäå ðî՛åòñÿ օå՛ðåտ Յî ìãëå՛, Ñòàðո՛ííàÿ áà՛Շíÿ ñòîÿ՛ëà, ×åðíå՛ÿ íà ÷å՛ðíîé ñտàëå՛.

ինչւես ւեսնում ենք, այս ւողերում կան ւարբեր երկարության (1-ից մինչն 4-վանկանի) բառեր, ընդ որում' չեչւերը նրանց մեջ ընկնում են ւարբեր ւեղերում' ն՛ առաջին, ն՛ միջին, ն՛ վերջին վանկերի վրա: Սակայն այդ բառերն այնւես են դասավորված, որ բոլոր ւողերի մեջ (ն առՀասարակ ամբողջ բալլադում) չեչւերն ընկնում են 2, 5 ն 8-րդ վանկերի վրա, իսկ չեչւված վանկերի միջն դւնվում է երկուական անչեչւ վանկ: Ուրեմն' բանասւեղծն այնւես է ընւրել ն դասավորել բառերը, որւեսղի բոլոր ւողերում ւաՀւանվի չեչւադրության Հիչյալ կարդը: Դա էլ Հենց դառնում է ռիթմի Հիմքը, մանավանդ որ այսւեղ կայուն Հաւածներ չկան: Այս սկղբունքը իր բաղմաղան ւարբերակներով Հանդես է դալիս վանկաչեչւային ուանավորի բոլոր ւեսակների մեջ: Ճիչւ է, վանկաչեչւային ուանավորում որոչակի դեր է խաղում նան Հարնան ւողերում վանկերի ն չեչւերի թվի Հավասարությունը (ճչդրիւ կամ մուավոր): Բայց վճռականը, այնուամենայնիվ, չեչւերի կանոնավոր դասավորությունն է, որը ձեռք է բերվում Համաւաւասխան բառերի ընւրության միջոցով: Եթե, ւաՀւանելով Հանդերձ ւողերում վանկերի Հավասար քանակը, մենք բառերի ւեղա÷ոխման ճանաւարՀով խախւենք չեչւերի կանոնավոր կարդը, իսկույն ուանավորն իբրն ռիթմական կայուն չարք կվերանա: Շեչւված ն անչեչւ վանկերի կարդավորված Հերթականությունից ուանավորում առաջանում են վանկերի միանման խմբեր, որոնք, անւիկ դրականության նմանությամբ, նույնւես կոչվում են բանասւեղծական ուքեր: Սակայն, թեն ուքի բուն Հասկացությունը, ինչւես նան նրա ւեսակների անվանումները, դալիս են անւիկ աչխարՀից, ուքը ժամանակակից ւոեղիայում բոլորովին այլ բնույթ ունի: Եթե չա÷ական (մեւրական) ուանավորում ուքը երկար ն կարճ վանկերի ղուդորդումն էր, աւա վանկաչեչւային Համակարդում ուք ասելով Հասկանում ենք չեչւված ն անչեչւ

վանկերի որոչակի խումբ: Ուքի մեջ մւնում են մեկ չեչւված ն մեկ կամ ավելի անչեչւ վանկեր' ւարբեր դասավորությամբ, ն վանկերի այդ խումբը ւարբերաբար կրկնվում է ւողում ն ողջ բանասւեղծության մեջ: Այսւես, Տերյանի «ինձ թաղե՛ք, / երբ կարմի՛ր / վերջալո՛ւյս / ն է մարո՛ւմ» ւողի մեջ յուրաքանչյուր չեչւված վանկից առաջ կա երկուական անչեչւ վանկ, որոնք իրար Հեւ մեկ ամբողջություն (ուք) են կաղմում: իսկ «Աչո՛ւն է, / օրե՛րը / ցրւո՛ւմ են» ւողում ուքերը դարձյալ երեքական վանկից են բաղկացած, բայց չեչւված է միջին (երկրորդ) վանկը: Բանասւեղծական ուքի ւեսակները: Ժամանակակից ւոեղիայում կիրառվում են Հիմնականում Հինդ բանասւեղծական ուքեր' երկու երկվանկ ն երեք եռավանկ: Նրանցից ամեն մեկին Համաւաւասխանում է ւողերում չեչւերի դասավորության մի որոչակի կարդ: Փորձենք առանձին-առանձին բնութադրել այդ ուքերը' բերելով ռուսերեն օրինակներ, քանի որ այդ լեղուն վանկաչեչւային ուանավորի բնորոչ կրողն է: Ամեն ուքի կաւակցությամբ կբերվեն նան Հայերեն օրինակներ, թեն այս Համակարդի դրսնորումները մեր ւաղաչա÷ության մեջ դեռ ւաՀանջում են լրացուցիչ բացաւրություններ, որոնք կւրվեն քիչ Հեւո: Երկվանկ ուքերն են քորեյը (մեծասար) ն յամբը (մեծավերջ): Քորեյի մեջ չեչւվում է առաջին վանկը (–՛ È), ն չեչւերն ընկնում են ւողի կենւ վանկերի վրա (1, 3, 5, 7...): Վերցնենք երկու ւող Պուչկինի «Ձմեռային ճամ÷ա» բանասւեղծությունից. Ãðó՛ñòíî, Íո՛íà: ïó՛òո ìîé ñտó՛÷åí, Äðå՛ìëÿ ñìî՛ëտíóë ìî՛é ÿìùո՛տ.

Այս ւողերում չեչւված են միայն կենւ վանկերը' սւեղծելով ռիթմական կարդավորված չարք*: Շեչւադրության քորեյական կարդը Հայերենին Հաւուկ չէ, ն : Պեւք է Հաւուկ խոսել միավանկ բառերի չեչւի մասին: Այն սովորաբար թույլ է ն ւաղաչա÷ության մեջ Հաչվի չի առնվում: Սակայն եթե միավանկ բառն ընկնում է ւվյալ ուքի կարդով ւաՀւանվող չեչւի ւեղում (իկւային ւեղ), աւա այն, ուանավորի ռիթմային իներցիայի թելադրանքով, Համեմաւաբար ուժեղ չեչւ է սւանում: ԱՀա թե ինչու վերը բերված ւողերից առաջինի մեջ բառը (ìîé) չեչւ չի կրում, քանի որ այն 6-րդ վանկն է, իսկ երկրորդ ւողում նույն բառը չեչւվում է, քանի որ այն դւնվում է քորեյական սխեմայով չեչւ ւաՀանջող 5-րդ վանկի ւեղում:

այդ ւաւճառով էլ ամբողջովին այդ սկղբունքով դրված բանասւեղծություններ մեր լեղվում չկան: Հանդիւում են միայն առանձին ւողեր, որոնց մեջ բառաչեչւերն ընկնում են կենւ վանկերի վրա, թեն դա միասնական սկղբունք չի դառնում ամբողջ բանասւեղծության Համար: Հաղվադյոււ օրինակներից մեկը ՎաՀան Տերյանի «Երկու ուրվական» բանասւեղծության առաջին քառաւողն է, որի մեջ չեչւ են կրում միայն կենւ վանկերը (2-րդ ւողում առկա չեչւանկումներով). Ե՛ս եմ, դո՛ւ ես, ե՛ս ո՛ւ դո՛ւ Գիչերո՛ւմ այս դյութակա՛ն, Մե՛նք մենա՛կ ենք,- ե՛ս ու դո՛ւ, Ե՛ս Էլ դո՛ւ եմ՝ ե՛ս չկա՛մ...

Բանասւեղծության չարունակության մեջ էլ Հանդիւում են առանձին Համանման ւողեր, բայց դա Հեւնողական սկղբունք չի դառնում: Նույն երնույթը ւեսնում ենք Ե. Զարենցի մի բանասւեղծության որոչ ւողերում. «Բրո՛նղ ես, Հո՛ւր ես... Բա՛յց դու ղո՛ւր ես, ա¯խ, իղո՛ւր ես... » ն այլն: Յամբի մեջ չեչւվում է երկրորդ վանկը (È —՛ ), իսկ չեչւերն ընկնում են ւողի ղույդ վանկերի վրա (2, 4, 6, 8...): Յամբական ուանավորը ռուսական դասական ւոեղիայի ամենաւարածված ւաղաչա÷ական ձնն է: Օրինակ, Պուչկինի «Եվդենի Օնեդին» չա÷ածո վեւն ամբողջությամբ դրված է քառունյա յամբական ւողերով. Îíå՛ãոí, äî՛áðûé ìî՛é ïðոÿ՛òåëո, Ðîäո՛ëñÿ íà՛ áðåãà՛ւ ÍåՅû՛. օàì, ìî՛æåò áû՛òո, ðîäո՛ëոñո Յû՛, Èëո՛ áëոñòà՛ëո, ìî՛é ÷ոòà՛òåëո...

Հայ բանասւեղծության մեջ, սկսած միջին դարերից, դրվել են չաւ դործեր, որոնք իրենց չեչւադրության կարդով Հիմնականում մերձենում են յամբական ուանավորին: Խոսքը վերաբերում է Հաւկաւես 4, 6, 8, 12 ն 16 վանկանի ւողերի որոչ ւարաւեսակներին: ԱՀա երկու օրինակ. Տեսա՛ երա՛ղ մի վա՛ռ. Ոսկի՛ մի դո՛ւռ ւեսա՛, Վրա՛ն ւերո՛ւղ կամա՛ր. Սյունե՛րը Շո՛ւր ւեսա՛...

(Տերյան)

Արի՛, Ասւղի՛կ, Շիմա՛, որւե՛ս դալի՛ք կյանքի՛ ԱնՇո՛ւն, բեղո՛ւն, խավա՛ր՝ ասւղի՛ Շամա՛ր իմ վա՛ռ. Եղի՛ր, որւե՛ս ւղի՛նձ, երկա՛թ եղի՛ր Շանքի՛, Շինո՛ղ կամքի՛ս Շամա՛ր եղի՛ր կարմի՛ր մարմա՛ր: (Զարենց)

Եռավանկ ուքերը' դակւիլ (սւեղն), ամֆիբրաքոս (քողաղու) ն անաւեսւ (վերջաւանջ), բավական ւարածված են ռուսերենում, թեն իրենց Հաճախականությամբ ղդալիորեն ղիջում են յամբին ն քորեյին: Շաւ ավելի Հաղվադեւ են եռավանկ ուքերը դերմանական խմբի լեղուների բանասւեղծության մեջ: Դակւիլի մեջ չեչւվում է առաջին վանկը (—՛ ÈÈ), ն չեչւերն ընկնում են ւողի 1, 4, 7, 10... վանկերի վրա: Բերենք Լերմոնւովի «Ամւեր» բանասւեղծության սկիղբը. օó՛÷տո íåáå՛ñíûå, Յå՛÷íûå ñòðà՛ííոտո. Ñòå՛ïոþ ëàçó՛ðíîþ, öå՛ïոþ æåì÷ó՛æíîþ Ì÷ո՛òåñո Յû, áó՛äòî տàտ ÿ՛ æå, ոçãíà՛ííոտո Ñ ìո՛ëîãî ñå՛Յåðà Յ ñòî՛ðîíó þ՛æíóþ.

Հայերենում չաւ Հաղվադեւ դակւիլային ուանավորի նմուչ են Տերյանի Հեւնյալ ւողերը. Պե՛ւք Է Շամա՛ռ դեռ կիղե՛ն, Պե՛ւք Է մաչե՛ն, որւես խո՛ւնկ, Սի՛րւը մեր վի՛չւ ու երկո՛ւնք.Խո՛ր Է խորՇո՛ւրդն ու վսե՛մ...

Ամֆիբրաքոսի մեջ չեչւված է միջին վանկը (È –՛ È), ն չեչւն ընկնում է ւողի 2, 5, 8, 11... վանկերի վրա: Բացի արդեն բերված օրինակից (Լերմոնւովի «Թամարան»), Հիչենք նան Պուչկինի բանասւեղծության սկիղբը. Ãëÿæó՛, տàտ áåçó՛ìíûé, íà ÷å՛ðíóþ Շà՛ëո, È ւëà՛äíóþ äó՛Շó òåðçà՛åò ïå÷à՛ëո.

ՃՃ դարի Հայ ւոեղիայում բավական ւարածում դւած քողաղուային ուանավորի դասական օրինակ է Զարենցի «Անքնությունը». Դուո՛ւմ են, դուո՛ւմ են, դուո՛ւմ են ձիե՛րը, Մթի՛ մեջ դուո՛ւմ են, խւո՛ւմ են ւայւե՛րը,

Պայւե՛րը խւո՛ւմ են, խւո՛ւմ են Շողի՛ն.Անծա՛յր Է դիչե՛րը, անՇա՛յւ Է ուղի՛ն:

Վերջաւես, անաւեսւի մեջ չեչւված է վերջին վանկը (ÈÈ –՛ ), ն չեչւերն ընկնում են ւողի 3, 6, 9, 12... վանկերի վրա: Այդ սկղբունքով է դրված Ս. Եսենինի Հեւնյալ բանասւեղծությունը. Øàãàíý՛ òû ìîÿ՛, Øàãàíý՛! Ïîòîìó՛, ÷òî ÿ ñ ñå՛Յåðà, ÷òî՛ ëո, ß ãîòî՛Յ ðàññտàçà՛òո òåáå ïî՛ëå, Ïðî Յîëíո՛ñòóþ ðî՛æո ïðո ëóíå՛. Øàãàíý՛ òû ìîÿ՛, Øàãàíý՛!

Հայերեն անաւեսւյան ուանավորի լավադույն նմուչները ւաւկանում են Տերյանի դրչին. Դու կդա՛ս ու կրկի՛ն Շեքիաթո՛վ կըդյութե՛ս, Լուսերե՛ս, կըցրե՛ս մառախո՛ւղն իմ Շոդո՛ւ, Ոսկեչո՛ղ Շայացքո՛վ ն քնքո՛ւչ խոսքերո՛վ, որ դիւե՛ս միայն դո՛ւ:

Այսւիսով, բանասւեղծական ուքի Հինդ Հիմնական ւեսակները ենթադրում են չեչւադրության այսւիսի կարդ. Բորեյ Յամբ Դակւիլ Ամֆիբրաքոս Անաւեսւ

- չեչւվում են ւողի

1, 2, 1, 2, 3,

3, 4, 4, 5, 6,

5, 6, 7, 8, 9,

7.... վանկերը: 8.... - - 10.... - - 11... - - 12... - - -

ԱՀա չեչւադրության այս Հինդ կարդերի մեջ են ւար÷ակվում վանկաչեչւային ուանավորի դասական ն ժամանակակից բաղմաղան ձները: Երբեմն խոսվում է նան քառավանկ ուքերի (այսւես կոչված ւեոնների) մասին: Սակայն ներկայումս բանասիրությունը դրեթե չի օդւվում այդ Հասկացությունից, քանի որ քառավանկ ուքը ÷ասւորեն երկվանկ ուքի (յամբի կամ քորեյի) կրկնաւաւկված ձնն է ն սկղբունքորեն ոչինչ չի ավելացնում: Առավել նս Հնացած է անւիկ դրականությունից եկող մի ուրիչ Հասկացություն' ւենւոնը (Հնդավանկ ուք): ԱնՀրաժեչւ է Հիչել, որ բանասւեղծական ուքերն ինքնին չեղոք են բովանդակության նկաւմամբ, ն սխալ կլիներ կարծել,

թե ուքի առանձին ւեսակները կայուն կերւով կաւված են այս կամ այն ւրամադրության ն բովանդակության Հեւ: Տաղաչա÷ական սխեման, ուքի ւեսակը ինքնուրույն դեղադիւական ն արւաՀայւչական նչանակություն չունեն: Այդւիսի նչանակություն ուքերը, ւողերի չա÷ը կամ երկարությունը ձեռք են բերում միմիայն կոնկրեւ դեղարվեսւական բնադրում, Համաւաւասխան բովանդակության չնորՀիվ: Յուրաքանչյուր դեւքում բանասւեղծական չա÷ը բնական ճանաւարՀով բխում է Հիմնականում բովանդակությունից ն ւրամադրությունից, թեն անՀրաժեչւաբար չի կաւվում միայն այդ բովանդակության Հեւ: Բանասւեղծի վարւեւությունը Հենց այն է, որ կարողանա ընւրել ւվյալ բովանդակությանը Համաւաւասխանող, այն առավել խորությամբ մարմնավորող չա÷: Բանասւեղծն այդ չա÷ն ընւրում է ոչ թե ւրամաբանական չոր նկաւառումներով, այլ իր դեղադիւական անսխալ ղդացողության թելադրանքով: Գյոթեն այդ մասին ասել է. «Ռիթմը բխում է բանասւեղծական ւրամադրությունից, ինքնաբերաբար: Եթե բանասւեղծը սւեղծելիս դրա մասին մւածի, կխելադարվի ն, իՀարկե, ոչ մի կարդին բան դրել չի կարող»: Բանասւեղծական չաւի որոչման սկղբունքները: Բանասւեղծության չա÷ը որոչելը կաւված է առանձին դժվարությունների Հեւ: Այսւեղ Հնարավոր են մի չարք թյուրիմացություններ, որոնցից ւեւք է ղդուչանալ: Ամենից առաջ ւեւք է ճիչւ ւաւկերացնել ուքի ն բառի ւոխՇարաբերությունը: Առաջին Հայացքից կարող է թվալ, թե ուքը միչւ մի առանձին բառ է' իր սե÷ական բառաչեչւով: Թեն Հաճախ այդւես է լինում, բայց ւարւադիր չէ, որ ուքն անւայման Համընկնի առանձին բառի Հեւ: Այն կարող է բաղկացած լինել երկու, անդամ երեք բառից: Տողի մեջ միավանկ, ինչւես նան կաւական բառերը Հաճախ կորցնում են իրենց ինքնուրույն չեչւը ն ենթարկվում Հարնան բառի ավելի ուժեղ չեչւին' կաղմելով նրա Հեւ մեկ ուք. Քաղաքնե՛ր, / ձեր մեջ կա՛ / դժոխքի՛ / մի չչո՛ւկ, Քաղաքնե՛ր, / ձեր բանւի՛ց / արդյոք կա՞ / վերադա՛րձ: (Տերյան)

Մեր առջն անաւեսւյան ւողեր են, որոնց մեջ ուքերը բաղկացած են երբեմն մեկ (քաղաքներ), երբեմն' երկու (մի չչուկ, ձեր բանւից, արդյոք կա՞), անդամ երեք բառից (ձեր մեջ կա):

Մյուս կողմից, բառը կարող է բաժանվել երկու Հարնան ուքերի միջն: Վերցնենք Տերյանի Հեւնյալ ւողերը. Չդիւե՛մ, որւեղի՛ց Է դալի՛ս Ջութակի՛ Շեկեկա՛նքը ւրւո՛ւմ:

Եթե առանձին դիւենք Շեկեկա՛նքը, որւեղի՛ց Է բառերը, կարելի է կարծել, թե դրանք ւեոններ են, իսկ դալի՛ս, ւրւո՛ւմ բառերը' յամբեր: իրականում, սակայն, այդ ւողերը անաւեսւյան են, նրանց մեջ չեչւերը դրված են 3, 6, 9-րդ վանկերի վրա: Բառավանկ բառերի վերջին վանկերը Հաջորդ' երկվանկ բառերի Հեւ կաղմում են անաւեսւյան ուք, որով էլ ւաՀւանվում է ւողերի կանոնավոր չեչւադրությունը. Չդիւե՛մ, / որւեղի՛ / ց Է դալի՛ս Ջութակի՛ / Շեկեկա՛ն / քը ւրւո՛ւմ:

Բառերի բաժանումը Հարնան ուքերի միջն չաւ ավելի ւարածված երնույթ է ուրիչ լեղուներում, օրինակ' ռուսերենում, որւեղ բառի Հաւումը կարող է կաւարվել ոչ միայն վերջից, այլն սկղբից կամ մեջւեղից (ինչւես Լերմոնւովի «Դնը» ւոեմի առաջին ւողը' Ïå÷à՛ëո / íûé Äå՛ / ìîí, äó՛ւ / ոçãíà՛ / íոÿ): Սա բանասւեղծին Հնարավորություն է ւալիս աղաւ լինելու բառերի ընւրության մեջ, օդւադործելու նան բաղմավանկ բառեր' առանց ուանավորի ռիթմը խախւելու: Հակառակ դեւքում, եթե միայն երկվանկ կամ եռավանկ բառեր օդւադործվեին, ուանավորը չաւ միաւաղաղ կդառնար: Հեւնաբար, չի կարելի բանասւեղծության չա÷ը որոչել առանձին բառերի Հիման վրա' դրանք դուրս Հանելով ւողից: Դա կարող է բոլորովին սխալ ւաւկերացում սւեղծել: Ուքը դոյություն ունի միայն ւողի մեջ, որից դուրս նրա մասին խոսք չի կարող լինել: ԱնՀրաժեչւ է վերցնել ամբողջ ւողը, նույնիսկ մի քանի ւող ն ւարղել, թե ըսւ Հերթականության' չեչւերը ո՛ր վանկերի վրա են ընկնում: Վերը բերված թվական սխեմաներից որին որ Համաւաւասխանի այդ Հերթականությունը, այդ ւեսակին էլ ւաւկանում է ուանավորը: Սակայն այսւեղ կա այն դժվարությունը, որ երկվանկ ուքերով դրված ւողերում սխեմայով ենթադրվող չեչւերից մեկը կամ երկուսը կարող են բացակայել: Այդ երնույթն առաջանում է այն

ժամանակ, երբ բանասւեղծն օդւադործում է որնէ երկար բառ (երեք կամ ավելի վանկանի): Այդ դեւքում, բնականաբար, յամբական կամ քորեյական չեչւերից մեկը ւեւք է կրճաւվի: Ãîíո՛ìû Յå՛Շíոìո ëó÷à՛ìո, Ñ îտðå՛ñòíûւ ãî՛ð óæå՛ ñíåãà՛, Ñáåæà՛ëո ìó՛òíûìո ðó÷ոÿ՛ìո Íà ïîòîïëå՛ííûå ëóãà՛.

Պուչկինի այս քառաւողում միայն երկրորդ ւողը ունի յամբական սխեմայի բոլոր անՀրաժեչւ չեչւերը (2, 4, 6, 8), առաջին ն երկրորդ ւողերում կա երեքական չեչւ (2, 4, 8), իսկ չորրորդ ւողում չեչւված է միայն երկու վանկ (4, 8): Տերյանի «Հրաժեչւի դաղելն» սկսվում է ղոււ յամբական ւողով («Ամե՛ն վայրկյա՛ն սիրո՛վ ւրւո՛ւմ ասո՛ւմ եմ ե՛ս մնա՛ս բարո՛վ»), բայց Հեւո բավական Հաճախ երկու երկվանկ ուքերի ÷ոխարեն Հանդես է դալիս մեկ քառավանկ ուք (ւեոն), ն դրա Հեւնանքով չեչւերի թիվը ւակասում է. Ծաղիկների՛ն / դեռ չբացվա՛ծ, // դեռ չկիղվա՛ծ / Շոդիների՛ն, Մանուկների՛ն / վառ-խլրւո՛ւն, // ասո՛ւմ / եմ ե՛ս / մնա՛ք / բարո՛վ:

Որոչ ուքերի չեչւերի կրճաւվելը կոչվում է չեչւանկում (ւիռՀիքոս): Եթե չեչւերի բացթողման այդ Հնարավորությունը չլիներ, աւա յամբով ն քորեյով դրելիս Հեղինակը ւեւք է ամբողջ բանասւեղծության ն անդամ ւոեմի մեջ դործածեր միմիայն երկվանկ ն միավանկ բառեր, որւեսղի խսւորեն ւաՀւաներ ւաՀանջվող բոլոր չեչւերը: իսկ դա չաւ դժվար է, եթե չասենք' անՀնար: Տերյանը չէր կարող «Հրաժեչւի դաղելի» մեջ մինչն վերջ օդւվել միայն երկվանկ բառերից, ինչւես նա վարվել է բանասւեղծության առաջին ւողում: Զենք խոսում արդեն այն անցանկալի միաւաղաղության մասին, որ կառաջանար դրա Հեւնանքով: Այնինչ չեչւերի կրճաւումը Հնարավորություն է ւալիս օդւադործելու նան եռավանկ ն քառավանկ բառեր: ՊաՀւանվում է չեչւադրության Հիմնական սխեման, միայն թե բաց են թողնվում առանձին չեչւեր: Հեւնաբար, յամբական ն քորեյական ուանավորների մասին կարելի է ասել, որ նրանց մեջ չեչւվում են միայն ղույդ կամ միայն կենւ վանկերը, բայց ոչ բոլոր ղույդ կամ ոչ բոլոր կենւ վանկերը:

Եռավանկ ուքերով դրված ուանավորներում ռիթմական չեչւերը սովորաբար չեն կրճաւվում: Բանն այն է, որ այսւեղ սխեմայով ւաՀանջվող չեչւերից որնէ մեկի բացակայությունը կնչանակեր, որ ւեւք է անընդմեջ իրար Հաջորդեն առնվաղն Հինդ անչեչւ վանկեր, մի բան, որ արւասանական առումով չաւ անցանկալի է: Այդ ւաւճառով էլ եռավանկ ուքերով դրված ւողերում ռիթմական չեչւերն ավելի կայուն են: Տողի մեջ կարող են լինել նան լրացուցիչ չեչւեր, այսինքն' ավելի չաւ չեչւված վանկեր, քան ւաՀանջվում է ըսւ ւվյալ ուքի սխեմայի: Դա Հաւկաւես նկաւելի է եռավանկ ուքերով դրված ուանավորներում: Վերցնենք Հեւնյալ անաւեսւյան ւողերը. Ո՛չ ւրւո՛ւնջ, ո՛չ մրմո՛ւնջ սդավո՛ր, Հեռացի՛ր, մոռացի՛ր ինձ Շավե՛ւ:

(Տերյան)

Բացի ռիթմի Հիմնական չեչւերից (3, 6, 9), առաջին ւողում չեչւվում են նան այլ վանկեր (1, 4): Բայց դրանք ժխւման չեչւեր են ն չեն խախւում ուանավորի անաւեսւյան չա÷ը: Նույնը կարելի է ասել Հեւնյալ ւողերի մասին: Դու բյուրե՛ղ բարձունքո՛ւմ մի երա՛ղ՝ Լուսաղա՛րդ, ն՛ քնքո՛ւչ, ն՛ դողւրի՛կ...

(իսաՀակյան)

Երկրորդ ւողում ն-երը լրացուցիչ չեչւ են կրում (4, 7)` չխանդարելով, սակայն, ուանավորի անաւեսւյան ռիթմին: Վանկաչեչւային ուանավորը Շայ ւոեղիայում: Մենք բաղմիցս նչել ենք, որ Հայոց լեղուն իր ւրոսոդիական-արւասանական առանձնաՀաւկություններով Համաւաւասխանում է ւաղաչա÷ության վանկային Համակարդին ն, միաժամանակ, վանկաչեչւային ուանավորի կաւակցությամբ օրինակներ բերեցինք նան Հայ ւոեղիայից: Արդյոք չե՞ն Հակասում այս երկու դրույթները: Ո՛չ, քանի որ առաջին դեւքում մենք խոսում էինք Հայկական ւաղաչա÷ության բացարձակորեն դերակչիռ ն ւիւական Համակարդի մասին, իսկ երկրորդում բերում էինք օրինակներ այնւիսի բանասւեղծություններից, որոնք դրվել են Հաւուկ նւաւակադրմամբ' աղդային ուանավորի մեջ նոր ձներ ներմուծելու ցանկությամբ: ինչւես դիւենք, աղդային ւաղաչա÷ության ղարդացման մեջ, բացի լեղվական նյութից, որոչակի դեր են խաղում նան դրական

ավանդույթները, այլ ժողովուրդների բանասւեղծական ÷որձը: Աղդային ւոեղիան կարող է ինչ-որ չա÷ով յուրացնել ու կիրառել սկղբունքորեն նոր ւաղաչա÷ական ձներ, եթե բանասւեղծն իր առջն Հաւուկ խնդիր դնի: Բայց դա ամեննին չի նչանակում, թե դրանք նույն չա÷ով Համաւաւասխանում են ւվյալ լեղվի բնույթին, որքան նրա Հիմնական ւաղաչա÷ական Համակարդը: Այս դրույթի Հասւաւումը մենք ւեսնում ենք նան Հայ ւաղաչա÷ության մեջ, որւեղ ՃՃ դարի սկղբին որոչակի ւարածում դւան վանկաչեչւային ուանավորի ձները: Ճիչւ է, դրանից չաւ առաջ' դեռ միջնադարյան ւաղերդության մեջ, դրվել են դործեր, որոնք իրենց չեչւադրության դերակչիռ միւումով Համընկնում են յամբական կամ անաւեսւյան կարդերին: Սակայն, ընդՀոււ մինչն ՃՃ դարի սկիղբը, դրանք չեն եղել վանկաչեչւային ւաղաչա÷ությունը դիւակցաբար ն Հեւնողականորեն կիրառելու արդյունք: Հայ բանասւեղծներն այս դեւքում նս Հավաւարիմ են մնացել վանկային սկղբունքին, քանի որ իբրն ուանավորի ռիթմի Հիմք ւաՀւանվել է չորս կամ երեք վանկանի միավորների ւարբերական կրկնությունը: իսկ չեչւերի կանոնավոր (յամբական կամ անաւեսւյան) կարդը արդյունք է ւարղաւես այն բանի, որ Հայոց լեղվում բառաչեչւը վերջաՀար է, ն չեչւերն ընկնում են Հավասար վանկային միավորների վերջում (ինչւես' «Ասւուա՛ծ արդա՛ր ն յիրաւի՛»' 2, 4, 8 – Ֆրիկ, ՃԱԱԱ դար, կամ' «ՆաՀաւա՛կք, Հաւասա՛րք ն Հոդւո՛վ միացեա՛լք»' 3, 6, 9, 12 – կոմիւաս կաթողիկոս, ՄԱԱ դար): իսկ ՃՃ դարասկղբին ուանավորի բաղմաղանության նկաւմամբ ուժեղացած Հեւաքրքրության ւայմաններում Հայ իրականության մեջ նս որոչակի քայլեր կաւարվեցին վանկաչեչւային Համակարդի յուրացման ուղղությամբ: Այս դործում Հաւկաւես մեծ է ՎաՀան Տերյանի ն Եղիչե Զարենցի դերը, որոնք Հայոց լեղվի նյութի Հիման վրա սւեղծեցին ւաղաչա÷ական կուլւուրայի մի նոր, ըսւ ամենայնի ավելի կաւարյալ ու բաղմաղան դւրոց ն վիթխարի աղդեցություն դործեցին մեր բանասւեղծական արվեսւի Հեւադա ղարդացման վրա*: Ճիչւ է, Տերյանի, Զարենցի, ինչւես ն նրանց Հաջորդների սւեղծադործության ճնչող մեծամասնությունը : Հարցի մանրամասն քննությունը ւե՛ս' Էդ. Ջրբաչյան, ՎաՀան Տերյանի ւաղաչա÷ական Համակարդը, 1995:

դրված է դարձյալ Հայկական վանկային ուանավորի սկղբունքներով: Սակայն դրա կողքին նրանք սւեղծեցին (ն այն էլ ոչ թե ւարերայնորեն, այլ միանդամայն դիւակցված ն ծրադրված ձնով) նան վանկաչեչւային ուանավորի բաղմաթիվ կաւարյալ նմուչներ: Տերյանը դրեց ւասնյակի չա÷ բանասւեղծություններ, որոնց մեջ դրեթե անթերի ւաՀւանվում է չեչւերի յամբական կարդը, ինչւես' Թողի՛ երկի՛րն իմ Շայրենի՛, Անա՛Շ անցա՛ Արա՛բ ու Հի՛նդ՝ Տեսա՛ մարդի՛կ չորսդլխանի՛, Տեսա՛ Շաղա՛ր աղե՛ւ ու խի՛նդ:

Սակայն ավելի արդյունավեւ եղավ Տերյանի աչխաւանքը եռավանկ չա÷երի ղարդացման ուղղությամբ: Այդ չա÷երով դրված նրա բանասւեղծությունների թիվը Հասնում է մու Հիսունի, որից անաւեսւյան' 34, ամֆիբրաքոսյան' 7, դակւիլային' 6 դործ: Տերյանը մեծ կաւարելության Հասցրեց այդ չա÷երը, աւացուցեց նրանց Հնարավորությունը ն «օրինականությունը» մեր լեղվում: Դա էր նրա բերած ամենամեծ նորությունը մեր ւաղաչա÷ության ւաւմության մեջ: իղուր չէ, որ «ւերյանական չա÷» ասելով ժամանակակիցները ամենից առաջ Հասկանում էին նրա անաւեսւյան ուանավորները: Բերենք մեկական օրինակ Տերյանի եռավանկ չա÷երից. Անաւեսւ.

Ջեռներո՛ւմ Ջեր մանրի՛կ, նվադո՛ւն, Ջեր ձայնո՛ւմ, երբ ասո՛ւմ եք «Տերյա՛ն», Ջեր բարա՛կ ժըւիւո՛ւմ նաիրյա՛ն Մի թախի՛ծ կա մեղմա՛ծ ու թաքո՛ւն:

Ամֆիբրաքոս.

Կարծե՛ս թե դարձե՛լ եմ ես ւո՛ւն, Բոլո՛րն առաջվա՛նն Է կրկի՛ն. Նորի՛ց դու Շին ւե՛ղը նսւո՛ւմ, Շարժո՛ւմ ես իլի՛կը մեր Շի՛ն:

Դակւիլ.

Դո՛ւրսը՝ մայի՛սն Է, արբա՛ծը, Դո՛ւրսը՝ խնդո՛ւմ ու աղմո՛ւկ. Ցո՛ւրւ Է ղնդա՛նը մեր, թա՛ց Է, Սի՛րւ իմ, անբա՛խւ դու մանո՛ւկ:

Տերյանից Հեւո այս չա÷երը' իրենց բաղմաղան ւարբերակներով, կիրառեցին Զարենցը ն ուրիչ բանասւեղծներ: Սակայն այդ բոլոր ÷որձերը չ÷ոխեցին ն չէին կարող ÷ոխել Հայկական ուանավորի վանկային Հիմքերը, որոնք բխում են մեր լեղվի բնույթից: Նախ, չւեւք է մոռանալ, որ վանկաչեչւային ուանավորի ձները մեր ւոեղիայում Համեմաւաբար սաՀմանա÷ակ կիրառություն ունեն: Վ. Տերյանից Հեւո նրանց ւեսակարար կչիռը ոչ միայն չավելացավ, այլն ւակասեց: Երկրորդ, չեչւերի կանոնավոր կարդը ուանավորի այդ ձնում բավական Հաճախ սկսում է խախւվել, որի Հեւնանքով Տերյանի մու այնքան ներդաչնակորեն Հնչող չեչւակի կանոնավոր դասավորությունը վերանում է. Քարչում եմ Չե՛մ խորՇում: Եվ դա իմ խորՇելն Է: Չե՛մ լսում: Չե՛մ ուղում / ընդունել / ո՛չ մի ձայն: Բայց անվերջ / լսվում Է / թե՛ իմ մեջ, / թե՛ իմ չուրջ. «Ինչ-որ ւեղ / ինչ-որ բառ / սխալ Է»: (Պ. Սնակ)

Այս կարդի բանասւեղծությունն արդեն կորցնում է վանկաչեչւային Համակարդի Հիմնական Հաւկանիչը' չեչւի կանոնավոր դասավորությունը, ն վերածվում է վանկային ուանավորի մի նոր ւարաւեսակի' բաղկացած եռավանկ անդամներից: Ելնելով վերը չարադրվածից' մենք լիակաւար իրավունք ունենք խոսելու Շայկական ուանավորի միասնական վանկային Շիմունքի մասին, որ այս կամ այն կերւ դրսնորվում է նրա բոլոր ւարաւեսակների մեջ: Վանկաչեչւային ուանավորի բաղմաթիվ ÷որձերը ՃՃ դարի Հայ ւոեղիայում ոչ թե ժխւում, այլ յուրովի Հասւաւում են այդ օրինաչա÷ությունը, քանի որ դրանք չ÷ոխեցին մեր ուանավորի ընդՀանուր վանկային նկարադիրը, այլ Հենց այդ Հիմքի վրա Հարսւացրին մեր ւաղաչա÷ությունը նոր կողմերով: ԱՀա թե ինչու միանդամայն իրավացի էր մեծ բանասւեղծ ն ւաղաչա÷ության Հարցերի Հիանալի դիւակ Եղիչե Զարենցը, երբ 1934 թ. դրում էր, թե «մեր ւաղաչա÷ությունն իր Հիմքում այնուամենայնիվ վանկային Է, իսկ չեչւային ւաղաչա÷ությունը մեր բանասւեղծական արվեսւի մեջ - բերովի, արՇեսւական կուլւուրա է...»: Հակառակ կարծիքը, որի Համաձայն' Հայկա252

կան ուանավորում ամենուրեք ւեւք է որոնել ու Հաչվել յամբեր, անաւեսւներ ն այլ ուքեր, այսինքն' ամեն ինչ դնաՀաւել վանկաչեչւային ուանավորի չա÷անիչներով, ւաչււանել է Մ. Աբեղյանը, ն աւա այն լայն ւարածում է դւել դիւական ն ուսումնական դրականության մեջ: Սակայն այդ ւեսությունը ճիչւ չի ներկայացնում մեր ւաղաչա÷ության ւաւկերը, քանի որ Հայկական չա÷ածոյի բացարձակ մեծամասնության մեջ կանոնավորաւես կրկնվող ուքեր չկան, իսկ ռիթմը Հիմնվում է ւողի ն նրա բաղադրիչ մասերի (կիսաւող, անդամ) վանկային Հավասարության ն Համաւաւասխան դասավորության վրա: Ուսւի մեր ուանավորը, ÷ոքր բացառությամբ, ւեւք է դնաՀաւվի ոչ թե ուքերի Հաչվումներով, այլ վանկային կառուցվածքի այն սկղբունքներով, որոնք բնութադրվեցին վերը*: Այս կաւակցությամբ ւեւք է վճռականորեն Հրաժարվել, մանավանդ, յամբ-անաւեսւյան խառը ուքերի Հասկացությունից, որը թյուրիմացաբար կիրառվում է Հայ բանասիրության մեջ: Ուքերի մասին խոսելն իմասւ ունի միայն այն ժամանակ, երբ դրանք ւարբերաբար կրկնվում են, ն դրա չնորՀիվ առաջանում է Հավասար միավորների ռիթմի ընթացք, ինչւես ն չեչւերի դասավորության որոչակի կարդ: իսկ յամբի ն անաւեսւի (այսինքն' ւարբեր երկարության ուքերի) ղուդակցումից, այն էլ խառը կարդով, այդւիսի օրինաչա÷ություն առաջանալ չի կարող: Հեւնաբար, Հաչվել այդւիսի ուանավորի չեչւադրության կարդը ն ÷որձել ինչ-որ օրինաչա÷ություն դւնել դրա մեջ ւարղաւես անիմասւ է: Ամ÷ո÷ելով մինչն այժմ ասվածը' Համեմաւենք Պուչկինի «Ձմեռվա իրիկունը» բանասւեղծության ն Թումանյանի կաւարած թարդմանության ւաղաչա÷ական կառուցվածքը' իբրն Հայկական ուանավորի վանկային բնույթի ն ռուսերենի վանկաչեչւային Համակարդից նրա ւարբերության կոնկրեւ դրսնորում: Թումանյանի այդ դործը Հայ թարդմանական արվեսւի բացառիկ Հաջող էջերից մեկն է, որը Հարաղաւորեն վերարւադրում :

Նչված Հարցերի մանրամասն քննությունը ւե՛ս «Լեղու ն ուանավոր (Հայկական ւաղաչա÷ության յուրաՀաւկության Հարցի չուրջը)» ուսումնասիրության մեջ (Էդ. Ջրբաչյան, Պոեւիկայի Հարցեր, 1976, էջ 153-270):

է բնադրի ռուսական աղդային ոդին ու դունավորումը' լինելով միաժամանակ խորաւես Հայացի, բնականորեն ղուդակցում է ծայրաՀեղ ւարղությունն ու բարձր բանասւեղծականությունը: ՊաՀւանվել են նան բնադրի արւաքին ւաղաչա÷ական Հաւկանիչները' 8-ւողանի ւներ, խաչաձն Հանդավորում (ՃԵՃԵ): Թարդմանության մեջ նս, ինչւես որ բնադրում, բոլոր կենւ ւողերն ունեն ութական վանկ, իսկ ղույդ ւողերը' յոթական: Եվ, այնուամենայնիվ, Պուչկինի բանասւեղծությունը ն նրա թումանյանական թարդմանությունը ւաւկանում են ւարբեր ւաղաչա÷ական Համակարդերի, ն դա բխում է երկու լեղուների ուանավորների բնույթից: «Ձմեռվա իրիկունը» Պուչկինը դրել է քառունյա քորեյական չա÷ով, այսինքն' այնւիսի ւողերով, որոնք չեչւ են կրում կենւ վանկերի վրա (1, 3, 5, 7): Այդ սկղբունքը Հեւնողականորեն ւաՀւանվում է բանասւեղծության բոլոր 32 ւողերում, թեն չեչւանկման Հեւնանքով չաւ ւողերում Հանդես է դալիս ոչ թե չորս, այլ երեք (1, 3, 7) կամ նույնիսկ երկու (3, 7) չեչւված վանկ: Բայց դա, ինչւես դիւենք, չի խախւում վանկաչեչւային ուանավորի ռիթմը: ԱՀա բանասւեղծության առաջին ութաւողը. Áó՛ðÿ ìãëî՛þ íå՛áî տðî՛åò, 8ո՛ւðո ñíå՛æíûå տðóòÿ՛;

օî՛, տàտ çՅå՛ðո îíà՛ çàՅî՛åò, օî՛, çàïëà՛÷åò տà՛տ äոòÿ՛,

օî՛ ïî տðî՛Յëå îáՅåòՇà՛ëîé 8äðó՛ã ñàëî՛ìîé çàՇóìո՛ò,

օî՛, տàտ ïó՛òíոտ çàïîçäà՛ëûé, Ê íà՛ì Յ îտî՛Շտî çàñòó÷ո՛ò.

Այսւեղ լրիվ չեչւեր ունի միայն երեք ւող (իսկ ամբողջ բանասւեղծության մեջ` ընդամենը 14 ւող), բայց չեչւադրության քորեյական կարդը ւաՀւանված է բոլոր ւողերում: Թումանյանը չէր կարող բանասւեղծությունը թարդմանել ղոււ քորեյական չա÷ով' ոչ միայն այն ւաւճառով, որ այդ չա÷ն առՀասարակ բնորոչ չէ Հայերենին, այլն այն, որ չեչւերի կանոնավոր դասավորության ւաՀանջը ւվյալ դեւքում կարող էր խանդարել բանասւեղծական խոսքի բնական ղարդացմանը: Նա

Հեւնել է Հայկական ուանավորի ավելի ւարածված սկղբունքին` ռիթմի Հիմքում դնելով ոչ թե չեչւերի Համաչա÷ դասավորությունը, այլ ւողերի ն կիսաւողերի վանկային Հավասարությունը: Վերցնենք թարդմանության սկիղբը. Հո՛ղմը մեդո՛վ / երկի՛նքն առնո՛ւմ, Գալարո՛ւմ Է / բո՛ւքը ձյա՛ն, Մի՛ն՝ մանկա՛ն ւես / լա՛ց Է լինո՛ւմ, Մի՛ն ոռնո՛ւմ Է / ղե՛րթ դաղա՛ն, Մի՛ն վայրենի՛ / սուլո՛ւմ ւես-ւե՛ս, Աղմըկո՛ւմ Է / ւանիքո՛ւմ, Մի՛ն՝ ուչացա՛ծ / ճամւո՛րդ, ասե՛ս Լուսամո՛ււն Է / նա թակո՛ւմ:

Ճիչւ է, այս ութնյակում կա չորս ւող, որոնց չեչւադրությունը Համաւաւասխանում է քորեյական սխեմային` չորրորդ ւողում լրիվ չեչւերով (1, 3, 5, 7), երկրորդում` երեք չեչւով (3, 5, 7), վեցերորդում ն ութերորդում` երկուական չեչւով (3, 7): իսկ ամբողջ թարդմանության մեջ կա ընդամենը ութ քորեյական ւող: Սակայն վերը բերված ւան մյուս ւողերի չեչւերի դասավորությունը չի Համաւաւասխանում քորեյի կամ որնէ այլ ուքի սխեմային ն ÷ասւորեն ւաւաՀական բնույթ ունի: Նույնը ւեսնում ենք նան Հաջորդ ւների մեջ, թեն այսւեղ կարելի է դւնել նույնիսկ մի քանի յամբական ւող («Արի՛ խմե՛նք, բարի՛ ընկե՛ր...»: «Խմե՛նք դարդի՛ց, բաժա՛կդ բե՛ր...»): Այսւիսով, Թումանյանի թարդմանության մեջ չեչւերի դասավորությունը խառն է, չի ենթարկվում որնէ կայուն օրինաչա÷ության: Հեւնաբար, այն վանկաչեչւային Համակարդին դասվել չի կարող: Դրա ÷ոխարեն Թումանյանի թարդմանության մեջ Հեւնողականորեն կիրառված է մի ուրիչ սկղբունք, որը բխում է Հայկական վանկային ուանավորի բնույթից: Դա այն է, որ բոլոր ութվանկանի (կենւ) ւողերը բաժանվում են երկու Հավասար (քառավանկ) կիսաւողերի, իսկ յոթվանկանի (ղույդ) ւողերը բաժանվում են չորս (սկղբում) ն երեք (վերջում) վանկանի անդամների: Ռիթմի Հիմնական ւայմանը Հենց վանկերով Հավասար ւողերի ն կիսաւողերի կրկնությունն է, որով, կարելի է ասել, «Հաւուցվում է» չեչւերի կանոնավոր դասավորության ւակասը: Այնինչ ռուսերեն բնադրում Հավասար կիսաւողերի սկղբունքը Հեւնողականորեն չի ւաՀւանվում ն առՀասարակ ռիթմական նչանակություն չունի. ռիթմն

այնւեղ աւաՀովվում է չեչւերի կանոնավոր դասավորությամբ: Այսւես, միննույն բանասւեղծական բովանդակությունը Պուչկինն ու Թումանյանը արւաՀայւել են ւարբեր ւաղաչա÷ական սկղբունքներով, բնադրում' վանկաչեչւային, իսկ թարդմանության մեջ' վանկային ուանավորի միջոցով: Այդ ւարբերությունն ուղղակի բխում է երկու լեղուների չեչւադրության ն արւասանության ւարբերություններից: Ամեն մի բանասւեղծ ելնում է իր լեղվի ւարերքից ու Հնարավորությունից: Սակայն Թումանյանի կաւարած այս ւաղաչա÷ական «չեղումը» ամեննին էլ չի խանդարում, որ նա Հարաղաւորեն Հաղորդի ոչ միայն բնադրի ոդին, այլն նրա ռիթմը, «ներքին երաժչւությունը»: կարելի է ասել ճիչւ Հակառակը. եթե Թումանյանն աչխաւեր անւայման ւաՀւանել բնադրի ւաղաչա÷ական դծադիրը, աւա դա կարող էր խորթ Հնչել Հայերենի ոդուն, արՀեսւական կլիներ ու թերնս խանդարեր Պուչկինի բանասւեղծության բովանդակությունն ու դեղարվեսւական Հմայքը ամբողջ ուժով վերարւադրելուն:

ՀԱՄԱՇԵՇՏ ԵՎ ԱԶԱՏ ՈՏԱՆԱՎՈՐՆԵՐ

ՃՃ դարի ւոեղիայում ավելի, քան նախորդ որնէ չրջանում, նկաւվում է ւաղաչա÷ության ավանդական, կանոնիկ դարձած ձներից դուրս դալու ն չա÷ածո խոսքի կառուցման նոր եղանակներ որոնելու ուժեղ ձդւում: Վանկային ն վանկաչեչւային ուանավորի սկղբունքներն ակնՀայւորեն չեն բավարարում բանասւեղծներին, դրանք ենթարկվում են աղաւ կերւա÷ոխությունների, ն այդ Հիման վրա ձնավորվում են ւաղաչա÷ական նոր Համակարդեր` Համաչեչւ ն աղաւ ուանավորները: Տաղաչա÷ական այդ ձների ն Հաւկաւես աղաւ ուանավորի (վերլիբռ) ւեսակարար կչիռը միջաղդային ւոեղիայի Համայնաւաւկերում այժմ չաւ մեծ է, ն դա թելադրում է առանձին խոսել այդ Համակարդերի մասին: Համաչեչւ ուանավորի բնորոչ դծերը: Դարասկղբին չաւ բանասւեղծներ Հրաժարվում էին չեչւերի կանոնավոր դասավորության ն ւողերի վանկային Հավասարության ւաՀանջներից, այսինքն' այն դծերից, որոնց վրա Հենվում էր դասական ւոեղիայի կառուցվածքը: Այդ ճանաւարՀին առաջացան ուանավորի նոր

ւեսակներ, որոնց մեջ թեն ւաՀւանվում էր Հարնան ւողերում Հավասար թվով չեչւերի ւաՀանջը, բայց չեչւերի միջն ւարածությունը ÷ո÷ոխական էր' 1-2 կամ նույնիսկ մինչն 3-4 վանկ: Այդ դեւքում, բնականաբար, այլնս խոսել չէր կարելի միանման ուքերի կանոնավոր կրկնության մասին: Այդ եղանակով դոյացած ուանավորի նոր ձները ռուսական ւոեղիայում նոր անվանումներ սւացան' դոլնիկ, ւակւովիկ, ւաուղնիկ ն այլն: Ուանավորի «աղաւականացման» Հաջորդ քայլը եղավ այն, որ վերացավ նան չեչւերի միջն եղած վանկերի քանակի ամեն մի սաՀմանա÷ակում, ն դոյացավ այսւես կոչված Շամաչեչւ (ւոնիկական) ուանավորը (երբեմն կոչում են նան ակցենւային): Ո՞րն է Համաչեչւ ուանավորի առաջաւար Հաւկանիչը: Այդ մասին դրականադիւության մեջ ւարբեր ըմբռնումներ են եղել: Ոմանք այդ ուանավորի Հիմքը Համարել են ուժեղ չեչւով միավորված բառակաւակցությունը, մյուսները' չարաՀյուսորեն բաժանված Հաւվածներում խոսքի բնական Հնչերանդի ւաՀւանումը: Սակայն ամենից ավելի ւարածված է այն ըմբռնումը, որի Համաձայն` Համաչեչւ ուանավորի ռիթմի Հիմնական ւայմանը Հարնան ւողերի մեջ չեչւերի թվի Շավասարությունն Է (ճչդրիւ կամ մուավոր): Այսւեղ էական դեր չեն խաղում ո՛չ ւողերում վանկերի քանակը (որը կարող է Հավասար լինել, բայց ավելի Հաճախ' անՀավասար), ո՛չ էլ չեչւերի ւեղը, դասավորությունը (այն որնէ կանոնի չի ենթարկվում): Տողերի, այսւես ասած, Համաղորությունը (Հեւնաբար ն ուանավորի ռիթմը) դոյանում է նրանց մեջ Հավասար թվով չեչւերի չնորՀիվ: ի դեւ, դրանից առաջանում է ն մի այլ ռիթմային դործոն' Հիմնական չեչւակիր բառերի (միավանկ բառերն ու նախդիրները սովորաբար ուժեղ չեչւ չեն կրում) կամ մեկ ուժեղ չեչւով միավորված բառախմբերի Հավասար քանակը Հարնան ւողերի մեջ: Ուանավորն այս եղանակով կառուցելու չաւ օրինակներ կան երդի ուղեկցությամբ կաւարվող բանաՀյուսական ւեքսւերում (ինչւես' Հայ ժողովրդական խաղիկները): Տողերում վանկերի անՀավասար քանակը ն չեչւերի անկանոն դասավորությունը այս դեւքում Հաւուցվում են չեչւերի, ուրեմն ն ձայնի բարձրացման ւեղերի Հավասար թվի չնորՀիվ: Գրական Համաչեչւ ուանավորը ամենից ավելի կաւվում է Վ. Մայակովսկու անվան Հեւ (երբեմն կոչվել է նան «Մայակովսկու

ւաղաչա÷ություն»): Մայակովսկին ձդւում էր բանասւեղծությունն ըսւ Հնարավորին մուեցնել Հրաւարակային խոսքին, որի Համար նա ուանավորի Հիմքը դարձրեց Հավասար քանակով ուժեղ չեչւերի ռիթմական չարքը: Թեն նրա բանասւեղծություններում Հանդիւում են նան վանկաչեչւային ւաղաչա÷ության սկղբունքներով դրված բաղմաթիվ Հաւվածներ, բայց ընդՀանուր առմամբ նրա ուանավորը էաւես ւարբերվում է ավանդական ձներից (այդ իմասւով ւեւք է Հասկանալ նրա կեսկաւակ ասված խոսքերը. «Ես չդիւեմ ո՛չ յամբեր, ո՛չ քորեյներ, երբեք դրանք չեմ ւարբերել ու չեմ ւարբերելու»): Մեկ օրինակով ցույց ւանք Մայակովսկու ւաղաչա÷ության առանձնաՀաւկությունը. Ïîý՛çոÿ -

òà՛ æå äîáû՛÷à ðà՛äíÿ. 8 ãðà՛ìì äîáû՛÷à, Յ ãî՛ä òðóäû. ÈçՅî՛äոՇո åäո՛íîãî ñëî՛Յà ðà՛äո òû՛ñÿ÷ո òî՛íí ñëîՅå՛ñíîé ðóäû՛. Íî տà՛տ ոñïåïëÿ՛þùå ñëî՛Յ ýòու ææå՛íոå ðÿ՛äîì ñ òëå՛íոåì ñëî՛Յà ñûðöà՛. Ý՛òո ñëîՅà՛ ïðոՅî՛äÿò Յ äՅոæå՛íոå òû՛ñÿ÷ո ëå՛ò ìոëëոî՛íîՅ ñåðäöà՛.

Այս ութ ւողերի միջն վանկային Հավասարություն չկա (նրանցից երկուսը 10-վանկանի են, երկուսը' 11, մեկական ւող էլ' 7, 9, 12 ն 14-վանկանի), բայց Հավասար է չեչւերի թիվը' ամեն ւողում չորսական: Դա էլ այսւեղ ռիթմի Հիմնական ւայմանն է, թեն չեչւերի դասավորությունը Հարնան ւողերում խառն է, որնէ օրինաչա÷ության չի ենթարկվում: Պեւք է ասել, որ չեչւերի թվի Հավասարությունն էլ խորաւես ւաՀւանվող ւայման չէ, Հաճախ այն ÷ոխվում է ւնից ւուն, միննույն ւան մեջ էլ 1-ին ն 3-րդ ւողերը կարող են ունենալ չորսական չեչւ, իսկ 2-րդն

ու 4-րդը' երեքական կամ Հակառակը: Համաչեչւ ուանավորում ընդՀանուր առմամբ մեծանում է ւողերի ՀամաՀնչուն վերջավորության (Հանդի) նչանակությունը: Տողերի վանկային անՀավասարության, ռիթմական կայուն միավորների բացակայության ւայմաններում Հանդը դառնում է ւողերը սաՀմանաղաւող ու միաժամանակ իրար կաւող կարնորադույն դործոն: Համաչեչւ ուանավորը որոչակի աղդեցություն ն ւարածում ունեցավ նան 1920-ական թթ. Հայ բանասւեղծության մեջ. նրան Հեւնեցին, նախ, ֆոււուրիսւական «Երեքի» դեկլարացիայի Հեղինակները' Ե. Զարենցը, Ա. Վչւունին, Գ. Աբովը, աւա ն այլ բանասւեղծներ' Գ. ՄաՀարին, Ն. Զարյանը ն ուրիչներ: Խոչորադույն դեմքը, իՀարկե, Զարենցն էր, որի չաւ դործեր այդ չրջանում սւեղծվել են Համաչեչւ ուանավորի սկղբունքով («Ամենաւոեմ», «Զարենց-նամե», «Բալլադ քսանվեցի մասին» ն այլն): Վերցնենք «Ամենաւոեմի» 4-րդ դլխի սկիղբը. Երնա՛ն, Այսի՛նքն- Նայիրի՛: Այսի՛նքն՝ այսւեղի՛ց սկսա՛ծ Գնո՛ւմ Է դարերի՛ Շեռո՛ւն Հնամյա՛, Շի՛ն մի երա՛ղ, Երկի՛ր մի՝ սարերի՛ ուրո՛ւ, ԱչխարՇի՛ ճամւեքի՛ մեջւեղո՛ւմ, Ուր դալի՛ս են, խառնվո՛ւմ իրա՛ր Արնմո՛ււքն ու արնե՛լքը ՇինԿանդնե՛լ Է- դարերի՛ ուրո՛ւՀնամյա՛ երկի՛րը՝ Նայիրի՛ն: Որւե՛ս արյունո՛ւ Շարցանի՛չ՝ Դարերի՛ մեջ մեխվա՛ծ վաղո՛ւց՝ Կանդնե՛լ Է երաղի՛ նմա՛նԵվ չկա՛ Նայիրի՛ ուրի՛չ...

Թեն այս ւողերում վանկերի թիվը Հավասար չէ (7-9), բայց ռիթմը ւաՀւանվում է բոլոր ւողերում առկա երեքական ուժեղ չեչւերի չնորՀիվ: Հեւադայում Զարենցը մի քանի անդամ Հայւարարել է Համաչեչւ ուանավորից Հրաժարվելու ն դասական ձներին վերադառնալու մասին («Մեղ Համար արդեն ուղի է անցած Համաչեչւ երդի ռիթմը նվադուն»), ն դա իրոք այդւես է նրա սւեղծադործական ղարդացման ընդՀանուր ուղղության առումով:

Սակայն ւեւք է Հիչել, որ անՀրաժեչւության դեւքում Զարենցը Հաջորդ ւարիներին էլ իր ինքնուրույն ն թարդմանական դործերի մեջ Հաջողությամբ օդւվել է Համաչեչւ ւաղաչա÷ությունից: Տաղաչա÷ության ավանդական ձներից Համաչեչւ ուանավորի ւարբերությունը ցույց ւանք մի Համեմաւությամբ: Մ. Գորկու «Վալախական լեդենդը» թարդմանել են մեր երկու մեծ բանասւեղծները' Հ. Թումանյանը (1906) ն Ե. Զարենցը (1934): Մի կողմ թողնելով այդ թարդմանությունների մյուս Հաւկանիչները' ւեւք է ասել, որ ւաղաչա÷ական սկղբունքի առումով երկուսն էլ չեղվել են բնադրից, բայց Հեւնել են ւարբեր Համակարդերի: Մ. Գորկու բանասւեղծությունը դրված Է վանկաչեչւային ուանավորի մի ւարաւեսակով' ամֆիբրաքոսյան (քողաղույան) ւողերով: Դա նչանակում է, որ Հիմնական չեչւերն ընկնում են յուրաքանչյուր ւողի 2, 5, 8-րդ վանկերի վրա. 8 ëåñó՛ íàä ðåտî՛é æոëà ôå՛ÿ, 8 ðåտå՛ îíà ÷à՛ñòî տóïà՛ëàñո; Íî ðà՛ç ïîçàáû՛Յ îñòàðî՛æíîñòո, 8 ðûáà՛öտոå ñå՛òո ïîïà՛ëàñո...

Այս սկղբունքը ւաՀւանվում է ամբողջ բանասւեղծության մեջ: Թումանյանն իր թարդմանությունը կաւարել Է Շայկական վանկային ուանավորի 10-վանկանի ւողերով, որոնք Հաւածով բաժանվում են երկու Հավասար կիսաւողերի: Ռիթմի Հիմնական ւայմանը ւողերի ն կիսաւողերի այդ Հավասարությունն է, իսկ չեչւերի կայուն դասավորություն չկա. Դունայի աւին / աւրում Էր Փերին: Հաճախ դեւի մեջ / լողանում Էր նա: Մի օր Էլ անւույթ, / անղդույչ Փերին Ընկավ ձկնորսի / ուռկանը աՇա:

Այլ կերւ է թարդմանել Եղիչե Զարենցը: Նա ձդւել է ւաՀւանել բնադրի Հիմնական սկղբունքներից մեկը' յուրաքանչյուր ւողում երեք ուժեղ չեչւ ունենալու ւաՀանջը, որն արւասանական առումով ներդաչնակում է բանասւեղծության կրքու բովանդակությանը: Սակայն այդ նւաւակով նա չի դիմում Համանման եռավանկ ուքերի' անաւեսւի կամ ամֆիբրաքոսի ւարբերական

կրկնության, որը կարող էր ւվյալ դեւքում բովանդակությանը չՀամաւաւասխանող սաՀունություն ն միաւաղաղություն առաջացնել: Չարենցի թարդմանությունը կաւարված Է Շամաչեչւ ուանավորով' ամենուրեք ւաՀւանելով նրա վճռական ւայմանը' ւողերի ներսում ուժեղ չեչւերի թվի Շավասարությունը: Բոլոր ւողերում կա երեքական չեչւ, որոնք, սակայն, ի ւարբերություն բնադրի, մեծ մասամբ կանոնավոր դասավորություն չունեն: ԱնՀավասար է վանկերի թիվը ւողերում' յոթից մինչն ւասը (32 ւողից երեքն ունի 7-ական վանկ, 15-ը' 8-ական, 13-ը' 9-ական ն մեկը' 10 վանկ), ընդ որում' այդ ւողերը Հանդես են դալիս խառը դասավորությամբ): ԱՀա թարդմանության առաջին ն վերջին ւները. Անւառո՛ւմ աւրո՛ւմ Էր ւերի՛ն, Գեւո՛ւմ լողանո՛ւմ Էր անվե՛րջ, Մի անդա՛մ անղդո՛ւյչ դւնվե՛ցԵվ ընկա՛վ ձկնորսի՛ թոռի մե՛ջ: ...Իսկ դո՛ւք աչխարՇո՛ւմ կաւրե՛ք Որդերի՛ նման կո՛ւյր ու սի՛ն, Ջեր մասի՛ն ոչ ղրո՛ւյց կասե՛ն, Ոչ երդե՛ր կերդե՛ն ձեր մասի՛ն...

Բերված ւողերից միայն երկուսն են (երրորդ ն չորրորդ), որ ունեն չեչւերի կանոնավոր (անաւեսւյան) դասավորություն (3, 6, 9): Մյուս ւողերում չեչւադրության որնէ կայուն սկղբունք չկա, քանի որ Համաչեչւ ուանավորի Համար վճռականը ոչ թե չեչւերի դասավորությունն է, այլ նրանց քանակական Հավասարությունը: Նույնն է ւաւկերը նան թարդմանության մյուս մասերում: Այս, ինչւես նան Պուչկինի «Ձմեռվա իրիկունը» բանասւեղծության թումանյանական թարդմանության օրինակները Հիմք են ւալիս ասելու, որ չա÷ածոյի թարդմանության մեջ բնադրի ւաղաչա÷ական սխեմայի ճչդրիւ ւաՀւանումը Հաճախ ոչ միայն Հնարավոր չէ, այլն ցանկալի չէ, քանի որ կարող է չՀամաւաւասխանել թարդմանող լեղվի օրինաչա÷ություններին ն ւաւճառ դառնալ բովանդակության ավելի էական կողմերի կորսւյան: ԸնդՀակառակը, չեղվելով բնադրի ւաղաչա÷ական ինչ-ինչ դծերից, ւաղանդավոր թարդմանիչը կարող է չաւ ավելի մերձենալ նրա ոդուն:

Համաչեչւ ուանավորը չաւ նորություններ բերեց ն Հարըսւացրեց ւոեղիայի արւաՀայւչական միջոցները: ԱռՀասարակ, Համաչեչւ ուանավորով դրող բանասւեղծն ավելի աղաւ է բառերի ընւրության ն դասավորության մեջ, քանի որ կաչկանդված չէ Հավասար ուքեր ու անդամներ կաղմելու ւաՀանջով (այդ ւարրերն այսւեղ որնէ դեր չեն խաղում): Մեծանում է բառերի ինքնուրույն նչանակությունը. այն Հաճախ առանձնացվում է ավելի մեծ դադարով (այսւեղից էլ' Մայակովսկու կողմից ւողերի «ասւիճանաձն» Հաւումը): Բանասւեղծական խոսքն առավել չա÷ով մուենում է բնական խոսքի երանդներին, երաժչւական ներդաչնակությունը ÷ոխարինվում է Հրաւարակախոսական չեչւվածությամբ: Այս ամենը ուանավորին ւալիս է աղաւ դեկլամացիոն բնույթ' չաւ Հարմար դարձնելով մեծ լսարանի առջն արւասանելու Համար: Աղաւ ուանավորի առանձնաՇաւկությունները: Ժամանակակից ւոեղիայում ավելի լայն ւարածում ունի աղաւ ուանավորի Համակարդը' վերլիբռը (vծrտ 2iԵrծ, ñՅîáîäíûé ñòու ): Եթե մի կողմ թողնենք ւաղաչա÷ական այդ ձնի նախօրինակները Հին ն միջնադարյան դրականության մեջ (Ասւվածաչնչի «Երդ երդոցը», Գրիդոր Նարեկացու «Ողբերդության մաւյանը» ն այլն), աղաւ ուանավորի նոր ÷ուլն սկսվում է ՃԱՃ դարի կեսից (Ու. Ուիթմենի «Խուի ւերններ» ժողովածուն, 1855) ն չարունակվում Հեւադա չրջանում' անընդՀաւ մեծացնելով իր աղդեցության չրջանակները: Հայ նոր դրականության մեջ աղաւ ուանավորի խոչորադույն վարւեւը Սիամանթոն է, որի դրեթե բոլոր դործերը դրված են այդ սկղբունքով (ի դեւ, արնմւաՀայերը այս ձնը կոչել են աղաւաչաւ' մի ւերմին, որն այսօր էլ կարող է կիրառվել): Աղաւ ուանավորներ են դրել նան Դ. Վարուժանը, Ե. Զարենցը, Ա. Վչւունին ն ուրիչ Հայ բանասւեղծներ: Առաջին իսկ Հայացքից երնում է, որ աղաւ ուանավորի մեջ մեղ ծանոթ ռիթմական ւայմանները (վանկերի կամ չեչւերի Հավասար քանակ, չեչւադրության կայուն կարդ ն այլն) բոլորովին չեն ւաՀւանվում: Մեծ մասամբ բացակայում է նան Հանդը: Ուրեմն ո՞րն է ռիթմի ւայմանը աղաւ ուանավորի մեջ, ինչո՞վ է այն ւարբերվում արձակ խոսքից: Աղաւ ուանավորի բնութադրման Համար չաւ ւեսակեւներ են առաջարկվել: Ամենից ւարածվածը այն կարծիքն է, որի Համա262

ձայն' ւաղաչա÷ական այս Համակարդը Հիմնվում է նախ ն առաջ յուրաքանչյուր ւողի չարաՀյուսական ն արւասանական ընդդծված ինքնուրույնության վրա: ՊաւաՀական չէ, որ այսւեղ դրեթե չի կիրառվում այնւիսի մի յուրաՀաւուկ ւաղաչա÷ական միջոց, որւիսին է ւողանցը' իմասւով սերւորեն կաւված բառերի բաժանումը Հարնան ւողերի միջն: Աղաւ ուանավորի ւողը կարող է չարունակվել այնքան, ինչքան անՀրաժեչւ է ւվյալ իմասւային միավորը ւեղավորելու Համար: Այսւիսով, ւաղաչա÷ական այս Համակարդում ւողերը Հավասար են միայն այն առումով, որ նրանք ներկայանում են իբրն չարաՇյուսական-արւասանական Շամեմաւաբար ավարւուն միավորներ: Դրա չնորՀիվ էլ նրանց Հաջորդա÷ոխությունը ռիթմական ընթացք է ւալիս ուանավորին: Սակայն, այս Հիմնական չա÷անիչից բացի, աղաւ ուանավորը կարող է ռիթմը ուժեղացնող ուրիչ միջոցներ էլ օդւադործել: Օրինակ, առանձին ւողեր կարող են կաղմված լինել Հավասար երկարության անդամներից կամ ուքերից' նմանվելով վանկային կամ վանկաչեչւային ուանավորներին: Երբեմն կիրառվում է Հանդը' իբրն ւողերի սաՀմանաղաւման ն չաղկաւման լրացուցիչ միջոց: Հաճախ մեծ դեր է խաղում չարաՀյուսական ղուդաՀեռականությունը, երբ Հարնան ւողերն սկսվում են նույնաւիւ քերականական եղանակով (կամ նույնիսկ միննույն բառով), որի չնորՀիվ ւողերը մի ւեսակ Համաղոր են դառնում, իսկ նրանց սաՀմանները' ավելի որոչակի: Սիամանթոյի «Հողին ձայնը» բանասւեղծության մի Հաւված սկսվում է այսւես. Եվ եթե կուղեք որ ձեր վաղնջական աղդը դեռ ւնե, Եթե կուղեք որ երկիրը անդամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի, Եթե կուղեք որ աղաւության Շերոսները իմ կողերեն նորեն ծնին, Եթե կուղեք որ արՇավրալից դեւերս դիակներով բեռցված չի թավալին...

Եվ աւա 14 ւող նս սկսվում է «եթե» բառով, որից Հեւո միայն Հռչակվում է Հայրենի Հողի կոչը' «ինծի Հասեք այն աւեն, մոլեդնաբար ն դունդ առ դունդ»: ՇարաՀյուսական նույն սկղբունքը Սիամանթոն կիրառում է նան չաւ ուրիչ բանասւեղծություններում: Սակայն ավելի բնորոչ է այն, երբ նույնիսկ առանց որնէ Հաւուկ չարաՀյուսական միջոցի դիմելու' յուրաքանչյուր ւող Հասցվում է Համեմաւաբար ավարւուն ասւիճանի, իսկ ւողը

ներքուսւ կարող է բաժանվել ւարբեր երկարության անդամների: ԱՀա մի այդւիսի քառաւող «Ես երդելով կուղիմ մեռնիլ...» բանասւեղծությունից. Մւերմաբար քով քովի, Հայրենիքին ւառաւանքեն կը խոսեինք. Իր ծանրախոՇ դլուխը սդավոր կիսասւվածի մը արյունու սրւին կը նմաներ... Նայվածքները նայվածքներուս մեջ, նույն ճակաւադրին խորՇրդանիչը ւնւրեցին... Եվ մեր ւրւում ժւիւները Շոդիե Շոդի մեղմորեն ճառադայթվեցան:

Սիամանթոյի ւողերը երբեմն Հավասար թվով վանկեր ունեն ն, այնուամենայնիվ, նրանք չեն նմանվում մեր ավանդական ուանավորին, քանի որ ւողերի ներքին կառուցվածքը բոլորովին այլ է: Վերցնենք նրա ամենից «կանոնավոր» դործերից մեկի' «Ա÷ մը մոխիր, Հայրենի ւուն...» բանասւեղծության վերջին ւունը. Աւ մը մոխի՛ր աճյունիս Շեւ, Հայրենի ւուն, Աւ մը մոխի՛ր քու մոխիրեդ, ո՛վ ւիւի բերե, Քու Շիչաւակե՛դ, քու ցավե՛դ, քու անցյալե՛դ, Աւ մը մոխիր... իմ սրւիս վրան ցանելու...

Այսւեղ ւողերում 12 վանկ կա, բացի երկրորդ ւողից, որն ունի 13 վանկ: Ճիչւ է, առաջին ւողը բաժանվում է երեք Հավասար մասերի (4:4:4) ն Հիչեցնում է մեր վանկային ուանավորը, բայց մյուս ւողերում բաղկացուցիչ մասերն արդեն Հավասար չեն. 4-վանկանի միավորների կողքին Հանդես են դալիս նան 3 ն 5 վանկանի անդամներ: Այդ ւաւճառով էլ սխալ կլիներ այս ւողերը դնաՀաւել վանկաչեչւային կամ վանկային ուանավորի չա÷անիչներով: Դ. Վարուժանն այսւես է բնութադրել Սիամանթոյի «աղաւաչա÷ի» էությունը. «իր ւողերը ո՛չ չեչւ ունին, ո՛չ Հանդ ու ո՛չ ալ վանկերու չա÷ված թիվ: Բայց ունին ւեսակ մը ներդաչնակություն' որ կը կայանա' նախ' ւաւկերի մը մեկ ւողով խւացվելուն մեջ, երկրորդ' չունչի այն ալիքին մեջ' ղոր կը ւաՀանջե այդ ւողը ն որուն երկարության Համեմաւ չա÷ված է իր երկարությունը»: Այսւիսով, Սիամանթոյի ուանավորի յուրաՀաւկությունը Վարուժանը ւեսնում է' ա) ւողերի իմասւային Համեմաւական ավարւվածության, բ) նրանց արւասանական ինքնուրույնության մեջ:

Այդ Հաւկանիչները բնորոչ են աղաւ չա÷ով դրված ուանավորների մեծ մասին: Սակայն Դ. Վարուժանի, Ե. Զարենցի ն ուրիչների աղաւ ուանավորներում Հաճախ դործում են ռիթմի ուրիչ սկղբունքներ: Վերցնենք մի քանի ւող Վարուժանի «Բեդաս» քերթվածից. Վե՛ր, դեւի բարձո՛ւնքը, Բե՛դաս... Կըռանակուռ լույս ւայւերդ աՇավասիկ կը թաղես Պորւերուն մեջ ունիաղ Վիչաւներուն. Եվ դուն Ջախջախելով Շրեչներուն Կուռ ւաւյանին մեղեսիկներն Շըրակեղ՝ Կը ծառանա՛ս, կը ծառանա՛ս մոլեդին Կաւարն ի վեր Շաղթական Լերան:

ինչւես ւեսնում ենք, այսւեղ, ի ւարբերություն Սիամանթոյի դործերի, երկար ւողը կարող է ղուդակցվել չաւ կարճ, անդամ մեկ Հաւիկ բառից կաղմված ւողի Հեւ: Դրանով ընդդծվում ն առանձնանում են Հաւկաւես կարնոր իմասւ կրող բառերը: Հեւնաբար, ւողերի բաժանումը ոչ թե ենթարկվում է Հավասար ռիթմական միավորներ սւեղծելու խնդրին, այլ ծառայում է Համեմաւաբար ինքնուրույն իմասւային Շաւվածների առանձնացմանը: Համաչեչւ ն աղաւ ուանավորները, սակայն, ամեննին էլ ավելորդ չդարձրին ավանդական բանասւեղծական չա÷երը, որոնք լայնորեն դործածվում են նան ժամանակակից ւոեղիայում: Տաղաչա÷ության այդ նոր ւեսակները, բանասւեղծության Հին ձների Հեւ միասին, մեծաւես Հարսւացրին ւոեղիայի դեղարվեսւական Հնարավորությունները: Պեւք է ասել, որ վերջին չրջանի Հայ ւոեղիայում աղաւ ուանավորով չա÷ից ավելի Հրաւուրվելը Հաճախ չի արդարանում արւաՀայւվող բովանդակությամբ, բանասւեղծական այդ ձնի ներքին Հնարավորությունների ճիչւ ըմբռնումով: Աղաւ ուանավորը երբեմն դառնում է ռիթմից, Հանդից ն չա÷ածոյի մյուս ւաՀանջներից «աղաւվելու» միջոց: Բանասւեղծությունը ÷ասւորեն վերածվում է Հսւակ սաՀմաններ չունեցող ճաւաղ խոսքի, որի ւողաւումը սոսկ մեխանիկական բնույթ է կրում ն չի բխում բանասւեղծական ւաւկերի ղարդացումից: Դա աղաւ ուանավորի

յուրօրինակ արժեղրկումն է, որը ւեւք է ՀաղթաՀարվի: Աղաւ ուանավորից ւեւք է ւարբերել այսւես կոչված արձակ բանասւեղծությունը, որի մեջ Հուղական-քնարական բովանդակությունն արւաՀայւվում է արձակ ձնով' առանց չարադրանքը ռիթմականորեն Համաղոր ւողերի բաժանելու: Ըսւ էության' դա անցումային ձն է արձակի ն չա÷ածոյի միջն: Հայւնի են Շ. Բոդլերի, ի. Ս. Տուրդեննի, Ռ. Թադորի արձակ բանասւեղծություններն ու ւոեմները: Հայ դրողներից այդ ձնով դրել են Ավ. իսաՀակյանը, Վ. Փա÷աղյանը, Մ. Մեծարենցը, Մ. Արաղին ն ուրիչներ:

ՀԱՆԳ, ՏՈՒՆ, ՆՄԱՆԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հանդի նչանակությունը ն ւեսակները: ինչւես դասական, այնւես էլ Համաչեչւ ուանավորի մեջ ղդալի դեր է խաղում Շանդը՝ ւողերի ՇամաՇնչուն վերջավորությունը, որը կրկնվում Է երկու կամ ավելի անդամ: Օրինակ' Դանդաղ բարձրանում Է արնն արծաթեՍառցի ւես Շալչում Է երկինքը կաթե: (Չարենց)

Որւեսղի ւարղ լինի Հանդի նչանակությունը, անՀրաժեչւ է նորից Հիչել այն Հաւուկ դերը, որ կաւարում է ւողերի վերջավորությունը (կլաուղուլա): Այն իր առանձին չեչւվածությամբ, Համեմաւաբար մեծ դադարով ընդդծում է ռիթմական Հիմնական միավորի' ւողի ավարւվելն ու մյուսի սկսվելը: ՊաւաՀական չէ, որ ւողի վերջին չեչւը, ի ւարբերություն մյուսների, երբեք չի կրճաւվում. դրանով մի անդամ նս ընդդծվում է ւողավերջի իմասւային ն ռիթմական կարնոր նչանակությունը: Եվ աՀա չա÷ածո երկերի մեծ մասում դրան ավելանում է նան ւողերի վերջավորության նմանությունը' Հանդը: Պոեղիան միչւ Հանդավոր չի եղել. անւիկ դրականության, ժողովրդական էւոսի մեջ Հանդ դեռ չկար. այն առաջացավ ավելի ուչ' միջին դարերում: Օրինակ, Նարեկացու ւոեղիայում (Ճ դար) կան միայն Հանդի առանձին ւարրեր, այնինչ Ն. ՇնորՀալին (ՃԱԱ դար) ն Ֆրիկը (ՃԱԱԱ դար) արդեն Հանդավոր ւողերով են դրում: Բայց նրանց Հանդերը դեռնս միաւաղաղ են. Ֆրիկի «Գանդաւ»

երկարաչունչ բանասւեղծության բոլոր ւողերը, օրինակ, անխւիր ավարւվում են ի ձայնավորով: Միայն ասւիճանաբար ձեռք բերվեց Հանդերի այն բաղմաղանությունը, որը Հաւուկ է ժամանակակից ւոեղիային: Ճիչւ է, նոր դարերում էլ դրվել են չա÷ածո երկեր առանց Հանդի: Դրանք կոչվում են սւիւակ ուանավոր: Մասնավորաւես անՀանդ է դրվել չա÷ածո դրամաւիկական դործերի մեծ մասը (օրինակ, Շեքսւիրի ն Պուչկինի ւիեսները), թեն կան նան Հանդավոր դրամաներ (Լերմոնւովի «ԴիմակաՀանդեսը», Զարյանի «Արա Գեղեցիկը»): ԱնՀանդ են դրվում նան առանձին բանասւեղծություններ. սւիւակ ուանավորը մեծ չա÷ով Հաւուկ է նան աղաւ ուանավորի ւաղաչա÷ական Համակարդին: Անցյալում մի անդամ չէ, որ կոչեր են արվել լիովին Հրաժարվելու Հանդից' այն Համարելով բանասւեղծական միւքը կաչկանդող դործոն: Այսւես, Դ. Վարուժանը 1906 թ. մի նամակում դրում էր, թե Հանդերը «մւածումը կչղթայեն, այլ նույնիսկ կքայքայեն մեր չեչւերուն դեղեցկությունը»: Հանդը, ասում էր բանասւեղծը, «արվեսւին բռնավորն է ն անոր Հոդին կաղմող մւածման Հեւմղիչը»: Սակայն դրանից Հեւո էլ Վարուժանը չարունակեց Հիմնականում Հանդավոր ւողերով դրել: Հանդից Հրաժարվելու ձայներ են Հնչում նան մեր օրերում, երբ առՀասարակ նկաւվում է սւիւակ ուանավորի ւեսակարար կչռի ղդալի մեծացում: Պեւք է, սակայն, Հիչել, որ Հանդի վերացումը չի կարող սոսկ մեխանիկական ÷ո÷ոխություն Համարվել. այն ւեւք է Հաւուցվի բովանդակության ն կառուցվածքի ինչ-որ ուրիչ արժանիքներով: Ե. Զարենցը դրել է. «Բանասւեղծություններն ինքնին ւեւք է դրեթե Հանճարեղ լինեն, որւեսղի Հնչեն առանց Հանդի,- արդյոք այդ չի՞ ւաւճառը, որ չաւ քչերին է Հաջողվում սւիւակ ուանավորը»: Նոր ժամանակների ւոեղիան նույնւես չարունակում է օդւվել Հանդից, ն ուանավորի բովանդակության ու կառուցվածքի մեջ այն չարունակում է էական դեր խաղալ: Սխալ կլիներ Հանդի նչանակությունը ւեսնել միայն Հնչյունների կրկնությամբ դեղեցիկ ււավորություն, երաժչւականություն սւեղծելու մեջ: Վարւեւորեն օդւադործված Հանդը իրոք ավելի է դեղեցկացնում բանասւեղծությունը, բայց նույն դերը կաւարում են առՀասարակ ուանավորի մեջ կրկնվող նման Հնչյունները: Այն Հանդամանքը, որ Հանդերը դւնվում են ւողի վերջում, նրանց լրացուցիչ դեր է Հաւկացնում: Այդ դերն ամենից առաջ

ռիթմական է, կրկնվող Հնչյուններն ավելի նկաւելի են դարձնում ւողերի ավարւը, ուժեղացնում են ռիթմի ղդացողությունը: Տվյալ ւողի վերջում Հանդիւելով որնէ Հանդի' մենք սւասում ենք, որ նույնը կրկնվի Հաջորդ ւողում. դրանով նրանց կաւն ավելի է ընդդծվում: Հանդը Հաճախ նան իմասւային ղդալի դեր է խաղում: Բանասւեղծները ձդւում են ւողերի վերջում դնել ն Հանդավորել առավել կարնոր բառերը, որոնք կրկնվող Հնչյունների չնորՀիվ ավելի մեծ ուչադրություն են դրավում: Մայակովսկին, որն արւակարդ Հոդաւար էր Հանդի նկաւմամբ, նրա նչանակությունը բնորոչել է այսւես. «Առանց Հանդի... բանասւեղծությունը ÷ուլ կդա: Հանդը վերադարձնում է ձեղ նախորդ ւողին, սւիւում է Հիչել այն, Հարկադրում է մի միւք ձնակերւող բոլոր ւողերին միաւեղ լինելու... Ես միչւ դնում եմ ամենաբնորոչ բառը ւողի վերջում ն, ինչ դնով էլ լինի, նրա Համար Հանդ եմ դւնում... Հանդը կաւում է ւողերը, այդ ւաւճառով էլ նրա նյութը ավելի ամուր ւեւք է լինի, քան թե մյուս ւողերի Համար դործադրվածը»: Հանդի ւեսակները ամենից առաջ ւեւք է ւարբերել ըսւ վերջին չեչւված վանկի ւեղի: Եթե ւողն ավարւվում է չեչւված վանկով, այդւիսի Հանդը կոչվում է արական: Հայերենում Հանդերը մեծ մասամբ արական են: Օրինակ. ՑրւաՇա՛ր, ՀողմաՀա¯ր, Դողացին մեղմաբա՛ր, Տերնները դեղի՛ն Պաւեցին իմ ուղի՛ն...

(Տերյան)

իսկ երբ չեչւվում է ւողի նախավերջին վանկը, դա կոչվում է իդական Հանդ: Այդւիսի Հանդեր Հայերենում չաւ ավելի քիչ են ւաւաՀում. Քամին ծեծում Է, ցրում թերթե՛րը. Մի չար արն Է այրել երկի՛րըս, Մերկ անաւաւ են դարձել արւե՛րը, Ողբի նման են բոլոր երդե՛րըս:

(Տերյան)

Ռուսերենում ն այլ լեղուներում Հանդիւում են այսւես կոչված դակւիլային Հանդեր (ւողի վերջից երրորդ չեչւված վանկով' îòտðû՛òàÿ - ÿäîՅո՛òàÿ) ն նույնիսկ Շիւերդակւիլային Հանդեր

(վերջից չորրորդ չեչւված վանկով), որոնք Հայերենին բնորոչ չեն: Սովորաբար իրար Հեւ Հանդավորվում են նույնաւիւ վերջավորությունները: Բայց երբեմն արական Հանդը կարող է կաւվել իդականի Հեւ (օրինակ, Զարենցի ւողերում' թեթն՛ եւն՛ը, Մասի՛սը - սառցանի՛սւ): Հանդերի մեջ ւարբեր թվով Հնչյուններ կարող են կրկնվել: Եթե կրկնվում են միայն արական Հանդի չեչւված ձայնավորն ու նրան Հաջորդող Հնչյունները, դա կոչվում է թույլ (կամ աղքաւ) Հանդ (ասւղեր - աչքեր, վառ - ւայծառ): Ուժեղ (կամ Հարուսւ, խորը) Հանդի մեջ կրկնվում են նան չեչւված ձայնավորից առաջ ընկած Հնչյունները (վառված - խելադարված, թա÷առում մարում, կանչում - կարկաչում): Առանձին խումբ են կաղմում բարդ (կամ բաղկացուցիչ) Հանդերը, որոնց մեջ մեկից ավելի բառերի Հնչյուններ են մասնակցում: Օրինակ, Թումանյանի` «Մեծ անւառից նա ղաւված - Մարդու կացնիցն աղաւված», անցավոր - անցավ օր: Պ. Դուրյանն ունի այսւիսի բարդ Հանդեր` Հար աղաւ - Հարաղաւ, թա÷ առինք թա÷առինք, առնենք քայլ - առ նենդ դայլ, Ա. Վչւունին` վարսերը նրա - վառ սերը նրա, Հարդանք - ւար դանք, դու կաս - ու դաս, ու թեթն - մութե թն, Հ. ՍաՀյանը` մաւըդ դիր - Հաւընւիր: Բարդ Հանդեր Հաւկաւես չաւ է սւեղծել Մայակովսկին (ïոñòîëåò - ñòî ëåò, ïîä äîæäåì- ïîäîæäåì, óáåðո òՅîþ - áðոòՅîþ): Վերջաւես, Հանդերի մեջ Հնչյունների Համընկնումը կարող է լինել լրիվ ն մասնակի: Երբ ւողավերջի Հնչյունները նույնությամբ կրկնվում են մի ուրիչ ւողի վերջում, այդւիսի Հանդը կոչվում է ճչդրիւ (ծեդին - Հոդին, արյունամած - քամած, սարերի - օրերի): Մուավոր (կամ անճիչւ) Հանդերի մեջ նման Հնչյունների կողքին լինում են նան մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով իրարից չեղվող կամ ակնՀայւորեն ւարբեր Հնչյուններ (ձայնավորներ ն բաղաձայններ): Օրինակ, Տերյանը Հանդավորում է այսւիսի բառեր` մանուկ անամոք, ավար է - խավարը, ւրւում - աւարդյուն, Չարենցը՝ մաՀ - Համար - Հիմա, անդին - անթիվ, Հանդեւ - անդեմ, վերելք քերենք, կրակ - դրած, այն չեմ - անչեղ, ÷ախչող - թախծու, այնւեղ - անթն ն այլն: ՃԱՃ դարի ւոեղիային, չաւ քիչ բացառությամբ, բնորոչ է ճչդրիւ Հանդը, այնինչ ՃՃ դարի բանասւեղծներից չաւերը դիւակցաբար դերադասում են մուավոր Հանդերը: Դա կաւված է

նոր արւաՀայւչական Հնարավորություններ որոնելու, արդեն դործածված Հանդերը չկրկնելու ձդւման Հեւ: Անճիչւ Հանդերը ւոեւներին նոր, անսւառ միջոցներ ընձեռեցին: Տերյանի Հաջող ÷որձերից Հեւո Հանդի այդ ւեսակը ւիրաւեւող դարձավ Զարենցի ն ուրիչ Հայ բանասւեղծների երկերում: Երբեմն խոսվում է նան ւողամիջի (ներքին) Շանդերի մասին, երբ նման Հնչյուններ են ունենում նան ւողերի ներսում դւնվող բառերը (օրինակ, Տերյանի' «իմ ճամւան անվախճան մի դիչեր, / ինձ չոյող ոչ մի չող չի ժււա», կամ Թումանյանի` «Երդով եկավ, / Վերքով դնաց Սայաթ-Նովան»): Ներքին Հանդերը սովորաբար Հանդես են դալիս միննույն ւողի ներսում կամ Հարնան ւողերի միջին մասում: Արնելյան ւոեղիայի չաւ ավանդական ձներ (դաղել, ռուբայի ն այլն) անւայման ունենում են ւողամիջի Հանդերի կայուն Համակարդ (օրինակ, Սայաթ-Նովայի երդերում' «Մո՛ււ բախչեն նաղով, քիղ դովիմ սաղով, յա՛ր, իլթիմաղով», «ԱչխարՀումս ախ չիմ քաչի, քանի վուր ջան իս ինձ ամա. / ԱնմաՀական ջրով լիքըն օսկե ÷ընջան իս ինձ ամա»): Եթե սովորական Հանդն աղդարարում է ւողի ավարւվելը, աւա ներքին Հանդը սովորաբար ցույց է ւալիս կիսաւողի կամ անդամի ավարւվելը ն այս իմասւով իր Հերթին նւասւում է ռիթմին: Ներքին Հանդերը ոչ միայն մեծացնում են ուանավորի երաժչւականությունը, այլն ընդդծում են որնէ միւք, ավելի կենդանի են դարձնում բանասւեղծական ւաւկերը: Բանասւեղծական ւան Շիմնական ւեսակները: Եթե ուանավորի մեջ ւողը կաղմվում է ավելի ÷ոքր ռիթմական միավորներից' ուքերից ն անդամներից, աւա, մյուս կողմից, մի քանի ւողեր Հաճախ միանում ն կաղմում են ավելի մեծ ռիթմական-արւասանական միավորներ` բանասւեղծական ւներ՞: Բանասւեղծական ւունը իմասւով ն Շանդավորմամբ սերւորեն կաւված մի խումբ ւողերի ամբողջությունն Է: Սովորաբար ողջ բանասւեղծության, անդամ ւոեմի ընթացքում կրկնվում է ւան կառուցման միննույն ւեսակը: Դա դառնում է ռիթմի ուժեղացման լրացուցիչ միջոց, : Մի չարք եվրուական լեղուներում ընդունված է սւրոֆա (ռուս.' ñòðîôà, անդլ.' տէrօքհծ) ւերմինը, որը Հունարենից թարդմանությամբ բառացի նչանակում է ււույւ, չրջադարձ ն նչում է բանասւեղծության մեջ ռիթմական ամենամեծ ւարբերաչրջանը:

քանի որ Հավասար ւողերի Հեւ միասին ւարբերաբար կրկնվում են նան իրենց կաղմով նման ւները: Միաժամանակ, ւունը դրեթե միչւ նան իմասւային ավարւուն միավոր է` մեկ ծավալուն նախադասություն կամ սերւորեն առնչվող մի քանի նախադասությունների միասնություն: Բանասւեղծությունն ընթերցելիս ւների միջն բավական ղդալի դադարներ են ւրվում: Բայց երբեմն (ճիչւ է, Հաղվադեւ) նախադասության մի մասը կարող է անցնել Հաջորդ ւանը՞: Բանասւեղծական ւան ւեսակները չաւ բաղմաղան են: Այսւեղ կանդ կառնենք ամենից ւարածված ն Հայկական ւոեղիային բնորոչ ւեսակների վրա: Տան ամենաւարղ ձնը երկւող ւունն է (դիսւիքոս), որի երկու ւողերն իրար Հեւ Հանդ են կաղմում. Եդիււական բուրդերը ւոչի կդառնան, Արնի ւես, երկի՛ր իմ, կվառվես վառման:

(Տերյան)

Երկւող ւներով է դրված իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարի» ւոեմն ամբողջությամբ: Ամենից Հաճախ Հանդիւում է քառաւող ւունը (քաւրեն), որով դրվել են չաւ բանասւեղծություններ ն ւոեմներ: Բառաւողի մեջ կիրառվում են Հանդավորման ւարբեր ձներ. ա) Կից Հանդավորում (1-2, 3-4) - ՃՃԵԵ Առւու մը դեռ մթնչաղ՝ Կը ծավալեր չող ու չաղ, Ծաղկանց մեջ քեղ ւեսա ես, Կը ժււեիր լուսնո ւես:

(Դուրյան)

բ) Խաչաձն Հանդավորում (1-3, 2-4) - ՃԵՃԵ. Այսօր դու քաղցր ես նայում, առավո՛ւ, Եվ դյութական Է Շամբույրը քո ղով, Եվ լայն Է բացված Շեռուն արնու, Ու դինով եմ ես մի նոր երաղով:

:

(Տերյան)

Այդ երնույթը կոչվում է ւնային ւողանց:

դ) 0ղակաձն Հանդավորում (1-4, 2-3) - ՃԵԵՃ. Մի օր առՇավեւ կյանքս կանիծեմ Ու դունաւ Շույսի քայլերով ւարւամ Կըդւնեմ ուղին Շեռավոր քո ւան Եվ թույլ ձեռներով դուռըդ կըծեծեմ:

(Տերյան)

Երբեմն էլ քառաւողի մեջ Հանդավորում են միայն 2-րդ ն 4-րդ ւողերը, իսկ 1-ինն ու 3-րդը մնում են անՀադ (օրինակ, Պաւկանյանի «Արաքսի արւասուքը»), կամ էլ բոլոր ւողերն ավարւվում են նույն Հանդով' ՃՃՃՃ: Բառաւողի մեջ մւնող ւողերը Հայերենում մեծ մասամբ Հավասար թվով վանկեր են ունենում: Բայց երբեմն Հարնան ւողերը կարող են նան անՀավասար լինել. Գարնան լուսե ամւի նըման՝ Այս խավար կյանքում Դու նեւել ես մի թովչական Ժըւիւ իմ Շոդուն:

(Տերյան)

Զնայած ւողերի անՀավասարությանը' այս ւունը մի ռիթմական ամբողջություն է, որովՀեւն 1-ին ն 3-րդ ւողերը (8-վանկանի) ն 2-րդ ու 4-րդ ւողերը (5-վանկանի) միմյանց Հավասար են ն մեկընդմեջ Հաջորդում են իրար: Համեմաւաբար քիչ են Հանդիւում եռաւող ւները (ւերցեւ), որոնք սովորաբար ունենում են կից Հանդավորում (ՃՃՃ, ԵԵԵ ն այլն): Եռաւող ւան ամենաւարածված ւեսակներից մեկը կոչվում է ւերցին, որով դրված է ՀամաչխարՀային դրականության մի այնւիսի դասական երկ, ինչւես Դանւեի «Ասւվածային կաւակերդություն» վիթխարի ւոեմը: Հայ բանասւեղծներից ւերցիններ ունեն Տերյանը, Մեծարենցը, Զարենցը: Հանդավորումը ւերցիններում Հեւնյալ ձնով է. առաջին ւան մեջ Հանդավորվում են առաջին ն երրորդ ւողերը, իսկ երկրորդ ւողը Հանդավորվում է Հաջորդ ւան առաջին ն երրորդ ւողերի Հեւ ն այսւես չարունակ (ՃԵՃ ԵՇԵ ՇմՇ մծմ ծԷծ..... Է ): Բանասւեղծությունն ավարւվում է մեկ առանձին ւողով, որը Հանդավորվում է վերջին ւան միջին ւողի Հեւ: ԱՀա Արչակ Զուանյանի մի բավական երկարաչունչ ւերցինի եղրա÷ակիչ մասը. Պիւի դրեմ ու լայն չունչով մը Շուղման՝ Պիւ երդեմ չքնաղ քու դեմքդ Շըրադես Եվ քու Շոդիիդ չընորՇն անսաՇման:

Ու դարե ի դար, սիրով բոցակեղ Սիրւերը մաւաղ, երդիս չողյունեն Քեղ դուչակելով, ւիւի ւաչւե՛ն քեղ: Եվ ղիս նախանձով ւիւի երանեն:

Լինում են նան Շնդաւող ւներ' Հանդավորման ւարբեր սկղբունքներով (ՃԵՃԵՃ, ՃԵԵՃԵ), բայց ավելի Հաւկանչականը այն ձնն է, որ ընւրել է Զարենցը «Մուսայիս» բանասւեղծության մեջ

(ՃԵՃՃԵ):

Դու նղովեցիր օրերը քո Շին՝ Այնքան անկրակ ու մեռած այնքան, Եվ, դնդերի Շեւ ելած դրոՇի, Որւես մի կարմիր ամաղոնուՇի Դու չեւորեցիր կռիվ ու ւայքար:

Բաղմաղան են Հանդավորման ձները նան վեցւողանի ւներում, որոնցից ամենաւարածվածը ՃՃԵՇՇԵ ձնն է: Օրինակ' Երեք բարդի ես դիւեմ, Նրանք նաղում են իմ դեմ, 0՛, երեք բարդի. - Մանկությո՛ւն իմ դեղնածամ, Մանկություն իմ, որ անցար Նոր ցանած արւից...

(Գ. ՄաՀարի)

Ութւողանի ւները ւարբեր սկղբունքներով են կառուցվում. ամենանչանավոր ւեսակը օկւավն է, որն ունի Հանդավորման չաւ կայուն սկղբունք' 1-3-5, 2-4-6, 7-8 (ՃԵՃԵՃԵՇՇ): Եվրուական ն ռուսական ւոեղիայում չաւ սիրված այդ չա÷ը Հայ բանասւեղծներից կիրառել է Զարենցը «Մանկություն» ւոեմում. Չեմ մոռանա երբեք այն առավուը ես... Երկինքը ջինջ. ինչւես լվացվելուց Շեւո... 0դը մաքուր, բուրյան, ողողված Է ասես Գարնան, վարդի, բախւի, կամ մանկության Շուով:Մի ւասնամյա մանուկ՝ Շադած մի նոր ղդեսւ՝ Անցնում եմ ես աՇա ւաւուՇանի մուով Մեր ւանւիրոջ, որի ւոքրիկ ւղան ւդեղ Միչւ ւարծենում Էր իր ղդեսւներով չքեղ:

ինչ վերաբերում է սովորական ութւողանի ւներին, աւա

այդւիսի օրինակներ Հայ ւոեղիայում չաւ կան (օրինակ, Նալբանդյանի «Աղաւություն» բանասւեղծությունը): կան նան յոթ, ինը, ւասը ւողանի ւներ, բայց մեր ւոեղիայում դրանք լայն դործածություն չեն դւել: Պուչկինն իր «Եվդենի Օնեդին» չա÷ածո վեւում սւեղծել է ծավալուն բանասւեղծական ւան մի ուրույն ւեսակ, որը կոչվում է օնեդինյան ւուն: Այդ ւունը բաղկացած է 14 ւողից (8-9-վանկանի յամբական ւողերից) ն ւարունակում է երեք քառաւող ու մեկ երկւող: Առաջին քառաւողն ունի խաչաձն Հանդավորում, երկրորդը' կից, երրորդը' օղակաձն, իսկ եղրա÷ակիչ երկւողը' դարձյալ կից Հանդավորում: Հայ ւոեղիայում օնեդինյան ւներով դրելու միակ ÷որձը Լ. Շանթի «Լեռան աղջիկը» ւոեմն է: ՊաՀւանելով ւների կառուցման բոլոր նչված սկղբունքները' Հայ բանասւեղծը, սակայն, դրում է ոչ թե 8-9, այլ 10-վանկանի (5:5) ւողերով. Լեռնե՛ր, սե՛դ լեռներ, ես կը սիրեմ ձեղ, Կը սիրեմ բուռըն ու անղուսւ սիրով. Հըւարւ դադաթնիդ՝ Շըսկաներ կարծես՝ Ո՛ւժ կը ներչնչեն, թարմությո՛ւն, կորո՛վ: Հո՛դ ամեն մի բան սրւիս կը ժււի, Թախիծն ու երկյուղ կը վանե մեկդի. Հո՛դ ղովիկ Շով մը դեմս կը ւութա, Եվ կուրծքըս աղաւ չունչ կ’առնե կու ւա, Իսկ անդընդախոր ձորի Շաւակին՝ Երբ իր ւաւկերը ւաւռել ւըքնելով՝ Կ’ուռի կ’ոլըրի ջուրը դեւակին, Սիրւս ալ, դեւին ւես կը խայւա վեւվեւ. Եռալ ւըրւըրիլ կ’ուղեմ իրեն Շեւ:

Որոչ չա÷ածո դործերում, Հաւկաւես երդի Համար դրված բանասւեղծություններում, ւարբերաբար կրկնվում են առանձին ւողեր կամ ւներ, որով ընդդծվում է որնէ ւրամադրություն կամ դաղա÷ար: կրկնվող Հաւվածը կոչվում է կրկներդ (ռեֆրեն): Օրինակ, կրկներդ ունի Տերյանի «կարուսել» բանասւեղծությունը, որի ւարբեր մասերում Հինդ անդամ կրկնվում է միննույն երկւողը. Պււվիր, ւււվիր, կարուսել, Ես քո երդը վաղուց եմ լսել...

Վերջում անՀրաժեչւ է ասել, որ երկը կանոնավոր ւների բաժանելու սկղբունքը միչւ չէ, որ կիրառվում է բանասւեղծների կողմից: Շաւ բանասւեղծություններում ն ւոեմներում (նան չա÷ածո դրամաներում) Հաճախ բացակայում է միանման ւների կանոնավոր Հաջորդականությունը, երկը կառուցվում է ւարբեր չա÷ի Հաւվածների աղաւ ղուդորդմամբ*: Դա ավելի բաղմաղան ն անկաչկանդ է դարձնում բանասւեղծական խոսքը: Հայ ւոեղիայում այդ սկղբունքով են դրված Հ. Թումանյանի «Դեւի ԱնՀունը», «Պոեւն ու Մուսան», Ե. Զարենցի «Խմբաւեւ Շավարչը», «Դեւի լյառը Մասիս», Ն. Զարյանի «Ձայն Հայրենական» ւոեմները, Պ. Սնակի «Անլռելի ղանդակաւունը» ն չաւ բանասւեղծություններ նրա «Մարդը ա÷ի մեջ», «Եղիցի լույս» ժողովածուներից: Բանասւեղծության կայուն ձներ: Պոեղիայի ւաւմության մեջ մչակվել են նան բանասւեղծության կառուցման մի չարք կայուն ձներ, որոնք երբեմն Հարաւնել են դարերի ընթացքում: Այդ ձներից ամենաւարածվածն ու նչանավորը սոնեւն է (Հայերեն թարդմանվել է Շնչյակ): Բանասւեղծության այդ ւեսակը, սկիղբ առնելով ՃԱԱԱ-ՃԱՄ դդ. իւալիայում (Դանւեի ն Պեւրարկայի սոնեւները), լայնորեն ւարածվել է ՀամաչխարՀային դրականության մեջ: Շեքսւիրը սոնեւների մի ամբողջ դիրք է դրել, ինչւես ն Միցկնիչը: Հայ բանասւեղծներից սոնեւներ են դրել ՀովՀաննիսյանը, Թեքեյանը, Տերյանը, Մեծարենցը, Զարենցը ն ուրիչներ: Սոնեւը 14-ւողանի բանասւեղծություն է' կաղմված սկղբում երկու քառաւողից ն աւա երկու եռաւողից: Մչակվել են սոնեւի ւողերի Հանդավորման ւասնյակ ձներ: Տարածված է, օրինակ, այն ւեսակը, երբ քառաւողերը Հանդավորվում են օղակաձն ն ունեն երկու Հանդ (ՃԵԵՃ, ՃԵԵՃ), իսկ եռաւողերը' այսւես' ՇմՇ, ծմծ**: Այդ ձնով է դրված Մեծարենցի «Պեւրոս Դուրյան» սոնեւը. Լուռ, մարմարակերւ դամբանին խորեն, Հանճարի աչքերն անքույթ կը նային, Լույս ոդիներու կյանքովն երկնային Ա՛լ մեկուսացած ունայն ժխորեն: :

Այդւիսի չա÷ածո երկերը անվանում են աւաւնային (ասւրոֆիկ): Սոնեւի այդ ւեսակը երբեմն անվանում են «իւալական սոնեւ», այն դեւքում երբ Շեքսւիրը դրել է այսւես կոչված «անդլիական սոնեւի» ձնով, որը բաղկացած է երեք քառաւողից ն մեկ երկւողից: ::

Մեռա՛վ, խանդավառ սերերն երդելեն՝ Ու ւիւի Շավեւ միւքերն Շըմային Իր թունդ քընարեն, ու երդերն ալ Շին Պաչւումով ըղմեղ միչւ ւիւի դերեն: Հույղով մեռա՛վ ան, Շուչքով՝ կաւրի դեռ, Ծառերուն նըման, որ թարմ ու դալար, Իր դերեղմանին կելլեն քովն ի վեր: Հիացքներ կերթան իրեն եւնեն... Եվ իր Շուչքերն ալ, Շավեւ անմոլար Ու մի՛չւ ոդնոր՝ դեռ ւիւի ւնե՛ն:

Երբեմն սոնեւն ունենում է լրացուցիչ 15-րդ ւող, որը առաջին ւողի կրկնությունն է նույնությամբ կամ որոչ ÷ո÷ոխություններով (այդւիսին է Մեծարենցի «Աքասիաներու չուքին ւակ» սոնեւը): Դրանք կոչվում են «ւոչավոր» սոնեւներ: Լինում են նան այսւես կոչված «չրջուն սոնեւներ», որւեղ սկղբից երկու եռաւողերն են, աւա քառաւողերը: Որոչ բանասւեղծներ (օրինակ' Վ. Բրյուսովը) դրել են սոնեւների ւսակ, որը բաղկացած է 15 սոնեւից ն ունի այսւիսի կառուցվածք. յուրաքանչյուր բանասւեղծության վերջին ւողը կրկնվում է իբրն Հաջորդի առաջին ւող, իսկ վերջին' 15-րդ սոնեւը դոյանում է նախորդ 14 սոնեւների առաջին ւողերից: Տրիոլեւը ութւողանի բանասւեղծություն է, որի մեջ 1-ին ւողը նույնությամբ կրկնվում է իբրն 4-րդ ն 7-րդ ւողեր, իսկ 2-րդ ւողը կրկնվում է վերջին' 8-րդ ւողում: ԱՀա Տերյանի բաղմաթիվ ւրիոլեւներից մեկը. Չեմ դավաճանի իմ Նվարդին, Որքան Էլ դյութես, օ՛, Շամիրամ, Որւես արքան այն, մանուկ Արան, Չեմ դավաճանի իմ Նվարդին: Որքան ւորձանք դա իմ ղոՇ-սրւին, Որքան Էլ ւայլըդ ւայե նրան, Չեմ դավաճանի իմ Նվարդին, Որքան Էլ դյութես, օ՛, Շամիրամ:

Տրիոլեւի նման' եվրուական միջնադարյան ւոեղիայում է ձնավորվել նան բանասւեղծական մի ուրիչ կայուն ւեսակ' ռոնդոն: Այն մեղ Հասել է մի քանի ւարբերակով, որոնք ունեն ւողերի ւարբեր քանակ, կրկնության ն Հանդավորման ւարբեր կարդ: Ամենից ւարածվածը եղել է 13-ւողանի ռոնդոն' բաղկացած երկու

քառաւող ն մեկ Հնդաւող ւներից: Նրա մեջ առաջին ւողը կրկնվում է նան 7-րդ ն 13-րդ ւողերում, իսկ 2-րդը' 8-րդ ւողում: Ամբողջ բանասւեղծության միջով անցնում են երկու Հանդային վերջավորություններ: Այդ ձնով մի քանի ռոնդոներ է դրել Արչակ Զուանյանը, որոնցից մեկը «Ասւղերը» բանասւեղծությունն է. Ասւղերը լուռ ցավեր են, Որոնք կ’այրին Շավիւյան, Արցունքներ ջինջ թախծության՝ Կախված երկնի բիբերեն: Գիչերին ծոցն օվկիան Բոցուելով քաղցրորեն, Ասւղերը լուռ ցավեր են, Որոնք կ’այրին Շավիւյան: ԱնՇունին մութ խորերեն, Ասւվածային Շրամաւյան, Ամբավ քերթվա՛ծ լուսերւնյան, ԽորՇուրդ ու սուդ կծորեն. Ասւղերը լուռ ցավեր են:

կյանքի վերջին չրջանում մի քանի ռոնդոներ է դրել նան Ե. Զարենցը' Հեւնելով այդ ձնի ուրիչ ւարբերակների: Հայ ւոեղիայում դործածվել են նան բանասւեղծության կառուցման մի չարք արնելյան կայուն ձներ: Քառյակը (ռուբայի) չորսւողանի ավարւուն բանասւեղծություն է, որը մեր նոր ւոեղիայում ÷իլիսո÷այական ն դեղարվեսւական մեծ խորության Հասցրին Թումանյանը ն Զարենցը: Բառյակի կառուցման բաղմաղան ձներից ամենից ւարածվածն այն է, երբ Հանդավորվում են 1, 2, 4-րդ ւողերը, ընդ որում' ւողավերջում կրկնվում են մեկ կամ մի քանի բառեր (որոնք միասին կոչվում են ռեդիֆ), իսկ նրանց նախորդող բառերը Հանդավորվում են: Երրորդ ւողը մնում է անՀանդ: ԱՀա Թումանյանի քառյակներից մեկը. Աղբյուրները Հընչում են ու անց կենում, Ծարավները ւենչում են ու անց կենում, Ու երջանիկ ակունքներին երաղուն՝ Պոեւները կանչում են ու անց կենում:

Բառյակը կարող է դրվել նան առանց ռեդիֆի, խաչաձն կամ կից Հանդավորմամբ ն կամ նույնիսկ բոլոր չորս ւողերի վերջում Հանդես եկող միննույն Հանդով:

Գաղելը բաղկացած է երկւող ւներից: Առաջին ւան ւողերի վերջում կրկնվում են մեկ կամ քանի բառեր (ռեդիֆ), իսկ նրանց նախորդող բառերը Հանդավորվում են: Հեւո այդ նույն Հանդը ն կրկնվող բառերը Հանդես են դալիս նան Հաջորդ բոլոր ւների երկրորդ ւողերում, իսկ առաջին ւողերը մնում են անՀանդ: Գաղելի ձնը Հաջողությամբ կիրառել են Տերյանը, Զարենցը ն ուրիչներ: ԱՀա Ն. Զարյանի «Հայոց լեղուն» դաղելի սկիղբը. Արի՛, եղբայր, ւառաբանենք մեր քաղցրաբառ Շայոց լեղուն, Մեր սրւի ջրի, մեր ձեռքի թուր, մեր Շոդու լար Շայոց լեղուն: Հոսել Է նա մեր դարերից, մեր սարերից ու մեր սրւից, Արաքսի ւես միչւ կենդանի, միչւ անսւառ' Շայոց լեղուն:

Միջնադարի Հայ ւոեղիայում չաւ ւարածված է եղել Շայրենը' բանասւեղծական մի չա÷, որն սկիղբ է առնում դեռնս Նարեկացու ն Ֆրիկի ւաղերից ն ւիրաւեւող դառնում քուչակյան քառյակներում: Հայրենի չա÷ը 15-վանկանի ւող է' բաղկացած երկու կիսաւողերից: Առաջին 7-վանկանի կիսաւողի մեջ մւնում են երկու յամբ ն մեկ անաւեսւ, իսկ երկրորդ կիսաւողն ունի 8 վանկ ն ւարունակում է մեկ յամբ ու երկու անաւեսւ: Օրինակ' Ես ա՛չք / ու դու լո՛ւյս, / Շոդի՛, // առանց լո՛ւյս / ա՛չքն / խավարի՛. Ես ձուկ / ու դու ջո՛ւր, / Շոդի //, առանց ջո՛ւր / ձո՛ւկն / մեռանի՛. Երբ ղձո՛ւկն / ի ջրե՛ն / Շանե՛ն // ւ ի այլ ջո՛ւր / ձդե՛ն, / նա աւրի՛ Երբ ղի՛ս / ի քենե՛ / ղաւե՛ն, // քան ղմեռնե՛լն / այլ ճա՛ր / չի լինի՛:

Բաղմաղան են նան աչուղական բանասւեղծական չա÷երը (դասւան, դիվան, մուխամմաղ, դուբեյթ ն այլն): Հաւկաւես ւարածված է այն չա÷ը, որի առաջին ւունը կառուցվում է քառյակի' վերը նկարադրված սկղբունքով: Առաջին ւան Հանդը ն կրկնվող բառերը (ռեդիֆ) Հանդես են դալիս նան Հաջորդ ւների վերջին ւողերում, իսկ այդ ւների առաջին երեք ւողերը Հանդավորվում են իրար Հեւ: Այդ ձնով են դրված (բացի Սայաթ-Նովայի ն մյուս աչուղների երդերից) Զարենցի «Տաղարանի» չաւ դործեր, այդ թվում ն «Ես իմ անուչ Հայասւանի...» բանասւեղծությունը: Բաղաձայնույթ ն առձայնույթ: Զա÷ածո երկերում երբեմն որոչակի նչանակություն է ձեռք բերում նան Հնչյունային կողմը (բանասւեղծական Հնչյունաբանություն): Եթե առօրյա-խոսակցական լեղվում մենք ուչադրություն չենք դարձնում բառերի Հնչյունական

կաղմին, աւա դրական երկում, մանավանդ բանասւեղծության մեջ, Հեղինակն այդ խնդրի նկաւմամբ չի կարող անւարբեր լինել: Զա÷ածո խոսքի դեղադիւական նչանակությունը ենթադրում է նան բարեՀնչյունություն, սաՀունություն, ն բանասւեղծական ղդացողությունը ւոեւին թելադրում է այնւիսի բառերի ընւրություն, որոնց Հնչյունային կաղմը նս ներդաչնակում է բովանդակության ււավորիչ արւաՀայւմանը: Հարց կարող է ծադել' մի՞թե Հնչյուններն ինքնին վերցրած որոչակի բովանդակություն կամ ւրամադրություն են արւաՀայւում: իՀարկե' ո՛չ: Հնչյունը իմասւ է ձեռք բերում միայն բառային Համաւեքսւում' այլ Հնչյունների Հեւ ղուդակցվելով: Առանձին վերցրած' Հնչյունների Հեւ որոչ կայուն ւրամադրություն, Հույղ կաւել չի կարելի: Սակայն կոնկրեւ բանասւեղծության մեջ մենք այդւիսի կաւ երբեմն նկաւում ենք կամ, ընդՀակառակը, ղդում ենք որոչ Հնչյունների անՀամաւաւասխանությունը արւաՀայւվող ւրամադրությանը: Նորից Հիչենք Տերյանի ւողերը. Ջեռներում Ջեր մանրիկ, նվադուն, Ջեր ձայնում, երբ ասում եք «Տերյան», Ջեր բարակ ժըւիւում նաիրյան Մի թախիծ կա մեղմած ու թաքուն.

իսկույն նկաւվում է այսւես կոչված ձայնորդ (սոնանւ) Հնչյունների (մ, ն, ր, ռ, յ) բավական մեծ կոււակումը (միայն այս քառաւողում նրանց թիվը Հասնում է 29-ի). դրանք իրենց ÷ա÷կությամբ ավելի են ընդդծում բանասւեղծության նուրբ ւրամադրությունը, մեղմ ու սաՀուն երանդը, երաժչւականությունը: Դրան նւասւում են նան ձ ն ծ Հնչյունները, որոնք Հանդես են դալիս յոթ անդամ: իսկ այժմ վերցնենք մի քառաւող Զարենցի «ՄաՀվան քայլերդ» բանասւեղծությունից. Մենք ւող ղարկինք ն արձադանքն աՇավոր Երկրից երկիր որուաձայն չառաչեց, Եվ սրւերում միլիոնավոր, բյուրավոր Ըմբոսւությունն աՇադնացավ ու աճեց:

Այսւեղ էլ (Հաւկաւես առաջին ն չորրորդ ւողերում) մեր ուչադրությունը դրավում են ւայթական Հնչյունները (բ, ÷, դ, ք), որոնք ւվյալ դեւքում ներդաչնակում են բանասւեղծության մարւական, կամային ւաթոսին:

Սակայն Հնչյունների այս դերի ընկալումը բավական սուբյեկւիվ բնույթ ունի, ն չի կարելի բանասւեղծության մեջ այս կամ այն Հնչյունի Հաճախակի երնան դալն անւայման կաւել որնէ բովանդակության Հեւ: իր նչանակությամբ ավելի որոչակի է այսւես կոչված նմանաձայնությունը (բնաձայնությունը): Դա այն երնույթն է, երբ Հաճախակի Հանդես եկող Հնչյունն իր բնույթով օդնում է ավելի լավ ւաւկերացնելու նկարադրվող առարկան: Այն Հիչեցնում է մեղ բնության որնէ կողմի, որնէ չարժման, դործողության Հեւ կաւված բնորոչ ձայներ, մեր երնակայության մեջ կարծես «լսողական ւաւկեր» է սւեղծում: Գեղարվեսւական խոսքի մեջ միննույն կամ նման բաղաձայն Հնչյունների կոււակումը կոչվում է բաղաձայնույթ (ալիւերացիա), իսկ միննույն ձայնավորի կրկնությունը' առձայնույթ (ասոնանս): Բաղաձայնույթը Հայ ւոեղիայում Հին ւաւմություն ունի: Նրա առաջին դասական օրինակները մենք ւեսնում ենք դեռ Նարեկացու ւաղերում («Աչքն ծով ի ծով ծիծաղախիւ ծավալանայր Հառավուուն», «Շուչանն չաղով լցյալ, չող չաղով ն չար մարդարւով» ն այլն): Ալիւերացիայով չաւ Հարուսւ է նան ՃԱՃ-ՃՃ դդ. Հայ ւոեղիան: իսկական բանասւեղծի դրչի ւակ այն միչւ ծառայել է դեղարվեսւական ւաւկերմանը: Այսւես, Դուրյանի ւողերում' «Ո¯Հ խուրձ մը վարս, եդեմ մը չունչ, Շրջաղդեսւ մը չրչեց իմ չուրջ», չ, ջ Հնչյունների կրկնությունն օդնում է ընկալելու ւաւկերը ւեսողական ն լսողական որոչակիությամբ: իսկ Թումանյանի «Ախթամար» բալլադի առաջին ւողում («Ծիծաղախիւ Վանա ծովի») ն Հեւնյալ քառաւողում' Ծւում Է ծովն ալեծածան, Ծըւում Է սիրւը ւըղի. Գոռում Է ծովն աՇեղաձայն, Նա կըռվում Է կաւաղի...

ծ, ձ Հնչյունների կրկնությունն օդնում է «լսելու» լճի ալիքների ծ÷անքն ու չառաչանքը: Բովանդակության Հեւ անխղելիորեն կաւված բաղաձայնույթի անդերաղանց օրինակ է ՎաՀան Տերյանի «Շչուկ ն չրչյուն» բանասւեղծությունը: Զ, ս ն մանավանդ չ չ÷ական, ինչւես նան ջ Հնչյունների կրկնության չնորՀիվ մենք կարծես լսում ենք աչնանային քամու նվադը, ծառերից վայր թա÷վող ւերնների մեղմ չրչյունը.

Աչնան մչուչում չչուկ ու չրչյուն... ...Անւես ու Շուչիկ իմ չուրջը չրջում, Եվ չչնջում ես, ն անուչ չրչում, Պայծառ ւրւմությամբ ինձ ես անրջում Ու դաղւնի սիրով սիրում ու Շիչում... ... Եվ չչնջում ես, ն չրչում անուչ, Անւես ու Շուչիկ իմ չուրջը չրջում:

Բերենք նմանաձայնության նս մի օրինակ Ա. Վչւունուց. Դու թուխ ու թոթով թմբլիկ թմբկաՇար, Թող թմբուկդ թունդ թնդա...

Պայթական դ, թ, բ Հնչյունների անընդՀաւ կրկնությունը (երկու ւողերում 16 անդամ) մեղ ասես Հիչեցնում է թմբուկի ռիթմիկ նվադը: Բայց եթե նույնիսկ կրկնվող Հնչյունը ւաւկերվող երնույթի մասին ուղղակի ակնարկ չի ւարունակում, այն ինքնին կարող է դառնալ բանասւեղծության որնէ ւրամադրության խւացում ն խորՀրդանիչ: ԱՀա իր կյանքի ն երկրի ւաւմության ծանրադույն չրջանում' 1937 թ., Զարենցի դրած մի ւրիոլեւը, որը մեղ Հասել է բաղմաթիվ ւարբերակներով. Մառ մորմոքում Է մայրամոււը, ՄաՇվան մոխիր Է մովից մաղում,Մեռնում Է մութը մթնչաղում,Մառ մորմոքում Է մայրամոււը:Մւորումներս մաՇ են, մութ են, Մարխե մւքեր են միայն մխում,Եվ մորմոքում Է մայրամոււը, ՄաՇվան մրուր Է մովից մաղում...

Արւաքուսւ կարող է թվալ, որ ամբողջ բանասւեղծությունը միայն մ Հնչյունով սկսվող բառերով դրելը Զարենցի Համար ղոււ ձնական խնդիր է եղել, լեղվական վարւեւության ցուցադրման միջոց: Բայց ավելի քան երեք ւասնյակ անդամ կրկնվող միննույն Հնչյունը իր Հերթին ավելի է խորացնում ւրիոլեւում արւաՀայւված ողբերդական ւրամադրությունը, ւադնաւի ն մռայլ սւասումների մթնոլորւը: Այս օրինակները միաժամանակ ցույց են ւալիս, որ կրկնվող բաղաձայնները ծառայում են ւաւկերավորությանը ոչ թե ինքնին, այլ բանասւեղծության Համաւաւասխան բովանդակության Հեւ սերւորեն կաւված:

Առձայնույթը՝ որոչ դեղարվեսւական նւաւակով ձայնավոր Հնչյունների կրկնությունը, ավելի Հաղվադեւ է, ն ավելի դժվար է որսալ նրա կաւը ւաւկերվող երնույթի Հեւ: Բայց այդ կաւը կարելի է Հսւակորեն նկաւել, օրինակ, Հեւնյալ ւողերում. - Վուչ-վո՛ւչ, Անո՛ւչ, վուչ-վո՛ւչ, քուրի՛կ, Վո՛ւչ քու սերին, քու յարին... Վուչ-վո՛ւչ, Սարո՛, վուչ-վո՛ւչ, իդի՛թ, Վո՛ւչ քու սիրած սարերին...

«Անուչ» ւոեմի նախերդանքում ն վերջում կրկնվող այս քառաւողի մեջ ու ձայնավորի կոււակումը (15 անդամ) Հերոսների ողբերդական ճակաւադիրը սդացող ձայնի ււավորություն է սւեղծում' ղուդակցվելով վ, չ Հնչյունների բաղաձայնույթի Հեւ: Առձայնույթը առՀասարակ չաւ Հաճախ է ղուդակցվում բաղաձայնույթի Հեւ: Այսւես, Տերյանի «Շչուկ ու չրչյուն» բանասւեղծության մեջ Հսւակորեն նկաւվում է նան ու ձայնավորի կոււակումը, որը, միացած մեղ արդեն ծանոթ բաղաձայնույթին, օդնում է սւեղծել մի յուրօրինակ երաժչւական ւրամադրություն: Բաղաձայնույթն ու առձայնույթը միանում են նան Տերյանի Հեւնյալ ւողերում. Վարդավառի վարդերը վառ Երդող երդչիդ երդվում եմ ես...

(վ, ր, ռ-ի բաղաձայնույթ ն ա, ե-ի առձայնույթ): կամ' Մեծարենցի բանասւեղծություններից վերցրած Հեւնյալ օրինակներում. Նավակներ մեկնեցան ամենն ալ, բաղձանքով ակաղձուն, Հեռացան ամենն ալ՝ ծըւանոււ երաղիս աւունքեն...

(մ, ն-ի բաղաձայնույթ ն ա-ի առձայնույթ): Ծաւ կը ղարնե, ծիծաղեն ծըլեր Է ծիրն իր այւին, Անո՛ւյչ արն մանկական, ամւ ու մեդի անդիւակ...

(ծ-ի բաղաձայնույթ ն ա-ի առձայնույթ): Ամեն մի Հնչյունային կրկնություն իմասւ է ձեռք բերում միմիայն կոնկրեւ բնադրի սաՀմաններում: Ռիթմի, չա÷ի, Հանդի ն ւան նման' բանասւեղծական Հնչյունաբանությունը նս միչւ, վերջին Հաչվով, ւայմանավորված է բովանդակությամբ ն ծառայում է նրա արւաՀայւմանը:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ՍԵՌԵՐ ԵՎ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԳՐԱկԱՆ ՍԵՌԵՐ

Գրական երկերի բաղմաղանության ւաւճառները: Գրական երկերը ւարբերվում են իրարից ոչ միայն կոնկրեւ ւաւմական ն դեղարվեսւական բովանդակությամբ, այլն իրենց բուն ւիւով' կյանքի արւացոլման սկղբունքով, կառուցվածքով, ընդդրկմամբ: Այդ ւարբերությունը կարելի է Հեչւությամբ նկաւել նույնիսկ միննույն դրողի ւարբեր երկերի միջն: Այսւես, Շիրվանղադեի «Բաոսն» ունի կյանքի չաւ լայն ընդդրկում, բաղմաթիվ դործող անձինք, ներկայացնում է իրականության բաղմաղան ւաւկերներ: Այնինչ նրա մեկ այլ սւեղծադործություն' «ՀրդեՀ նավթադործարանում», ւաւկերում է կյանքի միայն մեկ ւեսարան, երնան է բերում ընդամենը մի քանի դործող անձ, այն էլ' առանց Հանդամանալից բնութադրման: Այդ ւարբերության ւաւճառն այն է, որ Հիչյալ երկերը ւաւկանում են ւարբեր դրական ւեսակների. առաջինը վեւ է, իսկ երկրորդը' ւաւմվածք: Բոլորովին այլ առանձնաՀաւկությունների մենք կՀանդիւենք նույն դրողի «Պաւվի Համար» կամ «Մորդանի խնամին» երկերում, որոնք ամբողջովին կառուցված են դործող անձանց խոսակցությունների վրա: Դրանք դրամաւիկական երկեր են: Շաւ ւարբերություններ կան նան չա÷ածո երկերի միջն: Օրինակ, Թումանյանի ւոեղիայում մենք դւնում ենք ն՛ մարդկային որնէ ւրամադրություն կամ վիճակ ւաւկերող բանասւեղծություններ («Հին օրՀնություն», «Գութանի երդը», «Հայրենիքիս Հեւ» ն այլն), ն՛ որնէ ժողովրդական ավանդություն ւաւմող բալլադներ («Փարվանա», «Ախթամար», «Թադավորն ու չարչին» ն այլն), ն՛ ամբողջական սյուժե ունեցող, անցյալի կամ ժամանակակից կյանքի որնէ ւաւ283

մություն վերարւադրող ւոեմներ («Անուչ», «Լոռեցի Սաքոն», «Թմկաբերդի առումը» ն այլն): Այսւես, դրականության մեջ դոյություն ունեն ւարբեր ժամանակ ձնավորված դրական բաղմաթիվ ւեսակներ' վեւ, ւաւմվածք, վիւակ, ւոեմ, բալլադ, բանասւեղծություն, առակ, ակնարկ, ողբերդություն, կաւակերդություն ն այլն: Գրական սւեղծադործության այդ ն մյուս ւիւերի առանձնաՀաւկությունների, նրանց ծադման ու ղարդացման ուսումնասիրությունը դրականության ւեսության Հիմնական խնդիրներից մեկն է: Տարբեր դրական ւեսակների ծադումն ու դոյությունը ւեւք է բացաւրել արվեսւի ղարդացման օբյեկւիվ օրենքներով, ւաւմական ն դեղարվեսւական անՀրաժեչւությամբ: Նախ, կյանքի երնույթների բաղմաղանությունն արւացոլելու Համար դրականությունը ւեւք է մչակեր բաղմաղան դեղարվեսւական միջոցներ, որովՀեւն ոչ մի դրական ձն, որքան էլ այն Համաւար÷ակ լինի, չի կարող միայնակ լուծել իրականության բոլոր կողմերն արւացոլելու բարդ խնդիրը: ԱՀա, կյանքը որքան Հնարավոր է լայն, Համակողմանի ընդդրկելու ւաՀանջն է, որ Հիմք է ծառայել դրական ւարբեր ւեսակների առաջացման ու ղարդացման Համար: Երկրորդ, բաղմաղան է նան սւեղծադործող անՀաւի վերաբերմունքը դեւի իրականությունը: Գաղա÷արական ն Հուղական դնաՀաւականի երանդները կախված են դարաչրջանից, Հասարակական ն աղդային Հանդամանքներից, դրողի անՀաւական խառնվածքից ն այլն: Գեղադիւական վերաբերմունքի բոլոր կողմերն արւացոլելու Համար նս անՀրաժեչւ է, որ դրական ւարբեր ւեսակներ լինեն: Այս ւաւճառները, միասին վերցրած, ւայմանավորել են դրական սւեղծադործության բաղմաղան ւիւերի երնան դալը: Գրական երկերի դասակարդման Հարցով դրականադիւությունն սկսել է ղբաղվել դեռնս անւիկ աչխարՀում: Արիսւուելն իր «Պոեւիկայում» արդեն խմբավորում է դրանք որոչակի սկղբունքով: Մասնավորաւես, նրա դրքում մենք դւնում ենք դրական բաղմաղան սւեղծադործությունների բաժանումը երեք մեծ խմբի' Էւոս, լիրիկիա ն դրամա: Այդ բաժանումը ւաՀւանվեց դարերի ընթացքում ն նոր ժամանակների դրականադիւության մեջ սւացավ դրական սեռեր անվանումը: Պեւք է Հիչել, որ ինչւես դրական սեռ, այնւես էլ նրա մեջ մւնող ավելի ÷ոքր միավորների'

դրական ւեսակների ըմբռնումը դրականադիւությունը ÷ոխ է առել բնադիւությունից: Լինելով ÷ոխաբերական Հասկացություններ' սեռը ն ւեսակը օդնում են ճիչւ ւաւկերացնելու բաղմաղան դրական երնույթների ÷ոխՀարաբերությունը: ինչո՞վ են ւարբերվում դրական սեռերն իրարից: Սխալ կլիներ այդ ւարբերությունը որոնել սոսկ նրանց արւաքին ձնի մեջ, օրինակ, այն բանում, որ քնարական բանասւեղծությունները դրվում են չա÷ածո կամ սովորաբար ÷ոքր ծավալ ունեն, այնինչ էւիկական երկերը (վեւ, վիւակ, ւաւմվածք) դրվում են արձակ ն ավելի ընդարձակ են: Այդ արւաքին Հաւկանիչները Հարցը չեն լուծում, մանավանդ որ դրանք ւարւադիր չեն. լինում են չա÷ածո դրված վեւեր (օրինակ, Բայրոնի «Դոն Ժուանը», Պուչկինի «Եվդենի Օնեդինը»), ինչւես նան արձակ դրված քնարական դործեր (Հիչենք Տուրդեննի արձակ բանասւեղծությունները, Ռ. Թադորի «Պարւիղւանը»): Գրական սեռերի ւարբերությունը ւեւք է որոնել կյանքի արւացոլման սկղբունքների մեջ: Գրական բոլոր երկերի բովանդակությունն էլ իրականության ն նրա նկաւմամբ Հեղինակի վերաբերմունքի արւացոլումն է: Սակայն էւիկական, քնարական ն դրամաւիկական սեռերն ունեն իրենց բովանդակության առանձնաՀաւկությունները: Օբյեկւիվ իրականությունը նրանք վերարւադրում են ւարբեր եղանակներով: ԱմենաընդՀանուր ձնով այդ ւարբերությունը կարելի է արւաՀայւել այսւես. էւիկական սւեղծադործության Հեղինակը դերաղանցաւես ւաւմում Է Հերոսների ն իրադարձությունների մասին, լիրիկան ուղղակիորեն վերարւադրում է անՀաւի դաղա÷արական-Հուղական վերաբերմունքը, իսկ դրաման անմիջաւես ցուցադրում Է դործող անձանց բնավորություններն ու արարքները: Էւիկական սեռ: էւիկական սեռի երկերում կյանքի երնույթները ւաւկերվում են իբրն օբյեկւիվորեն, Հեղինակից անկախ դոյություն ունեցող ÷ասւեր: իՀարկե, վեւի կամ ւաւմվածքի մեջ ներկայացվող իրադարձություններն ու դեմքերը Հեղինակի սւեղծածն են, նրա երնակայության արդյունքը, ն, բացի այդ, Հեղինակն ուղղակի կամ անուղղակի ձնով արւաՀայւում է իր վերաբերմունքը դեւի այդ ամենը: Սակայն, ըսւ ձնի, էւիկական սւեղծադործության մեջ ամեն ինչ ւաւմվում է այնւես, կարծես դա իրոք ւեղի է ունեցել կյանքում, իսկ Հեղինակն ինչ-որ կերւ ւեսել, իմացել է այդ մասին ն այժմ ւաւմում է ընթերցողին: Գրողն սւեղծում է

ւաւմվող դեւքերի լիակաւար օբյեկւիվության ւաւրանք: Դեւքերի ու դեմքերի մասին ւաւմելը էւիկական երկերի կարնոր Հաւկանիչն է. այդ ւաւճառով էլ դրանք Հաճախ կոչվում են նան ւաւմողական երկեր («էւոս» Հունարեն նչանակում է ւաւմություն, ասք, խոսք)՞: ինչւես արդեն դիւենք, ւաւմելու եղանակները բաղմաղան են (ւաւմություն Հեղինակի կողմից, ականաւեսի կամ Հերոսի անունից, Հուչադրության կամ նամակադրության ձնով ն այլն): Սակայն բոլոր դեւքերում սւեղծվում են Հեղինակից անկախ, ժամանակի մեջ ղարդացող կյանքի ւաւկերներ' իրադարձություններ ու կերւարներ, որոնց նկաւմամբ իր վերաբերմունքը դրողն արւաՀայւում է դերաղանցաւես ւաւկերային Համակարդի ներքին ւրամաբանությամբ, այլ ոչ թե ուղղակիորեն: Առաջին Հայացքից կարող է թվալ, թե Նար-Դոսը ոչ մի վերաբերմունք չի արւաՀայւում «Նեղ օրերից մեկը» ւաւմվածքի Հերոսների Հանդեւ, քանի որ այդ մասին, իրոք, ուղղակի ոչինչ չի ասվում: Բայց դրողն այնւես է նկարադրում դեւքերը ն կերւարներին (Պաւրիկյան, Զա÷ինյան, ւնաւեր, խմբադրության քարւուղար), որ նրա Համակրանքն ու Հակակրանքը ÷ոխանցվում են մեղ, մենք Հասկանում ենք, թե ի՛նչ է մւածում Հեղինակն այդ մարդկանց մասին: Վեւի կամ ւաւմվածքի մեջ դրեթե միչւ Հեղինակային ւաւմությունը ղուդակցվում է Հերոսների ուղղակի խոսքի Հեւ' երկխոսության կամ մենախոսության ձնով: Պաւմելով կերւարների մասին' դրողն ասես մեջբերումներ է կաւարում նրանց խոսակցություններից' կենդանացնելով ն Հարսւացնելով ընթերցողի ւաւկերացումը իրադարձությունների վերաբերյալ: Հերոսների խոսքը դրողներն օդւադործում են ւարբեր չա÷երով ու եղանակներով, սակայն միչւ էւիկական սւեղծադործության մեջ այդ խոսքը ենթարկվում է Հեղինակային ւաւմությանը, լրացնում է այն ն նրանից անկախ չի կարող ւաւկերացվել. բավական է ւաւմ: էւիկական սեռը Հայերենում երբեմն անվանում են վիւերդություն, իսկ էւիկական ժանրերը' վիւերդական ժանրեր: Սակայն նւաւակաՀարմար չէ դրանք դարձնել Հիմնական ւերմիններ, քանի որ դա կարող է չ÷ոթություն առաջացնել ժամանակակից դրականության էւիկական ժանրերի (վեւ, վիւակ, ւաւմվածք, ակնարկ ն այլն) ն ժողովրդական բանաՀյուսության Հիմնական ժանրերից մեկի' վիւերդության (էւոսի) միջն:

վածքը կամ վեւը ղրկել ւաւմողական ւարրից, թողնել միայն Հերոսների խոսքը, ն երկն արդեն կղրկվի իր էւիկական ձնից: էւիկական սեռի սւեղծադործության մեջ Հանդես են դալիս օբյեկւիվ մարդկային կերւարներ՝ իրենց բովանդակության ն ÷ոխադարձ կաւերի կոնկրեւ դծերով: իՀարկե, կերւարի բնութադրման ասւիճանը նույնւես ւարբեր է լինում. վեւի Հեղինակը սովորաբար դլխավոր Հերոսներին ներկայացնում է բաղմակողմանիորեն, չաւ վիճակների մեջ, երբեմն ւաւմում է նրանց կյանքի ամբողջ ընթացքը, այնինչ ւաւմվածքի Հերոսը Հանդես է դալիս միայն մեկ կամ մի քանի դրվադներով, ցուցադրվում է բնավորության որնէ առանձին կողմով: Սակայն սկղբունքը նույնն է. երկու դեւքում էլ մեր առջն կանդնում են բնավորության ն արարքների որոչակի դծերով օժւված կերւարներ: Այդ բանը մենք կարող ենք ւեսնել, օրինակ, ն՛ Դեմիրճյանի «Վարդանանք» ւաւմավեւում, ն՛ նրա «Ավելորդը» կամ «Ցաված սերը» ւաւմվածքներում: էւիկական սւեղծադործության Հերոսները բնութադրվում են դերաղանցաւես դործողության ն արարքների մեջ: Նրանց միջն սւեղծվում են որոչակի կաւեր, Հակադրություններ, որոնց ւաւկերման ընթացքում դրսնորվում են Հերոսների անձնական ն Հասարակական նկարադիրը, Հոդեբանությունն ու ղդացմունքները: կարճ ասած' էւիկական սւեղծադործությունն ունենում է սյուժե' դեւքերի որոչ կաւակցված ընթացք, թեն սյուժեի ծավալման չա÷երն ու ընդդրկումը նույնւես ւարբեր են լինում: Մենք կարող ենք վերաւաւմել ոչ միայն վիւական մեծ երկերի, այլն ÷ոքրածավալ նովելի դեւքերի Հաջորդականությունը: Քնարական սեռ: Բնարական սեռը անվանում են նան լիրիկա (ւերմինը ծադում է Հին Հունական «լիրա» (քնար) բառից, որը երաժչւական դործիքի մի ւեսակ էր), Հայերեն' քնարերդություն: կյանքի վերարւադրության բնույթն այսւեղ ղդալի չա÷ով այլ է: Բնարերդու բանասւեղծն արւացոլում է իրականությունը ոչ թե էւիկական կերւարներ ն դործողություններր սւեղծելով, այլ իր սւացած ււավորությունների, խոՇերի, ղդացմունքների վերարւադրության միջոցով: Այսւեղ արւաքին աչխարՀի երնույթներն ասես մւնում են բանասւեղծի Հոդին, դեղարվեսւորեն մարմնավորվում նրա վերաբերմունքի ն Հույղերի ւաւկերման ճանաւարՀով: Լիրիկայի բովանդակության այդ Հուղական, ղդացմունքային բնույթն է ւաւճառը, որ քնարական երկերը, Հաղվադեւ բացա287

ռությամբ, չա÷ածո ձն են ունենում. չա÷ածոն, ինչւես դիւենք, առավելաւես Հուղական վերաբերմունք արւաՀայւող խոսք է: Բնարերդության մեջ օբյեկւիվ իրականությունը ծավալուն կերւով, ուղղակիորեն չի ւաւկերվում, բայց մենք միչւ ւեսնում ենք այն ււավորությունը, որ նա առաջացնում է անՀաւի Հոդում: Դրա չնորՀիվ քնարական բանասւեղծության բովանդակությունը նս միչւ իրական կյանքն է, թեն արւաքուսւ լիրիկան սուբյեկւիվ է, խոսում է անՀաւի անունից, բացաՀայւում է նրա ՀուղաչխարՀը: Բայց մարդկային Հույղերը ծնվում են Համաւաւասխան կենսաւայմաններից: Հեւնաբար, ծանոթանալով քնարական Հերոսի ներաչխարՀի Հեւ' մենք ւեսնում ենք այն կյանքը, որը Հիմք է ծառայել այդ ւրամադրությունների Համար, ն մեր դիւակցության մեջ ծնվում է ոչ միայն անՀաւին ղբաղեցնող Հույղերի ու խոՀերի, այլն կյանքի Համաւաւասխան կողմերի նկարադիրը: Քնարերդությունն իրականության արձադանքն ու ւաւկերն Է՝ դրոչմված բանասւեղծի Շոդում: Ուսւի, սխալ է այն ւաւկերացումը, որի Համաձայն' իբրն թե քնարերդության նյութը սոսկ անՀաւի սուբյեկւիվ Հույղերն ու աւրումներն են: Այդ Հույղերի ու աւրումների միջոցով քնարերդու բանասւեղծը նս արւացոլում է կյանքի էական երնույթները' իրենց կոնկրեւ մարդկային դրսնորումների մեջ: Դուրյանի «Լճակ», «Տրւունջք», «ի¯նչ կըսեն» բանասւեղծություններում ժամանակի ւայմանների ուղղակի նկարադրություն չկա: Բայց դրանց մեջ արւաՀայւված խոր թախծի ն դժդոՀության ւրամադրություններն օդնում են ցուցադրելու կյանքի ծանր ւայմանները, իրականության Հակամարդկային բնույթը, անՀաւի ն Հասարակության սուր Հակադրությունը: Թեն քնարերդու բանասւեղծը դրեթե միչւ խոսում է իր ես-ի անունից, բայց նրա ւրամադրությունների մեջ մենք ւեսնում ենք Հասարակական որոչակի չերւերի խոՀերի ու Հույղերի դրսնորումը: Ամեն մի ւաւաՀական, նեղ անձնական ղդացմունք դեռ չի կարող լիարժեք բանասւեղծության Հիմք դառնալ: Առավել նս այդւիսի Հիմք չեն կարող լինել անՀաւի նեղ եսասիրական կամ ՀակաՀումանիսւական ւրամադրությունները: Պլեխանովը սիրում էր կրկնել այն խոսքերը, թե բանասւեղծության մեջ «աղջիկը կարող է երդել կորցրած սիրո մասին, սակայն ժլաւը չի կարող երդել կորցրած ÷ողի մասին»: ինչո՞ւ. որովՀեւն աղջկա վչւի մեջ ար288

ւաՀայւվում են Համամարդկային արժեք ունեցող ղդացմունքներ, կյանքի ն սիրո կարու, այնինչ Հարսւության կոււակման մոլուցքով բռնված ժլաւի «վչւի» մեջ ոչ մի դեղեցիկ մարդկային բան չկա. այն կարող է միայն երդիծանքի, մերկացման նյութ լինել, բայց ո՛չ երբեք բանասւեղծացման: Բնարական սւեղծադործության մեջ արւաՀայւված Հույղերը ւեւք է Հասարակական ւեսակեւից ւիւական ն արժեքավոր լինեն, մարդկայնորեն մաքուր ն վեՀ: Եվ որքան լայն ու բարձր է քնարական ւրամադրությունների բովանդակությունը, այնքան բարձր է լիրիկայի ճանաչողական ու դասւիարակիչ նչանակությունը, այնքան մեծ է ինքը' բանասւեղծը: Բելինսկին ասում էր. «Մեծ ւոեւը, խոսելով իր մասին, իր եսի մասին, խոսում է ընդՀանուրի' մարդկության մասին, որովՀեւն նրա խառնվածքի մեջ կա այն ամենը, ինչով աւրում է մարդկությունը: Եվ դրա Համար էլ նրա ւխրության մեջ ամեն ոք կճանաչի իր ւխրությունը, նրա Հոդու մեջ' ամեն ոք կճանաչի իր Հոդին ն նրա մեջ կւեսնի ոչ միայն ւոեւին, այլն մարդուն, մարդկության մեջ իր եղբորը»: իսկական բանասւեղծը նույնիսկ առերնույթ «նեղ-անձնականի» միջոցով Հասարակականորեն արժեքավոր բովանդակություն է արւաՀայւում, խոսում է չաւերի սրւից ու Հոդուց: Եվ ինքնաարւաՀայւության անկեղծությունից ու խորությունից է կախված, թե բանասւեղծի Հույղերը ի՛նչ չա÷ով են վարակում ընթերցողին, դառնում նրա անձնական աւրումները: «Անձնական վչւի ն Հրճվանքի միջոցով ներկայացնել Հավաքականը»,- այսւես է բնութադրել բանասւեղծի խնդիրն Ավ. իսաՀակյանը: Այս առումով քնարերդությունը, իրոք, բանասւեղծի Շոդու ինքնաարւաՇայւությունն Է: Բնարական ւոեղիայի ւեսադաչւը չաւ լայն է, անսաՀմանա÷ակ: Բանասւեղծը կարող է արձադանքել ոչ միայն այսւես կոչված «անձնական թեմաներին», այլն ժամանակի քաղաքական ու սոցիալական կյանքի բոլոր Հարցերին: ԱնՀրաժեչւ է միայն, որ բոլոր դեւքերում ւաՀւանվի նրանց վերարւադրության քնարական եղանակը, այսինքն' Հասարակական մեծ խնդիրները վերաւրվեն բանասւեղծի կողմից, դառնան նան խորաւես անձնական Հարց: Նեղ անՀաւաւաչւական ւրամադրություններով ւարվելը, Հասարակական բարձր դիւակեւի կորուսւը կործանարար են քնարերդության Համար: Երիւասարդ բանասւեղծներին ղդուչացնելով այդ վւանդից' Մ. Գորկին դրում էր. «Մի՛ կեւրոնացեք ձեղ վրա,

այլ ամբողջ աչխարՀը կենւրոնացրե՛ք ձեր մեջ... Բանասւեղծը աչխարՀի արձադանքն է, այլ ոչ միայն իր Հոդու դայակը»: Լինելով անՀաւի խոՀերի ու ւրամադրությունների անմիջական արւաՀայւությունը' լիրիկական բանասւեղծությունը մեծ մասամբ կառուցվում է իբրն ւոեւի քնարական մենախոսություն, խոսւովանություն: Բանասւեղծության Հիմքում սովորաբար դրվում է որնէ ւաւկեր, ամենից Հաճախ' ւաւկեր-աւրում, որը ւայմանավորում է ուանավորի կառուցվածքը, ժանրային ն լեղվական առանձնաՀաւկությունները: Վերցնենք Վ. Տերյանի «Փողոցի երդը» բանասւեղծությունը. ՊաւուՇանիս ւակ լալիս Է կրկին Թաւառիկ երդչի երդը ցավադին,Տխուր այդ երդը վաղուց եմ լսել, Կարծես թե ես եմ այդ երդը Շյուսել, Կարծես թե ես եմ լալիս այդ երդում, Կարծես թե քեղ եմ կարուով երդում...

Այս բանասւեղծության Հիմքը մեղմ, անորոչ թախծի, ինչ-որ Հեռավոր, բայց Հարաղաւ Հոդու խորին կարուի ղդացումն է, որով ողողված են ուանավորի ւողերը, ն որը կաղմում է նրա Հիմնական ւաւկերը: Բնարական բանասւեղծության մեջ նս անւայման Հանդես է դալիս մարդկային կերւար, որի բնավորությունը բացաՀայւվում է որնէ ւիւական ղդացմունքի կամ ւրամադրության միջոցով: Այդ ւաւճառով էլ բանասւեղծության մեջ երնան եկող բնավորությունը մենք անվանում ենք քնարական Շերոս: Բնարական Հերոսը ւարբերվում է վեւի, ւաւմվածքի կամ դրամայի մեջ ւաւկերվող կերւարներից, քանի որ նա մեր առջն բացաՀայւվում է ոչ թե ամբողջական դործողության, այլ Հոդեկան-ղդացմունքային առանձին վիճակների մեջ, բնութադրվում է իր ներաչխարՀի, աւրումների ւեսակեւից: Բնարական Հերոսի կերւարը (այն չաւ Հաճախ Համընկնում է բանասւեղծի անձնավորությանը) ավելի ամբողջական ւեսք է սւանում, երբ մենք ծանոթանում ենք Հեղինակի ոչ թե մեկ, այլ մի չարք բանասւեղծությունների: Օրինակ, Տերյանի «Մթնչաղի անուրջներ» դրքում թեն չկա իր կոնկրեւ արարքներով ու դործողություններով բնութադրվող կերւար, բայց այնւեղ կա քնարական Հերոս, որը ւարբեր բանասւեղծություններում դրսնորում

է իր Հոդեկան-ղդացմունքային աչխարՀի բաղմաղան կողմերը (մենակություն, թախիծ, դարնան կարու, աչնանային ւրամադրություններ, անբաժան սիրո ւառաւանք, անորոչ իդեալի որոնում ն այլն), որոնք ամբողջացնում են Հերոսի քնարական կերւարը: Սակայն չւեւք է կարծել, թե բանասւեղծության մեջ Հանդես եկող ես-ը միչւ անւայման ինքը' Հեղինակն է: Բանասւեղծը կարող է թա÷անցել նան ուրիչ մարդկանց ներաչխարՀը, նրանց անունից բացաՀայւել այս կամ այն ւրամադրությունը: Օրինակ, Թումանյանի «Գութանի երդը» կամ իսաՀակյանի «Մաճկալ ես, բեղարած ես...» բանասւեղծություններում խոսում է ոչ թե Հեղինակը, այլ Հայ դյուղացին կամ դեղջկուՀին, որոնք ւաւմում են իրենց Հոդսերի ու Հույղերի մասին: Այս ն նման դեւքերում քնարական ես-ի չրջանակները լայնանում են, իբրն քնարական Հերոսներ մեր առջն կանդնում են ժողովրդի ւարբեր խավերի մարդիկ: ի ւարբերություն էւիկականի' քնարական սւեղծադործություններում սովորաբար բացակայում են Հանդամանորեն ւաւմվող դեւքերը, այսինքն' սյուժեն: Բանասւեղծը, իՀարկե, կարող է նկարադրել արւաքին աչխարՀի ինչ-որ կողմեր, Հիչաւակել որոչ դեւքեր: Բայդ դա արվում է, որւեսղի ավելի լրիվ արւաՀայւվեն քնարական Հերոսի Հոդեվիճակն ու ձդւումները: Եվ աւա, այդ առանձին նկարադրությունները սովորաբար ամբողջական սյուժե չեն կաղմում: Օրինակ, Թումանյանի «Հին օրՀնության» մեջ կան առանձին նկարադրություններ (մեծերի քեֆը, ւաւանիների երդը ն այլն), որոնք ծառայում են բանասւեղծության քնարական ւրամադրության արւաՀայւմանը: Ճիչւ այդւես էլ Տերյանի «Վերադարձ» բանասւեղծության մեջ ւրվում է արթնացող քաղաքի նկարադիրը, որւեսղի ւաւկերվեն նան բանասւեղծի արթնացող Հոդին, նրա ձդւումները: Այս բոլորը ցույց են ւալիս, թե ինչու չի կարելի սւառիչ Համարել բավական ւարածված այն ւեսակեւը, որի Համաձայն' էւոսը կոչվում է օբյեկւիվ, իսկ քնարերդությունը' սուբյեկւիվ ւոեղիա: իրականում, օբյեւիվ ն սուբյեկւիվ կողմերի միասնությունը Հաւուկ է ն՛ էւոսին, ն՛ լիրիկային: Պաւկերելով իրականության երնույթները' էւիկական սւեղծադործության Հեղինակն ուղղակի ն անուղղակի միջոցներով արւաՀայւում է նան իր վերաբերմունքը, դնաՀաւականը: իսկ քնարերդության մեջ անՀաւի ներաչխարՀի, աւրումների նկարադրությունն ի վերջո բնութա291

դրում է նան այն օբյեկւիվ ւայմանները, որոնք Հիմք են ծառայել այդ ւրամադրությունների Համար: Դրամաւիկական սեռ: Դրամաւիկական սեռի երկերը (դրամա, թաւերդություն), որոնք կոչվում են ւիեսներ, նույնւես ունեն իրենց բովանդակության ն ձնի որոչակի առանձնաՀաւկությունները: Ճիչւ է, էւիկական սւեղծադործության նման, դրաման նս ունի Հսւակորեն դծադրված կերւարներ ն դործողության ընթացք' սյուժե, սակայն դրանց բացաՀայւման ուղիներն այսւեղ այլ են: Թաւերդու Հեղինակը ոչ թե ւաւմում է դեւքերի ու Հերոսների մասին, այլ ուղղակիորեն ցուցադրում Է այդ ամենը մեր առջն: Վեւի կամ ւաւմվածքի մեջ ւաւկերվող իրադարձությունը մենք ընկալում ենք իբրն անցյալում արդեն ւեղի ունեցած, կաւարված դործողություն (եթե նույնիսկ Հեղինակը կամ դեւքերի մասնակիցը նրանց մասին ւաւմում է ներկա ժամանակով): Այնինչ դրաման, Բելինսկու բնորոչմամբ, «կաւարված իրադարձությունը ներկայացնում է իբրն ներկա ժամանակում, ընթերցողի կամ դիւողի աչքերի առջն կաւարվող իրադարձություն»: Դա նչանակում է, որ այսւեղ անցյալը վերածվում է ներկայի, ամեն ինչ կանդնում է մեր դիմաց' իբրն կաւարվող, ընթացքի մեջ դւնվող դեւքերի չարք: Մենք ուղղակի, առանց Հեղինակի միջնորդության ւեսնում ենք դործող, ւայքարող, ղարդացող մարդկանց: Այդ ւաւճառով էլ դրաման Համարում են դրականության ամենից օբյեկւիվ սեռը: Պաւմողական երկում Հիմնական ծանրությունն ընկնում է Հեղինակային խոսքի վրա, իսկ Հերոսների խոսքը օժանդակ դեր է խաղում' ենթարկվելով Հեղինակային ւաւումին: Դրաման, ընդՀակառակը, ամբողջովին կառուցվում է դործող անձանց երկխոսությունների ն մենախոսությունների վրա ն ղուրկ է Հեղինակային խոսքից: Հերոսն այսւեղ բնութադրվում է բացառաւես իր սե÷ական խոսքի կամ մյուս կերւարների խոսքի միջոցով: Հեղինակն իր կողմից միջամւել, որնէ բան լրացնել կամ բացաւրել չի կարող' բացառությամբ այն Հաւուկենւ խոսքերի, որոնք ւիեսներում դրվում են ÷ակադծերի մեջ ն նւաւակ ունեն ցույց ւալու, թե ինչւիսի՛ն ւեւք է լինի բեմը, ե՛րբ ւեւք է մւնի կամ դուրս դա Հերոսը, ինչւե՛ս ւեւք է նա ւաՀի իրեն ւվյալ ւեսարանում: Այդ խոսքերը կոչվում են Շեղինակային ռեմարկներ (նչադրություններ): Դրամաւիկական ձնի այդ յուրաՀաւկությունը Շիրվանղադեն բնորոչել է այսւես. «Դրամայում խոսում ու դործում են դուրս բեր292

ված անձինք: Հեղինակը նրանց ուղեկիցն է ն ոչ Հուչարարը, Հեւնաբար ւարւավոր է Հայելին այնւես ւաՀել, որ միչւ այնւեղ անդրադառնան նրանց ն միմիայն նրանց ւաւկերները... Դրամաւուրդը ւեւք է լինի Հոդեբան, բայց նրա Հոդեբանությունը ւեւք է արւաՀայւվի դործող անձանց դործով ն ոչ սե÷ական խոսքերով: Այն ւեւք է լինի օբյեկւիվ ն միանդամայն աղաւ Հեղինակի բռնությունից»: Այսւիսով, դրամայում Հերոսի խոսքի օդնությամբ ւիւի ոչ միայն կերւարներն ամբողջանան, այլն առաջ չարժվի դործողությունը: Այս Հանդամանքը լրացուցիչ դժվարություն է Հարուցում դրամայի Հեղինակի առջն: Մ. Գորկին նույնիսկ ասում էր, որ դրաման «դրականության ամենադժվար ձնն է», քանի որ «ւաՀանջում է, որ նրա մեջ դործող յուրաքանչյուր միավոր թե՛ խոսքով ն թե՛ դործով բնութադրվի ինքնաբերաբար, առանց Հեղինակի Հուչումների»: Դրամաւուրդիայի նչված դծերը ւայմանավորված են թաւրոնի Հեւ ունեցած սերւ կաւով: Պիեսը դրվում է' դրեթե միչւ նկաւի ունենալով թաւերական բեմի վրա խաղացվելու Հեռանկարը: Բացառությունները չաւ քիչ են' այսւես կոչված «ընթերցանության դրամաները» (LծտծմrՃոծ): Դրաման մի ւեսակ երկակի բնույթ ունի. այն Հավասարաւես ւաւկանում է ն՛ դրականությանը, ն՛ թաւերական արվեսւին, Հեւնաբար, կարող է ճիչւ Հասկացվել միայն այդ ւեսանկյունից: Լիարժեք թաւերական բեմադրության դեւքում ավելի ցայւուն են երնում ւիեսի ուժեղ ն թույլ կողմերը: Բեմի վրա մենք անմիջաբար ւեւք է ւեսնենք դործող անձանց, նրանց դործն ու ւայքարը, ն Հեղինակային միջամւության Համար այսւեղ «ասւարեղ չկա»: Թաւրոնում ւիեսի դրական միջոցներին միանում են դերասանական խաղը, դեկորացիաները, երաժչւությունը: Թաւրոնը, ինչւես դիւենք, Շամադրական արվեսւ է: Թաւրոնի Հեւ ունեցած կաւից է բխում նան ւիեսների յուրաՀաւուկ կառուցվածքը: Նրանք բաժանվում են մի քանի դործողության (արարված, ակւ): Լինում են մեկ կամ երկու դործողությամբ ւիեսներ, բայց ավելի Հաճախ թաւերդություններն ունեն 3-5 դործողություն, որոնցից ամեն մեկն ավարւում է սյուժեի ղարդացման մի կարնոր օղակ: Պիեսը դործողությունների բաժանելը անՀրաժեչւ է ներկայացման ժամանակ ընդմիջումներ ւալու, դեկորա293

ցիաները ÷ոխելու Համար: Երբեմն դործողությունն էլ ունենում է իր մասերը' ւաւկերներ, որոնց ավարւից Հեւո ւրվում է ավելի կարճաւն դադար: Գործողությունը կամ ւաւկերը ունենում են բաղմաթիվ ենթաբաժիններ, որոնք կոչվում են ւեսիլներ: Յուրաքանչյուր ւեսիլ սկսվում ն ավարւվում է այն ժամանակ, երբ բեմի վրա երնում է որնէ նոր Հերոս, կամ, ընդՀակառակը, ներկաներից մեկը Հեռանում է: ԱնՀրաժեչւ է նկաւի ունենալ նան դրամայի բովանդակության յուրաՀաւկությունը: Դրաման ավելի, քան դրական որնէ այլ երկ, ւաՀանջում է լարված, ամբողջական դործողություն, որոչակի կոնֆլիկւ, դեւքերի նւաւակասլաց ընթացք: Վեւի մեջ դործողությունը երբեմն կարող է թուլանալ' իր ւեղը ղիջելով որոչ երնույթների մանրամասն նկարադրության, քնարական կամ Հրաւարակախոսական չեղումների: Պիեսի մեջ դա Հնարավոր չէ. Հերոսների երկար դաւողությունները, նկարադրական Հաւվածները բեմի վրա ձանձրույթ կառաջացնեն, կչեղեն Հիմնական նւաւակից' կոնֆլիկւի ծավալումից: Դրամայի բուն ւարերքը կյանքի սուր բախումներն են, մարդկային ձդւումների ու կրքերի ուժեղ ւայքարը, լարված ու նւաւակասլաց դործողությունը: «Բեմական դրվածքի Համար ամենակարնորը սյուժեի ընթացքն է, դործողությունը»,- իրավացիորեն նչել է Շիրվանղադեն: Միայն Հեւնողականորեն ղարդացող դործողությունն է Հիմք ծառայում լիարժեք ւիեսի Համար: Դրամայի այդ առանձնաՀաւկությունը լավ էին Հասկանում արդեն անւիկ աչխարՀում («դրամա» Հունարեն նչանակում է դործողություն): Դրամաւիկական սւեղծադործությունը ձդւում է կյանքի Հաւկաւես սուր, լարված վիճակների ն Հակադրությունների ւաւկերման: Եթե այս իմասւով նորից Համեմաւենք վիւական ն դրամաւիկական երկերը, աւա կնկաւենք Հեւնյալը. վիւական կերւարները ն դործողությունները ներկայացվում են ավելի Հանդամանորեն, լայն, մանրամասն: Այնինչ դրամայի կերւարները Հանդես են դալիս ավելի ÷ոքր թվով դրվադներում, ավելի նեղ ոլորւում, քանի որ բեմն ավելի սաՀմանա÷ակ Հնարավորություններ ունի, բայց դրա ÷ոխարեն դրամաւիկական բնավորությունն ավելի կեւրոնացած Է, որոչակի ն Շսւակ: Բուն դործողությունն էլ այսւեղ աչքի է ընկնում սուր դրվադների միաՀյուսմամբ: Որոչակի է ւարբերությունը նան ժամանակի ընդդրկման

առումով: Վեւի մեջ ւաւկերվող դեւքերի ժամանակային չրջանակները որնէ սաՀմանա÷ակման ենթակա չեն, այնինչ դրաման ներկայացնում է ժամանակային Համեմաւաբար նեղ ւարածքի վրա կաւարվող դեւքեր: կլասիցիղմի ւեսաբանները նույնիսկ ընկնում էին ծայրաՀեղության մեջ' ւաՀանջելով, որ դրամայի դեւքերը մեկ օրվա սաՀմաններից դուրս չդան: Վեւի ն դրամայի նչված ւարբերությունները ցայւուն կերւով կերնան, եթե մենք քայլ առ քայլ Համեմաւենք սյուժեի ծավալման ն կերւարների բացաՀայւման ընթացքը, օրինակ, Հենց միննույն Հեղինակի' Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւում ն «Պաւվի Համար» դրամայում: Նչելով էւոսի ն դրամայի յուրաՀաւուկ դծերը' Հեդելը դրում էր. «էւոսում ւեւք է ասւարեղ ւրվի բնավորության, Հանդամանքների, արկածների ն դեւքերի լայնությանը ն բաղմակողմանիությանը. դրամայում, ընդՀակառակը, որոչակի կոլիղիայի ն նրա ւայքարի վրա ամենից ավելի ներդործում է կենւրոնացածությունը»: Եթե վիւական սւեղծադործությունը կարող է քայլ առ քայլ «Հեւաղուել» Հերոսի անցած ուղին, նրա բնավորության բարդ ծալքերը, աւա դրաման ձդւում է բնավորությունը բացաՀայւել մի քանի Հիմնական վիճակների մեջ: «Փոխանակ ւաւմելու մարդու ամբողջ կյանքը,- ասել է Լն Տոլսւոյը մի ղրույցի ժամանակ,դրաման ւեւք է նրան դնի այնւիսի դրության մեջ, այնւիսի Հանդույց սւեղծի, որն արձակելիս նա երնա ամբողջությամբ»: ԱՀա թե ինչու վիւական սւեղծադործության բովանդակությունը երբեք չի կարող լրիվ ւեղավորվել ւիեսի մեջ: Այն բոլոր դեւքերում, երբ վեւը վերածվում է ւիեսի, նրա չաւ ն չաւ կողմեր դուրս են մնում: Մի կողմ են դրվում ոչ միայն Հեղինակային ուղղակի դնաՀաւականները, չեղումները, նկարադրությունները, այլն ւաւմվող դեւքերի մեծ մասը: Մնում են միայն ամենակարնոր դրվադները, այն, ինչ Հնարավոր է ցուցադրել ընդամենը 2-3 ժամ ւնող ներկայացման ընթացքում: Գրական սեռերի ւոխադարձ ներթաւանցումը: Որքան էլ դրական սեռերը ւարբեր են, նրանց ւարրերը ներթա÷անցում են իրար մեջ: Այսւես, էւիկական սւեղծադործության մեջ, ինչւես դիւենք, Հաճախ լինում են լիրիկական չեղումներ, Հերոսների Հուղական աւրումները բացաՀայւող քնարական Հաւվածներ: Վի295

ւական դործերում ն ւոեմներում երբեմն չաւ է մեծանում Հերոսների երկխոսության դերը, այսինքն' դրամաւիկական ւարրը (օրինակ, Պարոնյանի «Մեծաւաւիվ մուրացկաններ» վիւակում, Թումանյանի «Անուչ» ւոեմում որոչ դլուխներ ղարդանում են դրեթե բացառաւես երկխոսության ձնով): Մյուս կողմից, դրամաւիկական սւեղծադործության մեջ Հերոսների ինքնաբացաՀայւմանը նվիրված Հաւվածները ÷ասւորեն քնարական կւորներ են (օրինակ, Համլեւի «Լինե՞լ, թե՞ չլինել...» մենախոսությունը կամ Պեւոյի մենախոսությունները): իսկ քնարական բանասւեղծության մեջ Հաճախ լինում են նան արւաքին երնույթների էւիկական նկարադրության ւարրեր: Սեռերի այդ ÷ոխադարձ ներթա÷անցումը Հարսւացնում է նրանց դեղարվեսւական Հնարավորությունները, նւասւում կյանքի ավելի բաղմակողմանի արւացոլմանը: Հեւնաբար, որոչելու Համար, թե ւվյալ երկը ո՛ր սեռին է ւաւկանում, մենք ւեւք է ելնենք կյանքի արւացոլման այն Հիմնական, դերակչռող սկղբունքից, որ Հանդես է դալիս այդ երկի մեջ' միաժամանակ Հիչելով, որ չաւ դեւքերում ղուդակցվում են նան մյուս սեռերի ւարրերը: Գրական սեռերի սերւ կաւն ու ÷ոխաղդեցությունը Հին արմաւներ ունի: Գիւական Հեւաղուությունները ցույց են ւվել, որ նախնադարյան ժողովուրդների բանաՀյուսության մեջ դրական սեռերը սկղբնաւես Հանդես են եկել միաձուլված, դեռնս չւարորոչված վիճակում: Պարով ն երդով ուղեկցվող բառային ւեքսւը այն ժամանակ ոչ միայն ւաւմում էր որնէ դեւքի մասին, այլն արւաՀայւում էր այդ առիթով ծնվող անմիջական ււավորությունը, ղդացմունքը, ինչւես նան ուղղակիորեն ցուցադրում էր բուն իրադարձությունը (այսինքն' աւադա դրական սեռերի սկղբնական ւարրերը Հանդես էին դալիս միասնաբար): Նախնադարյան արվեսւի այդ Հաւկությունը կոչվում է սինկրեւիկ վիճակ: Հեւադայում ասւիճանաբար նախնական այդ վիճակը ւարորոչվում է, ժողովրդական բանաՀյուսության ն աւա նան դրականության մեջ առաջանում են առանձին էւիկական, քնարական ն դրամաւիկական սեռեր: ինչ վերաբերում է դրականության մեջ այդ սեռերի ծադման Հաջորդականությանը, աւա ամեն մի ժողովրդի մու այդ դործընթացն ունեցել է իր առանձնաՀաւկությունները: Հին Հունական

դրականության մեջ ամենից առաջ ձնավորվեց էւոսը, աւա լիրիկան ն Հեւո' դրաման: Հայ միջնադարյան դրականության մեջ բուն դեղարվեսւական ւեսակներից ամենից մեծ ղարդացման Հասավ քնարերդությունը, իսկ էւիկական սեռը ներկայացվում էր առանձին ւաւմական ւոեմներով, առակների ժողովածուներով ն մանրաւաւումներով: Առաջին թաւերդական երկերը վերաբերում են ՃՄԱԱ-ՃՄԱԱԱ դարերին, իսկ վիւական դործերը երնան են դալիս ավելի ուչ' ՃԱՃ դարի կեսերին (Աբովյանի «Վերք Հայասւանին», Մ. Թաղիադյանի, Մ. Նալբանդյանի ն մյուսների վիւական ÷որձերը): Այնւես որ Հնարավոր չէ նչել դրական սեռերի ն ժանրերի առաջացման որնէ ՀամընդՀանուր ն ւարւադիր Հաջորդականություն: Պեւք է ավելացնել, որ դրականադիւության մեջ բաղմիցս ÷որձեր են արվել մեծացնելու դրական սեռերի թիվը: Այսւես, ՃՃ դարում առաջարկներ են եղել առանձին դրական սեռեր Համարել մերթ երդիծանքը, մերթ վեւը, մերթ նույնիսկ կինոդրամաւուրդիան: Այդ առաջարկներն ընդունելի չեն, որովՀեւն խախւում են դրական սեռերի բաժանման բուն սկղբունքը: Օրինակ, եթե Համաձայնենք, որ երդիծանքն առանձին դրական սեռ է, աւա այդւիսին ւեւք է Համարել նան ողբերդական բովանդակության երկերը: իսկ դա կնչանակեր դրականությունը սեռերի բաժանել ոչ թե ըսւ կյանքի արւացոլման ընդՀանուր սկղբունքների, այլ ըսւ դեղադիւական ըմբռնումների, որը դրականության ւեսակների դասակարդումը կղրկեր միասնական ւրամաբանական Հիմքից: Գրական սեռերի ավանդական բաժանումը, ինչւես ն ամեն մի այլ դիւական դասակարդում, որոչ չա÷ով ւայմանական է, բայց ն ամենից Հարմարն է բաղմաղան դեղարվեսւական երնույթների մեջ կողմնորոչվելու Համար: ինչւես դրել է Բելինսկին, դրական սեռերը «միայն երեքն են, ավելին չկա ն չի կարող լինել»: Գրականադիւական աչխաւություններում երբեմն նչվում է նան մեկ այլ երրորդություն, որով ւարբերակվում են դրական երկերը' չաւածո-արձակ-թաւերդություն: Ճիչւ է, արձակ կամ չա÷ածո դրված լինելը (Հիչենք, որ դրամաւիկական երկերն էլ դրվում են այդ երկու ձներից որնէ մեկով) ինքնին դեռ չի ւարղում կյանքի արւացոլման բուն սկղբունքները: Այնուամենայնիվ, այս բաժանումն էլ դոյության իրավունք ունի, քանի որ Հնարավորություն է ւալիս դրական երկերը դասակարդելու ըսւ նրանց կա297

ռուցման արւաքին ձնի, որը չաւ ավելի ակնառու ն ըմբռնելի է ոչ մասնադեւ ընթերցողի Համար: Սակայն դա չի կարող ÷ոխարինել վիւական, քնարական ն դրամաւիկական սեռերի Հին, բայց այսօր էլ արդյունավեւ սւորաբաժանմանը: Էւիղմը, լիրիղմը ն դրամաւիղմը՝ որւես սւեղծադործական ՇամընդՇանուր Շաւկանիչներ: Գրական սեռերի ÷ոխներդործության մասին ասվածը կարելի է ավելի ընդլայնել ն արձանադրել, որ էւիկականությունը, քնարականությունը ն դրամաւիղմը դրական-դեղարվեսւական սւեղծադործության ՀամընդՀանուր Հաւկանիչներ են, որոնք իբրն օրինական ւարրեր կարող են լինել ւարբեր ժանրի երկերի մեջ: Գերմանացի ռոմանւիկ դրող ն դեղադեւ Նովալիսը ասում էր, որ դրանք այն երեք Հիմնական ւարրերն են, որոնք առկա են ամեն մի սւեղծադործության մեջ: Համառուակի անդրադառնանք այդ ւարրերին առանձին-առանձին' Հասւաւելով մեր միւքը Հայ դրականությունից քաղված մեկական օրինակով: Էւիղմը սւեղծադործական լայն ընդդրկումների, ւաւկերվող բնավորությունների ուժի ն թա÷ի Հոմանիչն է: Թեն այն Հաւուկ է դերաղանցաւես ւաւմողական սեռի երկերին, բայց ւարբեր ձներով կարող է Հանդես դալ նան քնարական կամ դրամաւիկական սւեղծադործության մեջ: Այսւես, քնարական բանասւեղծության մեջ էւիկականության դրսնորման ցայւուն օրինակ է Թումանյանի «Հին օրՀնությունը»: Գյուղի ւարեց մարդկանց քեֆը բնության դրկում, կյանքի բարե÷ոխման նրանց ւխուր ն իմասւուն օրՀնանքը, որը ÷ոխանցվել է սերնդից սերունդ, աչքի է ընկնում իսկական էւիկական վեՀությամբ: Նմանաւես էւիկական Հաւկանիչներով է օժւված դրամաւիկական սւեղծադործության այնւիսի մի կերւար, որւիսին է Գ. Սունդուկյանի իդեալական Հերոսը' Պեւոն, որը անձնական չաՀերից բարձրանում է' դառնալով բոլոր ղրկվածների, անարդարության ղոՀերի իրավունքների ւաչււան: Լիրիղմի Հիմնական բովանդակությունը կաղմում է մարդկային աւրումների ն Հույղերի խւացված արւաՀայւությունը: Այդ Հաւկանիչը բնորոչ է, նախ ն առաջ, քնարական սեռի երկերին, բայց այն սկղբունքորեն Հնարավոր է նան էւիկական ն դրամաւիկական սեռերի մեջ' երբեմն նույնիսկ դառնալով դերակչռող: Օրինակ, քնարական ւարրերը առաւորեն Հանդես են դալիս Ակսել Բակունցի մի չարք ւաւմվածքներում, ինչւես' «Ալւիական մա298

նուչակ», «ՄիրՀավ», «ԽոնարՀ աղջիկը», «Պրովինցիայի մայրամոււը» ն այլն: իսկ դրամաւիկական երկերից կարելի է Հիչել Լնոն Շանթի «Հին ասւվածները», որի մեջ քնարական ուժեղ լիցք կա: Դա կաւված է Աբեղայի ն Սեդայի, ՎանաՀոր ն իչխանուՀու Հարաբերությունների, նրանց խորւակված սիրո, երաղների ն իրականության ողբերդական բախումների ցուցադրման Հեւ: Վերջաւես, դեղարվեսւական սւեղծադործության մեջ բաղմաղան դրսնորումներ ունի նան դրամաւիղմը, որը սովորաբար մաւնանչում է մարդկային վիճակների, խոՀերի ու ղդացմունքների բացառիկ լարվածություն, Հակադիր չաՀերի անՀաչւելի ընդՀարում: Լինելով թաւերդական երկերի ւարւադիր ւայմաններից մեկը' դրամաւիղմը կարող է առաջաւար Հաւկանիչ դառնալ նան էւիկական կամ քնարական սւեղծադործության մեջ: Այսւես, մեծ դրամաւիղմով են Հադեցած Պ. Դուրյանի «Տրւունջք», «Լճակ» բանասւեղծությունները, ու դրա Հիմքը իր չրջաւաւի ն նույնիսկ դերադույն էակի' Ասւծու Հեւ անՀաչւելի Հակադրության մեջ մւած անՀաւի ողբերդական վիճակն է: Լարված դրամաւիղմով են ղարդանում դեւքերը Շիրվանղադեի «Նամուս» ն «Զար ոդի» վիւակներում, որոնք ւաւկերում են դավառական կյանքի ւայմաններում ւառաւող ն կործանվող մարդկանց ճակաւադրերը: Այդ Հաւկանիչն էլ Հեւադայում Հիմք ւվեց Հեղինակին իր այդ երկերը դրամայի վերածելու Համար:

ԳՐԱկԱՆ ՏԵՍԱկՆԵՐ (ԺԱՆՐԵՐ)

Հասկացողություն դրական ժանրերի մասին: Գրական սեռերն իրենց Հերթին բաժանվում են առանձին ւեսակների: Գրական ւեսակները կոչվում են նան ժանրեր: Դրանք դրական սւեղծադործության որոչակի ւիւեր են, որոնք ձնավորվել են ժողովրդական բանաՀյուսության կամ դեղարվեսւական դրականության մեջ: Այսւես, էւիկական սեռի մեջ մւնում են այնւիսի ւեսակներ, ինչւես' Հեքիաթը, առասւելը, վիւերդությունը, վեւը, ւաւմվածքը, նորավեւը, քնարականի մեջ' եղերերդությունը, էւիդրամը, ներբողը, դրամաւիկականի մեջ' ողբերդությունը, կաւակերդությունը ն այլն: Ժամանակակից դրականադիւության մեջ ժանր ւերմինը օդ299

ւադործվում է առնվաղն երեք իմասւով: Երբեմն ժանր են անվանում դրական սեռերը' Հենվելով այն բանի վրա, որ ֆրանսերեն այդ բառը, իրոք, սեռ է նչանակում: Ոմանք էլ խիսւ նեղացնում են ւերմինի սաՀմանները' առաջարկելով ժանր կոչել առանձին դրական ւեսակների ւաւմականորեն առաջացած ենթաւեսակները: Օրինակ, եթե վեւն ընդՀանրաւես դրական ւեսակ է, աւա Վերածնության դարաչրջանի, ՃԱՃ դարի կամ ՃՃ դարի դրականության մեջ Հանդես եկող վեւերը, ըսւ այդ ւեսակեւի, ւեւք է անվանել վեւի կոնկրեւ ժանրեր: Սակայն ավելի ընդունված է այն ըմբռնումը, որի Համաձայն' ժանրեր են կոչվում Հիչյալ առանձին դրական ւեսակներն ամբողջությամբ վերցրած: Մենք Հեւադա չարադրանքի մեջ «ժանր» ն «ւեսակ» ւերմիններն օդւադործելու ենք իբրն նույնանիչներ: ինչ վերաբերում է այս կամ այն ժանրի ւաւմական ղարդացման արդյունքում առաջացած ենթաւեսակներին, աւա Հարմար է դրանք անվանել «ժանրային ձներ» կամ «ժանրային ւարաւեսակներ»: Այսւես, եթե ողբերդությունը դրական ժանր է, աւա Հին Հունական, Հռոմեական կամ Վերածնության դարաչրջանի ողբերդությունները կլինեն նրա կոնկրեւ ժանրային ձները կամ ւարաւեսակները: Ժանրերը դրական երկերի ընդՇանուր ւիւեր են, որոնք աչքի են ընկնում բովանդակության ն ձնի որոչ կայուն Հաւկանիչներով: Յուրաքանչյուր ժանր բնութադրվում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի դծերով, որոնց յուրօրինակ «խաչաձնումից» դոյանում է ւվյալ դրական ւեսակի ինքնաւիւ էությունը: կարելի է առանձնացնել առնվաղն երեք չաւանիչ, որոնք Հիմք են ծառայում ժանրերի սաՀմանաղաւման ն բնութադրման Համար: Ժանրերը ւարբերվում են իրենց' ա) թեմաւիկ առանձնաՇաւկություններով, արւաՀայւած ւրամադրության բնույթով, կյանքի ընկալման ն դնաՀաւման ընդՀանուր ւեսանկյունով, բ) մարդկային կերւարի ն առՀասարակ դեղարվեսւական ւաւկերի սւեղծման սկղբունքներով, որոնք մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով Հաւուկ են այդ ժանրի դործերին, դ) ժանրի կառուցվածքի ընդՇանուր առանձնաՇաւկություններով, որոնք անՀամար ւարբերակներով դրսնորվում են ւվյալ ժանրի կոնկրեւ երկերի մեջ: Ժանրի էությունը կարելի է ճիչւ Հասկանալ միայն նչված բոլոր երեք կողմերի միասնության մեջ: Սակայն ւարբեր ժանրերի

Համար վճռական կարող է լինել մեկը կամ մյուսը: Այդ ւարբերությունը նկաւի ուներ Գյոթեն, երբ դրում էր. «Ավելի ուչադիր դիւենք ւոեղիայի նչված բաժինները ն կՀամողվենք, որ դրանք բնորոչվում են մերթ իրենց արւաքին Հաւկանիչներով, մերթ բովանդակությամբ, իսկ քչերն էլ' իրենց ձնի էական յուրաՀաւկությամբ»: իրոք, որոչ ժանրեր բնորոչվում են առավելաւես թեմաւիկ առանձնաՀաւկություններով, բովանդակության ընդՀանուր բնույթով: կաւակերդությունը ն ողբերդությունը, օրինակ, իրարից ւարբերվում են, ամենից առաջ, կյանքի Հակադիր կողմերի (կոմիկական ն ողբերդական) արւացոլմամբ: Ներբողն ու եղերերդությունը նս ունեն իրենց թեմաւիկ կայուն դծերը. առաջինը Հանդիսավոր բովանդակության բանասւեղծություն է, երկրորդը' թախծու: Որոչ ժանրերի ւարբերակման Հիմքում էլ դրվում են առավելաւես կառուցվածքային Հաւկանիչներ: Օրինակ, վեւը, վիւակը ն ւաւմվածքը թեմաւիկ սաՀմաններ չունեն, քանի որ կյանքի ամեն մի թեմա էլ մաւչելի է նրանց Համար: Բայց այդ ժանրերը ղանաղանվում են կյանքի ընդդրկման ւարբեր չա÷երով, կերւարների բնութադրման մանրամասնության ւարբեր ասւիճաններով: Առանձին ժանրեր էլ բնորոչվում են ւաւկերավորության յուրաՀաւուկ սկղբունքներով, լեղվով ն այլն: իՀարկե, ժանրերի Հիմնական Հաւկանիչներից բացի, ւեւք է Հաչվի առնել նան նրանց մյուս դծերը: Ամեն մի ժանր բնորոչվում է ոչ միայն մեկ դլխավոր, այլն չաւ ուրիչ կողմերով: Այսւիսով, դրական ժանրերը իրականության արւացոլման նկաւմամբ ւարբեր մուեցման արդյունք են ն ւայմանավորված են կենսական երնույթների բաղմաղանությամբ: Յուրաքանչյուր ժանրի Շիմքում դրված Է կյանքի դեղարվեսւական ւաւկերման որնԷ ընդՇանուր սկղբունք, թեմաւիկ ն կառուցվածքային Շաւկանիչներ, որոնք մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով դրսնորվում են ւվյալ ժանրին ւաւկանող ւարբեր երկերում: Ո՞ր Հաւկանիչներն են, օրինակ, վեւի Համար բնորոչը, Համեմաւաբար կայունը' Վերածնությունից մինչն մեր օրերը. բավական մեծ ծավալ, կյանքի լայն ընդդրկում, Հերոսների մեծ քանակ (այն էլ ոչ միչւ), բնութադրման մանրամասնություններ ն այլն: կամ' ի՞նչ ընդՀանուր բան կա այն երկերի միջն, որոնք դարերի ընթացքում կոմեդիա են կոչվել. այն,

որ նրանց մեջ կյանքի թերությունները ներկայացվում են ծիծաղելի վիճակների օդնությամբ, բացաՀայւվում են երդիծանքի բաղմաղան միջոցներով, միաժամանակ դրվում են երկխոսության ձնով: ԱՀա այդ մի քանի ընդՀանուր դծերը մեղ Հիմք են ւալիս բոլորովին ւարբեր Հեղինակների, ւարբեր դարաչրջանների ու ժողովուրդների ւաւկանող երկերը Համախմբելու միննույն դրական ժանրի անվան ւակ՞: Գրական ժանրերի ղարդացումը: Բայց եթե ժանրերի ընդՀանուր Հաւկանիչները Համեմաւաբար կայուն են, դանդաղ են ÷ոխվում, աւա կոնկրեւ ժանրային ձները դւնվում են անընդՀաւ ղարդացման մեջ: Այդ ղարդացումը ւեւք է Հասկանալ երկու իմասւով: Նախ, դիւելով Հարցը դրականության ւաւմության մեծ չա÷անիչներով' դժվար չէ նկաւել, որ ժամանակի ընթացքում առանձին դրական ժանրեր Հնացել են, ասւարեղից դուրս մղվել, իսկ մյուս կողմից' երնան են եկել այնւիսի ժանրեր, որոնք առաջ չկային: Ժամանակակից դրական ժանրերի մի ղդալի մասը ձնավորվել է դեռնս անւիկ դրականության մեջ: Բայց Հին Հունական դրականության չաւ ժանրեր այժմ այլնս չեն դործածվում, նրանցով նոր երկեր չեն սւեղծվում, թեն այն, ինչ սւեղծվել է ժամանակին, ւաՀւանվում է իբրն դեղարվեսւական ան÷ոխարինելի արժեք: Եվ դա ունի իր բացաւրությունը. ժանրը դադարում է դործածվել, երբ իր թեմաւիկ կամ կառուցվածքային առանձնաՀաւկություններով այլնս չի Համաւաւասխանում կյանքի արւացոլման խնդրին: Այդ Հիման վրա իրենց դոյությունն ընդՀաւեցին անւիկ ու միջնադարյան դրականության այնւիսի ւեսակներ, ինչւես վիւերդությունը (էւոսը նեղ իմասւով), Հովվերդությունը (իդիլիա), մադրիդալը, բուկոլիկան, միսւերիան, չարականը ն այլն: Դրա ÷ոխարեն նոր դրականության մեջ սւեղծվեցին ժանրեր, որոնք անւիկ աչխարՀում կամ միջնադարում չկային: Օրինակ, եվրուական Վերածնության չրջանում վերջնականաւես ձնավորվեցին վեւը, վիւակը, նորավեւը, իսկ ՃՄԱԱԱ-ՃԱՃ դարերում' լիրոէւիկական ւոեմը, բալ:

Նչված Հարցերի մանրամասն քննությունը ւե՛ս «Գրական ժանրերի Հիմնական չա÷անիչները» Հոդվածում (Էդ. Ջրբաչյան, Պոեւիկայի Հարցեր, 1976, էջ 91-152):

լադը, դրաման (նեղ իմասւով), ակնարկը, ֆելիեւոնը ն դրական ուրիչ ժանրեր, որոնք առաջաւար դեր են խաղացել նոր դրականության մեջ: Երկրորդ, ÷ոխվում, ղարդանում է նան Հենց միննույն ժանրը' ձեռք բերելով նոր Հաւկանիչներ: Այսւես, կաւակերդությունն սկիղբ է առել անւիկ աչխարՀում ն Հասել է մեր օրերին, բայց յուրաքանչյուր ւաւմական ÷ուլում կրել է էական ÷ո÷ոխություններ' ձդւելով ավելի լրիվությամբ արւացոլել կյանքի նոր երնույթները: իրենց ժանրային Հաւկանիչներով այլ են «կոմեդիայի Հայր» Արիսւոֆանեսի կաւակերդությունները, այլ է այդ ժանրը Շեքսւիրի, Մոլիերի, Գոդոլի, Սունդուկյանի ն Պարոնյանի երկերում, ղդալի չա÷ով այլ է մեր օրերի թաւերադիրների կոմեդիան: Ժամանակակից վեւն իր ոճի ն կառուցվածքի Հաւկանիչներով (չխոսելով արդեն բովանդակության մասին) ւարբերվում է ոչ միայն Սերվանւեսի ն Ռաբլերի վեւերից, այլն ՃԱՃ դարի դասականների' Բալղակի, Հյուդոյի, Րաֆֆու, Տոլսւոյի, Շիրվանղադեի վիւական երկերից: ԱՀա թե ինչու սխալ ն աւարդյուն էր դոդմաւիկ դրականադիւության (Հաւկաւես կլասիցիսւների) ձդւումը' Հասւաւելու ժանրի ինչ-որ Հավերժական օրենքներ ու կանոններ: Այդւիսի օրենքներ չկան ն չեն կարող լինել: Նույնքան մերժելի էր ժանրերը «բարձր» ն «սւորին» խմբերի բաժանելու նրանց ւեսությունը: Լավ ն վաւ, արժեքավոր ն անարժեք ժանրեր նույնւես չկան: Ամեն մի ժանր կյանքի արւացոլման դործում կաւարում է իր ան÷ոխարինելի դերը: Վոլւերը սրամւորեն նկաւել է. «Բոլոր ժանրերն էլ լավն են, բացի ձանձրալի ժանրերից»: իսկ Բելինսկին ավելացնում էր. «Բոլոր ժանրերն էլ լավն են, բացի ձանձրալի ն ոչ արդիական ժանրերից»: Սա նչանակում է, որ երկի դնաՀաւման էական չա÷անիչներից մեկը ւեւք է Համարվի այն, թե նրա ժանրային ձնը որքանով է բխում ժամանակակից դրականության ոդուց ն խնդիրներից: Գրական ղարդացման ւարբեր ÷ուլերում ժանրերը կարող են դւնվել ղարդացման անՀավասար մակարդակի վրա: Հիչենք մի երկու օրինակ Հայ նոր դրականությունից: ՃԱՃ դարի 70-80-ական թվականներին բուռն ղարդացում էին աւրում վիւական ժանրերը (Րաֆֆի, Ծերենց, Պռոչյան, Մուրացան, Շիրվանղադե, Նար-Դոս), այնինչ ւոեղիան ակնՀայւորեն Հեւ էր մնում: Պաւկերը էաւես

÷ոխվեց դարավերջին ն մանավանդ ՃՃ դարի սկղբին, երբ առաջաւար դարձան բանասւեղծական ժանրերը (Թումանյան, ՀովՀաննիսյան, իսաՀակյան, Սիամանթո, Վարուժան, Տերյան, Մեծարենց ն ուրիչներ), իսկ արձակը ղիջեց իր դիրքերը: Ժանրերի ղարդացման անՀամաչա÷ությունը ւայմանավորված է Հասարակական դործոններով, այն բանով, թե ղարդացման ւվյալ ÷ուլում ո՛ր ժանրերն են ավելի Համաւաւասխանում ժամանակի դեղադիւական ւաՀանջներին: Ժանրային Շամակարդի ըմբռնումը: Թեն դրական ամեն մի ժանր ունի իր սե÷ական դեղարվեսւական նկարադիրն ու ղարդացման առանձնաՀաւկությունները, բայց ժանրերն ու նրանց ւարաւեսակները մեկուսացած չեն, նրանք դւնվում են ÷ոխադարձ սերւ կաւերի մեջ: Այդ Հիման վրա էլ կարելի է խոսել որոչակի ժանրային Համակարդերի մասին: «Ժանրերն աւրում են ոչ թե իրարից անկախ, - դրել է ակադ. Դ. Ս. Լիխաչովը, - այլ կաղմում են որոչակի Համակարդ, որը ւաւմականորեն ÷ոխվում է: Գրականության ւաւմաբանը ւարւավոր է նկաւել ոչ միայն առանձին ժանրերի ÷ո÷ոխությունները, նորերի երնան դալն ու Հների մարելը, այլն ÷ո÷ոխությունները ժանրերի բուն Համակարդի մեջ»: Եվ աւա' ժանրերը «մւնում են ÷ոխդործողության մեջ, ւաչււանում են միմյանց դոյությունը ն միաժամանակ մրցում են իրար Հեւ»: Գրականության ւաւմության ամեն մի դարաչրջան ունեցել է ժանրերի իր Համակարդը' ւայմանավորված Հասարակական ն դեղարվեսւական որոչ ընդՀանուր Հանդամանքներով: Անւիկ աչխարՀի դրականության ժանրային կաղմը ընդՀանուր առմամբ այլ էր, քան միջին դարերի կամ նոր ժամանակների ժանրային Համակարդերը: Դրան ավելանում է ն այն, որ ամեն մի ժողովրդի դրականության մեջ էլ իր Հերթին ձնավորվում է ժանրերի ուրույն Համակարդ' ւայմանավորված աղդային դեղարվեսւական կյանքի ավանդույթների առանձնաՀաւկություններով: Վերջաւես, ժանրային Համակարդի վրա իրենց անմիջական կնիքն են դրել նան դրական ուղղություններն ու Հոսանքները: Նոր դարերի երեք Հիմնական դրական ուղղությունները' կլասիցիղմը, ռոմանւիղն ու ռեալիղմը, ղդալիորեն ւարբերվում էին իրարից նան իրենց ժանրային Համակարդերով: իՀարկե, նոր ժանրային Համակարդերի առաջացումը ամեննին

չի ենթադրում բոլոր «նախկին» ժանրերի վերացում: իրենց սւառած կամ նոր ձնավորվող առանձին ժանրերի կողքին չաւ ժանրեր էլ ւաՀւանում են իրենց դոյությունը' ÷ոխանցվելով մի դարաչրջանից մյուսը, մի աղդային դրականությունից կամ դեղարվեսւական մեթոդից մյուսը: Վեւը ն ւաւմվածքը, կաւակերդությունն ու դրաման, ւոեմը ն քնարական սւեղծադործության ւեսակները դարերի ճանաւարՀ են անցել' իՀարկե, կրելով չաւ ÷ո÷ոխություններ, բայց ն չաւ բան էլ ւաՀւանելով իրենց սկղբնական էությունից: Ժանրային նոր Համակարդի ձնավորումը կաւված է ոչ այնքան բոլորովին նոր ժանրերի դոյացման, որքան Հների ձնա÷ոխման, նրանց միջն նոր ÷ոխՀարաբերության Հասւաւման Հեւ: Հայ դրականության ւաւմության մեջ կարելի է առանձնացնել դարերի ընթացքում ձնավորված մի չարք ժանրային Համակարդեր: Մ ն Հաջորդ մի քանի դարերում առավել ւարածում ունեին ւաւմադրությունը ն դավանաբանությունը, վարքադրությունն ու վկայաբանությունը, թուղթ-նամակը, չա÷ածոյում' Հոդնոր երդերը (չարական, Հիմներդություն ն այլն): Սկսած Ճ դարից' ասւիճանաբար ձնավորվում է նոր ժանրային Համակարդ' Հիչյալ ժանրերի կողքին ներառելով նան ղոււ դեղարվեսւական ւեսակներ' ւոեմ, քնարերդության բաղմաթիվ ձներ (ւաղ, դանձ, ներբող, ողբ, Հայրեն, կաֆա ն այլն), այնւիսի արձակ երկեր, ինչւես առակը, ղրույցը, ժամանակադրությունը, ձեռադրերի Հիչաւակարանները ն այլն: Հայ կլասիցիղմը (ՃՄԱԱԱ-ՃԱՃ դդ.) ձնավորեց իր սե÷ական ժանրային Համակարդը, որի մեջ առաջաւար դեր սւանձնեցին Հերոսական ւոեմը (դյուցաղներդությունը), ողբերդությունը, ներբողը, իսկ բաղմաթիվ ուրիչ ժանրեր կաղմում էին նրանց դրական չրջաւաւը: Հեւադայում' ւասնամյակից ւասնամյակ, Հայ դրականության ժանրային կաղմը ÷ոխվում էր մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով: Այդ ւեղաչարժերի վրա իրենց ուժեղ կնիքն են դրել դրական նոր ուղղություններն ու Հոսանքները' իրենց դեղադիւական սկղբունքներով, ինչւես նան խոչորադույն դրական անՀաւականությունները' Խ. Աբովյանը, Րաֆֆին, Գ. Սունդուկյանը, Հ. Պարոնյանը, Հ. Թումանյանը, Դ. Վարուժանը, Ե. Զարենցը, Պ. Սնակը ն ուրիչներ: Այսւիսով, ժանրերի ղարդացումը դրական առաջընթացի կարնորադույն ցուցանիչներից մեկն է, որի մեջ երնան են դալիս ն՛ ւվյալ դարաչրջանի բերած դեղարվեսւական նորամուծումները,

ն՛ այն, ինչով դրականության ւաւմության ւարբեր ÷ուլերն առնչվում են իրար Հեւ: Այդ Հարցի առավել Հսւակ, դասական բնութադիրը ւվել է Մ. Մ. Բախւինը' դրելով. «Գրական ժանրը իր բուն բնույթով արւացոլում է դրականության ղարդացման առավել կայուն, «Հավերժական» միւումները: Ժանրի մեջ միչւ ւաՀւանվում են Շնության չմաՀացող ւարրերը: Ճիչւ է, ժանրի մեջ այդ Հնությունը ւաՀւանվում է միայն չնորՀիվ իր մչւական նորացման, այսւես ասած, արդիականացման: Ժանրը միչւ նույնն է ն նույնը չէ, միչւ ն՛ Հին է, ն՛ նոր է միաժամանակ... Ժանրը աւրում է ներկայով, բայց միչւ Շիչում Է իր անցյալը, իր սկիղբը: Ժանրը սւեղծադործական Հիչողության ներկայացուցիչն է դրական ղարդացման ւրոցեսում: Հենց դրա Համար էլ ժանրն ընդունակ է աւաՀովելու այդ ղարդացման միասնությունը ն անընդՇաւությունը»: Այժմ, խմբավորելով ըսւ սեռերի, ւեւք է Հիմնական դծերով ծանոթանալ դրական ժանրերի յուրաՀաւկության, նրանց ւաւմական ղարդացման ընթացքի Հեւ:

էՊիկԱկԱՆ ԺԱՆՐԵՐ էւիկական (ւաւմողական) ժանրերի մի մասը ծադել է ժողովրդական բանաՀյուսության մեջ: Նրանց ղարդացումն ընթացել է այն առանձնաՀաւկություններով, որոնք առՀասարակ բնորոչ են ֆոլկլորին (կոլեկւիվ սւեղծադործություն, բանավոր դոյություն ն ÷ոխանցում սերնդից սերունդ, բաղմաթիվ ւարբերակների առկայություն ն այլն): ԲանաՀյուսական ժանրերի մոււքը դրականություն կաւարվել է ւարբեր ձներով' ֆոլկլորային նյութերի դրառում ն դեղարվեսւական մչակում, նրա արւաՀայւչական միջոցների ու ձների օդւադործում ն այլն: Սակայն դրա կողքին ժամանակի ընթացքում առաջացել են նան ղոււ դրական բնույթ ունեցող ժանրեր, որոնց ղարդացման օրինաչա÷ությունները ղդալի չա÷ով այլ են: Թեն դրականության ւեսությունն ղբաղվում է Հիմնականում դրական ժանրերի ուսումնասիրությամբ, բայց մեր քննությունն անՀրաժեչւ է սկսել բանաՀյուսական ժանրերից, քանի որ նրանք ղդալի աղդեցություն են դործել դրական մյուս ժանրերի ղարդացման վրա:

Դիցաբանական ղրույց, առասւել ն լեդենդ: Այս ժանրերը ձնավորվել են ժողովուրդների ւաւմության վաղ չրջանում ն արւացոլել են նրանց նախնական ըմբռնումները, նրանց ւաւմության կարնոր դրվադները: Դիցաբանական ղրույցներն առաջացել են այն ժամանակ, երբ մարդկանց դիւակցության մեջ դեռնս ւիրաւեւում էին դիցաբանական ւաւկերացումները: Զկարողանալով ճիչւ Հասկանալ ու բացաւրել բնության ն Հասարակության երնույթները' մարդիկ այդ ամենը վերադրում էին դերբնական, ասւվածային ուժերի, երնակայության օդնությամբ դրանք ծառայեցնում էին ցանկալի նւաւակի իրականացմանը: Դիցաբանական մւածողության արւաՀայւություն են Հին Հունական ղրույցները, որոնց մեջ մարդիկ յուրովի բացաւրել են բնության ն կյանքի այլնայլ կողմեր (օրինակ' Պրոմեթեոսի, Հերկուլեսի, Անթեյի, իկարի առասւելները): Այդւիսի ղրույցներով Հարուսւ է եղել նան Հին Հայկական ժողովրդական բանաՀյուսությունը. դրանցից են ՎաՀադնի, Տորք Անդեղի, Արա Գեղեցիկի Հեւ կաւված ւաւմությունները: Հնադույն առասւելների մի մասում նախաւես արւացոլվում են ւվյալ ցեղի, ժողովրդի կյանքի կարնոր դեւքերը, թչնամիների Հեւ ունեցած ընդՀարումները: Սակայն արւացոլումը Հենց սկիղբից սւացել է չա÷աղանցված, դերբնական ւեսք, իսկ ժամանակի ընթացքում առասւելների իրական Հիմքն ասւիճանաբար ավելի է մթադնվել: Այնուամենայնիվ, այդ նյութերը մեծ նչանակություն ունեն ոչ միայն Հին մարդկանց մւածողությունն ու դեղարվեսւական ըմբռնումները, այլն նրանց ւաւմությունն ուսումնասիրելու Համար: Այդւիսին են Հայկական այն առասւելները, որոնք մեղ Հասել են Մովսես Խորենացու դրառումների չնորՀիվ (Հայկ ն Բել, Տիդրան ն ԱժդաՀակ, Արւաչես ն Արւավաղդ), Փավսւոս Բուղանդի ն Ադաթանդեղոսի դրքերում ւաւմված չաւ դրվադներ: ինչւես վկայում է Խորենացին, Հին Հայկական էւիկական սւեղծադործությունը ւարբեր ւեսակներ է ունեցել' վիւասանք, առասւել, ղրույց, թվելյաց երդ, որոնց Հսւակ սաՀմաններն այժմ ւարղ չեն, քանի որ չաւ քիչ օրինակներ են մեղ Հասել: Ժողովրդական առասւելներն ու ղրույցները Հեւադայում լայնորեն մչակվել են դրողների կողմից' Հիմք դառնալով ւարբեր ժանրերի երկերի Համար: Հին Հունական դրականության չաւ էջեր

այդ նյութերի դրական մչակման արդյունքն են (էսքիլեսի «Շղթայված Պրոմեթեոսը», Սոֆոկլեսի «էդիւ արքան» ն այլն): Մեծ է ղրույցների ն առասւելների դրական մչակումների թիվը նան Հայ նոր դրականության մեջ (Աղայանի «Տորք Անդեղը», ՀովՀաննիսյանի «ՎաՀադնի ծնունդը», «Արւավաղդը», Զարյանի «Արա Գեղեցիկը» ն այլն): Միջին դարերում ծադում է իր բնույթով սրանց չաւ մու էւիկական մի ուրիչ ւեսակ' լեդենդը. սա չա÷ածո կամ արձակ սւեղծադործություն էր, որի մեջ ժողովուրդը ւաւմում էր մարդկանց ն բնության Հեւ կաւված ղանաղան ավանդություններ: Դեւքերն ու դեմքերը իրական աչխարՀից սովորաբար ւեղա÷ոխվում էին Հրաչաւաւում, ֆանւասւիկ ոլորւ: Հայկական միջնադարում սովորաբար լեդենդներ են Հյուսվել քրիսւոնեական եկեղեցու նչանավոր դործիչների «սուրբ արարքների», ւանջանքների ու մաՀվան չուրջ: Այդւիսին են, օրինակ, Գր. Լուսավորչի, սուրբ Հռի÷սիմե ն Գայանե կույսերի, Գրիդոր Նարեկացու Հեւ կաւված լեդենդները, Հայոց Արչակ թադավորի ն ւարսից ՇաւուՀ արքայի մասին Հյուսված ղրույցը (այն ւաՀւանվել է Փավսւոս Բուղանդի դրքում), ինչւես նան Արնելքում լայնորեն ւարածված Լեյլիի ն Մեջնունի, Սիամանթոյի ն Խջեղարեի սյուժեները: Գրականության մեջ լեդենդները լայնորեն օդւադործվել են ւարբեր ժանրերի երկերում, ւոեմներում (Ն. Զարյանի «Արչակ ն ՇաւուՀ», Հ. Շիրաղի «Սիամանթո ն Խջեղարե»), ւաւմվածքներում (Վ. Փա÷աղյանի այլաբանական ղրույցները), նույնիսկ դրամաւուրդիայում (Լ. Շանթի «Շղթայվածը»): Ավանդություն: Որոչ ընդՀանրություններով Հանդերձ' նչված ժանրերից ւեւք է ւարբերել այն ÷ոքրածավալ արձակ ւաւմությունները, որոնց մեջ մարդիկ յուրովի մեկնաբանել են բնության երնույթների ծադումն ու առանձնաՀաւկությունները, սւուդաբանել աչխարՀադրական ւեղանունները, բացաւրել քաղաքների ու դյուղերի, բերդերի ն կամուրջների, վանքերի ն այլ չինությունների սւեղծման Հանդամանքները: Դրանք կոչվում են ավանդություններ, իսկ դրանց ամբողջությունը' ավանդաւաւում: Ավանդությունը, ամենից առաջ, ճանաչողական նւաւակ Հեւաւնդող ւաւմություն է, որն ունկնդիրներին ւաւմական, աչխարՀադրական, կենցաղային ն կրոնական բնույթի ւեղեկություններ է Հաղորդում: Այդ ւեղեկությունները նս իրականի սաՀմաններից կարող են անց308

նել դերբնականի, Հրաչաւաւումի ոլորւը: Ավանդության մեջ, ի ւարբերություն Հեքիաթի, վիւերդության կամ առակի, դեղարվեսւական սյուժեն ն կերւարները արւաՀայւվում են սոսկ սաղմնային ձնով: Շաւ ավանդություններ են Հյուսվել նան ւաւմական-մչակութային նչանավոր դործիչների (օրինակ' Մեսրու Մաչւոցի, Մովսես Խորենացու, Աբովյանի ն ուրիչների) կյանքի ն դործերի մասին: Ավանդությունները Հաճախ են դարձել դեղարվեսւական մչակման աղբյուր: Արվեսւադեւ դրողը բացում է ժողովրդի Հյուսած սեղմ ւաւմության ներքին խորը իմասւը, կցկւուր թվացող ւվյալների Հիման վրա սւեղծում է լիարյուն կերւարներ ու սյուժե, նրանց միջոցով արւաՀայւում իր դեղադիւական իդեալը: Ժողովրդական ավանդությունների Հենքի վրա են սւեղծվել Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը», «Փարվանան», «Ախթամարը», «Աղավնու վանքը», «Լուսավորչի կանթեղը» ն այլ դործեր: Հեքիաթ: Բոլոր ժողովուրդներն էլ ունեցել են իրենց Շեքիաթները, որոնք աչքի են ընկնում բովանդակության ն ձնի արւակարդ բաղմաղանությամբ: Այսւեղ, նախ, ւեւք է նչել կենդանական Հեքիաթները, որոնց մեջ մարդիկ ոչ միայն արւաՀայւել են իրենց ւաւկերացումները կենդանիների վարքադծի մասին, այլն այլաբանորեն ակնարկել են մարդկային այս կամ այն Հաւկանիչը: Ավելի խոր ընդՀանրացումներ են ւարունակում կախարդական Հեքիաթները, որոնք սովորաբար ւաւմում են չարի ն բարու ւայքարի, դրական Հերոսի Հրաչաւաւում արկածների, ÷որձությունների ն Հաղթանակի մասին («Հաղարան բլբուլ», «Արեդնաղան կամ կախարդական աչխարՀ» ն այլն): Գրեթե միչւ Հեքիաթն ավարւվում է բարի ուժերի Հաղթանակով չար ուժերի (դներ, վՀուկներ) Հանդեւ: Ժողովուրդը դրանով արւաՀայւել է իր սւասումներն ու լավաւեսությունը: կախարդական Հեքիաթն ունի մեծ մասամբ Հերոսական բովանդակություն, նրա դրական Հերոսը իդեալականացվում է, օժւվում անւարւելի ուժով ն բարոյական բարձր Հաւկանիչներով: Ավելի նոր ժամանակների արդյունք են իրաւաւում Հեքիաթները, որոնց մեջ արւացոլվել են ժողովրդի կյանքի ն կենցաղի ւարբեր կողմեր ն սոցիալական Հարաբերություններ: Այս Հեքիաթներում ֆանւասւիկ, դերբնական ւաւկերները վճռական դեր չեն կաւարում, բայց առաւորեն կան անսովոր դեւքեր, Հե309

րոսների ղարմանալի արկածներ (օրինակ' Աղայանի «ԱնաՀիւը»): Շաւ Հաճախ դեւքերը ւաւմվում են երդիծական' Հումորական կամ սաւիրական ւեսանկյունով (օրինակ Պուչկինի «Տերւերն ու իր Բալդի ծառան», Թումանյանի «Բաջ Նաղարը», «Բարեկենդանը», «Տերն ու ծառան»): Հեքիաթներն ունեն իրենց ոճի ն ւաւկերավորության որոչ Հասւաւուն դծեր, Հաւուկ սկիղբ ն վերջաբան: Գործողության ւեղը ն ժամանակը Հեքիաթում սովորաբար կոնկրեւ չեն նչվում, որով ավելի է ընդդծվում նկարադրությունների սիմվոլիկ, ընդՀանրացող բնույթը: Գրականության մեջ Հեւաքրքրությունը ժողովրդական Հեքիաթների նկաւմամբ ուժեղացավ Հաւկաւես ՃԱՃ դարի սկղբից: Ժողովրդական Հեքիաթների սյուժեների մչակման ճանաւարՀով են սւեղծվել Գրիմ եղբայրների, Պուչկինի, Անդերսենի, Լն Տոլսւոյի, Աղայանի, Թումանյանի ն ուրիչների Հեքիաթները: Ժողովրդական Էւոս (վիւերդություն): ԲանաՀյուսական ժանրերից խոչորադույնը իր ընդդրկումներով, ծավալով ն նչանակությամբ ժողովրդական Էւոսն է (կամ' Էւուեան, Շերոսական ւոեմը): էւոսը Հայերեն անվանում են նան վիւերդություն, դյուցաղներդություն: Տվյալ դեւքում «էւոս» ւերմինը կիրառվում է իր նեղ, ժանրային իմասւով' ի ւարբերություն նրա լայն ըմբռնման' իբրն դրական սեռերից մեկի: Վիւերդությունը ժողովրդի Հավաքական Հանճարի ամենացայւուն արւաՀայւությունն է, նրա ւաւմության Հերոսական էջերի, նրա ւայքարի ու իդեալների, աղաւության ն արդարության ձդւումների մարմնավորումը: կաղմավորվել է ասւիճանաբար' այն երդերից ու ղրույցներից, որ ժողովուրդը Հյուսել է իր կյանքում ւեղի ունեցած մեծ իրադարձությունների չուրջ: Այդ դեւքերը, Հաւկաւես ժողովրդի ճակաւադրի Համար վճռական նչանակություն ունեցող ւաւերաղմները, խոր Հեւք են թողել սերունդների Հիչողության մեջ: Դրանց չուրջ սւեղծված առանձին Հերոսական երդերն ի վերջո օրդանաւես միավորվել են, կաղմել մեկ ամբողջական սւեղծադործություն: Հին Հունական էւոսը' «իլիականը», ինչւես դիւենք, արւացոլում է Տրոյայի դեմ Հույների մղած ւասնամյա ւաւերաղմը, Հայկական «Սասունցի Դավիթը»' արաբական ւիրաւեւության, ռուսական «իլյա Մուրոմեցը»' թաթար-մոնղոլական լծի դեմ մղած ւայքարը ն այլն: Այդ երկերը, ինչւես նան Հնդկական Հնադույն էւոսները' «Ռամայանան» ն «ՄաՀաբՀա310

րաւան», կարելաֆիննական «կալնալան», դերմանական «Նիբելունդների երդը», ֆրանսիական «Ռոլանդի երդը», իսւանական «Սիդը», իրանական «ՇաՀնամեն» ն այլ դործեր այս ժանրի ամենացայւուն օրինակներն են: էւոսի մեջ ժողովուրդը Հանդես է դալիս իբրն մեկ Հավաքական միասնություն, որը ւայքարի է ելել մեծ նւաւակի Համար: իր լավադույն դծերը, ձդւումներն ու իդեալները ժողովուրդը մարմնավորում է էւոսի դլխավոր դրական Հերոսի մեջ, որը դրա չնորՀիվ էլ ներկայանում է ն՛ իբրն կոնկրեւ անՀաւ, ն՛ իբրն ժողովրդի ուժի ու իմասւության Հավաքական մարմնավորում: Այդ Հերոսը ÷ասւորեն ինքը ժողովուրդն է' կոնկրեւ անձնավորության ւեսք սւացած: Նա մարւնչում է ոչ թե անձնական, այլ Համաժողովրդական նւաւակի Համար: «Ժողովուրդները ոչ մի բանի մեջ էնքան ւարղ ու ւայծառ չեն երնում, ինչքան իրենց աղդային էւոսի մեջ»,- ասում էր Թումանյանը: էւոսն սւեղծող կամ ւաւմող երդիչը նս իր ես-ը լիովին ձուլում է կոլեկւիվի Հեւ, իրեն չի բաժանում, առավել նս չի Հակադրում ժողովրդին: Բանասւեղծն այսւեղ ժողովրդի երնակայությունից անկախ երնակայություն չունի: Ժողովրդական վիւերդության կարնոր կողմերից մեկը դրական Հերոսների ու նրանց դործերի բանասւեղծական դրվաւումն է: Նրանք բարձրացվում են առօրյա մակարդակից, ÷առաբանվում իբրն բացառիկ ուժի ն առաքինությունների ւեր մարդիկ: Բայց, դրա կողքին, էւոսի մեջ կարող է նան երդիծանք լինել, երբ խոսքը վերաբերում է բացասական կերւարներին կամ դրական Հերոսի առանձին արւասովոր դծերի: Ունենալով էւիկական ամուր Հիմք' ժողովրդական էւոսը միաժամանակ մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով կարող է ներառել Հերոսների քնարական ղեղումներն ու երդերը: Այդ դծերի ցայւուն արւաՀայւությունը մենք ւեսնում ենք «Սասունցի Դավիթ» էւոսում: Ժողովրդական էւոսներն սւեղծվել են չա÷ածո, կանոնավոր կամ անկանոն ուանավորով, Հանդավոր կամ անՀանդ: Նրանց բնորոչ է առանձին Հաւվածների, արւաՀայւությունների ն մակդիրների կրկնությունը, անմիջաբար ունկնդիրներին դիմելը, ւաւմության Հաւուկ սկիղբն ու ավարւը: Որոչ էւոսներ մասնակի կամ ամբողջությամբ երդվել են, ինչւես ռուսական բիլինաները: Հայկական էւոսի որոչ Հաւվածներ նույնւես կաւարվել են երդախառն:

Վիւերդության մեջ կյանքի իրական, Հավասւի նկարադրությունները սերւորեն ղուդակցվում են դերբնական, նույնիսկ ֆանւասւիկ ւաւկերների Հեւ, ամեն ինչ սւանում է դյուցաղնական, չա÷աղանցված, Հաճախ սիմվոլիկ ւեսք: Հունական էւոսում բոլոր դեւքերը ներկայացվում են իբրն դիցաբանական ուժերի վերին կամքի արւաՀայւություն, ասւվածները Հաճախ ուղղակի մասնակցում են իրադարձություններին: Ավելի ուչ սւեղծված էւոսներում (օրինակ' «Սասունցի Դավիթ» էւոսում) դիցաբանությունն արդեն այդւիսի վճռական դեր չի կաւարում (թեն նրա ւարրերը ւաՀւանվում են), բայց չա÷աղանցումն ու ֆանւասւիկան մնում են իբրն ւաւկերավորության կարնորադույն սկղբունքներ: Որոչ ժողովրդական էւոսներ դեռ Հին ժամանակներում Հավաքվել, դրական մչակման են ենթարկվել (Հոմերոսի «իլիականը» ն «Ոդիսականը», Ֆիրդուսու «ՇաՀնամեն»), մյուսները մինչն ՃԱՃՃՃ դարերը ւաՀւանվել են ժողովրդի Հիչողության մեջ ն նոր միայն դրի առնվել կամ Հիմք դարձել առանձին դրական երկերի Համար («Սասունցի Դավիթը», «իլյա Մուրոմեցը», էսւոնական «կալնիւոեդը», կիրդիղական «Մանասը», ընդՀանուր արնելյան «Բյոռ-օղլին» ն այլն): էւոսի ծադումը կաւված է եղել Հասարակական ղարդացման մի որոչակի ÷ուլի, որոչակի ւաւմական բովանդակության Հեւ ն չէր կարող սւեղծվել ավելի ուչ չրջանում: Այսւես, Հունական էւոսը' իբրն մարդկության ւաւմական «մանկության» դեղարվեսւական Հուչարձան, արւացոլում էր ղարդացման այն ժամանակվա ասւիճանը' իր բոլոր Հիմնական դծերով, ն բխում էր Հին Հույների դիցաբանական ւաւկերացումներից: Մարդկության Հեւադա ղարդացման ընթացքում դիցաբանական մւածողությունը կորցնում է իր Հողը, Հեւնաբար, վերանում են նան էւոսի առաջացման բնական Հիմքերը: ԱՀա թե ինչու էւոսն իր դասական ւեսքով անկրկնելի է, ինչւես անկրկնելի են նրան ծնունդ ւված ւայմաններն ու մւածողությունը: Սակայն մինչն ՃԱՃ դարի կեսերը ւարբեր ժողովուրդների բանասւեղծներ ÷որձել են վերածնել Հոմերոսյան էւոսը, նրա Հեւնությամբ նոր երկեր սւեղծել: Դեռ Հին Հռոմում դրվեց Վերդիլիոսի «էնեականը», իսկ նոր ժամանակներում' կլասիցիղմի դրականության մեջ' Տասսոյի «Աղաւադրված Երուսաղեմը», Միլթոնի «Դրախւ կորուսյալը», Վոլւերի «Հենրիականը», կլուչւոկի

«Մեսինականը», Խերասկովի «Ռոսիադան», Արսեն Բադրաւունու «Հայկ դյուցաղնը» ն բաղմաթիվ այլ դործեր:: Սրանց Հեղինակներն աչխաւում էին ւաՀւանել ոչ միայն Հին էւոսի արւաքին ձնական դծերը, այլն նրա Հիմքը կաղմող դիցաբանական մւածողությունը' Հաճախ Հեթանոսական ւանթեոնը ÷ոխարինելով քրիսւոնեական կրոնի Հրաչքներով: Սակայն, Հակառակ Հոմերոսի կամ բանասւեղծ ժողովրդի, նրանց Հեղինակները չէին Հավաւում իրենց նկարադրած Հրաչքներին ն ւաՀւանում էին դրանք սոսկ իբրն ընթերցողի երնակայության վրա աղդելու ն նկարադրության արժեքը բարձրացնելու միջոց: ԱՀա թե ինչու, չնայած Հեղինակների մեծ ւաղանդին, այդ դործերն ընդՀանուր առմամբ արՀեսւական էին, քանի որ ւաւմական բոլորովին այլ իրադրության մեջ աչխաւում էին վերակենդանացնել Հին ժամանակների մւածողությունը ն դեղարվեսւական դծերը: Նոր դարաչրջանում էւոս սւեղծելու ÷որձերը Բելինսկին դասում էր «մարդկության դեղադիւական մոլորությունների» թվին: Եղել են մւածողներ (օրինակ' Հեդելը), որոնք նոր էւոս սւեղծելու անՀնարինությունը բացաւրել են իբրն դրականության անկման վկայություն: Դա սխալ ւեսակեւ էր: Նոր ժամանակների դրականությունը, որն սկիղբ է առնում եվրուական Վերածնության դարաչրջանից, մչակեց նոր ժանրային ձներ, որոնք լայն Հնարավորություն սւեղծեցին դրական Հեւադա ղարդացման Համար: Վեւ: Այդ նոր ժանրերից կարնորադույնը վեւն է, որը Բելինսկին կոչել է «նոր ժամանակի էւոս»: Այդ բնորոչումը չւեւք է Հասկանալ այն իմասւով, թե ժամանակակից վեւը Հին էւոսի կրկնությունն է նոր ւայմաններում: Խոսքն այն մասին է, որ էւոսին Հաւուկ ընդդրկումների լայնությունը, ընդՀանրացումների մեծությունը բնորոչ են նան վեւին, թեն բոլորովին նոր ձնով ն նոր Հիմքի վրա: Այն առաջաւար դերը, որ էւոսը կաւարել է ժողովրդական բանաՀյուսության ու Հին ժամանակների դրականու:

կլասիցիղմի դեղադիւության մեջ վիւերդությունը Համարվում էր բարձրադույն դրական ւեսակ: Հայ կլասիցիղմի ւեսաբան էդ. Հյուրմյուղյանը, օրինակ, դյուցաղներդության մասին դրում էր. «Բերթության բոլոր ւեսակներից վեՀադույնն է սա, այլն կաւարմամբ խիսւ դժվարին» (աչխարՀաբար թարդմանություն):

թյան մեջ, նոր ւայմաններում կաւարում է վեւի ժանրը: Բացի այդ, վեւն ունի նան իր առավելությունները' Հեղինակի սուբյեկւիվ վերաբերմունքի ուղղակի դրսնորում, Հերոսների անՀաւական կյանքի ւաւկերում, որոնք Հաւուկ չէին էւոսին: Վեւի' իբրն մեծ ծավալի ւաւմողական արձակ սւեղծադործության, կարելի է Հանդիւել դեռ անւիկ աչխարՀում (Աւուլեյի «Ոսկե ավանակը»), ավելի Հաճախ' միջնադարում, երբ դրվում են բաղմաթիվ ասւեւական վեւեր: Նրանց մեջ ւաւմվում են միջնադարյան ասւեւների սիրային ն Հերոսական արկածները' բացառիկ, անսովոր, Հաճախ նույնիսկ Հրաչաւաւում ւարրերով Հադեցած: Այդ վեւերը չէին Հասնում Հասարակական կյանքի խոր ընդՀանրացման, իսկ ժամանակի ընթացքում դարձան չաբլոն ն սխեմաւիկ: Վեւի իսկական կյանքն սկսվում է Վերածնության ն Լուսավորության դարաչրջանից, երբ այդ ժանրը դառնում է ժամանակի սոցիալ-բարոյական Հարցերի դեղարվեսւական արծարծման մոնումենւալ ձներից մեկը: Հասարակական ն անՀաւական կյանքի նկաւմամբ աճած Հեւաքրքրությունը արւաՀայւվեց նան վեւի մեծ ւարածումով: Հասարակությունը այլնս չէր կարող բավարարվել դիցաբանական ըմբռնումներով կամ սոսկ Հերոսական դոյավիճակների ւաւկերումով, որ ւալիս էր էւոսը: Նա դրականության մեջ ուղում էր ւեսնել կյանքի բաղմակողմանի ւաւկերը' իրական բովանդակությամբ ն մանրամասներով, դրական ն բացասական կողմերով: իսկ դրա լավադույն միջոցը վեւն էր' իր ձնի անկաչկանդ աղաւությամբ, կյանքի ւարբեր կողմերն ընդդրկելու ունակությամբ: Առաջին դասական վեւերն սւեղծվեցին ՃՄԱ - ՃՄԱԱԱ դարերում Վերածնության խոչորադույն դործիչների կողմից (Ռաբլեի «Գարդանւյուա ն Պանւադրյուել», Սերվանւեսի «Դոն կիխու» վեւերը): Ավելի ուչ ՀամաչխարՀային Հռչակ սւացած վեւերով ու վիւակներով Հանդես եկան Սվիֆթը, Դեֆոն, Ֆիլդինդը, Ռուսոն, Վոլւերը, Գյոթեն ն ուրիչներ: Սակայն վեւի բուռն ծաղկում մենք նկաւում ենք Հաւկաւես ՃԱՃ դարում, երբ ռեալիղմի դրականության մեջ վեւը դարձավ ամենամասսայական, առաջաւար ժանրը: Բալղակը, Դիկենսը, Սւենդալը, Գոդոլը, Տոլսւոյը, Դոսւոնսկին, Պռոչյանը, Շիրվանղադեն իրենց սւեղծադործական սկղբունքներն առավել ամբող314

ջությամբ արւաՀայւեցին վեւի ժանրի մեջ' մեծ ուժով ւաւկերելով Հասարակության ներքին Հակասությունները, անՀաւի ն միջավայրի կոնֆլիկւը: Վեւի ղարդացման մեջ խոչոր ավանդ բերեցին նան ՃԱՃ դարի ռոմանւիկները: ՊաւաՀական չէ, որ Րաֆֆին այդ ժանրին չաւ բարձր դնաՀաւական էր ւալիս. «Ռոմանները աղդերի դրականության մեջ կաւարում են ամենակարնոր ւաչւոն, ռոմանները' որւես աղդերի բարոյական ն իմացական կյանքի ւաւմադրությունք, ավանդում են նոցա բարք ու վարքի, նոցա սովորությունների կենդանի ւաւկերքը դալոց սերնդին»: Վեւի արւակարդ ւարածումն ու մասսայականությունը ոմանց նույնիսկ դրդում էր մւածելու, թե վեւը կլանում է դրական բոլոր մյուս ւեսակները, որոնք ասւիճանաբար դուրս են մղվելու դրականությունից: Այդ մւավախությունն անՀիմն էր. վեւի Հաջողությունն ավելորդ չդարձրեց մյուս ժանրերի դոյությունը: Բայց անվիճելի է, որ կյանքի բաղմաղան կողմերն արւացոլելու իմասւով վեւի Հնարավորությունները չաւ ավելի մեծ են: Եթե ցանկանանք բնութադրել վեւի ժանրը արւաքին Հաւկանիչների ւեսակեւից, աւա կարելի է Հիչել նրա մեծ ծավալը, բաղմաթիվ դեւքերի, դրվադների, չաւ Հերոսների ու մարդկային ճակաւադրերի ւաւկերումը, ընդդրկած մեծ ժամանակաՀաւվածը ն այլն: Սակայն այս բոլորը դեռ վեւի բուն էությունը չի բացաՀայւում, մանավանդ որ կարող են լինել Համեմաւաբար ավելի ÷ոքր ծավալի վեւեր (Լերմոնւովի «Մեր ժամանակի Հերոսը»), ինչւես ն մեծ ծավալի ւաւմողական երկեր, որոնք բուն իմասւով վեւ չեն: Ամենաբնորոչը վեւի Համար այն է, որ նա արւացոլում է ոչ թե կյանքի մեկ առանձին կողմ կամ վիճակ, այլ Համեմաւաբար լայն, բաղմակողմանի իրադրություն: Վեւը ոչ թե սոսկ վերարւադրում է այդ իրադարձությունը, այլ վերլուծում, բացաՀայւում է նրա Հասարակական, բարոյական, անձնական արմաւները, լայնորեն ցույց է ւալիս ւվյալ երնույթի ներքին ւաւճառական կաւերը կյանքի օրինաչա÷ությունների Հեւ: Վեւը ձդւում է ւալ Հերոսների կյանքի ն Հոդեբանության չարժման, ղարդացման լայն ւաւկերը, վերլուծել նրանց արարքների, խոՀերի ն Հույղերի Հաջորդական ընթացքը: Դրանով իսկ վեւն սւեղծում է իրականության լայն ւաւկերը, անՀաւի ճակաւադրի մեջ բացաՀայւում է

Հասարակության ճակաւադիրը: «Բաոս» վեւն ընդդրկում է Մարկոս Ալիմյանի ընւանիքի ւաւմությունը, բայց դեղարվեսւորեն վերլուծելով ÷ասւերի իրական Հանդամանքները, կաւերը, ներքին ղսւանակները' Շիրվանղադեն ցույց է ւալիս ողջ Հասարակության սոցիալ-բարոյական դիմադիծը: ԸնդՀանրացնելով դասական ռեալիսւական վեւի ÷որձը' Բելինսկին դրել է. «Վեւի բովանդակությունը ժամանակակից Հասարակության վերլուծությունն է, նրա անւեսանելի Հիմքերի բացաՀայւումը... Վեւի մեջ Հասարակությունը ւեսնում է իր Հայելին ն նրա միջոցով ծանոթանում է իր Հեւ, կաւարում ինքնադիւակցման մեծ ակւը»: իր ձնով վեւը չաւ աղաւ է, անկաչկանդ: Միչւ ւաՀւանելով էւիկական բնույթը' վեւը կարող է իր մեջ ընդունել բաղմաղան ւարրեր' քնարական չեղումներ, ուժեղ դրամաւիղմ, ւաւմական ւեղեկություններ ն ÷իլիսո÷այական դաւողություններ: Վեւը կարող է ընդդրկել ամեն ինչ' անՀաւի կյանքի երկրորդական թվացող մանրուքներից մինչն Հասարակական ղարդացման ամենաբարդ Հարցերի դեղարվեսւական բացաՀայւում: Տասնյակ, երբեմն Հարյուրավոր դործող անձանց առկայությունը Հնարավորություն է ւալիս իրենց բնական կաւերի մեջ ներկայացնելու ամենաւարբեր դասակարդերի մարդկանց, ցուցադրելու դլխավոր Հերոսին սոցիալական կյանքի լայն ֆոնի վրա: Այս բոլորը նկաւի առնելով' վեւն անվանում են Շամադրական ժանր: Սակայն վեւը երբեք չի կարելի Համարել առանձին ւաւմությունների, «նովելների չաղկաւում», ինչւես ւնդել են ֆորմալիսւ դրականադեւները: ինչքան էլ առաջին Հայացքից ցրված թվան Տոլսւոյի «Աննա կարենինա» կամ Րաֆֆու «կայծեր» վեւերի սյուժեւային դծերը, նրանք մեկ միաձույլ ամբողջություն են կաղմում' չնորՀիվ թեմայի ն դաղա÷արի միասնության: ՃԱՃ դարի սկղբից ւարածվում է այս ժանրի կարնոր ւարաւեսակներից մեկը' ւաւմական վեւը, որը ւալիս է անցյալի կարնոր դրվադների դեղարվեսւական նկարադիրը' նույնւես լայն, բաղմակողմանի ընթացքով: Պաւմավեւի Հիմնադիրը Համարվում է չուլանդացի դրող Վ. Սքոթը: Ավելի ուչ ւաւմավեւեր դրեցին Պուչկինը («կաւիւանի աղջիկը»), Հյուդոն («իննսուներեքը»), Ֆլոբերը («Սալամբո»), Տոլսւոյը («Պաւերաղմ ն խաղաղություն»), Րաֆֆին, Մուրացանը ն ուրիչներ: Պաւմավեւի մեջ,

ասում էր Բելինսկին, «ւաւմությունը' իբրն դիւություն, միաձուլվում է արվեսւի Հեւ»: Երբեմն իբրն ինքնուրույն ժանր առանձնացվում է վեւ-Էւուեան: Սակայն իրականում դա վեւի ւարաւեսակներից մեկն է, որն աչքի է ընկնում դարաչրջանի ն ժողովրդի կյանքի լայն ընդդրկումով (օրինակ' Լ. Տոլսւոյի «Պաւերաղմ ն խաղաղություն», Հյուդոյի «Թչվառներ», Ռոլանի «Ժան Բրիսւոֆ», Գորկու «կլիմ Սամդինի կյանքը», Շոլոխովի «Խաղաղ Դոն», Ա. Տոլսւոյի «Պեւրոս Առաջին», Դեմիրճյանի «Վարդանանք» վեւերը): Լինում է նան վեւ-եռերդություն (ւրիլոդիա), որը բաղկացած է իրար Հեւ սերւորեն կաւված երեք վեւերից (Մ. Գորկու «Մանկություն», «Ծառայության մեջ», «իմ Համալսարանները», Ա. Տոլսւոյի «Տառաւանքի ուղիներով», Սւ. Զորյանի «Հայոց բերդ», «Պաւ թադավոր» ն «Վարաղդաւ» ւաւմավեւերը): իսկ Բալղակը ն էմիլ Զոլան դրել են վիւաչարեր («Մարդկային կաւակերդություն», «Ռուդոն-Մակարներ»): Սրանք բաղկացած են ւասնյակ վեւերից, որոնք ւարբեր ուղիներով առնչվում են իրար Հեւ ն միասին վերցրած' ւալիս են ժամանակի Համաւար÷ակ նկարադիրը: Պաւմվածք ն նովել: Պաւմվածքը ն նովելը ւաւկանում են այսւես կոչված «÷ոքր էւիկական ձնին»: իրենց ընդդրկմամբ ն ծավալով նրանք վեւի Համեմաւությամբ չաւ ÷ոքր են, դեւքերի նկարադրությունը նրանց մեջ ավելի սեղմ է, Հակիրճ: Վեւի բաղմաթիվ կերւարների ÷ոխարեն այսւեղ սովորաբար Հանդես են դալիս միայն մեկ կամ մի քանի Հերոս, անՀամար դեւքերի, վիճակների, դրվադների ÷ոխարեն' մեկ Հիմնական իրադրություն կամ դրվադ, որի միջոցով բացաՀայւվում է կերւարի էությունը: կյանքում ամեն ինչ չէ, որ կարող է վեւի նյութ դառնալ: «կան իրադարձություններ, կան դեւքեր,- դրել է Բելինսկին,- որոնք Հերիք չէին անի դրամայի Համար, չէին դառնա վեւ, բայց որոնք խոր են, որոնք մի ակնթարթում այնքան կյանք են խւացնում, ինչքան չես վերաւրի դարերով. ւաւմվածքը որսում է դրանք ն ւար÷ակում է իր նեղ չրջանակներում»: Այսւիսով, ժանրի բնույթը ւայմանավորված է ւաւկերվող նյութով: Բայց կարնոր է նան Հեղինակի մուեցումը. երբ դրողն ուղում է ւաւկերել որնէ վիճակ, առանձին դրվադ' առանց նրա բոլոր Հիմքերի ու ւաւճառների մանրամասն վերլուծության, նա դիմում է ւաւմվածքին ն նովելին:

Սակայն լիարժեք ւաւմվածքը կարող է Հասնել կյանքի չաւ խոր ընդՀանրացման, ÷ոքր ձնի մեջ արւաՀայւել մեծ ճչմարւություն: Բավական է Հիչել միայն Թումանյանի «Գիքորը» կամ Նար-Դոսի «Մեր թաղը» ւաւմվածաչարը: Թեն այս երկու ժանրերը չաւ ընդՀանուր դծեր ունեն, թեն միննույն դործը Հաճախ անվանում են ն՛ ւաւմվածք, ն՛ նովել, բայց նրանց միջն կան որոչ ւարբերություններ: Այդ ւարբերությունները ւարղ կդառնան, եթե մենք ուչադրություն դարձնենք այն մի քանի «լրացուցիչ» դծերի վրա, որոնք բնորոչ են նովելին, բայց ւարւադիր չեն ւաւմվածքի մեջ: Նովելը (իւալերեն նչանակում է «նորություն», Հայերեն Հաճախ թարդմանվում է նորավեւ) ձնավորվեց վաղ Վերլուծության դարաչրջանում: Այդ ժանրի առաջին դասական օրինակները եղան իւալացի Բոկաչչոյի (ՃԱՄ դար) նովելները, որոնք ամ÷ո÷ված են նրա «Դեկամերոն» դրքում: Վերածննդի չրջանում նովելը Հիմնվում էր որնէ սրամիւ, արւասովոր ւաւմության, երբեմն' անեկդուի վրա. այդւեղ ժողովուրդը ծաղրում էր Հոդնորականության ն աղնվականության արաւները: Սյուժեի արւասովոր, բացառիկ բնույթը, սուր ինւրիդը, երդիծական ւարրերը դարձան նովելի բնորոչ դծերը: Նորավեւի Համար չաւ Հաւկանչական է դործողության արադ, սրընթաց ղարդացումը' առանց չեղումների, առանց բնության կամ Հոդեկան վիճակների մանրամասն նկարադրության: իղուր չէ, որ այդ ժանրը Համեմաւվել է դեւի իր նւաւակն անչեղ ընթացող նեւի Հեւ: Բայց ամենից Հաւկանչականը նովելի Համար նրա անսւասելի, Հանկարծակի վախճանն է, որ մինչն վերջին ւողերը Հաճախ դժվար է լինում կռաՀել: Նովելի վերջը միանդամից ÷ոխում է մեր ւաւկերացումները Հերոսների մասին, նոր լույս է ս÷ռում բովանդակության վրա (օրինակ' Զեխովի «Զինովնիկի մաՀը», ԶոՀրաւի «Զաբուղոնը» ն այլն): Նորավեւի ճանաչված վարւեւներ են Մուասանը, Զեխովը, Օ. Հենրին, Գր. ԶոՀրաւը, Սւ. Զորյանը: Սակայն ւաւմվածքի ն նովելի սաՀմանաղաւումը ւայմանական է, մանավանդ ժամանակակից դրականության մեջ, որւեղ այդ ժանրերը Հաճախ նույնանում են: Վիւակ: կյանքի ընդդրկմամբ, Հերոսների քանակով ն ծավալով վիւակը ւաւմվածքի ն վեւի միջին ւեղն է դրավում: Վիւակն ավելի ÷ոքր է, քան վեւը, բայց ավելի մեծ է ւաւմվածքից ն

նովելից: Սական այդ սաՀմանները բավական ւայմանական են, ն չւեւք է ղարմանալ, որ առանձին երկեր կոչում են ն՛ ւաւմվածք, ն՛ վիւակ (Շիրվանղադեի «Արւիսւը», «կրակը», Մուրացանի «Նոյի ադռավը»), իսկ ուրիչ երկեր' ն՛ վիւակ, ն՛ վեւ (Մուրացանի «Առաքյալը», Շիրվանղադեի «Նամուսը»): Այդ ժանրերի միջն կայուն սաՀմաններ դծել Հնարավոր չէ: Սերւորեն կաւված լինելով վեւի Հեւ, վիւակն էլ անցել է ղարդացման մուավորաւես նույն ուղին: Վիւակի բնորոչ օրինակներ են Պուչկինի «Դուբրովսկին», Գոդոլի «Տարաս Բուլբան», Պ. Մերիմեի «կարմենը», Շիրվանղադեի «Զար ոդին», Սւ. Զորյանի «Գրադարանի աղջիկը», Ա. Բակունցի «կյորեսը», Հր. Մաթնոսյանի «Աչնան արնը» ն այլ երկեր: Ակնարկային ժանրեր: «Ակնարկային դրականություն» ընդՀանուր Հասկացության ւակ մենք մւցնում ենք այն երկերը, որոնք ւաւմում են ոչ թե Հորինված դեւքերի ու Հերոսների, այլ իրականում դոյություն ունեցող մարդկանց ն իրադարձությունների մասին՝ ւաՀւանելով նրանց անվան, կյանքի ն դործունեության իրական դծերը: Այս ժանրերում ÷ասւադրական կամ Հրաւարակախոսական դծերը Հանդես են դալիս ոչ թե որւես միջոց, այլ ժանր սւեղծող դործոն: Սակայն ÷ասւերն իմասւավորվում են այնւես, որ դրական երկը ճանաչողական արժեքի կողքին ձեռք է բերում նան դեղարվեսւական-դեղադիւական արժեք: Դրանով ակնարկային ժանրերը ւարբերվում են դրական մյուս բոլոր ժանրերից: Ակնարկը այս ժանրերից Հիմնականն է. այն սկիղբ է առել ՃԱՃ դարի կեսերին ն կաւված էր ռեալիսւական դրականության ձդւման Հեւ' ճանաչելու ն արւացոլելու կյանքի նորանոր կողմեր, մերձենալու իրականությանը: Սակայն կենսական երնույթի ընւրությունը անՀնարին է առանց կյանքի լավ ճանաչողության ն սւեղծադործական վերաբերմունքի: Գրողը ւեւք է դւնի այնւիսի ÷ասւ, այնւիսի անձնավորություն, որոնք ինքնին ւիւական ն նչանակալի լինեն կյանքի ւվյալ բնադավառի Համար: Երբեմն ասում են, որ ակնարկի մեջ երնակայության դերը սաՀմանա÷ակ է, քանի որ դրողը դործ ունի եղակի իրական ÷ասւի Հեւ: Ճիչւ է, ակնարկի մեջ Հեղինակի երնակայությունն «իրավունք չունի» ÷ոխելու ÷ասւերի Հիմնական բնույթը, բայց այն այսւեղ նս կարնոր դեր է խաղում: Առանց երնակայության' ակնարկադիրը չի կարողանա առանձնացնել երնույթի Հիմնական օղակները, ւալ ւեղի

ունեցած դեւքերի Հոդեբանական ւաւճառաբանությունը ն այլն: Հեղինակը կարող է ÷ոխել առանձին երկրորդական Հանդամանքներ, եթե դա անՀրաժեչւ է դեղարվեսւական ււավորության Հասնելու Համար: Լիարժեք ակնարկների մեջ նս սւեղծվում է կերւար' իր բնավորության ն դործի չոչա÷ելի դծերով: Մենք ծանոթանում ենք իրական մարդկային ճակաւադրի, խոՀերի ու Հույղերի Հեւ: Ակնարկը նույնւես օդւվում է դեղարվեսւական ւաւկերման միջոցներից' Հերոսների երկխոսություն կամ ներքին խոսք, բնանկար, դիմանկար, Հեղինակային դնաՀաւական ն այլն: Դրանք ակնարկում սերւորեն կաւված են Հրաւարակախոսական ն դիւական ւվյալների Հեւ (թվեր, ÷ասւեր ն այլն): Այդ նկաւի ուներ Գորկին' ասելով, որ ակնարկը դւնվում է «Հեւաղուության ն ւաւմվածքի միջն», այսինքն' բնականորեն միաձուլում է ն՛ մեկի, ն՛ մյուսի Հնարավորություններն ու միջոցները: Ակնարկում էական դեր ունի նան Հեղինակի ակւիվ միջամւությունը. Հաճախ նա Հանդես է դալիս իբրն դեւքերի ականաւես, մասնակից կամ Հերոսի խոսակից, նկարադրում է իր սե÷ական ււավորությունները կամ Հուչերը: ՅուրաՀաւուկ բնույթ ունի նան ակնարկի սյուժեն: Սխալ կլիներ այսւեղ որոնել սյուժեի ղարդացման բոլոր օղակները. դրանց մի մասը կարող է բացակայել: Բայց սյուժեի որոչակի ւարրեր ակնարկում անւայման առկա են. մենք ւեսնում ենք բնավորությունների ղարդացումը, նրանց Հարաբերությունների բնույթը ն այլն: Տարբերում են ակնարկի մի չարք ւեսակներ' ուղեդրական ակնարկ կամ ճամւորդական նոթեր (Թաղիադյանի «ՃանաւարՀորդություն ի Հայս», Աբովյանի «Ուղնորություն դեւի Անիի ավերակները», Րաֆֆու «ՃանաւարՀորդություն Պարսկասւանում», Փա÷աղյանի «Տուրիսւի Հիչաւակարանից», կաւոււիկյանի «Բարավանները դեռ քայլում են»), բարքերի ակնարկ՞ (Պարոնյա: Եվրուական ն ռուսական դրականության մեջ դրանք կոչվում են «ֆիղիոլոդիաներ», քանի որ ձդւում էին դրականություն ւեղա÷ոխել ֆիղիոլոդիական դիւության Հնարքները' Հասարակությունը ւաւկերել որւես ամբողջական օրդանիղմ, բացաՀայւել այդ «օրդանիղմի» բաղմաղան «կաւերը»:

նի «Պւույւ մը Պոլսո թաղերուն մեջ»), ւրոբլեմային ակնարկ, որւեղ դրվում է Հասարակական կամ աղդային որնէ կարնոր խնդիր (Նալբանդյանի «Հիչաւակարանի» որոչ դլուխներ, Թումանյանի «Բորչալվում»), դիմանկարային ակնարկ (Վ. Խեչումյանի «Մարւիրոս Սարյան»), Էսսե (Վ. Պեւրոսյանի «Հայկական էսքիղներ») ն այլն: Ակնարկն անվանում են «դրականության Հեւաղուություն»: իրոք, ակնարկը կարող է ավելի արադ արձադանքել կյանքի նոր երնույթներին' «Հեւախուղելով» Հրաւաւ թեման. այն կյանքի Հեւ դրողների անմիջական կաւի ցայւուն դրսնորումներից մեկն է: Ակնարկային ժանրերից է նան Շուչադրությունը (մեմուարներ), որի մեջ ւաւմության Հիմքն ու առանցքը Հեղինակի Հուչերն են սե÷ական կյանքի, ւվյալ ժամանակաչրջանի ն իրական ւաւմական դործիչների մասին: Հուչադրության մեջ կարող է ւեղ դւնել ոչ միայն իրական ÷ասւի նկարադրությունը, այլն ւաւմական իրողությունը, քնարական ղեղումն ու ÷իլիսո÷այական խոՀը: Առանձնացվում է մեմուարների երկու ւեսակ: Առաջինը ինքնակենսադրական բնույթի Հուչերն են (ինքնակենսադրական վեւ, վիւակ ն այլն), որոնց «սյուժեն» Հեղինակի կյանքի, ւեսածի ն աւրածի ընթացքն է' իր Հիմնական դրվադներով: Դարաչրջանի Հարցերը բեկվում են անՀաւի կյանքի ն Հոդեբանության մեջ: Այդւիսին են Զ. Սելինջերի «Տարեկանի արւում' անդունդի եղրին», Աղայանի «իմ կյանքի դլխավոր դեւքերը», Շիրվանղադեի «կյանքի բովից», Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն», ՄաՀարու «Ծաղկած ÷չալարեր» դրքերը: Հուչադրության մյուս ւեսակը դրական դիմանկարն է, որի մեջ անձնական Հանդիւումների ն ււավորությունների Հիման վրա դծադրվում է ականավոր մարդկանց բնավորությունը, դնաՀաւվում նրանց ւաւմական նչանակությունը (Գր. ԶոՀրաւի «Ծանոթ դեմքեր» չարքը, Ավ. իսաՀակյանի «իմ Հուչերից», Սւ. Զորյանի «Հուչերի դիրքը»): Ֆելիեւոնը ակնարկային երդիծական ժանրերից է. դրա Հիմքում սովորաբար դրվում է կյանքի որնէ արաւավոր ÷ասւ կամ Հասարակական առումով վնասակար երնույթ: Այդ երնույթն ու նրա կրողները դաւաւարւվում, ծաղրվում են չա÷աղանցման, դրուեսկի ն երդիծանքի այլ միջոցներով: Ֆելիեւոնը լրադրային ժանր է. այն կարող է չոչա÷ել բաղմաղան խնդիրներ' կենցաղա321

յինից մինչն աղդային-Հասարակական կյանքի կարնորադույն Հարցեր: Հայ դրականության լավադույն ֆելիեւոնները ւաւկանում են Հ. Պարոնյանի, Դ. Դեմիրճյանի, Լեռ-կամսարի, Ս. ՎաՀունու դրչին: Ֆելիեւոնը երբեմն դրվում է չա÷ածո' իբրն սյուժեւային բանասւեղծություն: Մի քանի այդւիսի չա÷ածո ֆելիեւոններ է դրել ՀովՀ. Թումանյանը: Ակնարկային ժանրերից Հաւկաւես սուր երդիծական բնույթ ունի ւամֆլեւը, որը սովորաբար ղուդակցում է դեղարվեսւական ն Հրաւարակախոսական միջոցները: Պամֆլեւն ունի սուր քաղաքական ուղղվածություն. նրա երդիծանքը Հաճախ թունու է ն ոչնչացնող: Մեր դրականության լավադույն ւամֆլեւներից են Մ. Նալբանդյանի «Երկու ւողը», Ե. Զարենցի «Հանդուցյալ ւարոնը կամ ւարոն Հանդուցյալը»: Պամֆլեւ-դիմանկարներից է բաղկացած Պարոնյանի «Աղդային ջոջեր» չարքը: Ոչ միայն ւամֆլեւը, այլն ակնարկային դրականության մյուս ւեսակները մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով առնչվում են Շրաւարակախոսության Հեւ ն օդւվում են նրա միջոցներից. ակնարկի, մեմուարի կամ ֆելիեւոնի Հեղինակը նս ձդւում է ուղղակի բարձրացնել կյանքի այս կամ այն Հրաւաւ Հարցը, Հասարակության ուչադրությունը բնեռել նրա վրա: էւիկական ժանրերի քննությունն ավարւելուց առաջ ւեւք է առանձնացնել նան դիւաֆանւասւիկ դրականությունը, որն իր ւարբեր ժանրերով (վեւ, վիւակ, ւաւմվածք, ւիես) սկղբնավորվել է Ժյուլ Վեռնի ն Հերբերւ Ուելսի սւեղծադործության մեջ: Այդ դրականության Հնարավորությունները մեծանում են Հաւկաւես ժամանակակից աչխարՀում' դիւության ն ւեխնիկայի աննախադեւ ղարդացման չնորՀիվ: Հենվելով դիւության ւվյալների վրա' դիւաֆանւասւիկ սւեղծադործության Հեղինակը ձդւում է կանխաւեսել ն դեղարվեսւորեն ւաւկերել աւադան, ցույց ւալ մարդկային մւքի ն դործի նոր, անսաՀման Հեռանկարները:

ԲՆԱՐԱկԱՆ ԺԱՆՐԵՐ

Բնարական ժանրերի ւարբերակման Հիմքը նրանց արւաՀայւած ւրամադրության բնույթն է: կառուցման սկղբունքով այդ ժանրերը Հիմնականում նման են իրար (÷ոքր ծավալ, չա÷ածո ձն,

սյուժեի բացակայություն, իրականության ղդացմունքային վերաւրում ն այլն): Բայց կախված այն բանից, թե բանասւեղծը Հուղական ի՛նչ մուիվ է արւաՀայւում, ըսւ այդմ էլ քնարերդությունը բաժանվում է ւարբեր ւեսակների: Արդեն ժողովրդական բանաՀյուսության քնարական սւեղծադործությունների չարքում ւեսնում ենք աչխաւանքի երդեր, որոնք արւացոլում են աչխաւանքի ռիթմը, ընթացքը, աչխաւող մարդու Հույղերը, սիրո երդեր, բնության երդեր, կենցաղային երդեր՝ նվիրված առօրյա կյանքի այլնայլ կողմերին (Հարսանեկան, օրորոցային, խնջույքի, թաղման, կաւակային երդեր ն այլն): Բացի նչված ւեսակներից' Հայ ժողովուրդն ունեցել է իր ւանդխւության երդերը, որոնց մեջ արւաՀայւվել են Հայրենիքից կւրված մարդու ծանր աւրումներն ու կարուը, նրա անօդնական վիճակը («կռունկ» ն այլ երդեր): Ժողովրդական քնարերդության նչված ւեսակները դրեթե միչւ ուղեկցվում էին երաժչւությամբ, կաւարվում ւոների, Հանդեսների, ծիսական արարողությունների ժամանակ: Ամեն մի ժողովուրդ ունեցել է նան խաղիկներ (սովորաբար չորսւողանի երդ, ռուսերեն' «չասւուչկա»), Շանելուկներ, առածներ ու ասացվածքներ, որոնց մեջ չաւ սեղմ ձնով արւաՀայւվել են մարդկային Հույղերը, սերունդների կենսա÷որձն ու իմասւությունը: Գրավոր քնարերդության առաջին Հսւակ ժանրային բաժանումը մենք ւեսնում ենք Հին Հունական ւոեղիայում: Այդ ժանրերից չաւերն իրենց ւարբեր դրսնորումներով կան ն դործում են մինչն այժմ: Ներբող: Անւիկ ւոեղիայում իրենց բովանդակությամբ չաւ մու էին այնւիսի դրական ւեսակներ, ինչւես օդան, Շիմնը, դիֆիրամբը, որոնք Հայերեն թարդմանվել են ներբող, ձոն, դովասանք: Նրանց մեջ դովերդվում, ÷առաբանվում էր կյանքի որնէ նչանավոր երնույթ կամ անձնավորություն, բանասւեղծության մեջ իչխում էր Հանդիսավոր ւրամադրությունը: Ներբողները կաւարվում էին քաղաքացիական ն կրոնական ւոների, մրցումների ժամանակ' երդչախմբի ուղեկցությամբ: Նչանավոր էին Հաւկաւես Հույն բանասւեղծ Պինդարոսի օդաները (էւինիկներ), իսկ Հռոմեական դրականության մեջ' Հորացիոսինը: Անւիկ ւոեղիայից Հեւո ներբողի (օդայի) ժանրը կրկին մեծ

ւարածում սւացավ ՃՄԱ-ՃՄԱԱԱ դարերում, Հաւկաւես կլասիցիղմի դրականության մեջ: Հայւնի են ֆրանսիացի բանասւեղծներ Ռոնսարի, Մալերբի, ռուսական ւոեղիայում' Լոմոնոսովի ն Դերժավինի օդաները: Ներբողման նյութ էին դառնում աղդային կյանքի կարնոր իրադարձությունները (Հաղթական ւաւերաղմ, Համաժողովրդական ւոներ) կամ բարձրասւիճան անձնավորությունների կյանքը: Դրան Համաւաւասխան օդւադործվում էին ւաթեւիկ, Հանդիսավոր ոճ, Հռեւորական բաղմաղան ձներ, Հիւերբոլիկ ն ÷ոխաբերական միջոցներով Հարուսւ լեղու: Օդան երբեմն ւալիս էր նան ÷առաբանվող դեւքի նկարադրությունը, որով նրա մեջ ղդալի չա÷ով ւաւմողական ւարր էր մւնում*: Գրականության Հեւադա դեմոկրաւացման, աղաւադրական դաղա÷արների ւարածման Հեւ ÷ոխվում է նան օդայի բովանդակությունը (օրինակ, Ռադիչչնը ն Պուչկինը ներբողներ են ձոնել աղաւությանը): Հայ բանասւեղծներից ներբողներ է դրել Դ. Վարուժանը, որի «Ձոնը» («Եղեդնյա դրչով երդեցի ÷առքեր...») Հայրենասիրական օդայի Հիանալի նմուչ է: Մի քանի ներբողներ ունի նան Զարենցը («էւիքական լուսաբաց» դրքում): Եղերերդություն: Հունական ւոեղիայում օդային Հակադիր բովանդակություն ուներ Էլեդիան, որը դեռ Հնում Հայերը կոչել են եղերերդություն՞՞: Դա թախծու, ւխուր ւրամադրության բանասւեղծություն էր: իբրն այդւիսին էլ էլեդիան մւավ Հեւադա դարերի դրականության մեջ: Նրա միջոցով Հեղինակներն արւաՀայւում էին իրենց դժդոՀությունը Հասարակական ն անձնական կյանքից, նրա ցավադին կողմերից, իրենց ողբերդական ւրամադրությունները: Եղերերդությունը Հաճախ սւանում էր ÷իլիսո÷այական խոՀի ւեսք: Այն մեծ ւարածում է ունեցել Հաւկաւես Հա: Պաւմողական ւարրի առկայությունը Հաչվի առնելով էլ ոմանք ներբողը դասել են քնարաէւիկական ժանրերի չարքը (ւոեմի, բալլադի ն առակի Հեւ միասին): :: Սովորաբար կարծում են, որ էլեդիայի անվանումն ունի ասիական ծադում ն նչանակում է «ողբ»: Սակայն Հին Հունասւանում այդ ժանրը չոււով կորցրեց իր սկբնական թախծալի ւեսքը ն ընդունեց քնարական խոՀի բնույթ' չաւ բաղմաղան բովանդակությամբ:

սարակական կյանքի բարդ, անցումային չրջաններում, երբ Հայրենիքի, ժողովրդի, անՀաւի կյանքը լի էր ողբերդական վիճակներով: ՀամաչխարՀային դրականության մեջ այդ ժանրն ունի չաւ Հարուսւ ավանդույթներ. էլեդիաներ են դրել Գյոթեն, Շիլլերը, Հայնեն, Պուչկինը, Լերմոնւովը ն ուրիչներ: Հայ ւոեղիայից կարելի է Հիչաւակել Դուրյանի «Լճակը», «իմ մաՀը», «Տրւունջքը», Պեչիկթաչլյանի «Գարունը», ՀովՀաննիսյանի «Բեղ սւասող չմնաց, ո՞ւր ես դալիս, այ դարուն...», իսաՀակյանի «Օրս ւրւում, սն է անցնում», Տերյանի «Հաւված», «Աչնան մեղեդի» ն չաւ ուրիչ բանասւեղծություններ: Այդ ժանրին դիմել է նան Զարենցը («Այրված երդեր», «էլեդիա, դրված Վենեւիկում»): Հովվերդություն: Այս ժանրը նույնւես Հին ծադում ունի: Հովվերդության (իդիլիա) մեջ ւաւկերվում էր բնության դրկում աւրող մարդկանց' Հովիվների, ձկնորսների, Հողադործների ւարղ ու խաղաղ կյանքը' Հաճախ դունաղարդված, արաւներից ղերծ, երանավեւ իրականության ձնով: իդիլիայի Հիմնադիրը Համարվում է Հույն բանասւեղծ Թեոկրիւեսը (մ. թ. ա. ԱԱԱ դ.): Հին Հռոմում Հայւնի էին Վերդիլիոսի (մ. թ. ա. Ա դ.) Հովվերդությունները: Գրվում էին ինչւես չա÷ածո, այնւես էլ արձակ իդիլիաներ: Թեմաւիկ ն կառուցվածքային մի չարք ÷ո÷ոխություններ կրելով' Հովվերդությունը Հասնում է մինչն նոր ժամանակների դրականություն: Հայ դրականության մեջ Հովվերդական բնույթ ունեն Ավ. իսաՀակյանի «Ալադյաղի մանիները», Դ. Վարուժանի «Հացին երդը», Վ. Միրաքյանի «Լալվարի որսը»: Սակայն նոր ժամանակների այս ն ուրիչ Հովվերդություններում դյուղական իդիլիկ ւաւկերների կողքին արւացոլվել են նան կյանքի Հակասությունները: Էւիդրամ: Հին Հունասւանում էւիդրամ էին անվանում ասւվածներին կամ նչանավոր անձանց ÷առաբանող չա÷ածո կարճառու (երբեմն մեկ-երկու ւողանի) մակադրությունները չենքերի, ւաճարների ւաւերին, արձանների, կաՀույքի կամ ամանեղենի վրա («էւիդրամ» բառացի նչանակում է մակադրություն): Սովորաբար իբրն «խոսող» Հանդես էր դալիս անչարժ առարկան, որի վրա արվում էր մակադրությունը: Ավելի ուչ էւիդրամն սւացավ երդիծական բովանդակություն: Այդւես սկսեցին անվանել երդիծական ÷ոքրածավալ բանասւեղծությունը, որի մեջ ծաղրվում են որնէ Հասարակական երնույթի կամ անձնավորության բացասական դծերը: Այսւեղ ÷այլում է սրամիւ, դիւուկ, Հակառակորդի

ներքին թուլությունն ու սնանկությունը մերկացնող խոսքը: ՀամաչխարՀային դրականության մեջ Հայւնի են Անակրեոնի, Սաֆոյի, Եղովւոսի, Վոլւերի, Ռուսոյի, Գյոթեի, Բյոռնսի, Պուչկինի, Մայակովսկու էւիդրամները: Հայ Հեղինակներից էւիդրամներ են դրել Ա. Ծաւուրյանը, Ե. Զարենցը ն ուրիչներ: էւիդրամը կարող է նան երդիծել Հասարակական որնէ երնույթ ընդՀանրացված ձնով: ԱՀա Ա. Ծաւուրյանի «իդեալիսւը» բանասւեղծությունը նրա «Գրչի Հանաքներ» դրքից. Երբ ուսանող Էր Շամալսարանում, Իդեալ Էր ւնւրում նա ամեն բանում. Նա միչւ ասում Էր. «Առանց իդեալի՝ Կյանքն Է անաւաւ, մարդն Է խըղճալի»: Բայց աՇա՛ կյանքի նա դըւրոց մըւավ, Եվ, դիւե՞ք, իդեալն ի՛նչ բանում դըւավՀարուսւ օժիւով մի աղջիկ առավ Եվ կընկա ւողով... Շայւնի մարդ դառավ...

Անցյալում ւարածված էին նան երդիծական բանասւեղծության այլ ւեսակներ' սաւիրա (նեղ իմասւով), յամբեր ն այլն: Սակայն նորադույն դրականության մեջ դրանք չեն ւաՀւանվել: Բանասւեղծները դերադասում են իրենց երդիծական դործերը Հրաւարակվել առանց ժանրային նման սաՀմանաղաւման: Էւիւաֆիա: Գերեղմանաքարի վրա արված չա÷ածո մակադրությունը կոչվում էր էւիւաֆիա: Ավելի ուչ այդւես սկսեցին անվանել առՀասարակ մաՀվան առիթով դրված դամբանական բանասւեղծությունները, որոնց մեջ ւրվում է մաՀացածի կյանքի ն դործի Համառու բնութադիրը' ւաՀւանելով, սակայն, դամբանական մակադրության ձնը: ԱՀա Ե. Զարենցի էւիւաֆիան' դրված կոմիւասի մաՀվան առիթով (1936): Ասւ՝ Կոմիւասն Է Շանդչում՝ իբրն Շող ու աճյուն առՇավեւ: Սի՛րւ մոխրացած, դարձած Շող՝ երբեմնի անոթ ձայնածին: Ա՛յր մաՇացու՝ աչխարՇում նա եղել Է դւիր, վարդաւեւ: Այր մչւաւն՝ ձայնաւեւ- ձայների արքա- ձայնադիր:

Դամբանական բանասւեղծությունը կարող է ունենալ նան երդիծական բովանդակություն, երբ Հեդնանքի միջոցով ներկայացվում են որնէ կենդանի անձնավորության թերությունները' ւաՀ326

ւանելով դամբանական բանասւեղծության ժանրային ձնը: Այդւիսին է Զարենցի մեկ այլ էւիւաֆիան. Ասւ Շանդչի - (անուն): Նաիրյան երկրի քննադաւը մեծ, Որ երկա՛ր աւրեց, բայց Շերոսաբար ոչինչ չդրեց:ԽոնարՇի՛ր դլուխդ, օւարակա՛ն, այս քարի առաջ.Այսւեղ նաիրյան Շանճարն Է Շանդչում՝ կրկնակի մեռած:

Ուղերձ: Այսւես է կոչվում չա÷ածո նամակի ձնով դրված բանասւեղծությունը՞, որի մեջ Հեղինակն արւաՀայւում է իր դաւողությունները, խոՀերն ու Հույղերը' խոսքն ուղղելով որնէ կոնկրեւ անՀաւի կամ մարդկային խմբի, երբեմն նան' երնակայական անձի: Այդ ժանրի առաջին նմուչները երնան եկան Հին Հռոմեացի բանասւեղծ Հորացիոսի սւեղծադործության մեջ (Հաւկաւես նչանավոր էր նրա «Ուղերձ Պիղոններին» բանասւեղծությունը, որն առավել Հայւնի է «Բերթողական արվեսւ» վերնադրով): Նչանավոր էին նան Օվիդիուսի ուղերձները: Այս ժանրի ծաղկման չրջանը ՃՄԱԱ-ՃՄԱԱԱ դարերի կլասիցիղմն էր (Բուալո, Վոլւեր, Պու, Լոմոնոսով, Սումարոկով), սակայն այն որոչակի ւարածում դւավ նան ռոմանւիղմի ւոեղիայում (Շիլլեր, Պուչկին): Հայ դրականության մեջ այդ ժանրի օրինակներ են Զարենցի «Թուղթ Ակսել Բակունցին' դրված Լենինդրադից», «Թուղթ բանասւեղծ բարեկամիս' NN-ին, դրված Երնանից», «Ուղերձ մեր Հանճարեղ վարւեւներին», «Ընթերցող ւոեւին» բանասւեղծությունները, որոնց մեջ Հեղինակն արծածել է Հասարակական ն դեղադիւական խնդիրներ: Պարոդիա: Պարոդիան (ծաղրանմանություն) Հաւկաւես քնարական ժանր չէ. այն կարող է Հանդես դալ նան իբրն ւաւմողական ժանր, սակայն ավելի բնորոչ է լիրիկային: Պարոդիայի էությունն այն է, որ Հեղինակը, օդւադործելով մեկ այլ դրողի որնէ երկի դեղարվեսւական ձնի ւարրերը (ւաղաչա÷ական կառուցվածք, լեղվի, բառաւաչարի բնորոչ Հաւկանիչներ ն այլն), նրանց մեջ Հակադիր բովանդակություն է դնում ն կամ այդ դծերը Հասցնում է ծայրաՀեղության, որւեսղի ընդդծի նրանց թերու:

Այս ժանրը անվանում են նան Էւիսւոլա, իսկ մեղանում Հայւնի է թուղթ անունով:

թյունները: Այդ իմասւով' ւարոդիաներն իրենց ժամանակի դրական-Հասարակական ւարբեր ըմբռնումների բախման ն ւայքարի վկայություններ են: Այսւես, Ռ. Պաւկանյանի «Վարդանի երդի» առիթով («Բաջ Վարդան Մամիկոնյանի մաՀը» ւոեմից) Մ. Նալբանդյանը դրեց իր «Մամիկոնյան մեծ ՎաՀանի ւաւասխանը»: կիրառելով ուանավորի մի չարք Համանման չարաՀյուսականարւասանական միջոցներ (Հռեւորական Հարց, դիմում ն կոչ) ն միննույն ւաղաչա÷ական կառուցվածքը (յուրաքանչյուր ւան մեջ Հինդ 10-վանկանի ւող ն վերջում մեկ կիսաւող)' Նալբանդյանը, սակայն, բոլոր ւների սկղբում ն վերջում «Հիմի է՞լ լռենք» բառերի ÷ոխարեն դնում է' «Հիմի է՞լ խոսենք»: Նա արւաՀայւում է երկրի ներքին երկւառակություններն ու արաւները վերացնելու անՀրաժեչւության դաղա÷արը: ԱՀա Պաւկանյանի ն Նալբանդյանի բանասւեղծությունների առաջին ւները. Հիմի Է՛լ լըռենք, եղբարք, Շիմի Է՛լ, Երբ մեր թըչնամին իր սուրն Է դըրել, Իր օրՇասական սուրը մեր կըրծքին, Ականջ չի դնում մեր լաց ու կոծին. Ասացե՛ք, եղբարք Շայեր, ի՞նչ անենք,Հիմի Է՞լ լըռենք: (Պաւկանյան) Հիմի Է՞լ խոսենք, եղբարք, Շիմի Է՞լ, Երբ ընւանեկան երկւառակությամբ Ուրիչ բան չունենք, բայց իրար դավել, Եվ սարսաւելի աղդուրացությամբ Մեր նախնյաց ուխւը ուքով կոխել ենք,Հիմի Է՞լ խոսենք: (Նալբանդյան)

Այս սկղբունքով էլ չարունակվում է ամբողջ ւարոդիան: Մի ուրիչ օրինակ: Թումանյանն իր «Պարոդիա» բանասւեղծության մեջ Հ. ՀովՀաննիսյանի վաղ չրջանի մի ուանավորից («իմ Հայրենիքը ւեսե՞լ ես, ասա՛...») նույնությամբ վերցնում է ամբողջ ւողերը, բայց Հենց ւեղնոււեղը վերջինիս Հովվերդական ւաւկերացումներին Հակադրում է ժամանակակից դյուղի սոցիալական անարդարությունների ւաւկերը: Եվրուական դրականության մեջ եղել են նան մի չարք այլ

քնարական ժանրեր' ռոմանս (երաժչւությանը ղուդակցված բանասւեղծություն), մադրիդալ (դովասանական բնույթի ուանավոր), դիդակւիկ բանասւեղծություն, որը Հայերեն թարդմանվել է վարդաւեւական (ուսուցողական) քերթողություն ն այլն: Քնարերդության թեմաւիկ բաժանումը: Սակայն նչված ժանրերով լիրիկայի ձներն ու Հնարավորությունները չեն սւառվում: Նոր ժամանակների քնարերդությունը բովանդակության ն կառուցվածքի այնքան բաղմաղան ւարաւեսակներ ու ձնա÷ոխություններ ունի, որ դրանք անՀնար է ւեղավորել անւիկ աչխարՀում կամ կլասիցիղմի դրականության մեջ Հասւաւված ժանրային սաՀմանների մեջ: իրոք, եթե մենք վերցնենք իսաՀակյանի կամ Տերյանի, Համո ՍաՀյանի կամ ՀովՀ. Շիրաղի բանասւեղծությունները, աւա Հիչյալ ժանրային բաժանումների մեջ կմւնի թերնս մի քանի ւասնյակ դործ, բայց Հարյուրավոր բանասւեղծություններ դժվար կլինի վերադրել նչված ժանրերից որնէ մեկին: ԱՀա ինչու մեր օրերում դրականադիւությունը սովորաբար չի ձդւում քնարական դործերն անւայման որնէ ժանրի մեջ մւցնել: Ավելի Հաճախ բանասւեղծությունները բաժանվում են ըսւ ընդՀանուր թեմաւիկայի, այսինքն' բովանդակության Հիմնական բնույթի: Այդ իմասւով խոսվում է քաղաքացիական (Հասարակության կյանքի սոցիալական, քաղաքական Հարցերի արծարծում), ւիլիսուայական (մարդու, բնության ընդՀանուր խնդիրների քնարական բացաՀայւում), բնության, անձնական, սիրային քնարերդության մասին ն այլն: Սակայն այս բաժանումները սոսկ ւայմանական նչանակություն ունեն: Ճիչւ է, լինում են բանասւեղծություններ, որոնք նվիրված են անձնական որնէ վիճակի կամ ղդացմունքի, ինչւես նան բանասւեղծություններ, որոնք Հասարակական խնդիրների (Հայրենասիրություն, սոցիալական Հարաբերություններ ն այլն) անդրադարձն են, բայց դրանց միջն խիսւ սաՀմաններ չկան: իսկական բանասւեղծի Համար քնարականորեն վերաւրված Հասարակական երնույթները դառնում են նան խորաւես անձնական ղդացմունք, իսկ անՀաւական ամեն մի ÷ասւ կամ Հույղ ուղղակի կամ անուղղակի կաւվում է որոչակի Հասարակական բովանդակության Հեւ: Լավադույն օրինակներ կարող են Համարվել Եղիչե Զարենցի կամ Պարույր Սնակի չաւ բանասւեղծություններ: կարելի է առանձնացնել Զարենցի «Մուսայիս» («Նախ' աղջիկ էիր

դու մի Հասարակ...») կամ «Երկու սոնեւ Ար÷իկի Հիչաւակին», Սնակի «Վարք մեծաց» կամ «Առաջադրանք Համայն աչխարՀի Հաչվիչ մեքենաներին ն ճչդրիւ սարքերին» ուանավորները: Բնության քնարերդությունը նս միչւ կաւված է Հեղինակի աչխարՀայացքի, Հասարակական ն դեղադիւական իդեալի Հեւ: Բնանկարը Հաճախ ամբողջովին ւոդորվում է մարդկային ղդացմունքներով (Տերյանի «Շչուկ ն չրչյուն», Հ. ՍաՀյանի «Նաիրյան դալար բարդի»): Երբեմն էլ ամբողջ բնանկարն ինքնին դառնում է մարդկային որնէ ւրամադրության կամ վիճակի սիմվոլիկ արւաՀայւություն, թեն բանասւեղծության մեջ մարդն ուղղակի Հանդես չի դալիս (Հայնեի «Եղննին», Լերմոնւովի «Առադասւը», Ծաւուրյանի «Ե՛կ, դարնան անձրն...», իսաՀակյանի «Գեւակի վրա թեքվել է ուռին...» ն այլն): ՃԱՃ դարի վերջից դրականության մեջ ւարածվեց այսւես կոչված ուրբանիսւական, այսինքն' քաղաքային ւեսարաններ ւաւկերող քնարերդությունը («ուրբա» լաւիներեն նչանակում է քաղաք): Ուրբանիսւները երդում էին մեծ քաղաքը, նրա մարդկային ղանդվածներն ու անՀաւին ճնչող վիթխարի կառույցները, մչուչն ու սւվերները: Բայց ուրբանիղմն արւաՀայւվեց նան այն բանասւեղծների երկերում, որոնք քաղաքային ւեսարաններից քաղում էին կյանքն արմաւաւես վերա÷ոխելու Համողմունք ն Հավաւ: Բավական է այդ առումով Հիչել Վ. Տերյանի «Վերադարձ», «Արնածադ» ն այլ բանասւեղծություններ, Դ. Վարուժանի «Գողդոթայի ծաղիկներ» չարքը, Ե. Զարենցի չաւ դործեր: ՃՃ դարի ւոեղիայում լայն ւարածում սւացավ բանասւեղծա կան չարքերի սկղբունքը: Նրա էությունն այն է, որ բանասւեղծն այս դեւքում Հաւուկ ուչադրություն է նվիրում իր քնարական դործերի խմբավորման ու կաւակցման Հարցին: Նա այնւես է դասավորում բանասւեղծությունները, որ նրանցից ամեն մեկը, լինելով միանդամայն ինքնուրույն ն ավարւուն միավոր, միաժամանակ մւնի ավելի մեծ ամբողջության' բանասւեղծական չարքի (ցիկլի մեջ), դառնա քնարական ւրամադրության ղարդացման բնական ն անՀրաժեչւ օղակ: Շարքը ւաւաՀականորեն դասավորված բանասւեղծությունների Հավաքածու չէ, այլ մի ամբողջական սւեղծադործություն, որի մասերի ւեղն ու կարդը ւայմանավորված է ընդՀանուր դեղարվեսւական մւաՀղացումով: Այս դեւքում, կարելի է ասել, Հեղինակը մւածում է նան ամբողջական

բանասւեղծական չարքերով, որոնց միասնությունը չւեւք է անւեսվի: Հայ ւոեղիայում այդ սկղբունքն իր դասական կաւարելությամբ առաջին անդամ իրականացրեց ՎաՀան Տերյանը` նախ «Մթնչաղի անուրջներ», աւա նան «Գիչեր ն Հուչեր», «Ոսկի Հեքիաթ», «Երկիր Նաիրի» չարքերով: Դրանք ամբողջական երկեր են' իրենց մասերի, այսինքն' առանձին բանասւեղծությունների Հուղադաղա÷արական միասնությամբ: կաւարյալ բանասւեղծական չարքեր են նան Զարենցի «Ծիածանը», «Ողջակիղվող կրակը», «էմալե ւրոֆիլը Ձեր», «Տաղարանը» ն այլն: Երբեմն չարքի մասերի միջով անցնում են որոչ ընդՀանուր կերւարներ ն սյուժեւային դծեր: Օրինակ, Ավ. իսաՀակյանի «Ալադյաղի մանիների» մի քանի ւասնյակ բանասւեղծությունները կաւակցվում են սիրո ողբերդության ղարդացման Հաջորդական ընթացքով, ն բանասւեղծական չարքն իր բնույթով մուենում է ւոեմի ժանրին:

ԲՆԱՐԱէՊիկԱկԱՆ ԺԱՆՐԵՐ

Մենք դիւենք, որ քնարական ն ւաւմողական ւարրերը չաւ Հաճախ միաՀյուսվում են: Սակայն կան դրական այնւիսի ժանրեր, որոնց մեջ քնարականի ն էւիկականի այդ ներթա÷անցումը ոչ թե Հնարավոր երնույթ է (ինչւես վեւի կամ բանասւեղծության մեջ), այլ նրանց էական, դրեթե ւարւադիր Հաւկանիչներից մեկը: Այդ ժանրերը ւաւկանում են ն՛ քնարական, ն՛ էւիկական սեռերին, ավելի ճիչւ` աղաւորեն օդւվում են մեկի ն մյուսի միջոցներից: կերւարների, նրանց դործողությունների ն կաւերի ւաւկերումը այդւիսի երկերի էւիկական Հիմքն է: Բայց այդ բոլորը ւրվում է Հեղինակի վերաբերմունքի Հեւ սերւորեն չաղկաւված, Հաճախ ւոեւը Հանդես է դալիս իբրն սւեղծադործության քնարական Հերոս: կերւարները բնութադրվում են ոչ միայն դործողության մեջ, այլն իրենց ՀուղաչխարՀի ասւիճանական բացաՀայւման միջոցով: Նման սւեղծադործությունները կոչվում են քնարաԷւիկական (լիրոէւիկական): Այդ ժանրերն են առակը, բալլադը ն ւոեմը (երբեմն այս խմբին է դասվում նան ներբողը): Նչված ժանրերի առանձնացումը մի Հաւուկ խմբի մեջ ամե331

ննին չի նչանակում դրական ինչ-որ չորրորդ սեռի ընդունում, քանի որ խոսքն այսւեղ ոչ թե կյանքի արւացոլման մի նոր ն ւարբեր սկղբունքի, այլ ւաւմողական ն քնարական սկղբունքների սերւ միաձուլման մասին է: Այդ միաձուլումն ընդՀանուր առմամբ նչված ժանրերի էական Հաւկանիչն է, թեն առանձին դեւքերում կարող են դերակչռել կա՛մ քնարական, կա՛մ էւիկական կողմերը: Այդ է ւաւճառը, որ երբեմն խոսվում է էւիկական ւոեմի, քնարական բալլադի մասին: Առակ: Առակը սկղբնաւես առաջացել է ժողովրդական բանաՀյուսության մեջ, աւա անցել է դրականությանը: Վաղ չրջանում առակը ÷ասւորեն կենդանական Հեքիաթի ւարաւեսակներից մեկն էր, բայց ավելի սեղմ սյուժեով ն անւայման այլաբանական բովանդակությամբ: Արդեն Հին աչխարՀում լայնորեն Հայւնի էին Հնդկական առակների ժողովածուն (Պիլւայի) ն Հաւկաւես Հույն առակադիր Եղովւոսի դործերը: Նոր ժամանակներում առակի ժանրը դասական բարձրության Հասցրին Լաֆոնւենը, կռիլովը ն ուրիչներ: Հայկական առակաների առաջին ժողովածուները դեռնս ՃԱԱ-ՃԱԱԱ դարերում կաղմել են Մխիթար Գոչը ն Վարդան Այդեկցին, իսկ նոր դրականության մեջ այդ ժանրը կիրառել են Աբովյանը («Պարաւ վախւի խաղալիք»), Ղ. Աղայանը, Ավ. իսաՀակյանը, Ա. Խնկոյանը, Հ. Շիրաղը ն ուրիչներ: Առակը երդիծական ժանր է. այն երնույթները ւաւկերում է նրանց ներքին անլիարժեքությունը, ծիծաղելի կողմերը բացաՀայւելու միւումով: Սակայն առակի երդիծանքն ունի այլաբանական (ալեդորիկ) բնույթ, մարդկային թերությունները նրա մեջ ներկայացվում են անուղղակի ձնով: Որւես դործող անձինք' Հանդես են դալիս մեծ մասամբ կենդանիները, երբեմն' բնության երնույթները կամ առարկաները (առանձին դեւքերում' նան մարդիկ): Սակայն, դծադրելով կենդանիների «բնավորությունները» կամ «Հարաբերությունները», բանասւեղծն ակնարկում է Համաւաւասխան մարդկային Հաւկություններ: իրականում առակի Հերոսը միչւ մարդն է: Առակը սովորաբար բաղկացած է լինում երկու մասից: Առաջինը առակի սյուժեն է, ւաւմությունը, որը չաւ սեղմ է, Հսւակ, առանց երկրորդական սյուժեւային դծերի կամ մանրամասն նկարադրությունների: Փոքր ծավալի մեջ առակադիրը ւեւք է ներկայացնի դեւքերի ընթացքը' Հասցնելով որոչակի լուծման: Այլաբա332

նական կերւարները ն դեւքերը կաղմում են առակի էւիկական Հիմքը: Երկրորդ մասը (որը դրվում է առակի վերջում, իսկ երբեմն էլ' սկղբում) բարոյախոսությունն է, այն եղրակացությունը, որ առակադիրը բխեցնում է իր ւաւկերած դեւքերից: Այդ մասը (որը ւարունակում է առակի Հիմնական դաղա÷արը) քնարական բնույթ ունի, խրաւը ներկայացնում է Հուղական երանդավորմամբ: Այդ երկու մասերի առկայությամբ, ինչւես նան դեւքերի մասին Հուղախառն ւաւմությամբ է ւայմանավորված առակի քնարաէւիկական բնույթը: Հին ն միջին դարերում առակը դրվում էր արձակ (Եղովւոսի, Գոչի, Այդեկցու առակները), իսկ նոր ժամանակներում դարձավ չա÷ածո դրական ժանր, ընդ որում' նրա ւաղաչա÷ությունը յուրաՀաւուկ դծեր ունի: Առակը ղերծ է ւների բաժանման որնէ կայուն սխեմայից ն սովորաբար Հեւնում է Հանդավոր «աղաւ» կամ «առակային ուանավորի» այն սկղբունքին, երբ ւողերի մեջ մւնում են թեն նման, բայց ւարբեր քանակով ուքեր կամ անդամներ: Ուանավորի աղաւությունը Հնարավորություն է ւալիս առակի լեղուն Հարսւացնելու կենդանի խոսակցական երանդներով: Առակի մեջ մեծ ւեղ են դրավում երկխոսությունները: Առակն ավանդական կայուն դծեր ունեցող ժանր է: Երբեմն միննույն առակային սյուժեն մչակել են ւարբեր Հեղինակներ: Առակի ւաւմության մեջ դա սովորական ն ընդունված երնույթ է, եթե միայն Հեղինակը կարողանում է Հին սյուժեն ներկայացնել նոր մեկնաբանությամբ (այդւես է վարվել Հ. Թումանյանը միջնադարյան «Մի կաթիլ մեղրը» մչակելիս): Բալլադ: իբրն դրական ւեսակ' բալլադը ղարդացման մեծ ուղի է անցել: Միջին դարերում Եվրուայում այդւես էին կոչում Հաւուկ ւաղաչա÷ական կառուցվածք ունեցող (մեծ մասամբ' բաղկացած 28 ւողից, որոչ ւողեր մի քանի անդամ կրկնվում էին) քնարական բանասւեղծությունը, որը կաւարվում էր ւարի ն երդի ուղեկցությամբ: Բուն «բալլադ» ւերմինը իւալերեն ն ֆրանսերեն նչանակում էր «ւարել» (Հայերեն թարդմանվել է «ւարերդ» կամ «ւարերդություն»): Սակայն ՃՄԱԱԱ դարի վերջից ւերմինը ÷ոխեց իր իմասւը. ռոմանւիկ բանասւեղծներն սւեղծեցին քնարաէւիկական մի նոր ժանր, որը նույնւես կոչեցին բալլադ: Դրանք ոչ մեծ ծավալի սյուժեւային դործեր էին, որոնց Հիմքում դրվում էր որնէ

ժողովրդական ավանդություն, լեդենդ, մեծ մասամբ անսովոր կամ ֆանւասւիկ մի դեւք: Այդ դեւքի նկարադրությունը միչւ նւաւակ ուներ Հասնելու Հուղական ուժեղ ււավորության, որին օդնում էին բալլադի ղոււ քնարական Հաւվածները, կրկնվող ւողերը կամ ւները, երկխոսությունները, որոնց միջոցով էլ Հաճախ առաջ էր չարժվում դործողությունը: Բալլադի սյուժեն սովորաբար ուներ սուր դրամաւիկ, լարված բնույթ, ղարդանում էր արադ ն սրընթաց: Պաւմվում էին միայն դործողության Հիմնական օղակները' առանց կաւակցող բացաւրությունների: Այդ Հաւկանիչները, որոնք արդեն Հաւուկ էին Շիլլերի, Գյոթեի, Սքոթի, Ժուկովսկու բալլադներին, ղդալի չա÷ով ւաՀւանվեցին նան ժանրի ւաւմության Հեւադա ÷ուլերում: Ռոմանւիկ բանասւեղծների բալլադներում դործողությունը Հաճախ իրական աչխարՀից ւեղա÷ոխվում էր երնակայության ոլորւ, ներկայացվում իբրն խորՀրդավոր ուժերի ն Հրաչաւաւում երնույթների թաւերաբեմ: Հաճախ Հանդես էին դալիս ուրվականներ, կենդանացող մեռելներ, ոդիներ, սաւանաներ ու կմախքներ, չարադուչակ դերեղման ու խորՀրդավոր լուսին... իսկ ռեալիսւ բանասւեղծները' Պուչկինը, Բյոռնսը, Շնչենկոն, Թումանյանը, ւաՀւանելով Հանդերձ սյուժեի ավանդական-լեդենդային Հիմքը, չաւ ւաւկերների ւայմանական ն անսովոր բնույթը, բալլադն օժւեցին կյանքի իրական դծերով, կենդանի խոսակցական լեղվով (այդ դծերը կարելի է ւեսնել Պուչկինի «ԶրաՀեղձը» բալլադում): Հայ դրականության մեջ բալլադի լավադույն օրինակներ են Թումանյանի «Փարվանան», «Ախթամարը», «Աղավնու վանքը», «Թադավորն ու չարչին», ՀովՀաննիսյանի «Արւավաղդը», իսաՀակյանի «Հավերժական սերը», «Ասւեւի սերը»: Բալլադի ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ, չնայած դարերի ընթացքում կրած բոլոր ÷ո÷ոխություններին, նրա մեջ ւաՀւանվել են մի չարք կայուն դծեր, որոնց վրա ն Հենվում է ժանրի միասնությունը: Դա դեւքերի ն դեմքերի քնարական ուժեղ դունավորումն է, լարվածությունն ու դինամիղմը, Համեմաւաբար ոչ մեծ ծավալը: Սակայն ամենից կարնորը ւեւք է Համարել բալլադի բովանդակության ոչ սովորական, բացառիկ բնույթը, ւայմանական, նույնիսկ ֆանւասւիկ ւաւկերների առկայությունը: ՊաւաՀական չէ, որ բովանդակության այդ կողմերն ընդդծելու Համար երբեմն ÷ոխաբերաբար բալլադ են կոչվել նան այլ ժանրի երկեր

(ինչւես' Օ. Ուայլդի «Ռեդինդի բանւի բալլադը» ւոեմը, Լ. Ֆեյխւվանդերի «իսւանական բալլադ» վեւը, Վ. Թոթովենցի «Արաբական բալլադ» ւաւմվածքը, Գ. Զուխրայի «Բալլադ ղինվորի մասին» կինոֆիլմը ն այլն): ԽորՀրդային չրջանի բալլադներում կարելի է նկաւել երկու Հիմնական թեմաւիկ դիծ: Մի կողմից' չարունակում են դրվել (մանավանդ 30-ական թթ. Հեւո) բալլադներ ժողովրդական ավանդությունների ու լեդենդների Հիման վրա: Այդւիսի դործեր են դրել Գ. Սարյանը («Փղոսկրյա դեղուՀին», «կիւարիս» ն այլն), Ս. Տարոնցին, Ս. ՎաՀունին ն ուրիչներ: Սակայն ավելի Հաճախ բալլադի նյութ են դարձել կյանքի իրական դրվադներ, Հաւկաւես քաղաքացիական կռիվների ն Հայրենական մեծ ւաւերաղմի թեմաներով: Լեդենդի երնակայական աչխարՀից ւեղա÷ոխվելով ն կանդնելով իրական Հողի վրա' բալլադը, սակայն, ւաՀւանում է բովանդակության որոչ անսովոր, բացառիկ, նույնիսկ ֆանւասւիկ դծեր: Այդւիսին են Ե. Զարենցի, Գ. Սարյանի, Ս. ՎաՀունու բալլադները: Պոեմ: Զա÷ածո ժանրերից ամենախոչորը' իր ծավալով, ընդդրկումներով ն Հնարավորություններով, ւոեմի ժանրն է: «Պոեմ» ւերմինը կիրառվում է չաւ ւարբեր ւիւի երկերի նկաւմամբ: Մենք ւոեմ ենք անվանում ժողովրդական ն անՀաւական էւոսները, օրինակ' Հոմերոսի «իլիականն» ու «Ոդիսականը» ն նրանց Հեւնությամբ դրված բաղմաթիվ ուրիչ դործեր, միջնադարյան դրականության այնւիսի երկեր, ինչւես Նարեկացու «Ողբերդության մաւյանը», Ռուսթավելու «Վադրենավորը», Դանւեի «Ասւվածային կաւակերդությունը»: Սակայն նոր ժամանակների ւոեմն իր Հիմնական դեղարվեսւական Հաւկանիչներով ղդալի չա÷ով ւարբերվում է Հին ու միջնադարյան դրականության նչված երկերից: Այն ÷ասւորեն սկիղբ է առնում ՃՄԱԱԱ-ՃԱՃ դարերի սաՀմանադծում ռոմանւիղմի դրականության մեջ: Մի չարք բանասւեղծներ ն Հաւկաւես Բայրոնն ու Պուչկինը սւեղծեցին ւոեմի մի նոր ւեսակ, որի մեջ Համեմաւաբար սեղմ չրջանակներում ւաւմվում էր անՀաւական կյանքի որնէ դեւք' Հաճախ սիրային Հանդույցով: Պոեմի Հերոսն օժւված էր բնավորության ն ճակաւադրի բացառիկ, անսովոր դծերով, դրվաւվում ն սուր կերւով Հակադրվում էր իր չրջաւաւին: Գործողությունը ւաւմվում էր քնարական ուժեղ չեչւով, Հեղինակի

ես-ի անմիջական մասնակցությամբ: Այդւես են ղարդանում Բայրոնի «Զայլդ Հարոլդ», «ԾովաՀեն», «Լարա», «Գյաուր», Պուչկինի «կովկասի դերին», «Բախչիսարայի չաւրվանը», «Գնչուներ», Լերմոնւովի «Դնը», «Մծիրի» ն այլ ւոեմներ: Պոեմի ժանրը մեծ դեր խաղաց նան ռեալիսւական դրականության մեջ (Պուչկինի «Պղնձե Հեծյալը», Ներկրասովի, Շնչենկոյի, Թումանյանի ւոեմները): Պոեմի այդ նոր ւեսակը Հայ դրականության մեջ սկղբնավորվեց ՃԱՃ դարի 50-60-ական թթ. ն ուներ դերաղանցաւես աղդային-Հայրենասիրական կամ Հասարակական թեմաւիկա (Ալիչանի ն Պաւկանյանի ւոեմները, ՇաՀաղիղի «Լնոնի վիչւը»): Բայց իր ամենաբարձր նվաճումներին Հայ ւոեմը Հասավ ՃՃ դարասկղբին Թումանյանի, իսաՀակյանի, Վարուժանի ն ուրիչների երկերում: Պոեմի ձները չաւ բաղմաղան են: Ամենից ւարածվածը ժանրի այն ւեսակն է, որի մեջ կան կերւարներ ն դեւքերի որոչակի ընթացք` բնութադրված ոչ միայն էւիկական, այլն քնարական միջոցներով: Մեծ ւեղ են դրավում քնարական չեղումները, Հաճախ բանասւեղծն ինքը Հանդես է դալիս իբրն դեւքերի մասնակից, իբրն ւոեմի Հերոսներից մեկը: Վերցնենք Թումանյանի «Անուչը»: Նրա մեջ կերւարներն ու դեւքերը (էւիկական Հիմքը) բացաՀայւված են քնարական ուժեղ դունավորմամբ: Նկաւի ունենք ոչ միայն Հեղինակի ղեղումները, այլն Անուչի, Սարոյի ու մյուս Հերոսների բաղմաթիվ լիրիկական երդերը: Այդ Հաւվածները, որոնցից չաւերը կարող են առանձին քնարական բանասւեղծություններ Համարվել («Ամւի ւակից ջուր է դալիս...», «Ասում են' ուռին», «Բարձր սարեր, այ սարեր...», «Սիրուն աղջիկ, ի՞նչ ես լալիս...» ն այլն), կաղմում են ւոեմի կեսից ավելին: ԱՀա թե ինչու «Անուչը» քնարաէւիկական սւեղծադործություն է: Որոչ ւոեմներում առաջին ւլանի վրա են Հերոսի ներաչխարՀը, Հույղերն ու խոՀերը, թեն կան նան դեւքերի ու Հանդամանքների նկարադրություններ, սյուժեի որոչ ւարրեր: Փասւորեն ւոեմը դառնում է մի ընդարձակ քնարական մենախոսություն, կրքու, բուռն խոսւովանություն: Այդ սկղբունքով են դրված Բայրոնի «Զայլդ Հարոլդը», «Շիլիոնի կալանավորը», Լերմոնւովի «Մծիրին», իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարին», Զարենցի «կոմունարների ւաւը Փարիղում», Տվարդովսկու «Հեռասւանից Հեռասւան» ն այլ դործեր:

Պոեմի մեջ իրադարձությունները չեն ւաւմվում այնւես մանրամասն, Հաջորդական ընթացքով, ինչւես վեւում: Հեղինակը վերցնում է միայն դործողության ղարդացման մի քանի Հիմնական օղակ` թողնելով, որ մնացածն ընթերցողն ինքը լրացնի իր երնակայության օդնությամբ: Համեմաւենք Հայ դրականության երկու դասական երկեր` Շիրվանղադեի «Նամուս» վեւը ն Թումանյանի «Անուչ» ւոեմը, որոնց թեման ն սյուժեն չաւ կողմերով նման են. երկու դեւքում էլ նկարադրվում է մաքուր սիրո կործանումը նաՀաւեւական Հեւամնաց կյանքի ւայմաններում: Բայց վիւասանը սիրո ողբերդական ւաւմությունը ներկայացնում է Հաջորդաբար, բաղմաթիվ մանրամասներով: Այնինչ բանասւեղծը միանդամից մեղ մւցնում է ւաւմության մեջ (Անուչի ն Սարոյի Հանդիւումը աղբյուրի մու), իսկ Հեւադա կարնոր դեւքերից չաւերը չի նկարադրում, այլ միայն մի երկու բառով ակնարկում է նրանց մասին, այն էլ Հաճախ ոչ թե ուղղակի, այլ Հերոսների խոսակցության միջոցով: Այդւես են ներկայացվում Անուչի ն Սարոյի ÷ախուսւը դյուղից, Մոսիի Հեւաւնդումները, Անուչի վերադարձը դյուղ, Սարոյի սւանությունը, Անուչի խելադարվելը ն ինքնասւանությունը: Պաւկերման այդ եղանակի չնորՀիվ ւոեմի չաւ Հարուսւ բովանդակությունը ւեղավորվել է ընդամենը 856 ւողի մեջ: Պոեմի մյուս էական դիծն այն է, որ նրա մեջ, մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով, առկա է դեմքերի ու դեւքերի բանասւեղծացումը, ինչ-որ Հերոսական, իդեալական կողմեր բացաՀայւելու ձդւումը: Այդ բանասւեղծական, իդեալական Հաւկանիչները ղանաղան ձներով ն ուղիներով Հանդես են դալիս բովանդակությամբ ն կառուցվածքով իրարից չաւ ւարբեր այնւիսի ւոեմներում, ինչւես Թումանյանի «Անուչը», «Թմկաբերդի առումը», «Հին կռիվը», Վարուժանի «Հարճը», «ԱրմենուՀին», իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարին», Զարենցի «Ամբոխները խելադարված», «Ամենաւոեմ», «Դեւի լյառը Մասիս», Պ. Սնակի «Անլռելի ղանդակաւուն» ն այլն: Պոեմի ժանրի բանասւեղծական բովանդակությունը, քնարական ւարրերի Հարսւությունը երբեմն Հիմք են ւվել դրողներին «ւոեմ» կոչելու իրենց վիւական երկերը, եթե նրանց մեջ ուժեղ են արւաՀայւված այդ դծերից մեկը կամ մի քանիսը: Այսւես, Գոդոլն իր «Մեռած Հոդիներ» վեւը կոչել է «ւոեմ», Զարենցը իր «Երկիր Նաիրին»` «ւոեմանման վեւ», իսկ Ա. Ս. Մակարենկոյի ծավալուն վիւական երկը ւարղաւես վերնադրված է «Մանկավարժական

ւոեմ»: Սակայն նման դեւքերում «ւոեմ» անվանումը ոչ թե ճչդրիւ ժանրային, այլ ÷ոխաբերական բնութադիր է: Գրականության ւաւմության մեջ ձնավորվել է նան ւոեմի մեկ այլ ւեսակ' երդիծական ւոեմը, որն իրականությանը մուենում է ոչ թե բանասւեղծացնելու, այլ այս կամ այն երնույթը ծաղրելու, ւսակաղերծելու միւումով: Երդիծական ւոեմի մեջ կա՛մ «բարձր նյութի» մասին միւումնավոր խոսվում է Հասարակ, Հեդնական ոճով, կա՛մ, ընդՀակառակը, ծիծաղաչարժ դեւքը ներկայացվում է արւաքուսւ Հանդիսավոր, ւաթեւիկ եղանակով: Այսւիսի ւոեմներ են Բայրոնի «Բեււոն», Պուչկինի «կոմս Նուլինը», Լերմոնւովի «Տամբովի դանձաւեւուՀին», Աբովյանի «Հաղար÷եչեն», Թումանյանի «Պոեւն ու Մուսան» ն այլն: Պոեմի ժանրին չաւ մու է չաւածո վեւը, որն աչքի է ընկնում դարաչրջանի ավելի մեծ ընդդրկմամբ ն դեղարվեսւական բաղմաղան ձների ղուդադրմամբ (Պուչկինի «Եվդենի Օնեդինը», Բայրոնի «Դոն Ժուանը»): Գրվել են նան դրամաւիկական ւոեմներ, որոնք Հիմնականում կառուցված են Հերոսների երկխոսության ձնով, բայց առանց դործողությունների ու ւաւկերների խիսւ բաժանումների (Գյոթեի «Ֆաուսւը», Բայրոնի «Մանֆրեդը», «կայենը»): Դրամաւիկական ւոեմներում կարող են լինել նան Հեղինակային նկարադրություններ: Հայ բանասւեղծներից դրամաւիկական ւոեմներ են դրել Լնոն Մանվելյանը («Դեւի վեր», «Գալիլե ն Միլւոն», «Սասունցի Դավիթ ն Մսրա Մելիք»), Ե. Զարենցը («կաւկաղ», «Աքիլլե՞ս, թե՞ Պյերո»), Գ. Սարյանը, Վ. Դավթյանը ն ուրիչներ:

ԴՐԱՄԱՏիկԱկԱՆ ԺԱՆՐԵՐ

Դրամաւիկական (թաւերդական) դրականությունը նույնւես ունի իր ւարաւեսակները, որոնք ւարբերվում են ինչւես արւացոլած նյութով, այնւես էլ արւաՀայւած ւրամադրությունների բնույթով, Հուղական դնաՀաւականով, կառուցվածքի որոչ առանձնաՀաւկություններով: Թաւերդության Հիմնական ժանրերը երեքն են' ողբերդություն (ւրադեդիա), կաւակերդություն (կոմեդիա) ն դրամա (նեղ առումով), որոնք ունեն իրենց ժանրային ւարաւեսակները' դոյացած դրականության ն թաւրոնի ւաւ338

մական ղարդացման ւարբեր ÷ուլերում: Ողբերդություն: Ողբերդությունը դրական-թաւերական այն ժանրն է, որի մեջ առավել ամբողջությամբ արւացոլվել են իրականության ողբերդական կողմերը, Հասարակության առաջընթացի Համար մարւնչող ու ղոՀվող Հերոսի վեՀ դծերը: Եթե դրական մյուս ւեսակներում ողբերդականի արւացոլումը կարող է լինել կամ չլինել' կախված դրողի ընւրած նյութից ն նւաւակներից, աւա ւրադեդիայի մեջ այն ւարւադիր է ն կաղմում է ժանրի էության կարնորադույն կողմը: Հնադույն ժանրերից մեկն է ւրադեդիան: Անւիկ աչխարՀում այն ծադեց ծիսային երդերից ու ներկայացումներից, որոնք կաւված էին որոչակի ւոների, Հավաւալիքների, Հաւկաւես խաղողի ու դինու ասւված Դիոնիսոս ասւծու ւաչւամունքի Հեւ: Այդ ւոների ժամանակ կաւարվում էին երդեր (դիֆիրամբներ), ւրվում էին ներկայացումներ, որոնք ւաւմում էին Դիոնիսոսի ւանջանքների, մաՀվան ն Հարություն առնելու մասին: Այդ երդերը Հին Հույներն այն ժամանակ կոչում էին «ւրադեդիա», որը բառացի նչանակում է «այծի երդ», քանի որ նրանց կաւարման ժամանակ սովորաբար այծեր էին ղոՀաբերում ասւվածներին (Հնում Հայերը «ւրադեդիան» բառացի թարդմանել են «նոխաղերդություն», նան «այծերդություն»): Սակայն ասւիճանաբար ներկայացումների բովանդակությունն ընդլայնվում է, ն ւրադեդիա ասելով սկսում են Հասկանալ առՀասարակ ւխուր, ողբերդական որնէ ւաւմություն, որը քաղվում էր ոչ միայն Դիոնիսոսի առասւելից, այլն ողջ Հունական դիցաբանությունից ն Հաւկաւես ւրոյական ն թեբեական չարքերից: Հունական ողբերդության ամենամեծ ծաղկումը ւեղի ունեցավ մ.թ.ա. Մ դարում երեք խոչորադույն թաւերադիրների' էսքիլեսի, Սոֆոկլեսի ու Եվրիւիդեսի սւեղծադործության մեջ: Նրանց ւիեսների Հիմքում դրված էր որնէ դիցաբանական մուիվ, որի միջոցով արծարծվում էին ժամանակի Հասարակական, բարոյական ն ÷իլսո÷այական Հարցեր (էսքիլեսի «Շղթայված Պրոմեթեոսը», «Պարսիկները», Սոֆոկլեսի «Անւիդոնեն», «էլեկւրան», «էդիւ արքան», Եվրիւիդեսի «իֆիդենիան», «Մեդեան» ն այլն): Դիցաբանական սյուժեն ըսւ էության սոսկ արւաքին չղարչ էր, որի ւակ թաքնված էր ողբերդության ժամանակակից բովանդակությունը:

Հին ողբերդությունն իր կառուցվածքով ւարղ էր, դործողությամբ' միասնական ն ուղղադիծ, դրվում էր չա÷ածո: Գործող անձանց թիվը սաՀմանա÷ակ էր' սկղբում միայն մեկ, Հեւո' էսքիլեսի ն Սոֆոկլեսի ւիեսներում' երկու, աւա երեք ն ավելի: Շաւ կարնոր դեր էր կաւարում երդչախումբը (խոր), որը բաղկացած էր մեկ-երկու ւասնյակ մարդկանցից ն ուներ ղեկավար (կորիֆեյ): Երդչախումբը, որը ներկայացման ամբողջ ընթացքում կանդնած էր բեմից ոչ Հեռու, արւաՀայւում էր Հանրության, ժողովրդի կարծիքը ւեղի ունեցողի մասին. ամեն մի կարնոր դեւքի առթիվ նա բարձրաձայն Հայւնում էր իր վերաբերմունքը' Հրճվանքը կամ ա÷սոսանքը, վիճում կամ խորՀուրդներ ւալիս Հերոսին: Երբեմն էլ երդչախումբը ւաւմում էր նախկինում կաւարված դեւքերի մասին: Սակայն ասւիճանաբար Հունական ւրադեդիայում երդչախմբի դերը նվաղում է. Եվրիւիդեսի ւիեսներում երդչախմբային Հաւվածներն արդեն սոսկ ւայմանական են ն դործողության ղարդացման մեջ ակւիվ դեր չեն խաղում: ԱռՀասարակ, թեն երեք մեծ Հույն ողբերդակները ժամանակի իմասւով իրարից չաւ Հեռու չեն, բայց նրանց երկերում նկաւվում է ժանրի որոչակի ղարդացում ոչ միայն կառուցվածքի, այլն բովանդակության առումով: իղուր չէ, որ Հնում ասում էին, թե էսքիլեսը ւաւկերում է ասւվածների, Սոֆոկլեսը' Հերոսների, իսկ Եվրիւիդեսը' մարդկանց: Անւիկ ողբերդակների ւիեսներում դրսնորվեցին մի չարք դծեր, որոնք Հեւո ւաՀւանվեցին իբրն ողբերդության ժանրի էական Հաւկանիչներ: Տրադեդիայի մեջ ւաւկերվում են կյանքի ամենաուժեղ, սուր Հակադրությունները, որոնք դրեթե միչւ ողբերդական վախճան են ունենում, ավարւվում են դլխավոր Հերոսի կործանումով: Ողբերդության Հերոսը մեծ կրքերի ու նւաւակների ւեր անձնավորություն է' Հաճախ օժւված բնավորության ւիւանական դծերով: Նա չաւ բարձր է կանդնած «միջին», «սովորական» մարդուց, ն նրա սխալը նս մեծ, կործանարար Հեւնանքներ է ունենում չրջաւաւի ն առաջին Հերթին իր Համար: Ողբերդությունն արծարծում է քաղաքական ն բարոյական կարնոր Հարցեր, կաւարում վիթխարի ընդՀանրացումներ, որոնք իրենց նչանակությունը չեն կորցնում չաւ սերունդների Համար: «Մարդու ճակաւադիրը, ժողովրդի ճակաւադիրը»,- այսւես է բնութադրել Պուչկինը ողբերդության Հիմնական թեման: Մեծ է

նրա դասւիարակիչ աղդեցությունը: կարեկցանք առաջացնելով դլխավոր Հերոսի դժբախւ ճակաւադրի Հանդեւ' ողբերդությունը միաժամանակ ւոդորում է մեղ դեղադիւական ու բարոյական բարձր իդեալներով: Միջին դարերում բարձր ողբերդությունը որնէ ղարդացում չունեցավ, նրա ÷ոխարեն ւարածված էին միսւերիաները՝ կրոնական սրբերի կյանքից քաղված ներկայացումները: Վերածնության դարաչրջանում ն Հաւկաւես Շեքսւիրի սւեղծադործության մեջ ողբերդության ժանրը Հասավ բարձր կաւարելության: Շեքսւիրյան ողբերդության Հիմնական թեման Հումանիսւ անՀաւի կործանումն է ցածր կրքերի Հեւ ընդՀարվելիս (Համլեւ, Ռոմեո ն Զուլիեւ, Օթելլո, Լիր ն ուրիչներ): Բաղմաթիվ, երբեմն մի քանի ւասնյակի Հասնող Հերոսները, ղուդաՀեռաբար ղարդացող մի քանի սյուժեւային դծերը, ողբերդական ն կոմիկական ւարրերի սերւ միաձուլումը արւակարդ Հարսւություն են ւալիս նրա ողբերդություններին: Շեքսւիրն սւեղծում է մարդկային բաղմաղան բնավորություններ' մեծ ւեղ Հաւկացնելով նրանց Հոդեբանության բացաՀայւմանը: ԸնդՀանրացումների ն ընդդրկումների այդ բացառիկ լայնությունը իրավունք է ւվել Հայնեին ւաւկերավոր ձնով ասելու, թե Շեքսւիրի Համար ւեղի միասնությունն ամբողջ աչխարՀն է, ժամանակի միասնությունը Հավերժությունն է, իսկ դործողության միասնությունը' ողջ մարդկությունը: Ողբերդության մի բոլորովին այլ ւեսակ սւեղծեցին ՃՄԱԱՃՄԱԱԱ դարերի կլասիցիսւ դրողները (կոռնել, Ռասին, Վոլւեր, Սումարոկով): Նրանք Հաճախ օդւադործում էին անւիկ դրականության դիցաբանական թեմաները, սյուժեներն ու կերւարները' դրանց մեջ դնելով ժամանակակից բովանդակություն: կլասիցիսւները խսւորեն ւաՀւանում էին ւեղի, ժամանակի ն դործողության միասնությունը, նրանց ողբերդությունները դրվում էին ընւիր լեղվով ն Հանդիսավոր ոճով, Հերոսները բարձրաչխարՀիկ անձնավորություններ էին, որոնք ներկայացնում էին արիսւոկրաւական վերնախավի առաքինությունները: Թեմաւիկ, ոճական ն ժանրային մի չարք քարացած սկղբունքները ղդալի չա÷ով սաՀմանա÷ակում էին կլասիցիսւ դրողների Հնարավորությունները, թեն նրանք սւեղծել են նան կաւարյալ երկեր (կոռնելի «Սիդը», Ռասինի «Ֆեդրան» ն այլն):

Հեւադայում ողբերդության ժանրը չարունակեց իր ղարդացումը Շիլլերի ն Գյոթեի սւեղծադործության մեջ (Գյոթեի «Գյոց Ֆոն Բերլիխինդեն», Շիլլերի «Ավաղակներ», «Դոն կառլոս»): Պուչկինը «Բորիս Գոդունով» ւաւմական ողբերդությամբ ն այսւես կոչված «÷ոքրիկ ողբերդություններով» չարունակում էր ժանրի ռեալիսւական, չեքսւիրյան դիծը' սւեղծելով կյանքի լայն ւաւկերներ, բաղմակողմանի Հոդեբանական կերւարներ: իրենց բովանդակությամբ ն կառուցվածքով ողբերդության ժանրին են մերձենում նան նորվեդացի մեծ դրամաւուրդ Հենրիկ իբսենի որոչ երկեր (օրինակ' «Բրանդը»): ՃԱՃ դարի Հայ դրականության մեջ լայն ւարածում ունեին ւաւմական ողբերդությունները (Դուրյանի, Պեչիկթաչլյանի, Թերղյանի ն այլոց ւիեսները), որոնք որոչակի դեր խաղացին թաւրոնի ղարդացման ն Հանդիսաւեսի Հայրենասիրական դասւիարակության դործում: Պաւմական ողբերդության օրինակ է նան Մուրացանի «Ռուղանը»: իսկ ՃՃ դարասկղբին Լ. Շանթի դրած ւաւմական ւիեսներից Հաւկաւես «ինկած բերդի իչխանուՀին»' իր ւաւկերած դեւքերի սուր ընթացքով, կրքերի մեծ լարումով ն ողբերդական վախճանի ճակաւադրական կանխորոչվածությամբ, ւեւք է Համարվի դասական ողբերդության ավանդույթների չարունակման ցայւուն նմուչ (ճիչւ է, Շանթը ինչւես այս, այնւես էլ մյուս դեւքերում Հրաժարվել է իր դործերին ժանրային որոչակի բնութադիր ւալուց ն կոչել է ւարղաւես «թաւերակ», այսինքն' ւիես): ԸնդՀանուր առմամբ կարելի է նկաւել, որ կլասիցիղմի անկումից Հեւո ՃԱՃ-ՃՃ դդ. դրականության մեջ ողբերդության ժանրը կորցրեց իր առաջաւար դիրքերը: իՀարկե, կյանքի ողբերդական կողմերի ւաւկերումը ամեննին էլ օրակարդից չՀանվեց, նույնիսկ, ավելին, լայնորեն թա÷անցեց արձակ ն չա÷ածո ժանրերի մեջ: իսկ թաւերդության բնադավառում ողբերդության «ւարւականություններն» իր վրա վերցրեց նոր առաջացած «միջին ժանրը»' դրաման, որը դնալով ավելի մեծ կչիռ էր ձեռք բերում դրականթաւերական կյանքում: Թեն Հաւուկենւ դեւքերում արվում են ւաւմական ողբերդություն դրելու ÷որձեր (օրինակ, Ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկը»), բայց ժանրի մայրամոււն ակնՀայւ էր: Այն իր դասական ձնով այլնս չչարունակվեց:

Կաւակերդություն: կաւակերդությունը (կոմեդիա) դրականության բուն երդիծական ժանրերից (ֆելիեւոն, էւիդրամ, առակ ն այլն) ամենից խոչորն է: Նրա ամենաբնորոչ ժանրային դիծը երդիծական բովանդակության ւարւադիր առկայությունն է: կաւակերդության Հեղինակը կյանքն արւացոլում է նրա թերությունների, ծիծաղելի կողմերի ւեսակեւից, ձդւում է քննադաւական վերաբերմունք առաջացնել դրանց նկաւմամբ: կաւակերդությունն իբրն դրական ժանր նույնւես ձնավորվել է Հին Հունական դրականության մեջ: Նրա ակունքները նս դւնվում են Դիոնիսոսի ւոների ժամանակ կաւարվող դիֆիրամբային երդերում, դյուղական ուրախ, ղվարճալի խաղերում ն ներկայացումներում: Ասւիճանաբար այդ ժանրը նույնւես բաժանվում է դիոնիսյան թեմաւիկայից, ձեռք է բերում ավելի լայն, ինքնուրույն բովանդակություն, դառնում առանձին դրական ւեսակ: Հին Հունական կաւակերդության ամենաբարձր արւաՀայւությունը Արիսւոֆանեսի սւեղծադործությունն է (մ.թ.ա. Մ-ԱՄ դարեր): Եթե էսքիլեսին անվանել են «ողբերդության Հայր», աւա Արիսւոֆանեսին' «կաւակերդության Հայր»: Հունական կոմեդիան ուներ չաւ լայն Հասարակական թեմաւիկա. Արիսւոֆանեսի ւիեսներում («Ամւեր», «Թռչուններ», «Հեծյալներ», «Լիսիսւրաւ» ն այլն) ուղղակի արծարծվում են ժամանակի քաղաքական, ÷իլիսո÷այական, ւաւերաղմի ն խաղաղության, նույնիսկ դրականքննադաւական Հարցեր: Հին Հռոմեական դրականության մեջ կոմեդիայի ժանրը, ի ւարբերություն ողբերդության, չաւ մեծ ւարածում դւավ (Տերենւիուս, Պլավւուս), մչակվեցին կոմիղմի բաղմաթիվ ււավորիչ Հնարքներ: Վերածննդի ն կլասիցիղմի չրջանում կաւակերդության ժանրը մեծ ղարդացման Հասցրին Շեքսւիրը, Լուե դե Վեդան, Մոլիերը ն ուրիչներ: Մոլիերի' խորությամբ ու սրամւությամբ ÷այլող ւիեսներում («Տարւյուֆ», «Բաղքենին աղնվական», «Ժլաւը», «Երնակայական Հիվանդը» ն այլն) մերկացվում են արիսւոկրաւների ն Հոդնորականության երեսւաչւությունն ու ադաՀությունը: Հարուսւ են կաւակերդության ավանդույթները նան Ռուսասւանում: Ֆոնվիղինից («ՏՀասը») ն Գրիբոեդովից («Խելքից ւաւուՀաս») Հեւո ռուսական կաւակերդությունն իր բարձրադույն

ղարդացմանը Հասավ Գոդոլի սւեղծադործության մեջ: Նրա «Վերաքննիչը» («Ռնիղորը») ՀամաչխարՀային դրականության ամենակաւարյալ կոմեդիաներից է: Մեծադույն երդիծական կրքով այն ցուցադրում է ցարական չինովնիկների չարաչաՀումները, նրանց կուիւ ուժը, կեղծիքը, բայց ն ներքին թուլությունը: Հայ դրականության մեջ (եթե մի կողմ թողնենք կաւակերդության սւեղծման նախնական ÷որձերը) այդ ժանրի դասական վարւեւները Պարոնյանը ն Սունդուկյանն են: Արւաքուսւ մնալով ընւանեկան-կենցաղային Հարցերի չրջանակում' նրանք Հասնում էին մեծ ընդՀանրացումների, ցուցադրում էին ւիրող Հարաբերությունների բարոյական սնանկությունը: կոմեդիան արւացոլում էր ոչ միայն կյանքի ծիծաղելի, այլն երբեմն սուր-դրամաւիկ, անդամ ողբերդական կողմեր: կաւակերդության' իբրն երդիծական ժանրի Համար չաւ Հաւկանչական են չա÷աղանցությունը, Հաճախ դրուեսկը: Ծիծաղելի կերւարներ ն վիճակներ ցույց ւալու Համար կաւակերդության Հեղինակը դիւմամբ խւացնում է դույները, սւեղծում ւաւկերներ, որոնք ւառացի ճչդրւության ւեսակեւից Հաղիվ թե Հավանական են, բայց դեղարվեսւորեն ճչմարւացի են ն ւիւական: Պարոնյանի «Պաղւասար աղբար» կաւակերդության մեջ, անչուչւ, չա÷աղանցված է դաւավորների (Փայլակ, Սուր, Երկաթ) ողջ վարքադիծը' սկսած բեմ մւնելու ւաՀից (նրանք իրար «չվիրավորելու» Համար միաժամանակ են բարձրացնում ուքերը ն չեմքից ներս դնում) մինչն «դաւավարության» ամբողջ ընթացքը: Զա÷աղանցված են նան Հարնան կանանց վերաղդեսւավորված բեմ մւնելը' Պաղւասարին մեղադրելու Համար, ն չաւ այլ ւեսարաններ: Բայց մենք դա չենք ընկալում իբրն ճչմարւության խախւում. այդ ւաւկերներն օդնում են կերւարների դեղարվեսւական ւիւականացմանը: իսկ Պարոնյանի «Աւամնաբույժն արնելյան» կաւակերդության մեջ կան դրուեսկային ւաւկերներ (օրինակ' Թա÷առնիկոսի կողմից Հիվանդին «բուժելու» ամբողջ ւեսարանը): Գրուեսկն ավելի մեծ ւեղ է դրավում Զարենցի «կաւկաղ-թամաչա» քաղաքական կաւակերդության մեջ: կաւակերդությունը Հաճախ կառուցվում է թյուրիմացության, բացառիկ, նույնիսկ անեկդուային վիճակների վրա: Հերոսների միջն ծադած որնէ ւաւաՀական սխալ կամ թյուրիմացություն

ծնում է ծիծաղելի դրությունների մի ամբողջ չարք, որոնք ցուցադրվում են Հաջորդաբար: Սակայն ռեալիսւական կաւակերդության մեծ ուժն այն է, որ այդ բացառիկ կամ ւաւաՀական վիճակը դառնում է Հասարակական կյանքի օրինաչա÷ությունները ն կերւարների Հոդեբանությունը բացաՀայւելու միջոց: Հայւնի է, որ Գոդոլի «Վերաքննիչի» սյուժեն ծադել է Պուչկինի ւաւմած անեկդուային ւաւմությունից մի ճարւիկ խաբեբայի մասին, որը դավառական քաղաքում ներկայացել է իբրն վերաքննիչ: Սյուժեի Հիմքում դնելով այդ ւաւմությունը' Գոդոլը ցույց է ւալիս, որ նույնիսկ այդւիսի ւաւաՀականությունը օրինաչա÷որեն բխում է ւիրող ւայմաններից. կաչառակերության ն կեղծիքի մեջ թաղված ւաչւոնյաները Հենց իրենք են ակամայից սւեղծում ն Հեչւությամբ Հավաւում այդ ւաւմությանը: Ճիչւ այդւես էլ Սունդուկյանի «Խաթաբալա» կաւակերդության մեջ Զամբախովի խաբեբայական էության Համար չաւ Հաւկանչական է, որ նա կառչում է ւաւաՀական թյուրիմացությանը ն ամբողջ ւիեսի ընթացքում խորացնում այն, որւեսղի Հասնի իր նւաւակին: Թյուրիմացության վրա Հիմնված սյուժեն այսւեղ նս ծառայում է կերւարների վարքադծի ն Հոդեբանության ճչմարւացի ւաւկերմանը: Նույնքան վարւեւորեն է օդւադործված դլխավոր Հերոսի' Պեւրոս Մինթոնի մոլորությունը Շիրվանղադեի «Մորդանի խնամին» ւիեսում: Երդիծական ււավորության Հասնելու Համար Հեղինակը նախ ն առաջ ւեւք է սւեղծի որնէ կոմիկական վիճակ, որը կոչում են դրության կոմիղմ: Սա նչանակում է, որ կաւակերդության Հիմքում Հեղինակը ւեւք է դնի մի այնւիսի դրություն, որն ինքնին ծիծաղելի է ն ընդունակ է Հայւնաբերելու նան Հերոսների բնավորության ծիծաղելի կողմերը: Այսւես, կոմիկական են նչված վիճակները, կոմիկական է այն ւեսարանը, երբ Պաղւասարն իր կնոջ սիրեկանին դւնելու Համար օդնության է դիմում կիւարին, որը նույն այդ սիրեկանն է: Դրան ավելանում է ն խոսքի կոմիղմը. կաւակերդության Հերոսների խոսքը ւեւք է առանձնաւես սուր լինի, կոմիղմով Հադեցած, ւեւք է բացաՀայւի կերւարների երդիծական դծերը: ՊաւաՀական չէ, որ Հաւկաւես կոմեդիաներից չաւ արւաՀայւություններ աֆորիղմի արժեք են սւանում, ւարածվում ժողովրդի մեջ:

Ժանրի այս ն ուրիչ առանձնաՀաւկությունների լավադույն մարմնավորումը կարելի է ւեսնել Դ. Դեմիրճյանի «Բաջ Նաղար» կաւակերդության մեջ, որը Հայ թաւերդության ամենանչանակալի երկերից մեկն է: կոմեդիան անցյալում ունեցել է մի քանի ւարաւեսակներ, որոնցից ւեւք է Հիչաւակել ֆարսը (միջին դարերում ւարածված կենցաղային թեթն կաւակերդությունը' Հաճախ դռեՀիկ ն խիսւ դրուեսկային բովանդակությամբ), ինւերմեդիան (խոչոր ներկայացման ընդմիջումների ժամանակ ցուցադրվող կոմիկական ÷ոքրիկ ներկայացումը): Ավելի կարնոր դեր են խաղացել վոդնիլները, որոնք լայն ւարածում են դւել ՃՄԱԱ դարից: Վոդնիլը ÷ոքր ծավալի (մեկ-երկու դործողությամբ) կենցաղային ուրախաչարժ ւիես է' խճճված, բայց բարեՀաջող լուծվող ինւրիդով, Հերոսների բաղմաթիվ արկածներով, ւաւաՀականություններով, Հաճախ ՀանկարծաՀաս, ծիծաղելի վախճանով: Պիեսի մեջ մւնում են երդի բաղմաթիվ ւեքսւեր, ներկայացումը ուղեկցվում է երաժչւությամբ, նույնիսկ ւարով: Նախասունդուկյանական Հայ թաւրոնում վոդնիլը չաւ ւարածված էր: ինքը' Սունդուկյանը, նույնւես դրել է վոդնիլներ («Գիչերվան սաբրը խեր է», «Օսկան Պեւրովիչն էն կինքումը», «Եվայլն կամ նոր Դիոդինես»): Վոդնիլ է նան Շիրվանղադեի «Շառլաւանը»: Դրամա: Մինչն ՃՄԱԱԱ դարը ՀամաչխարՀային դրամաւուրդիան ղարդանում էր նչված երկու Հիմնական ժանրերով (ողբերդություն ն կաւակերդություն), որոնք արւաՀայւում էին Հակադիր ւրամադրություններ: Ճիչւ է, ողբերդության մեջ Հաճախ երնան էին դալիս կոմիկական ւարրեր (ինչւես Շեքսւիրի մու), իսկ կոմեդիայի մեջ' ողբերդական (Մոլիերի «Միղանւրուը»), բայց, ընդՀանուր առմամբ, այդ ժանրերն արւացոլում էին մարդկային կյանքի երկու ծայրաթները' «ծիծաղն» ու «արցունքը»: ՃՄԱԱԱ դարում' եվրուական լուսավորական չարժման չրջանում, դրականության մեջ խնդիր դրվեց ավելի լայնորեն ւաւկերելու դեմոկրաւական խավերի կյանքն իր ամբողջ բաղմաղանությամբ: իսկ դրա Համար կոմեդիան ն ւրադեդիան այլնս բավարար չէին: Եվ աՀա Դիդրոն Ֆրանսիայում, իսկ Լեսսինդը Գերմանիայում առաջ քաչեցին մի երրորդ դրամաւիկական ժանր սւեղծելու ւաՀանջը: Այդ ժանրը ւեւք է աղաւորեն ւաւկերեր սովորական

մարդկանց կյանքն ու կենցաղը, առօրյա ղդացմունքներն ու «միջին» վիճակները, որոնցում ո՛չ ողբերդություն կա, ո՛չ էլ Հաւուկ կոմիղմ: Սկղբնաւես այդ ժանրը, որի ոչ միայն ւեսությունը, այլն առաջին օրինակները ւաւկանում են այդ երկու մեծ մւածողներին (Դիդրոյի «Անառակ որդին», «Ընւանիքի Հայրը», Լեսսինդի «էմիլյա Գալոււի», «Սառա Սամւսոն», «Նաթան իմասւուն»), կոչվում էր ւարբեր կերւ' «բուրժուական ողբերդություն», «լուրջ ժանր», «միջին ժանր», «արցունքաբեր դրամա» ն այլն: Ավելի ուչ այն սկսեցին կոչել ւարղաւես դրամա, որը, սակայն, ւեւք է ւարբերել այդ ւերմինի լայն դործածությունից, երբ դրամա ենք անվանում դրական երեք սեռերից մեկը: Նույն ժամանակ սկիղբ առավ նան այսւես կոչված մելոդրաման. դա բարոյախոսական բովանդակության ւիես էր, որը սովորաբար ավարւվում էր արաւի ւարւությամբ ն առաքինության Հաղթանակով, ուներ խիսւ ընդդծված Հուղական բնույթ: Այժմ էլ, որնէ սւեղծադործության մեջ այդւիսի Հաւկություններ ւեսնելով, մենք այն անվանում ենք «մելոդրամաւիկ»: Դրամայի ժանրը թեւեւ ողբերդության ն կաւակերդության միջին ւեղն է դրավում, բայց դա երկու ժանրերի ինչ-որ խառնուրդ չէ, այլ ինքնուրույն դրական ւեսակ, որն ունի իր յուրաՀաւուկ սկղբունքները: Դրաման ավելի աղաւ է իր ընւրած կենսական նյութով ն կառուցվածքով: Այն ձդւում է ւաւկերել կյանքի սուր կոնֆլիկւները, Հոդեբանական ն սոցիալական Հակասությունները' իրենց ամբողջ բնական բաղմաղանությամբ, իրական չրջաւաւով ն Հանդամանքներով: Դրամայի մեջ կարող են ւեղ դւնել ն՛ կոմիկական, ն՛ ողբերդական դրություններ, բայց դրանք չեն դառնում իրականության արւացոլման ւիրաւեւող սկղբունք, Հաւկաւես չեն խւացվում, այլ ցուցադրվում են կյանքի ընդՇանուր Շոսանքի մեջ՝ ուրիչ, ավելի սովորական վիճակների չարքում: Այսւես, չաւ դրամաներ ողբերդական վախճան ունեն, ավարւվում են դլխավոր Հերոսի ղոՀվելով, ինչւես Շիրվանղադեի «Պաւվի Համարը»: Բայց այդ ւիեսը ողբերդություն չէ, այլ դրամա, որովՀեւն բացակայում է ընդՀանուր ողբերդական մթնոլորւը, դործող անձինք սովորական մարդիկ են' ղերծ բնավորության ն կրքերի այն ւիւանականությունից, որը Հաւուկ է ւրադեդիայի Հերոսներին: Մյուս կողմից, ւաւկերելով ծիծաղելի դրություններ' դրաման

դրանք Հաւկաւես չի սրում, չի դիմում չա÷աղանցման, դրուեսկի, ծաղրանկարի այն յուրաՀաւուկ միջոցներին, որոնցից օդւվում է կաւակերդությունը: Ամեն ինչ կաւարվում է ավելի բնական Հանդամանքներում: Շիրվանղադեի դրամայում երդիծական որոչ դծերով են օժւված Սաղաթելը, Սուրենը, Ռողալիան, բայց այդ դծերը չեն սրվում, ն այդ կերւարներն ընդՀանուր առմամբ երդիծական չեն (թեն Հնարավոր է նան առանձին երդիծական կերւարների դոյությունը դրամայում): Դրամային բնորոչ է դլխավոր Հերոսների ոչ միայն արւաքին, այլն ներքին Հոդեբանական բարդ Հակասությունների բաղմակողմանի ւաւկերումը, ինչ մենք դարձյալ ւեսնում ենք «Պաւվի Համարի» մեջ (Մարդարիւ, էլիղբարով): Այս ժանրի ղարդացման մեջ մեծ դեր են խաղացել Շիլլերը իր «Ավաղակներ», «Սեր ն խարդավանք» ն այլ դրամաներով, Հյուդոն, որի ւիեսները («կրոմվել», «էռնանի», «Թադավորը ղվարճանում է») ռոմանւիկական դրամայի ամենաբնորոչ արւաՀայւությունը եղան, Լերմոնւովն իր «ԴիմակաՀանդես» չա÷ածո դրամայով: Ավելի ուչ մեծ ղարդացման Հասավ ռեալիսւական դրաման Ռուսասւանում (Օսւրովսկի, Տոլսւոյ, Զեխով) ն արնմոււքում (իբսեն, Հաուււման, Շոու): Հայկական դրաման ÷ասւորեն ձնավորվեց Սունդուկյանի սւեղծադործության մեջ: Թեն իր բոլոր ւիեսները մեծ դրամաւուրդն անվանել է «կաւակերդություն», «կաւակ», բայց նրանցից մի քանիսը («Պեւո», «էլի մեկ ղոՀ», «Բանդած օջախ», «Ամուսիններ») իրենց բովանդակությամբ ավելի չոււ դրամաներ են: կյանքի կոմիկական կողմերի Հեւ մեկւեղ նրանց մեջ արւացոլվել են նան ողբերդական ն, մանավանդ, դրամաւիկական վիճակներ, որոնք ավելի ւիրաւեւող են, քան ծիծաղելին, կոմիկականը: Այդ երնույթը նկաւվում է նան Օսւրովսկու սւեղծադործության մեջ. նույնիսկ խոր դրամաւիղմով Հադեցած իր մի քանի ւիեսներ («Անւառ», «Անմեղ մեղավորներ») նա կոչել է կոմեդիա, ինչւես նան Զեխովի մու, որը կոմեդիա է անվանել ողբերդական չեչւերով Հարուսւ իր երկերը' «Ճայը», «Բեռի Վանյան», «Բալենու այդին»: իրենց ւիեսները կոմեդիա կոչելով' Հեղինակները ցանկացել են Հաւկաւես նչել, որ դրանք Հերոսական բովանդակությամբ ողբերդություններ չեն, այլ ւաւկերում են կյանքի սովո348

րական, բնական ընթացքը, ինչը ավելի բնորոչ էր կաւակերդությանը: ինչւես Դոբրոլյուբովն էր ասում Օսւրովսկու երկերի առիթով, դրանք «կյանքի ւիեսներ» են, որոնց մեջ առաջին ւլանի վրա է «կյանքի ընդՀանուր իրադրությունը»' իր բոլոր կողմերով: Սակայն դրամայի ժանրը իր Հսւակ, «ղւարյուն» ւեսքով Հայ բեմում Հասւաւվեց Շիրվանղադեի սւեղծադործության չնորՀիվ: Նա ռեալիղմի դիրքերից լայնորեն ցուցադրեց Հայ Հասարակության կյանքը' դրա Համար նախընւրելով թաւերդության «միջին ժանրը», որին ն ւաւկանում են նրա դրեթե բոլոր ւիեսները («Եվդինե», «Ունե՞ր իրավունք», «Պաւվի Համար», «Ավերակների վրա» ն այլն): Ռեալիսւական դրամայի կաւարյալ նմուչ է նան Վ. Փա÷աղյանի «Ժայռը»: Հայ դրամայի ղարդացման, Հաւկաւես աղդային թաւրոնում սիմվոլիղմի սկղբունքները Հասւաւելու դործում մեծ է Լ. Շանթի դերը: Սկսելով արդիական կյանքը ւաւկերող դրամաներով («Եսի մարդը», «Ուրիչի Համար», «Ճամբուն վրա»)' Շանթը չոււով անցավ ւաւմական թեմաւիկային, որը ն դարձավ նրա ւաղանդի ամենից ամբողջական դրսնորման բնադավառը («Հին ասւվածներ», «կայսրը», «Օչին ւայլը» ն այլն): ՃՃ դարի դրականության մեջ առաջացավ ն մեծ ղարդացման Հասավ դրամաւուրդիայի մի նոր ւեսակ' կինոդրամաւուրդիան (կինոսցենարներ): Այսւեղ դործող անձանց խոսակցությունները, ներքին խոսքը ղուդակցվում են Հեղինակային ւաւմության առանձին, ոչ ծավալուն կւորների Հեւ, որոնք արդեն դուրս են դալիս ւիեսներում Հանդիւող սովորական նչադրումների (ռեմարկների) չրջանակից ն ւաւմողական ավելի էական դեր են կաւարում: Սցենարը միչւ դրվում է իբրն աւադա կինոնկարի Հիմք: Այդ ւաւճառով չաւերը չեն ընդունում նրա ինքնուրույն դրական նչանակությունը: Սակայն ÷որձը ցույց է ւալիս, որ լավ կինոնկարի Հիմք դառնալու Համար սցենարը նախ ն առաջ դրական բարձր արժանիքներ ւիւի ունենա, ւեւք է ինքնին վերցրած դեղարվեսւական Հեւաքրքրություն ներկայացնի: կինոյի, ռադիոյի, Հեռուսւաւեսության ն ընդՀանրաւես բեմական արվեսւի ւեխնիկական միջոցների ղարդացման չնորՀիվ ժամանակակից թաւերդության մեջ առաջացել են բաղմաթիվ նոր ւեսակներ ու ենթաւեսակներ, որոնք ժանրային ւարբեր

սկղբունքների աղաւ Համադրության արդյունք են: Այսւիսով, չարունակվում է ժանրասւեղծության ընթացքը' Հարսւացնելով դրականության ն արվեսւի Հնարավորություններն ու դեղարվեսւական ղինարանը:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱկԱՆ ՄԵԹՈԴ ԵՎ ԳՐԱկԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆ

Հասկացողություն դեղարվեսւական մեթոդի մասին: Գրական սեռերն ու ժանրերը միակ բնադավառը չեն, որւեղ ի Հայւ են դալիս դրողների ընդՀանուր Հաւկանիչները: Բննելով ւարբեր ժամանակի ն աղդության ւաւկանող Հեղինակների սւեղծադործությունը' մենք ւեսնում ենք, որ նրանք կարող են ընդՀանուր դծեր ունենալ նան իրականության արւացոլման Շիմնական սկղբունքների իմասւով: Այդ Հիման վրա էլ խոսվում է ւարբեր դեղարվեսւական (կամ սւեղծադործական) մեթոդների մասին: Մեթոդը դիւական ն ÷իլիսո÷այական ՀամընդՀանուր Հասկացություն է: Գիւության մեջ դա երնույթների դիւական Հեւաղուության ն ճչմարւության Հասնելու եղանակն է: իսկ դեղարվեսւական մեթոդ են կոչվում կենսական երնույթների ընւրության, ւաւկերման ն դնաՇաւման այն ընդՇանուր սկղբունքները, որոնցով ղեկավարվում Է արվեսւադեւն իր աչխաւանքում: Գեղարվեսւական մեթոդները դոյանում են այն բանի Հիման վրա, որ ւարբեր Հեղինակների (ինչւես միաժամանակ սւեղծադործող, այնւես էլ ւարբեր դարաչրջաններում կամ աղդային միջավայրում աւրած) երկերում Հանդես են դալիս որոչ ընդՀանուր սկղբունքներ: Խոսքը դեղարվեսւական արւացոլման ելակեւային, առավել լայն նչանակություն ունեցող սկղբունքների մասին է, որոնց ընդՀանրության ն կրկնության Հիման վրա ծադում է մեթոդի ըմբռնումը արվեսւի մեջ: Գեղարվեսւական մեթոդը կյանքի ճչմարւությունը վերարւադրելու այն ուղին է, որով ընթանում է արվեսւադեւը: Մեթոդի Հասկացության մեջ մի չարք կողմեր են մւնում' դրողի մուեցումը

կյանքի ուսումնասիրության ն ճանաչողության խնդրին, ÷ասւերի ընւրության ն ւաւկերման եղանակը, դեղարվեսւական միջոցները ն այլն: Սակայն ամենից վճռականը դեղարվեսւական մեթոդի Համար մարդու ւաւկերման, կերւարի սւեղծման եղանակն Է: Յուրաքանչյուր մեթոդ ենթադրում է մարդու ւաւկերման որոչակի սկղբունք, որից, վերջին Հաչվով, բխում են մեթոդի բոլոր մյուս դծերը: Սւեղծադործական մեթոդի մյուս կարնոր, ելակեւային Հաւկանիչը դեղադիւական իդեալի ն կյանքում նրա իրադործման ուղիների ըմբռնումն է: Մեթոդը բնորոչվում է Հասարակության ն անՀաւի կաւարելության, նրանց ղարդացման Հեռանկարների որոչակի ւաւկերացումներով, որոնք արվեսւի բնադավառում Հանդես են դալիս որւես դեղադիւական իդեալ: Այլ էր դեղադիւական իդեալը անւիկ արվեսւում, այլ էր միջնադարյան կամ կլասիցիսւական երկերում: իդեալի ն կյանքում նրա իրականացման ւարբեր ըմբռնումներով էին ղեկավարվում ռեալիղմն ու ռոմանւիղմը: Մեթոդի Հիմնական յուրաՀաւկությունները ւայմանավորված են օբեկւիվ իրականությամբ' դարաչրջանի ւաւմական բովանդակությամբ, սոցիալական իդեալներով ու դեղարվեսւական ճաչակով: կլասիցիղմը չէր կարող երնան դալ միջին դարերում. այն Հաւկաւես իր ժամանակաչրջանի' ՃՄԱԱ-ՃՄԱԱԱ դդ. եվրուական իրականության որոչ կողմերի արդյունքն էր: Ռոմանւիղմը դարձավ Հաւկաւես ՃՄԱԱԱ դարի վերջի ն ՃԱՃ դարի սկղբի Հասարակության անցումային չրջանի դեղարվեսւական արւաՀայւությունը: Մեթոդի ընւրությունը ւայմանավորված է դրողի աչխարՀայացքով, նրա ւաղանդի առանձնաՀաւկություններով: Բայց այսւեղ ւեւք է մի կարնոր վերւաՀություն անել. մեթոդն ամեննին էլ չի ենթադրում նրա Հեւ կաւված բոլոր Հեղինակների աչխարՀայացքի նույնություն: Միննույն մեթոդը կարող է կիրառվել ւարբեր աչխարՀայացք ունեցող դրողների կողմից: Բալղակը ն Սւենդալը, Տոլսւոյն ու Դոսւոնսկին, Շիրվանղադեն ն Նար-Դոսը իրենց դեղարվեսւական սկղբունքներով ռեալիսւներ են, բայց ւարբեր Հասարակական ըմբռնումներ են ունեցել, ինչւես ն միաժամանակ սւեղծադործած այնւիսի ռոմանւիկ դրողներ, ինչւես Րաֆֆին, Պաւկանյանը, Ծերենցը: Հեւնաբար' դեղարվեսւական մեթոդը, Հաւկաւես ռեալիղմը, ւեւք է Հասկանալ իբրն չաւ լայն

սւեղծադործական մի սկղբունք, որին կարող են Հեւնել ւարբեր Հայացքների ւեր արվեսւադեւներ, թեն ամեն մի առանձին դեւքում այդ սկղբունքին Հարելը բխում է նան դրողի աչխարՀըմբռնումից: Գրականադիւության մեջ բավական ւարածված է դեղարվեսւական մեթոդների ւաւմական ղարդացման երկու' չաւ կողմերով իրարից ւարբեր ըմբռնում: Մեկն այն է, որի Համաձայն' ՀամաչխարՀային արվեսւի ամբողջ ւաւմության մեջ (սկղբում սաղմնային ձնով, իսկ Հեւո' ավելի ու ավելի որոչակիորեն) դրսնորվել է երկու Հիմնական սկղբունք' սւեղծադործության (կամ դեղարվեսւական մւածողության) ռեալիսւական ւիւ ն ռոմանւիկական ւիւ: Այս ւեսության Համար ելակեւ է ծառայել Բելինսկու դրույթը ւոեղիայի երկու Հիմնական ւեսակների (իդեալական ն ռեալ) մասին: Վաղ չրջանի Հոդվածներից մեկում մեծ քննադաւը դրել է. «Պոեղիան երկու, այսւես ասած, եղանակով է ընդդրկում ն վերարւադրում կյանքի երնույթները: Այդ եղանակները Հակադիր են իրար, թեն ւանում են դեւի նույն նւաւակը: Բանասւեղծը կա՛մ վերակերւում է կյանքը Համաձայն սե÷ական իդեալի, որը կախված է իրերի նկաւմամբ նրա Հայացքների բնույթից, նրա Հարաբերությունից աչխարՀի, դարի ն ժողովրդի Հեւ, որի Հեւ նա աւրում է, կա՛մ էլ վերարւադրում է կյանքն իր ամբողջ մերկությամբ ն ճչմարւությամբ' Հավաւարիմ մնալով իրականության բոլոր մանրամասներին, դույներին ու երանդներին: Այդ ւաւճառով էլ ւոեղիան կարելի է կիսել երկու, այսւես ասած, բաժնի' իդեալական ն ռեալ»: Հենվելով Բելինսկու այս դրույթի վրա' Հայւնի դրականադեւ Լ. ի. Տիմոֆենը Հանդում է այն մւքին, որ «վերարւադրության ն վերակերւման միասնությունը իրենից ներկայացնում է իրականության ւաւկերավոր արւացոլման ընդՀանուր էական դիծը»: իսկ արվեսւի ւաւմության մեջ այդ ընդՀանուր Հաւկանիչները Հանդես են դալիս «անվերջ բաղմաղան ձներով' մերթ մեկ, մերթ մյուս միւումի դերակչռությամբ»: Այսւիսով, ւվյալ ւեսության Համաձայն` ռեալիղմը ն ռոմանւիղմը չւեւք է Համարել արվեսւի ւաւմական ղարդացման որոչակի չրջանների Հեւ կաւված երնույթներ: Դրանք դիւվում են իբրն երկու լիարժեք ն Հավասարաղոր միւումներ, երկու մչւական

բաղադրամասեր, որոնք ւարբեր ձներով երնան են դալիս բոլոր ÷ուլերում' ոչ թե ժխւելով, այլ ÷ոխադարձաբար լրացնելով իրար: Սւեղծադործության ռեալիսւական ն ռոմանւիկական ւիւերի ղարդացման բաղմաղան ձների Հիման վրա էլ առաջանում են ւարբեր դեղարվեսւական մեթոդներ, Հոսանքներ ն ոճեր: Մյուս ւարածված ւեսակեւն այն է, ըսւ որի' դեղարվեսւական մեթոդներն ու նրանց Համաւաւասխանող դրական ուղղություններն ու Հոսանքները ւեւք է դիւել իբրն կոնկրեւ ւաւմական երնույթներ: Պաւմական Հայեցակեւն այս դեւքում թելադրում է, որ մեթոդներն ու ուղղությունները քննվեն ոչ թե ւիւաբանորեն ն կամ իբրն «Հավերժական կաւեդորիաներ», այլ առարկայորեն ն կոնկրեւ' իրենց ղարդացման ն Հաջորդա÷ոխության ընթացքի մեջ: Գրականադիւությունը ոչ թե ւեւք է ձդւի մեթոդների ինչ-որ ան÷ո÷ոխ, Համաւար÷ակ բնորոչումների, այլ աչխաւի բացաՀայւել այն դծերը, որոնցով Հաւկանչվում է ւվյալ մեթոդը իր ւաւմական ղարդացման այս կամ այն ÷ուլում: Բննության այս եղանակն ունի այն առավելությունը, որ Համաւաւասխանում է դրականության ւաւմության ւրամաբանությանը, քանի որ յուրաքանչյուր մեթոդ դիւվում է իր ծադման ն ղարդացման կոնկրեւ Հանդամանքներում: Աակայն ւաւմական քննության դեւքում նս մեթոդի Հեւ կաւված բոլոր դժվարությունները չեն ՀաղթաՀարվում: Բանն այն է, որ ւվյալ մեթոդին բնորոչ այս կամ այն Հաւկանիչը կամ նույնիսկ մի քանիսը կարելի է Հայւանաբերել ն՛ ւվյալ մեթոդի ձնավորումից ու ղարդացումից առաջ, ն՛ դրականության ասւարեղից նրա Հեռանալուց Հեւո: Զարմանալի չէ, օրինակ, որ դրականադեւները ռոմանւիղմի դծեր են ւեսնում ն՛ միջին դարերում, երբ ռոմանւիղմն իբրն ինքնուրույն մեթոդ դեռ չէր ձնավորվել, ն՛ ՃՃ դարում, երբ ռոմանւիկական Հաւուկ ուղղություն այլնս չկար: Նույնը կարելի է ասել կլասիցիղմի, սենւիմենւալիղմի, նաւուրալիղմի ն մյուս Հոսանքների մասին' չխոսելով արդեն ամենից Համաւար÷ակ մեթոդի' ռեալիղմի վերաբերյալ: Յուրաքանչյուր մեթոդ այն բանից Հեւո, երբ այն ւաւմականորեն ձնավորվել է, ամբողջացրել իր սւեղծադործական դիմանկարը, ընդլայնվելու, իր «իչխանության ւակ» արվեսւի ուրիչ մարղեր ներառելու միւում ունի: Մեթոդի անվանումը դառնում է յուրօրինակ ÷ոխաբերական մակդիր (ռեալիսւական, ռոմանւի354

կական, սենւիմենւալ, նաւուրալիսւական, սիմվոլիսւական ն այլն), որով սկսում են բնորոչվել նան նախընթաց ու Հաջորդ ÷ուլերի դեղարվեսւական երնույթները: Փասւերի ճնչման ւակ դրականադեւներն ընդլայնում են մեթոդի չրջանակները: Օրինակ, ռեալիղմի ւաւմությունը, որն իբրն որոչակի դրական ուղղություն ձնավորվեց ՃԱՃ դարում, չաւ դրականադեւներ, ելնելով դեղարվեսւական երնույթների ւիւաբանական նմանություններից ն ընդՀանրություններից, սկսում են Վերածնության դարաչրջանից' Շեքսւիրի ն Սերվանւեսի սւեղծադործությունից, իսկ մյուսները նույնիսկ Հասցնում են անւիկ աչխարՀ: Փորձենք բացաւրել այս ամենի Հիմքն ու ւաւճառը: Մեթոդը որւես դեղարվեսւական Շամակարդ: Մեթոդներն առաջանում են ոչ թե նոր ն բոլորովին անծանոթ ւարրերից, այլ արդեն առկա ավանդույթների Հիման վրա' դեղարվեսւական արւացոլման Հնարավորությունների սաՀմաններում իրադործելով ւվյալ մեթոդի ընդՀանուր սկղբունքները: Սակայն, դրա Հեւ միասին, ամեն մի մեթոդ Հանդես է բերում Հակում դեւի այդ սկղբունքներից մեկը կամ մի քանիսը' Հաւկաւես սրելով ն ընդդծելով դրանք: ԱՀա թե ինչու սովորաբար դժվար չէ ւվյալ մեթոդի այս կամ այն կոնկրեւ դիծը դւնել նան ավելի վաղ կամ ավելի ուչ չրջանի երկերի մեջ, ինչւես նան միաժամանակ դոյություն ունեցող ուրիչ մեթոդներում: Եթե նույնիսկ մեթոդները դւնվում են ւայքարի ն Հակադրության մեջ, նրանք դարձյալ իրարից ւաւնեչներով անջաւված չեն, քանի որ, վերջին Հաչվով, ենթարկվում են իրականության դեղարվեսւական արւացոլման ընդՀանուր օրինաչա÷ություններին: Սրանով են մասնավորաւես ւայմանավորված այն սերւ կաւը, ÷ոխաղդեցությունն ու ներթա÷անցումը, որ միչւ նկաւվել են նոր ժամանակների երկու առավել աղդեցիկ մեթոդների' ռեալիղմի ն ռոմանւիղմի միջն: իրականությունն իր ողջ ճչմարւությամբ վերարւադրելու ռեալիսւական ձդւումը ն կյանքը ցանկալի իդեալի Համաձայն վերա÷ոխելու ռոմանւիկական ձդւումը Հաճախ են սերւորեն ղուդակցվում: Ռեալիղմի ն ռոմանւիղմի յուրօրինակ միաձուլում ենք մենք ւեսնում չաւ մեծ դրողների' Սւենդալի, Բալղակի, Պուչկինի, Գոդոլի, Զեխովի ն ուրիչների սւեղծադործության մեջ: Հայ դրողներից այդ միաձուլումը կարելի է նկաւել Աբովյանի, Մուրացանի, Թումանյանի, իսաՀակյանի ն ուրիչների

երկերում: Գրականության ւաւմությունը դիւի նան ÷ասւեր, երբ իր ուղին սկսելով իբրն ռոմանւիկ' դրողը Հեւո անցել է ռեալիղմի դիրքերը: Տարբեր ձներով այդ անցումը կաւարել են Բալղակն ու Սւենդալը, Պուչկինն ու Գոդոլը: Սակայն այս բոլորը չեն ժխւում, որ Հնարավոր է ն ւեւք է որոչել այս կամ այն դրողի սւեղծադործության ւիրաւեւող սկղբունքը, Հիմնական մեթոդը: Այսւես, չնայած ռեալիսւական ն ռոմանւիկական ւարրերի ÷ոխադարձ ներթա÷անցմանը' Բալղակն ու Գոդոլը, Թումանյանն ու Շնչենկոն, անչուչւ, ռեալիսւներ են, իսկ Բայրոնն ու Հյուդոն կամ Րաֆֆին ու Պաւկանյանը' ռոմանւիկներ: Հարցն ավելի լավ ւաւկերացնելու Համար ւեւք է օդւվել դեղարվեսւական մւածողության ն արւացոլման Շիմնական ւարրեր Հասկացությունից: Այդ ւարրերի մասին մենք առանձինառանձին խոսել ենք նախընթաց չարադրանքի մեջ, ն այժմ կարելի է անդրադառնալ նրանց դեղարվեսւական մեթոդի ւեսանկյունից: Ամենից կարնորը այս առումով դեղարվեսւական արւացոլման մեջ իրականության օբեկւիվ բովանդակության ն Հեղինակային սուբյեկւիվ դնաՀաւականի ÷ոխՀարաբերությունն է, այն, ինչ Բելինսկին անվանել է կյանքի վերարւադրություն ն վերսւեղծում: կյանքի իրական դծերի վերարւադրությունը մի կողմից ն ցանկալի իդեալի Համաձայն այն վերակերւելու ձդւումը մյուս կողմից երնան են դալիս բոլոր դեւքերում, բայց սովորաբար դերակչռում է նրանցից մեկնումեկը, ն այդ Հանդամանքը դառնում է ւվյալ դրողի սւեղծադործական դիմադիծը որոչելու կարնորադույն չա÷անիչ: ՎերՀիչենք մեղ արդեն ծանոթ' Համանման թեմա ունեցող «Ոսկի աքաղաղ» ն «Գործակաւարի Հիչաւակարանից» վիւակները: ԱկնՀայւ է, որ Րաֆֆու ւաւկերների մեջ դերակչռում է կյանքը ն Հերոսներին Հեղինակի իդեալի ոդով վերա÷ոխելու ու վերակերւելու ցանկությունը, թեն վիւակում կան նան վաճառական դասի կյանքի ն բարքերի չաւ ճչմարւացի դրվադներ: Այնինչ Շիրվանղադեն ձդւել է վերարւադրել առնւրական աչխարՀի իրական ւաւկերն ու մարդկային ճակաւադրերը' առանց ւեղ ւալու իր սուբյեկւիվ ցանկությունների դրսնորմանը: Նույն ւարբերությունը ավելի մեծ չա÷երով կերնա, եթե Համեմաւենք «կայծերն» ու «Բաոսը»: Երկուսի մեջ էլ կարելի է մաւնանչել ն՛ իրականության ճչմարւաւաւում վերարւադրության ւարրեր (մի դեւքում ւարսկաՀայ ն թուրքաՀայ կյանքի, մյուս դեւքում' անդրկովկաս356

յան մեծ քաղաքի բաղմաղան ւեսարաններ), ն՛ կյանքն ու մարդկային ճակաւադրերը վերակերւելու ձդւում (ՖարՀաւի ն նրա ընկերների դործունեության, աւադա Հայասւանի ւաւկերը «կայծերի» մեջ, Միքայելի վերա÷ոխման ւաւմությունը «Բաոսում»): Բայց «կայծերի» մեջ Հեղինակի դլխավոր նւաւակը կյանքի վերակերւումն է, իսկ «Բաոսի» մեջ' նրա օբյեկւիվ ւաւկերի վերարւադրությունը: Դրանով էլ, դլխավորաւես, ւայմանավորված է առաջինի ռոմանւիկական ն երկրորդի ռեալիսւական բնույթը: Ամեն մի սւեղծադործության մեջ յուրովի Հանդես են դալիս նան դեղարվեսւական մւածողության բուն էության Հեւ կաւված մի քանի ուրիչ Հաւկանիչներ, որոնք առերնույթ Հակադիր են, բայց միչւ ÷ոխկաւակցված: Հիչենք այդ Հաւկանիչները թվարկման կարդով, քանի որ նրանց բնութադիրը արդեն ւրված է այս դասադրքի նախորդ դլուխներում: Դրանք են' ա) դեղարվեսւական ւաւկերման կոնկրեւություն ն ընդՀանրացնող բնույթ, բ) ղդացմունքային անմիջականություն ն ւրամաբանական Հայացք ւաւկերվող իրականության նկաւմամբ, դ) կենսական ÷ասւի ն սւեղծադործական երնակայության ղուդակցում, դ) ավանդույթի ն նորարարության միասնություն ն այլն: Գեղարվեսւական արւացոլման այս անՀրաժեչւ ւարրերն ամեն անդամ արւաՀայւվում են ւարբեր Համամասնությամբ ն Հարաբերությամբ: Եվ դա կախված է ոչ միայն դրողի ւաղանդի բնույթից, այլն այն մեթոդի յուրաՀաւկություններից, որի սկղբունքներին (դիւակցաբար թե ւարերայնորեն' դրական ընդՀանուր մթնոլորւի թելադրանքով) Հեւնում է նա: իսկ մեթոդը իրականության դեղարվեսւական արւացոլման որոչակի Շամակարդ Է, որի մեջ նչված ւարրերը ղուդակցվում են մի նոր, մինչ այդ անծանոթ Հարաբերությամբ: Յուրաքանչյուր մեթոդ դոյանում ն ձնավորվում է կյանքի դեղարվեսւական վերարւադրության ընդՀանուր օրինաչա÷ությունների սաՀմաններում' ւարբեր ձներով ու չա÷երով օդւադործելով այն Հնարավորությունները, որ ունի արվեսւը: Դրանցից մեկը կամ մյուսը կարող է առաջ քաչվել ու սրվել, երբեմն նան չա÷աղանցվել, իսկ մյուսները կարող են Համեմաւաբար երկրորդական դիրք դրավել կամ առՀասարակ մոռացության ւրվել: Ամեն մի մեթոդ իր դեղարվեսւական Համակարդն սւեղծում է այն Հասարակական ու դեղարվեսւական ւաՀանջների Համա357

ւաւասխան, որոնց աղդեցության ւակ նա դոյացել է: Պաւմական Հանդամանքների ÷ո÷ոխության Հեւ էլ այդ Համակարդը կարող է քայքայվել ն դուրս մղվել դրականությունից: Սակայն դեղարվեսւական արւացոլման Հիչյալ ւարրերը չարունակում են աւրել, ւարբեր ձներով Հանդես դալ Հեւադա չրջանի դրականության մեջ: Այդ Հիման վրա էլ առաջանում է ժամանակակից դեղարվեսւական երնույթները անցյալի այս կամ այն մեթոդի չա÷անիչներով դնաՀաւելու Հակումը, թեն այդ մեթոդի բացարձակորեն Համարժեք կրկնության մասին խոսք լինել չի կարող: Այսւիսով, դեղարվեսւական մեթոդները, մանավանդ ռեալիղմը, ն՛ ւաւմականորեն կոնկրեւ են ու անկրկնելի, ն՛ Հարաւնում են' անցնելով մի դարաչրջանից մյուսը: Նրանք իրենց մեջ կրում են ինչւես իրականության դեղարվեսւական արւացոլման որոչ ւիւաբանական կայուն Հաւկանիչներ, այնւես էլ ժամանակի ընթացքում ÷ոխվող ու մոռացվող դծեր: Սրանով է նան ւայմանավորված ռեալիղմի բացառիկ կարնոր ւեղը մեթոդների չարքում: Ռեալիղմն այն մեթոդն է, որն ամենից ավելի է Համաւաւասխանում իրականության դեղարվեսւական արւացոլման բուն կոչմանն ու նւաւակներին' կյանքի ճչմարւացի վերարւադրության ն դեղադիւական իդեալի բաղմակողմանի բացաՀայւման խնդրին: ԱՀա թե ինչու' թեն ռեալիղմը, ինչւես կւեսնենք, իբրն դեղարվեսւի որոչակի մակարդակի ն որակի արւաՀայւություն, առաջանում է ւաւմական ղարդացման մի որոչակի ասւիճանում, բայց նրա ւարրերը Հեչւությամբ Հայւնաբերվում են նան չաւ ավելի վաղ ÷ուլերում: Եվ աՀա թե ինչու ռեալիղմն ամենից կայուն ն Հարաւնող մեթոդն է' լի անընդՀաւ ղարդանալու, նորանոր ձներով ու ւեսակներով Հանդես դալու Հնարավորությամբ: Հեւնաբար, մեթոդները բնութադրելիս ւեւք է կոնկրեււաւմական մուեցումը ղուդակցել նրանց ւիւաբանական կայուն դծերի բացաՀայւման Հեւ: Միչւ ւեւք է Հիչել, որ ւաւմական կոնկրեւ չրջանակներով դրեթե երբեք չի սւառվում ւվյալ մեթոդի դեղարվեսւական սկղբունքների նչանակությունը, դրանք ւարբեր ձներով կարող են արւաՀայւվել նան Հաջորդ դարաչրջաններում*: : Մեթոդի Հեւ կաւված այս ն ուրիչ Հարցերի քննությունը ւրված է «Գեղարվեսւական մեթոդի էությունը» Հոդվածում (Էդ. Ջրբաչյան, Պոեւիկայի Հարցեր, 1976, էջ 7-90):

Մեթոդների դրսնորման բաղմաղան ձները: Գեղարվեսւական մեթոդը' իբրն իրականության արւացոլման Հիմնական սկղբունքների ամբողջություն, ձնավորվում ն արւաՀայւվում է ւարբեր դարաչրջանների ն աղդությունների դրականության մեջ, ւարբեր սւեղծադործական նկարադիր ունեցող Հեղինակների երկերում: Դա Հիմք է ծառայում դրական ղանաղան ուղղությունների, Հոսանքների ու ոճերի առաջացման Համար, որոնք մեթոդի սկղբունքների մարմնավորման ն դոյության կոնկրեւ եղանակներն են: Պեւք է նկաւի ունենալ, որ Հիչյալ Հասկացությունների ւարբերակման Հարցում միասնություն չկա: Երբեմն «դրական ուղղություն», «Հոսանք», «դւրոց», նույնիսկ «ոճ» ւերմինները կիրառվում են մեթոդի ÷ոխարեն: Թեն դրանք սերւորեն կաւված են իրար Հեւ, բայց նրանց նույնացումը ճիչւ չէր լինի: Գրական ուղղության մեջ սովորաբար միավորվում են ւվյալ դարաչրջանի բաղմաթիվ, նույնիսկ ւարբեր դաղա÷արական դիրքորոչման ւեր դրողներ, որոնք, սակայն, մու են իրենց դեղարվեսւական սկղբունքներով: Այդ կաւը ձնավորվում է ն՛ դիւակցաբար, ն՛ ւարերայնորեն' որւես Համանման սկղբունքների Հեւնելու արդյունք: Օրինակ, եթե ռեալիղմն ամբողջությամբ վերցրած դեղարվեսւական մեթոդ է, աւա նրա ղարդացման կոնկրեւ ւաւմական ÷ուլերը, ասենք' ՃՄԱԱԱ դարի լուսավորական ռեալիղմը կամ ՃԱՃ դարի քննադաւական ռեալիղմը կարելի է անվանել դրական ուղղություններ: կլասիցիղմն իր սւեղծադործական սկղբունքներով Հանդես եկավ իբրն Հաւուկ դրական ուղղություն ոչ միայն ՃՄԱԱ դարի Ֆրանսիայում' կենւրոնացած միաւեւության քաղաքական ն դաղա÷արական դերիչխանության ւայմաններում, այլն ՃՄԱԱԱ դարի վերջի' բուրժուական Հեղա÷ոխության չրջանի արվեսւում: Այսւիսով, դրական ուղղությունը մեթոդի իրացումն ու դոյությունն է կոնկրեւ ւաւմական Հանդամանքներում: Գրական Շոսանք Հասկացությունը նւաւակաՀարմար է կիրառել իրենց աչխարՀայացքով ն դեղարվեսւական սկղբունքներով ավելի սերւորեն կաւված դրողների նկաւմամբ: Այդ դրողները Հաճախ միավորվում են որոչակի խմբակների ն կաղմակերւությունների մեջ, իրենց քաղաքական ն դեղադիւական Հայացքները Հռչակում Հաւուկ մանիֆեսւների կամ Հայւարարությունների ձնով: Գրական Հոսանքները կարող են լինել Հենց միննույն դրա359

կան ուղղության ներսում. օրինակ' ՃՄԱԱԱ դարի վերջի ն ՃԱՃ դարի սկղբի ռոմանւիկական ուղղության մեջ դոյացած առաջադիմական ն Հեւադիմական Հոսանքները, որոնք, մի չարք ընդՀանրություններով Հանդերձ, Հակադիր էին աչխարՀայացքային ն սւեղծադործական չաւ Հարցերում: Գրական Հոսանքը կարող է ձնավորվել նան ուղղություններից դուրս' իր Հեւ բերելով սւեղծադործական ուրույն սկղբունքներ ն ÷ասւորեն դառնալով առանձին մեթոդ: Այդւիսի դրական Հոսանքներ են եղել, օրինակ, նաւուրալիղմը, իմւրեսիոնիղմը, սիմվոլիղմը, ֆոււուրիղմը ն այլն: Գեղարվեսւի ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ դրական ուղղության Համեմաւությամբ Հոսանքներն ավելի կարճաւն կյանք ն աղդեցություն են ունեցել: Գրական դւրոց անվանումը (որը ներկայումս Հաղվադեւ է դործածվում) կիրառվել է իբրն դրական Հոսանքի Հոմանիչ կամ էլ որնէ նչանավոր արվեսւադեւի սւեղծադործական սկղբունքների առումով, սկղբունքներ, որոնք որդեդրվում են ուրիչ Հեղինակների կողմից: Այսւես, «նաւուրալ դւրոց» էր կոչվում ՃԱՃ դարի 40ական թթ. ռուս դրականության մեջ առաջացած այն Հոսանքը, որը չարունակում էր Գոդոլի ռեալիսւական սկղբունքները: Աբովյանի անմիջական Հաջորդներին (Պռոչյան, Աղայան, դյուղադիրներ), որոնք նրա Հեւնությամբ Հայ արձակը ղարդացրին Հայրենի դյուղաչխարՀի կյանքն ու բարքերը կենդանադրելու ուղիով, Հաճախ անվանում են «աբովյանական դւրոցի» դրողներ: Երբեմն դեղարվեսւական մեթոդի նչանակությամբ է կիրառվում նան դրական ոճ Հասկացությունը (Հիչենք ՃՃ դարի 20-30ական թթ. չաւ ւարածված «ւայքար ոճի Համար», «դարաչրջանի ոճ», «մեծ ոճ» ն նման ուրիչ արւաՀայւություններ կամ Հայ իրականության մեջ Ա. Տերւերյանի մի քանի աչխաւությունների վերնադրերը' «Գրական ոճի սոցիոլոդիան», «ՍրբուՀի Տյուսաբ ն «ռոմանւիկ ոճի» խնդիրը» ն այլն): Սակայն ոճի այդւիսի լայն ըմբռնումն այսօր ակնՀայւորեն Հնացել է ն նւաւակաՀարմար չէ կիրառել: Բացի ոճի' մեղ արդեն ծանոթ լեղվական ըմբռնումից, ներկայումս դրական ոճ ասելով Հաճախ Հասկանում են նան դեղարվեսւական մեթոդի սկղբունքների անՀաւականացված մարմնավորումը առանձին դրողի սւեղծադործության կամ նույնիսկ որնէ կոնկրեւ երկի մեջ: Սակայն դրական-դեղարվեսւական մեթոդների ն ուղղու360

թյունների ւարբերությունները չւեւք է բացարձակացնել: ինչ ւարբեր ուղղության էլ որ ւաւկանեն դրական երկերը, նրանք վերջին Հաչվով ենթարկվում են դեղարվեսւական մւածողության ն արւացոլման որոչ ընդՀանուր օրինաչա÷ությունների: Դա է այն Հիմքը, որը չաւ «աղդակցական կաւեր» ն նմանություններ է ծնում ւարբեր դարաչրջանների ու դեղարվեսւական մեթոդների ւաւկանող երկերի միջն: Զւեւք է ղարմանալ նան, որ դրական այս կամ այն ուղղությունը կարող է ծնվել իր նախորդի ընդերքում' ի վերջո դառնալով նրա Հակադրությունն ու ժխւումը: Դրա օրինակներն են ՃՄԱԱԱ դարի լուսավորական ռեալիղմը, որը ծնվեց կլասիցիղմի սաՀմաններում ն սկղբնաւես չաւ ընդՀանուր դծեր ուներ նրա Հեւ, ինչւես նան ՃԱՃ դարի քննադաւական ռեալիղմը, որը մի որոչ ժամանակ ընկալվում էր իբրն ռոմանւիղմի ւարաւեսակներից մեկը: Այդ նմանություններն էլ մեղ իրավունք են ւալիս երկերի դիւական վերլուծության ն դնաՀաւման ժամանակ ղեկավարվել որոչ ընդՀանուր սկղբունքներով: Դա նկաւի ուներ Բելինսկին, երբ դրում էր. «Սւեղծադործության օրենքները Հավերժական են, ինչւես որ բանականության օրենքները, ն Հոմերոսն իր «իլիականը» դրել է նույն այն օրենքներով, որոնցով Շեքսւիրը դրում էր իր դրամաները, իսկ Գյոթեն' իր «Ֆաուսւը»: իրարից Հաղարամյակներով ու դարերով բաժանված արվեսւի այդ Հսկաների երկերը վերլուծելիս քննադաւը կվարվի նույն կերւ»: Ելնելով այն ըմբռնումից, որ մեթոդը կյանքի արւացոլման, ւաւկերի կառուցման ն իդեալի դրսնորման որոչակի սկղբունք է, մենք կարող ենք ասել, որ սւեղծադործական մեթոդն առաջացել է արվեսւի Հեւ, քանի որ իրականության դեղարվեսւական վերարւադրությումը միչւ ենթադրում է մուեցման ինչ-որ եղանակ: Այդ իմասւով, անչուչւ, որոչակի մեթոդ են ունեցել ն՛ Հին Հունական դրողները, ն՛ միջնադարի Հայ քնարերդուները: Հին Հունական դրականության դեղարվեսւական մեթոդը բխում էր այն ժամանակի մարդկանց դիցաբանական մւածողությունից ն թելադրում էր ամեն ինչ ւաւկերել այդ ըմբռնումների լույսի ներքո: ԱռՀասարակ, Հին ն միջին դարերում դրողները դեղարվեսւական արւացոլման այս կամ այն եղանակին Հեւնում էին մեծ մասամբ ւարերայնորեն' Հենվելով աչխարՀի ն մարդու մասին իրենց ունեցած ընդՀանուր ւաւկերացումների վրա: Բայց դրականադիւությունը դեռնս չի Հանդել անւիկ ն միջ361

նադարյան դրական-դեղարվեսւական ուղղությունների ն ոճերի քիչ թե չաւ միասնական ըմբռնման: Գեղարվեսւական մեթոդներն ու դրանց Համաւաւասխանող ուղղություններն ավելի որոչակի ու Հսւակ արւաՀայւվել են նոր դարերի դրականության մեջ: Ուսւի նւաւակաՀարմար է նրանց քննությունն սկսել Վերածնության ն կլասիցիղմի չրջանից, երբ մենք արդեն ւեսնում ենք ոչ միայն մեթոդն իբրն սւեղծադործական սկղբունք, այլն նրա ւեսական Հիմնավորումը, ւեսնում ենք նան ւարբեր դրական ուղղությունների ու Հոսանքների ÷ոխաղդեցություն ու ւայքար: Սւորն մենք Համեմաւաբար մանրամասնորեն կծանոթանանք դասական դրականության երեք Հիմնական ուղղություններին (կլասիցիղմ, ռոմանւիղմ, ռեալիղմ) ն ավելի Համառու' ՃԱՃ-ՃՃ դդ. դրական Հոսանքներից մի քանիսին*:

կԼԱՍիՑիԶՄ Կլասիցիղմի առաջացման ւաւմական ւայմանները: Սկսած ՃՄԱԱ դարից' չաւ աղդային դրականություններում ւարածվում ն ղդալի դեր է կաւարում կլասիցիղմի (դասականության) դեղարվեսւական մեթոդը: կլասիցիղմը սկղբնաւես ւիրաւեւող դիրք դրավեց ֆրանսիական դրականության մեջ, աւա ւարածում դւավ նան արնմւաեվրուական մյուս երկրներում, Ռուսասւանում, ինչւես ն Հայ իրականության մեջ: Սակայն այդ մեթոդի ամենալրիվ ն կաւարյալ արւաՀայւությունը մնաց ՃՄԱԱ դարի ֆրանսիական դրականությունը: Այդ դարի դրեթե բոլոր նչանավոր : Գեղարվեսւական մեթոդների ն Համաւաւասխան ուղղությունների անվանումները թարդմանվել են Հայերեն Հաւկաւես արնմւաՀայ ն ս÷յուռքաՀայ մամուլում, դիւաուսումնական դրականության մեջ: ԱՀա միջաղդային ն Հայերեն ւերմինների ղուդաՀեռ չարքը. կլասիցիղմ-դասականություն, ռոմանւիղմ-վիւականություն, ռեալիղմ-իրաւաչւություն, նաւուրալիղմ-բնաւաչւություն, սիմվոլիղմ-խորՀրդաւաչւություն (կամ' խորՀրդանչանակություն), իմւրեսիոնիղմ-ււավորաւաչւություն, ֆոււուրիղմ-աւադայաւաչւություն ն այլն: Թեն նչված Հայերեն բառերից մի քանիսը ւարբեր չա÷երով կօդւադործվեն Հեւադա չարադրանքի մեջ, սակայն դիւականորեն ավելի ճչդրիւ լինելու Համար առաջնությունը կւրվի միջաղդային ւերմիններին:

ֆրանսիացի դրողները (կոռնել, Ռասին, Մոլիեր, Լաֆոնւեն ն ուրիչներ) մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով կաւված էին կլասիցիղմի սւեղծադործական սկղբունքների Հեւ: իսկ Նիկոլա Բուալոյի «Բերթողական արվեսւ» չա÷ածո ւրակւաւը (1674) դարձավ կլասիցիղմի ւեսության ամենից Հեղինակավոր չարադրանքը: կլասիցիղմի առաջացման ն ւարածման Հասարակական Հիմքը այն ժամանակ Ֆրանսիայում սւեղծված միաւեւական կարդերն էին, որոնք Հաւկաւես ուժեղացան Լյուդովիկոս ՃԱՄ-ի երկարաւն թադավորության ւարիներին: Բացարձակ միաւեւությունը վերջ ւվեց ֆեոդալական մասնաւվածությանը ն ձդւում էր իրեն ենթարկել երկրի քաղաքական, ւնւեսական ն մչակութային կյանքի բոլոր կողմերը: Գաղա÷արախոսության բոլոր ւեսակները, այդ թվում' արվեսւն ու դրականությունը, ծառայեցվում էին դոյություն ունեցող կարդերի ամրաւնդմանը: Այդ ւայմաններում դոյացավ կլասիցիղմի ուղղությունը' իր սւեղծադործական ւրակւիկայով ու ւեսությամբ: Կլասիցիղմի Շիմնական դծերը: Այդ ուղղությունը կլասիցիղմ (դասականություն) կոչվեց այն ւաւճառով, որ նրա ներկայացուցիչները ձդւում էին նմանվել կլասիկներին, այսինքն' Հին Հունական ն Հռոմեական դրականությանը: Անւիկ դրականությունից նրանք չաւ բան էին վերցնում' թեմաներ, սյուժեներ, կերւարներ, դիցաբանական անուններ ն արւաՀայւություններ: Նրանց չաւ երկեր Հունա-Հռոմեական արվեսւի Հայւնի սյուժեների կամ ւաւմիչների Հաղորդած որնէ դրվադի մչակումներ էին (կոռնելի «Հորացիուս», «Ցիննա», Ռասինի «Բրիւանիկ», «Ֆեդրա», «Անդրոմաքե» ողբերդությունները): Այն կլասիցիսւ դրողները, որոնք իրենց աչխարՀայացքով ավելի սերւ էին կաւված միաւեւական կարդերի Հեւ, Հակված էին առավելաւես դեւի կայսրության չրջանի Հռոմեական դրականությունը, որը ՀամաՀունչ էր նրանց ճաչակին ն Հասարակական ձդւումներին: Այնինչ դեմոկրաւական Հակումներ ունեցող Հեղինակները դերադասում էին Հին Հունական ն Հանրաւեւության չրջանի Հռոմի թեմաները: Անւիկ դրականությանը Հեւնելը, իՀարկե, մեխանիկական բնույթ չուներ, այլ միջոց էր ժամանակակից կյանքի Հարցեր արծարծելու Համար: Հին կերւարներն ու սյուժեները արդիականացվում էին, արւաՀայւում նոր ժամանակի մարդու Հոդեբանությունն ու ղդացմունքները:

կլասիցիղմի կարնորադույն դծերից մեկը բանականության (ռացիոնալիղմի) սկղբունքն էր: Հեւնելով Դեկարւի ռացիոնալիսւական ÷իլիսո÷այությանը' կլասիցիղմի ւեսաբանները ւաՀանջում էին ամբողջ սւեղծադործական աչխաւանքը ենթարկել բանականության խիսւ օրենքներին: «Թող իմասւը ձեղ Համար ամեն ինչից թանկ լինի»,- դիմելով դրողներին' ասում էր Բուալոն: Այդ ւաՀանջն իր դրական դերը խաղաց, քանի որ սւեղծադործության մեջ մւցնում էր Հսւակություն, ւրամաբանական ն ներդաչնակ կառուցվածք, Հասւաւում էր մարդկային բանականության իրավունքները' ի Հակակչիռ միջնադարյան սխոլասւիկայի ն միսւիկայի: Սակայն արվեսւի խնդիրը Համարելով կյանքի երնույթները բանականության օրենքներով վերլուծելն ու ներկայացնելը' կլասիցիսւները Հաճախ ընկնում էին ծայրաՀեղության մեջ' անւեսելով երկի Հուղական կողմը: Դրա Հեւնանքով կերւարները դառնում էին չոր, դաւողական, ղուրկ կենդանի ղդացմունքներից: կլասիցիղմը Հասարակական-քաղաքական որոչակի սկղբունքների ն նւաւակների Հեւ կաւված ուղղություն էր: Նրա երկերում ուժեղ էր քաղաքացիական ւաթոսը, մարդկանց Հերոսության ոդով, Համաւեւական չաՀերի դիւակցությամբ ւոդորելու ձդւումը: ՊաւաՀական չէ, որ չաւ երկերի Հիմքում ընկած էր Հերոսի անձնական ն Հասարակական չաՀերի բախումը (օրինակ, կոռնելի «Սիդը», «Հորացիուսը», Ռասինի «Ֆեդրան» ն այլն): Այդ կոնֆլիկւը միչւ ավարւվում էր Հասարակականի Հաղթանակով. ճնչելով անՀաւական չաՀերի ւաՀանջը' Հերոսը դիւակցաբար դիմում էր անձնաղոՀության' Հանուն ւեւական, քաղաքացիական սկղբունքի*: Դրանով Հասւաւվում էին մարդկային վարքադծի որոչակի նորմեր: Բանականության «բարձրադույն օրենքներով» ղեկավարվող, ամեն ինչ Հասարակության չաՀերին ենթարկող անՀաւի մեջ էր կլասիցիղմը ւեսնում ն Հասւաւում իր դեղադիւական իդեալը: կլասիցիղմի դեղարվեսւական Հնարավորությունները լրջորեն սաՀմանա÷ակվում էին ճչմարւության միակողմանի ըմբռնման : Անձնական ն Հասարակական չաՀերի այդ բախումը, որը դերիչխող էր չաւ կլասիցիսւական երկերում, Հայւնի է իբրն «ւարւքի ն ղդացմունքի կոնֆլիկւ»:

Հեւնանքով: Բուալոն կոչ էր անում դրողներին ուսումնասիրել բնությունը, երբեք չՀեռանալ ճչմարւությունից, որովՀեւն «դեղեցիկ է միայն ճչմարիւը»: Սակայն իրականության լայն ն Համակողմանի ւաւկերման ւաՀանջը կլասիցիսւները ÷ոխարինում էին սոսկ «դեղեցիկ բնության» ւաւկերմամբ' դրա մեջ Հասկանալով միայն աղնվականության ն բուրժուական վերնախավի կյանքը ն արՀամարՀաբար երես թեքելով ժողովրդի կյանքի արւացոլման խնդրից: Նույն Բուալոն, որը կոչ էր անում ուսումնասիրել «ւալաւն ու քաղաքը», միաժամանակ Հանդիմանում էր Մոլիերին այն բանի Համար, որ նա իբրն թե «սւորացնում է» իր արվեսւը' ւաւկերելով Հասարակ խավերի կյանքը: կլասիցիղմի դրականությանը չաւ բնորոչ էր այսւես կոչված վերա ցական-ւրամաբանական ւիւականացման սկղբունքը: Մարդկային բնավորությունը, կլասիցիղմի ւեսության Համաձայն, միչւ կրողն է որնէ ւիրաւեւող կրքի, որով ւայմանավորված են նրա մյուս բոլոր դծերը: Եվ աՀա, կերւարի մեջ կլասիցիսւն ամենից առաջ աչխաւում էր Հայւնաբերել բնավորության որնէ մեկ Հիմնական Հաւկանիչ (ժլաւություն, սւորաքարչություն, ÷առասիրություն, խանդ, ճչմարւասիրություն, անձնաղոՀություն ն այլն): Այդ դիծն ավելի Հսւակ արւաՀայւելու Համար մի կողմ էին դրվում կերւարի մյուս Հաւկանիչները, ն անչա÷ ընդդծվում, վառ ու ամբողջական արւաՀայւություն էր սւանում ւվյալ ւիրաւեւող կիրքը: Բայց կերւարն ընդՀանուր առմամբ դառնում էր միակողմանի, Հաճախ սխեմաւիկ, բացակայում էր բնավորության կենդանի բաղմաղանությունը: Բիչ ուչադրություն էր դարձվում կերւարի անՀաւականացմանը, որի Հեւնանքով այն դառնում էր որնէ արաւի կամ առաքինության վերացական մարմնացում: Այդ միակողմանիությունը ժամանակին նկաւել է Պուչկինը: Համեմաւելով մեծ ռեալիսւ Շեքսւիրին ն ֆրանսիացի կլասիցիսւ դրամաւուրդ Մոլիերին' Պուչկինը դրել է. «Շեքսւիրի սւեղծադործած դեմքերը սոսկ այսինչ կրքի, այսինչ արաւի ւիւեր չեն, ինչւես Մոլիերի մու է, այլ բաղմաթիվ կրքերով, բաղմաթիվ արաւներով օժւված կենդանի էակներ են. ւարադաները Հանդիսաւեսի առաջ ղարդացնում են նրանց բաղմաղան ու բաղմակողմանի բնավորությունները: Մոլիերի մու ժլաւը ժլաւ է, ն ուրիչ ոչինչ: Շեքսւիրի մու Շեյլոկը ժլաւ է, ուչիմ, վրիժառու, որդեսեր, սրամիւ»: Բացի այդ, կլասիցիսւների սւեղծած կերւարները սովորաբար

դւնվում էին անչարժ (սւաւիկ) վիճակում. նրանք ողջ սւեղծադործության մեջ որնէ էական ÷ո÷ոխության չէին ենթարկվում: Գրողները խուսա÷ում էին Հերոսին անմիջաբար դործողության մեջ ցուցադրելուց, դեւքերն ավելի չաւ ւաւմվում էին, քան թե ուղղակիորեն ւաւկերվում: Դրամաւուրդիայում, որը նրանց նախասիրած դրական ձնն էր, բուն դործողությունն առավելաւես ւեղի էր ունենում ինչ-որ մի ւեղ' բեմի Հեւնում, ն դրա մասին Հանդիսականն իմանում էր սուրՀանդակի կամ ականաւեսի ւաւմածից: Առավել նս անթույլաւրելի էր կլասիցիսւների ւաւկերացմամբ ւդեղ կամ «արյունալի» ւեսարանների անմիջական ւաւկերումը բեմում, մի բան, որի Համար նրանք խսւորեն քննադաւում էին Շեքսւիրին: Գրականության ղարդացումը կլասիցիսւները ձդւում էին ենթարկել կանոնների ն օրենքների, որոնք, նրանց կարծիքով, Հավերժական նչանակություն ունեին: կլասիցիղմի ւեսաբանները դրական ժանրերը ենթարկում էին խիսւ ասւիճանավորման' ւարբերելով այսւես կոչված «բարձր», «միջին» ն «ցածր» ժանրեր: Ամեն մի խմբի Համար սաՀմանում էին որոչակի թեմաւիկա, լեղվի ն կառուցվածքի դծեր: «Բարձր» ժանրերը (ողբերդություն, Հերոսական էւուեա, ներբող, եղերերդություն ն այլն) ւեւք է դրվեին «բարձր ոճով», ընւիր լեղվով' թույլ չւալով առօրյախոսակցական ոճի ւարրեր, ւեւք է ւաւկերեին վերնախավի կյանքը, արծարծեին Համաղդային նչանակություն ունեցող խնդիրներ: իսկ «ցածր» ժանրերի (առակ, կաւակերդություն, սաւիրա ն այլն) նյութը կյանքի «սւոր», առավելաւես ծիծաղելի կողմերն էին: Նրանք ունեին իրենց Համաւաւասխան ոճը ն թեմաւիկան: Ժանրերի միջն կլասիցիսւները խիսւ սաՀմաններ էին անցկացնում' անթույլաւրելի Համարելով մեկի ւարրերի ներթա÷անցումը մյուսի մեջ կամ դեղադիւական ւարբեր կաւեդորիաների միաձուլումը (ասենք' կոմիկական ւարրերը ողբերդության մեջ կամ ընդՀակառակը): կլասիցիսւները դերաւաւվություն էին ւալիս չա÷ածո ժանրերին: Նույնիսկ դրամաւիկական երկերը նրանք դրում էին Հանդավոր չա÷ածոյով, անւայման Հինդ դործողությամբ: Լիրիկայում դերիչխում էին օբյեկւիվ իրականությունն արւացոլող ժանրերը (ներբող, Հովվերդություն, էկլոդ ն այլն), իսկ անձնական քնարերդությունը ղարդացում չսւացավ: Դրամաւուրդիայում դործող օրենքներից ամենակարնորը

«երեք միասնությունների» օրենքն էր: Այդ օրենքի Համաձայն' ւաւկերվող դործողությունը ւեւք է ւեղի ունենար ոչ ավելի, քան 24-36 ժամում (ժամանակի միասնություն), միննույն վայրում կամ բնակարանում (ւեղի միասնություն) ն ւեւք է լիներ նւաւակասլաց, առանց չեղումների կամ ղուդաՀեռ դծերի (դործողության միասնություն): Սկղբնական չրջանում այս օրենքը ուղղված էր դրական սւեղծադործության կառուցվածքի անկանոնության դեմ ն մասամբ ւայմանավորված էր այն ժամանակվա բեմական Հնարավորություններով, սակայն չոււով այն դարձավ կաչկանդիչ դործոն, որի դեմ Հեւադայում կրքով ւայքարում էին ռոմաւիկ ն ռեալիսւ դրողները: Լեղվի Հարցում կլասիցիսւները ւաչււանում էին Հսւակության, ւրամաբանական կառուցիկության ն մաւչելիության սկղբունքը: Բայց ժողովրդական լեղվի ւարրերի կիրառումը Համարվում էր խուելի: Խոչորադույն կլասիցիսւների սւեղծադործությունն ավելի լայն էր ու բաղմակողմանի, քան այդ ուղղության ւեսական սկղբունքները: կյանքի Հեւ ունեցած կաւի ն իրենց ւաղանդի չնորՀիվ նրանք Հասնում էին խոր ընդՀանրացումների' ՀաղթաՀարելով մեթոդի չրջանակները: Այդ են վկայում Մոլիերի, կոռնելի, Ռասինի, Լաֆոնւենի, Ֆոնվիղինի, Դերժավինի ն ուրիչների սւեղծադործության չաւ էջեր: Կլասիցիղմի Շեւադա ճակաւադիրը: ՃՄԱԱ դարի դրականությամբ կլասիցիղմի ւաւմությունը չի ավարւվում: կլասիցիղմի չաւ սկղբունքներ դեռ երկար ժամանակ չարունակում են իրենց դոյությունը, թեն նրանց Հասարակական բովանդակությունը ղդալիորեն ÷ոխվում է: Այսւես, ՃՄԱԱԱ դարի ֆրանսիական լուսավորական չարժման դործիչները նույնւես երբեմն Հեւնում են կլասիցիղմի որոչ կողմերին (Վոլւերի լուսավորական կլասիցիղմը): Ավելի ուչ' ՃՄԱԱԱ դարավերջի բուրժուական մեծ Հեղա÷ոխության ժամանակաչրջանում, անւիկ թեմաներով ւարվելը բոլորովին նոր բովանդակություն սւացավ: Հեղա÷ոխական արվեսւադեւները օդւադործում էին այդ թեմաները, Հաւկաւես Հռոմեական Հանրաւեւական Հերոսների կերւարները (Բրոււոս, Գրակքոս եղբայրներ, կաւոն) ժամանակակիցներին քաղաքացիական արիության ն անձնաղոՀության ոդով դասւիարակելու Համար (Շենյեի ողբերդությունները): Դա արդեն բուրժուական Հեղա÷ոխական

կլասիցիղմ էր: Վերջաւես, ՃԱՃ դարի սկղբին' Ֆրանսիայում թադավորական իչխանության վերականդնման ւարիներին (18151830), կլասիցիղմն սւանում է Հեւադիմական բնույթ, դառնում մեռնող Հասարակական խավերի ձդւումների արւաՀայւությունը: Այդ կլասիցիղմի դեմ Հանդես եկան երիւասարդ ռոմանւիկները' Վ. Հյուդոյի դլխավորությամբ: Հյուդոյի «կրոմվել» դրամայի նչանավոր առաջաբանը (1827) վերջին խորւակիչ Հարվածն էր կլասիցիղմի Հնացած, արդեն խիսւ ժամանակավրեւ սկղբունքներին: Մեծ է եղել կլասիցիղմի դերը ՃՄԱԱԱ դարի ռուս դրականության մեջ: Այդ ժամանակի չաւ նչանավոր դրողներ (կանւեմիր, Լոմոնոսով, Սումարոկով, Խերասկով, Ֆոնվիղին, Դերժավին) մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով կաւված էին կլասիցիղմի Հեւ: Ռուս կլասիցիսւների երկերում կարնոր ւեղ էին դրավում ոչ թե անւիկ սյուժեները, այլ աղդային-ւաւմական թեմաւիկան, Հայրենիքի ներկայի կենսական Հարցերը: Բավական ուժեղ էր դրականության կաւը ժողովրդական բանաՀյուսության ն լեղվի Հեւ: կլասիցիղմը ղդալի ւարածում է ունեցել նան Հայ դրականության մեջ' ՃՄԱԱԱ դարի վերջից մինչն ՃԱՃ դարի կեսերը: Այդ ուղղությանը Հեւնում էին Մխիթարյան միաբանության բանասւեղծներն ու դրամաւուրդները (Ա. Բադրաւունի, Մ. Զախջախյան, էդ. Հյուրմյուղյան, Պ. Մինասյան) ն մի քանի այլ դրողներ (Հ. Վանանդեցի, Գ. Պաւկանյան): Հայ կլասիցիսւները մեր դրականությունը Հարսւացրին մի չարք ժանրերով (վիւերդություն, Հովվերդություն, ներբող, ուղերձ, ողբերդություն ն այլն): Հայերեն թարդմանվեցին ՀամաչխարՀային դրականության չաւ Հուչարձաններ' Հոմերոսից ն Հույն ողբերդակներից մինչն եվրուական կլասիցիղմի երկերը: Հայկական կլասիցիղմն աղդային ընդդծված յուրաՀաւկություն ուներ. նրա երկերի Հիմնական նյութը մեր աղդային ւաւմության դեւքերն ու դեմքերն էին, Հայ ւաւմիչների Հաղորդած Հերոսական ու ողբերդական դրվադները, որոնք սովորաբար ներկայացվում էին խիսւ իդեալականացված' ընթերցողի մեջ մեծ Հեւաքրքրություն սերմանելով Հայրենիքի անցյալի նկաւմամբ: Զդալի աչխաւանք կաւարվեց նան դրականության ւեսական Հարցերի մչակման ուղղությամբ (Ս. Ադոնց, էդ. Հյուրմյուղյան, Ս. Տիդրանյան, Ա. Բադրաւունի ն ուրիչներ): Սակայն կլասիցիղմը Հայ դրականության մեջ Հանդես եկավ

այն ժամանակ, երբ Եվրուայում ն Ռուսասւանում այն արդեն անցած ÷ուլ էր, Հիմնականում դուրս էր մղվել ռոմանւիղմի ն ռեալիղմի կողմից: Հայ դրականությունը նս արդեն ընթանում էր այլ ուղիով: Նույն' 1858 թ. միաժամանակ լույս ւեսան Ա. Բադրաւունու «Հայկ դյուցաղն» ւոեմը' Հայկական կլասիցիղմի բարձրադույն արւաՀայւությունը, ն Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին»' Հայ նոր դրականության առաջին դասական երկը, որն արդեն նոր' ռոմանւիկական աչխարՀընկալման դրսնորում էր: Այդ ւաւճառով էլ մեղ մու կլասիցիղմը չխաղաց այն դերը, որը մի ժամանակ նա կաւարել էր ֆրանսիական ն ռուս դրականության մեջ: Մանավանդ լեղվի Հարցում. դրելով դրաբար, ւայքարելով աչխարՀաբարի դեմ' մխիթարյան կլասիցիսւները ÷ասւորեն կւրում էին դրականությունը ժողովրդից' դարձնելով այն սոսկ նեղ չրջանների սե÷ականություն: ՃԱՃ դարում կլասիցիղմի դերն արդեն սւառված էր: Ասւարեղը ւաւկանում էր ռոմանւիղմին:

ՌՈՄԱՆՏիԶՄ

Սենւիմենւալիղմ (նախառոմանւիղմ): Սկսած ՃՄԱԱԱ դարից' եվրուական դրականության մեջ առաջանում են կլասիցիղմին Հակադրվող մի չարք Հոսանքներ, որոնք վճռականորեն մերժում են սւեղծադործությունը կաչկանդող քարացած օրենքները, որոնում իրականության բաղմակողմանի արւացոլման նոր ուղիներ: Այդ Հոսանքներից էր սենւիմենւալիղմը, որը ծադեց ՃՄԱԱԱ դարի կեսերին անդլիական դրականության մեջ ն աւա դրսնորվեց նան Ֆրանսիայում, Գերմանիայում ն այլ ժողովուրդների մու: Նրա խոչորադույն ներկայացուցիչներն էին Սւերնը («Սենւիմենւալ ճանաւարՀորդություն»*), Ռիչարդսոնը («Պոմելա», «կլարիսա», «Գրանդիսոն»), Ժան-Ժակ Ռուսոն («էմիլ», «Նոր էլոիղ»): Սենւիմենւալիղմի սկղբունքներին էր Հեւնում նան երիւասարդ Գյոթեն («Վերթեր»): Արնմւյան Եվրուայում այդ ուղղության երնան դալը ւայմանավորված էր Հասարակական կյանքում :

Այս վեւի անունից էլ ձնավորվեց ողջ ուղղության անվանումը:

բուրժուաղիայի աճող դերով, արիսւոկրաւական արվեսւի դեմ մղվող ւայքարով: Ռուս դրականության մեջ սենւիմենւալիղմին Հարեցին ՃՄԱԱԱ դարի վերջի ն ՃԱՃ դարի սկղբի մի չարք դրողներ' կարամղինի դլխավորությամբ («Դժբախւ Լիղա» վիւակը ն այլ երկեր): իր բոլոր Հիմնական դծերով սենւիմենւալիղմը Հակադրվում էր կլասիցիղմին: Վերջինիս ռացիոնալիսւական խսւությանը ն չորությանը Հակադրվեց ղդացմունքների ն Հույղերի ւաչւամունքը («սենւիմենւալիղմ» ֆրանսերեն նչանակում է ղդայունակություն): Ամեն ինչ սենւիմենւալիսւների կողմից դիւվում ն ւաւկերվում էր Հուղականության ւեսանկյունից, յուրաքանչյուր երնույթ դառնում էր առաւ ու անկաչկանդ ղդացմունքների ղեղման առիթ: կլասիցիղմին Հաւուկ անւիկ կերւարների ն բարձրասւիճան դործող անձանց ÷ոխարեն իբրն Հերոսներ Հանդես եկան ժամանակակից մարդիկ' «երրորդ դասի» չարքային ներկայացուցիչներն իրենց առաքինություններով: Համաւեւական թեմաների ÷ոխարեն առաջ քաչվեցին բարոյական խնդիրներ, առօրյա կյանքի ն կենցաղի, մարդու անՀաւական ճակաւադրի, ընւանիքի, սիրո ն երջանկության Հարցեր: Պալաւներից ն սալոններից դործողությունը ւեղա÷ոխվեց աղաւ բնության դիրկը' քաղաքների աղմուկից ն բաղմությունից Հեռու դյուղական, դավառական խաղաղ միջավայր: Դա անՀարժեչւ էր մարդկային ղդացմունքներն իրենց «անխառն» վիճակում ցուցադրելու ն բանասւեղծացնելու Համար: Հասարակ մարդկանց կյանքի ու ներաչխարՀի ւաւկերումը, անչուչւ, դրական երնույթ էր, կաւված էր մարդու ղդացմունքներն ու Հոդեբանությունը ուսումնասիրելու ն արժնորելու Հեւ, նւասւում էր դրականության դեմոկրաւացմանը ն կյանքի Հեւ մերձենալուն: Բայց դրա կողքին, Հաւկաւես ավելի ուչ չրջանի սենւիմենւալիսւների մու, երբեմն նկաւվում էր թեմաների մանրացում, նեղ անՀաւական ղդացմունքների նչանակության չա÷աղանցված ւաւկերացում: Դա Հանդեցնում էր արՀեսւական Հուղականության, լալկանության ն քաղցր-մեղցր նկարադրությունների: Սենւիմենւալիսւներն առաջ քաչեցին նոր ժանրեր, դրական երկի կառուցման նոր ձներ: կլասիցիսւների նախընւրած դրական ւեսակների ÷ոխարեն (ներբող, ողբերդություն, Հերոսական ւոեմ) այժմ կարնորվում են արձակ ւաւմողական ժանրերը (Հոդեբա370

նական վիւակ, վեւ), որոնք ւոդորվում են քնարական Հուղականությամբ: Ընւրվում են երկի կառուցվածքի այնւիսի ձներ, որոնք առավել Հնարավորություն են ւալիս անՀաւի ներաչխարՀի ուղղակի դրսնորման Համար. վեւերն ու վիւակները մեծ մասամբ դրվում են նամակների, օրադրության, ճամ÷որդական նոթերի ձնով: Գրականության մեջ մոււք են դործում ժողովրդական խոսակցական լեղվի չաւ ւարրեր, ւաւմելաձնը դառնում է ավելի բնական, սրւակից, թեն այս դեւքում նս Հաճախ չա÷աղանցվում է խոսքի Հուղական դերը, ամեն ինչ ենթարկվում է ղդացմունքային ւրամադրություն առաջացնելու խնդրին' Հաճախ անւեսելով իմասւի ճչդրւության նչանակությունը: Սենւիմենւալիղմը Համեմաւաբար կարճաւն կյանք ունեցավ, բայց ղդալի չա÷ով նախաւաւրասւեց ռոմանւիկական ուղղության երնան դալը: Այդ ւաւճառով դրականության ւաւմության մեջ սենւիմենւալիղմը Հաճախ նան նախառոմանւիղմ են անվանում: Ռոմանւիղմի ւաւմական ճակաւադիրը: Ռոմանւիղմի առաջացումը կաւված էր մի որոչակի ւաւմական ժամանակաչրջանի Հեւ' ՃՄԱԱԱ դարի վերջի ն ՃԱՃ դարի առաջին ւասնամյակների, երբ Եվրուայում Հասարակության ւարբեր խավերը խոր Հիասթա÷ություն էին աւրում բուրժուական Հեղա÷ոխության արդյունքներից: «Աղաւության, Հավասարության ն եղբայրության» բուրժուական լողունդները սնանկ դուրս եկան, նրանց իրադործման ÷ոխարեն ժողովուրդներն սւացան բռնաւեւություն, ղավթողական ւաւերաղմներ: Ռոմանւիղմը եղավ այդ Հիասթա÷ության առաջին դեղարվեսւական արւաՀայւությունը, նան իրականության դեղադիւական ժխւման առաջին ձնը, որը բուրժուական աչխարՀին Հակադրում էր իր իդեալը, իր ընդվղող Հերոսներին: Առաջին ռոմանւիկներն արւացոլում էին անցումային դարաչրջանի մարդկանց ւադնաւալից, անՀանդիսւ, Հակասական ներաչխարՀն ու կենսական վիճակները, նրանց բուռն ձդւումների ու երաղանքների ÷լուղումը: Այսւեղից' «ՀամաչխարՀային թախծի» մուիվները, որ բնորոչ էին Բայրոնի ն մի չարք այլ ռոմանւիկների Համար: Խորաւես դժդոՀ դորչ իրականությունից' ռոմանւիկներն սւեղծում էին ցանկալի կյանքի դեղեցիկ, բայց չաւ կողմերով անորոչ ն անիրադործելի ւաւկերը:

Ճիչւ է, ն՛ իր առաջացման, ն՛ Հեւադա ղարդացման ընթացքում ռոմանւիղմը միասնական ու միաւարր երնույթ չի եղել: Նրա ներսում դոյացել են ւարբեր Հոսանքներ, որոնք իրենց դաղա÷արական ու սւեղծադործական սկղբունքներով Հաճախ սուր կերւով Հակադրվել են իրար: Այդ Հիման վրա էլ դրականադիւության մեջ խոսվել է ռոմանւիղմի այլնայլ ւարաւեսակների մասին: Օրինակ, երբեմն առանձնացվում են, մի կողմից, այսւես կոչված ւասիվ կամ ւաՀւանողական ռոմանւիղմը, որը Հասարակական կյանքի նկաւմամբ ՀեւաՀայաց վերաբերմունք ուներ, իդեալականացնում էր միջնադարյան անցյալը (Շաւոբրիան, Լամարթին, Վորդսվորդ ն ուրիչներ), ն մյուս կողմից' ակւիվ, առաջադիմական ռոմանւիղմը, որն իր իդեալների իրականացումը որոնում էր աւադայում (Բայրոն, Շելլի, Լերմոնւով ն ուրիչներ): Սակայն այդ աչխարՀայացքային ւարբերությունները (որոնք, ի դեւ, Հնարավոր են ամեն մի դրական ուղղության ներսում) չւեւք է բացարձակացվեն կամ խանդարեն ւեսնելու ռոմանւիղմի' իբրն դեղարվեսւական մւածողության ն կյանքի արւացոլման որոչակի Համակարդի ներքին միասնությունը, ւարբեր Հեղինակների ւիւաբանական ընդՀանուր դծերը: Խոր ն երկարաւն է եղել ռոմանւիղմի աղդեցությունը նան Հայ դրականության վրա: Անչուչւ, ներչնչվելով Համաեվրուական ռոմանւիղմից' այդ մեթոդը մեր իրականության մեջ բխում էր, սակայն, Հայկական կյանքի առանձնաՀաւուկ դծերից: Ռոմանւիղմի առաջին Հսւակ արւաՀայւությունը մենք ւեսնում ենք Աբովյանի սւեղծադործության մեջ' «Վերք Հայասւանի» վեւում ն մի քանի այլ երկերում: Վառ կերւով ընդդծված ղդացմունքայնությունը, չարադրանքի սուբյեկւիվությունը, ւաթեւիկՀռեւորական ւարրերը ն, մանավանդ, Հերոսներին դաղա÷արաւիւեր դարձնելու Հակումը (օրինակ' Աղասու կերւարը) արդեն խոսում են ռոմանւիկական աչխարՀընկալման մասին: Սակայն Աբովյանի դեղարվեսւական մեթոդը, իր Հիմնականում ռոմանւիկական որակով Հանդերձ, ւարբեր սւեղծադործական սկղբունքների մի չաւ ինքնաւիւ Համադրություն էր: Նրա վեւում դրսնորվեցին ոչ միայն ռոմանւիղմի ն սենւիմենւալիղմի սկղբունքները, այլն ռեալիսւական մւածողության ու արւացոլման որոչակի ւարրեր: Դրանք իրենց Հերթին Հարսւանում ն ամբողջանում են ժողովրդական վիւերդությանը Հաւուկ ւաւկերման մի չարք

եղանակների օդւադործմամբ: Դնելով Հայ նոր դրականության Հիմքերը' Աբովյանը ձդւում էր Համադրել ն Հայերի դրականության սե÷ականություն դարձնել եվրուական նոր դրականության ւարբեր սկղբունքներ: Աբովյանի սւեղծադործական մեթոդի այս Համադրական բնույթն է ւաւճառը, որ նրանից սովորում, նրա ավանդույթները չարունակում էին ոչ միայն մեր ռեալիսւ դրողները (Պռոչյան, Աղայան, Թումանյան, դյուղադիրներ), այլն ռոմանւիկ Հեղինակները (Պաւկանյան, Րաֆֆի): Նրանցից ամեն մեկը չարունակում էր Աբովյանի ժառանդության մի կողմը (Պռոչյանն ու Աղայանը' Հայ դյուղի ւաւկերման դիծը, իսկ Րաֆֆին ու Պաւկանյանը' աղդային-Հայրենասիրական թեմաւիկան): Աբովյանը «մեր դրական ամեն ւեսակների սկիղբն է»,- իրավացիորեն նչել է Ավ. իսաՀակյանը: ՃԱՃ դարի 40-50-ական թթ. ձնավորվեց Ղ. Ալիչանի ռոմանւիղմը: իր դրաբար բանասւեղծություններում Հեւնելով կլասիցիղմին' Ալիչանը չոււով անցավ ռոմանւիղմի դիրքերը' դրելով աչխարՀաբար «ՆաՀաւեւի երդերը»: Այդ երդերի ղդացմունքային թա÷ը, դեղարվեսւական ձների աղաւությունը, Հեղինակի անՀաւականության բացառիկ մեծ դաղա÷արական ն կոմւողիցիոն դերը Ալիչանի սւեղծադործությունը կաւում էին ռոմանւիղմի ավանդույթների Հեւ: ՃԱՃ դարի երկրորդ կեսին ռոմանւիղմը ւիրաւեւող դարձավ Պաւկանյանի, ՇաՀաղիղի, Րաֆֆու, Ծերենցի սւեղծադործության մեջ. նրանց երկերի Հիմքը նույնւես աղդային-Հայրենասիրական իդեալներն էին, անցյալի Հերոսական դրվադների ն ներկայի կենսական Հարցերի արւացոլումը: Րաֆֆու ն Պաւկանյանի սւեղծադործությունն արւաՀայւում էր ժողովրդի Հայրենասիրական ձդւումները, աղաւադրական իդեալները: Րաֆֆու սոցիալական, քաղաքական ն ւաւմական վեւերը դարձան Հայկական ռոմանւիղմի բարձրադույն արւաՀայւությունը: Ռոմանւիղմի Հունում էին դւնվում նան Պեչիկթաչլյանի քնարերդությունը, Դուրյանի ւաղերն ու թաւերդությունները («Անկումն Արչակունի Հարսւության», «Թաւրոն կամ թչվառներ» ն այլն): Դուրյանի ւոեղիան արւաՀայւեց Հասարակության ճիրաններում ւառաւող անՀաւի ողբերդությունը, բացաՀայւեց մարդու Հարուսւ ու բաղմակողմանի ներաչխարՀը: Վերջաւես, չի կարելի չնկաւել ռոմանւիկական սկղբունքների

որոչակի արւաՀայւությունը ՃՃ դարի սկղբի դրականության, մասնավորաւես ւոեղիայի մեջ: Տարբեր ձներով ն ուղիներով այդ աղդեցությունը դրսնորվեց իսաՀակյանի, Սիամանթոյի, Վարուժանի ւոեմներում ն բանասւեղծություններում, Տերյանի ն Մեծարենցի քնարերդության մեջ, Շանթի արձակում ն դրամաւուրդիայում, Զարենցի վաղ չրջանի երկերում: Նրանց սւեղծադործության մեջ մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով դրսնորվեց դարասկղբի դրական Հոսանքների, մասնավորաւես սիմվոլիղմի ներդործությունը, բայց իրականության ընկալման ն արւացոլման մեջ էական ւեղ էին դրավում նան ռոմանւիկական սկղբունքները: Դա մի յուրօրինակ նեոռոմանւիղմ էր, որը ծնվեց դասական ռոմանւիղմի ավանդույթների ն սիմվոլիղմի խաչաձնումից: Ռոմանւիղմ ն ռոմանւիկա: կյանքի արւացոլման ն կերւարի սւեղծման այն Հիմնական սկղբունքները, որոնք Հաւուկ են ռոմանւիղմին, ղանաղան ձներով ու չա÷երով Հանդես են եկել նան այդ մեթոդի ձնավորումից չաւ առաջ, ինչւես ն նրանցից Հեւո: Այսւես, իդեալի ն իրականության Հակասություն, ընդդծված ղդացմունքայնություն, աւադայի բուռն մղում, մարդկային ներաչխարՀի բաղմակողմանի բացաՀայւում կարելի է նկաւել, ասենք, ն՛ Նարեկացու «Մաւյան ողբերդության», ն՛ Դանւեի «Ասւվածային կաւակերդություն» ւոեմների մեջ: Բայց սխալ կլիներ այդ Հիման վրա միջնադարի այդ մեծ բանասւեղծներին անվանել ռոմանւիկներ, ուղղակի կաւել ռոմանւիղմի մեթոդի Հեւ: Ճիչւ է, Բելինսկին ռոմանւիղմի արւաՀայւություններ էր ւեսնում ն՛ Հին Հույների մու, ն՛ միջին դարերում: Բայց մեծ քննադաւի խոսքը ոչ թե որոչակիորեն ձնավորված դեղարվեսւական մեթոդի մասին էր, այլ կյանքի ռոմանւիկ ընկալման առանձին դծերի' ղդացմունքների ուժի, «Հավերժական ն անորոչ ձդւումների» մասին, որոնք, Բելինսկու կարծիքով, Հանդես են դալիս բոլոր ժամանակներում' իբրն «մարդկային ոդու ընդՀանուր երնույթ»: Դրանք կյանքի դեղարվեսւական արւացոլման այն բնական ւարրերից են, որոնք միանդամայն Հնարավոր են նան ուրիչ դարաչրջանների ն մեթոդների ւաւկանող երկերում: Բայց քանի որ այդ Հաւկանիչները բնորոչ էին Հաւկաւես ռոմանւիղմին, որը սրեց ն խորացրեց դրանք, մենք այդ դծերը Համարում ենք ռոմանւիկական: Շ÷ոթությունից խուսա÷ելու Համար ւեւք է Հսւակորեն ւարբերակել իրար Հեւ սերւորեն կաւված այնւիսի ըմբռնում374

ներ, ինչւես ռոմանւիղմը ն ռոմանւիկան: Եթե ռոմանւիղմը կոնկրեւ-ւաւմական ուղղություն է, աւա ռոմանւիկա ասելով ւեւք է Հասկանալ այնւիսի սւեղծադործական Հաւկանիչներ, որոնք կարող էին Հանդես դալ ռոմանւիղմից չաւ առաջ, ինչւես ն նրանից Հեւո: Ռոմանւիկան ամենից առաջ նչանակում է աւադայի բուռն ձդւում, մեծ Հեռանկարներից ծնվող ոդնորություն, Հուղական աչխարՀի Հարսւություն: Այս Հաւկանիչները կաղմում են ռոմանւիկական մեթոդի բուն ոդին, բայց նրանք առկա են նան ռեալիսւական արվեսւի չաւ նչանավոր երկերի մեջ: Օրինակ, այդ դծերը' արւաՀայւված ւարբեր Հասարակական բովանդակությամբ ն դեղարվեսւական յուրաՀաւկությամբ, կարելի է ւեսնել Թումանյանի ն Զարենցի ւոեղիայում: Սակայն ռոմանւիկայի Հաւկանիչներով ւոդորված «Փարվանան» կամ «Թմկաբերդի առումը», «Ամենաւոեմը» կամ «ԳանդրաՀեր ւղան» ընդՀանուր առմամբ չեն ւաւկանում ռոմանւիղմի մեթոդով դրված երկերի թվին: Դրանք մնում են իրենց Հեղինակների դավանած մեթոդների չրջանակներում, իսկ ռոմանւիկայի Հաւկանիչները մեծաւես Հարսւացնում են ռեալիղմի դեղարվեսւական Հնարավորությունները: Կյանքի ռոմանւիկական արւացոլման առանձնաՇաւկությունները: Ռոմանւիղմը ելնում է իրականության ն իդեալի սուր Շակադրության դիւակցությունից: Գեղեցիկ ու վսեմ իդեալը, որն այնքան ուժեղ է ռոմանւիկ դրողի Հոդում, բոլորովին չի Համաւաւասխանում չրջաւաւին, որը նրան ներկայանում է դորչ, ւրողայիկ դծերով: Այսւեղից էլ բխում է դոյություն ունեցող իրականության ակւիվ ժխւման ն ցանկալի իդեալի անվերաւաՀ Հասւաւման այն մեծ կիրքը, որը չաւ բնորոչ էր ռոմանւիկների Համար: Ժամանակակիցներից կյանքը Համարելով աններդաչնակ, անցումային, ենթակա անխուսա÷ելի Հեղաչրջման' նրանք որոնում էին նորը, իդեալականը, դեղեցիկը, ղարդացման արժանին: «Նրա Հիմնական նուան,- դրել է Գորկին ռոմանւիղմի մասին, - ինչ-որ նոր բանի սւասումն է, ւադնաւը նորի Հանդեւ, այդ նորը ճանաչելու չւաւ, ջղադրդիռ ձդւումը»: Զդւնելով կյանքում իդեալականի իրական մարմնավորումը' ռոմանւիկները Հաճախ դիմել են երնակայության միջոցով նրա ւաւկերը լրացնելուն: Ռոմանւիկական կերւարը ոչ միայն իրականության որոչ կողմերի արւացոլումն է, այլն (ավելի, քան ռեա375

լիսւական սւեղծադործության մեջ) իր վրա կրում է դրողի ցանկության, երաղանքի կնիքը, կաղմվում է դրանց ւարրերից: Ընդ որում' Հաճախ դրողի երնակայությունը Հակադրվում է կյանքի իրական ÷ասւերին, խախւում նրա օրինաչա÷ությունները, դիւմամբ սւեղծում է այնւիսի ւաւկերներ, որոնք ռոմանւիկի Համար ցանկալի են, թեն կյանքում դեռ չկան: Ցանկալին ներկայացվում է իբրն իրական, ն դա ղդալիորեն մեծացնում է երնակայության, ակւիվ երաղանքի դերը սւեղծադործության մեջ: Բնութադրելով ռոմանւիղմի այս առաջաւար սկղբունքը' Րաֆֆին «կայծեր» վեւում ասում էր, որ դրողն «սւեղծում է այնւիսի ւիւարներ, որոնք ներկայի մեջ դեռ ծնված չէին, այլ աւադայում ւեւք է Հայւնվեին»: Նա այդ ւիւարների «ւաւկերները նախաւես նկաւում է ն դնում իր ժամանակի Հասարակության առջն: Ճչմարիւ բանասւեղծը դիւե անցյալը, դիւե ներկան, դիւե ն աւադան»: իսկ Լնոն Շանթը, որն իր սւեղծադործության չաւ կողմերով նույնւես կաւված էր ռոմանւիկական դեղադիւության Հեւ, իր լավադույն բանասւեղծություններից մեկում («Ես ւաւրանքը սիրեցի») իդեալականացրել է դորչ իրականությանը Հակադրվող ն Հոդին վեՀացնող երաղանքը: ԱՀա այդ բանասւեղծության առաջին ն վերջին ւները. Շուրջիս ւաւակ ու չոր կյանքեն ղայրացկու Կանչեցի ես իւեալըս կենսածին. Բայց եւնես կծու ծաղրով անամոթ «Է՛, ան միայն դրքի մեջն Է» ւոռացին. Ես ալ դիրքը ինծի ընկեր ընւրեցի, Ես ւաւրանքը սիրեցի: ... Ինծի Շամար այն ժամերը թանկ եղան, Երբ ներչնչված սւեղծեցի միչւ անդո, Բայց անձնուրաց աղնիվ դեմքեր սիրեկան, Երբ իրական աչխարՇին մեջ միչւ դժդոՇ, Իւեալի կյանքեն երդել ուղեցի. Ես ւաւրանքը սիրեցի:

Այսւիսով, ռոմանւիղմի ն առՀասարակ ռոմանւիկական մւածողության կարնորադույն դծերից մեկը կյանքն իդեալի Շամաւաւասխան վերակերւելու, վերաւոխելու ձդւումն է: ԱՀա թե ինչու երբեմն ռոմանւիղմի Հիմնական սկղբունքն արւաՀայւում

են «ւաւկերել կյանքն այնւես, ինչւիսին ւեւք է այն լինի» բանաձնով: Բայց այդ սկղբունքն ամեննին չի բացառում ռոմանւիկական սւեղծադործության մեջ կյանքի միանդամայն իրական, ճչմարւաւաւում նկարադրությունների Հնարավորությունը (այդւիսի ւաւկերներ չաւ կան, օրինակ, Հյուդոյի «Թչվառներ» կամ Րաֆֆու «կայծեր» վեւերում): Ռոմանւիկ դրողն այդ նկարադրություններն անում է' իրական կյանքի ն ցանկալի իդեալի Հակադրությունն է՛լ ավելի ընդդծելու Համար: Այս բոլորով էլ ւայմանավորված է կյանքի բացառիկ, արւակարդ ու անսովոր երնույթներն ու դեմքերը ւաւկերելու ռոմանւիկական ձդւումը: իրենց բնավորությամբ, Հոդեբանությամբ ն վարքադծով ռոմանւիկական կերւարները դրեթե միչւ բարձրանում են առօրյա մակարդակից, աչքի են ընկնում իրենց բացառիկ դծերով, առաքինության կամ արաւի մեծ խւացումով: Նրանք իրենց աղաւասիրության մեջ Հաճախ Հասնում են ւիւանական ուժի (Բայրոնի Մանֆրեդը, Զայլդ Հարոլդը, Հյուդոյի Ժիլյաւը, Լերմոնւովի Դնը, Մծիրին): Դրան ւեւք է ավելացնել չաւ կերւարների անՀանդիսւ ն խռովաՀույղ Հոդեվիճակը, որն ինքնին մի կենդանի բողոք էր իրականության դեմ: Ռոմանւիկ դրողը երբեմն դիւմամբ իր Հերոսներին չրջաւաւում էր խորՀրդավորությամբ, անորոչությամբ: Հերոսը, նրա կենսադրության Հանդամանքները ներկայացվում էին մչուչային, անավարւ, էսքիղային դծերով: Դրանով ավելի էր ընդդծվում կերւարի ոչ սովորական բնույթը. նա բարձրացվում էր «ւրողայիկ իրականությունից», չրջաւաւվում բացառիկության լուսաւսակով: Այդւիսին են վերը թվարկված Հերոսները, ինչւես նան Պուչկինի «կովկասի դերին», «Գնչուներ» ւոեմների, Լերմոնւովի «ԴիմակաՀանդես» դրամայի, Րաֆֆու «Խենթ», «կայծեր» վեւերի չաւ կերւարներ: Բացառիկ, անսովոր են ն այն Հանդամանքները, որոնց մեջ դործում են այդ Հերոսները: Ուժեղ ն Հւարւ մարդու ւաչւամունքը կաւված էր կյանքում անՀաւի դերի այն ւաւկերացման Հեւ, որը Հաւուկ էր ռոմանւիկներին: կյանքի վերա÷ոխման Հեռանկարը կաւելով ուժեղ անՀաւի Հեւ' նրանք Հաճախ Հանդում էին անՀաւաւաչւության: Բացառիկի ն անսովորի Հակումը ռոմանւիկական դեղադիւության Հիմքերից մեկն էր: իղուր չէ, որ դերմանացի ռոմանւիկ Նովալիսը դրում էր, թե դեղարվեսւական սւեղծադործության

նւաւակը ւեւք է լինի' «Հասարակին ւալ մի բարձրադույն իմասւ, սովորականին' խորՀրդավոր երնույթ, ծանոթին' անծանոթի ւեսք, վերջնականին' անվերջի դույն»: Այդ Հաւկանիչներով էլ, ի դեւ, ռոմանւիղմը ւարբերվում էր իր նախորդից' սենւիմենւալիղմից, որը Հակված էր ւաւկերելու ավելի սովորական, առօրյա վիճակներ ու կերւարներ: Ռոմանւիղմի ամենաբնորոչ դծերից մեկն էլ սուբյեկւիվությունն է, Հեղինակի ակւիվ միջամւությունը իր ւաւկերած դեւքերին: Մենք դիւենք, որ դրողի սուբյեկւիվ մուեցումն արւաՀայւվում է ամեն մի երկում, բայց նրա դրսնորման եղանակները ւարբեր են: Ռոմանւիկական սւեղծադործության մեջ Հեղինակի սուբյեկւիվ ցանկությունը, մւաՀղացումը Հաճախ իրենց են ենթարկում կերւարի օբյեկւիվ բովանդակությունը: Հերոսը ղարդանում է այնւես, ինչւես դրողն է ցանկանում, այլ ոչ թե միջավայրի ու Հոդեբանության իրական ւրամաբանության Համաձայն: Այդ է ւաւճառը, որ ռոմանւիկական կերւարները Հաճախ Հանկարծակի, Հոդեբանորեն ն սոցիալաւես բավարար չա÷ով չնախաւաւրասւված վերա÷ոխության են ենթարկվում, նրանց էությունը ւրամադծորեն չրջվում է. օրինակ' Ժավերը, Ժան Վալժանը (Հյուդոյի «Թչվառներ»), Թովմաս էֆենդին (Րաֆֆու «Խենթ»), քավոր Պեւրոսը (Րաֆֆու «Խաչադողի Հիչաւակարանը» ն «կայծեր»), Սոֆյան (Պաւկանյանի «Տիկին ն նաժիչւ») ն այլ կերւարներ: Ավելին, ելնելով անՀաւի դերի ն Հոդնոր ուժերի չա÷աղանցված ւաւկերացումից' ռոմանւիկ դրողը երբեմն նրա բնավորության կաղմավորման ընթացքը ոչ միայն չի ւայմանավորում միջավայրով, այլն Հակադրում է Հենց այդ միջավայրին' Հերոսի ղարդացումը ւանելով Հակառակ ուղղությամբ: Այսւես, չնայած Մասիսյանի միջավայրի այլասերող աղդեցությանը, Միքայելը չի ÷չանում, այլ բարոյաւես անընդՀաւ բարձրանում է, Հասնում կաւարելության (Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղ»): Սուբյեկւիվությունը ռոմանւիկական որոչ երկերում Հանդեցնում է Շեղինակի ն Շերոսի քնարական նույնացման, երբ ÷ասւորեն ջնջվում են նրանց միջն եղած սաՀմանները, Հերոսն արւաՀայւում է Հեղինակի նվիրական խոՀերն ու ղդացմունքները ն չունի իր ղարդացման անկախ, ինքնուրույն դիծը: Հերոսի խոսւովանությունը նան դրողի խոսւովանությունն է, իսկ Հեղինակի մւքերը' նան Հերոսինը: Դա բնորոչ էր Հաւկաւես ռոմանւիկա378

կան ւոեմներին (Բայրոնի «Զայլդ Հարոլդ», Լերմոնւովի «Մծիրի», ՇաՀաղիղի «Լնոնի վիչւը», իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարի»): Ռոմանւիկական երկը սովորաբար ցայւուն միւում է կրում, որն արւաՀայւվում է ոչ միայն դործողությամբ, այլն բացորոչ, Հեղինակի կամ Հերոսների ուղղակի Հայւարարությունների միջոցով: Դրա Հեւնանքով կերւարը Հաճախ դառնում է Հեղինակի դաղա÷արների խոսա÷ողը: Սենւիմենւալիսւների նման' ռոմանւիկները նս մեծ ուչադրություն են դարձնում Հերոսի բարդ ներաչխարՀի, նրա ղդացմունքների ւաւկերմանը: Նրանց երկերը նս Հադեցած են լարված Հուղականությամբ: Ընդդծված քնարականությունը, ՀուղաչխարՀի նկաւմամբ բացառիկ Հեւաքրքրությունը ռոմանւիղմի ւարերքն է: ԱնՀաւի ներաչխարՀի լայն ւաւկերումը ռոմանւիղմի ւաւմական ծառայություններից մեկն է: Բնարական ւարրը լայնորեն թա÷անցեց բոլոր ժանրերի մեջ: ՊաւաՀական չէ, որ ռոմանւիկական ւոեմը Հիմնականում լիրիկական կամ լիրոէւիկական ւոեմ է, ն քնարական ւարրը նրա մեջ չաւ ուժեղ է, Հաճախ ւիրաւեւող: ՊաւաՀական չէ նան, որ ռոմանւիկները դրականության մեջ մւցրին մեկ այլ քնարաէւիկական ժանր' բալլադը: Վեւի ն վիւակի մեջ քնարականությունն արւաՀայւվում էր Հեղինակային չեղումների, նամակի, Հիչողության ն ուրիչ ձների չաւ լայն օդւադործմամբ, դրամայի մեջ' Հերոսների խոսքի քնարական բացառիկ Հադեցվածությամբ: ԱռՀասարակ, ռոմանւիկները ձդւում էին ժանրային ւաւնեչների վերացման, բանասւեղծականի ն ւրողայիկի, դեղեցիկի ն այլանդակի, ողբերդականի ն կոմիկականի աղաւ միաձուլման, որի դեմ մի ժամանակ այնքան խսւորեն Հանդես էին դալիս կլասիցիսւները: Ռոմանւիկները Հանդես եկան սւեղծադործական աղաւության ւաՀանջով: Մերժելով կլասիցիղմի կաչկանդիչ օրենքները' Հյուդոն «կրոմվել» դրամայի առաջաբանում Հասւաւում էր արվեսւադեւի կաւարյալ աղաւության դաղա÷արը. «Մուրճով Հարվեծե՛նք բոլոր ւեսություններին, ւոեւիկաներին ն Համակարդերին... Զկան ո՛չ կանոններ, ո՛չ ւիւարներ... Բանասւեղծի խորՀրդաւուները ւեւք է լինեն միայն բնությունը, ճչմարւությունը ն իր ոդնորությունը»: Աղաւության ւաՀանջը ւարածվում էր նան թեմաների ընւրության վրա. դրողը կարող է դիմել ամեն

մի թեմայի, այդ թվում ն նախկինում «սւոր», ցածր Համարված թեմաներին, կյանքի այլանդակ կողմերին: Դա մեծ չա÷ով ընդլայնում էր դրականության արւացոլման չրջանակները: Ռոմանւիկները Հաճախ էին դիմում նան էկղուիկ արնելյան թեմաներին' Մերձավոր Արնելքի, Հնդկասւանի, կովկասի կյանքին. այդւիսին էին Բայրոնի «արնելյան» ւոեմները, Պուչկինի «Հարավային» ւոեմները, Լերմոնւովի կովկասյան երկերը ն այլն: Նրանք լայնորեն օդւադործում էին ժողովրդական բանաՀյուսության նյութերը, Հաւկաւես միջնադարյան լեդենդներն ու ավանդությունները' ւեսնելով դրա մեջ դրականության ժողովրդայնության կարնոր ւայմաններից մեկը: Մեծ էր ռոմանւիկների Հեւաքրքրությունը նան ւաւմության նկաւմամբ: Եթե կլասիցիսւները իդեալականացնում էին դիցաբանական անցյալը' իրենց նյութը քաղելով Հունա-Հռոմեական առասւելներից ու լեդենդներից, աւա ռոմանւիկ դրողները Հաճախ դիմում էին սե÷ական ժողովրդի ւաւմությանը' Հին կերւարներին ու սյուժեներին վերադրելով ժամանակակից Հաւկանիչներ: «Պաւմությունը անցյալի արձադանքն է աւադայի մեջ»,ասում էր Վիկւոր Հյուդոն' այդ Հայեցակեւը դնելով իր «Փարիղի ասւվածամոր ւաճարը», «Մարդ, որը ծիծաղում է», «իննսուներեքը» ւաւմավեւերի Հիմքում: Անցյալի այդւիսի ռոմանւիկ իմասւավորումը Հաւուկ է նան Դ. Վարուժանի «Հարճը» ւոեմին: Հեթանոսական կյանքի ն բարքերի իդեալականացման դաղա÷արական Հիմքն ու ենթաւեքսւը բանասւեղծի խոր դժդոՀությունն էր իր ժամանակի սոցիալական ն բարոյական օրենքներից: Եվ աՀա այն, ինչ նա որոնում ու չէր դւնում ներկայի մեջ, վերադրվում էր անցյալին' մարդու աղաւություն, նրա ֆիղիկական ն Հոդնոր ուժերի բնական ղարդացում, աղնվություն ն անկեղծություն (Հեթանոսական դարերը ÷առաբանվում են իբրն մի ժամանակ, երբ ւաչւվել են իբր միայն «Գեղեցիկն ու Զորությունը», երբ ասւեւների կրծքի ւակ բաբախել է «սիրւ մը Հավեւ անձնըվեր' ւկարներուն, ընկճվածին», իսկ «մարդիկ Հղոր ն անկեղծ էին նման դինիին» ն այլն): Այսւես, ռոմանւիկորեն վերակերւելով անցյալի իրականությունը' բանասւեղծը Հասւաւում էր աւադայի իր իդեալը: Ռոմանւիկները չաւ էին սիրում իրենց երկերը կառուցել կյանքի սուր Շակադրությունների (կոնւրասւների) վրա: Դա ւեւք է

Հասկանալ չաւ լայն առումով: Հակադրվում էին մի կողմից ծայրաՀեղ բացասական, մյուս կողմից' իդեալական Հերոսները, բանասւեղծականը ն ւրողայիկը, բացառիկն ու սովորականը, Հերոսի արւաքինն ու ներքինը (ինչւես, օրինակ, կվաղիմոդոն ն Ֆեբուսը Հյուդոյի «Փարիղի ասւվածամոր ւաճարը» վեւում, Գուինւլենը «Մարդ, որը ծիծաղում է» վեւում): Բայց ամենից Հաւկանչականը միայնակ Հերոսի ն չրջաւաւի Հակադրությունն էր: Շրջաւաւի կաչկանդիչ ւայմաններին Հակադրվում էր ռոմանւիկ Հերոսի աղաւության ւենչը, մարդկանց սառնությանը ն անւարբերությանը' նրա Հոդու բոցավառ կիրքն ու դործունեության ծարավը, ճղճիմ, Հնաղանդ «ամբոխին»' միայնակ անՀաւի Հւարւությունը ն ըմբոսւությունը: Այս ամենից բխում էին նկարադրությունների մեջ կաւարվող անսւասելի անցումները, սյուժեի չաւ օղակների կանխամւածված բացթողումները, դեւքերի ժամանակային Հաջորդականության խախւումները, ւաւաՀականություններին Հաճախ ւրվող վճռական դերը, երբեմն ամբողջ կոմւողիցիայի կւրաւված, դիւմամբ անավարւ բնույթը ն այլն: Այս ամենը նւաւակ ուներ լարել ընթերցողի Հեւաքրքրությունը, Հասնել Հուղական-դաղա÷արական առավել մեծ ււավորության: Այդ Հաւկանիչները կարելի է ւեսնել, օրինակ, Րաֆֆու «կայծեր» վեւում: իր որոչակի դծերն ունի նան ռոմանւիկ երկերի լեղուն. դա Հուղականորեն խիսւ Հադեցած լեղու է' սովորաբար չաւ Հարուսւ դեղարվեսւական ւաւկերավորության միջոցներով (Հռեւորական Հարց, բացականչություն, ÷ոխաբերություն, մակդիր ն այլն), երբեմն վերամբարձ: Առաջին ւլան մղելով խոսքի Հուղական երանդը' ռոմանւիկ դրողը Հաճախ խոսում է անորոչ, մչուչու ակնարկներով' թողնելով, որ ընթերցողը երնակայությամբ լրացնի ւաւկերը: ԱնՀրաժեչւ է ավելացնել, որ, չնայած կլասիցիղմից ունեցած իր բոլոր սկղբունքային ւարբերություններին, ռոմանւիղմը նույնւես Հաճախ Հանդում էր կերւարների վերացականության ն միակողմանիության, չէր վերարւադրում բնավորության կենդանի բաղմաղանությունը: Այսւեղ նս Հերոսները Հաճախ Հանդես էին դալիս ւաւրասւի վիճակում, չէր բացաՀայւվում միջավայրի դերը նրանց կաղմավորման մեջ: Հեռանալով ռոմանւիղմի սկղբունքներից' Պուչկինը Հենց այդ միակողմանիությունն էր նչում Բայրոնի

դրամաներում. «Բայրոնն իր Հերոսների միջն բաժանեց սե÷ական բնավորության առանձին դծերը, մեկին նա ւվեց իր Հւարւությունը, մյուսին' իր աւելությունը, երրորդին' իր կարուը ն այլն...»: Այդ բոլորի մեջ երնան էր դալիս ռոմանւիկական մեթոդի որոչակի սաՀմանա÷ակությունը: Բացի այդ, ռոմանւիղմի արվեսւում ասւիճանաբար կայունացան մարդկային վարքադծի ն Հույղերի (սիրո, խանդի, վրեժի, ՀուսաՀաւության ն այլն) ւաւկերման որոչ կայուն սկղբունքներ, որոնք ավելի էին ընդդծում այդ միակողմանիությունը: Անցյալի ռոմանւիղմը մեղ Համար արժեքավոր է իր մարդասիրական Հուժկու ւաթոսով, Հերոսության ն աղաւասիրության ոդով, ղդացմունքների ն դաղա÷արների բուռն Հորձանքով, իր սւեղծած դեղեցիկ ն վեՀ կերւարներով: ՌԵԱԼիԶՄ Գրական-դեղարվեսւական ուղղությունների չարքում ռեալիղմը բացառիկ կարնոր ւեղ է դրավում: Ռեալիղմը եղել է անցյալի ն ժամանակակից դրականության «ամենից լայն ն ամենից արդյունավեւ Հոսանքը» (Մ. Գորկի): Նրա աղդեցությունը նոր ժամանակների դրականության վրա եղել է ամենից խորն ու երկարաւնը: Ռեալիղմն աչքի է ընկնում դրական ձների ու միջոցների արւակարդ բաղմաղանությամբ, կյանքի ճչմարւությունը բացաՀայւելու առավել մեծ Հնարավորություններով: Այն Հարցը, թե որ ժամանակից է սկսվում ռեալիղմի ւաւմությունը, ւարբեր մեկնաբանություններ է սւացել: Երբեմն ռեալիղմի սկիղբը ւեսնում են անւիկ դրականության մեջ, բայց դա ճիչւ չէ: Թեն Հնում դրողները ձդւում էին բաղմակողմանի ն ճչմարւացի արւացոլել իրականությունը, բայց ճչմարւության բուն ըմբռնումը սաՀմանա÷ակված էր մի չարք Հանդամանքներով: Դիցաբանական մւածողությունը, որն այդ արվեսւի բնական Հողն էր, սւիւում էր բնության ն Հասարակության երնույթների բացաւրությունը որոնել դերբնական, ճակաւադրական ուժերի մեջ: իսկ դա Հնարավորություն չէր ւալիս լինելու իսկական իմասւով ռեալիսւ, բացաՀայւելու մարդկային Հարաբերությունների իրական բնույթը, կյանքի Հանդամանքների ն բնավորության կաւը: կերւարը մեծ մասամբ երնան էր դալիս ւաւրասւի, անչարժ

վիճակում, չէր ենթարկվում ներքին ղարդացման: Այս բոլորը ցույց են ւալիս, որ այսւես կոչված «դիցաբանական ռեալիղմի» Հասկացությունը Հիմնված է անՀարիր ըմբռնումների Համադրման վրա: Գրականադիւության մեջ կա նան մի ուրիչ ւեսակեւ, որի Համաձայն' ռեալիղմի ւաւմությունը ւեւք է սկսել ՃԱՃ դարից, մասնավորաւես' նրա երկրորդ քառորդից: իրոք, այդ ժամանակից է, որ ռեալիղմը դառնում է արվեսւի ն դրականության դերիչխող, Հսւակորեն ձնավորված ն կաղմակերւված ուղղություն: ՃԱՃ դարի կեսերին է առաջանում նան բուն «դեղարվեսւական ռեալիղմ» ւերմինը: Եվ, այնուամենայնիվ, ճիչւ չէ ռեալիղմի ւաւմությունն սկսել այդ չրջանից: ՃԱՃ դարի ռեալիղմը նախաւաւրասւված էր այդ մեթոդի նախընթաց բավական երակարաւն ղարդացմամբ, որն սկսվում է եվրուական Վերածնության չրջանից ն ընդմիջումներով չարունակվում է Հեւադա դարերում: Ռեալիղմ ն ռեալականություն: Ռեալիղմի մասին եղած արւաւաւմական ւաւկերացումները սովորաբար Հենվում են մի բավական ւարածված սխալի վրա. ռեալիսւական մեթոդը' իբրն մի ամբողջական դեղարվեսւական Համակարդ, չ÷ոթվում է նրա այս կամ այն առանձին Հաւկանիչի Հեւ: Ամենից Հաճախ նույնացվում են ռեալիղմը ն ռեալականությունը, որոնք, սակայն, սերւորեն կաւված լինելով իրար Հեւ, ւեւք է ղանաղանվեն ճիչւ այնւես, ինչւես որ մենք ւարբերակեցինք ռոմանւիղմն ու ռոմանւիկան: Ռեալականությունը, այսինքն' իրականության որոչ կողմերի ռեալ, ճչմարւացի արւացոլումը Հաւուկ է ոչ միայն ռեալիղմին, այլն կյանքի դեղարվեսւական ամեն մի վերարւադրության, թեն, իՀարկե, ւարբեր չա÷ով ու խորությամբ: կյանքի իրական դծերի ն Հարաբերությունների չաւ ւաւկերների կարելի է Հանդիւել անւիկ աչխարՀի դրողների երկերում, Խորենացու կամ Եղիչեի դրքերում: Շաւ ռեալ են բացաՀայւվում աղդային ն սոցիալական անարդարությունները Ֆրիկի ւոեղիայում, սիրո ն բնության ւաւկերները' միջնադարյան Հայ ւաղերդուների երկերում: Բայց այդ Հեղինակներն իրենց դեղարվեսւական մեթոդով ընդՀանրաւես չեն կարող ռեալիսւներ Համարվել, քանի որ նրանց մու մենք չենք դւնի կյանքի, բնավորությունների ն իդեալի բացաՀայւման ռեալիսւական սկղբունքների քիչ թե չաւ ամբողջական Համակարդ:

Ռեալիղմի ըմբռնումը չի կարելի սաՀմանա÷ակել միայն ւաւկերման ռեալականությամբ: Ճիչւ է, վերջինս ռեալիղմի ելակեւն է, բայց այն կարող է Հանդես դալ նան ամեն մի այլ, ոչ ռեալիսւական մեթոդի մեջ' սւանալով Համաւաւասխան իմասւ ն նչանակություն: Ռեալիղմը ենթադրում է կյանքի արւացոլման ավարւուն Համակարդ' իր ամբողջության մեջ: Ռեալիղմի առաջացումն արվեսւի ն դրականության խոչորադույն նվաճումներից էր, որակական նոր ասւիճան մարդկության դեղարվեսւական ղարդացման մեջ: ԱՀա թե ինչու ռեալիղմը ւեւք է դիւել որւես ւաւմականորեն առաջացած մի երնույթ, որը Հնարավոր էր միայն Հասարակության ղարդացման որոչակի ասւիճանում, դեղարվեսւական որոչ նախադրյալների առկայության դեւքում: Ռեալիղմն իր դոյության ընթացքում ունեցել է ւաւմական ղարդացման մի չարք ÷ուլեր: Վերածնության դարաչրջանի ռեալիղմը: Ռեալիսւական մեթոդն իր էական դծերով սկղբնավորվել է արնմւաեվրուական արվեսւի ղարդացման այն ÷ուլում, որը Համընկավ Վերածնության (Ռենեսանսի) դարաչրջանի Հեւ (ՃԱՄ-ՃՄԱԱ դդ.): Այդ դարաչրջանում միջնադարի ֆեոդալական Հարաբերություններին սկսում էին ÷ոխարինել բուրժուական Հարաբերությունները, ծադում էր արւադրության կաւիւալիսւական եղանակը, ղարդանում էին միջաղդային ւնւեսական լայն կաւեր: Մարդիկ սկսեցին ղդասւ Հայացքով նայել բնությանը, կյանքին, ն նրանց Համար կարծես թե նոր միայն «Հայւնադործվեց երկրադունդը»' իր ամբողջ բաղմերանդությամբ, լայնությամբ: Վերածնության դարաչրջանը, բնականաբար, էական ÷ո÷ոխություններ մւցրեց նան դեղարվեսւական կյանքում: Սկսվեց դրքի ււադրության դործը: Հանդես եկան արվեսւի ն դրականության այնւիսի ւիւաններ, ինչւես' Լեոնարդո դա Վինչին, Ռաֆայելը, Միքելանջելոն, Տիցիանը, Բոկաչչոն, Ռաբլեն, Թոմաս Մորը, Սերվանւեսը, Շեքսւիրը... Գրականությունն աղաւադրվեց անւիկ աչխարՀի դիցաբանական ն միջնադարի ասւվածաբանական ըմբռնումներից: Արվեսւադեւները կարողացան բնությունը ն կյանքը ւեսնել նրանց իսկական ւեսքով, առանց արւաքին չղարչների, սովորեցին թա÷անցել երնույթների էության մեջ: Ռաբլեն, Շեքսւիրը, Սերվանւեսը ն մյուս մեծ դրողները ճչմարւացի ւաւկերեցին ժամանակի սոցիալ-ւաւմական կոնֆլիկւ384

ները, դարաչրջանի առաջավոր մարդկանց իդեալները: Վերածնության դրականությունը ւոդորված էր բարձր Հումանիսւական ոդով, ւարերային Հուժկու կենսասիրությամբ, մարդու ամեն կարդի սւորացման դեմ ուղղված կրքու քննադաւությամբ: ի Հակադրություն միջնադարյան ասկեւիղմի' այդ դրականությունը սովորեցնում էր դնաՀաւել մարդուն, նրա աչխարՀիկ կյանքն ու ղդացմունքները: իրոք, այդ չրջանի դրականության ամենամեծ նվաճումը մարդու ւաւկերման նոր սկղբունքներն էին, ամենից առաջ' անՀաւի ն միջավայրի բնական կաւերի բացաՀայւումը: Հրաժարվելով մարդկային ճակաւադրի ֆաւալիսւական ւաւկերացումներից' դրականությունը ցույց ւվեց կենսական Հանդամանքների նչանակությունը բնավորության կաղմավորման ն դրսնորման Համար' այդ Հանդամանքները դիւելով իբրն ժամանակի, աղդային ն աչխարՀադրական դործոնների ամբողջություն: Հեղինակները թա÷անցեցին կերւարների ներաչխարՀը, բացաՀայւեցին նրա չաւ «օրինաչա÷ություններ» այնւիսի խորությամբ, որւիսին մինչ այդ չէր եղել դրականության մեջ: Հիչենք չեքսւիրյան կերւարների արւակարդ բարդ, բաղմակողմանի, Հակասական ներաչխարՀը, որը ղարդանում է ոչ թե դերբնական ուժերի թելադրանքով, այլ արւաքին աչխարՀի աղդակներով ն սե÷ական էության' կրքերի, մղումների, ղդացմունքների ւրամաբանությամբ: Շեքսւիրի ւիեսները, ասում էր Դոբրոլյուբովը, «Հայւնադործություններ են մարդկային սրւի ասւարեղում»: կերւարի ւիւականությունը Վերածնության դրականությունը ղուդակցեց անՀաւականացման ն ւաւմական որոչակիության Հեւ: Շեքսւիրի ն Սերվանւեսի մեթոդին արդեն ղդալի չա÷ով Հաւուկ էր ւաւմական մւածողությունը, որը Հեւադայում ավելի խորացավ ՃԱՃ դարի ռեալիղմի մեջ: Դա Հնարավորություն ւվեց ոչ միայն բացաՀայւելու Հերոսի բնավորության էական դծերի ւաւմական ւայմանավորվածությունը, այլն դիւելու նրանց ղարդացումները, աճն ու ÷ո÷ոխությունները կենդանի դործողության մեջ: Վերածնության ռեալիղմը ձդւում էր կյանքի բաղմակողմանի, Համաւար÷ակ արւացոլման' Հաճախ Համարձակորեն միաձուլելով ողբերդականն ու կոմիկականը, ւրողայիկն ու բանասւեղծականը: Շեքսւիրի երկերում մոււք են դործում չաւ ծիծաղաչարժ ւեսարաններ ու դեմքեր, Սերվանւեսի Դոն կիխուն իր կոմիկա385

կան էության մեջ կրում է իսկական ողբերդական, վեՀ Հաւկանիչներ: կյանքի Համակողմանի ւաւկերման չնորՀիվ սւեղծվեց դրական ժանրերի բաղմաղանություն. այդ ժանրերի մի մասը դործածության մեջ էր մւնում դարերի ընդմիջումից Հեւո, մյուսները նոր էին սւեղծվում (վեւ, վիւակ, նովել ն այլն): Բնության նկաւմամբ բուռն Հեւաքրքրությունը առաջ բերեց բնանկարի ժանրը ոչ միայն նկարչության, այլն քնարերդության մեջ: Սւեղծվեցին անձնական, սիրային քնարերդության սքանչելի օրինակներ (Պեւրարկայի ն Շեքսւիրի սոնեւները): Գրականության մեջ ղդալի չա÷ով մոււք դործեցին ժողովրդական բանաՀյուսության մուիվներն ու կերւարները (Ռաբլե, Բոկաչչո, Մառլո, Շեքսւիր): Վերածնության արվեսւին Հաճախ Հաւուկ էին նան Հիւերբոլիղմը, ֆանւասւիկան, դրուեսկը, կերւարների ւիւանականությունը: Վերածնության ռեալիղմը կարնորադույն ասւիճան էր արվեսւի ւաւմության մեջ, որակական չրջադարձի սաՀմանադիծ: Այդ դարաչրջանի խոչորադույն դրողների սւեղծադործությունը դարձավ ռեալիղմի Հեւադա ղարդացման Հիմքն ու ելակեւը: Լուսավորության դարաչրջանի ռեալիղմը: Ռեալիղմի ւաւմության մի կարնոր ÷ուլ եղավ նան ՃՄԱԱԱ դարը, երբ Արնմւյան Եվրուայում ծավալվեց լուսավորական չարժումը: Թեն այդ չարժումը միաւարր չէր, բայց իր Հիմնական բովանդակությամբ այն ուղղված էր ֆեոդալական Հարաբերությունների ն մչակույթի դեմ, ձդւում էր «բանականության ն արդարության» սկղբունքների Հասւաւման, Հանդես էր դալիս ողջ ժողովրդի անունից: Լուսավորության դարաչրջանի դրականությունը սւեղծադործական մեթոդների իմասւով չաւ բաղմաղան էր. դեռնս ւաՀւանված կլասիցիղմի, սկիղբ առնող սենւիմենւալիղմի կողքին մենք այսւեղ ւեսնում ենք ռեալիղմի մի բավական ուժեղ Հոսանք, որը սովորաբար կոչում են լուսավորական ռեալիղմ: Այդ ռեալիղմի նչանավոր ներկայացուցիչներն էին Անդլիայում' Դեֆոն, Սվիֆթը, Ֆիլդինդը, Սմոլեթը, Ֆրանսիայում' Դիդրոն, Լեսաժը, Պրնոն, Բոմարչեն, Գերմանիայում' Լեսսինդը, Գյոթեն ն ուրիչներ: Սւեղծվեց ռեալիղմի Համաւաւասխան ւեսություն (Դիդրո ն Լեսսինդ): Այդ դարաչրջանի ռեալիղմը առաջընթաց քայլ կաւարեց Հասարակության կյանքն ավելի ճչմարիւ իրադրության մեջ ւաւկերելու իմասւով' աղաւվելով ֆանւասւիկ, Հիւերբոլիկ ւարրերից

ն ձեռք բերելով սովորական, առօրյա-կենցաղային դծեր: Պաւկերվում ն դրվաւվում էին բարձրացող «երրորդ դասի» ընւանեկան առաքինությունները (Դիդրոյի «Ընւանիքի Հայրը», «Անառակ որդին»), ճարւկությունն ու սւեղծադործական եռանդը (Դեֆոյի «Ռոբինղոն կրուղոն»): Հրաժարվելով կլասիցիղմի միակողմանիությունից' ՃՄԱԱԱ դարի ռեալիսւներն սւեղծում էին կերւարներ, որոնք ղուդակցում են բնավորության արկածախնդրությունն ու առաքինությունը, խաբեբայությունն ու աղնվությունը, ցինիղմն ու ողջամւությունը (Դիդրոյի Ռամոն, Լեսաժի Ժիլ Բլաղը, Ֆիլդինդի Թոմ Զոնսը, Բոմարչեի Ֆիդարոն): Սակայն, ընդՀանուր առմամբ, լուսավորական ռեալիղմի մեջ կյանքի ընդդրկումն ավելի նեղ էր, դեղարվեսւական միջոցները' ավելի աղքաւ, քան Վերածնության արվեսւում: Ճիչւ է, Վերածնության դրականության Համեմաւությամբ ՃՄԱԱԱ դարի ռեալիսւների երկերն աչքի էին ընկնում դաղա÷արական ավելի Հսւակ նւաւակադրվածությամբ, դիւակցական ավելի մեծ բովանդակությամբ ն Հեռանկարի լավաւեսական ըմբռնումով: Բայց այդ դրականությունը մեծաւես ղիջում էր Շեքսւիրին ն Սերվանւեսին' դործողության կենդանության ն Հարսւության, կերւարների բաղմաղանության ն ղդայական կոնկրեւության իմասւով: Նկարադրությունները երբեմն մակերեսային էին, Հաւկաւես դրական Հերոսները Հաճախ դառնում էին առաքինության վերացական կրողներ, դաւողական ու սխեմաւիկ, Հոդեկան Հարուսւ ներաչխարՀից ղուրկ: ԱնՀաւը ձուլվում էր սկղբունքի մեջ: Երբեմն երկը դառնում էր սոսկ բարոյական որնէ սկղբունքի Հասւաւում ն չէր ւալիս կյանքի լիարյուն ւաւկերը: ՂIՂ դարի ռեալիղմը: ՃԱՃ դարի 20-30-ական թթ. արնմւաեվրուական ն ռուս դրականության մեջ ւեղի ունեցավ նոր մեծ չրջադարձ դեւի ռեալիղմը: Դա ռոմանւիղմի առաջացումից ն ւարածումից մի ÷ոքր անց էր, երբ մի չարք նչանավոր դրողներ, որոնք սկղբում Հեւնել էին ռոմանւիղմին, Հարեցին կյանքի արւացոլման ռեալիսւական սկղբունքներին: Նրանք Հասկացան, որ իրականության դեմ ռոմանւիկական բուռն ն անկեղծ բողոքը դեռ բավարար չէ կյանքի խոր ն բաղմակողմանի ւաւկերման Համար: ԱնՀրաժեչւ էր լայնորեն ճանաչել կյանքը, թա÷անցել նրա ծալքերը, ղդասւ Հայացքով դիւել իրականությունը: Դրա առավել մեծ Հնարավորությունը ւալիս էր ռեալիսւական մեթոդը: Բալղակը ն

Սւենդալը, Դիկենսը ն Թեքերեյը Եվրուայում, Պուչկինը ն Գոդոլը Ռուսասւանում Հիմք դրեցին ՃԱՃ դարի Հղոր ռեալիսւական ուղղությանը: Այդ ռեալիղմը սովորաբար կոչվել է քննադաւական ռեալիղմ (Մ. Գորկու առաջարկով), որովՀեւն նրա բովանդակության Հիմնական դծերից մեկը Հասարակության արաւների վերլուծությունն ու քննադաւությունն էր: իրոք, ռեալիսւական դրականությունը ւեսավ ն մերկացրեց ւիրաւեւող դասակարդի այլասերումը, եսաւաչւությունը, չաՀի կաւաղի կիրքը, ցույց ւվեց ժողովրդական ղանդվածների թչվառությունը, մարդկային լավադույն իդեալների ÷լուղումը: Ռեալիղմը ն կյանքի արաւների քննադաւությունը դարձան անբաժանելի, ն որքան ավելի սուր էր ւիրող կարդերի քննադաւությունը, այնքան ավելի խորն էր ռեալիղմը: Այսւես, բուրժուական Հասարակության ռոմանւիկական քննադաւությանը, որը չաւ կողմերով դեռ վերացական ու Հուղական էր, Հաջորդեց այդ նույն Հասարակության ռեալիսւական ւաւկերումը Բալղակի, Դիկենսի, Ֆլոբերի, Մուասանի երկերում' Հիմնվելով կյանքի կենդանի ընթացքի ն Հակասությունների ղդասւ ճանաչողության վրա: Ռուսասւանում ռեալիղմի առաջացման Հասարակական Հիմքը ճորւաւիրական ճնչման դեմ ժողովրդական ղանդվածների աղաւադրական ւայքարն էր, որի արձադանքներն այնքա¯ն ուժեղ էին ռուս առաջավոր դրականության մեջ: Պուչկինից ն Գոդոլից Հեւո ռուսական ռեալիղմի ղարդացումը չարունակվեց ն իր բարձրակեւին Հասավ Լն Տոլսւոյի, Դոսւոնսկու, Զեխովի սւեղծադործության մեջ: Բննադաւական ռեալիղմի Հիմնական թեման անՀաւի Հակադրությունն է Հասարակությանը, ւեւությանը, իր չրջաւաւին: Այդ կոնֆլիկւը ծնում էր չաւ ողբերդական թեմաներ' առաջավոր անՀաւի ն ժողովրդի կւրվածության, մարդկային կոչման սւորացման, «խորւակված ւաւրանքների», մենակության ն բարոյական անկման: «Մեկն ընդդեմ ԱնՀրաժեչւության, որը վերածվել է ւանւիրոջ, բնակարանի վարձի, լվացարարուՀու ն այլն»,- այսւես է բնութադրել Բալղակն իր ժամանակի դրականության առանցքային Հարցը: Ռուսական ռեալիղմի մեջ խոչոր ւարածում սւացավ «÷ոքր մարդու»' Հասարակության եսամոլության, դաժանության անմեղ ղոՀի թեման, ինչւես նան այսւես կոչված «ավելորդ մարդու»' կյանքում իր ուժերի դործադրման ասւարեղ

չդւնող ն ւառաւող անՀաւի թեման (Զացկի, Օնեդին, Պեչորին, Բելւով, Ռուդին): Այդ թեմաների մչակման մեջ առանձին ուժով դրսնորվեց ռեալիսւական դրականության մարդասիրական ւաթոսը: Պեւք է նկաւի ունենալ, որ «քննադաւական ռեալիղմ» ւերմինը ղդալի չա÷ով ւայմանական բնույթ ունի ն չի արւաՀայւում դեղարվեսւական այդ մեթոդի բովանդակության ողջ Հարսւությունը: Այդ առումով, իՀարկե, սխալ կլիներ կարծել, թե անցյալի ռեալիղմը միայն մերկացրել ու ժխւել է կյանքի արաւները, ղուրկ է եղել դրական իդեալներից: ՃԱՃ դարի մեծ ռեալիսւները, քննադաւելով իրականության բացասական կողմերը, միաժամանակ Հղոր ուժով արւաՀայւել են ներդաչնակ ն արդարացի կյանքի ձդւումը, ժողովրդի բարոյական ըմբռնումների դեղեցկությունը: Զարդացման ուրույն ուղի է անցել քննադաւական ռեալիղմի ուղղությունը Հայ դրականության մեջ' դառնալով ամենից ուժեղ ն աղդեցիկ Հոսանքներից մեկը: Հայ նոր դրականության սկղբնավորման չրջանում ռոմանւիղմի ն ռեալիղմի ւարրերը Հաճախ միաՀյուսվում էին, ն դրա ամենացայւուն օրինակը, ինչւես ւեսանք, Աբովյանի սւեղծադործությունն էր: Սակայն արդեն 50-60-ական թթ., երբ Հայ դրականության մեջ սրվեց ւայքարը Հասարակական ն դեղադիւական Հարցերի չուրջ, ավելի որոչակի դարձավ նան մեթոդների սաՀմանաղաւումը: իբրն առանձին ն ամբողջական ուղղություն' քննադաւական ռեալիղմը երնան եկավ Հենց այդ չրջանում, երբ դրվեցին Նալբանդյանի չա÷ածո ն արձակ երկերը («ՄեռելաՀարցուկ», «Մինին խոսքը, մյուսին' Հարսն», «Հիչաւակարանը»), անանուն Հեղինակի «Ադաւի», Պռոչյանի «Սոս ն Վարդիթեր», Աղայանի «Արություն ն Մանվել», Գ. Տեր-ՀովՀաննիսյանի «Տեր Սարդիս» վեւերը, Սունդուկյանի առաջին վոդնիլներն ու կաւակերդությունները: Նալբանդյանի դրական-քննադաւական Հոդվածներում ÷ասւորեն ւրվեց ռեալիսւական արվեսւի ւեսական Հիմնավորումը: 70-80-ական թթ. ռեալիղմը Հարսւանում է նան Պարոնյանի քաղաքական ն սոցիալական երդիծանքով, Աղայանի «Երկու քույր», Պռոչյանի «Հացի խնդիր», «Ցեցեր» ն այլ երկերով: ՃԱՃ դարավերջին ն ՃՃ դ սկղբին Հայկական ռեալիղմը ղարդացման նոր ասւիճանի Հասավ Նար-Դոսի, ԶոՀրաւի, Փա÷աղյանի, Օւյանի սւեղծադործության մեջ, իսկ Շիրվանղադեի արձա389

կում ն Թումանյանի ւոեղիայում, կարելի է ասել, դրսնորեց իր բարձրադույն Հնարավորությունները: Բնորոչ է, որ Թումանյանն ու Շիվանղադեն մեծ ուչադրություն են նվիրել նան դրական քննադաւության ն ւեսության Հարցերին' Հանդես դալով ռեալիղմի ւաչււանությամբ, ընդդեմ կյանքը խեղաթյուրող Հոսանքների: Դա ցույց է ւալիս, որ Հայ դրականության մեջ նս ռեալիղմը ղարդանում էր ոչ թե ւարերայնորեն, այլ որոչակի սկղբունքների դիւակցական ւաչււանության Հիման վրա: Թումանյանն ավելի, քան իր նախորդներից որնէ մեկը, կյանքի ղդասւ ռեալիսւական ըմբռնումը ղուդակցեց Հղոր ռոմանւիկայի, իդեալի բուռն երաղանքի Հեւ, իրականության նկաւմամբ քննադաւական մուեցումը' ժողովրդի կեցության դեղեցիկ կողմերի բանասւեղծացման, կյանքի երնույթների բնական, ճչմարւանման արւացոլումը' դեղարվեսւական ւայմանականության, ֆանւասւիկ ն չա÷աղանցված ւաւկերման բաղմաղան ձների Հեւ: Դրանով նա նոր, ավելի բարձր Հիմքի վրա վերականդնեց Աբովյանի Համադրական մեթոդի ներքին մեծ Հարսւությունը: Կյանքի ռեալիսւական արւացոլման Շիմնական դծերը: Որո՞նք են դեղարվեսւական արւացոլման այն Հիմնական սկղբունքները, որ մչակվեցին դասական ռեալիսւական դրականության մեջ: Ամենից առաջ, կյանքն իր իրական բովանդակությամբ վերարւադրելու սկղբունքը, որ ռեալիղմի արվեսւում ավելի ուժեղ ն Հսւակ դրսնորվեց, քան որնէ այլ մեթոդում: Նախորդ ուղղություններում կյանքի ճչմարիւ ւաւկերումը անխուսա÷ելիորեն սաՀմանա÷ակվում էր դեղադիւական կաչկանդիչ նորմերով (կլասիցիղմ) կամ ցանկալին իբրն իրական ներկայացնելու ձդւումով (ռոմանւիղմ): Ռեալիղմը ՀաղթաՀարեց այդ միակողմանիությունը, աչխաւեց կյանքին մուենալ առանց կանխակալ կամ մւացածին ըմբռնումների, ղդասւ ն բաղմակողմանի Հայացքով: Այսւեղից' ռեալիղմի Հիմնարար դրույթը' ւաւկերել կյանքն ինչւես որ այն կա: կյանքի ղդասւ, վերլուծական ուսումնասիրությունը դարձավ նրա ելակեւը: «Որքան մու եք կյանքին, այնքան ճչմարւախոս է ձեր դործը, ուրեմն ն այնքան բարձր դեղարվեսւական, այնքան Հրաչալի»,- այսւես է արւաՀայւել Շիրվանղադեն ռեալիղմի այդ դիծը: Ռեալիսւ դրողի մւածողությունը ելնում է կյանքից ն Հանդում

է կյանքին: ինչքան էլ նա դժդոՀ լինի իրականությունից, քննադաւի այն, նա իր իդեալը չի որոնում անՀող երնակայության ոլորւում: Իդեալի իրական բնույթը, այն կյանքի բնական ղարդացումից բխեցնելու ձդւումը մեծ կամ ÷ոքր չա÷ով Հաւուկ էր ռեալիսւ արվեսւադեւներին: կարդալով, օրինակ, Բալղակի, Պուչկինի, Տոլսւոյի, Զեխովի, Շիրվանղադեի ն Թումանյանի երկերը' մենք ղդում ենք, որ իրենց ամբողջ քննադաւական վերաբերմունքով Հանդերձ' նրանք դեղեցիկը, իդեալականը որոնում են կյանքում, նրա առողջ ւարրերի, նրա ղարդացման կենդանի ընթացքի մեջ: իդեալի կրքու, անդադրում որոնումը ռեալիղմը ղուդակցում է կյանքի արւացոլման Հեւնողական, անվեՀեր ճչմարւացիության Հեւ: Ռեալիսւական արւացոլումը, Շիրվանղադեի ըմբռնմամբ, ենթադրում է «իդեալի ճչդրիւ ն ւարղ արւաՀայւություն, առանց կասկածելի խորՀրդավորության, առանց մութ ակնարկների»: Ռեալիսւ դրողը կյանքը ւաւկերում է օբյեկւիվորեն' աչխաւելով բացաՀայւել նրա իրական դծերն ու կերւարների սոցիալՀոդեբանական ճչմարիւ բովանդակությունը: Ռեալիղմի այդ խիսւ օբյեկւիվ բնույթն է արւաՀայւել Բալղակը' ասելով, թե «Մարդկային կաւակերդությունը» դրելիս «ֆրանսիական Հասարակությունը ւիւի Հանդիսանար ւաւմաբանը, ինձ մնում էր լինել նրա քարւուղարը»: Այս իմասւով դժվար չէ նկաւել ռեալիղմի սկղբունքային ւարբերությունը ռոմանւիղմից: Ռոմանւիկ դրողը դեւքերի ընթացքն ու կերւարները Հաճախ ենթարկում է իր սուբյեկւիվ մղումներին: Երբեմն նա կերւարը դարձնում է իր երկվորյակը, սե÷ական դաղա÷արների ու ղդացմունքների ուղղակի կրողը' քնարականորեն նույնանալով նրա Հեւ, ղրկելով նրան օբյեկւիվ ղարդացումից: Ռեալիղմը ՀաղթաՀարեց այդ սուբյեկւիվությունը: Սա ամեննին չի նչանակում, թե այսւեղ Հեղինակը սուբյեկւիվ վերաբերմունք չի արւաՀայւում: Ո՛չ, ռեալիսւական երկի մեջ նս մենք Հսւակորեն ղդում ենք արվեսւադեւի Հղոր սուբյեկւիվ ոդին, նրա սերն ու աւելությունը, դաղա÷արական ն Հուղական դնաՀաւականը: Բայց այս ամենը չի Հանդեցնում դեւքերի մեջ որնէ սուբյեկւիվ միջամւության կամ կերւարի քմաՀաճ ÷ո÷ոխությունների: Ամեն ինչ ւաւկերվում է իր բնական ընթացքով, ինչւես ւեղի կունենար կյանքում: Հերոսները բաժանվում են Հեղինակի անՀաւականությունից, ձեռք են բերում ինքնուրույնություն:

Այս Հարցում ռոմանւիղմի ն ռեալիղմի ւարբերությունը կարելի է ցույց ւալ Րաֆֆու «կայծեր» ն Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւերի Համեմաւությամբ: «կայծերի» մեջ ամեն քայլա÷ոխի ղդում ես Հեղինակի ակւիվ միջամւությունը (թեն դեւքերի մասին ւաւմում է ոչ թե Հեղինակը, այլ դլխավոր Հերոսը): Դրա չնորՀիվ ւաւկերվող իրականությունը վերսւեղծվում ու Հարմարեցվում է դրողի իդեալին ն միւումին, դեւքերն ու կերւարները ղարդանում են այնւես, որ ավելի արւաՀայւում են Հեղինակի Համար ցանկալի, քան օբյեկւիվ իրականության բնական ընթացքը: Այնինչ «Բաոսի» մեջ ոչ միայն Հեղինակն անմիջականորեն ներկա չէ, այլն չես ղդում որնէ «բռնություն» դեւքերի ու Հերոսների Հոդեբանության վրա: Գործողություններն այնւես են ւաւճառաբանվում, կաւակցվում ն Հաջորդում իրար, որ նրանց լիակաւար օբյեկւիվության ն բնականության ւաւրանք է առաջանում, ն թվում է, թե կյանքի մի «բեկոր» է քո առջն: իՀարկե, ռեալիսւական սւեղծադործության մեջ նս կարող է Հանդես դալ Հեղինակի քնարական կերւարը, բայց նա չի «կլանում», չի ÷ոխարինում դործող անձանց, այլ կանդնում է նրանց կողքին' դիւելով ն դնաՀաւելով նրանց արարքները: Այդւիսի դեր է խաղում Հեղինակի կերւարը Պուչկինի «Եվդենի Օնեդին» ռեալիսւական չա÷ածո վեւում: Սունդուկյանի «Վարինկի վեչերը» ւաւմվածքում նս ամբողջ ժամանակ ղդում ես ւաւմող Հեղինակի ներկայությունը, որն ուղեկցում է ՀերոսուՀուն' Մակակոյին, խորՀուրդ է ւալիս, ցավում ն ուրախանում է նրա Հեւ, երդիծում է ն խորՀրդածում: Բայց նա երբեք չի միջամւում դեւքերի ընթացքին, չի ÷ոխում դրանք իր ցանկության Համաձայն, այլ ամեն ինչ ներկայացնում է դաժան ճչմարւացիությամբ: Այս բոլորից բխում է ռեալիսւական սւեղծադործության այն կարնոր առանձնաՀաւկությունը, որ դաղա÷արական միւումը նրա մեջ ոչ թե ուղղակի Հռչակվում է դրողի կողմից, այլ բխում է դործողությունից ու կերւարների էությունից, դառնում է կյանքի ակւիվ ճանաչողության արդյունք: Ե՛վ Վերածնության, ն՛, մանավանդ, ՃԱՃ դարի ռեալիղմը, Հրաժարվելով մեւաֆիղիկական ւաւկերացումներից, Հանդես բերեց ւաւմականության խոր ղդացում' կարողանալով մարդուն ն Հասարակական Հարաբերությունները դիւել չարժման ն ղարդացման մեջ: Ռեալիղմը Հասավ միջավայրի ն կերւարների այնւիսի կոնկ392

րեւության, աղդային ն սոցիալական դծերի այնւիսի որոչակիության, որւիսին անծանոթ էր նախորդ մեթոդներին: կյանքի իրադրության, կերւարի սոցիալ-աղդային բնութադրի այդ որոչակիությունը խորաւես Հաւուկ է, օրինակ, Պռոչյանի վեւերին, Սունդուկյանի դրամաւուրդիային, Թումանյանի ւոեղիային: Սրա Հեւ կաւված է ռեալիղմի ամենակարնոր դրույթը' կերւարների սոցիալ-ւաւմական ւայմանավորվածության սկղբունքը: Ռեալիսւ դրողը կերւարի էությունը, նրա սոցիալական ն անձնական մղումները ւաւճառաբանում է նախ ն առաջ կյանքի իրադրությամբ, չրջաւաւի աղդեցությամբ: կերւարները ն դեւքերը կաւելով կյանքի օրինաչա÷ությունների Հեւ, բացաՀայւելով նրանց իսկական ւեղը երնույթների չղթայի մեջ' ռեալիսւ դրողը դրանով իսկ կարողանում է նույնիսկ բացառիկ ÷ասւը ներկայացնել իրական ն արժանաՀավաւ դծերով: Լավ է ասել Ա. Ն. Օսւրովսկին. «Բանասւեղծի դործն այն չէ, որ չւեսնված ինւրիդ Հնարի, այլ այն, որ նույնիսկ անՀավաւալի իրադարձությունը բացաւրի կյանքի օրենքներով»: Սակայն ռեալիսւական ւաւճառաբանությունը միայն սոցիալ-ւաւմական կյանքի «օրենքներով» չի սաՀմանա÷ակվում: Ռեալիսւ դրողը ձդւում է Հերոսի արարքները Համաւաւասխանեցնել նան նրա Հոդեբանության բնույթին, ցույց ւալ նրա ներքին էության ն վարքադծի կաւը: Նար-Դոսի «ՄաՀը» վեւի Հերոսի' ՇաՀյանի բոլոր արարքները ւաւճառաբանված են նրա ներքին էությամբ, որն իր Հերթին որոչ կենսական Հանդամանքների արդյունք է: Այս ամենից բխում է դասական ռեալիղմի կարնորադույն ւաՀանջը ւիւական բնավորությունները ւիւական, բնորոչ Շանդամանքների մեջ ւաւկերելու անՀրաժեչւության մասին: Սա նչանակում է, որ ռեալիղմի մեջ ւեւք է ւիւական լինեն ոչ միայն մարդկային բնավորությունները, այլն նրանց չրջաւաւող Հանդամանքները, որոնք մղում են Հերոսներին դործելու այս կամ այն ուղղությամբ, բացաՀայւելու իրենց նկարադրի կարնորադույն դծերը: Ռեալիսւական դրականությունը չաւ օրինակներ է ւալիս, որոնց մեջ Հսւակորեն երնան է եկել այդ ձդւումը' կերւարի էությունը ւայմանավորել Հասարակական Հանդամանքներով, բացաՀայւել նրա Հիմքերն ու արմաւները: Բալղակն իր սւեղծադործության մեջ ղեկավարվում էր այն Համողմունքով, որ «Հասարակությունը մարդուն սւեղծում է' Համաձայն նրա միջավայրի, ուր

նա դործում է», ն այդ ւաւճառով էլ դրողը նւաւակ չի դնում սոսկ առանձին կերւարներ սւեղծել, այլ անՀրաժեչւ է Համարում «ուսումնասիրել սոցիալական այդ երնույթների Հիմքերը կամ ընդՀանուր մի Հիմք, որսալ ւիւերի, կրքերի ն անցքերի Հսկայական խաժամուժի թաքուն իմասւը»: Այդ Հարցերին Հաճախ անդրադարձել է նան Շիրվանղադեն. «Ուսումնասիրի՛ր երնույթը, դւի՛ր նորա ւաւճառները ն ընդՀանուր օրենքը, ընդՀանուր կաւը»,- կոչ էր անում նա դրողներին: Անցյալի առաջավոր քննադաւության ներկայացուցիչները դրողներից ւաՀանջում էին Հավասար խորությամբ ւաւկերել Հերոսների էությունն ու միջավայրը, չրջաւաւի աղդեցությունը կերւարների վրա ն ընդՀակառակը: Այսւես, խոսելով Պ. Պռոչյանի «Սոս ն Վարդիթեր» վեւի մասին' Նալբանդյանը բարձր էր դնաՀաւում ամենից առաջ այն, որ վիւասանը մեծ Հարաղաւությամբ է ւաւկերել դյուղական Համայնքի կյանքի ւայմանները, ըմբռնումները, սովորությունները, ցույց է ւվել մի միջավայր, որւեղ դեւքերի վրա «Հասարակաց է ներդործության ւաչւոնը», այսինքն' «ընդՀանուրի կյանքն» է ներդործում ն ւայմանավորում դեւքերի ընթացքը: Ուրեմն' Պռոչյանը Հասել է ւիւական Հանդամանքների վառ ւաւկերման, թեն, ինչւես ցույց է ւալիս Նալբանդյանը, դրողը չի կարողացել սւեղծել իսկական ւիւական բնավորություններ' արժանի Հոդեբանական Հիմնավորմամբ: Միջավայրի ն կերւարի ւիւականացման այդ անՀամաւաւասխանությունը քննադաւը Համարում էր վեւի էական թերությունը: Տիւական Հանդամանքները չի կարելի նեղ Հասկանալ' իբրն սոսկ Հերոսներին չրջաւաւող իրերի ն բնական ւայմանների Հանրադումար: Վճռականը կերւարի Հասարակական միջավայրն է, որից դուրս անՀաւը դոյություն ունենալ չի կարող: Միքայելի կերւարը Շիրվանղադեի «Բաոս» վեւում Հնարավոր չէ ւաւկերացնել չրջաւաւի մարդկանցից, «ոսկի երիւասարդության» կերւարներից, նրանց Հեւ ունեցած Հարաբերություններից անկախ: «Մեր թաղը» ւաւմվածաչարում Նար-Դոսը կարողացել է բացաՀայւել մեծ քաղաքի ծայրամասի մարդկանց բոլոր Հոռի Հաւկությունների բուն արմաւը' նրանց սոցիալական կյանքի Հեւամնացությունը, կարողացել է Հսւակորեն ցույց ւալ այդ միջավայրի ն Հանդամանքների կենդանի ւաւկերը: Այսւիսով, բնավորության ն Հանդամանքների ÷ոխկաւվա394

ծության խնդիրը, որն ուղղակի կամ անուղղակի դրվել է դրականության ւաւմության նախընթաց ÷ուլերում' սկսած անւիկ աչխարՀից, առաջին անդամ իր դեղարվեսւական ճչմարիւ լուծումը դւավ ռեալիղմի մեջ, որը կարողացավ բացաՀայւել բնավորությունների կաղմավորման ն ղարդացման իրական դործոնները: Մենք արդեն ծանոթ ենք նան ռեալիղմի ուրիչ կարնոր դծերի Հեւ' կերւարն իր Հաւկանիչների բաղմաղանությամբ ն բարդությամբ ւաւկերելը, կենդանի դործողության մեջ նրա բնական ղարդացումը ցուցադրելը ն այլն: Այս դեւքում նս ռեալիղմը ՀաղթաՀարեց կլասիցիղմի ու ռոմանւիղմի միակողմանիությունը ն Հասավ բնավորությունների բաղմակողմանի, լիարյուն վերարւադրության: Ռեալիսւական սւեղծադործության լեղուն ն ւաւկերավորման բոլոր մյուս միջոցները առավել չա÷ով Համաւաւասխանում են ներկայացվող իրականությանը, յուրաքանչյուր դեւքում բխում են նրա առանձնաՀաւկություններից: Ռեալիսւ դրողը ձդւում է Հերոսի լեղվի լրիվ անՀաւականացման' լեղվի միջոցով նս արւաՀայւելով նրա մւածողությունը, աղդային ն սոցիալական Հաւկանիչները: Հաճախ խոսվում է այն մասին, որ ռեալիղմը ոչ միայն ճչմարւացի բացաՀայւում է կյանքի ներքին բովանդակությունը, այլն ւաՀւանում է նրա իրական ձները' մարդկային կենսադործունեության բնական ւայմանների ն չա÷երի ւաւկերը: Այդ դիւողությունն իրավացի է Հաւկաւես ՃԱՃ դարի ռեալիղմի երկերի մեծ մասի Համար, որոնց մեջ իրոք ւաՀւանված են կյանքի բնական ձներն ու չա÷երը, դործողությունը ւեղի է ունենում իրական, Հավասւի ւայմաններում: Սակայն ռեալիղմն ամեննին չի բացառում նան ւաւկերման չա÷աղանցված, այլաբանական, անդամ ֆանւասւիկ եղանակները, երբ կյանքի իրական չա÷երն ու ձները դիւմամբ խախւվում են, դործողությունը ւեղա÷ոխվում է ինչ-որ ւայմանական միջավայր: Ռեալիսւական արվեսւում այդ միջոցները նույնւես ծառայում են կյանքի ճչմարւության բացաՀայւմանը: Այդւիսի օրինակներ կան ոչ միայն ռեալիղմի վաղ ÷ուլերում (ուրվականներ ու վՀուկներ Շեքսւիրի ւիեսներում, Ռաբլեի ու Սվիֆթի վեւերի չա÷աղանցված ւաւկերները), այլն քննադաւական ռեալիղմի մեջ. Հիչենք Բալղակի «Շադրենի կաչին» վեւը ն ÷իլիսո÷այական

ւաւմվածքները, Գոդոլի «Դիմանկար», «Բիթ» ն այլ ւաւմվածքներ, Պարոնյանի «Ծիծաղ» դիրքը, Շչեդրինի վեւերն ու Հեքիաթները: Այդ երկերի ռեալիղմը Հանդես է դալիս նրանով, որ ֆանւասւիկ ւաւկերների միջոցով բացաՀայւվում է այս կամ այն երնույթի ճչմարիւ բովանդակությունը, արւաՀայւվում են կյանքում իրական Հիմքեր ունեցող իդեալներ: Թումանյանի բալլադներն ու Հեքիաթները ռեալիսւական են, թեն դրեթե միչւ նրանց մեջ կարելի է ւեսնել ոչ իրական դեւքեր ու դործող անձինք: Բայց ֆանւասւիկան, օրինակ, «Ոսկու կարասը» Հեքիաթում արւաՀայւում է ժողովրդական այն իմասւությունը, որ կյանքի բարիքները ւեւք է ւաւկանեն աչխաւավոր մարդուն, իսկ «Փարվանայի» մեջ' մարդկային կաւարելության իդեալը: Վիթխարի չա÷աղանցությունները «Բաջ Նաղար» Հեքիաթում կամ «Մի կաթիլ մեղրը» առակում արւակարդ սրությամբ ն ճչմարւացիությամբ բացաՀայւում են ւիրողների էությունը ն նրանց Հանդեւ ժողովրդի երդիծական վերաբերմունքը: Բացի այդ, այլաբանական կեղնի ւակ այդ երկերը մեր առջն դնում են Հերոսների Հոդեբանության, լեղվի ու մւածողության, միջավայրի ն կոլորիւի այնւիսի իրական դծեր, որոնք Հաւուկ են միայն ռեալիսւական սւեղծադործությանը (Հիչենք խանութւանի, Հովվի ն մյուսների կերւարները «Մի կաթիլ մեղր»-ում): ԱռՀասարակ, ռեալիսւական մեթոդը Հանդես բերեց դեղարվեսւական ձների արւակարդ աղաւություն: Ռոմանւիղմը ն մանավանդ կլասիցիղմը ղեկավարվում էին որոչ նորմաւիվ սկղբունքներով ու կանոններով: Այնինչ ռեալիղմը ոչ մի քարացած կանոն չի ճանաչում: Նրա Համար չկան ընւրյալ ժանրեր ու թեմաներ: Նա լայն ու Համաւար÷ակ է, ինչւես կյանքը, նրան մաւչելի են բոլոր այն ձները, որոնք կյանքի ճչմարիւ արւացոլման Հնարավորություն են ւալիս: Ռեալիղմի ւաւկերած կոնֆլիկւներն ու սյուժեները Հենվում են կյանքի օրինաչա÷ությունների վրա ն բաղմաղան են, ինչւես կյանքը, Հեռու են որնէ սխեմայից: ԱՀա թե ինչու' ռեալիղմը ամենակենսունակ սւեղծադործական մեթոդն է: ԱնընդՀաւ քայլելով կյանքի Հեւ' նա միչւ թարմանում է ն կաւարելադործվում: Ավարւելով դասական դրականության երեք Հիմնական ուղղությունների' կլասիցիղմի, ռոմանւիղմի ն ռեալիղմի բնութադիրը' ւեւք է ավելացնել, որ նրանց ւաւմական Հաջորդա÷ոխության

ընթացքը ւաւաՀականություն չէ: Այսւեղ դործում է մի որոչակի դեղարվեսւական օրինաչա÷ություն, որը դրսնորվում է աղդային բաղմաղան ւարբերակներով, բայց ի վերջո Հանդում է միասնական Հայւարարի: Առաջին կաղմակերւված դրական ուղղությունը ամենուրեք եղել է կլասիցիղմը, որն իր սաՀմանած խիսւ կանոններով կոչված էր վերջ ւալու դրականության ղարդացման ւարերայնությանը: իսկ ռոմանւիղմը Հանդես եկավ իբրն կլասիցիղմի անվերաւաՀ մերժում' նրա կաչկանդիչ ւաՀանջներին ն ռացիոնալիղմին Հակադրելով սւեղծադործական աղաւության ն ղդացմունքայնության ւաչւամունքը: իր Հերթին' ռոմանւիղմը Հող սւեղծեց կենսական ճչմարւությունն ամբողջ լայնությամբ ու խորությամբ ընդդրկող ուղղության' ռեալիղմի առաջացման Համար:

ՃԱՃ - ՃՃ ԴԱՐԵՐի

ՄՅՈՒՍ ԳՐԱկԱՆ ՀՈՍԱՆԲՆԵՐԸ

ՃԱՃ դարի երկրորդ կեսից երնան են դալիս իրենց դեղարվեսւական սկղբունքներով ն աչխարՀըմբռնմամբ կաւված դրողների բաղմաղան խմբավորումներ: Նրանք Հրաւարակ իջան դեղարվեսւական արւացոլման իրենց ինքնաւիւ եղանակներով, որոնք ն Հիմք դարձան նոր դրական ուղղությունների ն Հոսանքների առաջացման Համար: Նաւուրալիղմ: իբրն առանձին դրական Հոսանք' նաւուրալիղմը ձնավորվեց ՃԱՃ դարի 60-70-ական թթ. ֆրանսիական դրականության մեջ ն չարունակեց իր դոյությունը մինչն դարի վերջը*: Նաւուրալիսւական դւրոցի կենւրոնական դեմքերն էին էմիլ Զոլան, Գոնկուր եղբայրները, Ալֆոնս Դոդեն ն ուրիչներ: Զոլան միաժամանակ ւեսականորեն Հիմնավորեց նաւուրալիղմը «Փոր: Նաւուրալիղմը չւեւք է չ÷ոթել ՃԱՃ դարի 40-ական թթ. ռուս դրականության մեջ ձնավորված «նաւուրալ դւրոցի» Հեւ: Վերջինս ռեալիսւական մի Հոսանք էր, որը Հեւնում էր Գոդոլի Հասւաւած սկղբունքներին ն ղարդանում էր Բելինսկու դեղադիւական ուսմունքի անմիջական աղդեցության ւակ: իրենց սւեղծադործական ուղու սկղբում «նաւուրալ դւրոցի» Հեւ կաւված էին Նեկրասովն ու Գերցենը, Տուրդեննն ու Դոսւոնսկին, Գոնչարովը, Շչեդրինը ն ուրիչներ:

ձարարական վեւ», «Նաւուրալիսւ վիւասաններ» աչխաւություններում (1880-1881): Նաւուրալիղմի աղդեցությունն արւաՀայւվեց նան Մուասանի, իբսենի, Համսունի, Հաուււմանի ն ուրիչների դործերում: Նաւուրալիղմն առաջ քաչեց կյանքը դիւական բարեխղճությամբ ուսումնասիրելու ն ւաւկերելու ւաՀանջը: Նաւուրալիսւ դրողներն աչխաւում էին նախքան երկն սւեղծելը խորամուխ լինել կյանքի ւվյալ բնադավառի մեջ, դիւել ն Հավաքել Համաւաւասխան կենսական ÷ասւեր: Հաճախ ամենայն մանրամասնությամբ նկարադրվում էր կենցաղային միջավայրը' իբրն Հերոսների Հոդեբանության ձնավորման դործոն: Լայնորեն ւաւկերելով ժողովրդական ղանդվածների թչվառ կյանքի սարսա÷ները' որոչ նաւուրալիսւներ ն առաջին Հերթին Զոլան արւաՀայւում էին իրենց ուժեղ դեմոկրաւական Հակումները: Սակայն կենսական երնույթների «օբյեկւիվ ն անկողմնակալ» ւաւկերման սկղբունքը դրողներին Հաճախ Հանդեցնում էր կյանքի նկաւմամբ ւասիվ ն անւարբեր վերաբերմունքի: Հրաժարվելով չարիքն ու այլանդակը ուղղակի դաւաւարւելուց' որոչ նաւուրալիսւներ ÷ասւորեն Հանդում էին այն Հոռեւեսական մւքին, թե կյանքում ամեն ինչ կանխորոչված է, ն ոչինչ Հնարավոր չէ ÷ոխել: Նաւուրալիսւները ձդւում էին կյանքը դիւել իբրն որոչակի օրինաչա÷ության ն ւաւճառական կաւերի արդյունք: Բայց այդ բոլորը նրանք դիւում էին ոչ թե իբրն սոցիալական օրինաչա÷ություն, ինչւես ռեալիսւ դրողները, այլ իբրն մարդու կենսաբանական Հաւկությունների արդյունք: ԱՀա թե ինչու նրանց ուչադրության կենւրոնում ոչ թե մարդկային բնավորության ն արարքների սոցիալական ւայմանավորվածության, այլ ժառանդականության Հարցն էր: Նրանց Համողմամբ' մարդկային էությունը որոչվում է նախ ն առաջ ժառանդաբար սւացած բիոլոդիական Հաւկություններով, որոնք անցնում են սերնդից սերունդ: Նրանց երկերում ամենից ավելի ընդդծվում են մարդու մութ բնաղդներն ու կրքերը, Հիվանդադին ախւերը, որոնք ամբողջովին իչխում են Հերոսի վրա' դարձնելով իրենց կույր խաղալիքը: Զոլան իր վեւերի վիթխարի չարքը («Ռուդոն-Մակարներ») անվանել է «Մի ընւանիքի կենսաբանական ն Հասարակական ւաւմություն» ն այն ղդալիորեն ենթարկել է սերնդից սերունդ անցնող ժառանդական ախւերը,

դերդասւանի ասւիճանական վերասերումը ցուցադրելու խնդրին: Դա վերաբերում է Հաւկաւես այդ չարքի այն վեւերին, որոնց մեջ նաւուրալիղմն առավել ուժեղ է արւաՀայւված («Հողը», «Մարդ-դաղան», «Դոկւոր Պասկալ» ն այլն): Նաւուրալիղմի սկղբունքների վառ դրսնորումները մենք ւեսնում ենք նան Զոլայի «Թերեղ Ռաքեն» վեւում: Հաուււմանի «Արնածադից առաջ» կամ իբսենի «Ուրվականներ» ւիեսներում նս Հերոսների վրա անխուսա÷ելիորեն կախված են ծնողների բարոյական ն ֆիղիկական ախւերի Հեւնանքները: կյանքի մանրուքների ն այլանդակ կողմերի բաց նկարադրությունը, իրականությունը լուսանկարչական ճչդրւությամբ ւաւկերելու ւաՀանջը կաղմում են նաւուրալիղմի մյուս էական կողմը: Նաւուրալիսւ դրողի կարծիքով, կյանքի ամեն մի, նույնիսկ ւդեղ, վանող ւեսարան կարող է նկարադրվել ն այն էլ' չաւ մանրամասնորեն: Դա Հաճախ Հանդեցնում էր Հակադեղադիւական ււավորության: իՀարկե, ամեն մի մանրամասն նկարադրություն դեռ նաւուրալիղմ չէ: Ռեալիսւը նս կարող է մանրամասն նկարադրություններ ւալ' բայց նրանց մեջ միչւ դնելով ւիւական բովանդակություն: Այնինչ նաւուրալիղմը Հրաժարվում էր ւիւականը բացաՀայւելու խնդրից' ւարբերություն չդնելով մանր, աննչան երնույթների ն կարնորի, էականի միջն. ւիւականը խառնվում է ւաւաՀականին, իջեցվում նրա մակարդակին: Նաւուրալիսւական ւառացի ճչդրւությունը Հաճախ ÷ասւորեն վերածվում էր ճչմարւության խեղաթյուրման: Սակայն նչանավոր Հեղինակներից չաւերն իրենց սւեղծադործության մեջ կարողացել են ՀաղթաՀարել նաւուրալիղմի սկղբունքների միակողմանիությունը: Այսւես, թեն էմիլ Զոլան Համարվում է նաւուրալիղմի ամենաՀեղինակավոր դրողն ու ւեսաբանը, բայց նրա Հղոր ւաղանդը չէր կարող ւեղավորվել այդ Հոսանքի նեղ չրջանակներում: Նրա լավադույն վեւերը («Ժերմինալ», «Փողը», «Թակարդ», «Զախջախում» ն այլն), նաւուրալիղմի չաւ որոչակի արւաՀայւություններով Հանդերձ, ղդալի չա÷ով կաւվում են նան ռեալիղմի սկղբունքների Հեւ' Զոլային դարձնելով ՃԱՃ դարի խոչորադույն դրողներից մեկը: ԱռՀասարակ, դրականության ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ դեղարվեսւական մեծ անՀաւականությունները չեն սաՀմանա÷ակվել որնէ Հոսանքի (նաւուրալիղմ, սիմվոլիղմ, ֆոււուրիղմ ն այլն) անձուկ չրջա399

նակներում, այլ ՀաղթաՀարելով դրանք' Հանդել են կյանքի արւացոլման ավելի լայն ն առողջ սկղբունքների: ՃԱՃ դարի վերջում նաւուրալիղմն իբրն Հաւուկ դրական Հոսանք քայքայվեց ն ձուլվեց այլ Հոսանքների Հեւ: Բայց նրա առանձին դծերը' բիոլոդիղմը կամ ÷ասւերի լուսանկարչական ւասիվ վերարւադրությունը, արւաՀայւվել են նան Հեւադայում սւեղծված որոչ երկերի մեջ' ըսւ էության Հակադրվելով ռեալիղմի սկղբունքներին: Սիմվոլիղմ: ՃԱՃ-ՃՃ դդ. սաՀմանադլխին եվրուական դրականության մեջ, մանավանդ ւոեղիայում, մեծ ւարածում ն աղդեցություն ունեցավ սիմվոլիղմի (խորՀրդաւաչւության) Հոսանքը: Այն նս սկղբնաւես ծադեց Ֆրանսիայում (Պ. Վեռլեն, Ս. Մալարմե, Ա. Ռեմբո ն ուրիչներ), աւա լայն ւարածում դւավ նան Եվրուայի մյուս երկրներում: Սիմվոլիղմը լայնորեն ներթա÷անցեց նան ռուս դրականության մեջ, ուր Հանդես եկան «ավադ» ն «կրւսեր» սերունդների բաղմաթիվ սիմվոլիսւներ, ինչւես' Բրյուսովն ու Բալմոնւը, Բլոկն ու Բելին, Մերեժկովսկին, Վյաչ. իվանովը ն ուրիչներ: իր դաղա÷արական-դեղարվեսւական սկղբունքներով սիմվոլիղմը չաւ բարդ մի Հոսանք էր, որը Համախմբում էր էաւես ւարբեր Հասարակական ւրամադրություններ ն ըմբռնումներ ունեցող դրողների: Սակայն այն ուներ ÷իլիսո÷այական ն դեղադիւական որոչ ընդՀանուր սկղբունքներ, որոնք ւարբեր չա÷երով մարմնավորվել են նչված Հեղինակների երկերում: Որո՞նք են սիմվոլիսւական դեղադիւության Հիմնական դծերը: Սիմվոլիղմի ելակեւն այն ըմբռնումն էր, որի Համաձայն' մեղ չրջաւաւող իրերն ու երնույթները սոսկ խորՀրդանիչներ են մի ուրիչ' անւեսանելի աչխարՀի: Այդ երնույթների իսկական իմասւը կարելի է ըմբռնել միայն այն դեւքում, եթե նրանց մեջ ւեսնենք խորՀրդավոր «անդրաչխարՀի» արւացոլումը: Այսւեղից էլ ծադում էր սիմվոլի (խորՀրդանիչի) Հասկացությունը, որն սկղբունքային նչանակություն ուներ սիմվոլիղմի Համար: Սիմվոլի օդնությամբ բանասւեղծը ւեւք է թա÷անցի «աներկրային ոլորւները»: Պոեւի խնդիրն է, դրել է Բլոկը, «բառերի մեջ ւեսնել այլ աչխարՀների մչուչային ընթացքը»: իսկ Բրյուսովն արվեսւի երկերն անվանել է «դաղւնիքների բանալիներ», «դեւի ԱնՀունությունը բացված դռներ»: Սիմվոլը ոչ թե իրականության ւաւկերն է, այլ մի ւեսակ ւայմանական նչան (Հիերոդլիֆ): Ամեն մի նկարադրու400

թյան, նույնիսկ իրական ÷ասւերի վերարւադրության մեջ սիմվոլիսւն աչխաւում էր ւեսնել ինչ-որ խորՀրդավոր ակնարկ, ներքին թաքուն, միսւիկ իմասւ: Սիմվոլը ոչ այնքան ւիւի ւաւմի, որքան ակնարկի, ներչնչի ընթերցողին: Այն իր նչանակությամբ անսւառ է, բայց ն մչուչու, անորսալի, թա÷անցիկ, ւրամաբանորեն անւաւմելի, քանի որ ղուդակցում է իրականը ն անիրականը, ւեսանելին ն անւեսանելին: Այսւեղից էլ' սիմվոլիսւների ծայրաՀեղ սուբյեկւիվ վերաբերմունքը արւաքին աչխարՀի նկաւմամբ: Բրյուսովն իր Հոդվածներից մեկում այսւես է բացաւրում սիմվոլի երկակի, երկւլան բնույթը. «իսկական դեղարվեսւական երկում արւաքին կոնկրեւ բովանդակության եւնում միչւ ւեւք է թաքնվի մի ուրիչ, ավելի խոր բովանդակություն»: Որոչակիորեն մեկ իմասւ արւաՀայւող դեղարվեսւական ւաւկերը ÷ոխարինվեց սիմվոլով, որն իր մեջ մի ամբողջ չարք իմասւներ է ւարունակում: Սակայն սիմվոլիղմը չի կարելի նույնացնել սիմվոլի (խորՀրդանիչի) օդւադործման Հեւ, որն իբրն դեղարվեսւական ւաւկերի Հաւուկ ւեսակ Հանդես է դալիս ամեն մի մեթոդի, այդ թվում ն ռեալիղմի դրականության մեջ: Այդւիսի սիմվոլի դիմելը դեռ սիմվոլիղմ չէ: Բայց կարելի է ասել, որ դրականության ն արվեսւի Հաւկություններից մեկը' ինչւես ուղղակի, այնւես էլ անուղղակի իմասւ ունեցող ւաւկերի միջոցով խոսելու ունակությունը, սիմվոլիղմը դարձրեց ւաւկերման ւիրաւեւող սկղբունք: Նա ծայրասւիճան սրեց ւաւկերի սուբյեկւիվ բովանդակությունը, ւոդորեց խորՀրդավոր ն միսւիկ նչանակությամբ: Այս ւեսական սկղբունքներն իրենց ուղղակի արւաՀայւությունը դւան աչխարՀի Հանդեւ սիմվոլիսւ բանասւեղծի վերաբերմունքի մեջ: ԱնՀաւաւաչւությունը, նեղ անձնասիրությունը, մենակության ն անղոր ՀուսաՀաւության մուիվները չաւ սիմվոլիսւների բնորոչ դծերն էին: Նրանց ւոեղիայի քնարական Հերոսը երբեմն ոչ միայն Հակադրվում էր «ամբոխին», այլն ցուցադրում էր իր արՀամարՀանքը նրա Հանդեւ («Ես աւում եմ մարդկությունը, ես նրանից չւաւով ÷ախչում եմ, իմ միակ Հայրենիքը իմ դաւարկ Հոդին է»,- դրել է Բալմոնւը): Սիմվոլիղմը Հռչակեց ÷ախուսւ «կուիւ իրականությունից» դեւի «դեղեցիկ երաղանքի» աչխարՀը: Պոեղիայի միակ աղբյուրը Համարվեց բանասւեղծի եսը, նրա Հոդին: Սիմվոլիսւ արվեսւադեւները Հաճախ կյանքը դիւել

են իբրն քաոսային ւարերքի մի անիմասւ չրջաււույւ' մարդուն Համարելով կույր ճակաւադրի անղոր խաղալիք: իր այս ն ուրիչ Հաւկանիչներով սիմվոլիղմը Հաճախ Համարվում է դասական ռոմանւիղմի ժառանդորդն ու չարունակությունը: Այդ երկու դրական ուղղությունների միջն իրոք չաւ ընդՀանուր դծեր կան, բայց նրանք չեն կարող նույնացվել: Լինելով բոլորովին նոր ւաւմական ւայմանների արւաՀայւություն' սիմվոլիղմն իր Հեւ բերեց աչխարՀընկալման ն ւաւկերի կառուցման չաւ նոր սկղբունքներ, որոնք ղդալի չա÷ով Հարսւացրին նոր ժամանակի արվեսւը: Այսւես, ւաւկերի երկւլան բնույթի, նրա խոր ենթաւեքսւի բացաՀայւման ճանաւարՀով սիմվոլիսւները կերւեցին Հոդեկան աչխարՀի ներքին բարդ չարժումների, Հակասությունների այնւիսի վառ ւաւկերներ, որոնք չաւ կողմերով նորություն էին, բացում էին մարդու, նրա Հոդու ն վարքադծի ւաւկերման մինչ այդ անծանոթ ծալքեր ու Հնարավորություններ: կարելի է Հիչաւակել Մ. Մեւեռլինկի ն Լ. Շանթի դրամաները, Ա. Բլոկի, է. ՎերՀառնի կամ Վ. Տերյանի քնարերդությունը, Ա. Բելու «Պեւերբուրդ» վեւը, ինւրայի «ՆերաչխարՀ» դիրքը: Մեծ է սիմվոլիսւների ավանդը բանարվեսւի ղարդացման մեջ: Նրանք ղդալի չա÷ով ÷ոխեցին բանասւեղծական լեղվի սկղբունքները: Բառի առարկայական նչանակությանը ÷ոխարինեցին նրա այլաբերական իմասւները, որոնք ւեւք է ընթերցողին ւոդորեին «անՀայւ, անորոչ, անձն ւենչերով» (Ավ. իսաՀակյան): Սիմվոլիսւներն սւեղծեցին ն կիրառեցին բաղմաթիվ նոր ւաղաչա÷ական ձներ, ն այս առումով նրանց ժառանդությունն ավելի Հարուսւ է, քան որնէ այլ դարաչրջանի բանասւեղծական մչակույթ: Բացառիկ նչանակություն էր ւրվում բանասւեղծական լեղվի Հնչյունական կողմին, որն սւանձնում էր Հոդեբանական ն կառուցվածքային բաղմաղան դերեր: «Երաժչւությունը ամենի՛ց առաջ»,- ասում էր Պոլ Վեռլենը իր ծրադրային բանասւեղծության մեջ: ի՞նչ արւաՀայւություն դւավ սիմվոլիղմը Հայ իրականության մեջ: ՃՃ դարասկղբի Հայ դրականության թե՛ արնմւաՀայ ն թե՛ արնելաՀայ ճյուղերում կարելի է դւնել այդ ուղղության բաղմաթիվ ն չաւ որոչակի արւաՀայւություններ: Այսւես, Լնոն Շանթը, սկսելով իր սւեղծադործական ուղին ռոմանւիկական երկերով (բանասւեղծություններ, «Լեռան աղջիկը» ւոեմը,

«Երաղ օրեր», «Դարձը» ն այլ վիւակներ, ժամանակակից թեմաներով դրված ւիեսներ), դարասկղբին որդեդրեց սիմվոլիղմի սկղբունքները: Դրա արւաՀայւությունն են նրա ւաւմական դրամաները' «Հին ասւվածներ», «կայսրը», «Շղթայվածը» ն այլն: Սիմվոլիղմի Հեւ բաղմաղան առնչություններ ունեին Սիամանթոն, Վ. Տերյանը, Մ. Մեծարենցը, երիւասարդ Զարենցը (չխոսելով արդեն ինւրայի ն ուրիչ Հեղինակների մասին): իՀարկե, չի կարելի նչված Հեղինակներին Համարել «ուղղա÷առ սիմվոլիսւներ», սաՀմանա÷ակել նրանց այդ ուղղության չրջանակներով: Սիմվոլիղմը նրանք ընկալում էին մեծ վերաւաՀություններով, Հաճախ ÷ասւորեն Հակադրվում ն բանավիճում էին նրա դեղադիւության ծայրաՀեղ դրույթների Հեւ: Սակայն սւեղծադործական առնչությունները միանդամայն որոչակի են, ն բոլոր Հիմքերը կան խոսելու Հայկական սիմվոլիղմի մասին (թեն այն չարւաՀայւվեց կաղմակերւված ն ամբողջական Հոսանքի ձնով): Ֆոււուրիղմ: ՃՃ դարի սկղբին առաջացած Հոսանքներից էր ֆոււուրիղմը (աւադայաւաչւություն), որը դրսնորվեց դերաղանցաւես ւոեղիայի ն կերւարվեսւի մեջ: Նրա սկիղբը սովորաբար Համարվում է 1909 թվականը, երբ իւալացի բանասւեղծ Ֆ. Մարինեււին Հրաւարակեց այդ նոր Հոսանքի մանիֆեսւը: Դրան Հեւնեցին բանասւեղծների ն նկարիչների մի չարք ուրիչ մանիֆեսւներ, ն ֆոււուրիղմը ւարածվեց եվրուական չաւ երկրներում: Արնմւաեվրուական ֆոււուրիղմը իր քաղաքական դավանանքով կաւվում էր ռաղմամոլ ւրամադրությունների Հեւ: Այսւեղից' ւաւերաղմի ն բռնության յուրօրինակ ւաչւամունքը: «Մենք ուղում ենք ÷առաբանել ւաւերաղմը' աչխարՀի միակ առողջաւաՀությունը», - դրում է Մարինեււին: Ֆոււուրիսւները Հրաժարվում էին կենդանի մարդու ղդացմունքներն ու Հոդեբանությունը ւաւկերելուց: Նրանց ւեղը ւեւք է դրավի ն ոդեչնչման աղբյուր դառնա ժամանակակից քաղաքն իր վիթխարի կառույցներով ն սրընթաց ւեմւով, Հղոր մեքենաներով ու մարդկային անդեմ ղանդվածներով: «Երկաթի կամ ÷այւի կւորի ջերմությունը այժմվանից մեղ ավելի ուժեղ է Հուղում, քան կնոջ ժւիւը կամ արցունքները, - դրում էին ֆոււուրիսւները:- Գրականության մեջ մենք ուղում ենք Հաղորդել չարժիչի' այդ նոր բնաղդային կենդանու

կյանքը...»: իսկ մարդու ւանջանքները, ասում էին նրանք, արվեսւադեւին ւեւք է Հուղեն «ոչ ավելի, քան էլեկւրալամւի վիչւը»: Ֆոււուրիսւները քաղքենիական աղմուկով մերժում էին մարդկության սւեղծած դեղարվեսւական արժեքներն ու բարոյական սկղբունքները («Մենք ուղում ենք քանդել թանդարանները, դրադարանները, ւայքարել բարոյականության դեմ...»): Արվեսւի դեղադիւական սկղբունքներին Հակադրվում էին ղդացմունքների դռեՀկությունը, Հակադեղարվեսւական ն արւառոց նկարադրությունները, բառերն ու արւաՀայւությունները: Եվ քանի որ նոր արվեսւն իր ձնով նս ւեւք է բխի ւեխնիկայի նորադույն նվաճումներից, ուսւի սովորական մարդկային լեղուն այլնս անբավարար է: ԱՀա թե ինչու ֆոււուրիսւներն իրենց Հիմնական խնդիրներից մեկը Համարում էին «բառասւեղծությունը»' Հնչյունների ղանաղան ղուդակցումներով նոր, ըսւ էության իմասւաղուրկ բառեր Հորինելը, որոնց միջոցով իբրն թե կարելի է արւաՀայւել նոր ժամանակի ոդին: ԱՀա սրանք ւեւք է լինեին Հիմնական դծերը աւադայի արվեսւի, որի մունեւիկների դերում Հավակնում էին Հանդես դալ ֆոււուրիսւները: Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի նախօրյակին ֆոււուրիսւների ուժեղ խմբավորում դոյացավ նան ռուս դրականության մեջ (Վ. Խլեբնիկով, Վ. Մայակովսկի, ի. Սներյանին ն ուրիչներ): Այդ խումբն իր սկղբունքները Հրաւարակեց «Աււակ Հասարակական ճաչակին», «Սաւկած լուսին», «Ողջամւության դիակիղարան» ն այլ ժողովածուներում, որոնց վերնադրերն իսկ ցուցադրում էին ընդունված դեղադիւական չա÷անիչներին անՀաչւորեն Հակադրվելու միւքը: Այդ դրքերին, բացի ֆոււուրիսւական այլ դծերից, Հաւուկ էր ժխւողական մուեցումը անցյալի դրականությանը («Դու՛րս նեւել Պուչկինին, Դոսւոնսկուն, Տոլսւոյին ն մյուսներին արդիականության չոդենավից»): Սակայն ռուսական ֆոււուրիղմը ղդալիորեն ւարբերվում էր արնմւյանից. այն Հիմնականում արւաՀայւում էր իրականությունից դժդոՀ խավերի անարխիսւական ւրամադրությունները: Մարինեււիի ն նրա Հեւնորդների ռաղմաւենչ ւրամադրությունները կամ ւեխնիկայի ասւվածացումը ռուսական ֆոււուրիղմին բնորոչ չէին: Այդ Հոսանքի ամենից ւաղանդավոր դեմքը Վլադիմիր Մայակովսկին էր: Հայ դրականության մեջ ֆոււուրիղմի որոչակի աղդեցությամբ են դրված Ե. Զարենցի, Ա. Վչւունու, Գ. Աբովի «Երեքի դեկլարա404

ցիա» մանիֆեսւը, Ե. Զարենցի, կ. Հալաբյանի, Մ. Մաղմանյանի «ՏէՃոմՃrէ» ծրադիրը, ւրոլեւկուլւականների դրական ÷որձերը: Հայկական ֆոււուրիղմի ամենանչանավոր դեմքը եղավ կարաԴարվիչը, որը 1914 թ. Թիֆլիսում ււադրեց «ի՞նչ է ֆութուրիղմը» դրքույկը: Գրական ուղղությունների Շեւադա ճակաւադիրը: Նչված մի քանի Հոսանքներով նորադույն դրականության դեղարվեսւական ւաւկերը չի սւառվում: ՃՃ դարի ՀամաչխարՀային դրականության մեջ դոյացել ն մեծ կամ ÷ոքր ժամանակաՀաւվածում դոյաւնել են նան չաւ ուրիչ դեղարվեսւական Հոսանքներ, առանց որոնց անՀնար է ւաւկերացնել նոր ժամանակների դրականությունը: Այսւես, սիմվոլիղմին ն ֆոււուրիղմին ւաւմականորեն Հաջորդեցին ակմեիղմը, իմւրեսիոնիղմը, էքսւրեսիոնիղմը, սյուրռեալիղմը, ավելի ուչ' էքղիսւենցիալիղմը ն այլն: Հաճախ այդ ն ուրիչ Հոսանքներ Համախմբվում են ավանդարդիղմ, մոդեռնիղմ ն այլ ընդՀանուր անվանումների ւակ: Միաժամանակ չարունակվում են սւեղծադործության ռեալիսւական ձները' Հաճախ կրելով սկղբունքային ÷ո÷ոխություններ: ՃՃ դարի այնւիսի խոչորադույն դրողներ, ինչւես Հեմինդուեյը ն Սթեյնբեքը, Թոմաս Մանը ն Ռեմարկը, Վ. Սարոյանը ն չաւ ուրիչներ, ամեն մեկը յուրովի, Հանդես են եկել իբրն դասական ռեալիղմի ժառանդորդ ու ղարդացնող: Ռեալիղմը երնան է դալիս նան նոր, մինչն այդ անծանոթ ւեսքով, որի ցայւուն օրինակը լաւինաամերիկյան դրականության այսւես կոչված «մոդական ռեալիղմն» է (Մարկես, կորւասար ն ուրիչներ): Այս ն մյուս Հոսանքները չաւ կողմերով Հարսւացրին դեղարվեսւական դրականության սւեղծադործական Հնարավորությունները, սյուժեի ն կերւարների, բաց ւեքսւի ն ենթաւեքսւի ÷ոխՀարաբերության սկղբունքները: իբրն ընդՀանուր օրինաչա÷ություն' կարելի է նկաւել, որ ՃՃ դարից սկսած' դրական-սւեղծադործական ուղղությունների ն Հոսանքների սաՀմանները դառնում են չաւ ավելի երերուն, անորոչ, դեղարվեսւական ւաւկերման ւարբեր սկղբունքներն աղաւորեն միաՀյուսվում են ն ղուդակցվում: Հաճախ դժվար է դառնում (եթե ոչ անՀնար) դրողներին Հսւակորեն դասել առանձին դրական ուղղությունների: Մեր օրերում բարդ, չաւ կողմերով չընդՀանրացված ւեղա405

չարժեր են կաւարվում նան նախկին ԽորՀրդային Միության ժողովուրդների դրականության սկղբունքների մեջ: Շաւ ւասնամյակներ' սկսած 1930-ական թվականներից, ւիրում էր այն ւաչւոնական ւեսակեւը, ըսւ որի' խորՀրդային դրականության մեջ դնալով Հասւաւվում ն առաջաւար էր դառնում սոցիալիսւական ռեալիղմի դեղարվեսւական մեթոդը' իր աղդային ն անՀաւական բաղմաթիվ ւարբերակներով: Սոցիալիսւական ռեալիղմի ւեսությունը առաջ քաչվեց 1932 թվականին' Գրողների միութենական առաջին Համադումարի նախօրյակին Մ. Գորկու, Ա. Լունաչարսկու, Ա. Ֆադենի ն ուրիչների կողմից: Այն Հռչակվեց որւես սւեղծադործական մի այնւիսի լայն սկղբունք, որի Հիման վրա ւեւք է դաղա÷արաւես Համախմբվեին խորՀրդային ժողովուրդների ամենաւարբեր սւեղծադործական նախասիրություններ ունեցող դրողները: Եթե ուղենք բնութադրել այդ մեթոդի մեջ ամենից էականը, աւա այն Հանդում էր Հեւնյալին. դա ւեւք է լիներ նոր ւաւմական ւայմաններում դասական դրականության լավադույն ավանդները չարունակող ն ղարդացնող ռեալիղմ, որը ղեկավարվում է սոցիալիսւական դաղա÷արներով: Պաչւոնաւես Հռչակվելով խորՀրդային դրականության առաջաւար ն, ըսւ էության, միակ դեղարվեսւական մեթոդ' սոցիալիսւական ռեալիղմը ւասնամյակների ընթացքում դւնվել է դրական-ւեսական մւքի ուչադրության կենւրոնում: Նրա դաղա÷արական-դեղարվեսւական սկղբունքներին ն ղարդացման Հարցերին բաղմաթիվ մեծ ու ÷ոքր աչխաւություններ են նվիրվել, Հաճախ ծադել են սուր բանավեճեր: Սոցիալիսւական ռեալիղմի ւեսությունը մւավ դրականության բոլոր ուսումնամեթոդական ծրադրերի ու դասադրքերի մեջ, դարձավ նրանց ւարւադիր բաժիններից մեկը: Սակայն ժամանակի ընթացքում սոցիալիսւական ռեալիղմի ւեսությունն ավելի ու ավելի դրսնորեց իր դոդմաւիկ, միակողմանի բնույթը: Զնայած մեթոդը կաչկանդիչ կաւերից ձերբաղաւելու բոլոր ÷որձերին (օրինակ' սոցիալիսւական ռեալիղմի Համադրական բնույթի, նրա' իբրն դեղարվեսւական ձների ւաւմականորեն բաց Համակարդի մասին դրույթները)' այն իրականում ոչ թե բխում էր դրականության աղաւ ն բնական ղարդացումից, այլ դառնում էր դրականության նկաւմամբ ւեւական-կուսակցական վերաՀսկողության յուրօրինակ միջոց: Մյուս կողմից, դրականության կենդանի ղարդացման ընթացքը ամեննին էլ չէր սաՀ406

մանա÷ակվում սոցիալիսւական ռեալիղմի սկղբունքներով: Երնան էին դալիս չաւ երկեր, որոնք չէին կարող Համաւեղվել ո՛չ ռեալիղմի ն ո՛չ էլ սոցիալիսւական դաղա÷արախոսության Հեւ: Եվ այդ խղումը դնալով խորանում էր: Երբեմն Հայւարարվում է, թե սոցիալիսւական ռեալիղմը սկղբից նեթ եղել է կեղծիք, դրողներին ն արվեսւադեւներին խորՀրդային դաղա÷արախոսությանը Հնաղանդեցնելու միջոց: Այս ւեսակեւը, սակայն, չաւ ուղղադիծ ն ւարղունակ է, ն նրանով Հնարավոր չէ բացաւրել լայն ւարածում դւած մի այնւիսի դաղա÷արական-դեղարվեսւական երնույթ, որւիսին չաւ ւարիներ եղել է սոցիալիսւական ռեալիղմը: Այդւիսի երնույթները չեն կարող Հանդեցվել միայն առանձին անՀաւների «չար կամքին» կամ «քմաՀաճույքին». դրանք սովորաբար լինում են ւաւմական մեծ մոլորության արդյունք, որւիսիք քիչ չեն մարդկության Հոդնոր (այդ թվում ն դեղարվեսւական) ղարդացման մեջ: Մյուս ւեսակեւի Համաձայն' սոցիալիսւական ռեալիղմն արւաՀայւել է խորՀրդային դրականության ղարդացման սկղբնական չրջանի' 20-30-ական թթ. որոչ իրական միւումներ: Մաքսիմ Գորկու ն Մայակովսկու, Ֆադենի ն Շոլոխովի, Զարենցի ն Զորյանի, Դեմիրճյանի ն Զարյանի, ինչւես նան ուրիչ Հեղինակների չաւ երկեր իրենց Հիմնական բովանդակությամբ Համաւաւասխանում էին այդ չրջանում սոցիալիսւական ռեալիղմի ւեսության Հռչակած սկղբունքներին: Սակայն ասւիճանաբար այդ ւեսությունը ոչ միայն կւրվեց դրական կենդանի ընթացքից, այլն դարձավ նրա կաչկանդիչ դործոն: Այդ առումով կարելի է որոչակի ղուդաՀեռ անցկացնել սոցիալիսւական ռեալիղմի ւեսության ն սւեղծադործությունը խիսւ սաՀմանների մեջ դնող կլասիցիսւական սկղբունքների միջն: Այս երկրորդ ւեսակեւը, անչուչւ, ավելի մու է ւաւմական ճչմարւությանը ն լույս է ս÷ռում այն դեղարվեսւական իրողությունների վրա, որ սոցիալիսւական ռեալիղմի անվան ւակ ավելի քան կես դար ծավալվել են խորՀրդային դրականության ւաւմության մեջ: Միջաղդային, Հասարակական ն Հոդնոր Հարաբերությունների մեջ բաղմակարծության (ւլյուրալիղմի) իրավունքների Հասւաւումը նոր ժամանակի մւածողության նչանաբանն է: Եվ դա չի կարող իր աղդեցությունը չդործել նան դրական-դեղարվեսւական ղարդացման վրա: Ամենաւարբեր սւեղծադործական մեթոդների,

Հոսանքների ն ոճերի դոյությունը ժամանակակից դրականության մեջ ոչ միայն Հնարավոր է, այլն կենսականորեն անՀրաժեչւ: Նրանք ւեւք է ղարդանան աղաւ դոյակցության ն մրցության ւայմաններում' լայնորեն դրսնորելով իրենց սւեղծադործական Հնարավորությունները: Նրանց դնաՀաւման վճռական չա÷անիչը ւեւք է լինի այն, թե ի՛նչ դեղարվեսւական արժեքներ է սւեղծում այս կամ այն դրական ուղղությունը, ինչո՛վ է Հարսւացնում մարդկության Հոդնոր կյանքը:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱԶԱԲԱՆ .............................................................................................................3

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրականությունը որւես արվեսւի ւեսակ.........................................................9 Գրականության ընդՀանուր ն մասնավոր ըմբռնումները...........................9 Արվեսւի ւեսակները ն դրականությունը..................................................12 Գրականությունը ն ժողովրդական բանաՀյուսությունը ..........................18 Գրականության աղդային յուրաՀաւկությունը.........................................21 Գրական-դեղարվեսւական ւաւկեր ................................................................24 Պաւկերավոր մւածողություն .....................................................................24 Գրական ւաւկերման դլխավոր առարկան ...............................................25 Բնության ն առարկաների ւաւկերումը ....................................................28 Գեղարվեսւական ւայմանականություն ...................................................30 Ժամանակի ն ւարածության ւաւկերումը...............................................32 Պաւկերի Հիմնական ւեսակները ................................................................34 Պաւկերի կառուցման ն կյանքի դաղա÷արական-Հուղական դնաՀաւման եղանակները ...................................................................38 Գրական ւաւկերի բնորոչ դծերը.......................................................................41 Գեղարվեսւական ւաւկերը' որւես Հակադրությունների միասնություն ..........................................................................................41 Պաւկերի կոնկրեւությունը .........................................................................42 Պաւկերի ընդՀանրացնող նչանակությունը...............................................45 Հասկացողություն ւիւականության մասին..............................................47 կերւարի ամբողջականությունը ն բաղմակողմանիությունը..................48 Դրական ն բացասական, դլխավոր ն երկրորդական կերւարներ..........51 Պաւկերի սւեղծման ուղիները ...........................................................................53 Սւեղծադործական աչխաւանքի Հիմնական ÷ուլերը .............................53 Ոդնորություն ն ինւուիցիա..........................................................................57 Սւեղծադործական երնակայություն...........................................................60 Գրականության ղարդացման առաձնաՀաւկությունները..............................67 Գրական ղարդացման բաղմաղանությունը ն միասնությունը ................67 Ավանդույթ ն նորարարություն....................................................................69

Գրական աղդեցության նչանակությունը ...................................................71 Գրական կաւեր ն ընդՀանրություններ......................................................73 Գեղարվեսւական կոթողների Հավերժական կյանքը...............................75 Գրական երկի ւաւմադործառական նչանակությունը............................78

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՋԵՎ

Գրական սւեղծադործության բովանդակությունը..........................................81 Գրական երկը որւես ամբողջություն .........................................................81 Թեմա ................................................................................................................83 Սւեղծադործության դաղա÷արը ................................................................86 Թեմայի ն դաղա÷արի միասնությունը........................................................88 Գեղարվեսւական ձնի ըմբռնումը ......................................................................91 Պաւկերների Համակարդ ..............................................................................91 Գրական ւաւկերման միջոցները................................................................94 Պաւկերը որւես բովանդակության ն ձնի միասնություն .......................95 Բովանդակության ն ձնի միասնությունը դրական երկի մեջ ..........................99 Սւեղծադործության բոլոր կողմերի ներքին կաւը...................................99 Բովանդակության ն ձնի ÷ոխներդործությունը ......................................104 Գեղարվեսւականության չա÷անիչները ..................................................106

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Սւեղծադործության կոմւողիցիան..................................................................111 Հասկացողություն կոմւողիցիայի մասին .................................................111 կոմւողիցիայի կաւը երկի բովանդակության Հեւ ................................113 կոմւողիցիոն ձների ն միջոցների բաղմաղանությունը..........................115 Սւեղծադործության սյուժեն .............................................................................119 Հասկացողություն սյուժեի մասին..............................................................119 Սյուժեն ն սւեղծադործության բովանդակությունը ...............................121 Սյուժեն կերւարների ղարդացման ւաւմությունն է.............................122 կյանքը' սյուժեների բաղմաղանության աղբյուր .....................................126 Սյուժեի կառուցվածքը ն բաղկացուցիչ մասերը .............................................129 կոնֆլիկւը սյուժեի Հիմքն է........................................................................129 Սյուժեի Հիմնական մասերը .........................................................................133 Սյուժեի ծավալման եղանակները ...............................................................137 Սյուժե ն ֆաբուլա ........................................................................................138 Սյուժեն ն ժանրը...........................................................................................140

Արւասյուժեւային ւարրեր...............................................................................141 Հեղինակային չեղումներ ..............................................................................141 Միջանկյալ ւաւմություններ .....................................................................143 կոմւողիցիոն չրջանակ................................................................................143

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԽՈՍՔ

Լեղուն իբրն դրական ւաւկերման միջոց .......................................................145 Գրականադիւություն ն լեղվաբանություն..............................................145 Լեղվի դեղարվեսւական դերը....................................................................147 Հեղինակի ն ւաւմողի լեղուն ....................................................................151 Գործող անձանց լեղուն ...............................................................................153 Բառաւաչարի առանձնաՀաւուկ չերւերը .....................................................156 Գրողի բառաւաչարի սաՀմանները...........................................................156 Հնաբանություններ.......................................................................................158 Բարբառային բառեր.....................................................................................160 Օւարաբանություններ ................................................................................162 Նորաբանություններ ....................................................................................164 Պաւկերավորության միջոցներ. ........................................................................166 Համեմաւություն..........................................................................................167 Մակդիր ..........................................................................................................171 Այլաբերություն, նրա ւեսակները .............................................................174 Շրջասություն................................................................................................180 Հեդնանք.........................................................................................................181 Զա÷աղանցություն ն նվաղաբերություն .................................................182 Գրուեսկ ........................................................................................................185 Այլաբանություն ն խորՀրդանիչ.................................................................186 ՇարաՀյուսական միջոցներ ................................................................................188 Հնչերանդի ւեսակները ...............................................................................189 Բառական կրկնության ւեսակները ..........................................................193 Բացթողում ....................................................................................................197 Բառական Հակադրություն .........................................................................199 Ասւիճանավորում ........................................................................................200 Շրջադասություն ..........................................................................................201 Ոճ ն ոճավորում ...................................................................................................203 ԸնդՀանուր Հասկացողություն ոճի մասին ................................................203 Լեղվական ոճը ն նրա ղարդացումը...........................................................204 Գրական ոճավորում.....................................................................................208

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՏԱՂԱՉԱՓՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Զա÷ածոն որւես դեղարվեսւական խոսքի Հաւուկ ւեսակ .......................213 Արձակ ն չա÷ածո.........................................................................................213 Զա÷ածոյի ռիթմիկ բնույթը ........................................................................216 Դադար ն ւողանց........................................................................................219 Տաղաչա÷ական Համակարդեր ...................................................................221 Զա÷ական ուանավոր........................................................................................224 Զա÷ական ուանավորը անւիկ դրականության մեջ .............................224 Հայ Հին բանասւեղծության ւաղաչա÷ությունը ...................................225 Վանկային ուանավոր ........................................................................................228 Վանկային Համակարդի բնորոչ դծերը ......................................................228 Հաւած ն անդամ..........................................................................................230 Հայերեն վանկային ուանավորի Հիմնական ւեսակները.......................234 ԱնՀավասար ւողերով ուանավորներ......................................................238 Վանկաչեչւային ուանավոր .............................................................................240 Վանկաչեչւային ուանավորի Հիմունքները.............................................240 Բանասւեղծական ուքի ւեսակները........................................................242 Բանասւեղծական չա÷ի որոչման սկղբունքները ...................................246 Վանկաչեչւային ուանավորը Հայ ւոեղիայում ......................................249 Համաչեչւ ն աղաւ ուանավորներ..................................................................256 Համաչեչւ ուանավորի բնորոչ դծերը ......................................................256 Աղաւ ուանավորի առանձնաՀաւկությունները....................................262 Հանդ, ւուն, նմանաձայնություն.......................................................................266 Հանդի նչանակությունը ն ւեսակները .....................................................266 Բանասւեղծական ւան Հիմնական ւեսակները .....................................270 Բանասւեղծության կայուն ձներ...............................................................275 Բաղաձայնույթ ն առձայնույթ ....................................................................278

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ՍԵՌԵՐ ԵՎ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

Գրական սեռեր ....................................................................................................283 Գրական երկերի բաղմաղանության ւաւճառները................................283 էւիկական սեռ .............................................................................................285 Բնարական սեռ.............................................................................................287 Դրամաւիկական սեռ ..................................................................................292 Գրական սեռերի ÷ոխադարձ ներթա÷անցումը ......................................295 էւիղմը, լիրիղմը ն դրամաւիղմը' որւես սւեղծադործական

ՀամընդՀանուր Հաւկանիչներ............................................................298 Գրական ւեսակներ (ժանրեր) ..........................................................................299 Հասկացողություն դրական ժանրերի մասին ...........................................299 Գրական ժանրերի ղարդացումը.................................................................302 Ժանրային Համակարդի ըմբռնումը............................................................304 էւիկական ժանրեր .............................................................................................306 Դիցաբանական ղրույց, առասւել ն լեդենդ.............................................307 Ավանդություն...............................................................................................308 Հեքիաթ ..........................................................................................................309 Ժողովրդական էւոս (վիւերդություն) ....................................................310 Վեւ ................................................................................................................313 Պաւմվածք ն նովել......................................................................................317 Վիւակ ...........................................................................................................318 Ակնարկային ժանրեր ...................................................................................319 Բնարական ժանրեր ............................................................................................322 Ներբող ...........................................................................................................323 Եղերերդություն ............................................................................................324 Հովվերդություն ............................................................................................325 էւիդրամ ........................................................................................................325 էւիւաֆիա ...................................................................................................326 Ուղերձ ............................................................................................................327 Պարոդիա .......................................................................................................327 Բնարերդության թեմաւիկ բաժանումը ...................................................329 Բնարաէւիկական ժանրեր ................................................................................331 Առակ ..............................................................................................................332 Բալլադ ...........................................................................................................333 Պոեմ................................................................................................................335 Դրամաւիկական ժանրեր ..................................................................................338 Ողբերդություն ..............................................................................................339 կաւակերդություն .......................................................................................343 Դրամա ...........................................................................................................346

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԳՐԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գեղարվեսւական մեթոդ ն դրական ուղղություն .........................................351 Հասկացողություն դեղարվեսւական մեթոդի մասին.............................351 Մեթոդը որւես դեղարվեսւական Համակարդ ........................................355 Մեթոդների դրսնորման բաղմաղան ձները..............................................359 կլասիցիղմ.............................................................................................................362

կլասիցիղմի առաջացման ւաւմական ւայմանները .............................362 կլասիցիղմի Հիմնական դծերը ....................................................................363 կլասիցիղմի Հեւադա ճակաւադիրը .........................................................367 Ռոմանւիղմ..........................................................................................................369 Սենւիմենւալիղմ (նախառոմանւիղմ).....................................................369 Ռոմանւիղմի ւաւմական ճակաւադիրը ................................................371 Ռոմանւիղմ ն ռոմանւիկա ........................................................................374 կյանքի ռոմանւիկական արւացոլման առանձնաՀաւկությունները ..375 Ռեալիղմ ................................................................................................................382 Ռեալիղմ ն ռեալականություն ....................................................................383 Վերածնության դարաչրջանի ռեալիղմը ...................................................384 Լուսավորության դարաչրջանի ռեալիղմը ................................................386 ՃԱՃ դարի ռեալիղմը.....................................................................................387 կյանքի ռեալիսւական արւացոլման Հիմնական դծերը ........................390 ՃԱՃ-ՃՃ դարերի մյուս դրական Հոսանքները .................................................397 Նաւուրալիղմ................................................................................................397 Սիմվոլիղմ.......................................................................................................400 Ֆոււուրիղմ ...................................................................................................403 Գրական ուղղությունների Հեւադա ճակաւադիրը................................405

էԴՎԱՐԴ ԶՐԲԱՇՅԱՆ

ԳՐԱկԱՆԱԳիՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԱՐՎԵՍՏի ՀիՄՈՒՆԲՆԵՐ

Խմբագիր՝ Ա. ¾. æրբաßյան Սրբագրիչ՝ Վ. Վ. ¸երձյան Համակարգչային ձնավորումը՝ Ա. Խ. Աղու½ումóյանի

ՍտորագրվաÍ ¿ տպագրության՝ 29.08.2011 թ.: âա÷սը՝ 60x84 1/16: Âուղթը՝ ûýսեթ: Հրատ. 22.3 մամուլ, տպագր. 26 մամուլ = պայմ. 24.2 մամուլ: îպաùանակ՝ 500: Պատվեր՝ 47:

ԵՊՀ Ñրատարակչություն, Երնան, Ալ. Øանուկյան 1 ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան, Աբովյան 52