Երեք Զվարթնոց - Գրիգոր Գուրզադյան

ԵՐԵՔ

ԶՎԱՐԹՆԵԿՈԹ

Ջվարնթոց տաճարը վաղ միջնադարյան Բալկական ճարտարապետության խոշորագույն իրադարձություններից մեկն Էր: Այս պաճին նրանից մնացել

են

միայն ավերակներ: ԳտճնվումԷ մի ճինգ-վեց

կիլոմետր Էջմիածնիցարնելք՝ մի ընդարձակ ճարթավալրում: Տեղը

ն

դիրքը արտակարգ են, տպավորիչ, ճյուսիսից Արագածն Է՝ իր սուր գագաթրներով՝ խիստ երկար ու խիտ արածուն լանջերով, ճարավից

Արարատիգիգանտգագաթն Է ցածից,արնելքից՝ Մասիսը՝ խիստ կոու խիստթեք լանջերով: Ստույգ ճայտնի են Ջվարթնոցի ստեղծման ճանգամանքները. սկսվել Է կառուցումը 642 թ. ն ավարտվել 662 թ., պաճպանվել Է նուլնիսկ անունը կառուցողի՝ Ներսես Գ իշխանցի(Շինող): Հիմա մնացել են ավերակներ միայն, որ տալիս են պատկերացումտաճարի ճատա-

Կան

կագծիմասին միալն, ն ոչինչ, գրեթե ոչինչ նրա ծավալային կոմպոզիցիայի մասին: Հանգամանորեն ուսումնասիրությունը այս տաճարի կատարել Է Թորոս Թորամանյանը,նա Էլ տվել Է տաճարի տարածակաճ տեսքի ն բուն կառույցի նկարագիրը, տվել Է վարկածը Զվարթնոցի տարածական տեսքի ն կոնստրուկցիայի: Թորամանյանական բայց թվում Է առավել ճամոզիչ. երեք խիտ գլաթմբուկներ՝ իրար վրա դրված աստիճանաբար փոփոխվող տրամագծերով:Զվարթնոցի դեպքում խիստ Է տպավորիչ տաճարի ճատակագիծը:Դա ստուլգ Է, ն ճիմքեր չկան կասկածի տակ առնելու.

վարկածը միակը չԷ, նաճն

ճատակագիծըտաճարի պաճպանված Է լրիվ:

Դա 8սկա մի թմբուկ Է՝

ն երեսուներկու երեսներով, ամեն մեկը իր շրջանաձն Բհատակագծով ու ճերթին՝ բարակ բարձր կիսասյուներով, ճեղ կամարներով՝ տարա-

ծական, ճարմոնիկ, բոլոր կողմերից կենտրոնական շրջանի ներսում եղել

են չորս

ճիմա: Այդ

ճսկա պիլոններ, որոնք կանգուն են, կիսաքանդ կան ն

չորս

են՝ վերնից կապիլոնների արանքում սպլունաշարեր

մարակապ,որից վերն այդ օղակից բարձրանում Է տաճարի երկրորդ թմբուկը՝ ավելի փոքր տրամագծով,նուլնպես բազմանիստ: Ալդ թմբուկն Էլ Է վերջանում օղակով, որից վեր գալիս Է երրորդ ու վերջին

թմբուկը: Ենթադրվում Է, որ վերջին թմբուկը վերջանում Է բազմա-

նիստ կոնաձն վեղարով:

Թորամանյանի վերակազմության կոնստրուկցիան, Բնարավոր Է, իրակաճությանը, բայց այն, անձամբ ինձ, չի ճրապուրում, տաճարի ընդարձակ տեսքը ինճ թվում Է տաղտկալի: Համալիրի ծայրամոտ Է

ճեղ պարզությունն Է պատճառը Զվարթնոցի վերակազմության

այլ

վարկածներիաոկայության: Բալց հատակագիծը, կրկնում եմ, ճրաշալի Է, դրա մեջ դասական շունչ կա, մոնումենատալություն, Ջվարթնոցի ճատակագծից ես չեմ ճագենում:

ԱՊցճում Է ամենաքիչը երեք-չորս Բարյուր տարի, աշխարճ Է լիս Անին Բագրատունիների Էպոխայի

այդ

գա-

ճարտարապետականզ

հրաշքը՝ իր անձաշիվ, անձամար տաճարներով,վանքերով, մատուոներով, բոլորն Էլ աճկրկնելի, ճարտարապետականմի-մի գլուխգործոց: Բայց իր՝ Գագիկ արքայի՝ ճայացքը ուղղված Է եղել, պարզվում Է, իրենից երեք-չորս դար առաջ

կում Է իր Տրդատ

տաճար՝ ճիշտ

ն

ստեղծված Զվարթնոցին, ն

ուղար-

ճարտարապետին՝Անիի տարածքում ստեղծելու

ճիշտ Զվարթնոցի տիպի: Տրդատը ստեղծում Է

տաճարը. դա լինում Է

այդ

տասներորդդարում, բայց ժամանակիընթացոր Մառը ճազիվ Է կարողանում

քում ավերվում Է այն աստիճան,

ճայտնաբերել տաճարի ավերակները: Հայտնաբերում Է, պարզվում Է, ճարտարապետորենդա եղել Է ճար ն նը Զվարթնոցի, բայց

նման

ն

ի՛նչ,

կրկճությու-

նկատելիորեն փոքրըտրամագծով ճիմնական

թմբուկի:

Այսպես՝ ճայ ճարտարապետության պատմության մեջ երնաց երկրորդ Զվարթնոցը:

ԱՊցնումԷ ժամանակ, ն

աճա

ճոր անակնկալ. ԲալտնաբերվումԷ նս

մի զվարթնոցատիպ տաճար, ամբողջովին զվարթնոցատիպ, միալն շատ

ավելի ճզոր առանձին թմբուկով, Է՛լ ավելի ճզոր չորս սյուն--պի-

լոնճերով երկրորդ թմբուկի: Հայտնաբերվում են

դրա

ավերակները, ն

որտե՞ղ լինի. Էրզրումի վիլայեթում, է'րզրումիցարնելք՝ մի տասը կիլոմետր բարճրութլան սարաճարթի վրա դրված... Այդ վայրի անունը Բանաք Է, այդպես Էլ մնաց տաճարի աճնունը՝Բանաք: Ի տարբերու-

տեղը խիստընդգծված լեռնային Է՝ թյուն Ջվարթնոցի՝ Բաճռաքի

ստո-

րոտում արնից այրված զանգվածեղ մի լեոան... ի տարբերություն

Զվարթնոցի ն Գագկաշենի՝ ճայլտնի չԷ

ստույգ

տարեթիվըկառույցի: Ենթադրվում Է, որ պիտի լինի յոթերորդ դարի կառույց: Անիի Գագկաշենիցչի մնացել ոչինչ, Զվարթնոցից կան գոառաջին թմբուկի մի մարդաբոլ պատ ու մի քանի պուներ, իսկ Բանաքը, պարզվում Է, պաճպանված Է շատ ավելի լավ, ճամենալն նե

դեպս, ոչ միալն կան առաջին ն ճիմնական թմբուկը գրեթե ամբողջովին, այլն առաջին ճարկի երեք կիսաշրջասյուները կամարներով... ի տարբերություն, խիստ տարբերություն

դեպքում լրիվ Է պաճպանված արնելքից

յոթ

Ջվարթնոցի՝ Բանաքի կամարից բաղկացած

կամարակապ սյունաշարը՝ կիսաշրջանի վրա դրված: Ալդ սյունաշարը

խիստ Է նուրբ ու խիստ տպավորիչ պալտաձն կամարներով ու օրի-

գինալ քիվերով, բազիլիկճերով: Բառաքը ճստակ ճետազոտման կարիք ունի նույնիսկ ալսօրվա վիճակով:

Առաջին տեսնողը Բանաքի ավերակների եղել Է Թաղալշվիլին 1902 թ.: Հաջորդ հիշատակումները Բանաքի բերում են Ստրժիգովսկին ն Չուքիաշվիլին, երկուսն Էլ 1918 թ.: Բալց մինչն օրս Էլ ճայտնի չեն Բանաքի ստեղծմանո՛չ տարեթիվը ն ո՛չ Էլ անունը ստեղծողի. 0շ-

վում Է Մ11 դար

ն

ուրիշ ոչինչ: Զվարթնոցն Էլ Է յոթերորդ

դար.

բայց

ո՞րն Է եղել նրանցից առաջինը, ն որքա՞ճ Է եղել մեծ տարբերությունը նրանց միջն՝ ճայտնի չէ: Այս երկուսի՝ Բանաքի ն Ջվարթնոցի ճատակագծերի ճամընկնումըշատ Է մեծ, որպեսզի վերագրվի ճականության: Անկասկած Է. կա՛մ

պատա-

ռանաքը ստեղծողը տեսել Է

Ջվարթնոցը, թեկուզ կառուցման շրջանում, կա՛մ ճակառակը: Բույս լուծելու

այս

դիլեման, կարծում

եմ`

Կա"՞

այո՛, ճարկավոր Է ինչ-որ

ճրաշքով գտնել Բանաքի ստեղծման տարեթիվը: Բառճաքիչափից դուրս

ճզոր կոնստրուկցիան ճուշում Է այն միտքը, որ

սա

եղել Է

աոա-

ջինը, յոթերորդ դարի առաջին կեսերին երնի։

Ջվարթնոցիցն Գագկաշենիցբացի Թորամանյանիալլ ուսումնասիրություններ ինձ ճայտնի չեն: Ոչինչ չգիտեմ Բանաքի ուսումնասիրություններիմասին: Այս ամենովհանդերձԹորամանյանը չի թաքցնում իր ճիացմունքըԲանաքից,նրա կամարաշարերիցու առանձինմասերից: Շատ

ափսոս, Թորոս Թորամանյանը ամբողջովին տարված Ջվարթնոցով ու Գագկաշենով, ուշադրությունից դուրս Է թողել Բանաքը: Բանաքը կարիք ունի ճատուկ ուշադրության: Դա կարելի Է ճասկանալ. Թորամանյանը եղել Է Զվարթնոցում ն Գագկաշենում. անձամբ ուսումնասիրել դրանք: Բանաքիդեպքում ալդ ճնարավորությունը չի ունեցել:

Բանաքի լրիվ վերծանումը ապագայի գործ Է...

կարնոր... Զգիտեմ ինչու, ինձ թվում Է, Բանաքի տարածական տեսքը կարող Է լինել կրկնությունը

Դա կարնոր խնդիր Է, շատ որ

ճալ ճարտաՋվարթնոցի.ի՛նչ խնդիրներկան լուծելի, միջնադարյան րապետությանը՝առանձնապես, իր ամեն-ամեն ինչում... Բանաքը ինձ շատ Է Բուզում, վստաճ եմ ավելի քան՝ այս ճայտնի

կառույցը դեռ կբացի իր գաղտնիքները...

Ո՛վ Է ստեղծել Ջվարթնոցը՝ Բայտնի Է, ո՛վ Է ստեղծել Անիի Գագկաշենը՝ ճայտնի Է, ո՛վ Է ստեղծել Բանաքը... ճայտնի չէ... Ինչպես նշեցինք, Բանաքի մասին առաջին ճաղորդումը պատկանում Է Թաղալշվիլուն. դա եղել Է 1902 թ.: Հաջորդ Բիշատակումը Բանաքի ն Եվրոպան» ՍտրժիգովսկուննԷ իր «Հայերի ճարտարապետությունը երկճատորյակում՝ 1918 թ. ճրատարակված, ճետո Զուքիաշվիլին՝ 1918 թ. ն մա մնում

ուրիշներ: Բայց, կրկճում եմ, Բանաքի գաղտնիքը մինչն ճիԷ չբացաճալտված:Գանոնի «Հալկականճարտարապետու-

թյուն» ծավալուն երկփատորլակումԲանաքը ճիշատակվում Է որպես ՄԱ դարի գործ՝ անճայտ ճեղինակի...

-.

2շ

2,7

Տպավորությունն այնպիսին Է, որ Բանաքը ստեղծվել Է եթե ոչ միաժամանակ, ապա փոքր--ինչ շուտ Զվարթնոցից: Բոլոր դեպքերում ալդ

ճարցն Է ծագում` Ջվարթնոցի ստեղծողը իմացե՞լ Է արդյոք

Բանաքի մասին. ճայտնի չէ: Բայց Էրզրումը ճեռու չԷ, ն քիչ ճավանական Է, որ Զվարթնոցը ստեղծողը ոչինչ չիմանար Բաճնաքիմասին... Դա

շատ

հավանական պիտի ճամարել թեկուզ

պատճառով.

ալդ

Բանաքը շատ Է մոտիկ, շատ զանգվածեղ, Ջվարթնոցը ավելի թեթն Է

ու

ավելի նուրբ, մի ճանգամանք, որը ճասկացվում Է, որպես կանոն,

մտքի, գաղափարիճաջորդ՝ զարգացման կամ պրոգրեսի Էտապում... Ես գրեթե ճամոզված եմ.

Բանաքը եղել Է առաջինը, Ներսես

կաթողիկոսը եղել է Բանաքում, տեսել Է նրա շինարարությունը, տեսել Է մակետը

ոգնորված՝ վերադարձել Է Էջմիածին

ու

որոշմամբ՝ ստեղծել Զվարթնոցը ճիշտ

ն

Ճաստատ

ճիշտ Բանաքի տիպի՝ մտց-

նելով իր ինչ-ինչ միջամտությունը մաճրամասների ն դեկորճերի Բարցում, պաճելով ամենակարնորը՝ մտածողությունը... տիեզերական զգացողությունը, վերասլացությունը, վեճությունը... Ներսեսը

կաթողիկոս Էր վերջապես, ուներ իշխանություն, ուներ միջոցներ ու կարող Էր արագացնելՋվարթնոցի ստեղծումը: Հավանորեն այդպես էլ եղել Է. Բաճռաքըճավանորեն սկսվել Է շուտ,

բայց

ավարտվել Է

Ջվարթնոցից ճետո։ Բալց դա Էական չԷ այլնս, ուճեցանք Զվարթնոց, ունեցանք Բանաք... Բանաքը... Այն, ինչ մնացել Է ճիմա Բանաքից, պարզապես ցնցող Է, մոնումենտալություն Է ճորդում այն ամենից, ինչ կա ճիմա, ինչ պաճպանվել Է

շատ

թե քիչ... Վեճություն

ամեն

դեկորից,

ամեն

մանրուքից... Դրված լինելով սարավանդի վրա՝ բոլոր կողմերից

մո-

տեցողին տաճարը, ճրա սիլուետը պիտի որ նկարվեր երկնքի վրա, ինչպես տիեզերականտեսիլք... Գանոնի գրքում բերված նկարները Բանաքի շատ

են

ճին, գրեթե հարյուր տարվա... Մի՞թե չկա մեր օրե-

րում մի ճնարավորություն Բանաքի կանոնավոր նկարները ստանալու. դա

կարող Էր կազմել մի ստվար ճատորյլակ՝խիստ տպավորիչ,

խիստ Բետաքրքիր... Տեսեք՝ ինչպես

են

ներկայացնում Բուլները,

իտալացիները իրենց անցյալի ունեցածը, իրենց ավերակները մինչն վերջին մանրուքը: Բանաքի պեղումները խիստեն կարնոր: Անկարելի Է,

մեկի վրա չգտնվի տարեթիվը՝այդ թողնված... Եվ անունը

այդ

քարը

որ

քարերից

տաշած վարպետի ձեռքով

ճրաշք տաճարը ստեղծած ճանճարի...

Այսպես, ուրեմն, ճալ Ճարտարապետության պատմության մեջ մենք ունենք երեք զվարթնոցատիպ տաճար՝ Բանաքը, Ջվարթնոցը ն

Աճիի Գագկաշենը: Մի տեսակ տրիումվիատճարտարապետության: Ես այստեղ բերում եմ նկարները այդ տեմ՝

ով, ինչպես,

ես

բայց

երեք ճատակագծերի... Զգի-

անվերջ կարող եմ նալել

այս

տրիում-

վիատին ու չճագենալ... Հարմոնիկ ծայր աստիճան, ռիթմիկ, ինչպես երաժշտություն, ամրակուո ու Բզոր, ինչպես տիեզերքը... Անթիվ, անճաշիվ են շրջանաձն, բազմաճիստ տաճարները ճալ Ճճարտարապետության պատմության մեջ, խաչաճն, շրջանաճն, բազմանիստ՝մեկը

մյուսից ճետաքրքիր բայց

ու

շքեղ, մեկը մյուսից ճարմոճիկ

ու

երգեցիկ,

դրանք ճիմճականում վերաբերում են փոքր չափի տաճարնե-

րին, մատուռներին, սրբավայրերին... Բանաքը, Ջվարթնոցը, Գագկաշենը ճուժկու

դղրդոց

են, ամեն մեկը մի տիեզերական ճիմն, օրա-

տորիա... Ցավալին, ափսոսալին

ալդ

տիպի տաճարձերի այլն Էր,

որ

չէին կարող երկար գոյատնել. դրանք բոլորն Էլ չեն եղել երկրաշարժադիմացկուն... Թմբուկը թմբուկի վրա երկրաշարժի դեմ ոչինչ անել չի կարող...

Միջճադարյան ճալ ճարտարապետությունը միշտ Էլ եղել Է իմ ճարգանքի առարկան. դա ճագենալու բան չէ... Դա ապշանք Է, զարմանք, որը ժամանակի ընթացքում միայն աճում Է: Որտեղից Է եկել

այդ

ճեռավոր ժամանակների ալդ զգացողությունը ճայ ճար-

տարապետի ներսում,

որը

կոչվում Է մոնումենտալություն... Եվ

նան

ճարմոնիայի... Եվ խստությունը կոմպոզիցիայի, ճերքին ճարմոնիայի՝ մաթեմատիկական մտածողության ուժ ունեցող... Չգիտեմ... Զեմ Բասկաճում... Ու ճամարե՞լ մեզ ժառանգներըայն ճեռավոր ժամանակների, ալդ տիեզերական մտածողության... ինչ-որ չի տեղա-

վորվում գիտակցության, այսօրվա մեր մտածողության, մեր խարճընկալման շրջանակներում...

աշ-

Զարթնեին տեսնեին մեր

Զի ընկալվում...

ճանկարծ Բանաքի, Ջվարթնոցի ստեղծողները ստեղծածը... Նրանք կժպտային... անշուշտ...

ու

Մեծաճոգությո՛ւն...

«կըսեն, կըսեն ատիկա" Է...»։ «Է

Այստեղ՝ Զվարթնոցի, ալնտեղ՝ Գագկաշենի, Բանաքի՝ Բեռավոր Էրզրումում, ավերակների առաջ պապանձվել կարելի Է: Բոլոր դեպքերում Թորամանյանը իրավացի Է Ջվարթնոց տաճարն ունեցած իր

ինքնամոռաց ճիացմունքիմեջ՝ ճամարելով դա աշխարճի Բրաշալիքներից մեկը...

Գագիկ թագավորը խենթ Էր գեղեցկության, խենթ Էր ճարտարաստեղծել Էր քաղաքում անկրկնելի, պարզապես ճրաշք տաճարների մի ճսկա կոմպոզիցիա: Այդ ամենով ճանդերձ,

պետության...

ու

ինչքան պիտի նա սիրաարված լիներ Ջվարթնոցին, որ ճարկադրեր իր ճարտարապետիննույնությամբ ստեղծել կրկնությունը

տեղ՝ Աճիում...

ու

դրա

այս-

կրկնեց... Ու մեր միջնադարը աշխարճին ներկալա-

ցավ թանգարանայինկերպարանքով...

Վերջին ճիշատակությունը Բանաքի բերված Է ճայլկականճնագույն ճարտարապետությանընվիրված՝ Ֆալլա Կաստելֆաննիիընդարձակ ճետազոտության մեջ՝ 1984

թ.

ճրատարակված՝ընդամենը

մի քաճռիտարի առաջ Գանոնի գրքից: Պիտի երախտապարտլինենք

ճրաշք իտալացուն, որն ստեղծեց մեր ճսկա ճարտարապետու-

այդ

թյան ճսկա երկճատորլակը.

Բատորների առաջ

այդ

պապանձվում Է... Երկրորդ ճատորիվերջում

նա

մարդ ակամա բերում Է բազմաթիվ

անգամ ծալած մի Բսկա թերթ. քարտեզն է պատմական Հայաստանի. որն այսօր չկա, գոյություն չունի,

ու

այդ

ձսկա քարտեզի վրա ճանգա-

մանորենդրոշմված կարմիր գույնով ճամարճերըտաճարների, որոնք մտել են իր երկճատորյակիմեջ... Նկարները ճասնում են ճինգ ճարյուրի... Ալդ քարտեզի առաջ պապանձվել կարելի Է... Հավատալ,

որ

ունեցել ենք տիեզերականուժի ալդ անցյալը... Դա ճասկացողություն Է անդրաշխարձային...

Մտածելու բան Է. եղել Է ժամանակ, երբ ճարտարապետությունը ճոգեկանպահանջ Է եղել աշխարճի. փարավոնճերի Էպոխայի Եգիպտոսը,

ճելլեռական Էպոխայի Հունաստանը, կեսարների Էպոխայի

Հոոմը, Ֆլորենցիան...

ու

վաղ միջնադարյան Հայաստանը... Այսօր-

վա աշխարճձըալդպիսին չԷ... Այսօրվա աշխարը

ակնձալտորեն Է

ամուլ ճոգեպես... Ուր կճասնի դա, չգիտեմ... Միակ մխիթարանքը դա" Է մնում. ապրել, կարողանալ ապրել ճոգեպես ճեռաաղքատ

ու

վոր անցյալի պատրանքներով... Բոլոր դեպքերում, երեք տաճար զվարթնոցատիպ ճամարել շա՞տ, նույնիսկ տաճարներով ու Բնություններովալնքան Բարուստ մի երկրի ճամար, ինչպիսին Հալաստանն Է:

Միջնադարյան ճայ Ճարտարապետութլյունըմեր անանց ճարստությունն Է աշխարճին ճներկալանալու՝մեր լեզվից

ճետո...

Ես ստեղծել էի, վաղուց, արվեստներիդասակարգմանիմ սիստե-

մը՝ ըստ մատչելիության: Առջնում երաժշտությունն Է, ամենավերջում՝ ճարտարապետությունը: Մնացածները ընկած են այս երկուսի արանքում: Օարտարապետությունըամենից դժվարն Է... Բարտարապետությունը զգալու

ճամար շատ բան Է պետք... Ես իմա պատկերաց-

տեմ.

Զվարթնոցը, Գագկաշենը կամ Բանաքը կանգուն վիճակում: ներսինը գիկա արդեն ճատակագիծըառաջին ճերթին... Հսկա մի շրջան,

շատ

գիգանտ պիլոնճները,դրանց շուրջը՝ մի ճսկա օղակ, գլխավերնը

ճում եմ

Ես չգիտեմ՝ ինչպիսին Է եղել նրանց արտաքինը, բայց

բարձր Է,

շատ

բարձր... Ալդ ճսկա օղակում,

ալդ

վիթխարի ծովում

ճեմել ալդ օղակով, Բրաշալի սալաճատակի վրա ու ընկնել խորճրդածություններիմեջ... Դա աշխարճից

մարդիկ կերնան շատ փոքր...

ու

վերաճալու պես մի բան Է... Այս ճամեմատության մեջ չափազանցություն պետք չի փնտրել... Այս օղակը անվերջություն Է, այստեղ չի

կարելի նշել սկիզբը ու գտնել վերջը... տ

Բայց Զվարթնոցի ազդեցությունը կա, ակնճայտ Է Անիի

այլ

տա-

ճարներում,Սուրբ Փրկչի եկեղեցու վրա՝ առաջինԲերթին,բայց մի շատ կարնոր տարբերությամբ. այստեղ երկու թմբուկ կա՝ իրար վրա ված...

դր-

Երկթմբուկ Ջվարթնո՞ց... Չգիտեմ ինչպես անվանել... Սա

ԶվարթնոցԷ իր բուն գաղափարով,մի ցնցող գլուխգործոց,գագաթնակետերից մեկը ճալ միջնադարլանճարտարապետությանիր կոմպոզիցիայով՝ խիստԲարմոնիկ,խիստռիթմիկ, Բնչում Է ինչպես սիմֆոնիա... Ստեղծվել Է նույն Անիի Գագկաշենից բավական ճետո: Բալց ինքը՝ Գագկաշենը,երեքթմբուկանի՞Է եղել, վստաճ չեմ... Նույն Անիում կա նս մի տաճար զվարթնոցատիպ, բայց նորից երկթմբուկանի.դա Կուսանաց վանքն Է Ախուրյաճիափին՝ ժալռի կատարին դրված: Այդ Կուսանաց վանքի առաջ պարզապես պիտի փովել, սա երաժշտություն Է, վերերկրային ճարմոնիա... Մարդ չի կարողանում ճավատալ իր աչքերին, տեսիլք լինի ասես... ԵրկթմբուկանիԶվարթնոց Է, ճար ն նման Կուսանաց վանքին, նս մի վանք՝ առասպելական Խծկոնքի Սուրբ Սարգիսը:Մի ճիսուն տարի առաջ Խծկոնքը պալյթեցվեց հիմնովին, Բինգ տաճարներից չորսի ճետքերն անգամ չեն մնացել, մնացել Է միալն Բոշոտված տեսքով. աճա ալդ Սուրբ Սարգիսը՝ երկթմբուկանի Զվարթնոցը... Բայց ի՛նչ

տեսքով՝ խոշտանգված, բզկտված

բոլոր

կողմերից... Եվ աճա,

այս

փոքր տարածքում՝ երեք վանք, երեքն Էլ զվարթնոցատիպ, բալց

երկթմբուկանի՝Սուրբ Փրկիչը, Կուսանաց վանքը, Խծկոնքի Սուրբ Սարգիսը... Արդ, երբ ոչինչ չի մնացել Անիի Գագկաշենից, միալն ճատակագիծըՄառի ճայտնաբերած, ինչո՞ւ չկարծել, որ այս զվարթնոցատիպ տաճարը նույնպես եղել Է երկթմբուկանի... Իճքը՝ Մառը, ճալտնագործելԷ միայն ճատակագիծըԳագկաշենի, բայց նա ոչինչ չի ասում թմբուկների քանակի մասին. երնի տաճարները այս տարածքում արդեն եղել են երկթմբուկանի: Ինչո՞ւ այս Գագկաշենը պիտի չլիճի ճուլնպես երկթմբուկանի... Դառնանք Ջվարթնոցին: Թորամանյանը ստեղծել Է իր վարկածը. Ջվարթնոցը երեքթմբուկանի Է: Երեք գլաճաճն թմբուկճեր՝ աստիճաճռաբարփոքրացվածտրամագծերով,իրար վրա դրված: Մլուս երկուսի՝ Բանաքի ն Գագկաշենի մասին ոչինչ Բայտնի չԷ: Գտե՞լ Է Թորամանլանը Ջվարթնոցի ավերակձճերիմեջ բեկոր՝ ստույգ երրորդ թմբուկին պատկանող, չգիտեմ... Բայց երկթմբուկ տաճար, այն Էլ խիստ աչքառու, խիստ Բարմոնիկ,կան, եղել են նույն Անիում. Սուրբ Փրկիչն ու Կուսանացվանքը: Այս երկու տաճարների երկթմբուկանի լիճելը խիստկասկածի տակ Է դնում ամենից առաջ Զվարթնոցի երեքթմբուկանի լինելու վարկածը... Չեմ ուզում թաքցնել. երեքթմբուկանի Ջվարթնոցը ինճ չի ճրապուրում, բոլորովին, շատ Է ամայի, շատ Է աճապատալին, ճուզիչ չԷ... Ոչ մի ճետք խանդավառության, սառը, մի-մի ճրաշք են, Բարամայի... Մինչդեռ բոլոր երկթմբուկաճինճերը մոնիկ, ռիթմիկ, ճարտարապետական կատարելություն... բոլոր--բոլոր տեսակետներից... Ես չեմ Բավատում, որ Ջվարթնոցը եղել Է երեքթմբուկանի, որ Բանաքն ու Գագկաշենը եղել են երեքթմբուկանի:

Տարիներ առաջ ճարտարապետԱլեքսանդր ՍաճինյանըԳառնիի ճունական տաճարի ավերակներիմեջ գտնում Է մի քար, ընդամենըմի քար, որը քարը

մի երեսից եղել Է կորագիծ: Սահինյանըենթադրեց, որ

այդ

տաճարի տանիքին պիտի պատկանածլինի, ուստի, ի տարբե-

րություն Ճունականդասական տաճարների,որոնց տանիքները ճարթ են

եղել ու թեք ներսից, Գառնիիդեպքում տաճարը ճերսից՝ առաստա-

ղից, եղել Է կորագիծ, կիսաշրջան... Ու այդպես Էլ վերականգնվեց

Գառնիի տաճարի տանիքը. դրսից՝ ճարթ ու թեք, ներսից՝ կամարակապ: Արդ, գտե՞լ Է մեծն Թորամանյանը ալդ մեկ ճատիկքարը Ջվարթնոցի ավերակների մեջ, որը ճաստատերերեք թմբուկներիգաղափա93

չգիտեմ... Զվարթնոցի երրորդ թմբուկին

րը,

Ջվարթնոցի

ու

մանը...

ես

չեմ ճԲավատում:

Բանաքի,Գագկաշենի առեղծվածը սպասումԷ իր լուծ-

Բանաք, Զվարթնոց, Գագկաշեն, Սուրբ Փրկիչ, կուսանաց վանք, Սուրբ Սարգիս՝ Խծկոնքի քարափին. բոլոր--բոլորը եղել են երկթմբուկանի, շքեղ, ճարմոնիկ, տիեզերական Ճավասարակշոության մեջ ճանդարտբազմած... ինճ ճաջողվեց, այնուամենայնիվ, գտնել երկթմբուկ տաճարի դա-

սական օրինակ ճուռական ճարտարապետության մեջ. խոսքը Թոլո-

սի տաճարի մասին Է.

դա

է'պիդավրոսումԷ՝ Հունաստանի Բարավում:

Այդ ճրաշք տաճարը հիմա ավերվել Է Բիմնովին, բայց ճույն ճարտարապետներն ու նկարիչները վերծանել են ալդ տաճարը ճիմնովին,դա ճարտարապետականհրաշք Է, ստեղծվել Է այդ տաճարը չորրորդ դարում մ.թ.ա., ավելի ստուլգ՝ 360-330 թվականներին: Դա, իրոք, երկթմբուկ տաճար Է, բայց, ի տարբերություն Զվարթնոցի, այստեղ դրսից շուրջանակի սյուներ են, 26 սյուճեր՝ կորնթական ոճի: Դրանից վեր գալիս Է երկրորդ թմբուկը՝ ճարտարապետականն արվեստագիտականմիջոցներով, քանդակներով ու որմնանկարներով առաջին ճերթին, արտակարգ մշակված: ինճ թվում Է՝ Բանաքճ ստեղծողը զատ, Ջվարթնոցն ստեղծողը զատ, կամ նրանցից մեկճումեկը եղել Է ալնտեղ՝ Էպիդավրոսում,ն տեսել Է երկթմբուկաճի Թոլոսը... Տպավորիչ Է առաջին, ամենամեծ թմբուկի արտաքին պիլլաստրային կամարակապ--սյունաշարըվերնից՝ Ճարուստ ճարթաքանդակային-օրճնամենտայինբազմանիստ գոտիով, բալց խիստ ճաճախ կրկնությունը մինճույլն մոտիվների անգամ ճարուցում Է անտարբերություն

ողջ

կառույցի ճանդեպ:

Զվարթնոցի ծավալային կոմպոզիցիան ճետաքրքիր չԷ: Հայկական Պարթենոն չԷ... ի՞նչ կմնար Ակրոպոլիսի Պարթենոնից,եթե երրորդ

ճարկը ավելացվեր... Ամեն ինչի երրորդը միշտ խանգարիչ Է...

Այսպես ուրեմն, որ կողմը չենք դառնում, միայն երկթմբուկանի տաճարներ են... Հարկ Է, որ այս մասին մտմտանք փոքր-ինչ... Բանաքը, Զվարթնոցը, Գագկաշենը սպասում

են

իրենց վերծանմա-

նը...

ինչ չէի

տա,

որ

ճիմա՝ մեր ժամաճակներում, ինչ-որ մի

սարա-

վանդի վրա կամ ճարթ-հարթ տափաստանումբարձրացվերմի ճսկա

երկթմբուկանի Ջվարթնոց կամ Բանաք... Միայն երկթմբուկանի, շուրջանակի, որն իր Բանդիսավորությամբ,իր կուռ մոնումենտալու94

թյամբ բոլոր-բոլոր

կողմերից ճասներ ճայացքին, ինչպես տեսիլք տի-

եզերական... Բայց ինչ մեղքս թաքցնեմ, Թորամանլանիներկայացրածգծագի-

Զվարթնոցի տաճարի կտրվածքիտպավորիչ Է. վերասլացություն կա, Բանդիսավորություն...Ներսից Զվարթնոցը,իրոք, մոնումենտալ Է... Բայց, կարծում եմ, երկթմբուկանիիդեպքում կլինի նույն Բանդիսավորությունը, նուլն վերասլացությունը, ն, ի լրումն դրա, կունենանք ն արտաքինմոնումենտալությունն ու ճանդիսավորությունը,ինչը չկա երեքթմբուկանիիդեպքում: Ի դեպ, Թոլոսի երկրորդթմբուկի տանիքը եղել Է ճարթ ն ապակեպատ.չկա ճանդիսավորություն, չկա վերասլարը

ցություն... Զկա ճուզմունք... Ծճթ. Կա այդպիսիքանդակ.ճարտարապետըԳագիկ թագավորին Է ներկայացնում Ջվարթնոցի մանրակերտը, այն իրոք երեքթմբուկանի Է: Այստեղ ներկայացված Է երկթմբուկ Ջվարթնոցըսոսկ որպես տարբերակ:Ծս շարունակում եմ մնալ նուլն մտքին. երեքթմբուկանիԶվարթնոցը ռիթմիկ Է, բայց ոչ հարմոնիկ: Երկթմբուկ Զվարթնոցը ն՛ ոիթմիկ Է, ն' ռարմոճիկ...

Յուլիս 2006. Գառնի