Ինֆլյացիայի էությունը դրսևորման ձևերը և առանձնահատկությունները

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԵՎ ՎԱՐԿԵՐԻ ԱՄԲԻՈՆ

Հ.Վ. ՊԻՎԱԶՅԱՆ

ԻՆՖԼՅԱՑԻԱՅԻ ¾ՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«ԴՐԱՄԱՇՐæԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ, ՎԱՐԿԵՐ, ԲԱՆԿԵՐ»

ԱՌԱՐԿԱՅԻ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 336 (042) ԳՄԴ 65.9 (2) 262 Պ 650 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից: Մասնագիտական խմ ագիր` տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.Հ. Բայադյան Խմ ագիր` Ս.Ռ. Պետրոսյան Գրախոսներ` տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա. Առաքելյան տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ռ. Սարինյան

Պ 650

ՊԻՎԱԶՅԱՆ Հ.Վ.

Ինֆլյացիայի էությունը, դրսնորման ձները ն հիմնական առանձնահատկությունները: «Դրամաշրջանառություն, վարկեր, անկեր» առարկայի դասախոսության տեքստեր. - Եր.: ՀՊԱՀ, 2010թ. - 28 էջ: Դասախոսությունների տեքստն ընդգրկում է ավականաչափ կարնոր թեմա` կապված ինֆլյացիայի դրսնորման ձների, հակաինֆլյացիոն քաղաքականության ն դրանց առանձնահատկությունների հետ: Աշխատանքը նախատեսված է տնտեսագիտական ֆակուլտետի ոլոր մասնագիտությունների ուսանողների համար:

ՀՏԴ 336 (042) ԳՄԴ 65.9 (2) 262 ISBN 978-9939-54-350-5

Օ Հ.Վ. Պիվազյան, 2010 Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Թեմա 1. Ինֆլյացիա (արժեզրկում). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Ինֆլյացիայի (արժեզրկման) էությունը, առաջացման պատճառները, սոցիալ-տնտեսական հետնանքները 1.2. Ինֆլյացիայի (սղաճի) տեսակները . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Ինֆլյացիայի տիպերը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Ինֆլյացիայի դրսնորման ձները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության հիմնական ուղղությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Գրականություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ապրանքային արտադրությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց փողի, իսկ փողը չի կարող առաջանալ ապրանքային արտադրությունից դուրս: Այս է վկայում այսօր տնտեսավարման նոր հարա երություններում գտնվող յուրաքանչյուր երկիր, ն այն չի կարող գոյատնել կամ զարգանալ առանց շուկայական տնտեսությանը հատուկ ենթակառուցվածքների, այդ թվում նան անկային համակարգի, որի հիմքում ընկած է առնտրային անկերի գործունեությունը: Ներկայումս անկերի ն տնտեսավարող սու յեկտների մեծ մասը չունի այնպիսի հիմնախնդիրներ, որոնք կապված են ոչ ավարար չափով փոխառու (ազատ) միջոցներ ունենալու հետ: Նրանց համար կարնոր խնդիր է գնաճի անընդհատ ն արագ զսպման գործընթացը, որն ազատ շուկայական պայմաններում դարձել է անկառավարելի ն խախտել դրամաշրջանառությունն ու ապրանքաշրջանառությունը: Իսկ դրամաշրջանառության կարգավորումը պահանջում է, որ շրջանառության մեջ գտնվող փողերն ապահովված լինեն ապրանքներով, հակառակ դեպքում գնաճն անխուսափելի է դառնում: Այս թեման ներառում է գնաճի` ինֆլյացիայի, էությունը, առաջացման պատճառները, դրա սոցիալ-տնտեսական հետնանքները, ինֆլյացիայի դրսնորման ձները, տեսակները, արժեզրկման մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք հատուկ են շուկայական տնտեսությանը, պարզա անված են արժեզրկման հակաինֆլյացիոն քաղաքականության ուղղությունները: Ընդ որում` գնաճի կանխատեսումներն ու հիմնավորումներն իրականացվել են Կենտրոնական անկի կողմից մշակված դրույթների ն մի շարք տնտեսագետների կարծիքների հիման վրա: Օգտագործված է մասնագիտական գրականություն ն ԿԲ-ի կողմից կազմված մակրոծրագրերի զարգացման նութագրերը, ցուցանիշներ, որոք վերա երում են անկային համակարգի կանխատեսումներին:

ԹԵՄԱ 1. ԻՆՖԼՅԱՑԻԱ (ԱՐԺԵԶՐԿՈՒՄ)

1.1. Ինֆլյացիայի (արժեզրկման) էությունը, առաջացման պատճառները, սոցիալ-տնտեսական հետնանքները Ինֆլյացիան պատկանում է համընդհանուր տնտեսական դասակարգման համակարգին ն ի հայտ է եկել այն հասարակական տնտեսական ֆորմացիաներում, որտեղ գործում են ապրանքադրամական հարա երությունները: Ինֆլյացիան դրամի արժեզրկումն է, դրամի գնողունակության անկումը` պայմանավորված գների արձրացմամ : Դրամի արժեզրկումը հիմնականում դրամաշրջանառության տնտեսական օրենքի խախտման հետնանք է: Իսկ դրամաշրջանառության խախտումը վերարտադրության անհամամասնական գործընթացների արդյունք է: Արժեզրկումն արտահայտվում է այն ժամանակ, եր խախտվում են առաջարկն ու պահանջարկը, ինչպես նան պետության եկամուտների ու ծախսերի անհավասարակշռությունը, փողի նկատմամ տնտեսության ունեցած պահանջարկի ն շրջանառության մեջ առկա փողի քանակի միջն անհավասարակըշռությունը: Ինֆլյացիա երնույթը ացատրելու համար կարնոր է պարզել դրա առաջացման պատճառները, ինչպես նան դրա սոցիալտնտեսական հետնանքները: Ինֆլյացիա հասկացությունը լատիներեն (infl2tio) նշանակում է ուռճացում, որն առաջին անգամ օգտագործվել է Հյուսիսային Ամերիկայում 1861-1865 թթ.: Այն նշանակում էր մի պրոցես, որն առաջացնում էր կանխիկ դրամի քանակի ավելացում: Իհարկե, ինֆլյացիան նոր երնույթ չէ, այն Ռուսաստանում առաջացել է դեռնս 18-րդ դարում, եր ձնավորման փուլում էին ապրանքադրամական հարա երությունները, ն եր երկրում ընթացող պատերազմի ծախսերը ծածկելու համար շրջանառության մեջ էին դրվում դրամներ: Իսկ շրջանառության մեջ դրված դրամները, մեծանալով, ավելացնում են ապրանքներ գնելու նկատմամ պահանջը, ինչը նպաստում է դրանց գների աճին: Բացի դրանից` տնտեսության մեջ այս տերմինը գործածվել է 20-րդ դարի սկզ ին, եր տնտեսագետները գրականության մեջ հիմնավորում էին թղթադրամների զանգվածային օգտագործման անհրաժեշտությունը. նրանց կարծիքով ինֆլյացիան գոյություն ուներ

նան մետաղյա դրամի շրջանառության ժամանակ` պայմանավորված մետաղադրամի մաշվածությամ , եր մետաղի կշիռը նվազում էր: 20-րդ դարից սկսած ինֆլյացիան ազմաթիվ երկրների համար դառնում է սովորական երնույթ: Տնտեսագետների կարծիքով` ինֆլյացիան նութագրվում է որպես` • դրամաշրջանառությունում չափից ավել կամ ուռճացված թղթադրամներ, որոնք հանգեցնում են ոսկու ն ապրանքների արժեզրկման միջազգային արժույթի նկատմամ , • թղթադրամների ուղղակի արժեզրկում, • ընդհանուր գների թանկացում, • ազմա նույթ մի պրոցես, որը չունի միանշանակ ացատրություն: Ինֆլյացիան արդ սոցիալ-տնտեսական մի պրոցես է, որը վկայում է երկրի էկոնոմիկայի անհավասարակշռության մասին: Չնայած ինֆլյացիայի արտաքին դրսնորմանը` այն արտահայտվում է գների արձրացմամ : Գների աճը կոչվում է սղաճ, որը արձրանալով, արժեզրկում է շրջանառություն մտած դրամները: Գնաճի դեպքում փողը կորցնում է իր գնողունակությունը, ինչի հետնանքով ընկնում է ապրանքների իրացվելիության մակարդակը, դրամները չեն շրջանառվում, ն սառեցվում է կապիտալը, իսկ շրջանառվող կապիտալը, մնալով դրամարկղերում, անկային հաշիվներում, ֆիզիկական անձանց ձեռքին ն եկամուտ չ երելով, արժեզրկվում է: Ինֆլյացիան ացասական երնույթ է, քանի որ արձր գները խախտում են դրամաշրջանառության արագությունը, ինչի հետնանքով խախտվում են դրամի անհրաժեշտ ծավալները. մի դեպքում դրամի քանակը ուռճանում է, մյուս դեպքում` նվազում, ն չ ավարարելով արձր գների մակարդակը` դրամը կորցնում է իր գնողունակությունը ն արժեզրկվում է: Ինֆլյացիայի խորքային դրդապատճառները գտնվում են ինչպես շրջանառության, այնպես էլ արտադրության մեջ ն շատ հաճախ պայմանավորված են երկրում գործող տնտեսական ն քաղաքական հարա երություններով: Ինֆլյացիայի առաջացման պատճառ են հանդիսանում դրամական էմիսիան, որը կատարվում է յուջեի դեֆիցիտը ծածկելու, տնտեսության մեջ վարկային միջոցների գերհագեցումը, ինչպես նան կառավարության կողմից իրականացվող մե6

թոդները, որը ուղղված է ազգային արժույթի կուրսի կայունացմանը, եր սահմանափակվում է դրամի շրջանառությունը: Ինֆլյացիայի գոյացման ոչ դրամական դրդապատճառներն արտահայտվում են հասարակական վերարտադրության կառուցվածքային անհամաձայնության, տնտեսության գերածախսի մեխանիզմով, պետական ֆինանսական քաղաքականության նույթով, այդ թվում` հարկային, վարկային, գնաճային ն այլ ձներով: Այս ոլորը վկայում են այն մասին, որ ինֆլյացիան արդ ազմա նույթ մի երնույթ է` պայմանավորված վերարտադրության պրոցեսի խախտմամ , տնտեսության անհամաձայնեցված զարգացմամ ն պետության էմիսիոն ու առնտըրային անկերի վարած քաղաքականության առանձնահատկություններով: Գոյություն ունեն ազմաթիվ ազդող գործոններ, որոնք կապվում են արտադրական ոլորտի հետ, այց արտահայտվում են դրամաշրջանառությունում: Այդ գործոնները աժանվում են երկու խմ ի` ա) ներքին ն ) արտաքին: Ներքին գործոններն են տնտեսության ռազմականացումը, որն արտահայտվում է շուկայի գնագոյացման մեխանիզմով, պետության էկոնոմիկայի դրությամ , յուջեի դեֆիցիտով, ֆինանսական ճգնաժամերի առկայությամ , վարկային քաղաքականության դերով, արտադրության ցիկլային նույթով ն այլն: Արտաքին գործոնների թվին են դասվում այլ երկրների ինֆլյացիայի մակարդակը, միջազգային վարկային հարա երությունները, կատարվող ինվեստիցիաների ծավալը ն այլն: Ինֆլյացիայի ժամանակ կապիտալը տեղափոխվում է դեպի դրամաշրջանառություն, որտեղ դրամի շրջանառությունը շատ ավելի արձր է, որը երում է հսկայական եկամուտներ, միաժամանակ մեծանում են ինֆլյացիոն ռիսկերը: Շուկայական տնտեսության մակրոտնտեսական աշխվածության ժամանակավոր խախտումը վերածվում է տնտեսավարման շուկայական մեխանիզմով գների աճի ն այլ դրամական ու ապրանքային ռեսուրսների անհամաչափ զարգացման: Շուկայի հիմնական խնդիրը չվերահսկվող ինֆլյացիայի արագացման կանխումն է, հակառակ դեպքում տեղի կունենա արտադրության տեմպերի թուլացում, ինչն էլ կքայքայի տնտեսությունը ն կհանգեցնի ներդրումների կորուստների ն կրճատման: Ժամանակակից պայմաններում ինֆլյացիան ողջ աշխարհում կրում է խրոնիկ` մշտական նույթ: Այն պայմանավորված է ինչպես

դրամական, այնպես էլ ոչ դրամական, հաճախ քաղաքական զարգացումներով: Այսօր լրիվ ացառել կամ կանխել ինֆլյացիան նույնիսկ շուկայի կարգավորման պայմաններում անհնար է, միայն կարելի է վերահսկել ինֆլյացիոն ռիսկերը: Ինֆլյացիան արտահայտվում է գների ընդհանուր արձրացմամ ն ազգային արժույթի արժեզրկմամ : Մինչդեռ պլանային աշխվածության համակարգում ինֆլյացիան հիմնականում արտահայտվում էր տնտեսության դեֆիցիտի, ապրանքի անորակության միջոցով ն ոչ թե գների արձրացմամ : Արհեստական ն չհիմնավորված գները մեծ ազդեցություն են ունենում արտադրության փաստացի ծավալների վրա, ինչպես նան նվազեցնում են պահանջարկը շուկայում, արգելակվում է տնտեսության զարգացումը, դրա տեխնիկական մակարդակի զարգացումը, ն ձնավորվում է ապրանքների դեֆիցիտ: Իսկ եր շրջանառությունում դրամական միջոցներն ապահովված չեն ապրանքային արտադրանքի ծավալներով, ապա դրանք չեն շրջանառվում, սառեցվում են դրամարկղերում կամ անկային հաշիվներում, ն եկամուտ չի ձնավորվում, այսինքն` դրամները կորցնում են իրենց արժեքը` արժեզրկվում են: Գները, որոնք կառավարվում են պետության կողմից, կարող են երկար ժամանակ չփոխվել, այց դրանք կլանվում են վերավաճառողների կողմից, ն ձնավորվում են սն շուկաներ, որտեղ ապրանքներն իրացվում են արձր գներով, ինչը դանդաղեցնում է կապիտալի շրջապտույտը, նազում է ապրանքների իրացվելիության մակարդակը, որը ազդող գործոն է եկամուտների ստացման ն դրանց ծավալների նվազման վրա: Այդպիսի ինֆլյացիան կոչվում է թաքնված. ի տար երություն աց ինֆլյացիայի` այն ամրագրվում է համապատասխան ծառայությունների կողմից: Թաքնված ինֆլյացիան արտահայտվում է նան նրանով, որ նախկին գնով գնվում է ավելի ցածր որակի ն ավելի քիչ քանակությամ ապրանք: Թաքնված ինֆլյացիա կարող է լինել նան շուկայական հարա երությունների պայմաններում, եր կառավարությունը փորձում է ինֆլյացիան կանխել ոչ թե տնտեսության զարգացման միջոցով, այլ վերահսկելով դրամի քանակը շրջանառությունում ն արտարժույթի կուրսը պահելով անփոփոխ: Այդ ժամանակ ինֆլյացիան արտահայտվում է խրոնիկ նվաճումներով, որի հետնանքով տնտեսական հարա երությունները խախտվում են, արտադրության ծավալները անկման տենդենց են գրանցում:

Ինֆլյացիան, արտահայտվում է գների արձրացմամ , ն ապրանքների գները կարող են արձրանալ շրջանառվող ոսկու գնի աճման կամ արտարժույթի կուրսի աճման պայմաններում, ինչպես նան տնտեսության առողջացման կամ զարգացման ժամանակ, գները նպաստում են եկամուտների ավելացմանը: Այս դեպքում ընդհանուր գները կարող են արձրանալ շուկայում առավել ժամանակակից ն նոր ապրանքների հայտնվելու դեպքում, ինչպես նան դրանց նկատմամ պահանջարկի մեծացման հետնանքով, որը կարող է ունենալ սոցիալ-տնտեսական հետնանքներ: Տնտեսապես զարգացած երկըրներում գների ինդեքսացիայի հաշվարկման ժամանակ ացառվում է գնի արձրացումը` կապված արտադրանքի որակի հետ: Ինֆլյացիայի ժամանակ տար եր խմ ի արտադրանքների գները արձրանում են անհավասարաչափ, որի արդյունքում փոխվում է ապրանքների գների հաշվարկման մեթոդիկան, ն այդ ժամանակ ազգային եկամուտը վերա աշխվում է ոչ միայն արտադրության ճյուղերի միջն, այլ նան նակչության խմ երի միջն: Եթե ինֆլյացիան առաջացել է շուկայում հայտնված լրացուցիչ դրամական ռեսուրսների առկայության դեպքում, ապրանքների գները արձրանում են տար եր արագությամ : Ավելցուկ դրամների առկայության դեպքում նախ աճում են առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գները, այնուհետն երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների, մասնավորապես անշարժ գույքի գները: Ինֆլյացիայի ժամանակ պարտադիր չէ, որ գների համատարած աճ գրանցվի, նույնիսկ ինֆլյացիայի արձր աճի դեպքում որոշ գներ մնում են անփոփոխ, անգամ նվազում են: Գների արձրացումը կարող է լինել ոչ միայն ինֆլյացիայի հետնանք, այլ նան կարող է հանդիսանալ դրդապատճառ արժեզրկման մի անգամ դրամի, մյուս անգամ ապրանքների: Մեծածախ գների արձրացումը անհրաժեշտություն առաջացրեց դրամական մուտքերը համապատասխանացնելու գնային համակարգին: Եր ապրանքների գները աճում են, ապա դրամական միջոցների կանխիկ ն անկանխիկ շրջապտույտներում իրականացվում են գների արձրացումից դանդաղ իրացում, այսինքն` տնտեսության մեջ նկատվում է դրամի պակաս, դրա համար պետությունը շրջանառություն է աց թողում արձր անվանական արժեքներով դրամանիշեր (10, 50, 100 հազարանոցներ), այց դա այնքան էլ չի փրկում իրավիճակը, քանի որ գնաճը (սղաճը) ստեղծում է ճգնաժամային իրավիճակներ, ինչը ացասա ար է ազդում ն տնտեսության զարգացման,

ն նակչության վճարային հաշվեկշռի վրա: Ինֆլյացիան առաջանում է նան առաջարկի ն պահանջարկի խախտման հետնանքով, որի համար կարելի է սահմանել երկու տիպի ինֆլյացիա` պահանջարկի ինֆլյացիա, որը պայմանավորված է ուռճացված պահանջարկով, ն ծախսերի ինֆլյացիա, որը հանգեցնում է գների արձրացման արտադրության ծախսերի հետնանքով: Ինֆլյացիայի սոցիալ-տնտեսական ացասական հետնանքը արտահայտվում է ամ ողջ տնտեսության զարգացման վրա: Եթե սկզ նական շրջանում ինֆլյացիան նպաստում էր արտադրության աճին, ապա հետագայում ինֆլյացիան խորացնում է տնտեսությունների անկումը ու տար եր ճյուղերի անհամամասնական զարգացումը: Որպես կանոն` կրճատվում են լայն սպառման ապրանքները, արտադրանքները, մեծանում են ռազմական արտադրության ճյուղերը ն դրամական ազատ միջոցներն օգտագործվում են անարդյունավետ: Ինֆլյացիայի հետնանքով խախտվում են վարկային հարա երությունները. նախ վարկավորողները կորցնում են իրենց վստահությունը վարկառուների հանդեպ, քանի որ վերադարձը կատարվում է արժեզրկված փողերով, որոնք նվազեցնում են կապիտալը, իսկ արտադրահարա երությունները վերարտադրվում են անհամաչափ կամ կորցնում են շուկայական իրենց մրցակցությունը: Ինֆլյացիան մեծ վնասներ է հասցնում մանր արտադրողներին. նախ նրանց խնայողություններն են արժեզրկվում, ապա նրանց ապրանքների գներն ավելի դանդաղ են արձրանում, քան շուկայում խոշոր արտադրողների ապրանքների գները: Ինֆլյացիան ացասա ար է ազդում աշխատավարձի վրա, որովհետն գների արձրացման պատճառով ընկնում է ռեալ աշխատավարձը, մեծանում է փողի քանակը շրջանառության մեջ, խախտվում է դրամաշրջանառությունը, որն արտահատյվում է դրամի կուրսի տատանմամ , ինչպես նան ացասա ար է ազդում սոցիալտնտեսական հարա երությունների վրա: Ինֆլյացիան ացասա ար է ազդում նան երկրի ներքին ն արտաքին քաղաքականության վրա, ինչպես նան պետության եկամուտների վրա: Ինֆլյացիայի ժամանակ պետությունն ստանում է արժեզրկված եկամուտներ, որը չի ավարարում նախատեսված ծախսերը կատարելուն, ն ձնավորվում է դեֆիցիտ, իսկ դեֆիցիտը թուլացնում է պետական կառավարման ապարատի դերը սոցիալ-տնտեսական հարա երությունների կարգավորման գործում:

Այդ նպատակով ոլոր երկրներում մշակվում են միջոցառումներ ինֆլյացիայի հետնանքները մեղմելու, պետական եկամուտներն ավելացնելու ուղղությամ , սահմանվում են դրամի էմիսիայի նոր լիմիտներ, կատարվում են դրամական արեթոխումներ (ռեֆորմներ):

1.2. Ինֆլյացիայի (սղաճի) տեսակները Ժամանակակից պայմաններում ինֆլյացիան ողջ աշխարհում կրում է խրոնիկ` մշտական նույթ: Այն պայմանավորված է ինչպես դրամական, այնպես էլ ոչ դրամական, հաճախ քաղաքական զարգացումներով: Քանի որ ինֆլյացիան արտահայտվում է գների ընդհանուր արձրացմամ ն ազգային արժույթի արժեզրկմամ , ապա շուկայի պայմաններում ինֆլյացիան հիմնականում արտահայտվում է տնտեսության դեֆիցիտի կամ տնտեսական աճի անկման, ապրանքների անորակության, դրամաշրջանառության խախտմամ , ինչն էլ դրամին տանում է անկայուն շարժի կամ դրամի գնողունակության անկման, ապրանքների իրացվելության մակարդակի նվազման: Վերը ներկայացված իրավիճակը ացասական երնույթներ են, որի արդյունքում ձնավորվում է նախ դրամի ինֆլյացիա, ապա ապրանքների ինֆլյացիա, որը որոշ տնտեսագետներ անվանել են 1) պահանջարկի ինֆլյացիա ն 2) ծախսերի ինֆլյացիա: Որոշ դեպքերում ինֆլյացիան դրսնորվում է արհեստականորեն, ն չինովնիկական գների պայմաններում ապրանքների նկատմամ ձնավորվում է արտադրության փաստացի ծավալների արգելակում, մյուս կողմից տեղի է ունենում պահանջարկի լրիվ նվազում: Արդյունքում արգելակվում է տնտեսության զարգացումը, նրա տեխնիկական մակարդակի արձրացումը, ն առաջանում է ապրանքների դեֆիցիտ: Այդ ժամանակ շրջանառության մեջ մտած դրամները, ապահովված չլինելով ապրանքներով չեն շրջանառվում, սառեցվում են` մնալով դրամարկղերում կամ անկի հաշվարկային հաշիվներում, նակչության ձեռքին, հետնա ար` եկամուտ չեն երում իրենց սեփականատիրոջը ն արժեզրկվում են: Տեղի է ունենում նան հակառակ պրոցեսը, եր շրջանառությունում առաջարկն է ավելանում, ն համապատասխան չափով պահանջարկ չի լինում այդ ապրանքատեսակի կամ սեզոնային ապրանքների նկատմամ , այդ ժամանակ առաջանում է ծախսերի ինֆլյացիա:

Գները կարող են երկար ժամանակ չփոխվել, այց ամրագըրված գներով իրականում անհնար է գնել շատ ապրանքներ, քանի որ դրանք ուղղակի չկան ազատ վաճառքում: Որպես օրենք` այդ պայմաններում առաջանում է պաշտոնական ն ոչ պաշտոնական գների չափավորում, հետնա ար` առաջանում են շուկայական ն ոչ շուկայական գներ, որտեղ ապրանքանյութական արժեքներն ստանում են արձր կամ ցածր գներ: Այդպիսի գնագոյացումը նվազեցնում է ապրանքների ն ծառայությունների իրացվելիության մակարդակը` ազդելով եկամուտների ստացման վրա: Ապրանքների գների արձրացման դեպքում, ճիշտ է, եկամուտն աճում է, այց ն այնպես առաջանում է թաքնված ինֆլյացիա, որն ի տար երություն աց ինֆլյացիայի, ամրագրվում է համապատասխան ծառայությունների կողմից: Թաքնված ինֆլյացիան արտահայտվում է նան նրանով, որ նախկին գնով գնվում է ավելի ցածր որակի ն ավելի քիչ ապրանք, նոր արտադրանքների գինը արձրանում է ավելի արագ, քան որակը, վաճառքում հայտնվում է ավելի էժանագին ընտրանի: Տնտեսության մեջ արտադրության տեմպերի նվազումը ն գների պահպանումը նույնպես արժեզրկման երնույթներ է առաջացնում: Թաքնված ինֆլյացիան կարող է առաջանալ նան շուկայական հարա երությունների պայմաններում, եր կառավարությունը փորձում է կանխել ինֆլյացիան ոչ թե տնտեսության զարգացման ուղղությամ , այլ վերահսկելով դրամի քանակությունը ն արտարժույթի կուրսը պահում է անփոփոխ: Այդ դեպքում ինֆլյացիան արտահայտվում է խրոնիկ չվճարումներով, տնտեսական հարա երությունների զարգացմամ , արտադրության ծավալների անկմամ : Եվ որպեսզի ինֆլյացայի մակարդակը պահպանվի սահմանված չափով, կառավարությունը նախընտրւոմ է ձգձգել յուջետային հաստատությունների ֆինանսավորումները, մասնավորապես` պետպատվերների վճարումները, աշխատավարձերը, թոշակները, նպաստները, դոտացիաները ն այլ վճարումներ: Դրանով էլ պետության կողմից զսպվում է շրջանառությունում կանխիկ դրամի քանակը` նվազեցնելով պահանջարկը, զսպելով գների աճը` կարգավորվում է խրոնիկ ն աճող ինֆլյացիան: Ինֆլյացիան, որպես կանոն, չափվում է գների արձրացմամ , այց ոչ ոլոր դեպքերում է գների արձրացումը կապվում ինֆլյացիայի հետ: Ապրանքների գները կարող են արձրանալ նան շրջանառվող ոսկու, արտարժույթի գների աճման պայմաններում, ինչպես նան տնտեսության զարգացման ն առողջացան ժամանակ, եր գնե12

րի արձրացման հետ միաժամանակ ավելանում են եկամուտները: Գների արձրացումը` պայմանավորված առավել ժամանակակից ն նոր ապրանքների շուկայում հայտնվելու հետ, նութագրում է հասարակության կենսամակարդակի արձրացումը, որն արտահայտվում է պահանջարկով: Հայտնի է, որ ինֆլյացիայի ժամանակ շուկայում շրջանառություն մտած լրացուցիչ դրամական ռեսուրսները ապրանքների գների աճման վրա ազդում են տար եր արգությամ : Ավելցուկ դրամի առկայության դեպքում սկզ ում աճում են առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գները, այնուհետն երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքներինը, մասնավորապես անշարժ գույքի գները: Ինֆլյացիայի ժամանակ պարտաիր չէ գների համատարած աճ, նույնիսկ արձր ինֆլյացիայի աճի պայմաններում որոշ գներ մնում են անփոփոխ, որոշները նույնիսկ նվազում են: Գների արձրացումը Արնմտյան տնտեսագետները դիտարկում են, որպես կանոն, կամ անհրաժեշտ պայման, նրանք վերլուծության ենթարկելով պահանջարկի ու առաջարկի համապատասխանությունը, հիմնավորում են ապրանքի գների փոփոխությունը, որտեղից էլ հիմնավորում են պահանջարկի ինֆլյացիան որպես ուռճացված պահանջ, ն ծախսերի ինֆլյացիա, որը երում է գների արձրացում արտադրության ծախսերի հետնանքով: Պահանջարկի ինֆլյացիան պայմանվորված է շրջանառությունում դրամական միջոցների ուռճացմամ ն դրա հետ կապված տվյալ գնային մակարդակի գնողունակության անկմամ ն այդպիսի պահանջարկի սահմաններում արտադրության ոչ ավարար ճկունությամ , այսինքն` արտադրության ծավալները չեն ավարարում շուկայի պահանջներին: Շուկայի պահանջների աճը, որը գերազանցում է տնտեսության արտադրական հնարավորությունները, առաջացնում է գների արձրացում: Դրամական միջոցների ուռճացումը շրջանառությունում հանդիսանում է երկրի սպառազինության արդյունք, եր հսկայական միջոցներ ուղղորդվում է անակին, երկրի պաշտպանությանը, որը առաջացնում է յուջեի դեֆիցիտ: Վերջինս փակվում է դրամական էմիսիայի միջոցով: Լրացուցիչ դրամական միջոցները, հայտնվելով շրջանառության մեջ, առաջին շրջանում արտադրության ծավալներն ընդլայնվում են, ն ապրանքների իրացումն արագացնելու համար գներն անկում են: ՈՒստի կարելի է եզրակացնել, որ ինֆլյացիան նվազագույն չափերով նույնիսկ օգտա13

կար է, քանի որ այն վերարտադրության ճգնաժամի ն զ աղվածության նվազեցման դեմ լուրջ միջոց է հանդիսանում: Պահանջարկի ինֆլյացիայի ժամանակ դրամաշրջանառության մեջ առաջ են գալիս ավելցուկ դրամական միջոցներ սահմանափակ առաջարկի նկատմամ , որը ն երում է գների արձրացման ն դրամի արժեզրկման: Ծախսերի ինֆլյացիան դիտարկում են որպես արտադրության կարողությունների անկում, առաջին հերթին աշխատավարձի ծախսերի հետ կապված, մյուս դեպքում արտադրության կրճատումների հետնանքով գործազրկության մակարդակի արձրացմամ առաջանում է նակչության եկամուտների անկում, որը պահանջում է աշխատավարձի ինդեքսացիա: Իսկ աշխատավարձի արձրացումն առաջացնում է տնտեսության ծախսերի աճ, ն գործող գներով ապրանքանյութական արժեքների ձեռք երումը նվազեցնում է արտադրության ծավալները: Եվ, որպեսզի ծածկվեն կատարված ծախսերը ն վերարտադրությունը դարձնեն անընդհատ, ընդլայնված ն զարգացող, իսկ եկամտի տեմպերն` անփոփոխ, ապա անհրաժեշտություն է դառնում գները արձրացնելու: Առաջանում է ինֆլյացիոն շրջան. գների արձրացումը պահանջում է աշխատավարձի աճ ն այսպես շարունակ: Ծախսերի ինֆլյացիան կարող է տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, եր ավելանում են ծախսերը միավոր արտադրանքի վրա, սակայն աշխատավարձը միավոր արտադրանքի ծախսերի արձրացման միայն մի տարրն է: Եվ քանի որ ապրանքների գների արձրացումը կապված է հիմնականում հումքի, էներգակիրների ն տրանսպորտային ծախսերի ավելացման հետ, ապա նյութական ծախսերի աճը ողջ աշխարհում օրինաչափ երնույթ է` պայմանավորված տրանսպորտային, հումքային ու էներգակիրների թանկացմամ , իսկ դրանք միշտ արտադրության ծախսերի վրա ազդող գործոններ են: Ընդհանրապես, արտադրության մեջ նոր տեխնոլոգիաների ներդրումները արձրացնում են արտադրության արտադրողականությունը` նվազեցնելով միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերը, այց ն այնպես տեղի է ունենում իրացման գների արձրացում` առաջ երելով ծախսերի արձրացում: Եթե դրամական միջոցների քանակը շրջանառությունում արագ չի համապատասխանեցվում գների արձրացման մակարդակին, ապա դրամաշրջանառության մեջ առաջանում են խնդիրներ, ինչպիսիք են վճարային միջոցների դեֆիցիտը, չվճարումները, դրանցից

խող տնտեսության անկումը, տնտեսությունների արգելակումը, ապրանքների քանակի նվազեցումը ն այլ երնույթներ: Ծախսերի ն պահանջարկի ինֆլյացիաները փոխկապակցված են ն փոխհամաձայնեցված, դրանք դժվար է տարանջատել: Ավելցուկ դրամական միջոցները տնտեսությունում միշտ առաջ են երում ուռճացված պահանջարկ, որն իր հերթին առաջացնում է անհավասարակշռություն շուկայի առաջարկի ն պահանջարկի միջն, ինչի հետնանքով տեղի է ունենում գների աճ: Պահանջարկի ինֆլյացիան տարածվելով խաթարում է դրամային շուկան ն խթանում է տնտեսավարման տար եր ճյուղերի անհավասարաչափ զարգացումը, որն ի վերջո վերաճում է ծախսերի ինֆլյացիայի: Ընդհանրապես, ինֆլյացիոն գործընթացներում մեծ դեր են խաղում արտաքին տնտեսական կապերը: Ինֆլյացիան առաջանում է այն ժամանակ, եր ներկրվում են առաջին սպառման առարկաներ, մասնավորապես հումքի ն էներգակիրների մեծ ծավալներ, որոնց գների աճն առաջացնում է ծախսերի ինֆլյացիա: Ներմուծվող գները ոչ միայն ազդում են տեղական արտադրանքի գնի վրա, այլ նան հանգեցնում են ծախսերի ինֆլյացիայի սրմանը, որը ն արձրացնում է պատրաստի արտադրանքի գինը: Հատուկ ազդեցություն ունի ինֆլյացիայի վրա արտասահմանյան արտարժույթի ներմուծումը շրջանառություն, քանի որ Կենտրոնական անկի կողմից գնվող ն ներմուծվող արտարժույթը առաջ է երում դրամական միջոցների ավելցուկ, որն էլ արժեզրկում է դրամը ն ուժեղացնում է ինֆլյացիան (գնաճ): Ուստի շատ մեծ է Կենտրոնական անկի կողմից հավասարակշռված դրամավարկային քաղաքականության դերը, միտված արտարժույթի պահուստային հիմնադրամի ստեղծման, դրա սահմանաչափերի պահպանման ն արտարժույթի կուրսի կայունացման ուղղությամ ` միաժամանակ ացառելով տնտեսության վրա ինֆլյացիոն ճնշումը: Կարնորվում է նան տնտեսության դոլարացումը, եր դոլարը, որպես զուգահեռ արտարժույթ, շրջանառությունում հավասարապես կատարում է դրամի ֆունկցիան: Եթե դրամը շրջանառության մեջ օգտագործվում է ավելի հաստատուն, քան դոլարը, ապա ազգային դրամը (արժույթ) ավելի արագ կարող է արժեզրկվել, քան արտարժույթը: Ներմուծվող ինֆլյացիայի դերը արձրանում է աց տնտեսության աճի հետ միաժամանակ` ներքաշելով այն համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամերի մեջ: Ինֆլյացիան կարող է առաջանալ նան քաղաքական անկայունության հետնանքով, զանգվածային

լրատվամիջոցների գործունեության արդյունքում, կառավարության նկատմամ վստահության կորստի դեպքում: Ինֆլյացիոն սպասումների պայմաններում նակչությունը գերադասում է պահել իր խնայողությունները ոչ ազգային դրամով: Ինֆլյացիոն սպասումներն արագացնում են ընթացիկ պահանջարկը, ինչը վնասում է վարկային համակարգի խնայողությունների ն ներդրումային հնարավորությունները: Բացի դրանից` ինֆլյացիան կարող է վերարտադրվել նան պետության մեջ քաղաքական անկայունության ն նակչության սոցիալական ակտիվության պայմաններում, որը կարող է հանգեցնել գործադուլների տնտեսության գերակա նագավառներում: Պլանային համակարգից շուկայականին անցնելու ընթացքում, Հայաստանի Հանրապետությունում հիմնականում նկատվել է ուղղորդող ինֆլյացիա` պայմանավորված ներքին գների արդարացի կառուցվածքային փոփոխություններով: Տնտեսավարման նոր պայմաններում չի կարելի թողնել գնագոյացման հին համակարգը, որը փաստացի հավասարակշռում է եկամուտը, յուջեի մուտքերն ու ծախսերը, արտադրանքի պահանջարկն ու առաջարկը, զ աղվածությունը, ներմուծումն ու արտահանումը: Փակ տնտեսության պայմաններում պետական գների կայունացումն ստեղծում էր համեմատա ար կայուն մակրոտնտեսական հավասարակշռություն: Տնտեսական կյանքի ոլոր ճյուղերի ազատականացման հետնանքով այդ հավասարակշռությունը կտրուկ խախտվեց, իսկ ազատ գնագոյացման արդյունքում նկատվեց տնտեսությունում արժեքային նոր գնագոյացում, որը առաջացրեց ուժեղ ուղղորդող ինֆլյացիա:

1.3. Ինֆլյացիայի տիպերը Ինֆլյացիայի առավել ընդհանուր նութագրումը ապրանքաշրջանառության նկատմամ դրամական զանգվածի գերազանցումն է կամ դրամաշրջանառության խախտման հետնանքը, որը երում է դրամական միավորի արժեզրկում ն ապրանքների գների աճ: Նախկինում ինֆլյացիան, որպես կանոն, առաջանում էր արտակարգ իրավիճակներում, օրինակ` պատերազմների ժամանակ, եր ռազմական ծախսերը ն յուջեի դեֆիցիտը ծածկելու նպատակով թողարկվում էին մեծ քանակությամ թղթադրամներ: Վերջին տասնամյակներում նկատվում են ինֆլյացիայի առաջացման ազմաթիվ նոր պատճառներ, որը շատ երկրներում դարձել է խրոնիկ (մշտական), ազդելով վերատադրության գործընթացի վրա:

Տար • • • • • •

երակում են ինֆլյացիայի մի քանի տիպեր` չափավոր (սողացող), թռիչքային (թռչող), արշավող, փոխանցվող, գերինֆլյացիա (հիպերինֆլյացիա), խրոնիկ կամ ստագֆլյացիա: Չափավոր (սողացող) ինֆլյացիայի պայմաններում գները տարեկան աճում են ոչ ավելի քան 5-10 2-ով, որը նորոշ է զարգացող երկրներին, որտեղ ընթանում է դրամի դանդաղ (մեղմ) արժեզրկում` տարեցտարի: Քեյնսական տնտեսագետները նման ինֆլյացիան դիտարկում են որպես ավարար պայման տնտեսության զարգացման համար: Այս տիպը հնարավորություն է տալիս կարգավորել գներն արտադրության պահանջին համապատասխան: Թռիչքային ինֆլյացիայի դեպքում տարվա ընթացքում գներն աճում են 20-200 2-ով: Այս դեպքում լուրջ խնդիրներ են առաջանում գործարքներ կամ պայմանագրեր կնքելու ժամանակ, որտեղ գների նման աճը կարող է ճգնաժամեր առաջացնել արտադրահարա երություններում, ն դրությունը կդառնա անկառավարելի, ֆինանսապես անկայուն: Թռչող ինֆլյացիան անիմաստ է դարձնում դրամական խնայողությունները, որոնք նախատեսված են ոչ միայն երկարատն օգտագործման ապրանքներ, այլ նան ամենօրյա օգտագործման ոչ տնտեսական ապրանքներ գնելու համար: Արդյունքում ուժեղանում են ինֆլյացիոն սպասումները, ն գնորդն ամ ողջությամ ուղղորդվում է տնտեսական ապրանքներ գնելու: Օրինակ` 1995 թվականին 1994 թվականի համեմատ Հայաստանում գներն աճել էին 276 2-ով, իսկ դա նշանակում է, որ երկրի վճարային հաշվեկշիռը խախտված էր ն չէր ապահովում երկրի ֆինանսական կայունությունը: Արշավող ինֆլյացիան արտահայտվում է ապրանքային ձնում, եր ապրանքների գները արձրանում են տարվա ընթացքում մեկ անգամ` միանգամից, որը կարելի է հետագայում հաղթահարել` կարգավորելով տնտեսության ֆինանսական դրությունը: Փոխանցվող ինֆլյացիան արտահայտվում է ապրանքների գների անընդհատ, այց դանդաղ աճով. այս դեպքում դրությունը տնտեսությունում արդանում է, ն երնույթը կարող է հասնել գերինֆլյացիոն նույթի:

Գերինֆլյացիան (հիպերինֆլյացիա) շրջանառության մեջ փողի քանակի ն ապրանքների գների մակարդակի չափից ավելի աճն է, որն արտահայտվում է տարեկան 200 2-ից արձր ցուցանիշներով, ինչն անկառավարելի է դարձնում տնտեսությունը: 1992 թ. Ռուսաստանում, ինչպես նան դաշնության անդամ երկրներում գներն աճեցին ավելի քան 26 անգամ: Ընդհանուր գնային ինդեքսը 1995 թ. չորս տարվա ընթացքում աճեց 4500 անգամ: Հիպերինֆլյացիայի օրինակ կարող է ծառայել նան դրամաշրջանառության վիճակը պատերազմից հետո: Գերմանիայում առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո գներն աճել են 1,3 տրիլիոն անգամ, եր 1923 թ. դրամական համակարգի արեփոխման ժամանակ մեկ նոր մարկը փոխվում էր մեկ տրիլիոն հին մարկի հետ: Հունգարիայում 1946 թ. մեկ ֆորինտն ըստ նախապատերազմյան ժամանակաշրջանի հավասար էր` 829ն 102 ֆորինտ: Հիպերինֆլյացիան վկայում է երկրի դրամային տնտեսության խորը ճգնաժամի ն տնտեսական պրոցեսների անկառավարելիության մասին: Խրոնիկ կամ ստագֆլյացիա, եր ինֆլյացիան զուգորդվում է արտադրության անկմամ ն գների անընդհատ աճով: Կախված ինֆլյացիայի երկարաժամկետությունից` ոլոր երկըրներում արժեզրկումն անցնում է 3 փուլ` ժամանակաշրջան: Առաջին փուլում դրամի արժեզրկման տեմպերը ետ են մնում էմիսիայի տեմպերից: Դրա պատճառն այն է, որ ինֆլյացիայի սկզ ում ապրանքների գների աճի շնորհիվ մեծանում են տնտեսության եկամուտները, որից շահույթի մի մասը կապիտալացվում է` ազդելով արտադրական հարա երությունների վրա, մեծանում է զ աղվածությունը ն համախառն ազգային արդյունքը, իսկ դրամական զանգվածի աճն անմիջապես չի ազդում ապրանքների գների վրա, այլ ավելանում է կանխիկ ն անկանխիկ դրամաշրջանառությունը, կըրճատվում է ապրանքների ապառիկ վաճառքը, որի շնորհիվ մեծանում է կանխիկով վճարումների ծավալը` արագացնելով եկամտի ստացման հնարավորությունը: Երկրորդ փուլում ինֆլյացիայի տեմպերը գերազանցում են էմիսիայի տեմպերը: Դրա պատճառն այն է, որ երկրորդ փուլում կրճատվում է իրացվող ապրանքների քանակը կամ հետագայում ավելի թանկ գներով վաճառելու նպատակով դրանք պահեստավորում (թաքցնում) են: Այդ դեպքում զարգանում է ապրանքների սպեկուլյացիա. ապրանքը գնում են ավելի թանկ վերավաճառելու

նպատակով: Այս դեքում ապրանքների գների աճը կրճատում է վարկային ներդրումները, արձրանում են վարկի տոկոսադրույքները, խախտվում են միջազգային վարկային հարա երությունները, արժեզրկված փողեր ունեցող երկրներից խուսափում են վարկ վերցնել, ընկնում է արտարժույթի փոխարժեքը, դրանով խախտվում են միջազգային հաշվարկները: Այս փուլում պետությունը միջոցառումներ է ձեռնարկում ազգային փողը (արժույթ) կայունացնելու համար: Երրորդ փուլում մեկ արձրանում է ինֆլյացիան, մեկ աճում է էմիսիան` միմյանց հերթափոխելով, ինչը նորոշ է ժամանակակից շուկայական տնտեսությանը:

1.4. Ինֆլյացիայի դրսնորման ձները Դրամական համակարգում արժեզրկումը (ինֆլյացիա) ացասական երնույթ է, որն առաջանում է նախ փողի, ապա ապրանքների արժեզրկման հետնանքով ն դրսնորվում է վերարտադրության փուլում: Արժեզրկումն առաջանում է տնտեսական հարա երությունների անհամամասնական զարգացմամ ու դրամաշրջանառության խախտմամ : ՈՒսումնասիրելով ինֆլյացիայի առաջացման ոլոր պատճառները` պարզ է դառնում, որ ինֆլյացիան հետնանք է դրամաշրջանառության տնտեսական օրենքի խախտման, եր շրջանառության մեջ դրամի քանակը չի համապատասխանում առկա ապրանքաշրջանառության ծավալներին, ն դրամի շրջանառության արագությունն անհամաչափ է, խախտված են տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական հարա երությունները: Ապրանքաշրջանառությունը կորցրել է իր իրացվելիության մակարդակը, իսկ դրամը կորցրել է իր գնողունակությունը: Հետնա ար` ինֆլյացիան դրսնորվում է երկու ձնով.

1) ապրանքների նկատմամ , 2) ոսկու նկատմամ :

Առաջին` ապրանքների նկատմամ փողի արժեզրկման երնույթըն առաջանում է այն դեպքում, եր շրջանառության մեջ մեծանում է դրամների քանակը, ինչի հետնանքով արձրանում է ապրանքների նկատմամ պահանջարկ, ինչն արտահայտվում է ապրանքների գըների աճով: Գների աճը նվազեցնում է շրջանառություն մտած փողի գնողունակությունը, ն փողը չի շրջանառվում, սառեցվում է ն եկա19

մուտ չի ստեղծում կամ արժեքներ չեն ստեղծվում, ն շրջանառությունից դուրս մնալով` դրամական զանգվածը (մասսա) արժեզրկվում է: Իսկ ինֆլյացիայի երկրորդ ձնը` ոսկու նկատմամ , արժեզըրկման երնույթը դրսնորվում է երկու ցուցանիշներով.

ա) դիզաժյոն, ) լաժի:

Այսպես` դիզաժյոն ցուցանիշն արտահայտվում է նվազման երնույթով, եր թղթադրամների կուրսը ընկնում է ոսկու կամ ապրանքների նկատմամ , այն հաշվարկվում է տոկոսներով: Օրինակ` եր 100 դոլարին համարժեք դրամով կարող են գնել 25 դոլար արժողությամ ապրանք, այսինքն` 75 դոլարով նվազում է դրամի գնողունակությունը կամ, ինչպես ասում են, ապրանքի գինը արձրացել է դրամով: Դիզաժյոնը լատիներեն առ է, որը նշանակում է վնաս: Այստեղ վնասը կազմել է 75 դոլար, այսինքն` դիզաժյոն ցուցանիշը ցույց է տալիս ոսկու կամ ապրանքների նկատմամ փողի արժեզրկումը ն արտահայտվում է ացարձակ ցուցանիշով: Իսկ ապրանքների գների աճն առաջացնում է թղթադրամների կուրսի նվազում ոսկու կամ ապրանքների նկատմամ : Լաժը իտալերեն առ է, որը նշանակում է պարգն կամ վերադիր (աճ): Այն արտահայտում է դրամի արժեզրկման մակարդակը` արտահայտված տոկոսներով: Լաժը այն պարգնն է, որ ստանում են դըրամատները, եր թղթադրամի կուրսը ընկած է ն արժույթը արտարժույթով փոխանակելու ժամանակ ստացվում է թղթադրամների աճ շրջանառության մեջ, ինչը մեծացնում է դրամական զանգվածը շրջանառությունում, ն եր այդ թղթադրամներն ապրանքներով ապահովված չեն, ապա այդ դրամները չեն շրջանառվում, սառեցվում են ն արժեզրկվում: Հետնա ար լաժի ցուցանիշը ոսկու պաշտոնական գնի վերադիրն է` արտահայտված թղթադրամներով կամ վարկադրամներով: Օրինակ` մինչն 1971 թվականը ոսկու պաշտոնական գինը կազմել է 35 դոլար, իսկ շուկայում այն իրացվել է 90 դոլարով, 1973 թ. ոսկու պաշտոնական (պետական) գինը դարձել է 42,2 դոլար, իսկ շուկայում այն վաճառվում էր 162 դոլարով: Այս օրինակներում տար երությունը կազմում է լաժը: Այսինքն` լաժը դրամի աճն է շրջանառությունում, որը նույնպես արժեզրկում է առաջացնում, ն թղթադրամներն արժեզրկվում են ոսկու կամ ապրանքների նկատմամ :

Գների դինամիկան նութագրող պարզեցված մոդել է գնաճի դինամիկայի վերլուծությունը, որպես ինֆլյացիայի դրսնորման ձն, այն ունի Ք-SՂAR մոդելը, որը մշակված է ՀՀ-ում: Այս մոդելը թույլ է տալիս կարճաժամկետ գնային փոփոխությունները կանխատեսել որպես մի գործընթաց, որի միջոցով գների փաստացի մակարդակը համապատասխանեցվում է գների հավասարակշիռ մակարդակին: Ք-SՂAR մոդելի կիրառմամ ստացված գնային ճեղքվածքը (Ք*- Ք) կարող է մեկնա անվել որպես գների հետագա փոփոխությունների կանխատեսման ուղենշային գործիք (ինդիկատոր) կամ, այլ կերպ ասած, արտահայտում է տվյալ տնտեսության գնաճային ներուժը: Ք-SՂAR մոդելի կառուցման հիմքում փողի քանակական տեսության հայտնի հավասարումն է. Ք + 7 = m + Մ, (1) որտեղ Ք-ն գների մակարդակն է, 7-ը` իրական ՀՆԱ-ն, m-ը` փողի առաջարկը, Մ-ն` փողի շրջապտույտի արագությունը ( ոլոր փոփոխականներն ունեն լոգարիթմական արտահայտություն): Համաձայն Ք-SՂAR մոդելի` երկարաժամկետ հավասարակշիռ գինը (Ք*) որոշվում է հետնյալ կերպ. Ք* = m + Մ* - 7*, (2) որտեղ Ք*-ը երկարաժամկետ հավասարակշիռ գինն է, Մ*-ը` փողի շրջապտույտի արագության հավասարակշիռ մակարդակը, 7*-ը` ՀՆԱ-ի պոտենցիալ մակարդակը: (1) ն (2) հավասարումների տար երության արդյունքում ստացվում է գների ճեղքվածքը (Ք*- Ք) կամ սղաճը, կամ գնաճը. GAՔ = Ք* - Ք = (7 - 7*) + (Մ* - Մ): (3) Վերոհիշյալ արտահայտությունից նկատելի է, որ գների ճեղքվածքը (փոփոխություն) երկու այլ ճեղքվածքների համակցում է, իսկ (7 - 7*)-ը արտադրական հզորությունների օգտագործման ճեղքվածքն է կամ ՀՆԱ-ի ճեղքվածքը (GDՔ ջ2ք), (Մ* - Մ)-ն` իրացվելիության ճեղքվածքը (velocit7 ջ2ք): Մի շարք տնտեսագետների ն նրանց կողմնակիցների կարծիքով` գնաճի հիմնական պատճառը գների երկարաժամկետ հավասարակշիռ մակարդակը (Ք*) ն գների ընթացիկ մակարդակի միջն առկա տար երությունն է, որն անվանել են Ք-SՂAR մոդել: Նրանք պնդում են, որ փողի ավելցուկային առաջարկը, որը դեռնս չի արտացոլվել ընթացիկ գներում, կարող է հանգեցնել փողի հավասարակշիռ

մակարդակից փողի շրջապտույտի արագության կրճատմանը, կամ ՀՆԱ-ն արձրացնել իր պոտենցիալ մակարդակից: Այս ամենի արդյունքում տնտեսության մեջ առաջանում են գնաճային ճնշումներ: Այս ամենից հետնում է, որ եր իրական ՀՆԱ-ն ն փողի շրջապտույտի արագությունն իրենց հավասարակշիռ մակարդակի վրա են, ապա գների փոփոխությունները համընթաց են փողի առաջարկի փոփոխություններին, ն գնաճը դրամավարկյաին ֆենոմեն է: Ք-SՂAR մոդելը, մեր կարծիքով, կարելի է վերափոխել նան գնաճի հավասարման. πո = d(Pt*-ո - Pt -ո ) + πո (4) կամ

πո = Yո (y t -ո - y*t -ո ) + Y2 (Vt*-ո - Vt -ո ) + πո :

(5) Բացի դրանից` ներկայացնենք նան Հայսատանի Հանրապետության համար մշակված Ք-SՂAR մոդելի ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքները: Ընդ որում` ՀՆԱ-ի ն փողի շրջապտույտի արագության` համապատասխանա ար 7* ն Մ հավասարակշիռ մակարդակները հաշվարկվել են Հոդրիկ-Փրեսքոթի միջոցով: Այն մի մոդել է, որտեղ ի մի է երվում Ֆիլիպսի կորը ն գնաճի մոնետարիստական մոդելը: Այսինքն` գնաճը մի անգամ որպես ապրանքային շուկայի անհավասարակշռության արդյունք, մյուս անգամ մոնետարիստական գնաճը որպես փողի շուկայի անհավասարակշռության արդյունք: Ընդհանրապես գնաճը կանխատեսվում է նան որպես պարտադիր սպասվող, անհրաժեշտ պայման ն ընդունվում է դրա թույլատրելի չափը, որի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է որոշակի ապրանքների գների պարտադիր աճով: Օրինակ` ՀՀ-ում թույլատրելի, անհրաժեշտ, ն վերջապես, պարտադիր է 3 2 գնաճը: Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի ացասական ազդեցությունը ՀՀ տնտեսության վրա ավելի է խորացել տարվա երկրորդ եռամսյակում` հանգեցնելով շուրջ 23,1 2 տնտեսական անկման: Իսկ 2009 թ. հունվար-հունիս ամիսներին տնտեսական անկումը կազմել է 16,3 2, ինչի հիմնական պատճառը շինարարության ն արդյունա երության ճյուղերում արձանագրված աննախադեպ նվազումն է: Չնայած տնտեսական անկման արձր տեմպերին` հաշվետու ժամանակահատվածում տնտեսության անվանական աշխատավարձերը որոշ չափով արձրացել են (մոտ 10 2), ինչն արտահայտվել է ինչպես յուջետային ֆինանսավորում ունեցող կազմակերպությունների աշխատավարձերի աճով, այնպես էլ աշխատանքի

շուկայում առկա աշխատավարձի ճշգրտման կոշտություններով: Գործազրկության մակարդակը նս որոշակի ժամանակային խզումով արձագանքել է տնտեսական անկման տեմպերին: Արդյունքում աշխատանքի արտադրողականությունը նվազել է արագ տեմպերով, ինչն աշխատավարձերի աճի պայմաններում հանգեցրել է միավոր աշխատուժի ծախսերի աճի: Այս զարգացումների արդյունքում աշխատանքի շուկայի կողմից սպառողական շուկայում որոշակի գնաճային ճնշումներ են առաջացել:

1.5. Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության հիմնական ուղղությունները Հայաստանի Հանրապետությունում ինֆլյացիայի նույթը ն այն խորացնող պայմանները նորոշ չեն զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների համար: Քանի որ մեր երկրում տնտեսական ն քաղաքական, դրամավարկային ն վերարտադրական խնդիրները լուծման կարիք ունեն, ապա արժեզրկման տեմպերը ն դրա հիմնական ուղղությունները նս կարգավորման կարիք ունեն: Ինչպես գիտենք, Հայաստանը շուկայական հարա երությունների անցավ պլանային համակարգի յուրօրինակ ինֆլյացիայից հետո, որին սկսեցին ճնշել ծախսերի ինֆլյացիայի հզոր գործոնները: Համատարած ապրանքային դեֆիցիտի ֆոնի վրա առաջացել է նյութական ն արտարժութային ռեսուրսների հսկայական արտահոսք դեպի մոտակա ն հեռավոր արտասահման, հայրենական արտադրությունը դուրս է մղվել շուկայից ներմուծողի կողմից, ԽՍՀՄ տրոհման հետնանքով նկատվեց տնտեսական կապերի մասշտա ային խզում: Այս ամենի հետնանքով ՀՀ-ում թուլացել էր ներքին տնտեսական համագործակցությունը ն տեղի էր ունեցել տնտեսության աղետալի անկում, քանդվել էր արտոնված տնտեսությունը, իսկ արհեստականորեն առկա էր ինֆլյացիան, աճել էին չվճարումները ոլոր տնտեսական կառույցներում, կուտակվել էր հսկայական ծավալներով ներքին ն արտաքին պարտքը: Ինֆլյացիայի հատուկ նույթը պահանջում է վերջինիս կարգավորման հատուկ մեթոդներ, որոնք համապատասխանում են ժամանակակից իրական պայմաններին: ՈՒստի ինֆլյացիոն ծրագիրը պետք է հաշվարկի շուկայական հարա երությունների իրական զարգացումը ն պետական կարգավորման միջոցով կիրառվեն հնա23

րավոր շուկայական մեխանիզմներ, որոնք կդառնան հակաինֆլյացիոն քաղաքականության հիմնական ուղղությունը: Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության նպատակը վերահսկողության սահմանումն է ինֆլյացիայի վրա ն հասնում է ինֆլյացիայի աճի այնպիսի տեմպերի, որոնք ընդունելի կլինեն ժողովրդատնտեսության համար: Հայաստանում ինֆլյացիայի կանխման արգելակող դրամավարկային քաղաքականության փորձերը ունեցել են ավելի ծանր հետնանքներ, քան ինքը ինֆլյացիան: Արդյունքում տընտեսությունը անկում է ապրում արտադրության մակարդակի իջեցման հետնանքով, տնտեսության ոլոր ճյուղերում աճում է անվճարունակությունը: Այդպիսի քաղաքականությունը ացասական հետնանքներ է առաջացնում նան սոցիալական ոլորտում. աճում է գործազրկությունը, տեղի են ունենում աշխատավարձի, թոշակների, նպաստների վճարումների ձգձգումներ, ն կտրուկ իջնում է նակչության կենսամակարդակը: Քանի որ Հայաստանում շուկայական քաղաքակիրթ հարա երությունները դեռնս նոր ձնավորման փուլում են ն ապապետականացման ու սեփականության մասնավորեցման պրոցեսները երկրում դեռնս չեն ավարտվել, ապա անհրաժեշտ են տընտեսական արեփոխումների մեծամասշտա աշխատանքներ, պետական ֆինանսական դիրքորոշում առավել հստակ մոտեցումներ, որոնք ուղղված կլինեն տնտեսության ֆինանսական կայունացման ն տնտեսական աճի նախադրյալների ստեղծմանը: Ինֆլյացիայի դեմ պայքարի հիմնական գործոն է տնտեսական անկման, չվճարումների, ճգնաժամի, ներդրումային ակտիվության նվազման հաղթահարումը ն կայուն շուկայական ենթակառուցվածքների ձնավորումը: Այսպիսով` տնտեսության համար հատուկ նշանակություն է ստանում ժողտնտետեսության գերակա ճյուղերին աջակցումը, արտադրանքի մրցակցության խթանումը տնտեսություններում: Ստեղծված պայմաններում հակաինֆլյացիոն քաղաքականության մեջ մեծ դեր ունեն կառուցվածքային արեփոխումները ն տնտեսությունների հարմարեցումը շուկայի պահանջներին: Ինֆլյացիայի դեմ պայքարի որոշիչ դրույթ է պետական կառավարման կառուցվածքի վերականգնման հնարավորությունը ն գների ու եկամուտների վերահսկողությունը, նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների աշխումը ն վերա աշխումը, ազատական շուկայական գների գերակայությունը: Իհարկե, պահպանվում է պետության կանոնակարգող դերը էներգակիրների, մոնոպոլ (մենաշնորհային) կառույց24

ների արտադրանքի, ապրանքների, տրանսպորտային ծառայությունների գների համար: Շուկայական հարա երություններին անցման ժամանակ անհրաժեշտ է դառնում քաղաքակիրթ մասնավորեցումը` հաշվի առնելով իրական տնտեսական, տեխնոլոգիական ն էկոլոգիական պահանջները հասարակության, մասնավորեցվող գույքի իրական գնահատման հիմքի վրա պետք է ապահովվի համապատասխան միջոցների մուտքը պետական յուջե, իսկ անհրաժեշտ արդյունքի հասնելու համար կարնոր է սեփականության ոլոր տեսակների խելացի ու համամասնական տեղա աշխում: Այս արեփոխումների արդյունքում կարող է իրականացվել մակրոտնտեսական քաղաքականություն, որը կնպաստի անհրաժեշտ ապրանքների, վարկերի, արտարժույթի, ֆոնդային ն անշարժ գույքի շուկաների ձնավորմանն ու զարգացմանը: Այս գործում մեծ դեր ունի ԱՊՀ երկրների հետ համագործակցող երկրների տնտեսական կապերի ակտիվացումը: Ինֆլյացիայի վրա ազդող ֆինանսական գործոնը կապված է հարկահավաքման, հարկադրման քաղաքականության հետ: Ընդ որում` հակաինֆլյացիոն քաղաքականության մեջ հատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի հարկային համակարգի կատարելագորմանը. • գանձվող հարկերի նվազեցում, • յուջեի ֆինանսավորման աղ յուր հանդիսացող գնաճից հրաժարում, որի համար անհրաժեշտ է վերագնահատել հիմնական միջոցները (սեփական կապիտալ), կատարել ձեռնարկությունների եկամտի ծավալները սահմանափակող ոլոր միջոցների ինդեքսացիա, եկամուտների ն վնասների հաշվետվությունների հավաստի ցուցանիշների ամրագրում ն այլն, • հարկերի վճարումների վերանայում, մասնավորապես` խոշոր հարկատուների կողմից, ներառյալ տնտեսության ծախսերը, որոնք խթանում են գների աճին, կենսաթոշակային հիմնադրամի հատկացումներին, սոցիալական ապահովագըրության հիմնադրամին, նակչության զ աղվածության ն այլն, • հարկային մեթոդների փոփոխում, • պետական պարտքի վերանայում ն մեղմացում, • համապետական ն տեղական յուջեների վերա աշխման ֆունկցիայի կարգավորում:

Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության կարնոր ուղղություններն են արտարժույթային ն ֆինանսական շուկաների հետագա զարգացումը ն պետական կարգավորումը, ինչպես նան արտարժույթի (վալյուտա) կուրսի ձնավորման մեխանիզմների կատարելագործումը: Արտատնտեսական գործունեության հիմքում շարունակում են մնալ արտահանման զարգացումը ն դրա ազայի հզորացումը, պահանջում է արդյունավետ արտահանման ն արտարժույթի վերահսկողության ապահովում, ինչի արդյունքում կապիտալի արտահանման գործընթացի կանխումը ն օտարերկրյա կապիտալի ներկրումը կխթանի անկերի ն կառավարության նկատմամ վստահության վերականգնումը: Անհրաժեշտ է նվազեցնել ինֆլյացիայի արտաքին գործոնները մաքսային մուծումների կիրառման հաշվին, ինչպես նան պետք է սահմանափակել տնտեսության դոլարիզացիան, քանի որ դոլարը ծառայում է որպես դրամին զուգահեռ արժույթ: Ինֆլյացիայի կասեցման համար մեծ արժեք կարող է ունենալ արտահանման ն ներմուծման գործընթացը, քանի որ խոսքը գնում է արտահանման հումքային ձնից պատրաստի արտադրանքի ձնին, ապա դրա հիմքում տարեկան անհետանում են տասնյակ միլիարդավոր դոլարներ, ինչը տնտեսության անկման պատճառ է դառնում, կրճատվում է ՀՆԱ-ն, մեծանում է գործազրկությունը, ծավալվում է միգրացիան: Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության անցկացման որոշիչ դերերից մեկն էլ ՀՀ ԿԲ-ն է, որն իրականացնում է դրամավարկային կարգավորում: Այն պետք է ուղղված լինի ոչ միայն ինֆլյացիայի նվազեցմանը, այլ նան առավել հավասարակշռված ն կայուն տնտեսության զարգացմանը, ինչպես նան կանխիկ դրամական միջոցների շրջանառության արագության սահմանափակմանը, ն ձգտի դրա կառուցվածքի արելավմանը: Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության համար անհրաժեշտ է վարկային էմիսիայի ուղղակի վերահսկում, որը նախատեսված է տնտեսական կապերի ն անկային համակարգի վերականգնման, ինչպես նան արտադրության աճի համար: Ինֆլյացիայի կասեցման համար անհրաժեշտ է առնտրային անկերի ներդրումային ակտիվության խթանում, ինչպես դա ընդունված է ողջ աշխարհում: Ինֆլյացիայի դեմ պայքարում մեծ նշանակություն ունի ինչպես տնտեսավարող սու յեկտների, այնպես էլ նակչության կողմից ինֆլյացիոն սպասումների կորուստը, որն էապես պայմանավորված է

երկրում տիրող տնտեսական ն քաղաքական կայունությամ , ինչպես նան ԶԼՄ-ների առավել հավասարակշռված ելույթներով: Հակաինֆլյացիոն քաղաքականության հաջող իրականացումը հնարավոր է համապատասխան նորմատիվային ակտերի առկայության դեպքում, որոնք կկարգավորեն շուկայական հարա երությունների ոլոր նագավառները ն գոյություն ունեցող օրենքների կիրառման ոլոր պարտադիր պայմանները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ասատրյան Բ. Բանկային գործ. - Եր., 2004: 2. Բագրատյան Ա. Բանկային գործ.- Եր., 2003: 3. Ôալումյան Լ.Տ. Բանկային ն վարկային համակարգը շուկայական հարա երություններում. - Եր., 1996: 4. Բադանյան Լ. Բանկային գործի հիմունքներ. - Եր., 2003: 5. Дробозина Л.А. Финансы, денежное обращение и кредит. – М., 2000. 6. Балабанова И.Т. Деньги и финансы. – Минск, С-Пб., 2000. 7. Деньги, кредит, банки / Под ред. О.И. Лаврушина. – М., 2005.

Ստորագրված է տպագրության 28.12.2010թ.. Թղթի չափսը 60x84 1/16 , 1,75 տպ. մամուլ, 1,4 հրատ. մամուլ Պատվեր 11: Տպաքանակ 200: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74