Ինֆորմացիոն համակարգեր և տեխնոլոգիաներ

Շ.Դ. ՎԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻՈՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ

Շ. Դ. ՎԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻՈՆ

ՎԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԵՎ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Ուսումնական ձեռնարկ

2Հր 3 ւ"

Հ. ոա

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ»

ԵՐԵՎԱՆ 2004

գո ՏՏԱՆԱ2 Հ

է Հրատարակության երաշխավորել ԵՊՏԻ գիտական խորհուրդը

Մասն. ո.գ.թ.,

Շ. Համբարձումյան

Հ205

ՆԱԽԱԲԱՆ Անցումը շուկայական տնտեսությանը

խմբագիր

Դ.

ն Տնտեսագետ, գ Չ00էք: Րնֆորճացիոն ձամակարգեր ձեռնարկ).-Եր. տեխնոլոգիաներ (ուսումնական շ:

պայճաններում լիոնոմիկայի գետի համարեն ինֆորմացիոն համակարգերի գործունեության ր

ման,

երալ Կիտ

ցերւ

դերն

ապագա

կարնորվումէ

նանա

ավտոմատացված ցվ

ավտոնատ

տնտեսա-

ստեղժ-

տեխն խռճոլոգիայիվերա

-

ցանհամակարգչային ոսուցինաինքում ներկայացված նշանակություն են

կարգը, ինֆ որսացիայի ոցների արդյունավետ իխնդիրների ի

ու

գործմամբտարաշն րաբնույթ

օգտագործման

ը

լուծման գործում:

գիտատեխնիկական

նոլոգիաների վերջին նվաճումների ներդրմանպրոցեսը: Ինֆորմացումը տնտեսական ոլդրտի կառավարմանպրոցեսներում, ամենից առաց, ենթադրում է ոչ միայն աշխատողների աշխատանքի արտւսդրողականության, այլ նան կառավարման գործու-

դոցենտ Վ.Ա.ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Ե

ն

առաջընքացը բավականաչափ արագացրին հասարակության սոցիալ-տնտեսական կյանքում ինֆորմացիոն համակարգերի ն տեխ-

օգտա-

|

Աա աննթեաը տական աարանննԱ նեությամ

աղվող

մասճագետների

որակավորման 4 ր ր '

կ մասնագիԳ

Ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիաների օգտագործման ոլորտը, էՀՄ-ի, լազերային ն օպտիկական տեխնիկայի, կոմունիկացիոն միջոցների, ինչպես նան արբանյակայինկապի օգտագործման պայմաններում, հնարավորություն է տալիս ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին, ֆիրմաներին, աշխատանքային կոլեկտիվներին ն առանձին անհատներին ցանկացած ժամանակում ն լրիվ ծավալով ստանալու անհրաժեշտ ինֆորմացիա` իրենց բազմաբնույթ խնդիրների լուծման համար: Ցանկացած ճյուղում արտադրության արդյունավեւտության բարձրացման առաջնային գործոնըկառավարմանբարելավումն Է Այժմ տնակոխել ենք այնպիսի ժամանակաշրջան, երբ հասարակության գիտական մակարդակը ն արտադրականներուժը որոշվում է ԷՀՄ-ի գումարային հզորությամբ ն նրանց միջոցուլ ինֆորմացիայի մշակման տեխնոլոգիականգործընթացների կատարելա-

գործմամբ:

Մարդուն գինելով արտադրության սկզբունքորեն նոր գոր-ծիքն տեխնոլոգիայով` ավելի են ընդլայնվում ինֆորմացիայի մշակման հնարավորությունները: Ագգային ինֆորմացիոն ռեսուրսները տնւլոեսական նոր կատեգորիա |: Ինֆորմացիանայժմ դարձել է այնպիսիռեսուրս, ինչպիսիք

ներով

Վ

2401000000

ԱԱՀ

/19(91)

-

ԳՄԴ 32.973 ԳԲ3

զ7 գ73

|ՏՑԻ| 99930-77-80-Ղ

Ձ

«Տնտեսագետ»հրատ., 2004

են

նյութական ն էներգետիկռեսուրսները:Վետնեաբար ինֆորմացիոն ռեսուրսների պահաանման ն արդյունավետ օգտագործման համար առաջադրվում են նոր պահանջներ: շՀ դարի վերջերին, մարդկության պատմության ճեջ առաջին անգամ, հասարակական արտադրության ոլորտում աշխատանքի հիմնական առարկան զարգացած երկրներում դառնում է ինֆորմացիան: ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի տվյալներով արդյունաբերական զարգացած երկրներում այժմ զբաղված բնակչության կեսից ավելին մասնակ-

արտադրության գործընթացին ցուն է

ուսնը:

Ա

տեղեկատվության տարած-

Ինֆորմացիոն ոլորտում զբաղվածներիգերակշռող մասի ջանքերը ուղղված են ոչ միայն մարդկանց, այլ նան մեքենաներիկառավարմանը:Բայց քանի որ այդ գործընթացներիկառամարումըէապես բարղացել է ուստի այլես հնարավորչէ իրականացնելձեռքի աշխատանքիպայմաններում: Տնտեսական ինֆորմացիայիավտոմատացված մշակումը, որը կազմակերպվումէ ժամանակակիցԷՀՄ-երի, կապի ն կազմժակերն պական տեխնիկայիօգտագործման միջոցով, ադմինիստրացիայի լայն հնարավորություններէ անմիջական կատարողներիհամար ստեղծում, ժամանակի ցանկացած կտրվածքով, ստանալու ճիշտ տեղեկություններ կատարված աշխատանքիծավալի, աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսներիժախսման, ինքնարժեքի, արտան այլ բնագաղրանքի առանձին տեսակների աշխատատարության վառների վերաբերյալ:

Ստացված տվյալների հիման վրա իրականացվում են արտադրության տնտեսական արդյունավետությանհաշվարկները նրա առանձին ոլորտների ն արտադրանքի տեսակներիհամար, հնա-

րավոր է դառնում արտաղրության հսկողության իրականացումը: Թվարկած դրականբոլոր հատկանիշներըոչ միայն ծառայումեն որպես միջոց` կառավարմանապարատիթվաքանակի կրճատման ն էժանացման համար, այլն բարձրացնում են ինֆորմագիայիճշտության, օբյեկտիվությանե օպերատիվությանաստիճանը ն կառավարչական որոշումները ճիշտ ե ժամանակին կայացնելու հնարա-

վորություն ստեղծում: քափանցել է մարդկայինգործունեությանբոլոր ԻնՕֆորմացիան բնագավառները:Այդ իսկ պատճառով, այսօրվա ուսանողին՝ մեր վաղվա մասնագետներին, անհրաժեշտէ իմանալ ինֆորմացիոնհամակարգերինն տեխնոլոգիաներինառնչվող տեսականհարցերը: Հուսով ենք, որ այս ձեռնարկընրանց դուրս կբերի դասախոսական տեքստերի շրջանակներից ն կօգնի ավելի խորըհասկանալու ն պատկերացնելուհամակարգչայինցանցերի դերն ու նշանակությունը, քանզի արդի պայմաններում, առանց դրանք լավ իմանալու, պատկերացնելուն գործնականում կիրառելու, անհնար է կառավարել թեկուզ ամենաւիոքրկազմալերպությունը:

առրաւլառաառասաւտատաատաա»տ

.ԳլՈՒխ|

ԻՆՖՈՐՄԱՇՄԱՆ ԴԵՐԸ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՁԶԱՐԳԱԶՄԱՆԳՈՐՇՈՒՄ

ներուժը

ինֆորմացիոն Վասարակության օբյեկտիվանհրաժեշտությունը զարգացման ն

1.1.

արդյունավետության Արտադրությանցանկացած բնագավառում բարելակառավարման մեկը գործոններից կարնոր բարձրացման վումց է: Կառավարմանկատարելագործման ձներն ու մեթոդներն իրականացվում են գիտատեխնիկական առաջընթացի. ինչպես նան էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենաների ն տեխնիկականայլ միջոցների օգնությամբ, ինֆորմացիայիկուտակման.մշակման ն հադորդման ձների ու մեթոդներիուսումնասիրմամբ լ, ներդրճամբ: մարղուն արտադրության նոր միջոցներով ն առաջավորտեխնո-

ընդլայնվումինֆորմացիայի լոգիայով զինելու դեպքում ավելի մշակման նրա հնարավորությունները: Շուկայական տնտեսավարմանպայմաններումինֆորմացիան մղվում է առաշին պլան: Սարդկությանհամար անհրաժեշտպահանջմունքներիցբացի, այժմ ի հայտ են եկել նան ինֆորմացիոն նոր պահանջմունքներ: Կառավարմանբնագավառում ավելի շատ ն հավաստի ինֆորմացիա ստանալու անհրաժեշտությունն արդեն ինֆորմացիոն պրոբլեմը դիտարկումէ, ասենք, նյութական ն էներգետիկ պրոբլեմներին համահավասար: տարբեր Սյս ամենը հանգեգնում է մարդկայինգործունեության բնագավառներում օգտագործվողմիջոցներինորացմանըն աստիճանաբար` ավտոմատացված ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների են

համընդհանուրներդրմանը: Այսպիսով, ինֆորմացիանմարդու ե հասարակության լենսագործունեությանինտելեկտուալ. հումանիստականզարգացման|լարնոր |լսքանէ, որը ինֆորմացիոնքադաքականությանն լսնցնելու պրոցեսում իրագործվելու է ինֆորմատիկայիմիջոցների օգնությամբ, ինֆորմճացիայի` ռեսուրսի ավելի լրիվ օգորպեմ զարզագման տագործմանհիման վրա: հասարակություն.ինֆորմացիոնհասարակունԱֆորմացիոն գործընթացըստեդծում է ինֆորթյան մեջ համակարգչայնացման Տ

մացիայից օգտվելու համար մուտքի լայն հնարավորություն,որր մարդունազատում է հնացած ու քարացած մեթոդներովկատարվող աշխատանքներից`ապահովելով ինֆորմացիայի ավտոմատացված մշակման բարձր մակարդակը արտադրության, սոցիալական ե այլ

բնագավառներում:

Ինդուսւտորիալհասարակության համեմատ, որտեղ

ամեն

ինչ

ապրանքներիարտադրությանն սպառմանը,ինֆորմացիոնհասարակությունում արտադրվումն սպառվումԼ գիտելիքը, է հասցնում իհարկե, մտավորաշխատանքիմասի մեծացմանը: Քանի որ աճում Լ գիտելիթներիճկատմճամբ սլահանջը,ուստի. բնամեծ ընդունա. կանաբար,հարղուցկպահանջվի տտեղծագործական ուղղված

է

ու

որր,

կություններ:

Իրականում զիտությւսն ն տեխնիկայիզարգացումը աստիճանաբար ինֆորմացիոն հասարակությանն անցնելու հնարավորություն է ստեղծում: Ասվածի փայլուն օրինակ է այն, որ սոցիոլոգիական հետազուոման արդյունքներով, այժմ ԱՄՆ-ում ավելի քան 27 միլիոն գործահարներ, ֆիրմաներ, ֆերմաներ ն այլ կազմակերպություններիրենց

գործունեությունը ծավալում

են

առանց տնից դուրս գալու:

Ինֆորմացիոնհասարակությանըավելի մոտ են կանգնած ինֆորմացիոնինդուստրիայովհարուստ այնւվիսիերկրներ, ինչպիսիք են` ԱՄՆ, ճապոնիան, Անգլիան,Գերմանիան: Ինֆորմացիոն հասարակությանըբնորոշ են հետնյալ գծերը. Լուծվում է ինֆորմացիոնճգնաժամի պրոբլեմը: Դա նշանակում է, որ ավարտվում է ինֆորմացիոն«հեղեղի» ն ինֆորմացիոն «սովի» միջն հակասությունը: Ապահովվում է ինֆորմացիոն ռեսուրսների առաջնայնուքյումյուս ռեսուրսների նկատմամբ: նը Ինֆորմացիոննոր տեխնիկային տեխնոլոգիայիօգնությամբ ՛

.

-`

իրականացվումէ գիտելիքներիպահպանումը,մշակումը ն օգտագործումը,որի հիմքում հասարակության ավտոմատացման է: գեներացիան ձեռք է բերում գլոբալ բնույթ, Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիան է քանի որ ընդգրկում մարդուսոցիալական գործունեության բոլոր ոլորտները: » է միջոցների օգնությամբիրականացվում Ինֆորմատիկայի ինֆորյուրաքանչյուր մարդու ազատ մուտքը հասարակության մացիոն ռեսուրսներիմեջ: Ձնավորվումէ համայն մարդկությանքաղաքակրթությանինֆորմացիոն միասնությունը: Ինֆորմացիոն հասարակությանառանձին մարդկանց,խմբերի,

`

պայման կազմակերպությունների գործունեությունը կոլեկտիվների ն

մակարդակով ունեցած է նրանցինֆորմացվածության Շավորված օգտագործելու կարողությամբ: ավելի արդյունավետ ինֆորմացիան ձեռնամուխ լինելը՝ կատարմանը գործունեության որնէ Մինչ անհրաժեշտ է իրականացնելինֆորմացիայիհավաքմանն մշակման ծավալունաշխատանքներա̀յն իմաստավորելու ն վերլուծելու

ուղղությամբ: Ցանկացած ոլորտում արդյունավետորոշումներ կայացնելու

համար պահանջվում է մշակել մեծ ծավալի ինֆորմացիա,որը հնարավոր է միայն ժամանակակիցտեխնիկականու կապի միջոցների

օգտագործմւսնպայմաններում: Ինֆորմացիայի հսկայականաճը հատկապեսնկատելի դարձավ »«« դարի կեսերին, երբ ինֆորմացիոնհեղեղը, ժամանակի առումով, մարդկանցհնարավորությունչտվեց լրիվ հասկանալու ն ընկալելու

այն: Ամենօրյա, ճոր ստեղծվողինֆորմացիայիհոսքի պայմաններում կողմճորոշվելը դարձավ|էլ ավելի դժվար: Ինֆորմացիոնհոսքի նշված հսկայականաճը պայմանավորված էր մի շարք գործոններով. -. քանակի արագ աճով, որը կապՍկզբնական փաստաթղթերի ված էր

ն զեկույցների,դիսերտացիաների հաշվետվությունների,

են այլ բնույքի փաստաթղթերիհետ, որտեղ շարադրված գիտահետազոտական,փորձնական, կոնստրուկտորականն այլ աշ-

արդյունքները: հետազոտությունների խատանքների քանակի ավելացՊարբերական հրատարակությունների

մամբ:

են մարդկանց,. Այդպիսիպայմաններում ստեղծվում համարակության կողմիցինֆորմացիանընդունելու ն այն ժամանակին մշակելու սահմանափակհնարավորություններ: Արդյունքումառաջացավինֆորմացիոնճգնաժամ, որն ուներ հե-

տն տեյալ

ն դրմնորում

-

մները: մերը

աճում հոսքը նախկինում . Գիտելիքներիգծով ինֆորմացիայի սկսեց կրկնապատկէր դանդաղ,իսկ 1900-ական թվականներից վել յուրաքանչյուր 50 տարին մեկ, 1950-ական թվականներից կրկնապատկումըտեղի ունեցավ 10 տարին մեկ, 1970-ական թվականներից`5 տարին մեկ, իսկ 1990-ից սկսած` յուրաքան-

-

-

ւ

չյուր

տարի:

Գոյություն ունեցող հսկայականքանակությամբավելորդ ինֆորմացիան խիստ դժվարացնում էր սպառման համար օգտակար ինֆորմացիայիընդունումը: Ստեղծված տնտեսական, քաղաքական

ն

որոշակի այլ

սո-

շ

ցիալական արգելքներ խանգարում Լին ինֆորմացիայի տարածմանը. Օրինակ`

ինֆորմացիայի գաղտնիությունն ապահովելու նպատակով, տարբեր կագմակերպյությունների աշխատողներ չէին կարողանում օգտվել իրենց անհրաժեշտտվյալներից: Ինֆորմացիոն ճգնաժամը հասարակությանը ստիպեց դրությունից դուրս գալու համար որոնել ն գտնել նոր ուղիներ: ճգնաժամի հսղթահարման հիմնական ուդղությունը հանդի-. սսցավ գործունեությանտարբերբնագավառներումժամանակակից կազմակերպականու տեխնիկականմիջոցների ն ԷՀՄ-ների է ի ներդրումն ու նրանց արդյունավետ Ինֆորմացիոնկուլտուրա. ինֆորմացիոն հասարակությանն անցման շրջանում, անհրաժեշտ էր նան ոչ միայն մարդուն պաւո: րաստել մեծ ծավալի հասնող ինֆորմացիայի արագ ընկալմանն ու մշակմանը, այլն ծանոթացնել ժամանակակիցտեխնիկւսկանմիջոցներին ու տեխնոլոգիականմեթոդներին: Բացի նշվածից, աշխատանքի նոր պայմանները,ինֆորմացիոն տեսակետից, մարդուն կախվածության մեջ են դնում ուրիշ մարդկանց կողմից ձեռք բերված ինֆորմացիայից: Այդ տեսակետից, արդեն բավարար չէր ինֆորմացիայի ինքնուրույն յուրացումը ն կուտակումը: Անհրաժեշտ էր յուրացնել ինֆորմացիայի հետ աշխատելու այնպիսի մեթոդներ, որի արդյունքում որոշումների նախապատրասս/ումն ու ընդունումը հնարավոր |լլի-

-

ֆորմացիան դույս բերելու ն հասկանալի տեսքով ներկայացնելու ու արդյունավետ օգտվելու հմւությամբ: Իր գործունեության ոլորտին վերաբերողինֆորմացիոն հոսթի առանձնահատկություններիլավ իմացությամբ: կուլտուրայի անբաժան մասն են նան ինֆորմաԻնֆորմացիոն ցիոն տեխնոլոգիային տիրապետելը, արդյունավետ օգտագործելու կարողությունը ն ոչ ստանդարտ խնդիրների լուծման` ժամանակ ստեղծագործական մոտեցում ցուցաբերելը: :

օգտագործումը:

ներ իրականացնել կոլեկտիվ գիտելիքների հիման վրա: է, որ ինֆորմացիայիհետ շփվեԱսվածն այն բանի ասպյացույցն լու ն ինֆորմացիային դիմելու ժամանակ մարդը պետք է ունենա կուլտուրայի որոշակի մակարդակ:

հասարակությանզարԻնֆորմացիոնկուլտուրան-ինֆորմացիոն է, ինֆորգացմանժամանակմարդկանցզիտելիքներիմակարդակն մացիայի հեղեղի մեջ նրանց ազատ կողմնորոշվելուունակությունը: Ինֆորմացիոնկուլտուրան մարդու ստեղծագործական ընդունակություններիդրսնորմանարդյունքն է, որն արտահայտվումէ. Կոնկրետ իրադրությունում կապի ն տեխնիկականմիջոցների արդյունավետ օգտագործմանկարողությամբ/սկսած հեռախոսիցմինչն անհատական համակարգիչ/: Իր գործունեության ընթացքում համակարգչային ինֆորմացիոն տեխնոլոգիայի իմացության ն արդյունավետ օգտագործման ունակությամբ: կոմու-. Պարբերաբարտպագրվող նյութերից, էլեկտրոնային նիկացիաներիցն մնացած այլ աղբյուրներից անհրաժեշտ ինԱ

Ինֆորմացման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը Մարղկային հասարակություննայժմ ապրում է այնպիսի ժամանասկաշրջանում, որը բնուքագրվում է ինֆորմացիոն հոսքի աննախադեպ աճով, որը վերաբերում է ինչպես տնտեսությանը,այնպեսէլ

սոցիալականբնագավառներին: Ինֆորմացիայի ծավալի հսկայական աճ է նկատվում արտւադե րության, առնւդրի ֆինանսաբանկային ոլորտներում: Արդյունաբերությանմեջ ինֆորմացիայիծավալի աճը պայմանավորված է արտաղրությանծավալի աճով, թողարկվող արտաղրանքի կառուցվածքի բարղդացմամբ,օգտագործվող նյութական արժեթների տեսականու ավելացմամբ, ինչպես նան տեխնոլոգիւսկան սարքավորումների, ներքին ն արտաքին տնտեսականկապերի ընդլայնմամբ: Շուկայական հարաբերու թյունները հասարակությանն են ներկայացնում ավելի բարձր պահանջներ։ Այսօր ցանկայած ձեռներեցի, ձեռնարկության, ֆիրմայի ն այլ կազմակերպությունների անհրաժեշտ է արդիական, հավաստի ն լրիվ ինֆորմացիա: Դա նշանակումէ, որ հասարակական կյանքում էապեսփոխվելէ ինֆորմացիայիդերը: Այն ձեռք է բերել նոր որակ, որը կարնոր ն որոշիչ դեր է խաղում հասարակությանսոցիալականփոփոխությունների գործընթացում: այսօր ընդգրկում է հասարակականկյանքի բո-. Ինֆորմացիան լոր կողմերը` նյութական արտադրությունից մինչն սոցիալական ՍՏ

`

բնագավառը:ՍՈ:

Սարդկայինգործունեության ընթացքում ինֆորմացիոնպրոցեսնոր սպասարկումը կապված է էլեկտրոնայինտեխն կապի նիկայի, հեռահաղորդակցման միջոցկատարելագործված ների զարգացմանն ԷՀՄ-ներիցանցերիստեղծման հետ: ների

որակապես

Ինֆորմացմանքաղաքականության իրականացման կարնոր է բնակչության ն նախապայման համակարգչային գրագիտության )

ինֆորմացիոն կուլտուրայի ապահովումը: թադաքական, լոնտեսական, սոցիալական

Կիատեխնիկանան, րերում, ինչայել Սան Սար ն

,

դկային

ինչ

աոն պա

գործունեության

մնացածբնա-

գավառներում արդյունավետաշիսատանքի կազմակերպման համար առաջինպլան է մղվում ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաների լայնորեն '

-

կիրառմանարդյունքում կառավարման պրոցեսի կատարելագոր-

ծումը: Ինֆորմացիոն ժամանակակիցհամակւսրգերին ցանցերի գործունեությունը հիմնված է հեռահաղորդակցմանմիջոցների վրա: Այդ ծառայությունների միջոցով տվյալների հաղորդման համար օգտագործվում են լոկալ ն գլոբալ ցանցեր: Եթե լոկալ ցանցերը իրար են միացնում որոշակի քանակի համակարգիչներ ն դրանց հիման վրա` ավտոմատացվածւսշլնատանքային տեղեր մեկ շենքի կւսմ կազմակերպության սահմաններում, ապա գլոբւսլ ցանցերըինֆորմացիայի են երկրների ն երկրամասերիինֆորփոխանակումն մացիոնռեսուրսներիմիջն: Այսօրվա պայմաններում ցանկացած ղեկավար, իր աշխատանքային տեղում /Օֆիսում/, գործնականում շատ կարճ ժամանակահատվածում,կարող է ստանւսլ անհրաժեշտբոլոր տեղեկությունները որոշակի արտադրական ն շուկայական իրադրության վերա-

ապահովում .

բերյալ: 1.2.

ինֆորմացիոն Ինֆորմացիայի բնութագրումը, ռեսուրսնե ր ր

ինֆորմացիատերմինն ունի հատկությունները. Ինֆորմացիայի

լատինականծագում, որը նշանակում է հաղորդում, շարադրում, երնույթի, իրադարձության կամ գործառնության վերաբերյալ: Լայն առումով` ինֆորմացիան տեղեկություն է նյութական աշխարհի ն նրանում Լլլատարվողգործընթացների վերաբերյալ: ռաԵթե ասում ենք ինֆորմացիա, ապա նկատի ենք ունենում ն դիոյով հեռուստատեսությամբ տրված հւսղորդումները, թերթերում հոդվածները, հրատարակվածգրքերը /քաղաքական, տպագրված գեղարվեստականն այլն/, տվյալների բազաները, գրադարանները, գիտականժողովածուները,ամսագրերըն այլն` Ինֆորմացիանպահվում է գրքերում, գրադարաններում,տվյալներիբազաներում, թերթերում, մեքենայականկրիչներիվրա նայլն:

որեէ պարզաբանում

Ինֆորմացիանհաղորդվումէ բանավոր կամ գրավոր, ինչպես էլեկտրականազդանշաններիկամ ռադիոալիքներիմիջոցով: Որպեսզի նյութական աշխարհումիրականացվիինֆորմացիայի մ բ փոխանակում,ապա նրա վերւսփոխումըն հաղորդումը պնտք ւ ընդունիչների կաւվուղիների, կատարվի ինֆորմացիանկրողների, Շան

`

միջոցու|

ծ.1): (գծ.1)

ի

խուր ս

հաղորդիչ

ի

կլապ-

ոտ

Լ-|

նդուն ընդունիչ

-

աան Ցող նֆ.

Չժ.7 Ինֆորմացիանստացողը այն գնահատում Է կախված այն բանից, թե այդ ինֆորմացիանոր խնդրի լուծման համար է օգտագործելու: Այդ իսկ պատճառով ինֆորմացիանունի հարաբերական

հատլլություն: Սիննույն ինֆորմացիան մեկի համար կարող է ունենալ խորը իմաստ, բովանդակություն ն կարեոր նշանակություն, իսկ մեկ ուրիշի համար կարող Լ լինել վաղուց հայտնի կամ անօգտակար: ուսումնասիրման ժամանակ հաշվի են առնվում ԻՍՇֆորմացիայի

դրա ստեղծման օրինաչափությունները,մարդկային գործունեության տարբեր բնագավառներումդրա վերափոխմանն արդյունավետ օգտւսգործմանձներն ու մեթոդները: Ըստ գործուննության բնագավառների`ինֆորմացիան որպես արդյունք, բազմազան է: Կարող է լինել գիտական, տեխնիկական, իրաա տնտե ն,տնտեսական, պն, ն,ս սոցի կառավարչական,

Ա

աանիր ալն" բնագավառներիցյուրաքանչյուրն ունի ինֆորմացիայի

Նշված

իմաստայինիր արժեքը, ներկայացման մշակմանիր տեխնոլոգիան, իր ձնը, երնույթների ու փաստերիլուսաբանմանիր օպերատիվությունը: Կառավարմանհամակարգումառաջնայինդեր ունի տնտեսա-

կանինֆորմացիան: Տնտեսական ինֆորմացիանարտացոլում է նյութականբաու սպառման,արտադփոխանակման րիքներին ծառայությունների ու բաշխման րության գործընթացները:

Քանի որ տնտեսական ինֆորմացիան մեծւսպես կապված է հասարակական արտադրության հետ, հաճախ անվանում են արտադրական ինֆորմացիա:

ս

ու Կապի, կազմակերպական տեխնիկական միջոցների օգտագործմամբ տնտեսականինֆորմացիայիմշակման

ավտոմատացու-

մը ղեկավարանձնակազմին զինում է կատարվող աշխատանքների իրավիճակի վերաբերյալ ճիշտ տվյալներով`ժամանակի ցանկացած կտրվածքով, ինչպես նան նյութական ու աշխատանքայինռնսուրս-

ների օգտագործման, արտադրանքի արտադրության աշխատատարության, ինքնարժեքի վերաբերյալ հավաստի տվյալներուլ: Այդ բոլոր դրական հատկանիշների հիման վրա հնարավոր է դառնում ժամանակին կատարել արտադրության `

արդյունավետութ-

յան հաշվարկները. իրականացնել արտադրության ընթացքիօպերատիվ հսկողություն: Կառավարչականաշխատանքներիավտոմատացումը ծառւսյում

որպեսմիջոց` կառավարմանապարատիաշխատողների թլվաքա-. ն էժանացման նակի կրճատման գործում: Կառավարմանոլորտում ժամանակակից տեխնիկական միջոցների ն տեխնոլոգիաների օգտագործումը ապահովում է տնտեսական ինֆորմացիայի որակի, նրւս ճշտության աստիճանի, օբյեկտիվության ու օպերատիվության բարձրացումը, որը կառավարողներին հնարավորություն է ընձեռում ժամանակինընդունելու կառաէ

վարման ճիշտ որոշումներ: Տնտեսական ինֆորմացիայի կարնոր հատկանիշներնեն՝

հավաստիությունը, լրիվությունը, արդիականությունը, պարզությունն ու հասկանալիլինելը: Ինֆորմացիան հավաստի է, եթե չի խեղաթյուրում իրական փաստերը: Ոչ հավաստիինֆորմացիան ոչ միայնկարող է չհասկայց-

-

վել, այլն դրա հիման վրա կարող են ընդունվել ոչ ճիշտ որոշումներ: Ինֆորմացիան լրիվ Լ, երե բավարար է հասկանալու ն ճիշտ որոշումներ կայացնելու համար: Ոչ լրիվ ինֆորմացիան կարող Լէ հետաձգել որոշումների ընդունումը կամ էլ սխալների պատճառ դառնալ:

ստացմանհամար մեծ ծավալի ինֆորմացիայի մշակումը, մձացիայի դրա անընդբազմաթիվանգամօգտագործմանհնարավորությունը, հատ թարմացման ն վերափոխմանանհրաժեշտությունը,ինչպես նան մեծ քանակի հասնող տրամաբանական գործողուքյունների հաշվարկները: առկայությունը ն ոչ բարդ մաթեմատիկական

Տնտեսական ինՖֆորմացիսյյիկառուցվածքային միավորը ցուցանիշն է: Ցուցանիշը մի շարք ռեկվիզիտների ամբողջություն է: Յուրաիմաստային բուլանդակուքանչյուր ռեկվիզիտ ունի տնտեսական

թյուն ն սպառողական նշանակություն: տրամարանորենցուցանիշի անբաժանելիտարրն է, Ռեկվիզիտը որը արտացոլումԼ գործընթացիկամ օբյեկտի որոշակի որակական :

ժամանակը, անունը, ազգահատկանիշները (գործողության ւտտեղը, նունը, աշխատանքիանվանումըն այլն:) Յուրաքանչյուր ցուցանիշ բաղկացած է ռեկվիզիտ հիմքից ն ռելլվիզիտ հատկանիշից: Ոեկվիզիտհիմքը, որպես կանոն, բնութագրում է ցուցանիշի քանակալյան նշանակությունը ն չափվում է որոշակի միավորով (ավանդի գումարը, հարկի դրույքաչափը ն այլն): Ռեկվիզիտ հատկանիշը բնութագրում է նկարագրվող օբյեկտի (գործողության տեղը, ժամանակը, որակական հւստտովկությունները աշխատանքիւսնվանումը ե այլն): ՛

|

Ռեկվիգիտհիմքը ն ռեկվիզիտհատկանիշըառանձինվերցրած որնէ իմաստ. չունեն, այդ ւմատճառովօգտագործվում տնտեսական են զուգորդված ԼՈՒ կարգով: Այսպիսով, տնտեսական ինֆորմացիան իր կառուցվածքային կազմով կարելի է բաժանել ինֆորմացիոն զանգվածի, որի մեջ մտնում են սկզբնականփաստաթղթերը, փաստաթղթերի.կազմում` իսկ կազմում` ցուցանիշներ, ցուցանիշների ռեկվիզիտներ:

Ինֆորմացիայիարժեքր կախված է այն բանից, թե դրա միջոցով ինչ խնդիրներ են լուծվելու, ն արդյունքները որքւսնովկարող են ազդելարդյունավետության վրա: `

Ինֆորմագիայի արդիականլինելը հաւոկապեսկարնորվումէ

այն դեպքերում,երբ աշխատանքի պայմանները մշտաւվեսփուիոխվում են: Տնտեսական ինֆորմացիային բնորոշ են արդյունքային ինֆոր'

ռեսուրսները Ինֆորմացիոն

Գիտական գրականությանմեջ օգտագործվում է նոր` ինֆորմա. հասկացությունը,որը տնտեսական նոր կատեգոԷ Ռեսուրսը` պաշար է, ինչ-որ բանի աղբյուր: րիա Ինֆորմացիանդառնում է այնպիսի ռեսուրս, ինչպիսիք են, օրինակ` նյութական ն էներգետիկռեսուրսները: Ինֆորմացիոնռեսուրսնս ների ձեավորվում են կրիտիկականնույն

ցիոն ռեսուրսներ նկատմամբ Է

ով ռեսուրսները տիրապետում,ում է այն այսինքն ինչքանովԼ հասանելիե հնարավորէ արդյոք դրա

օզտագործումը:

հարցերը

հետաքրքրում, առետրական

եղած առանձին փաստաթղթերը,փաստաթղթային զանգվածներն են, որոնք. գտնվում: են գրադարաններում, արխիվներում, ֆոնդե-

րում, տվյալների բանկերումն այլ ինֆորմացիոն հւսմակարգերում: ն ինֆորմացիայի զանգվածները, որի մասին Փաստաթղթերը ասվեց, գոյություն չունեն իրենք իրենց: Նրանց մեջ տարբեր ձներով են այն գիտելիթները, որոնք ստեղծել ն տիրապեներկայացված

տում է մարդը:

Այսպիսով, ինֆորմացիոնռեսուրսներըգիտելիք են պատրաւ.ոված մալրսյու կողմից ն գրանցված են նյութականկրիչների վրա:

հասարակության մեջ, որտեղ կատարվածաշխարիրիմ մասը հայտնի ռեսուրսների մի Եա ի հիմնական տեսակներ, որուն տնտեսւսկան տանքների

մեծ

են

ուղղված

Լ

նյութւսկա

1.3.

լ

Տնտեսական ինֆորմացիայիսպառողական :

հատկությունները

են դարձել -

կատեգորիաներ: Դրանցից են` Նյութական ռեսուրսներ,աշխատանքիառարկաների ամբողջությունն է, որոնք նախատեսված են հասարակական արդյունքի գործընթացում օգտագործելու համար: Օրիարւոադրության նակ հումքը, նյութերը, սառելիքը, դեկիսաֆաբրիկատները,

ն այլն: տալները

՛

Բնական ռեսուրսներ.դրանք հասարակության կողմից օգտագործվող օբյեկտներն են, գործընթացները,բնական պայմանները, որոնք բավարարում են մարդկանցհոգնոր ն նյութական պահանջմունքները: Աշխատանքայինռեսուրսներ. մարդիկ են, որոնք հասարակության մեջ աշխատելու համար ունեն հանրակրթական ու

-

-

մասնագիտական գիտելիքներ: Ֆինանսական ռեսուրսներ. դրանք պետական կամ առնտրային կառույցներիտրամադրությանտակ եղած դրամական

՛.

մի-

են: ջոցներն

էներգետիկ ռեսուրսներեն ածուխը,նավքը,գազը, նավթային ապրանքները, հիդրուներգիան, էլեկտտրաէներգիւսնԻնֆորմացիոն հասարակության մեջ շեշտր դրվում Լ նշված ավանդական ռեսուրսներիվրա: Ինֆորմացիոնռեսուրսները,կար-

ծես, խառնվումեն մնացած ռեսուրսների հետ:

Չնայած ինֆորմացիոնռեսուրսները միշտ գոյություն են ունեցել սակայն հաշվի չի առնվել ոչ տնտեսալյան ն ոչ էլ այլ կատեգո-

րիայով:.

'

Ինֆորմացիոնհասարակությանմեջ ինֆորմացիոն ռեսուրսները դարձան հիմնականհասկացություն: Ինֆորմացիոնռեսուրսներըինֆորմացիոն համակարգում լ

է շրջակա միջավայրի,օբյեկտների Ինֆորմացիանտեղեկություն երնույթների,դրանցպարամետրերի,հատկություններին իրավիԼ հասցնում նրանց մասին եղած ճակի մասին, որր նվազագույնի: ն

անորոշությունը:

:

է տնտեսականինԻնֆորմացիայի կարեոր տարատեսակներից է կառավարման գործընթացի, կապն գիծը. որի բնորոշ ֆորմացիարն, հետ: կոլեկտիվի ն կազմակերպությունների Տնւոեսական ինֆորմացիայիզգալի մասը կապված է հասարակական արտադրության հետ, ուստի այն կարելի է անվանել ւսրտադրական ինֆորմացիա: Տնտեսական ինֆորմացիան արտադրալլանն ոչ արտադրական ոլորսների տեղեկություններիայն ամբողջությունն է, որն արտացոն ծառայում է այդ գորգործընքացները զում Լ սոցիալ-տնտեսական |

ծընթացներիե կոլեկտիվիկառւսվարմանը: Ընդհանրապես,անկախբնագավառից,ինֆորմացիայիհետ աշխատելու ընթացքում միշտ գոյություն ունի նրա աղբյուրը (ստեղծման կամ կազմակերպման վայրը) ն սպառողը (ինֆորմացիանստա-

ցողը): Բոլոր սպառողների համար ինֆորմացիայի կարնոր հատկություններից է նրա համապատասխանությունը: ինֆորԻնֆորմացիայի համապատասխանությունը ստացված

է օբյեկհամապատասխանությունն մացիայիորոշակի մակարդակի

տի պրոցեսի,երնույքի ռեալ իրադրությանհետ:

Իրականկյանքումերեի հնարավորչէ հույս դնել լրիվ համապավրա, քանիոր միշտգոյություն է ունեցելորոշակի տասխանության

անորոշություն:

աստիճանի

Այս հաիցը ը

շատ շատ

է

կարնորվում քանի .

որ

պատասխանության ապահովումը օբյեկտի

ինֆորմացիւս ցիւսյի

համա-

ռեւսլ իրականության կանխորոշում է մարդուկողմից ճիշտ որոշումների ընդունումը: արդյունավետությունը հիմնաւ անում պայմանավորված հատկաճնիշըեյայի է սպառողական այնպիսի յոկանիշը րով ն որակով, ինչպիսիքեն՝ հնտ

ԿԱաացիաԻ աագործման -

չ

»

-

չ»

ինֆորմացիայիբովանդակությունը, ինֆորմացիայի լրիվ լինելը, ինֆորմացիայի հասանելիությունը, ինֆորմացիայիարդիականությունը,

ՀԱԱ

ճակի հետ

է,

ո

ն

պատասխանի

՞

՝

օբյեկտի իրական վի ասպրոցեսների, երնույթների հւսմապատասկխանության է

|

է, որ անհրաԻնֆորմացիայիհավաստիությունը նշանակում ժեշտ ճշտուքյամբ պետք է արտացոլվենօբյեկտի` գոյություն ունեցող

հատկությունները:

ամբ, նից:

կայունությունը. կայունության լցիայի կար կամ անիջով լինում է փոփոխվող

արդյունավետությունը: Ինֆորմացիայի հասանելիությունը ոշա(մատչելիությունը)

նակում է, որ համակարգում ինֆորմացիան մշակման պրոցեսում վերափոխվումէ այնպես, որ օգտվողներիկողմից ընկալման համար .

է կառավարման համար օգտագործման պահին դրա արժեքի պահպանման աստիճանով, որը կախվածձ է ինֆորմացիայի փոփոխման դինամիկայից ն ժամանակի ինտերվալից, այսինքն` ինֆորմացիայի ստեղծ ձան պահից մինչն նրա օգտագործումն ընկած ժամանակահաւովածից: Որքան քիչ Լ այդ ժամանակը, այնքան ավելի բարձր է ին-

ն հաստատուն

ն

պայմա-

է երկար ժամանակահատվածում մնում երնթարկվելով միայն մասնակի Ար յկոմ մնալու պարագայում անհրահիշող սարքում ն օգւռագործել

ձալռուն,

'

իմաստային բուվանդակության ե Գործնական կիրառաթյան հետ Ինչպես ոչ բավարար (ոչ լրիվ). այնպես էլ ավելցուկային ինֆորմւսցեան իջեցնում են օգտվողների կողմից որոշումներ կայացնելու

երաշխավորված

հավանականության. անհրաայսինքն` արտացոլվող ինֆորմացիայի պարանակությունը տարբերվում է այդ պարամետրերի իրա-

Այն չափվում է

ինֆորմացիայի սեմսնտիկ ծւսվալը, որր հավասար է հւսղորղման մեջ սեձանտիկ ինֆորմացիայիքանակի հարաբերությանը մշակվող ինֆորմացիայիծավալին: Ինֆորմացիայի բովանդւսկուրյանմեծսցման հետ աճում է ինֆորմացիոնհամակարգիսեմանտիկթողունակությանհնարավորությունը, թանի որ միննույն տեղեկությունների ստացման համար կպահանջվի մշակվողւովյալների ավելի քիչ ծավալ: Ինֆորմացիայիբավարար (լրիվ) լինելը նշանակում է, որ այն բավարարում է ճիշտ որոշումներ կայացնելու համար անհրաժեշտ նվազագույն ցուցանիշների կազմը: Ինֆորմացիայի լրիվ լինելու հասկացությունը կւսմպվածԼ նրա

էճ

նշանակում կինար

:

ինֆորմացիայի կայունությունը:

ֆորմացիայի արդիականության աստիճանը:

0ֆորմացիայ : րակված իրականացվի նախօրոք նշանակված ժամկե-

է

Ինֆորմացիայիճշտությունըորոշվում

Ինֆորմացիայի բովանդակությունը իրենից ներկայացնումէ

Ինֆորմացիայի արդիականությունը որոշվում

ետք

ժամկետներով ստացման

տիճանով:

ինֆորմացիայիժամանակինստագումը, ինֆորմացիայիճշտուբյունը, ինֆորմացիայիհավաստիությունը,

լինի հարմար ն մատչելի

Աո

ի խնդրի լուծման տում որըաանավորված մ

որը

անփոփոխ

բոոաոթյունների՝

րիր

էՂՄ-ի, անցել նման հմացիայի մեքոդու Մաո ար րի Մյամանակը Ն ա ախս Ղէ յում.

'

-

գրանց

սզմապատկման գործողության կատարումը:

1.4.

.

մշակմանընթացքում կատարվող Ինֆորմացիայի

գործառնությունները

Ինֆորմացիոն գործընթացումտվյալները մեկ տեսակից վերափոխվում են մեկ այլ տեսակի,որն իրականացվում է տարբեր մեթոդներով: Տվյալների մշակումը ներառում է բազմաթիվ գործառնություններ: Գիտատեխնիկականառաջընթացի ն մարդկային հասարա-կության մեջ ընդհանուր կապերի բարդացմանը համաչափ, բարձրանում Է նան տվյալների մշակման աշխատատարությունը: Այդ երնույթը, ամենիցառաջ, կապված է արտադրությանկառավարման պայմանների անընդհատ բարդացման հետ: Մյուս գործոնը կապված է մշակման ենթակա տվյալների ծավալի հսկայական աճի

անշեղորեն

հետ, որը գիտատեխնիկականառաջ

առուունթ-է:՛-

Տվյալներիհետ կատարվողգործառնություններ| րի կառուցված-

գա

միւսյնմեկ ւոեղում,

փոխմամբ ն փոխադրմամբ:

յուրաքանչյուրտեղում կատարվում են առանձԱշխատանքային որոնք անհրաժեշտ են սոցիալանահատուկ գորձառնություններ, գիտական, մշակութային կան, տնտեսական, արդյունաբերական,

ման համար: «Ր9ոցեսներիկառավարմա

ըստ հատկանիշների դասակարգումը Ինֆորմացիայի

ավել-:

ցուկը տվյալներիռելացիոնբազայում:

են:

ե

:

բացառում է ինֆորմացիայի ավելցուկը, դրանով իսկ փոքրանում 1 ինֆորմացիայի որը

դրանք կարելիէ

Սակայն

Տվյալների հավաքագրում ինֆորմացիայի կուտակումն է, որը կաւոարվումԼ որոշումների ն լրիվ տվյալների ապահովման նպատակով: Տվյալների ֆորմւսլացում, տարբեր աղբյուրներից ստացված տվյալներըմիենույն ծնի մեջ բերելու ե կարգավորելու, այսինքն` տվյալների վերակազմավորման գործընթացէ, որն անհրաժեշտ է կրլյնվող խմբերի ն այլ վերացման, ինչպես հակասությունների նան աղյուսակները այնպիսի տեսքի բերելու հւսմար, որով կապահովվիչհւսկասող ն ճիշտ խմբավորվածտվյալների ստացումը: Ֆորմալացմւան նպատակնայն է, որ յուրաքանչյուր փաստ

հանդես

ն միկրոժապավենների ր վրա: միկրոժապ պահել նան

վերը բերված տիպային գործառԳանիրետկատարվող Ամբողջ աշխարհում միլիոնավոր նն' ստեղծմամբ, մշակմամբ, վերաընդունման համայ" Լ ոու աճերի կաո բավարար վում

քում կարելի է առանձնացնել.

Ինֆորմացիայի հետ աշխատանքիժամանակ, անկախ բնագաունի օբյեկտի դասակարգումը, որը վառից, կարնոր նշանակություն իրենից ներկայացնում է օբյեկտի առարկաների, ըստ կարգերի դրոշակի հատմաիշոոր

Տվյալների ղտումը «ավելորղ» այն տվյալներիառանձնա.

ցումն է, որոնք ւսնհրաժեշտ չեն որոշումների ընդունմանհամար:`

ցեսների բաժանումը

խանությունլը. Տվյալների տեսակավորում տվյալների կարգավորումն

երնույթ` իրենց նյութական

նվազագույնի է հասցնում «աղմուկը», որին հակառակ, բարձրացնում Է տվյալներիհավաստիուրյունըու համապատաս։

|

է

`

,

,

Տւլյալների պաշտպանուրյուն. մանրամասն շարաղրւսնքը տե՛ս հաջորղ գլուխներում: Ինֆորմացիայիփոխադրում. տարբեր հեռավորութ յունների վրա գտնվող ինֆորմացիոնպրոցեսների մասնակիցների տվյալների ընդունումն ու հաղորդումնէ: Ինֆորմատիկայումտվյալների աղբյուրը ընղունված Է սչնվանե ո վանել սերվեր, իսկ սսլառուղը` հաճախորդ:

մին ։

վերափոխում. տվյալների մեկձնից մեկ այլ ծեի փոխակերպումն է, որը հաճախկալված է ինֆորմացիւսնկրող

աե

միջոցների Օրինակ

տեսակներից:

գրքերը,

հազվագյուտ,կարելի Լ պահել սովոհատկապես րական ձեով` գրադարանում, գրապահոցում, .ֆիսում ե այլուր:

ուններով:

ենմի մարք ընդհանուր հատկություններով:

Աւ :

Օբյեկտի դասակարգումը որակականմակարդակով խմբավորընթացակարգ է, որն ման չան ընթացակարգ ր ուղղված է միատարր, համասեռ հատկուբյունների առանձնացմանը: է հարաբերական, Ցանկացած դասակարգում որ

՛

`

վոը-

Ինֆորմացիայի դասակարգմանհամակարգը թույլ է տալիս ն ե որոնք օբյեկտները խմբավորելն առանձնացնել որոշակի կարգեր,

է

կերպումն

ինֆորմացիոն

հ

:

ըստ հանձնարարված որնէ հատկանիշի, որի արղյունթում ավելի հարմար Լ լինում դրա օգտագործումը. քարձրացնում Լ ինֆորմացիայի հասանելիությունը: Տվյալների արխիվացում. տվյալների պահպանման (սզմաԼ հեշտ ե հասանելի ձեով, ծառայում է տվյալների պահպանման տնտեսական ծախսերի կրճաւոմանը,բարձրացնում Լ պրոցեսի ընղհանուր հուաւմլիություննամ-

բողցուբյամբ:

Արո

հասկանալ ցանկացաձ գործընթաց, պետք Աաաա ասելով կամ ոչ նյուջական հատկություններով

Դա

ա.

կարելի

միննճույն օբյեկտը

յղ

համարվում դասակարգել տարբեր

քանի

հատկանիշ-

կան տարբեր աքին շրջապատի պայման՞ Խանի որ արավոր ններով:

ներով երբեմն

եո

է

նա

է,

ԱԱ

երսույքը

արտաք

ֆաոմաքիայի տեսակնե

ժամանակ,առանց հաշվի առնելու նրա առարկայադասակարգման տարբեր որովհետնայն կարող է օգտագործվել կան կողմնորոշումը, տարբերսպառողներիկողմից,տարբեր նպատակպայմաններում, ների համար: Ցանկացած օբյեկտում շրջանառվող ինֆորմացիանկարելի է :

Ն:

լ

բնորոշել Անա հետնյալ հատկանիշնորով ՞ Աննան ակներով: չ |

՛

-

ԱՆ

ՂՐ

երով:

:

աստիճանով: Կայունության

ֆունկցիաներով(տե՛ս գծ.2): Կառավարման

|

6.

ո

Ծագման վայրը. այս հատկանիշով ինֆորմացիան բաժանում մուտբայինի, ելթայինի,ներբինիե արտաբինի: Սուտքային ինֆորմացիանստացվում Լ օբյեկտիցե նրա բոլոր ստորաբաժանումներից: Ելքայինը` մեկ օբյեկտից մեկ այլ օբյեկտին տրված ինֆորմացիանէ: Սիննույն ինֆորմեկ օբյեկտի համար ր Լլյարող ացիան լինե մուտքային, իսկ կարող է է լինել մեկ այլ

Ինֆորմացիայի

Լ

անունը համար ային, օբյեկտի

ԱԱ

Կառավարման

բոլոր

հատկանիշները

Լ.

երա Գագման

:

օբյեկտներում

ն

ելթային

խամար

Ներթին

Լ

ւն:

|

Մշակմանփուլեր. րստ մշակման փուլերի` ինֆորմացիանլի-

ըանրագումարային ուղարկվում աաները

տավարձի ացիա:

Արտացոլման եղանակներ.ինֆորմացիան բաժանվում է տեքստայինի ն գրաֆիկականի: Տեքստային ինֆորմացիան տառային, թվային ն հատուկ ազդանշաններիամբողջությունէ, որոնց օգնությամբ ներկայացվում ն գրանցվում Է ֆիզիկական կրիչների վրա (թուղթ, դիսփլեյի էկրան նայլն): Գրաֆիկական ինֆորմացիան տարբեր բնույթի գրաֆիկներ, մն դիագրամներ, սխեմաներ ն նկարներ են: .

սական

Արացու- աստիճանով ի ֆունկցիաննրուլ մեն աաա

ԿԱ

»

աան

»-

ՓոփոխվողՊլանային

Մուտթային Սկզբնական

(արտադրամաս, պահեստ, բաժին, լաբորատորիա) ինֆորմացիան կարող է լինել ներքին ւ, արտաքին: Ներքին ինֆորմացիանստեղծէ օբյեկտի ներսում, իսկ վում, կազմավորվում արտաքինը` օբյելլտի սահմաններից դուրս: Օրինակ` որնէ օբյեկտ իր վերադասից սւոանում է տարաբնույք հանձնարաբություններ: Այղպիսիք մի կողմի ելքային, իսկ մյուս կողմի համար` մուտքային ինֆորմացիա

րում է սկզբնական, երլլրորդային, միջանկյալ ե արդյունքային: Սկզբնականըայն ինֆորմացիանէ, որը կազմավորվում, սւոեղծվում է անմիջապես օբյեկտի գործունեությանպրոցեսում ն գրանցվում է սկզբնական փաստաթղթերիվրա: Երկրորդայինը այն ինֆորմացիան է, որը ստացվում է սկզբնական մշակման արդյունքում ն հետագայում կարող է լինել ինֆորմացիայի միջանկյալն արդյունքային: են հաշվասպահուրյուն, որտեղ ըստ գործարքային սկզբունքի, կասչարվում են աշխահաշվարկներ,որը ն կհանդիսանաարդյունքային ինֆոր-

ի՛-|

ան

սւոորաբաժանումներում

--

Տեքստային »"

ոք Մրջանկուլ

Գրաֆի-

Լ-|

լ|

կական

Սրտաբին -

Նորճատիվա-

տեղեկատու գաստատուն

Լ-|

ԱԻ

՝

աչվային

Օպերատիվ -

Գժ.2

հատկանիշի`ինֆորմա(պայմանական): մշտական ցիան լինում ֆիրմայի կամ արտադրաօբյեկտի Փոփոխվողինֆորժացիան ն որակականբնորոշիչքանակական եության ն Ք րոչի: գործունեության ռ

Կայունությանաստիճան.ըստ

է փոփոխվող (ընթացիկ)ն

այս

Արաան(պայմանականմշտական) երկար ինֆորմացիան ՝

ժաՄշտական չփոփոխվող ն բազմաթիվանգամ օգտագործանակահատվածում ան ինֆորմացիայի տեսակներիկեն նբնու-

ո Լ

ԱՆ աաների որա ինում ացին: սովորաբար դասակարգվում ֆունկցիաներով Կառավարման

տնտեսական ինֆորմացիան:Դրա հետ մեկտեղ, առանձնացված

են նան հետնյալ խմբերը` պլանային, նորմատիվային-տեղեկատու, կառահաշվային,օպերատիվ(ընթացիկ):Պլանայինինֆորմացիան մեծությունների) վե(բնութագրող վարմանօբյեկտիպարամետրերի է կի(ամիս, ժամանակաշրջանի առաջիկա րաբերյալ ինֆորմացիան է հիմնվում վրա ինֆորմացիայի համար: Պլանային սամյակ,տարի) օբյեկտիամբողջ գործունեությունը: Պլանայինինֆորմացիա է, օրինակ` թողարկվող արտադրանքի պլանը, իրւսցումիցստացվող պլանայինշահույթը ն այլն: ինֆորմացիա է, օրինակ` մեկ միավոր Նորմատիվային-տեղեկատու սահմանված ժամանակը, վարձահամար պատրաստման դետալի ,

։

-

չափը` Նորմատիվային-տեղեկատու ինֆորմացիան օզտա-գործվում է բազմաթիվ անգամ, քանի որ երկար ժամանակ մնում Լ անփուիոլս,

Նորձատիվա տեղեկատուն մուտքայինԽակզբնական) ինֆորմացիայի համատեղ մշակումիցստացվում է արդյունքայինինֆորմացիա:

Հաշվային ինֆորմացիանբնուքագրումէ օբյեկտի զործունեությունը անցածորոշւսկիժամանակահատվածի (տասկտրվածքու| նօրյակ, ւսմիս, եռամսյակ,տարի): Հաշվային ինֆորմացիայիհիմւսն վրա են կատարվումպլանային ինֆորմացիայի կւսրգավորումը, օբյեկտի տնտեսականզործունեության վերլուծությունը, հետագա աշխատանքներիկատարման վերաբերյալ արդյունավետ որոշումներիընդունումը ն ւսյլ գործո-

զություններ: Գործնականում որպես հաշվային ինֆորմացիա կարող

հաշվապահականհաշվառման,վիճակագրականն

են

լինել

օպերատիվհաշ-

վառմանինֆորմացիան: Յաշվային ինֆորմացիաննկարագրում է իրականում րդեն իրագործվածպրոցեսները:Յուրաքանչյուրկազմակերպության գործունեության գնահատականը տրվում է հաշվային ն պլանային տվյալների համապատասխան ցուցանիշների ուղղակի համեմատության միջոցով: Օպերատիվ (ընթացիկ) ինֆորմացիան օգւոսգործվում

է օբյեկ կառավարման համար: Այն բնութագրում է օբյեկտի արտւսդրական պրոցեսները ընքացիկ ժւսմասնւսկում: Օպերատիվ ինֆորմացիայի նկատմամբ առաջադրվում են լուրջ

տի օպերատիվ

պահանջներ,որոնք վերւսբերում են ինֆորմացիւսյիւսրագ ստացմանն ու մշակմանը,ինչպես նան նրա հավաստիությանաստիճանի Որքան արագ ն որակով է իրականացվումմշակուբարձրացմանը: է հասնել օբյեկտը մը, այնքան ավելի մեծ հաջողուքյան կարող .

մրցակցային շուկայում:

1.5.

ն որոշումների Մարդուդերըկառավարման ընդունմանգործում

Ընդհանրապես կառավարումը կարելի է բաժանել երկու մասի՝ ինֆորմացիայի մշակման ե կառավարչականորոշումների ընդունման: Դրանցից որնէ կողմի թերացումը ազդում է կառավարման որակիվրա:

Կառավարմանպրոցեսը մարդկային գործունեությանառանձնահատուկտեսակ է, որտեղ ինֆորմացիանհանդես Է գալիս որպես

աշխատանքիառարկա, իսկ կառավարման մարմիններիամբողջ ներկայացվումէ որպես ինֆորմաաշխատանքըարտաքնապես ցիայի մշակում: Ինֆորմացիայիմշակումիցհետո արդյունքայինինֆորմացիայի որոշումներըկամային ակտերեն, քանի որ հիման վրա ընդունված դրանք ընդունվումեն մարդու կողմից`մշակվածինֆորմացիայից

հինան վրա: տումը հասցնում աների ԿԱ Ինֆորմացիայի կամային, ԱԱ իջեցնելով որոշունների չհիմնավորված ներ:իհարկ կորուստների կարող մշակման դերի թերագնահատո

է մեծ

է

ս

պատճառ դառնալ`

արտադ-

րության արդյունավետությունը: Քանի որ շուկայականտնտեսության պայմաններումէլ ավելի է բարձրանում ընդունվող ոիոշումների հավաստի ե հիմնավորված լինելու դերը, ավելի է կարնորվումինֆորմացիայիմշակման պրոցեսի կաւոարելագործմանըդարձվող ուշադրությունը: Ցանկացած օբյեկտում, ֆիրմայում ինֆորմացիան համարվում է կարնոր այնպիսիռեսուրս, ինչպիսիքեն` աշխատուժը, արտադրամիջոցները: կան սարքավորումները,նյութականու դրամական Իհարկե դա չի նշանակում,որ կառավարմանմարմինը պետք է

մշակմանդերի բարձրացմամբ: բավարարվիմիայն ինֆորմացիայի հարցիմյուս կողմը` որոշումների ընդուՉպետք է քբերագնահատվի

նումը:

Կառավարման ավտոմատացվածհամակարգերի ստեղծման առաջին փուլում փորձ արվեցֆորմալացմանենթարկելկառավարչական խնդիրներիլուծումը, սակայնւիորձը ցույց տվեց, որ ֆորմա-

միջոցներիհամար,իսկ լացումը հնարավորէ միայն տեխնիկական տնտեսական կառավարմանըմարդու մասնակցությունըանհրաժեշ Լ: Դա կարելի է բացատրել տնտեսականհամակարգիբարդուքյամբ, սոցիալականու հոգեբանական գործոններիառկայությամբ: Ի տարբերությունտեխնիկական միջոցների,յուրաքանչյուր անհատ կամ առանձին կոլեկտիվ, որը հանդիսանում է կառավարման օբյեկտ, ունի իր նպատակներնու հետաքրքրությունները,որը կաող մասնակիցների ու հեէ չհամընկնել մյուս կիցների նպատակներին նպատակ :

րոքանին)

Էկառարվել մտնում արող կառավարման պրոցեսի զումը միայն Այդ

նպատակների

համաձայնեցումը,

վերահսկումը

ու

խթանում

մարդու կողմից:

Տեխնիկական բոլոր միջոցները կառավարման պրոցեսում կիրառվում են ինֆորմացիայի մշակման համար, իսկ որոշումների ընդունումը կատարվում է մարդկանցկողմից:

Դեւոթ

Լ

նշել,

ոը գոյուքյուն

ունեն'

նաե ս ( կառավարչական այնպի.

սի խնդիրներ, որոնց լուծման Բոլոր կարգերը հայտնի են ե կան այնպիռի խնդիրներ, որոնը լուծոան '

արա Այդպիսի

դրան,

աար

ՏՈՐ

ձերողաբանությունը

|սնդիրները, ո, իրարկե,

:

ԳԼՈՒԽ

ՀՀ--աա--»

ԻՆՖՈՐՄԱԾԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՄԵՍ

կարելի է ֆորմալացնել:Զուսյած

կորցնում

այնուամենայնիւ,այղ դեպքերում ես ձարղը չի իր կարնորդերը կառավարման զործընքացում: Սարդուն են վերապահվածվերահսկողության ֆունկցիայիկատարումը, բոլոր հանգուցային հարցերի պարզաբանումը, վերջնաբնդունումը, լուծվող սնդիրների դրվածքի փոփո-

ՈՒ

`

խաորոշումների սումը

Լ

այլն'

Կառավարման հասկացությունը, Ը ցես. ցույց է տսչիս, ո թճացիայի

լու լ ,

իր ի

ի

ընդանվող որոշումը երի ներից

2.1.

:

Ինֆորմացիոնհամակարգիբնութագրումնու 9 վածք ը կառու

Յամակարգ (87Տ(6տ) բառն ունի հունական ծագում, որը նշանակում է ւսմբողջ: Այն կյազմվածէ մասերիցկամ բազմայքիվտարրերից, որոնք միասին կազմում են որոշակի ամբողջություն: |

ես

իտերատիվ Քարդ

պրո

|

մշակումըչի կարելի անջա

:

իրար հետ կաամասեր համակարգը աշխարհի արաթին սՈւթյուուղղվա րան ԳԱԱ ն

Սյուս կողմից, կառտվսրժան ժամանակակից միտումը ինֆորմացիայիմշակման աճոդ պահանջներինկատմամբ առաջադրում Լ նոր պահանջներհետասզամասնագիտացման ն տվյալների մշտկման հատուկ ստորաբաժանումների ստեղծմանուղղությամբ-

լ րաւ

կատարելու. գործընքացի,

Այսսլիսով,ինֆորմացիայի մշակման գործումըհամալիրմիջոցառումների շարքում կարնոր ղեր է խաղում կառավարմանասրդյունավետության մւս0 գործում ձում: բարձրա: ցման :

-

րիա որեւ կոնկըետ օգտակար

ԱրիԳոր ց

Ու

արդյունքի ստացմանը: Բաղադրիչներըհամակարգումկարող են լինել ցանկացածքանակի Հարնորնայն 1, որ դրանք լինեն փոխկապակցված:Համակարգերը ինչպես իրենց կազմով, այնպես էլ իրենց գլխավոր նպաԼ

տակովիրարիցբավականաչափտարբերվումեն: Կառավարումը կարելի է որակել որպես համակարգիզործադույթ, որը ապահովում է կա՛մ նրա հիմնականհատկանիշներիպահպանումը, կամ նրա զարգացման նպատակային որոշակի ուղղությունը: ՎՁետեսբար կառավարումը անբաժանելիորեն կապված է համակարգի հետ, առանց որի գոյություն ունենալ չի կարող: Նշվածից կարելի է հանգել այն հետեությանը,որ յուրաքանչյուր օբյեկտ կարեւի է դիտել որպես համակարգ: Օրինակ` կրթության, էներգետիկ, տրանսպորտայինհամակարգ Ն այլն: Գամակարգէ նան դասախոսուսանող-լսարանմիասնականկառույցը: Համակարգիբաղադրիչըհամակարգի մի մասն է, որը կատարում | որոշակի գործառույթ. այն կարող է լինել բարղ՝ կազմված իրար փոխկապակցվածմասերից,որոնց անվանում են ենքահւսմակարգ: Համակարգի բարղությունըկախվածէ ներառվող դրանցկառուցվածքայինփոխգործողությունից, բաղադրամասերից, ինչպես նան ներքին ն արտաքին կապերիդինամիկայից: Համակարգիկազմակերպումըհամակարգի փոխկապակցված բաղադրիչներիներքին կարզավորվածությունն է: Համակարգիկառուցվածքըհամակարգի բաղաղրիչների միջե ներքին հաստատուն կապն է, որը որոշում է նրա հիմնական հատկությունները: ։տթ»-

Համակարգի ամբողջությունը համակարգի մեջ մտնողյուրաքանչյուր բաղադրիչի հատկությունն է՝ կախված համակա կարգում դրանցտեղիցն գործառույքից:

ՆՈ

համակարգի կառուցվածքըն ֆունկցիոնալ նշանակությունը պետք է համապատասխանիտվյալ կազմակերպության առջն դրված նպատակին, 2. համակարգըպետք է ինչպեսսոցիալական,այնպես վերահսկվի էլ էթնիկականսկզբունքներն իմացող մարդկանցկողմից, Յ. պետք է ապահովվի հավաստի, հուսալի, ժամանակակից ն հա1.

Ինֆորմացիոն համակարգերը բնորոշվումեն մի շարք հատ ություններով: Դրանցիցհատկապես կարելիէ առանձնացնել

առավե,

կարնորները. » ինֆորմացիոն դինամիկէ ն զարգացող, » ինֆորմացիոնհամակարգի ստեղծման ժամանա կ անհրաժեշտ է կիրառելհամւսկարգային մոտեցում, ինֆորմացիոնհամակարգում ստացված ելքային արդյունքրաոլերուծ 8 են ղանում են այն տվյալները,որոնց հիման վրա են որոշումներ, » որպեսզիկարգիբերվին ըմբռնելիլինի համակարգը, անհրաժեշտ է հասկանալ լուծվող խնդրիէությունըն կազմակերպական այն գործընքացները, որին դրանք վերաբերումեն: Ի՞նչկարելի է սպասելհամակարգի ներդրումից՝ » մաթեմատիկական մեթոդներին ինտելեկտուալ սխեմաների օգտագործմամբ կառավարչական խնդիրներիլուծման առավել ռացիոնալտարբերակների օգտազործում, » ավտոմատացման միջոցովանձնակազմին ազատել հնացած մեթոդներով աշխատանքների կատարումից, » ապահովելհավաստի ինֆորմացիայի ստացումը, ինֆորմացիանկրող թղթային միջոցների

համակարգը

արտադրությունը:. մակարգվածինֆորմւսցիայի

է համեմատել տան կառուց-. Դամակարգի կառուցումը. կարելի ման հետ` քարը, ցեմենտը,փայտըն այլ նյութերըիրարվրա դնելով չի կառուցվի: Շինարարական աշխատանքների կազմաբնակարան կերպմանհամար անհրաժեշտէ նախագիծ:Այդւես էլ ինֆորմացիոն համակարգն է: Անհրաժեշտ է նախ հասկանալ կազմակերպության կառուցվածքը, նրա գործառույթները, վարած քաղաքականությունը, կառավարման նպատակը, ընդունվելիք որոշումները, համակարգչային տեխնոլոգիայի հնարավորությունները ն այլն: Նշվածից հետնում է, որ համալլարգի կառուցումը պետք է սկսել կառավարման

Է

ընդունվում

.

ւիոխարինումը մագնիսական սկավառակներով (դիսկետներու|), որոնց միջո-

ցով հնարավոր է դառնում ավելի ն

.

ռացիոնալդարձնել ինֆորմացիայի հոս-

Կզազերնե արտադրական

|

Է

մշակել հացիան կատարել գործել ասալը,

»

ռացիոնալ մեթոդով ինֆորպակասեցնել համակարգչով, փաստաթղթե-

վազեց

Ամարա

աարի արտադրական ծառայությունների ծախսերը, ն հետ լ

օբյեկտի ունեցած կապերի ամրապնդման նպատակով նոր շուկաների որոնում, գնորդների ն

մատակարարների

հետ լավում` տարբերզեղչեր ն ծառաբարե

հարաբերությունների

յություններկիրառելով: 2-11.

կառուցվածքը

Կառավարման համակարգի

համա կարգի ստեղծումն ու Ինֆորմացիոն օգտագործումը ցանկացած կազմակերպության համար ուղղված է հետնյալ խնդիրների լուծմանը.

,

ջը,

ե

.

ոնաՑւմը: ւթյունից:

կազմակերպականն կական,

'

ընդհանուր առմամբ, տեխնի-

տնտեսական բնույթի գործողությունէ, որը թույլ է տալիս իջեցնել, նվազագույնի ների հասցնել կամ լրիվ բացառել մարդու անմիջական մասնակցությունը կառավարման, արտադրականգործընթացների Ա այլ գործառույթների կատարմանը: ն կազմով միատեՏարբեր համակարգեր իրենց կառուցվածքով է սակ տալիս նրանց համատեղելիության որը թույլ

ամբողջությունն

են,

կիրառել

ՊՏ ամակարզի կառուցվածքը մրա համակա

ՄԱՆԱ ՅԻՆ

ԳԱ թահաաարարգը '

լլզբունքը:

ասն

|

:

ո

է,

ակա

,

որը

տվանիչովր աոոցվածքով, անԻնֆորմացիոնհամակարգըիր ընդ է կախ կիրառման ոլորտից,կարելի դիտել որպես ենջքահամակարգերիամբողջություն: Այսպիսովհամակարգիցանկացած կառուցվածքկարելիէ ներկայացնել որպես ապահովող ենթահամակարգերիամբողջություն ,

(գծ. 3):

Ապահովող ենթահամակարգերիմեջ սովորաբար առանձնացինֆորմացիոն, կազմակերպական, տեխնիկական,մաթեմատիկական, ծրագրային, իրավական ն էրգոնոմիկական ապահովումնում են

ները:

----.ծծ-շ-ծ.ծ-ծ.-ծ---լ

Ինֆորմացիոն տաոհովըւմ

յ.

ինֆորմացիոնապահովմանփոխգործողությունա̀պահովող հետ, մյուս եննրահամակարզգերի տվյալների մշակման ինտեգրացիա,որով ապահովվում է ն դրա բազմաթիվանզամներ տվյալներիմեկանգամյա օգտագործելու հնարւսվորությունը: ապահովմանշնորհիվ վերացվում է ինֆորմացիոն հոսքի Ե զանգվածներիկրկնօրինակումը:Ինֆորմացիոն ապահով-

Աաբեմատիկական

-

ապահովում

ԻՍ խորոգիոն

համակարգ ասխփովում

ապահովում

մուտքի Ինֆորմացիոն

|

Ծրազրսյին

-

Կազմակերպական '

ման Տեխնիկական ատրահովում

'

Լ.

ԷրՂոնոմիլւկան ապահովում աղաապարաաաարաաթցիը

ՉԺ 4

|

Իրավական

առսրսիդյվում

|

ների մշակման տեխնիկականմիջոցներիօգտագործմանհնարավորությունը, թողունակությունը, կառավարչական անծնակազմի ար ինֆորմացիայիվերագործունեության ' յոխման ժամկետներնու ծավալը: ապահովմանկազմի մեջ կարելի է առանձնացնել ջո արտամեքենայականն ներմեքենայականապահովումները: ինֆորճացիոն ապահովման (ԱԻԱ) կազմի Արտամեքթենայական

|

մեջ մտնում

Ինֆորմացիոն ապւսհովումըընդգրլյում Է ինֆորմացիայի կոդավորման, ունիֆիկացված փաստարղբերի համակարգի,ինֆորմացիոն հոսքի, փաստւաքթղթաշրջանառության կազմակերպման.տվյալննրի բազայի կառուցմար մեթոդաբանության ն արդյունքային ին-

ցիայի հավաստիության ն լրիվության ապահովում, ինֆորմացիայիհավաքման, կուտակման,սփահպանման, թարմացման, փնտրման արղյունավետ մեթոդներին միջոցներիկիրառում,

-

տվյալներից օգտվելու հնշտ հովում,

-

ու

հարմար մուտքի

ապա-

կառավարչական սնձնակազմիկողմից ցանկացածելթւասյին ինֆորմացիայիստաւգմուն ապահուում,

ակություննորը, ւմացիոն

ի

Համակարգի ինֆորմացիոն ապահովումը կարնոր դեր է խաղում կառավարման որոշումների ընդունման համար ժամանակինն հավաստիինֆորմացիայի Ստացմանգործում:

ֆորմացիայի ստացման հետ կասլված հարցերի ամբողցությունը: Ինֆորմացիոն ւսսլահովման հիմնական նսրստակն է օբյեկտի կա. ռավարման որակի բարձրացումը,կառավարչական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ ինֆորմացիայի հւսվաստիուքյան ապահովումը:Այս ենթահամակարգի մեջ դտնող տարրերըհնաուսվորությունեն տալիս ինֆորմացիոն կաս հաստատել ինչպես ֆունկցիոնալ ենթահամակարգերի, այնսլես կլ համակարզում ե առանձին,ն համալիրկարզովլուծվող |սնդիրների միջն: Ինֆորմացիոն ապահովման կազմակերպման ժամանակ անհրաժեշտէ ղեկավարվել հետեյալ սկզբունքներով` կառավարման օրյեկտի իրավիճակըբնուքազրողինֆոոմա-

ՇՍախագծմանժամանասկանհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ-

1.

2.

եր՝

ինֆորմացիայի կոդավորումն ու դասակարգումը, վիաստաթղբավորման ն փաստաթղքաշրջանառությանկազ-

աին րոունք

մւկերսյումը,

ինֆորմացիայիստացման կազմակերսլումը, նորմատիվա-տեղեկատու փաստաթղթերը:

3. 4.

2.1.2.

-

ե դասակարգման Ինֆորմացիայի կոդավորման համակարգը

Կոդայինհամակարգըպայմանականնշանների ե ահազանգերի ամբողջությունն է, որոնք օգտագործվում են օբյեկտի, երնույթի. ործընքացների անվանումներինփոխարինելուհամար, որով ավեե արղյունավետէ դառնումինֆորմացիայի մշակ-

փհետ, հարմար ճան

գործընթացը:

հատկապես տնտեսականինֆորմացիայիմշակԻնֆորմացիայի, ռացիոնալ կոդավորումըունի նշա-

ժամանակ,ճիշտ ն կարնոր նակություն մշակմանհամար պահանջվողժամանակիկրճատման ման

Գ ործում:

Կոդերիդասակարգումը օբյեկտի

որոշ

բազմությունների(նյու-

թական արժեքներ, թողարկած արտադրանք, հաշվեկշռային հաշիվներ, գործառնության տեսակներ ն այլն) կարգավորումն է: Դասակարգմանժամանակ լինում են այնպիսի բազմություններ, որոնք կարող են ունենալ մակարդակներ, այսինջն՝ կարգ, ենթակարգ, խումբ, ենթախումբ, տեսակ, ենթատեսակ:

Գործնականում կոդերը ինում

օգտագործվում բազմու կոդ. անվանակարգի յուրաքանչյուր ւոարրին եննայականլորվում Վերքական Լ հերթական համար, որը սկսվում է 1-ից ն վերջանում այն մեքեն համարով, որտեղ վերջանում է ւտարրերիքանակը: համար, նոր տարրեր, Եթե հեւոազայում այդ կողի մեջ ավելանան կամ դրանց տրվում են հաջորդ հերթականհամարները: Կառուցվածքով են տոնտեսա

։

Տնտեսականը է օբյեկտի մտնող անփսնակարգերի կոդավորման ժամանակ, իսկ կան կոդերը ծառայում են մեթենաներիղեկավարման Դրանք հրահանգներնն, որոնք ներգործում են մեքենայիայս տսրքի վրա տարբեր գործողուբյունների կատարման ժամաայկ.

նն

յ.

ապա

պարզ է, ընդզրկումէ քիչ նիշեր, ցույց է ւտւալիսմիայն մեկ հատկանիշ: Այս կոդի թերությունն այն է, որ նոր օբյեկտների ավելացման շարքը: ղեպքում խախտվումէ տրամաբանական 2. Սերիւսկւան այս ժամանակ մեթոդովկոդավորման կոդ. կալավորվող օբյնկտի անվանակարգերը բաժանվում են խմբերի: Յուրաբթանչյուր խմբին տրվում է սերիական կոդ, ն այդ սերիայի սահձաններում յուրաքանչյուր աճվանակարգինհատկացվում է հերրական կոդ: Յուրաքթայոչյուրսերիան պարունսկում է պահեստային(ազատ համարներ) կողեր, որոնք հետագայում կարող են օգտագործվել, եքն ւռվյալ մսհրիայիմեջ մտնող անվանակարգերում լինեն լրացումներ: եոյլային այս համակարգիօգտագործմանառավելություննայն է, որ |սմբերիմեջ նոր օբյեկտներավելանալուդեպքումհամակարզի հերքականությունը չի խախտվում: Սա նպատակահարմար է օգտագործել այնպիսի անվանակարզերի համար, որոնց թանակը երկնիշ թվից ավելի չէ: Այս համակարզով կարելի է կոդավորել ձեռնարկության ստորաշատ

Կողային համակարզիօգտագործման հիմնական խական, առամելութ: յուններն են.

է ստեղծվում Հնարավորություն ինֆորմացիոն միննույնզանգցուցանիշներով խմբավորելն ըստ խմբավորված ցուցանիշի համապատասխան ստանալ աճիուի Զզալի չափով կրճատվում Է սկզթնական ւտտեղեկազիր: փաստաթղթերի վրա գրանցվոդ ինֆորմացիայի ծավալը: -՛ ու Սվելի պարզ հստալլ է ղառնում ս 148 նական ին -րի կառուցվածքը: » Արագանումէ սկզբնականփաստաթղթերում եղած ինֆորմասցիայի զրանցումըմեքենայական կրիչների -.

վածը ւոարբեր

-

փաստաթղթե-

(դիսկետների)

վրւս:

Ավելի հեշտանում Ն արազանում ինֆորմացիոն տարածությանվրա հաղորդման գործընթացը: հն Կոդերը կարող կազմված լինել մեկ կամ մի քանի նիշերից այն բանից, րե թանի հատկանիշեն պարունակում: առուցմասծթովկոդերը կարող են լինել| մեկԿ ն մել ' ափի հստկանիշներցույց տվող: Դրանք լինում են բվայիրն,յռառային Ն թվատս,ռւսյին: Գործնականում ավելի լայն տարածում ունեն Քվային կոդերը: Կոդերի նկատմամբ առաջաղրվում են հեւոնյալորոշակի պահանջները. 1. Հնարավորին չափ պետքէ պարունակիքիչ նիշեր: Պետք է ըոդգրկինյութի, երեույթիբոլոր առանձնահատկությունները: 3. Պետք է հաշվի առնվեն օբյեկտիզարգացման հեռանկարները: 4. Կառուցվածքով այն պետք է լինի սեղմ, պարզ, հեշտ հիշվող: 5. Ըստ կառուցվածթի՝ լինում են. -

Է

կախված

-

-` ՛ -.

-

հերթական

սերիական Պղիրքային

«շախմատային խառըկամ կոմբինացված բնայինկամ կրկնվող:

'

`

բաժանուցնհրը (արտադրամաս, տեղամաս, պահեստ, քաժիններ, վճարումների ն պահումների տեսակներ ե այլն): 3. Դիրքային կոդ. օգտագործվումէ օբյեկտի համեմատաբար բարդ կառուցվածքունեցող անվանակարգերի կոդավորման ասվելի երբ անհրաժեշտությունէ զզացվումխմբավորելմի քաժամանակ, նի հատկանիշներով: Դրա համարանհրաժեշտէ կոդավորվողօբյեկ-

համակարգելդասակարգման աստիճաններով: Դասակարգմանյուրաքանչյուր հատկանիշին ամրագրվում են որոշակի քանակի կարգեր, որը որոշվում է տվյալ խմբի հատկանիշների րւսնակից: Դիրբային կոդի կառուցման բնորոշ օրինակ կարող է ծառայել նյութական րժեքների կոդը: Ենթադրենք` օբյեկտը արտադրանքի բոդարկմանհամարօգտագործում է. սեմետաղներ, 2. զունավորմեւդաղներ, 3. շինարարական նյութեր, Դ. քիմիականնյութեր, տը

ԴՈ

վառելիք, ռետինատեխնիկական նյութեր:

5.

6.

նշված խմրերիցնյութերիկոդը կառուցենքսե

մետաղների օրի-

նակով.

/(խումբը)

|

գետայներ

'

|

լ

| ողովակ || (արեր|լե խ

|

,

իրա թիթեղ .

)

ն այլն: Այժմ վերցնենքթիթեղ

ենթախումբը (04):

որից

կարող

են

Թիթեղ

(տեսակ)

|

Աա

':

ո

Լ

|

Գիա

սրա»

"03

տախ

մաման

Օբյեկտումպատրաստվածսովորական թիթեղիցբացի, կարող է արտադրվելնան ալյումինապատված, նիկելապատված, ցինկապատված,տաք մշակման նայլ տեսակիթիքեղներ: Քանիոր գնորդները օբյեկտինկարողեն ճերկայացնել վող Քիթեղներ,ուստի ՍՄ մակարդակը կլինիմատաափերը: արարվող

կարար միմակի Քիթեղների չափերը ոցն Վերցնեն

ղ

"`

//(շափերը)

Ք

տարբեր

ցինկապատված թիթեղը.

Հիապատ թիթեղ

Վ

:

Չափերը նշված են միլիմետրերով. առաջին թիվը` ը թիթեղիերկա-

րությունն է, երկրորդըլայնությունը, երրորդը՝ ն

' 040303

Դիրքային կոդի արժանիքն այն է, որ հստակ ն տրամաբանված Կոդաառանձնացված են դասակարգվողհատկանիշները: կարգով րգո թվովէ որոշվումկոդինիշերիքանակը(երվորվողհւստկանիշների

կարությունը):.

օգտագործվում ԽԱԿ:

4. Շախմատային կոդ. լայնորեն ային ձեռնարկություններում, կություններ հիմնականում՝ բերական,տրանսպորտայի պարապուրդների,դրանցում մեղավոր անձանց ն պատ ճառների հաշվառման համար: Քանի որ նշված կազմակերպություններում արապուրդները,դրանց պատճառներըն մեղավորանձինքբավաեն, ուստի այդ հարցերի պարզաբանման, վերլուծուբյան հւսմար շախմատային կոդը, գուցե, ամենահարմարմեթոդն

կան բազմազան է:

Կոդային այս համակարգը,բացի նշվածից, կարելի է Օգտագործել նան այնպիսի անվանակարգերիկոդավորման ժամանակ,որոնք ցույց են տալիս երկու հատկանիշ:Այժմ տեսնենք,թե ինչպես է կառուցվում շախմատայինկոդը ավտոտրանսպորտայինձեռնարկու-

թյունում:

տճառը անձը Մեղավոր

Էշ : լ: ՛300»:1000:041000::1500»:02 2000::3000»:03 3000»«2000»02 լ

խումբը` սն մետաղներ, 1

ենթախումբը`թիթեղ, 04 տեսակը`ցինկապատված, չափը` 2000»3000»:03, 03

բիբեղ

մետաղները նշված 6-խմբերիցառաջինն է. խողովակներ, պատրաստվել լարեր, ամրակներ,

,հրատ

բաո

լ

Սն

//

ս:յսպես. Ի

1|(ենթախմբեր)

լ

Այժմ որոշենք 2000»:3000203 չափերն ունեցող թիթեղի դիրքային կոդը. կլինի 1.04.0303, որտեղ բարձր կարգիառաջինթիվը` 1, կլինի նյութականարժեքներիխումբը` «սն մետաղներ», հաջորդ երկու նիշերը՝ 04, կլինի ենթախումբը՝«թիթեղ», մյուս 03 նիշերը ցույց կտան թիթեղի տեսակը` «ցինկապատված»,իսկ վերջին երկու 03 նիշերը` 2000»3000:«03.չափի թիթեղը: Ավելի պարզ ձնով կլինի

Օբյեկտի ղեկավար Գլխավորինժեներ

Դիսպետչեր

| փ Աշխա չիեկել դարձ Աշխա-

ու

|

Շուտ

|

պարկ |

օջ

Չի վ.

Շարժակազծի

Մեխանիկ

զուտ դարձ դարձե

Ժամանակի կաա աշխատ.

ժամանակ

ո

հաստությունը:

Այս կոդը իր անվանումը ստացելԷ այն բանի հաճար, որ կւսռուցված է շախմատիվանղակների տեսքով Աղյուսակի նշված են մեղավորանձինք, իսկ հայտարարում՝ համարիչում պատճառները: Վանդակներըկոդավորված են հերթական կարզով, ձախից աց: Յուրաքանչյուրվարորդիուղեգրում, պարապուրղ լինելու ղեպքում, նշվում է համմպատասխան:կոդր: Օրինակ. ենրադրենք՝ "ոդեգրի է վրա նշվում կողը: Դ նշանակում է, որ վարորդը ուշ է վերա-

դարձել պարկ` զլխավոր ինժեների պատճառով: Իսկ քե ինչու", ւլարզվում է հետագայում

ուս

Ժուրաքւսնչյուրամսվա վերօում պարապուրդի բոլոր ուղեգրերը առանձնացվումն ուղարկվում եռ հաշվիչ կենտրոն,որտեղ ինֆորմացիւսն սկավառակներիվրա գրանցելուցհետո, խմբավորվումէ ըստ պարապուրղների ն տսյազրվում արդյունքային տեղեկագիր, որում արտացոլվածկլինի, թե յուրաքանչյուր վարորդ ինչքան պաէ ունեցել նե ովքեր են րապուրղ մեղավոր անձինք: Ստացված արդյունքներիցպարզվում ն վերլուծվում են աշխատանքում տեղ զտած թերություններըն մշակվում միջոցառումներդ̀րանք վերացԴեր ուղղությամբ:

5. Խառը կամ կոմբինացված կողը օգտագործվում է բարդ անվանակարգերի կոդավորման ժամանակ, որտեղ անհրաժեշտություն է զզացվում խմբավորելմի քանի ենթահատկանիշ կամ անկախ հատկանիշներ` Խառը կամ կոմբինացված է կոչվում, որուվհետն կառուցվումէ վերը նշված 6 տեսակի կոդերիցերկուսի կամ երեքի միջոցով: Օրինակը բերենք բանվոր-ծառայողների սաբելային համարների որոշմանմիջոցով: Ենթաղրենք,որնէ օբյեկտ ունի 5 արտադրամաս, որի Խ1 արտադրամասում ըստ կատեգորիաների աշխատողներիթվաքանակը 1000 է, որոնք աշխատում են երկու տեղամասերում: Առաջինտեղամասում աշխատողներիքանալլըկազմում 500, է այղ թվում` Լ գործավարձովաշխատողբանվորներիքանակն է 400, 2. ժամավարձով աշխատողների քանակը` 20, անձնակազմը

ւ

5.

հաներիկական աշակերտները՝ ա

Ի ,

Գործավարձովաշխատող որնէ բանվորի տաբելայինհամարը կլինի 111001, որտեղ բարձր կարգի առաջին նիշը ցույց է տալիս արտադրամասիհամարը,երկրորղը՝ տեղամասիհամարը,երրորղը՝ աշխատողների կատեգորիան,մյուս երեք նիշերը՝`բանվորիհերթական համարը: Քանի որ բանվորներիհոսունությունը մեծ է, ուստի հերթակահամար 001-400 համարներիցբացի. որոնք

ությունը չխախտելու

նոր բանվորներ աշխատանքիըճենք տարրեր եճնում 401-998 ող

բանվորների

համարներն են, որպես պահեստային հա-

ղունվելու դեպքում օգտագործելու համար: Այստեղ փաստորենբանվորների տաբելային համարները կառուցվեցինհերթական ն սերիականկոդերի համախմբումով: ժամա6. Բնայինկամ կրկնվողկոդերըձեռքի աշխատանքի նակ օգտագործվածկոդերն են: Դրանք օգտագործվում են միայն այն ժամանակ, եթե բավարարումեն մեքենայացման պահանջները: ւլլաններում եղած կոդերը, որոնք օգտագործս նշված են, կամ դիրքային կողի ժա-

Օրինակ՝ հաշվային

երնային լո ենԿԱ եսոր ված երջի Վին անվանակարգերիկողավորման առավել րալերակը ընտրելու համար պետք է հաշվի առնել ա

ար-

ո

ոյուճավ ըջները կառավարման ավտոմատացվող համակարգի առնն շվի ՞՛ ըձնահատկությունները: պիրվորվող բազմություններըպետք լինեն միանման: Ն անք. ենք, լինում կա՛մ թվային, կա՛մ տառային, նշել ինչպես կամ տառարվային: Դրանցից որնէ մեկի կախված ը

ետ

խն

հ

է

են

ընտրությունը

է

թե որն ավելի նախընտրելիտվյալ օբյեկտի համար: նրանից, կառուցման ժամանակ անհրաժեշտէ հաշվի առնել Դրա համար անհրաժեշտ հեռանկարները: Է պահեստային, ազատ համարներ, որոնք առանց խախտելու կողավորմանսկզբունքը, կօգտագործվեն անվանակարգերիմեջ նոր տարրերիավելացմանժամանակ: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել նան ինֆորմացիայի մշակման համար օգտազործվողտեխնիկականմիջոցների կազմը, նրանց է

Ն երի

՞ եկտի զարգացման |

ունենալ

շահագործմանհատկությունները: Նշված պահանջների բավարարումըապահովում է կողավորման հւամակարգի Ծիշտ ընտրությունը: 213 2. .

ն փաստաթղթաշրջան Փաստաթղթավորման

կազմակերպումը

ոա կաններն կրում, են լուծման խնդիրների նախօրոք

սահմանված ն հաստատվածձներ են,

որոնք օգտագործվում են համար: Կառավարման համակարգում ւիաստաթղթերը կատարում են

տնտեսական

գործառույթները` կազմածառայում են որպես ինֆորմացիայի գրանցման, կազ կերպմանն պահպանմանմիջոց,

հեւոնյալ յոլ

-

օգտագործվում ղորդելու համար,

են ինֆորմացիան

տարածության վրա

Այսպիսով, ավտոմատացվածհամակարզիպայմաններումփաստաթղթավորմանժամանակ անհրաժեշտէ ղեկավարվել հետնյալ

հա-

փաստաբղքերում գրանցված ինֆորմացիայի հավաստիությունը հաստատվում Է պատասխանատու անձի կողմից` ստորազրուքյամբ Օբյեկտի կառավարման գործընթացում պարբերաբար օգտագործվող փաստաթղթերիփոխկապակցվածձները միասին անվանում են փաստաթղթավորման համակարգ: Մինչն համակարգերի առեղծումը, փաստաթղթավորմանհամաարզը մշակվում էր առանց փաստաթղթերըմեկը մյուսի հետ կապե-

սկզբունքներով. 1.

-

-

տւ որի

պատճառով տեղի էր ունենում

ցուցանիշների կրկնողություն տարբեր փաստաթղթերում,ւսվելի էր մեծանում բազմաբնույթ փաստաթղքերիծավալը, բացակայումէինփաստաքղթերիպարունակած ինֆորմւսցիայիվրա հսկողության արդյունավետ միջոցները, չէր ապահովվում հաշվառման տարբեր բնազավառների (պլանային, հաշվային, հաշվետու ե այլն) փաստաթդթերիհամեմատումը: Կառավարման:համակարգի ստեղծման ե կատարելագործման լուծվեց ւիաստաթղթերի ունիֆիկացման ն ստանզորձընթացում

-

փաստաթղթերիունիֆիդարտագմանպրոբլենմլ: Կառավարչական կացումը ոչ միայն պակասեցնումէ փաստաթղքերիձների ընդհանուր քանակը` ի հաշիվ միասնական մոդելի ստեղծման, որով մի քանի տարբնր ձներ միացվում նն մեկ ձեի մեջ, այլն ավելի ռացիոնալ է դարձնումհամակարգումդրանցշարժման ուղին: Փաստաթղթերիունիֆիկացվածհամակարգը փոխկապակցված փաստաթղբերի ձեերի համալիր է, որը համապատասխանումէ առաջադրվածպահանջների Ընդհանրապես,որպես կանոն, ավտոմատացվածհամակարգերում առանձնացվումեն երկու խմբի փաստաթղթերս̀կզբնական Լ. բովանդակողփաստաարդյունքային: Սկգբնականինֆորմացիա թղթերը, որոնք արտացոլում են տնտեսական օբյեկտի իրավիճակը, անվանում են սկզբնական փաստաթղթեր:Դրանց մշակումը մեծապես պայմանավորվածէ սկզբնական տվյալների հավաքման ն միջոցներով: գրանցմանհամար օգտագործվողտեխնիկական Արղյունքայինփաստաթղթերը, ըստ լուծվող խնդրի ալգորիթմի. արդյունքը արտացոլող կրում են ԷՀՄ-ով մշակված ե վերջնական

ճիասնական կանոններին:

ինֆորմացիա:

ինֆորմացիանկարելի է տպագրելինչպեստպաԱրդյունքային վրա: րանում տպված բլանկՇերի,այնպեսէլ զլանաթղթի առաջաղրվողհիմնաԱրդյունքայինինֆորմացիայի նկատմամբ կաճ պահանջներըեն` տվյալների ժամանակին ստացումը,հավաս-

տիությանապահովումըե ավարւոունտեսքը:

՝

2.

ծները ն դրանց բովանղակուՍկզբնականփաստաթղթերի կամ կազմաթյունը պետքէ հաշվի առնի այն ձեռնարկության որտեղ ստեղծվածէ կերպությանառանձնահատկությունները, համակարգը: ավտոմատացված Ավտոմատացվածհամակարզի պայմաններում սկզբնական

փաստաթղթերը պետք է հարմարեցված լինեն ինչպես ձեռքի օգտագործելու, այնպես էլ ավտոմա-

ոմ մոն

ա տացված

մշակման

հասար:

Փաստաթղթերում ռեկվիզիտների տեղադրման հաջորդակառությունը պետք է համապատասխանի տեխնիկական կրողների` սկավառակներիվրա տեղադրված հաջորդականությանը: 4. Փաստաթղթավորմանժամանակ սկգբնական բոլոր փաստարղթերը պետք է ենթարկվենունիֆիկացման,որի հիմնական նպատակնԷ վերացնել կրկնողությունը,կրճատելօգտագործվող փաստաթղթերիձների քանակը, կազմակերպելփաստաթդրերիշրջանառությանռացիոնալն արդյունավետ եղանակը: Գործնականում օգտագործվում են երեք տեսակիփաստաթղթեր. անկետային,միատոդ ե բազմատող: ւյարունակում են կոնկրետբնաԱնկետայինփաստաթղթերը զավառին վերաբերող հարցաշար, որոնց պատասխանները լրացվում են այն անձանցկաւ օբյեկտների կողմից, ում վերաբերում են: Այս փաստաթղթերըհիմնականումօգտագործվումեն կադրերիհաշվառման,տուրիստականշրջազայության, մարդահամարի, ժողովըրղազրականն սոցիոլոգիականհարցումներիժամանակ: Յ.

:

իո ազավառներում, Սիոնանվանումը արարե ստացել այն բանի համար, նրա վրա արտացոլվածտվյալները Միատող փաստաթղքե

ման

արող

են օգտագործվել

հաշվառ-

բ

է

որ

նկարագրում կամ բնութագրում են միայն մեկ երեույք, մեկ զործաոՇուրյուն կամ մեկ իրադարձություն: Բազմատողփաստաթղթերը թերնեսամենաարդյունավեւոնեն համակարգում օգտագործելու համար: Այս ւիաստաթղթի կառուցվածթը տարբերվում է միատող փաստաքղթի կառուցվածքից: Եթե միատող փաստաթղթում բոլոր ռեկվիզիտները զբաղեցնում էին փաստարղթի ողջ մակերեսը, ապա բազմատող փաստաթղթում դրանց համար հատկացվում են սյունակներ: Օրինակ` եթե փաստաթուղթըունի 10 ոեկվիզիտ,ապա բազմատոդ փաստաթղթումդրանք տեղաբաշխվածեն 10 սյունակներում, իսկ ւոողերում լրացվում են ռեկվիզիտներիպատասխանները: Բազ37

փաստաթղթերըքանի օր են մնում, ինչ տվյալներից են օգտվում Ն կազմմանհամար են դրանք: ինչ բնույթի հաշվետվությունների ավարտից հետո կազմվում է յուրաՈւսումնասիրությունների քանչյուր տեսակի փաստաքղթիանցած ուղին, նշվում վերը բերված պատճառները: Համակարզի ավտոմատացմաննախագծի արդյունաբերական շահագործմանժամանակ բացառվում է նշված բաժինների կողմից օզտվելու երնույթը, քանի որ դրանց կողմից այդ փաստաթղթերից ես ենթառկվումեն ավտոմատացման: կատարվողաշխատանքները կազմակերպումըթույլ Այսպիսով փաստաթղթաշրջանառության

մատող փաստաթղթերի տողերի քանակը կարող է լինել տարբեր` 5,10, 15, 20:

Յուրաքանչյուր ւտոողումլրացվում են 10 ոեկվիզիտներիպատասխանները, իսկ ղա նշանակում է, որ մեկ բազմատող փասհնարավորկլինի լրւսցնել տուրբերգործառնությունների տայթղթում վերաբերյալայնքանտվյալներ,որքան տողերի քանակն է: Բազմատողփաստաթղթերիօգտագործման արդյունավետությունը կայանումէ հես կյալում. 1. ռեկւ կրկնվող կամ պայմանական հաստատուն Կզիզիտնորը տնե հն միայն մեկ անգամ, լրացվում 2. կրճատվում է լրացման վրա ծախսվող ժամանակը, 3. կրճատվում է փաստաթղթերի քանակը այնքան անզամ, որքան տող կա փաստաթղթում, ձ. հնարավորությունէ ստեղծվում իրականացնելոչ միայն թղթի խնայողություն, այլն կրճատվում են տպարանայինծախսերը, 5. արագանում է ինֆորմացիան մեքենայական կրիչների վրա զրանցելու գործընքացը:

1 տալիս`

ու վերացնելկրկնօրինակումն զուզահեոականությո է » լրացմանվայրից փաստաթղթի ա րագացնում զգալիորեն հանձնման ժամկետը, հաշվիչ կենտրոնին է ենթարկումմիջանկյալօղակների կողավտոմատացման

»

մից կատարվողձեռքի աշխատանքները. բարձրացնումէ ինֆորմացիայիմշակմանկուլտուրաքն, բացառում է թույլ տրվող սխալները Լ անճշտությունները: -

2.1.4.

Փաստաթղքթաշրջանառության կազմակերպումը

Արդյունքայինինֆորմացիանպարունակումէ ԷՀՄ-ի միջոցու Արտվյալների մշակման արդյունքում ստացվածինֆորմացիան: դյուռքային փաստաթղթերը,օգտագործմանբնույթից կախված,բաժանվումեն երկու խմբի. 5. զհաստարդթեր, որոնք անհրաժեշւտ են օգտվողներին ն կա-

Ավտոմատացված համալարգի մինչնախագծային փուլում ուսումնասիրվում են հաշվառման յուրաքանյյուր բնագավառում օգտագործվող սկզբնականբոլոր փաստաթղթերը,նրանցչափերը, ձները, ինչպես նան լրացմանվայրից մինչն կենտրոնականհաշ-

վապահությունհանձնելու ընթացքում այն ստորաբաժանումները, որոնք օզտագործում են դրանք` տարբերտվյալներիցօզտվելու ն հաշվետվություններ կազմելուհամար: Օրինակ` աշխատավարձիվերաբերյալ փաստաթղթերըլրացվում են արտադրամասերումե̀լնելով բանվորիկողմից կատարված այդ

-

ւսրաստաթղթերը

հանձնելը`դրանցից օգտվում են աշխատանքի հաշվապահությանը նե աշխատավարձի,նորմատիվային, գլխավոր տեխնոլոգիբաժին-

ները, որոնցիցյուրաքանչյուրը օգտվում Է միենույն փաստաթղթերի տվյալներից` ստուզման, վերլուծություններկատարելու Ն հաշվետվություններիհամար: Նշված բաժինների կողմից այդ փաստաթղթերիցօգտվելու երնույբը մեծապես ազղում է վերջնականարդյունքներիստացման նախագծման ժամանակ ժամկետների վրա: Այդ իսկ ս։պատճառով ուսումնասիրվում է, թե նշված բաժիններիցյուրաքանչյուրիմոտ այդ |

ռավարչական որոշումների համար, :իաստաքղթեր, որոնց պարունակած ինֆորմացիան անհրաժեշտ է հաշվիչ կենտրոնին արդյունթային նոր տվյալներ ստա-

»

-

կոնկրետ աշխատանքի արղյունքից: Մինչե

ինֆորմացիա Արդյունքային

,

նալու համար: է տնտեսաԱրղյունքայինինֆորմացիան,որը նախատեսված գետներիհամար, պետք է ներկայացվի անհրաժեշտբոլոր տվյալներով. որոնք օգտազործման համար պետք է լինեն հարմար ն տեսանելի: Արղյունքայինինֆորմացիանտպազրվումէ թղթեկրիչներիկամ տպագրվածբլանկներիվրա: Արդյունքային այն ինֆորմացիան, որը ենթակա է հետագա մշակման, զրանցվում է այնպիսի կրիչների վրա, որոնցով հնարավոր լինի մուտքագրել էՀՄ: Այդպիսի ինֆորմացիանզրանցվուժ է սկավառակների(դիսկետների)վրա: մազնիսասկան

2.1.5.

Փաստաթղքերըն դրանցձեավորմանտեխնոլոգիան

Ավտոմատացված մշակման ժամանակ ինֆորմացիայիհիմնական կրողներ են մուտքային ն ելքային փասւուսթղթերը,որոնք նախօրոք հաստաւոված ձներ են ն ունեն իրաւլական ուժ: Մուտքային ւիաստաթղթերը` որպես կառավարման օրյեկտի իրավիճւսկը բնութագրողներ,պարունակումեն սկզբնական,դեռես չմշակված ինֆորմացիա,որոնք հիմնականումլրացվում են ձեռքի

ն աաա ԱՅՈ նկական

Կն

նէ

ան րն ր ՈրաԼ ցուցանիշով ն են խմբավորված ամփոփ տվյալներ, որոնք ստացվել բավոր ավտոմատացված մշակման արդյունքումն հիմնականումպատրաստվում են տպող. սարքերի դասաՓաստաթղթերը օգնությամբ: կարգվում են մի շարք հատկանիշներով: Դրւսնք են զործունեության ոլորւոով` պլանային, հաշվային, վիճակա`

նե

մեքենաների

զրական,բանկային, եւայլն, ֆինանսական կառավարման օբյեկտի հետ ունեցած հարաբերությամբ` մուտքային (սկզբնական), ելքային (ամփոփ), միջանկյալ ն ար-

խիվային, ըստ

զործառրություննեհրի բովանդակության` նյութական, ն հաշվարկային, դրասմական նշանակությամբ`կարգւսդրող,կատարողականն կոմբինաց-

Ձնավորման մասը ընդգրկում է իիավաբանականանձի ստորագրությունը որը պատասխանատու է փաստաթղթում տվյալների լրացման ճշւոության համար, ն փաստաթղթի լրացման ամիս ամսա-

թիվը:

Սկզբնականբոլոր ւիւսստաթղթերըբաժանվումեն 3 գոտիների, որտեղ առաջինզուռումլրացվումեն հաստատուն հատկանիշները, երրորդում` քանակա-գուերկրորդումփ̀ոփոխվողհատկանիշները, մարային հատկանիշները: ժամանակակից ԷՀՄ-ի օգտագործումըհնարավորություն է տալիս արդյունքայինինֆորմացիանարտաբերել ն տպագրելլայն ֆորմատի ժապավենային թղթերի, տպագրված բլանկների վրա, ինչպես նան գրանցել մագնիսականսկավառակների(դիսկետների) վրա: Իհարկե, ավելի հաճախ արդյունքային ինֆորմացիան ամփուի տեսքուլ տպագրվում է թղթե կրիչների վրա, վանում են ամփոփ ւոեղելագիր:

ված, կառուցվածքով՝ միատող, բազմատող, անլԼլետային,

լրացման մեթոդով՝ ձեռքու| ն մեքենայով լրացվող: Յուրաքանչյուր փաստաթղքինտրվում է կոդ, իսկ մի շարք փաստաթղթերի համար մշակվում են ունիֆիկացված ն. ստանդարտացված բլանկներ: Փաստաթղթերի ունիֆիկացումը ապահովեցցուցգանիշների մինիմիզացիւսն,վերացրեց կրկնոդությունը, ապահովեց կառավարմանհամար անհրաժեշտ բոլոր ցուցանիշների առկայու-.

թյունը:

Ինչ վերաբերում է սկզբնական ւիաստաթղթերին,ապա դրանք ձնավորվումն հարմարեցվումեն հաշվառմանգործող մեթոդներին: Ունիֆիկացվածբոլոր փաստաթղթերըունեն ստանդարտկառուցվածք ն բաղկացած են 3 մասից` վերնագրային(փաստաթղթի անվանումը), բովանդակության մաս ն ձնակերպմանմաս:

է տրվում օբյեկտի անվանումը, Վերնագրային մասում ցույց փաստաթղթիինդեքսը կամ կոդը, փաստաթղթիանվանումը: Բովանդակությանմասը կառուցվում է աղյուսակի տեսքով.

կազմվածէ տողերից ն սյունակներից,որտեղ գրանցվումեն քանակագումարային ցուցանիշներըն դրանց անվանումները: -

գործնականում

.Ամփուփ տեղեկագրերը ստորաբաժանվում են մի շարք

ԱԱնար լինում հիմնական նշանակության, անեշնեոով:

Դրանք

ան-

հատ-

են.

ն օժանդակ: Հիմնականը հանձնվում տնտեսագետներին,որոնքայն օգտագործում են որպես հաշվառման օբյեկտ, իսկ օժանդակը մնում է հսշվիչ կենւորոնում` հետագայում այլ նպատակներին հաշեն

է

-՛

»

որը

վարկներիկաւոարմանհամար:

լինում են օպերատիվ,ընթացիկ, պարբերականության. ն տարեկան: ամսական, եռամսյակային, կիսամյակային

2.

Ըստ

Յ.

Ըստ

ժամկետի.լինում են օգտագործման

կան ն ոչ շտւսպ:

4.

շտապ, սովորա-

կառուցվածքի.սովորականն բարդ: ինֆորմացիայիստաելքային փասւուսթղթերում արդյունքային Ըստ

ն ցումը իրականացվում է երկու ռեժիմով` ռեգլամենտավորված է հարցումային: Ռեգլամենտավորված ռեժիմը ենթադրում արդյունքային ինֆորմացիայիստացումը նախօրոքպլանավորվածն հաստատվածժամկետներում, իսկ հարգումայինռեժիմով ինֆորմացիա-

յի ստացումը ապահովում է ղրա տպագրումը ցանկացած պահին, է դրա անհրաժեշտություն: երբ, իհարկե, զգացվում .. Տպագրված արդյունքային ցանկացած ինֆորմացիա պետք է ունենա չի վերջնական այնպիսի բնույթ, որի վրա հետագայում գործոպահանջվի լրացուցիչ թվաբանականկամ տրամաբանական հաղություններ կաւոարել, կամ դրանց վերջնական'ձնակերպման չի լինի: մար ձեռքով լրւսցումներ կատարելու անհրաժեշտություն `

2.1.6.

Ներմեքենայականինֆորմացիոնապահովում տանքային ն դրամական ռեսուրսների վերաբերյալ տվյալներ, որոնք վերաբերում են աշխատանքինն աշխատավարձին,նյուքական արժեքներին, պաւտորաստի արտադրանքիգներին, հարկերի այլ ԿԱՏԱ

Ներմեքենայական ինֆորմացիոնապահովումը այն բոլոր տվյալների ամբողջությունն է, որոնք որոշակի հատկանիշներով խմբավորվածն գրանցված են մեքենայականկրիչների (դիսկետների)վրա: Ներմեքենայականինֆորմացիայի ֆոնդն է, հիմքը ինֆորմացիոն որը տվյալների տարրերի ւփոոխկապակցված, դինամիկ ամբող-

գանծյան ՆՈՒՅՆ անե աստան ինֆ րման մշտական երկար, Ժա: պարունակ: որմատիվա-տեղեկատու

որոնք որոշակի նշանակություն ունեցող սիմվոլներիամբողջություն են: Ինֆորմացիայիմշակման տարբեր փուլերում մեքենայի մեջ օգՔանի որ տագործվումեն տարւսբնույթ ինֆորմացիոնզանգվածներ:

ն կառուցվածքով զանգվածներըիրենց բուվանդակությամբ է են, տարբեր ուստի անհրաժեշտություն առաջանում լրացուցիչ նկարագրելյուրաքանչյուր զանգվածը: Դրա համար ստեղծվում է ինֆորմացիոնզանգվածներիկատալոգ. սա նս մտնում է ինֆորմացիոն ֆոնդի մեջ: բոլոր

ցումները:

Պայմանականմշտւսկան(հաստատուն) ինֆորմացիանայլ կերպ անվանումեն նան նորմատիվա-տեղեկատուփաստաթղթեր: Այս բնույթիփաստաթղթերումամրագրվածեն տարաբնույթ նորնյութական, աշխամատիվների, ռեզլամենտավորված ծախսերի,

խատանքներըպահանջվողմակարդակովկազմակերպելուհամար: ւոեսակներով այս փաստաթղթերըլինում են. նորմատիվային գնահատման տեղեկատու աղյուսակային պլանային: փաստաթղթերըիրենց տեսակներով լինում են` տեղական, ճյուղային ն պետական նորմատիվներ, որոնք արտահայտվումեն բացարձակն հարաբերականմեծություններով: Բացարձակմեծություններեն, օրինակ` մեկ դետալի պատրաստման համար սահմանված ժամանակը, վարձաչափը:Բացարձակմեծություն են նան նյութական ռեսուրսներիծախսմաննորմաները,ինչպես

Իրենց

զանգվածները կառավարման համակւարգում բաժանվում են մոււտքայինի, ելքայինի ե ներքինի: Մուտքային զանգվածը բովանդակում է ինչպես ելակետային տվյալները, այնպես էլ խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ հար-

կանի:

որպես.ւ

գործել բազմւսթիվանգամ, տարբերխնդիրներիլուծման ժամանակ: Նորմատիվա-տեղեկատուփաստաթղթերիկազմը որոշվում է ինֆորմացիոնհամակարգիբնույթով ե կառավարմանհամակարգի Դրանք իրենց մեջ պետք է ունենան առանձնահատկություններով: անհրաժեշտ բոլոր տվյալները` համալիր խնդիրներիլուծման աշ-

այդ

Ելքային զանգվածները մեթենայի միջոցով մշակված տվյալներից ստացվածարդյունքներն են, որոնք նախատեսվածեն հետագա համար: օգտագործման Ներքինզանգվածներըստեղծվում ն օգտագործվում են համակարգիներսում: Այս զանգվածներըիրենց բովանդակությամբ լինում են բազիսայինն ծառայողական: Բազիսայինզանգվածներըայն տվյալներնեն, որոնք անմիջաբար օգտագործվում են խնդիրներիլուծման համար, իսկ ծառայողական զանգվածները նախատեսված են արդյունքային ինֆորմացիայի որակի բարձրացման ն տվյալների մշակման ընթացակարգի համար: կառավարման մնում Ինֆորմացիոնֆոնդը, որը երկար ժամանւսկահատվածում ն է է անփոփոխ,բաժանվում պւսյմանականմշւռականի փոփոխա-

տվյալները`

մանակ փոփոխության չեն ենթարկվում,իսկ եթե ենթարկվում էլ են, ապա` մասնակիորեն: Երկար ժամանակահատվածում անփոփոխ մնալու հատկությունը հնարավորությունէ ստեղծում այն օգտա-

է: ջուբյունն Ինֆորմացիայի տարրերը դաշտերն են,

Ինֆորմացիոն

փաստա

Նորմատիվային

:

տարբեր բնույթի սակագները: Հարաբերական են համարվում երկար ժամանակ գործող հաշվարկային գործակիցները,տոկոսայինդրույքաչափերը: հաստատուն Գնահատման ինֆորմացիան օգտագործվում է այն բնագավառներում, որտեղ կա գին հասկացությունը:Օրինակ` նյութականարժեքների,պատրաստիարտադրանքիմեկ միավորի նան

գները:

Տեղեկատու հաստատուն ինֆորմացիանօգտագործվումէօբյեկտի, երնույթի, աշխատող անձնակազմի հատկանիշներինկարագրմանհամար: Աղյուսակայինհաստատուն ինֆորմացիանպարունակումԷ նախօրոք հաշվարկվածցուցանիշներ:Օրինակ` եկամտահարկերի գանձման, ամորտիզացիոն հատկացումների տոկոսադրույքների համար կազմվածաղյուսակները:

Պլանայինըկազմվածէ բազմաթիվանգամ օգտագործվող ցուցանիշներից, որոնք տարբեր ժամանակահատվածների

հաստատուն

համար

են:

Կառավարման ավտոմատացված համակարգումկարնորուշադրություն է դարձվում պայմանական-մշտական (հաստատուն)

ինֆոր-

մացիանմշտապեսարդիականվիճակում պահելուն: Փոփոխվող.զանգվածները կազմակերպվումեն օպերատիվ, կուտակվող,միջանկյալն արդյունքայինզւսնգվածներից: Ինֆորմացիոնֆոնդի ձնավորմանժամանականհրաժեշտէ հաշվի առնել հետնյալ հիմնականպահանջները. » օբյեկտի իրավիճակի վերաբերյալ տվյալների լրիվ արտացոլումը կառավարմանրոլոր պարամետրերով, տվյալների մեկանգամյա գրանցումը, » ֆոնդի ռացիոնալ կազմակերսալումը,որուլ կհասցվիտվյալների որոնման ժամանակը, -

-

նվազագույնի

տեխնիկականառավել արդյունավետ կրիչների օգտագոր-

ծումը, տվյալներիհուսալի պահպանության ապահովումը, տվյալներիճիշտ ն ժամանակին փոփոխությունների կատարման ապահովումը: Ներմեքենայական ինֆորմացիոնֆոնղի կազմակերպման ժամանակաՌհրաժեշտէ պահպանել հետնյալկանոնները. ֆիզիկական ն տրամաբանականանկախութ-

դոյալների

յունը,

-

-

`

. տվյալների մեկանգամյամուտքի ն ապահովումը, տվյալներիմեջ մոււոքիե

բազմակի օգտագործման ,

որոնման պահանջվողարագության

ապահովումը, ինֆորմացիոնֆոնդի մեջ փոփոխությունների հեշտ »

-

կատարման ապահովումը,

ն արագ

օգտվողների հետ կապի ինտերֆեյսիառկայությունը,

տվյալների ապահովումը:

գաղտնիության

պաշույմանության

միջոցների

2.2.

Կազմակերպական ապահովման ենթահամակարգ

Կառավարման ավտոմատացված համակարգի` որպես մարդ-մեքենա կառավարման կազմակերպական կառույցի ստեղծումնու

գործունեությունլԷպահանջում է կոլելրտորիվի աշխատանքըկազմակերպելու առանձին բաղադրիչների միջն փոխգործողությունների, կանոնների, մւսրդկային ու մեքենայական գործոնների օպտիմալ զուգակցման, ինչպես նան դրանց կայուն ու արդյունավետգործունեությունը ապահովելու հետ կապված հարցերիօպտիմալլուծում: Կազմակերպական ապահովումը նախատեսում է տեխնիկական անձնակազմիմիջն գործառույթների միջոցների ն կլլառավարչական հստակ բաժանում ե կազմակերպատեխնիկական միջոցառումների ու հրահանգներիժամանակինկատարում: Ապահովման ւսյս ենթահամակարգը հանդես է գալիս որպես ավտոմատացված համակարգի գործունեության կարնոր ն արդյունւսվետ բաղադրիչ, որից էլ կախվւսծ է համակարգի նպւստակին գործառույթների փոխգործողությանապահովումը: Ենթահամակարգումկարնոր ուշադրություն է դարձվում նան ձեքոդական կարնոր այն նյութերի վրա, որոնցով ռեգլամենտավորված Լն համակարգի ստեղծման ն գործունեության բոլոր գործընթացները, տիպայիննախագծայինորոշումները,ինչպես նան օբյեկտի մակարդալով լուծվող խնդիրներիկազմի ձնավորումը: Գործնական նշանակությունունեննան նախագծայինփաստաթղթերի ստեղծման ն ներդրմանհարցերի հետ կապվածմեթոդական նյութերը, ինֆորմացիայի հավաքման, հաղորդման ն մշակման, տեխնիկալյան միջոցներիհամալիրի հաշվարկների լլատարումը ն այլն:

ապահովմանհարցերիցանհրաժեշտէ նկաԿազմակերպական տի ունենալ նան, որ այն ենթադրում է կառավարչականաշխատանքների որոշակի ֆունկցիոնալ կատարողների առկայություն, ինչպես նան համակարգիբոլոր խնդիրներիլուծման գործընթացում

անձնակազմի անդամներիմիմյանց ն տեխնիկական միջոցների հետ փոխգործողուքյուններիհստակեցում:

Կարնորվում են

նան

անձնակազմիանդամներիցյուրաքանչյու-

րի պարտականություններըհամակարգի աշխատանքի նորմալ ռեժիմի պայմաններում: Նկատի են առնվում նան տեխնիկական միջոցների շարքից

դուրս

գալու

կամ անսարքություններիդեպքում անձնակազմիան-

դամներիգործողությունները:

Այսպիսով, այս ենթահամակարգի գործունեությունը կարող է համարվել արդյունավետ միայն այն դեպքում, եթե ստեղծվեն մարդու ն էՀՄ-ի միջն գործառույթներիօպտիմալբաժանում ն աշխատանքի նորմալ պայմաններ: Ավելացնենք, որ համակարգի արդյունավետ գործունեությունը ապահովելու համար քիչ դեր չեն խաղում նան կառավարողն̀ կառավարվող անձնակազմի միջն այնպիսի հարաբերությունների ձնավորումը ն իրականացումը, ինչպիսիք են իրավական, սոցիալական, հոգեբանական գործոնները, որոնց կիրառումը մեծ ազդեցություն է ունենում աշխատող անձնակազմի յուրաքանչյուր անդամի վրա:

2.2.1.

Վամակա կ

րգիխագ

նախագծման

ն

նպատակը պ կը ն սկզբունքնե սկզբունքները

ԿԱՀ-ի ստեղծման նպատակն է ապահովել ձեռնարկության` որպես կառավարման օբյեկտի արտադրատնտեսական գործունեության արդյունավետությունը: ԿԱՀ-ի նախագծման կարնոր խնդիրը հաշվիչ տեխնիկայի ն տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների բազայի հիման վրա կառավարման համակարգի կատարելագործումնէ, նրա էական բնութագրիչների բացահայտումն ու ինֆորմացիոն հոսքերի ուսումնասիր ումը:

Նախագծի

կազմումը կարնորվումէ նան նրանով, որ որոշվում են կառավարման տեխնիկական միջոգներին մարդու փոխգործողության պայմանները: Նշված աշխատանքներիողջ համալիրը արտացոլվում է նախագծային փաստաթղթերում,որոնց ամբողջությունը համակարգի ավտոմատացման0ւսխագծիհիմքն է: Համակարգի ավտոմատացումը բարդ, երկարատն ն միննույն ժամանակ շատ դինամիկ գործընթաց է, որը պահանջում է լուծել ոչ միայն լայն շրջանակի պրոբլեմային հարցեր, այլն պահանջում է նյութական զգալի ծախսումներ, ինչպես նան գիտության տարբեր բնագավառների բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ներգրավում (տնտեսագետներ, մաթեմատիկոսներ, հոգեբաններ ն

այլն):

Յուրաքանչյուր նախագիծպետք է ունենա որոշակի հատկություններ, որով միայն կարելի կլինի ապահովելօգտվողների ինֆորմացիոն բոլոր պահանջմունքները: Այդպիսիհատկություններիցառավել կարնորվումեն համապա-

4ծ

տասխանությունը իրականությանը, նախատեսված ժամկետներում տնտեսական ինֆորմացիայի ստացումը լրիվ ծավալով` օգտվողների ինֆորմացիոնպահանջմունքներըբավարարելու նպատակով, մակարդակի բարձրացումը, խնդիրների լուծման ավտոմատացման համակարգի աշխատանքի հուսալիության ն աշխատունակության պահպանումըշահագործմանորոշակի պայմաններում: Նախագծի հատկություններից թերես առաջնությունը տրվում է դրա տնտեսական արդյունավետությանը,որը առաջարկվողնախագծային որոշման գնահատականն է, որով որոշվում է կատարված ծախսերի ն ստացված սոցիալական, տեխնիկականն տնտեսական

արդյունքներիհարաբերակցությամբ: Սոցիալալլան արդյունքը բնութագրվում է պատվիրատուի սպառողական պահանջմունքերի բավարարման աստիճանով, տեխնիկականը տեխնիկական միջոցների աշխատանքի արտադրողականության մակարդակով, իսկ տնտեսականը` կատարված ծախսերի հետգնման ժամկետի ե տնտեսական արդյունավետությանգործակցով: Նախագծի սպառողական վերը թվարկված հատկությունների լրիվ բավարարմանհամար նպատակահարմարէ դրա ստեղծման ժամանակ ղեկավարվելհետնյալ սկզբունքներով. 1. Պետք է պահպանել ապահովող բոլոր ենթահամակարգերի միասնությունը ն փոխադարձ կապը նախագծի բոլոր փուլերում: 2. Ղամակարգը պետք է հարմարեցվիայնպիսի վիճակի հետ, որ առանց էական ծախսերի հնարավոր լինի ենթարկել մոդեռ-

նացման:

նախագծային բոլոր որոշումների նորմալացում, տիպականացում ն դրանց ավտոմատացմանապահովում: 4. Պահպանել փուլայնությունը, այն հաշվով, որ որոշակի Ն հստակ լինի համակարգի բաղադրիչների ներդրման հերթականությունը: ԿԱՀ-ի նախագծմանհիմքում ընկած է նրա տեխնոլոգիական գործընթացը, որով որոշվում են գործառնությունները կատարողների կազմը, ռեսուրսներըն միջոցները: 3.

2.2.2.

Վամակարգինախագծման մեթոդներն

ու

է Տիպային ճախագծումը զգալիորեն կրճատում աշխատատակրճածախսերը, րությունը, նվազագույնիէ հասցնում կատարվող

միջոցները

ժամկետները: նախագծման կոչված են վերացնելու նախագծերի նախագծերը Տիպային են տալիս նշված միջոցներըընտրել ն կապակթույլ կոկնությունը, կոնկրետհամակարգիպահանջներինհամապատեղայնացնել

տում

ԿԱՅ-ի ստեղծման ժամանակակից տեխնոլոգիան նախագծման ն մեթոդներիամբողջությունն է, որով հնաարդյունավետմիջոցների

գել

րավոր է դառնում ավելի պարզեցնել այդ գործընթացը,նվազագույնի հասցնել կատարվողծախսերը,կրճատել համակարգինախագծմանժամկետըն, ի հաշիվ նախագծայինորոշումների լայն ընտրությանհնարավորությանը, բարձրացնել մշակմանորակը: Ընդհանուր առմամբ, նախագծմանըներկայացվումեն հետնյալ

տասխան:

բավականբարձր հուսալիուԱյն ապահովումէ ֆունկցիոնալ ընդգրկում, նախաբոլոր գործընթացների տեխնոլոգիական էական իջեցում ն աշխատատարության

րյուն աշխատանքների գծային

Մ ահանջները.

ապահովել համատեղելիությունը,

կատարման համար այստեղ աշխատանքների Կռարկե, բանիունեցող, գրագետ որակավորում բարձր պահանջվում ան

պահանջվում է ինչպես համակարգի ստեղծման գործընթացում ն նրա ապահովող ենթահամակարգերում, այնպես Էլ համակարգի գործունեության գործընթագում համաձայնեցված որոշումներ ընդունելու համար, » պահպանել նրա բազմակողմանիությունը, որը հնարավոր կդարձնիմիննույն միջոցների օգտագործումըտարբեր օբյեկս:»

որը

մաց

նում

բարդ

օբյեկտների աշիսատանքների

ժամանակ: ավտոմատացման

Տիպային նախագծում. ւսնհատական մեթոդով համակարգի նախազծումը հիմնվում է տիպային լուծումների ն կիրառական ծրագրային փաթեթների վրա, որոնք բնութագրվում են կառավարման ավտոմատացման բնագավառում եղած փորձի, ինչպես նան տեխնիկական, ինֆորմատիպային կասզմակերպատնտեսական, ցիոն, մաքեմատիկակյանն ծրագրային միջոցների վրա:

որ այս

յուրահատկությունները: լուծվողխնդիրների

կատարմանհամար պահանջԻհարկե, այդ աշխատանքների Անհրաշարք միջոցառումներ: մի Լ ն ախծական վում իրականացնել տեխնոլոն ւոեխնիկական միջոցների է ծրագրային ճշակել ժեշտ ն համալիրը, որի մեջ մտնում են նան նախօրոք մշակված գիական

փորձված նախագծայինորոշումները: Այդպիսի մեթոդը էապես փոխում է նախագծմանաշխատանքների

թղթերիստեղծմանը:Այս մեթոդի արժանիքնայն է, որ արտացոլում է մեկ առանձին օբյեկտի ավտոմատացման առանձնահատկութ-

Չնայած իր թերի ն դրական կողմերին, այնուամենայնիվ այն դեռես չի կորցրել իո նշանակությունը, հատկաւվես ոչ սովորական ն

մասնազետներ:

ստեղծող կարող են հանդեպքում որպես նախագծող-համակարգի որոնք ավելի լավ են պատկերացդեւ գալդրանցիցօգտվողները,

մեթոդին, վերաբերում է օբյեկտի հետազուռման յուրահատուկ կիրառմանն ու ներդրմանը, ինչպես նան նախագծային փաստա-

է, ավելի ւսաշխատատար պահանջումէ նախագծիմշակման ավելի երկար ժամանակ,իսկ ֆունկցիոնալհուսալիությանտեսակետիցունի ցածր ցուցանիշ ե հանդեպճկուն չէ: փոփոխությունների Այս մեթոդով նախագծի կազմումը պահանջում է մոդեռնացում:

ն

քանի վրա. զգալիորեն ընդլայնեցհնարավորությունները,

այս

որ

նման

Գործնականում, համակարգի ավտոմատացվածնախագծի օգտագործմանհիման ներդրումը անհատականհամակարգիչների

ԿԱՀ-ի տեխնոլոգիայի ստեղծումը իրականացվում է անհատական(օրիգինալ),ինդուստրիալկամտիպայինմեթոդով: մեթոդըավանդականէ, որը կողմԱնհատական նախագծման նորոշվածէ միայն մեկ լլոնկրետ ձեռնարկության կամ այլ օբյեկտի: Այս մեթոդի բնութագրական հատկանիշը, որը հատուկ է միայն

Նշված մեթոդի թերությունը այն Լ,

:

են

ներում:

յունները:

է

գործնականբնույթը` բարձրացնելովաշխատանքիարտադրողականություննու որակը: ւ: ՍՏ

2.2.Դ. նախագծման Նախագ .2.3.

ԱԱ

մ

փուլե փուլերը

արատ աշխատատ տոմատազված ն

մշակման հաարարը,

ՇաԱյն պահանջում է ինչպես պատվիրատուի, այնպես էլ գոյություն ունեցող բոլոր ռեսուրսների մոբիլիզացում: խագծողի բաց

Լ

Այս պարագայում անհրաժեշտ է, որ հաշվի առնվեն ավտոմատացվող օբյեկտի բոլոր

առանձնահատկությունները: սահ-

Գործնականում նախագծման աշխատանքներիհամար

մանված Լ որոշակի հաջորդականություն,որը ըստ փուլերի է: խագծման ն ներդրմանկանոնակարգված գործընթաց

նա-

ինֆորմացիոն համակարգի Ավտոմատացված

ներկայացվումէ երեք փուլերով. զործնականում

նախագծումը:

գործւսրկմանը: կւսն ն արդյունաբերալլան են Նշված փուլերը բնութագրվում իրենց որոշակի յուրահատ-

հերքագւսյությամբ: ինքնուրույնուքյամբ կություններով, է յուրաքանչյուր փուլի նատալիս թույլ Այդպիսի վիճակը կարելի խագծումըդիտել որպես ինքնուրույնխնդիր, որոնց լուծումը ինչը հնարավոր է դարձնում է իրականացնել կրճատել կատւսրմանժամկետները: ն

միջո-

կազմակերւվա-տեխնիկական Մինչնախագծային փուլը մի համալիր է, քանի որ

հետազուովում ձեռնարկու̀ Տու

ցառումների են աշխատանքիտնտեսակա թյան կամ կազմակերպության կւսռուցվածքը,ինֆորմացիո նիշները, նրա կազմակերպական ինչպես նան պլանավորման բերը, փաստաթղթաաշրջանառությունը, ու հաշվառման մեքոդները: օզնում են որոշելու նախազետազոտմանաշխատանքները Այս փուլում կարնպարամետրերը: հիմնական զձվող համակարգի որի մավ երլուծուքյունը, ա րդյունքների վորվում է հետագուոման մանակ հաշվի են առնվում հավաքված տվյալների բնույթը, դրանց

հու

ն ժամկետները: տնտեւաՎետազոտմաննպատակնէ որոշել ավտոմատացման

ծավալը

կաինչպես նան կառւսվարման ռպատակահարմարությունը, հիմնավորումը: ռացիոնալ ուղղությունների տարելագործման կան

հետազուոմանորակից է կախված նախաընթացքը: հ ետագա գծային աշխատանքների նախապատրաստԱյս փուլն առանձնանում է երկու շրջանով` են՝ ն Դրանք հիմնահաստատմամբ: մամբ մշակումը: հանձնարարականների ն տեխնիկական վորումը հիմնավորումըմինչտեխնիկատնտեսական Նախագծերի առաջին շրջաննէ, որում նախագծայինաշխատանքների ու տնտեսական նպատակահարվում է դրա անհրաժեշտությունն Հարկ

է

ընդգծել,

որ

տեխնիկատնտեսական

հաաա»

մարությունը:

"Տեխնիկատնտեսականավտո :

է հիմնավորումըհիմնվում որտեղ վրա, տացվող օբյեկտի հետազոտված արդյունքների ենթահամա-

ընդգրկված

են

նախագծի նպատակիհիմնավորման,

գնահատականը: արդյունավետության Տեխնիկատնտեսականհիմնավորումը ամփոփում է նախաեն վերադաս գծման իրավականհիմնավորումը,որին վերաբերում կողմից տրված որոշումներնու հրամանկազմակերպությունների ները, տնտեսական արդյունավետության հաշվարկները, լուծվող ,

տնտեսւսլլան հիմ: -. մինչնւլսագծային փուլ, որն հետ կապն հանձնարարականների տեխնիկական Շավորման ված բոլոր հարցերը, նախագծի մշակումր, որը նախագծի տեխնիկական ն աշխատանքային մասերի մանրամասն վերլուծությունն է, -. նախագծիներդրումլ:, որը վերաբերումէ նախագծի փորձնա-

ընդգրկում է

անկախ, իրարից

կարգերի խնդիրներիհամալիր կազմը, համակարգի ներդրմանկազմակերպատեխնիկականմիջոցառումներիցանկը ն տնտեսական

տեխնիկական խնդիրների,

միջոցների համալիրի, ինչպես նան ն դրանց կազմի նկատմամբ առաենքահամակարգերի ապահովող ջադրվող պահանջները:

փուլում կատարվողաշխատանքներինմասՄինչնախագծային նան որը օբյեկտի նախագծի պատվիրատուն, նակից է դարձվում հետ կնքում կազմակերպության հետազոտմանհամար նախագծող է են օբյեկտի կազմում հասմապատասխան պայմանագիր, պլանը, տրվում է գործող կառավարման կան միջոցառումների գոյություն ունեցողփաստաթղթահամակարգի նկարազրուրյունը, ն է կարգով առաջարկություններ օբյեկտի կազմակերպական կառուցկառավարման ներկայացվում մտցնելու վերաբերյալ: Բացի նշվավածքի մեջ փուիոխություններ ծից, մինչնախագծայինփուլում նախագծողները պետք է ապահովեն օբյեկտի անձնսկագմի՝ հաշվիչ տեխնիկայի օգտագործման ժամանակակից մեթողներիուսուցումը: Տեխնիկական հանձնարարականներիհաստատումը երկրորդ փուլի աշխատանքներիսկսման հիմնական պայմանն է, քանի որ իրականացվում է տեխնիկականնախագծիկազմումը: է ստեղծվող համակարգի Տեխնիկականնախագիծըընդգրկում բոլոր բաղադրամասերինախագծային հիմնականորոշումները: Այդ նախագծումմշւսկվում են համակարգի հիմնական դրույթպարգաբանները, ձնակերպվում գործունեության սկզբունքները, վում այլ համակարգերիհետ փոխգործողություննեիը, որոշվում համակարգի կառուցվածքը ն դրա ենթահամակարգերը,ստեղծվում ինֆորմացիոն բազան: Օբյեկտում նախագծի ներդրման հետ կաւվված միջոցառումներիպլանը պետք է ընդգրկի կատարվելիք կը` նշելով դրանց: կատարմանժամկետները, բովանդակությունը, աշխատանքըկատարողպատասխանատուածըբ: ՓԵ է տնտեսականարդյունավետությունը Նախագծի հաշվարկվում կատարվածհետազոտման արդյունքնե-. փուլում: րից, որում նշվում են համակարգի ստեղծմանն շահագործման վրա կատարվածծախսերը,արդյունավետության հաշվարկային գործակիցը ն հեւոգնման ժամկետը: :

տեխնիկա

Դ) հահմանված ոքանաությունը

ԵՈ

։

աշխատանքների ցան-

ոն առաջին

|

ՀՌ

Համակարգի պատվիրատուն այս փուլում պարտավոր է ավարտել օբյեկտում ներդրման նախապատրաստական աշխատանքները ն կազմակերպատեխնիկականմիջոցառումները, կառավարչակական կադրերին աշխատանքի նոր մեթոդներին ն պայմաններին ծանոքացնելու նպատակովկազմակերպել պարապմունքներ: Պատվիրատուն պարտավոր է նան մասնակցել մուտքային Լ ելքային փաստաթղթերիձների նախագծման, ինչպես նան համակարգի բոլոր անվանակարգերիդասակարգմանն կոդավորման աշխատանքներին: Նախագծողները պարտավոր են մշակել ն պատվիրատուին հանձնել տվյալների սկզբնական զանգվածի վարման ծրագրերը ն աշխատանքային փաստաթղթերը, մասնակցել աշխատանքի նոր պայմաններին ն տեխնիկականմիջոցներին ծանոթացնելու ուսուցման գործընթացին: Նախագծի ներդրումն ու շահագործումը իրականացվում են պատվիրատուի ուժերով, բայց նախագծող կազմակերպության հետ հետնյալ փուլերով. ուասմատեղ` օբյեկտի ավտոմատացվածհամակարգի ներդրման նախա:

պատրաստում,

լ րաալիր

կամ առանձին խնդիրների փորձնական շահա-

համակարգի հանձնում արդյունաբերականշահագործման: Փորձնական շահագործման ընթացքում, որը սովորաբար տնում է 2-3 ամիս, հայտնաբերվումեն թույլ տրված նախագծայինսխալները, բացթողումները,անճշտությունները: Այնուռետն պատրաստվում են բոլոր հրահանգները ն աշխաւոանքային կանոնները, ապահովվում անձնակազմիպատրաստվածության մակարդակը, ինչպես նան անհրաժեշտ գույքի, օժանդակ սարքավորումների ն նյութական արժեքների առկայությունը: Այս փուլում հատուկ ուշադրություն է դարձվում մասնավորապես ինֆորմացիայի պաշտպանության, դրա հավաստիության ն լրիվ լինելու, ինֆորմացիան սահմանված ժամկետներում ստանալու վրա: Շահագործման արդյունքները գնահատվում են հատուկ հանձճնաժողովի կողմից: Դրական արդյունքի դեպքում կազմվում է ընդունման-հանձնմաներկկողմանի պայմանագիր` համակարգը արդյունաբերականշահագործմանհանձնելու վերաբերյալ: Արդյունաբերական շահագործմանհանձնելուց հետո համակարգի գործունեության պատասխանատվությունըկրում է պատվիրատուն, որը պարտավորէ ապահովել. » անձնակազմի բոլոր անդամների կողմից պաշտոնական ն `

-

.

տեխնոլոգիականհրահանգներիկատարումը, կազմալլերպական կառուցվածքում իրականացնել անհրաժեշտ` ավւռոմատացման պայմաններից բխող փոփոխություն-

-՛

ները, ստուգել

նախագծային բոլոր որոշումների արդյունավետ իրացման վիճակը, ՛ համակարգի հետագա զարգացման ու կատարելագործման վերաբերյալ նախապատրաստել համապատասխան հանձնարարականներ: ավտոմատացվածհամակարգի ներդրումը պատասԱյսպիսով` մանատու ն բարդ գործընթաց է, որը բոլոր աշխատողների առջն նում է նոր գործառույթների կատարմանանհրաժեշտությունը: Բացառված չէ, որ իր գործունեության ընթացքում համակարգը ետագայում ենթարկվի մոդեռնացման: ՛

տ`

2.3.

Այս

Ղամակարգիտեխնիկականապահովման

ենթահամակարգ

ենքահամակարգը ինֆորմացիայի հավաքման, գրանցման, լահպանման, չափման, հաղորդման ն մշակման տեխնիկական իջոցների համալիր է: Ինֆորմացիան իր ստեղծման պահից մինչն հաշվիչ կենտրոն յամ մշակման բաժին հասնելը անցնում է չափման, գրանցման, հալորդման, պահպանման ն մշակման փուլերը: Տեխնիկականմիջոցների արդյունավետ աշխատանքի ապահովյան գործում կարնորվում է դրանց ճիշտ ընտրությունը, ինչպես նան յարձրորակ կադրերի առկայությունն ու տեխնոլոգիական գործըլթացներիռացիոնալ տարբերակների ընտրությունը: Տեխնիկականմիջոցների կազմի մեջ են մտնում նան մեթոդայան նյութերը, տեխնիկականփաստաթղթերը: Վերը նշված տեխնիկական միջոցներից ինֆորմացիայի չափան, գրանցման ն հաղորդման միջոցները, որպես կանոն, տելադրված են աշխատատեղերում (արտադրամաս, տեղամաս, պալեստ, տնտեսագիտական ծառայություններ ն այլն): Ինֆորմացիայիչափման ն գրանցման տեխնիկական միջոցլլերը նախատեսված են ն սկզբնաստացված տվյալները չափելու լ յան կամ մեքենայական կրիչների վրա գրանցելու ամար: Սակայն ինֆորմացիայի չափման ն գրանցման գործողույունների կատարումը դեռես ամենաաշխատատարն է: Այն խլում է ֆորմացիայի մշակման ողջ ժամանակի6054-ը:

փաստաթղթերի

Տ3

Այդ գործողությունների կատարման համար օգտագործվող միջոցները թույլ են տալիս հրաժարվելու ձեռքով կատարվող աշխա-

ն

հատկապես Սկզբնական աման ինֆորմացիայի համար:

տատար

հնացած

|

|

ձեռնարկությունների հոսքային գծեշաւո Արդյունաբերական րում օգտագործվում է ինֆորմացիայի չափման լուսաճառագայթման մեթոդը, կաբելի գործարաններում արտադրվող լարերի երկարության չաւիման ռելեային մեթոդը ն այլն: Ինֆորմացիայի չափումից ստացված արդյունքները գրանցվում են սկզբնական փաստաթղքերում: Օրվա դրությամբ ստացված արդյունքի գրանցման ւսշնխատանքները,ավտոմաւոացման տեսալետից, գտնվում են բավական ցածր մակւսրդակում, քանի որ ւիւսստաքղթերը հիմնականում լրացվում են ձեռքի աշխատանքով: Իհարկե բացառված չէ ստացված արդյունքների գրանցումը գրամնքենաներով, իսկ որոշ փաստաթղթերի պատրաստումը նան համակարգիչներով: Ինֆորմացիայի հաղորդումըկարելի է իրականացնել տարբեր եղանակներով` ցրիչների, փոստայինառաքումների, տրանսպորտային միջոցների, ինչպես նն կապի ե հաղորդակցության ժամիջոցների մանակակից օգնությամբ: Ինֆորմացիայի հաղորդման գերադասելի ձեթոդից է. երք աշխւստատեղերում (ինֆորմացիայի ստեղծման վայրից` արտադրամաս, պահեստ ն այլն) տեղադրված համապատասխանսարքերի միջոցով այն միանգամից հաղորդվում Լ ԷՅՄ՝ հետազա մշակման համար: նշված մեթոդի կիրառումը բարձրացնում է հաղորդված ինֆորմացիայի հավաստիությունը, մեծապես պակասեցնում է ւսշխատաՏ4

Գործնականում կիրառվում է նան ինֆորմացիայի հաղորդման մեկ այլ մեթոդ, երբ հաղորդվածտվյալները ոչ թե միանգամիցմուտքագրվում են էՀՄ, ինչպես նախորդ մեթոդում էր, այլ գրանցվում են մեքենայական կրիչների վրա, որից հետո միայն ենթարկվում մշակ-

ար-

դյունաբերական ձեռնարկություններում, օգտագործվում ոչ միայն ավտոմատ սարքեր, այլն չափիչ գործիքներ` կշեռքներ, հաշվիչներ ն այլն, որոնց օգտագործումը թույլ է տալիս ստանալու թողարկած արտադրանքի վերաբերյալ քանակական տվյալներ: Դրանք, կախված թողարկվող արտադրանքիչափերից ն կառուցվածքից, լինում են տարբեր մեծությունների ե ձնի: Դրւսնցից յուրաքանչյուրը նայսատեսված է որոշակիքանակի պատրաստի արտադ րանքի համար: Կշեռքների տարբեր տեսակներ օգտագործվում են տարբեր բնագավառներում: Կշեռքները լինում են կառամատուցային,որոնք երկւսթուղային օգտագործվում են հիմնակւսնում ավտոմեքենաների, վագոններում գտնվող բեռների կշռման համար: Լինում են նան առետրական նպատակներով օգտագործ վող, պահեստներում նյուկշռելու, ինչպես նան ազնիվ մետաղներ կշռելու

ՄՏԱՆ ԻՑ

ցը.

գործողություններից:

շատ

նեն

|

տարությունը, արագացնում ինֆորմացիայի ստացման գործընթա-

ման:

Ինֆորմացիայիկուտակումն

.

`

պահպանումը. ինֆորմացիայի, հատկապես տնտեսական ինֆորմացիայի կուտակումն ու պահպանումը պայմանավորված է դրա բազմաթիվ անգամ օգտագործմամբ, պայմանական մշտական ինֆորմացիայի առկայությամբ ն սկզբնականինֆորմացիայի համալրմանհնարավորություններով: Ինֆորմացիայի կուտակումն ու պահպանումը իրականացվումէ ինֆորմացիոն բազաներում, մեքենայական կրիչների վրա` որպես ինֆորմացիոն զանգվածներ: Ինֆորմացիայիկուտակումն ու պահպանումը անմիջակպնորեն կապված է անհրաժեշտ տվյալների որոնման ն ընտրման հետ, որն իրականացվումէ ավտոմաւո կարգով՝ օգտվողների կողմից կազմված հարցումների հիման վրա: Ինֆորմացիայի մշակումը. արդի պայմաններում հիմնականում իրականացվում է ապակենտրոնացված կարգով, սկզբնական ինֆորմացիայի ստեղծման, կազմավորման վայրերում, ինչպես օրինակ, կառավարչական տարբեր ծառայությունների աշխատատեղերում (նյութատեխնիկականմատակարարման,իրացման, հաշվապահության ն այլ բաժիններում): ու

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիան ժամանակակից պայմաններում կարելի է իրականացնել ինչպես լոկալ համակարգչի, այնպես էլ ցանցով փոխկապակցվածհամակարգիչներիօգնությամբ: Առաջին դեպքում համակարգիչը կատարում է ինֆորմացիայի հավաքման, պահպանման, հաղորդման, մշակման ն ներկայացմանգործառույթիսկ երկրորդ դեպքում այդ գործառույթների մի մասը կատարվում է ցանցին միացված մի քանի համակարգիչներիմիջոցով, իսկ գործառույթների:մյուսմասը բաժանվածէ մնացած համակարգիչների միջն: Տեխնիկականմիջոցների համալիրը ամբողջությամբ կարելի է պատկերացնելհետնյալ կերպ.

ներ,

ՏՏ

Գործառույթներ

ագորմագիաի նակում

վերափոխում... հավաքումն Ինֆորմացիայի

մուտք

՝

-ե-.

-

համակարգչային

Համակարգիչ.

ցաց

Ը

աաա

Ինֆորմացիայի պահպանում էՅՄ ներքին նարտաքին ելք ը

Ինֆորմացիայի

ներկայացում

Հաղորդում ՏՏ.

են

-

նան

|

ն

1.

լ

Հոաո--

Ստեղնաշար,սկաներ, մկնիկ

Ն

հիշողություն...

Մոնիտոր, պրինտեր(տպող սարք), էկրան

ՀՎ Կապի տեխնիկականմիջոցներ,տվյալների ցանցերին գլոբալ լոկալե | հաղորղումը ..

|

ւրս

-

|

-

մտնում Ինֆորմացիայիմշակմանտեխնիկականմիջոցներիմեջ

տարբեր մակնիշի ն հզորությանէՀՄ-ներ:

ն ֆունկցիոնալ նշանակությունից Արտադրողականությունից են սուպերհամակարգիչներ, մենֆրեյմկախված` առանձնացվում համակարգիչներ: ներ, սերվերներ ն անհատական են կիրառականբոլոր Օախատեսված Սուպերհամակարգիչները համար: կատարելու գործընթացներըբարձր արագությամբ դրանք համակարգում մշակման Տնտեսական ինֆորմացիայի են սուպերսերվերներ որպես (որպես ավելի հաճախ օգտագործվում

ունեցող սերվերներ), որոնք տվյալբարձր արտադրողականություն մեծ թվով հաճախորդներիհամար: են կատարում ների մշակումը զիջում են նաՄենֆրեյմներըիրենց արտադրողականությամբ խորդին, բայց կարող են ընդգրկել լուծվող խնդիրներիավելի լայն մեծ շրջանակներ: Որպես կանոն, մենֆրեյմները ինֆորմացիոն ն ցանցերում իրենց վրա են վերցնում ֆինանսականբնագավառի հիմնական ընդհանուր բիզնես հաշվարկների տվյալների հոսքի ն բարձր արտադրոմասը: Սրանք ունեն հիշողությանմեծ ծավալ

ղականություն:

Լոկալ ցանցերի մեջ անհատական համակարգիչներիմիավորէ ման ժամանակ, որպես կանոն, մեկ համակարգիչ առանձնացվում

ինֆորմացիոնբազաներին ընդհանուրնշանակությանծրագրային համար, որն անվանում ապահովման,ինֆորմացիայիպահպանման են ցանցայինսերվեր: են փոքր հզորուօգտագործվում Որպես սերվեր ընդհանրապես նկատմամբ նրանց դրան՝ Չնայած թյուն ունեցող համակարգիչներ: թողուեն արագագործություն, բարձր պահանջներ` առաջադրվում հաճապատասսարքի հ իշող նակության բարձր հնարավորություն, խան ծավալ:

Սերվերներըհիմնականումօգտագործվումեն որպես.

ար

Տվյալների բազայի սերվեր, որը իրակաճացնումէ տվյալների բազային ուղղված հարցումներիմշակում: Ֆայլային սերվեր, որը ապահովում է ւսյնտարաբաժանված պիսի ռեսուրսների գործունեությունը, ինչպիսիք են` տվյալների ֆայլը ն ծրագրային ապահովումը: Առաջին դեպքում օգտագործվում է ֆայլ-սերվեր տերմինը, իսկ երկրոդ դեպքում` հավելվածների սերվեր: Մուտքի սերվեր, որը ապահովում է ռեսուրսների կոլեկտիվ օգտագործման հնարավորությունը: Օրինակ` տպագրումը տպիչների վրա, էլեկտրոնայինփոստ ն այլն: Անհատական հսմակարգիչ, որը ինֆորմացիայի մշակման ամենատարածված տեխնիկականմիջոցն է: Օգտագործման մեթոդով դրանք լինում են երկու տեսակի` սեղանի անհատական ն ղյուրակիր (ոճքՇաօՇելելճ): Առաջինըբնութագրվում է ավելի մեծ չափերով ն մասսայական արտադրությամբն համարվում է անշարժ միջոց: Այս համակարգիչներբլինում են տարբեր մակնիշի, որոնք իրարից ւոռարբերվում են արտադրողականությամբ ն կենտրոնական պրոցեսորի (թվաբանականսարքի) արագագործությամբ: Դյուրակիր համակարգիչները պատրաստված են հատուկ տեխնոլոգիայով: Եթե որոշ ժամանակ առաց երրորդ սերնդի անհատական համալլարգիչները լոկալ ցանցերում օգտագործվում էին որպես սերվերներ, ապա այժմ արւոադրվող անհատական համակարգիչները կոմպլեկտավորված են «Պենտիում» մակնիշի համակարգչի պրոցգեսորով: Ինֆորմացիայիպահպանմանմիջոց են համակարգչի ներքին ե արտաքին հիշող սարքերը: Ներքին կամ օպերատիվհիշողությունը նախատեսված է գործողությունների կատարմանընթացքում պրոցեսորին տրվող անհրաժեշտ հրահանգներին տվյալների պահպաճման համար: Այս հիշող սարքը աշխատում է բարձր արագությամբ ն ապահովում է պրոցեսորի` համարյա առանցկանգառիգործողությունը: Օպերատիվ հիշող սարքը բուֆերային «թեշ» հիշող սարքի միջոցով համապատասխանհրահանգներ ն տվյալներ է տալիս պրոցեսորին: Իր հերթին, օպերատիվ հիշող սարքը փոխգործողության մեջ է գտնվում արտաքին հիշող սարքի հետ, որն ունի բավական մեծ ծավալ, սակայնաշխատում է ավելի ցածր արագությամբ: ԺամանակակիցԷՀՄ-ի պրոցեսորի ն օպերատիվ հիշող սարքի միջե գործում է «քեշ» հիշողությունը, որն աշխատում է այն արագությամբ, ինչ արագությամբ աշխատում է պրոցեսորը: Արտաքին հիշող սարքերը մագնիսականկամ օպտիկական -.

-Գ

Տեխնիկականմիջոցները

.

սկավառակներեն, որոնց: վրա զրանցվում

ինֆորմացիան:

է

Որպես ելբի սարքեր են հարդես զալիս մորիտորները ն պրինտերները: Մոնիտորր մուտոքազրված կամ վերջուսկյան արդյունքների

արտացոլմանհամար է, պրինտերը տւպող

սարք

է, որի օգնությամբ

ինֆորմացիան, տպագրվում արդյունքային գրաֆիկական: տեքստային կամ է

ի:

2.4.

որը

կարող

է

լինել

Վամակարգիմաթեմատիկական ապահովման

ենքահամակարգ

ԷՀՄ-ի վրա ինֆորմացիայիմշակմանգործընթացը ընդհանուր առմամբ նախատեսումէ հաստատագրված,որոշակի հերթականուկատարում, որով ապահովվում է սպասթյամբ գործողությունրերի վող արդյունքի ստացումը:

բազմաբնույթ Ցանկացած բնազավառում գոյություն ունեն խնդիր-ներ, որոնք լուծվում են փուլերով: Առաջինփուլում մշակվում մեթոդը, որով իրականացվում է է խնդրի լուծման մաթեմատիկալլան կատարումը: գործողուբյունների պլանավորված որոշակի լեզվով, Հաջորդ` երկրորդ փովում, ծրագրավորման ԷՀՄ-ին` է տրվում կ ին կատարմ կազժվում է ալգորիրմ, ԳՈՐ ոլ բուլ հրահանգներ լգորիր որու| |ազով ելու ցիա)| մշակման համար պահանջվող ելակետային ինֆորմացիայի

՛

Ծրագրայինապահովումըինֆորմացիոնհամակարգի,կարելի է է, որի ենթահամակարգերից որոշասել` կենւորոնական միջոցների կարգն ու ալգովում են տեխնիկական րիթմները, տվյալների մշակման ընթացքում կատարվողգործըն-

միջոցուլ գործունեության

թացները: -/ Ծրագրային ապահովման միջոցով էլ ավելի են ընդլայնվում ԷՀՄ-ի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները,տվյալների մշակման հսկողությունն ու կառավարումը, ավտոմատացման է ենթարկվում է ԷՀՄ-ի աշխածրագրավորողների աշխատանքը, աւպվպահովվում տանքի ծանրաբեռնվածությունը: Հ Ասվածից կարելի է հանգել այն հետնության, որ ծրագրային ապահովումըկապողօղակէ տեխնիկականն ինֆորմացիանապահովող ենթահամակարգերիմիջն: Մակայն դրանով չի սահմանափակվում ծրագրային աւպահովմանդերը, քանի որ այն նախատեսված Լ

Այսպիսով, ձաքեմատիկական ապահովումը: մաթեմատիկական մեթոդների, մոդելների Լ. ալգորիթճների ամբողջությունն Լ, որոնք օգտագործվումեն ֆունկցիորալ խնդիրներիլուծման ժամանակ: ապահովումըընդգրկում է նան կառավարՄաթեմատիկական

գործընթացներիմողելավորման,կառավարմանտիպային խնդիրներիլուծման մեթոդներնու միջոցները, ինչպես նան որոշումներիընդունմանն հետազոտվող կառավարչական զործընթացմեբողները: ներիօպտիմալացման տեխնիկականփաստաթղքերը ապահովման Մաթեմատիկական են խնդիրների բոլոր նկարագրությունը, լուծվող բովանդակում ե ալգորիթմացմոդելների տնտեսամաթեմատիկական խնդիրների ման

ման

(առաջադրանքները): հանձնարարակլանները

ոչ

միայն ինֆորմացիայի մշակման, ւսյլե տեխնիկական սարաշխատանքի աւկահով-

թերին ծրագրային այլ միջոցների նորմալ ձան համար: չ

տեսա կնա Սավների

աւվպահովումը կարելի

է:

բաժանել հետնյալ

երեք

ծրագրային ընդհանուր ապահովում, կիրառական ծրագրերիապահովում, փաստաթղթեր: 3. Ընդհանուր ն կիրառական միջն տարբերություննայն ծրագրերի Լ

|

րալերի հերքականությունը՝

Նշված երկու փուլերում կատարվողաշխատանքներըմիասին ապահովում: անվանում են մաթեմատիկական

Ղամակարգիծրագրային ապահովման ենթահամակարգ

2.5.

մշակման ենթակա

2.

Ն

լրագրային

կիրառական ծրագրերը նախատեսված են կիրառական խնդիրների լուծման համար, իսկ ընդհանուրը` կիրառականխնդիր«Բեր չի լուծում: Այն նախատեսվածէ ինֆորմացիոն համակարգի տարբեր բաղադրամասերիաշխատանքի ինչպեսնան ապահովման, ն տեստավորման,մշակման օպտիմալացռրագրայինալվահովման ման համար:-՛՛ Ծրագրային փաստաթղթերը նախատեսվածեն օգտվողների ձրազրային ապահովման համար ն նկարագրում են ծրագրային միջոցների հիմնական հնարավորությունները, դրանց Օգտագործճան կարգը ն ռեժիմները,ինչպես նան ձնավորումեն տեխնիկական ն ինֆորմացիոն ապահովման նկատմամբպահանջները: Ծրագրային ընդհանուր ապահովման գլխավոր բաղադրամասերն են` զործառԸությունների համակարգը, սւվասարկող ծրագըերը, ծրագրավորմանհւմմակարգը: է

որ

.

.

՛2 :

Գործառնությունների համակարգը ապահոլում է ինֆորմացիոնՏ9

«գ

հաշվողական.համալկարգիռեսուրսների կառավարումը, ծրագրւսյին գործընթացների, սարքավորումների ն օգտվողների փոխգզոր-

ն այլ

ծողությունները:

Գործառնություններիհամակարգըկստարում

լլություններլը.

Լ հետեյալ գործո-

համակարգի ֆայլերի կառավարում, գործլնթացի փոխգործողության ն պաշտպանության կառավարում, համակարգի ռեսուրսների հաշվառում ե այլն: Գործառնություններիհամակարգի մյուս բաղադրամասը սպասարկման ծրագրերն՝են, որոնք նախատեսված են ինֆորմացիոն համակարգի բաղադրիչները աշխատանքային վիճակում պահելու, ինչպես նան, տվյալների ամբողջության պաշտպանությանճանա`

պարհով, տեստավորման, սխալների հայտնաբերման ն ուղղման, համակարգիբաղադրիչներիմիջն փոխգործողությանՕպտիմ. լլացման համար: Օրագրային ապահովման մյուս բաղադրամասը մսն համակարգնէ, որը կազմված է ծրւսգրավորմանլեզվից, այդ լեզվի ծրագրի տրանսլյատորից ն համապատասխան

ծրագրավոր-

ներից:

հրահանգ-

Ծրագրային ապահովման մեջ մտնում են նան ծրագրերի կարգավորողը, ծրագրային տեքստերի խմաբագիրները ն այլն: Դրանք օգտագործվում են ինչպես ընղհանուր, այնւվես էլ կիրառական մշակմանն կարգավորմանհամար: ծրազրերիասպլահովման, Ներկայումս մեծապես կարնեորվումէ ծրագրային ընդիանուր ապահովման այնպիսի բաղադրամասիդերր, ինչպիսին է ծրագրային ցանցայինապահովումը, որը նախատեսված է լոկալ ն գլոբալ նան ցանցերի հանգույցների միջն ցանցերիաշխատանբի,ինչպես տվյալներիհաղորդմանօպտիմալացումըապահովելու հւսմար: Ծրագրային ապահովման մաս է կազմում նան կիրառական ծրագրային ապահովումը, որը նախատեսված է նույնանման խնդիրների լուծման համար: Օրինակ` հաշվապահականծրագրերը` Օյուն այլն: Քական արժեքների հաշվառման (պահեստ, արտադրամաս) Այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ միննույն խնդիրը կարելի է լուծել ինչպես կոնկրետ, այնպես էլ օգտվողների կիրառական ծրագրայինապահովմանմիջոցով:

Առաջինդեպքում համակարգի մշակմանժամանակտրվում է խնդրիլուծման ավելի կոշտ ալգորիթմը,որով օգտվողինմնում է միայն «երկխոսություն» ռեժիմով աշխատել ծրագրային արդյունք-

ն

անհրաժեշտ

ւպարա-

Երկրորդդեպքում օգտվողըինքն է որոշում լուծման ալգորիթմը, է տալիս անհրաժեշտ բանաձեը ն մուտքագրում ելքային տվյալները,ձենավորում ելքայինփաստաթղթերը: Այսպիսով, կոնկրետ կիրառական ծրագրերի ւսիաթեթընախացույց

հիշողության կառավարում, ճուտթերի ն ելքերի կառավարում,

`

ների հետ` իրականացնելով տվյալների ելքը մետ՛րերի ընտրությունը:

տեսվսծ է ստանդարտ,նախօրոք որոշակի խնդրի լուծման համար, իսէլ օգւովողների կիրառական ծրագրերի փաթեթները թույլ են տալիս լուծել ոչ լհոանդարտ, լայն շրջանակների, նախօրոք ան-հայտ խնդիրներ:

Կիրառական կոնկրետծրագրերիապահովումը

2.5.1.

.

Կիրառականկոնկրետ ծրագրայինապահովմանառավելությունն այն է, որ կոնկրետխնդրիլուծմանգործընթացիավտոմատացման համար ներգրավվումեն տարբերմասնագետներպ̀րոֆեսիոնալ ծրագրավորողներ, տնտեսագետներ, մաթեմատիկոսներ, հաշ-

ն

վապահներ այլն: Քանի որ ծրագրային ապահովման այդպիսի մշակումը պահանջում է ֆինանսական մեծ ծախսումներ ն վերաբերում է միայն մեկ օրյեկտի կամ մեկ կազմակերպության, ապա այդպիսի մոտեցումը այժմյան պայմաններում տնտեսապես արդարացված չի կարող համարվել: Եթե այդ մեթոդը տնտեսապես արդյունավետ չէ, ապա պետք է ենթադրել, որ այն պետք է զարգանա բազմակողմանի-ունիվերսալ

ծրագրային միջոցների ստեղծման ուղղությամբ, որոնք կարող են օգտագործվել ոչ միայն բանկային, այլե տնտեսական համակարգում: Այստեղից հանգում ենք այն եզրակացության, որ ծրագրային ապահովման փաթեթի կոնկրետ եղանակի թերությունն այն է, որ բավարար չափով հաշվի չեն առնված որոշակի սպառողների կամ տնտեսական օբյեկտների անհատականյուրահատկությունները: Կան այդ հիմնախնդրիլուծման մի քանի ուղղություններ. Առաջինուղղությունըծրագրայինարտադրանքիբաժանումնէ տարրերի(մոդելների)կամ համակարգիմոդելայինկառուցումնէ, որը թույլ է

տալիսօգտվողներին ձեռքբերել համակարգի միայնայն է տվյալ պակազմակերպության համապատասխանում

մոդելը,որը

հանջներին:

Նշված մեթոդինպատակնէ՝ առաջինհերթինկրճատելօգտվողների կողմիցկատարվող ծախսերը ն ավելցուկային տարրերի

հաշվին բարձրացնել ինֆորմացիոն համակարգի օգկրճատման տագործմանարդյունավետությունը:

Երկրորդ ուղղությունը ծրւսգրային անհատական մշակումն

է,

երբ մշակողները առանձին դեպքում փոփոխության են ենթարկում կիրառալլան ծրագրերի փաթեթների որոշ մասեր` հաշվի առնելով հաճախորդի որը, իհարկե, ավելի հարմար է ն ցանկությունները,

շահավետ օգտվողներիհամար: Այս ուղղությունը համար կլինի արդյունածրագրավորողների

վետ, եթե լինեն |սոշորպատվերներ:

Երրորդուղղության դեպքումծրագիրմշակողըպատրւսստ է պատվիրատուին հանձնել։ովյալ համակարգի համարծրագրային լեզվով գրված ծրագրերիտեքստը: Օգտվողը կարողէ ինքնուրույն փոփոխել համակարգիորոշ տարրեր`ելնելով իր հարմարավետությունից ն պահանջներից:

Այս մեթոդըծայրահեղ մեթոդ է, քանի որ ծրագրային միջոցներին միջամտելը պահանջում է դրա մանրամասն ուսումնասիրություն, հակառակ դեպքում այն կարող է հանգեցնել տվյալների ամբողջա-

կանությանխախտմանը:

Զորրորդ ուղղության էությունն այն է, որ եթե օգտվողներին անհրաժեշտ ծրագրային միջոցներըչեն լուծում անհրաժեշտբոլոր խնդիրները,ապա առանձին դեպքերում, կարելի է ավելացնել համատեղելիուրիշ ծրագրայինմիջոցներ, որոնց օգտագործումը հնւսրավորություն կստեղծի լուծելու բոլոր խնդիրները: Այսպիսով, տնտեսական ցանկացած օբյեկտում ծրագրային կոնկրետ միջոցների հետազոտման ու ներդրման նպատակահարմարությունը որոշելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել

հետնյալ պահանջները. Որոշել ծրագրային միջոցների համապաւոասխառնությունը այն խնդիրների լուծման մեթոդներին,որոնքդրված: են տվյալ կազմակերպությանառջն: »

Եթե ծրագրայինմիջոցներրկազմվածեն տարրերից (մոդել-

ներից),ապա որոշելանհրաժեշտ տարրերը: Պարզել,թե արդյոք անհրաժեշտության դեպքում կարելի՞է վերացնելկամփոփոխել որոշ տարրեր: Պարզել, թե տվյալ կազմակերպությունում կա՞ն արդյոք

2.5.2.

բարձր որակավորում ունեցող համապատասխան մասնագետներ, որոնք կկարողանան ինքնուրույն կատարել անհրաժեշտ փոփոխությունները:

Համակարգի գործունեության որակի բարձրացման առումով են համակարգի առանձին ենթահամակարգերիֆունկ-. ցիոնալ խնդիրների լուծման համար օգտագործվող ծրագրային որոնք կարող են լինել. փաքեքթները, Պաշարների կառավարման փաթեթ, որը նախատեսված է ձեռ-

կարԼորվում

նարկության նյութական ռեսուրսների կառավարման խնդիրների լուծման համար: Այն ընդգրկում է տվյալներ պաշարների հաշվառման վիճակի, անհրաժեշտ պաշարների կանխագուշակման, պատվերների պլա-

.

նավորման ն հւլլման համար: Այս փաթեթը հնարավորություն է տալիս իրականացնելու պաշարների հաշվառման գործառույթը, ապահովում նյութական արժեքների շարժման հաշվառումը, ինչպես նան պաշարների իրավի-

ճակի վերաբերյալ հաշվետվություններիկազմումը: Պահանջմունքների

որը պլանավորման փաթեթ,

նախատեսված ապրանքայինարտադրանքիբացթողնմանգրաֆիկի հիման վրա՝ ձեռնարկությանմասշտաբովդետալներիբացթողնմանպլան-գրաՖֆիկիհաշվարկմանհամւսր: Այս փաքեթների օգտագործումըարդյունավետ է հատկապես բազմւստեսակ արտադրանք ն բարդ կառուցվածք ունեցող պատրաստի արտադրանք թողարկող ձեռնարկությունների համար: է

Փաթեթի օգտագործումը թույլ է տալիս որոշելու` արտադրականծրագրերի կատարման համար անհրաժեշտ դետալների, սեփական արտադրությանհավաքովի միավորների, նյութերին գնվող ապրանքների նկատմամբպահանջարկը,

»

նյութերի խմբաքանակի,գնվող ապրանքների, արտադրության բացթողնվող դետալների ն սեփական արտադրության հավաքովի միավորներիխմբաքանակիչափերը, նյութերի ն գնվող ապրանքների, պատվերների ժամկետները՝ հաշվի առնելով մատակարարման պարբերաշրջանի ժամճմկետ-՛

ները:

որոշ

Կիրառականծրագրերիփաթեթներիտեսակները`. ըստ ֆունկցիոնալ խնդիրների

նախատեսված Կադրերի փաքեքը

|

է

կադրերի կառավւասրման

գործառույթներիավտոմատացմանհամար: Այն ապահովում է՝

»

կադրերի շարժը, վերլուծությունը ն հաշվառումը, աշխատողներիկազմի վերլուծությունը,

2.6.

օգտագործման կանխատեսումը, վերաշխատաժամանակի լուծությունն ու հաշվառումը, կադրերիլրացուցիչ պահանջին համալրման հաշվարկների կատարումը: »

ա

համար

ուգլխավորնպատակը ապահովման Իրավական ու ակա են կառավարական տա-

օրիմ ախաԱն տեղակա կառավարման կազմակերպությունների,

շումը, » յուրաքանչյուր ստորաբաժանմանհամար անհրաժեշտ նյութերի ն կոմպլեկտավորողապրանքներիսահմանաչափի հաշվարկի կատարումը, -

նյութերի

ն

կոմպլեկտավորողապրանքների շարժի օպերա-

տիվ ինֆորմացիայի ստացումն ու գրանցումը: Հիմնական միջոցներիհաշվառման փաթեթը նախատեսված է

հաշվապահականհաշվառման գործառույքների ավտոմատացման, հիմնական միջոցների պահպանման վայրի ն Օգտագործման, դրանց վերանորոգմանհամար կատարված ծախսերի հաշվառման, վերաբերյալ հաշվետվությունինչպես նան հիմնական միջոցների համար: ների կազմման Ֆինանսական վճարային գործառնություններիփաթեթը նախատեսված է հաշվապահականհաշվառման այնգործառույթների կատարման համար, որոնք կապված են դրամարկղի ն բանկային

ամենամսյա գործառնությունների հետ: Այսպիսով, կիրառական ծրագրերի փաթեթներիառկայությունը նախագծողների համար ստեղծում է աշխատանքի նորմալ պայմաններ, կրճատում է նախագծի մշակման համար պահանջվող ժամաէ համանակը, նվազեցնում է կատարվող ծախսերը,բարձրացնում

որակը: կարգի աշխատանքների

ր

է, որը կազմում թյան պահպանումն ու ցուցումները,ինչպես օրենքներն մարմինների կան

րարությունների,

-

օբյեկտի յուրաքանչյուր ստորաբաժանման համար անհրաժեշտ նյութերի ն կոմպլեկտավորող ապրանքների քանակի որո-

նորմերնեն, որոնցով

համակարգի Ինֆորմացիոն են րոումում իրավաբանակա ինֆորմացիայի շակԱ գործունեությունը՝ վիճակը, ստեղծմա կանոնն օգտագործման դեհգլամենտավորված յ րու:

վում է նյութատեխնիկական մատակարարման կառավարման ենթահամակարգի տիպային գործառույթները : Այս փաթեթի օգտագործմամբ իրականացվում են հետնյալ գոր»

ենթահամակարգ

այն ական ապահովումը իրավական

ապահոՆյութատեխնիկական, մատակարարումների փաթեթը

ծառույթները.

ապահովման Ձամակարգիիրավական

ն այլ նորմատիվային ու հրահանգները հրամաններն մարմինների

սերտորենկապված մնացած ենթահաայս ենբահամակարգը Օրինակ` ինֆորմացիոն ապահովման մակարգերի եր:

հու

հետ:

է

շրջա-

՝

:

ձնավորմանպահպանման, նակներինվերաբերողինֆորմացիայի կանոնան թարմացման աշխատանքները մշակման,հաղորդման են իրաիրականացվում են, որոնք հարաբերություններ կարգված օգնությամբ: ան փաստաթղթերի ապահովմանմշակմանփուլերում նախատեսվում

խան նակական պատվիրատուկազմակերպության մշակող ,

են

նան

ն

նախագիծը հետ հարաբերությունների

պայմանագրային

նան

կապված նորմատիընթացքում ծագած շե-

գործըն թիցի

վային ակտերը, ինչպես ղումների իրավականկարգավորումը: կողմից Օբյեկտիհետազուոման ժամանակ մշակողների .

բոլոր նասիրվում են իրավաբաշնւսկւսն

ուսուս-

ում

փաստաթղթերը, հրամանով են

անցկացվում աշխատողները, պատասխանատու միջոցառումներ: իրավական | կազմակերպական է երկու մաս՝ ընդ-

նշանակվումեն

մեջ առանձնացվում ապահովման Իրավական հացանկացած է ինֆորմացիոն հանուր մաս, որը կարգավորում է կոնկն լոկալ մաս, որը կարգավորում մակարգիգործունեությունը րեւո համակարգիգործունեությունը:

գործունեությունըընդԱյսպիսով, ՛իրավականապահովման

Գրկում է. -

,

կոնկրետ ճյուղերում համակարգի պետականկառավարման

կարգավիճակը,

համակարգիմեջ: մտնող ստորաբաժանումներում աշխատող անձնակազմիկարգավիճակը, փոխհարաբերությունն համակարգիստորաբաժանումների կազմակերպումը, գործունեության րը, դրանցիրավասությունը,

-.

բոլոր ստորւսբաժանումներումաշխատողանձնակազմիաննքնե ն պաւոաս քները, պարտականությունները

Ա ոայուն

Է

՝

համակարգումինֆորմացիայիստեղծման

կարզը: 2.7.

ն

օգտագործման ւ

նրանց փոխգործունեունակազմիգործունեությանկադուցվածքը,

հաստատվում է կատարվածգորթյունը, ծանրաբեռնվածությունը, ծունեության համար պատասխանատվությունը: էրգոնոմիականապահովման մեջ մտնում են տարբեր մեթոդիփաստաթղթեր, որոնք նս ապահոկաներ ն նորմատիվատեղեկատու են վում մարդու արտադրականգործունեության արդյունավետու-

Էրգոնոմիականապահովմանըվերաբերող աշխատանքի ն կենհարցերի վերաբերյալ հետազոտությունների համար ներգրավվումեն տարբեր մասնագետներ` էրգոնոմիստներ,սոցիոլոգներ, իրավաբաններ,ֆիզիոլոգներ, հոգեբաններ: Նշված մասնագետներիուսումնասիրմանօբյեկտը, իհարկե, հստակեցումը: մարդնէ, կոլեկտիվը,նրանցփոխգործողությունների են մարդուկողմից Վետազոտմանընթացքումուսումնասիրվում ինֆորմացիայիստացմանն մշակմանհարցերը, տվյալ աշխատանքում նրա հուսալիությունը, այլ գործառույթներիկատարմանհարաստիճանը, ինչպես նան հոգեբանական ու բարոմարավետության յական իրավիճակը, նրաաշխատանքի ն հանգստի կազմակեր սական բոլոր

ղությամբ: -|

2.8.

ենթահամակարգ

ամանորի Նիժու րոցն

ուղընտելանալու

խատանքներն̀որ պայմաններին հարմարվելու,

Ղամակարգիէրգոնոմիականապահովման

էրգոնոմիականապահովումը այն մեթողների ն միջոցների ամմ բողջությունն է, որը կանխորոշում Է նեության օպտիմալ պայմանների ստեղծումը, նրա կողմից համակարգում իր իրավունքներին պարտականություններիարագ յուրացումը, որով ապահովվում է համակարգումմարդու անսխալն արդյունավետգործունեությունը: էրգոնոմիական ապահովման նախագծման ժամլսնակ հստակ որոշվում, հաստատվում է մարդու մասնակցությանաստիճանը,նրա տեղը «մարդ-մեքենա» համակարգում, մշակվում, կանխորոշվում են շրջակա միջավայրին աշխատատեղինկատմամբեղած պահանջները, ինչպես նան մարդու ն ինֆորմացիւսյի մշակման համակարգի ծ նը: փոխգործողությունը Ավտոմատացվածոամակարզի նախագիծը ընդգրկում Է անձ-

թյունը:

պումը: են նան հոգեբանական Մշխատանքիընթացքում անխուսափելի արգելքները,որոնք կարող են լինել տարբերպատճառներով: Դրա հաղթահարմանհամար կատարվումեն նախապատրաստական աշ-

Ինֆորմացիոնհամակարգիֆունկցիոնալ ենթահամակարգեր :

Ֆունկցիոնալ հատկանիշըորոշում է ենթահամակարգի նշանակությունը, ինչպեսնան նրա հիմնական նպատակը,խնդիրներըն գործառույթները: Ինֆորմացիոն համակարգի կառուցվածքըկարելի է ներկայացնել որպես նրա ֆունկցիոնալ ենթահամակարգերի ամբողջություն, իսկ ֆունկցիոնալ հատկանիշը կարելի է օգտագործել համակարգի դասակարգման ժամանակ: ։.Գործնականում, արդյունաբերականն առնտրային այն օբյեկտների համար, որտեղ գոյություն ունեն գործունեության տիպային տեսակներ, որոշվում են ինֆորմա րմաց իոն հաֆունկցիոնալ հատկանիշները. դրանք են ԱԱ

աոան մարքեթինգայինը :

:

2.

,

(շուկայագիտություն) ,

ֆինանսականը, 4. կադրայինը: Արտադրականգործունեությունըկապված է պատրաստիար.

:

,

տադրանքի թողարկման հետ ն ուղղված է արտադրության ն գիտատեխնիկւական նորություններիստեղծմաննու ներդրմանը:

Մարքեթինգային գործունեությունը ընդգրկումէ արտադրողների

շուկայի վերլուծությունը,թողարկած արտադրանքը սպառողներին

վաճառքի վերլուծությունը, արտադրանքի գովազդի կազմակերպումը ն նյութատեխնիկական մատակարարման կազմակերպումը:

գործունեությունըկապվածէ հաշվապահական, Ֆինանսական ն օպերատիվ վիճակագրական ինֆորմացիայի հիման վրա օբյեկտների ֆինանսականռեսուրսների վերլուծության, վերահսկողության կազմակերպմանհետ:

"

գործունեությունըվերաբերումէ օբյեկտին անհրաԿադրային ժեշտ մասնագետների ընտրության,տեղավորման,ինչպեսնան ծառայողականտարաբնույթփաստաթղթերի վարմանհարցերին: Գործունեության նշված չորս ուղղություններով էլ որոշվում է ր

ինֆորմացիոն համակարգի տիպային հետեյալ հավաքածուն, -. արտադրական համակարգ, մարքեթինգայինհամակարգ, ֆինանսականն հաշվային համակարգ, .-

րոշ

ն պլանավորման վերլուծությունը: կադրերիպատրաստման

-.

կարելիէ վերագրել` Այլ համակարգերին վերահսկումը, օբյեկտիգործունեության բացահայտումնու տարբեր հիմնախնդիրների

5. » »

կադրային(մարղկւսյինռեսուրսների)համակարգ, այլ տեսակի համակարգեր, որոնք կատարում են օժանդա գործառույքներ,կախված օբյեկտի գործունեության առանձնա հատկություններից: Այժմ ներկայացնենք նշված յուրաքանչյուր համակարգինբնր

լուծումը

խնդիրների վերլուռազմավարական կառավարչական

-

ու

ծությունը:

գործառույթները. Արտուսդրական համալլարգըընդզրկումէ.

'

1. -

ղությունը, -

՛

-՛

2. -

»

-

օպերատիվ

.9շչուկայի հետազոտումը,

վաճառքիկառավարումը,

նոր տեսակի արտադրանքի արտադրության -երաշխավոու

վերլուծությունը,

`

,

բար Սաո աամակարգը ատվերնեւը ընդգրկումէ

» »

.վարկայինքաղաքականությանկառավարումը, ֆինանսականպլանի մշակումը, ֆինանսականվերլուծությունն ու կանխատեսումը, հաշվապահական հաշվառման ն աշխատավարձի հաշ-

վարկը:

Կադրային ներառումէ՝ համակարգը չ աշխատանքայինռեսուրսների պահանջարկի կանխատեսման վերլուծությունը,

4.

»

անձնակազմիարխիվիվարումը,

:

սկզբունքների Ինֆորմացիոնհամակարգի ն միջոցների կենսացիկլը տեխնիկական եղանակները ձեռքբերման է, որ

խագծ: որակով:

պատրաստի արտադրանքի վաճառքի կանխագուշակումը,

պատվերների հաշվառումը:

-

Փ:սստ

պաշարների կառավարումը: Մարքեթինգւսյինհամսկարգը ընդգրկում է.

գների սահմանումն

համակարգիհհ հաջող ֆորմացիոն համակ ինֆորմացիոն մարդ-մեքենա է կազմվածնապայմանավորված գործո նեությունը ներկա փուլում

հսկո վեր:

սարքավորումների աշխատանքի վերլուծությունը, մատակարարների պատվերներիձնակերպումը,

րումը,

2.9.

կատարվելիք:աշխատանքներիծավալի պլանավորումը|

օրացուցային պլաններիմշակումը, արտադրության կառավարմանն

օպերատիվ

Յուրաքանչյուրնախագծինպատակնէ ապահովելհամակարգի օբյեկտի գործունեության շրջաարդյունավետ գործունեությունը հետ` մասնագիտական մասնագետների աշխատող նակներում ն որոշումների ընդունման կառավարչական խնղիրների Լլատւրման գործընթացում: Որակով նւսխագծի կազմումը ապահովում է այնպիսի համան կարգի ստեղծումը, որը ընդունակէ գործելնրա տեխնիկական պայմանծրագրային միջոցների անընդհատ կատարելագործման ներում` ընդլայնելով կառավարչականգործառույթների.իրացման շուկաները:

ա ոեկտի իր.Արորէնար

կատարելա

այնպես տնտեսաան), (արտադրական. Կը այական

սական

ծբյեկտ

ական

գործու

յ

Ղ

էլ կառավարչականգործըն-

նախագծումը միասնական տեսագործունեության մեթոդականմոտեկան դրույթների ստեղծման ցումների մշակման անհրաժեշտությունառաջացրեց,առանց որոնց անհնար կլիներ ապահովել տնտեսական տարբեր օբյեկտների ն

փոխզործողությունը, նրանցնորմալ

գործունեություն այժգյա

Աթ: Ստեղծվող համակարգիավտոմատացմաննախագծմանհիմնւսբազմաբովանդակ ժողովրդական տնտեսութ)

կան սկզբունքներն են. -

համակարգայնուբյունը, `

են է տալիս զգալիորե( Սկզբունքի ներդրումնու կիրառումըթույլ ն արժեքայինծախսերը, աշխատանքային

ժամանակի, կրճատել օգտագործումը: ապահովելկուտակվածփորձիառավելագույն

զարգացումը, համատեղելիությունը, ու միօրինակացումը, ստանդարտացումն արդյունավետությունը, որն Էլ իր հերթին կարող է լինել նոր խնդիրների, ինֆորմւսցիոն հոսքի ե փաստաքղքաշրջանառության

.

է:

ւ

Ռրպես կանոն,

սւվլտոմատացումը, -

ստեղծմանհամար թյան սկզբունքը համակարգի ռացիոնալ էֆեկտի ամբողջական

արարի գործունեության հարաբերակցությունն

-

առանձնացվում մի շարք հիմնականից թույլ պահպանումը որ ոնցից յուրաքանչյուրի

նախագծման ստանդարտացումը:

համակարգիստեղծման, գորՀամակարգայնության սկզբունքը ծունեության ու զարգացմանկարնորպայմանն Լ: Այն քույլ է տալիս հետազուովողօբյեկտը դիւոել որւվես միասնական,ամբողջականն դրա հիման վրա ի հայտ բերել կառուցվածքային բաղադրիչների միջն եղած կյլապըա̀պահովելով համակարգիամբողջականությունը

ոՀ

սկսած նրա

օբյեկտների նորմալ գործունեությունը, բարձրացնել տնտեսական ժողովրդական ւոնտեսության ն նրա օղակների կառավարման արկայացնում

է համակարգի գործունեության

Լ

իրենից ներ-

ընթացքում տիպային,

միասնականացվածու ստանդարտացվածտարրերի կիրառումը: աջ

որՆանան մաների ո-

ր գրանցումիցմինչն արդ)

բոլոր

ծնակերպումը:

որոշումների կառավարչական

:

ունի նպատակ մ --Ա14Բո` նախագծման.ստանդարտացման նավետությունը, նախագծմանգործընթացիարդյու արձրացնել ձր:

Գործընթանի Ա, Լ նախագծ ան բարձրագն '

ներդրուրանարդակը լուծումնենախագծային ն հաշվին:

եո ն նուռգործել մը տալիս ա ին նյութերի նախապատրաստմա Լ) րի համակարգի ենթատիպականացումը, զիասնականացումը Ս ստանդարտանախագծման անծին տարրերի տարրն առանձին համակարգերի Կ

կրճատումը Յամակարգիժա են

բույլ

ր

ւ

ու

ա

ու

ցումը:

կենսացիկլը

համակարգի 2.9.1.Ինֆորմացիոն

-

մ

է

ւոարբեր

տեսակին մակարդակիհամակարգերիփոխգործողությունը` ապահովելովնրանցհամատեղգործունեությունը: Այս սկզբունքիկիրառումըհնարավորությունէ տալիս ապահովել

ն

այլ միջոցտեխնիկական

ո

այն է, որ ստեղծվում Է` հաշվի

ղյունավետությունը:

ն

համար էԷՀՄ-երի խնդիրների ների օգտագործման միջոցով: փաստ

լ

արագիայի, մատացման.-սկզբունքը, արա շարժիփուլերում` համալիր օգտագործումը ունքայինտվյալներիստացումն

ռուցվածքը,վերլուծվումեն համակարգիկազմիմեջ մտնողրբւսղադրիչները,ելնելովդրանց ֆունկցիոնալբնուքագրումից,որով արտահայտվում է կապըայլ բաղաղրիչներին արտաքին շրջապատի հեւո:

միջոցով ապահովվում է

են

ոն հոսքերին Ինֆորմաց

'

ունքի

մշակումն ներդրում: մեթոդների միայնկառավար-

ման նոր

`

Միկրովերլուծության ժամանակուսումնասիրվումԷ օբյեկւոի կա-

շրջանակները: ընդլայնել-ննորացնելլուծվող |սնդղիրների

որո-

կատարելագործման կատարվել կարող Նշված աշխատանքները

պերը:

հատ ավելացնի իր հզորությունը, զինվի տեխնիկականն ծրագրային նոր, կատարելագործվածմիջոցներու, ընդունակլինի մշտապես

դրանք: էֆեկտ: Ներկայացնենք կիտնտեսական է կառավարման ունքը նախատեսում նոր

ու

սկզբունքի

է տալիս ստանալու

խնդիրնե համակարգերիհնարավոնպատակով ր շումներիօ օպտիմալացման ման գործընթացների մ, կառավար ընդլայնում, ություններիմշտական

ուշաղրություն է դարձվում ինֆորմացիոն կապերին, պարզաբանվում է դրանց քանակը, առանձնացվում ն վերլուծվում են այդԴ կա-

Լությունն առնելով նրա հետագա համալրումը, վերափոխումը, թարմացումը: "Այս սկզբունքով նախատեսվում:Է, որ համակւսրգը պետք է անընդ-

են

ը

ն հաստատել համակարգի արտադրատնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունը: Համակարգային մուռեցումը նախատեսում է վերլուծության մակրո ն միկրո տեսակետները: Գամակարգի կւսմ տարրի մակրովերլուծության ժամանակ այն դիտվում է որպես համակարգի ավելի բարձր կարգ: Այստեղհաւոուկ

Զարգացման

համար, բացի գործունեության կառավարման մասնավոր սկզբունքներ,

ՏՈ

Տ

ՐՒՐՐ Է

((Րէոմ

անորո

Ինֆորմացիոնհամակարգի ստեղծման սկզբունքները բոլոր փուլերում, գործունեության ժեշտ է պահպանելհամակարգի

Աի ն

կենսա

ավարտը:

ձեռք է համակարգիզարգացումը տեսակետից բեէ: կենսացիկլն որպիսին

րում տնտեսական այնպիսիկատեգորիա,

ման

Վամակարգիկենուսցիկլը, որպես կանոն, ավարւովում

է ոչ

բ.

գ.

բե

մի քանի ամսից մինչն մեկ տարի: Դա նշանակում Է, որ ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիաների ներդրմանգործընթացում, եթե այդ գործոնի վրա չդարձվի համապատասխան ուշադրություն, հնարավոր է, ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիաներն արդեն հնանան, իսկ այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտություն կառաջանահամակարգը նորացնել, որը, իհարկե, կպահանջիլրացուցիչ ֆինանսականծախսումներ: Համակարգի կենսացիկլում առանձնացվում են` հետնյալ չորս հիմնականփուլերը. 1. Նախագծային հետազոտում, նյութերի հավաքում, որը ընդգրկում է՝

օբյեկտիհետազոտում,

ա.

բ. գ

դ.

Դ2

է

:

համակարգի տարբերակիընտրումն մշակում, հիմնավորում . տեխնիկատնտեսական ն հաստատում,

հանձնարարական համակարգիմշակմանտեխնիկական ներիմշակում ն հսստատում:

ընտրություն, հւսմալյարգի բոլոր բադադրիչներինկարագրություն, նախագծիձնալլերպումն հեւտազոսյում, տեխնիկական

ծրագրերի տեստավորում, ծրագրայինմիջոցների ստւսցում ու տեղադրում, ծրագրայինապահովմանշահագործմանտեխնիկական դ. միջոցների ն անձնակազմի պաշտոններիհրահանգների մշալյում: Համակարգի շահագործում. միջոցների փորձնականշահագործում, ։տաեխնիկալան ա, ծրագրայինմիջոցներիփորձնականշահագործում, բ. գ. . անձնակազմիպատրաստումու սերտիֆիկացում, շահագործում, համակարգիմասերիփորձնական դ. բ.

գ.

տեխնիկական ն ծրագրային այնպիսի միջոցներ, որոնք իրենց աշխատանքի արդյունավետությամբ,շահագործման հատկություններով շատ ու շատ անգւսմգերազանցում են նախորդներին: Ասվածի համոզիչ օրինակներից է այն, որ միասնականսերիայի էՂՀՄ-ին փոխարինելուեկան անհատւսկանհամակարգիչները,որոնք իրենց շահագործման հաստլկություններուլ բւսւվարւսրումէին բոլոր պահանջները, կամ մելլ այլ օրինակ` հեռագիրը իր գործառույթները զիջեց հեռախոսին, իսկ վերջինս, իր հերթին, որոշ ֆունկցիաներ հանձնեցֆաբսին, էլեկտրոնայինփոստին: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիանեի ներդրման ժամանակ յուրւսքանչյուր կազմակերպություն պետք է հասշվի առնի մրցակիցներից հետ մնալու ռիսկը, քանի որ ինֆորմացիոն արդյունքը, ի տարբերություննյութականարդյունքների, ունի փոփոխությանմեծ .

. . .

նւսխագծիկազմում: բանվորական կազմակերպում. Վասմակարգի ա. միջոցներիստացում ու տեղադրում, տեխնիկական դ

3.

.

համակարգի մշակմաննախագծայինլուծման

ա.

նրա ֆիզիկւսկան, այլ բարոյական մաշվածության պատճառու|: Համակարգի բւմրոյապես հնանալը նշանակում է համակրգի նկատմամբառաջադրվող պահանջների դաղարեցում: Իհարկե, այստեղ կարող է հարց դրվել նրա վերափոխման մասին, սակայն դա տնտեսապես կամ հնարավոր, կամ էլ արդյունավեւո չէ, քանի որ ստեղծվում ն կատարելագործ.՛լում են

արագություն: Փոփոխության հերթափոխը տատանվում

Նախագծում.

2.

Ինչպես պասրաստված յուրաքանչյուր արդյունք, այնպես էլ ինֆորմւսցիոն համակարգը, ունի իր կյանքի ցիկլը, որը նրա սւտելղծպահից մինչն շահագործմանդադւսրեցումըընկած ժամանակն

ձ.

:

ե

շահագործմանհանձնում, արդյունաբերական ընդունմանհանձնման ակտի ստորագրում:

2.9.2.

միջոցների Ղամակարգիտեխնիկական եղանակները ձեռքբերման

Ինֆորմացիոնհամակարգիստեղծումը պահանջում է ոչ միայն բարդ ն ֆինանսւսկան մեծ ծախսումներ, այլն կազմակերպական ն որոնցճիշտ ժամանակինիրակաբազմաբնույթմիջոցառումներ, է հասցնեգործոնընվազագույնի ռիսկի ազդում նացումըմեծապես հարցի կ արնոր ն ապահովելու կենսացիկլիերկարակեցությունը լու լուծմանվրա: Համակարգիստեղծումը, բնականաբար,պահանջում է տեխնիկականն ծրագրայիննոր միջոցներիձեռքբերում: Տեխնիկական միջոցների ձեռքբերման համար գործնականում կիրառվում են երեք հիմնականձներ: Տեխնիկականմիջոցներիգնում. Գնումը կատարվումէ անմիջապեսարտադրողից, ուստի գնողը Իսկ է գնված տեխնիկականմիջոցի սեփականատերը: «դառնում դրանց շահագործումըիրականացվումէ կամ սեփականատիրոց, եթե առկա են դրա համար պահանջվողբոլոր բաղադրամասերը, ն կամ արտադրողի կողմից,որի համար վաճառող գնող կազմակեր՝

`

պությունների միջն կնթվում

է

պայմանագիր՝ համապատասխան

նշելով նրանցիցյուրաքանչյուրի իրավունքներնու պարտակամնությունները: Բացառվածչէ ճան երրորդձնը, երբ շահագործումը իրականացվում է սպասարկող որեէ անկախ կագմակերպության կողմից` ղարձյալ պայմանագրային հիմունքներով: Տեխնիկական միջոցներիգնման որոշումը կայացնելուց հետո

է դեկավարվել հետեյալսկզբունքներով. անհրաժեշտ

Կապիտալի(ֆինանսականմիջոցների)առկայությունը: Գնվող տեխնիկականճիջոգներիաշխատւանքիսպասվող երկարակեցությունը: Եթե այն չորս ն ավելի տարի է, ուրեմն

-

օգտավետ է:

-

Տեխնոլոգիական առաջընթացը: Քանի

որ

տեխնիկական

միջոցները մշտապես կատարելագործվում են` ղուրս մղելով հներին, ուրեմն պետք է նկատիունենալ ղրանց նորացմանհնարավորությունը: ՛ Նկատի պետք է ունենալ գների անկումը նե վերավաճառքի

հնարավորությունը: Գնման առավելությունները » Ապահովում Է համակարգիօգտագործման վրա լրիվ հսկողությունը:

բերված տեխնիկական միջոցներիճիշտ ընտրություն: » Ձեռք Օրագրային միջոցների ճիշտ ընտրություն, որոնք համատեղելի են գնված տեխնիկականմիջոցներիհետ: Մշտապեսկատարվողընթացիկծախսերըավելի քիչ կլինեք քանի որ դրանք օգտվողի սեփականությունն են:

Գնման

թերությունները

Ճնված տեխնիկականմիջոցների արժեքը կարող է լինել բավական բարձր: ՛ Տեխնոլոգիաների փոփոխումը կարող է հասցնել գնված տեխնիկական միջոցների բարոյական հնացման, որը հետագայում կպահանջի կատարել լրացուցիչ ծախսեր՝ համակարգի նորացման ն, ժամանակի պահանջներին համապատասխան դարձնելու համար: Գնված տեխնիկական միջոցների սպասարկումն ու վերանորոգումները կարող են լինել ավելի թանկ, քանի որ համակարգի բարոյապես հնանալու պարագայում նոր մասերի ձեռքբերման դժվարություններ են ստեղծվում: Յուրաքանչյուրտարի անհրաժեշւո է հաշվարկել ամորտիզացիոն հաւոկագումներըմ̀աշվածությանսահմանվածտոչլոսներին համապատասխան: »

Տեխնիկական միջոցների ձեռքբերմանմյուս ձնը վարձույթնէ: Այս դեպքում միջոցները վարձույթով վերցվում են արտադրբողից.իսկ սպասարկմանծախսերըմտցվում են վարձույթի համար վճարվող գումարի մեջ: Վարձույթիհամարվճարվելիք գումարը տատանվում է, որը կախված Է կնքված պայմանագրի երկարաւոնու| յունից: Տեխնիկական միջոցների ձեռքբերման այս ձեն ունի առավեչուբյուններ ն թերություններ: Վարձույթի առավելությունները » Պահանջվում են սկգբնական 0Շվազագույնծախսեր, որով հնարավոր է դառնում ազատված կապիտալը (ֆինանսական միջոցները) ներդնել այլ նախագծերիմշակման համար: Միջոցների թարմացումը նե անհրաժեշտ փոփոխությունների են: կատարումըմատակարարի պարտակայնություններից է նան վրա դրվում մեքենաների սպասարՄատակարարների կումը, պահեստային մասերիձեռքբերումը: -. Վարձույթիծախսերը հարկմանչեն ենթարկվում: Վարձույքի թերությունն այն է, որ տեխնիկականժիջոցների արժեբը երբեմն լինում է բարձր, որը կարող է կագմել տարեկան ծախսերի գումարը: Տեխնիկական միջոցների ձեռքբերման հաջորդ` երրորդ ձնըր ւիզինգն է, որը տեխճիկական միջոցներիերկւասրաւոն վարձակալության, ինչպես նան ներդրումներիֆինանսավորմանն. իրականացման ակտիվացման համեմատաբար նոր եղանակէ: Այն հիմնված է ալ րանքի նկատմամբվարձատուի սեւիականությանիրավունքի պահպանման վրա: Տեխնիկական միջոցների ձեռքբերմանայս ձերըհնարավորություն է ընձեռում անհրաժեշտ սարքավորումներստանալ առանց է սովորականգնման դրամական մեծ ծախսերի, որն անխուսափելի ժամանակ: Այս գործարքն իրականացվումԷ ոչ միայն մասնագիտացվածընկերությունների, այլե խոշոի առետրայինբանկերի կողմից: ժամանակ կիրառվումԷ լիգինգաԵրկարատնվարձակալության յին գործառնություններիհիմնականերկու եղանակ՝ ֆինանսական ն օպերատիվ: Ֆինանսականլիզինգը համաձայնագիրէ, որը նախատեսում է այդ գործողությանժամանակաշրջանիընթացքում վճարել սարքավորման ամորտիգացիայի լրիվ արժեքը կամ ղրա մի մասը, ինչպես նան վարձատուի շահույթը: նման համաձայնագրի ժամկետը լրանալուց հետո հնարավոր է, որ սարքավորումը գնվի վարձակալի կողմից, դրանցմնացորդայինարժեքով:Այս դեպքում սեփականա-

7Վ

ԶԳ

ընդհանուրնպատակի: Համակարգի բաղադրիչների բազմազանությունը,ինչպես նան են դ դրանց գործունեության անց տարբերությունները ) կապված պ ր ) դրանց ավտոնոմիայով ն յուռահատկություններով: Օրինակ՝ օբյեկտի նյութական համակարգում կարող են առանձնացնել այնպիսի բաղադրիչներ, ինչպիսիք են՝ հումքը, հիմնական ու օժանդակ նյութերը, վառելիքը, կիսաֆաբրիկատները,պահեստային մասերը, աշխատանքիու դրամականռեւուրւաներըն այլն: Համակարգի կառուզվածքալյնությունը.ընդհանրապես, գործնականում տարբերում են խնդիրների լացման) երեք տեսակներ. կառուցվածքավորված(ֆորմալագված)

տիրոջը: Օպերատիվ լիզինգըհամաձայնագիրէ, որի ժամկետը կարճ է տիրոջ իրավունքն անցնում է նոր

:

սովորականամորտիզացիոն ժամանակաշրջանից: Վամաձայնագրի ժամկետը լրանալուց հետո սարքավորումները կարող են վերադարձվել տիոջը կամ նորից տրվել վարծակալու -

թյան: 2.10.

(ֆորմա կառուցվածքավո

Ինֆորմացիոն համակարգիդասակարգումը,

տեսակները

-`

Ինֆորմացիոն համակարգի ստեղծման ն դասակարգմանժամանակ անխուսափելիորեն ծագում են տարբեր հիմնախնղիրներ, որոնթ կապված են ֆորմալ խնդիրներիլուծման մաթեմատիկական

ալգորիթմականնկարագրությանհետ: Յամակարգիաշխատանքի արդյունավետությունըշատ բանով կախվածէ ոչ միայն ավտոմատացման մակարդակից, այլն ֆորճալացումից, որոնցով որոշվում է ստացված արղյունքների հիման վրա որոշումների կայացման գործում մարդու մասնակցության աստիճանը: Ակնհայտ է, որ որքան ճիշտ է լուծվոդ խնդրիմաթեմատիկական նկարագրությունը, այնքան բարձր կլինեն տվյալների մշակման հնարավորությունները ն հակառակը`ավելի քիչ կլինի մարդու մասա նակցության աստիճանը խնդրի լուծման գործում: Հենց ղրանով էլ որոշվում է խնդիրներիլուման ավտոմատացման աստիճանը: Յուրաքանչյուր համակարգբնորոշվում է հետնյալ հիճնական

-`

-

ն

հատկություններով. Բարդությամբ, -

Բաժանելիությամբ, ամբոդջականությամբ, բաղադրիչներիբազմազանությամբ, կառուցվածքայնությամբ: Վամակա արդությունը կախվածէ բադադրաճասերիքանակից, դրանց կառուցվածքային փոխգործողությունից,ինչպես նան ներքին ն արտաքինկապերի դինամիկայից: Հաժակա աժանելիությունը նշանակում է, որ այն կազմված է մի շարք ենթահամակարգերից կամ բաղադրիչներից, որոնք առանձնացված են որոշակի հատկանիշներով ն համապատասխանում են կոնկրետխնդիրներինն նպատակներին: Համակա ամբողջությունը նշանակում է, որ համակարգի բազմաթիվ բադղաղրիչներիգործունեությունըենթարկվածէ մեկ -.

«

"`

-.

ֆկառուցվածքավորված (չֆորմալացված) մասնակի կառուցվածքավորված(մասնակի ֆորմալացված):

(ֆորմալացված) է, երբ հայտնի Խնդիրը կառուցվածքավորված նրա բոլոր բաղադրիչներըն դրանց փոխադարձկապերը: Չկառուցվածքավորվածխնդրում հնարավոր չէ առանձնացնել բաղադրիչներըն որոշել դրանց միջն եդած կապերը: Կառուցվածքավորվածխնդիրների պարագայում հնարավոր է

են

,

Խի Ար Ա անությունը որն ունի

դրա

սովորաբարլուծվում խնդիրները Այդպիսի

են բազմաթիվ անհնացած ձն: Ինֆորմացիոնհամակարգումկառուցվածքավորված խնդիրների լուծման հիմնական նպատակն է անց լուծման ավտոմատազումը,երբ լուծման գործընթագում հավասարվում է գրոյի: Օրինակ` ցանկացած համակարգում առկա են աշխատավարձի հաշվարկներիհետ կապված խնդիրներ:Դրանք կառուցվածքավորված են, քանի որ լրիվ հայտնի է լուծման ալգորիթմը: Աշխատավարձինվերաբերողվճարումները ն պահումների հաշվարկները բնույթով հասարակեն, սակայնծավալով բավականմեծ: Այդ հաշվարկներըաշխատոդներիբոլոր կատեգորիաներիհաամիս: մար կրկնվում են նույնությամբ, յուրաքանչյուր Չկառուցվածքավորվածխնդիրներիլուծման ժամանակ առկա է դրա մաթեմատիկական բնութագրմանանհնարինությունը, իսկ ալգորիթմի մշակումը կապված է մեծ դժվարություններիհետ: Այստեղ մեծ չէ համակարգիհնարավորությունների օգտագործումը: Այդպիսիդեպքերում լուծումները կատարվում են` ելնելով մարդու էվրիստիկական(բացատրության)ըմբռնումից, մարդու փորձից, հնարավորությունից ն տարբերաղբյուրներից նրա ունեցած ինֆորգա ժն

ունեն լ լուծման

՝

ա անալ աստիճանը աոգյան

մացիայից:

Օրինակ` փորձենք ֆորմալացման ենթարկել ուսանողակա( որնէ խմբի անդամների փոխաղարձ հարաբերությունները: Երնի թե հնարավոր չէ, քանի որ այն կապվածէ խնղրի լուծմայն համար գոյություն ունեցող հոգեբանական, սոցիալական ն. այլ գործոնների հետ, Ռրոնքղժվար է նկարագրել ալգորիթմականտեսքով:

Ցանկացած կազմակերպությանաշխատանքի պրակտիկայում գոյություն ունեն շատ թե քիչ կառուցվածքավորված կամ չկառուցվածքավորված խնդիրներ: Խնդիրների մեծ մասի համար կարելի է ասել, որ հայտնի են միայն բաղադրիչներիմի մասը ն փոխադարձկապը դրանց միջն: Այղպիսի խնդիրները կոչվում են մասնակի կառուցվածքա-

վորված:

դեպլթերում ստացված իմֆորմագիան վերլուծության է ենթարկվում մարդու կողմից, որը որոշակի դեր է խաղում լուծման ընթացքում: Բերենք այսպիսի օրինակ. պահանջվում է ընդունել որոշում, երբ աշխատանքայինռեսուրսների պահանջարկը, որնէ աշխատանքի կատարմանհամար, գերազանցումէ առկա, ունեցած ռեսուրսները: Այստեղ արդեն անհրաժեշտ է մարդու մասնակցությունը` որոշելու համար, թե ինչպիսի մեթոդով կարելի է լրացնել բացը: Խնդրի լուծման ուղիները կարող են լինել. հատկացնել լրացուցիչ ֆինանսավորում` աշխատողների թվաքանակիավելացման համար, » աշխատանքի ավարտմանժամկետը փոխադրելավելի ուշ: Այս օրինակից կարելի է հանգել այն հետնության, որ այդ իրադրության պայմաններում ինֆորմացիոն համակարգը կարող է օգնել մարղուն` ընդունելու այս կամ այն որոշումը, եթե նրան ապահովեն աշխատանքի կատարման ընթացքի վերաբերյալ ինֆորմացիայով, բոլոր անհրաժեշտ պարամետրերով: Նման

որոշումների ընդունմանժամանակ: խիստ զգում է ֆունկկարիքը: ցիոնալ համակարգերիցստացվելիքինֆորմացիայի է համակարգի ղասաԳծ. 4-ում ներկայացված ինֆորմացիոն կարգմանտարբերակներիցմեկը` ըստ ֆունկցիոնալ հատկանիշի ն անձնակազմի ղասակարհաշվի առնելով նան կառավարման

Նոռավարման գանկացած համակարգ

|լավոռությունը

Դ ու

համա1 ռապատկերում բուրգի հիմքը կազմումէ ինֆորմացիոն է տվյալզբաղված ի

կարգը, որի շնորհիվ կատարող անձնակազմը

ների մշակմանհետ

իսկ գածր օղագործողություններով, կապված

կի մենեջերները՝օպերատիվկառավարմամբ: մակարդակն կառավարճան Բուրգի վերնում՝ ռազմավարական զբաղված որոնք մենեջերները, է, որտեղ գործում են բարձր օղակի վրա որոշումների հիման են ստացված վերջնականարդյունքների ընղունմանհարցերով: ա մ մակարդակ կառավարման

մակարդակ որակավորման բարձրօղակի մենեջմենբ

դազմավարական մասնագետներ ն միջին օղակի մենեջերներ

.

2.10.1.

Ինֆորմացիոնհամակարգիտեսակները

Ինֆորմացիոն համակարգի տեսակը կախված է նրանից, թե ում ու կառավարման շահերինէ այն ծառայում ն սպասարկման ինչ մաունի: կարղակ Իր նշանակությամբ ինչքան բարձր է կառավարման մժակարդակը, այնքան քիչ է համակարգի մասնագետներին մենեջերների կողմից կատարվող աշխատանքի ծավալը: Սակայն, դրա հետ մեկտեղ, աճում է համակարգի բարդությունը,ինտելեկտուալհնա78

սն ֆունկցիոնալմարտավարակու

կատարողներ

օպերատիվ ֆունկցիոնալ համակարգեր

արտադրություն ֆինանսներ

մարքեթինգ կադրեր

Գժ.4

քարտուղարները ն հաշվապահները, այլն:

2.102.Օպերատիվ մակարդակիինֆորմացիոն համակարգը օգնում մակարդակիինֆորմացիոն Օպերատիվ

ն

տարաբնույթգործարբաաջակցումէ կատարող մասնագետներին մշակմանժամանակ: իրֆորմացիայի վերաբերող լիներնույթներին Է պատասխանել հետեյալն նշանակությունը Այս մակարդակի հահարցումներին, վերաբերող իրադրուքյանը ընթացիկ օբյեկտի է օ պեհոսքին, որը պետք համապատասխանի ջորդ գործարքների

րատիվ կառավարմանը: համար սլահանջվումէ, Լլատարման Նշված աշխատանքների |

որ

համակարգրլինի անընդհատգործող, ներկայացվիճիշտ ինֆորմացիա` հեշտ ն հասանելի: Այս մակարդակումնախօրոքորոշվումեն ինֆորմացիայիաղբյուրը, խնդիրները,նպատակը`Դրանբպետթէ լինեն կառուցված. քավորվածանհրաժեշտ մակարդակով, իսկ լուծման մեթոդը ծրագալգորիքմինհամւսպատասրավորված`նախօրոք հանձնարարված խան: Օպերատիվ մակարդակի համակարգը կապող օղակ է օբյեկտի ՏՈ

ն

արտաքին միջավայրի միջն:

վատ Լ աշխատում, նշանակում է տվյալ կազմակերպությունըինֆորմացիա չի ստանում դրսից: Այս մակարգակի համակարգը կազմակերպուրյունում այլ տեսակի համակարգերի Եթե համակարզը

հւսմար հանդիսանում է ինֆորմացիայիհիմնական մատակարարը, բանի որ տիրապետումէ ինչպես օպերատիվ,այնպես էլ արխիվային

ինֆորմացիայի:

-.

`

ա

օֆիսային համակարգում, ներՆման համակարգր, հատկաւվեն

այս կայումս ավելի արագ զարգանումԼ բիզնեսում:Այդ տչեսակեւտից Է երէլու խումբ առանձնւսցնել կարելի հաճալկարգում համակարգ Օֆիսայինավտոմատացման -

`

գիտելիքներիմշակմանհամակարգ: համակարգր,շնորինֆորմացիոն Օֆիսայինավտոմատացման ու բավականհեշհիվ իր պարզության բազմապրոֆիլայնության, է օգտագործվում ցանկացածմասնագիտությամբն հաջուլությամբ տականմակարղակունեցող աշխատողներիկողմից: Ավելի հւսճախ այն օղտագործում են միջին որակավորում ունեգող աշխատողները:

հ բարձրացնել նապարհով ու ճկունդար պարզ ավելի

|

աշ

.

ատող-

որդներո,

ն այլ

ավա-

համակարգը է

է Գիտու ոված

րաո ձեռքբերում ստեղծմանը:

հարցերում,այսինքն

գիոն նոր գիտելիքների հիմնականգործառույթ մասնագետների Միջին մակարդակի ներն են եղ համեմատումըանցյալումեղած-:

-

ընթացիկ ցուցանիշների

որոշամի կազմումը պարբերաբար հաշվետվությունների տալիս օգտվող ոու» ԱոոՔի ցիայից աշխա այստեղ ինֆորմացիոն Ռազմավարական ԲԱՑՆ անձնակազմըբարձր մակարդակի ր եիա խատանքաաար Ցանկացած կազմակերպության են նախօ ընդուհիմնականում յին հաջողությունները աժամնե նր ի որոշո հեռա որը պլանով, 0ւսծ դազմավարական եբէ: կարայի մեթոդների նմիջոցների պահանջող ը ման կետ լուծում Սրող) ծուԱ` հարաբերությունների երր Շուկայական պայման է դարձվումոչ միայ մեծ ուշադրություն շրջանում օբ)ՐԳ որո ՛

ների հետ,

՝

կտրվածքով, ժամճանակահատվածների արխ իվային ինֆորմաէ

-

ԳՈՐ

-

ջ

տող

ոք

ո

լ

մակարՀաջորդ մակարդակըֆունկցիոնալ (մարտավարական) ու տեղետվյալների նոր է. դակն որը տվյալ կազմակերպությունում ինչպես նան փաստաթղթերիմշակկությունների ինտեգրացման, ման գործում հսմապատասխանօգնություն ցույց տալու նպատակ

ունի:

Պատաաշխատանքները: ազետութ հիմնական համակարգի գրասենյակային ձնել ավտոմատացումը Օֆիսային Ըօգնում ինֆորմացիոն ներին հաղորդակցվելու պատվիրատունե հուր գնորդների, նրանց ԿԱԳ նե անոԼ երան կազմակերպությույյեր մշակման Գիտելիքների ԽԱ ինֆորմաթյան օգնում բաններին,գիտնականներին Այս

համակարգը(կատարողներ)

ն

Խր դումցան

այլն ռազմավարական -«-րեությանընթացքին, որը էապես. հատվում է որպես կարնորհամակարգ,

է

-

Ֆիրմայինպատակների ընտրությ հլ կազմակերպության, խնդիրների,մեթոդների ծառայությ նոր փոփոխությունների, տալիս որոշելու մրցակից րի ների վրա, հնարավորություն սպառողների մատակար ավելի սերտ կապեր հաստատելու ենթարկելֆիրմայի միայ նան, փոփոխության ն

է

ու

ոչ

ների հետ, ինչպես

այլ նան պրոֆիլը: կառուցվածքը, օրինակով կտի` ֆիրմայիկամ օբյե որնէ Այժմ նը: միջոցինշանակությու ացույց տանք ուսզմավարական տ որնէկազմակերպություն արտադրու Ենթադրենք` արար արտադրաժք: նմանօրինակ

գործունեության

շրջանառվող պետք է կարողաՕւս կազմակերպությունը

կլան շուկայումարդեն նշանակումէ, որ տվյալ

"

դիմանալ նմանօրինակ արտադրանք թողարկող այլ ֆիրմաների մրցակցությանը:Այս պարազայում խիստ կարնոր է հասկանալ արտաքին միջավայրի մրցակիցների,գնորդների ն մատակարարների ազղեցությունը,ինչպես նան փոխադարձկապը դրանց հետ: Այսպիսով,պետք է ենթադրել, որ ֆիրմայի կամ կազմակերպության գործունությանվրա ազդող գործոնները կլինեն. մրցակիցները, որոնք շուկայում արդեն իրազործում են իրենց

քաղաքականությունը,

գնորդները, որոնք ունեն ապրանքների գնման ն ծառայություններից օգտվելու տարբեր հնարավորություններ, մատակարարները,որոնք շուկայում վարում են իրենց գնային քաղաքականությունը: Մրցակցայինառավելությունըկարելի է ապահովել, եթե տվյալ կազմակերպությունըհաշվի առնի նշված գործոնները ն աշխատի հավատարիմմճալ հետնյալ ռազմավարությանը. 1. ստեդծել նոր ապրանքներ ն ծառայություններ. որոնք տարբերվում են շուկայում արդեն շրջանառվողնմանօրինակ ապրանքներից ն ծառայություններից, 2. փնտրել ն գտնել նոր շուկաներ, որտեղ տվյալ կազմակերպության ապրանքներն ու ծառայությունները իրենց հատկանիշներով կտարբերվենշուկայում առկա նմանօրինակապրանքներից ու ծառայություններից, 3. գնորդների ն մատակարարներիհամար ստեղծել այնպիսի պայմաններ,որոնք ավելի կամրացնեննրանց կապերըտվյալ կազմակերպությանհետ, 4. իջեցնել թողարկվող ապրանքների արժեքը` պահպանելով -

-

որակը:

Այսպիսով,ռազմավարական մակարդակիհամակարգըօգնում է կառավարողների բարձր օղակին լուծել չկառուցվածքավորված խնդիրներն իրականացնել երկարաժամկետպլաճավորում:

Կազմակերպության կառավարման համակարգի

2.11.

կառուցվածքը

Ցանկագած կազմակերպության,ընկերության, ֆիրմայի բոլոր ստորաբաժա0ումներիաշխատանքներիկոորդինացումը իրակաէ կառավարման տարբեր մակարդակի մարձիններիկող.

Արին

.

Կառավարումը` կազմակերպական,պլանային, հաշվային վերհսկողության ն խթանման գործառույթներիիրակա-

ԱՐՑ ացումն

է:

նշված զործառույթների բովանդակուբյունըկարելի է ձնակերպել այսպես. Կազմակերպականգործառույթը նորմատիվային փաստակառուցվածքի մշակումն է (կազթղթերի ն կազմակերպական աշխատողների հասմակերպության ենթակառուցվածքների տիքային ցուցակը, ցուցակում նշված անձերի ենթակայուիրավունքներիշրջանակնեթյունը, պատասխանատվությունը, ն պարտականությունները): րը Պլանավորումը կամ պլանայինգործառույթը առաջադրված խնդիրների կտտարման մշակումն ու իրականացումն է: Դրա օրինակը կարող են լինել` բիզնես-պլանը,արտադրության պլանը, շուկայական հետազոտությունների պլանը, ֆինանսական պլանը (տարվա, կիսամյակի, եռամսյակի, ամսական կտրվածբներով): » Հաշվային գործառույթը օբյեկտի գործունեությանցուցանիշների մշակումն է, կամ արդեն պաւորաստի հաշվառման ձների է (հաշվապահականհաշվառում, ու մեթոդներիօգտագործումն ֆինանսական հաշվառում, կառավարչական հաշվառում ն այլն): Ընդհանուր առմամբ հաշվառումը կարելի է որոշել ինֆորմացիաորպես տնտեսականիրականգործընթացներից ն ներկայացում: կուտակում,մշակում յի ստացում,գրանցում, » Վերլուծականգործառույթը կապվում է պլանների ն պատվերների կատարմանարդյունքներիուսումնասիրման,ազդող զարգացգործոնների որոշման, պաշարներիբացահայտման, հետ: Վերլուծությունը ման ուսումնասիրման միտումների կատարվումէ տարբեր մասնագետներիկողմից, որը կախված է օբյեկտի կամ զործընթացի բարղությունիցե մակարդակից: Ամբողջ օբյեկտի տնտեսական վերլուծությունը կատարվում է մասնագետներիկողմից. իսկ արտաղրահամապատասխան մասերի, բաժիններիվերլուծությունը` այդ մակարդակիկառավարողների(պետերի կամ նրանցտեղակալների)կողմից: » գործառույթնավելի հաճախ իրականացՎերահսկողության վում է կառավարոդների(մենեջերների) կողմից` պլանների կատարման,նյութականռեսուրսների ծախսման, ֆինանսաժամանակ: կան միջոցներիօգտագործման Խթանմանգործառույթը ենջակա աշխատողներին բանվորների նկատմամբ մշակված ն կիրառվող տարբեր մեթոդներն են, որոնք վերաբերում են աշխատանքներիժամանակին ն կաւտարմանը,խթանմանտարբեր մակարղակով ահանջվող է նշել ֆինանպաշտոնի պարգնավճար, (աշխատավարձ, խթանումը սական չ

-.

աակ արելի ար գից ականը, ծների

բարձրացում ն այլն), հոգեբանական խթանումը (աշխատող-

ներին գրավոր շնորհակալությունհայտնել, պաւովոգրերով պարգնատրել,կոչումներ շնորհել նայլն): Ցանկացած կազմակերպությանկառավարման կառուցվածքը ավանդաբար բաժանվում է երեք մակարդակների(գծ. 5). ».

-. -.

օպերատիվ օպերացիոն (գործառնություն) -

մարտավարական (ֆունկգիոնալ) միջին ժամկետային -

ռազմավարական - երկարաժաճկեւո:

իշխանությանաճող աստիճանը,

պատասխանատվությունը, լուծվող խնդիրների բարդությունը

երկարաժամկետ

միջին ժամկետային

ժա-

վարական

օպերատիվ

մարտավարական /ֆունկգիոնալ/

օպերացիոն /ցածր/

ԳԺ-5 Կառավարման մակարդակըորոշվում

լուծվող խնդիրների բարձր է է կառավարմանմակարդակըն որոշումների ընդունումը: Հասարակ խնդիրները,որոնք պահանջում են արագ` օպերատիվ կարգով լուծում, կառավարմանօբյեկտում քանակով ավելի շատ են: Դա նշանակում է, որ մակարդակըցածր է ն որոշումները ընդունվում են օպերատիվ կարզով: Կառավարմանցածր՝ օպերացիոնմակարդակը ապահովում է բազմաթիվ անգամ կրկնվող խնդիրներիլուծումը կամ գործառնությունների կատարումը ն արագորեն արձագանքումէ մուտքային ինֆորմացիայիփոփոխություններին: Այս մակարդակումբավականմեծ ծավալ ունեն կատարվողզորհատկապես հաշվառման խնդիրները, բարդությամբ: Որքան բարդ բարդ էլուծ լուծվող հարդությամբ: Որքան

ծողությունները,

է

ն այնքան խնդիրը, այնքան ,

վաճառվածապրանքներիքանակիհաշվառումը, ծախսված ժամանակի հաշվառումը, -. հաշվառումը, արտադրությանարտադրանքի հաշվապահականհաշվառումընայլն: Ֆունկցիոնալ (մարտավարական)մակարդակը ապահովում է կառավարման առաջին մակարդակում պատրաստած խնդիրների լուծումը, դրոնք պահանջում են ինֆորմացիայինախնականվերլուծություն: Այս մակարդակում մեծ նշանակություն է ձեռք բերում այնպիսիգործառույթ, ինչպիսինվերլուծությունն է: Չնայած լուծվող խնդիրներիքանակը այս մակարդակումզգալիորեն պակասում է, սակայն, դրա հետ մեկտեդ, աճում է դրանց բարդությունը: Այդ իսկ պատճառովմիշտ չէ, որ հաջողվում է ընտրել օպերատիվ ճիշտ որոշում: Դրա համար պահանջվում է ոչ միայն լրացուցիչ ժամանակ վերլուծության համար, այլն լրացուցիչ ինֆորմացիայի հավաքում: Ռազմավարական (երկարաժամկետ)մակարդակըապահովում է կառավարչական Ռրոշումների մշակումը, որն ուղղված է կազմակերպությանռազմավարականնպատակինհասնելու համար: Գործնականումընդունած որոշումների արդյունքները ի հայտ են գալիս երկար ժամանակ անց, այդ պատճառով այս մակարդավում կարնոր նշանալլություն է ձեռք բերում ռազմավարական պլանավորումը:Այս մակարդակումընդունվածորոշումների օրինաչափությունը կարող է հաստատվելբավական ժամանակ անց (ամիս, տարի), իսկ ընդունվածորոշումներիպատասխանատվությունը չափազանցմեծ է: Որոշումները այստեղ ընդունվում ենճ ոչ միայն վերլուծության արդյունքների հիման վրա, այլե մաթեմատիկականն սոցիալական մենեջերների մասնազիտական (ինտուիցիայի) ապարատի ու Լերըմբռնմանհիման վրա: Կազմակերպությանանձնակազմըորակավորման տարբեր աստիճան ունեցող աշխատողներնեն` քարտուղարից (որոնք կատարում են տիպային, հասարակ գործառնություններ),մինչն ռազմավարականորոշումներ ընդունողմասնագետները: Կառավարմանռազմավարականմակարդակում աշխատում են ունեցող մասնագետ ղեկավարներ (օբյեկտի բարձրորակավորում ղեկավարը` իր տեղակալներով),որոնց հիմնականխնդիրնէ շուկայում Օբյեկտի, կազմակերպությանռազմավարական գործունեուինչպես նան ներօբյեկտային ժարտավարու-

-

թան Սարո,

ինչպիսիք են

ՆԱՐ» Կառա վարման միջին` ֆուքկցիոնալմակարդակում,աշխատում

միջին մակարդակի մասնագետներ`ծառայության, բաժնի,

ար-

տադրամասի,հերթափոխի,տեղամասի պետերն ու գիտական աշ-խատողները:Այդ բոլորի խնդիրն է` հանձնարարած գործունեուբյան ոլորտում որոշումների ընդունման ժամանակ ֆիրմայի մարտավարականկառավարումը: Կառավարմանսւոորին՝ օպերացիոն մակարդակը,ցածր կարգի կատարողներն են (բրիզադիրներ, ինժեներներ, վայրպետներ, նորմավորողներ,տեխնիկներ, լաբորանտներ), որոնց հիմնական, խնդիրը իրադրության փոփոխման դեպքում արագ, օւպերատիվ արծագանքումնէ:

ԿՄ

այ

Վեր

ՍԳգ

Լավ

խդ.

Հ

ՉՎ

ի»լՎ.

ր-լՊ

Զժ. 6.

Ոռոշումներըընդունման փուլերը

Մարդը վերլուծության, օբյեկտի մասին լուսաբանող ինֆորմացիայի (լուս) ն օբյեկտի կոնցեպտուալմոդելի (ԿՄ) ինֆորմացիայի 2.12. Որոշումներիընդունման կարգը հիման վրա, որոշում է խնդրիդրվածքը (ԽԴ), որի լուծումը պետք է թույլ տա լավագույնձնով կառավարելօբյեկտը: Կառավարմանհամակարգիցանկացած մակարդակում ընդունՍակայնհայտնի է, որ որնէ երնույթի վերաբերյալ կարող են չիված որոշումների պատասխաճատվությունը, նել այլընտրանքային (ալտերնատիվ) մի քանի որոշումներ. Եթե վերջին հաշվով, դրվում է մարդու` որոշումը ընդունող անձի վրա: Այլ խոսքով՝ որոշումը տվյալ պարագայում մեկն է, ապա ընտրության խնդիր որոշումը ընդունում է մարդը, իսկ մարդուն օգնում է ինֆորմացիոն զոյություն չունի: տեխճոլոգիան: Այնուհետն հաջորդ փուլը այլընտրանքայինիգեներացիան է Երբ գիտնականները (ԱԳ), այսինքն առաջ են քաշվում խնդրի լուծման այլընտրանքային կառավարմանգործընթացից առանձնացրին որոշումների ընդունման փուլը, սկզբում թվում էր. թե լրիվ հնարավորորոշումները: ավտոմատացմանհամար բավական է մշակել մաթեմատիկական Որոշումների ընդունման հաջորդ ւիուլը այլընտրանքային որոմոդելը ն այն իրացնելԷՀՄ-ի վրա: շումն է: Այս փուլը կարնորվում է նրանով, որ ցանկացածխնդրի Սակայն ընչպես պարզվեց` մարդուկողմից որոշումների ընդուլուծումից հետո ստացված արդյունքի հիման վրա ընդունված որոնումը բավականբարդ խնդիրէ: Որոշումներիընդունման շումը պետք է համապատասխանիկառավարման ընդհանուր ն գործընթացում միանում են այնպիսի մեխանիզմներ,որոնք հնարալոր չէ տվյալ մասնավոր իրադրության նպատակին: Դրա համար կան նս` կանխատեսել, չափանիշներ, որոնք համապատասխանումեն դրված նպատակին, առավել ենթարկել ֆորմալացման: ուստի ընտրում ենք չափանիշները(ԶԸ): Չափանիշների ընտրուՄարդու կոդմից որոշումների ընդունման ժամանակկարող են հաշվի առնվել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են բարոյականու- թյունից հետո կատարվում է դրանց վերլուծությունը (ՉՎ), որից հետո ընտրվում է որնէ մեկ չափանիշ (ՎՉ), որը մեկ անգամ նս թյունը, ավանդույթները,մարդկային փոխհարաբերությունները: Սհա թե ինչու, սոցիալ-տնտեսական համակարգի կառավարման ենթարկվումէ վերլուծության ն ընդունվում է վերջնականորոշումը: Եթե վերանայելու լինենք որոշումների ընդունման փուլերը ն ժամանակ որոշումներիընդունմանպրոցեսը չի կարելի իրականացնել առանց մարդու մասնակցության: ափոոմատացմանհնարավորությունները,ապա հնարավոր է բավաՈրոշումների ընդունման ժամանակ գոյություն ունեն տարբեր րար չափով ավտոմատացմանենթարկել միայն ինֆորմագիայի քայլեր. որոնք փոխկապվածեն, այսինքն` հաջորդ քայլը բխում է վերլուծությունը, ալտերնատիվիգեներացիան (ԱԳ) ն ալտերնատիվ նախորդից,որպես շարունակություն(գծ. 6): վերլուծությունը(ՉՎ): Դրա համար անհրաժեշտէ, որ էՀՄ-ի մեջ գրված լինեն խնդիրների մոդելները, որոնց օգնությամբ հնարավորէ արագ հաշվարկել որոշման արդյունքները: Արագ ն ճիշտ որոշումներ ընդունելու համար կարնոր է, որ որոշումը ընդունող անձը կարողանա լրիվ օգտագործել ինֆորմացիոն ւոեխնոլոգիայի բոլոր միջոցները ե մեթոդները:

2.13.

գործընթացիճահամակարգի տեխնոլոգիական Ինֆորմացիոն ժամանակ անհրաժեշտ է պահպանելհետնյալ պահանջխագծման

գործընանը

Ինֆորմացիոն ի համակարգի

տեխնոլոգիական խնոլոգիակ

ները.

Ինֆորմացիայի ավտոմատացվածմշակման կազմակերպման կարնոր հարցերից մեկը տեխնիկականժամանակակիցմիջոցների օգտագործման միջոցով կոնկրետ խնդիրների լուծման արդյուէ: նավետտեխնոլոգիական գործընթացիկազմակերպումն Ինֆորմացիոնհամակարգիտեխնոլոգիական պրոցեսը, ինֆորմացիայի ստեղծման պահից մինչե օգտագործումը, վերափոխման բոլոր փուլերում փոխկապակցվածգործողություններիկատարման ամբողջություննԷ Յուրաքանչյուր գործողության կատարումը իրականացվում աշխատանքայինմեկ տեղում: Տեխնոլոգիական գործընթացիմեջ մտնող բոլոր գործողուբն վերահսկման: յունները բաժանվումեն կատարողականի Կատարողականըտեխնոլոգիականգործընթացի հիմքն է, որի մեջ մտնում են ինֆորմացիայիհավաքումը, ԷՀՄ մուտքագրումը,համշակումըս ինֆորմացիայիօգտագործումը: ղորդումը, տվյալների Վերահսկման գործընթացը հիմնականում սխալների հայտնաբերման, դրանցճշտման ն կարգավորմանհամար է: Տեխնոլոգիական գործընթացի բոլոր գործողությունները ֆիքսչեն, քանի որ գործողությունըկարող է կրկնվել մի քանի ան-

է

ված

գամ:

Օրինակ` ինֆորմացիայի հաղորդումըկատարվում է հավաբագրումից հետո, պարբերաբար,աշխատանքայինօրվա մեջ մի քանի անգամ՝ կախված ինֆորմացիայիհոսքի արագությունից: Տեխնոլոգիական գործընթացի մեջ մտնող գործողությունները միանման չեն: Դրանք տարբերվում են իրենց բովանդակությամբ, ավտոմատացման աստիճանով, ստացված կոնկրետ արդյունթի կառնորությամբն յլն: Ըստ բովանդակությանառանձնացվումեն` ինֆորմացիայի հավաքագրումը, չափումը, գրանցումը, հաղորդումը, չտեխնիկական ու կրիչների վրա գրանցումը, թվաբանական տրամաբանականգորն ծողություններիկատարումը արդյունքայինտվյալների ստացումը: Ավտոմատացմանաստիճանով գործողությունները լինում են՝ ձեռքի, ավտոմաւոացված ն ավտոմատ: Առաջինը կատարվում է առանց որնէ տեխնիկականմիջոցի օգտագործման,երկրորդի Ժամանակ գործողություններիմեծ մասը կատարվում է տեխնիկական միջոցների կիրառմամբ, ն ենթադրվում է, որ այստեղ մարդն ունի որոշ մասնակցություն, իսկ երրորդի ժամանակ` բացառվում է մարդու մասնակգցությունը: .

ժամկետներիկրճատումը, մշակման մշ ինֆորմացիայի ոո. ն անընդ » ավտոմատացումը » :

կատարման ինիմիզացումը ապահովու վրա ոգե քի իզագումը Ինֆորմացիոն համակարգի ինֆորմացիայի գործողությունների

|

հատկատարման -.

աշխատատարության ն ար :

նիմ տեխնոլոգ

ազդող գործոններ

ծավալը, ելակետ ր

մշակման ենքակա բնույթ տվյալներիկառուցվածքը ն արդյունքայինտվյալների ստացմանպարբերականությունը, կառուցվածքը, ֆինանսա-վար » օբյեկտի կազմակերպական համակարգը, կային » տվյալներիմշակման լուծման ն ձ

»

-վար-

-

մեթոդները, փոխադարձ կապը տեխնիկական խնդիրների լուծման պարբե պարբերականությունը. մ

»

լուծվող խնդիրներիփոխադարձկապը

ն

-

րականությունը: 2.14.

Տվյալներիմշակմանմեթոդները

եճ տվյալների մշակման երկու Գործնականումտարքթերվում ն բաշխված: մեթոդ ինտեգրացված մեթոդը ենթադրումէ հաշՏվյալների մշակմանինտեգրացված դեպքում օգտվողները վիչ կենտրոնի առկայություն:Այս մեթոդի տվյալները,որից ելակետային են ներկայացնում հաշվիչ կենտրոն են վերջնաստանում տեսքով փաստաթղթերի հետո արդյունքային

կան՝ ամփոփ տվյալները: մեթոդի հիմնախնդիրներից Տվյալների մշակմանինտեգրացված ծրագրայինապահովմեկն այն է, որ գոյություն ունի օգտվողների անկիրառման մեթոդի այս Ռրպեսկանոն, ման միատեսակություն: գործընթացըհնարավոր է ապահովելմիայն ընդհատ ն անխափան ե

տեխնիկայիհամատեղելհության բոլոր օգտվողէլեկտրոնային տեխնիկականմիջոցներիառկայության ների համար միասնական Այդ իսկ պատճառովինտեգրացվածմեթոդով ինպայմաններում: ժամանակ գլխավորխնդիրնէ մշակմաննախագծման ֆորմացիայի ն այլ կապուղիների տվյալներիմշակման,հաղորդմանմիջոցների, ցանցինորորով կապահովվի ստանդարտացումը, սարքերիհստակ մալ աշխատանքը:

Տվյալների մշակման երկրորդ`բաշխված մեթոդի կիրառումը է անհատական ԷՀՄ-երիի հայտ գալու հետ, որը հնարավո-

կապված ստեղծեց

րություն

աշխատան տերում ինֆորմացիա

Տվյալների մշակմանռեժիմները

մք ավտոմատացման ենթարկելորոշակի Ընդհանրապես, հատկապես բանկային համակարգում,գոյություն ունեն տվյալներիմշակման բաշխված մեթոդիերեք Առաջինըհիմնված է անհատական վրա համակարգիչների որոնք միացվածչեն լոկալ ցանցին: Այս դեպբում վում են առանձին ֆայլերով Ա դիսկետներիվրա: Այս մեթոդի կիրառմանդեպքում տեսանելիեն հետնյալ թերությունները՝ համակարգում լուծվող խնդիրների փոխկապվածության բա-

մշակման տեխնոլոգիայիստեղծումը մեծապես Ինֆորմացիայի կախված է այն իրացնելու մեթոդից, որը իր հերթին կախված է մշակման ենթակա տվյալների ծավալից, տեխնիկական ն տվյալների հաղորդմանմիջոցներիառկայությունից,ինչպես Շան խնդիրների լուծման պարբերականությունից: Գործնականում օգտագործվում են տվյալնեի մշակման հետնյալ ռեժիմները » ծրարային, » ժամանակիռեալ մասշտաբի, ցակայությունը, » տվյալներիբագայի ստեղծման ժամանակիբաժանման, անհնարինությունը, » ինֆորմացիայի մեջ չթույլատրված մուտքերի ռեգլամենտային, վտանգներից | ՝ » պաշտպանությանտեխնիկական երկխոսության, միջոցների ցածր Երկրորդտեսակի պարագայում` անհատական ». հարցում-պատասխանի, համակարգիչները միացվածեն լոկալ ցանցերին, » հեռամշակման, որը հնարավորություն է տալիս ստեղծելտվյալնԵրի միասնական ֆայլեր, որոնք աշխատանքի » 9,ինտերատիվ, բաշխման ռեժիմով կարողեն » մեկ ն բազմածրագրային: օգտագործելբոլոր օգտվողները:Այս մեթոդի կիրառումը հնարավորություն համառոտ բնութագիրը: է տալիս Փորձենք տալ դրանցից յուրաբանչյուրի ապահովել խնդիրների.փոխադարձկապը ն Ծրարայինռեժիմի կիրառմանժամանակօգտվողները անմիջաինֆորմացիայի անվտանգության կան շփման մեջ չեն գտնվում ԷՀՄ-ի հետ, քանի որ ժամանակի պաշտպանությունը: Երրորդտեսակը նույնպես հիմնված է տեսակետից ինֆորմացիայի հավաքումը, գրանցումը, մուտբաանհատականհամակարգիչների օգտագործմանվրա, որոնք միացվածեն գրումն ու մշակումը իրար չեն համընկնում: Օգտվողը ճախ հավալոկալ ցանցին ն հատուկ սերվերներին:Այդպիսիվիճակը թույլ է տալիս հաճաքում, կուտակում է ինֆորմացիանըստ խնդիրներիտեսակներիկամ խորդներինմտնել օբյեկտի համակարգիչն ցանկացած այլ հատկանիշի Ա մերածում ծրարների: Այդ աշխաօգտվել իր հաշ-՛ վարկների կատարման համարանհրաժեշտ տանքներնավարւելուց հետո նոր միայն այն ուղարկվում Է մշակտվյալներից: Այս ժեթոդըբնութագրվում ման: է մասնագիտական տվյալներիբանկի ղեկավարման Պարզ լինելու համար դիմենք օրինակին: Բանկային համահամակարգի օգտագործմամբ,իսկ լուծվող խնդիրների միջե փոխադարձ կապը իրականացվում օրվա առաջին կեսին «գործունեությունը» աշխատողների է տվյալների կարգում միասնական բագայի ժիջոցով, որը կողմիցհաճախորդներիցփաստաթղթերիընդունում0 է: Օրվա երկէապես պաշտպանված է լատրված մուտքերից: րորդ կեսին հավաքված ն ծրարների մեջ դասավորված ինֆորԻնչպեսերնում է վերը նշված տվյալներիմշակման մացիան ուղարկվում Է հաշվիչ կենտրոն`մշակման համար' բնութագրումից, դրանք նախատեսված են ոչ մեծ Ատացվածարղյունբների վերաբերյալտվյալներկարող են հաօբյեկտներիհամար, քանի որ ուղղորդված չեն ղորղվել ինչպես փաստաթղբերի,այնպես էլ կապուղիներիմիջոցով: ճյուղավորված, տարաբաժանված ցանցերիհամար: ժամանակի ռեալ մասշտաբիռեժիմի ժամանակ ինֆորմացիայի հավաքումը, գրանցումը, մուտքագրումը ն մշակումը իրականագվում է ինֆորմացիայիստեղծումից անմիջապես հետո: Այս ռեժիմի

տեսակներ:

պահտվյալները

մակարդակը:

որոշ մասնակի

չթույ-

տեսակների

պայմաններումօգտվողը հնարավորությունունի համակարգիհետ գործ ունենալ նվազագույն ուշացումով: Օրինակ բանկը կարող է օրվա ընթացքում հաճախորդներին ընդունել ն ձնակերպել նրա գործառնությունները: Այստեղ գործառՕությունըկատարող անձի մոտ կա անհատականհամակարգիչ,որի միջոցով բանկային բոլոր գործառնություններիվերաբերյալ ինֆորմացիանմուտքագրվում է էՀՄ ստացումիցանմիջապեսհետո: ժամանակի բաժանման ռեժիմի ժամանակ համակարգը սպասարկում է մի քանի օգտվողների: Այս դեպքում աշխատանքի ժամանակը բաժանվում է օգտվողների միջն, բայց աշխատանքըկատարվումէ այնքան արագ, որ ստեղծվում է այն տպավորությունը,թե բոլոր օգտվողներինվերաբերող աշխատանքըկատարվում Է միաժամանակ: Ռեգլամենտայինռեժիմի դեպքում որոշվում է որոշակի խնդիրների լուծման ռեգլամենտը (ժամանակը): Օրինակ ամենծրյա, ամսական, եռամսյակային Լ տարեկան բալանսներիկազմումը: Այդպիսիխնդիրների լուծման ժամկետները սահմանվում են նախօրոք: Իհարկե կարող են լինել ճան այնպիսի խնդիրներ,որոնց լուծման ժամկետներըռեգլամենտավորված չեն: Երկխոսությանռեժիմի դեպքում օգտվողներին հնարավորություն է տրվում շփվել էՀՄ-ի հետ: Այս ռեժիմով իրականացվում է «խոսակցություն»էՀՄ-ի հետ: Հաշվողական համակարգի հետ փոխգործողությունը բազմատեսակ է, որը որոշվում է մի շարք գործոններով. դրանք են` շփման լեզուն, օգտվողի ակտիվ ն պասիվդերը, երկխոսության կազմակերպիչը՝ մարդը, թե` մեքենան, պատասխանիստացման ժամանակը, հարցում0երիճիշտ կազմումըե այլն: Երկխոսությանռեժիմը լինում է տարբեր տեսակի: Այսպես,եթե երկխոսությունը մեքենայի կոդմից է, ապա մեքենան է հայտնում մարդուն, թե յուրաքանչյուր քայլում ինչ է անհրաժեշտկատարել պատասխանիստացման համար կամ էլ հայտնում է այս կամ այն գործողության կատարման կարգը: Սովորաբար շփման այս մեթոդը կոչվում է ռեժիմ-մենյու, որը այժմ տարածված ռեժիմ է ն օգտագործվում է հաշվապահական հաշվառմանհատուկ ծրագրերում: Գոյություն ունի նան ոչ ստանդարտ երկխոսության ռեժիմ, որը օգտագործվումէ ոչ տիպային խնդիրներիլուծման ժամանակ: Դա

երկխոսություն է, երբ տրված հարցի «հարցում-պատասխան» ստացման համար օգտվող պատասխանի

համապատասխան

կարգովձնակերպում է ԷՀՎՄ-ինուղղված իր հարցը: Հարցմանձնակերպման համար պահանջվում է կամ հատուկ ձն: մշակվածհամապատասխան լեզու, կամ փաստաթղթի է ցանցի հաշվողական նախատեսված կեռամշակման ռեժիմը հետ կապված, հեռավոր տարածությանվրա գտնվող օգտվողների համար:

Ինտերատիվռեժիմը ենթադրումէ երկկողմանիփոխանակում: ունեն միջամտել Այս ռեժիմից օգտվողները հնարավորուբյուն տվյալների մշակմանգործընթացին: ռեժիմը նշանակումէ, որ հաշվողական Մեկ ն բազմածբագրային համակարգը միաժամանակկարող է աշխատել մեկ կամ մի քանի ծրագրերով:

ԳԼՈՒԽ

ՀՄրիիիզիբիաաաաաաաաաաաո»ոն"

ԻՆՖՈՐՄԱՏԻԿԱՆ ԵՎ ԻՆՖՈՐՄԱԾԻՈՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

Յ.14.

Ինֆորմատիկայիի հայտ գալը

Ինֆորմաւոիկա տերմինը ծագել

է

ն

կառուցվածքը

60-ական թվականերին,

Ֆրանսիայում:Այն առաջացել է ինֆորմացիա ն ավտոմատիկա ար-

տահայտությունների միաձուլումից, որը նշանակում է ինֆորմացիայի ավտոմատացվածմշակում: Ինֆորմատիկայի առանձնացումը`որպես մարդկայինգործունեության ինքնուրույն բնագավառ, առաջին հերթին կապված է համակարգչայինտեխնիկայիզարգացման հետ, իսկ դա էլ պարտական է միկրոպրոցեսորային տեխնիկային,որի ի հայտ գալը 70-ական դարձամ երկրորդ էլեկտրոնային հեղափոխության սկիզբը: Այղ ժամանակից սկսած` հաշվիչ մեքենաների էլեմենտային բան ինտեգրալ զան կազմեցին միկրոպրոցեսորները սխեմաները: Ինֆործժատիկանձեռք բերեց նոր շունչ ն հետագայում Շգտազործվեց ոչ միայն համակարգչայինտեխնիկայիզարգացման,այլն ինֆորմացիայի մշակման ն հաղորդմանբնագավառներում: Ինֆորմատիկանմարդկայինգործունեության բնագավառ է, որը համակարգչի օգնությամբ մշակում է ինֆորմացիան ն ապահովում փոխգործողությունըկիրառվող միջավայրիհետ: Լայն առումով, իճֆորմատիկան իրենից ներկայացնում է գիտության, տեխնիկայի ու արտադրությանմիասնությունը, որը կապված է ճարդկային գործունեության բոլոր բնագավառների հետ: Ինֆորմացիայի մշակումը համակարգչի, կապի ու հեռահաղորդակցության միջոցների կիրառմամբ, կարելի է ներկայացնել որպես փոխկապված երեք ճասեր` ». տեխնիկականմիջոցները, » օրագրային միջոցները, » ալգորիթմականմիջոցները: Ինֆորմատիկայի խնղիրն է ցանկացածբնագավառի ինֆորմացիայի հետազոտում, ինֆորմացիայի մշակմաննորագույնտեխնոլոգիայի ստեղծում, ինչպես նան ստացված արղյունքների բազայի հիման վրա ինֆորմացիոն գործընթացներիհետազոտում, գիտական ու ինժեներականհիմնախնդիրների լուծման, հասարւսկական կյան-

թվականներին

քի բոլոր բնագավառներում համակարգչային տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի արդյունավետ օգտագործման ապահովում: Վերջին տարիներին դիտվում է ինֆորմացիայի` որպես հասարակության միակ չպակասող ռեսուրսի անփոփոխ աճի արագացեն առաջանումնրա ված տեմպ, որի հետնանքով դժվարություններ մշակմանգործում, ն իրոք, անիմաստէ հավաքել ու պահել ինֆորմացիան, եթն բացակայում են նրա մշակման ն արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները: Սճի միտում դրմնորվեց նան ինֆորմացիայի պահւվանման ն հաղորդման պրոցեսում, ճրա աղավաղմանտեսակարարկշռի մեջ:

Այնուհետն լուրջ ղժվարություններստեղծեց միջլեզվային, աշխարհագրական,ադմինիստրատիվ տերմիննհրիառկայությունը: Թվարկած խնդիրների լուծման աշխատանքները, վերջին հաշվով. հասցրեցին գիտական, ինքնուրույն այնպիսի գիտաճյուղի առանձնացմանը,ինչպիսին ինֆորմատիկան է: Այսպիսով, ինֆորմատիկանգիտություն է գիտելիքների ներկայացման ու նկարագրմանմասին, որը կուտակվել է հաշվիչ տեխնիկայի շնորհիվ՝ նոր գիտելիքներ ստանալու նպատակով:

)3.2. Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներ Տեխնոլոգիա հունարեն թարգմանաբար նշանակում է վարպետություն, արվեստ, իսկ ղա ոչ այլ ինչ է, քան գործընթաց: Գործընթացը որոշակի գործողությունների կատւարմւսնամբողջություն է, որն ուղղված է նախատեսվածնպատակինհասնելու համար:

Գործընթացը որոշւլում է մարդու կողմից ընտրած ռազմավարությամբ. այն պետք է տարբեր միջոցների ն մեթողիրականացվի ճերի օգտագործման միջոցով: նյութական արտադրությանտեխնոլոգիանգործընթաց է, որը որոշվում է հումքի ն նյութականարժեքներիմշակման, պաւորաստման

միջոցների

ու

մեթոդների ամբողջությամբ:Տեխնոլոգիան նյու-

թական նոր արդյունք ստանալու նպատակով փոխում է մատերիայի սկզբնականվիճակը ն որակը (Գծ. 7):

նյութականարտադրություն Ինֆորմացիոնարտադրություն

Արտադրության տեխնոլոգիա

Նյութական ռեսուրսներ

Լ

Նյութական

արտադրության տեխնոլոգիա

-

ԳԺ.7.

Ինֆորմագիոն տեխնոլոգիա

-

Սկզբնականինֆորձացիայիկամ տվյալներիհավաքում

նախապատրաստում ԼՂ-Ն

Նոր արդյունք

Ը

Վ

Նյութական արտադրանքի

արտադրություն

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիա Տվյալներ

-----Հումբի Կ նյութերի

Նոր արդյունք

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիան՝ որպեսնյութականռեսուրսների մշակմանտեխնոլոգիայի համանմանություն

|

Արտադրանքիիրացում

Վ

--

Տվյալների մշակում ն արդյունքային ինֆորմացիայի

ստացում

Ստացվածարդյունքիհաղորդումը օգտվողներինն որոշումների ընդունում

գժ.8

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիմեջ ընդգրկվում են նան հաԻնֆորմացիանայժմ հասարակությանհամար ամենաթանկռեղորդակցական տեխնոլոգիաները, որոնք տեխնիկական տարբեր սուրսներիցէ ն դասվում է այնպիսիռեսուրսներիշարքը, ինչպիսիք միջոցների օգտագործմամբապահովումեն ինֆորմացիայիհաղորեն՝ նավթը,գազը, օգտակար հանածոները դումը տարածությանվրա: այլն: ն Ասվածը վկայում է, որ ինֆորմացիայի Այդպիսի միջոցներից են` հեռախոսը, հեռագիրը, հեռահաղորմշակումը կարելի Է ընկալել որպես տեխնոլոգիա: դակցությունը,ֆաքսերը, էլեկտրոնայինփոստը ն այլն: Իհարկե, անժխտելի է, որ ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաներիկիԻնֆորմացիոն տեխնոլոգիանգործընթացէ, որը ներկայացնում է սկզբնականտվյալների հավաքման, մշակման ն հաղորդման հարառմանմեջ տեխնիկական հիմնականմիջոցըհամակարգիչնէ: մար օգտագործվողմիջոցներին մեթոդներիամբողջությունը: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիան սերտորեն կապված է ինֆորմացիոն համակարգիհետ, որը նրա հիմնականմիջավայրն է՛ Նյութական արտադրության տեխնոլոգիայինպատակնէ սպառողական պահանջներըբավարարողարտադրանքիթողարկումը: Առաջին հայացքից թվում է, թե դրանք նման են, սակայնայդպես չէ Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիայի Օպատակընոր ինֆորմացիայի Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիան գործընթաց է, որը կազմված է արտաղրությունն է, մարդու կողմից ունեցած տեղեկատվությունը ե գործողությունների կատարմանռեգլամենտավորված,հստակ կավերլուծելու ստացված վերջնականարդյունքի հիման վրա որնէ նոննԵերից: գործունեությանառնչությամբճիշտ որոշումների կայացումըէ: Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիայիհիմնական նպատակըինԵթե համեմատենքնյութականն ինֆորմացիոն արտադրության ֆորմացիայի նպատակամղվածմշակմանարդյունքում օգտվողների համար անհրաժեշտարդյունքայինինֆորմացիայիստսցցումնէ: տեխնոլոգիականբաղադրամասերը,ապա այն կունենա գծ. 8-ում պատկերվածտեսքը: Ինֆորմացիոն համակարգը միջավայր է, որը կազմված է հետնյալ բադադրիչներիցհ̀ամակարգիչներից,համակւսրգչայինցանԻնֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիներդրումը նորարարական ակտ է այն իմաստով,որ էաւլես փոխում է կազմակերպություննե ցերից, ծրագրայինարդյունքներից, տվյալների բազաներիցն տարրում իրականացվողտարաբնույթ գործունեության ողջ բովա/ բեր բնույթի տեխնիկականծրագրայինու կապի միջոցներից: դակությունը: Ինֆորմացիոն համակարգիհիմնական նպատակը ինֆորմացիայի պահպանմանու հաղորդմանկազմակերպումնէ, որը իրենից ներկայացնումէ ինֆորմացիայի մշակման մարդ-համակարգիչհամակարգ: Ինֆորմացիոն երկու կառավարչական նե համակարգչային զուգակցումը ինֆորմացիոնհամակարգիարդյուտեխնոլոգիաների

նավետ աշխատանքի հիմնական գրավականնէ:

Արտադրությանոլորտում օգտագործվում են տեխնոլոգիական այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ նորմա, նորմատիվ, տեխնոլոգիական գործընթաց, տեխնոլոգիական գործողություն ն

այլն:

Այղպիսի հասկացություններօգտագործվում են նան ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների մեջ: Նախքան ցանկացած` այդ թվում նան ինֆորմացիոնւռեխնոլոգիաներին առնչվող հասկացություններիմշակումը, անհրաժեշտ է սկսել նպատակի որոշումից,որից հետո պետք է փորձել անցկացնել առաջաղրվող բոլոր գործողություններիկառուցվածքավորումը: Ինֆորմացիոն ցանկացած տեխնոլոգիա պետք է բավարարի

հետնյալ պահանջները`

ապահովել ինֆորմացիայիմշակման ամբողջ գործընթացի բարձր աստիճանը` ըստ մշակման փուլերի գործառնությունների ն գործողությունների, դրվածնպատակինհասնելու համար անհրաժեշտէ ընդգրկել բոլոր բաղադրիչները, ինֆորմացիոն գործընթացի ավելի արդյունավետն նպատակամղված իրականացման համար անհրաժեշտ է հնարավորին ն ունիֆիկացճնել չափ ստանդարտագնել տեխնոլոգիականգործընթացի մեջ մտնող բոլոր փուլերը, գործառնություններն ու գոր՛

մասնատման

ծողությունները: 3.3.

Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաների զարգացմանփուլերը

Անհատական համակարգչի ի հայտ գալով սկսվեց ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների զարգացման նոր փուլ. որով խնդիր էր դրվում բավարարելմարդու անհատական ինֆորմացիոնպահանջմունքներըինչպես մասնագիտական, այնպես էլ կենցաղի ոլորտում: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիզարգացման առաջին փուլը մինչն 60-ական թվականներնէր, որը բնութագրվում է սահմանափակ ապարատային միջոցներիպայմաններումմեծ ծավալի հասնող ինֆորմացիայիմշակմամբ: Երկրորղ փուլը 70-ականթվականների վերջերինէր: Այս փուլում հիմնախնդիրնայն էր, որ ապարատայինմիջոցների զարգացման մակարդակըհետ էր մնում ծրագրայինապահուլմանմակարդակից: Երրորդ փուլը 80-ական թվականների սկիզբն էր, երբ համակարգիչը դարձավ որակավորումչունեցող օգտվողների հիմնական

գործիքը, իսկ ինֆորմացիոն համակարգը` որոշումների ընդունման միակ միջոցը: Այս փուլի հիմնախնղիրըօգտվողների պահանջների առավելագույն բավարարումն էր ն համակարգչային միջավայրում աշխատանքի համապատասխանինտերֆեյսի ստեղծումը: Զորրորդ փուլը 90-ական թվականներիսկիզբն էր, որին բնորոշ |

էր միջկազմակերպականկապերի ն ինֆորմացիոն համակարգերի

ժամանակակիցտեխնոլոգիաներիստեղծումը: Այս փուլի խնդիրները բազմաթիվէին, որոնցից ամենակարնորներնէին. » համակարգչային կապի արձանագրությունների ն ստանղարտներիհաստատումը, » ռազմավարական ինֆորմացիայի մեջ մուտթի կազմակեր-

պումը, -

ինֆորմացիայի անվտանգության պաշտպանության կազմակերպումը:

3.4.

օգտագործման տեխնոլոգիաների Ինֆորմացիոն

խնդիրները ն մեթոդաբանությունը

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիհամար բնական երնույթ է բարոյական հնացումը ն ճորերովփոխարինումը:Դրա ցայտուն օրինակ է այն, որ հաշվիչ կենտրոններումօգտագործվող միասնական մակնիշի էՀՄ-ին փոխարինելու եկան աշխատատեղերում աշխատող անհատականհամակարգիչները.կամ մեկ այլ օրինակ` հեռախոսի ֆունկցիաները փոխանցվեցինհեռագրին, տելեքսինը` ֆաքսերինու էլեկտրոնայինփոստին ն այլն: Ընդհանրապեսինֆորմացիոննոր տեխնոլոգիաների ներղրման ժամանակ անհրաժեշտ է գնահատել ն հաշվի առնել մրցակիցներից հետ մնալու ռիսկը, քանի որ ժամանակիառումուլ ինֆորմագիոն արդյունքը, նյութական ապրանքներիարտադրության համեմատ, ունի տատանփոփոխման մեծ արագություն, որի ժամանակահաւդվածը վում է 6 ամսից մինչն մեկ տարի: Եթե ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիայի ներդրման գործընթացում անուշադրությանմատնվի այդ գործոնը, ապա հնարավորէ, որ մինչե ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիաներինամբողջական անցումը, այն արդեն հնսչնա: Իսկ այդպիսի դեպքերումանպայման կպահանջվի ծախսել լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ` համակարգըմոդեռնացնելուհամար: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներ ներդնելիս նման աճհաջողությունները սովորաբար կասյում են տեխնիկականմիջոցների աճկաօ9

տարության հետ այն ժամանակ, երբ դրա հիմնական պատճառը ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների օգտագործմանմեթոդաբանության բագակայություննէ ն թույլ կազմակերսլումը: Պատմականորեն, ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների կիրառման առաջին քայլերը հաշվիչ կենտրոններում ԷՀՄ-ով ինֆորմացիայի կենտրոնացվածմշակումն էր, երբ ստեղծվեցին կոլեկտիվ օգտագործման խոշոր հաշվիչ կենտրոններ,որոնք համալրված էին միասնական մակնիշի ԷՀՄ-ներռվ:Դրանց կիրառումը թույլ տվեց մշակել մեծ ծավալի ինֆորմացիա ն օգտվողներին հանձնել, հաւմոկանիշների առումով, տարբերարդյունքայինինֆորմացիա: Չնայած որոշտկի հաջողություններին, այնուամենայնիվ, տեխնոլոգիական այղպիսի գորձընթացըպայմանավորված էր ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններում հաշվիչ տեխնիկայով գինվածության անբավարար աստիճանով: Կենտրոնացված տեխճոլոգիայիմեթոդաբանությանկիրառումը ուներ նան, առավելություններ: Այն օգտվողներին հնարավորություն տվեզ ինֆորմացիոն մեճ զանգվածներօգտագործել տվյալների բազայի տեսքով: Զնայած որոշ դրական կողմերին, այդպիսի մեթոդաբանությունն ուներ նան թերություններ: Դրանցից կարելի է ճշել այն, որ աշխատող անձնակազմի որակավորումը ցածր էր, նրանց պատասխանատվությունը սահձանափակէր, որը օգտվողներինհնարավորություն չէր տալիս ստանալու օպերատիվ ինֆորմացիա: Այդպիսի էր անդրադառնումկառավարվիճակը ոչ միայն խիստ բացասաբար չական ճիշտ որոշումների ընդունման վրա, այլե խիստ սահմանափակ էին օգտվողների կողմից ինֆորմացիայիստացման ն օգտա-

Տեխնոլոգիայի

այս

պայմաններումառաջացան որոշ դժվարութ-

ւններ, որոնք հիմնականում կապված էին հնից նորին անցնելու մի

փոփոխություններիկատարմանհետ: Այստեղհատկապեսպետք է նշել հետնյալ թերությունները. » ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների անհավասարաչափ զարգացման աստիճանըլոկալ վայրերում, » օգտվողները, հոգեբանական տեսակետից, չէին ընդունումն նախկինում եղած հաշվիչ կենտրոնների կողմից երաշխավորված ստանդարտներն ու ծրագրային պատրաստի արդյունքները: Այսպիսով,ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիօգտագործման արյունավետ մեթոդաբանությանընտրությունը թույլ էր տալիս հասնել շխատանքի կատարման մեծ ճկունության` պահպանելով ընդհւուր ստանդարւոները, իրականացնել ինֆորմացիոն լոկալ արյունքների համատեղելիությունը,նվազագույնի հասցնել կրկնողույունը: արթ

6: 3.5. Ինֆորմացիոն ֆորմացի Ր"

տեխնոլոգիաների խնոլոգի

րի տեսակնե կները

Գործնականում գոյություն ունեն ինֆորմացիոն տեխնոլոգիասերիհետնյալ տեսակները. "տվյալներիմշակման, » կառավարման, օֆիսի ավտոմատացման, » որոշումների ընդունման, ` էքսպերտ համակարգեր: գործման հնարավորությունները: Տվյալների մշակմանինֆորմացիոնտեխնոլոգիաննախատեսԱպակենտրոնացվածմեթոդով ինֆորմացիայի մշակումը, ինչված է բարձր մակարդակիկառուցվածքավորվածխնղիրների լուծպես արդեն ասել ենք, կապված էր անհատական համակարգիչների ան համար, կան դրանց մշակմանհամարանհրաժեշտ մուտքային ն հեռահադորդակցմանմիջոցներիի հայտ գալու ն կիրառման հետ, շոլոր տվյալները, հայտնի են ալգորիթմները ե մշակման համար որը էականորեն փոխեց նախկինումեղած ինֆորմացիայիմշակման անհրաժեշտբոլոր ընթացակարգերը: տեխնոլոգիան: Այս տեխնոլոգիան հիմնականումկիրառվում է կառավարչական Ինֆորմացիայի մշակման տեխնոլոգիական նոր գործընթացը, աշխատանքներում,ոչ բարձր որակավորում ունեցող անձնակազմի որպես նոր մեթոդաբանություն,ունի հետնյալ արժանիքները. կողմից, որի նպատակն է ավտոմատացնելմշտաւվես կրկնվող ն » կիրառվող տեխնոլոգիայիկառուցվածքային ճկունությունը հնացածմեթոդներովկատարվողգործառնությունները: ապահովում էր օգտվողներիբոլոր ճԲախաձեռնությունների կաՏվյալների մշակմանտեխնոլոգիայիներդրումըն արդյունավետ տարումը, օգտագործումը բարձրացնում է անձնակազմիաշխատանքի արբարձրացավ գածր օղակներում աշխատող անձնակազմի՝ տադրողականությունը,ազատումնրանց հասարակ, ոչ բարդ գորպարտականությունների կատարմանպատասխանատվությունը, ծառնությունների կատարումից,նույնիսկ հնարավորությունէ ստեղչ հատակարգչայինցանցի միջոցների օգտագործման շնորհիվ ժում կրճատել հաստիքայինկազմը: բարձրացավ օգտվողների ստեղճագործական պոտենցիալը: -

Տվյալների մշւսկման

աԱ

ն

ոնք

հետ

տ

կապմած, կան մի քանի առանձնա-

ոլոգիան կյալ տեխնոլոգի

տարբերում ՈՔՐ

են մնա-

Օրենքով նախատեսվածէ, որ յուրաքանչյուր օբյեկտ, ֆիրմա պետք է ունենա ն պահպանիիր գործունեությանվերաբերյալ բոլոր տվյտլները, որոնք կարող են օգտագործվել որպես միջոց՝

»

օբյեկտում վերահսկողություննապահովելու համար: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ բոլոր օբյեկտները պարտաղիր ունենան տվյալների մշակման ինֆորմացիոն համակարգ ն մշակված ինֆորմացիոնտեխնոլոգիա: » Լուծել միայն քարձր մակարդակով կառուցվածքավորված խնդիրներ,որոնց համար հնարավորէ մշակել ալգորիթմներ: » Պրոբլեմային հարցերի լուծման ժամանակ հնարավորին մասնագետներիօգնությանը: չափ քիչ դիմել այլ մակարդակի Տվյալների մշակման ինֆորմացիոն տեխնոլոգիայի հիմնական բաղտղրամասերն են` տվյալների հավաքումը, մշակումը, պահպանումը,հաշվետվությունների կազմումը: Տվյալների հավաքումը. Ցանկացածֆիրմա, օբյեկտ. եթե թողարկում է արտադրանքն կատարումէ ծառայություններ, ապա նրա յուրաքանչյուր գործողությունպետք է ուդեկցվի տվյալների գրան-

ցումով:

Սովորաբար արտաքին միջավայրիհետ կապված գործողությունները նս համարվում են օբյեկտի կողմից կատարվածգործառնություններ, սրանք նույնպես գրանցվում են համապատասխան

փաստաթղթերում.

Տվյալների մշակումը. Ֆիրմայի գործունեությունն արտացո-

լող` ստացված տվյալներիհիման վրա կատարվումեն տիպային

հե-

տնյալ գործառնությունները. խմբավորում(տեսակավորում):Հայտնի է, որ սկզբնականտվյալները, որոնք մասնակցումեն մշակմանգործընթացին,նախագծման ժամանակ կողավորվում են: Կոդերը արտահայտում են օբյեկտի որոշակի հատկանիշներ, որոնց նշանակություննայն Է, որ ղրանց միջոցով հնարավոր է դառնում ինֆորմացիոնզանգվածը (հաշվառման որեէ մեկ բնագավառի)խմբավորելանհրաժեշտ հատկանիշներով, որով կարգավորվումէ գրանցումներիհաջորդականությունը: զանգվածի հետ բվաբաԿարգավորվածհաջորդականությամբ Շականու տրամաբանականգործողություններիարդյունքում ստա0ում են ճոր արդյունքային տվյալներ: Տարբեր ժամանակահատվածների Տվյալների պահպանումը. կատարելը, տարբեր խնդիրների կտրվածքովհամեմատություններ լուծման գործընթացում ստացված տվյալների հետագա օգտագորէ02

յումը բնորոշ է

բոլոր օբյեկտներին:Այդ իսկ պատճառով, այդպիսի օգտվելու համար ստեղծվում են տւլյալանընդհատ ովյալներից ների բազաներ: կազմումը.Բնական է, որ հաշվետվուՀաշվետվությունների թյուններ կազմում են ցանկացածօբյեկտում, տարբեր ժամաճակահատվածներիկտրվածքով: Դրանք կարող են լինել ոչ միայն պարբերաբար կազմվող տարաբնույթհաշվետվություններ, այլն վերադաս կազմակերպությունների պահանջով: Վաշվետվությունները կազմվում են արդյունքային ինֆորմացիայի հիման վրա ն անհրաժեշտեն ոչ միայն ղեկավարությանը,այլ նան օբյեկտի համապատասխանբաժինների աշխատողներին,ինչպես նան արտաքին գործընկերներին:Դրանք կարող են լինել ամսական,եռամսյակայինկամ տարեկան:

3.6.

Կառավարմանինֆորմացիոնտեխնոլոգիայի բնութագրումնու նշանակությունը

Կառավարմանինֆորմացիոնտեխնոլոգիայինպատակն է ֆիրայն աշխատողների ինֆորմացգիոնպահանջմունքների լրիվ բավարարումը, ովքեր այս կամ այն չափով առնչվում են ընդունվողորոշումներիհետ: Այղ տեխնոլոգիան նախատեսված է կառավարման ինֆորմացիոն համակարգի միջավայրում կատարվող աշխատանքներիհամար ն օգտագործվում է համեմատաբարվատ կառուցվածքավորված խնդիրներիլուծման ժամանակ: Կառավարչականմակարդակովորոշումների ընդունմանհամար ինֆորմացիան պետք է ներկայացվիայնպիսի տեսքով, որ անհրաժեշտության դեպքում հնարավորլինի տվյալները ենթարկել որոշ փոփոխությունների,որոնք կապված են շեդումների առաջացման պատճառներիհետ: Կառավարման ինֆորմացիոն տեխնոլոզիայի պայմաններում, այս փուլում լուծվում են հետնյալ խնդիրները. » պլանավորվոդ կառավարման օբյեկտի իրադրության գնահատումը, » պլանային դրության համեմատությամբ,շեղումների գնահատումը, » բացահայտումը, շեղումներիպատճառների » հնարավոր լուծումների ն գործունեությանվերլուծությունը: Կառավարմանինֆորմացիոնտեխնոլոգիան կիրառվումԷ պարբերաբար ն հատուկ հաշվետվուբյուններիկազմման համար: մայի բոլոր

Ավելի կատարելագործվածհաղորդակցությանմիջոցներօգտա-

Պարբերաբար հաշվետվությունները կազմվում են նախօրոք սւսհմանվւսծ գրաֆիկին համապատասիսան,որոշ ժամանակահատվածի կտրվածքով: Օրինակ` օբյեկտի մեկ ամսվա, եռամսյակիվերլուծությունը: Հատուկ հաշվետվություններըկւսզմվում են կառավարող օրգաններիհարցումներին համապատասխան: Դա կարող է կազմվել նան այն դեպքերում, երբ օբյեկլոում տեղի են ունեցել անթույլատրելի կամ չպլանավորվածերնույթներ:

3.7.

զործող կառավարողները(մենեջերները)ճիշտ որոշումների ընդուն-

մամբ կարող են ապահովել օբյեկտի, ֆիրմայիտնտեսականաճը: Այսպիսով, ավտոմատացվածօֆիսի ինֆորմացիոն տեխնոլոզիան համալլարգչային ցանցերի,հաղորդման ժամանակակիցմիջոցների ն ինֆորմացիայիհետ կատարվող աշխատանքների բազայի հիման վրա հաղորդակցմանգործընթացներիպահպանման կազմակերպումն է ինչպես օբյեկտի ներսում, այնպես էլ արտաքին միջավայրիհետ: Այժմ հայտնիեն համակարգչայինն ոչ համակարգչային մի քանի տասնյակ ծրագրայինարդյունքներ, որոնք ապահովում են ավտոմատացված օֆիսի տեխնոլոգիան: Դրանցիցեն՝ . տեքստայինպրոցեսորները, աղյուսակային պրոցեսորը, էլեկտրոնայինփոստը,

Օֆիսի ավտոմատացումը,բնութագրումնու

նշանակությունը

:

Պատմականորենավտոմատացումըսկսվել է արտադրությունից, այնուհետնտարածվել է նան օֆիսներում(գրասենյակներում): Սկզբում նախատեսվածէր ավտոմատացնելքարտուղարության հնացած,քարացածմեթոդներովկատարումը: աշխատանքների` Հաղորդակցությանմիջոցների զարգացման պայմաններում, օֆիսային տեխնոլոգիայիավտոմատացմանհարցերը հետաքըրքրեցին նան կառավարմանմասնագետներին,ովքեր դրանում տեսնում էին իրենց աշխատանքի ավտոմատացման հնարավորութ-

յունների իրականացումը: Օֆիսի ավտոմատացումընպատակ էր հետապնդում ոչ թե փոխարինելգոյություն ունեցող անձնակազմիհաղորդակցմանհամազանգեր, հրամանկարգը (խորհրդակցություններ, ներ) այլ միայն լրացնել այն: օգտագործմամբմիայն Նշված երկու համակարգերի հնարավոր կլիներ ապահովել կառավարչական աշխատանքների արդյունավետավտոմատացումը: Օֆիսի ավտուճատացումըխիստ անհրաժեշտ է ցանկացած օբյեկտի կառավարմանբոլոր մակարդակների մենեջերներիհամար, բայց ոչ միայն այն պատճառով,որ պահպանումէ անձնակազմիներօբյեկտային կապերը, այլն այն, որ

-

համատեղ

ո

ունեցած հարաբերություններում: օֆիսային տեխնոլոգիան օգտագործվում է Ավտոմատացված քարտուղարներին գրասենյամասնագետների, կառավարողների, կայինծառայողներիկողմից: Այն հնարավորությունէ տալիս բարձաշխատողների գրասենյակային աշխարացնելուքարտուղարների, հեշտ, որակովն շատ արագ կատանքիարտադրողականությունը, տարելու անընդհատաճող ն մեծ ծավալիհասնողաշխատանքները: հետ

.

-

-

-.

հեռախոսային

ենրտաքին: աներրոնք շրջի օգնում: մանանակին

էլեկտրոնային օրացույցը,

աուդիոփոստը, համակարգչայինաուդիո, վիդեոկոնֆերանսները, ֆաքսիմիլային(ֆաքս) կապայլն: Բացի դրանից, լայնորենօգտագործվում են նան ոչ համակարգչային այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են` ֆաքսիմիլայինկապը,

ԲՐ

`

ն

աուդիո-վիդեո կոնֆերանսները,պատճենահանող(քսերոքս) սարքերը ն կազմակերպական տեխնիկայիայլ միջոցներ: Ցանկացած տեխնոլոգիայի համար պարտադիրբաղադրիչ է օֆիսում տվյալներիբազան տվյալների բազան: Ավտոմատացված բովանդակում է ֆիրմայի արտադրականգործընթացների տվյալները, այնպես, ինչպես տեխնոլոգիայիմեջ տվյալների մշակումը գործառնություններիմակարդակով: Տվյալների բազայում տվյալներ կարող են ստացվել նան ֆիրմայի արտաքինշրջապատից: Ստացվում է այնպիսիիրադրություն,որ ճասնագետները տվյալների բազայի հետ աշխատելիսպետք է լավագույնս տիրապետեն հիմնականգործառնություններին:

տեխնոլոգիական

3.8.

Օֆիսայինտեխնոլոգիայի հիմնական

բաղադրամասերը

՞

-

ման

Տեքստայինպրոցեսորըկիրառականծրագրային ապահովտեսակ է, որը նախատեսված է տեքստայինփաստաթղբերի

մշակման ու ստեղծման համար: Այն թույլ է տալիս ավելացնել կամ հանել բառեր, կատարել նախադասությունների կամ առանձինմասերի տեղափոխություններ ն, այլն:

Եթե փաստաթուղթը վերջնականտեսքով պատրաստ է, ապա աշխատողնայն գրանցումէ արտաքին հիշող սարքում, այնուհեւոն տպագրում ն անհրաժեշտության դեպքում հաղորդումհամակարգչային ցանցին:

:.

օգտագործման ծառայության կազմակերպությանկողմից,սյարբերաբար մասնագիտացված

Երկրորղ հնարավորությունը կապված է էլեկտրոնային փոստի գնման հետ, որը տրվում է կապի մուծ-

' վող վճարին համապատասխան: Աուդիուիոստիմիջոցով հաղորդումները կատարվում են ձայնի միջոցով: Այն էլեկտրոնայինփոստից տարբերվում է նրանով, որ հաղորդմանտեքստը հավաքվում է ոչ թե ստեդնաշարով, այլ հեռախոսով, որի միջոցով էլ ստացվում է ուղարկված հաղորդագրության

պատասխանը:

Այս համակարգն իր մեջ ունի հատուկ սարք. որը աուդիոազդանշաններըվերափոխումէ թվային կոդի ն հակառակը: Աուդիոփոստը հաղորդումների ժամանակ կարելի է հաջողությամբ օգտագործել տարբեր պրոբլեմայինհարցերի պարզաբանման

Այդպիսով,մենեջերիտրամաղրության տակ է գտնվում նամակնպատակով: ներով հաղորղակցմանարդյունավետեղանակ, որի Դրա համար հաղորդումուղարկողը պետք է լրացուցիչ նշի այն պարբերաբար օգտագործումընամակների, զեկույցների ն այլ բնույջի տեքստերի անձանցցուցակը, որոնց համար նախատեսվածէ հաղորդումը: տպագրման աշխատանքներում է ստեղծում հնարավորություն Համակարգըպարբերաբարկանչում է ցուցակում նշված բոլոր գնահատելֆիրմայիիրավիճակը: աշխատողներին(անձանց)` հաղորդումընրանց հանձնելուհամար: 4": էլեկտրոնայինփոստըհիմնվելովհամակարգչի էլեկտրոնային փոստի համեմատ աուդիոփոստի հիմնական ցանցայինօգտագործման վրա, հնարավորություն է ընձեռում այն է, որ սա ավելի հասարակ է Անպարզ, որ առավելությունն օգտվողներին ստանալ, պահպանել ն ուղարկել հաղորդումներ անհրաժեշտ չէ հաղորդվող տեքստը հավաքել ստեղնաշարիվրա: ցանցի իրենց ` |լնղյուսակային գործընկերներին: պրոցեսորը, ինչպես տեքստային պրոցեսորը, Այստեղգործում է միակողմանի կապ. սակայն այղ սահմանաաշխատողի ինֆորմացիոնկուլտուրայի, ավտոմատացված օֆիսափակումը կարնորությունչի ներկայացնում, քանի որ հեռախոսային յին տեխնոլոգիայիբաղկացուցիչմասն է: խոսակցություններից 50-ի դեպքում նպատակը միայն ինֆորԱռանց կատարվող աշխատանքներիհամար պահանջվող տեխմացիայիստացումն է: ճոլոգիական գիտելիքների, անհնար է, որ մարդը իր գործունեԵրկկողմանիկապի համար անհրաժեշտկլինի բազմաթիվ անության ընթացքում լիարժեք կարողանա օգտագործել համակարգամ ուղարկել ն ընդունել հաղորդումներկամ օգտվել հաղորդակգիչը: ցության այլ մեթոդներից: Աղյուսակային պրոցեսորի ժամանակակիցծրագրային միջոցէլեկտրոնայինփոստը, կախված ծրագրային ների ֆունկցիաները թույլ են տալիս տվյալների նկատմամբկատաապահովումից, օգտվողներինկարող է ընձեռելտարբեր հնարավորություններ: րել բազմաթիվգործառնություններ,որոնք ներկայացվումեն աղյուՈրպեսզի էլեկտրոնայինփոստի միջոցով ուղարկվող հաղորդագրուսակի տեսքով: թյունը հասանելիլինի բոլոր օգտվողներին, է ուղարկանհրաժեշտ Միավորելով այդ գործառնութուններըմեկ ընդհանուր հաւոկավող հաղորղագրությունը տեղավորելհամակարգչային հայտարանիշով` կարելի է առանձնացնելհիմնականում կիրառվող հետնյալ րությունների տախտակիվրա, ցանկությանդեպքում կարելի է նշել, տեխնոլոգիականգործընթացները. որ դա մասնավորթղթակցություն է: » տվյալներիմուտքագրում, ինչպես ստեղնաշարից,այնպես էլ Եթե ֆիրման որոշում է ներդնելէլեկտրոնային փոստ, ապա ունի տվյալների բազայից, երկու հնարավորություն. »տվյալների մշակում (տեսակավորում, հանրագումարների Առաջին` գնել սեփականտեխնիկականն ծրագրային ավտոմատացված ձնակերպում,պատճենահանում, տվյալների ապահովման միջոցներն ստեղծել սեփականհամակարգչայինլոկալ ցանց` տեղափոխում նայլն).

մշտապես

քանի

իրականացնելով էլեկտրոնային փոստի բոլոր ֆունկցիաները:

-

ցող

տվյալներիգրանցման համար հարմար կառուցվածք աղյուսակի կագմում,

ունե-

ն որակովձնակերպում ինչպես տվյալներիբազմապլանային գրաֆիկների, այնպես էլ դիագրամաների տեսքով, » ինժեներական,ֆինանսական ե վիճակագրականհաշվարկներիկատարում: ժամանակակիցաղյուսակայինպրոցեսորներն ունեն համապատասխանմիջոցներ` տվյալները ցանցի միջոցով ուղարկելու համար: էլեկտրոնային օրացույցը ստեղծում է նս մեկ հնարավորություն համակարգչային ցանցը օգտագործել կազմակերպության, օբյեկտի,ֆիրմայիտարբեր պաշտոններումաշխատող անձնակազմի ն կառավարող մարմինների համար նախօրոք պլանավորված գործնականհանդիպումների,խորհրդակցությունների անցկացման օրերի ն ժամերի օրացույցը կազմելու նպատակով: Մենեջերըկամ նրա քարտուղարը սահմանում կամ կազմում են ն տարաբնույթ միջոցառումնՇենշված գործնականհանդիպումների րի անցկացմանօրերն ու ժամերը, վերանայումնախօրոքկազմված հանդիպումներիցանկը, կատարում անհրաժեշտ փոփոխությունները ե ստեղնաշարիմիջոցովմուտքագրում համակարգիչ: էլեկտրոնայինօրացույցի օգտագործումը չափազանցկարնոր ն արդյունավետ միջոց է հատկապեսկառավարման վերին օղակներում աշխատող ղեկավար անձանց համար, որոնց գործնական, ն միջոցառումներին պաշտոնականն այլ բնույթի հանդիպումներին մասնակցելուօրերըն ժամերըկազմվում են այդ հանդիպումներից ավելի շուտ: շատ Սուդիոկոնֆերանսներ. այստեղ օգտագործվում է աուդիոկապ` օբյեկտում կամ ֆիրմայում, տարածքային տեսակետիցհեռու տեղաբաշխվածաշխատողանձնակազմի,բաժիններիկամ ենթակա կազմակերպությունների միջն: Սուդիոկոնֆերանսիանկացմանհամար որպես հասարակտեխնիկական միջոց օգտագործվում է հեռախոսայինկապը` համալրված լրացուցիչ հարմարանքներով, որը հնարավորությունէ տալիս հեռախոսայինխոսակցությանը մասնակիցդարձնել 2-ից ավելի -

՞'

ւ

անձանց:

Սուդիոկոնֆերանսների անցկացումըչի պահանջում համակարգչի օգտագործում, նրանով ստեղծվում է երկկողմանիհեռախոսային կապ մասնակիցների միջն, ապահովվում է կարեոր հարցերի արագ քննարկումն ու որոշումներիկայացումը: Կապի այս ծնը շահագործմանտեսակետից հարմարԷ ն էժան:

անցկացման արդյունավետությունը, Աուդիոկոնֆերանսների

բացի նշվածից. կարող է էլ ավելի բարծր լինի, եթե կոնֆերանսը պահպանենհետեյալ պահանջները՝ կազմակերպողները -. աուդիոկոնֆերանսի պարտավորէ նախօրոք կազմակերպիչը շահագրգիռ կողհարցերին առնչվող ապահովել քննարկվող մերի մասնակցությունը, է լինի » կոնֆերանսի մասնակիցներիթվաքանակը չպետք կստեզծիքննարկվոդ հարցերի շատ մեծ, որը հնարավորություն ապահովել բանավեճը, շրջանակներում մասնա» կոնֆերանսումքննարկվող հարցերը պետք է կիցներինհայտնի լինեն նախօրոք, կոնֆերանսիժամանակյուրաքանչյուր ելույթ ունեցող պարտավոր է ներկայացնելիրեն, ն » անհրաժեշտ է, որ բոլոր ելույթներըձայնագրվեն պահպանվեն, պետք է տպագրվի, բովանդակությունը -. ծայնագրությունների

բազմացվին բաժանվիմասնակիցներին:

կիրառվում (տեսակոնֆերանսներ). Վիդեոկոնֆերանսներ

միայն այն նույն նպատակով, ինչոր՝ աուդիոկոնֆերանսները,

են

տար-

են տեսասարքավորումներ` բերությամբ,ռր այստեղօգտագործվում համակարգիչների: ղարձյալ առանց են տարածքային նս կազմակերպվում Տեսակոնֆերանսները հեռու միջն: մասնակիցների գտնվող տեսակետից իրարից ժամանակ մասնակիցների անցկացման Սուդիոկոնֆերանսների տեսնելու: իրար կապ` առանց ձայնային միջն գոյություն ունի միայն ձայնային ժամանակ, բացի ա նցկացման Տեսակոնֆերանսների են վ րա: հեռուստաէկրանի տեսանելի կապից, նրանք իրար անցկացումըհնարավորություն Չնայած տեսակոնֆերանսների ն գործուղման է ստեղծումզգալիորենկրճատել տրանսպորտային միայն դրա համար ծախսերը, սակայն շատ կազմակերպություններ չէ, որ օգտագործումեն այն: կարոՇատ ֆիրմաներայդ մեթոդովկոնֆերանսիանցկացմանը ն մենեջերների քանակի են մաքսիմում դարձնել մասնակից ղանում որոնք գլխավոր վայրից դարձյալ այլ շահագրգիռաշխատողների, վրա: են հեռավորությունների տարբեր գտնվում անցկացԳործնականումտարածվածեն տեսակոնֆերանսների ն երկկողմանի տարբերակները: ման միակողմանի Միակողմանիիդեպքում տեսա ն ձայնային ազդանշանծերը (ղեգնում են միայն մեկ ուղղությամբկ̀ոնֆերանսըանցկացնողից կավարից) կատարողներին:

Երկկողմանիի դեպքում օգտագործվում են բավական թան| Որոշումները Որոշումները Որոշումները տեխնիկականմիջոցներ,որոնցով ապահովվում է տեսա ն ընդունողանձ մշակված են պաշտպածող ձայնային կապը կոնֆերանսիբոլոր մասնակիցների համակարգ միջն: | կապի այս միջոցը հիմնված է ֆաքս Ֆաքսիմիլային վ ելակետայիննոր տվյալների կապ. սարքի օգտագործման վրա, որը հնարավորություն ծուտք է տալիս փաստաթղթի տեքստը վերարտադրել կապուղումեկ ծայրից մյուսը: Կապի այս տեսակիօգտագործման առավելությունն այն է, որ գծ. տարբեր հարցերի վերաբերյալորոշումները,շտապ պաշտոնական հաղորդումները,նամակները,հրահանգները նայլ բնույթի Իտերատիվ գործընթացը ավարտվում է մարդու ցանկությամբ փաստաթղթերի տեքստերը արագ ուղարկվում են մասնակիցներինա̀նկախ կամքով): նրանց գտնվելու աշխարհագրական Այս դեպքում կարելի է ասել, որ ինֆորմացիոն համակարգըը0վայրից: դունակ է օգտվողների հետ համատեղ ստեղծել որոշումներիընդունսան նոր ինֆորմացիա: 3.9. Ընդունվող դողշումնե Ընդունած որոշումների պաշտպանության ինֆորմացիոն տեխնոլոգիան կարելի է օգտագործել կառավարման ցանկացած մալոգիւս կարդակում: Բացի դրանից, կառավարմանտարբեր մակարդակներում ընդունած որոշումներըհաճախ անհրաժեշտ է լինում կոորդիորոշումներըպաշտպանողինֆորմացիոնտեխնոնացնել: Այդ առումով համակարգիտեխնոլոգիայի կարնոր ֆունկլոգիաներըի հայտ են եկել ԱՄՆ գիտնականների ջանքերով`70-80 ցիա է հանդիսանումորոշումներ ընդունող անձանց միջե համաական թվականներին,որին նպաստեցին անհատականհամակար- ձայնության կայացումը կառավարման մեկ կամ տարբեր մակարգիչների, կիրառականծրագրերիստանդարտ փաթեթների, դակներում: ինչպես նան արհեստական Որոշումների պաշտպանությանհամակարգի կազմում ներառինտելեկտիհամակարգիստեղծման հաջողուերեք թյունները: տվյալների բազան, Ընդունված որոշումնե ը շ րի պաշտպանության ինֆորմացիոնտեխշ մոդելների բազան, նոլոգիայի գլխավոր առանձնահատկությունը միանգամայննոր 3. ծրագրային ենքահամակարգը,որը կազմված է տվյալների երեույթ է, նոր մեքոդ՝ մարդու ն համակարգչիփոխադարձ կապի բազայի կառավարման համակարգից (ՏԲԿՀ), մոդելների բակազմակերպման գործում: զայի կառավարման համակարգից(ՄԲԿՀ), ինչպես նան օգտՈբոշումներիմշակումը, որը այս տեխնոլոգիայիհիմնական վողների ն համակարգչիմիջն ինտերֆեյսի կառավարման հանպատակնէ, կատարվումէ իտերատիվգործընթացի մակարգից(ԻԿ3): արդյունքում, որտեդ մասնակցումեն. Տվյալների բազան տարբեր հաշվարկների կատարման հաորոշումները պաշտպանողհամակարգը`հաշվիչ մար այն տվյալներն են, որոնք կարող են օգտագործվել մաթեմաօղակի ն տիկականմոդելների օզնությամբ: կառավարմանօբյեկտի դերում, » մ րդը Այժմ տեսնենք, թե որտեղից են ստացվում տվյալները, որոնք են որպես կառավարող օղակ, որը տալիս է մուտքային ստացմանաղբյուրներըն առանձնահատկությունները: համակարգչի վրա կատարված հաշ4. Տվյալների որոշ մասը ստացվում է գործառնություններիինրդյուսքը: ֆորմացիոն համակարգից, որոնց արդյունավետ օգտագորՆշվածը կարելի է պատկերելհետնյալիտերատիվ ծումը պահանջում է, որ դրանքլինեն Ցախօրոքմշակվածսխեմայով. 5. Օբյեկտում կատարված զործառնությունների վերաբերյալ տվյալներից բացի, որոշումներիպաշտպանությանհամակարգի Ն

)

ա

Ն

(աջակցող) հնոյն պաշտպանող

Ընդունված

-

լում եմԽԱՐ ..

բաղադրամասերը,

՝

աարը.զնահատուն

գործունեության համար պահանջվում է ունենալ նան ճերքին այլ տվյալներ:

համար դաո ն ավարնվեին կարանների

Տակտիկական մոդելը կիրառվումէ կառավարմանմիջին

մա-

ռեսուրսների բաժանման, հսկողության կիրառման հնաապահովմանն օգտագործմանհամար: Այս մոդելի է աշպլանավորմանը, ֆինանսական րավոր ոլորտը վերաբերում վաճառթի չափերի մեծացպկարդակներումա̀ռկա :

ստացված

Օշանակությունունեն նան արտաքին աղբյուրներից է նշել` տվյալներ մրցատվյալները, որոնց թվում ԻԸ ն միջազգային տնտեսության

կարելի նաԱ աին տվյալների, արտաքին տվյալնետարբերություն ներթին Գործում ճասնագիտա ԱԱ լայնորեն '

7.

'

Ի

'

-

|

8.

Բ

ՆԱԺմ ՅԾ

աաոր

հետա զ

է ալն յ ոտվում

հա րցը, թ ե կարելի՞ է րնլ նես մեկ աղբյուր՝ ընդգրկել

տվյալների բազայի մեջ արդյոք փաստաթղքերը,որոնք պարունակում են տարաբնույք զրանցումներ: Եթե նման փաստաթղթերիբովանդակությունը գրանցվի համակարգչի հիշող սարքում ն այնուհետն ենթարկվի մշակման ըստ առանցքայինբնութագրիչների(մատակարարներ,սպառողներ, ծառայուբյան տեսակներ), ապա համակարգը կստանա ինֆորմացիայի նոր, հզոր աղբյուրներ: Մոդելների բազայի ստեղծմաննպատակն է` տալ որոշ օբն դրանց օպտիյեկտքերի կամ գործընթացների0Օկարագրությունը մալացման տարբերակները:Սոդելների ծգտազործումը աւպահովում է որոշումների ընդունման վերլուծության անցկացումը: Մոդելները հիմնվելով հիմնախնդրիմաթեմատիկականմեկնաբանման վրա` որոշակի ալգորիթմիօգնությամբ նպաստում են այն ինֆորմացիանգտնելուն, որը օգտակար կարող է լինել ճիշտ որոշումների ընդունմանհամար: Մոդելների բազան,այս համակարգում, կազմված է ստրատե-

Գարի թվաքանակի այլն:պահանջին, ման պլանավորմանը ն

մամերում, աոաաեին

կառավարմանհարցերը:

ամտալանության համակարգի

՝

ն

օպերատիվմողելներից: մոդելը օգտագործվում Ստրատեգիական

կառավարման բարձր օղակներում` կազմակերպության նպատակիհաստատման, ռեսուրսների ծավալի, ինչպես նան այդ ռեսուրսներիձեռքբերմանն օգտագործման հարցերը որոշելիս: Այն կարող է օգտակար լինել նան քաղաքականության կանխագուշակման, ձեռմրցակիցների նարկությունների տեղաբաշխման տարբերակի ընտրության Ժա-

մանակ:

է

Ստրատեգիականմոդելներումպլանավորմանժամկետը,որպես կանոն, չափվում է տարիներով:

Ն

Ք:

9-0.

Ինտերֆեյսի կառավարման համակարգ

Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիայի արդյունավետություննու ճկունությունը շատ բանովկախվածէ ընդունածորոշումների պաշտպանությանհամակարգիինտերֆեյսիբնույթից, որը Որոշում է -

՛ ՛

Նոադմանլեզուն Արան հասակարգի

ոադորդմա

տակտինանան լզարտավայական)

Ազնավարական) գիական

աշխատանքայի

Սոդելը լայն կիրառուքյունունի նան օբյեկտի ինչպես օրինակ` արւոադրուքգործունեության յան ն իրացման բաժիններում: Տակտիկականմոդելի պլանավորմանժամկետը մեկ ամսից մինչն մեկ տարի է: Այս մողելի օգտագործմանժամանակ կարող են պահանջվել նան տվյալներ արտաքինաղբյուրներից, սակայն հիմնակաճ ուշադրությունըդարձվումէ օբյեկտի ներքին տվյալներիվրա: Օպերատիվ մոդելը օգտագործվում է կառավարման ցածր մակարդակներում,որի պլանավորմանժամկեւդը չափվում է շաբաթներով ն օրերով: Օպերատիվ մոդելի հնարավոր կիրառումը ընդգրկում է դեքիտորական հաշիվների, ինչպես նան կրեդիտորականվերջնահաշիվների, օրացուցային արտադրականպլանավորման,պաշարների

-

ւն,

դիսփլեյի (էկրանի) վրա դիալոգի (երկխոսություն) կազմա-

Իթգտվողի գիտելիբները:

Օգտվողի լեզուն. այն գործողություննէ, երբ օգտվողը օգտաէկրագործում է համակարգի ստեղնաշարիհնարավորությունները, նի վրա գրող էլեկտրոնայինմատիտները,մկճիկը, հրահանգները ն

այլն:

Օգտվողներիլեգվի թերես հասարակ ձնը մուտքային ն ելքային փաստաթղթերիձների ստեղծումն է: Ստանալով փաստաթղթերի մուտքային ձնը` օգտվողը այն լրացնում է անհրաժեշտտվյալներովն մուտքագրումհամակարգիչ:

Ընդունած որոշումների պաշտպանության համակարգը, կատարելով անհրաժեշտ:վերլուծություն, ելքային տեսփաստաթղթերի Քով, սահմանվածձնով տալիս է արդյունքը: Այժմ բավական մասսայականէ դարծել վիզուալ

ինտելելլտուալեն, ստեղծվածեն մարդու կողմից, այսինքն` մալրդկայինմտածելակերպի,նրա ընդունակություններիարգասիքն են: Արհեստականինտելեկտիբնազավառիաշխաւոանքներիմասին (տեսանելի) ավելիմանրամասն տրված է վերջին գլուխներում:

ինտերֆեյսը:

Մկնիկիօգնությամբօգտվողը ընտրում է նկարիտեսքով էկրանի վրա իրեն ներկայացված ու օբյեկտըն հրահանգները դրանց հիման վրա իրականացնումէ իր գործողությունները: Հաղորդմանլեզու. դա այն է, երբ օգտվողը դիսփլեյի`էկրանի վրա տեսնում է այն տվյալները,որոնք ստագվել են պրինտերիվրա: Ինտերֆնեյսիօգտագործման արդյունավետության չափանիշը օգտվողի ն համակարգիմիջն ընտրվածերկխոսության ծնն Լ: Այժմ տարածվածեն երկխոսության հետնյալձները`

-

հարցում-պատասխան.

"Էքսպերտ համակարգըմի քանի առարկայականտիրույթներում

խնդիրներիլուծման համար գիտելիքների կուտակմանն օգտագործման միջոցներիու մեքոդներիամբողջություննէ: Համակարգիօգտագործումըավելի բարձր արդյունավետուքյան լ հասնում ի հաշիվ լուծման ընտրությանհամար մեծ թվով այլընտռանքների առկայության ն ընտրության, որը հիմնվում է մասնագիակլսն բարձր ռրակավորումունեցող մասնագետի վրա: մեխաԷքսպերտ համակարգերիմեծ մասն ունի պարզաբանման յիզմ, որով հնարավորություն է ստեղծվում օգտագործել այն գիտելիքները, որոնք անհրաժեշտ են պարգելու, թե ինչպես ն ինչի հիման վրա են հանգել այդ որոշմանը: Հատուկ խնդիրների լուծումը պահանջում է մասնագիտական բարդ

հրահանգներիռեժիմներ, . մենյուի ռեժիմ նւոյլն: Երկխոսության յուրաքանչյուր ձեի օգտագործումը ու խորը գիտելիքներ, սակայն ոչ բոլոր կազմակերպություններն կախվածէ լուծվող խնդրի տեսակից,բնույթից, օգտվողի են են, որ պահել ֆիրմաներն կարող իրենց հաստիքային կազմում առանձնահատկությունից ն ընդունվողորոշումից: էքսպերտներ կամ թեկուզ որնէ խնդրի ծազման դեպքում հրավիրել Օգտվողի յուրաքանչյուր օգտվող պետք է զիտելիքները. նրանց: իմանա համակարգիհետ աշխատելու կարգը, մեթոդը: Դա ոչ միայն Համակարգի օգտագործմանգլխավոր նպատակնայն է, որ էքսկատարվող գործողություններիպլանն է, որը գոյություն ստանա նրա գիտելիքները, ծանրաբեռնի համակարգչի պերտից ունի օգտվողի մտքում, ուղեղում, այլն` դասագրքերում, ն օգտագործի այն ժամանակ, երբ դրա հիշողությունը կարիքը հրահանգներում, տեղեկատուտվյալներում: զգացվի: Իհարկե չի կարելի ասել, թե էքսպերտ համակարգերըերաշխավորում են Շպտիմալ արղյունքիստացումը: Մակայնհաճախ դրանք տալիս են բավական բարձր աստիճանի ընդունելի լուծումներ, որոնք կիրառվում են գործնականաշխատանքում:Ստացվում է, որ ե եխնոլոզիան է որպես համ 3.11.1. էքսպերտհամակարգեր խնոլոզի օգտագործվում գ վ

311. Ինտելեկտուալ համակարգեր

ժամանակակիցէքսպերտ համակարգերը գործնականում են տնտեսության բոլոր ոլորտներում:

Աո '

լայ-

աա

տեխնոլոզիաների էքսպերտ հ համակարգերի ինֆորմացիոն նֆորմացի խնոլոզիաներ ն նդունած որոշումների պաշտպանության համակարգի նմանուքայն է, որ երկուսն էլ աւպահովումեն ընդունած որոշումների պաշտպանության բարձր մակարդակ: Չնայած այդ նմանությանը, հիմնական տարբերուրբեր այնուամենայնիվգոյություն ու նեն հետնյալ հի կ տեյալ

րւնն հորեն Ալագործվում է նկատվում առաջընթաց անիմեծ էքսպերտ հաարգերում հիմնված )

տում, որը

է

քարտ

համակարգերի

մշակման

ոլոր-

արհեստականինտելեկտի վրա: Այս համա-

հնարավորություն կարգը էքսպերտից երին

է ընձեռում

մենեջերներին կամ մասնաստանալու համապատասխան խորհրդատ-

գետ

ա իտի

Ա ագականն,

հարցի մասին,որի վերաբերյալկան կուտակ-

ինտելեկտասելով սովորաբար հասկանում ենք ե

համակարգչային համակարգի այնպիսի գործողությունները ,

որոնք

ունները,

թ

տարբերությունըկապված Առաջին է այն բանի

հետ, որ ընդուպաշտպանությանհամակարգիշըրջանակներում հիմնախնդրիլուծումը արտացոլում է օգտվողներիհասացությունը, նրանց մասնազիտականմակարդակը, լուծումը իմաստավորելու նրա հնարավորությունը: էքս-

նած որոշումների

Աու Է

1լ5

պերւո համակարգիտեխնոլոգիան՝ հակառակը,օգտվողներին է ընդունել իրենց հնարավորությունները գերազանցող որոշումներ: Մյուս տարբերություննայն է, որ էքսպերտ համակարգը պարզաբանում է իր մտածելակերպը լուծման գործընթացում: Հաճախ այդ պարզաբանումները օգտվողների համար ավելի կարնոր են լինում, քան լուծումը: առաջարկում

շ.

Այս տարբերությունը կապվածէ ինֆորմացիոն նոր բաղաղրամասիգիտելիքների օգտագործման հեւո:

էքսպերտ համակարգերումօզտագործվող տեխնոլոգիայի հիմնականբաղադրամասերն են. օգտվողի ինտերֆեյսը,

էքսպերտ համակարգի մասն

է, որը

որոշակի կարգով իրականացնում է այց զիտելիքների մշակումը, որոնք կան բազայում: Ինտերպրետատորի աշխատանքի տեխնոլոգիան հանգում է կանոններիհաջորդականվերանայմանը`կանոն-կանոնիհետեից: Եթե կանոնի մեջ եղած պայմանըբավարարում է, ապա կատարվում է որոշակի գործողություն ե օգտվողին Է տրվում հիմնախնդրի լուծման հնարավորտարբերակը:Բացի դրանից,շատ էքսպերտ հա-

տեխնոլոգիայի մակարգերումմտցվում են նան լրացուցիչ բլոկներ՝ ւռվյալների բազան, հաշվտրկի բլոկը, տվյալներիմուտքի ն կարգավորմանբլոկը: ինֆորմացիոն

զիտելիբներիբազան.

՛

-

Ինտերպրետատոր.սա

3.11.2.

ինտերպրետատորը: Օզտվողի ինտերֆեյս.մենեջեր-մասնագետը ինտերֆեյսը օգէ

"

ԴԿ5ԿՄԿ/Կ

էքսպերտհամակարգումինֆորմացիայի ե հրահանգրի մուտքի ու նրանիցելքային ինֆորմացիա ստանալու համար: Մասնագետըկարող է օգտագործել ինֆորմացիա յի մուտքի 4 մեթոդներմենյուն, հրահանգները, բնական լեզուն ն

էքսպերտհամակարգիօգտագործման տեխնոլոգիանե կառուցվածքը

Ինչպես նշեցինք, էքսպերտ հաճակարզերի ստեղծման գորյՀնթացըթանկ հաճույք է ե պահանջում է բարձրորակմասնագետԻ, որոց որձի ս Գիտելիքներիբազայի օգտագործմամբ կիրառ 1ւմ է տնտեսական բոլոր ոլորտներում: տերֆեյսը: էքսպերտ համակարգերի Ավանդաբար գոյություն ունի գիտելիքների երկու տեսակ տեխնոլոգիաննախատեսում է ելքային ինֆորմացիա ստանալու ոլեկտիվ փորձ ն անհատական փորձ: Եթե առարկայական բնագահնարավորություն,նկատի ունենք ոչ միայն լուծումը, այլե պարզաբանումը:Գոյություն ունի պարզաբանառի գիտելիքների մեծ մասը ներկայացվում է կոլեկտիվ փորձի ման 2 տարբերակ ապա առարկայաչեսքով, օրինակ` բարձրագույնմաթեժատիկան, 1. Պարզաբանում, որը տրվում է հարցման հիման վրա: Օգտվան այդ բնագավառըէքսպերտհամակարգի կարիքը չի զգում: Կոդը ցանկացած էքսպերտհամակարգից պահին կարող է պահանԵթե առարկայական բնագամառի գիտելիքների մեծ մասը ջել իո զործողությունների պարզաբանումը: 2. Խնդրի է բարձր մակարդակիժասնագետներիանձնական հանդիսանում լուծումը ստանալու բացատրություն, երբ լուծումը հետո ն ստանալուց փորձը, դրանք ինչ-ինչ պատճառներովթույլ են կառուցվածքավորօգտվոդը բացատրություն է պահանջումայն մաքե ինչպես ստացվել լուծումը: ված, ապա ամենից առաջ էքսպերտ համակարգի կարիքն ունի բազա. բովանդակումէ հիմնախնդիրների այդպիսիբնագավառը: Րնագավառը նկարազրող փաստերՆ. այդ փաստերիտրաճաբանական էքսպերտ համակարգը ծրագրային բարդ համակարգ է, որը փոխադարծ կապը. Գիտելիքների բազայում կենտրոնական տեղը կենտրոնացնումԷ առարկայականկոնկրետ բնագավառի մասնապատկանում է կանոններին: Կանոնըորոշում է, թե տվյա լ իրաղրուր գետների գիտելիքները, որոնք անհրաժեշտ են տարրալուծելու, ինչ է անհրաժեշտ անել: Այն կազմվածէ 2 մասից թյունում մասսպյականացնելու ն ավելի ցածր որակավորում ունեցող պայմանը,որը կարող է կատարվել կամ ոչ, օգտվողներինխորհրդատվությունտալու համար:ր ՝ զործողությունը, որը կարող ւն է կաւոարվել, մ րվել, նթե նթե պայմանը կա Այժմ տեսնենք, թե այս համակարգըինչ բաղադրամասեր տարվում է: ունի ն Լքսպերտ համակարգումօգտագործվող բոլոր են դրանք ծառայում (գծ.11): ինչ նպատակի կանոններըմիասին կազմում են կանոններիհամակարգ,որը մ կարող ր է ներառել ու մի քանի հազար կանոններ: ի

)

սին,

ին: եփական :

՛

է

Գիտելիքների

-

՛.

ի

ՆՍ

Օզտվողի ինտերֆեյս ՏՏ

|

ա.)

Գխոելիքների բազա

Տվյալներիբազա

Ինտենկտոա Բացատրության խմբագիր

ենթահամակարգ

լ

)

|

ա.

ինժեներ

Օգտվողը առարկայական բնազավառի մասնագետ է, որի

համար էլ նախատեսված է համակարգը:Սովորաբար այս

մասնա-

գետճերի որակավորումըբավարար մակարդակիվորաչի գտնվում, այդ իսկ պատճառվ նա էքսպերտ համակարգի աջակցման, օգնության կարիքծ ունի: Օգտվողներիինտերֆեյսը ծրագրերի համալիր է, որը իրագործում է օգտվողի ն էքսպերտ համակարգի երկխոսությունըինչպես ինֆորմացիայի մուտքի, այնպես էլ արդյունքի ստացման փու-

լերում:

Լուծողը ծրագիր է,

վրա մոդելավորում ները:

որը

բազայում եղած գիտելիքների հիման մտածելակերպը, դատողություն-

է էքսպերտի

Գիտելիքների բազան էքսպերտ համակարգի միջուկն

է. որը է առարկայական բնազավառի գիտելիքների իրենից ներկայացծում

այն ամբողջությունը, որ ֆիքսվում է մեքենայական կրիչների վրա,

էլ էքսպերտինհասկանալի ինչպես օգտվողին, այնպես լեզվով: ծրագիր է, որը օգտվողին Բացատրությանենթահամակարգը է տալիս ստանալու իր հարցի պատասխանը, հնարավորություն է այսինքն` ինչպե՞ս ստացվել այս կամ այն ինֆորմացիան, համակարգը ինչու՞ է ընդունել այդպիսի որոշում: Ինչպե՞ս հարցի պատասխանը,լուծման ընթացքում տվյալների բազայի ծրագրված հատվածն է, այսինքն` հետնության շղթայի բոլոր

քայչերն

են:

Տվյալների բազայի ինտելեկտուալ խմբագիրըգիտելիքնե-

րի ինժեներին ներկայացվողծրագիր է, որը հնարավորություն է տալիս ստեղծելու գիտելիքների քազա երկխոսության ռեժիմով: Սա ունի սպասարկմանմիջոցներ, որոնց օգնությաճբ ավելի է թեթնաց(18

է

Գիտելիքէքսպերւո կ ների

Գծ.71.էքսպերտհամակարգը ընդճանուր կառուցվածքը ւ

|,

:

Օզտվող |

բազայի հետ կատարվող աշխատանքը: Սպասարկման միջոցներին են դասվում մենյուն, հուշումները, գիտելիթներիներկայացման լեզվով շաբլոնները: Գիտելիքներիինժեներըարհեստականինտելեկտիմասնագետ է, որը հանդես է գալիս որպես միջանկյալօղակ Լքսպերտին գիտելիքներիբազայի միջն: էքսպերտ համակարգըմշակող անձնակազմը բաղկացած Է 4 մարդուց էքսպերտը, գիտելիքների ինժեները, ծրագրավորողըն նում

Լուծող

օգտվողը: էքսպերտ

համակարգերըօգտագործվում են ժողովրդական տնտեսությանբազմաթիվ ճյուղերում,որոնցից հատկապեսառանձնանում են հետնյալ ճյուղերը զինվորականգործում, կոսմիկական տեխնիկայի, մաթեմատիկայի,բժշկության, արդյունաբերության, զյուղատնտեսության, ֆիզիկայի, քիմիայի, էլեկտրոնիկայիե այլ ձյուղերում: Ավելի շատ օգտագործվումէ բժշկությանմեջ:

3.11.3. Արհեստականինտելեկտ

"Ինֆորմատիկայի արդի ուղղություններից մեկը ինֆորմացիո է, իսկ դա նշանակումէ, ռր ոեխնոլոգիաների ինտելեկտուալացումն յգտվողը, կիրառելովհամակարգչայինտեխնոլոզիան, կարող է ոչ հիման վրա ստանալ նոր արդյունքներ, 1իայնտվյալների մշակման նան մասնագետների այլ օգտագործել գիտելիքներիկուտակած փորձը: Ինտելեկտուալ համակարգըն տեխնոլոգիանկիրառվումեն մասնագիտական փորձի տարածման, ինչպես նան տնտեսական, ն գիտական բարդ խնդիրների լուծման համար: արտադրական "Արհեստական ինտելեկտի զարգացման պատմությունը.բարդ խնդիրներիլուծման համար մարդու բանականությաննման արհեստականինտելեկտիստեղծմանիդեան(միտքը) ն մտավորընղունակության մոդելավորումը գոյություն են ունեցել հնագույնԺամանակներից սկսած: 18-րդ դարում Լեյբնիցը ն Դեկարտը,իրարից անկախ, զարգացրինայդ միտքը՝ առաջարկելով բոլոր գիտություններիդասակարգման ունիվերսալ լեզուներ: Այդ միտքն էլ դարձավ արհեստական ինտելեկտի ստեղծման հիմք: Ռրպես գիտական ուղղություն, արհեստական ինտելեկտի զարգացումը հնարավորդարձավ միայն ԷՀՄ-ների ստեղծումից հետո: Դա 24 դարի 40-ական թվականներին էր, երբ Վիները ստեղծեց նոր գիտուբյուն` կիբեռնետի119

կան: Արհեստական ինտելեկտը, որպես զիտության ինքնուրույն ճյուղ ճանաչելուց հետո, տրոհվեց երկու հիմնական ուղդություն-

ների` նեյրոկիբեռնետիկան կիբեռնետիկա: կարելի է ձնակերՆեյրոկիբեռնետիկայիհիմնականգաղափարը պել հետնյալ կերայ: Միակ օբյեկտը, որը կարող է մտածել մարդու ուղեղն է: Այդ իսկ պատճառովցանկացածմտածող սարք կամ հարվերարտադրի նրա կառուցվածքը: Այսմարանք պետք է ինչ-որ ձնեու| պիսով, նեյրոկիբեռնետիկանմոդելավորման իր կառուցվածթով Ուղղորդված էր այնպիսի սարբերի տտեղծմանը,որոնք նման են մարղու ուղեղի կառուցվածքին, ն որոնց միջոցով կարելի կլիներ լուծել բարդ ն բավական ղժվար դասի խնդիրներ, որոնք ՖֆՖորմալացված չեն կամ ղժվար են ենթարկվումֆորմալացման: Ֆիզիոլոգների կողմից վաղուց հաստատվել էր, որ մարդու ուղեղի հիմքը կազմված է իրար փոխկապվածմեծ քանակությամբ նյարդերից-նեյրոններից:Դրա համար էլ նեյրոկիբեռնետիկայիջանթերը կենտրոնացվեցին այնպիսի էլեմենտներիստեղծմանը, որոնք նման են նճյրոններին: Այղ համակարգը անվանվեց ճեյրոնային ցանց կամ նեյրոցանց: Առաջին նեյրոցանցերըստեղծվեցին 50-ական թվականներին, ամերիկացի գիտնականների կողմից: Դա փորձ էր` ստեղծելու մի համակարգ, որը պետք է մողելավորեր ձարդու աչքը ն ճրա փոխգործողությունըուղեղի հետ: Արհեստական ինտելեկտի հետազոտություններում կարելի է առանձնացնել երկու հիմնականուղղություններ` ծրագրապրագմատիկ (զործնակածնբնույթի) ն բիոնիկական: Գործնական բնույթի հետազոտություններիհիմքում ընկած էր այնպիսի ծրազրերի ստեղծումը, որոնց օգնությամբ կարելի կլիներ լուծել այն խնդիրները, որոնց լուծումը մինչ այդ համարվում էր բացառապեսմարդու առանձնաշնորհը: Դրանցից են ճանաչողական ն խաղային ծրագրերը, տրաճաբանականխնդիրներիլուծման, փնտրման,դասակարգմանծրագրերը: Բիոնիկական ուղղությունը զբաղվում էր կառուցվածքների ն Գործընթացների արհեստական վերարտաղրության հիմնախնդիրներու|, որոնք բնորոշ են մարղկային ուղեղին ն ընկած են մարղու կողմից խնղիրների լուծման գործընթացի հիմքում: Արհեստականինտելեկտի բիոնիկականլուծման հիմնախնդրի շրջանակներում ձնավորվեց նոր` նեյրոինֆորմատիկազիտությունը: `

Այնուհետն, 70-80-ական թվականներինարհեստական ինտելեկտի ուղղությամբ տարվող աշխատանքներըհամարյա դադարեցվեցին, որը բացատրվում էր այդ շրջանում արտադրվող համակարգիչների փոքրածավալ հիշողությամբ ն ցածր արագազործությամբ- Այդ բացը լուծվեց, երբ 80-ական թվականներինՃապոնիայում ստեղծվեց 6-րդ սերնդի ճեյրոհամակարգիչը: Այդ ժամանակահատվածում մարղկային մտածողությանմոդելներին ալգորիթմներիստեղծման աշխատանքներէին կատարվում: Քանի որ գոյություն ունեցող ոչ մի գիտություն (փիլիսոփայություն, հոգեբանություն, լինգվիստիկա) չկարողացավ առաջաղրել այդպիսի ալգորիթմ, ուստի արհեստական ինտելեկտի համապատասխանմասնագետները առաջարկեցին իրենց սեփականմոդելները: Արհեստական ինտելեկտի էական տեղաշարժը գրանցվեց 70ական թվականներին,երբ մտածողությանունիվերսալ ալգորիթմի փնտրմանը փոխարինեց մասնագետէքսպերտներիկոնկրետ գիտե-

գաղափարը: լիքներիմոդելավորման

ԱՄՆ-ում ի հայտ եկավ առաջին առնտրային համակարգը, որը հիմնված էր էքսպերտ համակարգերիգիտելիքների վրա: Ձնավորվեցինինտելեկտուալխնդիրներիլուծմաննոր մուռեցումներ`գիտելիքների ներկայացում ն օզտազործում:

զարգացման 3.114.Արհեստականինտելեկտի ուղղությունները

.

Արհեստական ինտելեկտը ինֆորմատիկայիուղղություններից մեկն է, որի նպատակնէ մշակել ապարատածրագրային միջոցներն հնարավոր դարձնել օգտվող-ծրագրավորողների կողմից այն որոնք ավանդաբարհամարվում էին ինտելուծումը, խնդիրների լեկտուալ:

Գիտելիքներիներկայացմանհամակարգի մշակումը համարվում արհեստականինտելեկտիհիմնականուղղությունը, որը կապված է գիտելիքներիներկայացմանմոդելների մշակմանե գիտելիքների հետ, որոնք միասին կազմում են էքսպերտ բազայի ստեղօման համակարգերի միջուկը: Արհեստականինտելեկտըներառում է խաղային ինտելեկտուալ խնդիրներ (շախծատ,շաշկի ն այլն): է

ման

50-ական թվականներինարհեստական ինտելեկտի հետազոտ-

ԳԼՈՒԽ 4

բնազավառում հիմնական թեման էր մեքենայականթարգմանությունը, որի առաջին ծրագիրը հանդիսացավանգլերենիցռուսերեն թարգմանությունը:

Հետազայում էլեկտրամեխանիկական այնպիս

ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ

եբ: ավարն սարքե

ստեղծման աշխատանքներէր տարվում, որոնք տացման ենթարկեինմարդու կողմից կատարվողաշխատանքները:

Ռոբոտներիստեղծման գաղափարը եղել է դեռես հին Ժամանակներում: Ներկայումս արդյունաբերական ռոբոտներըհաջոդությամբ օգտազործվում են այնպիսի աշխատանքներում, որտեղ մարդու մասնակցությունը վտանգավորէ: Այժմ աշխարհում մեկ տարվա ընթացքում պատրաստվում են

մոտ 60 հազար ռոբոտներ:

Ինտելեկտուալռոբոտներիստեղծմանհիմնականխնդիրըմեքենայի «տեսողական»ունակությունն(Կոառժուօօ3քօչուօ) է:

4.1.

ԾԱՆՀԵՐ

Ցանցերիօգտագործմանանհրաժեշտությունն ու բնութագրումը

ժամանակակից արտադրությունը պահանջում է ոչ միայն ինֆորմացիայի մշակմանմեծ արագություն,այլ նան դրա հաղորդման այնպիսի ձների ու մեթոդների կիրառում, որոնցուլ միայն կարելի կլինի կառավարմանբնագավառիբոլոր խնդիրներիլուծումը ավարտել ժամանակին, ղրանով իսկ ապահովել տնտեսական ստրատեգիայի իրականացումը: Ինֆորմացիայի մշակման ն հաղորդման նոր, ժամանակակից մեթոդների կիրառումը արդիականն կարնոր է դարձնում նան փոխանակմանարագություննու հարմարությունը: Կառավարման ժամանակակիցխնդիրներիլուծումը պահանջում է հնարավորություն ստեղծել ապահովելու բոլոր մասնակիցների սերտ համագործակցությունըն փոխգործողությունը: Դեռ ԷՀՄ-ների կենտրոնացվածօգտագործմանժամանակներից սկսած, հաշվիչ տեխնիկայից օգտվողները գերադասում էին ձեռք բերել համակարգիչներ,որոնցովմիայն հնարավորկդառնար լուծել համարյա բոլոր տեսակի խնդիրները: Սակայն լուծվող խնդիրների բարդությունը հակադարձհամեմատականէր նրանց քանակին,իսկ դա հասցրեց ճրան, որ նյութական մեծ ծախսերի պայմաններում արդյունավետ չէր օգտագործվումԷՀՄ-ներիհգորությունը: Այղպիսի պայմանները չէին բավարարում առաջադրվող պահանջները, չէր ապահովվում մշակման հուսալի պրոցեսը, դժվարանում էր համակարգիզարգացումը: Վետագայումփոքր էՀՄ-ների ն հատկապես անհատական համակարգիչների ի հայտ գալը տվյալների մշակման համակարգի կագմակերպմանգործում պահանջեց նոր մոտեցումներ ն ինֆորստեղծում: մացիոն ճոր տեխնոլոգիաների Տրամաբանորենմիանգամայնճիշտ էր առանձին էՀՄ-ների օգտագործումիցանցումկատարել համակարգչայինցանցերին:. Երկու ն ավելի համակարգիչներիֆիգիկականմիացումը համակարգչային ցանց է: Ընդհանուր առմամբ, համակարգչային ցանցի ստեղծման համար անհրաժեշտ են ոչ միայն ցանցային համաւատասխան սարքավորումներ, այլ նան ցանցային ծրագրային միջոցներ:

Տվյալների փոխանակմանհամար երկու համակարգիչներիհասարակ ձնով միացումը կոչվում է ուղիղ միացում: Այժմյան պայմաններում,համակարգչի միջոցով ինֆորմացիոն հաշվողականցանցին կարողէ միանալ ցանկացածմարդ, կազմակերպություն, ֆիրմա, օգտվել ինֆորմացիոն ռեսուրսներից կամ առաջարկել իր ինֆորմացիոնռեսուրսները: Յուրաքանչյուր համակարգչի ռեսուրսը, ամենից առաց, հիշողությունն է, որտեղ պահվում Է ինֆորմացիան ն, իհարկե, պրոցեսոէ, որով որոշրի (թվաբանականսարքի) արտաղրողականությունն վում է տվյալներիմշակման արագությունը: Ցանցի ընդհանուր ռեսուրսների համատեղ օգտագործումըծնեց այնպիսի հասկացություններ,ինչպիսիք են` տվյալճերի բաշխված բազաներ, բանկեր,տվյալների բաշխվածմշակումներ: Կոնցեսլտուալպլանով հաշվիչ ցանցերը, ինչպես նան առանձին համակարզիչներըինֆորմացիոն տեխնոլոզիաներին պրոցեսների իրացման միջոցներ են:

.

4.2.

Ցանցերիդասակարգումը

Համակարգչայինցանցերըհանդիսանումեն բազմամեքենայական մեքողի օզտագործման բարձրագույնձնը, որի առավելությունները հետնյալնեն. -՛ Այդ ցանցերը կարող են ընդգրկել 100-ավորԷՀՄ-ներ,որոնք տեղադրված են իրարից տարբեր, նույնիսկ հագարավոր կիլոմետրեր հեռավորությանվրա: ՏՑանցերումտվյալների մշակման, տվյալների հաղորդման, համակարգի կառավարման գործառնությունների կատարումը բաշխված է տարբեր ԷՀՄ-ների միջե:

-

Սշխարհագրական տեղաբաշխումիցկախված,հաշվիչ ցանցերը հիմնականումկարելի է բաժանել երեք կարգերի՝

ցանցեր, ռեգիոնալցանցեր, լոկալ ցանցեր: Գլոբալ ցանցերըմիավորում են իրարիցբավականհեռու տարածությունների վրա տեղաբաշխված համակարգչային ռեսուրսները: Իհարկե, անժխտելի է, որ այղպիսի տեղաբաշխմանդեպքում հնարավորչէր անցկացնել կաբելայինկապր, որը երնի չէր էլ կարող բավարարել ներկայացվողպահանջները: Գլոբալ ցանցերի բաժանորդների միջե փոխգործողությունն իրականացվումէ կապի հեռախոսային գծերի, ռադիոկապի,ինչպես -

-.

գլոբալ

արբանյակայինկապի միջոցով: Գլոբալ ցանցերի, թերնս, ամենակարնոր նշանակությունն այն է, որ քույլ է տալիս լուծել ողջ մարդկության ինֆորմացիոն ռեսուրսների միավորման հիմնառեխնդիրը ն ապահովել ազատ մուտքի հնարավորությունը այղ սուրսների մեջ: Ռեգիոնալ ցանցերընույնպես իրար են կապում տարբեր հեռավորությունների վրա տեղաբաշխված տնտեսական տարածաՍակայն ռեգիոշրջանների, առանձին երկրների բաժանորղներին: տասնյակհեռավորությունը միջն նալ ցանցերում բաժանորդների է: հարյուրավոր կիլոմետրեր Լոկալ ցանցերը բաշխված հաշվիչ համակարգեր են, որտեղ համակարգիչներիմիջն տվյալներիհաղորդումըչի պահանջումհաեն միացտուկ հարձարանքներ: Այստեղ համակարգիչներնիրար է, ուսսահմանափակ որոնց երկարությունը վում լարերի միջոցով, հաղորնան միջն է կազմակերպությունների սահմանափակ տի ղակցման հեռավորությունը: Սյս ցանցերը, որպես կանոն, միավոկամ տարբեր ենթակառուցվածքներ րում են մեկ կազժակերության մի քաճի իրարից ոչ հեռու զտնվող շինություններ:Սովորաբար այսֆիրպիսի ցանցերը գործում են առանձին ձեռնարկություններում, որոնց միջն հեռավոմաներում, բանկերում կամ գրասենյակներում, րությունը չի գերազանցում2-2.5 կմ-ը: Համակարգիչների միջն ոչ մեծ տարածությունը տնտեսապես իրեն արդարացնում Է, քանի որ համալրված են հաղորդակցման էժան սարթավորումներով: Ցանցերում ապահովվում է տվյալների հաղորդմանբարձր որակը, բացթողնճանբարձր կարողությունը(100մ. բիթ/մրկ), որը օգտհնարավորություն է տալիս ներկայացնելծառայությունվողներին ների լայն շրջանակ` ֆայլային, տպագրություն,ֆաքս, Լլեկտրոնաորոնց իրացումը առանձին` լոկալ յին փոստ ն այլ ծառայություններ, թանկ հաճույք է: բավական համակարգչի վրա հաշվիչ ցանցերն իրենբնութագրմամբ, Այսպիսով, ընդհանուր են որոնք միավորհամակարգ, համակարգչային ցից ներկայացնում ն ծառայում են առանց ն են միջոցով հատուկ սարքերի կապի ված աղավաղմանտվյալների հաղորդմանն ընդունմանհամար: Նշված երեք տիպի ցանցերիմիավորումըթույլ է տալիս ստեղծել բազմացանցայինհիերարխիա. որն ապահովում է հսկայական ծավալի ինֆորմացիայի մշակման տնտեսապես նպատակահարմար պայմաններ,ինչպես նան այղ անսահմանափակինֆորմացիոնռեսուրսննրի մեջ ազատ մուտքի հնարավորություն: Հաշվիչ ցանցերի հիերարխիկ տեսքը կարելի է ներկայացնել նան

այսպես.

-

»

-

Գլոբալ ցանց

Հան

կարելի Ցանցի արտադրողականությունը

Լոկալ ցանց

ոք

ԱրարՀՀ

Լոկալ ցանց

Լոկալ ցանց

Լ

Լոկալ ցանց

Լոկալ

ցանց

4.12

Լոկալ ցանցերը որպես բաղաղրատարրեր (կոմպոնենտներ) կաեն մտնել ռեգիոնալ ցանցերի կազմի մեջ, իսկ ռեգիոնալ ցանցերը միավորվում են գլոբալ ցանցերում ն, վերջապես, գլոբալ ցանցերը նույնպես կարող են կազմել բարղ կառուցվածքներ: Համակարգչային ինտերնետցանցը գլոբալ ցանցի համեմատաբար ավելի տւսրածված ձնն է, որի մեջ մտնում են բագմաթիվմիացված ագատ ցանցեր. Յուրաքանչյուր ցանցի ներսում, որը դուրս է գալիս դեպի ինտերնետ, գոյություն ունի կապի որոշակի կառուցվածք ն կառավարման կարգապահություն: Գիտության, տեխնիկայի արտադրության տարբեր ճյուղերում անհատական համակարգիչների կիրառման պրակտիկան ցույց տվեց, որ հաշվիչ տեխնիկայի ներդրումիցավելի բարձր արդյունավետություն կարելի է ապահովել ոչ թե առանձին, ավտոնոմ անհարող

.

Ցանցերիններկայացվողհիմնական 7

.

պահանջները

:

Յուրաքանչյուր հաշվիչ ցանցի ստեղծման ճպատակնէ հնարավորություն տալ ցանցից օգտվողներին ագատ մուտք գործելու ռեսուրսների մեջ ն օգտվելու ղրանցից: Ռեսուրսներիմեջ մուտթ զործելու որակը, որպես ցանցի գործունեության բնութագիր,կարելի է տալ բազմաթիվ ցուցանիշներով, որոնց ընտրությունը կախված է ցանցի առջե դրված խնդիրներից: Այդ խնդիրներից կարելի է առանձնացնել հետեյալները` ցանցի արտադրողականությունը, » ցանցի թողունակությունը, ցանցի հուսալիությունը,

գնահատել տար-

նակը հարցում կատարելու պահից մինչն պատասխանիստացման միջն ընկած ժամանակն է: ՀՉակազդմանժամանակը կախված է բազմաթիվգործոններից, ինչպիսիք են` ցանցը օգտագործող ծառայությունը, ցանցի ծանրաբեռնվածությանաստիճանը ն այլն: Այդ պատճառովարտադրողականության գնահատումը որոշվում է հակագդման միջին ժամանակով: Ցանցի թողունակությունըորոշվում է ցանցի միջոցով հաղորդվող ինֆորմացիայիքաճակով, այսինքն` որքան արագ այն կարող է կատարել ինֆորմացիայիհաղորդմանհիմնականգործառույթը: Թողունակություննընդհանրապեսորոշվում է բիթ/վայրկյանում: Հուսալիությունը որոշվում է նրա մեջ մտնող բոլոր բաղադրամասերի աշխատանքիհուսալիության աստիճանուլ: Ապարատային բաղադրամասերիաշխատանքիհուսալիության համարսովորաբար օգտագործվում է կրկնօրինակման տարբերակը. որնէ էլեմենտի շարքից դուրս գալու դեպքում այդ գործառույթը իր վրա է վերցնում մեկ էլեմենտ: Ցանցի աշխատանքիընթացքումպետք է ապահովվիինֆորմագիայի պահպանումը ե դրա պաշտպանությունըաղավաղումից: Ցանցի հուսալիությունը բարձրացնելունպատակով,որպես կանոն,

այլ

ինֆորմացիայի կարեոր գործառույթներից անցի ղումը, որն իրականացվում առանձին բաժիններով,որոնք անվա-

' ով:ր 4.3.

է

բեր ղիրքերից: Օգտվողի տեսանկյունից կարնոր ցուցանիշ է համակարգի հակազդման(ռեակցիայի) ժամանակը: Հակազդման ժամա-

Ռեգիոն

Ռեզիոն

Հ

ցանցի կառավարումը, գանցի ընդարձակումը:

է նան

հաղոր-

է

ծրարներ: նման բաժանումը կատարվումէ` նկատի ունենալով այն, որ բացառվածչէ հաղորղմանժամանակինֆորմացիայի կորուստը կամ աղավաղումը: կարնոր տեղ է հատկացված ժամանակակից հաշվիչ ցանցերում նան հուսալիության մյուս կողմի` անվտանգությանապահովմանը ինչպես նան ինֆորմացիաապահովելով նրա պաշտպանությունը, չունեցողների մուտքի կանխարգեյիգ օգտվելու թույլտվություն լումը: Կառավարելիությունը.Հաշվիչ ցանցին, որը միավորում է մեկ ամբողջի մեջ, աշխատանքի ժաառանձին համակարգիչները են միջոցներ ոչ միայն տարաբնույթինֆորմամանակ անհրաժեշտ նում

են

ցիայի հավաթման աշիսատանքի դիտարկման համար, այլն միջոցներ` ցանցի կառավարմանհամար: Ընդհանուր առմամբ, ցանցիկառավարմանհամակարգը պետք է ցանցում գործող ցանկացած էլեմենտի աշխատանքի վրա ներգործելու հնարավորություն ընձեռի, պեւոք է ապահովված լինի ցանկացած էլեմենտի նկատմամբիրականացվողկառավարման անհրաժեշտ միջոցառումներով: Ցանցի կառավարմամբզբաղվում է ցանցի ադմինիստրատորըկամ այն օգտվողը, որին հանձնարարվածէ այդ գործառույթի կատարումը: օբյեկտ է ոչ Ընդարձակումը. Ցանկացած ցանց զարգացող իայն նոր էլեմենտների մոդեռնացման,այլն նոա ֆիզիկական ընդլայնման տեսակետից: Դա նշանակում է ցանցում ավելացնել նոր էլեմենչոներ (Օգսւվողներ, համակարգիչներ,ծառայություններ): Այդպիսի հնարավորություններիառկայությունը մտնում է «ըճնդլայնում» հասկացության մեջ: Ընդարձակման մյուս բնուքագրիչը ցանցի մասշտաբայնությունն է, որը որոշում է ցանցի ընդլայնման իհարկե, առանց իջեցնելու նրա արտադրողահնարավորությունը,

կանությունը:

4.4. Ցանցերի կառուցվածքը(տոպոլոգիան) Ցանցի տոպոլոգիա արտահայտությունը բնութագրում է համակարգիչների, կապի միջոցներին ցանցերի ֆիզիկական տեղաբաշխումր: Նրանք կարող են լինել տաբեր տեսակի, բայց լոկալ հաշվիչ ցանցերին բնորոշ են երեքը` աստղաձն, օղակաձն ե գծային (շինա): Ինչպես նշված, այնպես էլ գանկացածայլ տեսակի ցանցերիհիմնական նշանակությունը նրանում է, որ նրանբ ցանցին միացած օգտվողներին են տրամադրումինֆորմացիոն ն հաշվողական ռեսուրս-

օգտվողների բոլոր տվյալները ն ապահովում նրանց մուտքը` այդ տվյալներից օգտվելու համար: Ֆայլ սերվերը կատարում է հետնյալ գործառույթները` տվյալների պահպանումը, տվյալների արխիվացումը, տարբեր օգտվողների միջն տվյալների փոխանակմանսինխրոնացումըն տվյալների հաղորդումը: Վամակարգչային ցանկացած ցանց կարելի է ղիտարկել որպես հանգույցների մի ամբողջություն: տոպոլոգիանառանձնահատուկ է նրանով, որ բոլոր ԸԱստղաձն հանգույցները միացված են մեկ ընդհանուր կենտրոնականհանգույցի: Աստղաձն ցանգի տոպոլոգիայի հիմնականառավելություննայն Է որ օգտվողների համակարգիչներիմիջն փոխգործողությանկաչավարճան կազմակերպմանտեսակետից ավելի խնայողաբեր է ն դարմար: Աստղաձն ցանցի ընդլայնումը կարելի է իրականացնել ավելի հեշտությամբ, քանի որ որնէ համակարգչի ավելանալու դեպքում անհրաժեշտ լինում ավելացնել կապի մեկ կանալ (մեկ գիծ): Աստղաձն գանցի տոպոլոգիան հիմնված Է կենտրոնականհանգույցի վրա (գծ.13), որին միացված ծայրամասայինհանգույցներից յուրաքանչյուրը կենտրոնական հանգույցի հետ ունի կապի իր առանձին գիծը: Աստղաձն ցանցում ամբողջ ինֆորմացիան հաղորդվում Է կենտրոնականհանգույցի միջոցու, որը ստացված ինֆորմացիոն հոսքը բաժանումէ ըստ երթուղիների: Չնայած վերը նշված առավելություններին,աստղաձն ցանցի աշխատունակությունը կախված է կենտրոնականհանգույցից: Դա յանցի հիմնական թերությունն է, քանի որ այդպիսի վիճակը բնուտագրում է նրա աշխատանքի ցածր հուսալիությունը. կենտրոնավան ցգանցիշ̀արքից դուրս գալու ղեպքում շարքից դուրս է գալիս ամբողջ ցանցը: նում

են

ցանցից

է

՝

ներ: Այս տեսանկյունից կարելի է հանգել նրան, որ լոկալ հաշվիչ ցանցը սերվերների Ա բանվորական տեղերի սի ամբողջություն է:

Սերվերը ցանցին միացված համակարգիչ է, որը որոշակի ծառայություններով սպասարկում է օգտվողներին: Սերվերներն իրականացնում են տվյալների պահպանումը, տվյալների բազայի կառավարումը, հանձնարարություններիտպագրումը ն օգտվողներին անհրաժեշտ այլ զործառույթների կատարումը: Այսպիսով, սերվերները ցանցի ռեսուրսներն են, իսկ բանվորականտեղերը անհատական համակարգիչներնեն, որոնք միացված են ցանցին ն դրանց միջոցով օգտվողները ստանում են այդ ռեսուրսներից օգտվելու թույլտվություն: Անհրաժեշտէ հատուկ ուշաղրություն դարձնել հատկապես ֆայլային սերվերներիվրա (ֆայլ սերվեր), որոնք պահպա128

--

-

գծ. 13. Աստղածնցանցի տոպոլոգիան

Օղակաձն ցանցի տոպոլոգիան հանգույցների միացումն է փակ շղթայի տեսքով. որտեղ մեկ հանգույցի ելքը միացված է մեկ

ուրիշ հանգույցի մուտքի հետ: Ինֆորմացիան օղակով մեկ հանգույցից տրվում է մյուսին, ստացվում է, որ օղակաձն ցանցի տոպոլոգիայի կառուցվաքը այնպիսին է. որ բոլոր համակարգիչները միացված են մեկ ուղղություն ունեցող օղակի հետ (գծ.14): Յուրաթանչյուր միջանկյալհանգույց, որը գտնվում է հաղորդող ն ընդունող սարքերի միջե, տրանսլյացիայի է ենթարկում ուղարկվող հաղորդագրուբյունը: Ընդունող հանգույցը, ընդունելով բոլոր հսղորդագրությունները, արձանագրումէ միայն այն հաղորդագրությունը, որը հասցեագրված է իրեն:

են շինաՏվյալները ցւսնցի հաղորղող հանգույցից տարածվում համակարգիչէ բոլոր ցանցի ընդունվում յի երկու կողմերում, որը մտնում են ների կողմից: Պետք է ավելտցնել,որ տվյալները չնայած համակարգիչների մեջ, սակայն յուրաքանչյուր համակարգիչ գրանհասցում է միայն այն հաղորդագրությունըկամ տվյալը, որը ցեագրված է իրեն: Նշենք, որ յուրաքանչյուր հաղորդագրություն անպայման պետք է ունենա իր հասցեն:

տրանսլյատոր տերմինուստոր

արարո

Ն

0ժ. 15.

|

ՉԺ. 14.

տոպոլոգիան Օդակածն ցանցի

|

Ցանցի այս տոպոլոգիայի աշխատանքիհուսալիությունընահամեմատ ավելի բարձր մակարդակի է, քանի որ այստեղ բացակայում է կենտրոնականհանգույցը: Չնայած դրական այդ հատկանիշին, օղակածձնցանցի տոպոլոգիայի թերությունն այն է, որ, եթե ինչ-ինչ պատճառներով շարքից ղուրս գա որնէ հանգույց, ապա խախտվում է օղակի ամբողջությունը:Նման դեպքերում պահանջվում է ձեռնարկել հատուկ միջոցառումներ`ինֆորմացիոն կապուղով հաղորղումն ապահովելու համար: Գծային (շինա) ցանցի տոպոլոգիան: Այս ւոեսակը լայնորեն օգտագործվում է լոկալ ցանցերում: Կառուցվածքու|բավական հասարակ է, բոլոր համակարգիչները տրանսֆերների միջոցով (րնդունող-հաղորդող սարքեր) միացված են մեկ միասնական կապի ցանցի հետ, որը վերջանում է երկու կողմերում տեղաղրված տերմինատորներով, որոնք կլանում են ուղարկված հաղորդագրությունը (գծ. 18): խորդի

ո: Գծայինգանցի տոպլոլոգիան

Գծային ցանցի տոպոլոգիան պասիվ ւտոպոլոգիաէ, իսկ դւս միայն նշանակում է, որ գծի վրա տեղադրված ոամակարգիչները «լսում են» ցանցով հաղորդվոդ տվյալները, ճրանք այդ տվյալները չեն տեղափոխումհաղորդողից ընդունողին,ինչպես դա կատարվում էր նախորդ՝ աստղածն,օղակաձնցանցերում: Նշված հատկությունը գծային ցանցի տոպոլոզիայի ղրական հատկությունն է, քանի որ ցանցում տեղադրվածորնէ համակարգչի չի ունենում շարքից դուրս գալու դեպքում դա ոչ մի ազդեցություն տոմնացած համակարգիչներիաշխատանքի վրա: Գծային ցանցի որ կարելի այն պոլոգիայի կիրառմանմյուս առավելությունն հտմակարգիչների տեղադրվող վրա գծի ավելացնել ընդարձակել, է քանակը: Ցանցայինայս տոպոլոգիան ապահովում բարձր արասա, համեմատ գություն ն, որ ամենակարնորնէ, նախորդների դեպքում, առանձին հանզույցների հնարավոր անսարքությունների ավելի կայուն է: է Ցանցի թերությունը ցածր թողունակություննէ, որը կարող բահաղորոմեծ ցավալի հասնոդ տվյալների ցասաբար անդրադառնալ ման պարագայում:Այժմ օգտագործվումեն նան բազային՝ «աստղաձն-գծային»,. «աստղ-օղակ», համադրված տոպոլոգիաները (գծ.16, 17):

այն է,

է

կումուտաց անգույց

0ծ, 176.

Ինտերնետի ստեղծման նպատակն էր մի կողմից, հակառապաշտպանուկորդի հարձակման դեւսքում հաղորդակցությունների թյունը, մյուս կողմից` գիտահետազոտականտարբեր կազմակերպությունների համագործակցության հեշտացումը: Բացի դրանից, այն նպատակուներ կաւ ապահովել համալսարանների, զինվորական կազմակերպություններին պաշտպաճականկազմակերպուբյունների ու ձեռնարկություններիմիջն: Ռրոշ ժամանակ անց այդ համակարգումներառվեցին ֆայլերի տեղափոխման ծրագրերը ն էլեկտրոնայինփոստը: Ինտերնետիզարգացմանհաջորդ փուլում ստեղծվեց ԱՍՆ ազգային գիտական ֆոնդը, որով միավորվեցինԱՄՆ գիտական բոլոր

տրանսֆեր

Աստղածե-գծային տոկյոլոգիա

Տոպոլոզիայիայս կառուցվածքը դիտվում է որպես մագիստրալային շինայի օգնությամբմի քանի աստղաձն ցանցերի

կենտրոնները: Ցանցի հիմքը կազմում էին հինգ սուպեր համակարգիչներ, որոնք իրար էին միացված կապի գերարագ գծերով: Ստեղծվեցին այնպիսի պայմաններ,որ յուրաքնչյուր օգտվող կարող էր ազատ միանալ ցանցին ն օգտազործել նրա հնարավորությունները:8անզերի ստեղծման նման գաղափարը իրականություն դարծավ նալ ուրիշ երկրներում:Այնուհետնանհրաժեշտությունառաջացավմժիավորել տարբեր երկրների նման ցանցերը, որի արգասիքը հանդիսացավ 90-ական թվականներին ի հայտ եկած ինտերնետը, որը գոյություն ունի այժմյան տեսքով: Ինտերնետն իրտր է միացնում աշխարհի տարբեր երկր0երում ստեղծվածհազարավոր ցանցեր,որոնցից օգտվում են միլիոնավոր մարդիկ ն կազմակերպություններ: Հնարավորէ, որ մոտ ապագայում ինտերնետըդառնա կապի հիմնականայն միջոցը, որը ուղիղ ինտերնետ ցանցին կմիացնիոչ միայն համակարգիչները,այլն հեռախոսները, հեռուստացույցները,տեսախցիկներըն այլ սարքեր: ԱյդԳործունեության ցանկացած բնագավառում պիսի

միացում:

ռեպիտեր

կոմուտագիոն հանզույց

ատ այձաններում նյառնա արո Ոողույունունոույունը ացուլինեմ կրեսոաագնուի աստղածն՝ էմհ ՔԱՄԻ հանգույցիցանցերի Ինտերնետցանցի հասկացությունը.Ինտերնետըավելի նեղ (օղակի) Գծ.

17.«Աստղ-օղակ» տոպյոլոգիա

հաջողությունների

Աստո-

հետ:

Ք. 4.5. Ինտերնեւոցանցիի հայտգալը

ն

զարգացումը

այն նակման: րերաաշխարհային ցանց գրությունների վ ՐԸա

Է Դա տվյալների փոխանված է տարբեր արձանա-

օգտագործման Հերը ռազմական Փո

թվականին, որպես ՄՈՄ Բ

ճնավորվելէ

պաշտպանության կայունության ը Ն ԱՄՆ բարձրացման

նության նախարարության

էր:

ստորաբաժանումներից մեկն

զմական ծրագիր, որը ծառայում էր ԱՄՆ պաշտպաՈՎ

.

հասնելու

համար

ինտերնետով աշխատելու

կա-

իմաստու ցանցերի միավորում է, իսկ վերջին տարիներին այդ անվանումը ստացավ նոր, ավելի լայն բովտնդակություն`համաշխարհային համակարգչայինկաս (//օՈԺ Պ/ցծ Պ/6Ե): Ինտերնետըֆիզիկական իմաստովկարելի է դիտել որպես հնարավոր կապի միօոցկերով իրար միացված միլիոնավորհամակարգիչներ:Ֆիզիկական այդ բնութագրումը ինտերնետի համտր դարձյալ կարելի է նեղ անվանել: Ավելի ճիշտ կլինի ինտերնետըդիտել որպես ինֆորմացիոն տարածություն: Այսինքն` ինտերնետը, ինչպես նշվեց, իրար միացված համակարգիչներիամբողջություն չէ միայն: Եթե տարբեր ԱԱԿ Ա ԱԱ :

դա չի նշանակում, որ նրանց նացվում է տվյալների փոխանակում, միջն գործումէ ուղիղ կամ վիրտուալ միացում: Այն տվյալները կամ հաղորդագրությունները,որոնք ուղարկվում են մեկը մյուսին, բաժանվում են ծրարների ն նույնիսկ կապի մեկ սեանսի ընթացքում մեկ հաղորդմանտարբեր ծրարները կարող են անցնել տարբեր ուղերթներով: Ինչպիսի ուղերթներով էլ որ անցնեն այդ տվյալները, միննույն է, այդ ծրարները վերջին հաշվով կհասնեն նշանակված վայրը, կհավաքվենբոլոր ծրարները ն միասին կկազմեն այն հաղորդագրությունը, որն ուդարկվել էր տվյալ հասցեով: Այսպիսով, ինտերնետնիրենից ներկայացնում է մի տարածություն, որի ներսում իրականացվում է ւովյալների անընդհատ շրջա-

պտույտ. .

4.6.

Ինտերնետցանցի կառուցմանհիմնական սկզբունքը

Ինտերնետը գլոբալ ինֆորմացիոն ինֆրակառուգվածք է: Այն տվյալների տարածմանմեխանիզմէ, միջավայր`օգտվողների ն համակարգիչների միջն, անկախ նրանց աշխարհագրականվայրերից, փոխգործողությունըապահովելու համար: Եթե նախնականշրջանում ինտերնետի ստեղծմաննպատակը տարբեր տեսակի համակարգիչներիմիավորումնէր մեկ ընդհանուր ազդեցությունը տարածվել է ողջ հասաայժմ

աարազա ր րակության

մասշտաբով:

Առաջինանգամ տարբեր հեռավորություններիմրա գտնվող համակարգիչները միացվեցին հեռախոսային գծերի միջոցով, ռրտեղ օզտագործվեց հեռախոսային գծերին բնորոշ, կապուղու կոմուտացիոն տեխնոլոգիան:Այն ենթադրում էր ֆիզիկականն անընդմեջ կապ երկու բաժանորդների ճիջն: Քանի որ հնարավոր չէր իրար միացնել բոլոր բաժանորդներին, օգտագործվեց կոմուտացիան,որի պայմաններում կապի հնարավորություն տրվեց մի քանի բաժանորղներիմիաժամանակ: Կաւվուղին կազմված է առանձին տեղամասերից,որոնք իրար են միացված հատուկ սարքի՝ կոմուտատորի միջոցով: Եթե բաժանորդը ցանկանում է կապ հաստատել,ապա դիմում է իրեն ավելի մոտ գտնվող կոմուտատորին,որն իր հերթին, ազատ կապուղու միջոցով դիմում է հաջորդ կոմուտատորինն այդպես հաջորդաբար, ն, վերջին հաշվով, երկու բաժանորդներիմիջն հաստատվում է ուղիղ կապ, ն նրանք կարող են փոխանցել իրենց տվյալները:

Փորձարկման արդյունքում բացահայտվեց, որ կապուղիների կոմուտացիանհարմար չէ համակարգչայինցանցի ստեղծման համար, քանի որ կոմուտացիոնտեխնոլոգիայիօգտագործմանժամապետք է աշխատենմիննույն ճակ բաժանորդներիսարքավորումները տվյալները համակարգիչների ժամանակ, երբ արագությամբ,այն մշակմանէին ենթարկում տարբեր արագություններով: բացի այդ, կապուղու օգտագործումըանարդյունավետէր, որովէր, հետն տվյալների հաղորդման ժամանակ խիստ ծանրաբեռնվում իսկ երբ տվյալները մշակման էին ենթարկվում,կապուղին ազատ էր մնում-

Նշված այդ թերություններն առաջադրեցիննոր պահանջներ` ստեղծել տվյալների հաղորդման նոր տեխնոլոգիա:Այդ նոր տեխնոլոգիան էլ հանդիսացավցանցով հաղորդվող տվյալների բաժան արդեն են խոսվել ծ ծրարների, Շումը խոսվելէ: Շերի, որի մ մասին մասերի՝ ումը մասերի՝ 4.7.

Ինտերնետցանցիցօգտվելու կարգը

Ինտերնետի տարբերիչ առանձնահատկությունըաշխատանքի Է նրանով, որ ցանբարձը հուսալիությունն Է, որը պայմանավորված Եթե ցանցում չարմիասնականկենտրոն: կառավարման զում չկա ապա կապի միջոցներ, քից դուրս գան որոշ համակարգիչներկամ է հաղորդումը կարող հասնել այլ կապուղիներով: Ինչպես ցանկացածհամակարգչայինցանց, այնպես էլ ինտերիրա ծ է բագմաթիվ համակարգիչներից, որոնք որոնք իրար կարգիչներից,

թիվ Նանակաի գծերով

ապահովում է բոլոր փոխանակումն Ինտերնետնինֆորմացիայի են ն միացված են մտնում որոնք այն համակարգիչների միջե, դրանք հաշվիչ լոկալ ցանցին: Ինտերնետի հիմնական բջիջները են են: ինտերնետին,ապա Եթե այդ ցանցերը միացված գանցերն այդ ցանցի յուրաքանչյուր բանվորականկայան նույնպես կարող է միանալ ինտերնետին:Ինտերնետում օգտագործվում է թողունակության բավականբարձր հատկություն ունեցող կաբել: Բացի կաբելային հաղորդումից, ինֆորմացիանկարելի է հաղորդել նան արբանյակայինկապի համակարգով, որի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս տիեզերականտարածությանմիջոցով ինֆորմացիան հադորդել տարբերաշխարհամասեր:Ինտերնեւոայինցանցին միացված յուրաքանչյուր համակարգիչ ունի իր հասցեն, որի միջոցով աշխարհի ցանկացածվայրում գտնվող բաժանորդը կարող է միանալ դրան:

Ինտերնետից օգտվողներըցանցին միանում են հատուկ կազմակերպություններիհամակարգիչներիմիջոցով, որոնք կոչվում են ինւտերնետցանցի մատակարարծառայություններ(պրովայդերներ) ն ունեն բազմաթիվ գերարագ գծեր` օգտվողներին ինտերնետի մնացած մասերիհետ միացնելու համար: Ինտերնետին միացված համակարգիչները հաճախ անվանում են նրա հանգույցները կամ սայդերը: Այդ հանգույցները, որոնք տեղադրվածեն պրովայդերներիմոտ, ապահովում են օգտվողների մուտքը ինտերնետ: Բազմաթիվ ֆիրմաներ ն կազծակերպյւթյուններ ստեղծում են իրենց ՊԵ հանգույցներըինտերնետում,ռրի միջոցով ինֆորմացիա են տարածում իրենց ապրանքներին ծառայությունների վերաբերյալ: Պրովայդերիօգնությամբ ինտերնետինմիացումը նշանակում է, որ մոդեմի օգնությամբ հնարավորէ կապ հաստատել մատակարարի համակարգչի հետ: Այժմ օգտագործվում են ինտերնետինմիանալու հետնյալ տար-

.

բերակները՝

Առանձնացվածկապուղով գիծ` մշտական միացում (օրվա 249), որը ապահովում է ինֆորմացիայի հաղորդման բարձր արագություն: Այս տարբերակըօգտագործվում է միայն խոշոր ֆիրմաների ն կագմակերպություններիկողմից, քանի որ բավական թանկ է: Աշխատանքէլեկտրոնայինփոստի միջոցով: Այս տարբերակը թերնս ցանցի օգտագործմանէժան մեթոդն է: Ցանցինկոմուտացիոնմիացում, դրն օգտագործում են միայն պրոֆեսիոնալ օգտվողները: -

4.8.

մինչե օրս էլ հանդիսանում է համաշխարհայինցանցի հիմքը: Այդպիսովինտերնետ ցանցի միավորմանբանալինդարձավ նոր արձանագրությունը,որի առաջին մեկնակերպնի հայտ եկավ կոչվում էր 1ՇՔ/ Լ՛Յոտուտտօո 1973 թվականին: Արձանագրությունը տեղ ՇՕուրօ Ք0ԷՇօՄ. որը ապահովեց հաղորդագրությունները ՇՔ բահետագայում արծանագրությունը հասցնելու գործընթացը: էին գտնվում ԼՇՔՈՔ որոնք արձանագրությունների, ժանվեց երկու` տարբեր մակարդակներիվրա: 7ՇՔ արձանագրությունը տրանսպորտայինմակարդակիէ, որը /Բ կառավարումէ ինֆորմացիայի հաղորդմանգործընթացը, արձանագրությունըհասցեային մակարդակիէ, որը ենթարկվումէ ցանցին ն որոշում է, թե հաղորդումըոր հասցեով է գնալու: ԼՇՔ արձանագրությամբուղարկվող տվյալները «կտրատվում են» ոչ մեծ ծրարների, որից հետո յուրաքանչյուր ծրար ենթարկվում այնպես, որ նրանցում լինեն է մարկիրովկայի/պիտակավորման/, են համակարգչի վրա ստացողի անհրաժեշտ տվյալներ, որոնք համար: հ ավաքման ձնակերպման, փաստաթղթիճիշտ էությունը նրանում է, որ Ք դութղոծէ Ք.օ1Շօօ/ արձանագրության մասնակից պետք է ունենա համաշխարհայինցանցիյուրաքանչյուր լինել ԼՇԲ-ի կարող չի անգամ իր եզակի հասցեն, առանց որի խոսք ծրարներըճիշտ տեղը հասցնելու մասին: արտահայտՅուրաքանչյուրհասցեագրվածհաղորդազրություն |Ք հասցեն կազմավում է չորս բայթերով` օրինակ 195.38.46.11: կերպված է այնպես, որ յուրաքանչյուր համակարգիչ,որի միջուլ անցնում է ինչ-որ ՇՔ ծրար, կարող է այղ չորս թվերով որոշել` որ ավելի մոտ գտնվողին է այն վերաբերում,որին պետք է ուղարկվի , ծրարը: ԱրդյունքումՇ̀Բ ծրարը հասնում է հասցեատիրոծը:

օրը,

որը

Ինտերնետցանցի տեսականհիմքը

Ինֆորմացիայի հաղորդման ն ընդունման հնարավորությունը ստեղժվել է դեռ 50-ական թվականներին ե ուներ լաբորատոր բնույթ: Հետագայում ԱՄՆ-ում զարգանալով ն կատարելագործվելով` վերածվեց ազգային մասշտաբովցանցի, որն իրար էր միացնում գիտահետազոտական խոշոր կենտրոններ: Հիմնական նաատակն էր միացնել գիտատեխնիկականնախագծերիվրա աշխատող կոլեկտիվներին՝աշխատանքըկոորդինացնելու համար: Ինտերնետի ստեղծումը ընդունված է հաշվել 1983 թվականից, երբ համակարգչային ցանցի ծրագրային ապահովման մեջ տեղի ունեցան հիմնարար փոփոխություններ:Ինտերնետի ծննղյան օրը դարձավ նան 1ՇՔՈԲ արձանագրությունների ստանղարտացման

ԳԼՈՒԽ 5

ԻՆՏԵՐՆԵՏ ԱՆՀ

5.1.

Ինտերնետ ցանցի ծառայությունները

Երբ խոսում ենք ինտերնետի աշխատանքի կամ նրա օգտազործման մասին, դա իրականումվերաբերում է ոչ թե ինտերնետին ամբողջությամբ,այլ նրա բազմաքիվծառայություններից մեկին կամ մի Կոնկրետ նպատակներիցն լուծվող խնղիրների բնույթից կախցանցի այն օառաված` օգտվողները օգտագործում են ինտերնետ յությունները, որոնք իրենց անհրաժեշտեն: Պետք է նկատել, որ տարբեր ծառայություններ ունեն տարբեր արձանագրուքյուններ,որոնք այլ կերպ անվանում են կիրառական արձանագրություններ:Այսպիսով, որպեսզի օգտվենք ինտերնետի որնէ ծառայությունից, անհրաժեշտ է համակարգչի վրա տեղադրել այնպիսի ծրագիր, որը կարողանա աշխատել տվյալ ծառայության արձանազրությունով: Այդպիսի ծրազրերը կոչվում են հաճախորդային կամօգտվողներիծրագրեր: Ինտերնետի ինֆորմացիոն ռեսուրսները ինֆորմացիոն տեխնոբազայի ամբողջություննեն, որոնց թվին են լոգիաներինտվյալների

քանիսին:

պտտկանում չ.

էլեկտրոնայինւիոստը, տելեկոնֆերանոներիհամակարգը, -. ֆայլային արխիվներիհամակարգը, ԷՔ ինֆորմացիոն ճՕթլ համակարգը, -. տեղեկատու գրքերը ».500 ն այլն: էլեկտրոնային փոստ. Չնայած նախորդ զլխում հիշատակվել է այդ մասին, ստկայն նպատակահարմար ենք զտնում ավելի մանրա-. մասն ծանոթացնել նրա աշխատածճքի սկզբունքներին: ինֆորմացիոն ռեսուրսների մեջ մուտքի գլխավոր Ինտերնետի ռեժիմը օռհոծ-նն է: Նույնիսկ էլեկտրոնային փոստի սերվերները միմյանց հետ ինֆորմացիայի փոխանակումն իրականացնում են ռեժիմով` ՏԵ(1Ք (ՏլոքՀ Խու տոտ: ՖՈԹ6օ01)արձաինտերակտիվ ». -.

նտգրությունով:

Չնայած հեռահաղորդակցմանբուռն զարգացմանը, ինտերնետ մուտքի հիմնական միջոցը էլեկտրոնայինփոստն է: Այն ոչ միայն ինտերնետի կարնոր ռեսուրսներիցմեկն է, այլն էլեկտրոնային հեռահաղորդակցմանամենամասսայականմիջոցը:

Ինտերնետ ցանցից յուրաքանչյուր օգտվող ունի իր փոստային արկղը: Եթե հաշվի առնենք, որ ինտերնետիմիջոցով կարելի է ընղունել նս երկու տասնյակ մին հաղորղել տարբեր հաղորդագրություններ մի քանիսը չունեն որոնցից ջազգային համակարգչայինցանցերին, օոհոօ ծառայությունընդհանրապես,ապա հասկանալի կդառնա,որ քան ինտերնետիինփոստն ունի ավելի մեծ հնարավորություններ, շատ բանով փոստը ծառայությունը:էլեկտրոնային ֆորմացիոն նման է սովորական փոստայինծառայությանը: (Թղթակցությունը կամ սովոպատրաստվումէ օգտվողիկողմից, իր աշխատատեղում րական տեքստային խմբագրի, կամ էլ փոստի պատրաստման ծրագրի միջոցով: Սովորաբար փոստի պատրաստմանծրագիրը կանչում է տեքստային այն խմբագրին, որը նախընտրումէ օգտվողը այդ տեսակի այլ ծրագրերից: Այնուհետն օգտվողը պարտավորէ կանչել փոստի ուղարկող ծրագիրը, ընդ որում` փոստի պատրաստմանծրագիրը ուղարկող ծրագրին էլանչում է ավտոմատկարզով: Ուղարկման ստանդարտծրագիր է տօոժ ոոճմ-ը, որը նամակն ուղարկում է կտպի բաժանմունք ե աշխատումէ որպես փոստային ցրիչ, սովորականփոստը հասցնում է կապի բաժանմունք`հետագա առաքմանհամար: էլեկտրոնային փոստի աշխատանքիհամար ինտերնետում մշակված Է ՏԻ/1Ք (Տոտք Խոմ 11ԹՈՏ(ԹԾՈՔ/0օօօ|) տրանսֆեր արձանագրությանսովորականնամակ, որը կիրառականմակարդակի արարձան օգտագործում է ՛7ԸԹ տրանսպորտային ձանագրություն

է

նագրությունը:`

ծառայություններիցէ Ինտերնետի

նան

տելեկոնֆերանսների

համակարգը:Այս համակարգը կառուցվածէ հայտարարություն-

ների էլեկտրոնային տախտակի սկզբունքով: Ցանկացած օգտվող կարող է տեղադրել նֆորմագիան նորությունների որնէ խմբում:

է Պրազնում ե օգտվողներին,եթե ոնհամարին, հասանելի նորություններիցօգտվելու

են՝ այդ խմբի նրանք բաժանորդագրված համար: Կարելի է ասել, որ այս մեթոդով է տարածվում ինտերնետի հտղորդումների մեծ մասը: Այս հաճակարզը բավականհաջող կան րող է աշխատել միջազգային կոնֆերանսների,սեմինարների համար: Ծառայությանաշխատանքի սկըրզհայտարարությունների բունքը նմտն է էլեկտրոնայինփոստին, սակտյն այստեղ մեկ հաղորդագրությունը ուղարկվում է ոչ թե որնէ մեկին կամ որնէ թղթակցի, այլ խմբերին: էլեկտրոնայինփոստովհաղորդագրությունը սերվերինեղ շղթայով ուղարկվում է ստացողին,ն նախատեսվածչէ միջանկյալ սերվե՝

րում հաղորդագրության պահպանումը որնէ ժամանակահատվածի ընթացքում: Ի տարբերություն դրան, նորությունների սերվերին ուղարկված հաղորդագրությունը ուղարկվում է նան բոլոր սնրվերճերին, որոնց հետ այն կապի մեջ է: Յուրաքանչյուր սերվերի կողմից ստացված հաղորդագրությունը պահվում է սահմանաւիակ ժամկետով (սովորաբար մեկ շաբաթ): Բոլոր ցանկացողներըկարող են այդ ժամանակահատվածումծանոթանալուղարկված հաղորդագրությանը: Տարածվելով բոլոր կողմերով` հաղորդագրությունը մեկ օրվա ընթացքումկարող է ընդգրկել ողջ աշխարհը: Յուրաքանչյուր օր նորությունների խմբի համար ստեղծվում են միլիոնավոր հաղոր-դագրություններ, որի հեղեղում օգտակար ինֆորմացիայիընտրությունը գործնականում կլինի անհնար: Այդ հիմնախնդրիհաղթահարման համար տելեկոնֆերանսի ամբողջ ցանցը բաժանված է թեմատիկ խմբերի, որոնց քանակը հասնում է ավելի քան 50000-ի: Դրանք ընդգրկում են թեմաների մեծ խմբաքանակ,որոնք անհրաժեշտ են

կարելի է գտնել նան ինտերնետի ստանդարտները, ինչպես նան տարբեր բնագավառներին վերաբերող գրքեր: Գործնականում ցանկացած արխիվ կառուցվում է որպես կատալոգների հիերարխիա: Շատ արխիվներ ինֆորմացիան կրկնօրինակում են այլ արխիվՇերից: Եթե օգտվողին անհրաժեշտ ինֆորմացիան գտնվում է որնէ հեռավոր երկրում, պարտադիր չէ, որ օգտվողը օգտագործի այդ է փնտրել ն գտնել երկրի ինֆորմացիան:Դրա համար անհրաժեշտ մոտ տարածությանվրա գտնվող երկրի ինֆորմացիան: Հենց ավելի այդ նպատակի համար էլ գոյություն ունի արխիվ ծրագիրը, որի միջոցով օգտվողը կարողանում Է գտնել մոտ երկիրը ն օգտվել իրեն

`

։

. ինֆորմացիայից: հետաքրքրող Ինտերնետիծառայություններիմեջ է

մասսաներին:

Նորությունների խսբերիօգտագործմանհիմնական նպատակն է, դիմելով ամբողջ աշխարհին, հարցեր տալ ե ստանալ հարցի պատասխանըկամ խորհուրդ նրանցից,ովքեր արդեն ծանոթ են դրան ե գիտեն այդ մասին: Այստեղ կարեոր է ուշադրություն դարձնել տրված հարցի բովանդակության համապատասխանությանըտելեկոնֆերանսի տվյալ

թեմային:

Աշխարհի բարձր որակավորում ունեցոդ շատ մասնագետներ (կոնստրուկտորներ, ինժեներներ, գիտնականներ, բժիշկներ, իրավաբանքեր, գրողներ, ծրագրավորոդներե այլն) պարբերաբար ծաճոթանում են տելեկոնֆերանսիխմբերում ընդգրկվոդ այն հադորդագրություններին, որոնք վերաբերում են իրենց գործունեության ոլորտին: Այդպիսի դիտումներն անվանում են ինֆորմացիոն մոնիտորինգ: Դիտման պարբերականությունը մասնակիցներինթույլ է տալիս ճշտորեն իմանալ, թե իրենց մասնագիտության գծով ինչ է կատարվում ամբողջ աշխարհում, մասսաներին ավելի շատ որ են խնդիրներն անհանգստացնում,իսկ իրենք իրենց աշխատանքում պետք է հատուկ ուշադրությունդարձնեն: ինչհիճնախնդիրների Ֆայլային արխիվի համակարգը ես ինտերնետիծառայութ-` յուններիցէ: Այս համակարգըվերջին 10-15 տարիների ընթացքում ցանցում կուտակված բազմաբնույթ ինֆորմացիայի մի հսկայական պահեստատուն է դարձել: Յուրաքանչյուր օգտվող կարողէ այդ ծառայությունից վերցնելե պատճենահանել իրեն հետաքրքրող նյութերը: Այս համակարգում ՛

ւ

-

։

'

մտնում նան Պոոխ-ն, որի զարգագմանտեմպերը այնքան սրընթաց են, որ վերջին տարիներինտո -ի սերվերների քանակը աւլելացել է մոտ 3 անգամ: Այս ծառայությունն ինտերնետիարխիվները մուտք գործելու ամենատեքստերի հարմարմեթողնէ: Համակարգիառանձնահատկությունը առաքճան մեխանիզմնէ, որի շնորհիվ օգտվողը կարող է ընտրութ։ յան կարգով ծանոբանալնյութերին: Ունիվերսալ հասցեների համակարգը հնարավորությունէ տալիս գործնականում հասցեագրել ինտերնետի բոլոր ռեսուրսները: Կոո համակարգում գոյություն ունեն նան մեծ թվով տարաբնույթ կատալոգներ, որոնցով հնարավոր է դառնում կողմնորոշվել ցանցում: Ինտերնետինդիմում են` հետաքրքրողհարցերի վերաբերյալ Որպեսզի բացենք մեզ որոշակի ինֆորմացիա ստանալու համար: անհրաժեշտ էջը, պետք է ունենալ նրա հասցեն. որը չունենալու դեպքումդիմում ենք փնտրմանհամակարգին: Փնտրման համակարզըիրենից ներկայացնում է հատուկ Ե հանգույց: Օգտվողը փնտրմանհամակարգին է հասցնում փնտրվող աե էջի տվյալների բովանդակությունը,որից հետո փնտրմանհամակարգըօգտվողին է տրամադրումայն ցուցակը, որտեղգտնվում է պահանջվող էջը` իր համապատասխանտեղեկություններով:-. Շօքիծ" (պատճենահանող). սա ես ինտերնետիբաշխիչ համամեկն է, որի ինտերֆեյսի հիմքում կարգերից հիերարխիկ կատալոգի գաղափարնէ: Արտաքնապես կարծես թե հսկայական ֆայլային համակարգէ, որը տեղադրվածէ ցանցի մեքենաներում: Սինչն այժմ էլ համակարգի ինֆորմացիոն հիմնական ռեսուրսները կենտրոնացվածեն համալսարաններում: Համակարգըհամարվում է հասարակ, թեթն, բավական հուսալի ն պաշտպանված: Համակարգը նախատեսվածէր որպես համալսարաններիինֆորմացիոն ռեսուրսներ, ֆակուլտետների, ամբիոնների, հանրա141

կացարաններիռեսուրսների հետ միասին:

ինտերնետ ցանցով անցնող ինֆորմացիայիպաշտպա-

Կան

' համակարգչային, ծառանության սկզբունքներ: Համակարգչային ԿԱ ազան, ստանդարտ եվրոպական տեղեկատու յության համար: Այս ծառայության տվյալների բազան բովանդակում ընթացքում Սյ րե կարԽՆԴ ի ո հիմնական սբ ինֆորմացիայի կարելի բաժանել երեք հիմնախնդիրները է ինֆորմացիա օգտվողների ցանցերի, նրանգ էլեկտրոնային ն է ԱԱ Հ

ծառայությունը

տեղեկատու

եր

2«500-ն

է,

-

սո-

պաշտոնների ն ծառա-

վորական հասցեների, իրական անունների, յության վայրի մասին: Բացի դրանից, պահվում է նան ոչ միայն Ֆիգիկական անձանց, այլ նան կագմակերպություններինվերաբերող ինֆորմացիան: նան զան գոժոտոթանոտոթ անգիր յունների համառոտ նկարագրությունը:

» Ինֆորմացիա«որսալը»,

հայտնաբերելը:Այս դեպթում չնաթյունը Սաամբողջականությունը, յած պահպանվումէ ինֆորմացիայի կայն խախտվումէ դրա գաղտնիությունը:

կարերի: հենա

Վովո Դշսկկծրրվամահ(ողիկիամո կոր եա կվե ուղարկվում ամբողջությամբ վերափոխվում .

ման

-

Ինտերնետգանցում ինֆորմացիայի պաշտպանությունը(կրիպտոգրաֆիա)

5.2.

Ինտերնետի միջոցով ֆինանսական տարաբնույթ գորճառնությունների իրականացումը,ապրանքներիպատվիրումը, ծառայությունների կատարումը, կրեդիտ քարտերի օգտագործումը, հեռախոսային խոսակցություններուլհաղորդագրություններըն այլ ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական գործարքների կատարումը պահանջում են այղպիսի տվյալների համապատասխան մակարդակի պաշտպանության ապահովում: Գաղտնի ն ընդհանրապես կարեոր ն արժեք ունեցող ինֆորմացիան ինտերնետ ցանցով հաղորղելու ժամանակ, մինչե նշանակված վայրը հասնելը, անցնում է որոշակի քանակի կապուղիներովն

,

են

տալիս զգալի չափով ուժեղացնել պաշտպանության աստիճանը՝ չսահմանափակելով օգտվողների մուտքի հնարավորությունը տվյալների մեջ:

Դն

ն

հաս-

որմա Այս երնույթը նենգափոխում: ինֆորմացիայի

ենա ետնանքներ: կարո ակա

ն

լուրջ

ուղարկողիանունից Օրինակ, որեէ մեկը կարող է ինֆորմացիան խանութ, ընդունել նամակ ուղարկել, ձնանալ որպես էլեկտրոնային պատվերներ.բայց ոչ մի ապրանքչուղարկել: Նշված երնույթներից խուսափելուն հաղորդվողինֆորմացիան հասցնելու հտմար կիրառիր սկզբնականտեսքով հասցեատիրոջը որոնցից լայն ւտարաեն միջոցառումներ, տարբեր արգելակող վում

գտել կրիպտոգրաֆիան: ծածկագրումնէ, որը կիրառինֆորմացիայի Կրիպտոգրաֆիան համար: վում է ինֆորմացիայիգաղտնիությունըպահպանելու է ինֆորմացիան Կրիպտոզրաֆիանհնարավորություն ընձեռում

Թեն կապուղիներում ինֆորմացիոն հոսքը սովորաբար երկար չի մնում, սակայն առկա է վտանգ, որ այն կարող է «բռնվել» ն օգ-

համար: թույլ Այղպիսի միջոցառումները,օրինակ` կրիպտոգրաֆիան,

է

կամ

դեպքում

ծում է

սերվերներով:

տագործվել: Դեռ ավելին, հաղորղվող ինֆորմացիան կարող է փոփոխվել ն հասցեատիրոջըհասնել աղավաղված: Ցանցի արղյունավետ աշխատանքի ն անհրաժեշտ մակարդակի պաշտպանությանհիմնախնդիրըմիշտ էլ գոյությունէ ունեցել: Որոշ ղեպքերում օգտվողների կամ սպառողների կողմից անվտանգության ապահովմանմիջոցառումներըկարելի է գնահատել որպես միջոցառումներ` մուտքի թույլտվության սահմանափակման

ումը: Այս

-

.

կերպարանափոխելծածկագրման մեթոդով, որից օգտվելու ղեպքում անհրաժեշտ է լինում իմանալ բանալին: է` Ծածկագրման հիմքում երկու հիմնական հասկացություն ալգորիթմն բանալի: մեթողն է, որի Ալգորիթմը ելակետայինտեքստի կոդավորման է արդյունքում ծածկազրվածնամակը կամ գրությունը կարելի 6գտագործել միայն բանալու օգնությամբ: հաղորղվողտվյալՍտացվումէ այնպես, որ եթե գաղտնագրվեն Սակայն է ալգորիթմը: միայն ները, ապա դրա համար բավական էաո ւնի երկու ժամանակ բանալու օգտագործումն գաղտնագրման կան առավելություն. »Մեկ հաղորդումը տարբեր հասցեներովուղարկելու ղեպքում կարելի է օգտագործել մեկ ալգորիթմ,տարբերբանալիներով: խախտվի,ապա այն կարելի է -. Եթե բանալու գաղտնիությունը հեշտությամբփոխարինել,չփոխելով ալգորիթմը: է Այսպիսով,ծածկագրման՛ճվտանգությունը կախված օգտագաղտնիությունից: զործվող բանալուց, այլ ոչ թե ալգորիթմի

Ծածկագրման շատ ալգորիթմներ, մեր օրերում, շատերի համար հասանելի են: ՀԱարավոր բանալիների քանակը տվյալ ալգորիթմի համար կախված է բանալու մեջ եղած բիտերի թվից: Օրինակ` 8 բիտանոց բանալին ունի 255 համակցություն, ուրեմն, որքան շատ է բանալիների համակցությունը, այնքան դժվար է բանալին գտնելը, հետնաբար հուսալի է գաղտնագրվածհաղորդումը: Եթե նկատի ունենանք, որ տեխնիկայի արտադրությունը զարգացման նոր փուլում Է, ապա բանալու բացահայտման ոսմար պա-

հանջվող ժամանակըաստիճանաբարկրճատվում է: Հետնությունն այն է, որ հաճակարգիանվտանգությանապահովման հաճար անհրաժեշտէ օգտագործել ավելի երկար բանալիներ, որը, իոարկե, կպահանջիավելի մեծ ծախսեր: Քանի որ մեծ կարեորությունունի ն լուրջ ուշադրություն Է դարձվում ծածկագրման համակարգի գաղտնիության բանալու վրա, ապա այդ հիմնախնդրի լուծման համար գոյություն ունի ծածկագրման երկու հիմնական սխեմա. սիմետրիկծածկագրում, որը ավանդականէ, ասիմետրիկկամ ծածկագրում բաց բանալիով: Սիմետրիկծածկագրմանժամանակ ինչպես հաղորդագրություն ուղարկողը,այնպես էլ ընդունոդըունեն միննույն (գաղտնի) բանալին, որի օգնությամբ կարող են տվյալները ծածկագրել ն վերծանել: Սիմետրիկ ծածկագրման ժամանակ օգտագործում են ոչ շատ երկար բանալի, որը հնարավոր է դարձնում ավելի արագ ն մեճ ծավալի տվյալներ ծածկագրել: Սիմետրիկ ծածկագրումըլայնորեն օգտագործվում է բանկայինհամակարգում,բանկոմատների ցանցե`

-`

րում:

Բաց բանալիով (ասիմետրիկ)ծածկագրման դեպքում տմյալների ծածկազրման համար օգտագործվում են երկու տարբեր բանալիներ, որոնցից մեկի օգնությամբ ուդարկվող տվյալները ծածկագրվում են, իսկ երկրորդ բանալու օգնությամբ ծածկագիրը վերծանվուժ է: Ստացվում է այսպես. առաջին բանալին բաց, հասանելի է բոլորի համար, իսկ երկրորդ բանալին պահվում է միայն հւսղորդագրությունը ստացողի մոտ` որպես փակ, անձնական բանալի: Այսպիսով, ցանկացած օգտվող բաց բանալու միջոցով կարող է ծառկագրել, բայց վերծանելայդ հաղորդումը չի կարող, դա կարող է միայն բանալու տերը՝ ստացողը:

ս

Բ

.

ՏՅ.

Ինտերնետի կիրառումըառետրում

Մինչն վերջին ժամանակներս ինտերնետ ցանցը դիտվում էր սոսկ որպես ինֆորմացիայի գլոբալ միջոց: Վերջիներկու երեք տարիներին ինտերնետիհնարավորությունները կապված են ամենից առաջ ՎՊԽ օառայության ի հայտ գալու հետ, որով բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցինցանցում բիզնեսի իրականացմանն ծավալման համար: Այսօրվա իրականությունն այն է, որ ցանկացած գործարար, առնտրական գործիչ, արդյունաբերող, առնտրական ընկերություն, ֆիրմա ցանցին կարոդ է նայել որպես առեատրական նպատակների համար օգտագործվող միջոցի: Առնտրի կազմակերպումը ինտերնետ ցանցի միջոցով շատ ֆիրմաներին ընկերություններիհամար դառնում է կենսականանհրաժեշտություն:Վիրտուալ(էլեկտբոնւա-

յին) խանութիկազմակերպումը ինւռերնետի միջոցով առետրի իրականացման համար ծեռք է բերել նոր բովանդակություն, քանի որ ցանցը գործարարներինընձեռում է նոր հնարավորություններ: ՑաՇ-

կացածգործարարպետքէ հւսսկանա,որ միայն նա, ով կկարողւսնա ավելի լրիվ ն արդյունավետ օգտագործել ինտերնետի պոտենցիալ հնարավորությունները, կարող է զգալիորեն բարձրացնելն ամրապնդել իր մրցակցայինդիրքերը: Ինտերնետիարդյունավետօգտագործումըթույլ է տալիս օպտիմալացնել ինֆորմացիոնհոսքերը, դրանով իսկ ավելի բարձր մակարդակի վրա պահել գործարարությունը:Ցանցում բիզնեսի ակտիվ օգտագործմանմյուս մոդելը, կսպված Է ինտերնետի՝ ֆիրմայի, նրա թողարկած արտադրանքի, կատարվողծառայությունների վերաբերյալ որպես զանգվածային ինֆորմացիայի տարածման միջոցի օգտագործման հետ կամ, այլ կերպ ասած, այն ֆիրմայի համարկարող է ծառայելոչ ճիայն որպեսզովազդ՝ դրա ամենալայնիմաստով, այլ նան շուկայի հետազոտման հիճնականաղբյուր:

(44

5.4.

էլեկտրոնային առն լեկտր յին առնտուր

Լլեկտրոնային առետուրը, քերես, ցանցային բիզնեսի ամենահեռանկարային տարբերակն է, որը ենթադրում է վիրտուալ խանութի ստեղծում ն սեփական ապրանքների առետրի կազմակերպում: Աշխարհի մասշտարով էկլեկտրոնայինառետրով զբաղված են տասնյակ հազարավոր լնկերություններ, որոնց քանակն աճում 1 մեծ արագությամբ: Ըստ էության, վիրտուալ խանութի գործունեությունն իրակլանացվումէ Պօե- սերվերի ստեղծման միջոցով. որի կազմակերպման հիմնական (պատալը ապրանքների ն ծառայութէ ինտերնեսի այլ օգտվողներին: Ապրանքը յունների վաճառքն կամ գնոդ այցելուն նայելով վաճառողի սերվերը, օգտագործելով բազմաթիվ մուլտիմեդային հնարավորությունները, լրիվ ծավալով ստանալով իրեն հեւտաքրքրողինֆորմացիանվաճառվող

ծառայուբյունը

ապրւսնքներիկամ ծառւսյությունների վերաբերյալ,կարող է պատվիրել ղրանք: Վիրտուալ խանութը պետք է ունենա իր ինտերնետայինհւսսցեն: Խոսելովէլեկտրոնային առետրիմասին, անհրաժեշտէ իմանալ, որ վիրտուալ խանութի միջոցով իրացումը կարողԷ լինել տարբեր: Մի կողմից կարելի է ենթադրել գործարք ինտերնետիմիջոցով Ա մատակարարում,մյուս կողմից`ապրանքիընտրություն,պատվերն որոշ դեպքերում` նան վճարում: Ապրանքների վաճառքն իրականացվում

է

սովորական տրանա-

պորտային եղանակով: Ուրիշ դեպքերում ցանցի օգտագործումը ենթադրում է ապրւսնքի առաքումը ինտերնետի միջոցով: Այստեդ խոսքը ինֆորմացիայի վաճառքիմասինէ: Վիրւոուալ խանութը շատ բանով նման է սովորական առնտրական կենտրոնին, սակայն ունի անվիճելի առավելություններ:Ինչպես սովորական |սանութում,այստեղ նույնպես պետք է լինի առնտրի սրահ, որտեղգնորդը(վաճառողի սերվերի այցելուն) կարող է համակարգչիմկնիկիսեղմումներով անցնել խանութի բոլոր էջերը, լրիվ ծանոթանալապրանքների տեսականունն իրեն հետաքրքրող ապրանքների վերաբերյալստանալ անհրաժեշտ ինֆորմացիան:Ապրանքների մեծաքանակտեսականու առկայության դեպքում նպատակահարմար է, որ առկա ապրանքները դասավորվեն ըստ էջերի, որպեսզի օգտվողը հեշտ ն արագ կողմնորոշվի: Օգտվողը, որը հետաքրքրվում Է որնէ ապրան-

քով,ղրա

մասին հնարավորությունպետք է ունենա իմանալուամեն ինչ, ռրը վիրտուալխանութիհիմնականսկզբունքն է: Նա ապրանքը

զննումէ բոլոր կողմերովն ծանոթանում նրաամբողջտեսականուն: Օրինակ`եթե գնորդըխանութիցցանկանումէ գնել որնէ մակնիշի ավտոմեքենա, ապա կարող է նույնիսկ լսել, թե ինչպես է

Հի Այսպիսով, վաճառողը

մեքենայիշարժիչը: հնարավորությունունի ամենաբարձրմաապրանքը, իսկ գնորդը,խակարդակովցուցադրելն ներկայացնել նութից դուրս չգալով, ստանալ անհրաժեշտ ինֆորմացիա: Ընտրելով ապրանքը,իմանալովնրա գինը, գնորդը այն կարող է պատվիրել ն ստանալհաշիվը: Պատվիրած ապրանքի դիմաց վճարելու ժամանակ կարելի է օգտվել կրեդիտքարտից,սակայնայս պարագայումգոյություն ունի որոշակիերկյուղ, քանի որ կրեդիտքարտի անհատականկոդը ն որսը: համարըկարող են դառնալխակերների է ցանցային խնդիրը,որն արգելակում Ցանցիանվտանգության է տարլուծվում այժմ արդենհաջողությամբ բիզնեսի զարգացումը, ն սխեմայի տրվող ինֆորմացիայի ինտերնետով բեր մեթոդներով կոդավորմանմիջոցով: Վավանականէ, որ եթե այդ խնդիրը վերջնականապես լուծվի, էլեկտրոնային առնտուրն ավելի կընդլայնվի: Վիրտուալ խանութի գաղափարների լրիվ իրացման նպատակով կարնոր է ֆիրմայի վերաբերյալ ինֆորմացիայիառանձին տեղադրումը, որը հետաքրքրումԷ յուրաքանչյուրայցելուի: Եթե այդ այցելուն Շույնիսկ ոչինչ չգնի, ապա արդեն կիմանա տվյալ խանութի գոյությանմասին: Նորագույնտեխնոլոգիայովվիրտուալ խանութիառնտրիկազմակերպումը ֆիրմայի համար ամենից առաջ նշանակում է իր մրցալլցայինդիրքերիամրապնդումն բարելավում: Դրա հետ մեկտեղ էականԷ այն փաստը,որ տվյալ ֆիրմայի գործունեությանոլորտը հայտնի կդառնաողջ աշխարհում: աշխատում

տվյալ

'

Մյուս, ոչ պակաս կարնոր գործոն է մրցակցային դրության պայմաններում օպերատիվությունըն, իհարկե, հարաբերական քիչ ծախսերը: Դա հատկապես վերաբերում Է վիրտուալ խանութին, որն ավելի էժան է, քան հասարակառետրականկետի կազմակերպումը:

Վիրտուալ խանութի նորմալ գործունեությունն իրականացվումէ համեմատաբար քիչ աշխատողներով,քանի որ նրանցգործառույթիր վրա է վերցնումխանութը: ների մեծ մասը անմիջականորեն ն գործընկերներիհետ. Բիզնեսիգծով մատակարարների շփումների օպտիմալացումը, վերջին հաշվով, դրականորենէ ազդում ծախսերի վրա ն, համապատասխանորեն բերում է կոնկրետգների ձնավորմանը: Իհարկե, չպետք է թերագնահատելնան գովազդը, քանի որ ապրանքների վերաբերյալ ինֆորմացիայի տարածումը գրավում Է ավելի մեծ թվով ցանցային գնորդների, որը թերնս կարնոր դեր է խաղում ընկերության իմիջը ձնավորելու ն հարաբերությունները պոտենցիալ գնորդների հետ բարելավելու գործում: Այժմ շատ տարածաշրջաններումինֆորմացիոն վակուումի հե-

տնանքով որոշ ընկերություններիհամար ստեղծվել են սպառողներ գտնելու դժվարություններ:Խնդիրը կարելի է լուծել էլեկտրոնային անկախնրանից, բե այն ու|է կազմակերսյելկամ որ երկիրը:

միջոցով, առետրի 5.5.

Ինֆորմացիայի առնտուր

ծ ԳԼՈՒԽ

ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԲԱՆԿ, ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԲԱԶԱՆԵՐ

Տվյալների բանկ, տվյալներիբազա ոասկացությունները.բնութագրումը, նշանակությունը 6.1.

Ինֆորմացիայով առնտուրը ցանցում օգտագործվող ամենահին ձեերից է: Ինֆորմացիայիամբողջ ծավալի մեջ 30-4052-ը կազմում է բիզնեսի Ն ֆինանսների բնագավառիառետուրը: Այն հարցի պարզաբանումը կարելի է տալ մի քանի տարբերակներով:

Ինֆորմատիկայի ինֆրակառուցվածքըտվյալների մշակման, ծրագրային, կապի ն հաղորդման միջոցներն ու բոլոր երկրների, տարածաշրջանների, կազմակերպություններին ւտտնտեսությունների Առաջինըպետք է նշել ինտերնետցանցի ռեսուրսներումկատալոգ- ինֆորմացիոնռեսուրսներնեն: ների ն տեղեկատուներիհամակարգերի առկայությունը, որոնք Հասկանալի է, որ ինֆորմազմանգործընթացիընդհանուր հածոհատուկ ստեղծված են ցանցերից օգտվողների աշխատանքը կախված է ինֆրակառուցվածքըկազմող բաղադրիչնեղությունը . րից: Այնուամենայնիվ, դրվաշ նպատակինհասնելու համար առաթեթնացնելուքպաւտակով:Նման համակարգիինտերֆեյսը թույլ է ղերը պատկանում է ինֆորմացիոնռեսուրսներին, որոնք ջատար տալիս տվյալների փնտրումըկագմակերպելորոշակի բանալիով: են տվյալների բագաներումն բանկերում: կենտրոնացվում Համակարգը,իհարկե,չի կաբելի համարել էեկտրոնայինկոմերցիա, Տվյալների բազան ինֆորմացիոն ռեսուրսների` հատուկ ձնով քանի որ ծառայություններից օգտվելը անվճարէ: Այս տարբերակում ն մեթոդով կազմակերպված պահպանումն է ֆայլերի ինւտեգրացկարելի է շահույթ ստանալ ի հաշիվ մեծ ծավալի հասնող գովագդված ամբողջության տեսքով, որն ապահովում է նրանց միջն փոխների, որոնք տեղադրվածեն էջերում: Ինֆորմացիոնբիգնեսի մեկ գործողությունըն տվյալներիմեջ արագ մուտքի հնարավորությունը: այլ ձեր տպագրված հրատարակությունների զանգվածային մուտՏվյալների բազայում պահվող ինֆորմացիոն ռեսուրսներն ունեն քագրումն է ինտերնեւտցանց: Հրատարակող սպառողականհատկություն ն օգտագործվում են որպես ինֆորմաչընկերությունները են կազմակերպում աօե-սերվեր,որտեղ տեղավորումեն տպագրված ցիոն արդյունք, առանձինկամ տվյալներիբանկի կազմում: նյութերը, որի հիմնականնպատակնէ հրատարակվածաշխատանքՏվյալների բանկըավտոմատացվածհամակարգէ, որն իրենից ներկայացնում է ինֆորմացիոն, ծրագրային, տեխնիկականմիջոցներից օգտվողների քանակի ավելացումը:Որպեսզի օգտվողները ների ամբողջությունը, որով ապահովվում է տվյալների պահպակարողանանձեռք բերել տպագրված հրատարակկությունները, բա| նումը, կուտակումը, փնտրումը: ժանորդագրվումեն ն համապատասխան գումարը փոխանցում Տվյալների բանկի գլխավոր բաղադրիչներն են` տվյալների բահրատարակիչներիհաշվին: Ինֆորմացիոն կոմերցիայի մեկ զան ն ծրագրային արդյունքները,անձնակագմը,որոնք միասին անայլ տարբերակ է նան բիգնես-ինֆորմացիան տեղ հասցնելը: Դրանք վանում են տվյալների բագայի կառավարմանհամակարգ: կարող են լինել արժեքավորփաստաթղթեր, Տվյալների բազաների ն բանկերի օգտագործումըենթադրում է արտարժութային կուրսեր, բիրժաներումգները ն այլ օպերատիվնորություններ:էլելլտինֆորմացիայի կագմակերպումնու պահպանումը, որտեղ բոլոր րոնային կոմերցիանայժմ արդեն սկսել է ակտիվորեն տվյալները կենտրոնացվածեն միասնականպահոցում` ապահովեներգրավվել լով օգտվողների ագատ մուտքը տվյալներից` որպես կարնոր ռեբիզնեսում: սուրսից, օգտվելու համար: Տվյալների այդպիսիկագմակերպումըլուծում է մի շարք հիմնախնդիրներ. վերացնում է միննույն տվյալների բագմաթիվ անգամ մուտքագրուծը ն կրկնությունը, :

(28

ուրարտ Վանա քւն արձրացնում

է

ինֆորմացիա ի

աշտպանվածությունը Պաճտպանվածությունը

ն

կրճատում է ավելորղ ինֆորմացիայիքանակը: Տվյալների բազաների Ա բանկերի տեխնոլոգիայի զարգացումը

է հետնյալ պայմանավորված գործոններով` `

»-

».

օգտվողների ինֆորճացիոնպահանջմունքներիաճով,

անհրաժեշտ ինֆորմացիայիցօգտվելու ավելի արդյունավետ

ԷՀՄ-ների հիշողության ծավալի մեծացումով, հաղորդակցության նոր ձիջոցների ն հնարավորություններիի հայտ գալով: Տվյալների բազան, ինչպես նշվեց, ինֆորմացիայի կենտրոնացված համակարգ է, որը բավարարումէ հետնյալ պահանջները. 1. բացառում է բազայում եղած տվյալների միջն հ հակասութ ունը, ծում ում ն է տվյալների մեջ մ մուտք գործելու ավելի հարմար 2. ,

»

ւ

|

Եթ

3.

պ

հո

ո

ն

-

վտանգությունբ,

պահպանում է տվյալների անկախությունը արտաքին պայմաններիփոփոխությունից, 5. կրճատում է կատարվող ծախսերը ոչ միայն տվյալների ստեղծման ու պահւանման, այլ նան ղրանք արդիական վիճակում պահելու համար, 6. ապահովում է շահազորձման ավելի ճկուն կազմակերպման ձնը: Նշված առավելությունները օգտվողների համար ապահովում են ն արդյունաւլեաշխատանքիավելի բարձր արտաղդրողականություն 4.

ռություն:

Տվյալների բանկըընդգրկումէ հետեյալ բաղադրիչները. լեզվային միջոցները,որի մեջ մւոնում են ծրազրավորման լեզուները, հարցման ե պատասխանի լեզուները ե տվյալների նկարագրմանլեզուները, մեթոդականմիջոցները, որոնք տվյալների բանկի ստեղծմանն ու գործունեությանը վերաբերող հրահանգներ ն հանձնարարականներեն, տվյալների բանկի տեխնիկական ժիջոցը ԷՀՄ-ն է, որն իր տեխնիկական բնութագրմամբ բավարարում է առաջադրվոդ -.

պահանջները, սպասարկողանձնակազմըկազմում են

-

ծրագրավորոդները,

ԷՀՄ-ի տեխնիկական սպասարկմամբ զբաղվող ինժեներները,

վարչական

ապարատը,

այդ

թվում

նան`

.

բանկի ադմինիստրա-

տորը.

Ինչպես տվյալների բանկը, այնպես էլ բազան կարելի է կենտրոնացնել մեկ համակարգչում կամ բաժանել մի քանի համակարգիչների միջն: Վերօինիսդեպքում, որպեսզիմեկ կատարողի տվյալները հասանելի լինեն մեկ այլ կատարողի ն հակառակը, այդ համակարնական հա մակարգչայինցանցին: Եթե տվյալների բանկը կամ բազան տեղաբաշխվածեն մեկ հակոչվում է լոկալ, իսկ մի քանի համակարգիչներիդեպմակարգչում,

ավելի ԼՆ ճկուն տեսակետից

քումբաժանված, տրը աշխատանքի որ

ամենակարնորն

է,

պառպանու

սարքավորու

րի

շարքից

հնարավորությունը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում, կառավարման բոլոր մակարդակներումորոշումների ընդունման համար պահանջվումէ հաշվի առնել տարաբնույթ ինֆորմաց իոն կապերիհորիզոնական դրվածՔԸ, որով զգա է իորեն դուրս

գալու

երը, դերը

ն որը

հասանելի է հասարակության

բոլոր

մար՝ անկախֆունկցիոնալ ենթակայությունից:

անդամների հա-

6.2. Տվյալներիբազայիկառավարմանհամակարգ

(ՏԲԿ3Հ)

Ինչպես նշեցինք, տվյալների բազան կոնկրետ որնէ օբյեկտին վերաբերող տեղեկությունների ամբոդջությունն է: Բագայից օգտինֆորմացիան ըստ տարբեր հատկանիշվողը ձզտում է պարզեցնել ների ե արագ այդտեղից դուրս բերել իրեն անհրաժեշտ ինֆորմացիան` ցանկալի հատկանիշի կտրվածքով: Ասվածը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե ինֆորմացիան կառուցվածթավորված է: Կառուցվածքավորվածչեն, օրինակ` տեքսւոային ֆայլերը, որտեղ բավական դժվար է անհրաժեշտ տվյալների փնտրումը, իսկ այդպիսի ինֆորմացիայիկիրառումը զործնականում արդյունավետչէ: Ասվածը ցույց տանք հետնյալ տեքստով. անձնական գործ 1600, Հովհաննիսյան Աբգար Վարդգեսի, ծննդյան թիվը 2 նոյեմբերի 1980թ.. անձնական գործ ԽԿՀ8Ք6. Գաբրիելյան Սոնա Սարգսի, ծննդյան թիվը 3 ապրիլի 1970թ., անձնական գործ 1440, Սերոբյան Աննա Գեորզի, ծննդյան թիվը 14 մայիսի 1976թ.: Որպեսզի նշված անձնական տվյալները համակարգվեն ն ավտոմատացմանենթարկվիւինտրումը,անհրաժեշտ է, որ աշխատողների վերաբերյալ նույնանման տվյալները արտացոլվեն որոշակի

տեղերում: Կառուցվածքավորելով վերը նշված մի քանի աշխատողների տվյալները` կստանանք մի աղյուսակ, որն ունի հետնյալ

տեսքը:

.

Անձնական

գործ

ւ3600

Ազգանուն

Աճուն

Հայրանուն | Ծննդյան Վարդգեսի

Սերոբյան

Գնորզի

ԳաբրիելյանՍոնա Աննա

թիվ

| 2.11.80 Սարգսի 3.04.70 14.05.75

Հուլհաննիսյան| Աբգար

Տվյալներիբազայիժամանակակիցտեխնոլոգիայումենթադըրվում է, որ բազայի ստեղծումը, նրա պաշտպանությանն օգտվողների մուտքի ապահուվումը իրականացվում է կենտրոնացված, ծրագրային հատուկ գործիքի միջոցով,որն անվանում են տվյալնեհամակարգ: րի բազայի կառավարման ՏԲԿՀ-ն լեզվային ս ծրագրային միջոցների համալիր է, որն անհրաժեշտ է տվյալներիբազայի ստեղծման, այն արդիականվիճակում պահելու ն նրանում անհրաժեշտ ինֆորմացիայի փնտըրման համար: կագմակերպելու աշխատանքները Տվյալների կառամարման կենտրոնացվածբնույթը ենթադրում է որոշ խմբի զոյության Թյուն, որոնց վրա է դրվում բազայում պահվող տվյալների կառավարմանգործառույթը: ՏԲԿՀ-ն սպասարկողանձնակազմիխնդիրն Է տվյալների բանկի աշխատանքի հսկողության ապահովումը, տվյալների բանկի գործունեության կառավարումը,ինֆորմացիոն պահանջմունքներիբավարաբումը ն ինֆորմացիայիորակի հսկողության ապահովումը: Օգտվողների համար նշված բոլոր գործառույթներըկարող է իրակաճացնել մեկ անձ կամ ծրազրային միջոցներ տրամադրող կազմակերպությունը: Այստեղ կարնոր դեր է կատարում տվյալճերի բանկի կամ բազայի ադմինիստրատորը,որը ղեկավարում է տվյալների բանկը սպասարկողանձնակազմը: Աղմինիստրատորի առաջնահերթ խնդիրըտվյալներիպահպանումն է ոչնչացումից, ոչ իրավասու անձանց կ թույլտվություն չունեցողների մուտքի արգելումը: Ադմինիստրատորը օգտվողներին ընծեռում է մեծ կամ փոքր իրավունքներ` ամբողջ բազայից կամ նրա ճի մասից օգտվելու հնարագործառույթներիկատարման համար վորություն: Ադմինիստրատորի գոյություն ունեն ծառայողական տարբեր ծրազրեր, որոնք ճախատեսված են տվյալներիբազայի հուսալի ն արդյունավետ աշխատանբը ապահովելու. օգտվողների ինֆորմացիոն պահանջմունքները բավարարելու ն առարկայականտիրույթի (օբյեկտի) դինամիկան արտացոլելու համար: Օգտվողներիհամար տվյալներիբանկի

աշխատանքիառավելությունը նրանում է, որ ոչ միայնծածկում այլն՝ ստեղծման բոլ որ ծախսերը, բարձրացնում է օգտվողի աշխատանքի արտադրողավկւաՇությունը, քանի որ բավարարում Է նրանց ինֆորմացիոնբոլոր պահանջմունքները, կենտրոնացվածկառավարումը ծրագրավորողներինազատում Է տվյալների կազմակերպմանաշխատանքներից, իջեցնում է ոչ միայն տվյալների ստեղծման ն պահպանման ն ծախսերը, այլե պահպանում է նրանց արդիականությունը դինամիկ վիճակը, » պակասեցնում է համակարգում շրջանառվող տվյալների

հետ

է նրա

հոսքը,

կրճատում է ավելցուկային ինֆորմացիան, վերացնում կրկնողությունը:

»-

6.3.

Է

Տվյալների բազայիկառավարմանհամակարգի

տեսակները

ծրագրային համակարգ: կերպ անվանում (աշխատողների) անհրաժեշտու ճարդանց նախատեսված էՀՄ-ի միջոցով ընդհանուր տվյալների բազայի

ՏԲԿՀ-ն

այլ

են

Սա

է

ստեղծման համար, որն օգտազործվում է բազմաթիվխնդիրների լուծման համար: Նման համակարգերը ծառայում են ւովյալների բազան արդիական վիճակում պահելու համար ն ապահովում են օգտվողների արդյունավետմուտքը, իհարկե, կախված այն բանից, թե օգտվողներից յուրաքանչյուրը ինչ սահմանէ ներում կարող օգտվել այդ տվյալներից: Գործնականում տարբերում են երկու կարգի ՏԲԿ3՝ ընդհանուրնշանակությանհամակարգ, համակարգ: մասնագիտացված Ընդհանուր նշանակությանՏԲԿՀ-ն կողմնորոշվածչէ առարկայական որնէ տիրույթի կամ օգտվողների որնէ խմբի ինֆորմացիոն պահանջմունքներին:Ընդհանուր նշանակության ՏԲԿՅ-ն ինֆորմացիոնհամակարգի` օգտագործվում է ավտոմատացված որպես գործիքային միջոցի ստեղծման համար, որը հիմնվածէ տվյալների բազայի տեխնոլոգիայիվրա ն թույլ է տալիս էապես կրճատել ռեսուրսները: մշակմանժամկետները,տնտեսելաշխատանքային ՏԲԿՀ-ն ստեդծվում է հազվադեպ. երբ Մասնագիտացված հնարավոր կամ նպատակահարմար չէ օզտագործել ընդհանուր նշանակությանՏԲԿԶ-ն:

լիազորությունների,

Հ`

Ընդհանուր նշանակության ՏԲԿՀ-ն ծրագրային բարդ համակարգ է, որը նախատեսված է այն գործառույթների կատարման համար, որոնք կապված են ինֆորմացիոնհամակարգերիտվյալների բազայի ստեղծման ն շահագործմանհետ: Այժմ գոյություն ունեն ՏԲԿՀ-ում եղած տվյալների ամբողջականության պահպանմանն անվտանգությանապահովման ժամանակակից միջոցներ: ՏԲԿՀի արտաղրողականությունը գնահատվում է հետնյալ

գործոններով. -. հարցումներիկատարմանժամկետով, » ոչ ինդեքսավորված դաշտերում ինֆորմացիայի փնտրման

արագությամբ,

ինդեքսների ստեղծման արագությամբ ն այնպիսի մասսայական գործողությունների կատարմամբ,ինչպիսիք են` թարմագումը, տեղադրումը,տվյալների հեռացումը, միաժամանակյա ռեժիմով տվյալներին գուզահեռ դիմելու մաքսիմում քանակով: ՏԲԿՎ արտադրողականության վրա ազդում են հետնյալ երկու -

գործոնները`

ՏԲԿՀ-ն, որը հետնում է տվյալների պահպանությանամբողջականությանը, իր վրա է վերցնում լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն, որը չունեն մյուս ծրագրերը, 2. սեփական կիրառական ծրագրերի արտադրողականությունը մեծապեսկապվածէ տվյալների բազայի ճիշտ նախագծմանե կառուցմանհետ: Գործնականում ամենաարագ գործող ՏԲԿՎ-ը Բօ»-Քոօ-ն է, սակայն սա, ի "տարբերությունհամեմատաբար դանդաղ զործող Ճ666ՏՏ 2.0-ի, չունի տվյալների ամբողջականությունը պահպանող 1.

միջոցներ:

են տվյալներիանվտանգության Որոշ ՏԲԿՀ-ում նախատեսվում ապահովմանմիջոցներ, որոնցով հնարավորէ հետնյալ գործողությունների կատարումը, » կիրառականծրագրերիծածկագրումը(շիֆրացիւս0), »-. տվյալների ծածկագրումը, պաշտպանությունը, նշանաբանով (պարոլ) -. մուտքի թույլտվությանսահմանափակումը: ՏԲԿՀ-ի ադմինիստրատորըկարող է համակարգում նշանակել թույլտվության տարբերիրավունքներ` ֆայլերի, դաշտերի մակարդակով, ինչպես նան կազմակերպելտվյալների ավտոմատ ծածկա-

զրումը:

Գոյություն ունեցողտվյալներիբագաներիմեծ մասում կուտակ-

ված ինֆորմացիանհասանելիչէ մասսայականօգտագործման համար: Այդ իսկ պատճառով ստեղծված են բազաներ, որոնք հա-

սանելի են

բոլոր

օգտվողներին: Դրանք գիտելիքների բազաներն

են, որտեղ կենտրոնացված են բավական մեծ քանակի ինֆորմա-

ցիոն ռեսուրսներ:

բազաներ 6.4.Գիտելիքների Գիտելիքների բազան այն մողելները, կանոնները Ն տվյալներն են վերլուեն, որոնք առարկայական որոշ տիրույթներում Ա ծության եզրակացգությունների անհրաժեշտություն`տարաբնույթ խնդիրների լուծումները գտնելու համար: Գիտելիքների բազան հնարավորություն է ստեղծում դատողություններանել ոչ միայն մաթեմատիկական տրամաբանության,այլ նան փորձի, փաստերի հիման վրա: Դա նշանակում է, որ նրանք մռտեցվում են մարդկային տրամաբանությանը:Գիտելիքներիբազան էքսպերտ համակարգերի հիմքն է ե կազմակերպվածէ այնպես, որ ավելի պարզեցվենն հեշտացվեն ընդունվող որոշումները: Փորձենք ներկայացնել այն բնագավառները, որտեղ արդյունավետ կերպով օգտագործվում են գիտելիքների բազաները: Արտադրանքիտվյալներիբազա. արտադրանքիվերաբերյալ ինֆորմացիան տեխնիկատնտեսականինֆորմացիայի հիմնական է արտադրանքիչկարգավորվածն տեսակն է, որը բնուքջագրվում հսկայական չափերի հասնող անվանակարգերով,արտադրանքի առանձին խմբերի հատկությունների առատությամբ,ինչպես նան տարբեր բնագավառներովհետաքրքրվող օգտվողների մեծաքանակ խմբերով: Արտադրանքիտվյալների բազայից օգտվողների քանակը հասնում է տասնյակ հազարների: Այն կազմակերպվումէ ըստ համասեռության ն տեսակների,ընդըստ տարածաշրջանների, Գրկելուվլապրանքներիհետնյալ տվյալները. » արտադրանքիտեսակները, տեխնիկական շահազործման, բնութագրումը, որուլ արտահայտտնտեսական, էրգոնոմծիական վում են ապրանքների սպառողականհատկությունները, նրանց օգտագործման շրջանակները, շահագործման պայմանները, նրանց ազդեցությունը մարդու ն շրջակա միջավայրիվրա ն այլ

ծնում

պարամետրեր,

ն տեղ տվյալներ` գների ն արտադրանքի մատակարարման հասցնելու պայմանները, տվյալներ` արտադրության ծավալի ն հայտարարվածպահանջարկիմասին: չ

Արտադրանքի տվյալների բազայի գեներատորը,իհարկե, արէ: ծեռնարկությունն Տվյալների բազայի սպասարկումը, նրա արդիական վիճակի պահպանուծը իրականացվում է տարածաշրջանային մակարղակով. ինտեգրացված տվյալներիբանկերով: տադրող

1 աի տվյալնե ոնունկաին մաների իանԱՐ

Կոնյունկտուրային Ն մացիայի

(իրավիճակի)

ազա.

-

ծումը շուկայականտնտեսությանգործունեության կարնոր գործոն են: Այդ շրջանակներում ստեղծվում ն գործում են հետեյալ տվյալների բազաները. ՛. արտաքին տնտեսական գործունեությանգործառույթների, լիցենզավորմառ, մաքսատանդեկլարագիաների, » միջկառավարական ն արձանագրությունհամաձայնագրերի ների,. -

-.

կոնյունկտուրա-առետրական ինֆորմացիայի նայլն:

Այս կարգի տվյալներիբազան ձնավորվում Է հաշվի առնելով կառավարման(օրենսգիրն կատարող)օրգանների, հարկային ծառայությունների,բտնկերի, ինչպես նտե բնակչությանն հասարտկա-

կան

Երկաթուղայինտրանսպորտի համակարգում նս գոյություն ունի (բայց ոչ Հայաստանում)այնպիսի համակարգ, որը զբաղված է ոչ միայն տոմսերիավտոմատացվածվաճառքի, այլն պահուստավո ման հարցերով: Ծովային տրանսպորտումես տվյալների բազայի կազմակերպվածէ ոչ միայն տարբեր ուղղություններով տոմսեր վաճառքի ավտոմատացման,այլն նավատորմի Ա նավահանգիստների պլանավորման ն կարգավորման,ինչպես նան նավատորմի տեխնիկականվիճակինհետնելու համար: Ավտոմոբիլայինտրանսպորտումգործող տվյալների բազաները ես ծառայում են նույն նպատակին: Տեղեկատու տվյալներիբազա, այս բազայի հիմնականնպատակն է ստեղծել ինֆորմացիոն-տեղեկատուտվյալների բանկ՝ բնակչությանըն կազմակերպություններին ապահովելու համար: Այդ աշխատանքների կատարման համար, մասնակի կարգով, օգտագործվում են նան համապատասխան կազմակերպությունների տվյալներիբազաները:Օրինակ` ինքնաթիռների թռիչքների,զնացքների չվացուցակների,քաղաքացիներիհասցեների, հեռախոսի հաե այլ միջոցառումմարների, ցուցահանդեսների,շնորհանդեսների են համապատասխան կազների վերաբերյալտվյալներըվերցվում

համա

կազմակերպությունների շահերը: Սոցիալական տվյալների բազա. սոցիալականինեն վերաբերում մակերպություններից: բնակչությանն սոցիալականմիջավայրիմասինեղած է ինֆորմացիոն-տեղեկատու տվյալտվյալները: ներիԲացի նշվածից,ստեղծված են` Բնակչությանմասին տեղեկությունները հանրագիտարանհատուկ բանկ, որտեդ կենտրոնացված ընդգրկում են երկրի բնակչության, առանձին անձանց,ինչպես նան երկրի առանձին ցուների ու բառարանների,ֆիրմաների, կազմակերպությունների տարածքմաների դեմոգրաֆիական, ն ցանիշների, ծառայությունների անձնագրային,կադրային, սոցիալական սպառողականապրանքների բժշկական բանայլ սին ամփոփ տվյալների տվյալներ: արդեն տեղեկատու տեղեկությունները:Այժմ ն Սոցիալականմիջավայրիտվյալներում ընդգրկվածեն նան կեր ե բազաներ է ստեղծվում նան առնտրային կազմակերպուաշխատանքիթափուր տեղերն ըստ բնագավառների, թյուններիհամար: ինչպես նան առողջապահության, հիվանդության, դեղամիջոցների, Ռեսուրսներիտվյալներիբազա. բնական ռեսուրսներիհիմբժշկական հիմնարկների,բժշկական սարքավորումներիվերարերյալ տվյալնախնդիրըցանկացած երկրի զարգացմանհամար ունի ռազմավարական նշանակություն,քանի որ այն շատ բանով դրոշում է երկրի ները: Սոցիալականտվյալների բազաներիգերակշռող մասը ձնավորանկախությանն զարգացմանաստիճանը: վում է տեղական կառավարման համակարգիշրջանակներում,որի Հասարակությանզարգացման հնարավոր ուղիների որոշման համար հիմնականաղբյուր են հանդիսանում ժամանակ օգտագործվող` բնական ռեսուրսների վերաբերյալ ինվիճակագրական հաշֆորմացիան հիմնականում կենտրոնացվածէ գիտատեխնիկակա վետվությունները: Տրանսպորտային ինֆորմացիոնբազաներում: ւռվյալների բազա. տրանսպորտի,նու առանձին տեսակներիշրջանակներումգործում են ինչպես Այսօրվա դրությամբ, ինչսչես նախկին խորհրդայինհանրապետվյալների առանձին բազաներ, այնպես էլ տություններում, այնսլես էլ Հայաստանում, դեռես գոյությունչունեն ինֆորմացիայի փնտրման հզոր համակարգեր:Օրինակ` օղային տրանսպորտում աշխարհողային, ջրային ռեսուրսների,բուսական ու կենդանական է գործում են նան ոչ ինֆորմացիոն համակարգչային ցանց, որի շնորհիվ ավտոմա- հի վերաբերյալլրիվ ն հավաստիտվյալներ:Բացակայում տացման է ենթարկվելավիատոմսերի ավանդական էներգառեսուրսների ն երկրորդականռեսուրսների վաճառքը:

համակարգվածտեղեկությունները: Նույն վիճակում են նան էկոլոգիականիրադրուբյանը վերաբերող ռեսուրսները: Ռեսուրսների տվյալների բազաները պետք է ստեղծեն տարածքայյինտեսակետիցբաժանված համակարգեր, դասակարգմանհետեյալ սկզբունքով. հողը, ջուրը. ջրային աղբյուրներըՆ մթնոլորտային պայժան-

-

ները, բիոռեսուրսները (հողային,

ջրային կադաստըները, կենդանական ու բուսական աշխարհը),

հիդրոմելորացիան, Օգտակար հանածոները, էներգառեսուրսները, էկոլոգիականիրադրությունը, ռեսուրսների արդյունահանման ն օգտագործման տեխնոլոգիական եղանակները: Ռեսուրսներիտվյալների բազայի ձնավորումը նպաւոակահարմար է իրականացնել տարածաշրջանների,մարզերի ուժերով` հաշվի առնելով իշխանության տեղական մարմինների շահագրգռվածությունը դրանց չափերի ու ծավալների որոշման հարցում: Տվյալներիգիտականբազա. գիտությանզարգացման ներկա փուլը բնութագրվում է հետազոտությունների որակապես նոր մակարդակով. որը որոշվում է ինֆորմատիկայիմիջոցների Ն մեթոդների լայն օգտագործմամբ:Դա դչ միայնհետազոտողինազատում է արդեն հայտնի աբղյունքների փնտրմանն վերլուծությւմն հնացած ն այլե ապահովում է տեխնոլոգիական քարացած աշխատանքներից, միասնականուղի, սկսած գիտականխնդիրների ղրվածքից մինչե նրա լուծումը: Գիտական ինֆորմացիայի տվյալների բազան ունի մի շարք աղանձնահատկություններ,որոնք արտահայտվում են հետեյալում. գիտականտեղեկությունների արդիականությունըերկար ժամանակահատվածիհամար, տվյալների ներկայացմանանալիտիկ ձների օգտագործումը (հավասարումներ,գրաֆիկճեր, սխեմաներ), առարկայականտիրույթի մողելավորման անհրաժեշտությունը, առանց դրա հետ կապի` տվյալները կորցնում են իրենց -

»

-

-

-

իմաստը, տվյալների մշակման յունը:

բազմաթիվ եղանակների առկայութբ-

Գործնականումառանձնացվում են տվյալների գիտական ռեսուրսների երկու մոտեցումներ` հետազոտականն գրաղարանային:

է հետազոտականտվյալների բազան, Ավելի բնութագրական լուծման համար նախօրոք խնդիրների որտեղ հետազոտական

առանծնացվումէ ձնավորվածինֆորմացիան: ձեի պարագայում, Ինֆորմացիայի հավաքման գրադարանային օգտագործման նրա կապվում չի անմիջապես այն որպես կանոն, հետ: Այս բազան ձնավորվում է առավելապես գիտական ն ինֆորէ նոր ճացիոն խոշոր կենտրոններումե անընդհատ համալրվում

տվյալներով:

Գիտության տարբեր ճյուղերում զզալի քանակությամբ լոկալ տվյալների բազաների ի հայտ գալը ավելի սուր է դնում գիտական հարցը: կոորդինացման հետազոտությունների տվյալներիբազա. ցանկացածերկրում, ինչՄշակութային նան կան մեծ քանակությամբ անճեր հանրապետությունում, պես պահվող ն շարժ հուշարձաններ թանգարաններ,թանգարաններում հնուներկայացնող արժեք հասնող տասնյակ, հարյուր հագաբների այդպիսի ահռելի քանակի պայմաններում թյուններ: Ինֆորմացիայի մասնագետները: նույնիսկ չեն կարող կոդմնորոշվել հնարավոր է դարծնում հւափշՆման հաճախ շատ վիճակը որոնք հասցտակումներնու չարամիտայլ հանցագործությունները, նում են մշակութայինարժեքներիանվերադարձկորստի: համար, բերես, խիստ անՆման երնույթներիկանխարգելման ն հրաժեշտ է, որ մշակութային արվեստի այդ արժեքները ենթարկվեն համակարգչայինհաշվառման: Շատ երկրներում այդ աշխակիրառվումեն: տանքներնարդենգործնականում համակարգը ձնավորելու ն այն «Մշակույթ» ավտոմատացված համար պետք է ստեղծվեն տվյալարդիականվիճակումպահելու բազաները. առարկայական ների հետնյալ -. ինֆորմացիայիձնավորումը, որը պետք է վիճակագրական ակումբները, այգիները, գրադարանընդգրկիթատրոնները, ».

».

ները,

խաղացանկերը, թատրոններին համերգների կադրերը,

այն ձեռնարկությունների գործունեութարդյունաբերական յունը, որոնց արտադրանքըօգտագործվում է մշակույթի

բնագավառում, ֆիրմաների հետ: մշակութայինկապերըարտասահմանյան մարդկայինգործունեությանտարբեր բնազաԸնդհանրացնելով տեխնոլոզիաներիվիճակը, հաշվի առնելով վառներիինֆորմացիոն

նան

ենթադրվող տեխնիկականն ծրագրային ճիջոցներիկատարե-

լագործումը, հաղորդակցականտեխնոլոգիաների զարգացումը, կարելի է առանձնացնելմի շարք առաջնայինուղղություններ.

2.

Ուղիղն զանգվածային մուտքի հնարավորություն տվյալների բանկ, նրա վարմանկարգի ստեղծում: Դրանովկարելի կլինի կարգավորել ինֆորմացիոնայն պահանջմունքները, որոնք կապվածեն մարդկայինգործունեության բոլոր բնագավառների հետ: Տվյալներիհաղորդմանբարձր արագության ն հուսալիության ապահովմամբ կապի ժամանակակից միջոցների կատա-

րելագործում, որով հնարաւոր է ղառնում մուտքը ինֆորմացիոն

ռեսուրսների մեջ երկրիցանկացածկետից: Հասարակ տերմինալ հարմարանքների ստեղծում` բնակչության լայն մասսաների կողմից ինֆորմացիոն ռեսուրսներից Օգտվելու համար: Այսպիսու|, ինֆորմատիկայի ինդուստրիայի ստեղծումն ու զարգացումը անհրաժեշտ պայման են ինֆորմացիոն քաղաքւսկիրք 3.

խոցման ճանապարհին: Կոարակոթյան 6.5.

Տվյալների մոդելները, բնութագրումը,

տեսակները

Ընդհանրապես համակարգի հետազուոմանկարնոր ն ճիշտ մեմողելավորման մեթոդնէ, որի կիրառմանղեպքում հետազոտվող օբյեկտը է թողը

փոխարինվում մոդելով: նշանակումէ, որ այն վերաճվում է մի քանի այլ օբյեկտների, որոնք պահպանումեն իրականօբյեկտիհատկությունները ն ավելի հարմարեն թե՛ հետա զոտման, թե՝ Դա

օգտտագործման համար: Տվյալներիցանկացածբազայի միջուկը տվյալներիմոդելն տվյալներիբագայի կառավարման

է,

համակարգըհիմնվում է հիերարխիկ(ստորակարգային) ն ցանցային ռելացիոնմողելներիվրա: մոդելըկառուցվածքով,որոշակի կաիրարհետ կապվածտարրերի ամբողջություն է: Օբյեկտրը, որոնք իրարհետ կապված են հիերարխիկհարաբերություններով, միասինկազմում են շուռ տված ծառի տեսքով պատկեր (գճ.16),որտեղ օբյեկտներն առանձնացվում են

Տվյալների հիերարխիկ

նոններով

մակարդակով:

ենթակայության

Լ

(մ

ՓՍ

մակարդակ

մակարդակ մակարդակ ս Գծ.

165.

Մ՛1

սշ

Մ2

ՄՅ

Ա

Ի սշ

Մ4

3մտ

ՄՏ

Ն

ԱՅ

հիերարինիկկառուցվածքի Տվյալների բազայի աԱ արտացոլում, րտացոլումը գրաֆիկան

Վերեի` առաջին մակարդակում(Մ), գտնվում է հիմնական մատակարարը, երկրորդ մակարղակումեն 5 կոնկրետ մատակարարները (Մ, Մ2, ՄՅ, Մ4, Մ5) ն երրորղում ցածր մակարդակն է, որտեղ նշվաձ են, թե մատակարարներիցյուրաթանչյուրը ինչ տեսակի ապրանքներ է վաճառում(Ա1, Ա2, ԱՅ): Գիերարխիկ մոդելի յուրահւստկություննայն է, որ հանգույց (Մ1-Մ5) ունի ելքային մեկ մաս, ղրանք չունեն մասեր: Այդ իսկ պատճառով,անհրաժեշտ գրանցումը ծա(Մ) ղեպի, այսպես ասած, մար պետք Է -ռի ամար երցնենք ՍՅ հանգույցը Այս մատակարարըվաճառքում ունի երեք տեսակի ապրանքներ (Ա1, ԱԶ, ԱՅ), կամ Մ5 մատակարարըվաճառքում ունի երկու տեսակի ապրանքներ(Ա1 ն 03): Այս մողելի առավելությունն այն է, որ թույլ է տալիս նկարագրել նրա կառուցվածքը` տրամաբանականն ֆիզիկական մակարղակներով:Մողելի թերությունն այն է, որ տարրերի հանգույցների միջն գոյություն ունի սում, որի պատճառով| որեէ կապի կը բոլոր փոփոխություն:Այստեղ գործու

շարժվել ՄՆԱՐ

ներք մ Ր: տերնները լվերնից

ռուցվածքի

Կաթը:

յուրաքան մուտքա հա գտնելու

գաի Նո մոբ փոխադարձ հում է մեկոլորի համար |

ցանգային մողելի սկզբունքն Է` բոլորը

բոլորի համար, (գծ.17): Գոր Այս մողելում գոյություն ունի կապի ցանկացածտեսակ, այստեղ որը կար բացակայում է հետադարձկապի սահմանափակումը, խորդ մոդելում: Այս մոդելը նախորդի համեմատ ունի կուռ կառուցվածք:

նւա-

Մ

ՄՍ2

մոդելը պարունակում է երեք աղյուների բազայի տրամաբանական Ռ1, Ռ2, ՌՅ. որոնք կազմվածեն հարաբերություններ՝ սակներ ( երեք ն յուրաքանչյուր մատակարարի ապրանքների մատակարարների,

ՄՅ

կողմից ապրանքներիմասինտրվող տվյալների գրանցումներից):

81 Մ1 ՐՑ2 Ս Փ6ԷՒ

մատակարա |

Ա՛յ

Ա2 գծ. 17

ԱՅ

|

Պարզ լինելու համւսր ցույց տանք հետնյալ օրինակով: տակարարը վաճառում է Ա՛յ, Ա2, ԱՅ տեսակի ապրանքներ,Մ2 մւատակարարը վաճառում է երկու տեսակի ապրանքներ, Մ3 մատակարւսրը` Ա2 ն Ս3 տեսակի ապրանքներ: Ստացվում է, որ իրոք հետադարձ կապի սահմանափակում գոյություն չունի: Մ1 մա-

6.6.

Տվյալներիբազայիռելացիոնմոդելը

Ռելացիոնտվյալների բազան այնպիսիբազա է, որն օգտվողների կողմից ընդունվում է որպես աղյուսակների ամբոդջություն Ռելացիոն տվյալների բազայի բաղադրիչների միջն տվյալների փոխադարձկապը ներկայացվումէ երկչափաղյուսակներիտեսքով, որը կոչվում է հւսրաբերություն (աղյուսակների հարաբերություն): Այդ հարաբերությունն ունի հետնյալ հատկությունները. աղյուսակիյուրաքանչյուր բաղադրիչ իրենից ներկայացնում է տվյալների մեկ տարբ (կրկնվող խմբերըբացակայում են), Սյունակներիբաղադրիչներնունեն միայն մեկ բնույթ. ճրանցից յուրաքանչյուրին ւորված են անուններ, աղյուսակում գոյություն չունի երկու միննույն տող, սյունակները կարելի է դիտել ցանկացած կարգով, տողերըն անկախնրանցինֆորմացիոնբովանդակությունից: մոդելի տվյալների բազայի առավելությունը տրամաՌելացիոն բանական մոդելի պարզությունն է, համակարգի պաշտպանության ճկունությունըն բազայումւովյալներիանկախությունը: -.

՛.

Մաթեմատիկական խիստ ապարատի առկայությամբ է պայմանավորված նրա լայն տարածումը ն ժամանակակիցինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների մեջ նրա հեռանկարները:Ստոբն ներկայացված մատակարարներին ապրանքներիմասին ռելացիռն մոդելի ւովյալ162

Ռ2. ապրանքնե ԱՂ

ւ

Ռ3.

լ

Լ

ԱՅ

յ

ապրանքիմատակարարում

Մ՛

ո

ԱԱ `

Մ1

Է

.

|

|

ԱՀ

Ա2

ն

|

-Ի

ԱՅ

Տվյալներիբազայիռելացիոնմոդելը Նկատի ունենալով ոելացիոն մոդելի մասսայականօգտագործումը ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաներում,հատկապես տճնտեսա-

գիտական, փորձենքտալ դրա ավելի մանրամասնկառուցվածքը: Ռ1 աղյուսակը նկարագրում է մատակարարներինՄ̀1, Մ2, ՄՅ, ընդ որում` յուրաքանչյուր ճատակաբար ունի իր առանձնակիհամարը, նրա գտնվելու վայրը (քաղաքը): Ռ2 աղյուսակը նկարագրումէ ապրանքներիտեսակները`Ա1, ԱՉ, ԱՅ, այստեղ նս. յուրաքանչյուր ապրանք ունի իր համարը, անվանումը,քաշը, գույնը: ՌՅ աղյուսակում Այն իրար է կաարտացոլված է ապրանքներիմատակարարումը: պում երկու աղյուսակները: Օրինակ` աղյուսակի առաջին տողը Ռ1 աղյուսակի Մ1 մատակարարինկապում է ԱԼ ապրանքի հետ: Այլ խոսքով, այն իրենից ներկայացնում է ԱՂ տեսակի ապրանքի ձատակարաբում Մ1 մատակարարին,որտեղ մատակարարման ծավաչը կազմում է 300 կգ: Այսպիսով, յուրաքանչյուր մատակարարման

համար գոյություն ունի մատակարարիհամարը, ապրանքի համարը ն ապրանքիքանակը:

| Սատակարարի

Ռ1.

|

..համարը 6`6ՍկՍ1

Մ

ւ-

`Պ

Պողոսյան

Սան

-

Տ

Ռ2.

համարը Ապրանքի

'

ԱՅ

Մ1 Մշ Ս2

Մ3 Ս3

ԼՈԼ

Ս

Վոր,

ապրանքնե |

.

երսն

|

|

Ս

|

Գույնը

գունավոր, 4մմ

պղինձ,2մմ

լ

նե

կանաչ

լինելը:

գործողությունէ, որը կատարվումէ Տվյալներիմանիպուլյացիան հետ: տվյալներիբազայումեղած տվյալների հիմնական են Այդ երեքն էլ արտացոլում տվյալներիկուտակման Ն զործողությունները, պահպանումը,արդիականությունը դուրսբերումը:

դեղին

ապրանքներիմատակարարում

Մատակարարը Մ1

կմբել

Ւ.

Մ1

|

ապակի

Ռ3. |

Քաղա Վարկանիշը

Աճվանումը՝Զանգվածը երկաթ պողպատ Ի44

Ա1

առաշ.

ձատակարար

Ազգանունը

տվյալներիկառուցվածքի, տվյալներիամբողջականության, հեւո: Յ. տվյալներիմանիպուլյացիայի է հասկանալ տվյալների պետք Տվյալների կառուցվածքասելով կազմակերպումը:Տվյալբազայում տվյալների տրամաբանական ասելով` տվյալների անսխալ ն ճիշտ ների ամբողջականություն 1.

2.

Ապրանքը մյ Աշ ԱՅ մ

Քանարը

ա

ԱՅ

Ա2 ԱՅ

՞

ն ապրանքների մատակարարների տվյալներիբազայի ռեչացիռնմոդել

Բերված աղյուսակներից երնում է, որ գոյություն չունի որնէ ցուցանիշ, որը կապում է մեկ աղյուսակը մյուսի հետ: Այղ նպատակին են ծառայում աղյուսակները.Օրինակ` Ռ3 աղյուսակը արտացոլում է Ռ1 ն Ռ2 աղյուսակներիկապը: Տվյալների ռելացիոն մոդելի սկզբնական ծնակերպումըկատարվել է ԱՄՆ-ի |Յի/ ֆիրմայի դոկ-

Կոդդիկողմից. Այդ գաղափարներըբոլոր չափանիշներովմեծ ազդեցություն ունեցան ոչ միայն տվյալների բազայիտեխնոլոգիայիվրա, այլ նան բնագավառի ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների վրա, ինչպես այլ օրինակ` արհեստական ինտելեկտի,քնական լեզուներով տեքստերի մշակմանվրան այլն: Այսպիսով,եթե ընդհանրացնենք,ապա կարող ենք ասել, որ տվյալների բազայի ռելացիոն մողելը առնչվում է, տոր

Ֆ.

ԳԼՈՒԽ 7

Այսպիսով,

ԻՆՖՈՐՄԱԾԻԱՅԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 7ԱՄԱԿԱՐԳԸ

`

,

7.1.

Ինֆորձացիայիպաշտպանության համակարգիխնդիրները

Ժամանակակիցինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների, առաջավոր ն կապի միջոցների ներդրումը հրամայահեռահաղորդակցության կան դարձրին ինֆորմացիայիպաշտպանությանվարչական, իրավական ն կագճակերպականհաճալիր միջոցառումներիմշակումը` անվտանգություննապահովելու համար: ւ: Ինֆորմացիայի անվտանգությանապահովում 0շանակում է նրա ռեմուրսների ե համակարգի պաշտպանում այնպիսի դեպքերից, ինչպիսիք են` հաւիշտակումը, կորցնելը, չթույլատրված ոչնչացումը, աղավաղումը, կեղծումը, պատճենահանումընայլն: Կամ այլ կերպ ասած, ինֆորմացիայիանվտանգությունը նրա դրության կայունության պահպանումն Է պատահականկամ կանխամտածվածարտաքին ն ներքին ներգործությունից: Ինֆորմացիայիանվտանգությանպաշտպանությանանհրաժեշտությունը որոշվում է հետնյալ գործոններով. հաշվիչ տեխնիկայիարագընթացաճը, ինֆորմացիոն փոխգործողության մեջ մեծ քանակությամբ մարդկանց ն կազմակերպություններիմասնակցությունը, ինֆորմացիան որպես ապրանք դիտելը, որին հատուկ է մրցակցությունն ու արդյունաբերականլրտեսությունը, հսկայական քանակությամբ, տարբեր նշանակության ն ենթակայության ինֆորմացիայի կենտրոնացումը որոշակի տեղերում ն կրիչների վրա, մասնակիցներիմիջն ինֆորմացիայի փոխանակմանակտի-

ինֆորմացիայի

-.

-

վացումը,

ինֆորմացիոն ռեսուրսներից օգտվելու մեթոդների ն միջոցների որակականկատարելագործումը, » րչ միայն օգտվողների քանակի հսկայական աճը, այլն նըրանց որակավորմանբարձրացումը, » օգտվողների կողմից համակարգի վրա ծրագրամաթեմատիկական ներգործության եղանակներիստեղծումն ու կիրառումը, շուկայական հարաբերությունների զարգացումը հաշվիչ տեխնիկային ծրագրային միջոցների մշակմանն սպասարկման »

բնագավառում:

համակարգչային հանգագործություններին րժությ րին

պատճառներ

տում են հիմնականում Երեք 1. հասարակությանաճող 2. կառավարչական

3.

նպասնպաս

կրիմինալացումը, գործունեության արագ ե չհամակարգված ավտոմատացումը, օրենսդրականբազայի բացակայությունը:

ն ինֆորմացիայիպաշտհամակարգի աշխատանքի Ցանկացած պանության անվտանգության վրա կարող են ազդել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` համակարգում գործող մի քանի բաղադրիչների բացակայությունըկամ դրանց որոշ մասի, կոնստրուկտիվւոեսակետից, ոչ բավարարաշխատանքը, որը կարող է այդ պահին սխալ կատարելիր գործառույթը: Դրանց թվին են պատկանում նան չվերահսկվող դժբախտ պատահարները,որոնք կործանիչ ուժ են ինֆորմացիայի պաշտպանության համար, մարդկանցչարանենգ գործողությունները, որոնք ուղղված են ինֆորմացիայի պաշտպանությունը վարկաբեկելունՊաշտպանությանհամակարգի նախագծումը պահանջում է համալիր ն համակարգայինմոտեցում, որով միայն կարելի կլինի հասնել ինֆորմացիայի պաշւոպանությանարդյունավետությանբարձրացճանը: Բնական է, որ պաշտպանությանհամար բոլոր միջոցների կիրառումը, մեթոդների ներդրումըն շահագործումը պահանջում են ֆինանսական մեծ ծախսեր,սակայն այստեղ պետքէ նկատիունենալ, որ պաշտպանությանհամար կատարվող ծախսումներըչպետք է ավելի մեծ լինեն, քան ինֆորմացիայի կորտոից ստացած վնասի

աբժեքը: ։

Ընդհանրապես,պաշտպանականմիջոցառումներիիրականացհամար գործնականումներդրվումն Օգտագործվում են հետեբաղադրամասերը, 1. ֆիզիկական, 2. անձնակազմի, 3. իրավական, 4. սարքավորումների, ծ. ծրագրայինապահովման,

ման յալ

5.

հեռահաղորդակցության միջավայրի: բնագավառում օգտագործվող միՖիզիկական անվտանգության ջոցների թվին են դասվում մեխանիկական Լ, էլեկտրոնայինփական-

ները, պահակակետերը, պահակային ազդանշանայինցանցը:

ապահովման համար ուշադրուԱնձնակազմի, անվտանգության թյուն է դարձվումաշխատակազմի վրա ներքին ն արտաքիններգործությունները բացառելուն:

Իրավականանվտանգությունը կենտրոնացնում է հաշվիչ համակարգի ն ինֆորմացիայի պաշտպանությանհարցերի իրավական կարգավորմանխնդիրները: Սարքավորումներիանվտանգությունըկապված է համակարգում գործող բոլոր սարքերի հուսալի ե անխափան աշխատանքի հետ: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ նան տեխնիկական ասպեկտները, այն իմաստով, որ դժվար կամ ընդհանրապեսհնարավորչլինի մեքենաներն աշխատեցնելը: Ծրագրային ապահովմանանվտանգությունը,որով բացառվում են ծրագրային վիրուսների ներգործումը կամ մշակողների չնախատեսվածգործողությունները: Հեռահաղորդակցության միջավայրի անվտանգությունը կապված է կապուղիների ֆիզիկական վնասներիկանխման հետ: ,

Ինֆորմացիայիանվտանգության վերլուծությունը սպառնալիքների

7.2.

Ինֆորմացիոն համակարգիավտոմատացվածմշակման աշխատածքների փորձր ցույց է տվել, որ կոււտակվոդ, պահպանվող,մշակվող ինֆորմացիան եթարկվում է բացահայտման, աղավաղման կամ

ոչնչացման:

Եթե ընդհանրացնենք, լիքի երկու տեսակ. 1.

2.

ապա

բնական, մարդնայինգործոնը:

կարելի է առանձնացնել սպառնա-

Բնական սպառնալիքները (հրդեհ, ջրհեղեղ, երկրաշարժ, փոթոեն ուղղակի ֆիզիկական ներգործությամբ: րիկ) պայմանավորված Դրանք կամ ոչնչացնում են, կամ հասցնում են մեծ վնաս: Մարդկայինգործոնն իր հերթին բաժանվումէ` տեխնիկականի ն անմիջականորեն մարդկանցկողմից ստեղծվածի, որոնք ուղղակի են, թե՝ պատահական, կազմում քե անուղղակի կանխամտածված են համակարգի սպառնալիքներիմեծ մասը: երբեմն էլ հնարավոր չէ պարզել սպառնալիքի սկզբնաղբյուրը, հատկապես, եքե այն կատարվումէ գաղտնի ճանապարհով: Այժմ թվարկենք հանցագործ այն գործողուքյունները, որոնք ներկայացնումեն մշտական ն պոտենցիալսպառնալիքներ. համակարգչային ավագակություն, ինֆորմացիայի կրիչների ն արտադրականնյութերի հափշ-.

տակում,

-

». -

-. `

-

».

պաշտպանություն միջոցների հաղթահարումից հետո ինֆորմացիանկրողներիպատճենահանում, ծրագրայինթակարդներիօգտագործում, անօրինական միացումներ սարքավորումներին ե կապուղիներին, պաշտպանության մեխանիզմը չարանենգորեն փչացնելը, շարքից հանելը, չթույլատրված մուտքերը ն գաղտնիությանքացահայտումը, .9ինֆորմացիան ստանալու փաստիցհրաժարվելը, համակարգչային վիրուսներիտարածումն ու օգտագործումը: 7.3.

Ինֆորմագիայիպաշտպանության միջոցները ն մեթոդները

'Դրված բոլոր

խնդիրների լուծմանըկարելի Է հասնել ինֆորմացիայի համալիր պաշտպանության համակարգի ստեղծման ճանապարհով, որը կարելիէ իրականացնելմի շարք մեթոդներուլն միջոցներով` տպահովելով անվտանգությունը: Այդպիսի մեթոդներից,թերես, կարնորվում են հետնյալները: 1. որով կարգավորվում է համակարգի Մուտքի կառավարումը, բոլոր ռեսուրսների օգտագործումը: Այս մեթոդը ընդգրկում է համակարգիռեսուրսներինույնականացումըն լիազորություններին համապատասխան` աշխատակարգի սահմանումը: Սրան են վերաբերում նան սահմանվածաշխատակարգով աշխատւաննքիպայմաններիստուգումը, ինչպես նան պահպանվող ռեսուրսներինդիմելու գրանցումները: 2. Քողարկում, այս մեթոդը ինֆորմացիան պաշտպանում է կրիպտոգրաֆիայիփակմանճանապարհով: 3. Կանոնակարգում, այս մեթոդի կիրառումը նվազագույնի է հասցնում չթույլատրված մուտքերի քանակը: 4. Պարտադրում.ինֆորմացիայիպաշտպանությանայս մեքոդը համակարգիանձնակազմինն օգտվողներինստիպում էպահպանել այն աշխատակարգը,որը սահմանվածէ իրենց համար: Մեթոդը ստիպումէ պահպանելայն` պատասխանատվությունից խուսափելու համար. Ինֆորմացիայի անվտանգության պաշտպանուբյան կազմակերպական միջոցառումներընախատեսում են մուտքի սահմանափակումը շենքում, մուտքի համար հատուկ լիազորությունների նշանակումը, տարբեր իրադարձություններիհաշվառման ու հսկողության սահմաճումը:

Չթույլատրվածմուտքերի պաշտպանությունը ապահովելունպատակով պարտադիրէ պաշտպանության գործառույթների բաժամիջն, որոնք հսկողություն են նումը մի քանի աշխատակիցների սահմանում ոչ միայնմիմյանց,այլն կողմնակիանձանցնկատմամբ` շենքերումմուտքերըկանխելուհամար: մեքոդ է նան դռներիվրա կոդային համակարՊաշտպանության որոնք կարելի է բացել բանալու, տեղադրումը, գի կամ փականների

7.4. Ինֆորմացիայիպաշտպանության համակարգի ստեղծմանսկզբունքներըն փուլերը Ինֆորմացիայի պաշտպանությանհամակարգի մշակման փորձը 1.

այնպես էլ հեռու տարածությանվրա ինֆորմացիայիհաղորդման ժամանակ`կապի տարբեր միջոցների օգտագործման պայմաննե-

ՄՈՆ անվտանգության կազմակերպական Խթորմագիայի

միջոցափուլերում ն ռումներն իրականացվում են նախագծման բոլոր համակարգի շահագործման ընթացքում: Նախագծման ժամանակ էական տեղ է հատկացվում օբյեկտի

որի ընթացքում՝ հետազոտմանը, մինչնախագծային 1. Հստակորեն պարզվում ն հաստւստվում է համակարգում գաղտնի ինֆորմացիայի առկայությունը, գնահատվում գաղտնիուբյանմակարղակը: 2. Որոշվում է ինֆորմացիայիմշակման ռեժիմը(երկխոսության ն իրական ժամանակի ռեժիմը), տեխնիկական միջոցների Յ.

համալիրի կազմըն այլն: Հստակեցվում է օբյեկտի անձնակազմի, ֆունկցիոնալ ծառայությունների, մասնագետների ն օժանդակ աշխատողների մասնակցության չափը ինֆորմացիայի մշակման գործում, նրանց ն անվտանգության ծառայության փոխգործո-

ղություններիբնույթը:

տվեց առանձնացնելմի շարք հիմնական սկզբունքներ: Ինֆորմացիայի պաշտպանության համալիր մեխանիզմի ստեղծումը ենթադրում է չթույլատրված մուտքերի բացառում, որը ապահովվում է կազմակերպական տարբեր միջոցառումների կին ապարատային միջոցրառման,ծրագրային, կրիպտոգրաֆիական ների օգնությամբ, դրանց համաղրված ն համալիր օգտագործմամբ: 2. Առաջ քաշվեց անձնական պատաս|սանաւովության սկզբունքը, որի էությունն այն է, որ ցուրաքանչյուր օգտվող պետք է կրի անձնակւսն պատասխանատվություն` համակարգում իր գործունեության շրջանակներում, ներառյալ գաղտնի ինֆորմացիայի ն նրա պաշտպանությանհնարավոր խախտումներիհամար: մուտքի մինիմիզա3. Ինֆորմացիայի մշակման գործընթացում ցիան, լիազորություններիբաժանումը, որի էությունը հետեյալն է. այն աշխաստղների համար, ովքեր զբաղված են ինֆորմացիայի սպասարկմանն շահագործմանոլորտում ն ներգրավվածնն գւսղտթույլ

քարտերի կամ կոդի հավաքման միջոցով: Վամակարգիմշակման ժամանակ ծագում է ինֆորմացիոն համակարգի անվտանգության վերաբերյալ որոշումների կայացման հիմնախնդիրը,որը յուրաքանչյուր օբյեկտի համար առետրային գաղտնիք է: Յուրաքանչյուր համակարգում գոյություն ունի գաղտնիության տարբեր աստիճանի ինֆորմացիա, ինֆորմացիոն հոսքի պարտադիր հսկողության անհրաժեշտությունինչպես լոկալ ցանցերում,

.

են այդպիսի նի ինֆորմացիայի մշակման գործում, սահմանվում ինֆորմացիայիմուտքի լիազորություններ:Սակայն այդ լիազորությունները պետք է լինեն բավարար,որպեսզի յուրաքանչյուր աշխատուլ լրիւ կարողանա կատարել ծառայողականիր պարտականությունները: 4. Սւսհմանել լիակատարհսկողություն չթույլատրված մուտքի փորձ կատարողների նկատմամբ, գրանցման ենթարկել մուտքի այդպիսի դեպքերը: Դա նշանակումէ, որ ւ՛ովյալներըպետք է պաշտցանկացած գործընթացում,տեպանված լինեն տեխնոլոգիական

ղամասում ն ժամանակիյուրաքանչյուր պահին: Բոլոր բաժանորդների մուտքը, գործողությունները պետք է անպայման վերահսկվեն ն գրանցվեն հետագա հնարավոր հետաքննության համար: 5. Այս սկզբունքը վերաբերում է պաշտպանության համակարգի է մի Գործուննությւսնվերահսկմանը, որի կիրառումը հաստատում ն մեթոդների ստեղծմանանհրաժեշկողմից` հատուկ միջոցների լ `

տությունը, որն ուղղված է աշխատանքիընթացքումչթույլատրված մյուս կողմից` այդ մեխանիզմիաշխամուտքի փորձերի կանխմանը, տունակությանպահպանման,կարգավորմանու ստուգման համար մշակմանը: տարբեր միջոցառումների Համակարգի պաշտպանությանն վերահսկողության միջոցառումներն արդյունավետկարոդ են լինել միայն այն դեպքում, եթե պաշտպանությունն ունի հասարակ Ն տրամաբանված կաայդ

ռուցվածք:

ԳԼՈՒԽ 8

ԱՎՏՈՄԱՏԱԾՎԱՇ ԻՆՖՈՐՄԱՇԾԻՈՆՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Ավտոմատացված ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիտեսականհիմքերըբանկերում 8.1.

Բանկերի ինֆորմատիզացիա.Բանկային գործարքների քանակական անընդհատ աճը, դրա հետ կապված` մշակման ենթակա ինֆորմացիայի ծավալի մեծացումը, մշակման կանոնակարգված ժամկետները, հաճախորղների հետ կատարվող գործառնությունների սկզբնականտվյալների ստացումը,մշակման հուսալիության ն ճշտության աստիճանինկատմամբպահանջներիբարձրացումը այն նախադրյալներն էին, որոնք ստիպեցինբանկերին ներդնելու ն արդյունավետ օգտագործելու ժամանակակիցհաշվիչ տեխնիկա, հաղորդման ն կատարելագործվածայլ տեխնիկականմիջոցներ: Բանկայինհամակարգինբնութագրականէ մրցակցության սրացումը: Մրցակցային ւվայքարումբանկի հաջողությունը, ավելի շատ հաճախորդների ներգրավումը շատ բանով պայմանավորված է բանկայինծառայություններիտեսակներիբազմազանությամբ ն ււյդ ծառայություններիինքնարժեքիիջեցմամբ: Բնական է, որ նշված նպատակներինհասնելու համար անհրաժեշտ է, որ բանկերը օգտագործեն ինֆորմացիոնառաջավոր տեխնոլոգիաներ: Ինֆորմացիոն առաջավոր տեխնոլոգիայի ներդրումը, ըստ երնույթին, ավելի շատ հետաքրքրումէ առնտրային բանկերին: Առնետրայինբանկերիստեղծման պահից սկսած` էական փոփոխություններ կատարվեցիննրանց գործունեության ավտոմատացման ասպարեզում: Դրան, իհարկե, նպաստեց արտասահմանյան անհատականհամակարգիչների ն բանկայինհամակարգի գործունեության ավտոմատացմանծրագրային միջոցների ստեղծմամբ ի հայտ գալը: զբաղվող ընկերությունների Անհատականհամակարգիչներիմիջոցով առնետրայինբանկերի աշխաւռանքներիավտոմատացումը անցել է մի շարք փուլերով: օգտագործվում էին ավտոԱռաջինփուլում համակարգիչներն նոմ կարգով, տվյալների պահպանումըկազմակերպվում էր առանձին համակարգիչներում,ֆայլերի տեսքով:

Երկրորդ փուլում համակարգիչները օգտազործվեցին միացյալ.

յով՝

լոկալ ցանցերում, որոնք աշխատում էին ֆայլ-սերվեր սխեմա-

Երրորդ փուլում լոկալ գանցերի բազայի վրա ստեղծվեցին հա-

ճախորդ-սերվերսկզբունքով աշխատողհամակարգեր: Զորրորդ փուլում ստեղծվեցինհամակարգեր, որոնք կառուցված էին առանձնահատուկ սերվերներով, բարձրարտադրողական էՀՄ-ով, որոնք աշխատում էին բազմաթվ օգտվողներին սպասարկելու մեքողով: Ինֆորժացիոն տեխնոլոգիաներիշուկայի զարգացումը պայմաՍավորված է համեմատաբարէժան գներով, բարձծրարտադրողական համակարգիչների առկայությամբ, որոնք հնարավորուբյուն ստեղծեցին մշակման ենթարկելու հսկայական ծավալի հասնող տւլյսյլճեր գործառնությունների համակարգով ն տվյալների բանկի կառավարման համակարգով: 8.2.

Բանկայինգործի կազմակերպման

այլն:

բանկեր սկսեցին իրենց ծառայություններն առաջարկել ինտերնետիմիջոցով, որը բանկայինտեխնոլոգիայի մի մասն Է կազմում: Բավական դժվարացավ ֆինանսական շուկայի փոփոխություններինհետնելը ն ժամանակինդրանց արձագանքելը: Վաշվապահականհաշվառման նոր կանոնները, անցումը Սոր պլան-հաշիվներին բանկայինհամակարգում լուծեցին շատ հիմնախնղիրներ: Դրանցից կարելի է առանձնացնել. » հաշվետվուբթյուններիհիմնական տեսակԾերի, հատկապես հաշվեկշիռներիհետ կապվածաշխատանքները, անալիտիկ հաշիվների ավելի խորը դետալացմամբ` բալանսային հաշիվներիքանակի ավելացումը, ֆինանսական հաշվետվություններիկրճատումն ու ստանդարտայցումը: Բանկերի, ֆիրմաների ն բանկային հաշիվները մշակողների առցն դրված էր բարղ խնդիր, այն է` աշխատանքինոր մեթոդները, տեխնոլոգիաները,ծրագրային ապահովմանմիջոցներըհարձարեցնել Շոր պլան-հաշիվներինն հաշվառմաննոր կանոններին: Շատ

-

առանձնահատկությունները

Բանկային գործը կապվածէ երկրի քաղաքականն տնտեսական իրադրության հետ: Բանկային ոլորտը բերեց ամենաբարձր եկա-

մուտճերը: Բանկային կապիտալը ստեղծվեց համեմատաբարհասարսղ գործառնություններիկատարումից: Հիշարժան է արտարժութային կարճաժամկետ վարկերի տրամադրումը, իսկ դոլարի կուրսի ակտիվ աճը բանկերին բերեց հսկայական եկամուտներ: Բանկերի համար բարենպաստ իրադրությունստեղծեցին նան արտարժութայինփոխանակումները բնակչության հետ: Այդպիսի պայմաններում ստեղծվեցիննոր բանկեր, ավելացավ գործող բանկերի բաժանմունքներիքանակը: Բանկայինհամակարգի ինտենսիվ զարգացումն ուղեկցվեց համակարգիչճերի, ցանցային սարքավորումների, ավտոմատացված ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների մասսայական գնումներով: Այդ ժամանակահատվածում զարգացավ նան միջբանկային վարկերի շուկան: ժամանակին համահունչ լինելու պահանջից ելնելուլ` բանկերբ փոխեցին կադրային հարցերի լուծման իրենգ մուռեցումները: Ստեղծվեց այնպիսիվիճակ, որ բանկերըմասնագետ-պրոֆեսիոնալների, գործնական աշխատանքի փորձ ունեցող ն կազմակերպական ընդունակություններով օժտված, ֆինանսաբանկայինգործունեության բազայինգիտելիքներունեցող մենեջերների,անալիտիկմտւսձելակերպ ունեցող կաղրերի կարիք էին գզում:

Մրցակցության աճի միտումը բանկային համակարգին ստիպեց հրաժարվել էքստենսիվ մեթոդներով շահույթի ստացումից. Ստեղծվեցին սպասարկման ն ծառայությունների կատարման ճոր ձներ ն մեթոդներ: Հատկապես զարգացան ֆոնդային նե քարտային, ներդրումային գործառնությունները,միջազգային վճարումները ն

8.3.

Ավտոմատացված բանկայինհամակարգը

Ավտոմատացվածբանկայինհամակարգը(ԱԲ3) իրենիցներկայացնում է ինտեգրացված ինֆորմացիոն համակարգ, որն ապահովում է բանկային գործառույթների կատարմանավտոմատացումը. իսկ դա նշանակում է համակարգայինմոտեցում, քանի որ ենթաղրում է նան բանկի այնպիսի աշխատանքներիավգործունեության տոմատացում, ինչպիսիք են` կադրերի,նյութական արժեքների,հիմՍական միջոցների հաշվառման աշխատանքի ն աշխատավարծի վճարման հետ կապվածհաշվարկներըն այլն: ՍԲՅՀ կառուցման սկզբունքըմոդուլայնությունն է: Որպեսկանոն, ժամանակակից ԱԲ3Հ-ն կազմված է ժիջուկից ն ենթահամակարգերից

(մոդուլներից):

Միջուկը ընդգրկումէ համակարգի բաղադրիչները, որոնք ընդհանուր կամ բազային են: Միջուկի առկայությունը ապահովում է համակարգի մոդուլների միջն յուրաքանչյուրը յուրաքանչյուրի հետ

`

կապի հնարավորությունը: Համակարգի միջուկը ընդգրկում է բազային ինֆորմացիոնօբյեկտները, որոնք թույլ են տալիս լրիվ նկարագրել առարկայական տիրույթը: Նրանք հանդես են գալիս որպես ստանդարտացվածինՖորմացիոն ռեսուրսների պահեստատուն: Միջուկի բազային օբյեկտներն են` հաշիվները, փաստաթղթերը, հաճախորդները,օգտվողներըն այլն: Բանկային արդյունքի տարածման համակարգը ավտոմատացման է ենթարկում բանկային հիմնական գործառմնությունները: Դրանց թվին են պատկանում մասնավոր անձանց սպասարկումը, հաճախորդների տրանսակցիոն սպասարկումը, կրեդիտա-դեպոզիտային սպասարկումը, միջբանկայինհաշվարկները, արտարժութային վճարումները, առնտրայինգործառնությունները, ներդրումները ն այլն: Բիգնեսի պաշտպանությանհամակարգըապահովում է ներբանկային գործառնությունները` ներքին հաշվապահականաշխատանքների վարումը, բանկի բյուջեն, վարչատնտեսականգործառույթների պաշտպանությունըն այլն: Բանկի անալիտիկ համակարգընախատեսվածէ բանկի գործունեության վերլուծության համար, որն ընդգրկում է նան ռիսկի գնահատումըն որոշումների ընդունմանպաշտպանությունը: ԱԲ՝-ի բազմամասնաճյուղայինբանկերի գործունեության համար աՕհրաժեշտէ մշակել միջմասնաճյուղային փոխզործողությունների համակարզ: ԱԲՀ գործառույթների կատարումը իրականացվում է ժամանակի իրական ռեժիմով, որը պետք է լինի հուսալի, ճկուն ն ապահովի ինֆորմացիայիանվտանգությունը: Ֆունկցիոնալ ենթահամակարգերնիրականացնում են բանկային օառայուբյունների բիզնես-գործընթացըե համալիր այլ խնդիրկեր, որոնք արտացոլում են բանկային գործունեության քովանդակային կամ առարկայական ուղղությունները:Բանկային ավտոմատացված տեխնոլոգիայի ստեղծումը պահանջում է հաշվառմպն կառուցվածքի յուրահատկություն: Դա հատկապես վերաբերում է բանկի բոլոր ստորաբաժանումներիկազմակերպականփոխգործողություններին, որոնք պահանջում են ստեղծել բազմածղակայինն բազմամակարղակ համակարգ(գլխամասային բանկ, նրա բաժինները, մասնաճյուղերը, կետերը): փոխանակման Բանկսչյին տեխնոլոգիանբնութագրող մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ ստեղծվում է բանկային կառույցին համապատասխան ն իր ֆունկցիոնալհնարավորություններով բաժանվում է երեջ ն մակարդակների`վերեի, միջին գածր:

Վերեի մակարդակըկազմում են մոդուլները, որոնք ապպհովում են ինֆորմացիայիարագ ն հարմար մուտքը, նրա սկզբնական նան արտաքին մշակումը` կապված հաճախորդներիհեւո, ինչպես բանկի ն ինֆորայլ բանկերի. կենտրոնական փոխգործոդությունը իրենից հետ: մակարդակն Միջին մացիոն զործակալությունների ն հաշներքին ներկայացնումէ ներբանկայինգործունեությունը

վարկների կատարումը(վարկերի հետ կատարվող աշխատանքնեարժեթղթերը,պլաստիկքարտերը ն այլն): րը, դեպոզիտները, բագայի հաշվառման Ցածր մակարդակը հաշվապահական են կենտԱյստեղ հաշվառումն է կամ հաշվապահությանմիջուկը: են հաշվապահական թոնացված մոդուլները, որոնք ապահովում հաշվառմանվարումը, հաշվային ճոր պլանի բոլոր գլուխները: Ընդեն հանրապես, անհրաժեշտությանդեպքում,բանկերնինքնուրույն ավտոմատացհամալիրներ,որոնք մշակում ծրագրատեխնիկական ճան են ենթարկում բանկայինգործունեությանտարբեր տեղամաճանասեր- Այդպիսի մոտեցումը բանկայինհիմնախնդրի լուծման պարհին իրականացվում է լոկալ մեթոդներովն միջոցներով: ծառաէ Այսպիսով,կարելի զալ այն հետնությանը,որ բանկային է յությունների օպտիմալ կազմակերպմանհամար անհրաժեշտ ցուցաբերել ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներիավտոմատացմանը գործի բանկային առնելով հաշվի իհարկե, մոտեցում, համալիր հեռանկարները: զարգացման

8.4.

բանկայինհամակարգի Ավտոմատացված

ճրա առանձնահատկությունները տեխնոլոգիան,

ապահովությունը.Բանկային ԱԲՀ-ի ինֆորմացիոն ն կարգի ներմեքենայական արտամեքենայական ինֆորմացիոն ապահովումը ընդգրկում է ցուցանիշների լրիվ հավաքածուն ֆայլերը,տվյալսկզբնական փաստաթղթերը,դասակարգիչները, դրանց օգտագործում բանկային ն բազաները, ների գիտելիքների նան ներկայացման, կուտակման, ինչպես մեթոդները, գործման ն ինֆորմացիայի հադորդմանեղապահպանման, վերափոխման առաջաինֆորմացիոնապահովման Ներմեքենայական նալլները: ն բազաներիտեխնոլոգիան բանկերի տվյալների ուղղությունը տար ապահովմանըառաջադրվումեն է: Բանկայինգործի ինֆորմացիոն մի շարք պահանջներ,որոնցիցկարելի է կարնորելհետնյալները՝ մեծ քանակությամբ օգտվողների պարագայումտվյալների համա-

,

հետ

իրականժամանակովաշխատանքիապահովումը,

-

բանկայինինֆորմացիայի հաղորդման ն պահպանման ան-

կառուցմանմեջ տեխնիկական Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաների

վտանգության ապահովումը, լուծումների նկատմամբժամանակակիցմռտեցումների հիմքը հա» ինֆորմացիայի ճախորդ-սերվեր կառովցնէ, որը ենթադրումէ տեխնիկականապաամբողջականության պահպանումը սարքավորումներիխաթարման,չաշխատելու կամ շարքից դուրս մշակում: հովման կազմակերպում ն ինֆորմացիայի գալու դեպքերում: ֆունկցիոնալ հեռահաղորդակցության Բանկայինհամակարգում ԱԲՀ Ժամանակակից ինֆորմացիոնհիմքը, հատկաւվեսբազմա- ամբողջական համալիրըթույլ է տալիս ստեղծել միասնականինպրոֆիլայինԼ բազմաթիվ Իսկ այդպիսիպայմաններըհնարավոր ստորաբաժանումներունեցող բանկերի, ֆորմացիոն տարածություն: վերլուծությանն կանխատեսումների են մասնաճյուղերի ն բանկայինծառահամար, հանդիսանում է դարձնում բաժանմունքների, տվյալներիբանկը` իր կառուցվածքով,որով ապահովվում է ցանկացած ժամանակ ապահովում են յությունների ինտեգրումը, ոչ միայն հուսալիպահպանումը, վայրը տեղ հասցնելը, որը իրակաայլն արագ մուտքը փաստաթղթերի, ծառայությունների՝պահանջված հաշիվների, ն հաճախորդների, նացվում է օն-լայն (օուոթ) օֆ-լայն (օրնոօ) ռեժիմներով մասնաճյուղերի տվյալների մեջ: ..

Ժամանակակից բանկային համակարգի կարնոր նորություններից է ինֆորմացիոն ապահովմաննախագծմաննկատմամբմոտեցումները, որով բանկիմասնագետներին է ընհնարավորություն ձեռվումինքնուրույն ն մողիֆիկացման ենթարկել լրացնել ինֆորմացիոնբառարանը, հաճախորդներին ներկայացվող բանկայինարկամ ծառայությունների դյունքների վերաբերյալտվյալները: Բանկայինշատ հասկացությունների մեջ առաջինը փաստաէ. դրանք պայմանագրերն են, պատվերները,

քուղթ հասկացությունն կարգադրությունները:

օրդերները,

,

Օն-լայն ռեժիմը ծառայություննանմիջապես տեղ հասցնելն է. կասլն է: իսկ օֆ-լայն ռեժիմը` ռեգլամենտավորված մոդեռնացումը էական դեր է Ցանցային ենթակառուցվածքի խաղում բանկայինծառայություններիընդլայնմանգործընթացումն օգնում է բանկերինդուրս գալ նոր շուկաներ:

Բանկերիինֆորմացիոնտեխնոլոգիայի ն ֆունկցիոնալմոդուլները օրագրայինապահովումը 8.6.

օբյեկտ է, որը ենթադրում է ինչպես քանակական(մշակվող տվյալ ների ծավալի մեծացում,Օգտվողներիքանակիավելացում ն այլն), (լուծվող խնդիրներիընդլայնում) փոփոխուբայնպես էլ որակական

ինֆորմացիոն միջավայրի

Բանկը ժամանակիմեջ զարգացող

Բանկային տեխնոլոգիայի տեխնիկական լուծումները

Բան կային

համակարգի տեխնիկական ապահովման մակարկառուցվիապարատայինմիջոցների

յուններ:

ժամանակակից Բանկայիննոր ստեդծվածյուրաքանչյուր համակարգ պետք դակը ետք ջրերին,համապատասխան: Դրանց վերաբերում կապի, ապահովի անխափան աշխատանք` ժամանակահատվածում հեռահ բազմաբնույթմիջոցները,հաճախորդ-սեր- առանց ոադիկալ մողիֆիկացման: վե կաո րակցության լոկալ, ռեգիոնալ արագագործ ցանցերը, որպես կանոն, հնարավորությունները, պոտենցիալ ՀՁամակարգի լուծումների միասնականացումը հետ, որի միջոցների այն այլն: ծրագրային բազային ամուր կապված ապարատային ւկրմերում օգտագործվող տեխնիկական միջոցների կապը ԱյդպատճառովԱԲՀ-ի նկատմամբ մշակված է

են

ր

ռույցը,

որոշ

ն գլոբալ

ն

քա ն

ակըորոշվում

են

ն

ինֆորմացիոն հոսքիծավալովն ինտենսիվությամբ, աշխատանքի ռեժիմով, ինչպես նան բանկային հաճաեն

կարգիգործառույթների

իրականացման ժամանակիառանձնահատ-

Վուուններու: ծառայությունների ծավալի ի րային

կապի աճը, մասնաճյուաճախորդների քանակի ավելացումը բանկերինստիպում է ասելէ հզոր համակարգիչներ ե ավելի զարգացած տեխնիկական ապահովություն: ե

մեր

է

ն

հիման վրա դրանք

են:

էապահովումն բազային ծրագրային պահանջը առաջին խմբի

Պահանջներիերկրորդխումբը բնութագրումէ նրա կիրառական հատկությունը: մասը կամ, այլ կերպասած՝ սպառողական ավտոմատացվածմշակման բնագաապահովման վառում գոյություն ունեն տարբեր մոտեցումներ ե միջոցներ, որոնք օժանդակում են բիգնեսին բանկայիննոր ծառայությունների զարգացումը: եթե ԱԲՀ-ում տեխնիկականապահովումը հիմնականում արտասահմանյանէ, ապա ծրագրայինապահովման բնագավառում արտերկրներիբաժինըհամարյա զրոյականէ:

Ծրագրային

Ծրագրային միջոցների հայրենական շուկայում գոյություն մատակարարներ:Բացի այդ, բանկերի որոշ մասն ինքն է մշակումիր ծրագրայինմիջոցները: Բանկերի սսլառողական հատկություններիընդլայնումը սերտորեն կապված է բանկայինգործի հայրենականառաճձնահատկությունների հետ: ԱԲՅ-ը թույլ է տալիս հաճախորդներիսպասարկումըկազմակերպել ավելի արագ ն որակուլ, ծառայություններիավելի լայն ընդունեն շատ

գրկմամբ: Բանկային համակարգի

ֆունկցիոնալ մոդուլների օգնությամբ են հետնյալ աշխատանքները. իրականացվում սպա՛ անձանց հաշվարկադրամարկղային

խանական արժութային գործառնությունդեպոզիտային Սարային

սարզումը, -

րո

»

կատարումը,

մասնավոր անձանց

ն

հետ

ցանկացած տեսակի ավանդների

կատարումը, կապվածգործառնությունների իրականացումը, գործառնությունների ֆոնդային հաշվարկներպլաստիկքարտերով, կատարումը, գործառնությունների հաշվապահական -. վերլուծություն, որոշումների ընդունում, մենեջմենթ. շուկայագիտություն ն այլն: Բանկի «գործառնականօրը», որպես ծրագրատեխնոլոգիական համալիր, ավտոմատացնումԷ բանկայինհաշվառման համեմւաստաբար աշխատատարգոբծառնությունները: Հաճախորդներիանձնական հաշիվների հետ կապված բոլոր գործառնություններըիրականացվում նն վճարման փաստւսթղթերով. որոնք անցնում են հետագա ստուգում: Եթե փաստաթղթերը է բոլոր չափանիշներովհամընկնում են, կազմվում դրանց ցուցակը, Ն կենտհաշվարկաղրամարկղային ուղարկվում ձնավորվում ֆայլը հետ

-.

-

-

րոն' Ֆունկցիոնալ մոդուլի կազմը որոշվում է բանկի մասնագիտացէ միայն իրավաբանական մամբ' Օրինակ, եթե բանկը սպասարկում անձանց, ապա անհրաժեշտությունչի զգացվում օգտագործել մոէ ենթարկում միայն մասնադուլը. քանի որ այն ավտոմատացման վոր ավանդները: Արժեթղթերի հետ կապված հաշվարկները իրականացվումեն «ղեպոզիտային»մոդուլով: գործառնություններիհետ կապված հաշվարկԱրտարժութային են ները կատայբվում «արտարժութայինօր» ֆունկցիդնալ մոդուլով: Իհարկե. այս մոդուլը կարող են օգտագործելմիայն այն բանկերը,

արտարժութային գործառնությունների կատարման լիցենզիա (թույլտվություն): համապատասխան «Պայմանագրի մարումը» մոդուլի օգնությամբ ավտոմատացվում են հաճախորդների կրեդիտայինն դեպոզիտայինսպասարկման հետ կապվածհաշվարկները: Հաճախորդների դրամարկղային սպասարկումըիրականացվում է համապատասխան մոդուլով, որով ավտոմատացվում է դրամարկղի պլանի կատարման հսկողությունը, նախատեսված տուգանքի հավելագրումը, եթե չի կատարվել դրամարկղի պլանը, ինչպես նան դրամարկղի շրջանառությանհաշվետվությունների:կազմումը տարբերժամանակահատվածների կտրվածքով: Կարնոր նչանակությունունի նան բանկի ֆինանսատնտեսական դրության վերլուծության ենթահամակարգը, որի մեջ մտնում են Ար օպերատիվ հաշվարկներիհետ որմա ձեավդրո անկի ա ակտիվների ն ասիվների տեՆ պասիվների բանկի որոնք ունեն

աաա իվային անցերը ինների ո վերաբեր մոդուլով, Գոյություն ունեցոդ հրահանգին համապատասԱյս խան, ծեավորվում են ընդհանուր ֆինանսալլան դրության վերաբեր-

առնտրայինբանկերի հաշվետվությունները: Այսպիսով, կարելի է եզրակագնել, որ բանկի ծառայությունների ավելացման հետ միաժամանակ ավելանում են նան ֆունկցիոնալ մոդուլները: Ժամանակակից բանկերի կառուցվածքումգործում են նան ուրիշ ենթահամակարգեր,որոնց ավտոմատացումը բխում է ժամանակի պահանջներից:Դրանգիցկարելի է նշել հիմնական ֆոնդերի հաշվառումը, բանկի միջոցների, եկամուտներին ծախսերի, դեբիտորների ն կրեդիտորների, կաղրերի, աշխատանքի ե աշխատա-

յալ

նայլն:

վարծի հաշվառմանաշխատանքները

8.7.

Սիջբանկայինփոխադարձ հաշվարկների ավտոմատագումը

Միջբանկային փոխադարձհաշվարկներիավտոմատացումը լուհարցեր: Դրանցից են` բանկերի փոխադարձ հաշիվների կազմակերպումը ն տեխնոլոգիան, միջբանկային հաշվարկների տեղը ն դերը ԱԲՀ-ում, փոխադարձհաշվարկներով ինֆորմացիւսյիմշակմանհամակարգը: Միջբանկային հաշվարկներում կազմակերպա-մեթոդականղեկավարությունն իրականացվում է Կենտրոնական բանկի կողմից` ծում է կարնեորագույնշատ

Հաճախորդներիհետ հաշմարկների անցկացման համար բանկում բացվում են թղթակցայինհաշիվներ: Միջբանկայինհաշվարկների տեխնոլոգիանորոշվում է նրանց տեսակներով. որոնք լինում են ներշրջանային,ներռեզիոնալ, միջռեգիոնալ, միջպետական: Բանկերի միջն միջպետականհաշվարկներըգլխալվորասլեսկատարվում են պետությանգլխավոր` ազգային բանկում թղթակցային հաշիվների բացմանմիջոցով: Վերջին ժամանակներսլայն տարածումէ ստացել բանկերի միջն «ուղղակի հաշվարկների» կատարումը, երբ առետրային բանկերը մեկը մյուսի հետ բացում են թղթակցայինենջահաշիվներ` հաճահետ համապատասխանհաշվարկներիկատարմանհա-

խորդների ար:

միջքանկայինհաշվառմանաշխատանքներիավտոճահսկումը ապահովում է «միջքանկայինհաշվարկներ» տացումը ենթահամակարգը, որով իրականացվումեն միջբանկային ուղիղ տվյալների հաղորհաշվարկները, երբ դրամականփաստաթղթերի միջոցով: էլ տեխնոլոգիայի դումը կատարվում է եկւորոնային փոստի ճժիջբանկային օգտագործմամբ Համակարգչայինտեխնոլոգիայի որ հասգրեց նրան, հաշվարկների կաւոարմանանհրաժեշտությունը վճար«էլեկտրոնային առաջացան «էլեկտրոնայինվճարումներ», ման փաստաթուղթ» հասկացությունները,որոնց առանձնահատկությունը երաշյսավորվածլինելն է: «էլեկտրոնային վճարման փաստաթուղթր» իրենից ներկայացնում է վճարմանհանձնարարագրիկերպը, նկարագիրը:Այն բովանդակում է վճարողի ն ստացողի անվանումներըե մնացած ռեկվիԱՐՀ-ում

ն

կենտրոնի ռեկգիտները, սպառարկող հաշվարկադրամարկղային ընգման ենքակա յա գումարը,ինչպես նան փոխանց ները,

զի ՐՆոս Վ ատակ ը: ։

աս

պատծաոը

ՄԱ

-

էլեկտրոնայինվճարման փաստաթուղթը հաղորդվում է հեռահաղորդակցճանցանցով. որով ապահովվում է հավաստիությունը, ինֆորձացիայի պաշտպանությունըչթույլատրված մուտբերից: էլեկտրոնայինվճարումները կատարվումեն կնքված հատուկ պայմանագրերիհիման վրա: Պայմանագրերըկնքվումեն էլեկտրոնային վճարումների բանկային համակարգումներառված բանկերի միջն: Պայմանագրում0շվում են այդ համակարգերիպայմաններն ընդունած բանկերի իրավունքներնու պարտականությունները:

է82

8.8,

Ճաճախորդիբանկային սպասարկումըՇֆիսից

Վերջին ժամանակներս շատ

երկրներում, այդ թվում նան

Ռու-

սաստանում, լայն տարածում է ստացել բանկային որոշ ծառայությունների «մոտեցումը» հաճախորդին: Այդ աշխատանբներում օգտագործվում են համակարգի տարբեր կապուղիներ: Այղ համակարգը պայմանականորենստացել է «բանկ-հաճախորդ»անվա-

նումը:

Համակարգի ֆունկցիոնալ հիմնական նշանակություննայն է, որ բանկի ն իր հաճախորդի միջն. ինֆորմացիայիօպերատիվ փոխա-

նակումը իրականացվում է հեռախոսի, հեռագրի, տեղեկանքների միջոցով: Նպատակն է հաճախորդին տալ հաշվի իր թաղվածքը՝ նրայն ից ընդունելով նդունելով վճարման փփաստաթղթենախապատրաստված նախապատրաստված վճարման թղթ

որ,

Բացի այդ, համակարգնապահովում է նան տեքստային ինֆորմացիայի փոխանակում(տեղեկատու ինֆորմացիա,հայտարարութէ բանկում վճարման փաստաթղթերին՝ յուններ ն այլն), հետնում դրա մշակճան բոլոր փուլերում: Յամակարգիմիջոցով հաճախորդը կարող է տալ հայտեր արտարժույթի գնման կամ վաճառքի վերաբերյալ. կատարել արժեթղթերով գործառնություններ: Իսկ ինչ վերաբերում է ինֆորմացիայիպաշտպանությանը,ապա համակայրզըւվետք է անվտանգությանապահովման համարկատարի հետնյալ գործառույթները. օպերատորիկողմից համակարգ մուտք գործելու պաշտպանությունը նշանաբառով, օպերատորի լիազորված լինելու վերահսկողությունը, ՛ ն համարր ինֆորմաչթույլատրված մուտքի կանխարգելմա ցիայի կրիպտոգրաֆիականպաշտպանությունը, վճարման փաստաթղթերի էլեկտրոնային ստորագրուբյունը ուղարկման ժամանակ ն էլեկտրոնային ստորագրության հսկողությունըստացմանժամանակ, ուղարկման ժամանակ փաստաթղթիծածկագրումըն ստացման ժամանակ դրա վերծանումը, ՞ ինֆորմացիանկորցնելու վտանգի պաշտպանությունը: Յուրաքանչյուր փաստաթուղթ կապուղիներիմիջոցով հաղորդելիս պետք է անպայման ստորագրվի ե ծածկագրվի:«Հաճախորդ» ենթահամակարգումստորագրության համար լիազորվում են առաջին կամ երկրորդ պատասխանատուանձինք, իսկ ուղարկման ժամանակ՝ ծածկագրման ն ստացմանժամանակ` վերծանման իրավունքը վերապահվումէ տերմինալՕպերատորին: -

8.9.

Պլաստիկ քարտերի օգտագործմանտեխնոլոգիան

Արտերկրների բանկերի կողմից պլաստիկ քարտերի (ՊՔ) օգտագործումը սկսվել է դեռես 50-ական թվականներից:Այժմ աշխարհում ՊՔ-ից օգտվոդների քանակն անցնում է երկու միլիարդից: Մեր հանրապետությունում ես շատերն արդեն օգտվում են այդ քարւոերի ծառայություններից: ՊՔ-ի օգտագործումն ունի շատ առավելություններ, որոնցից կարելի է նշել հետնյալները. պլաստիկ քարտից օգտվողները կանխիկ գումար կարող են ստանալ աշխարհի ցանկացած կետում, ցանկացած ժամանակ, տարբեր վայրերում տեղադրվածբանկոմատներից, -՛ կարող են գնել ապրանքներ ապառիկ կարգով` ՊՔ առկայության ղեսպքում, քարտերի օգտագործումըբարձրացնումէ դրամական միջոցների պահպանմանհուսալիությունը, -. դրամը հնարավոր է փոխանցելմեկ հաշվից մեկ այլ հաշվի, .ազգայինարժույթը փոխանակելարտարժույթով Նա եյլն: Առնտրական ձեռնարկություններում, հաճախորդներին սպասարկման ժամանակ, պակասում են վերադիրծախսերը, նվազում է ռիսկի աստիճանը կանխիկ միջոցներիպահպանման ն ինկասացիայի ժամանակ: Հաշվարկված է, որ թղթային կրիչների վրա փաստաթղթերի մշակման արժեքը երկու անգամ բարձր է, թան հաշվարկների կատարումը էլեկտրոնային համակարգով:ՊՔ օգտագործումը շահավետ է նան պետության համար, քանի որ զգալի չափով պակասեցնում է կանխիկգումարների օգտագործումը: Պլաստիկ քարտերը ստանդարտ չափի են, ուղղանկյուն: Ըստ ՏՕ միջազգային ստանդարտացմանկազմակերպության չափորոշիչների՝ քարտի չափերը պետք է լինեն` երկարությունը` 85.6 մմ,

հատկապես

մմ: լայնությունը` 59.9 մմ, հաստությունը`0.025-0.076 ՊՔ-ը դասակարգվում են տարբեր հատկանիշներով:Ըստ հադրանք բաժանվումեն հետնյալ տեսակների՝ զեցվածության` հասարակՊք, » ՊՔ մագնիսային շերտով|, քարտ-հաշիւլներ կամ քարտ-հիշողություն, . օպտիկական հիշողությամբքարտեր, -. սմարտ քարտ (ինտելեկտուալ), . խառը (միկրոսխեմայով ն մւսգնիսայինշերտով), սուպեր-սմարտքարտեր:

Հաշվարկների կատարման սխեմային համապատասխան` ՊՔ բաժանվում են՝ կրեդիտայինիՆ դեբետայինի: Քարտի տերը իրավունք ունի կրեդիտային քարտով բանկից ավտոմատ կարգով ստանալու վարկ, որի չափը, կախված հաճախորդիսոցիալական վիճակից,որոշվում է բանկի կոդմից: Եթե կատարվել է գերածախս, ապա այն հաճախորդի կողմից պետք է վճարվի սովորաբար 20 օրվա ընթացքում: Եթե այդ ժամկետում հաճախորդը չփակի իր գերածախսը, ապա պետք է վճարի սահմանվածտուգանքը: Կրեդիտային քարտերով վարկի բացթողումը համարվում է բարձր աստիճանիռիսկային: Կրեդիտային քարտ ստանալու համար անհրաժեշտ է վճարել ոչ միայն զգալի գումար, այլն ներկայացնել փաստաթղթեր աշխատանքի բնույթի, պաշտոնի, ստացվող եկամտի վերաբերյալ: Դեբետային քարտը ավելի էժան է, քան կրեդիտայինը: Ստացման համար բանկում բացում են ընթացիկ (հաշվարկային) հաշիվ. ՐԸանկոմատներից այս քարւոերով կանխիկ գումար ստանալու կամ գնումներ կատարելու համար քարտի սեփականատերը կարող է դրանք կատարել այն գումարի սահմաններում, որ կա իր հաշվում: Սեփականատիրոջիրավունքի տեսակետից պլաստիկ Քարտը ն անձնականի: բաժանվում է կորպորայտիվի Կորպորատիվ պլաստիկ քարտը տրվում է կազմակերպության կամ ֆիրմայի կողմից: Դրանից կարող են օգտվել միայն տվյալ կազմակերպության աշխատակիցները,որոնց կողմից կատարված գործառնությունների համար հաշիվը գրվում է կազմակերպության կամ ֆիրմայի կողմից: Պլաստիկ այս քարտերը կարող են տարբերվել սեփականատիրոջ վարկունակությանաստիճանով, որը քարտի վրա դրոշմվում է գույնով: Գույնի հատկանիշով տարբերում են սովորական, արծաթյա, ոսկյա ն պլատինեքարտեր: Մագնիսային պլաստիկ քարտի դիմերեսին պետք է լինի վճարմաճ համակարգիլոգոտիպը, քարտի համարը, գործողության ժամկետը, սեփականատիրոջ ազգանունը ե անվան ու հայրանվան սկզբնատառերը: Քարտի վրա պետք է ուռուցիկ տեսքով դրոշմված լինի քարտի համարը: Մինչն հաճախորդինքարտով ապահովելը,քարտի սեփականատեր կազմակերպությունըիրականացնումէ քարտի գրաֆիկական ն էլեկտրոնային անձնավորումը: Գրաֆիկականանձնավորումն այն գործընթացնէ, երբ քարտի վրա դրոշմվում է նոր սեւիականատիրոջ լուսանկարը, ագգանունը: էլեկտրոնային անձնավորումը այն գոր185

ծընթացն է, երբ ինֆորմացիան գրանցվում է քարտի մագնիսային շերտի վրա կամ միկրոսխեմայում: Պլաստիկ քարտերի վրա բոլոր գործողություններըկատարվումեն հատուկ սարքերի միջոցով: Այժմ ներկայացնենք, թե ՊՔ ինչպես են օգտագործվում գնված ապրանքի դիմաց վճարումների ն ծառայությունների համար: Այդ գործառնություններըկատարվումեն մի քանի մեթոդներով: Առաջին մեթոդը հետնյալն է. խանութիվաճառողը մագնիսային շերտով քարտը տեղադրում է իմպրինտերկոչվոդ սարքի մեց, այնուհետն այդ սարքի մեջ է տեղավորում 3 օրինակից բաղկացած հաշիվը, որը տպագրվում է պատճենահանողհատուկ թղթի վրա: Քարտի վրա ռելիեֆային (ուռուցիկ) եղանակով դրոշմված սեւիականատիրոջ ստորագրությունը իմպրինտեր սարքի բռնակի միջոցով տպագրվում է պատճենահանողթղթի վրա: Գնորդը ստորագրում է է ստորագրությունը դրա վրա, որից հետո վաճառողը համեմատում քարտի վրա եղած ստորագրության հետ, համընկնելու դեպքում ապրանքըբաց է թողնվում: Անվտանգության ապահովման ն սպասարկման ժամանակի կրճատման համար օգտագործվում է երկրորդ մեթոդը: Այս ղեպքում իմպրինտեր սարքի փոխարեն օգտագործվում է դրամարկղային տերմինալը` միկրոպրոցեսորիհետ միասին: Տերմինալը քարտի մագնիսային դաշտից հաշվի է առնում իդենտիֆիկացվող (նույնականացվող) ինֆորմացիան, կատարում քարտի նույնականացումըբանկի հետ մշտական կապի պահպանման

ռեժիմով:

Յամակարգչի կողմից, համակարզում այդպիսի քարտի առկայությունը որոշելուց հետո, ստուգվում է քարտի սեփականատիրոջ հաշվի վիճակը, այդ գնումը կատարելու դրամական միջոցի հնարավորությունը. դրականի դեպքում տպագրում է սլիպը` գնման թույլ-

հատուկ սարքի մեջ՝ ղադրելով դրամարկղայինվճարման տերձճինալ կարող է հաշվել ն ստուգել սմարտ-քարւտը: Քարտի սեփականատերըստեղնաշարիմիջոցով մուտքագրում է իր կոդը, որպեսզի դրանով հաստատի քարտի սեփականատիրոջ իր իրավունքը: Սմարտ-քարտի իսկությունը պարզելուց ն բավարար դրամական միջոգների առկայության վերաբերյալ համապատասխան ինֆորմացիան ստանալուցհետո քարտի տերը կարող է վճարել գնված ապրանքի դիմաց: Քարտը «դեբետավորվում» է, իսկ տերմինալը «կրեդիտավորումէ»: Վերջումքարտի տիրոջը տրվում է քարտի մեջ մնացորդայինգումարի վերաբերյալինֆորմացիա:Խանութում կատարված յուրաքանչյուր գնմանհամար տրվում է էլեկտրոնային սերտիֆիկատ (գործունեությանթվւսյին կոդ), որը հնարավոր չէ ո՛չ կարդալ, ոչ էլ փոխել: Կատարվածգնումների վերաբերյալ ինֆորմացիան վաճառողի տերմինալից գրանցվում է դիսկետիվրա. որը հետագայում ուղարկվում է բանկ: Ցանկացած բանկ, որը պլաստիկքարտերիօգտագործմանժիջոգով իրականացնում է գնված ապրանքներին կատարած ծառայությունների վերաբերյալ հաշվարկներ, կարող է ընտրել բազմաթիվ են՝ դրանցից թերնս կարնորներն միանալ պլաստիկ քարտերի միջազգայինհամակարգինն բաց քոդնել ԿԼՏՃ կամ ԽԱռտ6րՇՅԻԺ տեսակի քարտեր, մասնակցել հայրենական`իր երկրի պլաստիկ քարտերի որնէ համակարգին`Սոլօո ՇՅո:, Տ7Ց Շռոմ ն այլն, Ստեղծել իր սեփական հաշվարկների համակարգը` պլաստիկ քարտերիօգտագործման համար:

տարբերակներ. -

տվությունը:

Քարտի սեփականատիրոջըհաստատելու պրոցեսը կոչվում է հեղինակավորում (88ՈօքսՅուլստ), իսկ այն տեղը, որտեղ տեղած նհ է պլաստիկ քարտե որի մեջ ւ ց Սեփականատերերի, հաշիվների մասին ամբողջ ինֆորմացիան, են (ոքՕւլՇՇՇՍԱՐՕՑԵԼ) (ոքօ բ ո նգա ցիան, անվանում վանո պրոցեսինգային կենտ ոն: Այս մեթոդն իրականացվումէ Օոհոճ ռեժիմով: իո» Ապրանքներիգնման Ն ծառայությունների կատարման երրորդ մեթոդը սմարտ-քարտի օգտագործումն է օԲոշ ռեժիմով, որը կատարվումէ հետնյալ կերպ: Քարտի սեփականատերըիր գնումները պլաստիկ քարտի հետ միասին ներկայացնում է խանութի գանձապահին,որը քարտը տե-

գտնվուն Արանցամակարգիչը, լ

-

:

:

-

՛

բանկայինհամակարգի Ավտոմատացված

8.10.

անվտանգությունը

Ավտոմատացվածբանկային համակարգի ինֆորմացիաններա0 է մեծ թվով մարդկանց, րոնթր մակերպություն-հաճախորդների կազմակերպութ) բան պարտավոր ն բանկը նի վոր է տվյալները: Որպես կանոն, այնն գաղտնի ապահովել պահանջվող գաղանիությանաստիճանը: Ինֆորմացիոն համակարգը ժամանակակից բանկերի ամենախոցելի տեղերից մեկն է, քանի որ դեպի իրեն է ծգում չարամիտներին` ինչպես բանկի աշխատողների,այնպես էլ կողմնակի անձանց: Հետազոտություններիարդյունքներովպարզվում է, որ բնական աղետների պատճառով(հրդեհ, ջրհեղեղ, երկրաշարժ ն այլն) խախտումները կազմում են 25365,կողմնակիանձանց կողմից խախտումռում

մ

լ

է, է,

ս

ները` ընդամենը 296, իսկ մնացած 7326 խախտումներըբաժին են ընկնում բանկիաշխատողներին:Դա կարելի է բացատրել երեք հիմնական պատճառներով՝ անիրազեկությանն անզգուշության (ֆայլերի ոչնչացում) հե-.

-

տնանքով,

. այսպես ասած` «չարաճճիության», . համակարզիմեջ քՔափանցելու(հաշիվների մոդիֆիկացիա ե

գրանցամատյանիոչնչացում): Ինֆորմացիայիգաղտնիությունը,նրա հատկությունները հայտնի են միայն համակարգում ստուզում անցած ն վստահություն ներշնչող սուբյեկտներին: Բանկային տվյալների անվտանգության ապահովումը վերաբերում է համակարգի բոլոր բաղադրամասերին`սարքավորումներ, ծրագրային ապահովում, տվյալներ,անձնակազմ: Գորօնականումտարբերում են ներքին ե արտաքին անվտանգություն: Արտաքին անվտանգությունըընդգրկում է պաշտպանությունը տարերային աղետներից ե գողանալու նպատակովարտաքին չարամիտ հարձակումներից: Ներքին անվտանգությունըընղզրկում է համակարզի հուսալի ն ճշգրիտ աշխատանքը,ծրագրերի ն տվյալների ամբողջականության

պահպանումը:

Աճվտանզությաննեն վերաբերումնան ֆիզիկական ն տեխնիկական պաշտպանության միջոցներիօգտագործումը: Այդ գործում, իհարկե, կարնոր դեր է խաղում նան բանկի աշխատող անձնակազմի ընտրությունը: Բանկային ինֆորմացիան ճան իրավական պաշտպանության կարիք ունի, որն իրենից ներկայացնումէ երկրում ները, հրամաններըն նորմատիվայինայն ակտերը, որոնցով կանոնակարգվում են ինֆորմացիայիհետ վարվելու կանոնները ն սահմանվում այդ կանոնները խախտողների պատասխանատվության

«ործող րենք-

աստիճանը:

Բանկային ինֆորմացիայիպաշտպանության տեխնիկականմիջոցները էլեկտրոնային տարբեր սարքեր, հարմարանքներ,ն հատուկ ծրագրեր են, որոնք ինքնուրույն կամ համալիր կատարում են պաշտպանության գործառույթներ: Անվտանգությանաղմինիստրատորը կամ խումբը պատասխանատու են ն պարտավոր են ապահովել համակարզի անվտանզու188

թյունը:

ԱԲՀ անվտանգության ապահուլման գործում իր ուրույն տեղն ունի նան կրիպտոզրաֆիականհամակարգի կիրառումը, հատկապես էլեկտրոնայինթվային ստորագրությունը: ա ըը մեծան ստորագրության ն նշան էլեկտրոնային նշանակությունը լ րոնային թվային ցավ հատկապես հաշվարկադրամական փաստաթղթերի ինֆորմացիան կապուղիների միջոցով հաղորդելու, բանկային գործառնությունների «ոչ թղթային» տեխնոլոգիայի օգտագործման պայ-

մաններում:

տարբերություն «թղթային» ստորագրության, էլեկտրոնային թվային ստորագրությունը անփոփոխչէ: Այն դրվում է ոչ թե մարդու կողմից, այլ կատարվում է ծրագրով, որի հիմքում մաթեմատիկական բարդ սխեմա է, որն անհնար է դարձնում դրա կեղծումը: էլեկտրոնային թվային ստորագրության ձեավորմանժամանակ օգտագործվում են չորս փոխկապակցված բաղադրամասեր փակ ն փասբանալի, բաց բանալի, փաստաթղթի բովանդակությունը տաթուղքն ուղարկողի նույնականացումը: Գաղտնի բանալին հաշվարկվում է ծրագրով, պահվում է սկավառակի /դիսկետի/ վրա, որին դիմելը պետք է պաշտպանվածլինի ինչպես ֆիզիկապես /պահվում է երկաթյա չհրկիզվող պահարանում/, այնպես էլ նշանաբառով: Բաց բանալին թույլ է տալիս բաժանորդին պարզել միայն ստորագրության իսկությունը, սակայն թույլ չի տալիս վերականգնել փակ բանալու ստորազրությունը: Բաց բանալին ե իդենտիֆիկատորը ընդհանուրիհամար հասանելի են: Քանի որ էլեկտրոնային թվային ստորագրությունը կապված է փաստաթղթի բովանդակության հետ. ուստի չարագործը. չունենալով զաղտնիբանալու մուտքի Թույլտվությունը,չի կարող միայնբաց բանալիով փաստաթղթիտեքստիմեջ որեէ փոփոխությունմտցնել: էլեկտրոնային թվային ստորագրության կեղծման փորձերը ձախողվում են էլեկտրոնայինստորագրության ստանդարտներիառկայությամբ պայմանավորված, քանի որ դրանք ներկայացնում են որով ստուգվում է ալգորիթմների մանրամասն ստորագրությանիսկությունը: Ի

ստորագրությունը,

ցանցի հիման վրա 8Ձու Խ/Յ/ ստեղծված միջբանկային էլեկտրոնայինվճարումների համակարգի(ԷՎՅ)-ի աշխատանքիտեխնոլոգիան 8.11.

4 ԿԲ ՇԲՃԱԷ՛

ՒՎ3 միջոցով իրականացվում են կրեդիտայինփոխանցումներ: Տարբեր բանկերի միջն համապատասխանհաշվարկներըկատարվում են ՀՀ ԿԲ-ում բացված թղթակցային հաշիվների միջոցով, 33 դրամով: Մասնաճյուղերիցէլեկտրոնայինճանապարհովուղարկվող յուրաքանչյուր հաղորդագրություն պարտադիր պետք է անցնի տվյալ մասնաճյուղի գլխամասով: Բոլոր վճարումներըկատարվում են առանձին-առանձին: էլեկտրոնային վճարմանը մասնակցողյուրաքանչյուր օղակի (ԿԲ, գլխամաս, մասնաճյուղ) համար վճարումը դառնում է վերջնական`նախորղօղակից «վճարման հանձնարարագիր» հաղորղագրությունը ստան0ալուպահից: Օրինակ, եթե գլխամասր հաղորդագրությունը ստացել է ԿԲ-ից, ապա դա նշանակումէ, արդեն կատարվել են թղթակցային համապատասխան որ ԿԲ-ում հաշիվների հաշվեգրումները: Համակարգում յուրաքանչյուր հարցմանը պետք է պարտաղիր տրվի պատասխան:«Հարցում ճշտման մասին» Ա «պատասխան» հաղորղագրությունները ստացվում են բանկի մասնաճյուղի ծրագրային համակարգի կողմից, համապատասխան ինտերֆեյսիօգտագործմանմիջոցով: Հաշիվը սպասարկող բանկը գործառնականյուրաքանչյուր օրվա վերջում հաշվետիրոջն է հանձնում «քաղվածք»: էԷՎՀ-ում անվտանգություննապահովելու ն հնարավոր չարաշահումներըբացահայտելու նճպաւտակով, ամբողջ ինֆորմացիանգրանցվում է արխիվում ն «սե արկղում»: Բոլոր հաղորղագրությունները մուտքագրելով Թռու Խո էլեկտրոնային ստորագրություն բանալու միջոցուլ՝ ենթարկվում են համապատասխան մշակման:ճշտելով հաղորղագրության իսկությունը, կատարվում է հաշվապահականհետնյալ ձնակերպումը. դեբետագրվումէ տվյալ մասնաճյուղիթղթակցայինհաշվին ն կրեդիտագրվումԷ փոխանցումը,եթե, իհարկե, հաղորղագրությունը վերաբերում է այդ տեսակին: Այնուրետն այդ հաղորդագրությունը ուղարկվում է մյուս Շղակին`փոխելովմիայն հաղորղագրության վերնագրիորոշ ռեկվիզիտներ: Ցռու Խմ ԷՎ:-ի աշխատանքի տեխնոլոգիականփուլը սկսվում է ՇՑՃԿՎԸ՛Լ ցանցի աշխատանքի մեկնարկից30 րոպե հետո, քանի որ այդ ընթացքումյուրաբանչյութ օղակում իրականացվումէ համապատասխան մեքենաների բեռնում ն ծրագրերի տեստավորում: Տեստավորման դրական արդյունքներիցհետո կատարվում է պաշտոնական բանալիների բեռնում: Նշված աշխատանքներիավար150

տից հետո յուրաքանչյուր օղակ հայտնում Է էլեկտրոնայինվԾարումպատրաստ լինելու մասին: Մասնաճյուղերը ներն իրականացնելուն երոհիշյալ ինֆորմացիան տրամադրում են համապատասխան

ԿԲ-ին: Այդ ամենից գլխամասերը՝ Արոաինիսկ հ/Յ-ը ԿԲ-ից

հետո յուրաստանում է «օրվա նոր միայն թույլատրվում է

քանչյուր բանկում աշխատող Բու բագում» կարգադրությունը, որից հեւոո կատարել փոխանցումները: Մասնաճյուղերը «օրվա բացում» թույլտվությունը ստանում են իրենց գլխամասերից: ԹՅոն ի/ՁԱ-ին Բանկում, մասնաճյուղում հաղորդագրությունները են տրամադրվումհամապատասխանինտերֆեյսի՝ լոկալ ցանցերի կամ մագնիսականկրիչների միջոցով: էՎՀ մուտքագրմանհնարավոր եղանակՎաղորդագրումների

ռերն են. 1. մուտքագրում բանկի /մասնաճյուղի ծրագրային համակարգից, «մուտք-ելք» համապատասխա 2. մուտքագրում ՅԹռու հա-ի ծրագրի միջոցով, (համակարգային)մուտՅ. որոշ տիպի հաղորդագրությունների Բ/Յա-ի Քագրում ղեկավարման վահանակի միջոցով. Յո կողմից: ադմինիստրատորի Խմ-ի ծրագիրը, Համակարգիչը, ռրի վրա տեդադրվածԷ Յու նպածրագիր աշխատեցնելու է այլ որնէ օգտագործել արգելվում ն «բանկի ծրագրային հա«մուտք ելք» մասնավորապես` տակով, է համակարգ» ծրագրերը: Մասնաճյուղումտվյալ մեքենան կարող մեքենայի հետ: Համակարգի մատեղվել միայն ադմինիստրատորի ն աշխատանքի մամիջոցով փոխանցվող հաղորդագրությունների պահվում են՝ սին տեղեկությունները 4. Բռու Մու-ի արխիվում,որւոեղ գրանցվում են համակարգի մին դրանց վերաջոցով փոխանցվողհաղորդագրությունները բերյալ անդորրագրերը, են 5. Բոոխ խոմ համակարգիմատյանում,որտեղ արձանագրվում համակարգիաշխատանքիվերաբերյալտեղեկությունները, 6. Թռճոր Խճ տեղեկագրում,որտեղ պահվում են բանկերի, մաս-

նաճյուղերի ն արժույթներիցուցակները, Խճւ-ի «սն արկղում»: Այդ տեղեկություններըկարող են օգտագործվել օգտվողների ն թղթային կրիչների կողմից միայն ընթերցման,կրկնօրինակման ն հաղորդագրության Ատացվող ուղարկվող վրա գրանցելու համար: է մասին արխիվումպահվում հետնյալ ինֆորմացիան. ». հաղորղագրության եզակի համարը, 7. Ծռոխ

»

հաղորդագրության ստացման, ուղարկման ամսաթիվը

Ժամը,

ն

համակարգայինանդորրագրիտրամադրմանփաստը, հաղորդագրությանտեսակը ն այլն: մատյանումֆիքսվում են. Համճակարգի համակարգըբեռնելու ն դաղարեցնելու ամսաթիվըԱնժեայմը, -. աշխատակցիիդղենտիֆիկատորը, օգտվողների իրավասություններիփոփոխությունների գրանցումը ն այլն: Համակարգի տեղեկագրում նշված ինֆորմացիան բաղկացած է երկու մասից: Առաջին մասում նշվում են բանկերի ն մասնաճյուղերի անվանումը, կողը, հեռախոսահամարները,ֆաքսի, էլեկտրոնային փոստի /6-րոճմ/ համարը ն մասնաճյուղի հասցեն: արժույթների տեղեկագիրը` ըստ |5Օ 4217 Երկրորղ մասում` չափակարգի: «Սն արկղում» գրանցվում են այն տեղեկությունները. որոնք գրանցվում են երկարաժամկետ արխիվում, պահվում են ծածկազրված ն մատչելի են դառնում միայն բանալիների համատեղ օգտագործմանդեպբում: Այդ բանալիները գտնվում են հատուկ հանձնաժողովիկողմից որոշված անձանց մոտ: Հաղորդագրությունների մշակման գործընթացում Բռու հկ-ը ստուգում է տրամաղրված ֆայլի անվանումը, հաղորդագրության պաշտպանության տիպը, ուղարկողի ն ստացողի հասցեները, եզակի /ունիկալ/ համարը, լրացման ճշտությունը: Սխալներ հայտնաբերելու դեպքում անմիջապես ղաղարեցվումէ ստուգումը ե համապատասխան անդորրագիր ուղարկելով` գրանցում արխիվում, իսկ անհրաժեշտությանղեպքում դրվում է էլեկտրոնային ստորագրություն եկ հաձապատասխանարծանագրություն է ուղարկում «սն արկղ» ն արխիվ Համակարգում նախատեսվում է նան տարբեր հաշվետվությունների կազմում ե փոխանակում,որոնք բաժանվում են երկու խմբի: 1. Ֆինանսական հաշվետվություններ,որոնք մասնաճյուղերի կողմից տրվում են գլխամասերին, նրանք էլ, իրենց հերթին` ԿԲ-ին, ամփոփ ֆինանսական հաշվետվություններ, օրվա ընթացքում ստացված ն ուդարկված վճարային հանձնարարագրերիընդհանուր բանակի ն գումարճերի մասին տեղեկություններ: 2. Վամակարգիաշխատանքի վերաբերյալ տեխնիկականհաշվետվություններ, որոնցից են` համակարգիցօգտվողներիցուցակը, ընդունված ն ուղարկված հաղորդագրություններիքանակը, համակարգային անղորրագիր չստացած հաղորդագրություններիքանակը. չկնքված հաղորդագրությունների ընդհանուրքանակը, էլեկտրոդեպքերի ընդնային ստորագրության անհաճապատասխանության -.

-.

-.

հանուր թանակը. ԿԲ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի հաղորղագրությունների ծները ն ղրանցում օգտագործվող դաշտերը մշակված են |Տ5Օ ստանդարտներինհամապատասխան ն ՏՄՈՒՎ-ի ձների հիման վրա: «Հաղորդագրությանտեսակ» հասկացությունըէՎՀ-ի հիմնական հւսսկացություններիցէ, որը ներկայացվումէ թվային եռանիշ կողով: Գոյություն ունի հաղորդագրություններիերեք կաստեգորիւս. » 0` համակարգայինհաղորդագրություններ, »-1՝ փոխանցուժներ, --9՝ խառը հաղորդագրություններ (քաղվածք, հարցում ն այլ0): Հաղորդագրության տեսակներնեն՝ ՀՏ 100- վճարման հանձնարարագիր, ՀՏ 920- հարցումայինհաղորղագրուբյուն, ՀՏ 950- քաղվածք հաշվից, ՀՏ 951- հաշվի վիճակ, ՎՏ 952- վճարման մերժում, ՀՏ ո95- հարցումճշւռմայնմասին, պատասխան,

ՎՏ ո98ՀՏ

ոց99- ազատ

ֆորմատով հաղորղագրություն, անդորրագիր ֆայլի մասին, ՀՏ 010 ադմինիստրատորի հաղորդագրություն: Հաղորդագրության կառուցվածքն ունի հետնյալ տեսքը՝ յուրաքանչյուր հադորղագրություն բաղկացած է երեք մասից. 1. վերնագիր, 2. տեքստ, 3. վերջաբան: Հաղորղագրության վերնագրում ներկայացվում են. 1. հաղորղագրությանտեսակիկոդը՝ 3ո, 2. ուղարկող բանկի կողը՝ Տո, Յ. ստացող բանկի կոդը՝ 5ո, 4. հաղորղագրությանեգակի կողը՝ 16ո, 5. ուղարկմանամսաթիվը՝ Շո, 6. հաղորղագրությանուղարկմանժամը` ճո: ԴՏ

-

-

Ինֆորմացիոն համակարգի տնտեսական

արդյունավետությունը

Ինֆորճացիոն տեխնոլոգիաներիներդրումը պահանջում է կապիտալ ներդրումներ ինչպես տեխնիկայիձեռքբերման, այնպես էլ

նախագծի մշակման, նախապատրաստական աշխատանքների կազմակերպման ն կադրերի պատրաստմանհամար: Նշված գործոնների հաշվարկները կատարելուց հետո, դրան հաջորդում է ինֆորմացիոնհամակարգիներդրմանտնտեսական հիմնավորումն ու ճպատակահարմարության որոշումը: Տնտեսական ինֆորմագիայի ավտոմատացված մշակում ասելով պետք է հասկանալ տվյալների ձնավորման, հաղորդմանն մշակման ժամանակ հաշվիչ ն կազմակերպականտեխնիկայի ճգտագործծան նպատակահարմարությունը: Գործնականում տարբերում են հաշվարկային ն փաստացի արդյունավեաություն: Հաշվարկային արդյունավետությունը, որպես կանոն, որոշվում է ինֆորմացիոն աշխատանքների ավտոմատացման նախագծման փուլում, իսկ փաստացի արդյունավետությունը` նախագծի ներդրումիցստացված արդյունքով: Տնտեսական արդյունավետության ընդհանրացվածչափանիշը կենղանի ն առարկայացած աշխատանքինվազագույն ծախսերնեն: Հայտնի է նան, որ որքան շատ է ավտոմատացվող կառավարչական տեղամասերի քանակը, այնքան բարձր կլինի տեխնիկական ն ծրագրային միջոցների օգտազործման արդյունավետությունը: Հաշվիչ ե կազմակերպականտեխնիկայիներդրումից ստացվող տնտեսական արդյունքը լինում է ուղղակի ն անուդղակի: Ուղղակի տնտեսական արղյունավետությունը նյութական, աշխատանքայինռեսուրսների ն դրամական միջոցներիտնտեսումն է, որը ստացվում է կառավարչականանձնակազմի թվաքանակի, աշխատավարձի ֆոնդի, հիմնական ն օժանդակ նյութերի ծախսերի կրճատումից: Ընդհանրապեսչի բացառվում,որ համակարգիներդրումից հետո աշխատող անձնակազմիկրճատում տեղի չունենա: Այդպիսի ղեպքերում հաշվի է առնվում անուղղակի արդյունավետությունը, որը ի հայտ է գալիս ձեռնարկությանտնտեսական զործունեության վերջնական արդյունքում: Անուղղակի արդյունավետությանտիպիկ օրինակներկարող են ծառայել » ամփոփ տեդեկագզրերի կազմմանժամկետներիկրճատումը, » հաշվային ն պլանային աշխատանքների որակի բարձրացումը, կրճատումը, փաստաբդթաշրջանառության » աշխատանքին արտադրությանկուլտուրայի բարձրացումը,

նոր այնպիսի խնդիրների լուծումը, որոնք ձեռքի աշխատանքի պայմաններում կամ հնարավորչէր լուծել, կամ լուծման համար պահանջվում էր երկար ժամանակ: Իհարկե, թվարկածների մեջ հիմնական ցուցանիշը կառավարման որակի բարձրացումն է, որն, ինչպես ուղղակի արդյունավետության դեպքում, տանում է կենդանի ե առարկայացած աշխատանքի տնտեսմանը: Տնտեսական արդյունավետության նշված երկու տեսակները փոխկապակցվածեն ե որոշվում են աշխատանքայինն արժեքային ցուցանիշներով: Արդյունավետության հաշվարկներիժամաճակ, արդյունքները համեմատվում են բազիսային ն հաշվային ժամանակաշրջանի տվյալներիհետ: Որպես բազիսային ընդունված է համարել մինչն ներդրումը ինֆորմացիայի մշակման վրա կատարած ծախսերը /ձեռքի աշխատանքի պայմաններում/, իսկ տնտեսականաշխատանքներիհամակարգի ներդրումից հետո ինֆորմացիայի մշակման վրա կատարած ծախսերը` ավտոմատացումիցհեառ: Արդյունավետության հաշվարկներիկատարմանժամանակ օգտվում են բացարձակ ն հարաբերականցուցանիշներից: Ասվածը ցույց տանք օրինակով.ենթադրենք`ձեռքի աշխատաճՔի ժամանակ մեկ հաշվային աշխատողը միայն աշխատավարձի հաշվարկների կատարման համար կարող էր սպասարկել 300-350 բանվոր-ծառայողի` ծախսելով 50 մարդ/ժամ (Աշ), իսկ ավտոմատացման պայմաններում ծախսում է 5 մարդ/ժամ (Այ): Տնտեսական արդյունավետությանբացարձակ ցուցաճիշը կկազմի՝ -

ԱրդՀ Ա5- Ա.

Հ

50-5-45

Աշխատանքիարտաղրոդականությանհարաբերական ինդեքսը կկազմի0.05(50-45-5): Դա նշանակում է, որ ավտոմատացմանդեպքում ձեռքի աշխատանքիհամեմատ, կպահանջվի ժամանակի5806-ը:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՇՈՈՑԽԵ) Օ6քՅ6Օոուն

ՃՑՈՇԽՁՈՂԱՅԱՔՕԲՁՅԻԽԵՏԹ

ԿՅՈՒԹ-ՅԵՅՃԱՌՂԱԿՅՇԵՕԱ ԱԽԵՕքԽՅԱՍն.

/ԿԲՒՍԵ ոզ 8308. Ոօճտ քճճ. 8.Շ. Քօ:ԽՃՕ8Յ. Խէ, ՓնԻՅԵՇել Ա ՇՈՂՅՈՈԱՇՈՂԱՅ, 1992.

ՇԱՇՈՈՑԽՅ

Ճ8(ՈՕԽՅՈՂԱՅԱՔՕԲՅԻԵԻՅՔ

ոքճտոթհոստ-ՈՇԲՕքա, ս

/ՊՕՃՉՐԱՑ. Ճ8ՈՈՕքՇաՍԱ

ԽՕՃՃԹՄՈՍՔ, ԽԼ

,,

ԱԽՇԵ"

,

ԽճՇրօ-

1990,

7ՎԾ6. ՈՕՇՕԾԱՅ

Ֆոքաոժեսք.

ԽԼ, ,,ՓԱԽՅԱՇԵ Ա ՇՈՈՅՈՈՍՇԷ1Ճ.1"ՈՈՅք6Էաւծ,

ՇնՇՈՈծԽՁ

ՃՑՈՈՕԽՃՈՂԱՅԱՔՕՅՅԻԽՅՑ

8ՄՅՕ8, ՈԾՈ

ճիճ

քօո.

ՌԱԽՁ", 1983.

ՈՅ ԱԱՕՃՕԼԱԱ Ց ՅԽՕԿՕՃՑՏՈՇԻՁՈՈԱՅԱՔԸՑՅԻՒԵԼՑ

ԱԽԵՕքհռԱԱՕԻԿԵՐՑ

ԿԱԽ.

ՄԿՅԾԻԽՍԽ

ճո 83/308, ԽԼ ,,ՉԲՕԿՕԽԱԿՅ"ոօՃ քճո. Ր.Ճ.7սոոՅքՅէԾ, 2000. Դէ ֆօքեռոսոՁ. 04 քճճ.

հԼ ՓԱՒՅԽՇԵԼՍՇուՅՈՍՇՈ

,,

Ւ|. 8.

է/ՁոռքՕ6օն./ԿԲԾԵԱԿ 2ճ8

ԱԽ Ձ" 2001.

ՄեՓՓօքոռոսնոճ (Թ83Օ08Ե Ս հյքօ). /ԿՇՔ. ՈՕՇՕԾաՇճող

83308.

8/308,

ոօճ

2000. քճմ. Շ. 8. ՇսԽօԻ080Կ8, Շ. Ոօտօքծյքո, 5. 8.

տճՈՍՇՇքԽոՅԵ Ճ8ՈՈ0ԽՅՈՈԱՅՍՔՕՔՅԱԻԵՇ

ՍԽօՕքեթվաՕակեթ

/ՎՇԾ. ՈՕՇՕԾս6(ոտ 8)/308 հ/., 1997. ԷՍ.ԼԴ 8. Ճիք 83308. Ո6ոքօ8

եՕքեԹԱԿԾԻԵԵԹՇԱՇՈՇԿԽԵԼ. 3/ՎՅԾԿԱԽ

ՆԱԽԱԲԱՆ

ՁԱՐԳԱՀԾՄԱՆԳՈՐԾՈՒՄ

ներուժը ն ինֆորմացիոն Վասարակության զարգագմանօբյեկտիվանհրաժեշտությունը նոի10 ռ եսուրսներ............ ի նֆորմացիոն բ նութագրումը, Ինֆորմագիայի սպառողական Տնտեսական ինֆորմացիայի

.

Լ7

ՆՃ

Լ.Վ

.

. հատկությունները

Շ6ԽճԵօր ԵԾԻՕՐԱԱ

հԼ 11.

ՃՅՈՈՇԽՅՈՒԱՅԱքՕՑՅԱՒԵՒՑ

ՍԵՓՇքոռԱնօլԽԵՐՈճո-

8 Յ«ՕՒՕԽԱՒԾ,

/ԿՇ6. ՈՇՇՕԾԱԾ

ճո

2002.

ՇՈՅՈՎՇՈԱԿԽՔ",

10. ՅԵՕԵԾԽԱԿՑՇԵՅՑ սԽոօքենտաթ. Ռճոճքծյքո,2000.

Ոճ

83/308., ԽԼ,

,,

ՓԱՒՅԵՇԵԼս

քծոտ. ԽՕՆԽԱւՕՅՇ«0Ր0. Շ.

աաա

«ԼՎԱԼ

.

արոր

նարոան

աաա

աար

աոա

Ինֆորմագիայիմշակմանընթացքումկատարվող

գործառնություն ները... ն որոշումների »Մարդուդերըկառավարման ընդունմանգործում

ապման

Լեւան

աաա

նան:

աոա

ԻՆՖՈՐՄԱԾԻՈՆ 2ԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆ ՈՒ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

համակարգիբնութագրումն Ինֆորմացիոն ու կառուցվածքը... կառուցվածքը... Կառավարմանհամակարգի ն ղասակարգման կոդավորման ».«Իճֆորճացիայի

որ

աաա

աաա

ա

ե...

ԳԼՈՒԽ2. 2.1

Աե

21.1. 21.2

Աւե

արիր

ոնա

ւ

անան,

աւաաաաաւը

.

.....Վ.,......ե».

.

2,4

աաանարւաաաա

աաա

եեւ

աաա"

2.3

2.51

կազմակերպումը... ինֆորմձացինն..... Արդյունքային ն տեխնոլոգիան ձեավորման Փաստաթղթերը նրանց ապահովում... ինֆորմացիոն Ներմեքենայական ենթահամակարգ ապահովման Կագմակերպական ն սկզբունքները նպատակը նախագծման Համակարգի Համակարգինախագծմանմեթոդներնու միջոցները.................... 48 ու.

Արու,»

ԱԱ

ԱՆ

ԱԱ

,եւ

աան»

աաա

ն փաստաթղթաշրջանառության ԿՓաստածղթավորման

2.13

21.4 2.15 21.6

աա

Լանա

աուն:

ԵՕԲՕՐԱՍ.

ԽԼ.. 2003.

ԻՆՖՈՐՄԱԾՄԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹԱՆ,

ԴԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ1 1.1

.

Նախագծմանփուլերը

Վո

անո

ւու

կանուաաակաաւ ականը

ւո

ենթահամակարգ...Ձ....... ապահովման Համակարգիտեխնիկական ապահովման Համակարգիմաթեմատիկական ենթահամակարգ.............. ենտջահամակարգ.............. ապահովման ծրագրային Վամակարգի Կիրառականկոնկրետծրագրերիապահովումը չան տեսակները ծրագրերիփաթեթների Կիրառական ըստ ֆունկգիոնալխնդիրների..........................»: `Վամակարգիիրավականապահովմանենթահամակարգ ե նթահամակարգ......... ապահովման Համակարգիէրգոնոմիական Ինֆորմացիոնհամակարգիֆունկցիոնալ Վանա

ո

2.8

2.9

.Զ...............

ենթահամակարգերը Լ-Կ

Լոոե աե աաաոաադակուանաաատա կանան

ԻՍֆորմացիոնհամակարգիսկզբունքներիկենսացիկլըն եղանակները ձեռքբերման միջոցների տեխնիկական Ինֆորմացիոնհամակարգիկենսացիկլք

29.1

ՀՎ

աաա

աանաչար

տանան

աաակների Ինֆորմացիոնհամակարգի

2,9.2

ձեռքբերման տեխնիկական միջոցների

դասակարգումը,

կրեակներիը

Լ

աաայանեաւաւկատաաաաաաաւաակապապամակապաաանանա»

ւան,

Լաո

Հե.

եւու

Վ...

.-Վ

Վ

ան...

ԲԱՆ կարգը որոշումների Ինֆորմացիոն համակա գիակա աաաաանաաոաանեւան Հաաաւանջաւաը

կսաաաաաաւաաաա

Բանակ

տեխնոլոգիակա

.

Տվյալներիմշակմանմեքոդներք

ՆՎ.

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

.

ԱԱ

Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաներ... գարգացմանփուլերը Ինֆորմացիոնտեխնոլոգիաների

աասա..

ԼԼ...

տեխնոլոգիաներիտեսակները Ինֆորմացիոն Կառավարմանինֆորմացիոնտեխնոլոգիայի բնութագրումնու նշանակությունը... Օֆիսի ավտոմատացումը,բնութագրումն ու Օշանակությունը . Օֆիսայինտեխնոլոգիայիհիմնականբաղադրամասերը աաա

եա

Ն.Վ.

աւ

.Ընդունվողորոշումներըպաշտպանող տեխնոլոգիան (աջակցող) ինֆորմացիոն

Լ...

եւե

Վե...

Ճա

աաա

աու

ման

եե.

Լ.Լ

անան

մատակա

Լ...

աե

Լաւ

աաա

ւա

աաա

ՀԱՄԱԿԱՐԳԾԱՅԻՆ ԾԱՆՇԵՐ

Ցանցերիօգտագործմանանհրաժեշտություն ու բԱնՈԼթԱՋԳրՈւմբե...-Վ.Վ.ԼԼԼ.. (24 Ցանցերիդասակարգումը... .Ցանցերիններկայացվողհիմնական Ցանցերիկառուցվածքը(տուղլոլոգիան) Ինտերնետցանցի ի հայտ գալը ն գարգացումը Ինտերնետցանցի կառուցմանհիմնականսկզբունքը.Ձ.................... զ

ԳԼՈՒԽ 4.

.

ու

անան

աեւ

Լաաա ւււ պահանջները եաե

Լ

աաւասջաջուաջատասաապարայա

աւաաաաաատաաւաաա

,ատաաակաակապուա

Տ

եՎ.

աասաաաաաաար»

ջա

ՀԱՍԱԿԱՐԳ

աւա

աաակա

ապական

ԻնֆորմացիայիպաշտպանությանմիջոցներըՆ մեթոդները.............169 Ինֆորմացիայի սկզբունքներըն փուլերը:

կտեղժման աշտտանության համակարգի .. ՀԵՆԱ

ԳԼՈՒԽՑ.

պատաս

ԱՎՏՈՄԱՏԱԾՎԱԾ ԻՆՖՈՐՄԱԾԻՈՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ինֆորմացիոն Սվտոճատացված տեսական տեխնոլոգիաների րիքերը բանկերում». անկայինգործի կագմակերպման՝

8. '

՛

2.........

Լո

անը

ԱԱ

«162

`Ինֆորմացիայիանվտանգությանսպառնալիքների վերլՈւՑՈւԼԹյՈ ԼԱ. ՎԼ...

ԴՅ

ԼՎԱ

պադոապաապ

«որո».

ԻՆՖՈՐՍԱՏԻԱՅԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

Ինֆորմացիայի պաշտպանության համակարգիխնդիրները

Ի

աաա տեսակները...

7.1

աոան

Ինտելեկտուալհամակարգեր աաաաաա աաամէ 3.11.1 էքսպերտ համակարգեր, նանան ն 3.11.2 էքսպերտհամակարգիօգտագործման տեխնոլոգիան կառուցվածքը... նանա նակական 3.11.3 Արհեստական իճտելեկատ ւա ամա Արհեստականինտելեկտիգարգացման "2 ուղղությունները

ԲԱԶԱՆԵՐ.

ծ.

ԳԼՈՒԽ7.

եավարման համակարգ 3.10 նաերֆենի 3.11

Տվյալների մոդելները,բնութագրումը, Տվյալների բագայիռելացիոնմոդելը...

6.6

. .

Աաակպակպպաաակաաաակաաակակայապա

Ձ.........

աաա

ԱԶԱԶԱԱՅՎԱԱԱՎԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱՂԱՎԱՅՂԱՆԱԱԱԱԱԱՋ

ԱՎԱՆԱԿ ԱԱ ԱԱԿԿԱԱԿ.....։։ Գիտելիքների բազաներ

նտիրեոըն ախո ընֆորքացան րուիաների օգոագոինան .

աաա

ապս

ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԲԱՆԿ, ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ

Տվյալների բանկ, տվյալներիբագա հասկացությունները. բնութագրումը,նշանակությունը... աան Տվյալների բազայի կառավարման համակարգ(ՏԲԿ3)....................... 151 Տվյալների բազայիկառավարման համակարգիտեսակները

6.4

ԱՈԵՑ Յ26Յ Ո

ԱԱԿ

աաա

պաշտպանությունը ինֆորմացիայի կիրառումը, ավապապաա 145 առնտրում...

ԱԼԼԱ

լ,

Յ6

Ւ38

Ինտերնետի էլեկտրոնային առետուր.... Ինֆորմացիայիառետուր

6.2

կառուցվածքը

ի հայտ գալըն Ինֆորմատիկայի

.

ւււ.

ԳԼՈՒԽ 3. ԻՆՖՈՐՄԱՏԻԿԱՆ ԵՎ ԻՆՖՈՐՄԱԾԻՈՆ

նակա

աոա

(կրիպտոգրաֆիա)....

ծ.1

աակուաւաաւարա»

Վո

ա

Ինտերնետցանցում

ԳԼՈՒԽ

,

ՆՆ

Ր

Տ.

աաա

Լ,ուո

2.12 2.13

Օգտվելու

տերնետ

"

Ինֆորմացիոնհամակարգիտեսակները... եեեոուո78 Օպերատիվմակարդակիինֆորմացիոն համակարգը(կամտարՈղներ)....Լ. աան կառավարճանհամակարգի Կազմակերպության կաՌՈւցվածքը եմ ԼԼ աաա աա աան աաաաաաաուաա ակնա ւաականաւմակ

2.10.1 2.10.2

ցանցից կարգը Ինտերնետ ցանցի տեսականհիմբը

ԻՆՏԵՐՆԵՏ ԾԱՆ

ԳԼՈՒԽ Ինտերնետցանցիծառայությունները....................................................

աան

լ

առանձնահատկությունները.... Ավտոմատացված բանկայինհամակարգը... Առոաջասջաւակնուջ այա, ո

8.4

ոաեադակադաաադաաաաշատաս

աաա

բանկայինհամակարգիտեխնոլոգիան, Ավտոմատացված առանձնահատկություննելրը ուա րա

Ց6

Լեո...

Բանկայինտեխնոլոգիայիտեխնիկականլուծումները...................... Բանկերիինֆորմացիոն տեխնոլոգիայիծրագրային աւռլահովումըն ֆունկցիոնալմոդուլները Սիջբանկայինփոխադարձ հաշվարկներիավտոմատացումը.Ձ........ բանկայինսռլասարկումը Վաճախորդի .ֆիսից..................................183 Պլաստիկ քարտերի օգտագործմանտեխնոլոգիան բանկային համակարգիանվտանգությունը Ավտոմատացված

.

մ թոարո մարումների կեկորոաին ( մ միջբակարն Աաաաաաավարգի

8.11

աշխատանքիտեխնոլոգիան

րի

համակա

ապ

կաա,

Շավարշ Դանիելի Համբարձումյան

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻՈՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԵՎ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Ուսումնականձեռնարկ

Հրատ.խմբագիր՝Հ. Համբարձումյան Սրբագրիչ՝ Ջ. Վովհաննիսյան էջադրումը՝ Համակառոգչային Ն. Խչեյանի

Պատվեր՝234: Զափս՝60» 84 '/:շ: 40 հեղ. մամուլ, 10,2 հրատմամուլ, 12,5 տպ. մամուլ, 11,7 տպ. պայն. մամուլ: Տպաքանակը՝300: «Տնտեսագետ» հրատարակչություն

տպագրական Տպագրված է «Տնտեսագետ» հրատարակչության արտադրամասում

երնան 25, Նալբանդյան