Լանդշաֆտների գեոքիմիա

ԲԲ

ԻՎԱՆԻ

ՊՆՏԱԿԱՆ

Հ. Կ.

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱ

ԱԲՐԻԵԼՑԱՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ԳԵՈՔԻՄԻԱ

«ՄԻՏՔ»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ--1968

ՄԱՍ

ԱՌԱՋԻՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(անդշաֆտագիտումյունըֆիզիկական աշխարճագրության

է, նրանից սերված ժի դիտություն,որն ուսումմի բաժինն նասիրում է աշխարճագրականտերիտորիալ կոմպլեքսները:

ուսումնասիրում է երկՖիզիկականաշխսարճագրությունը բագնդի աշխարճագրական թաղանթը՝ տրոպոսֆերան, «իդրոսֆերան լիթոսֆերայի վերին (մինչն 4--5 կմ 4ճասստության)շերտը, որն ընդգրկում է նան բուսական ու կենդանականաշխարճը (րիոսֆերան): Աշխարճագրականքաղանթքըմիասնական է, նրա առանձին բաղադրիչները միմյանցետ կապված են անխզելի կապերով, նրանց միջն անբնդչճատտեղի է ունենում նյութերի էներգիայի փվոխանաՎլում: երկրագնդիգոյության ընթացքում ամենաաշխույժ փոփոխության է ենթարկվել նրա աշխարչագրական թաղանքը, որովճետն այստեղ են իրար Հետ շսվում երեք միջավայրերը՝ լիքոսֆերան, Հիղրուֆերան մթնոլորտը: Հենց այստեղ ու

ու

ու

է,

որ

Ճիմնականում տեղի է ունենում

արեգակնային էներ-

դիայի կլանման, վերափոխման ձնափոխման պրոցեսը: Աշխարձճագրական խաղանթում է պարգանում օրգանական կյանքը. Հատկապես լիթոսֆերայի մթնոլորտի շփման միջն է, որ մարդը ծավալում է իր աշխատանքայինգործուու

ա11711 ՒԹՆՎԵԼ

(էն

ԵՃՔՃՈՒՐՕ8114:

ՈՑ

Ւ ՒՕ

ՂՃԱՂԱ

քո

ՇԽ

ՕՅԼ

Ն

ւՓ108:

ՔՅԵԼԵԸ)

Էքճոճոշնոմ ԻՕՇՄՈՅքԸՑՇու ումումտ6քօա161 13181675ԵՇԴ80

Խն ՛նլլ"

թքւոճի---1968

ու

նեությունը: երկրի աշխարճագրական քաղանքի ուսումնասիրությունը

Ը կատարվել երկու ուղղությամբ` Գորող այ) Որպես ի միասնական ամբողջություն,

առանց նրւս

պրոցեսների կոնկրետ մեջ տեղի ունեցող երնույթների տեղայնացման, Այս խնդրի իրագործումը ֆիզիկական խարճագրության մի բաժնի՝ առարկան է: մ Ւ) Ըստ առանձին, կոնկրետ ու

"Է

ուսմունՀ չունի կողմից ստեղծվածբնական զոնաների մասին Լանդշաֆտագիտությանճիմնադիրներից մեկը՝ 1. Մ. ռը: Բերդը, ցույց տվեց, որ Դոկուչանի բնա-պատմական ղզոնաները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ լանդշաֆտային վլոնաներ, ն այն դիոությունը, որ արմտաճայտումէ երնույթների փոխճարաչնրությունը զոնաներում, կոչվում է լանդշաֆտային աշխար-

ընդճանուր հրկրագիտությա

իմ

Լա

դշա

"ո էլ

չուսդ

տու

Բոր գոն ախար ոագրա աաա անոարան լա

Հագրության վերոչիշյալ

-

առակա

երկու բաժինների միջն ցայտուն

չկա: արտաճայտված

Ծա

չ ֆիզիկական Վ Այսպիտով՝«լանդշաֆտագիտությունը է աշխարէ, զբաղվում որը բաժինն խարճագրությանայն մասնատման Հարցերով» Հագրական թաղանթի տերիտորիալ

(մ.

ք

1965, իսաչենկո,

էջ

աշ-

8):

Լանդշաֆտագիտությունըմի երիտասարդ գիխոությունէ, ն ձնավորվել է Ռուսաստանում սովետական կարդերի Ճաստատումից ճետոչ թեն այն որպես ֆիզիկական աշխարճադրություն, որպես գիտության բաղկացուցիչ մաս, դալիս է Հնուց: Աշխարճադրության բնագիտությանմեջ առաջ օգտադործվում էին այնպիսիճավաքական տերմիններ, ինչպիսիք են՝ տափաստան,անապատ տայգա, կնայլն որոնք լանդշաֆԱնապատ ճասկացողության տային տիպերի իմաստ ունեին, տակ Ճասկանում էին մի այնպիսի միջավայր, որը ջրազուրկ է, չոր, գրեթե բուսաղուրկ՝ լուրաճատուկ ֆաունայով ն որտեղ առանց արճեստականոռողման ճողադորժություն լինել չի կարող: Այսպիսով, «անապատը» բնության տերիտորիալ մի կոմպլեքս Է արտաճայտում: Այսւլիսիտերմինները ինքնին արտաչայտում էին լանդշաֆտի կամ բնական կոմղլեքոի իմաստ: կանդշաֆտների ուսմունքի ճիմնադիրը ճամարվում է վ. Վ. Դոկուչանը։ Առաջին անդամ նա «ճանգեցայն մտքին, է ստեղծել մի գիտություն կենդանի ն անոր անձճրաժեշտ կենդան բնության փոխճարաբերությունների փոխներգործությունների, նրանց զարդացման օրինաչափությունների մասին: նա առաջին անդամ իրագործեց տերիտորիաների գիսումնասիրման կոմպլեքսային սկզբունքը:նորաստեղծ Վ. Վ. Դոկուտության ճամար տեսական Հիմք Ճճանդիսացավ ու

ու

ու-

Հագրություն: Հետդոկուչանլան ժամանակաշրջանում մեծացավ

`

Հետա-

քերքրությունը երկրի մակերնույթի վրա կատարվող բնական ըրնույթների կոմպլեքսային ուսումնասիրման նկատմամբ» Այս ուղղությամբ աշխարճագրությանը մեծ ծառալություն Ժատուցեց Դ. ն. Անույինը, նա Մոսկվալի Համալսարանում ոտեղծեց Ճատուկ «անուչինյուն» ուղղություն:Դոկուչանյա իդեաները ճամակեցին չատ դգիտնականների։Այդ մասին Դ Գ. Մորոզովը(1928) գրում էր, որ դոկուչանյան ուսմունՔը վճռական դեր խաղաց իր դործունեության մեջ, այնոլիսի լույո սփոնը, բարոյական բավականություն պատճառեց, որ այլես ինքը չի պատկերացնում կյանքը առանց դոկուչանյան Հայացքների: մեջ մեծ նշանակություն կանդշաֆտադիտության ունեցավ 4. Ֆ. Մորոզովի «Ուսմունք անտառիմասին» աշխատությունը, որտեղ նա անտառըբնորոշում է որպես ծառային բուսա դանուքյան Համակնցություն, որը ձնափոխվելէ ինչպես արաաջին ձնով, այնպես էլ ներքին կառուցվածքով՝ նրա վրա շողի մթնոլորտի փոխադարձ ներգործության շեոր4ճիվ ՀասՄորողովըդտնում է, որ անտառը աշխարճագրական է, որտեղ բոլոր տարըերը փոխադարձկակացողություն են, մեջ որ պակցության անտառը լանդշաֆտի մի մասն է, երկրի մակերնույթի մի մասը: Հետնաբար՝ Վ. Վ. ԴոկուչանիցՀետո Հաջորդ խոշոր թայը կատարեց Լ. Ս. Բերգը։ նա լանդշաֆատագիտությունը բարձրացրեց ռանձին գիտության աստիճանի: 1913 թվին արտաճայտ այն միտքը, որ լանդշաֆտներըճանդիսանումեն աշխարճաՀչ դրության ուսումնասիրման առարկան: նա տառաչջին անդամ բնական բնորոշեց որպեսառարկաների երելանդշաֆտը դույթների մի այնպիսի միասնություն կամ խմբավորում, որու

ա-

ու

որ

լանդշաֆտագետ

ու

,

՛

-

Բ.

Բ.

հ

ճ

տիրամոր րնկուծ ժամանակաշրջանը:Այս աաղում շարուհակվում են լանդշաֆասոլի տական «խոտղզուռությունները, Փոռխոլվում հն աշխատահխքնել, ՍՍՀՄ-ի տնրի տորիալի "ո-

իանդշաֆաագիտության դաարդացմանմյուս քասողզը ըբնդդրրկում Է 30-ական թվերից ժինչե ձայրենականմենծ սղա-

այչ

քարահղննրը կաղմժվում էին մեկը Ժլրոսիցդ սոնկախ դուրկ էին միասնական լեդննդից։

ցան

Փոլինովը, Ի. Վ. կարինը,Ռ. Ի. Աբոլինը, Ս. Ս. ննուսոթունը,, ի, 1ի, կլաշենիննինովլ հ ուրիշներ: Սակայն

չեկախկակոան Մասունք իսլլիղմի շխա վրա: Այդ Թվականներին ՊլուոայոսկվելցիՈսոռաջին լանդշավուային թարանդգները: բարատնցենթի յւոնդծման դործում տռաջին պիոներներ Հանդիաս-

"

1917--1930

թվականը ըանդշաֆաուգիաության ամալութեղում մտառտացգի ժամանակա / ն / 7/ նլուքի / / ր ( կուսոակման 1ր։ / ՐՔ" ր Ալս հուայի ամենաբնորոշ գիծն այն էր, ոլ ինչպես արդեն չոսվոց. դի տություն Բոլոր ոլուղերը ոկսեդին դւարդանուլ դիտ

Դ

պումը միծապես նոլաստեց դիտության բուռն ղարգացմժանը, ե լիր "երքին, մանավանդ վերջին (ոդշաֆաադիատությունն երեք թասնաժլակենրի ընթացքում, շատ բանով առաջ դնաց: «նտո Հոկոնմրերյանճնեղդողիխոթությունից երկրի մակերեե բնդերթի ունը վու իր ոի ԸՄՊԵՐՑԻ ուսումնասիրու է ձամախորր ո տռնում ոլեաական դործ. բնական ոնսուրաների ուսցիոնալ օգտապործտան պրոբլեմը սլաճանջում էր մեր երկրի անծայրածիր անրիաորիալի պլանաչափ Համակողմանի ուսումնասիրություն: Բնականէի շարք դիաություններ բուռն ղարդգացում ն ան՝ որում, որոնց քվում լանդշաֆաադիտությունը:

բնական երնուլքների մատերիալիստականճանաչման ուղու վրոո: երհույլթների նկատամամբժատերիալիստակոաղ մժոտե-

կարնոր, բնորոշ դիծնե այն էր,

Իեձ աղետների աար տարերայինձնով էրԱա

դարգացման ժինչճոկտեմբերյան կանդշաֆատագիատության

նռն

սսույի աա

ոլն

մարդու դործունեհությունը ձուլվում են միասնական ննրդաշնաւկ ամբողջության մեջ, որը տիոիկ կերպով կբրրկրվում է հրկրի որոշակի ղոնայի երկարութառքը

ու

անդ ոնլինֆի, կլիմայի, չրերի, Հողային րոսական Գաժկոդի, կենդանական աշխրարճի ուրաճաակությունները, ինչ-

ֆոնդի

կարնոր Թ.

լուա

մժերք | աւնսնում

1 ընդարձակու

չանդչաֆաագ խոշոր ա այսս/արնղդում

Ց

օրինաչակվ

-

ընն կխոսվի սույն ձեռնարնի

վում է ժի նոր ճյուղ: լանդշ նադիրն էր Բ. Բ. Դոլինովը։

դարձավ Ս. Վ. կալնանիկը( 90-ական թվականներին

բնատեղամասԸ

ա քՔՕԱԿԱ միջանկյալ թերիտորիալ մի 1930-ական քվականների առաջադրեց երկրի աշխարճ անսակեոը, բատ որի լանգ միասնական սոբողջությու

րական բնական կոմալնեքս ոնվանեց էպիֆագվւներ: նա

տեսակ,ԲԵԼ

Ժեննակին(1938): Լանդշաֆ հայավ բարդ տերիտորիալ ժ

Ռան

արա

բական

աշխա (էլեմենտար) պաբանական միավորումներ, վում եյ, ալս կամ այն դոնի լանզշաֆաատգիխոռության մեչ ուղղությո տեգիոնալ անուր ճանաչում զտավ, քա

ավելի թյունը

ղոնա ոաաշխարչձչազրական Հեղինակը լանդշաֆտի տես ընդճանրացումներէ կատար զինում լանդշաֆաիխ իր կողմ աշխատության մեջ «եղին

են

Հարցեր:Առ

րեք ուժեղացնում

շարք

ինվենտարիզ դային տակված նյութերի ճիման վ վակերպում է լանդշափան

կաՀայրենական ։ղատերավմըժամանակավորառղլես ւսմեծ

զարգացումը: Ճեւռաղզա լանդշաֆտագիտության

Հեւոո (Ո վականից

աւեղի են ունենում խորճրդակցություններ,որտեղ ամփոփ-

կանոնավոր կերով

լոնդշաֆտագիտական են

այդ գիտության նվաճումները: ում ոււումդաշտային Վերջին ժամանակների լանդշաֆտագիտական լանդշաֆտադիտական տերազմի տարիներին Պատերազմի են նան խիստ պակասեցին: օվկիանոսադիտուհասիրությունները վերաբերում բնույթի աշթատանքնելը ղար«ետո նս բոնդշաֆտագիտության ճեւտաղուռություններըկատարվում են ավարտիցանմիջապես քյանը: Այստեղ ն լենինՄոսկիոյի Ճատվածները կոմպլեքսային եղանակով: Օվկիանոսների ղացման մեջ Ճճաջորդէտապն սկսվեց: ձեռնամուխ հն լանդշաֆտագետները որպես տերիտորիալ ղդիչովվում կոմպլեքսներ: դրադի Համալսարանների քարտեղզաճանման ճանույթի երիեն լինում բրանդշաֆտային Չնայած այն բանին, որ լանդշաֆատադիտությունը ուսումնասիրուէ, սերվում նրանից այնուամենայնիվ լանդշաֆտագիտական աշխատանբների: նոլ ակաՍՍՀՄ գիտությունների են նան նշվեց այն մասին, որ 30-ական թյուններ ծավալվում միութենական ինստիտուտում, ոլինովը «ստեղծեց լանդշաֆտների դեմիայի աշխարճագրության /: ինստիտուտն ե" եջ աշխարճագրական տարիներին Վ. Ն. ական Հանրապետությունների բաընկերության ի ստեղծեց նոր ուղղություն` ուսմունք բիոդեռցենողաշխարճագզրական րում, սեկտորներում, լ Համալսարաններում նա խոշոր երի մասին: միանդամալն նոր մոտեցում Հանդես բեժանմունքներում, մի շարք ոյլ խոշորտեղ են Հարցերը ն այլն: ձիմնական ուշադրությունը նկատմամբ` խորչրդակցություններում, առանձինբաղաղրիչներիմիջն նլուոց դրավում լանդշաֆտագետների Համագուժմարներում ն կենդանի օրդանիզմընկերության ըգիայի փոխանակմանը ՍՍՀՄ-իաշխարձադրական է բնադառնում նոր գիտությունը այլ կոնֆերանսներում: առարկան: Հետաքրքրության սաճմաններից դուրս գիտության մեջ աշխարճաՀամընդճանուր դետների ընկերուաշխարճագրական գաղափարը լայն տարածում չունի։ ՄիՀամամիութենական թ. Ա. Սոլնցնը Ն. ճանդես "» որ մինչպլատերաղմյան շրջանում քյան երկրորդ Համագումարում մաուսումնայօրինաչափությունների լանդշաֆտային լանդշաֆտագիտության եկավ աշոր նա ցույց տվեց, «իրութ բմանիայում լանդշաֆուագիտության ղեկուցմամը: սին հր ընդարձակ տերիտոէ շարք մի են 9. Պասարդեն Ո կավմված լանդշաֆտը խարշչադրական ղուո. կրկնվող օրինաչափորեն լանդշաֆտային զոնաները դիչ

սեցրեց

ու

ամանն

ր րաի լլականներին հրա պատերավմի իյ

կա

լանդշաֆտաղիտության

ու

նր

րոք իրիոոնրի» իոուլոմ Բիոր ոյուի ն" Ը ԱՆ աարաաա րոյայում ՀարԱԱ իյա«իրզում ո ենանջանավո եկ զն ԱԱորացուցիչուրից ՐՐշք Իրի ում ւ ամ լանդշաֆտային միավորներ: ա-

բիալ բնականկոմպլեքսների (7/քօբնատեղամասեր որոնց անվանեց դորղություններից,

ֆացիաԿո վերջիններսէլ իրենց Հերթին կազմված են 6), է, որ բնատեղամասերն դտնում ներից։ նա իրավացիորեն Ն. մ. են։

ժիավորներն ֆացիաները ժորֆոլողիական

ու

մեջ մացրեց լանդշաֆդիտության Սոլեցնը միաժամանակ Բնական պլուռենցիալ դաղավփարը: տի բնական պոտենցիալի

լանդշաֆտիմեչ պարփակասելուլ որոնք առանց ված այնպիսի բնական Հարստություններ, որդու ներգործությանչեն կարող իրացվել: Հեղինակըճասկանում է

է

լ իմազան շում Ն սխալ կարծիքը, թե

ոաջու

Ա-

միասին Պասարդեն երկրի տնտեսականն կյանքի զարգացումը «իմնվում է լանդշաֆտի գաղափարիմեջ չէր տես-

մոքերի

ճետ

ա-

Նաւնիակախ նար լանդ ուն Քո" լ. Իրի կր գործուխյունը, ուլ Ճասկանու ԱԱ ցողուն էր երկրի ալե որտեղ ռելիեֆինմանօրիի ՐԸ, ՆՆ արի ոա

2":

ա

ն

հակ

յին լանդշաֆտագիտության տասնամյակում

վերջին երկու է կատարված:1955 բեաավառում Հակայականալխատանք

ծ

ձեեր ւե

լանդշաֆա

7 ԴԱ"լանդլաֆա, լեռնային ,

Այստեղիցէլ ծագել են՝ ժորենաՀովտալին լանդշաֆտ

՝

Լ

գեոմորֆոլոգիական ՀեոււՀասկացողությունները:

ուր

ուսումն ընդելքի Ճճարոտությունների չանրասլետության

Պենկը լանդշաֆտ ճասկացողության մեջ մտցրեց բուսական աշխարճր։ նա լանդշաֆոի էր որպես մի մեխանիկական Հավաբուլք, առանց դարոմ

նակ

դիտում տարրերը

փոխացարն կապի միասնության, որը ըստ էության սխալ է: Գերմանական լանդշաֆտագիտության արատավոր կողմերիէլ նայիղը ն քննաղաությունը տվել է Լ. Ս. ու

Բերդը (1931):

ԻՈՀում լանդշաֆտագիտությունը սկսեց

ղարգանալ

Հետղատերազժյան շիջանում՝դիալեկտիկական մատերիաճիմբի վրա: Այժմ այնտեղ լանդշաֆտային Հանույթի ն փորձերնն իմի

կատարվում ծավալվածեն ճանրապետության ֆիդիկա-աշխրարձճագրական շրջանացման աշխատանբներ: ն. կապիտալիստական ԱՄՆ-ում երկրների մեծ մասուր չի վարգանում: Այդ երկրներում լանդշաֆտադիտությունը մումնասիրվում

ու-

ֆիղիկա-աշխարձագրական միջավայրի առանց փոխադարձ տարրերը՝ կապի ն օրինաչափությունների ուսումնասիրման, որը Հնարավորություն Հի են

առանձին չողիս

բնական

առավել ռեսուրսները

կերպով

ռացիոնալ.

օղոաղործելու: Սովետական մեժ լանդշաֆատագիտությունը Հետաքրքրուէ թյուն առաջացրել ժողովրդականդեմոկրատիայի երկրնե-

Վերջին երկու տասնամյակիընթացքում ծավալվել է բնույթի ճանույթ շատ հրկիներում, բանդշաֆատային մի քարում,

նի չամալսարաններում ավանդվում է թյուն:

լանդշաֆտագիտու-

:

Չնայածնրան,որ լանդշաֆուիառանձին տարրերի՝ երկ-

այլն, բազմաթիվ

րաբանական ճիմբի, ոհլինֆի, կլիմայի, բուլսհրի ուսումնասիրության գժովՀրառղարակի վրա կան

ն

մոնագրությունենր, ալնուսմենայնիվ ՍովետականՀայասըոսնումլանդշաֆտային կոմպլեքսային եը

|

ըմ

չության խոր են սկսվուէ:

Հետազոտություննի-

երկրաբանական կառուցվածքի ուսումնասիրման ասպա

բնզում

խոշորաշխատանքներ կատարելՀ. Աբիթը, Կ.Նն. Ա. Տ. Պաֆֆննճոլցը, Ասլանյանը,Ս. չ. Գաբրիելյանը ն են

շատ

-

ուրիշնեի։ Այժմ մեր ճանրապետությունը ճամեմատաբարթ վավ ոաումնասիրվաժ երկրների չարքը կարելի է դասել:

սիրման ասպարեզում խոշոր աշխատանքներ

ՀՍՍՀ Մինիստրների սովետի

են

աՀ

ծավալել

վարչությունը երկրաբանական

կիտությունների ակադեմիայի երկրաբանական ինստիտուտը հ

այլ

«իմնարկեեր:

սովնտականացումը մեր երկրի ոհՄինչնՀայաստանի պատկերայինֆի մասին կային միայնամենաընդճանուր

ցումներ, մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները բացակայում էին։ Սովետական իշխանության տարիննրին այս ուղծավալվեցին, որը բուռն բասի ղությամբ նս աշխատանքներ ստացավ ճատկապես ճնետալատերազմյանժամանակաշրջանում։ Արժեքավոր աշխատություններ են գրել Ա. 0. Ղուկառաովը,Ա. Լ. Ռեյնդարդը, Ս. Ս. Կուղնեցովը, Ի. Ս. Շչուկինը, Բ. 1. Լիչկովը, ն. Վ. Դումիտրաշկոն,Ս. Պ. Բալյանը, 1. ն. Զոճրաբյանը,Խ. 0. նազարյանը, Հ. կ. Գաբրիելյանը ն կիշներ:կուտակված նյութերի «իման վրա Հնարավոր հղավ հի ամփուիիչ ստվարածավալ մենագրություն ստեղծել: Հայկական ՍՍՀ կլիմայի ուսումնասիրման վերարնրյալ ՍՍՀՄ Մինիսուրների խոշոլ աշխատանքներ են կատարված: Հիդրոմետժառայության սովետի վարչությունը Ճանրապետության բոլոր շրջաններում ունի օդերնութաբանականն ճիդըոլողիական դիտարկումների լայն ցանց, որոնց տվյալններ մշակվում են ն ճրասարակվում տեղեկագրերի ձնով: Կլիմայի ուսումնասիրման մեջ մեծ դեր են խաղացել Ի. Վ. ու-

Ռ. Տ. Քրիստոստուրյանը, Ա, Բ. Բաղդասա Ֆիգուրովսկին, 0. Ա. Ա. Գ. տանը, Գյոդակյանը, ներսիսյանը, Գ. Դ. Ձուբյա-

եր, Գ. Ա. Ալեքոանդրյանըն ուրիշներ: ջրերն նրանը ռացիոնալ Սովետական Հայաստանի օգտագործման ճարցերը միշտ էլ ճամարվել են առաջնաճերը ն ջրերի ուսումնասիրման ասղարնեզում շատ խոշոր աշխաու

ել Ճնտւատանքներ կատարված: Հատկապես մանիբակրկիտ

ղություններ եկ ծավալվել Սնեանիավազանում, Արարատյ դոգավորությանմեջ, չայոնի են Վ. կ. Դավիդովի, Գ. Գ. Վ. Գ. Վալեսյանիմենագրությունները: Ջրային տլանեզովի,

ճՃքաճոշմօմՇՇք, Ր1962. ՂՅԱՆ ԻՇՕոցուռ

չ.

Լ, Ր6օռխօքվօոօտտ,Էրճոճն

"լ

Կրրբլեժների ինա իտուտը ավարտն

Ց, Սնանի Հաշվեկշոխի մանրակրկիտ ուսու մնասիրությունը, որը մի բան չ ճՃրատարակված Հատորով:

էայնաշխատան ռներ են ՊողերիԴետազուոիան ծավալված Հանրապետության ասպարեզում: Անցյալ դարի այասուան վերջին այցելեցականավոր ճողագետՎ. Վ. ն նրա

Դոկուչանը Դառւմնասիրությունները մեր ճրկրում զգալիորեն նպաստեցին զոնայականության դոկուչանյան ուսմունքի Հիփնավորմանը, Հողերի ուսումնասիրած, նն մեջ եժ Ս. կատարը

ներդրում

Բ. Յա, Զախարովը, Խ. Գ. ֆալստյանը, Միրիմանյանը, է ն Ս.

դ.

Ս.

չելյանը

Փյուղատնաեյան ն Ճողադիտութ ազրոքիժիայի

սություն մինիստրության

ուրիշներ,

ինստիտուտը, գյուղատնտեսական

սլնտական ինստիտուտը, իւ ճողագիտության

ամալ սարանի

ազրոքիմիայիամբիոնը անտության Պողերի մ անրակրկիտ եյ թյուններ կատարում, ուսումնասիրուՄեր ճանրապետու Ո/ան բուսական աշխարչի վերարերմոլ շատ արժեքավորմենագրություններ են գրել Ա. 1. մ. Ա. Թախտաջյանը, մ. կ. Փրոսգեյմը, ն րիշնել,: Մաղաքյանը ճանը

ու-

սնկտորում ճետաքրքիր աշխատանք Աշխաիրբճագրության ն լանդշ լանդշաֆտաԲաղդասարյանըբժշկական զիտության ասպարեզում: կուրորտային դ մայական գնաչատմանը նա նոր մուեցու :

է կատարել Ա. Բ.

ա).

աթար լանդշաֆտներիճանաչման ճանապարճի ՏԱՐ» ՍՍՀ ատլասի» Ճրատարակու դրում էր օՀալկական տեղ զետկղված քարտեզները լանդշաֆաերի բոլոր բ քար նյութ ենտալիս տվյալ անեզնե սա ճմաններում: մասշտաբների ախո ԲԱ հոռապում ՄՈՏ ուսու ջրված են շատ լուրջ խնդ նդիրներ։ նթե մինչն այ " տարվում էին բնությունը ճանաչելու ուղ ն ունները դությամբ, աղա այժմ այդ կարդի ուսումնասիրությ են բավարարում ժողովրդական տնտեսության աճող կյանքը պաճանջումէ կատարելայնպիսի ուսումեն ից նասիրություններ, որոնք ցույց տան ռացիոնալ օգտագործման վերափոխման ուղիները

իմիկա-աշխարձագրական

կն

Ստեփանյանի, կ. 0. Բաղդասարյանի, ն խ. Ե. 0Հանյանի

Գ. Ս, նազարյանի, Արբաճամյանի կողմից այլն: Սակայն այդ ն

ու

տանքներճատկապես

աշլխաա-

Հանգեղուրումն Վայքում, բնույթիաշխատանքներ նույն սկսված են նան պլետական ամալչքարանում: ՛

|

|

|

-

յարեն երությունները '

Ն

ման աոաչ -

ո

Հանջները.

ու

"ո լարդչաֆոնոր

ԼԱՆԴՇԱՖՏ

ԼոժՏ«ոո1 արմ

Լանդշաֆտըծագում է գերմաներեն նշանակում է տեղամաս, տերիտորիա, կամ բնապատկեր Աշխարճագրականդրականության մեջ լանդշաֆախճոմանիշներն են՝ դեռխորը, բնատեղամասը, աշթարճադրական ասպեկտը, տարրական լանդշաֆոր,բնական բիտորիայի տիպը, գնոցենովը, տեղանքը (ԱՎՇՇՆԵՕ այլն։ Վերջին ժամանակներս լանդշաֆտի գաղասիարը տիճանաբար բյուրեղացել ն բազմիմաստ նշանակությունից դարձել է կոնկրետճասկացողություն: կանդշաֆտի բնորոշման բազմաթիվ ձնակւ են կան, որոնք իրարից տարբերվում իայն առա ե . Ս. Բերգն այն բնորոշում է որպես առարկատալներում։ 1. մների երնուլթների մի այնպիսի միասնություն կամ Տհավորում. որտեղ ոհլինֆի, կլիմայի, չրերի, Հողայի սը

եյեքավորլինելով ճանդերձչեն աշխատանքն փոխարինում լանդշաֆտային խոշոր մասշտաբի որոնք նոր են Հետազոտություններին, սկսվում: 4960 Թմից ակսաժ ՀՍՍՀ

գիտությունների ակադեմիայի երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի գրության աշխարշտաանկտորում կատարվում նն խոշորմասշտաբի լանդշաֆտային ճետաղզուռման քարտեղաճանիան

ո Ի«

առպլառիչ դրիչների վերաբերյալ

Մեր ճանրասլետու թյան բնության չ նալ կոմ գնացել ուսումնասիրությունը ոլլնքսային թյամբ, Հետազոտությունների ուղղու-

շրջանացման փորձեր Ս. Դ կատարվել Հ. Մ. իսիցյանի, Ա. Բ.

ի ո

բում:

ի

ջ

ւ

մել

րա ր

ու

ւ

ԽՐ

նս

կրկնվող

որն ունի միատեսակ նրկրաբանական չիք, ռելինֆի մի իլ, միննույն կլիման, կազմված է միայն ովյլոլ լանդշաֆտին վուրաչատուկ, զինամիկորեն ւ նջ դուղակցված, աար ածությյան, օրինաչավորեն

կոմոպլեք» է, բիտորիալ

ձեով՝

եղել, սակայնմիայն արտաքին բռակադղմով.ներքինբովանդակության Ժնջ տարբրրովկունննր չենք նկատում: նրա վերջին ձեակերպումը Հետերուն է` «Աանդշաֆտը ժազմամը Համասեռ բնական ե են

տարբեր ժամանակներումլանդշաֆտի ձր-

փակերպուժները տարբեր

մուտ Սոլնցեի

պայմանները րրենց արտաշայտությունն են դտնում նրա կողմից ձեակերպած լանդշաֆոաիխի բնորոշման ժեջ։ ն. Ա,

ջլուչին

ատեզծվում են ռելինֆի նույլնատիոլձեներ, տնրիտորքայում տողեր հ բիողենողներ: ավաղզաննել,, Այս նախա-

Թլուն ներկայացուցիչն. Ա. Սոլնցեինն է: նա դտնում է, որ լանդշաֆաիխառանձնացման մեջ անչրաժեշտ են Հետհյալ շիմնակունսայմանննըը՝ 1. այն տերիտորիան, որի վրա ձեավորվում ք ըսնդշաֆար, ոլնութ է ունենա միատարը եյկրաբանական Հիթ, Հ. չիմբի ստեդծումից Հետո լանդշուֆտի դարդացման պատմությունը պետբ է ընթացած լինի նույն ուղիով, 8. կլիման նույնըոլնեաք է ինի լանդշաֆախ ռանմանննրում: Վնրոճիշյալպայմաններումլանդշաֆախ

ու

Այս բնորոշման մեջ տրված է լանդշաֆտի տաբրերի փոխաղարձ կալը, սակայնանձճաջող է այդ տարրերի ներդաշչ նակ ումբոդջության դաղավարը. այստեղ չի բացաճայավում «ակադրությունների միասնությունը: 1անդշաֆաի: հնընրդյանբնորոշումը ճիաաղալում քննաղատության թարկվոց մի չարք աշխարձագնաներիկողմից: Ինքը` 1. մ. Հետաղայում մշակեց Բերդը, շտկեց իր բնորոշումը: կանդշաֆաիխ ժամանակակից բնորոշումների մեջ ամենից տարածվածը ն մեժ ճանաչում ունեցողը ոնցիոնուլ ուղղու-

մեջ:

բուսական ծածկոցի, կենդանական աշխարչի լուրտատկուԹյունները, ինչոլես նան արդու գործունեությունը ձուլվում հն նման միասնական ներդաշնակ ամբողջության ներդաշնակությունը տիպիկ կերպով կրկնվում է նրկրի արոշվի դոնայի երկարությամբ: հ

նրկրորդական

կրկնվում

են

լանդշաֆոխ«տար

ժիառնության Հետնանքով յու րարատուկ ք ոնլինֆի ձների ՞. անդչաֆոար ունի նույն է մի շարք տնական կլիմա

դարձությունների Հաջորդա

րիտորիա, որը սովորաբար Ճ ռակուսի կիլոմետրերութ Հ. կանդշաֆարվատվում է փաժում, որն ունի միատարը Անցումը մի այլ ճատվաժիր վաժքով, կնշանակի անցում այլ 4. Լանդշաֆտը անպայման ժիատարը անրիտորիա: Գ. երկրարանական ճիմքի ն

Ֆիշներ. 1. կանդչաֆտը ղրաղեցնու

են բնական անրիտո Հիմնական միավորը, որն ունի

մարում

մ. Ա. Վիդինա, Վ. ն. ժուչկով Մամալ, Մ. ի. Պողղնեա, Ե. Հու. Ն. Տնսելչուկ, 1963) աշխ

բոշմանը՝ օլանդշավտը կարել տային մարզի, զոնայի ն լուր միավորի ծագմասիբը առանձնա է ինչպես ղոնալ, այնպես էլ ունի անճատական ստրուկտո դիական կառուցվածք» (էջ 112 ռն (անղշաֆտադիտությ ցուցիչներից Մի խումբ դիտն

է Սակայն լանդչաֆատր տեր յանդերձ իրենից ներկայացնու միավորի մի մասը: Այս ճաշ (1965) Հետելալ ավելացումն

ժուից» (ն. ն. Սոլնցե, 1962,

իմնական

(անդշաֆատի մակերնույթին ստացվող ջերմությունն խոնավությունը վերաբաշխվում են նրա ռելինֆի տարրերի 6.

ու

միչն, որի շնորճիվ այնտեղ ձնավորվում են բիոդգենբաղադրիչների (բուսական կենդանականճամավեցությունների) ու

օրինաչափորենկրկնվող բնակատեղիների մի սիստեմ: 7. Ռելինֆի ձնեերն տարրերը, ինչզոս նան մակերնուեն խոյին ապարների լիթոլոգիական կաղմը ճանդիսանում այն է ունենում բնաղան որի վրա տեղի Ճճիմքը, միատերիտորիալ ավելի փոքր մորֆոլոգիականմավորների, լանդշաֆտների սերի առաչացումը:Վերջիններսօրինաչափորեն կրկնվում են, ատեղժելովծագմամբ միասնական, կապակցված ժի սիստեմ, որին ճեղինակները անվանում են լանդշաֆոի մորֆոլոգիական սատրուվլոուրա: Ց. լանդշաֆտույլ լանդշաֆոներից Յուրաքանչյուր մտարբերվում է արտաքին տեսքով: Ընդորում իրար Ճարնան լանդշաֆտների միջե արտաքնապեսի ճայտ եկող տարբեարտաճայտվում են այնքան ուժեղ, որքան բությունները մեծ է նրանց տարբերությունը ծագման ճետ ղարգացման ռ"լատմության ասպարհպում։ Այն լանդշաֆաները, որոնք նման են զարգացման պատմությամբ, արտաքնապես Քիչ են տարբերվում: ու

ու

կանդշաֆտի գաղափարի մշակումը լանդշաֆտագիտության օընդճանուր» է ճոիպաբանական» ուղղություններիկողմից ժինչն այժմ դեռնս թույլ է: կանդշաֆտի «ընդճանուր» տակ իմաստավորվում է աշխարճագրական Ճասկացողության

կոմպլեքսը ընդճանրապես(Դ. |. Արմանդ,Յու. Կ. Եֆրեժով, ն. Միլկով ե ուրիշներ), իսկ «տիպաբանական»ուղղության ներկայացուցիչները լանդշաֆտըՀամարում են արդի բնական կոմողլեքսի տիպը կամ տեսակը, առանց ի տերիտորիալ նկատի ունենալու որոշակի կոնկրետ տերիտորիա (ն. մ. Ֆ.

Գվողդեցկի, 1958):

կանդշաֆտի ժամանակակից լանդչաֆտագիտական պատկերացումից բացի աշխարճագրականգրականության մեչ ճաճախ ճանդիսղումենք նան ոչ լանդշաֆտագիտական "լատկերացման, որը գալիս է 19-րդ դարի վերջից ն այն արտաըայոում Է ինչ-որ աշխարճագրական բնապատկեր: Այսպես,

ն

որինակ, ձրրակային լանդշաֆտ, գյունային լանդշաֆտ այլն: ինչես արդեն նշվել է, Ա. Պենկն էր, որ լանդշաֆտ օղդտագպրծում էր գեոմորֆոլոգիական բնասղատկե բառը իմաստով ն այն մինչն օրս էլ օգտագործվումէ նույն կերպ ժի շարք դեոմորփոլոգներիկողմից: Այս ճանդամանքը մառամբ տեղիք է տալիս լանդշաֆտի գաղափարի աղավաՊետք է այժմ ճրաժարվե ղումների ու շփոթությունների: որպես բնապատկեր չանդշաֆտ բառը օղզտադործելուց: Այսպիսով, ներկա էտապումլանդշաֆտը 4իմնականում դիտում նեն ոնգիոնալ լանղշաֆտադիտության տեսանկլուեից։ Ստորն շարադրվելու են ռեգիոնալ լանդշաֆտագիտության ճիմունքներըջ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ ԿԱԶՄԸ

,

են աշխարճադգրակա կանդշաֆտիկազմի մեջ մտնում ընական կոմոլլեբսի տարրերը երկրակեղնի այգ ճատվածի ոնհլիեֆը, ջրերն մթնոլորտի ներբին շերտերը, ծողերն բեռցենուները: Այս մասերը կազմում ծն նրա նյուքական ու

ու

բաղադրիչները. նրանցից՝ռելիեֆը

կլիման ունեն բացա-չ լանդշաֆտի ամենակարեորբան

ճանդիսանում զաղրիչները: բնորոշման մեջ նշվում է, որ բնական ւդ կանդշաֆտի կոմպլեքար ունի միատարը, կամ միօրինակ երկրաբանարան ճիմք. այսինքն՝ ապարների լիթոլոգիական կաղմը ն տենղաղրմանպայմանները նույնն են: Այս պայմանը կիրառելի է պլատֆորմային երկրների նկատմամբ, որտեղ ընդարձակ տարածությունների վրա լիթոլոգիական կազմի անդադրմանպայմանների նկատելի փոփոխություննե չկան, ինչես, օրինակ,Ռոպական Ճարթության լանդշաֆոներում մյ է խնդիրը լեռնային երկրների նկատմամբ, որտեղ ուժդինծալքավորումների ջարդվաժքների չնորչիվ Համեհոտաբար փոքր տարածության վրա, սլատկերը փոխվում է. »ատի լեռնային երկրների առանձին լանդշաֆտները ունեն

ռիկ դեր

են

ն

ու

ու

5--

ս

մտւսքիերվում իրենց ուրույն պլատֆորմային երկրներիլանդշաֆատներից։ լանդշաֆտի բաղադրիչների մեջ ամենից/ «անկենդանը» ւ վրինշերտը, որի ըկրաբանական4իմքն է՝ լինոսֆերայի վրա ձնավորվում է այս կամ այն բնական/կոմպլեքոը։կանդՃճատկանիշներըն

են

մեծապես

'

շաֆտում, ավելի ճիշտ աշխարճագրականլաղանքում, այդ Հիմքը, ենթարկվում «անկենդան»մարմինը` երկրաբանակյքն է տարբեր ազդակների, այդ

ննրդործությանըն

թվում

նան

մի տեսակ կյանք

օրգանականկյանքի

ստանում:

են երկրագնդի զոնայում,որտեղ կատարվում ճիւղերգեն

ճովմնաճարմանպրոցեսները) Ճաճախ խախտվում է ապարների երկրի խոր շիրտերում ունեցած Հարաբերականորեն միներալների Ճավասարակշիովիճակը, տեղի է ունենում է լիքոսԱ յն վերավխոխժան ճատկապես պրոցես: ինտենսիվ ֆերալի մակերնույթին՝ արեղակի, կլիմայական գործոնների, չրերի, օրգանիզմների ակտիվ մասնակցության շնորճիվ: այն սկրոցեսըշատ ավելի արագ է ընքաանում Վերափոխման Կաղարներում, որոնը գոյացման պայմանները շատ ավելի են

ժամանակակից տարբերվում Ճճիպերգեն պայմաններից:

Օրինակ գրանիտը, որ բյուրեղացել է

շատ

բարձր ճնշման

ու

քայբարձր ջերմաստիճանի պայմաններում շատ արազ քայվում, քան ասենք մերգելային կրաքարը, որ գոյաճամապատասխանողմիջապելէ ճի պերգեն ռրայմաններին

է

վայրում։ Ամենակայուն միներալներ են Հճիպերգենզոնայում սինթեզված երկրորդականմիներալները: էանդշաֆտում պարների միներալների վերափոխման պրոցեսը ունի ժի տենդենը՝ ճիպերդեն ղոնայում անկայուն միներալներից սինԹեղվում են այնպիսի նոր միներալներ, որոնքկայունեն Ճիպերդեն զոնայի թերմո-դինամիկ պայմաններում: Այդ պրոցեսը ընթանում է օրգանիզմների ն օրգանականնյութի ակտիվ մասնակցությամբ: բաղադրիչներիցռելիեֆն իր ծագմամբ էանդշաֆտի պարտական է ինչպես ներծին, այնպես էլ արտածին աղնշված աղղակները բոլոր դեպքերում չէ, դակներին:Սակայն որ ճավասարաչավիներգործություն ունեն լանդշաֆտի այդ բաղադրիչի ստեղծման մեջ։ Ռելիեֆ ճասկացողությանմեջ ա-

ու

|

ձներից սկսած նշանակության մտնում հե Համամոլորակային կ այլն) մինչե մայրցամաքներ (օվկիանոս ն իջվածքներ, ամենափոջրիկ թմբիկը։ Այս ստեղծած ղմից

կ մրջյունների

արտածինուժերի փոխճարաբերությո դեպքում ներժին է ռելիհֆի յուրաքան այն կոնկրետ արտաճայտությունն մասշտաձնի Համար, հր ելնում է ռելիեֆի ձեից յուր այնքան նրա ւից: Որքան մեծ չոսիերունենա ռելիեֆը, Ռելինֆի ձենրի ստեղծման մեյ մեժ է ներքին ուժերի դերը: մեծանում է արտածին չափերի փոքրացմանըզուգընթաց այս դեպքում որովճետն ուժերի դերը նրա տռեղծման մեջ, ու

Լ

։

-

ու

կողմիցքանդակազդակների արտաքին ոհլինֆը ամենուրեք ված բնույթ ունի:

ուղղուկլիման որպես լանդշաֆտիբաղադրիչ սովորաբար է կ պայմանավորվո թյուն է տալիս նրա ղարդգացմանը կլիման ընդճանրակոմպլեջսով: լանդշաֆտի ամբողջական մեղոկլիմա» պես բաժանվում է երեջ խմբի մակրոկլիմա, է լանդշաֆտից վելի լուրաճատուկ Առաջինը միկրոկլիմա: ինչպես օրինակ միավորներին,

կարդաբանական բարձր ուտեղծՄեղզոկլիման ղոնային կամ երկրին: լանդշաֆտային միջլեռնային վում է

օրինակ պայմաններում՝ մեղոռելիեֆի

Միկրոկլիման, կամ տեղական կլիդոդավորություններում,

փոքլ մորֆոլոդիական միավորներին բնատեղամասերինկամ ֆացիաներին: ի տարբերութ բաղադրիչը Լանդշաֆտի կլիմայական օժտված է ամենից շարժունակնյումնացած բաղադրիչների զանգթական կաղմով։ նրա ոլորտին պատկանողօդային են վրա: երկրագնդի տարրերն ամենաշարժունակ օրինակ, արկտիկականօդային ղանդվածներըմի

ավելի է լանդշաֆտի մանյ,յուրաճատուկ

վածները Այսպես,

քանի օրում

Հասնում են ՍՍՀՄ-ի Սառուցյալօվկիանոսից

նույնիսկ հրան քաւսխանցում սաշմանները, շրջակամ իսլանդականճնշման մինիմումի Աֆղանստան: են մինչն ենա ավաղագետի քավփանցում նից ցիկլոնները լայնություն նր ե նույնիսկ ավելիարնելք:Արնադարձային են ճատեղաշարժվում թայֆունները տակ ձելավորվող ների ե այլն: աշխարճաՄակրոկլիման կիլոմետրեր վարավոր ճանաչում է, չի որ այնպիսիբաղադրիչ դրական քաղանթի

Հարավային

ու

լանդշաֆտային սաճմաններ: Մելո ն միկրոկլիմաները վելի շատ են կրում լանդշաֆտի այլ բաղադրիչների աղդեցությունը, ստեղծվում նն այնպիսի եզո ն ֆիկրոկլիմաներ, են որոնք ուրաճատուկ միայն տվյալ լ դշաֆտին, կամ ա-

նրա

մորֆոլոգիական օրի միավորներին.

նակ՝

անտառային

պուրակի միկրոկլիման, ճաճճի միկրոկլիման,լեռնաչճովտայինքամիների ստեղծումըն այլն: 7

Սդային զանգվածների չպետք է դիտելորպես շարժումը օղի մեխանիկական շարժում: Այն պետք է դիտել նան որպես չերմության ու խոնավության,թթվածնի, աձխաքքվի ն օգի այլ բաղադրիչներիվերաբաշխմանմիչոց։ ջրերը բազմազան (անդշաֆատի բնական

նն

լինոսէ,նրանք

առաջացնում դետեր, լճեր, սառցաղաշտեր, ճաշճիններն այլն: Ունենալովտարբեր ֆիզիկաքիմիական Հատկանիշներ են

ջրերը լանդշաֆտին տալիս

ուրույնբազմազանություն Ճւաճ ավադառնում ղեկավարող ղործոն: Լանդշաֆտի են այն բնական ջրերը ոռտեղծում միջավայրը, որտեղ տեղի են ունենուչ է բազմաթիվ ոնակցիաներ իրադործվում է նրա ալդ

կ

են

են

բաղադրիչների միջե կատարվող տամապարիփակ նյութավո-

խանակությունը:

էանդշաֆաի բաղադրիչներիցամենից ուժեղ կապը նկատջրերի միջն: Շարժման ակտիվությանտե-

վում է կլիմայի

ու

ջրերը սակետից

տարրերիցճետու

երկրորդ տեղն

են

դրավում կլիմայական

կանդջաֆոի մեջ շատ բարդ ու բաղմաղան բաղադրիչների օրգանականաշխարճը՝ բուսական կենդանականցենուներով։ Մեր երկրի մակերեույթիվրա չկա ժի որեէ 4իսլերդեն է

ու

պրոցես, որի մեջ օրղանիղմները կամ օրզանականնլութերը մասնակցություն չունենան: Վերջին տասնամյակների ըն-

քացքումգիտությունը պարզեց միկրոօրդանիզմների խոշոր դերը ինչպես

`

ճողմնաճարման, այնպես

էլ երկրորդականմի-

ներալներիսինթեզի մեջ: Միննույն լանդշաֆտի սաշմաններում Հանդիպում ենբ

տարբեր տիպի բուսական

ճամակեցությունների: Օրինակ,

տափաստանային լանդշաֆտի սաճմաններում կարող

է

Հանդիպել խոտային տափաստանի, մարդագետնի,թփուտ-

ճաճիճների ն այլն։ Մին Կերի, ողողատային(ռղոյմային) խույն ժամանակնույլն բուսական ֆորմացիան կարող Է ՀանՕրինակ ճաչճիճնկրՀանդիպել տարբեր դիսլում ենք Ճաժարակածային խոնավանտառներից սկսած

լանդշաֆտներում:

ժինչն տունդրա: է ամննաշարժունակը կենդանիՕրգանական աշխարձճում շարժվելով տեղից տեղ բազհերն են, որոնք ինքնուրույն են մոցնում բնության մեջ ն անցնում մի զոմաղանություն մյուսը, մի աշխարչամասից՝ նայից մյուսը,մի լանդշուֆտից՝ ժյուաթ,

կանդշաֆտիմյուս բաղաղրիչբ Հողային ծածկն է։

Այն

ն ձնավորվում է մնացած բաղադրիչների ներգործությամբ չերջիններիս ճալելին էւ Ուսումնասիրելով Ճճողային ծաժկը կարելի է վերականգնելլանդշաֆտի մյու բաղադրիչները: կազմող բաղադրիչներիմեջ ճանդիպում ենք Լանդշաֆար նան որոնք ոչ ամենուրեք են ճանդես դալիս՝ այնպիսիների, աւրւառանձին արհալներով: ճավերժական ինչպեսօրինաւվ՝

սառցադաշտերըն (սառածությունը:),

այլնւ զրավում է երկրազնղի ցամաքային տարածության մուռ 25 զ0-ը, Ճատուկ է այն երկըրներին, որոնց միջին տարեկանջերմաստիճանը 3--5-ից ցածը է: ինչ վերաբերում է առցադաշտերին, աղա են դալիս կոշտ մթնոլորտային տեղումների նրանք ճանդես դրական՝ ճաշվեկշիո ունեցող երկրներում ու բարձր լեռնեցույթը

Հավերժականսառցույթը,

որ

թու:

Սառցադաշտերըե ճողաբուսական ծածկը անճամատեղելի բաղադրիչներ են. սառցադաշտերիտարածման շըրչաններում Հողաբուտական ծածկ չի զարգանում (Անտարկախդա, Գրենլանդիա).լավագույն դեպքում Հարնան լանդշաֆաներից երբեմն միայն այստեղ են թափանցում բուսական

կ

կենդանական օրգանիզմներ, որոնք ժամանակավորա-

այնտեղ բնակություն Հաստատում: չողային ծածկի առկայության պայմաններում սառցադաշտեր չեն առաջալես

նն

հում:

Լանդշաֆտի բոլորբաղադրիչները նույնդերբ չունեն լանդշաֆտների ձեավորման զարգացմանմեջ: նրանց մի փասը թանդիսանում է ղեկավարող, կամ գլխավոր բաղադրիչ: ու

ր.

Դրանք են՝ երկրաբանականՀիմքը, սամբ չրերը։ Մեր մոլորակի

ո Խնաք կլիման

ռելիեֆը, ոչ

ն

մա-

բաղավպրիչների: Ճողեսառցույթը,

Մնադտնել լանդշաֆտ առանց վերոճիշյալ ցածները սասոցադաշտերը, Հավերժական րը: բուսական կենդանական աշխարչճըբերկրորդական են ու

իմաստով,որ Հանդիպում լանդշաֆտի մեջ Յուրաքանչյուր

այն

են

ոչ

լանդշաֆտներում: ղեկա-

նյութերը վերջին Հաշվով

ցիան:Օդի միջոցով տեղափոխված սակայն ի տարբերություն նկատում:են երկրի մակերնույթին, այլ աղդակների. եյութերիշարժման վերադասավորման կարող է կաու

օղի ժիչոցով կատարվողտեղափոխությունը մինչդեռ

վայրից դեպի բարձրադիրը: ուարվելնան ցածրադիր զործունեության ծանազդակների մնացած. բոլոր է բարձրից դեպի ցածրը՝

ընթացքում

լինում են այնպիսի չարժումը միշտ կատարվում վարող բաղադրիչներ, որոնք պայմանավորում են լանդշաֆՀոսող ջրերի, սառցադաշտերի) ըաճակ ուժի աղդեցությամբ: մակերնույափիդեմքը: Այաղես օրինակ՝ Արարատյան դաշտում:ղեկաՀնարավորէ դառնում ձյան ճլուերի շարժումը կլիման, Պոլեսիեյում՝ վարող են՝ երկրաբանական «ճիմքն շնորճիվ: Սի թեքությունների երկրաբանական ճիմքը, կլիման, ջրերը, Արադածում` երկմասերի միջն եղած փոխա(անդշաֆտի բաղկացուցիչ այսինքն ոլալրաբանական ճիմբը, կլիման, ռելիեֆը ն այլն: կան այնսորու կտուրան, դարձ կապը որոշում է նրա մաճմաննեենամարո լիսի լանդշաֆտներ, որտե սիստեմի ք այդ բարդ նյութական ժանավորում ընդճանքապես ներքինկաղմակերպվարում առարկաների երնույթների են 1965, էչ 131): Լանդշաֆտի Օրինակ Անտարկտիդայում ղեկավարող սառցադաշտերի ծությունը(մ. Գ իսաչենկո, ն կլիման, Արենլյան Սիբիրի որոշ ոչ մասերում՝ Հավերժական: սւյորուկտուրային մասերը ասելով պետք է Հասկանալ միանան մորֆոլոզիական երկրաբանականճիմբը նե այլո սառցույթը,կլիման, այլ միալն նրա բաղադրիչները, նան Ս. Վ. կալեսնիկի լանդշաֆտի լանդշաֆտի բաղադրիչներից բացի կան ռիթմր: Րատ վորները,նույնիսկ սեղոնային իր տարրեր, որոնք լանդշաֆտի բաղադրիչների ստրուկտուրույինը Հասկացողությունը (1959) լանդլաֆտի աորուկտուր:ն են. մասերն օրինակ, տարբեր ծառատեսակները, ապարներն միասնու է հրեք յուրաճատկությունների Ճեջ ընդգրկում տարբեր քիմիական կազմի ստորերկրյա» միներալները, թյուն: կապի ո' ջրերը, Հանքային չրերը, չողերի տարատեսակներըն այլն: միջն փոխադարձ 1. Առանձին բաղադրիչների Լանդշաֆտի մեջ բացի առարկայական բաղադրիչներից բնույթը: փոխներգործության մտնում են նակ էներգետիկ բաղադրիչներ, մարդու որոնցից մասերի զուգորդության բնույթը: ». Մորֆոլողիական Համար ճիմնականը արեգակնային ճառագայթումն է: Երկժիասնություդծերի ծ. Սեզոնային ռիթմի կարնհորադույն րի ներքին էներգիան, որի շնորճիվ տեղի են ունենում ոիքմի ասպեկտներիփիոէ այդ նը, որն արտաճայտվում տեկտոնական շարժումները, ճրաբխականությունը, արեդակփոխմամբ: է Ա. Գ. իսաչենկոն նային էներդիույիճամեմատությաժբ ավելի փոքրը նշանաԼանդշաֆտի մեչ, ինչպեսնկատում կություն ունի: բաղադրիչ(1965), մենք տեսնում ենք ոչ միայն տարբեր վրա պրոցեսում ձնավորման բացառիկ լանդշաֆտի միատարը տերիտորիաների ների փոխազդեցությունը Ճճատնան կություն ունի մարժինների մեխանիկական շարժումը երկրի. Հենց այդ սածմաններում), այլ (ֆացիաների մակերնեույթիվրա՝ պայմանավորված երկրի ձգողական միմյանց նկատմամբ, ներգործությունը սվածներիփոխադարձ ն բաղմաթիվառպաժով:Նյութերի շարժումը վերաղասավորությունը կատւսրէ բավականաչափ որն արտաճայտվում վում է Հիմնականում Հոսող ջրերի միջոցով, սակայն վերաբաշխման, ՛րեղներում(ջերմության խոնավության ն այլ պրոցեսներում): ւվրոցեսում նշանակալի դեր ունեն նան օդային միգրացիայի էլեմենտների բիժիական ների շարժումը, էոլային պրոցեսներն իմպուլվերիղաբաղկացուցիչմասձրի փոխվանդչաֆավ մորֆոլոգիական ու

աո նն րերորդավան աու

ր, ,

ու

ու

նշանա-

ո

ոն

ու

ղանգված-

ու

ներգործությունը կազմում է նրա մորֆոլոդիական ստրուկտուրան կամ կառուցվածքը: Լանդշաֆտի բաղադրիչները կարելի է բաժանել երկու խմբի` անօրգանական ի. օրդանական: Հիմնական Անշրգանական բաղադրիչների մեջ են՝ լիթոսֆերան, Հիդրոսֆերան, մթնոլորտը: Օրգանականբաղադրիչը իր Հերթին կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ օրգանական ծագման նյութեր ն կենդանի օրգանիզմներ: Եթե կենդանի օրգանիզմներիտարբե-. րությունը անօրգանական աշխարձճից միանգամայնակնբախ էչ ապա նույնը չի կարելի ասել օրգանական ծաղում ունեցող նյութի մասին: Ոչ բոլոր դեպքերում է, որ այն ցայտուն կերպով է արտաճայտված բնության մեջ, անօրգանական օրդանական նյութի սաճմանը անորոշ է միանդամայն վիճելի: Ակադ. Վ. ի. Վերնադակին (1934) Հայտնում էր այլն միտքը, որ օրդանական նյութը ամենաուժեղ դործոններիը է քիմիական կազմակերպվածության հրկրակեղնի Մեջ,միննույն ժամանակ նրա անքակտելի մասը: կենդանի օրդանիզմները ն օրգանական նյութը բացառիկ դերունեն արեդակնային էներդիան ձնափոխելու ն կուտակելու ։րողիսում: 0րգանիզմներընյութափոխանակման ընթացքում ռաջացնում են նյութերի այնպիսի Հզոր Համաշխարձալին ու

ու

ա-

շրջապտույտ,

որ

շարժման մեջ

են

դնում ողջ Հիդրոսֆերան,

տրոոսֆերան ու լիթոսֆերայի վերին շերտերը: Ըստ Վ. Ի. մեր մոլորակի երկրաբանական պատմությանր ընթացքում բուսական ու կենդանականօրգանիզմները ողջ չուրը մի քանի անդամ անց են կացրելիրենք Ճիդրոսֆերայի

Վերնադսկու

մարմնի միջու, Մթնոլորտի թթվածինը, թթուն մի բանկ անդամ անցել են բույսերի

օրգանիզմի միջով, ճետնաբար

(բիոգեն) ծաղում:

նստվածքային ապարների

օրգանիզմների, ճատկաղես

մի

ման

ունեն

կիանոսներիճատակում օ4

է

կենդանիներ» կենսաբանական ՛

միկրոօրգանիղմների դերը, իսկ

այլն):

ու

ածխա

աղոտը,

ստեղծման մեջ բացառիկ Է

նավթ, ռադիոլլարային, պատնրուողայինն

.

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ու

ապարներ ուղղակի մեռած օրգանիզմների կուտակարդասիք են ((րաբարեր, դիատոմիտներ, քարածուխ,

շարք

Կենդանի օրգանիզմների(բույսերի, կենդանիների, ժիկարեգակի ճառագայթների, օդի ն ջրի միրոշրգանիզմների), չն կատարվող շնորճիվմայր ապարից փոխներգործության է Հողմնաճարման կեղնի մի Հատուկ տեսավ՝ ատեղժվում մարմին, որին ճող ենք անզարդացող բնապատմժականորեն վանում, ժամանակակից պատկերացման ճամաձայն չենք կարող Հողը պատկերացնել առանց օրգանիզմների ն օրգանական նյութի: լանդշաֆտի ձեավորման պրոցեսում նրա բաղադրիչներից ամենակարնորը, ղեկավորողը, դառնում է այն բաղադրիչը, որն օժտված է ամենաակտիվշարժմամբ: Ղեկավարողբաղադրիչի գաղափարը ճարաբերական բնուլթ ունի. ժաւանուզի ընթացքում այն կարող է փոխվել: Օրինակ չորրորդական ատոցապատմժանդարաշրջանում Ռուսական «արքության ձեավորման մեջ Հյուսիսայինմասերում լանդշաֆտների էր, մինչդեռ այժմ սառցադաշտն ղեկավարողը ծածկոցային վերացել է ն որպես նույն տերիտորիայում սառցադաշտը բաղադրիչ դադարել է դոյություն ունենալուց: Այն իր տեղը պիչել Է կլիմային։ լանդշաֆտի բաղադրիչների մեջ փոխճարաբերության սիոխներդործությանՀարցը լանդշաֆտագիտության կարնոր ն միննույն ժամանակ բարդ ճարցերից է, նրա լուծումը Հնաենք լանդշաֆտավոր է, եթե ուսումնասիրությունը տանում սոի զարգացման անալիզի ճետ սերտ կաղակցված:

այլ

տիղմեր օվ-

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ

Աշխարչագրականօբյեկտների միջն եղած սաշմանների որոշման եղանակները տարբեր են եղել: Աշխարչադետների մի խումբ տնում է, որ բնության մեջ գոյություն ունեցող սաշճմաններըմեկընդմիշտ տրված ն ժնայուն են: Մեկ այլ է ապացուցում, պնդելով խումբ տրամագծորեն Հակառակն

բնության մեջ պարզ Ճճոատակ սաճմաններ չկան, դոունեն յություն միայն աստիճանական անցումներ աշխարՃճադրականմի գոլացությունից դեպի մյուսը: որ

ու

Յուրաքանչյուրերկու Հարնան' աշխարճագրաականջբյեկտների միջն գոյություն ունի սաճման, որը ժի դեպքում ցայտուն ն

այդ

է արտաճայտված, ժլուս

դեպքում` նվազ որոշակի

չեն, ժամանակի ընթացքում սաճմանները անփուխոթ

փոփոխվումեն:

.

են որոշակի շատ Բավականաչափ սաճմանները տարբեր աշխարճագրական օբյեկտների միջե: Այսպես, օրինակ, լեոնային շրջաններում երկու Ճարնան դետավազանները ճաճաիվ» ունենում են այնքան որոշակի ջրբաժան գիծ, որ կարելի է որոշելսանտիմետրերիճշտությամբ: Որոշակի է սաճմանթ ծովի ն ցամաքի միջե, տարբեր շերտախմբերի ապարների միջն ն այլն: Սակայնքիչ չեն նակ դեպքերը, երբ սաճման-

ները ցայտուն չեն արտաճայտված. ինչպես օրինակ' քաՀճային շրջաններում գետերի ավազանների միջն ջրբաժաֆ գիծը անորոշ է, ճորիզոնական մեջ սաշ-`

զոնայականության

մանները ղոնաների միջն որոշակի չեն

ն

այլն:

Լանդշաֆորորպես բնական կոմպլեքս նույնպես սեք է սաճմանագծվի: Անցումը մի մյուսին նշալանդշաֆոիխց նակում է նրանց ժիջն եղած կառուցվածքիփոփոխում: Լանդ-

շաֆտների սաճմանները ծազում

են

զոնալ

կ

ազոնալ

գոր-

ե ծոններիներգործությունից դլխավորապես արտաճալտ-

վումեն

գեոմորֆոլոգիական կոմղլլեքսի միջոցով: Ամենան սաճմանները լեռնագրական ցայտուն լիթոլողիական սաճմաններն են,

սակայնայստեղից չպետք

որ բոլոր կացությունը,

է անել այն եղրա-

դեպքերումլանդշաֆտներիսաշմանաղատմանդործում ղեկավարող գործոնը միայն գիական կազմը պետք է լինի: նույնիսկ նույն լանդշաֆտի սաճմաններիմի Ճատվածում սաճմանազատման չափանիշ կարող է լիթոլոզիական կազմը մեկ այլՀատվածում Լ ինել, ջրերը ն այլն: լանդշաֆտումբոլոր բազադրիչները մի միասնություն են կազմում,բավական է

լեթոլո-

լանջի դիրքադրումը,

փոխելմի բաղադրիչը (ճատկապես ղեկավարող բաղադրի-

չը), որպեսզի փոխվի

նան

ամբողջ լանդշաֆտը: Այստեղից

կարելի է ճանգելայն եզրակացության, սաՀոր լանդշաֆաիվ մանը վերջին Հաշվով կոմպլեքսային բնույթի Որքան լանդշաֆտիբաղադրիչը շարժունակ նյութական

է,

ջ6

տարրեր

ունենա,

այնքան նրա սաճմանը անորոշ կլինի: Այսպես, լիթոլոգիական կազմի ամենաքիչ շարժում ունեն

շրինակ, ու ամենից ոնլինֆի տարրերը, ուստի սրանց սաշմանները ցայտուն նեն արտաճայտված. կլիմայի տարրերը ամենաշարեն Ժունկ լանդշաֆտում, այդ պատճառով էլ սաճմանների տրոշման ճարցում կլիման ղեկավարող գործոն լինել չի

կարող:

ճաստատուն չեն ժամաԼանդշաֆտների մաճմանները նակի ընթացքում. նրա բաղադրիչներից մեկի փոփոխության շնորչճիվ փոխվում են մյուսները նես: Այդ փուփոխությունների ընթացքում յուրաքանչյուր բաղադրիչ ձեռք է բերում նոր

աճման:

կանդշաֆտներին նրա մասերը կազմող

ավելի

փոքր

միավորների սաչճմանների փովոխությունը մորֆոլոգիական է կարգաբանական սանդուղքում այդ կապված ահրտորեն Ժիավորների մեծության ճետ: Այս կապակցությամբ ն. Ա. (1949) զոնում է, որ որպես ընդձճանուրօրինաչասիություն ամենաշարժուն սաճմանները լուրաճատուկ են վանդշաֆատիփոքր, ավելի պարզ մորֆոլողիական միավորներին, Քարձր մորֆոլոգիական միավորների սաճմանները սիոխոխվում են ավելի դանդաղ: կանդշաֆտների սաճմանները փովոխվում են երկրի պատմական զարգացման զրոցեսում: 0րինակ Հայկական վեռնաշխարճում նեողենի ժամանակաշրջանում աճել է արելանդշաֆաները այլ բնույթ են բուսականություն, միադարձային ունեցել, քան այժմ: Շպիցբերգենիկղզիների վրա կարբոնի եղել է փարքամ արնաղդարձայինբուսակաեն քարածխի ճսկայական շերնություն, որտեղ կուտակվել նր, Ճմինչդեոայժմ սառցակալված է: Այսպիսով, լանդչաֆոների ժամանակակից սաճմանազծումը վերջնական լինել չի կարող այն ժիայն սվրակտիկբնույթ ունի մարդու առօրյա գործունեության ճամար: ձանդշաֆաը ծավալային մարմին է. քարտեզաճանման մենք նրա բոլոր բաղադրիչները արտաճայտում Համանակ ոնք Հարթության վրա, այսինքն այդ բաղադրիչները պրոեկԿոում ենք, ուստի նրա սասճմանները ստացվում են դծային:

Սոլնցեր

դարաշրջանում

ն այլն) միջն գոյությունունի որոշակի որաակա իրականում լանդշաֆոն ունի նան վերին ներքին սատյոեղամաս, մաններ:Վերին սաճմանը ժթնոլորտի Մեջ է, իոկ ներբինը՝ կան տարբերություն: լիքոսֆերայի: Վերջիններիս Ճարցըլանդշաֆտագիտությած Լանդշաֆտի բարձր միավորներից ոչ մեկը չունի լանդու

մեջ ամձնից թույլ մշակված բաժինն է։

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ

,աֆտի

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱՆ

գիտությանայն բաժինը, որը զբաղվում է լանդ. ներքին տերիտորիալ մասնատման օրինաչամիուՔ

մնար մորֆոլոգիական մասերի փոխՆՆոՆաՆՐի: ուռումնասիմ. Բիր փուիոխությունների րությամբ 1965): ՆԱ"Սորֆոլոգիականհատչենկոյի, Լանդշաֆաի բարմավը բնութագիրը արպատասխանելՀետնյալ Համար առան տալու ճարզ

ցերին: 1.

էստ Ա. Գ.

"

Քում

է

Մորֆոլոգիական բաժանման կառի 2)

տիճանների) թանակը

-

երանց լարան,փոխճաէ

րաբերությունը: ու

Մորֆոլոգիականմիավորների ((ուրաքանչյուրկատեգորիալինը 2.

ինքն

աաա նամար

բնատեղամ ֆացիաների,բնատեղամասերի կ այլն)

ըատ

չ

(ասչ-

ն

նրանը

»

.

ակա

աա

լ

ն

5.

կան

աշ-լանդշաֆտն էչ Հետկաբար, կոմպլեքս,ինչպիսին

խարճագրականթաղանթի ամենաճիմնական կարգաբանական միավորը լանդշաֆտն է: Լանդշաֆտի մորֆոլոդիակա են բնատեղամասը՝ մասնատման Ճիւնական աստիճաններն նե ֆացիան։ Այսպիսի մասնատումը առաջադրել ենն Գ, Ս. Լ. Բերգը, ապա այն ճիմնավորվել է ն. Ա. Ռամենսկին, Գ. Ա. հատչենկոյին այլ գիտնականներիկողմից: Սոլնցեի, ամենափոքր Ֆացիա:Ֆացիանֆիզիկա-աշխարճագրական է երկրաբանէ: առաջադրվել Գիտության մեջ այն միավորն ն արտաճայտում ների ֆիզիկա-աշխարագրակա պայ առաջացման , Ր խավո» Ֆացիաների: տարրական կոմպլեքսի Վ. նալի Հարցի կապակցությամբ ճայտնի տրկրարան ֆացիւն լանդ-էր, որ դրում թվականին դեռես կինը են բաժանվում. բոլոր լանդշաֆտի միավոր է, ֆացիաների շաֆտները, երկրի ամբողջ մժակերնույթը: մի խումբ (Դ- Ն. Անենսկայա հ անդշաֆատագետների մյուսները, 1963) գտնում են, որ ֆացիան այնպիսի բնամքո ր " տինոոն լիրոպարոնրի ' լոգիական կառուցվածքը, ոնլինֆի խոնավության միննույն բնույթը, մի միկրոկլիմա, մի Հողատեսակ ն մի բիոարմատական (նրբ Ֆացիաների կարող են լին ցենող: աաա աոան աներն») աաա

1ողիք

աեր,

Լանդշաֆտի մորֆոլոգիական ստրուկտուրայիժադու-

հավա Է

ինամիկանը լանդչաֆար յամին ՀԱԱ ԻԱաաերեվա ճն է: նրանից ավելիբարձր բանայ» իավորների «իովորն կԱ (ղոնա, երկիր այլն) մբ

ն

երա

ւ

'

տե

ան,

ն

կ

ցածր ր

մ

մեկը չունի այնպիսի ամբողջականբնա-

միավորներիցոչ

աարի ըաովագքաին » որն ն ա

ոյ

միավորների (ֆացիա, բնա-

:

Հ

ն

աշխարճագրական

աաա:

"մորը: տարածական փոխչճա2փորմորեերի բաւ փոխադարձ դիրքը, զբաղեցրած մաւկերկանե չ փոխճար լանդչաֆաի որգորաիամանԸ: փոխճարարծրություըը` «զար (ճամագրուք ույ.Հիդովան երկրորդական միավորներիկապե . ջ

անմասնատելիու-

թյունը ինչսլեսղոնալ, այնպես էլ աղզոնլ տեսակետի այսինքն՝ լանդշաֆտի մնջ չի կարելի զտնել զոնայական Մյուս կողմից ավելի պածրկանդնած տարբերություններ:

անդշաֆտիմորֆո րֆոլոգիա արտաճայտության տակ Հուլ են

կանում

կարնորագույն ատկանիչ

դ

Գ.

ապարների մատն, գերման, ու

(ւ

Արան Կն

ար բում ճիմֆացիալ մասնատման նական ղզործոն ճանդիսանում է տեղաղրման բաղզմաղանու,

-

29։

թյունը: Տեղադրման տակ «ասկանում են (բլրի կամ Հովտի լանչի Հատված, դաղաթ,

ռհլինֆի

տարը

այլն), որբ բնորոշվում է տնղական էրոզիոն «Ճիմքի նկատմամբ դիրքաղրմաժմբ, ունեցած Հարաբերական բարձրությամբ, Գ. իսաչենկո, 1965): լանջի ձնով թեքությամբ (մ. ժիջն եղած տարբեՏեղադիրթհրի (»ՇՇՂՕԱՕՂ02Բ6ԱԱՇ) են ջերմային խոնավության ոռերությունները աոռւսջանում ժիմի առանձնաճատկություններից:Այսպես օրինավ՝ քամաստակլանջերում ստեղծվում է քամու այսպես կոչված ոտվեր, որի շնորճիվ ձյունը կուտակվում է հե պաճպանվում շատ վեյի երկար, քան քամաճար լանջում: Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն զոտում 4Ճարավաճայաց լանջերին արեդակի ճառադայթմանլարվածությունն վելի մեծ է, քան ճլուսիսաճայաց լանչերին, որի Հեւտկանքով ջերմության քանակիտարբերությունները ազդում են բուսական ծածկի վարգացման վրա, առաջանում են տարբնակեցման բերություններ մարդու ն օրգանական աշխարճի կենդանական ցենովԱյսպիսով, բուսական ոտնեսակետից: ները անօրդանական բաղադրիչների Հետ միասին որնէ կոնկրետ տեղադիրքում կազմում են աշխարչագրական 4ճատուկ կոմպլեքո-ֆացիա: Ֆացիան նույն դերն ունի լանդշաֆտի կլանքում, ինչ որ բջիջը կենդանի օրդանիղմում: Ֆացիաների օրինակներ կարող են ժառայել՝ բլրակի տարբեր գիրքադրման լանջերը, փոքր ձորակի ճանդիպակացլանչերը, ւլուրակը, ոչ մեծ ճաճիոր, գետի ողողատի ճատվածը ն այլն: ստորոտ

ն

ու

մի սիստեմով: Օրինակ, եթե դետաձճոդեսլքում՝ֆացիաների վի

լանջըմի յուրաքանչյուր բնատեղաժասում ներկայացնող եթե

բնատեղամառ: պարզ այն կներկայացնի լանջերի տարբեր մասերում մի քանի ֆացիա(նկ. 1): առկա է բարդ բնատեղաժառը ներ կան, ապա

ֆացիաէ,

ապա

վետածովտի

ու

ա-

,

Նկ.

ա-

ու

բնատեղամաս(ՄըօՎՈ6): Բնատեղամասը լանդշաֆտից

առանձնացվող մաս

է,

որը

շատ

ցայտուն արտաճայտվածէ

շասկապես կտրտված տեղանքի պայմաններում: Մեղոռելիեֆի յուրաքանչյուր ձեր իրենից ներկայացնումէ բնատեղամաւ՝ դոդավորություն, թմբաշարք, դետաճովտի մի Հատված, Հրաբխային կոն, սառցադաշտայինկրկես ն այլն: Յուրաքանչյուր բնատեղամասիրենից ներկայացնում է ֆացիաներիյուրօրինակ սիստեմ: Ն. Ս. կարող են լինել պարզ ե բարդ: Բնատեղամասերը Սոլնցեր գտնում է, որ պարզ բնատեղամասում մեզոռելիեֆի վուրաջանչյուր տարը ղբաղվածժէ մի ֆացիայով, իսկ բարդի

1.

Պարզ

հռ

բարդ

լինում Բնատեղամասերը

սխեման: բնատեղամասերի են

կամ տիրապետող Հիմնական են

երկրորդականկամ ենթակա: Առաջինները կազմում մակերես են գրավում, լանդշաֆտի Հիմքը ն ավելի շատ լանդշաֆի Հիմնական ֆոնն են ստեղծում: երկրորդական Հազվադեպեն Հանդիպում ն մեծ մակերես բնատեղամասերը կ

չեն զբաղեցնում:

մեջ Բնատեղամասերի դասակարգման

Ա.

Գ.

իսաչենկոն.

է ընդունում: (1965) երկուճիմնականչափանիշ որոնք կապված են մեզոռելիեֆի 1) Բնատեղամասեր, ու-

Հարթությունների ռուցիկ ձների ն բարձրացվածջրբաժանային են խողարդացաժ դրենաժով, լավ տետ, որոնք բնութադիվում

վարընթացշարժմամբ, ջրերով,խոնավության դրունտային կամ ինքնավար էլլուվիալ, կոշտ նյութերի արտաբերումով,

իր

ֆացիաների տիրապետմամբ:

2) Մեզոռելինֆի ղողավորձների բնատեղամասեր(էրո-

կամ կարատային զիոն,փլվածքային նան

այլ

ծաղման), ինչսլես

բնատհղամասեր: ցածրադիր դարավանդների

Ն տեղանքներ: վանդշաֆոագիտական Ենթատեղամասեր

լանդշաֆտի բնատեղամասնու ֆաղիան միավորները՝ մորֆոլոդիական բնությանմեջ «անդարախչեն բավարարումարտաճայտելու

ուսումնասիրությունները

ցույց

հն

տալիս,

որ

դես եկող բաղզմաղանբնական կոմպլեքսները) ուստի

ճարկ է լինում օղտագործել միջանկյալ

Ճճաճախ

միամորֆոլոգիական

միջե) վորներ՝ենթատեղամաս(ֆացիայի բնատեղամասի հ բնատեղամասի լանդշաֆաիխ տեղանք ((6ՇՂԵՕՇՐԵ) ու

ու

միջն:

այնպիսի բնական տերիտորիալ կոմպենթատեղամասը լեքս է, որը կազմված ծագմամբ դինամիկայով սերտորեն կապակցվածֆացիաների խմբից։ Այդ կապը ստեղծվում է նույն դիրքադրության էլեմենտի վրա չտռեղամիկրոռելինֆի դըրվելու շնորճիվ։ Այդպիսի ննքատեղամասերի օրինակ կաեն լինել ձորակի նույն լանջին տեղադրված ֆացիաների րող խմբերը, գետի ողողատում Հանդես եկողֆացիաների խումբը ու

Տար /

մ

'

ը,

/

Հորը թ»: ՛

ի ԹՀԽՐՅՅ

աի"

ե.

տք

7-7:

ատա» ՐՐ. ռք

Տ

ր

հա

/

Նկ. '

2.

Բնատեղամաս "Ղ

ԾԵ

|չ28 ԼՒ

:եԻո

"ւ ԱՒԶ"

-: չժ 4:

ՆԻ ւ

-

«Հ

՛

ու

՝

:

կլինի տեղանիր մասնատվածությամբ:Այդ ստարածությունը Քըչ որտհղ լուրաքանչյուր մի ձորակ կներկայացնի մի բնատեղամաս իր ենթատեղամասով: Այսպիսովլանդշաֆտից սիոքըր, նրա կազմի մեջ մտնող մորֆոլոգիական մասերը Ճետեյալ սխեման կներկայացնեն (նկ. 3): .

կանդշաֆտի մորֆոլոգիականմիավորները ժամանակի ըն-

3.

մասերիսխեման: փոքր մորֆոլոգիական 1անդշաֆտից

«"երիեն: Պատկերացնենբմի այնպիսի թացքում փուոխվում ամեննին ծովից» տորիա, որը միայն վերջերս է ազատվել ֆացիո։ է ընդարձակ ն մի ներկայացնում մասնատված չէ

նրա վրա ննհրգործելով կմասնատեն ազդակները Արառածին ձորակներ, չըր,իկրոձներ՝ ռհլիեֆի նոր կառաջանան այն, վրտ կառաջաչ ն Միկրոձնենրի

Հարթակներ բաժանային

այլն:

բումիկրոկլիմաներ, տարբեր դիրքադրմանլանչերում ուուոի տարբեր նախտածածկման պրոցեսը բնույթկունենա, իրենց նորաբնատեղամասեր կառաջանան կին Ֆֆացիայից կարող է տեղի ունենալ ճակառակ պրոտտեղծ ֆացիաներով: մասնատված ռելիեֆի տեղում ժամանակի ընթացքում

նան

պեաը՝ կատեղծվիՀարթեցվածմակերնույթ, բազմատիպֆացիաները ընդարձակ մի միօրինակչոերիոորիա՝ կաւտեղծվի կվերանան, տեղի երկրներում է ֆացիա: Բոլոր աճող ռելիեֆ ունեցող նենում տրոիան պրոցես, Հարթեցվող երկբիլանդշաֆոների ու-

Հակառակը: Ճերում՝

մաս, հնլԱրքաաիգամաաաը ե

Տեղանքըայնպիսի բնական տերիտորիալ կոմպլեքս է, որը ունի, քան բնատեղամասը, չնայած ավելի բարդ կառուցվածք ն լան տի դեռնա է։ կազմում աե Օրինակ, լանդշաֆտի լանդշաֆտ չէ: Օրին բոց Դո կարող է լինել մի այնպիսի տարածություն, որը մասնատված է ձորակային ցանցով ն սոարբերվում է ճարնան շրջաններից Ս

Նկ.

-

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻԿԱՐԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՍԻՍՏԵՄ

ն կարգաբանականսիստեմի ստեղծումը նրա միավորների խա Հադրական շըրՀիմնավորման ՀՃարցը է երկրիֆիզիկա-ա շիրարճագր |

Մենք այսւռեղ սյեջ ին ֆանացման դասակարգման միայն կանգ կառնենքայն միավորների վր, որոնք առնչվում են լանդշաֆտի Ճետ: փոքր միաինչպես արդեննշել ենք, լանդչաֆտից ավելի մորֆոլոգիական վորները ընդունված է Համարել լանդշաֆտի կարգաբանական միավորները՝ մասեր: Լանդշաֆտից մեֆ միավորներ: շրջանացմանմեջ դոյություն Ֆիզիկա-աշխարճագրական մյոնում:

ու

՝

՛

|

:

երկու սիստեմ՝զոնալ ունի կարգաբանական միավորների

3--1320

ն

ա-

ղոնալ:Այս երկու սիստեմներըմիավորվում են լանդշաֆտի կողմից ներկայացված ՍՍՀՄ-ի մեջ:Տարբեր ճեղինակների

ինչես

ֆիզիկա-աշխարճագրական շրջանացման դրեթե բոլոր դեռլքերում արտաճայտվումէ այդ երկշարք սիստեմը: Այուղես օրի-

նասկ՝1942 թ. ՍՍՀՄ դիտությունների ակադեմիայի արտադրոչ ղական ուժերի տեղաբաշխման խորճուրդըճրատարակեր

«ՍՍՀՄ-ի բնապատմական

շրջանայնացումը»|1, որտեղ առանձ-

նացվում են զոնաներ ն երկրներ (ԸՐքՅԷԵԼ): Երկրներըկարող են ընդդրկել մեկ կամ մի քանի զոնաների ճատվուծներ, րոնցից յուրաքանչյուրը այդ երկրի սաճմաններումկոչվում Է ոչ

Պրովինցիան իր ճերթին բաժանվում է օկրուդպրովինցիա: է շրջանների: էրացուցիչ կարդաբանական միավորներ: են ենթքաղզոնան, ենթապրովինցիան: Ֆիզիկա-աշխարչագրաների

կան շրջանացման սիստեմներիմեջ իր բազմաթիվ

թյամբ աչքի

է

տեմժը(նկ. 4)

ընկնումԱ.

Գ.

|

ենթակոնա նեց մաստով

ների երկու սիստեմ կա. ղոնալ՝ զոնա, ենքաղզոնաչլանդշաֆտ ն ազոնալ՝ երկիր, մարղ լանդշաֆտ: Այս երկու սիստեմների ղոմիջն կապը արտաճարովումէ չորս միավորների միջոցով՝

հեղ իմաստով,ենթավոնա նեղ իմաստով,պրովինցիա ն հնթապրովինցիա: Զոնա նեղ իմաստով նշանակում է լանդշաֆտային զոնայի այն Ճառովածը,որ դոնվում է տվյալ երկբում: 0րինակ՝ Ռուսական «արթության տայդայի զոնա. այտեղ նշվում է ն երկրի անունը ն ղոնան: կոա, ասենք, Արեմոյան Սիբիրի տունդրայի զոնա ն այլն: նույն սկղզբունհա անջով ստեղծվում է ենթքաղոնան նեղ իմաստով: Այստեղ վանման մեջ երկու անուն է ւմոցվում՝երկրի անունըե լանդշաֆոային ենթազոնալի անունը: Օրինակ՝Ռուսականճորթության չոր տավաստանների ննթազոնան: Ֆիզիկաչաշխարձճադրական մարզի մեջ «Հանդեսեկող ղոնան նայի ճատվածը, ինչսլես զոնայի մեջ մյոնող մարդի ճատվածը կրում է պրովինցիաանունը: Մարղի Ժեջ ճանդես եկող ենթաղզոնայինճատվածը ենթապրովինցիա: ինչպեսցույց է տալիս սխեժան՝ ղզոնալե աղզոնալսիստեմնեերըմիավորվում են լանդշաֆտի մեջ, որից ցած արդեն Փանդես են գալիս լանդշաֆտի մորֆոլոգիական միավորները: նա

ՎՀ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԵԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Չորռմինցիա

մարմ

ւզ

|

ծնթագրոմիճջիա

լանջշաֆտ

Յ4

քճնօվաւքը ԷՇ76ՇՈՑ6ՈԼ0-1610թ8մ6Ը60Շ ք քճեօէ ո քօՔճուՅ

ՀՇՇՔ,ՃԼ--7Լ, Հ(-

ճարցերից մեկն էլ լանդշաֆտների մանդշաֆտազիտության դասակարգումն է: Վերջինսուսումնասիրության ճատուկ օբլեկտ է ղարձել ՍՍՀՄ-ի լանդշաֆտային քարտեզներ կաղզմելու կապակցությամբ: Այս ուղղությամբ խոշոր աշխատանքներ են կատարել Մոսկվայի ու Լենինգրադի «ամալսարանների Բատ Ա. Գ. իսաչննկոլի(1965)լանդշաֆաոների դասակարգումր սլետք է ունենա բազմաստիճան բնուլք, ն կառուցվի

եկ. 4. Ֆիզիկա-աշխարձազբական շրջանցման կարգաբանական Ա. Գ. ախեման ըստ միավորների հսաչենկոլի (1965):

է տալիս սխեման կարդաբանականմիավոր-

Հ դառնում

Չոնա

Ջոնա ենը իմաստու

երկիր

պարզու-

իսաչենկոյի (1962, 1965)սիս-

ցույց

կարղաբանականսիստեմի: Դասակարդման բարձրադույն ժիավոր ճանդիսանում է լանդշաֆտի տիոլը: Քանի որ լանդչափում ընթացող զրոցեսները ճիմնականում կախված են

բոտ

1947. -

ջրա-ջնրմային պայմաններից, ուստի լանդշաֆտներիտիպերը պետը է ունենան լոնալ բնույթ: Սակայն,ինչպես նշում չ իսաչենկոն, զոնալականությանբնույթը նույնը չի մայրցաԱյստեղիցէլ Հետնում է, մաքների տարբեր սեկտորներում: որ միննույն տիլի լանդշաֆտները,որպես կանոն, տարածված են մեկ սեկտորի սաճմաններում։ օրինավ՝ ԱրեմտանվրոԱրնելա-ասիական լական լայնատերն անտառների, տի, ն Ըստ իսաչենկոյի միննույն մերձարնադարձայինտիպ այլն: են տիպին կարող պատկանել ինչպես Հարթավայրային,այնպես էլ լեռնային լանդշաֆտները: Վերջիններումզոնալ-սեկտորային Հատկանիշները խիստ փոփոխված են ռելիեֆի շնորչիվ։ չարթավայրերումմի տիպ լանդշաֆտները բնորոշվում են կառուցվածքիզոնալ-սեկտորային ընդճանուրգծերով ն լեռների ուղղաձիգ գոտիականության ճամապատասխան: սպեկտրով(տիպով), Ա. Գ. իսաչենկոնՍՍՀՄ-իտերիտորիայում առանձնացնում է Հետելալ լանդշաֆտայինտիպերը՝արկտիկական, եվրոլասիբիրական տունդրայի, ճեռավոր-արնելյան տունդրայի) տայարեելահվրողական տալդալի Օ 0արնեմտա-չսիբիրական գայի, արնելա-սիբիրական սառցույթային տայդալիչ Հնռատալյդայի, մերձնաղաղօվկիանոսյան ենթավոր-արնելյան տայգայի, մերձարկտիկական(կամչատկայի),արնելա-եվրոլական հենքատալդայի,արնմտասիբիրականենթատոսյգայի,. ո"

տետայզայի օրինավ՝

անիշները: Այսպես դոնայական4 ճատկանի

միճլուսիռային, են քնքատիլեր՝ ղում առանձնացվումերեք տայգաները: ջին Դ Հարավային

ւ

արհելա-եվրուղականլայճեռավորարնելյան ենթատայդայի,

նատերնանտառների,Հեռավորարնելյանլալնատերն անտառների, արնելա-եվրողական անտառատավաստան, արնեմտասիբիրական անտառատափաստանային, արնելա-եվրուղական տափաստանային,ղաղախստանյան-սիբիրականտամերձմոնղոլաչ-դաուրականտափաստանային, փաստանային, կիստանապատային,միջինասիակառոլյան-ղազախատանյան կան անապատային,առաջավորասիական անապատատավփաստանային, միջերկրածովային, անդրկովկասյան արիդ-անտառային, դիրկանո-կոլխիդյանխոնավ-անտառային:, անդշաֆտներիտիպերը ստորաբաժանվումեն հնթատիպերի: Սրանց առանձնացման ժամանակ Հաշվի են առնվում լանդշաֆտների կառուցվածքում անցումային երկրորդական

աաա

'

հագր : աիչի բար

Բր

.

Տ

|

րր:

Յ

8 անմրավիրենը այանծրի ՀԴ զատնցորիանքը դասակար ի

ՆՆ

Տ

Հա-ՀԱՅԸ

Ը ԱԻ արագա րի Ե ա

Հ

| ի «ոմմավ |

Հ

`

-

Է

|

Լ.

րած...

Է

ԱԱ Ո

'

ՍՈՐ Ո Տեղածր

Հ»

Ց

Ղ

-

ամաամեր

Բնատնյկ

|

'

Հ

ՀՏ

6»Հ ՀՏ

կաշտժգո) դասակարգման

կակ լրատելամո -

անն

Ե

ՍԴ

Ֆա

ցիտ

Է`

11-2-2 խթա

լ

|

շ»Ղ-.-ծթ9Ք.

' Կ:: ննատերամ:ոմ

«Տ ո |

վ եկ.

5.

ՍՏ

| |

ֆայթա

ննրհ

չատնցորհաննր ջաւակվարգման

Լլտճաժ

«ՋոանԷ.

ՀՀ

բատ Ն Դ դասակարգումը աֆաների Լանդջաֆաոնորի 11963).

ազ

Գ.

Բ. ն.

Ծ--" ԳՀՑ

(բաոի

ՐՂ

ցա«

ԱնենակայայիԼ ԽՄ"

:

ժասակարդժանՃաջորղաստիճանը դասն Սրանցանջատման սլայմանը լանդշաֆտնն բի

մին Լամ լեռնային բնույթն Լ,

ժանվում

Է

(ԽՈՅՇԸ):

Հարթավայրա-

էլ իրենց չերթին բաԴասերն ենքադասերի(ոօ0ղոո86Ը)։ Հարթավայրային

են

լանդշաֆտները երկու

դաս

ունեն՝

ցածրադիր ն բարձրադիր սովորաբար ավելի Քիչ են մաս-

Առաջինները (որգջաֆաներ: խԽատված, ռնլինֆը Համեմատաբար

է, տիրապեերիտասարդ կուտակմանձները: Բարձրադիր ավելանդշաֆտները (ի «ի Սն, ուլինֆը աչքի է բեկնում էրողիոն տում

են

մասնատվածու-

աա

էեռնային լանդշաֆոների դասերը արտաճայտում են նրանց մարուսային բնույթը:Այստեղ են առանձնացվում երեք խմբեր՝ ցածը լեռնային, միջին լեռնային ն բարձր լեռնային: Որպեսառանձինդասեր են առանձնացվում

նակ

միջլեռնային

զոգավորություններն բարձր լեռնային սարաճարթերը, ու

հանդշաֆանների դասակարգմանամենացածրը աստիճանը լանդշաֆտիտեսակն է, Այն է ժագմամբ միավորում կա-

ռուցվաժքով, մժորֆոլողիալով ամենից մոտ լանդշաֆտները, որտեղռելինֆն երկրաբանական ճիմքը են

ան

չափանիշը, որ լանդշաֆոները դասում Մեջ։ Տնսակն էլ կարելի չ բաժանել

Ճանդիսանում են

մի

ու

ն ռե(սեկտորայնությամբ),ուղղաձիգ գոտիականությամբ լինֆի մասնատմամբ: Այստեղ վոնալ ն ազոնալ գործոնները միաչլուվում են, Լեռնային բարդ երկրի տիպիկ օրինակ է Կովկասը:Այստեղ Ճլուսիսային մասը (նախակովկաս) զոնայում, Ճարավային մասը ղադրված է տափաստանային (Քուռ-Արաքսյանդաշտակիսաանապատային-անապատային վայր) Արեմուտքիցարնելք շատ ցայտուն է արտաճայտված ղոնարական փովփոխությունընախակովկասիարնմուտբում

տե-

տափաստան էյ, արնելքում՝ կիսաանապատն նույնիսկ

.

ու

ու

անբավադրականությանմեջ նկարագրվածեն շատ թույլ տասնամյակում է, որ ուսումնասիվերջին 2--3 բար: Միայն րություններ են ծավալվել այդ ուղղությամբ: Լեռնային երկրների լանդշաֆտներիբարդությունը պայմանավորվածէ նրանց քառակի դիֆերենցիացիայով՝ լայնաերկայնականղոնայականությամբ կան ղոնայականությամբ,

տեսակի

ենթատեսակների,

Այսպիոով լանդշաֆտների դասակարգումը դրաֆիկորեն ճետնյալ տեսքն ունի (նկ. 5, 6):

անա-

ԱնդրկովկասումՍն ծովիափիբն--կոլխիդայում--մերձանտառներ, արնելքում՝ անապատ: արնադարձային ակներն է լայնակի երկայնակի զոնալականությունը կովկասումլանդշաֆաայինզոնաներիմի ցանց են ստեղծում: ավելանում են Մեծ կովկասի, Սրանց Փոքրկովկասի ձայպատ:

ու

ինչոլես

ու

ուղղաձիդ բարձրավանդակի

լանդշաֆտային գոտիճավերժական ձրան գոտին: Բայց լանդշաֆտներիձնավորման մեջ շատ ժեծ նշահակություն ունի նան ռելինֆի մասնատվածությունը:Անդընդախոր կիրճերն լեռնային ճովիտները շատ մեծ խայտաեն պանհղծում լանջերի դիրքադրման, դենուղաբղետություն ցիոն պրոցեսներիվլարգացմանժեչ։ ձեռնայինլանդշաֆտները մեծապես տարբերվում են Ճարքավայրային լանդշաֆտներիցիրենց մի շարք յուրաճատկուԼյուններով, որոնք բերվում են ստորե: կական

անապատայինիցմինչն ները՝սկսած

ու

՛

Ն.

6.

կանդշաֆատների դառակարզման սխեման,

1ԽՌԽԱՑԻՆԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐ

Երկրաբանականկառուցվածքն ու

էնոնայինլանդշաֆտները իրենցից

ներկայացնումեն ՃարԹավայրայինները: Չնայած դրան լեռնային լանդշաֆաները շատ սումնասիրության ավելի բարդօբյեկոներ, քան

"

ու-

լիթոլոգիան

եթն Ճարժավայրայինընդարձակ տարածությունների վրւս ճանդես է դալիս ապարներիմի շերտախումբ, Ճճաճախ ուսա լեռնային երկրներում ոլասկերն աան էչ Այստեղ ինտենսիվ

ժալքավորությունների շնորչիվ տարբեր լիթոլոգիական կազ-

չասակի շերտախմբերը Հաճախ մերկանում են, նույն ճարքության վրա ատեղծելով խայտաբղետ մի պատկեր, 6թն չարքավայրայիննրկրուք լիթոլոգիական կազմի փուխոխությունը նշանակում է լանդշաֆտի փոփոխություն, ապա լեոնային երկրների մասին այդ ասել չի կարելի՛ Օրինակ, Ֆինհական ծոցի ափին ձգվում է սիլուրյան կրաքարերից կազմված մի սարավանդ, որը իրենից ներկալացնումէ մի լանդչաիտ: նրա սաճմաններըկազմում են սիլուրյան կրաքարերի սաճմանը այլ ապարներիճետ միասին, Մեզ մոտ, Հայաստանում,Վեդի զետի ավաղանում գետաճովիտների տարբեր լանչերին նույնիսկ լանջերի տարբեր Հատվածներում մերկանում են սկսած պալեովոյից մինչե հրրորդական ապարներ: Այսպիսով,լիթոլոգիական կազմի կառուցվածքիվերաբերյալ լանդշաֆտիբնորոշումը լեռնային երկորների Համար չի կարող այն լինել, ինչ ասվում է Հարքավայրային երկրների մասին, քիթոլովխական կազմի տեսակետից Հարթավայրային լեռնային լանդշաֆոաների տարբերությունները միայն վերոճիշյալով չի սաշմանավակվում: չարքավայրային ծրկըըննրոււի ռելինֆի փոքը քնջություններիշնորճիվճողմնաճարման նյութերը մնում են տեղում, առաջացնելովՀզոր Հողմնաչարման կեղնե, որի վերին շերտը ներկայացվածէ լավ կազմակերպվածՊողային ծածկով: Այլ է պատկերըլեռնային ոնլինֆի սլայմաններում։ Այստեղմայր ապարներըՀաճախ ուղղակի մերկանում են երկրի մակերնույթին,դենուդացիայի չնորչիվ «ողմնաչարման նյութերը Հեռանում են, ուստի երկրի մակերհույթը լնոնային երկրներում արսուաչայտված է թարմ ապարներով, որոնք այս կամ այն կերպ են մի

ու

ու

ու

ու

ընդունում

ուղիղ ճառագայքումը: արեգակի եռն Լեռնային երկրների ռելիեֆը

Լեռնային երկրներում ոնլինֆը ունի ցայտուն արտաՀայաված լարուսականություն, Ֆիզիկական աշխարձազրության Ժեիջ տրաղիցիաէ դարձելլեոները բաժանել երեք յա20

ըուսի՝ ցածր լեռներ, միջին բարձրության լեռներ ն բարձր լեոներ։ Տարուսականությունը իր ալստաճայտություննէ դանում լանդշաֆաոներիձեավորման մեջ։ Այսպես, օրինակ, նախալեռները ներՄիչին Ասիայում, կովկասում ն այլուր, են կայացված ցածր լեռներով. սրանք չունեն ռելիեֆի խոշոր կոնտրաստներ, էրոզիոն մասնատվածությունը մեծ չէ, թեքությունները փոքր են, արիդ կլիմայական պայմանների դեպբում ստեղծվում են «վատ ճողեր» տիսլի ռելիեֆ. զար գացած են սելավային պրոցեսները, շատ են պրոլյուվիալ, նատվածքներըն այլն։ Այս լարուսի լեոները աժենկին նման չեն ավելի բարձր լնոներին։ Միջին լեոնեհրուժ արդեն նկատվում են այլ Հատկանիշներ՝ ինտենախվէրողիոն մասնատվածություն, խոր «Ճովիտներ, մեժ թեքություններ, ինտենսիվ դենկուդացիան այլն: Բարձր լեռների լարուսում ճանդես են գալիս ոնյլինֆի սառցադաշտային-էկզալացիոն ակուժուլացիոն ձներչ սրածայրատամնավոր լեռնազազաթներ, մերկ, Ճողաւյին ջաժկից զուրկ քարքարոտ լանջեր, առավելագույն թեջուհ լուրաքանչյուր լաթյուններ ն այլն: Յարուսականությունը բուսին ճատուկ ոնլինֆը բացակայում է ճարքավայրային երկրներում, ճետնաբար մեծ է լեռնային ձարթավայրոայ երկրեերի լանդշաֆտների տարբերությունը ոռելինֆի րնույքի տնսակետից: Այստեղ անձճրաժեշտէ նշել նան ռելիեֆի մասնատվաՀչ ժության մասին, մի բան, որը Հարքավայրային լանդշաֆտներում շատ թույլ է արտաճայտված:Լեռնային երկրներում է մեծ չափերի: Ինչրողիոն մասնատվածությունըՃասնում ոլես Կովկասում, այնպես էլ Փոքր կովկասում պլիոցեն-չորրորդական ժամանակաշրջանումխորքային էրոզիայի շնորճիվ առաջացել են մի քանի ճարյուր ու Ճազար մետր խորուքյան լեոնաճովիտներ, որոնք մեծ բարդություն են մաոցրել ռելիեֆի մեջ։ էրոզիոն մասնատվածությունըիր Հերթին ռաջացնում է տարբեր դիրքադրման լանջեր, որոնց վրա արեգակի ճառագայթային լարվածությունը խիստ տարբեր ք, տարբեր նն ջրա-ջերմային Հողաբուսական ծաժոնժիմը,

բարձրության

ու

ու

ա-

կր

ն

այլն:

դործոնների մեջ Լանչեբիդիոքաղբումը: 1ենռնակաղմական 4ետ նշամեկտեղ առաջնակարդ բացարձակ բարձրության Այս գործոնը ունի նան լանջերի դիրքադրումը: նակություն տարբեր աշխարճաղրական լայնությունների տակ տարբեր Այսպես, օրինակ, արնադարնշունակություն է: ստանում:

ձային երկրներում, -որչոեղ ամռանը արեգակը լինում է զեճՔառայվրա արեգակի Հարթության նիթումՀորիզոնական է առավելադույնի, իսկ դայքման լարվածությունը Ճասնում այն անձամեմատ փոքր է: Քարեխառն քնթ լեոռնալանջերում Հակառակը՝ ճորիղոնական Հարթության լայնություններում վրա ճառագայթման լարվածությունն ավելի փոքը է, քան Հարավաճայացզանչջերին,իսկ Ճլուսիսաճայաց լանջերին այն Հասնում է նվազագույնի: Հյուսիսային կիսագնդի այն հիկրներում, որտեղ խոնավացման զործակիցը 1-ից փոքր է, ճյուսիսաճայաց լանջերն ավելի բարենպաստ պայմաններ՝ ունեն բուսական ծածկոցի զարդացմանՀամար: Այն երկըրներում, որտեղ խոնավացման ղզործակիցը 1-ից բարձր է, լանջերն են, ջրի ավելցուկ է առաջանում ե Հարավաճայաց, են Այսլինում փարքամ` բոսականությումըը ոի ծածկված ւպես օրինակ, Փոքր Կովկասի սիստեմի լեոներում (ՓամբաԱրեգունի, Մուրզուղի, Սնանի ն կի, Բազումի, Ծաղկունյաց, այլն) ճլուսիսաճայաց լանջերն են, որ անտառածածյ՝ են, իսկ Հյուսիսային Ուրալում Հակառակն է՝ Հարավաչճայաց լանջերին են անտառներ աճում: 1անջերի դիրքադրությունը ուրույն նշանակություն ունի օդային զանգվածների շարժման Համար: Քամիների տիրապետող ուղղության դեպքում քամաճար ն քամատակ լանչ կունենան: Այսպես, օրիջերը միանգամայն տարբեր-բնույք նակ, Ուրալյան լեռնաշղթայում քամիները սովորաբար աընժուտթիյց են դալիս ն արնեմտյանլանջերին արնելյան լանանջերի շամեմատ` մթնոլորտային տեղումները կրկնակի են: կովկասի Սն մասում, դամ շա ծով արնեմտյան դեպի ուղղված լանջերին Հակադիր լանչերի Համեմատ տեղումների թանակը եռակի անդամ շատ.է: Զանգեզուրի լեոնաանչամեմատ շղթայի արնելյան լանջերին խոնավություն

ավելի է, քան արնմտյան լանչերում, որովճետն խոնավա-չբեր քամիներըարնելյան ուղղություն ունեն: Քամիների տիրապետող ուղղության առկայության դեպքում ձյան շերտի տեղաբաշխումը տարբեր է լինում: Քամաճար լանֆից ձյունը տեղափոխվումէ քամատակ լանջի վրա ն նատում այլսոլես կոչված «քամու ստվերի» գոտում, որը ճակայականնշանակություն ունի խոնավության տեղաբաշխման տեսակետից: կանջերի դիրքադրությունը ճՃաճախայնքան վճոռո'կան նշանակություն է ստանում, որ ուղղաձիգ գոտիական«Թյան բաղադրիչը իր տեղը զիջում է նրան, ն գոտիները ենթարկվում հն դիրքադրմանը: 1անջերիդիրքադրման եջ տարբերում են երկու տիպ՝ 1. գլխավոր դիրքադրում, որը պայմանավորված է լեռնային սիստեմի տարածմամբ նկ ծագմամբ պարտական է ներծինտւժերին, 2. երկրորդական դիրքաղրում, որբ ճանդհա է գալիս գլխավոր դիրքադրման ֆոնի վրա ն իր առաջացմամբ պայմանավորվածէ արտածին ազդակներով: 0րիչ նակ, Մեծ Կովկասիգլթավոր դիրքադրումներըերկուսն են՝ Հյուսիս-արնելյան ն Հարավ-արնմտլան, իսկ, ասենք, կուչ բան գետի կամ նրա վտակներիճովիտներում ճանդես եկող բոլոր դիրքադրություններըառաջացել են էրողիոն մասնատ-

մանշնորճիվ։ Գլխավոր դիրջադրությունները նշանակություն

ունեն ֆիղիկա-աշխարճադրականՀամեմատաբար խոշոր միավորների ձեավորման մեջ, իսկ երկրորկարգաբանական լանդշաֆտի նրա մորֆոլոդիական դականները՝ մասերի ու

բնական կոմպլեքաներիձնավորմանմեջ:

կլիմայական

առանձնաճատկությունների տեսակետից դիրքադրությունները երկու տիպի են բաժանվու՝ սոլլար ն կամ արնային (ինսոլյացիոն) (ցիրկուլյաշրջանառական

ցիոն): Առայինը նշանակում է լանչերի դիրքադրումըկամ կողմնորոշումըըստ արնի ճառագայթների,երկրորդը՝ րատ օդային Հոսանքների ուղղության: Սոլյար դիրքաղրություններից կախված է լանչերի ջրա-ջերմային ռեժիմը,ՀարավաՀայաց լանջերում խոնավությունը Քիչ է, ջերմաստիճանը բարձր, գոտիները այս լանջերում տեղադրված են Համիմատաբար ավելի բարձր: Ալողպես,.օրինակ, Հրազդանի վտակ ա

լեռների ՃովտումՍաղկունյաց Մարմարիկի

լանջերը անտառածածկ են, իսկ Փամբակիլեոների Հարավաճայացլանչերը տափաստանեն, ն շատ ավելի կոր: Ինվերսիոն են կոչվում այն երեԻնվերսիոն Եբնույթներ: վույթները, որոնք օբյեկտների սովորականղոնալ դասավորմանը Հակառակ են։ Ինվերսիանմեծ ճանաչում է գտել ճատկապես կլիմայի մեջ Հայտնի է, որ տրուղուֆերայում երկրի մակերնույթից բարձրանալիս ջերմաստիճանըիջնում է. սա ուղղաձիդ գոտիականության 4ճիմնական օրինաչավփություններից մեկն է: Սակայն Հճաճախ,Ճատկապես ձմռանը, նկատվումէ ճակառակ պատկեր՝ ըստ բարձրության օդի ջերմասԱրարատյան դգոգավորուտիճանը բարձրանում է: Օրինակ,

նախալեռնայինշրջանները: Այստեղ ինվերսբայի պատճառն այն է, որ Արարատյան գոգավորության շրջապատիլեռներից սառր ն ծանր օդային զանգվածներըիջնում են ցած, լցնում են դողավորության ճատակը, այստեղ առաջանում է երկրի մակերնույթ մառախուղ), արեգակիճառագայթները շատ ցածը է չեն Հասնում ն շաբաթներով չերմաստիճանը :

լինում: Հոկատեմբերյանում սովորական երնույք 15--25-ը է, մինչդեո նույն ժամանակ Արագածի նախալեռներում ու միջին բարձրության լեռներում ցերեկը երկինքը չինջ է, արեգակիճառագայթները տաքացնում են երկրի մակերեմույքը, նունիավ ձյունը Ճալվում է: ինվերսիա նկատվում է ոչ միայն կլիմայի, այլ նան ճողաբուսական ծածկի լանդշաֆտի այլ բաղադրիչների ու

մեջ: Օրինակ,Անդրբայկալում

դոգավորությունների ճատա-

կը ծածկված է տունդրայով, իսկ լեռնալանջերը տալգայով: Ինվերսիոնհրնույթները լուրաճատուկ են լեռնային հրկրրներին,ճարքավայրային երկրներում ինվերսիա չի նկատ-

վում:

նյութել

Հարքավայըհրումամեն

տարի լիթքոսֆերայիցլվացվում

մի շերտ, որի Հաստությունը Ճաշվվում է միավոր միկբոններով կամ միկրոնի մասերով, իսկ լեռնային երկրնե-

է

րում տասնյակ ու ճտրյուրավոր միկրոններով: Հարքավայէլեմենտների միգրա-չ րային երկրներում քիմիական շատ պիան. չնչին է, մինչդեռ լեոներում նկատվում է ինտենսիվ

միգրացիա, ընդ որում տարբեր գոտիներում այն տարբեր է: Հայկական ՍՍՀ-ում բարձրադիր մասերից ալկալիական 4ճողալկալիականմետաղները միգրացիա են կատարում դեպի ու

պածրադիր մասերը, նրանց մի մասը նախալեռներում կուառակվում է առաչացնելով ճողմնաճարման կեղնի Ճատուկ տիպ (տես կանդշաֆաներիգեոքիմիա բաժինը): Այսպիսով, է նյութերի վեռնայինլանդշաֆտներին վուրաճատուկ

Կարագ

տեղաշարժնմիդրացիան: ու

Ուղղաձիգգոտիականությանկառուցվածքր։ Ուղղաձիգ

պուտիականությունը զոնայականության սոսկ Հէ: Լեռնային լանդշաֆտային գոտիներն ունեն

կրկնություն

շատ

ուրույն

Ճատկանիշներ:Հորիզոնականղոնայականության մեջ մեկ լանդշաֆտը նրբեք չի կարող ներառնել մի քանի զոնայի եր, Պատվածներ, 4.

մին մինչդեռ

եոնե լեռներում

ն է: Հնարավոր

Լեռնային

չանդշաֆտների բնորոշ առանձնաճատկություններից

մեկը

է: Այդ չի նշանակում թե լեռնաբաղզմագուտիականությունն

վին լանդշաֆտները պուտու

սլետք անպայման

է ընդգրկեն մի քանի

Ճատվածներ, սակայն ընդճանրապես լեռնային

շըր-

ջասներում ինտենսիվ մասնատվածությունը նախադրյալներ

Ֆյլութերի տեղաշարժը

Լեռնային լանդշաֆաներիմիջն եղաֆ Հարթավայրային յոարբերություններիցմեկն էլ ճողզմնաճարված նյութերի ինու

մեծ սոհնսիվ տեղաշարժն է լեռներում: կեոնային երկրներում թեքությունների շնորճիվ մակերնութային չրերը արագությամբ Հոսք են ստանում ն իրենց ճետ տանում զանազան

Է ստեղծում փոքրըտարածության վրա գոտիների արադ

փոխության, որով

ն

լանդշաֆտը

բարդ

կառուցվածք է

փո ստա-

ոս

Լեռնային լանդշաֆտների բնորոշումը

առանձնացմանմեջ: եթե Արյաչանդիսթնալանդշաֆտների ճաջող չափա-

ն

սաճմանազատումը

յարուսականությունը Մեծ իշխառաժիղանդվածում առանձնացմանմեջ, աղա ոիշ է լանղշֆտների չի արդարացշատ

Վերը շարադրվածից պարղ երնում է, որ լերնայինլանդն Հարէ, քան Ճարքավալքալինը, ջաֆատր շատ ավելի բարդ ընդունելի քավալրային լանդշաֆտի բնորոշումը չի կարող լինել լեռնայինի ճամար: Ա. Գ. իսաչենկոն(1965, էջ 181) ւալ դրում է` «եռնային լանդշաֆտի Հատկացողության է մի մասը՝ ինքրռրուսի պետք ճասկանալ լանդշաֆտային նուրույն (տեղական) ուղղաձիգ գոտիների սիստեմի սաճմիատարը է կառուցվածքա-լիթոլոգիական որը մաններում, ն գեումորֆոլոգիական տեսակետից» Այս բնորոշման մեջ ռեառաչին պլանի վրա է դրվում երկրաբանական«իմջն լինեֆը, նրանց միատարրությունը: Սովետական Հայաստանում լանդշաֆտներիօրինակներ կարող են լինել՝ Լոռու դաշտը, Լկջանի զանգվածը, ԱրտենիՀրաբխային զանդվածը, եղվարդիսարավանդը, Արադածժիմերձկատարալին սարավանդը ե այլն: Այս լանդշաֆտների մեջ կարելի է առանձնացնել բնատեղամասնր,Օրինակ Լոռու սարավանդում Ջոբագետի ն մլուս գետերի Հովիտները, միջգետային սարավանդների իրենցից ներկայացնում են բնատեղամասեր, Հատվածները՝ ֆացիաներ: սրանց տարբեր լանջերն Պետք է նշել, որ հսաչենկոլի բնորոշումր վերջնական չի կարելի Համարել. ալն կարիք ունի մշակմանու Այսպես, օրինակ, երբեմն խիստ կոմպակտ լեռնային ղանդգվածում լանդշաֆտներիառանձնացումըըստ լաբուսների անճաջող է ստացվում: 0րինակ, տեղադրված Մեծ իշխանասար Հրաբխային վանդակում որտեղ պարղ արտաճայտված է ռելիեֆի ղանդգվածը, լարուս՝ միջին լեռների ն բարձր լեռների եթն լանդշաֆտների առանձնացմանմեջ ղեկավարվենք առա զանգվածիվրա պետք է առանձնացնենքերկու շաֆտ՝ միջին լեռների. ն բարձր լեոների, հրականում ՄԵԺ իշխանասարըիրենից ներկայացնում | ժի լանդշաֆա՝բնատեղամասերի ֆացիաների բարդ սիստեմով: Այսպիսով` չպետք է դողմատիկ կերպով Հիմբ

սասարի

դեղլքսմ,ինչոլես չտեսանք,

այն երեն

հաումնասիրու-

լեռների լանդշաֆտների սում: Հետադայում լեռնային կտա այնպես բնորոշել Ռյունը Հնարավորություն ն ընղդումոտ լինի իրականությանը 'անդշաֆտըչոր ավելի ճամար: սելի լինի բոլոր լեռնային երկրների

ԴԱԺԻՄԻ Ո"

ԿԱՆ

ՋՐԱ-ՋԵՐՄԱՑՈՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ

ԻԱՆ

ու

ու

ճշտման:

ուղղաձիգ Սյունիքի բարձրա-

երկու

իսաչենկոլի բնորոչմամ

բանը»

ու

հարոաագանուուը »

ունեն ոիթպրոցեսները Լանդշաֆտի մեջ տեղի ունեցող սեզոնային,բազՌիթմը լինում է՝ օրական, մայնություն: առանցքիշուրջը իր է երկրի Բալա: 0րականոիթմը կապված է ցերեկ: առաջանում գիշեր պուվելու Հետ, որի շնոր»իվ ու

է

ջերմաստիարտաճայտված

դրական ոիթմը շատ ցայտուն ռիթմը կալված ժեջ: Սեղոնային ընթացքի մանների օրական Ճեւո պարբերությունների չ երկրի արեգակիշուրջը ոլտտվելու տարվա տարի Ցուրաքանչյուր ե

կանոնավորբնույթ ունի:

ճետ

բերում

են

յու-

փոփոխությունները եղանակների բնույթիփուիոօդերնհութաբանական երնույթնել՝ բաճատուկ ն իրենը

այլն" խություններ,բուանրի վեղետացիա որոշակի միանդամայն ե սեղոնային ոիթմերը Օրական

բազմամյա ւպլասոկերը ռիթմը երկրի այս որ նախ պետք է ասել, ռիթմիդեպքում: ւպլարբեորոշակի ընթացքում պատմության

ունեն: Այլ պարբերականություն

է

երկրաբանական ժամանակաշըըչունի։ Օրինակ,չորրորդական ռականություն «անում նշվել

են

մի թանի

ն միջաասռցադաշսառցապատման

տարորոնց ւնողությունըմիանգամայն տայինէ պոխաներ, պատռիթմի

չէ բաղմամյա բեր է։ Մինչն այժմ դեռնս պարզ կան այս ուղղությամբ: Հիսղլոթեղներ «առը ն բաղմաթիվ ու իլոմնրը Պետր է նշել, որ օրական անզոնային ներվայացչնն կրկնություն սոսկ չաֆաի կյանում

լոնո47

նրանք իրենց Հետքը թողնում են լանդշաֆտի վրա: երեկվա օրը իր ընթացքով կարող է շատ նման (ինել այս-

Խո-

կենսական պրոցեսների ամենաբուռն զարգացումը: է. խոնավունավությանՀաշվնկչիոնամռանը բացասական

նում.

է

օրվան, սակայն այդ օրվա ընթացքում լանդշազտի մեջ ինչ է։ Այղ որ փոփոխություն, թեն չատ աննչան, կատարվում աննշան փուիոխությունների գումարը ժամի նակի ընթացքում միանգամայն կերպվարանափոխում Այսէ/ ձնն էչ սպիսովոիքմայնությունը լանդշաֆտի դարգացման

թյան

լանդշաֆտը:

1անդշաֆի կյանքումարտակարգ նշանակություն ունի խոնավության ճաշվեկշոի բնույթը: Հայտնի է, որ լանդշաֆտում խոնավության մուտքը ն ելքը տարվա ընթացքում Հավասարվում են միմյանց, այսինքն Հաշվեկշիոր Հավասարվում 1 վրոլի։

հանդշաֆատի ջրային ցիկլը տարվա ընթացքում կարելի

է

բաժանել երկու մասի՝ 1) խոնավության դրական ճաշվեկշոի երբ տեղումների ժամանակամիջոց, քանակըդերակշոում է ծախսին, 2) խոնավության բացասական Հաշվեկչոի ժամանակամիջոց, երբ զոլորշիականությունն ու Հոսքը դերակշոում հն տեղումներին: կանդշաֆտի տարեկան ոռիթմում այս երկու ժամանակամիջոցները իրենը կնիքն են դնում՝առաջին ժամանակաժմիչոցումտեղի է ունենում խոնավության կուտակում։ մրային ռեժիմի խոշոր բեկումը նկատվում է այն ժամանակ, երբ օդի ջերմաստիճանը դառնում է ղրական (գարնանը)ճենց այդ ժամանակ է, որ լանդշաֆտում ստեղծվում է սլաճեստի խոնավության ամենամեծ քանակ ն նախադրյալներ առաջ բերում օրգանական աշխարճի բուռն դարդացման Համար: Գարնանը (ճատկասղես երկրորդ կեսին)դոլորշիացումբ ն ճոսքը գերազանցում են տեղումներին (ՍՍՀՄ-ում ընդՀանրառես վերցրաժ) ն Ճճաշվեկշիորդառնում է բացասական: Ճորդացման ավարտը ճամբնկնում է ամռան Գարնանային սկզբի «եւու Ամառը լանդշաֆտի չրային Հաշվեկշոի Համար նշանավոր է նրանով, որ տեղի է ունենում տեղական յոշխույժջրա-

շրջառլտույտ՝ թափվում են

առատ

ներ, միննույնժամանակ տեղի է

ցում

կ

չրանաղիրացիա:

Ամռան

մթնոլորտային տեղում-

ունենում

արագ

դգոլորշիա-

առաջինկեսին նկատվում

ռան

է ճասնում: նվազագույնի ԱՄլանդշաֆատում քանակը ամենից ին-

կեսին փաստացի գոլորշիացումը առաջին նվաղումէ, չնայած

ւտենսիվ է,

իսկերկրորդ կեսին այն

որ

դոլորշիականությունը է առավելագույնի:"իմտեղումները մթնոլորտային երկրորդ կեսին թափվող Ամոն

Հասնում

ճուքի գոլորշիացմանմիջոցով, ամուսն առաջին է դործակիցը այդ ժամանակ պակասում կեսի Համեմատությամբ: մասում աշունը ընթանում է ՍՍՀՄ-ի տերիտորիայիմեծ Հայաստիճանաբար:չարավայիներկրնելում,ինչիսին Ճաշվեէ Խոնավության կական ՍՍՀ-ն է, այն երկարատն մեծանում է, նկատվում դառնում է դրական, Պոսքը

նականումծախսվում

են

-

կշիոր է նրա երկրորդ առավելագույնը:

,

Ջմեորբնութագրվումէ խոնավությանդրական Ճաշվո-

է, կոշտ տեղումներ կշռով: Գոլորշիացումըխիստ նվազում ջրի մեժ կուտակվում են առաջացնելով խոնավության ու

ոլաշար:

։

լեռնային Արարատյանդաշտից մինչն Արագածի բարձր փոփոխուկայանը խոնավության Ճաշվեկշիոր օրինաչափ մասերում դրական թյան է ենթարկվում, եթե ցածրադիր 3 ամիս, ապա միչին մեջ է Հաշվեկշիռ նկատվում տարվա 6 ամիս, իսկ բարձր լեռներում՝ գուռում` բարձրությունների ավելի քան8 ամիս: ամենուրեք նույնը Խոնավության ոիթմը լանդշաֆտում ճատկասղե միավորումներում, չէ. տարբեր մորֆոլոգիական է՝ այն տարբեր կախված տեղական տարբեր ֆացիաներում կիսառելիեֆի պալմաններից:Որպես կանոն, Հյուսիսային ավելի երխոնավությունն լանջերին դնդի ճլուսիսաճայաց ուստի դրական Հաշվեկշիռունեցող կար է պաճպանվում, է, քան ժամանակամիջոցը տարվա ընթացքում ավելի երկար

տարավաճայացլանջերին: Լանդշաֆտի սեզոնային ռիթմիմեջ ջերմային Ճաշվեկշիոր :

Հաշվեկշիո ունի: Փերմային վճռականնշանակություն ն երկրի մակերնույթի չերմային է կազմված մթնոլորտի.

4--1320

յաշվեկշիոներից։Սրանցից իրենց /ուրաքանչյուրը

Պերթին իուպքս օրական, այնպես էլ ճ անզոնային էաճտանընշված չաշվեկշիոները ոոկր ձեռ նն չերում Սագոն բացարձակարժեք, իակ զիշնրը ն ճմոտնը բացարձակ արժեր: լ

«որաա

ԿՈՐ

եվա-

փագույն

Փերմային տնշվեկչոի

Վոլոբունը (1960): Րուտ մյոբունի' այն էնեիզիան, որ ժախսվում է Հողազոյացման վրա ունի չետեյալ բաղադրիչները՝1. ճողագոյացնող ապարնքրի ֆիէներգիա, 2. Հողադոլացնող առլոարդիկական քայջայման քիմիական քայքայման Լներգիա, 3. ների միներալների ային նյութի մեջ էներգիայի կուտակումը, 4. օրլաՀումուս հական ն ժիներալային տեղի էներգիա, ծ. Հողից ն բուանրից ոքակցիաննրի ուտրանապդիրացիայի նեցող դոլորշիացման էներդիա, 6. չներգիա, 2. Հողի մեջ աղերի ն մանրաճողի մեխանիկական միգրացիայի պրոցեսների էներգիա, ծ. Ճող-մթնոլորտ սիՎ. է կատարել սանր

ու

Խրնղակի բառազայթային ոնսանիմնականը Հաշվեկշիռ, բաղադրիչը կամ նրանցից աան որժին այնքան չեչին կարելի ման Բորյ

նաել, ք

(մ րող

քանավանդ,

է,

է ան.

որ

կննսականպրոցեսները վերջինՀա».

օր

արքգակնային ենոգիայի Հետ ենք Դամողվածառել,

որ

կապվում, ուսավ կալանդշաֆտիջերմային Հաշվենն

է արտաճայտվում 1շիոը ճառագայքային ճաշվեկչոռվ,. չաշվեկչիոր Դոոստայքային երկուբաղաղրիչ ունի՝ մոք՞աշվեկշիո | ոլորիեապռադայքային

,

մակերն,ւ թի

երկրի

Ժքնոլորտը կլանում : ճառագայքման արնտակնային Ն փոքր մասը , Ո1ժ ան քանակի էներգիաայն ձառագայթային ճառագայրային Դաշվենշիո: Քանիոր շատ

աաա:

405. հշ

մինչն բ

յ

ոմնգնս

(

որի

հր

ան

Հաշ

22նյա մթնոլորտի ճառազայքային

բացասական

է,

Հյուսիսային լայնության

40-ը (լայնության

ինչպես ցամաքի վ

ծույում ճառագայթային Հաշկեկշիոը ար չ: Բարձր աշխարճագրական ր

գրական

ձմռանը բացասական լ խյուններում Ա. առնում չ նշել, բարեխառը երկրներում ո անրաժեշտ ձյունը կուտակվում է, "/ակլ Նժոանը ո ջերմային մինխարի քա. էներգիա չ ծախսվում ձնճալքիվրաւ ) 1 ճառույյը կամ ձյունը 0"-ին ր մար հորոքմուր կալորիաչերժություն է կլանում, Այդ աաա " հանելիս երկրներումգարունը հրկարաէ իո ուրա ո աշունը:Աշնանը ջրերի որ

գ

տե

ու

մար

Ղորդ

Ժո

մանա,

չ

սառեց-

քա

իի ջերմային

էներգիան անջատվումէՀ

ուստի ավելիտաք Հումշիջառղատին, |

է

նում:

հանդչաֆտների ջերմային Ճաշվեկշոի մե

ախ

'

Մուլ է ուսումնասիրված ռո թողային-կենսաբանական Ս էներընտիկան: (2

ուղղությամբ ղդալի

նյութերի րրրազա Բրոխտան

տեմի եջ

էներդիւո: չերմավփոխանակման

Հաշվարկումների

Ճափաձայն տունդրաանապատում վերոնիշյալ պրոցեսների վրա ծախսվող մեժ կալոէներգիայի տարեկան քանակը կաղմում է 2--Տ սմշ ն տափաստանաբիս Մակերեսի վրա, անտառային մեծ յին ղոնայում՝ 10--40 կալ/սմչ, իսկ խոնավ արնամեծ դարձներում՝ 60--շ0 կալ/սմշչԱյդ էներգիայի 95-99,5 0-ը ժախովում է տրանսպիրացիայի գոլորշիացման վրա, ն միայն 1 00-ը՝ (իսկ խոնավ արնադարձներում ժինչե քայ00-ը) կենսական պրոցեսների վրա: Միներալների քայման վրա ծախսվում է էներգիայի ընդճանուր ծախսի Հարյուրերոդական կամ ճաղզարերոդականժասը: կանդշաֆտագիտությանմեջ խոշոր պրոբլեմ է ներկայացնում ջերմության ն խոնավությանդինամիկայի ֆունկցիոնալ կապակցությունը այլ պրոցեսների «ճետ, որոնց մեջ ձն միներալային ն օրգանական նլութերի Հաշվեկշիռը, օըդանական նյութի արդյունավետությունը (պրողուկտիվուբիոգեն շրջապտույտը, քիմիական էլեմենտթյուն) նյութերի ննրի միզրացրան կուտակումը, դենուղացիան ն այլն: Այս սլրոբլեմի տարբեր մասերը միայն վերջերս են մասնաւկիորեն արտացոլվել մեջ աշխաարճագրական դրականության Վ. Ռ. Վոլոբունի ն

լում

ու

ու

Հո"

Հնետազոտություն-

Ռ.

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՊՐՈԲԼԵՄԸ

կյանքում կանդշաֆատի

է. Ս.

տեղի ունեցող մփուխոխությունները: է երկու խամբի՝դարձելի ն

Բերդը (1942) ըսժանում

լանդանդարձ: Առաջիններիցկարնոր տեղը ԳՏ սաս ճաՀ շաֆտի օրական սեզոնայինռիթմին, ապա են, ոկան պատճառներից առաջացած փոփոխություններն իոնք ժամանակի ընթացքում վերականդգնվում/ են: Օրինակ, ու

մի Ճճայոանտառի տայգայիզոնայում Ճրդեչի ճետկանքով չչուծ ամբողջապես ոչնչանում է, սակայն որոշ ժամանակ

անցնելուց Ճետո այն վերականգնվումէ: Այսպիսով, դարձելի փուիոխությունները լանդշաֆտի մեկ ուղղությամբ ընքացող փուիոխություն չեն առաջացնում: Պատկերն այլ է անդարձ փուբոխություններիղեսլքում: Այստեղ լանդշաֆտի մեկ կամ մի քանի բաղադրիչները փոփոխվելով փոփոխում են նան ամբողչ լանդշաֆտը, այսինքն ամբողջ բնական կոմպլեքսը: Այսպես, օրինակ, եղել է ժամանակ, երբ Միջին Ասիական անապատներիտեղում են փխարքամ անտառներ,կամ Հակառակը՝Ուրալի փարքամ տալգայի տեղում եղել են արիդ կլիմային լուրաճատուկ ա-

Ճել

1ոնգչաոննը: կանդշաֆտիվարդացման ընքացքում

ձճանդիում

ենք

նկ երեք տիպի տարրերի՝ ռելիկտային, պաճպանողական են նաՀռաջադիմական: ԹՌելիկտային տարրերը պաճպանվել ա-

ն ցույց են տալիս լանդշաֆտի ղարդացՀ խորդ էալոխոսներից ման ընթացքը: Այսպես, օրինակ, Հայկականլեռնաշխարչճի բարձրադիր լեռներում ճանդես են դալիս ոնլինֆի սառցա-Հ դաշտային ձներ, որոնք վկայում են այն մասին, որ չորրորդականժամանակաշրջանում կլիմայական պայմանները եղել հն ավելի խիստ, քան այժմ է: կոլխիղայի դաշտավայրում կամ կովկասի արեմտյան մասի նախալեռներում պլիոցեեն նից պաճպանվելեն բուսատեսակներ, որոնք ցույց լիս, որ մի ժամանակ այս երկրում եղել են տաք կլիմայական պայմաններ կ այլն: Ռելիկոային կարող են լինել ոհլիեֆի ձները, ջրային ցանցը, Ճճողերը,բուսական ու կենդանական աշխարչը, ամբողջ ֆացիաներ բնատեղամատա-

ու

Բ

ՊաՀշպանողական տարրերը Համապատասխանումեն մանակակիցպայմաններին ն որոշում են լանդշաֆտի մանակակից առրուկտուրան:

ժաժա-

նոր տեսք տվող

լանդշաֆատին տարրերը Առաջադիմական Հարթ սարավանդներո են: օրինակ, լործոններնԱյսպես, պատկանում են առաջաղիմանոր ձորակները առաջացող Լի(որքան էլ որ նրանքանցանկալի շարքին չեկան տարրերի էրոզիայի կեն մարդու Համար)կամ գետի խորքային անու մեանդրները, դարավանդները, ստեղծվող տկանքու կյանքում ն այլն: անդշաֆտի դում առայացող բացատները -

ստանում

են

«ռաջադի-

ամենից կարնոր նշանակություն տալիսեն նոր որոնք նրա ղարդացմանը մական

տարրերը,

ուղղություն:

նոր տարրերիքանակաԼանդշաֆտիմեջ ստրուկտուրայի ն ստեղծում է նոր որակ, լան կուտակումըաստիճանաբար Երկրի է։ լանդշաֆտը փոխում է դեմքը, փոխակերպվում

լանդշաֆտն միաժամանակ պատմությունը զարգացման է: պատմություն

զարգացման փոխակերպման մեկ ղեկավարող Սովորաբարասում ենք, որ լանդշաֆտի է առաջացնում ամբողջ լանդփուոխությունը բաղադրիչի Հարցընրանում է, որ լանդշաֆտ փովոխություն: շաֆտի Հենց ինքնին լանդշաֆտի,որու

փոփոխությունը բաղադրիչի է։ Այսփոփոխություն Կղեսմիասնականմի ամբողջության

այնքան սերտորեն առընչտեղ պատճառնՀետնանքը է, մյուս պատճառ մի դեքում ված, որ նույն երնեույթը տարբեր են

ու

մեջ Լանդշաֆտիղարդացման Հետնանք: դեպքում՝ պարունակում մեջ իր

փոխճարաբերությունը բաղադրիչների է կ

ն Հետնանքը: պատճառը,

ՄԱՐԴՈՒ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՄԻՋՈՑՈՎ

ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

մարդն իր գորընթացքում Հաղարամյակների Վերջին ազդել է լանդշաֆտիտեսքի վրա: զգալիորեն ծունեությամբ որոնք իրենց բնականւնեսքը կան այնպիսիլանդչաֆաներ, Դրանց լաեե ն կերպարանափոխվել կորցրել բոլորովին ներ-

Մարդու խոշոր քաղաքները: է խիտ ինտենսիվ բնությանվրա ատկապես են

օրինակներ "վագույն

գործությունը

տափաստանում մ: Օրինակ, անդշաֆատներու "եշտ են Համեմատաբար ան-

Որքանղարգանում է ժմարդբնակեցված տերիտորիոաներում: տեխնիկան, այնկային ճասարակությունը, գիտությունն քան բնությունը արագ է փոխվում. բնական լանդշաֆատնելանդրից ստեղծվում են, այսպես կոչված, կուլտուրական

չաֆտնձր: Մարդու ներգործությունը

ազնրախ է ամենից ավ ն կենդանականբալանդշաֆտի երեք՝ չրային, բուսական էլ կան, որոնց բաղադրիչներ վրա: Այնպիսի ղադրիչների վրա մարդու ներգործությունը Հնարավոր չի եղել կամ շատ թույլ է արտաճայտված:0րինակ, մարդը մինչն այսօր չի կարողացել փոխել երկրաբանականճիմքը, ծայրաճեղ դեպքում կարողացել է ապարների մի նոր շերտ ստեղծել, բայց ն այնպես 4ճիմքըչի փոխել Մարդը արմատապեսկարող է փոխել ջրերը ն նրանը միբուսական, կենդանական աշխարճն ջոցով աղդել մյուս բաղադրիչների վրա: Այսպես, օրինակ, անապատում ոռոգման ճիման վրա «ճնարավորէ ստեղչոր ծել անտառային զանդվածներ, որոնք միանգամայն այլ լանդշաֆտ կառաչացնեն՝ կփոխվի միկրոկլիման, կմեղմանան օրական ու տարեկան չերմաստիճանային տարբերությունները, ճողի մեջ խոնավության քանակը կավելանա ն այլն: Արարատյան դաշտում արճեստական ոռողման ճիմաղ է վրա ստեղծվել կուլտուրական լանդշաֆտ՝ այգիներ, բանու

արանոցնե Քո ՄՈ

'Ր"

էանդշաֆտիվերափոխման մեչ որքան մեծ լինի նոր լանդշաֆտի ն ճնի զոնայական տարբերությունը, այնքան լանդշաֆտը պաճպանելու

աւե րատ թոր տարբերությունասելով: են լ բիզոնական անոամի զոնայականության եջ նրանը Հասկանում

Ա Գնիջ

կան

'

ղա

" ռավոլոությունը: Այուղես, օրինակ,

մեջ ղոնայականության

մեծ

ոռրիղոնա-

տալ-

տարբերություն կա անապատիմիջն, նրանց միջն ընկաժ են կիսանան լայնատերը տայզայի ղոէ ամքնջրյա" պոաք մամ Այլ է պատկերը երկու խնամք ցուցաբերի նրա Ր տմամբ։ աաոիիի ը լանդշաֆտային զոնաների միջն ստեղծվող կով-

ման աան Կըն աար, թողնի լան, նո հային ուրաճատուկ

սկա

5Վ

ի

կան

ՏԻՐ

ու

Ա

Կ

ր

աշխատանքները Հետս Անտառն ամրանալուց

այլես

չկա կարիք

է նրա բավարար իննին եռ ներգործությունը բնությանվրա

.

առանձին

բնականխոնավունրա նկատմամբ,

Իրա

ճամար"

առման

Ր.

ն

պատճա-

այ

փոփոխությունը Ար ա անդյաֆաների Գիտականզիտակցական: Րարգի՝ դիռակցական ընքացքը որի

"1

Ի

լինում է

ե

ուլն փոփոխությունը» Աոաբամարվում ղաշոը է: 0րինակ, անջրդի

ա կողմի ռաղատված է ստացվելու: ըն ինչ արդյունք ա իան, արոր . Նոա է այնպես, երբեմն.ստացվում ան նքացքում դործունեուկայաաանում արդենանղիտակցական այն կտրտելով վարելար

Սա-

որ

Գոն

է.

սա

իի Ն ուն է, Մարդը վսնտառը ներգործություն է, րն Սնն Ս դիտակցական է Հողի էրոզիան, արագացնում Խն Պոր առաճատումը Այս կապակփոփոխություն: աաո չյան իտակցական ՀունացՄիջագետքում, սա-

ւ

որը

Տամ

Ֆ

Է

ելար

գրում էր,

որ

Հառոում անտառը մարդիկ իա նայն Համար ԳԿԲ նրանք ամեննի բերելու մոր վարելածո երկրնեիսկ սկիզբ դրեցին ր դրանով ւր մին ել գոր ա

:

ում

)

ն

այդ

Երյ

մանը:յոր

բի այժմյան անասլատացո մեկի մասնագետներից Հողե էրովիայի լավագույն 113 մտ ԱՄՆ-ում

Համաձայն Հայվարկումների է, խիստ քանդվել անպետքացել նարՀող էրողիայով տարի մասնակի վնասվել: ՄՈՆ-Ի մլն Հեկտար՝ Ջրի մանրաճող: միլիարդ

ԴԻ 988)

«ե

Բեն-

՝

ն

Ամեն

վացվում

է

մոտ

տ

տոննա

կբավարա-

սննդանյութերը դնացող ռվկիանոսները ավելիքան կուլտուրաներին զյուղատնտհսական նին է 500 միլիոն դոլլար:նույն կազմում 20ո ի վնասը Ֆրանսիայի

դեպի

բոլո

կարելի բերել իլտալիայի, կարրի սովլալներ ճապոնիայի Չինաստանի, ԲՈՒՐ Արդենտինայի, վիճակաղբություններից Լ, ների Համապատասխան ԿԱ Հաղորդման, 1957) , (1948, Սոբունի ՄՄ-Ի ուշ օվկիանոս տարի դետերը է

աի ւյ

ամեն

ն

են

շատ

տանում

այլ

Ըստ

Կ:

տերիտորիայից իսկ ամբողջ ՍՍՀՄ-ի մանրաճողչ

Աաաա անաաանեի, մեջ ում էլ տեղի ձելի փոփոխություններ յոտեղից

մլն

տոննա։

Մա

»-

ն

Կ տնանքով

:

ջա

:

ունեն ։

են

տ ի խոշոր

անկ

ախակ

ւա

-

ԴՄ

պրոբլեմ` այնպես դիտության առաջ լանդ2 աֆտի կղմղ ակե բռլելե գիտակցական ներգործությունը ո Բո վրա, որ անդիտակիցՀետկանքներու փոփոխություննե Այդ բանին ցառվեն։ րի օրինաչափություներբ կուսումնասիրվեն: ններըամենայն մանրամասնությամբ ԴեւոքՔ է նշե Դ շել, որ վերջին տասնամյակիընթացքում լանդար շաֆտների վրա բարերար ներդործելու ուղղությամ ր աման յական աշխատանքներեն կատարվել ե այլե մի շարք այլ երկրներում ո կայն դեռես անգիտակցական առաջացած վնասները ներդործության շնորճիվ ձեռնարկած Մարդու անգիտակցական պետք է դասվեն թյունը, որոնք այս կամ այն չափով ղոոու այն: Բազմաթիվ իհար դա րխ ր օղտառո ժեր մոլորակ ծառանում

է

դեպքում,

Խրո Ն արոր անային

լ իայն

ի

ՀակաՈՄՆ, արեն ներ չության ի երաղանցում իրակ նո ո

ր

բանա, աար նաներ ԲԵ ն«իա չաակում ն ' տործարաններից, արար աաաանանաար ան տոնգործում մթնոլորտի մեջ ավելացնում քանահակ կը, մեծապես նպաստում ՀամխարծաղԸ "

ա

ա

նա

ոք

նրա

ն

է

որը

ման

ն

էՖեկաիվ ճառա ան

րիան թուլացմանը, Հետնաբար՝ ջերմաստիճան Բարձրա» մանը։ Վերջին տասնամյակնե չափով ռադիոակտիվ նյութեր ր. Հազրական թաղանթի մեջ, որոնք թունավորում եյ

իո Դըր

րք խիստ,, «նիան

այն:

Մեզ

բնությունը, նրա լանդշաֆտներըբոլոր: Ր են կաղմում, ոստի բնական ռեվխականությունն լա ո"լաճպանումը՝նրանց բարելավումը, յուրաքանչյուր սերունդի սլարտքը պետք է Ճճամարվիչ Բնական լանդշաֆտներ» բավակա դժվար է որոշել նրբ, աշրջապատող

բուրդենրի դոոֆոների ա աի թհաաա

ռ

ե

,

ազա շնորճիվստեղծվել է ազե, աննք, անապատիոռողման ատեղծլանդշաֆտի կասկածչի կարող լինել կուլտուրական անզդույշ ու անմարդու ասենք՝ ժան Հարցում:հսկ եթե առաջացել է ուն

Հետնանքով մռածված ներգործության ճաշճացել

Հրդեչճ ր ից ս։ոառային ,

կարելի՞է ասել

ո

Հետո

որ

արդյոք, է, Ա. Գ.

-

է, ասպա տեղանքը լանդշաֆտը նոր ստեղծված

(1965)տալիս «կուլտուրական» իսաչենկոն

է

լանդ-

կատեդորիաները՝

Հետնյալժամանակակից շաֆատների որոնք չեն լ անդչաֆտնեռ,

կամ նախնական Անփոփոխ են այցելվում մարզկանց կոզՀչազվադեւ կամ այցելվում Անտարկտիդայի լանդշաֆտները: մից, ինչպես օրինակ 1.

:

որոնց մեջ մարդու լանդշաֆտներ, Թույլ փոփոխված (օրինակ են առանձին բաղադրիչներ կողմից փոփոխված ճիմնաաշխարձը՝որշի միջոցով) բնության կենդանական են դասվում որոնց շարքին չեն խանգարված, շ.

կան կապերը կ այլ լանդշաֆտներ: անապատային սոունդրայի։ լանդշաֆտնե Յ. Խանգարված(խիստ փոփոխված)

ոչ հրկարատն, ռացիոնա

որոնք ենթարկվել տարերային, են

չափով

որտեղբնությանկապերըրգալի ներգործության,

րոդ

Աաաա

աո

կան ամենուրեք: Անդպիսիլանդշաֆտներ լանդկամ իսկականկուլտուրական 4. Վեբափոխված, նպատակասլացկերշաֆտներ,որտեղ բնության կապերը չասարակունն գիտության ն մարդկային պով փոփոխվել ուսումնասիրմանՀիման վրա: հսկաթյան անցյալի փորձի ունենա բարձր կենլանդչաֆտըպետք է կան կուլտուրական նյութերի բարձր կենտաբանականարդյունավետություն, ֆրային Հաշվեկշիռ, մինիշական չրջապտուլտ, բարերար Լանդշաֆտներ ւզրոցեսներ: մումի Հասցված ղենուղացիոն

ռաՀասարակության

մժարդկային դարձնելը կուլտուրական մար բարիբի աղբյուր

է:

(ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ)

ՖԻՋԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԳՈՆԱՑԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հասալրաէլ օվկիանոսում ցամաքիվրա այնպես Ինչոլես են ժի քանիլանդշաֆտայ կածիցբնեո Հերքափոխվում ,

ղոնաներ՝արնհաղդարձային խոնավ անտառներ, սավաններ» ամբողջապես կապված է Երկրի ղոնարականությունը այրնադարձային անապատներ, մերձարնադարձային կիճետ, թեն սասանաղատներ, տավխապատաններ, անտառատափաստաններ, ոնգակի էներդիայի, կոսմիկական պատճառների են կոսմիկական ո" ատեղծում լայնատելն ունաւառներ, լատճաոները ղոնայականության իշատերի անտառներ (ռայգա), իր կոնկրետ արոանախադրյալները: Զոնայականությունը անտառատունդրա, տունդրա, սառցային: ա-

Հիմնական Զոնայականության

սլատոասոըհրկրի դընդաձնությունն է, որի շնորձիվ արեգակի անկյան տակ են ընկնում երկրի մակերնեույթի տարբեր վրա:

Ճառագայթային էներգիայի րատ

ճառագայքները:

իր բաշխվելը բախոնավության,

զոնաների

չերթինստեղծում է գոլորշիացման րիական ոնլինֆի, քամիների սիստեմի բատ զոնաների բաշխում, որն էլ իլ Հերթին ստեղծում է Ճողաբուսականծաժկույթի,ջրերի, ն լանդշաֆտի այլ բաղադրիչներիզոնալ տեու

ղաբաշխում:

աշխարճագրական

եթե երկրի վրա ցամաքները ըստ լալնություններիբաշխվեն ճավասարաչասի, այսինքն` Հյուսիսից. ճարավ ունենային ժիննույն լայնությունը ու միատարըռելինֆ, ապա կունենայինքշատ կանոնավոր զոնայականություն. զոնաներըկձգվեին արեմուռւքից արկելք:Սակայն իրականումպամաքներիանճամաչավվ դասավորություննու մակրոռելիեֆը ղդդայիփուխոխություն են մտցնումլանդշաֆտային պոնաներիդասավորության մեջ. Այսպես, օրինակ, եվրասիայում ղոնաներըկանոնավոր Հերթավփոխվում են ՀարավիցՀյուսիս, իսկ Հյուսիսային Ամերիկայումայդ ՃճերԹափոխությունն այլ կերպ է արտաճայտված ինչպես արնմուտքից արնելք, այնպես էլ Հարավից Հյուսիս: Այս կապակցությամբՎ. Վ. Դոկուչանը (1899, էջ 7,10) գրում

էր.

«զոնայականությունը--Համաշխարձալին օրենք է» միննույն ժամանակ ավելացնում՝

չէջ։

«բայց բնությունը մաթեմատիկա:

Երկրիաուսնցթի

թեքությունը (6655)էկլիտիկ նակ երկրի րական ոլ եժ

թությաննկատմամբ ինչպես ,

Հալ: ՊՐ

վոնայականության մեջ բարդություն են մտցնում, եջ է նախ կորիոլիսյան ուժերի դերը ջերմության ու խոնադուԹյան վերաբաշխմանզործում: Ի:

մուլտ

է աշխարչագրական թաղանթի պայՀայտությունը ստանում մաններում կոսմիկական ն ներմոլորակային գործոնների

փոխներդործությունից:

ինչպես սրարղ դարձավ, ճորիզլոնականվոնայականության մեջ զոնա ստեղծող ճիմնական դործոնը կյլիման դարձավ, իսկ կլիմայի մեջ «ճիմնական տարրեր են ջերմությունը ն խոնավությունը: մերմության ն խոնավության փոխճարաբնֆիզիկական աշխարճագրության խոչոլ. րության ճարցը Ճեւոււսլրոբլեմներից մեկն է, որին նվիրված են բազմաթիվ Վերջին տասկամյակների ընացքում բո:ղդուություններ։ վականաչասի փորձեր են կատարվել չրաջերմային ղործակիցներ ու ցուցիչներ գտնելու ուղղությամբ: Սրանցիցնշանավոր է խոնավացման գործակիցը՝ է

էՀ--

Մ

Է

տեղումներն իսկ Է-է՝ տարեկան տունդրայում խոնավայման շունակությունը Այալես՝ ռրտեղ 2-ը

են

մմ. ւ

դոլոր-

մմ:

դործակիցը 1,5 է, այոինքն տեղումները 1,9 անգաժով դեբաղանցում են դոլորշունակությանը, որի ճետնանքով ստեղժվում է խոնավության ավելցուկ ն ճաշճացում: Տայգայի ն խառն անտառների ղոնաներում խոնավացման դործակիցը 1-ից բարձր է։ Անտառատակվկաստանին ճամաղպատասխանում

0,6--0,8, տասի աստանին՝

է 0,2--1,

կիսատանաղլավին

են սուլիս 0,3--0,12, անասդատին՝0,12--0,0: հնչալես ցույց տվյալները, անտառային զոնայի սաճմանը ճամապատասխանում է խոնավացման ճաշվեկշոի գծին, որտեզ դոլորշունակությունն քանակըճամընկնումեն: Ավեսոեղումների լի ճարավ, որտեղ խոնավացման Ճաշվեկշիոր բացասական է, ծառային բուսականության առման աննպաստ պայմանու

ներ

Նխոնավացման աակՀարած Ն

ան

նկ 4

չի

անտառ

կոր

ծ

աճում:

գործակիցը իջնում է մինչե Արարատյանդաշտիի. կիռսատանապատներում ան 0,2--0,3, լհոնային յի տավա փաստաննե րի գոտում 0,4--0,8, աններում 0,8--1,0, մերձալպյան ալոլյան: րում տառային 2ՐՏ "

ղա

-

ու

--

է, դեպի Հարավ այն" գործակիցը0:3-ից փոքր (ՍՍՀՄ-իհվրոդուտում Մեծանում է. խառն անտառների դեպի "աէ մինչե 0,8--0,9, Հասնում պական մաս) այն

դրայում այդ

բավ

է՝ Մերձկասպյանդաշտավայրում նորիցփոքրանում է ցուց

ն սակառ: Այս գործակիցը իջնելով մինչն 0,3 շրջառլտույտը չ խոնավության լիս, թնե որքան ինտենսիվ ու երկրի մակերնույթի մքնոլորտիմիջն: ցուցիչները գիտական Անչրաժեշտ է նշել, որ Պիշյալ ճանդերձ չեն վարու սպառիչ մեծ արժեք ներկայացնելով զոնաները այն կերպով է լանդչէ, որ բնորոշում որ միայն կլիման նա սլատճառով, բաղադրիչ ղեկավարող կինելով ղոնան: ես. շաֆտային եե մն ՀնացածԺ Ի ղադրիչները մ միակըչէ, մենայն ն ալնուամենայնիլ մեջ, Ճեւռնաբար ձնավորման ունեն ղոնաների տա-

Մյ 7աղիարոագրաոեր : Ք մոջրին աաա Պաշինդեքսի գաղափարը, Բիո արան այքա տարվան աաճմանագծել. լանդչաֆտային տարեկան ղումների եե,քանակի չարաբերուՄ,.Բան.

| ուռիներո

9.

ի

ան

կան գիտության մեջ

ն

որը

փեկշոի(8) ւհ

թյունն

ն

տե

Ր

(որտեղ Լ-ը

բբ

Բարձ"

՛

գոլորշիացման թաքնված ջերմու-

տեղումների քանակը: Հիշ-ը կկալիգր), լան Հեղինակները գտնում են, լանդշաֆտային ղոնանեետք ր է Հ Համըեկնեն րի սաշմանները պետք ինչ որ որոշակի ինդեքսների Հետ: հրականում այդոլիսի երնույք նկատվում է. տունդրալում չո բութ յ առադայթային ինդեքսի մեծություուր. (ին ը 13-ից պակաս է, անտառային ղոնալում յում բարե(ինչպես մերձարն ասրնադա խառն, այնպես էլ բձարնադարձային արնադարձային ) մ. 1 տափաստանային զոնայում: Լ-Հ անտառներում կիսաանապատում՝ Հ--Ց, անապատում՝ 38-ի անն են Վերոչիշլալ Հեղինակները տեջերմուփ ալ թյան խոնավության փոխճարաբերուէ: երբ է ինդեքսի մեժությունը, թյունը 0,8--1,0 որ փոքրան քրանում է ավելորդ խոնավություն, այդ նույն մեծության աճում ում: ճի դեպքում նկատվում է չորության աստիճանի որոշ ինդեքսների կրկնություն Ուսումնասիրելով բեր ղզոնաներում(բարեխառն, ղոնաների անտառներ) Հեղինակները Հանգեթյո ւնն է

0,6

մոտ

յալ

լ

որ

է

ու

ւթ աի

մասնակցություն

են կղեքաները կարող կարող ինդեքսները

2)

մ

,

ու

ր

ւ

,

,

Աո

ու

տալիս,

ցուլց

«ի

«ս

րա

բարձրա ոա , մերձարնաղդարձային արե.

ամննաընդճանու բ ձեով ընդ իայ միայն

սաշմանը: զոնայի տաճշայտել

ը

ար-

տր ամաբանորեն ցներից ծակիցներից է դոյանալ միայն այն ղոտնում է, որ գետերի "ոսք կարող է ղոդերաղանցում քանակը նաներում,որտեղ տեղումների ն ղլոմինչդեռ նույնիսկկիսաանապատայի լորշունակությանը, երբ խոայն ամիսներին, նաներում կարող է Հոսք ստեղծվել Ուստի նշված ինդեքանեկավացմանդրականՀաշվեկշիո կա: լինել

Բացի ցի

այղ, այդ,

«իշյալ Ճիշլալ

գո Դոր

Հե-

տ

միայն կարող է օժանդակ մեթոդ րի օղտադործումը

մեջ: բնութագրման ղոնաների

ա-

Ա

թյան

պարբերականուզոնայականության

ան

աշխարը

ա

Լանդշաֆտային յին պոնանի լություն ունի նան ԴոլորՀր |

ո

"

Հարաբերությանգործակից՝ լորշիացումն

:

մմ,

իսկ

Բ

Է

Ն

"

Չո

անագատոան գոլորշունակության

Հմ

մեջ

գո-

ն

ոլատհղ՝Շ-ն

տարեկան

դո-

Տունզոլորշունակությունը:

ՀԱՆՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

ԳԱՂԱՓԱՐ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

Լանդ

աՖուա

չ

լին ճանու 4

ասելով լ

Հասկանում

ենքՔ ուսում-

պատկերումը

լուրաճատուկ նասիրվող տերիտորիայի բացատրուէ վրա, որը ուղեկցվում տեքստային քարտեզի խնդիրն է բաՀիմնական Հանույթի թյամբ:կանդշաֆտային մորկառուցվածքը, մորֆոլոգիական լանդշաֆւոի ցաճայտել նրանցիցլո.սաշմանաղատումը). միավորների ֆոլողիական

օբյեկտներ: անդշաֆտիդաշտույինքարտեղագրման 61

Րեաան ամա

այն

տնրիտորիալ կոմալեքաները, որոնք կաոի 1 «րտաճայակլ տվյալ մասջտաբի թարտեզի վրա: Ալս «եղ արդեն շատ կարնոր է ստանում նշանակություն տելի մասշտաբը: ան Քարտեզաճանման

նե օրագրի մեջ նշում են այն, ինչ այքով տքսանելի է, Ճավաքում են նմուշներ (ճողի, բույսերի), կատարում են չափումներ, ճշտում են ֆացիաների, բնատեղամասերի սա4մանները, կատարում են մորֆոլոդիական մասերի խմբավոՀ ապա բնականաբար ն լանդշաֆտները նրանց ժորֆո րումներ: Երկրորդ էտապում պետք է խուսաիել ընդճանրաժիական մասերը առանձին-առանձին տեղ գանել չեն ցումներից եզրակացություններից.դաշտում միայն պետք քարտեզի վրա կտեղադրվեն է օրադրի մեջ գրանցել փաստացի նյութը, ընդչանրացումՀիավորներ,ասենք լանդշաֆոի բարձրկարգաբանական տիկերը: ՄՔՓ մասշտաբի ները թողնելով ճետդաշտային կամերալ մշակման էտաղին։ ին ոչ առանձնացվում իան ֆաշտային չետաղոտությունները հրեք տիպի են բամիայն ահրր, այ նան ժանվում՝ շրջատեղանայման ( քՇԽՕՐԱՕՇ111ք080ՎԱԵ:6), մարշմ. Ա. Վիղինան(1963) գտնում է, նույնիսկ 1:10000 որ րուտային դիտարկումների ն կիսաստացիոնար։ Շրջադիդնսքում կարելիէ ցույց հանույթի տալ տական ճետաղզոտություններըկատարվում են բավական այն բոլոր մասերն ու որոնք ունեն ինչն 0,5 բա արաղ, սովորաբար ավտոմեքենայովկամ այլ տրանսպորա մբա 0,5 սմշ): տի միջոցով, երբ ուսումնասիրվող օբյեկտը ղիտարկում են ճանույթբ ընդգրկում է էրի 1. ընդճանուր գաղափար կազմելու ն նրան ծանոթանալու Ճաէտալ՝զ նախագդաշտալին (կամերալ),2. մար: Մարչրուտայինդիտարկումների ժամանակ օրբլեկտ. դաշտային կամերալ մշակում: ների ուսումնասիրությունը կատարվում է ճանդամանորեն։ կատարվումին յան նախապատրաստա-Մարշրուոներըկատարվում են սովորաբար ուսքով, ժի վայաշխատանջենը, ձեոք են Բերվում Համապատասխան րում կարող են օրերով կանգնել, ուսումնասիրել բաղզմասլիքարտեզներ, սի ճարցեր, վերցնել նմուշներ, փորձեր դնել ն այլն: նկարնե Բաղադրիչների Քարտեզներ կիսաստացիոնարդիտարկումները կատարվում էեն որեէ բուսական | այլն) օբյեկտի մուռ տեսական կանոնավոր դիտարկումների միցոււի տվյալ ջոցով։ Ասենք դնտի ափին ստեղծում են ջրաչափական կա"ճ աղբյու ֆոնդային նյութերին, է կազմվում յան, ամենօրյա ղիտարկումներ են կատարում չրի մակարխատանջների ոլլան, մարշրուտների սխեման, Հան ւ դակի, ։տղմատարության,քիմիական ծախսի ն այչ Ճարցերի վայրերի սխեման, ուղղությամբ:

րությու

որ մասշտաբը

։

ռաղ-

րոզ:

Հանույթի Դճայքում

ու

րաե

բնատեղամասերը,ջա Բիբի

չա տարի աքի,

ֆացիաները,

1որես (քարտեզի ձանդչաֆտալին

`

՛ », Դաշտային -

դոաջին հտառլում

տրղագրական ըշնդչաֆտրբ

աէրոֆոտոճանույթի

(րկրաբանական ոժմորֆոչոցիական, Հողային, ծանոթա տերիտորիային Է վերաբերող րական ներին ր դատա,

ոյսումնասիրությունների

ուսումնասիրողի ճամարպետք է

/ի

ամբողջական պատկերը, ծրկրորդտասը սկսվումէ

պարզ

րագ

ոռական գիտարկումներով: հոանդանայվում ում

րորդ

ո

մոա

բջ

բ "2" ճ

ԼՅ

ա

կատարվող

Ուսումնասիրվող շլեկա, ան ջու

7ի

Դաշտային լանդշաֆտային Հանուլթը երկու չբմնական ն տարածական (ոՂՇԱՅՈՒՅՑՄՔ ն միջին մասշտաբի ճանույթի դեպքում կիրառում են Փոքր են մարշրուտային եղանակը, ընտրում այնպիսի մարշրուտե հ Համար սպառիչ սպլատկերը ռու տեսակ ունի մարշրուուսյին

ԽԼԻՐԻՑՈՒԹՅանըօոոռ), բրոԱր աար սոր» րանաին հրա ՕՐ

Հ

|

ին

մյս ՏՆչու դառնա տի բոռ հոտորիա-

2րշրու

որի Հիման վրա ՛

տե-

ա

:

անու

.

.

բիտորիաները: էտապիՀիմնականխնդիրը լանդշաֆոի

յ-

մորֆոլոգիա

Ժասերի դաշտային Հանույթն է: ժամանելով րէ Հանույթի են կատարում օրյեկտների մանրամասն «յ.

ուսումնասի-

շաֆտի վում են

ր

ի

միավորները

մորֆոլոդիական ուսումնասիրտեղում նե տեղադրվում քարատհզիվրա: Հարասժա-

բոլոր

'

|

կան Հանույլթըշատ

ավելի մանրակրկի»"տվյալներ է տալիս, աակայն միննուլն ժամանակ մեծ ջանքեր է պաճանջում: անդշաֆտային ճանույլթի երրորդ էտապում դաշտից բերված նյութերը մշակվում են, օգտտդործելով լաբորատոր Հեւտաղոտությունների արդյունքները: Այս էտապում է, որ կատարվում են ընդճանրացումներ եզրակացություններ: կամերալմշակման էտապում երբեժն Հարկ է լինում նորից դաշտ դուրս գալ` ճշտելու շատ ճարցերյ, որոնց վրա ժամանակին ուշադրություն չէր դարձվել: երրորդ էտապում կազմվում է լանդշաֆտային քարտեզը ն տեքստայինբացատրությունը: լանդշաֆտայինճանույթի ծրագիրը իր մեջ պետք է ընդգիրկի ճետելալ ճիմնական Հարցերը. 1. աշխարճագրականդիրքը» նրա տեղըյեկանդշաֆտի բխոորիայի մասնատման մեջ: 2. Լանդշաֆտի զարդացման պատմությունը: Յ. կանդշաֆտի ձեափոխող գործոնները: ու

'

Լանդշաֆտի բաղադրիչների բնուլթն ու փոխադարձ կապերը, չրաջերմային ոհժիմը, չերմության խոնավության փոխ՞արաբերությունը: 5. Լանդշաֆտի մորֆոլոգիական կառուցվածքը: 6. Քիմիական էլեմենտների միդրացիան կուտակումը: 7. Լանդշաֆտիսեզոնային ռիթմը: ն կանխադուզարգացման ուղղությունը 4,

ու

ու

յ Լոնդոնի

շակումը

Մբ ռրղու Ի

դիտակցական ու անգիտակցականներդորմե 9. ծությունը լանդշաֆտի վրաւ 10. կանդշաֆտիռեսուրսների արժեքը, նրանց ռացիոնալ օգտադործման ուղիները, լանդշաֆտի բարելավման միջոցառումների սխեման: Լանդշաֆտի մորֆոլողիական ամենապարզ միավորի՝ ֆաղիայի դաշտային նկարագրությունը կատարվում է մո-

տավորապես ճետեյալսխեմայով (բոտ

1961):

1. Հերթական ճամարը:

՞.

ր)

Ա.

Գ.

իսաչենկոյի,

Հեղինակ:

3.

տիպի անվանումը, ռելինֆի Ռելինֆը (գենետիկական դետային դարաթումբ, ակումուլացիոն

4.

ձնը՝մժորենային

վանդ ն այլն): ա) դիրքը ռհլիեֆի պրոֆի5. Տեղադրմանպայմանները՝ ղդասոորուտ, մասըչ ստորին միջին, վերին, լում (լանջ, նրա Հատակ դաթ,դոդավորության

ն

այլն),

բարձրությունը» բ) բացարձակկ Հարաբերական

գ) լանջիթեքությունը,

դ) լանջի դիրքադրումը»

(ո-

ն Ճճողի մանր անճարթությունները միկրոռելինֆը ռելիեֆըն այլն): կոս, դուղձ,վարելաճողի ապարները» (արմատական 6. Մայրական ասլարները

ե)

ժաղումը, լիթոլո-

նրանց բերվածքներ, կեղեն, Հճողմնաճարման ն այլ.

դիան, մեխանիկականկազմը

արտաքին բնորոշ

Արմատական կարբոնատայնությունը: Հատկանիշները, են տեղա-

տրվում պարներիառկայությանդեպբում ցույց ճեղքայնությունը։ ճողմնաամրությունը, դրման տարրերը, լ աստիճանը, Հարման

ջրաթափանցիկությունը ):

պրոցեսները դեռմորֆոլոգիական Մ

ժամանակակից

շ.

(ֆիղիկական

ն

ինտենաիվություՀողմնաճարման քիմիական

դեֆէրովիան, կուսռակումըչ նը, լվացումը,բերվածքների տ լ

այլն): կարոտը սողանքները, լլացիան,

խոնավացմանպայմանները ա) ջրային Պաշվեկչիո, ճանրիչ աստիճանը բնույքն Բ) խոնավացման 8.

ու

կան

ոոքի ււ

բնաբնա

ինտենսիվությունը: դրենաժի բնույթը,Համը, կոշջրերը(ոռեղադրման գ) Գրունտային

տությունը): 9.

Բուսական ծածկը (նկարագրելըստ

Մէ

յարուսներին

են-

կազմիբնութադրմամբ): տեսակային թայարուսների, նկաէ մորֆոլողիականպրոֆիլի 10.Հողերը (տրվում

Ամսաթիվ, տարեթիվ:

5--1320

րագրությունը սովորական հղանակով, թ-ի կարբոնաալմ նության չլ ցուցանիշների ղ ւսշ տուս Հասարակ, յին որոշումով): 11. կենդանական աշխարձը: 74: Մարդու Ֆերզորժությունը ն ֆացիայի տնտեսական ս

օղզտաղգործումը: բաժնում Յուրաքանչյուր

գրանցումների Համար,

Դնտք է նշել,

որ

տե 1

է քողնվում

լրացու (ր« Ցուցիչ

դաշտումամենադժվար խնդիրը լանդ-

մորֆոլողիական մասերի սաճմանների սնցկացումն ճաճախ ձրկրի մակերնույթի Վրայից դիտելիս Հնարավոր չէ մաճմանազատել ֆացիան կամ տեղամասը: Ալս դորժում Ձոր օգտակար ձն աէրոֆոտոնկարները, Վերեից Դանփաժտեղանքիվրա տառմանները չատ լավ են երեում ե այդպիսի Հանույքի դեպքում շաֆտի չ-

նկարա-

րեն

ռաշմանազատումը զդալիո-

Հնշտանում է,

Դաշտային Հանույթի արդյունքը լինում է ալն, լանդշաֆտային օբյեկոները իրենց տեղի գտնում տեզի վրա: Այդպիսի քարտեզի վրւսստացվում են

որ

բոլոր

են

քար-

րաք.

դամասերի ֆացիաննրի ուրվագժերը,Այս քարտեզը դեռն» ու

Քարտեզ չէ, լանդշաֆտային չտան է,

այն լանդշաֆտային քարտեղի որի ճիման վրւս կազմվումէ

առաջին

իսկական

(անգշաֆաային քարտեզ: Սամերալ

մշակման էտապում ֆացիաներն տեղամաանրը խմբավորվում են, կազմվում են ավելի խոշոր Այս խնդիրը Հւ միավորներ: լանդշաֆտային

ֆոլոգիական է, սույքի ամենաբարդ Մշակման չտապում մասն

ու

մոր-

սլաճանջում է

ճժ

տություն:

կատարվումէ օբյեկտների գններալիՀիմքում դրվում է երկու Հիմնականսկղբունք՝

Ան «րի

փառա ԻԿոթիաէ գաի եա

ւար կառո այսինքն ոդաֆա), տերիտորիալ 2) Անցումկոմպլեքսների սկզբունքը: նույն(արԴի (բնու) դառակարգման ցածր աստիճաններից ավելի բարձր միավորումների բն ատեղամասերի (օրինակ տեսակ66

ներից դեպի դասերը, այնտեղից՝ տիպերը կամ ֆացիաների տեսակներից դեպի դասը, տիոլը ե այլն):

Այսպիսիաոկղբունքըկոչվումէ

տիաբանական սկզբունք: արտեզը տիպաբանական է: քարտեզ Տվյալ դեպքում քարտեզագրմանոմ ն օբլեկաներ օբյեկտնե երջին Ճճաշվովդառնում են ոչ քեն առանձին մորֆոլոդիավերչ ն միավորները. ն կան մասերը, այլ տիպաբանական միավորները. օրինակ,

աաա,է

ն

լանդշաֆտային

ՄԱՆԻ

սռեղամասերի տնսակները, դասերը, տիպերը նե այլն: Աշխարճադրականբնական կուխղլեքոների տիպաբանությունը ն նրանց քարտեղաճանումը ամենալանդշաֆտագիտության բարդ

խնդիրներից մեկն է: Բնականկոմպլեքսների տիպա-

Աաանավան արուի (որդի քարտեզի ար էԳարի

բանությունը Հիմքն

է

կաղմում։

լեղենդում

պետք

պոլվի կազմվելիք քարտեզի բովանդակությունը. այստեղ ճիմնական միջոցը դունավոր ֆոնի ստեղծումն է: Գունավո ֆոնի միջոցով կարող են քարտեզի ճիմնական տիպաբանական կատեզորիաները:

լիո անոթ Կրաանատոզու

Բացի դունավոր ֆոնից օգտագործում են նան զանազան նրբազծեր (շտրիխներ), սն ն գունավոր պայմանական նշաններ, տառեր թվեր: Գունավորֆոնի վրա տրվում է երկրորդ շերտր սն նրբադժերով, այլնուճնեոն հրրորղ շերտը՝ սայ դունավոր նրբազծերով պայմանական նշաններով, չորրորդ շերտը՝ տառձրով թվերով ն այլն: Սակայն բաղ- : մաշերտ քարտեզները դժվար ընթեռնելի են ն կարիք ունեն ուսումնասիրման. նրանք ցայտուն կերպով չեն պատկերո ուսումնասիրվող օբյեկտը, ուստի պետք է խուսափել բաղու

ու

ու

մաշերտ քարտեզներից:Ամենից մեծ ժանրաբեոնվածությունը չպետք է անցնի երեք շերտից, այլապես ալն կդառնա խիստ աո ւդառաւի (բ

Որքան քարտեզի լեգենդը մշակվաժ

ու

կատարյալ լինի,

քարտեզը Ճճաջողկստացվի, ուստի այնքանլանդշաֆտային լանդշաֆտային ՃանույթիՃաջողության առաջին գլավականը լեգենդի կաղմոլն է:

աՀ տերիտորիայի ն յուրաքանչյուր լեգենդ, ժի միասնական ընդ որում տարբեր լեղենդ են կազմում, մար ինքնուրույն

տարբեր է: մասշտաբիդեպքումլեգենդը

աաա»

ին

լլ

"22272777727. ՀՅ»

ԱԱ

22222217 777777 222222 7172 27/27/7777

քարարտաճայտումը

կոմպլեքսներիանալիտիկն սինԱշխարչագրական յտեսակլենել՝ է երկու վրա կարող

ատոավ

տեղի

ոռի որ քարտեղի է նրանում, էությունը (րոլանում Առաջինի են կացնում առղանժիջոցովանց վրա տարբեր նշանների ոհլիեֆը։ բուսական բաղադրիչներ` ձին այխարճագրական քարտեզները անալիտիկ կ Այսպիսի

Ճողերը աշխար«ը։

այլն:

մմ-

կոմոլլեքսը

աշխարճագրական չեն կարող արտաճայտել նպանրանք միայն Հատուկ ուստի վերցրած, թողջությամբ են Հեւասլնդել: տակներ կարող

"Նկ..2.

ՀՐՑՑ»

Զանգեզուրի լանդշաֆտային քարտեզի մի Հատվածը լանդշաֆտ որ` . ցորավասԱԽ" մլ

3.՛

է

՛

ՀԱ

ԱՈ

չո Մին

կմախքային ճողերի վրա:

րարձրուքյան

փոջրաքնք

լանդշաֆու անտառատավաստանների

: Մերձալպյան լ.

տա-

կմախջային

դարչնա սպակավազորԻՈՆ Է

:

ւյն

Պողերի ձող

Է

դուր Խոս

անտառների, լանդչափաւ

հաա ե

2.

վրա:

սարավանդների կիսախոնավ

լանդշաֆոու անաաոների

.:10.

ողերի

լանդշաֆտ սակավաղոր

6..Զառիքավխլանչերի չերի

մարզադետինների լանդշաֆտ Հրաբխային նհ խարամային կոներ: ժայռեր ն քջարավփներ:

լ աաշաֆանորն արք

նրանց մորֆոլողիական մասերը ն տիպաբանական կատեգորիաները այնքան վ ճն արավոր չի եղել ստեղծել ինչն այժմ այ բաղմաղան են, որ մինչն ու

Ի

կամ այն կարգի(քճոր) են

ա2-

տի-

կոմողլեքսները:

ըստ

կան

բա

քարտեղները» սինթետիկ

պերի, դասերի, տեսակների: են դառնում ոչ քն օբյեկտներ ների վրա արտաճայտման բաղադրիչները,այլ նրանց առանձին այխարճազրական

մազանագագուն հորան» սարավանդների կիսախոնավ ջին ութր լեռների հանածո առտանային 5.

է, այժմ այն կարծիքին

որոնք միավորվել կոմպլեքսներ, խարճադղրական Այսպիսովսինթետիկջարտեղ-

Տա:

1.

մեծ

ամենից մեծ Հեռանկար նն այս որոնց վրա տեղադրում

որ

յ

մասը Լանդշաֆտագետների ունեն

Հանույթիժամանակ լանդշաֆտային Տարբերմասշտաբի դառնում են քարմիավորները մ որֆոլոդիական տարբեր Այսպես,օրինակ, ոքր կոնկրե տեղաչանման տ

օբյեկտներ:

առանձժամանակ վարու կն

մասշտաբիթարտնդաճանման զոնաները, տիպերը, լանդշաֆտային լանդշաֆտների նացվելպրովինցիաները: ինչպես ակներն է նույնիսկ երկրները, վրա: աղդ քարտեղի տեղ չեն դտնում լանդշաֆտները ա-

ռանձին

զորում արդեն քարտեզներում Միջինմասշտաբի բնատելանդշաֆտներ» առանձին տիպերը, լանդշաֆտների Մեծ մասշտաբի քարտեղներում տիպեր հ այլն: տեղ

ղամասերի

Հանղես

են

գալիս

տի-

դասակարգմանտիտեղամասերի բոլոր

նույնիսկ ֆացիաների լաբանականկատեդորիաները» մեծ մասշիսկ 1:50000-ից կատեգորիաները, ւղաբանական ֆացիաները: բոլոր ուսբի քարտեզներում՝ ուսումնասիրություն ինչսլեսնշել ենք, մարշրուտային

Հաճախմանրակրկիտ առանձին Հանգուցային

ների ընթացքում սիրում

են

Նր

կերպով

ուսումնաչ

'

Ե Ր Կ Ր Ո Ր Դ

(Ճո0ՖՎՅՇՐԽՔԼ):Սրանք շատ տիպիկ են տվյալ տերիուստի նրանցից մի քանիսի ուսումնասիրման. տորիայում, վրա կարելի է ընդճանրացումներ կատարել: ՎՏԹԵԼՇ

Մ Ա Ս

մարշրու-

ճիմնական օբյեկտ ծառա-չ ուսումնասիրությունների ապա յում են բնատեղամասերը, ճանգուցային Ճատվածտային

ների ուսումնասիրժան ժամանակՃանույթի օբյեկտ ծառաեն ֆացիաները:Այսպես,օրինակ, Արագածիմերձկա-չ տարային սարավանդր իրենից ներկայացնում է մի լանդշաֆտ: Քարտեղաճանան ժամանակ յուրաքանչյուր Ցադաշտային կրկես Հանդես է դալիս որոլնա մի բնատեղա-չ յում

սառ-

մարշրուտային միջոցով Ճճանույթի Քարտեզի վրա: Սակայնայս լանդշաֆտում մաս

ն

տեղադրվում է շատ բնորոշ են չինգիլների ֆացիաները: Բոլորչինգիլները Հնարավոր չէ առանձին-առանձին ուսումնասիրել, կարելի է ընտրել չինգիլների մի կոմպլեքս՝ ասենք Ամբերդիվերին Հոսանքներում, որը կդառնա Ճանզուցային տերիտորիա: Հատ-

Այդ չինգիլների մի քանի ֆացիաներ մանրակրկիտկուսումնասիրվեն, ուսումնասիրման արդյունքները բավարար կլինեն Արագածի բարձր լեռնային շրջանի չինգիլների բնույԱվպարզելու ճամար: Այսպիսով, ճանգուցային տերիտորիաուսումնասիրման օբյեկար դառնում է լանդշաֆաոի ներում ամենապարզ մորֆոլոգիական մասը՝ ֆացիան, վածում

՝

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ԳԵՌՔԻՄԻԱ

գիոքիմիան երիտասարդ գիտություն է կանդշաֆատների դարի 40-ական թվականներին Այն ծնունդ է առել մեր

մե Հ0-րդ դարի սկզբից երկրաբանական՝ դիտության ակսեց զարգանալ մի նոր ճյուղ՝ գեոքիմիան, իսկ աշխար Ճաղզրությանժեջ՝ լանդշաֆտագիտությունը։ ՕԱյս երկու դիէլ սերվեց մի նոր գիտությոմբ լանդշաֆտտություններից ների գեոքիմիան։ Վերջինիս Հիմնադիրը Համարվում է Բ. Բ.

Դեռես

Պոլինովը (1822--1954)։

լանդշաֆտների գեոքիմիայի գիտական Ճիմքերը ն արմատները գնում են դարերի խորքը։ Մինչե մեր դարի 30-ական թվականները ինչպես լանդշաֆտագիտության,այնպես էլ դեռքիմիայի ասպարեզում բազմաթիվ արժեքավոր գաեն առաջադրել Վ. Վ. Դոկուչանը,Վ. ի. Վերնադաղդալիարներ կին, Ա. ե. Ֆերամանը, Ֆ. կ, կլարկը, Վ. Մ. Գոլդշմիդտըն. շատ ուրիշներ: Սակայն այս գիտնականները միայն ընդճուպ մոտեցան լանդշաֆտների գեոքիմիային։ Բայց միայն Բ. Բ. ՊոլինովինՀաջողվեց ստեղծել մի ամբողջական տեսությոմ, լանդշաֆտների գեոքիմիայի մասին: Վերջին երկու տասնամյակներիընթացքում լանդշաֆատների գեոքիմիան բուռն զարգացավ: Պոլինովյան գաղավարչ ների շարունակողներ ն ղարդացողներ ճանդիսացան Ա. ի.

Պերելմանը,Մ.

Ա.

Վինոդրադովը,Վ.

Գլազովակայան,Ա. Ա. Սաուկովը, Ա. Պ. կովդան, Վ. Վ. Դոբրովոլակինն շատ

Ա.

դեռքիմիան ուրիշներ:կանդշաֆատների

որպես ճատուկ դիս-

իլին ավանդվում է մի շարք ճամալսարաններիաշխարՀագրական ֆակուլտետներում,իսկ Մոսկվայի «Ճճամալսա1

րանում ստեղծվել է Ճողերի աշխարճադրությանն լանդշաֆոների դնոքիմիայի ամբիոն: լանդչաֆաների գնորիմիան մեծ կիրառական նշանավուճեթյուն է ստացել Ճատկաղես 2Ճանածո Ճճարստությունների Մշակված ք 4ճատուկ մեթոդիկա, տախուղման ասպարեզում: են Հանքային մարմինների մեկնաբանվում որի շնորճիվ ստեղծվող ցրման ճանքապսակներում (օրեոլներում) շուրջը (անդշաֆաների դեոքիմիական շեղումները (անոմալիաները): իմանալով քիմիական էլեմենտների միդրացիայի օրենքնե րը: կարելի է պարզել բուն ճանքավայրի տեղը: Տիպիկ օրին ուրիշների նակ կարող են ծառայել Մ. Ա. Գլաղզովակայայի

ՀարավայինՈւրալում: (1961) ուսումնասիրությունները կանդշոֆաներիգեոքիմիան մեծ կիրառություն ունի

Քիմիական

դյու-

ղատնտեսության ասպարհղում: էլեմենտների ն կենսաբանական շրջանառությունը միդրացիան, շուտ Ճարցեր առնչվում են բերքատվության բարձրացման, անասնաբուծության ճետ (Վ. Ա. նովդու, ն. ի. Պարֆենովու, Ե. Ա. Ց8արիլովան ուրիշներ): դեոքիմիան խոշոր ղեր ունի առողջապա-Հչ կանդշաֆոների ճության բնադավառում: Ա. Պ. Վինոդրադովի(19492), Վ. Վ. կովալսկու (1957) ուումնասիրություններըցույց տվեցին, որ ՍՍՀՄ-ի մի շարք էլեմենտների տերիտորիայում առատությունը կամ պակասը պատճառ են դառնում մարդկանց, կենդանիների բույսերի ղանաղան ձճիվանդությունների ծառաջացման: Այժմ մարդկային Հասարակության առաջ է ցել մի շարք ռադիոակտիվ էլեմենտների երկրորդական ցրման պրոբլեմը՝ կապված արդյունաբերության, դգյուղատնտեսության, բժշկության մեջ, ռազմական տեխնիկայում այղ էլեմենոների օղտադործման եո: Առաջնակարգնշա նակություն է ստացել ռադիուկտիվ էլեմենտների :եզոքացման, նրանց վնասակար ներդործությունը թովլացնելու միջոցառումների Ճարցը: Լանդշաֆտներիդեոքիմիայի խոշոր պրոբլեմներից մեկը լանդշաֆտների գեոքիմիական մելիորացիայի «արցն է, լանդշաֆտի բարելավման, մարդու Համար այն ավելի օդտակար դարձնելու ճարցը։ Այս խնդրի իրադործումբ կասռլու

առա-

ուսումնասիրման, ված է լանդլաֆտներիբազմակողմանի ճետ: նրա Համակողմանիիմացության

ժայաստանումլանդջաֆաներիգնոջիմիան երակն Սկզբում տասնամյակում:

երկու վերջին զարգանալ

սկսել է ունեցել է

այն

(ն.

ի.

դեոքիմիականե Հիդրոքիմիականբնույթ Ա. Ռ. Գալստյան, Դոլուխանովա, Գ. Մ. Ղառիլանյան

վ. Ա. Ավետիսյան, Ա. ի.

Գերմանով

ե

ուրիշներ):անդ-

կատարչ դեռքիմիականբնույթիաշխատանքներ շաֆատների խԽ. միջոցով

(Ռ. Հողադետների ադրոթիմիկոսների Պ. Միրիմանյան, Գ. Ս. Դավթյանն ուրիշԽ. Այդինյան, են լանդներ): Արդենաշխատանքներ ծավալվել իսկական ասղարծշաֆաների գհոքիմիականուսումնասիրությունների վել

են

ու

Գ. Բ. Գրիգորյան զում (Դ. Պ. Մալյուդա, Հ. կ. Գաբրիելյան, ե

դեռքիմիական սիստեմատիկ Լանդշաֆտների ուրիշներ): են

կատարվում ՀՍՍՀ դիո. ուսումնասիրություններ

ակա-

սեկտորում: աշխարճադրության դեմիայի ում

ՍՍՀՄլանդշաֆոների դգեոքիմիան,որպես դիտություն, ճիմունքների լույն լայն ճանաչում է ոտացել.դիոության

դործումմեծ պրուլագանդայի Ա.

բը։

Ի. Պերելմանի ու Ա.

հ.

Մ..Ա.

Պերելմանի

են ունեցել նշանակություն

Գլազովսկայայի աշխատանքնետճաաճՓճ» գիրքը մի

«ԼՇօախու

է բուճէ ունեցել ե ճանդիսանում քանի ճրատարակություն ճեու ճանդամանորեն որտեղ ձճեղինակը ական դասադիրք, լուծում է լանդշաֆտներիդնոքիմժիայի«իմ-

տնողականորեն

նական Հարցերը: Ըատ Ա. ի. Պերելմանի լանդշաֆաների գեոքիմիան մի գիտություն է, որն ուսումնասիրում է քիմիական էլեմենտերկրի աշխարների միգրացիայի օրինաչավությունները նա է, որ լանդշաֆաների պանում "'ճագրականթաղանթում: դեոքիմիայի դիրքերից ելնելով լանդշաֆտը իրենից ներկալացնում է երկրի մակերնույթի մասը,որտեղարեդակի էներ Ճճիդրոսֆերայի այի ճաշվինիրագործվում է մթնոլորչոի, Այդ միգրացիա: էլեմենտների քիմիական լիթոսֆերայի ունենում է փո սֆերաների դրացիայի ընթացքում տեղի են ժեկը փոություն, նրանք փոխադարձաբարթափանցում են նոր բնական մարմիններ կենդանի ուսի մեջ, ծադում

տողեր, Ճողմնաճարմանկեղն, բնական ջրեր: օրդանիզմներ, Ուսումնասիրելով էլեմենտներիմիղրացիան մենք ճանա-

չում ենք կապերը մթնոլորտի հ միջն, բուսականության

բու-

տականությանն Հողերի միչն, այսինքն՝ լանդշաֆտի Հիմնական մասերի միջե. ուստի, դրում է Պերելմանը, կարելի է ասել, որ լանդշաֆտի դեռքիմիան՝ պատմուատոմների թյունն է լանդշաֆտում: մ.

է

կանդշաֆաոների դեոքիմիայի բովանդակությունը բուռ Ի. է, Պերելմանի (1966) ճետեյալն 1. Լանդշաֆտի ընդչանուր գեռքիմիա. ուսումնասիրում բոլոր կամ նրանց մեծ մասիգեոքիմիա(անղդշաֆոների,

րան -.

առանձնաճատկությունները: Լանդշաֆտների գեռքիմիայի ռիստեմատիկա, որտեղ

ուսումնասիրվումէ լանդշաֆոների դեոքիմիական դառսակարգումը, ն լուսաբանվում են նրանց առանձին

տիսլերի

առանձնաշատկությունները: գեռքիմիական

ժ. Լանդշաֆտների դեոքիմիական աշխսարճագրություն, որտեղ ուսումնասիրվում են գեռքիմիական լանդշաֆոների տեղաբաշխման օրենքները, շրջանացման սկղբունքները,

քարտեղաձանումը: 4.

Լանդշաֆտիպատմական գեռքիմիա, ուսումնասիրում

է անցյալ

երկրաբանական էպոխաների լանդշաֆտների դեո-

առանձնաճատկությունները: Քիմիական ծ.

կանդշաֆատում առանձինէլեմենտների որՀգեոքիմիա,

տեղ ուսումնասիրվումեն

այդ

էլեմենտներիպատմությունը

տվյալլանդշաֆաում: ատոմների Քիմիական Հատկանիշների

վրա Հիման

ները:

մեկնաբանվում են նրանց

օրենքմիգրացիայի

ԳԵՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏ

կամ լանդշաֆտ էլեմենտար Տարրական

Ի

առաջին մասում Ձեռնարկի ն ՅԻՈՈԲԿ

(ֆացիա)

սրվեց դաղափար լանդշաֆոորղլոգիավան մասերի վերաբերյալ:Տեսանք,

(լանդշաֆտի ամենատարրականմասը ֆացիան էր: կանդշաֆաների դգեռքիմիայումֆացիան ճամաղոր է տարրական "է Բ. Բ. Պոլինովի լանդշաֆտի: Այս տերմինը ուտեղծվել կողմից ն չատ Հեղինակներ (Ա. հ. Պերելման, Մ. Ա. Գլաղովսկայա ն ուրիշներ)ի պատիվ Պոլինովի շարունակում էին օգդոադործել երա կողմից առաջարկած տարրակա լանդշաֆտ տերմինը: Բ. Բ. Պոլինուվը (1953) դրում էր, որ տարրական լանդպետք է ներկայացշաֆաորիր տիպիկ արտաձճայտությամբ նի ռելիեֆի մի որոշակի էլեմենտ՝ կազմված մի ապարից, կամ չրաբերուկից, որոշւսկի բուսական Ճամակեցությամբ պայմանները ստեղծում են Ճճողիորոշակի տարայս բոլոր ն վկայում են տարրական բերակ լանդշաֆտիմեջ լեռնային օրգանիզմներիփոխներգործությանմիանման ասլարների որ

ու

ղարդացմանմասին: Տարրականլանդշաֆտի չափերի մասին Ա. Ի. Պերելմանը տարրականլանդոր տեսականորեն այն միւոքնէ ճայտնում, շաֆտր կապված չէ որոշակի առավելագույն չափերի ճետ հ մեծ Երկմենք կարող ենք այն սպաւոկերացնել ինտերվալում: բի կեղնի որեէ ճատվածը տարրական լանդշաֆտի վերաէ ճաշվիառնել(թեկուզ յւ մտովի)տվյալ դրելիսանճրաժեշւո մեծ տերիտորիա-չ էլեմենտի տարածումընշանակալիորեն յում: Օրինակ, դրում է Պերելմանը, աղուտի բիծը 10 մշ մաէ երենիցտարրական լանդշաֆւո կերեսով ներկայացնում որովճեւոնմենք կարող ենք պատկերացնել աղուտ տասնյակ կամ ճարյուրավոր անգամ մեծ չափերի: Սակայն բնության որոնց չափերը մեծացնելչի մեջ կան դոյակցություններ, կարելի՝ օրինակ ճաճճային դուղձը չենք կարող պատկերաւ նել «Հարյուր կամ ճազար անդամ մեծացված, կամ նույնը կարելի է ասել մրջնաթմբի, ծառի մասին հե այլն, Հետնաբար սրանք չեն կարող լինել տարրականլանդշաֆտներ:Այսպիսի օբյեկտներին Պոլինովն անվանեց լանդշաֆտի սատարրեր կամ լանդշաֆտի դեմանայինկառուցվածքային լանդշաֆտը ունենալով տերիտորիա տասլներ: Տարրական իրենից ներկայացնում է մի բնական կոմպլեքս: Տարրական լանդշաֆտներըերկրի մակերնույթի վրա խիստ

բազմազան են, սակայն միգրացիայիպայմանների տեսակետից Բ. Բ. Պոլինովը(1956) նրանց բաժանեց երեք խմբի՝ է

Նկ.

8.

Տարբական լանդչաֆաիխ սխեման ըստ

Բ.

Պոլինովի

1.

:

էլյուվիալ լանդշաֆտներ, սուպերակվալլանդշաֆտներ

են

ռելիեֆի ցածրադիր ժասերում, որտեղ գրունտային ջրերը բարձրացմանշնորճիվ կարող են մինխոր չեն ն մփազական չե երկրի մակերնույք Ճասնել: Այս լանդշաֆտներումջիմիական էլեմենտների մուտքը կատարվում է բարձրադիր մասերից լվացված նյութերի ճաշվին: Սուպլերակվալ լանդշաֆտներում կուտակվում են մի շարք Քիմիական էլեմենաներ, ստեղծելով յուրաճատուկ ակումուվացիոն Ճողմնաճարման կեղեն:Արարատյանղաշտի մի շարք ճատվածներում ստեղծվել են տկխւղիկսուպերակվալ լանղշաֆաներ՝ աղոսոներ, որոնք ճարուստ են սոդայով ու այլ

աղերով:

Բ.

1--Էլյուվիալ, 7Է-սուղերակվալ, 1/1--սուբակվալ: ՉՀ.

Սուպեբակվալ(վեոջբյա) լանդշաֆաներ ձնավորվում

.

լանդշաֆտներ են լանդշաֆաները ստորջրյա Սուբակվալ նա են ակվալ),որոնց (որոշ աղբյուրներում այն անվանում յուրաճատուկ է նյութերի ներմուծումը: Սրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ ծովերի օվկիանոսներիսուբակվալլանդշաֆտներ է կոնտինենտալ լանդշաֆոոն եր: Առւսուբակվալ ջինները ուսումնասիրվում են օվկիանոսադիտությանմեջ ե կատարվածեն խոայդ ուղղությամբ վերջինժամանակներս շոր աշխատանքներ: ու

սուբակվալ լանդշաֆաներ:

էլյուվիալլանդշաֆաները ձնավորվում ռելիեֆի դրական ձների վրա, որտեղդրսից քիմիական էլեմենաների մոււոքըՀնարավորէ Ժիայն մթնոլորտայինտեղումների Հետ միասին,կամ քամիներիժիջոցով:Հողմնաչճարման մժիջո-

կոնտինենտալսուբակվալ լանդշաֆտները (լճեր, գետեր) սերտորեն կապված են էլյուվլուլ լանդշաֆաների ճե, որոնցից սնվում են. էլյուվիալ լանդշաֆաներից լվացված նյութերը այստեղ կուտակվում են: Ջրային ավազանների Ճատակում ձնեավորվողնստվածքները անընդճատ աճում են

շարք էլեմենտներՃճեռանում են լանդշաֆտիցն ձեվաւ/որվում է այսպես կոչված մնացորդային բնույթի Հողմնաճարժան կեղե։ Ա. ի. Դերելմանը (1956) գանում է, որ «էլյուվիալ» բառը անչճաջող Է ն ալդ տիպի

շատ

սարաչախ օգտագործում

կառակ լանդշաֆտներ: Սուբակվալ լանդշաֆտների բիոցենողները յուրաճատուկ են, կախված չրային ավաղան մուտք ն ն ծող ն նյութերի ն ու գործող քանակից բնույթից:

պով մի

տալիս է

լանդշաֆաներին «ինքնավար» անունը:Գրականության մեջ Հավա-

ինչպես է լյուվիալ,' այնպե Բո" ինքնավար տերմինները: կամ ինքնավարլանդշաֆաներում չջրալին միգրացիայի շնորչիվ շատ քիմիական էլեմենտներՀեռանում են

ւճաումիու

հն,

այնպիսիները, որոնք դժվարությամբ Դո վում: ոմ լանդշաֆաներում ճողի մեջ Խորությա17" ձնավորվում է իլյլուվիալՀորիզոնը, որտեղ կուեն

"

չո ակվու «ծ

Ն

Այս

լ

ե

վերին

որոշ

Հորիզոններից լԼմացված նյութերը:

ն

իրենցից

են Ճաներկայացնում էլլուվիալլանդշաֆատներին

լանդշաֆտներիվերոճիչյալ բաժանումը շատ է կարիք ունի ճնտադա դետալիզացիայի ուղղությամբ զղալի աշխատանք է կատարել ն

սխեմատիկ Այս Ա. Գլա-

Աթոո Մ.

ղովսկայան (1962, 1964): նա մտցրել է գիտության մեջ մի քանի լրացուցիչ, անցողիկ լանդշաֆտներ (եկ. 9, 10):

ՀՈ ՏՅ»7-,

Ն.

ԱԱ112

ՆԹԵ 22/22/22

ւ"

Է`) են.

բ

բշջթ

Թբ

Ըոթ

թշն

--

-.

-

Տարրական չան տասավորո դշաֆոտներ

9.

ապարներիմարդի

բ

էլ

-,

--

«էօ

րությունը Հրաբխային մասսիվ նենտների վրա ե

Մ.

բատ

Ա.

Գլազովսկայայի (1962): ապարների ճողմնաչարմանկեղեն,

7:«այրքոմնային այթքումնային

2. կ.

10.5

նհատվածքային ապ արների

«.ն

2.

Հողմնաչարմանկեղե

կս

գորյուվիալ

ապարների դելյուվիլ,

Յ.

:

ր

նյութերի կուտակում

Ժ.

,

յունների թրաանեսիվ 6.

:

կուտակում,

)յութնրի տեղաշարժ պինդ ձ. նյութերի տեղաշարժ

Պողմնաբարման կեղնի մեջ

նստվածքներում

շնորճիվ դելյուվիալ

՛"

վիճակում,

լուծույթներում, նյուքերի տեղաշարժ նն րծժվող չրի

Հետ

միասին:

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԷԼԵՄԵՆՏՆԵՐԻ

ՄԻԳՐԱՑԻՈՆՈՒՆԱԿՈ

ՒԹՅՈՒՆԸ շը

աԱ Հնարավորեղավ պարզելլիքոսֆն-

էրՍլարկը

հա

աի

:

Հորանրի բիմիական կաղմը,

Ամերիկյան գիտ-

խնդրիուսումնասիրմանը նվիրի բշանը նհվիրեց տարի: իքոսֆերայիկաղմ զմի մեջ մանո Ղ մ բիմիական էլեմենաներիանա 4ի արտաճայաման միավորը կլարկն է.ո ալն չր տոն ռիտութ մնջ մած է Ա. 6. Ֆերամանի առաջարկովի պատիվ Ֆ. Կլարկի. դ Սրնեէ (արգի։ նյութի կլւս կ ասելո/ վ Է

այդ

/՛ ճասկանում տոկոսային ժոուն "Ը լիթոսֆերայարունակութ չում, մրնոլոո տում կամ նք

այդ

.

ութ /ութի

Լ

տաճայտումեն սովորա բըբար ՛ թո սֆերայի

մաններում՝ եթե

Հիդրոսֆերայում, Կլարկնե Րը արկշռային տոկոսներով:

կլարկները տատանվում են ծն Թթվ«ժռի

կլարկը

է,

Հո

ապա

մեծ

կան

ի

սաճ-

էլե-

6.

ԿԱՆ

ոմլինֆի լ

մարզում

Փխրուն նստվածքներ, դելյուվիալ նստվածքներ, գրունտային ջրերի շռրիզոնը մաղզականջրի

1.

՛

ամինմաժքծջնքրում կողային ներչոսքի շնորճիվ

,

Զի

լանդշաֆաներիղասավորությունը թյունը լանդշաֆտներ

տարածման ներում՝ փխրուն նստվածքների Մ. Ս. Գլազովսկայոյի (1962):

ապարների դելյուվիլ

՞"

3.

Տարրակա կան

.

ճետ

էլեմենտ1

լրատ

միասին,

ակում, դ վիճակում ռլ պինդ նյութերի տեղաշարժ ապարների ճեղքերի մեջ ներծծվող ջրի ճետ միասին:

ու

ո

տեղաշար

ժ

մենաներ, որոնց կլարկը Հավասար է 1.10 -/0.-7.10-174ղա դիում, ակտինիում, պոլոնիում, պլուտոնիում, ռադոն ): Սոոըն բերվում են տվյալներ մի շարք էլեմենտների կլարկների ԱԱրաՔորրալ (բատ ն, Հ Գինոզրադու 17027, ասպա օվն կիանուի մթնոլորտի, լիքուֆերան ժինչն 16 կմ խորուքյան ավ (ալուսավ 1):

անն Բիմիական

կշռային էլեմենտը| կլարկ |

Թթվածին

«իլիցի"ւմ Աի" բկաք կալցիում

ռատ Ր իում

դալիում մաղզնեզիսւմ տիտան մանգան

ֆոսֆոր ֆոոր

բարիում ժծումմը օտրոնցիում

47,0 23:5

Լ.

Տր

Են 4:

Տոմ ոոորի

Զ , 50

հաթեիում

լիու վանաղիում

2,96

ինկ

2,750 ՓԸ" 1,787 նիկել 0,1

9,3.10-շ 6,6.10-2 6,5.10-շ 4:7.10-2. 3,4.10-2

ոմ

ոլղինձ

0,45

ի

Աղյուսակ 1

էլեմենտը|

Քիմիական

եթիում աԻրածին ազոտ

| բերիլի»..7 | արավ զորալտ

կշռային կլարկը արը

17:10-: Է5:10-: 15.

Զ ,10-3 ծ,3.10-3

1 -3 8,3.)0 5,8.10-3 4չ7.10-3 3,2.10-3

2,3.10-5 1,9.10-5 1,8.10-3 3:8:10-«

2,5.10-4

ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակը, թթվածինը, սիլիցիումբ ն ալյումինիումը կաղմում են 84,5 գե, իսկ եթե նրանց դումարենք նան երկաթը, նատրիումը, կալցիումը,մադնեզիումը ն կալիումը, ապա կստացվի99,083 00, եթե բերվեն ծաԱվելիմեծ կոնյտրաստներկստացվեն, վալային տոկոսները, այսինքն եթե տրվի զանազան էլեմենտների ատոմների բոնաժ ծավալը տարաժության մեջ։ Այս կարգիճաշվումներ կատարել է նորվեզական գեոջիմիկոս Վ. Մ. Գոլդշմիղտը։ նա գտավ, որ ամենատարածված էլնմենաները դտնվում են լիքոսֆերայում դնդի ձն ունեցող յոների յոնսքով։ իմանալով այդ լոների շառավիղները Հնարավոր եղավ պարզել նրանց ծավալը: Ստորն բերվում են մի քանի էլեմենտների ծավալները լիթոսֆերայում: Աղյուսակ

ելեմենաը

եար

Ն

Զու գալի Ֆատրիումբ 160 -

բիո

| |

Էլեմենտը

Ար

մաղնեղիում

0:60 | ,

,

Քոն

Ծավալը

0:68 0.56

Ս,22

Վերը բերված թվերից երնում է, որ լիքոսֆերայում իր ծավալով առաջինը ն իշխողը թթվածինն է, որի խոշոր յոները ուղղակի միմյանց են Հղզվում։ Մնացածլոները տեըթվածնի լոների արանքներում: կանդշաֆտներիճամար շատ բնորոշ է քիմիական էլեմենտների անճավասար բաշխումը։ Այստեղ դոլություն նեն ճիմնական կ երկրորդական էլեմենտներ: Առաջին խմբի մեջ են՝ Օ, ՏՆ, ՃՆ Էօ, Ըռ, Խո, Ն Իջ, Ը, ՒՆ Խ Տ, 5, Ըն Սրանքունեն բարձր կլարկներ ն որոշիչ են լանդշաֆտներիգեոՔիմիական լուրաճատկությունների ճամար: Մենդելենի աղյուսակում ճանդես եկող մնացած էլեմենտները երկրորդական են ն ունեն ցածր կլարկներ: Այն էլեմենտները, որոնց կլարկները ցածր էս 0,01-ից կոչվում են ճաղզվագյուտէլեմենտներ, Սրանք որոշ դեպքնրում առաջացնում են կուտակումնոր ճանքավայրերում: ղավորված

են

ու-

ունեն ն կուայնպիսիները,որոնք ցաժը կլարկներ են. այսպիսի տակումներ չեն առաջացնում,նրանք ցրված

կան

նան

են Ճաղվադյուտ րված էլեմենոանվանում էլեմենտներին կադմիումը, սկանդիումը, ներ, ինչպես օրինավ՝ռագիումըչ Ո այլն ռենիումը դալլիումըՀաֆնիումը, ինդիումը,

է այլ էլեմենտՔիմբական էլեմենտներիմի մասը ունակ ն միացություններ կազների չետ ոհակցիալի մեջ մտնել թթվածինը, մել. սրանք կոչվում են ակտիվ միգրանտներ՝ կան նան այնն այլն: կալիումը,կալցիումը նատրիումը, են ոնակցիայի մեջ մտնում որոնք դժվարությամբ պիսիները, ցիրկոնիումը,Հաֆե կոչվում են անակտիվ միգրանտներ՝ կ այլն: նան նան նիումը, նեռբիումը, տանտալը, թորիումը ոնակցիայի մեջ չեն իներտ դազեր,որոնք ընդճանրաղես հ մնում` Հելիում, նեոն, արդոն, կրիպտոնայլ

ունեն ակլանդշաֆտի կյանքում կարնոր նշանակություն են միգրացիայի որոնք մասնակցում տիվ միգրանտները, են Միդրաշրջապտույո: ակտիվ պրոցեսին ն կատարում լինում ցիայի եղանակի տեսակետից ակտիվ միգրանտները Առաջինն միգրանտներ: ջրային են օղալին միգրանտներ ն ջրային միգներից էն՝ քթվածին, աղոտ, ածխաթքու այլն, են՝ նատրիումը, կալցիումը,կալիումը,քլորը րանտներից մեկուսան օդայինմիդրանտները ծծումբը ն այլն: րային 0րինակ, ցած չեն, անցում են կատարումմեկից մյուսին: կալցիումը ջրային միդրանտէ, սակայն Հայկականլնոնաշօդի միջոցով խարճում ալն որպես կալցիումի կարբոնատ տեղափոխվումէ ավելի բարձր շրջաններից նախալեռնային մինատում ն փոշու ձնով, կամ անձրնաջընհրի նիշերի վրա ճաայս ջոցով թափվում է դետին:Ցուրաքանչյուրտարի տոննա 15--20 ստանում է նապարճով երկրի մակերնույթն

կարբոնաւո: կալցիումի տարբեր լանդշաֆաներո ակտիվությունը Միգրացիայի նույն դործոններից: է ն կախված է բազմաթիվ տարբեր միգրացիոն

տարբեր էլեմենտը տարբեր լանդշաֆտներում ղոնայուժ կալցիումը ւտայդայի Հատկանիշներունի: Օրինակ, ճեռանում է չրերի միջոցով, խիստ ակտիվ միդրանտ է, այն

6--1320

նախալեռնային շըրմինչդեռ Արարատյանդոդավորության կուտակվում էւ ջաններում՝ Միգրացիայի.ոլորտում գտնվող էլեմենտների քանակը աշխարճադրականթաղանթում խիստ տարբեր է: Ռրոշ էլեմենտներ ունենալով ակտիվ միգրացիոն Հատկանիշներ ընդունակ են Հեռանալ իրենց ծննդավայրից: Այսպես, օրինակ, ենթադրենք դետի չրի մեջ Հայտնաբերվել է 20 մգ/լ քլորի յոն ն նույնքան էլ սիլիցիում: Այդ աժեննին էլ չի նշանակում, որ այդ երկու էլեմենտները նույն միգրացիոն Հատկանիշներն ունեն: Եթն Հաշվի առնենք այն Հանգամանքը, որ սիլիցիումի կլարկը լիթոսֆերայում 29,5 է, իսկ Քլորինը՝1,2.10-՞, 400 անդամ ավելի շատ է դառնում, որ քլորը ապա պարզ է ջրում, քան սիլիցիումը: Ուստի որոլեսզի բնորոշել լուրաքանչյուր էլեմենտի միգրացիոն Հատկանիշները անճրաժեշտ է Հաշվի առնել ոչ միայն միգրացիայի ոլորտի մեջ մտած ատոմների քանակը, այլ նան էլեմենտի ատոմների քանակը Ելնելով վերոՀչիշլալից Ա. Ի. Պերելմանը լիթոսֆերալում։ է (1966)տվել միգրացիայի ինտենսիվության ճավասարումը: եթե լանդշաֆատում որեէ մ էլեմենտի առուների քանակը նշանակենք Է,, ճե ժամանակամիչոյում միգրացիայի լորտի մեչ մտած էլեմենտների ատոմների քանակը ձթ.. ապա միգրացիայի մեջ մտած էլեմենտների ճարաբերական ո-

քանակը կլինի այն կկազմի

Ճ8:

Հ",

Ց

իսկ միավոր ժամանակամիջոցում

ԱԱ

Աո

մեծությունը կլինի միգրա-

ինտենսիվությունը, որը կնշանակենք Քո, կոտանանք միգրացիայի ինտենսիվության ճավասարումը՝

ցիայի

թ.-:18:

ավելի ճիշտ՝ դիֆերենցիալձնով կամիջոցում կունենանք՝

աք

Պերելմանը գտնում լուծել,

ԻՇ)

8»

8» Ճէ անսաճման

որ

այս

փոքրըժամժանա-

վը:

իր

արտաճայտությունը 4նտաղայում

օղտաղոր-

ծելու հնք չրային միդրացիայի ճավասարումը կազմելիս:

Քիմիական էլեմենտների միգրացիան պայմանավորված

բաժանել երկու խմբի՝ ներքին արտաքին ազդակներ: ներքին ազդակներից են էլեմենտի քիմիական ճատկանիշները,նրա ունակությունը մեջ մտնեէլեմենտների Ճեւո փոխճարաբերությունների այլ տեսակետից, որն էլ իր «երթինկախված է այդ էլեմենլու տի ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածջից։ երկրի կեղնի կազմի մեջ մտնող ապարներումնույն էլեմենտը կաէ միանգամայն տարբեր բյուրեղային ցանց ստեղծել: րող Մի դեպքում ալդ ցանցը շատ ամուր է լինում, այլ դեպքում՝ թույլ: Այսպես, օրինակ, նատրիումը ալբիտ միներալի մեջ շատ ամուր կերպով է կապված, մինչդեռ (ոչՂեՏեՕլց) ԱՀԸԼ-ի մճջ՝ թույլ Քլորը ԱՀՅՇԼ-ի մեջ շատ եշտությամբ լուծվում է ջրում, մինչդեո ջլորապատիտի մեջ (Ըո(ՔՕ.յչԸլ) դժվարությամբ: նույնիսկ նույն էլեմենտը մեկ այլ էլեմենէ տալիս ն տարբեր ձնով տի ճիւո տարբեր միացություններ լուծվում ջրում։ 0րինակ ՏԼՕ»-ը որպես կվարց չրի մեջ դրեթե անլուծելի է, ճիպերգեն զոնայում ամենակայուն միներալն է, մինչդեռ ալյումոսիլիկատների մեջ Տ/Օջ-ը ճեշտությամբ է բաղմաթիվ գործոններով, որոնը կարելի է կ

Գա անա ելկերի ղոնայում ակտիվ նելով վերոճիշլալից ի նանա նույն էլեմենտար Ա աանՀանդես անցնում

է չրի

մեջ

ն

արնադարձային

կարելի

է ճանդել

այն

ոնա

ւսն

ւոսւու-

եղրակացության,

որ

իներտ ձներով), Միգրացիայի արտաքին աղդակները բավական բաղզմավան են, որոնց մեջ ամենաճիմնականըարհդակի էներգիան է։ էլեմենտների շարժումն միդրացիան կատարվում է ժիջավայրի մեջ, միգրացիան ինքն իրեն կատարվել չի կարող: Անջդ տարածության մեջ միգրացիան բացակայում է: 0րինակ, լուսնի վրա օդ չկա, այստեղ մթնոլորտային տեղումներ չկան, ջրերի ճոսքը բացակայում է, ուստի ապարները ճադարավոր նույնիսկ միլիոնավոր տարիների ընթացքում մնում են անփուիոխ: կարողէ տեղի ունենալ ջերմային ճողմժունակ

ն

ու

ճավասարումը ճնարավոր չէ որովճետն մեղ անչճայտ է 8-ի ունեցած կախումը . է,

ից: 18: 8:

ու

նաճարման պրոցես, այն էլ շաւո թույլ ձնով արտաձճայոված Լուսնի վրա իջեցրած սովետականտիեզերանավինկաայստեղ ջերմային Ճողմոր րաճանումները ցույց նաճարման պրոցնար նս շատ թույլ է արտաճայտված՝գոյություն ունի ամուր դրոմոոչ որի վրա վայրէջք կատարեց տինպերանավը:Այլ է պատկերըմեր մոլորակի վրա: Այստեղ սլարներն ու միներալները միգրացիա են կատարում մըրքնոլորտային ջրերի, ճոսող ջրերի, օդի, կենդանի օրգանիղմորոնց ազդակների միջոցով: Բոլոր աղպդակները» այլ ների քիմիական էլեմենտների միգրամիջոցով տեղի է ունենում իան կարող ենք բաժանել երեք խմբի՝ կենսաբանական, ջրային ն օդային ազդակներ: Միգրացիայի վերոճիշյալ խմբերի մեջ նույն քիմիական միացությունը տարբեր միգրացիոն ձատկանիչներ է ձեռք Օրինակ, բերում, կապված միջավայրի պայմանների ճեոչ պիրիտի (ԲՇՏչ) անանրոբ միջավայրում չի քայքայվում, քայմինչդեո թթվածնի առկայության դեպքում շատ չուտ Քայվում է՝ առաջացնելով ծծմբական թթու, որն իր ճերթին աիագացնում է շրջապատում այլ միներալների քայքայումը: Այս ճարցին մենք նորից անդրադառնալու ենք ձաջորդ բա-

տվեցին,

ա-

ու

ժիններումմ

Հարկ ենք Համարում նչել, որ քիմիական էլեմենտների միգրացիան իրենից ներկայացնում է նյութերի շրջանառություն աշխարձճադրականթաղանթում: նյութի շարժումն աշխարճագրականթաղանթի դոյության շրջապտույոր ու

ձեն է, ալլ կերոլ այն գոյություն ունենալ չի կարող: Քիմիական էլեմենտների շրջանառությունը մեր մոլորակի երկրաբանական պատմության մեջ անընդճատ պրոցես է, որի ընթացքում էլեմենտների մի մասը մւոնելով միացումեջ ժամանակավորապես դաղարում է մասնակթյունների միայն ճարապելու շրջապտույտին, սակայն այդ դադարը բերական է: Այսպես, օրինակ: պալեողոյլի վերջում աճել է բուսականություն, կենսաբանական շրջափարթամ կազմի պտույտի ոլոլոոում ածխածինը մտնելով բույսերի մեջ առաջացրել է քարածխի վիթխարի պաշարներ ն մնացել է երկրի խորքում Կուսանյակ տարիներ: Սակայն միլիոնավոր

«Վերջինճաշվով այդ քարածուխը այս կամ այն ձնով մտնելու է շրջանառության մեջ։ Գեռսինկլինալային շրջաններում երկխիստ կջվելով իջնում են բարի կեղնի որոշ Հատվածներ են մետամորֆիզմի զոնային ն բարվական խորը ն ճասնում ձրր ջերմաստիճանի տակ այրվում: Ածխաթթու դաղը ճրափըխային պրոցեսների ժամանակ դուրս է գալիս դեպի մըքխոլորտ ն նորից մտնում շրջապտույտի ոլորտի մեջ: նույն քարածուխը ճանդես դալով երկրի մակերնույթինենթարկվում Է մեխանիկական, քիմիական ու օրգանական ճողմնաճարենն ման, մտնում է դենուդացիայի ոլորտը միգրացիայի երկրի մակեթարկվում: ինչպիսի ապարներ էլ վերցնենք բնույթի վրա, նրանք լիքուսֆերայի վարգացման սպատմության ընթացքում մերք գտնվելիսեն եղել երկրի ընդերքում, երկրի մակերնույթի վրա, մերք՝ օվկիանոսի ճչատա-

,երք՝ կում

ն այլն:

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

(ԲԻՈԳԵՆ) ՄԻԳՐԱՑԻԱ

Քիմիական էլեմենտների կենսաբանական միդրացիան փրագործվում է կննդանի օրգանիզմների, կամ օրգանական նյութի միջոցով: Լանդշաֆտի օրգանիզմների ու օրդգանա-կան նյութի նշանակության մասին արդեն նշել ենք. այստեղ կանգ կառնենք նրանց միգրացիոն դերի վրա: Կենսաբանական միղրացիան իր ոլորտի մեջ է ընդգրկում երկու ճիմհական, իոխադարձաբար կապակցված պրոցեւս՝ 1. Քիմիավկան էլեմենտներից կենդանի օրգանիզմների առաջացում Կ«սրեգակիէներգիայի ներգործությամբ, 2. 0րգանական նյութերի քայքայումից նոր միներալների սինթեզում: կենդանի նյութի առաջացումը լանդշաֆտում առաջին Հերթին կապված է ֆոտոսինթեղի պրոցեսի ճետ: Բույսերը շրջապատից կլանելով ածխաթթու դազը ն ջուրբ արեգակի Ճառագայթներիներդորժությամբ ստեղծում են օրգանական նյութեր: Ֆոտոսինթեզըիրենից ներկայացնում օքսիդացմանէ վերականգնման ոնակցիա, որը տեղի է ունենում բույսի տեփնի մեջ եղած քլորոֆիլի մասնակցությամբ: Ջրից ու ածխաթթու

գազից սինթեզվում է շաքար (Շ6էնչՕ6)ն աղատ վրւս ծախսվում է 2818,2 արեկջ (կիլոջոուլ)

որի Թթվածին,

դակնային էներգի: Բույսերիտերեներում ստեղծված ածխաջրերն ու այլ օրգանական նյութերը շրջանառություն են կաչուսրում` վերափոխվում են այլ ածխաչրերի, սպիտակուցների, Հարպերի, ալկալոիդների, վիտամինների, ֆիտոնցիդների ն այլն, կրելով իրենց մեջ վիթխարի քանակի չերմության պաշար: Այղ պաշարը կարող է ծախսվել ճետադա օքսիդացման ոնակցիայի ժամանակ Սակայն օրգանիզմները կազմված են ոչ միայն ածխածնից, ջրածնից ու թթվածնից, շատ ուրիշ քիմիական էլեմենտներից նա, որոնք նլու այլ մեջ մուսք են դործում ճողից չրային լուծույթների միջոցով (կալցիում, կալիում, սիլիցիում, ազոտյ ֆոսֆոր ն այլն): Սրանք մատնում են շատ բարդ կառուցվածք ունեցող օրդանական նյութերի մեջ, վերոՀիշյալբոլոր պրոցեսները միասին վերցրած կոչվոմ են միներալային ժիացությունենրի կննսաբանական(բիոգեն)կուռակում։կենսաբանական կուտակման շնորճիվ չատ շարժուն էլեմենտներ ակտիվ վիռակից անցնում են պասսիվ վիճակի ն ժամանակավորաեն գալիս անմիջական շրջապտույտից, ։լես դուրս մինչն որ մեռնում է կ քայքայման շնորճիվ էլեմենտները նորից բույսը անցնում են չրային լուծույթների մեջ ն ձեռք բերում ակտիվ շարժման վիճակ:

ֆոտոսինթեզից Բացի գոյություն

ունի

խեմոսինթեզ, օրղանիզմները շրջապատող միջավայրի միներալային ստեղծում են օրգանականնյութ,կառուցում իրենց նյութերից մարմինը: Այդպիսիօրգանական նյութի ստեղծման ժամաեն նակ էներգիայի աղբյուր Քիմիական ռեակՃանդիսանում ցիաները: Այսպես, օրինակ, օքսիդացման ոնակցիայից չացաժ էներգիան մի շարք միկրոօրդանիզմներիկողմից օղտագործվում է օրգանականնյութի սինթեղի ճամար:Խեմոաինքեզը ճամեմատած ֆոտոսինթեզի Հեւ փոքր նշանակուքուն ունի լանդշաֆտի քիմիական էլեմենտների միզրացիամի սլրոցեսում, ուստի կենդանի նյութի ստեղծման ամենաճիմնական դերը ֆոտոսինթեզինն է։ կենդանի Օրգանիզմներ Հիմնականում կազմված են օդային միդրանտներից՝ նրանց զանգվածի 98 զկ-ը կազմում են չորս զաղեր՝ Օ, Ը, ԷԼ ն ԱՎ,մնացած 2 ն-ի ժեջ Հիմ-

ա-

Էն Ք, օրգանիղմներում՝ կենդանի Լ,

առա-

Ճե

Բ,

Ք6, Օտ, 11, Քօ,

Ը,

Ձո,

վերջին երեքը երկրի կեղնում ճայտնաբերված

չեն ընղճանրապես: լանդշաֆտներում քիմիական էլեմենտների կենսաբանամեծ նշանակություն կան կլանման ուսումնասիրման Համար Ճեւտաղուռություն ունի օրգանիզմներիմոխրի քիմիական .

|

է կենարտաճայտվում կենսաբանականկլանման սզլատկերը մ. հ. Պե(ըստ միջոցով ուսբանականկլանման գործակցի

բելմանի,1966)

.-

ղչ

պարունակությունն է մոխրի մեջ, որսոեղ 1-ը էլեմենտի նույն էլեմենտի ոլարունակությունը այդ իսկ ու-ը կլանման Երբ կննսաբանական դործապարի մեջ: է այլ մեծ է կուտակում բույսը է 1-ից, կիցը նշանակում խուսաբույսը էլեմենտը: ՃՀ-ի 1-ից փոքր արժեքի դեռսլքում փում է ալդ էլեմենտից ն այն խոշոր նշանակություն չունի Ճ1 ն Տ) :2ողի մեջ մեծ տոկոս են նրա կյանքում: 0Օիրնակ, կազմում, սակայն բույսերի մեջ նրանց քանակը փոքր է: ա-

`

նան

երբ

են՝ ՇՏ, ԽՆ ՏՆ 119, Ք, նականը ջրային միգրանտներն9 82, Տւ, ո, նան Ճ1, միկրոէլեմենտներ Տ, ԱՋ, ՇԼ, Բճ, կան 8, ՈԼ, Բ, 2ո, ՔԵ ն այլն, որոնք կենսաբանականպրոցես ներում ունեն որոշակի դեր ն նրանց պակասորդը կամ կան վելցուկը անդրադառնումէ կենդանի օրգանիզմի վրա: չեն ջիմիական էլեմենտներ, որոնք դեռես Հայտնաբերված

.

ռիոքր է սովորաբար կենսաբանականկլանման դործակիցը ն թե՛ սիլիցիումը բույսերի 1-ից ն իսկապես, թե՛ ալյումինը, նշանակություն չուկարնոր ո"լրոցեսներում կենսաբանական նեն, չնայած մի շարք են

սիլիցիում

բույսերիրենց մարմնի

(ֆիտոլիտարիանելր):

մեջ

կուտակում

Պերելմանը կազմել է ցամաքի կենդանի օրգանիզմներիմոխրի,կենսաբանականկլանման դործակիցներ ն կլանման շարքերի (տե՛սաղաղյուսակը կենսաբանական յուսակ 4): Ուսումնասիրելով կենսաբանական կլանման շչարքերը՝4եղինակը գտնում է, որ ՇՆ Տ, Ք անիոնները շատ ինտենսիվ Ա.

Ի.

Աղյուսակ մոխոիմիջին կազմը, կենսաբանական Ցամաքիկենդանիօոգանիզմների ն շարքերը (1966) ըստ Ա. Ի. Պերելմանի կլանման գործակիցները

Քիմիական էլեմենտ

|

թ

Տ

« ԸՑ՝

ԱՏ

Տբ

ը շո

Ք

ոլո Թռ

ո Ըօ

ոօ Շձ

Ք

ՏՇ

`

ո(ո

ՀՏ)

դչխույժ

կոշաավ

Աաւ

վողներ

ը

ո

Ղ0---ութ-:|

0,1

ո--ո.)0

6»5.10-3

`

ՆԱՑ

|

ուլ04"

ո.10-4--ու10-5

ի"

"

11:10.

|

ո

ու10-2 ույ0-3

'5:10-5 1.

ու10-3--ու10-"|

՛

ու10-:

1,5.10-2 .10-3

0,45 ո.10 աթակիտ ո0-4 ԱԾ

ո»

.10-3--ու10-4

ո.10-1

8,05

ո

լ0«

՝

' ,

օ,ո--Օ,օո

»

օ,օո ՛

՛

տարբերե

ւյ

,

ւ

աան

լ

յ

ՈրոշլանդշաֆտներումդեՀարյուրերորղականմասի չափով: են բույսեր. օրինակ դիակուտակող սիլիկաճող րակշռում տոմային ջրիմուռների կմախքը կազմված է սիլիկա՞ողից: Ա. Պ. Վինոդրադովըքիմիական էլեմենտների կուտակման երկու տիզ է տարբերում՝1. երբ տվյալ շրջանի բոլոր օրգանիզմներում որնէ քիմիական էլեմենտի ձամատարած Մեֆ կուտակում է նկատվում այն բանի շնորճիվ, որ Հողա-

|

5.

Թույլ

ն

աակ "11

սովորականի պարունակությունը շրրձանքավայրերի մետաղների ղունավոր

էլեմենտի

է: 0րինակ,

ջանում բույսերը

են

շատ

պարունակում գունավոր մետաղ-

նե ը:

կենդանի օրգանիզմները ժառանդաերբ բույսերն են կան Հատկանիշներիճիման վրա միջավայրից կլանում ձեռք է բերում որոշակի էլեմենտներ, այդ դեպքում բույսր է տեսակ: նոր նոր Հատկանիշներ, դառնում տեԲուլսերի մեջ բոլոր օրդանները քիմիական կազմի սակետից միատարը չեն Տարբեր մասերը ունեն արբեր քիմիական էլեմենտներ: 0րինակ, մետազսպլարունակության ունեն բուլսերիտեները ամենաբարձր ւլարունակություն Հայտնիէ, որ կենրնների մեջ, ավելի Քիչ՝ արմատներում: 2.

»

-

ԱՆ"

խԽլման

»

3,2.10-3 2,9.10-3

Բե

Թույլ

"

Յ.7.10-4

»

4.

օ,ո

»

բույսեր ե

էլեմենտներ, այղ պատճառով էլ նրանց մոխրի բի իակա կազմը միմյանցից զդալի չափով տարբերվումէ: Որոշ օրգակ Հաննիզմներ կուտակում են իայն որոշակի էլեմենտներ Այսպես, դիսանում են այուլես կոչված բիոխինդիկատորներ: խեցզետխխունչներ, քանի ջրիժուռներ, օրինակ, մի (կալցիում, այն նանմաններ պարունակում են 10-15.

շատ

»

6,6.10-:

արբերն

շերտում այդ

լ

10-17

4,65 29,5

նիմանը

ո

13:10-5

'

Թույլ

ֆին խլման

յ

1լավՎ3315

ու10-»

3.

»

ու10-3--ու10-: 1:8.10-5

իոոադսիվությու չափով էն կլանու

ու

ո-ճո

ՏԱՐՐ

ան-

մեծ մասը այդ կենդանիների դեպքում, երբ բույսերի կամ ունեն տասնորդական տոկոսի ոչ ավելի, քան էլեմենտը

ԱՐՈՐ 8,3.10-3 1»2-10-: ը վ:ղ0«-ո0517՝10-5

:

են

Հ.

ո

ո.10-2--ու10-3|

ո--0,ո(ոՀ5)

ՇՏ

ո

:

ԻՏ

Լ1

,

ս

տասնապատիկ նիղմների կլանման ինտենսիվությունը մեծ է ուժեղ կատիոնների(Շճ, Ոք, Հճ, ԽՃ)կլանման դամ ից

վողոեր

"

"

ԱոՀ3)2:08 1:87 ո 0-1-ու10-5 ու10(ոՀՅ ո

7.

լ

`

ո.10-10-ո,10-11

9.3.10-5

կլան»

ջարե Քշրը

|ո.10--ո.100|

30»

5.10-5

ման

ք

4,7.10-2

րզ Տ1 Ի

ոլոՀՏ).

կան

ՄԱՐ

ոք

»

Ր

(ան կլան-

«Լ»ԻՀ6

լ

դլ

կենաաբանա-| աարանաչ

Ցամաքային էիթոսֆերա-|

բույսերի մոխ| |րի 7է միջին կաղմը|

կլանվում, որոնը ճամար Ճա-ր կաղմում է 10.ո--100:ո, Եռ, Բ կատիոններըկլանվում են շատ մինչդեռ ԸՅ, ա, է այն թույլ, որտեղ Ճա-ը ճավասար է ո: Հեղինակը դալիս Տ, օրգաՔ) եզրակացության, որ ուժեղ անիոնների (ՇՆ, են

ու

է վաճանաձե գեղյոդը դանի օրգանիզմներում կուտակվում ձում, կալցիումը կմախքի մեջ, ֆոսֆորը՝ կմախքում ն ղեղի ճյուսվածքներում, կոբալտը՝փայծաղում ն այլն: Բույ-

Լանդշաֆտի քիմիական էլեմենտների կենսաբանական շրջապտույտը

ու-

կենդանիների քիմիական կազմը հե տարիքի ճետ: է կապված տարվա եղանակների սերի

ու

յալ ու

ու

Այստեղից

օրգանիզմների

՝

կարելի է եզրակացնել, որ բույսերի ոնկրե մ ն կազմ կրետ լ ասն քիմիական

փոփոխվում

այլ

Հանոյ»խո»

ո

Ժ

է տրվ ով

կկախված

օրգանիզմի բնույթից (նրա սիստ ատիկական դիրքից) դեռքիմիական առանձնաձճատկություններից: լանդշաֆոիխ կանդշաֆատում բացի քիմիական էլեմենտների կենսաբա-

նան ճակառակ պրոնական կուտակումից տեղի է ունենում ցեսը. կենդանի օրգանիզմում քայքայման պրոցես է կաէ էներգիա: Այդ պրոցեսը կատարտարվում ն անջատվում

վում է շնչառության միջոցով, որտեղ բարդ օրգանական նյութերը քայքայվում են, վերածվում այնպիսի պարզ միներալային նյութերի, ինչպիսիք են ածխաթթու գազը, ջուրը: Քայ-

քայման պրոցեսը ավելի ինտենսիվ է կենդանիների օրգա նիղմներում, որոնց ճամար բույսերը ճանդիտանում են քիմիական հներգիայի միակ աղբյուրը: կենդանիների մնացորդների քայքայման մեջ է միկրոօրգանիլմների դերը: Սրանք օզտասգործում

Բույսերի ու շատ

մեծ

:

:

ածխաջրերի, ճարպերի, սպիտակուցների մեջ կուտակված էներգիան ն օրգանական նյութերը վերածվում են ավելի են

Հասնում միացությունների,

պարզ

մինչե վերջնական

դուկտների, ածխաթթվի, չրիչ ամիակի

ն

այլն։

Այն

պրո-

բոլոր

պրոցեսների ճամագործակցությունը, որի շնորչիվ օրգանական

վում

նյութերըվերածվում

է

են

միներալայիննյութերի,

օրգանական նյութերի միներալիզացիա:

նյութերի միներալիղացիայի պրոցեսում մի կան էլեմենտներ նորից օդ,

նում

մնում

են

Օրգանական

շարք

քիմիա-

չրի մեջ, կամ բարձրանում

որի շնորճիվ նրանց միգրացիոն է:

կոչ-

ունակությունը մեժա-

ինչպես արդեն նշվել է, յուրաքանչյուր լանդշաֆտում տեօրգանիզմների զարգացման ն քայքայման զի է ունենում երա մ Են են: Մեկի գերա պրոցես, որոնք միմյանց Հավասարակչոում կշռության դեպքում լանդշաֆտը ճարստանում կամ աղքա-

է բիմիական էլեմենտներով, Օրգանիզմների ինչպես զարգացման, այնպես էլ քայանճրաժեշտ են, ն կաղքայման պրոցեսը Հավասարապես մում են քիմիական էլեմենտների միասնական կենսաբանաձեն է, որը մատերիայի զարգացման նական շրջապտույտը, կանդշաֆաիքիմիական էլեմենտների կենսաբանական է այն իրենից երբ ձլեմենտը բազմաթիվ անգամ կլանվում է օրգանիզմի կողմից ն միներալիվացիայի ենթարկվելով նորից վերադառնում է տարբեր լանդՀողի մեջ: կենսաբանական շրջապտույտը շաֆատներում տարբեի բույսերի մուռ տարբեր տնողություն ունի: Այսպես, օրինակ, տափաստանայինզոնայում լուրաքանտանում

շրջապտույտը ներկայացնումպրոցեսը,

ու

տարի բույսերը

չլուր

աճում

են,

ն

ձմռանը մեռնելով,

«եւտա-

միներալիղացիայի ենթարկվում. գարնանը պրոցեսը

դայում նորից կրկնվում է: Անտառային զոնայում պատկերն այլ է. ն ծառատե ծառային բուսականությունը բազմամյա է, շատ են աակներարում Հարյուրավոր նույնիսկ ճազարավոր տարի, ուստի շրջապտույտը շատ դանդաղ է ընքանում: կենբնորոշվում է ճետնյալ ցուցասաբանականշրջապտույտը նիշներով. -

ու

1.

շբջապտույտի տարողություն կամ Կենսաբանական

ճզոբություն,որ

է տալիս, թե լանդշաֆտի կենսական ցույց զանգվածում որքան էլեմենտ կա (բիոմասաա): նրա չափման միավորն է ցենտներիճեկտար (ց|ճա): 2.

շբջապտույտի .աբագություն. կենսաբանական

սա

միավորի ընթացքում քայքայվում:

է տալիս, քե ժամանակի որքան օրգանական նյութ է դոլանում ն Այս ցուզանիշները կարող են մասնատվել ըստ առանձին էլեմենտների ն

ցույց

բիոմասսայիսւորուկոուրայի (տերններիչճյուղերի»չ բնափայտի,արմատների առանձին-առանձին )։

բոտ

կենսաբանական շրջասղտույոի արագությունը կախված բաղմաթիվ ազդակներից, որոնց թվում նան զանազան էլեմենտների պակասից կամ ավելցուկից: Այստեղ ան4ճրաժեշտ ենք Համարում այղ Հարցի վրա կանգ առնել: էլեմենտներ են կոչվում լանդշաֆատում Պակասորդային այն էլեմենտները, որոնց ավելացման դեպքում կենսաբանական շրջառլտույտը արագանովի, իսկ ճղզորությունըմեժանում է: Շատ դեպքերում լանդշաֆտում որնէ էլետենտ բավականաչափկա, սակայն գտնվում է այնպիսի միներալների կազմում, որ շատ դժվարությամբ է Ճողմնաճարվում| այդ էլեմենտը փաստորենչի կարող շրջապտույտի մեջ մրտնել, ուստի խոսքն այստեղ շարժունակ էլեմենտների մասին է։ Օրինակ Հայկականլեռնաշխարտճի Ճրային ապղարներիկաղզմում ԻԲ0-ն կազմում է 2--Տ օը, նույնիսկ մինչն 5,5 Օք, սակայն բույսերը շատ դեպքում տառապում են կալիումի ն կարիք է պակասորդիՃճետնանքով զգացվում կալիումաչ կան պարարտացման այն պատճառով, որ կալիումը մտնում է քթու ղաշտային շպատների կազմի մեջ (օրթոկլազ, սանիդին, Ժիկրոկլին), որոնք չրի մեջ շատ վատ են լուծվում ն բույսերի Համար մատչելի չեն: է

կանդշաֆտներում ոլակասորդային էլեմենտների

քին

քն

դասվում՝

շար-

Խ Բ, Խ Օո, նք, Ըս, Շռ, 4. Բ, Խօ, շո, Աո ճալը» են՝ ՇՆ, Տ, Բա Ք Ավելցուկալին Խո Շն Ճ, 0,

կան

նան

ԱԱ

այլն նպիսի

էլ հեմենոնել, տներ,

որոնցն

այլն:

առատությունն

ու

բույսերի ճամար նշանակություն չունեն՝ լ,

նյուքի կրնդանի

մեծ

մասը լանդշաֆաում տեղավորված

է Դողի մակերնույլթիըվերե, մասամբ նան

նրա վերին ճորիղոններում, մինչդեռ բույսը սնվում է ողի ամբողջ շերտի ն նույնիսկ մի քանի իտոր խորության տակ դտնվող աննդա-

նյութերի Հաշվին:Բույսըծծում է ջրի ճետ միասին Քիմիաէլեմենտներ խոր շերտերից, սակայն մաճանալով՝ այն

ար

Որքան լինի բույսերի ըողնում է հրկրի մակիրնույթին։ այնքան արագ տեղի (ննսաբանականկլանմանդործակիցը, կունենա էլեմենտների կուտակումը ձողի մակերնհույթիո այսինքն Եթե լանդշաֆտն ունի բավարար խոնավություն, մեծ մոտ է 1-ից՝ է 1-ի, կամ խոնավացմանգործակիցը մեծ

քիմիական էլեմենտների ժի մասը չրի մեջ լուժվելով Հեռանում է (արնադարձային անտառների զո (լվացվում, նա)։ Այնտեղ, որտեղ խոնավացման դործակիցը փոքր էչ խոնավությունը ներծծվում է ոչ շատ խորը, քիմիական էլե(կիստանապատներ, տափասժենտները կուտակվում են տաններ): Շատ դեպքերում օրդանիղմներիքայքայման պրոդուկոները մնում են երկրի մակերնույթին, ուստի կենսաբանական կուտակումը ցայտուն է ալոտաճայտված:Այն Հողերը» ռրոնք ինտենսիվ լվացվում են, ավելի քիչ քիմիական շարժուն քան մայր ապարները էլեմենտներ են սպլարունակում, հե այլն) ճողեր սղլոդզոլային (կարմրա՞ողեր, կենսաբանական շրջապտույոխ ժամանակ չարժուն էլեեն լանդշաֆտից, ընդ որում մենտները ջրերի «եւո ճեռանում են ճեռահում արադ այն էլեմենտները, որոնքինտենսիվ կերեն պով կլանվում օրգանիզմների կողմից: Այուպես,օրինակ, լանդշաֆտի ջրերում կալցիումը սովորաբար մագնեզիումից Լ. կալցիումի կենսաբանական կլանման գործակիցն շատ է, քան մագնեզիումինը, ոատի միներալիզաավելի մեծ ցիայի ընթացքում ավելի չատ կալցիում է անցնում ջրերի մեջ ն չեռանում: Սակայնոչ բոլոր դեպքերում է, որ ջրի մեջ լուծված էլեմենտները կարողանում են «եռանալ։ Օրինակ, կալիումը «ենց որ անցնումէ չրի մեջ, անմիջապես կլանվում է այլ բույսերի կողմից, որովճեւոն լանդշաֆտում գրեթե ժիշտ ալն ակասորդային էլեմենտ է: Ալապիսով,կալիումը «Հնարավորություն չունի անմիջապես լանդշաֆտից «եռանալու: Քիմիական էլեմենտների միգրացիայի պրոցեսում կննդանական բուսական օրգանիզմներըիրենց կնիքն են դնում »չրջապատի պրոցեսի վրա, շատ էլեմենտների նկատմամբ գնոքիմիական պատնեշի դեր են կատարում: ն օրգանական նյութի տարածման ոլոր0րդգանիվմների աը ընդգրկում է ամբողջ Հիղրոսֆելրան, լիթոսֆերայի վերին ապո,

ու

շերտերը 2--4 կմ Ճաստությամբ, չորուղոսֆերան: Սրանք միասին վերցրաժ ներկայացնում են բիոսֆերան, ուր տեղի է ունենում Քիմիական էլեմենտների բիողեն միգրացիա: կենսականպրոցեսները ամենից ինտենսիվ զարգանում են լիթոսֆերայի Հիդրոսֆերայիամենավերին շերտում, են տալիս, կայն ուսումնասիրությունները պույց որ լիքուֆերայի բավական խորը շերտերում մինչն 4--5 կմ խորության տակ նկատվում է բակտերիաների կենսադործունեություն, որի շնորճիվ փոխվում է ապարների,նրանց մեջ պարունակվող գաղերի չրերի քիմիական կաղժը։ Եթեջրերի մեջ լուծված է քքվածին, աղա բակտերիաներն այն օգտագործելով արագությամբ քայքայում են օրգանական նյուքերըբ։ 0քսիդացման ժամանակ առաջանում է չյուր, ածխաթթու, ազոտական, ծծմբային, ֆոսֆորական ն այլ թթուներ աղեր, Սակայն խոր շերտերի չրերը սովորաբար թթվածին չեն պարունակում կ բակտերիաներիկենսագործունեությունը ծավալվում է անանհրոբ պայմաններում, օրգանական նյութերի քայքայումը դանդաղէ ընքանում, բակտերիաները իրենցանտճրաժեշտ խլում են օքսիդներից, թթվածինը տեղի է ունենում վերականգնմանպրոցես: Հատկապեսժեժ նշյոնակություն ունի սուլֆատների վերականգնումը: Ա. ի. Պերելմանը գրում է, որ հթե սուլֆատային ստորհրկրյա ջրերը անցնում են օրգանական նյութերու|Հարուստ ապարներով,ապա նրանց մեջ զարգանում են սուլֆատ վեբակտերիաներ.սրանք վերականգնում են սովրբականգնող ֆատները ն օքսիդացնում օրգանական նյութերը, որը բակտերիաներիճամար ունի շնչառական նշանակությունն այդ են երանք ստանում Հաչ եղանակով կենսագործունեության մար անձչրաժեշտ էներգիան: Սխեմատիկ կերպով սուլֆատու

սա-

ու

ու

ների վերականգնումը Պերելմանը պատկերացնում է տնյալ կերպ՝

Հե-

`

Շէնչ05--341չՏՕ-»3ԸՕչ-: 3ՎոՇՕյ-լ

ԻՅՒՆՏ-ՎՑԻՆՕ--0

ջոուլ:

Այսպիսով,միկըօրգանիղմները շաբորը օքսիդացրին

(ՇէնջՕգ) ԱոչՏՕ.- -ի թթվածնի ճաշվին: Արդյունքն այն եղավ,

ածխածինն ջրածինը օքսիդացվեցին(ԸՕչ ն ՒՆԼՕ), կ ծծումբը վերականգնվեցառաջացնելով էԼչՏ: 1անդշաֆտիքիմիական էլեմենտների բիոզեն շրջա տույտի ժամանակ նրանցից շատերի անցնում են օդի մեջ ն այնտեղ միգրացիա կատարում: Պարզվեց, որ ճողի մեջ դանվող օդը շատ ավելի Հարուստ է ԸՕչ դաղով, քան մժըրթնոլորտը։ Անտառում ամռանը Հողի մակերնութային շերտում մուտ ԸՕչ դգաղը անդամ շատ է, քան մթնոլորտում: Բույսերը օդի մեջ արձակում են ղանաղան ցնդող նյուՔեր, որոնք կոչվում են ֆիտոնցիդներ: Ծաղիկների բուրմունքը, բույսերի տարբեր ճոտերը ֆիտոնցիդներեն, որոնց միջոցով բույսը պայքարում է վնասակար բակտերիաների դեմ, կամ իրեն է գրավում ղանաղան միջատներ՝ փոշոտման Դամար:ձայտնի հն այնպիսի բուլսեր, որոնց ճուտը շատ բակտերիաների Համար սպանիչ է՝ սոխըչ սխտորը ճայտնի հն այդ տեսակետից ն օգտագործվում են մարդկանց կողմից որպես բակտերիսզերծման միջոց: Շատ ֆիտոնցիդներ ակյտիվացնում են կենսական պրոցեսները ն օգտակար են մարգու ճամար. սրանց անվանում են ատմովիտաժիններ: անտառում ամոտնի այնքան ֆիտոնցիդ է Օրինակ սոճու մուտք գործում օդի մեջ, որ վնասակարբակտերիաներըամբողջովին ոչնչանում են: Այսպիսով, բիոդեն շրջապտույտի ճետնանքով մթնոլորտի մեջ հս տեղի է ունենում որոշ փոէ յուրաքանչյուր լանդշաֆտի յուխոխություն, որը մանում րաճատկությունների մեջ։ երկրի մակերնուլթի վրա կատարվող կենսաբանական շրջապտույտի ընթացքում կենդանի օրգանիզմների օրգաեն նական նյութերի միջոցով սինթեզվում նոր միներալներ, կամ այդ միներալները առաջանում են ճենց կենդանու մարմնում: Ուսումնասիրելով ճողագոլացման առաջին ստաղիաները Ուրալում Բ. Բ. Պոլինովը Հանգեց այն եզրակացության, որ կավային մի շարը միներալներ ունեն բիոգեն ծադում. նույն կարգի եղրակացությունների ճանդեցին Ա. Գ. (1942), 1. Ս. Բերդը (1945) ն ուրիշներ: ՀայկաՎոլոգդինը ՍՍՀ-ում են կան կատարած «ետաղոտությունները ցույց տալիս, որ Հրեայինասլարների վրա կարճ ժամանակամիջոոր

ի

ու

ւ

ու

պում սինթեզվումեն այնպիսի երկրորդական միներալներ, ինչպիսիք են՝ մոնտմորիլլոնիտը, բեյդալիտը, ճիդրուխայ-

լարները ն այլն, որոնք առաջանումեն օրգանիզմներիմասնակցությամբ: Ա. Պետրոսյանիճետ «ւամատեղ կատարած

մեր ուսումնասիրությունները (1963) Ջույց են տվել, որ Արարատյանդողավորության նախալեռնային շրջանների

կարբոնատայինկեղնի առաջացման մեջ միկրոօրգանիվմնեըը դեոքիմիական պատնեշի դեր են կատարում ն նպաստում են կարբոնատներիկուտակմանը(նկ 11): կուտակման Ամփուխփելով կենսաբանականմիգրացիայի ճարցերը, ճարկ ենք ճամարում նշել, որ բիոսֆերայում օրգանիզմների երկրաբանականդերը վիթրխարի է: Բույսերը մեր ժոլորակի վրա յուրաքանչյուր տարի ասիմիլյացիայի են ենթարկում 170 մլրդ տոննա ածխածին (3 տոննալճեկտ.): Քուսական աշխարչը մեր մոլորակի վրոս գոյություն ունի ավելի քան 600 միլիոն տարի ն այդ փ ամանակամիջոցում անընդճատտեղի | ունեցել ֆոտոսինթեւզ. առաջացած օրգանականնյութերի մի զգալի մասը կուտ ակվել է երկրի կեղնում ածուխների, այրվող թերթաքարելբի, նավթի ու այլ ձնով, որոնց մեջ ածխածնի պաշարները կազմում են մոտ 10000 Ժիլիարդ տոննա, այսինքն 200 տուննա լուրաբանչյուր ճեկտարին։ Այսոլիսով, մեր մոլորակի կյանքում կենդանի նյութի դերը վիթխարի է ինչպես ջիմիասկան էլեժէնտների միգրացիայի, այնպես էլ նրանց կուտակլման տեսակետից:

լ

,

"զ

|

|

| ,

ու

|

'

-

ՋՐԱՅԻՆ ՄԻԳՐԱՑԻԱ

քուրը, ինչպես ասում է Ա. հ. Պերելոմանը,լանդշաֆտի արյունն է: Ջուրը բնությանը շունչ է տալլրս, կազմում է նրսւ բաղադրիչներիցմեկը։ Քի'միական էլեմենտոամենակարնոր ների միդրացիան ժեր մոլորակի վրա կատարվում է չրի անմիջական մասնակցությամբ, ջրային լուծույթներում (լոնական, մոլեկուլային կոլոիդ ձնով): Բոլորկենդանի օրգանիզմները պարունակում են ջուր. որոշ ջրիմուռների մարմնի 29,7 00-ը ջրից է կաղմված, կաթու

|

Նկ.

11.

7--1320

Կալցիումի կարբոնատի բյուրեղների առաջացումի միկրոօրգանիզմների կողժից:

օօ, ն միայն ապորներն ու սերնասունների մուտ 60--70 են են, մերն պարունակում, այնտեղ ջուրը կազոր ջուր քիչ մում է մինչն 15 Չը ուրը մասնակցում է քիմիական Ճողմզանաշճարմանպրոցեսին, չրի միջոցով տեղի է ունենում նազան նյութերի չՀիդրատացիայիերնույթը: ճիդրատացվող նյութի Հիդրատացիանտեղի է ունենում (միներալի) չրի մոլեկուլային փոխաղդեցության ուժերի ներդործությամբ: Ջրի բննուսցվածմոլեկեվլները մոտենալով ճիդրատացվող նյութի լոներին քանդում են բյուրեղային ցանցը ն յոներ խլելով շրջապատում են նրան: Բնության մեջ շատ տարածվածէ աղերի Ճիդրատացիան: Հիդրատացիան ինքը լուծման պրոցեսն է, որը ճաճախ ուղեկցվում է չջերմության անջատմամբ: Մի շարք միներալների ճիդրատացիայի ժամանակ չուրը մտնում է նրացանցի մեջ, դառնալով անքակտելի մասը: պրոցեսում չափազանց կաընոր երնույքէ. նրանից է սկսվում քիմիական էլեու

Հիդրատացիան Հողմնաճարման -ճենց

մենտների միգրացիան: աինթեզվող երկրորդական ծագման միԼանդշաֆատում կավային միներալները իրենց մեջ Հատկապես են պարունակում"գիպար, միրաալս կամ այն ջուր քիլիտը, օպալբ, երկաթի, մանգանի, ալյումինիումի ճիդրօքն այլնւ սիդնեները Բնության մեջ Հանդես եկող ջրերը պարունակում են այս կամ այն քանակի լուծված նյութեր գազեր: Բացարձակապես մաքուր չուր լինել չի կարող, քանի որ այն շփվում է երկրի կեղնը կազմողապարներին։ Քնական ջրերում Հանդես հն դալիսճիմնականում վեց լոներ՝ Օ8-:, ՍՔ" Աճ", Քաջիսրանցից կան նան այլ լոներ, որոնք քանակով շատ քիչ են, սակայն ճսկայական նշանակություն ունեն քիմիական Հողմնաչարման զանազան միներալների ՕՈ լուծման պրոցեսում, ինչպես, օրինակ, Լ, յոները: են՝ 1, 9, Տ, ՃՆ Ք6, Պ, Ի, Այլ լուծված էլեմենտներից Շօ, Շս, 410, շո, Մ ն այլն: Պետք է ենթադրել, որ Մենդելենի պարբերական աղյուսակի էլեմենտների մեծ մասը ջըրում լուծված են այս կամ այն քանակով, սակայն քիմիական

ներալները,

բանակի

ու

ԷԼԸՕչ՛, ՏՕլ՛ւՇԼ՛:

ու

մակարդակը ժամանակակից Հետալղուռությունների ժի մասի քանակը: նրանց որոշելու տալիս չի վորություն տվյալներ քանակական Մինչնայժմ չրե մեջ լուծվածության վերաՇուտէլեմենտների կան 50 էլեմենտի վերաբերյալ: չնարա-

բերյաս կան

տվյալներ: միայնորակական

միներալի

քիմիականկազմն Մարնշանակություն: լանդշաֆտիկյանքումունի վճռական ե չի է օգտագործում ջուր դը իր կյանքի ամբողջընթացքում ջրերի Բնական

ու

:

նկատմամբ: մնալնրա Հատկանիշների մինքկարող անտարբեր ընդճանուր է ջրերի Վ. ի. Վերնադսկինառաջարկել չետնյալաստիճանավորումը՝ րալիզացիայի ջրեն մինչե 1գ1 անուշաճամ ՛ Քիչ «ի

«ՂԻ

Տուր

Ի

որք"

»

1--10

»

10--50

գ

զին

50-ից ավել,

էլեմենտն

քիմիական կատարող րի միջոցովմիգրացիա ունեն: ենքաունակությունն այն կամ ճամար այս դրա րը մեջ կա չրի անալիզը ցույց է տալիս, որ դրենք,որ քիմիական 20 մգյլ կալցիումի տր այգ 10 մգղ թլորի լոն ն է: Քլորից ավելի շարժունակ թե կալցիումը էլ չի նշանակում լիր""Ֆոկլարկները եթե Հաշվի առնենք այդ կլեմենաների մեջ քլորից շատ բնության ցիումը բույում,կտեսնենք,որ կալ այն թլորեց մեչ մինչդեռ չրի 1700 անգամ, է, ավելի քան է ք լորը ավելի Այդ նշանակում ավել է ընդամենըանդամ: է օժտված, քան մեծ միգրացիոնՀատկանիշներով ջրային միգրացիա Տարբեր քիմիականէլեմենտների է ջրային միգրացիա արտաճայտվում ինտենսիվությունը որը մշակելեն ամերիկյան գիտնական

ամեե

կալցիո

Միջոցով, զործակցի

Պերելմանը

Պոլինովը, սովետականդիտնականներ միգրացիոն"7էլեմենտների Բ. Բ. Պոլինովը (1948) տվեց տնյալ չարքերը (տես էչ առաջադրոոծ կ. ի. Պերելմանը(1966) ելնելով Պոլինովի որը տվեց ջրային ժիգրացիայիգործակիցը»

Սմիթը

ե

100-ի աղյոսակը)'

գաղափարներից

ճետնյալ տեսջն ունի՝ նի

Ն իլրացիոն յրա

Իլեմենտյերի

ցի «»յիշո ԱՄԱԱԱ

ո

Է

շարթերը

Նաի | տարվողներ

- ռանդուն

7.

ուանցուն

Հ ճնշ»

:

`

ծ.

տարվողներ

ԲԱՐԻույլ ռ

Լ

ակ)

նա "

Օր)

որ

Ը,

ԷՈ,

ւ

՛

(աիյիկատներ)

ՏԸ,

ժու-

աա

սպրակաիխկորեն

|

Ճ.

Ք.

1:

տ..

Խլ.- --Ը---

4.1.

մե-

ժության դարի ցուցանիշը շո ո.10-

|

ու10-:6

|

ո.10-»

եղ

ինք

է ն -

-յ

է,

Ճ

ու

0.01. 100

1.-

հաՀՀԵրԱՐ92.

156:

03602

ՀԱՐ

բանամ

իոորդախվությունը աստիճաններով: Դիրելմանը ար-

հալ չոր

Աղյուսակ Մ

Է 2.

իզրացեյի

թյունը եդարնաիու

ո.

ԿԱՆԱՆ յ

զ Խիստ չարժունակ միգրաձառոներ Դյուրաշարժ միդրանաներ,

Պիցրանաներ» «- արուն Քեդթա Միրան անոթ ջարգութակ

յլ

օ.ո--ո(ո-5). |

օ.0ո

ն

իռշր

Ջրային միդրացիայում էլեմենտների միգրացիայի ինտենսիվության չարքը տրվում է նրանյ միզրացիոն գործակիցների մեծության ճայորդականության ճամաձալն: 0րինակ ՀայկականՍՍՀ-իճրաբխային շրջաններում քիմիական էլեմենտների միգրացիոն չարքը ճետնյալ պատկերն է ներՔթ»-ՏՐ»Ի:»Ճ։խ կայացնում Օ15Տ- (մ.--ԽՈԿՔ միգրացիայի զործակիցը որոշելիս, թե՛ առլարում

Ա

մ

ցիումնառանձին

ն աղա

մեջ։ բանաձնի յոեղադրել

կատարվումէ

Փիմիական էլեմենտներիմիզրացիան օրինակ, մեկ տռրողջ կոժպլեքսով թե Ռեկուսացած, այլ են կատիոնների կատարում ծծումբը միդրացիա քլորն Հես Համարժեք Հարաբերությամբ: ոչ

Լ

ու

միդրացիանտարբեր միջավայրերում էլեմենտների էլեմենտներ, որոնց ճամար միջավայրը բեր է. կան այնպիսի է տար

գործակիցն 1Ու-ը էլեէլեմենտի միգրացիոն 8-ն ջրում լուծված բոլոր նյութերի տի քանակը ջրում գյլ. քանակը եմի դւ-բ ո էլեմենտի սլարունակությունը ապարնեբում տոկոսներով: եթե այս բանուձնի մեջ տեղաղրենք կալցիումի թլորի վերը բերած տվյալները, ապա կստանանք ճետնյալը (8-ն ընդունենք 0,3 գղ) "

թե՛ ջրում

Տ

:

|

(կվարց)

ՏՕ.

-

|

`

ո.

-

,

կաղմը

Միդրադիույի

ՔՐ ե

է նույն ձնով արորեէ էլ եմենտի քանակը սլետք ենք կալցիումի քանակը՝ տութուրովուծլինի: Ասենք, որոշում է օքսիդի ձնով (ԸոՕ), իսկ տարում այն արտաճայտված է ԸՀՕ-ից Հաշվել կալչրում՝ լոնական ձնով. անճրաժեշտ է

Սղյուսակ4

ունիչ Այստեղիցէլ ծագել շիչ նշանակության

էլեմենտների

դաղափարը: որ դիտության կոնտրաստության միգրացիոն ի, Ա. Պերելմանը: Այսպես,բարձր կոնտրասմեջ մտցրել է են ժիդրացիտա մենտներըինտենսիվ տությամբ օժտված էլի Ցածր կոնտրասկատարում միայնորոշակի միջավայրում: ունակու-

միգրացիոն տությամբ օժտված էլեմենտը իրենց դեղեն միջավայրի փոփոխման փոխում թյունները շատ քիչ ուծծումբը ցածր կոնտրաստություն .քում։ Օրինակ, թլորը»

ինտենսիվմիգրացիա նրանք Հավասարաչափ կամ շո, Ղհ ե թե՛ Հիմքային միջավայրում, տարում քն թթու թթու ն թե՛ Հիմքային են թույլ միգրացիա կաւոարում, թե՛ մու. Այլ է ռլասկերը, օրինակ, կալցիումի ժիջավայրում: իսկ «իմմիգրացիա է կատարում, ւյն թլու միջավայրում է, իներտ նկատմամբ միգրացիայի քային միջավայրում Ա. հ. ուստի ունի բարձր կոնտրաստություն: դործակիցմիգրացիայի կաղժել է քիմիական էլեմենտների են

նեն,

կա-

Դերելմանը

ները տարբեր միջավայրում

ն

նրանց

կոնտրաստությունը:

շատ պրոցեսում միդրացիայի էլեժենոների ունի բնական ժիացություններիլուխոշորնշանակություն երնույթը շատ բարդ ունը: նյութերի լուծելիության ծելիութ աւոոժների յոների դործոններից՝ է ն կախվածէ բաղմաթիվ բնեռուէլեմենտի արժեքականությունից» շառավիղներից, նան արտա-

Քիմիական

ու

ճումից

ու

այլ

ինչես ներքին ճատկանիշներից»

ճնշումից, լուծույթի սայմաններից՝ջերմաստիճանից, Ա-ից ն այն: մեջ լուծվող նյութի կոնցենտրացիայից,

նին

Հայտնի է, որ չերմաստիճանի բարձրացման շնորճիվ է. արնանյութերի մեժ մասի լուծելիությունը մեծանում դարձային երկրներում այն իր ինտենսիվությունը պաճոպղանում

է ամբողջ տարվա

ընթացքում:

Ոնշման մեծացումը նուլնպես նպաստում է լուծելիության մեծացմանը:Այդ կատարվումէ երկրի խոր շերտերում, որտեղ բարձրճնշման պայմաններում չրերի մեջ լուժվում են այնպիսի նյութեր, որոնք ճիպերդեն պայմաններում վատ հն լուծվում: Բարձր ճնշման բարձր չերմաստիճանի պայմաններում ջուրը 100"-ից շատ ավելի բարձր ջչերմաստիէ Հեղուկ վիճակում ն ունի արտաճաններում դեռես մնում կարգ լուծիչ Հատկանիշներ: Հիպերգեն պայմաններում չատ մեծ է ածխաթթու գաղի նշանակությունը լուծման պրոցեսում: Բնական ջրերում կա լուծված ածխաթթու նրա պլարցիալ ճնշմանըճամապատասքանակով. երբ քանակը ավելաչրի ածխաթթվի մեջ խան նում են է, ավելի շատ նյութեր լուծվում: Այսպես օրինակ, Հայկական ՍՍՀ-ի Ճճրայինապարների վրա կատարած մեր փորձերը (1964) ցույց են տալիս, որ 0"-ին մուս թորած ջրի մեջ Հրային ապարների փոշինշատ ավելի լավ է լուժվում, քան 20---50-»-ի տակ: Այդ բացատրվում է նրանով, որ ցածը է լուժջերմաստիճանում ջրի մեջ ածխաթթու ավելի շատ ված, իսկ վերջինս ագրեսիվ նշանակություն ունի լուծման ու

ալրոցեսի ճամար: Միներալներիլուծման. պրոցեսում

Հիմքայնության-թթվության

շատ

մեժ

է

միջավայրի

օքսիդացման-վերականդնփան Բնական ջրերում ջրածնային պայմանների նշանակությունը: յոների քանակը չի անցնում 00001 գյլ։ Սակայնայդ քանակը միանգամայն բավական է լանդշաֆտում տեղի ունեցող պրոցեսներում կարնոր դեր ստանձնելու տեսակետից: Ջրածնա-չ յին յոների կոնցենտրացիանոչ քե արտաՀայտում են գրամկ

ներով,այլ ճատուկսիւվոլով(ՔԷԼ)--կոնցենտրացիայի բա-

ցասական լողարիթմով։ քԷԱ-ի մեծությունը տատանվում է 0--14:2-ից ցածր ռհակցիան թթվայեն է, իսկ 2-ից բարձրի դեպքում՝ Հիմքային: Տարբեր միա-

քԷԼ-ի դեպքում լուծույթի

Տարտարբեր թո-ի դեպքում: քԷԼ-ի արժեքը տարբեր է, որի բեր լանդշաֆտներում քով քիմիականէլեմենտներիմիգրացիան չրերի ռեակցիան ղոնայում տայդգայի վություն ունի: Օրինակ, 4--6, որտեղ ալկալիական է, թԷԼ-ը իջնում է մինչն թթվային միդրացիա են արագությամբ մեւտաղները էլեմենտներըմիդրաքային ոռհակցիայիդեպքում այդ նույն ունեն (չատկապես կալցիումը): ցիոն ցածը ունակություններ տեսակետից մեծության ք-ի ջրերը լանդշաֆտիբնական

ջրումլուծվում ցություններ

են

Հետնանտարբեր ինտենսիկատարում: Հիմ-

են 4 խւժբի՝ բաժանվում

թթվային չրեր թույլ Թթու չրեր 3. չեզոք ն թույլ "իմջային չրեր 4. ուժեղ Հիմքային չրեր: կ միջավայՍովորաբար ուժեղ թթվային ուժեղ չճիմքային այնպես էլ կենբուսական, ինչպես չեն նպաստավոր րերը 1.

ուժեղ

2.

թթու

ն

ճամար:Միկրոօրգանիղմների դանիօրգանիզմների ու

շոտ

պայմանները բույսերի Համար ամենաօպտիմալզարգացման մուտ

են

չեզոք

ռեակցիային:

կամ ճիմբային լանդշաֆտի մեջ խիստ ուժեղ թթվային որը մեխանիզմ, է մի չրեր չեն Հանդիպում. այստեղ գործում

է թթվայնության այնմոտեցնեպայմանները, կարգավորում օրգանիզմների օրգանական լով չեզոքին:Այսպես,կենդանի են ն այլ օրգանական նյութերկարողանում մլուսցությունները

թքվայնություննՀիմքայնությունը: մեղմացնել ու

Հայտնի է,

որ

շատ

Ճիղրօքսիդներ լուծույթից մետաղների

քէ անջատման որոշակի

ունեն:

Ստորն

բերվումեն տվյալան-

լուծույթներից ճիդրօքախդների (դեցինորմալ) (էջ 104, Ա. ի. Պերելման, 1966): քէԼ-ի վերաբերյալ ջատման Անչրաժեշտ Է նշել, որ աղյուսակիտվյալները վերաբեր-

ներ 0,1

ն.

նատեցմանսկզբին. կավում են մետաղների Հիդրօքսիդների է նրովերջանում րելի է նշել նան այն թԷԼ-ը,որի դեպքում տատեցումը: ինչպես նշում է Պերելմանը, այդ ինտերվալը ժաՄբենույն տանվում է 0,5--1,5 ժիավորի ռաշճմաններում: բոլոր մանակ անչրաժեշտ է նշել, որ վերոճիշյալ տվիալները

Խոոխ-||Պա »

թէ

թէ

Ց

ՃՏՏԱՐ» ե Լո(Օէլ)չ

|

:

Ք

Արի | 23 թեթեե,4,1 3,5 ի

,

ծ

Աղյուսակ

են

|«Իղոշք«իգ՛

Օ(Օեր

| |

ՕԵՆ ՕԱ

958 8 հ. 9էլ) 3:1 ոնե» շ 9,0 Տո(ՕՒԼ)շ 48--4,5 բ 6,8 Ց,4 Շօ/օէյ, ԸՇաԾ1լր 260» 7,0 0:9 | ԽաՕհ։ | 52 | շո, | 2.0 ո

,9--ծ,

.

ՐԹ

Ծ,

)

|

Ե,

|

Գա

ի

դեպքերում ստանդարտչեն, քանի այն քԷԼ-ից կախված չէ:

որ

լուծման պրոցեսը մի-

Թույլ թթու ն թթու ջրերում (ՔԷՒԼՀ6) միգրացիանն կատարում ՇՅ, ՏԼ, 84, Ք2, Շն, 7ո, որոնք Հիմքայինջրերում թույլ շարժունակ են: Հիմքայինջրերումշարժունակ են

»նդարժեք

վանադիումը, վեցարժեք քրոմը, սելենը,մոլիբդենը ն այլն: են

Շատ

շարժուն էլեմենտներ Թե՛ ճիմքային նքե' թթումիջաՎայրում (լիթիում, նատրիում, քլոր, բրոմ, յող, կալիում ն

այլն)»

Քիմիականէլեմենտների միդրացիայի վրոցեսում

խոշոր

ունեն նշանակություն օքսիդացման-վերականդնվան պայման-

ները:քիմիայումօքսիդացում Է

կոչվում քիմիական էլեմենէլեկտրոն տալու երնույթը, իսկ վնրականգնումը՝ ձեռք բերելու Ընդ որում օքսիդացմանն երնույթը: վերականգնման ռեակցիան ընթանում է եթե տեՃամատեղ, ղի է ունենում որեէ էլեմենտի այդ նշանակում օքսիդացում, չ անպայմանորեն է ունենում տեզի մեկ ուրիշիվերականգում: անդշաֆտումկարնոր օքաիդացուցիչ է աղատ

տիատոմի

էլեկտրոն

Թթվածնից բացի

թրվածինը։ են օքսիդացնող էլեմենտներ երեհռարժեք

քոռարժեք չաթը, մանդանը, վեցարժեք ժծումբը,Հնդարժեք այլն, :

ազոտը

ն

նել:

որոնք ընդունակեն նոր էլեկտրոններ ընդու-

Վերականգնող էլեմենտներկարող են լինել (կարող են էլեկտրոններ տալ)երկարժեք երկաթը,երկարժեք ժծումբը, ջրածինը, ն այլն: երկարժեք Շա մանզանը Հեշտությամբ են ելեկտրոններ

տաղները (Պո, "

տալիս ալկալիական

Է, ՇՅ, ՈՆջ).

մեՃողալկալիական Հեշտությամբվենրականդն յում

էյն ններ են (այսինքն՝ էլեկտրոններ `

ւսյլն:

ձե ռք

երում որը, քլորը, բերում)

ֆտորը

հ

Ատոմների

ընլոների օքսիդացման--վերականգնման են դունակությունը արտաճայտում օքսխիդացման--վերականդնըման պոտենցիալով (Էհ), որը չափվում է վոլտերով՝ որեէ 5աստատունօքսոիդացման--վերականդնման ռեակցիայի չա մեմատությամբ, որի սլոտենցիավլըճավասարհցվում է 0-ի: Այսպիսի ոնակցիտ է ընդունված ջրածնի անցումը գազային վիճակից լոնի (Է1չ--26-Հ4ՒԼ յ ու

:

օքսիդացման պրոտի "նտ գազային թթվածնի միացմամբ. ունենում մեկ այլ էլեմենտի վեցեսին ղուդընըաց տեղի է րականդնում: Շատ տարածված է սուլֆատների վերականդնման պրոցեսը: Ալկալիականն ճողալկալիական մետաղները(88, ԽՃ,ԸՅ, Մթ) ունեն բացասական պոտենցիալներ, շատ «Ճեշտությաւբ նն տալիս էլեկտրոններ ն քիժիական ռեակցիայի մեջ են մտնում թթվածնի Հետ, որի Հետնանքով բնության մեջ մաքուր վիճակում ճանդես չեն զալիս: Ոսկին, արծաթը, պլատիունեն նր դրական պոտենցիալ, դժվարությամբ են էլեկտրոններ տալիս, ուստի ճանդիպում են ինքնածին մետաղների ձեվով: Էհ-իըդ կախված շատ էլեմենտներ լրանդշաֆտում Հանղալիս տարբեր արժեքականությամբ`ԷՇ" ն ՒՇ"" ՏՀոոր ն ՏՈ ՊՐՐ" ն.Մ" ՇԱՐնԿԸս՝ն այլն), ն ստեղծում են տարբեր միացություններ (11չՏ կամ ԷԼ,ՏՕյ): իմանալով էլեարժերականությունը տվյալ լանդշաֆտում, կարող մենտների հնք գաղափար կազժել վերականդնժան-պոօքսիդացման տենցիալի մասին: Այն լանդշաֆտներում, որտեղջրում լուծված թթվածին կա միջավայրը օքսիդացման է, Էհ-ն այստեղ բարձըր է, 0,15--0,4 վոլտ ն ավելի, երկաթքբ գտանվումէ Բ6"' վիճակում (Իհ-ը մինչն 0,6--0,85 վոլա)։ Այա ջրերն օթսիղացնող չրեր են. միկրոօրգանիզմներըօքսիդացնում են օրդանական նյութերը, երկարժեք երկաթր դառնում է եռարժեք, ծծումբը առաջացնում է սուլֆատ՝ (ՏՕ), օրինակ, պիրիտը դես

հն

(Ի«Տչ) արաղ

ոնակցիայի մեջ է ճետ ստեղծելով երկաթի սովլֆատ Ի6Տչ70--ՒԼՕ-»

է

է,

մտնում Լ

չրի

ու

թթվածնի

ԻՇՏՕ,-ԷՒԵՏՀՕ,

՛ Այն լանդշաֆտներում, որտեղ վերականգնմանմիջավայր ստեղծվում առանց ՒՆՏ-ի թթվածինը գրեթե ուսաի

Հ

ժծմբաթթու. -

ԷԷ

'

:

են միկրոօրդանիղմները օքսիդացնում

բացակայում օրդանական

նյութերը ւոյլ օրգանական անօրգանական միացություննեբի թթվածնի Են Ճաշվին ն չրի մեջ Ճճանդես դալիս ՇՒլԼ,,Ի6.. ՒԼ, մո՛ռ Քանի որ չրերում ՏՕ շատ բիչ է ւզարունակվում, ու

էՆՏ դրեթե չի գոյանում. արագ միգրացիա են կատարումերկարժեք երկաթն մանդանը:Այսպիսիլանդշաֆտներ կան նան անտառային զոնայի ապա

Տ- Հ.ՏՏՀ

Տ Հ Ալ :Տ ՏՏ ՏՋ

Տ ԼՏՏԱՀՏՑ|8

ՏԱՑ: ՀՅ | ՀՏ ՀՅ

Հ ՀՏ

ԿԱՅ

ՀՀ` Տ Տ ՀՅՆՏ Հ

ՀՏՆ

մ

Ը1|

ու

ճաճիճներում: Այն

լանդշաֆտներում, որտեղ վերականգնման պրոցեսը ընթանում է ՒԼՏ-ի առկայության պայմաններում, ջրերը Հարուստ են ՏՕլ/ յոնով, օրգանականմիացությունների միկրոբիոլոդիական օքսիդացումը ընթանում է սուլֆատների վերականդնԺան

Պաշվին, ջրերի մեջ

ներումմի

շարք

Հանդես է գալիս ԷՆՏ, որի պայման-

մետաղներ(Բճ, Քե, շո, Ըս,

Ճջ) նատոսէ

առաջացնելով սույֆիդներ: նույնլանդշաֆտիտարբեր մասերում բնական ջրերի

են

օք-

սիդացման--վերականդնման պայմաններըտարբեր են: Փրուն-

տային ջրերի Ճալելուց վերն գերակշռում են այնպիսի ջրեր, որոնք պարունակում են ազատ թթվածին ն ունեն

օքսիդացնող

ունակություն Էհ-ի մեժությունը 0,15----0,5 վոլտ է (ՔԷՐ Գրունտային ջրերի Պայելուց ցաժ (թթվածնային մա-

6-8)

կերնույթիցցած) չրերը վերականդնող են, Բի-ի արժեքը իջնում է --0,4, նույնիսկ0ն- 0,5 վոլւու կանդշաֆախ բնականջրերում գտնվում են այնպիսի քիմիական էլեմենտներ միացություններ, որոնքբնորոշում են «4/1 ջուրը օրպես միդրացիայի միջավայր:Այդպիսի էլեմենոու

ները կոչվում են տիպոմորֆ էլեմենոներ:Տիպոմորֆ էլեմենտներկարող են լինել 0»,ՇՕ,,ԷՆՏ, ԷԼ, ՕԷԼ, (17, ՏՕլ՛՛, ԱՇՕ, ՇՕյ՛ Շ8:", Սջ"՝,Խո. ԻԲ: ն այն։ Ա. ի. Պերելմանը կազմելէ մի քանի կարնոր տիպոմորֆ էլեմենտներիդիաԲուն

րր

լ. (որգշաֆաննրի Համար 12):

Հ

Հ

ՏՏ Հ.

Հ

Հ

:

Տ-

Տ

աս

ՏՀ

3 շամ

Տ Տ-

Հ

11 աս

Հ

ՀՀԿ

Փ

Ն

Տ՝Խ|Պ Ջ՝ ՀԳ

ՄԴ դաս

Տ

շամ

ՀՏ Հ

Յ Հ

ՅՏ

ՀՏՀ

Միլ րաս

«ա

Ջ

կ(ը ոն

Աա»

(8 էզ 1Տ

-

ի|

եշ նեղ.

Մի քանի տիպոմորֆ էլեմենտների դիագրամը տարբեր լանդշաֆտներում բատ Ա. Ի. Պերելմանի (1966):

12.

1անդշաֆաոսի քիմիական էլեմենտներիմիդրացիան ճեմնականում կատարվումէ ջրերի միջոցով (գետեր, ատորելկըըմա չրեր), որին անվանում են Քիմիական դենուդացիա:Գ. Ա. նն Մաքսիժովիչի (1955)ուսումնասիրությունները ցույց

խոլցեղոն):

ճային օվկիանոս:Մեր

տո-

Հայկական ուսումնասիրությունները

տալիս, որ Հրաբխային շրջաններից լուրաքանչյուր տարի լվացվում է մի չերտ 20 միկրոն Հաստությաժբ, որը 50 ճավար տարվա ընքացքում կազմում է 1 ժետր,ընդ որում Քիմիական դերադենուղացիան կշռում է դննուղացիայիժյուս տիպերին

(դնետերի կախված

դլորվող նյութերի ձնով տեղի ունեցող ղենուղացիալին)։ Տարբերդետերում քիմիական Հճոռքըտարբեր է ն կախված է

ինտենսիվությունից: կրաքարային ասլարնեերի տարածման շրջաններում գետերիջրերը ճարոտտ են Ըտ'": ն ԷԼԸՕ՛լլոնե-

բով. քիմիական դենուղացիան ինտենսիվ է: ՀայկականՍՍՀ-

վում,

Համեմատաբար ինտենսիվ քիմիականդենուդացիա

նկատվում է

ծալքավոր-կոշտավոր լեռների

ջաններում:

տարածման

տոր

շբր-

մնում

են

կավի մեջ,

նույնբակտերիաները, վնասակար

գրունտի մեջ կան որոշ քանակի որոնք ունակ են փոխանակվելու կատիոններ, փոխանակման լուծույթի կատիոնների«ետ- «կլանման տարողությունը» վորաբար չի դերազանցումգը (60--20 են 100 գր Հողին): Լանդշաֆտում ամենից ավելի տարածված են կլաբազասականլիցքավորվածկոլոիդները,որոնք ունակ են Հանդիսգում Ավելի թիչ ն կատիոններ: նելու փոխանակելու են դրական լիցք ունեն հ կարող որոնք կոլոխդներ, այնսղլիսի ու

սո-

ժիլիչկմիվալե

կանդշաֆտը կոլոիդներիքաղավորությունէ: Որքանլանդ-

շաֆտը ճին է, այնքան կոլոիդներըշատ են, կոլոիդ միդրացիան բնորոշ է կավային, Հումուսի,

միներալների, խելատների էլեմենտներ նստվածք ե տալիս,առաջանում են դելեր:Այսպես, օրինակ, խոնավ արնհադարձենրում զոլից առաջանում է սիլիկասիլիկաչճողի Հողի գել, նրանից՝ ամորֆ օռլալ, խալցեղոն ն վենրչասլես կվարց։ Այս սլրոցեսում շատ ակտիվ բյուրեղային մասնակունեն Համար: կոլոիդլուծույթներից մի շարք

միկրոօրգանիղժները։ Ինչպես տեսնում

ջուրը

բաղադրիչներկյանվում են կավի կողմից, լրղկավի միջով անցնելիս մաքրվում է, կախված նյու-

Ցուրաքանչյուր Ճճողի

իսկական լումիջոցով չէ որ կատարվում|: Այն կատարվում է ծույթների նակ կոլոիդներիձնով հ մեխանիկական ճեռւացմանռնաու դետերուժ սլարչով՝ որսլես կախված գլորվող նյութեր:

անիոններ: փոխանակել

էլեմենտներիմիդրացիա կաքիմիակուն Լանդշաֆտներում

ենք

վիճակում ճանդես եկող սիլիկաճողից կոլոխիդալ սինթեզվում է նոր միներալ՝ անցումնային միներալների (թալ, միջոցով

որոշ

թերը սլես:

րայինմիգրացիանլանդշաֆատում միայն

ցություն

ու-

(փոխանակման միական կամ փոխանակման ունակություն 5. կենսաբանական: 4. Այսպես, աղսորիցիա), Քիմիական, քիմիալուծույթը ջրային օրինակ,կավի շերտով անցկացրած է ղդալիփուիոխության ենքարկկան կազմի տեսակետից

դետավազանում տեղիունեցող Քիմիական Ճողմկաճարման

ում

ն յոներ փոխանակել։Այս ղանաղաննյութեր կլանել կ. կ, Գեդրոյցը է կատարել ուղղությամբ խոշոր աշխատանք ն Ժեջմոցրել է «կլանող կոմպլեքսի» դաղավիա-չդիտության Կ. Գեղրոլցի (1955)կլանողականՀասոկություն կ. Ըստ ըը: ասելով Հասկանում ենք Հողի այն ունակությունը, որ կոշտ այս ֆաղի Հետ շփման մեչ մտնող չրից կարողանում է կլանել տեՀեւոնլալ կամ այն նյութը:նա կլանման ունակության 1. մեխանիկական կլանման առանձնացնում՝ է սակներն 3. ֆիզիկա-ջինակություն, 2. ֆիզիկական(աղսորբցիա),

է

նում

են

ն

Ֆերս-

մանը անվանեց «փուստաբիլ» միներալներ: Բնության մեջ կոլոիղներիշոու կարնորճատկանիշներից մեկը սորբցիոն ճաւտկություննէ, երբ միջավայրից կարողա-

լիս, որ յուրաքանչյուր տարի ցամաքի ժակերնույթիցլվացվում է 12 ժիկրոնի մի շերտ ն Հեռանուփ դեպի ճամաշլար-

ՍՍՀ-ում(1966) ցույց

Ա. Ե.

մինհրալներին միջանկյալ Այսպիսի

։

տարվում է նան ժեխանիկական Ճճեռացմանճանասարտուվ|: ժամանակ էյեմենաների միգրացիոն Այս տիպի Միգրացիայի Հատկանիշներընշանակությունչունեն, որովճհտն այղարի միջավայրի մեջ կամ ժինհրալի բեկորները ընկնելով շարժվուլ են: Հայոնի է, թե որքան մեխանիկորեն տեղասվիոխվում

Ճողմնաճարման սլրոդուկտ է դուրս գալիս լեռներից սենլավների ժաժանակ, կամ գետերի վարարումներիճետնանքով: Մեր Հաշվումներով ՀայկականՍՍՀ-ի Հրաբխային շրջաններից նեն բերում մուտ Չ0 միկրոնի մի ամեն տարի զետերը դուրս շերտ։ Մեխանիկականմիզրացիան շատ ինտենսիվ է Արնելլան կովկասում:

ճեւտնյալ միջին Քիմիականկազմը անձրեաջչրերի պետության ունի. պատկերն Աղյուսակ ր

ռաղ Հ-Ի: | ՇՔ- | Լեզնե-թէ ճայաման րի ձեր

Դոր

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ՄԻԳՐԱՑԻԱ

Տրոպոսֆերան կաղմված է ճիմնականում ազոտից՝ (78,09 կ) ն թթվածնից՝ (20,95 զ): Մնացած բոլոր գազեըը միասին 1 0-ից էլ պակաս են, որտեղ ճիմնականը արգոնն է (0,98 (0) ն ածխաթթուն(0,03 գկ) Բացի գազերից կան նան ջրային գոլորշիներ՝ Ճարլուրերորդական տոկոսից մինչն 4 ճը, միկրոօրգանիզմներ,խոշի, ֆիտոնցիդներ:Մըթնոլորտը մի կոլոիդալ սիստեմ է՝ անրողոլ: Տարբեր չէ շողի մեջ պարունակվողօգի կազմը: Այստեղ է Չ ն-ի, գոածխաթթվի բանակը շատ է ն երբեմն Հասնում ճողի ն օդի յություն ունի մշտական պզազավփոխանակություն

միջն:

տեղումները իրենց մեջ պարունակում են Մրճոլորտային ղանաղան լուծված նյութեր գազեր, որտեղ ճիմնական լոները մասնակցում նն այս կամ այն կերպ: Մերձբնեռային արնհադարձայինխոնավ անտառների զոնաներում մթնոլորտային տեղումները ճամեմատաբարմաքուր են, այնտեղ լուծված նյութերի քանակըչի անցնում20 մգ/Ն իսկ ցամաքային կլիմայի երկրնելում Հաճախ անցնում է 300 մգ/լ: Հ. Հ. Բողոյանի Ճճեւո ճամատեղ մեր ուսումնասիրությունները (1964) ցույց տվեցին, որ Հայկական ՍՍՀ-ումմթնոլորտային տեջրերի միներալիզացիան տատանվում է Հ0--200 զումների մգ/լ միջն, ընդ որում նկատվում է ուղղաձիգ դուռիականություն ինչսլես միներալիղացիայի,այնպես էլ քիմիական կաղզմի տեսակետից: Արարաւոյանդաշտում 22 մգ/լ, միջին բարձրության լեռներում 50 մգ/լ, բարձր լեռներում՝ 39 մգշլ. ջրերը ունեն թույլ թթուն չեզոք ռեակցիա(ՔէԼ՝ 6,5--6,6): Հանրաու

ու

|

քա-

|

| Օ/ |

Տ0զ՛|1ՇՕ9

|ԱՐ|0:04|0,52 0:140 |:09 |:33 ԷՆ9

Ա

մք» '

31,73

դաշտի ն շրջապատի Արարատյան Մեր Ճաշյվումներով մ բարձրություններում կմշ լեոների վրա մինչն1400---1600 ճետ միասին թափվում են վրա ամեն տարի տեղումների տ, տ, ԽՅչՏՕգ--0,5--0,8 տ, ԸՅՏՕ.--0,8--1 ԽՀՃԸԼ 3--4 Թ: Այսսլիսով։ Շո(ԷԼՇՕ»)»--15--12. տ, 1ջ(1Շ05):-3--4 տոննա ղանաղան յուրաքանչյուր1 կմշ ստանում է 20--30 են մարզում, Ռոստովի ստացվել տվյալներ ղեր: նույն կարգի կողե այլ վայրերում ուրիշ Հետաղուռողների Տյան-Շլանում ա-

մից:

չրի Ծովափնյա շրջաններումմթնոլորտայինտեղումների

մեջ

շատ

են

Րստ Ա. Ա. Կոլոդյաժնու լոները: 60 տյկմ" ղանաղան ծովի ափերին թափվում է

Ըն

տվյալների Սն

Պո

ծովայինծաղում ունի,քլորի քանակը շրջաններումշատ են անցնում է 100 մգլ։ եթե մերձծովյան երկրներում գերանատրիումը, աղա ցամաքային քլորն մեծ որոնց աղեր,

մասը

ու

կալցիումային յոները: Հիդրոկարբոնատային այն կարծիքինեն, որ Քլորիդներն Ռրոշգիտնականներ ծաաղեր» են Լ ունեն ծովային «ցիկլային սուլֆատները են իմպուլվերիղացիայի դում, անընդչատ շրջապտույտիմեջ ընթացշարժման օդայինզանգվածների այսինքն միջոցով

կշռում

են

ու

ու

են նան քումտեղափոխվում

օդում գտնվող յոները: Սդի մի-

ջոցով զանազան քիմիական էլեմենտներիմիգրացիոն

ունի նշանակություն գեոքիմիական

մեծ

Հայկական ՍՍՀ-ում

այս

նվիրված մեր մի Ճճոդվածը ճողմնաճարմանկեղնի աու(1965),ոլոոեղկարբոնատային ջացումը ջրբաժանայինշրջաններում կապվում է օդային միկարդի միգրացիայի Հարքին է

Հետ: դրացխայի

ՔամիներըՃակայական աշխատանքեն կատարում լանդեն մեջ, Նկատվել

Բրեն

ի ր ք

դեպԿարի ոգարժի ավերաժությունՀազայական որմ

ատ

ըը

Ին,

յութ ,

Ա

տեղ

այյ

նստեցրել են

տեղափոխած

ԻԸ: Այս կարգի մեխանիկական ինտեղափոխությունը տենսիվէ անապատային երկրներում: Հրաբխային շրջաններումօդի մեջ մ ԻՔ ն գործում մեժ քանակությամբգազեր մ ։ քոոլորտային այղ

մոխիր, շրջաններում թր ր ունեն ռեակցիա ն

ու

անցնում

է 25

մզԳԼ

ղ

միներալիլացիան

արտավիժում են Էջ, ՇՕչ, Վ, ՊԻՏ, ՇԷԼ ն այլն:

Շե.ՒջՏ, ՒՇԼ,8(ՕՒԼ)», մ

ոմտնղումները ՏՕչ, Տչ

նան

օրգանիզմներն այլն. սրանք Հազարավոր կիլոմետրերեն

տե-

քիմիական անագան դաիոխում էլեմենտներ, մասնակցում

շրջապտույտին: արտաՀամաշխարճային էլեմենտներիմիգրացիան

նաիրական բնզակնային էներգիայով,

ընդ որում արե-

է ապարների մասնակցում Ճողմնաճարսիանը:

վաղարձներում

միզրացիայի

խոնավ արե-

ինտենսիվ կենսաբանական ու ջրային միդրացիան, ազա անապատույին երկրներում ինտենսիվ է օղա/ին, ժեխանիկական միգրացիան: Ի

ԱՏ ւս կա '

ն

/ո

աստիճանի ամենալավագույն կննսաչասիանիշը մասնակցող |։ նյութերի ք անակն Հրրո«րտութին որ

ցույց

է տալիս

դեմքր, լանդշաֆտիդեմքը

ԱՇ»

ուրիշներ): նույնը կարելի է ասել նան Հայերեն օգտագործվող «ճողմնաճարություն»ջ բառի նկաւոմամբ: Հարցը նրանում է, որ ճողմնաճարության տակ ճասկանում էին Հիմնականում ապարների քայքայման պրոցեսը, նոր միներալների սինթեզը չէր մտնում ճողմնաճարման ոլորտի ժեջ։ ՎերջինժամանակներսՀողմնաճարությանփոխարեն օգտագործում են «Հիվերդենեղ» կամ «ճիպերգենային պրոցեսներ», որն առաջարկելէ Ա. ծ. Ֆերսմանը (19327): Սակայն «ճողմնաճարում» բառն այնքան ամուր է մտել աշմեջ, որ դժվար է այն փոխարճադրական գրականության խարինել մեկ ուրիշով: Մենք օդտազղործելովայդ տերմինը, նրան տալիս ենք ավելի լայն իմառստ՝ոչ միայն ապարների քայքայման պրոցեսը, այլ նան որպես նոր Հողմնաճարման-միներալների սինթեզման պրոցեսը: Արմատական ապարների վերափոխումը արտաժին ազդակներիազդեցության տակ կատարվում է լիթոսֆերայի վեէ րին շերտերում, որին Ա. Ե. Ֆերսմանը (1984) անվանում ճիպերդենեղի զոնա: Բ. Բ. Պոլինովը(1934) նշում է, որ ճողմնաճարման կեղեր լիթոսֆերայի վերին մասն է, որը կազմվաժ է ժայթվածքային մետամորֆային ապարներիմվխրուն ւվրոդուկտներից: ինչպես տեսնում ենք Ֆերւմանի Հիպերգենեղի ղոնայի Պոլինովի ճողմնաճարման կեղնի մեջ տարկեղեր բաժանում բերությունչկա: Պոլինովը Հողմնաչարման է 2 ղոնայի՝ 1. ճողմնաճարմանզոնա կամ մարղ, Հ. ժաման

ու

ն

չափանիշնէ,

այն

ռուսերեն

ու

(անդչաֆաի դեորիմիավաւն

:

էլ»

է

թարգմանվում է «ՑԵԼՑ67ք1184 16» Հողմնաճարություն ասելովՃճասկանումենք արտածին աղերբ արփամո այն եհրնուլթը, ական ապարները են։ Ռուակների տակ կերպարանափոխվում րպար դակների ազդեցության ազդեցությ սական գիտական գրականության մեջ բաղմիցս նշվել է այ անրմինը չի արտաճայտում մասին, որ «ԹԵՑՇՂքՈԹՅՒ Ճողմնաճարմաներնույթի Հիմնական իմաստը (Բ.Բ. Գոլինով, 1934, ն. Ի. նիկոլան, 1948, Ա. Վ. Պոնոժարն, 1946, Վ. Վ.

«ՄՇՐաէւսոք» բառից,

ի

պայ-

գակնալինէներգիանկենդանի օրգանիզմների միջոցով է ներլանդշաֆտիվրոս։Որքան լանդշաֆատուի գործում, կենդանի նյութ ջատլինի, այնքան ավելիարաղ կլինի նրա քայքայլման պրոցեսը, չատ կլինի ազատ էներգիան, իսկ վերջինս «այմանավորում է միզրացիայի ինտենսիվությունը, Այսպիմում, լանդշաֆտը դինամիկորեն անճավառսարակշիո մի սիստեմ է, որը Ճարուստ է ազատ էներգիայով:Հենց այս էներզիանէլ

արբեր տվի լանդշաֆաներում տարբեր է ն ինտենսխվությունը միգրացիայիտիպը, եթե

բառը թարգմանվածէ դերմանակա «Հողմնաճարություն»

Դոբրովոլակի,1964

զանազան կատարվում Դիրրացիա իի միջոցով թռչուններ, մորեխ, միկրոէ

ՀՈՂՄՆԱՀԱՐՄԱՆ ԿԵՂԵՎԻ ԳԵՈՔԻՄԻԱՆ

:

նակակից Ց

Հողմնաճարման ր Պող

Հճղորությունըըստ Ց--1320

կեղն։ ղ

Հողմնաչարման զ ը

Հճասնում Պոլինովի

է 500

զոնա զոնայի

մետրի:

ՀողմնաՀարման կեղնի նյութական կազմը տարբեր Հեղինակներիկողմից տարբերձնով տրվում, այս Հարցում դեռես է

չկա: Այսպես, ժիասնություն օրինակ, րատ Պոլինուվի բոլրը տեսակի ցամացային մոնում են նատվածքները Ճողմնաճփրման

կեղնի մեջ, մի բան,

Շատ

հնչ

որին

հրկրաբանները առարկում

ուրիշեեր)

Հեղինակներ 1954 լ, (Վ. Վ. Դոբրովոլակի, Ճողը անջատում են Ճողմնաճարման կեղնից որպես առանձին բնապատմական մարմին, Մեթ զանում ենք, որ Հողմնաձարմանկեղե ասելով պետք է Պասկանալ ժամանակակից Հողմնաձարմանկեղեր մինչն մ 5--10 Հաստությամբ,որտեղ, տեղի են ունենում տարեկան

չերմաստիճանային տատանումներ: Ավելի խորըշերտերում

նույնպես տեղի է

ունենում ապարների վերափոխում, որը մացնել Հիպերգենեզի զոնայի մեջ:Հողըպետք է դիտել, որպես Հողմնաչարման կեղնի ամենավերին մասը: Հիպերգեն

պետք է

նում

է

զոնայում ներթնից վերե բարձրանալիս Մեժաապարների դիսպերամանաստիճանըկ տարածության

զե-ը գրավում է պինդ ֆազը, մնացած մասը գրավում են ճեղուկ ն դզազանման ֆազերը: Այս զոնայում միներալները կերպարանափոխվում կնալեքան արաղ, որքան մեծ

է տարբե րությունը ապարի բյուրեղացման պայմանների Հիպերգեն պայմանների ու

միջն։ Հիվերգեն պալմաններումչատ

ան.

զոնայում բյուրեղացած ճատիկային ատրուկտուրայով

կայուն

են

աբիսալ

ապարները,

Հողմնաչճարման կեղեր առաջանում

է

մեխանիկական,

Քիմիականն բիոքիմիական ազդակների միջոցով, որտեղ շատ կարնոր նշանակություն ունի ջրի Բ.

ման

առկայությունը:

Պոլինովըզարգացնելովիր իդեաները Հողմնաճարտնսության ասպարեզում ճանդում է այն ճետնության, Բ.

որ Ճողմնաչարման կեղեի զարգացման մեջ ամենաճիմնականը ժամանակնէ, որ բոլոր տիպերի Ճ ողմնաճարման կեղեները պետք է վերջին Հաշվով Հասնին ալի ատադիային։նա փաստորեն կահմացնում է Հ իդրոկլիմայական պայմանների դերը: Վերջին ժամանակներ»

Ժան ցույց

Ճողմնաճարման ուսումնասիրասպարեզում կուռակված նյութերը Ճամողիչ կերպով են տալիս, որ Պոլինովը Խոշոր ծառայություններ Մոյ-

տուցելով Հողմնաճարման տեսության ստեղծման գործին, այնուսամեկայնիվայղ Ճարցում իրավացի չէ, որի Համար ենԴ. Ստդացկի, 1948, մ. 7թարկվեց քննադատության

լուկաշով, 1958):

(Ի.

մամանակակից պատկերացումներովճողմնաճարվան կեուրաթանչյուր տիս զարգանում է ինքնուրույն կերպով

դնի ունի իր

ընթացքում

տիպոմորֆ տարրերը: Զարգացման տարբեր տիպի ճողմնաճարման կեղեները կարող են արտաքին ձեվ նմանվել միմյանց, սակայն Հետագայում այդնմանությունները կորչում են ն յուրաքանչյուրը զարգանում է իր ուղիով, ԱջարականԱՍՍՀ-ում զարգանում է Դողմնաճարման ալիտ տիպը: այստեղ ջրային լուծույթների ոռնակցիան.թքու է, ալկալիական Ճողալկալիական մետաղները ջրերի միջոեն, ճեռանում էնան սիլիցիումը, յնղում մնում ցով Ճեռանում են երկաթի Արարատյան դոդաալյումինիումի օքսիդները: ցամաքային կլիմավորության նախալեռնայինշրջաններում ն յական սլայմաններումկալցիումը մասամբ մագնեզիումն ճիմքային է, տիպոծծումբը կուտակվումենյ ջրերի ռնհակցիան մորֆ էլեմենտ է կալցիումը, սինթեզվում են մոնտմորիլլոնիտային խմբի կավային միներալներ: ինչոլես ակներն է, այս երկու լանդշաֆւոների զարղդացումըընթանում է տարբեր ուղիներով: Որքան էլ ժամանակ անցնի, միննույն է, Արարատյան գոգավորությանցամաքային պայմաններում ճողմնաճարման կեղեր ալիւո ստադիային երբեք չի ճասնի։ Այսպիսով, Ճողմդործոնը ջրանաճարման կեղնի ձեավորման մեջ Հիմնական կլիմայական սղայմաններն են, ժամանակը այստեղ լրացուցիչ գործոն է: Հողմնաճարմանկեղնի գեոքիմիական դասակարգման ճարցերով զբաղվել են Բ. Բ. Պոլինովը (1934), Կ. հ. 1ուկաշոի. Ա. Պերելմանը (1961), Մ. Ա. Գլազովակայան Վբ (1956), ն

ու

ու

ու

(1960, 1962),Վ.

Վ.

(1964) ե ուրիշներ.ձայԴոբրովոլակին

կական ՍՍՀ-ում այդ ուղղությամբ աշխատանքներ կատարված են մեր կողմից (1965): կ. Ի. (ուկաշովը ճողմնաճարման կեղնի դասակարգման ճիմքում դնում է զոնայականությունը, ստորն բերվում են Ճողմնաճարմանկեղնիտիղերը իստ կ, ի, (ուկաշովի (1956):

կեղն Բողմնաճարման Լիթոգեն (բեկորաճատված) իսկ ուղէ տունդրայի դոնային, Այս ւտիլը յուրաճատուկ շրջաններին: լեռնային մեջ բարձր դաձիգ դոտիականության 1.

Աղյուսակտ

Նենեի Հերի, Տիսլոմորֆ Ցիղամորֆ իոլոմորֆ

Հողմնաճարման

տարրեր

միական տիպերը

մ միացություններ

մեխա-

ասլարների Այստեղ Հիմնականումտեղիէ Հողմսառնամանիքային պ րոցնո, նիկական ճաղմնաճարման են արոաթուլ պրոցնաները նաճարում: կենսաբանական պատճառով:Ձմեռը երկարաՀատված ցածր ջերմաստիճանի շատ կարճ տե է, Հողմնաճարման ակտիվժամանակաշրջանը ն գոտին ժամանակ 8-4 Ւե րացն ն ամի ունենում

«

Ր

լ

հաաա ենա

ո

Աաաա ճիզ| ՃՆՕ»-իչ Բ6,0չ-ի, ՏԼՕչ-ինրանց խառնուրդներ, բառների աան լարըաՆ աղում կա Բո, բոնատներ, Բ6.Օյ-ի, Յ1Օ9-ի չ.նրանց ածանցյալները՝ արնիլոնիի, բնյդելիտի խրմմիներալներ

ի

,

կիալիտա-կավային |,

Ի6, ՏԼ

տներ

"

Սիալիտա-կարբո-|Ըճ,Մջ, (ո)

նատային

ն

ա

էդ

բ:

,

մոսամոր

բից ,

ՑԼԱՆ»ՄԱՑ

Սիալիտա-թլորիդա-

Կաթո

չո

Խանն

աի:

:

Ա

ների ճեշո ԿԻ

ալկա-

լատերիտներ, կաոլիններ այլն, ոաենթ

ԽԱՏՑ

ն

ներ,

,

յեն

սուլֆատների

բոթ-

կեղե-

1ուկաշովը ցույցէ տալիս, որ Հողմնաճարման վի յուրաքանչյուր տիպի Հատուկ են տիպոմորֆ երկրորդական անուս Ֆու լանդշաֆ որ սինթեզվում են յալ (աղ միներալներ, յուսակ 9): կ, ի.

ոմա

Հորդադարման չողմնաճարման կեղեի տիպը 1իթուեն ճողմնաարման կեղե

ե ի Առաբներ

Բ, Աճագեցած) ողմնաճարմա

կեղե

,

ն աարճիզրոչեմ ճիղրոճեմատիտ,

կառլինիտ,

, / լիմոնիտ,

ալլոֆան,

ԱԱ»բեյդելիտ, նա" ըիլլոնիա,

տ

բեցիւո։

գեջած) մարդաՍիալիտային-թլորիՀձալիտչ արմա

ղ

ռելիտրա (նատրիումական ն կալիում կան) սոդա, անճիդրիղ, միրարիլետ, ոի» սերիցիտ,

ռե-

մակեր իա, երկրորդական

դային -աուլֆատաժե

զգամ որի կառլինիտ ւ ի բեմի, դիբսիսո, սաիլոմելան, Դիասպոր Սիալիտային-ֆեն ճիդրոճեմատիտ,ղեչ եիտային ալիաեր:

ա Լ ԱՐԱՅ

տային ոգի», ն

ե

ալյու

Ը

Ա

-

պրոցեսներդրեթե չկան: Հողմնաչարման շատ տարածմանշրջաններում առպլարների Բեկորաշատված հրնույթը՝ երբ Հ այրվածքների» է «անապատային յուրաճատուկ ռած

է,

յ

ը

ւ

ծածկվում սուլարիմակերնույթը

է. մուղ

դույնիվուսյլուն թա-

ներկով ծածկված ղանթով, կարծես քարաբեկորըփայլուն ՍՍՀ-ի բարձր է չայլկական վինի։ Այդպիսի երնույթ նկատվում վրա: նման ապարների ճրային լեռնային ղանդվածներում՝ որոշված չէ. ըստ այրվածքներիծագումըվերջնականապես կաերեույթին, քարի մեջ դանդաղ կերպով շրջանառություն երկաթի է դեսլի մակերնույթ դուրս բերում ջուրը սն

ու

ուսրող

փայլունմակելեորոնք կուտակվելով օքսիդները, մանգանի մասնակցություն ակտիվ են ստեղծում. այս դործում վույթ ուսումնասիրությունները Մեր ունեն միկրոօրգանիղմները: կայծակը նս մասնակցությունունի ստեղծման մեջ (կեղեմակերնույթների քարերի վրոո փայլուն

(1952)ցույց

են

տալիս,

որ

ֆուլդուրիտներ): -

ռեղի-

միվիաճիտ. ւս

պոլիդորո

յ

,

Իրոք

վային

լ

ցնա

ԱՆՆԱ (ճա-աան բառային

Սիալիտային-կար-

միներալները

կեղնին չաոուկ

նբալիտային-կա- | Հ իգրուի ամամեմմ ւ12 ոտի, ԱԱ գալլուազիտ,

լի միներալները: ջնային

ուռա

ոլ

ւ

Աղյուսակ

՞

յ

կեղն ճողմնաճարման Սիալիտա-կավային

Էր պրոդուկտնե սիալիտային Այս տիսլում Հողմնաճարման բարեունի առաջանում են այն մասերում, որտեղ գոյություն Հողմնաչարման իուսոնկլիմա Ո բավարար խոնավություն: ում ընթանում եսնե այլոտեղեղ ը քա ռլրոցնսնորը կավային նյութի ղի է ունենում

Թերիմեջ

մեծ

տեղ

են

են

եեհուսնդուն, բավական

կուուսկում: կուտակվող նյուսինթեզված դրավումերկրորդական,

այն ժամանակաշրջանն ժամանակաշրջանն Հողմնաչարմանակտիվ ն գրունաի մեջ է ձնածածկույթից տարվա ընթացքում, երբ դետինը աղատ տատանումներ: օրական ջերմաստիճանային վարող են նկատվել լ

է

կառ(ինիտ, միներալննիր՝

«իդրուքայլարնի բոր, բեյդելիտ, որոնք կոչվում ին

աան» բաորիլոնիտ, (ուկաշովի սիալիտա-կավային տիպը ստ

կ.

ի,

ված է կավային գրունաներով,որոնց կազմում

Սյուն

ունեն

զալլաուղի

ոյ

արտաճալտ-

մասնակցու-

միներալներ: 4. Մնացորդային (ռելիկտային) , միներալներ որոն ըկայացվածեն կվարցի բեկորային Հատիկներով, աշտա: ին շատով, փայլարներով, ծանը միներալնի -. ով: իսկական կավայինմիներալներ էն որոն, 1 մում կա դիսպերա Մ 4 Ի ն ֆրակցիաները: հրեք խումբ

Ձ

տիկ էպիգենեւը որոնբ ժագում են սինգենեղին թի օքսիդներու ճի ն ց

ն

օղալ

տյ

ու

ՄԻՆ 1ինծրայենը,

ո գրոցոաում (նրկաԴրօքսիդներ,կարբոնատներ, սուլֆատնի

այլն):

բ»

Սովետական Հայաստանում սխալիու-կայ րով չՀագեցած) Հողմնաճարժան կեղեր այպյան, ալպյան

Ց

թան ՐՔ

շրջաններու անտառային չ բում:

Սիալիտա-կարբոնատային հողմնաճարման կեղն

.

Այս կեղեր ունեն տափա սատանային կիսաանա շրջանները,որտեղ ու

Գրա

խոնավությունը Քիչ է։ Այստեղ ուտակման ։լրոցես է

Հ

քանակը

ժոխրային էենԸ ը, «մ

ո

է 800 տ/ճա: Ըստ վ. Ա.

րի

մլ մնարորդների

գործում Մոռոք անգամ են

չ

չո

ն

որը

նալի

է

բաոի

(

7000--15200 կգ տայդգայի զո-

պայմաններից. տիպոմորֆ էլեմենտներ էն նակ

կալքիուժը,մ ասամբ Լ

շատ

Ց.

Պի'ի Ցեղն

ն մագնեզիումը ժժումբը:Ըւր

էությունըՀանդում ճետելալինս գեոբիմիական ապարներիխոր հանար ոի, մայր մերափոխմամբ՝ է

4.

Սիալիտալին-քլորիդային-սուլֆատայինճողմնաճարման կեղն

Համեմատչ Սիալիտա-կարբոնատային պրոցեսը հախավածժ չ Հիդրոկլիմայական '

Հողմնաճարմանկեղեր ՀայկականՍՍՀ-իՍՊ մաններում մեծ տարածում ունի սկսած 500 մ-ից ն ճասնում է մինչն 2000 մ այնտեղ, որտեղ տարածված են տավիաստանհեր ու կիսաանապատներ: Արարատյանգոգավորության նախալեռնաւյինշրջաններին շատ լուրաճատուկ է կարբոնատա/ ին Հճողմնաճարմանկեղնը

-

ն

նկատվումՃաճախ ուԱրի ՀԺ կովդայի աա Այ գայ վուրաքանչյուր սուսի բուսական «2 ուսի

բարելավմանը: Այս իղի

ԻՐ Հողմնաչարման կեղեի

փխրուն րածման ինչպես նակ շրջաններում, դուտու

Գլխավոր տիպոմորֆ էլեմենտը ճանդիսանում է կալպիումը։ 3. կալցիումի Հետ միասին տեղական միգրացիայի նկատելի Հատկանիշներունեն մագնեզիումը, կալիումը, որոնք մտնում են կավերի կազժի մեջ: Հեշտ լուծվող պրողուլտները են, մասնակի լվացվում ճեռանում սուլֆատներ) (քլորիդներ: են օրգանիզմների կողմից: մասամբ էլ յուրացվում 4. Գրունոներիլյոսացման ու կրակալման պրոցես է տեղի ունենում. կալցիումի կատիոնը ճանդես է գալիս որսլես ուժեղ կոադուլլատոր: 5. կոլոխդննրիմակարդման պրոցեսը նպաստում է ողի ն խոնավության մեծացմանը պայմանների ր պայ յան ցմանը ժակոտկենության ակհնությ 2.

.

Այս տիպը տարածված է անսպատային շրջաններում, որտեղ ինտենսիվ գոլորշիացման պայմաններում տեղի է ունենում աղերի կուտակում: Սիալիտայինկավային միներալների միասին Հանդես են դալիսքլորիդներ սուլֆատներ: Այս տիպի ակնառու օրինակ է Արարատյանդաշտի աղուտների գոտին,որտեղիզոմորֆ էլեմենոներեն ԿՁ, ԸՍ, Տ։ ճետ

5.

ու

Սիալիտալին-ֆերրիտային-ալիտալին ճողմնաճարման կեղն

14. Ս

յ

էլ

ե

տարածվում է արեադարձային մերձարնաղդարձույին խոնավ անտառներոսԲ բարձր ջերմաստիճանի ու ջրի առաՍա

ու

ԱԱ Մ-ուժ

պայմաններով: Այսպիսիճողմնաճարիան կեղենկա Վրաստանում էենքորանի արնեմայան

Թթու ռնակցիայի ւլայմաններում օրգանական մայրու, փայր հոնտրի Ճնշտլուծվող բից րոգ

քայքայում

ռանում

Ժնում

ու ման

են

է տեղի ունենում

բոլոր

են

ն

բաղադրիչնե ՈՎՈԻէ

առղարնե-

որը» տեղում

երկաթի, ալյումինիումի օքաիղները՝ « քորդները Ճողմնաճարնէ կեղեին տալով կարմիրն դեղին զուլե

ան

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ԳԵՈՔԻՄԻԱՅԻ

դաշտա-

ու

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

կանդշաֆաների ղեոքիմիայի ամենաձճիմնական մեթոդը մ Համադրական քիմիական անալիվների մեքողն է, որի Ճիմէ նն այն Պոլին է։ Այս որ էությունն Այս Ժե մեթողի Պոլինովն նադիրը Է ւ ք կազմը ԽՄՈ Համադրվում է Հողմնաչարման կեղեխ քիմիական աովում թարմ աարի քիմիական կազմի "նտ, որտեղ Հառիեմ երնում է, թե որ բաղադրիչներն են կուտակվում ն սլարզ Ճեռանոււ: Բ, Բ. Պոլինովը (1946) գրում էր. րոնք 7. ձեռքի տուսկտվյալներ մայր ապարների քիՈւնենալով միական կազմի, այղ ապարներով անցնող ջրի քիմիական կազմի ն որչդես ստուղիչ (կոնտրոլ)՝ մնացորդային նյութերի քիմիական կաղզմիվերաբերյալ, մենք կարող ենք գաղափար կաղզժել տեղական ճիսլերգեն ցիկլում էլեմենտների միդրա-

այն

Բ.Բ. Բ.

է,

Բ.

ո-

ԳԵՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊԱՏՆԵՇՆԵՐ

Փեոթիմիական պատնեշներեն կոչվում ճիոլերգենելիլոդայի այնպիսի Հատվածները, որոնք ունակ են կուտակելու Քիմիական էլեմենտներ, Գեռքիմիական պատնեչներըլինում են՝ մեխանիկական ֆիզիկ -քՔիմի սկա, կան ' են սաբան » ոա ,

կւսն: Մեխանիկուկան տ աոնե 22Բ

ԱԻ» մանրաճատիկ ման

պիսի

են այնճամարվել կարող

Հողմնաճարման րւ ար ըր"րակվում կամ

նլութեր

(իր

յ

,

օրինակբբոր

կուտակումները:

են

ավելի

րոնային Մետաղա-

Ֆիզիկա-քիմիական պատնեշներըշրջապատի ջրային լուն երից կլանում են

ցիոն ունակությունների

մասին:

Ունենալովտվլալներ տեղական «իսպերդեն ցիկլում ձլեմենտների միգրացիոն ունակություններիվերաբերյալ, ՝.

մենք կարող ենք զաղասիարկազմել աշխարճազրականլանդշաֆախ մասին: Պետք է առել, որ ժամանակակից անալիտիկ մեթոդները ճնարավորություն նն տալիս մեծ ճշտությամբ որոշել քիմիական էլեմենտների քանակը ասլարների, բույսերի, ջրերի մեջ հ այլ Այս Հանգամանքըմեծապես եհւղաստումէ ըսնդշաֆոների գեռքիմիայի զարգացմանը: դգեսքիմիական ուսումնասիրությունները կանդշաֆատների ձետերսլ էոտալներից ենն կազմված. 1. նախաղաշտային, ՝. Դաշտային ճետաղոտությունների, որոնց ընքացբում կազմվում հն սրոֆիլներ, ճավաքվում են նմուշներ քիմիական ն այլ անալիղների ճամար, 8. Քիմիականն այլ անալիզների կատարման էատպ (քիմիական, սպեկտրալ, լայլարոդրաՖիական, միներալոդիական, ոննադենոսորուկտուրային, ժիկրբոբիոլոդիականն այլն), 4. նյութերի կամերալ մշակման էտապ, որի ավարտում է ուսումնասիրությունները: Սրանից ճետո տրվում են լանդշաֆտայինչ-դեսքիմիական քարտեզը, սլրոֆիլները, տեքմտային բացատրությունները: Դաշտային ընթացքում անճրաժեշտ է. Հետաղզոտությունների

մոլեկուլյար ուժերի կամ Քիմիական ա միջոցով: Օրինակ, ինքնավարլանդշաֆաների էվաացիաների ցիւծ նյութերը Հասնելով ծ

ատորուտին տեղադրված կակեզեին այնտեղ են դ կլանվու կ Ա նվում

վային Ճողմնաճարման

վայրը

այս

կամ այն

չլեմենտուլ Հարստացնում, իջա -

Օրգանական ի պատնեշներ օրինակ, ր տորֆավալրըն

այստեղ մի

պատճառով

ա

թյան

ը

.

շա

Ժ

աթ

Ն ո եը ալա միաէ շրջանների ե

օօ

մա

ն

ը լացում ը,

ոն

"

որտեղ

ւս

կարբոնատալին կեղնի զո-

միկրոօրգանիզժները ռւլատննշում են կալ-

Ցիումի միզրացիան:

մի՞րի-

Աոոքստենը կոտավվումձե այն ական նյութերիկողմից կլանվում են: օրինակ է Արարատյան գողզավորուն

-

Որոշել զեռքիմիական Համադրությունների տիպը: ճատկանիշչարտաքինայնպիսի Ռրոշելլանդշաֆտների ները, որոնք կարող են ծառայելորպեսճուսալիչափանիշ տիպաբանականխըրմտարրական լանդշաֆաներին տարբեր միջն սաճմանների անցկացբերի պատկանողլանղչաֆատների ման գործու է դնոքիմիական ւտեսակնտիցճաղվադյուտ Պարզաբանել ն անոմալ լանդշաֆտների արտաքին ճատկանիշները՝կապված ճանքային ջրերի ելքերի, ապարների բարձր միներալի1.

2.

ղացիայի ճեոչ 4. կաղմել ընդճանուր դաշտային լանդշաֆտային-դեոքիմիական քարտեղ: Վերոճիշյալ խնդիրների լուծումը ճնարավոր է լանդշաֆույին-ղեռքիմիական պրոֆիլներ անցկացնելու միջոցով: աշխատանքների առաջին էտապում կատարԴաշտային վում են մարշրուտային ուսումնասիրություններ, որոնք անՃրաժեշտ են շրջանին ծանոթանալու ճամար. բնորոշ վայրերում դրվում են պրոֆիլներ՝սկսած ջրբաժանիցմինչն ամենամոտ գոգավորությունը, մանրամասն նկարադրվում են՝ ռելինֆը, ճողմնաճարման ձննրը, Հողերը, բուսականությունը ն :

այլն:

չ

Տ

:

սխեման ըստ պրոֆիլե,

Լանդշաֆտային (1964): Ա. Գլաղովսկայայի

Նկ.

Մ.

Իրաւ: ՄԱ Տարրական-լանդջաֆոոոր ագորավվար դիրը, Հողմնաճարման Իր եորավատման Տա), կեղն (1դ 9, լավային Հողմնաճարման տ--ալյուվիալ նատվածքնոր: ւ

:

լորանաէլյուվիոոլ։

4--դելյուվիյ,

ոֆիլ անցկացնել է առա ցանկալի նպատակով, խուզական Բ «Մ այու անոմալիա դեոքիմիական արդենՀայտնի ոի նշվում գեոթիմիական «րոֆիլըյ. լ Լանդշաֆտների ն

րի

կետերՏիագո ա երկուտեսակի դիտարկումների են ընտրվում կետերը ցուցիչ:Հիմնական Հոր եւում են

Մարշրուտայինդիտարկումների ժամանակ անճրաժեշտ է կաղ գտնել լանդշաֆտի արտաքին 4ատկանիշների երկրաբանական կառուցվածքի, ռելինֆի ձեերի բուսական խըրմգրունտային չրերի խոբակցությունների, ճողի տիպերի բուսականության միջե ն բության, լիքոլողիական կաղմի Ամեն այլն։ կարգի նկարագրությունները մտցվում են օրագրի մեջ. Հատուկ մատյանում դրանցվում են դաշտից վերցըբաժ նմուշների ամարները, լանդշաֆտային պրոֆիլում նրանց տեղը, խորությունը ն այլն: Մարշրուտային դիտարն կումների ժամանակ ճշտվում է ճանդուցային լանդշաֆտա զեոքիմիական պրոֆիլների տեղը ամենաբնորոշ վայրում (նկ. 13): Պետք է աշխատել ընտրել այնպիսի պրոֆիլ, որի երկարությամբ լիթոլոդիական կաղմը ամենուրեք նույնը լինի. լեռնային երկրներում պրոֆիլները սովորաբար կարճ են լինում։ եթե ուսումնասիրություններանց են կացվում Հճետաու

ու

ու

ու

-

(Է-| Բ «72:-31853 18.

ի

ուլ

ան

ընքացքում: պրոֆիլի Յուրաքանչյուր յ. անկալի է մ 2-35

ւ Լեի ամու, խորու, : 5» չմ գրունտային վայրերումՀար Հի (երցենը ամ ի ։լրոշուրֆեր,որովճետնարմատական րո արվում վրա: Լրացուցիչէ ետերը ի: խորության

ողջ

փորվում է շուրֆ մինչն միջոցովՊառնոլ Հորատման

Տո

քատ.

էն

աւ

ոչ

մեժ

որոնց քանակը շուրջը, կետերի

ֆիլի վրա, կամ Հիմնական

է Հասնի

մինչե 4-ի: ն գ րունտի պրոֆիլի

կմշ մակերեսիվրա ոլեւոք է Հողի Հիմնականկետերումտրվում Ագրա մանրամասննկարագրությունը, Գորիոնի հո վածքը, ուրացանչյուը,

տալիս ենք Ստորն

պրոֆիլի

(1964): գլաղովակայայի

Ար

`

ոկ14): բա,ստ գծվում է

կտըր-

ախկման ՛

Մ.

Ա.

Տ-

ՅՇ.

ՀՏՀԱՏՏՀ

ՏՏ|Յոօ

ՀԿՍՏՅԱՏ ՀՏ|ՏՅ|Տ

ՀԵՑ ՏՀՏ

-

ԹՏՀՏՀՅ|ՐՇ"

ԷՀ

Տ |Տ

|ՀՀՀՀՏ

| (ո

ային մեջ):

Շռրագոյացումննր կ ջ Շ

ՒՇ

նլութերին՝ սյունակը վերաբերումօրգանական 2» ոռոգ (քույ առանձնացվու

.ՎԸ1.60

69: ԸՅՏ0.|7 ենումը

են որոնք ընդունված Հողադիտության մեթոդներով,

Է

Ժ

են

տորֆը

ն

ուժեղ քայքայ-

այստեղ Հումուս: Բացի այդ չորս բալանոց ված) քաղիք» ճիմ, կոդի Հումուսի դույնիինտենէ մուղղակիմիչոցով արտացոլվում

7. ինոհնաիվ Հետեյլալ Հաջորդականությամբ: սիվությունը՝ 3. թույլ դունավոր2. միջին դունավորված, դունավորված, Չորրորդ սյունակում գունավորված: ված, 4. Հազիվեկատելի ցանցի կ ճողաարմատային տրվում են տեղեկություններ Հին-

վերաբերյալ: բնակներիկովմից առաչացրածանցքերի բալային չորս է խոնավությունը դերորդ սյունակումտրվում 4. 3. խոնավ, քաց: ձատուկ սիսոնմով՝ 1. չոր, Հ: թարմ, Հորիզոնը (եթե այն կայ նշանովնշանակվումէ ջրատար աղա(քաղցրաճամ, Տրվում է նան չրի միներալիզացիան տրվում է ճողի խտությունը Համ, աղի): Վեցերորդսյունակում 3. խվո, -. խտացված, 1. փխրուն, բալանոցսիստեմով՝ չռրս են

աչքով տրվում սյունակներում ժագդերկրորդական Սրանք տեսանելինորադոյացումները: են ն միաձույլ: Հաջորդ չորո

4.

Ն

քմ"

| 280 ը

Մ77

Է-ի2

Է222: Նր.Ո

14.

Բի

նեո.

ո:

'

:

Մ.Ա. են

ճ. ::

մ.

Գյաղովսկալայի (1964):

աղում

-Հ

Հ

ԹՎ

Ա

րոտ

են (ե. 14) տրվում խորությունները մերորդ սյունակում` ապարների լիրոլոգիական կական կազմը. վերջինիս չամար ընդունված է ճեյնավազակավ,թերն կավավող,միջին վաղ, են տա ծանր կավավազ, կավ: նշաններով ցույց լիթոլոգիական կաղմը այլն ղմը դաշտում որոշվում է սովորական դաշ-

աիԿԱՆ արա Վա արական /

ու

ե

մ

ու

.

կուտակմանբնույթը: ցույց նոր առաջացրածմիներալները Փլաղովակայան,

տալիս միգրացիայի

Տարրականլանդշաֆտի պրոֆիլի պատկերումը Մ.

իր

4 | (

ցույց են՝ միներալ-ինդիկատորներ, միներալներ ինչպես նշում է

ման

Մր

2ճիդՕրինակ, կուտակումը: էլեմենտների շո էլեմենտների կալվումէ ԸՇլ, ԻՆ Շօ, Շն,

տալիս ուղեկից

րոդետիտիՀետ կոնկընտանիքիառկայությունը.կալցիտի կարբոնատային Տ1, կապույա երանչեն ՌՂք, 82, կուտակվում ընցիաներում վկայումէ երկաթիֆոսֆատիօքսիդացման առկալությունը դի է որսլես երկաթի թերմասին, միննույն ժամանակծառայում

ինդիկատոր: ւվարունակության օքսիղի է

է որոշվում

Վերջինսյունակը վերաբերումթէԼ-ին,այն օգնությամբ: թէլ-Մետրի ուղղակիդաշտում Հետո անցնում են ճողի ոլրոֆիլըկազմելուց Վիհրո՞իշյալ նախՀորիվոններիորոշմանը, որի դաշտում դենետիկական է կատարվումկանական բնույթունի. վերջնականճշտումը նշաններն Հորիղոններըճեւտհկյալ մերալմշակման ժամանակ: Է-1--իլյլուվիալՃճորիղոն, ունեն` Ն--մայր ապարներ),

լվացման կամ

էլյուվիալ Ճորիզոն,Ճ--կուռակմանկոն-

ցենտրացիայի(ԼճճօԱՒՂ6ՅԵԽօԼ աՕԱԹԵՆքուու): Այս սիմվոլների ճետ կարող են տրվել նան բնորոշմիացությունների լվացումն կուտակումը:Օրինակ, Ըւ.504» նշաու

նակում է

իլյոսվիալՃորիզոնըՃարատանում է քլորով ն ՆՇոՇՕ8 սուլֆատներով, նշանակում է լվացման տորիդոնից ՞եռանում է ՇՃՇՕ: ն այլն: Բոլորճորիզոններիցվերցվում են նմուշներլաբորատոր անալիզների ճամար: աշխատանքներինՀաջորդում է կամերալ Դաշտային

մշակման էտապը, որտեղ օգտագործվում

են

ինչպես լաբորա-

անալիզների,այնոլես էլ գրական աղբյուրներիտվյալները, կազմում են քարտեղներ,վերջնականպրոֆիլներ, որոշում են առանձին էլեմենտներիցրման ։պսակավորումների սա4մանները, տրվում են դեոքիմիական ճամադրություններ։ ձանդշաֆաների գեոքիմիականլրիվ սլատկերը կարելի է տոր

ստանալմիայն աւտացիոնար ուսումնասիրությունների միջոցով: Միգրացիայի տարբեր ամիսներին ինտենսիվությունը

տարբեր է

ն

միջին վիճակով կարտաճայտվիտարվա ընխացքում կատարած դիտարկումների չնորճիվ միայն: Քիմիականանալիվներիարդյունքները արտաչայտում են ոռոն դրաֆիկներով դիագրամներով ն որոնք պարզ ընթեռնելի են, Լ անմիջապես են գաղափար տալիս էլեժենոնե բհ կուտակման ու միդրացիայիմասին: ու

չ

Վերոճիշյալ գրաֆիկներն

ու

դիագրամները

գաղափար են

տալիս էլեմենտների կլարկների մասին, սակայն չէն

ար-

մտաճայտում նրանցբւոցարձակ քանակը:Վերջինիսճամար անճրաժեշտէ իմանալ ճողի վերին որեէ

թյունը

ն

նրա մեջ չարունակվող

Հորիզոնի Հզորու-

էլեմենտի քանակը է Հաշվել, թ. տվյալ էլեմենտից քանի տոն-

կոսներովարտաճայտած. այստեղից կարելի

յուրաքանչյուր վրա ճեկտարի նա

կամ կգ կա:

կանդշաֆաների գեոքիմիայում ամենաճիմնականը, ինչնշվեց,ճամադրական Քիմիական անալիզների մեթոդն որտեղ երեք չոիլի են ճամադրություններ կատարվում՝

սես ,

տո-

Համադրություն թարմ ապարի ն նրա ճողմնաճարման ոլրողուկտի քիմիական կազմի իջե, Չ. ապարի կամ Ճճողիքիմիական կազմի ն բույսերի մոխրի քիմիական կաղժի Ճամադրություն, 3. ապարի քիմիական կաղմի ն ջրերի չոր նստվածքների քիմիական կազմի 2ճամադրություն: կանգ առնենք սրանց վրա առանձին-առանձին: Թարմ ապարի նրա ճողմնաճարման պրոդուկտի ջիէ տալիս, թե որ բամիական կազմի ճամաղդրությունը ցույց ն են ղադրիչներն ավելացել որոնք պակասել Օրինակ, Հրաղդանիկիրճում վերցրած բազալտի ն նրավրա առաչացած ճողմնաճարմանպրողուկտիքիմիական կազմը ճետնյալ պատկերն է ներկայացնում (40-ներով): 1.

ու

Ազա-| ՐԸ

Է»

Տ|| --

|

Աղյուսակ 10

5 |օ|9|Փ|Շ|Ջ)|ՀՇ|Ծ թ

9թ3

Օ

ՇՏ

| |6,40 3,900, 9.10| 3,50 | 1,56 | 0,31 21809517,60 13/4,62| գալա աա 2,15 դու կաթը .0611,0020,20 1206| |1.850,15:3.50 | 0,25 աչ

1.26

7.05

ՀԱԼ

ՇԱԳ

|

պաա,

0,94|1,06| 1,13

1,10

ի աո ա

«առա«առա աաա

,150,76 )0,59.1,150,7 ,

1,32' 0,61

|

0,381| 0,81

Համադրության միչոցով ստացվում են այսպես կոչված էլյուվիալակումուլյացիոն գործակիցներ (ԷԱԳ), որոնք ցույց են տալիս բիմիական էլեմենտների միգրացիոն ակումուճամար պեւոք ապտանալու ՒԷԱԳ-ը լլացիոնունակությունները: է Հողմնաճարման պրոդուկտի քիմիական բաղաղրության տվյալները բաժանել թարմ ապարի Քիմիական բաղաղրության տվյալների վրա։ երբ ԷԱԳ-ը մեծ է 1-ից, այղ նշաու

նակում է տվլալ էլեմենոր կուտակվում է, 1-ից փոքրի դեպՀեռանում է, ն Հողի մեջ նրա քանակը պակասում:

քում՝

Այս գործակիցներիմիջոցով բաո

աճող

ստանում

դործակիցների՝

են

նան

էԱԳ-ի

շարքը

80. էգ0 ԹՕւ-, 2.Յա0510: 1106105.-, 0,61՛ 076՛ 081՛ 094՛ 081. ենո, մոՕ-. Հ.Մ Հ:Օչ-, ,10՛ 113 .՛ 1,15.՛՛ 1132

ԻշՕ

0,59՛

:

ՕոՕ

:

դրվում ենն օքսիդները, Ճամարիչում »այտարաբում՝ դորժակիցները: Ռրոշդեռղքերում անճրաժեշտէ լինում նալ չվարդել տարբեր էլեմենտների փոխճարաբերությունը թարմ ապարում |

այստեղ

Ս

ա.

ՏՕչ

թչ0չ'

,

ՏՕչ

«ՀՇաԿ-Փ-- պաա գու

ՃեՕչ'

տաաոտթ» ա

ՏՕ

-

1ԱԶննոգ

-

Տա»

Օրինակ,կոլոիդ ֆրակցիաներում Հ--Յ-իճարաբերությունը

ՕԹ

-Հ«

`.

Տ

Տ

-

«5

Թ

-

տ

Տ

--

ՀԾ

ԷՀ

-

ճ.

Յ Յ

Յ

Տ Հա

»

Տ -

9»

Եշ

՝

Տ

Ց

»

-

-

-

.-

|ՏՅ|

ծ

:

-

ծ

Տ Կ

Հ

Հ

Հ

5.

«

չԺ/

Ք

Տ

գաղափարէ տալիս կավերի ժիներալոզիականկաղժի մասին։ եթե Ճարաբերությունը մեծ է կ կազմում է 3--Տ, ասղա կավային փիներալները պատկանում են մոնտմորիլոնիտաին խմբին, իսկ եթե այդ ճարաբերությունըփոքր է 3-ից, դործ ունենք կառլինի խմբիմիներալներիՀեւ Աղյարին բույսերի մոխրի քիմիական կազմի Համաղրությունը գաղափարէ տալիս կենսաբանական կլանման մասին, ռիը արտաճայտվում է կենսաբանական կլանման դորժակցի մժիջոցու՝ հ: Այն ստացվում է որնէ օքսիդի մոխբի ն ճողի մեջ ունեցած ւղարունակության ճարաբերությամբ: Ասենք, 10Օ մոխրի մեջ կաղմում է 5 ա: ասլարում 28, կլանման գործակիցը կլինի՝ կենսաբանական Չ

ՀՕ

»

օ

0,

Խե---Հ--«-Չյ5

-

-

-

--Տ

եատաառաշուուպամաի «6. 2Հ

ՊՃԵեՕ,. ՏՕչջ 5 ՐՀ» Իօ,0լ ՇճՕ-Լ/1ՔՕ : |

Յ

.

-

են

Է

-

՞

ճետնլալՃարաբերությունները՝

--

-

.

ճողմնաճարման պրոդուկատներում։Սովորաբարվերցնում

»

:

-

Ստորնբերվում է Ողջի գետի ավաղանի անտառային լանդշաֆաներում, տարբեր էլեմենտների կենսաբանական կլոմուն ան դործակիցներըրառ Գ. Գրիգորյանի չաշվումների,

Տ

Հ.

ե

Հ

Բ

Տ ` Տ

«Բ

9-- 1320

Հ

Տ|

Փ

|

։

.

Ւր:

ՀՀՀ Յա

53Տ

«ՐՀԻ«-

Աղյուսակի Հիման վրա ստացվում

է

էլեմենտների կլան-

շարքը՝

ման

ՅՀ: ՀՏ 3՛30՛30՛

Ցուլի

20՛

17՛

ՀՀԿ.

րթա 125՛

կ

-

ո

թոզ»

0,112

ԱՐ

Բո

աաա, (Ուրալ) արգելավալրում ելմենլան ւ.

Բ.

Պոլինո

Ն.

Հաա,

Ֆ ճանթալու..ձատված

Ցրման Հանքապատկի(նրձոլ) սխեման կ. ի. Պերելմանի(1966):

ըստ

է այն

բա-

գոյությու շրջանում մետաղալին այաինըն՝ Հանքապսակ» սլարունա մետաղի որտեղ

մարմնին, թային (ել. այն

ու

Ճ,, հմ

կավելա քանակը ու

գոյություն Հանքապսակի մեջ, օղում: Ցրման օրգանիզմների ջրերի շրջու-.

ուսումնասիրություններում կանդշաֆտա-գեռքիմիական

ջիմիական անալիզների արդյունքները մշակելիս անչրաժեշտ է կիրառել մաթեմատիկական վիճակագրության մեթոդները, ճատկապնս դրաֆիկական մժեթողը։ Տարբերտիպի են ,րաֆիկների միջոցով շատ արտաճայտիչ ձնով ցույց տալիս էլեմենտների միղզրացիոննե ակումուլլացիոն ՀատկաՀԻ

15.

րրա

ար

մեքողը Հենվում լանդշաֆտներիզեոբիմիական Հանքավալրերի նի վրա, որ Հանքա«ցրման կոչված ունի այապնա լին մարմնի մի ալնալիսիոլորտ, Մոտենանը Հանսովորականիցբարձր է: Որքան ւթյունը այնքան այդ էլեմենտի մեծ է ոչ միպարունակությունը էլեմենտի 15): Տվյալ այլ նան Հողում, ջրերում, բույսերի դրունտի մեչ, այլ

ազատվում աարի

որնք գործակիցներ`էԱ,

ԱՏԽՔԻ,..

ԱԱր գրման /ակապոկ

Ի

վարոմակոթյած

եաարը

10՛

աս ասո է Բ. Բ. Պոլին ՞ ին նդաանգամ կիրաալել մեք կողմից պրոցեսների ուսումնասիրման ժամանակ, որը լայն կիրառություն ղտավ «ճողադետներիմեջ: ինչ վերաբերում է էլեմենտների ջրային միդրացիային, սողա սրա գործակիցներըտրվել են նախորդ բաժնում ե արեն ՍՊերելմանի բանաձնի միջոցով: երեքճիմնական տիւղի Ճամաղրականջիմիաանալիզների (Միչոցով արտաճայտում (են քիմիական կուտակումը, ստացվում են' էլեմենտների միգրացիան

կաո

հարա

է ստորերկրյա պայմանավորված Հիմնականում ,

դետերի ողողատ-չ Հաճախ դետաճովիտներում՝ հառությամբ: են

երկարությամբ

Հանքապա

ցրման ձգվում ների (պոյմա) են ցրման Ճուքեր: Ցրմանճանքաներ, որոնց անվանում ապարների սլսակները լինում ԷՆ՝ ու (գրունտային ատոբերկր Հողերի մեջ), Հիդրոքիմիական

(փխրուն լիքոբիմիական

ու

բուսական (ցրմանՀանքաղպսակը ջրերում),բիոքիմիական Հանքապսակներ դաղզային օրդանիղմում)), նենդանական ն այլն: շրջանում ճանքերի,նավքաճանքերի դիուսկոիվ «եու

ոա-

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԵՈՔԻՄԻԱՆ

ՀԱՆԱԾՈ

ՀԵՏԱԽՈՒԶՄԱՆ ԱՍՊԱՐԵԶՈՒՄ՝

մանրակրկիտուսումնասիրելով տերիտորիայում Որեւէ մոխ-

ճողում, ջրում, բուսական էլեմենտի քանակը Հանքասլսակը,զծել րի մեջ կարելի է առանձնացնելցրման Ճեշտ է ճարոարդեն Այդ ռաճմաններում նրա ռաճմանները: տաքըքրող

կանդշաֆտներիգեռքիմիական մեթոդները վերջին ժամանակներս շատ մեծ նշանակություն են ատւսցել Ճաաւնւսծո

Ճարատությունների ասպարեղում:լՀետախուվճետախուղման

ման

տեսական ճի քը

Քոն է:

էլեմենոների

միղրացիայիուսմուն--

որ վերմալմինը:Հաճախ է սպատաճում, Հանքային նաբերել ն երկտակ սովորական է ղետնի թաղված ջինս խոր կերպով

չի Հայտնաբերվու րաբանականուսումնասիրություններով

են սակայն բույսերի մոխրի քիմիական անալիզները ցույց ե տալիս նրա ցրման ճանքապղսակը այղ մեթողով ճայտնա-

ոոոտաղառատաաաթաարարարաաիո»

լ ԼՆեԱԿԼԸԼԼՆԵԼ

ների գեոքիմիական Հանքային ն Լան չանդշաֆատ բի գեռքիմիակա անքայի 4 արստությունների ճետախուղման 4Ճամարօգտագործվում է չորս մեթող՝ լի-

«

ՇԼԸԷԼԷԱԼ

ԼԷ

«

«

թ

Ի

ԷՇ

«

Հ.

«Ո «

«

ԼՇԷԵԸԻԼԼԷ

թոջիմիական, Հիղրոքիմիական, բիոքիմիական ն մթնոլորտի դեռքիմիական մեթոդները: 1. Լիթոքիմիական մեթոդը մնժ ճանաչում է ստացել: ՍՍՀՄ-իՃսկայական տարածություններում այս մեթոդով 4եչուսխուզական աշխատանքներեն ծավալվել, տասնյակ միլիոնավոր քիմիական անալիզներ են կատարված: Հատկապես մեժ էֆեկտիվություն ունի սպեկտրալ անալիղների մեթոդը: Մեկ օրվա ընթացքում կարելի է բաղմաթիվ նմուշներ ուսումնասիրել: Հետախուզման ամենատարածվածեղանակը մետաղաչափական Ճանույթն է: Ուսումնասիրվող տերիտորիայում շախմատաձն կարգով Հողի նմուշներ են վերցվում սպեկտրալ նալիզի Համար՝ 10, 20, 50 սմ խորությունից ն անալիզների արդյունքները նշվում հն քարտեզի վրա: Հավասարքանակ են իղողծեր, ունեցող կետերը միացնելով միմյանց ստանում որոնք ցույց են տալիս տվյալ էլեմենտի անոմալ տարածման

արար «

..

ԸԼԿԼԻԼԸԵՆԼԼ

Է

«

».

իծ

«

« «

Հ«

-

գ

ա-

Ճանքապատկերները (նկ. 16):

Հ. Հիդոոքիմիական մեթոդր ձնարավորություն է տալիս Հայտնաբերելուուրանի, մոլիբդենի, պղնձի ն այլ մետաղների ոչ խորճանքավայրերը, եթե ցրման ճանքասվսակի սաձիաններում աղբյուրներ կան: Հաճախէ պատաճում, որ ճետաքըրբրրող էլեմենտի քանակը ջրում ճարյուրավոր անդամ դերազանցում է նույն էլեմենտի կլարկին։ Հիդրոքիմիական մերոէ է դին է վերաբերում չրային քշվածքների քիմիական կազժի սումնասիրությունը ճետախուզմաննպատակներով,որն առաչարկել է ն. ի. Դոլուխանովան (ՀՍՍՀ դիտ. ակաղեմիայիերկբաբանական զիտությունննրի ինստիտուռ ): Ց. Բիոքիմիական ճետազոտության մեթոդը. Հայոնի է, որ բույսերը մի շարք քիմիական էլեմենտների կուոակիչներ են (ինդիկատորներ): Քիմիականանալիզի ենթարկելով բույսի տարբեր մասերի մոխիրը (արմատ, ցողուն, տերն ն ու-

Ր

։

5- 5Լ"

ր -"1ԼԹ Է.

թՏ ԸՎպ)ը» ւշ Ը-յ

Նկ. 16. Գնոքիմիականճանքապսակի սխեմայի նմուշ: Հողմնաճարմանկեղն ճիմժքայինապարներիվրաչ Հողմնաճարմանկեղն թթու ապարների վրա, նատվածքներ, գելլուվիալ Շմ-ի Հողի մեջ 1 09-ից բարձր պարունակության.անոմալիաների

յ. Տ. 3. 4.

ռաճմանները,

որատանցքեր, Ըս-ի Հանքապաակի սաճմանները, ներժայքուկ աթարների ելքեր»

5.

6.

7.

Բե-ի

ծ.

անոմալիայի սաճմանները:

կենսաբանական աա

ն

այլն) Հնարավոր է պարվել փաստը: Ուսումնասիրվողտերիտորիայիցշախմատաձնկար-

դով Ճոռվաքածբույանըը ասպլրումեն Ճատուկ վառարաններում հ մոխրի մեջ որոշում Հետաքրքրող էլեմենտի քանակը, նշելու ոյն բարոեղի վլու, կաղմում են իզոդծեր, որոնցով ճնարավոր է ինում արարվել բնորիմիական ցրման սաՀ-

շանքաղպսակի մանները: Շասոլույսերի արմատենրը են լիթափանցում թոսֆերայի խորջը ժի քանիմետր,նույնիսկ տասնյակ մետր ն այղ խորությունիը կլշնում էլեմենտներ:

Վ. Մթնոլորտի զեռոբիմիական հետազոտության մեթոդը ուսդիրակոիվ նյութերի,նավթի ն ղավերի ճոռրոնաբերման ըամար: էմանացիոն չանույթի Ժիջոցով օվտագործվուժ Լ .

ւ

Պողի ն օղը մեջ զտնվող ռադոնի սլարունակումիջոյով նշում ուրանի Հանքավայրերի տեղերբ: Մեքանին ժանրըածխաջրածինների մեծացված քանակը »ողի մեջ դտնվող օղում Հիմք ե տալիս Հորատման աշխատանքներկատաղել նավի գավիՀայտնաբերմանՀամար: պարզում

թյունը

Այն հրկրներում, որտեղ մաղնեղիուզիումի սլակասի չետ։ է, մը շուտ բնակիչները ավելի բիչ են ճիվանդանում ստամոքռի քաղցկեղով: կամ ճայտնի է, որ չերմախտով տառապում են Հարավի ճաճճային երկրների բնակիչները, թոքային ճիվանդություններով՝ իոնավ երկրների բնակիչները ն այլն: դեռոքիմիանբժշկության ճետ միասին կոչված է կանդշաֆոի ուսումնասիրելու մարդու առողջության ճամար ամենաօալտիմալ պայմանները ն լանդշաֆտը բարելավել ճենց այդ ուղղությամբ:

նն

ու

վում է կան

աշխարձազրական սընմիջավայրում, նրա տվա: բարիքներով, շնչում է 7ը» ուստի Քի մ իա

էլեմենտնե ի ուն Ըհ

բրսցիան ինացիան տարբեր

աւն բանց

:

: : րմիացությունների տարբեր կոմօ

ձեո։|է ոնդրադառնում ն հովա ն հան Քի ան Լ ամար է աննդի Ճրաժեշտ ւ ին ւին ունենալ բիմիակուն էլեմենտների որոշակի օոլտիմալ բանուկ: ինչպես սպակառբրյ այնպես էլ ավելցուկը կարող են

,

վըա. Մարդու նորմալ Ա

Մ"

ԿԱՐԻ

ը

են

չ

'

տցասարար անդրադաււն ալ

օրգանիվմի կենսական րոցեսվրա ն ոլուտճառ դառնալ Հճիվանդությունների առաջազէ, որ յոդի կակառը ււ: ն Հայտնի մուտ ըդկանց առաջաղ-

Հորի

մսն:

նում

ս

»

| խպիսըճիվանդությունը: Օրինակ,երնանիխմելու ջուրը էւյբու ւի ) ն

ԵԱ Կո "7 ո ոքի: զգալի արո ' աղի նջ խառնում նն դնրակրի շատ

ո

նը

Ր

ուք

նախկինում այղ ճիվանդուուներ: նրա դեմ պայքարելու ճամար

մոդ, որով այժմ մեծառես ոյակասել է խպիղումճիվանդներիթիվը: Շատ մասնագետների կարժիբով ստամոթոխքաղցկեղը կաղված է Ճողում մադնե-

1անդշաֆ

տնե,

արո

Առանձնացման չափանիչը

:(3 Տր» ԲԱարա որի, իենսարանական), բի միգրացիան լանդշաֆտում:

ա

Նյութի

՛

շարժման

ֆեզիկական,

ձնր

Նր Բարուն Հա "է,չիեգանի իրացնող օրգանիզմների տիպերը:

խումբ

ընլան

արդյունք

ոխոարարերույթյունը,

Արային 1ինսարախական միջրադտների շրապաու ԷԶ ԱԱ Ա ԽՆԻ աաաարագո սռր՝

սի

ու

թյունը կենդանի նյութի

տա

ա

դոաջաֆոոնրի տիոմորֆ ըանդչաֆաների Ջրային միգրացիայի դաս

Պ

Լան շաֆանե Ը ի

աի

չրֆաչՀ

սլտույտը

ձանդշաֆոների '"

Լանդշաֆտնե Փորի

իմիական,

է

Օդային միդրանտների կենսաբանական շրջապտույ-

Լանդշաֆտների

:

ա

Աղյուսակ

ԱՍՊԱՐԵԶՈՒՄ

է

ՍԻՍՏԵՄԱՏԻԿԱՆ

կանդշաֆտների դեսբիմիայի մեջ առանցքային ճարցերից մեկի դեոքիմիական լանդշաֆտների սիստեմատիկան է: Ա, հ. Պերելմանը(1966)ուռաջարկում է ճետնյալ 2 կարդարբանական միավորները.

ԳԵՈՔԻՄԻԱՆ ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

Մորդը ասլրում

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ԳԵՈՔԻՄԻԱԿԱՆ

ե դրա

,

9: եղ|

ու

՝

Օր-

արդյունբը տիպիսաճմաններում:

յոներ:

Ջ

ս

էլեմենտներ

/

հ մեխանիկական միվրացիայի ավփոխանակման

կնտենոիվությունը» Մե լԶ հայի երկրորդական առանձնաճատկուչ-

Հթար |թԱԱոնն

Է

Սաան),

լ

շահը Լանդշաֆտների

կարգաբանականնշանակությունն ունի, այստեղ առաձնացվում է երկու շարց՝ բիողեն լանդշաֆտներ ն, աբիողեն լանդշաֆտներ: ամենամեծ

միավորում Լանդշաֆտների խումբը

է մի քանի տիսլի լանդ-

որոնք ընդճանուր նմանություններ շաֆաոներ,

ունեն

կենսաբանական շրջապտույտի, բիողանգվածիտարողության ն Պերելմանը բոլոր լանդշաֆաոները բաժանում տեսակետներից: է 4 խմբի՝ անտառային, մարգագետնային ու տափաստա-չ նային, տունդրային, պրիմիտիվ--անապատային: Այս լանդշաֆատներումգլխավորը օդային միգրանտներն են՝ Ը, էԼ, Օ, որոնք ճանդիսանումեն բիոզանգվածի

այլ

Հիմնական փասրս

Լանդշաֆտնեբի տիպեոը.լանդշաֆոի

խմբի սաՀմաննեօղային միգրանտների շրջասվտույտը միանդամայն տարբեր է. խոնավ արնադարձայինանտառներումբիողանգվածը մեծ է, մեծ է նան շրջապտույտը, մինչդեռ տայգայում րում

ն Քիողանդգվածը շրջապտույտը փոքր են, Համեմատաբար տի լանդշաֆտիթմբերը բաժանվում են

տիպերի:

ուս-

առանձնանում Լանդշաֆտների է տիպերիսաճընտանիքը մաններում օդային միզրանտների շրջակենսաբանական

սլտույտիինտենսիվությանձճիմանվրա: Սրանք ճաճախ 4ամ-

բնկնում են ճողաբոււական ծածկի զոնայական հնքատիպեեն երեք բին: Առանձնացվում ընտանիքներ՝Հյուսիսային, մի-

ջին, ճարավալին: Լանդշաֆտնեոի դասը առանձնացվում է ընտանիքիսա4մաններում,որտեղ ձիմնական չառիանիշը տիպոմորֆ էլե-

թյունները կապված

են

Ճատկությունների

միգրացիայի երկրորդական յուրա-

Հետ:

գեոքիմիական լանդշաֆտների

դասակարգման ուղղու-

թյամբ զգալի աշխատանք կատարել է պրոֆ. Մ. Ա. Գլաէլյուվիալ լանդդովակայան (1964): նրա մոտ տարրական կարսուպերակվալ տարրական շաֆտների է տիլ, դաբանական ընդունված կարդ (ռանգ) «իստեմում էնթատիպ, դաս, ցեղ: նույն գրքում տեղական լանդշաֆտների կարգաբանականդասակարդման մեջ ընդունում է 8 բաժանում՝ մեժ խումբ, ընտանիք, դաս, տիղ, ենքատիղ, շարք, տնսակ, հենքատեսակ:Դժվար չէ նկատել, որ Ճենց նույն Ճեղինակի մոտ դասը մի դեպքում ավելի կարդաբանաէ քան տիոլը, մյուս դեպքում ճակառակը ն այլնւ միավոր կան է տալիս, որ սիստեմատիկայի Հենց այս ցույց դեմշակված չեն ն տեսական Հիմնավորման կարիք

լանդշաֆտների

ու

բարձր

ու

1/2

Հարցերը

"Ր

լանդշաֆտներիճիմնական տիպերի Սոտորն

թյունը տրվում է

ըստ

Ա. հ.

նկարագրու-

Պերելմանի(1966):

՛

լոները(ջրային միգրանտները (ԸՅ, ինք, Վ:ՇՆՏն այլն): Տիռլուորֆ էլեմենտների անվամբ էլ կոչե վում է դասը՝ՒԼ- դաս,ՇՑ--ղաս,ճ--դաս այլն: Դասերի քանակըմեծ չէ, այն Հի անցնում ու10-ից:Հիմնականում ԿԷք:,..,

մենտներն են կամ

նենք

6--7

դառ:

Լանդշաֆտների ցեղիառանձնացմանՀիմքում Գերելմա-

մեխանիկական միգրացիայիջրափոխանակման պրոցեսներիինտենսիվությունը: կարգերի քանակը դեռես նը դնում է

ճեղինակըբերում է միայն երկու ծայրագույնանդամները՝ թույլ մեխանիկականմիգրացիաունեն ցող Ճարթավայրերը ինտենսիվ մեխանիկականմիգրացիա/"1 լեռնային շրջանները: է.

է ցեղի Լանդշաֆտների տեսակը առանձնացվում

գեռքիմիական

սաճման-

լանդշաֆտների տարբերու-

Անտառային լանդշաֆտների խումբ

ն եր իոն են որոնցից կաԱյս խմբի մեջ մտնում յակ տիպեր, անտառներ, լայոնորները 3-ն նն՝ խոնավ արնադարձային յ

տաս

-

միջին տայգա, որոնց ճամար նատերկկաղնուանտսսոներ, պատկերըճետնյալն է շրջանառության կենսաբանական

(տե՛ս աղյուսակ 18):

տիպ Մ.Խոնավ արհադարձային անտառների

ու

պարզաբանվածչէ

ներում,որտեղ

1.

Խոնավ արնադարձային բնորոշվում անտառները

սաբանական չշրչանառության

նամեժ

ն

են

ջրային միդրացիայի

կեն-

ամե-

կոնգոյի ավազաննեինուհնսիվությոաւմբ: Ամազոնի, արշիաչելագիկղղիներում, ձարավային ԱսիաՄալայան

բում, չի քճրակղզիներում

շուր տարի ջերմաստիճանը բարձր է, 'ապռաւո, անարգել աճում ենչ իչոնավությունն օրգանիզմները Ամեն տարի ալստեղ առաջանում է 325 ց |Ճա բիոզանդված,

ԷՅ

Աղյուսակ Անտառայինլանդշաֆտներիկենսաբանական շրջապտույտը `

ե Լ. Բազիլեվիչի

Ի.

Ն.

րյան հութա-| ն

հերը

դարձային ։

անտառներ

ԻԱՆ

|

40001

26001

160 | 1850

րոներ Աոա

(եղենու ներ)

ՀՅ

-Հ

Հ

անտառո-

|

|3000|

281251

|

23|

,

: արման

Դոն

2.7

Հ

|

Տ|

-

«

՝

ան-

մ

,

:

1,6

ալկալիական ու

լղ

արոր

20,00

շ

"

:

ոնի

4000. մել դաշտավայրում "

ազգա թոնավ

Անտառները

խիտ նն, լույսերի

ձելի

շատ

նան

արկադարձներում ոի ատար ր

Ճյուսվածքներիմեջ ածխաջրեր կուտակվում, քան բարեխառն գոտում, մինչդեռ բ աագուցարը արք 0րզանականսյութի քայքայումը շատ | բինքաարագ չում, միներալիգացիանկատարվումէ Հիմնականում միկրոնիժնն Հ ումուսը օրգանից բի ւի ճողի մեջ շատ չԼ, քան իչոցով, բարեխառն լայնություններում: րերը 4ռրուստ նն ՇՕջ գամով օրգանականթքուձերով, որոնք խոշոր նշանակություն շոտ

ա-

նն

լ

ու

նեն սատկում

ապարներըքիմիական Ճողմկաճարման մեջ:

Մթնոլորտային տեղումներըճարուստ են որը

ազոտական թթվով,

միներալներիքայքայման դորժում խիստ ագրեսիվ ճատ-

ունի: Ամլարհերից կանիշներ միգրացիաեն կատարում չլկալիական Ճողալկալիական ճողի մնջ ռեսկժետաղները, ու

քիան թյու

է

(ԹԱ-Ց- 8)

վերջինս նպաստում է

նան

սիլի'

ծծմբի պակասորդը ստիպել է օրգանիզմներին Օրինա ւո պայմաններին ն քիչ օգտագործել ալդ էլ եմենտները։ րինակ, թելի թուփը շատ քիչ կսլցիում է օգտագործում ն չի կարող աճել կարբոնատային ասղարներիվրա, մինչդեռ շատ բույսեր առատորեն են օդտադործում ջրային լուծույ ր ժույքներում «Հանդես ենս սիԼ իկաթյոուն։ ("Ղ Արեադարձային բույսերը անտառներում րան հն կլանում րաք մեն Մ մո շոտ ալյումինիում, նրանց Ը ի եջ չ ալժին մր երբեւին Ճճասնում է ց0 -ի: յուժինիումը հրբոմ Այս տիպի անտառքելի գրունտային ջրերը թույլ միներա-չ ն պատկանում են Հիդրոկարբոնատային-իզացիա ունեն սիլ դասին: ռաճճայինշրջաններում չրի առատության սլայՑածրադիր Ր խիչոտպակաս է ցդացվում, կուտակվում մաններում թթվոօժնի Լ են Ճումուսային նյութեր, Հումուսային շ : բըտի տակ անաեոը բոբ կան ն տեղի է ունենում երկաթի մանդանի վեէ Բ6-", ոնակցիա, տիպոմորֆ էլեմենտներ Այստեղ երկաթը միգրացիա Լ կատարում Իշ(ՎՇՕ:)չ Հնով։ Այնտեղ, որտեզ «Հնարավորէ ԻՇ"-ի օքսիդացումը ն ուկջատումը ճիդըօքսիդն ձեռով, երկաթըկուտակվում է նսյովածքներում, ԻՇ,Օ5-ի բանակը Հասնում է մինչն 50 ննչին ունի արդյունալ:նլոսկան նշանակություն: Ապարներիմեջ ծալ, մետաղների սուլֆիդների առկայությունը լանդշախտի մեչ էական փուոլություն է մոցնում:

բբ:

0,8

«րոփադարձային անտառներումարտակարգ շատ են տեսակնեառում երն է ազա ԻԸ: եվրոպայում ծառատեսակ, Ամա:

դեղին-

/

81,41

|0

են

Շատ

ռերից իսպառ ճեռացված չեն այն պատճառով, որ կլանվում նն օրդգանիղժներիկումից ն գտնվում նն անընդճատ կեն ամք յսբանական 2Ր2 անսռության մեջ: Բույսի մաճացումից «ետո ան ոն նրա քայքայման ընթացսում անջատվող միդրանաներն ։ են մի ջա ռլ միջապես կլանվում ույլ բույսերի կողմից ճողալկալիական խոնավարնադարձն երում մետաղների, պղնձի, մոլիբդենի, ցինկի, կոբալտի, յոդի,

Հ ՀԱՉՅՏ5 Հ.

տալիս

կարմրավուն դույն (ւթերիտային Ճողեր): շարժունակ Ժիզրանտներ՝Խե, Ըճ, Վե, ՎԱ նայլն ինքնավար լանդշաֆտ-

Տ

ՀԱՅ

6,5

Քամանցում ի

յր

Հ

950190

75|

|«ՀԱՀ

ՀՏ

-

ծ

Ճիղըօքսիդները ճողին ալյումինիումի

ու

-ջ

ՀՏՀՀ

«ՀՅՀՅՏԵՀՅ

Բ

(ՅԱՏՀՎՏ

Ը

Խոնավ ւարետ-

բ

- ::

'

253|:

Հ

ԳՆ

Հ3

'

Տա

տի տիղլը

Տ

ի

|

աար

ու

,

է ճիեուս մանը, Ճողը վերջին Ճաշվով Ճարստանում երկաթի ալյումինիումի իներտ էլեմենտներով՝ ճէրով,իսկ որոշդեպքերում էլ տիտանով քրոմով։ բկաթի

կաթթվի

ու

ւՀ Ժորուգթուրան Մ" ՀՏ ԹԷԷգ

ԷՎ

Լան անցջաֆ-

Ռոդինի

Բիոզանդվածի

Շրջան

`

ե.

Հ: ըստ

լեկածողային ։

|

յ

'

ի

սլալմաններ ականդնման

ա

ո

են՝ԷԼ:

՝

ն Հողմնաճարման շքոբդացման ԱԼՎԱՆ

սուլֆիդներըմսնկայուն են, շուտափույթ օքսիդանում են, առաջացնելովծըթթու, որր շատ ազրեսիվէ ներգործում շբմբական աւպարների վրա.

2թօՏ

,հննու

բ

:

կալցիումի առատության պայմաններում տեղի է թթուների չեդոքացում, կավային միներալների մեջ ու-

է մոնտոորիլոնիտային խումբը,կլանող կոմ տիրապետում չագեցվաժ է Սալյրումով մազնեղիումով:Հողերը (րքը մուդ գույն, կենսալոսնական

ղ-

ու

ու-

նեն

Դոոարվում: բնադարձայինանատոների

շրջանառությունը արագ

է

այն ֆովափնլագատվածնկորոնք պարբերաբար ծածկվում են չրով ունեն յուրաչատուկ

իը,

լանդշաֆտներ (մանդրային անտառներ): Այստեղմեռած օրդանիզմների կատարվում է չրի տալ՝ չանսերոբ քայքայումը պայմաններում, որտեղ թթվածնի պակասորդ կա: Օրգանաօքսիդացումը միկրոօրդանիզժների միջոցով է

հյութերի դատարվում կան

«րչրօքսիդի Թթվածնի որի Ճաշվին, րդաթի երկաթը

Իա Արա Քի, շՏ-ի որը

աա ուննն:

Հե-

է մինչե երկարվերականգնվում

Ճեւո

առաջացնում է ԻՇՏչ: ԹԹյածնիոլմսՀհտնանջով բույսերը ցածր արդյունավետություն

Այս

լանդշաֆտներումտիպոմորֆ են՝ Աո, ՏՕ». ԷԼջՏ։

Ի. Լայնատերն անտառների լանդշաֆտներ '

ր

րեխառն ոտա

լայն նատեր ւ

անտառներումդոլություն

ունի կենսաբանականշրջանառության տարեկան ռիթմ,

ի

տարբերություն խոնուվարնադարձայինանտառների, այստեղ ձեռային ամիսներինենռնսաբանական կամ պրոցեսները դադարում են, կամ ընցանոււք

եխ

աննշան ինտենսիվությամբ:

օրգաիորմաստիճանի անր ածո ընթանում: ձայնաաերե պայմաններում

-

ճասնում։

Այս

քայքաչումը դանդաղէ անտաաներում Մեճ բույսերի մոխրայնությունը

բավականաչափչատ լանդշափաներում

4ճիմքեր՝ օրգանական թթուներին չեզոքացնելու ճամար, տի ոնակցիան

70,-2էԼ0-» 705" 2Ւ,0-»28Բ6ՏՕլ2ՒՆՏՕ

կրաքարային ասլարների տարածման շրջաններում ձեվորվում են լանդշաֆտներ, արին կոչված մերզելիտային

Դոր

4, Հատկապես տերեներում շատ են մոխրային նյութերը (մին30 6-ի է 1 549): Մոխբիմեջ կալցիումի քանակը մինչն

մոտ

է չեզոքի:

չողի մեջ տեղի է

ունենում

կան ուս-

մի

էլեմենտների բիողեն կուտակոպ՝ Ըմ, Ք, 8, Կո, 06, ՒՈ, Ճջ, ՄՏ, ՃԱ, Ծ6ճ, Ըօ, 7ո, ԸՇմ,Տո, ԵԵ ն այլն: Լայնագառիլանդշաֆտները: «տերնանտառներում իշխում են ՒԼ-ԸՑ ջրերի մեջ շատ շնորճիվ քայքայման Օրգանականնյութերի հն օրգանական թթուները, որոնք քիմիական Ճողմնաճարման շարք

շատ շարժունակ երաշխիք են, ինքնավար լանդշաֆտներից Հեռանում են, Հողի վերին ճորիզոններըաղքատաէլեմենտներ նն կարբոնատներից։երկաթը, պղինձը, նիկելը, կոբալնում են կատարում դեպի իլտը, քրոմը, վանադիումը ժիզրացիա յուլիուլ ճորիղոնը: Հողի տակ ձեավորվում է կավալին Հողմնաճարման կեղե, որտեղ տիրապետումեն Հիդրուիայլարները: կայնատերնոսնտառներում ճողմնաճարման կեղնը այնքան ձաստ չէ, ինչպես արնազարձային անտառներում, այատեղչի առտչանում ալյումինի ազատ Հիդրօքսիդ, կատիոնների միխոնավ ուժեղ չի, ինչպես դրացիան լվացումըսլնքան սննդանյութերի այնուստի միներալային րնհաղարձներում, պիսի պակասորդ չի նկատվում, ինչպես արնադարձային անչրերը ունեն Ճիդրոկարբոնատայինստառներում: Գրունտային կալցիումային կազմ: ծաֆրադիր(ենթակայ)լանդշաֆտներո է, ճողերը բերրի են, ունեն չեզոք ոնակկալցիումն առատ պիս, որի պայմաններում երկաթը թույլ միգրացիոն Հաոկանիշներ ունի, մինչդեո մանգանը ՃեշւոՀի ճեռացվում։ կեղնում մեծ տարածում ունեն Այտեղ, ոլս"բեղ քրգրի ւսալները, ճանդես են պոլիս Ը խմբի կարբոնաուսյին ա-

ու

լանդշաֆտներ: :

:

Գ.

լանդշաֆտներ Տայգայի

Տայգան տարածված մ ՀյուսիսայինԱմերիկայում, ՀյուռիԱսիայում: Բիողանգվածը սայինեվրուղայում,Հյուսիսային է տտոասնում տայդալում անցնում ց|Ճա:Փայտանյութից

նյութերի քայքայումը օրգանական Հատկանիշներ միգրացիո) է տորֆ: կաւստակվում է ընքանում, դանդաղ միներալային չեն Հասնում արմատները երբ բույսերի դանդաղ են քայքայիսկ մեռած օրգանիզմները դրունտին, Հաճախ նկատլում (օլիղոտրոֆբաշիաներ),ճա»իոներում աննդի սով: անդշաֆտի բոլոր պրոյեսվում է միներալային լոնի մասնակէ չրածնային ընթանում ղարդացումը եերի ուստի այն տիպոմորֆէլեցությամբ, կամ աղվեցությամբ,

սպիրտ, պլաստմասսա, արճեստական մետտքո, շաքար, աինքետիկդործվածքներ, լվացող նյութեր, օրգանական նյութեր, օրդանականթթուներ: 1 մտ ղանդվածից ստացվում է այնքան գործվածք, որքան տալիս է 0,5 ճա բամբակը, կատ ոն

ոչխարը:

Ճաշվումների, Տալդայում,բատ Պերելմանի

կենստբանաչկան կլանմամբ առաջին տեղը գրավում ծծումբը, ֆոսֆորը, մանգանը, այնուճետե՝ Ըզ, Ոք, 1, ավելի սպակաս՝ Էք, ՏՆ 1, Էծ: Հողերի վերին Հորիղոններում ոնակցիան թթու է (թէԷԼ--8,5--4,5), որովճեոն օրդամոսկանթթուների չեղոքայման ճամար բավարար քանակի կատիոններ չկան։ մեծ տարածում ունեն ջրային միղրացիայիթթու Տայդալում խմբի լանդշաֆտները(ԷԼ խումբ),տեղադրվում հն ինքնավար լանդշաֆտների լավ դրենաժ ունեցող սիլիկատային, կարբոչ հատազուրկ ապարների վրաւ Այստեղ դրեթե բոլոր էլեմենոները շարժունակ հն բառի կվարցից:կննսաբանականկլանման շնորճիվ ժի շարք շարժունակ էլեմենտներ՝ Շզ, Ի ն այլն, անընդճատշրջանառության մեջ են ե ճնարավորություն չունեն Հեռանալու լանդշաֆտից։ Միներալայինու օրգանական միացությունները վերին Հորիզոններից լվացվում են ն Հաճախ կուտակվում իլլումիալ ճորիզոնում, սինթեզվում են նոր կավային միներալներ: Հայգալի թքու լանդշաֆուներում Շք-ի խիստ պակաս է նկառվում, բույսերի կենդանիների մոռ կալցիումը ջիչ է՝ ազերի ձվերը թուլ կեղն ունեն, կաթնասունների կաթնատվությունը պակասում է, նրանք տառապում են որոշ Ճիվանդություններով։ Բերքատվությունըբարձրացնելու նպատակով կատարում են ճողերի կրալնացում: Տայգայի ջրերի միներալիզացիան փոքր է (100--150 մգ/լ) մեծ մասամբ՝ ճիդրոկարբոնատային-կալցիումայինկազմով, Բույլ րթու են կամ :եղոք: Ռելիեֆիցածրադիր մասերում ջրի առատության լայմաններում նկատվում է ճաճճացում, կենսաբանական շրջանառությունը Ճամեմատաբարթույլ է, մեծ չէ բիողանդվածը:Այոեն

ենտ

Այնտեղ,որոոեղտալգան ղարդանումկարբոնատային առատությանպայկալցիումի առլարների վրա շարժունակ է, ունի օրգանականաշխարը Պարուստ բարձր մաններում մեծ է, շրջապոույոը բիողանգվածը արդյունավետություն, է թույ ոնակցիան դառնում ուժեղ:Ջրային լուֆույքների գրեթե չի ջրածին շիմքային (ՏէԼ--8,0),ռողը փոխանակային ն այլ մետաղԲբ6, Ըս, ջե ալդ պայմաններում սպարունակում. Հողերում

կսթը անցնում է հրկարժեքի

ն

ձեռք է բերում

շարժունակ

է

Այս ներ ունեն թույլ միղրացիոն ճատկանիչշներ: ն են, ԸՇՅ-ի էլԸՕՑ-իպարունաջրերը Համեմատաբար կոշտ ամուր է, ոսկրային կմախքը է. կենդանիների կությունըբարձը բարձր է: թիւ են, «ավերի ձվատվությունը Հիվանդությունները

խումբ լանդշաֆտների Տափաստանայինն անտառային

2.

ու

չկա ն օրգանականնյութերի օքսիդաւող աղատ թթվածին պումըկաւուսրվում է բակտերիաների միջոցով, հռարժեք եր-

է:

լանդշաֆտներ Ս. Տափաստանային Հոր օրգանական զանգլանդշաֆտներում Տափաստանային

ց|ճա: Բույսերի մեջ ապիտակուցէ 100--250 վածը Հասնում խոնավության քանակը է: Որքան ների քանակը շատ իշկ մեծ կսլակասեն, լինի, այնքան սպիտակուցները `

լանդշաֆտՏայիաստանային կավելանան: ածխաջրերը՝ է անտատասնապատիկանգամ Քիչ բիովանդվածը սակայն յլուրաՀամեմատությամբ» ռային լանդշաֆտների մեջ է մրտշրջանառության ւուսրիկենսաբանական քանչյուր

ներում

նում

աճում

այնքան ատում, որքան անտառում: Տասիաստաններո են տասնյակ են բազմամյա խոտեր, որոնք ապրում ու

նույնիոկճարյուր տարի, սակայն վերգետնյա մասը

քանչյուր տարի

մաճանում

է

ն

լուրա-

Կենսաբանական

քայքայվում:

շրջանառությունիշատ արադ է կատարվում: էատ Ա. ի. ՊերելմանիՍՍՀՄ-ում տափաստաններիերեք տիս կա՝ անաճողայինտափաստաններ, չոր (շագանակաղույն, նե մերձարնադարձային տափաստաններ: Սնաճողային ն փաստաններին շատ բնորոշ է ԸՅ--խումբը, չոր մնրձարեՇտ-ՀՅտափաստաններին՝ խումբը: Արիդ փադարձային կլիմայական պայմաններում են ընկնում բույսերը աքի տա-

շաքարայնությամբ: Մարդգադետնային տափաստաններում ջրային միգրանտա-

ենրի կենսաբանական շրջապտույտը կատարվում է ավելի ինտենսիվ, քան տալդայում,միներալիղացիայի պրոցեսում ա-

զատվում է՝ Ք, Տ, Ըզ, ք,

բ

ն

այլն, որոնք

մնում

վերին շերոնրում: Միներալիզացիայի ։վրողեսում

են

Հողի

առաջա-

ցոոժկատիոնների Դամարժեբային քանակըդերաղանցում է անիոններիքանակին, որի շնորչճիվ թթուները ամբողջովինչեղոքանում

ԸՎ ն ԽԱԱկողմից. դրա ճամար էլ «Հողի լուժույքի ոնակցիան սովորաբար չեղոթ է լինում։ Հիդրոկարբոնատային կալցիումային ջրերից «ողի ստորին Ճճորիղոննեբում կուտակվում է կալցիումի կարբոնատ, են

ՕՐ

ԷՕ--ՇՕչ'

ՏԱՇՕյՇսՇՕ,-Օ,-Է,0:-Շ0,: չ-

կարբոնատներիկուտակման ոլրոցեսումղդալի դեր

ունեն

միկրոօրգանիղժները: վերին Ճորիլոններում Սնաճողերի բիոգեն ճանապարով

կուտակվում է Ը, Ի, 3, Տ, զ ն այլն. ըատ խորությանՀումուսի քանակը ոլակասում է ն բացվում ճողի դույնը:Հողի չնջ բավարարքանակությամբճանդես են պալիո Ճաղզվագյուտ

ցրված էլեմենոներ՝ յոդ, բրոմ, վանադիում, վղինձ, մոլիբդեն, կոբայո, որչվիսի երնույր անտառային լանդշաֆտնելաւժ չեն նկատվում:

Տափաստանային լանդշաֆաների որոշ տեղերում դրունտային ջրերի մոտ լինելու արստճառով նկատվում է մասնալի աղակալման պրոցես:Ջրայինլուծույքներում ի նատրիումի սուլֆատ յոնի առատության պայմաններում

թԱ-ր բարձրու-

սոդային ջրերում ՃՆ, ՏԼՕջ-ը, ճումոաը, ինչպես նան մի շարբ Հազվագյուտ էլեմենտներ՝ ուրանը, մոլիբդենը, վանադիումը, արծաթը առաջացնում են Ճեշտ լուծվող միացություններ ն ենթարկվում միգրացիայի: Սոդային ալկալի «Հողերը(սոլոնեցները) ունեն փոքը արդյունավետություն ն

նում

է 10--11

ն

անբերրի են, քիչ աղոտ են պարունակում: Ալկալի ձողերի յուրացումըկատարվում է այն Ճաշվով որպեսզի կլանող կոմպլեքսից դուրս մղվի նատրիումը, փոխարինելով կալցիումով, որը կատարվում է գիպսայնությա կամ թիվեցմամբ: չոր կլիմայականպայմաններում ձնավո Համեմատաբար են վում շագանակագույնճողերով, որչոր տոավիաստաններ տեղ գնոբիմիական պրոցեսներում նշանակալի տեղ ունի նաբիումը ն առաջանում են ալկալի ճողեր. բույսերի մոխրի մեջ դոնայում զգալի բաժին ունի նատրիումը: Չոր տավա այս -

ձողի մեջ սակասորդային միացություններ աղոաը, ֆոսֆորը: Արճեստականոռոդումը, ազոտայի չուրը, ու ֆոսֆորական սլարարտանյութերի վդալիորեն բարձրացեն

աններում

բերքատվությունը: Բոլոր տիւլերի տափաստաններումինտենսիվ գոլորշիացման գրունտային ջրերի ճետնանքով Ճողային լուծույթների էլեմենտների դոլորշական կոնցենտրամեջ տեղի է ունենում Ջրերը սկզբում ունեն ցիա (ԱՇԱՅթԱՂ6ՅԵւճտ Խօուծորքճաուտ): նում

են

ու

կազմ, ապա՝սուլֆաճիդրոկարբոնատային-կալցիումային (Վ. տային:

մ.

կովղան այդ ստադիան անվանում է սուլիատ-

անջատվում են կարբոնա սուլֆատները, որպես կալցիտ ու գիպո: Հետագայում ներն ջինրում կուտակվում են քլորը, սովֆատ լոնը հ նատրիումը ՏՕլ՛-»Ը1՛), վերջապես սուլզատ-թլորիդային չրեր, որոնք մեժ ունեն միներալիղացիա։ Տարբեր միացությունների անջատումը լուծուլթներից կատարվում է ճերքականությամբ, բոտ այղ միացությունների լուծելիության: Ա. ի. Պերելմանը Ժերձարնեաղարձային տափաստանչ չոր ներ է անվանում Տյան-Շանի,Գամիրո-Ալթոայի, Պարո

Լուծույթներից կարբոնատային): ու

ն սպղլամիզի նախալեսնային շրջանները, որոնք դոսլետ-Դաղի իրենցից ներկայացնում են կիսանաղատննը: Այստռեղխո-

10--1320

2ճ1

ԱԱԳՈԱ Մ//

ԼԱՆԴՇԱՖՏ

ո-ըսո 11 Ըո- | ԸՅ-իո ԱՐՏ | իռլ Հիո-Ա7 Մ/1

ՀԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

-

ՆԵՐԻ

8"

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

:5դ»

ու

մ.

Չանասորդ շ ՀԼոջու

Հա

վում են, ուստի Ճճումուսը քիչ է:

Մթնոլորտային տեղումների սակավության ո"լառոճառով են միայն ջրային միղրացիան ինտենսիվ չէ ն Հեռանում ն մենաակտիվ միդրանտները՝ Քլորիդները սուլֆատները, են կարբոնատները,ուստի Ճողային դրունտների մեջ մնում «իմքային է, ջրերը Հիդրոլուծույթների ոհակցիան թույլ են: կալցիումն այստեղ տիկարբոնատային-կալցիումային

Ա

նավության առավելագույն քանակ է նկատվում դարնանը, բիոքիմիական ոլրոցեսները ինտենուստի դնոքիմիական են սիվ ընթանում Հենց այդ ժամանակ: Վերգետնյա բուսաէ 5--10 ց|ճա, լուրաքանկան ղանդգվածիջանակը Հասնում մտնում չյուր տարի կենսաբանականշրջապտույտի մեջ են 500--600 կգ միներալային նյութեր, որն ավելի շատ էյ քան օշրգանիղմներնայստեղ լրիվ քայբայտայզայում։ Մեռած

ո-

սպոմորֆէլեմենտ է: Բ.

Անապատային լանդշաֆտներ

Ինչպես Հաղորդում է Ա. Ի. Պերելքանը, անապատային նկատվում են կենսաբանական շրջաղպըլանդշաֆտներում մեժ Սաքսսուլային անատուտի շատ տարբերություններ: են (538 ց|ճա) մոտենում պատննրը բիողանդվածիքանակով լանդշաֆատներին,վերերկրյա ն ստորերկրյա անտառային են տաղվիասբիողանդվածի փոխճարաբերությամբմուտենում աճման տեմժոլով(25 նն) տաններին (90 0--ստորերկրյա), են տափաստանիմիջն։ Բոմիջին դիրք տայղայի դրավում լորովին այլ կենսաբանականշրջանառություն դոլություն անապատներում. այստեղ նի էֆեմնրային--կիսալիիուտային անգամ պակաս է (50 ցյճա), արմատները բիողանգվածը կազմում են բիողանգվածի 57 'ե-ը, աճը" 42 Գե: րային միգրացիան անաղատներում ամենուրեք շատ նման միօրինակ է, նկատվում է ինտենսիվ դոլորշական կոնցենտրացիա: Այստեղ շատ քիչ է կանաչ ղանգվածըչ կենէ կատարվում, սաբանական չրջանառությունը չատ արաղ մեռած օրդգանիղմներըլրիվ քայքայվում են, ճումուսադոյաԱՀ, ՇԽ Տ, ԸՇՅ, Խ Ք էլնցում դրեթե չկա: Անապասոում ու

ու-

Գաս

ՇՃ.Ը0»

ու

Նկ.

17.

լանդշաֆտի գնոքիմիական յուրաճասկությունները Տավաստանույին ըստ

Ա.

Ի.

Պիերելմանի (1966):

մենաների ինտենսիվ բիողզենկուտակում է նկատվում, բույսերի մոխրայնությունը մեծ է: Լանդշաֆտիտիղոմորֆ էլեմենտներն են՝ ԱՁ, ԸԽ Տ, ԸԹ Անապատային լանդշաֆոները ոռոգվում են ն դառնում են կուլտուրական լանդշաֆտներ. պարարտացման ն մի շարք միկրոէլեմենտների ավելացմամբ անապատայինճողերը դառնում ձն բերքատու շամբակենու ն պտուղների մշակման ճա-

մար:

8.

Տունդրայի լանդշաֆտների խումբ

Տունդրայի լանդշաֆտների ամենաբնորոշ ատկանիշը վենսաբանականփոքրըտարողությունըն շրջապտույտի դանդաղությունն է։ Այստեղ չերմությունը պակասորդային է, որի բույսերի աճը դանդաղ է ընթանում. քարաքոսերը Հճետնանքով մմ: Բույսերը սպիտակուցներ քիչ տարեկան աճում են 1--10 են ս։պլարունակում, առատ են ածխաջրերով աակայն վիտաու

միններով:

Տունդրայինբույսերի մոխրայնությունը փոքր է։ Օրդանական նյութերի քայքայումը տունդրալումշատ դանդաղ է կատարվում, միներալիզացիան թույլ է, միներալների քայքալումն

ու

կատարվում է Ճողմնաճարումը

չռաջանում

ներ:

են

ճիդրուիայլարներ, օպալ,

Թթու միջավայրում. երկաթի Ճճիդրօքսիդ-

Այս ղոնայումճողմնաճարժան ակտիվ ժամանակաշրջանը կարճ է, ընդամենը 8--4 ամիս, միկրոբիոլողիական ւրոցեսներըդանդաղ հն ընթանում, Ճճողիմեջ տիրապետում են Ճճաճախանաերոբպրոցեսները: երբեմն ՔԷ-ր իջնում է մինչն շատ

ավելի պակաս, երկարժեք երկաթը ժիզրացիա է կատաշարժուն է նան ալյումինը, շատ բիչ հն աղոտային միացությունները: գետնաջրերը շատ թույլ ժինեՏունդրայի բալիզացիա ունեն (ժինչե 100 մգ/լ) սլատկանում են Հիդրոկարբոնատային-սիլիկատային խմբին, պարունակում են օր80-50 դանականնյութեր:Տունդրայի սմ-ից խոդրունոտները բը են շերտերում տարվա ընթացքում անընդճատ սառած ն

բում,

(ճավերժական սառցույթ)։

ապարների եթե տունդրան ղարդանում է կարբոնատային արագությունըն շրջառլտույտի դրա, առա կենսաբանական Համե մեծանու) է, բուսականությունը

արդյունավետությունը

բարձր է: մատաբար Հարուստ է, ջրերի միներալիղացիան ն

Տունդրայում զարդացածնն այլապեսկոչված բարձրադիր ճացածրադիր ճաճճուտներ՝ տորֆայրեր: Բարձրադիր

Հիճներում տորֆի առկայության պայմաններում բույսերը դրունոից.ռրանք օլիդոտրոֆ ճայզրկված են ժիներալային Հիճներն են (սֆադնումայինճաճիճներ):Միջավայրիթթվության (քՒԼ--3,2--4) պատճառովմիկրոօրգանիղմները Թույլ է 5են զարգանում. չրերի մինհրալիզացիանչատ փոքր 100 գիլ: Ցածրադիրռաճիճներում բույանրը իրենց արմատներով դրունտին, այստեղ ջրի կարողանումեն Հասնել միներալային ունեն վերականգնման ոլրոցեսէ, դոլություն առատություն

ներ: 4.

Այս խմբի լանղչշաֆտներ. Գբիմիտիվ--անապատային ն

մերձբնեռայինշրջանների չոր անապատնեբարձր լեռների լանդշաֆաները:կենսաբանականչըրեն ջրիմուռդերը ատանձնում ջանառության մեջ ճիմնական բարձրակարգբուլանրը բացամիկրոօրդանիզմները, ներն են: Օրինակ, գոտումբեկորակատարային Արագածի վայում են Հատժան Հողմնաճարմանկեղնի վբա զարդանում կեղնաորոնք Հսկայական մժիկրոօրդանիղմներ, քարաքոսեր մնջ րի

են

մտնում

ու

ու

լին

ու

Հողմնաճարմանսլրոցեսում: շատ թույլ շրջաղտույտը կենսաբանական Անասպատներում էլ ռրանով ճենց է պարգացած.ոլրիմիտիվանապատները են Պրիմիտիվ անապատտարբերվում մյուս անապատներից: է ջրային միգրացիայի առանձնացնում ներում Պերերիանը դեր

ունեն

աղաժի քանի տիղ՝ ծծմբաթթվային,քլորիդ-սուլֆատային,

տար-սուլֆատային, աղաթթվային:

Սովետական Հայաստանի լանդշաֆտներիգեռքիմիան

գեոքիմիան նոր է Լեռնային երկրների լանդշաֆտների

այդ ուղղությամբ Սովետական Հայաստանում ղարգանում:

աշխատանքները միայնսկսվում

ճետնաբար դեռես գոլություն չունի գեոքիմիական լանդշաֆաոներիորնէ սխեմա: Մենք գտնում ենք, որ լանդշաֆտների առանձնացման մեչ որպես Հիմք առաջին Հերթինպետք է վերցնել ուղղաձիգ գոտիականությունը,այնուճեւոն՝ հրկրաբանականՀիմքի (աղարների լիթոլոգիական կազմը),ռելինֆը: ՀայկականՍՍՀ-ի ըածրադիր մասերն ունեն չոր, անապատային կլիմայական սլայմաններ, որտեղ խոնավացման գորէ. տեղի է ունենում ծակիցը 0,2--0,3 ինքնավար լանդշաֆոոներից լվացված նյութերի կուտակում: Բարձրադիր մասերը յուրաճա(3000---4000մ) իրենց վրա կրում են տունդրային տուկ լանդշաֆաների կնիքը՝ ջրի ավելցուկ, կարճատն ամառ, Հողմնաճարման ակտիվ ժամանակաշրջանի սաճմանավփակություն ն այլն: նրանց միջն տեղադրված գոտիները (տափաստան, անտառային), չրա-ջերմային պայմաններով նմանվում են Ճճորիզոնական վոնայականության մեջ Համապատասխան ղոնաների իրենց նմաններին: Այսպիսով, ուղղաձիգ գուտիականությամբ պայմանավորված չրա-ջերմային պայմանները Հանդիսանում են կարնոր ազդակներ լանդշաֆտների գեոքիժիական տիպերի առանձնացման մեջ: Ուղղաձիգգոտիականությանմեջ ստեղծված տարբեր բնա են,

են իրենց տարբերակնեչ կլիմայական դուռիները առաջացնում րը՝ ելնելով երկրաբանականկառուցվածքից (լիթոլոգիայից) ռելինֆից: Սովետական դեոքիմիական լանդշաֆտները: Հայաստանի ենք Ճճեւտնելալ խմբավորում գոտիներիմեջ: լանդշաֆտային ու

7. 2.

Յ. 4.

1.

Անապատային կիսաանապատային լանդշաֆաներ:

ու

Հարակից կիսաանապատները) այս առանձնացվում են Հետնյալ տիպերը ԱՎլատեղ մտնում

Տափաստանային լանդշաֆտներ: Անտառայինլանդշաֆտներ: Մերձալպյան ալպյան գուռիների լանդշաֆտներ: ու

ն Անապատային կիսաանապատային լանդշաֆտներ

բից

չ ըճի

«ինչ

-

ն

գողավորությաղ բարձրությունները: ծայր Հյուսիս-արնելքի

են

եջ:

գոտու

Արարատ-

1.

2. Արարատյան լան դաշտի սուպերակվալ լանդշաֆաներ, 3. Հրաբխայինճիմդաշտի կուլտուր-ոռոդելի լանդշաֆտներ, 4. Վեդիե Արկիսաանապատներ, Քի վրա կարբոնատային 5. փա գետերի ավազաններիկիսաանապատներ, Մեղրու կիր6. Պապաքարբկիսաանապատներ: ճտիկիստանասատներ, տեղումների քանակը մթնոլորտային կիսատնապատում մմ-ից Հասնում է 200--950 մմ-ի, դոլորշունակությունը

բացասական ավելէ, ամուսնընկատվումէ խոնավության տեսակներով Հարուստ բուսականությունը Հաշվեկշիռ,

էյ,

սա-

կայն բիողանզվածի տարողությունը փոքր է: Արարատյանդաշոի մի քանի Ճատվածներում դրունտային ճաջրերը երկրի մակերնույթին շատ մուտ հն դտնվում, դրա են լանդշաֆտաղուոներ (սոււլլերակվալ մար էլ առաջանում

Արտաշատին ներ)Հոկտեմբերյանի,,էջմիածնի,

Վեդու շրջան-

նատրիումը, ներում: Այստեղ տիսպոմորֆ էլեմենտներ են՝ են սոդային աղուտՀանդիպում ծծումբը, կալցիումը: Քլորը, ներ, գետնաչջրերի ոնակցիան Հիմքային է (քէ1Լ-8--9--10), աճում են աղասեր բույսեր: Աղուոները կարիք ունեն լուրջ ճիմնականում աղաղերծմանը: Սուզերակվալ մելիորացիայի՝ բանաձեր Հետելալ կերպ կարլանդշաֆտների գնոքիմիական տաճայտվի՝ դ

ք

2 ՀԽ ՏԱ Պռ-,Շ1՛(ՏՕ.՛՛, ԸԳ-") Խճ, ՇԼ,

ԷԼՕ,

ե

Ա յայիաան լ աու ցածրադիր մասերը

լեռնաշղթան ճասովածները (Պապաքարի ամիկնացածրադիր

ց,

Տ, ՇՃ

Քանաձնիմեջ կոտորակային գծից առաջ դրված էլեմենտները են տալիս տիպոժորֆ էլեմենտները, Ճճամարիչում՝պաչ ցույց ավելցուկային էլեմենոկասորդային, իսկ Հայտարարում՝ կիսատնաղատներում կուլտուրական լանդշաֆտները ստեղծվել են մարդու միջոցով ճաղարամյակներիընթացքում`

Կարգն 12 ոաոմ ր Հիման մոր արգոատական կիսաանապատային "քյա Ճողեր,

գորշ

մար

շատ

պիտանի

են:

որոնք

Հողերի մեջ

շատ

այգեգոր

են

-

կարբոնատները

(ՇՃՇՕչ), որոնց չնորճիվ ճողի ոնակցիան չելոք կամ թուլլ ծիմքային է: կալիումական,ֆոսֆորային ն աղոտական սլա

նոլորտից նստող կալցիումը կուտակվում է ճողի մեջ, ուստի բավականաչափ շատ է, որի դորշՀողերումՇՀՕ-ք քանակը Հետնանքով դետնաջրերիռեակցիան թույլ ճիմքային է: ԱրՀեստական ոռոգման դեպքում այս ճողերը այդեգործության Ճամար շատ պիտանի են: Բացի կալցիումից ճողի մեջ շատ

բարձրացնում են Հողի բերբատվությունը: բարտանյութերը դոտում ճատուկ տեղ են դրավում նաչ կիսաանապատային

խալեռնայինկարբոնատային Պողմնաչճարման կեղնով օրթոչլլուվի ալ

լանդշաֆտները ապարների վրա Ճրաբխային (մրադածի նախալեռներ, կարմրաշենի, եղվարգի, Քանաքեռիչ

Սովետաշենի Այստեղ մեծ սարավանդները):

տարածում

նեն

տիրա

խմբի կավային միներոլմոնտմորիլլոնիտալին այս

դուտում

ունեն

կալցիուժայինկաղմ, տեղ-տեղ նան

ճիդրոկարբոնատային--

ւլարունակությունը: կարբոնատային կեղնիստեղծման

մեծ

է սուլֆատի լոնի

միջ բացի Քիմիական պրոցեսներից(գոլորշիականկոնցենտրացիա) բացառիկ նչանակություն ունեն միկրոօրդանիղմները: Է. Պետրոսյանի ճետ Ֆ. Մաթնոսյանի մեր ոււուիու

Համատեղ լաբորատոր հասիրությունները (1965) ցույց տվեցին, որ մի շարք բակտերիաներբորբոսասեկերհ այլ միկրոօրգանիզմներ ճւսանդիռան ումի են բիոքի միական պատնեշներ կարբոնատների կուուն դերում: չոուկմ կեղնի տարածման շրջաններում կարբոնատային դեոքիբանաձեր Հնտնլալ տնսքը կունենա՝ միական ՒԼՕԵիե

Օզու ՅԻ

ի Ի Կ Դո

ՇՃ, Տ, հր...

Է

Վեդի,Արփա գետերի ն Դավաքարի կիսաանապատները իրենց բնույթով բիչ են տարբերվում լավաների վրա ղարդա-

Ցող

ին 15»

կիսաանապատներըմեծ մասամբ բեկորաճատված ձողմնաճարման կեղնին են ռրստկանում (բոտ Պոլինովի անվանման): Այստեղշատ ինտենսիվէ մեխանիկական ճողմնաճարումը:

տ

է

պետում են ները: Ջրերն

Մեղրուկիրճում

ու-

երկրորդական կարբոնատները՝ կալցիումի կարբոնատը» տիսոժորֆ ձլեմեն է. մինչնշ2--4մ խորության տակ լլսվայիբեկորները ժածկված են կարբոնատավին կեղնով,տեղ-տեղ առաջացել կրի է ամբողջշերտ, երբեւն Հանդես է գալիսառղիտակաճողերի ձնով: կարբոնատային կեդնեի ռրոշ տարատեսակներումՇՅՕ-ի քանակը Հասնում 6065 0-ի: երկրորդական ծագման միներալների խմբում

կալցիումն այստեղ

է ծծումբը, տեղ-տեղ ճողերը դիղսատար են:

Սրանքարգանում կիսաանասյատներից:

հատվածքավրաո Շրիդ կլիմայականդայմաններում սսպարնենրի մոթեյ

։

գոտի 2. Տափաստանային լանդշաֆտների

Այս զոտում կարելի է առանձնացնելտափաստաններիմի քանի տիղ՝ Ճլուսիս-արնելքի չոր տափաստաններ, Արարատ լան դողավորությանչոր տափաստաններ,միջին բարձրության լեռների տափաստաններու մարդադետնայինտափաստաններ: ունեն շաղանակագույն Ճճողելը,որՉոր տավփաստաններն տեղ Հումուսի պարունակությունը չի անցնում 3--5 00-ից Քարձր ջերմաստիճանների պայմաններում բուսական մնացորդները Համեմատաբար արաղ են քայքայվում, միներալիդացվում։ Ամռանը խոնավության ճաշվեկշիոր բացասական են՝ Հասնում մ: Չորօրգանական մասսան է 100 ց/Հա.աճում

մասերից օշինդր,Ճացազգիներ, լոբազգիներ: Բարձրադիր չվացված բշված էլեմենտներից տափաստաններումկուսուսկվում է կալցիումը ն մասամբ ծծումբը: Այս լանդշատնատրիուներից ինտենսիվ միգրացիա են կատարում քլորը, է մը. տիպոմորֆ էլեմենտ կալցիումը: Զոր տավփաստաննե փում ջրերը ճիղրոկարբոնատային-կալցիումայինեն, եղի է ունենում զնանաջրերի միներալիղացիայի մեծացում դոլորշիացման չնորձիվ, ոնակցիան թույլ ճիմքային կամ չեզոք Լ: Ղափանիշրջանի չոր տափաստաններում Գ. Գրիգորյանի (1962) ուսումնասիրություննեիըցույց են տալիս, որ չեզոք ն ռեակցիաների պայմաններում թույլ Ճճիմքային (թէԼ--7,5-ու

մասում` Քարդուշատի մետաղների միգրացիան թույլ «աաիա-արնելքումն չարավային են, է: Անտառները է, իսկ մոլիբդենը այդ ւպայմաններում լալնատերն շարժունակ վրա: լեռնաշղթաների Մեղրու Անտառների ն մարդազետնային էն՝ ճաճարը, բոխին։ ուավփաստանները Տափաստանները ւ են անտառային ճողեր, ցածբաղիր (էոռու, Շիրակի, Ապարանիղաշտեր, Սնանի ավաղանի ցածգորշ աակ ձնավորվում սարավանդ րադիր մասերը, ՓամբակիՀովիտը, եռաբլուրների մասերում նան դալչնազույնճողեր: են հ կարբոեթե ձնավորվել կեղեն. Հողմնաճարժան այլն) ծածկվածեն սնաճողերով: լանդշանտները Անտառային են միջակալցիումով, այստեղ Ճճիմքերովճադեցած սիալիտային-կարբոնատայինէւ մսլարննրի վրչո, Հարուռւտ հատային 4--12 Է ԲիոլանդՀիմքային ը, տեղ-տեղ մարդադետ-. Հուժուսի պարունակությունը մալրի ոնակցիշսն չեզոք կամ թույլ 2000--4000 ցյճա, նային տափաստաններում12 0-ից ավել: կաղում ւ մոտավորապես վածը այստեղ ՇոՕ, է Մեժ թեքության տեղանքի դեպքում սնաճողերը լվացված ց րա: Մոխրի մեջ դերակշոում առը 50--90 նույնիսկ որ են, ճիմքերը միղրացիայի են ենթարկվել: Թույլ թեքության: է 20--30 օր-ի: Այս է ոլատոճառը, որ Հասնում չեղոթ է՝ ռեակցիան տեղանքում սկաճողերը ճզոր են, լավ արտաճայտված ղեՀողերում Ճողի աղքատ կարբոնատներից ստացված կալցիումի սետիկականճորիղոններով։ Սնաճողային տափաստաններում բույսերի բայքուր իան պրողուկտոներից

8,4) Շս, ԽՆ Շօ, Քե, 2ո,

Լլ

ու

դաղնին, ոիրասլետում

տարեկան

Հողի կտրվածքում ամենուրեք ՏԼՕ», ՃՆՕ», Բ6:Օ»-ի էԱԳ-նեըը 1-ից ավելի են, ՇոՕ, ՄՂ.ԵՕ,ԱԽոչՕ, Խ.Օ, ԲչՕչ օքռոիդնեբինը՝ 1-ից փոքր ն միգրացիայի են ենթարկվում: Այստեղ Հատուկ տեղ է դրավում կալցիումը: Հողի վերին «Հորիզոններից այն լվացվում է հ կուտակվում իլյուվիալ ճորիղոնոմ

առաջացնելով կարբոնատային նորագոլացություններ: կարճային առղարների բոնաույին ոռնաճողերում (ոլխավորապես վրա) տեղ-տեղ սնատճողերի տակ ձնեավորվել է բավական ճզոր կարբոնատային կեղե։ ճողմնաճարման պրոՍնաշճողային տափաստաններում

ղուկաներից միկրոօրգանիղմների մասնակցությաւիբ ախինթեղ-

վում են նոր կավային միներալներ, որոնք 4ճիմնականում պատկանում են մոնտմժորիլոնիտայինխսմժբին. (մոնտմորիլո-

նիտ, բեյդելիտ) կան ճիղրուրայլարներ։ Այս գոտու չրերը Ճիդրոկարբոնատային-կալցիումային կաղ ունեն: Տափասանային դուռու դեռքիմիականբանաձնր ճետեյալ տեսքը կունենւա՝ Ի Ի, Ճ. ս ԸՊ-' նան

էնՕ,Ճ. Է, Ճ... Շ8, (ՏՕ,)....

Ց.

Անտառային լանդշաֆտներ

Անտառները ՍովետականՀայաստանումգրավում են նրա տերխաորիայիշուրջ 10 00-ըն տարածվուծ են ճիմնականում

չնորչիվ։ Վերջինս չհզոքացնում է օրգանականթթուները: Անտաույեն դոտում բավականինտենսիվ է արտաճայտրոցեսը: ված մի շարք (լեմենաների բիոդեն կուտակման Գ. Գրիդորանտառներում Այսպես, օրինակ, Ղափանիշրջանի է ՈՂ, ՇՕ, լանի ճաղորդժան Համաձայն (1962) կուտակվում որտեղ անտառային Ճոայլն: Այնտեղ, Լ, Մ, ԿՆ Շա Տո 6,8 ն մի շարք էլեղերը լվացված են ԴԱ-ր իջնում է մինչն (Ըս Շօ, Ճո, ԼԼ, ձեռք են բերում շարժունակություն մենոներ հլո,

ն

այլն):

ջրերը Հիդրոկարբոնաուլանդշաֆտներում Անտառային

կաղմ յին-կալցիումային 4.

ունեն,

վոբ միներալիզացիան

|:

գոտի Մեբձալպյանն ալպյան մաոգագետիննեոի

կ ալպյան մերձալպյան կարելի է առանձնացնել Այստեղ նահ

բեկորաճատինչպես ենթադգոտիները, ժարդադետինների կեղեով լանդշաֆւաները: ված Հուսինաճարման մանը դիսսլելս ալոլյան ենքագոտիներում կեղզեր ներկայացված է սիալիտային-կաՀողմնաճարման վալին, ՀիմքերովչՀազեցած տիպով, որտեղ զետնաջրերը Ջրերի թէԼ-ր նեն թթու ռեակցիա, տիպուորֆ էլեմենտ է ԷԼ, Հասնում երբեմն նույնիսկ 4-ից էլ սակառ: Մերձէ 5--ճ, են լոոալոլյան ալպյան

Մերձալպյան

ու

ու-

ու

մարդաղզետիններում տարածված

ճմա-տորֆային Ճողեր:0րգանակաֆ հա-մարդադետնային,

գե, նույնիսկ 80 գե: նյութերի քանակըայստեղ շատ օր, Հողմնաճարման ակտիվ պերիոդը կարճատն է 12"--180 ջերմաստիճանը ցածր է, որի շնորճիվ բուսական մնացորղների քայքայումը դանդաղ է ընթանում: Գետնաջրերիթթու ռեակցիան նպաստում է մի շարք էլեմենտների միդրացիային՝ այստեղ ակտիվորեն միդրացիա են կատարում ալկալիա-չ կան ճողալկալիսսկանմետաղները: Համադրական քիմիաեն տալիս, որ Ճ1Օ:, ՛ոՈ՛Օչ, Բ6չՕլ կան անալիզները ցույց միացությունների էԱԳ-ը մեծ է 1-ից, իսկ ՏՕ», ԻՇՕ, ՊոՕ, ի19Օ,ՇոՕ, Խ2:չՕ, Ճ»Օ, ԲՕչ ն ուրիշներինը՝ 1-ից փոքր է: Ջրերի ժիներալիզացիան փոքր է, չի անցնում 100--120 մգ/լ, տիրապետում են ճիղրոկարբոնատային-կալցիումային չրերը: կարծում ենք, որ մակերեսային չրերի մեջ չճանդետ ձկող Ը1՛, ՏՕ" յոները ունեն մթնոլորտային ծագում ն իմսուլվերիղացիայի արդյունք են: Մերձալապյան մարգագնտիններիարդյունավետությունը վելին է ալպյան մարդաղզետինների Համեմատությումբ, խոտաժածկըբարձր է, բիողանդվածը Հասնում է 200--300 ցՀա: են նան ճաճճային զանդվածներ, Հանդիպում որտեղ ջրի ավելցուկ կա, անաերոբ պայմաններ են, տիրապետում են վերականգնման ոնակցիաները: Մերձալպյան ալպյան դուռում մեծ տարածում ունի բեկորաճատված ճողմնաճարման կեղնեը,Հրաբխային շրջաննեբում դրանք կոչվում հն չինդգիլներ, Ճանդիսանում են մթնոլորտային ջրերի կլանման օջախներ: Այստեղ Ճիմնականում տեղի է ունենում մեխանիկականՃճողմնաճարժան,միկրոօրդան նիզմների քարաքոսերի ազդեցությամբ ապարների բիոՔիմիական դանդաղ քայքայում է տեղի ունենում: Ֆրերն ունեն 30--60 փոքը միներալիղացիա՝ մդյլ, որի զգալի մասը 30-60 Կ ծադում ունի: .-ը մթնոլորտային |՝

15--20

ու

ղի ունեցած

Ուսումնասիրություն շնորչիվ։ էվոլլուցիայի 4,5 մի-

տվել, որ երկրի կեղեր ձնավորվել է սրանից որոնք լիարդ տարի առաջ, իսկ կեղնի այն ճին ղանդվածները, ունեն 3,5 միպածճպանելեն իրենցամբողջականությունը, են

յուլց

լիարդ տարվա ճնություն:

Սաուկովը (1958)առաչարկել է «պատմականդեոէ քիմիա» անվանել գեոքիմիայի այն բաժինը, որ զբաղվում ընքացքում դնոքիմիասլատժության երկրի երկրաբանական ն միգրացիայի փուխոխություն դործոնների կան պրոցեսների Ա. Ա. ՍաուԱ. հ. Հետնելով Պերելմանը(1866) ների Հարցով: Ա.

Ա.

է գիտության ձեով առաջարկում կովին,Համապատասխան Դաս-

ժեջ մտցնել «լանդշաֆտներիպատմականդգեոջիմիա» ժի բնդնոքիմիայի որպես լանդշաֆտների կացողությունը, պատմադարձակբաժինը: Ստորն բերվում է լանդշաֆաների Պերելըստ նկարագրությունը կան զեռքիմիայի էտապների մանի (1966):

ա-

ու

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԳԵՈՔԻՄԻԱ

`

ժամանակակից դեռոքիմիական երկրի վրա լանդշաֆտները են "ղք ւոնժամանակաշրջանում Խռաջացելերկրաբանական

1.

Աբիոգեն էտապ

երկրի վրա Աբիոգեն էտապը

է ավելի ընդգրկել

քան 1 ժի-

պատժության երկրաբանական լիարդ տարի, որը երկրակեղնի է (կատարխեժամանակաշրջանն ընթացքում ամենավաղ ունենում ինտենչկային, տեղի էին յան): Խոչոր ցամաքներ բացաթթվածինը մթնոլորտում պրոցեսներ, Հրաբխային ԽՒԼ, գազեր: ԷՆ, ՒՆՕ, ՇէԼլ,, կայումէր, որ դոյությունունեին

սիվ

փոխներդործուջրային գոլորշիների Հձնտաղալումժեթանի ն ԷԼ: Թթվածնիբանան ՇՕչ է թյան շնորճիվ առաջանում ցակայության պայմաններումօքսիղացման ոնակցիաները ապարների էին. չուրը ռեակցիայի մեջ ժտնելով բացակայում պրոցես: ունենում քայջայման Հետ վերջիններիս տեղի էր քանակը (ԷՅ, Ւ, ուժեղ կատիոնների Քանի որ ասլարներում ԸՅ,.419) շատ ավելի մեծ էր, քան ուժեղ անիոններինը(ՇՆ Տ, ք, Կ, Կ), ապա ջրի դիսոցիացիայի շնորճի| առաջացած Օէլ՛ յոնը լրացնում էր անիոնների պակասը: Քիմիականքայ-են միգրացիա լանդշաֆոներից էլլուվիալ շնորչիվ քայժան ն թե՛ ուժեղ կատիոնները, Թե՛ ուժեղ անիոնները: կատարում ու

լ5շ

են Թույլ կատիոններն Տեղում Բում անիոնները(ՏՆ ՃՆ Թիվածնի բւոցակայությոան ոլատոառով վերականդնման ու

աշ ԴԺ

իջավույը էր

ատեղծվել,որտեղերկաթն

ու

մանգանը

Դակ-

դես էին գալիս միայն երկարժեք ձնով ն ունեն այնոլիսի միկլոսցիոն "ատկանիչներ, ինչոլես՝ Ըմ, 1ց0։ ՇՕչ-ի առատու-

(էլան շնոր'իվ երկաթն վում բո

ու

մունդգանը միղզբացիայինն ենթարկ-

1ԼԸՕո)ջ ՃՈ/1ՇՕյ)» հ

ձեով: Աբիողեն էտասլում ծծումբը օժտված էլ ցաժը միդրացիոն ունակությամբ. նա մանում էր սոլֆիղդներիկաղմի մեջ (16«Տ2, ԵՐՏ), իոկ քթվածնի բայակայունյան դեպքում սուլֆիդները չեն քայքայվում: Բնականջրերում սուլֆատի յոն չկար, ջրեիբր ունեին Ճիդրոկարբոնատալյինչքլորիդային կազմ: Հ.

Բիոգեն էտապի սկիզբը (մոտ

8 միլիարդ տարի

առաջ)

ժագումը կյանքի

երկրի վրա ն նրու դարդացումը աստիճանաբար մոխեց աշխարձադրականքաղանթիբնույթն մեծ կառուցվածքը: Գիտնականների մասը այն կարծիքին է, Բ. Բ. է ցամաքի ոլ/ կյանքը ժադել վրաւ: նշում է, որ Պոլինովը բոլոր կենդունի օրլանիդմները դարունակում են ջրածին, աժխածին, թթվածին, առու, ֆոսֆոր, ծծումբ, կալիում, մազնեվիում, որոնց անվանեց «բացարձակ օրդանողեն» էլեմենաւններ: Սլոնը ժի մառը մանում է լիթոսֆերոյի, ժի մւոսը՝ Դթնոլորտի, իսկ մյուս մասը՝ Ճիդրոսֆերայի մեջ, ուստի կլադթի Չաղումը ճնարավոր էր այդ երեք սֆերաների շփման լիթուսֆերայի վրոոչ ժակերնույթում՝ ուժեղ կատիոնների դերակշոությունը ձիթոսֆերայում (9,530) ուժեղ անիոնների նկատժամբ(0,1629 0) բնականաբար շտեղձում էր միջավայրի ուժեղ Պիմքային ոհակցի: Այս ձՃանգամունքը օրգանիզմների ղարդացման մեժ խոչընդուս էր Հանդիռանում, սակայն, ինչես ենթադրումէ Ս. ի. ու

օրդանիղմները սա՛լդ, Ժերելմանը, ձեռք ժամանակաշրջանում են

բերում ընտրություն կատարելու ունակություններ ն միջովայրից կլանում են ավելի շատ անիոններ, քան կատիոնհել, որով ն մասամբ իրենց մարմնի մեջ չեզոքացնում են |55

Հիմբուին ռեակցիան: Այս էտապում է առաջանում տոսիխուռը, է միջավաւիը: որը ունի թթու ռեակցիա ե չելոքացնում մ

8.

Մինչկեմբրի պրիմիտիվ-անապատալինլանդշաֆտներ (8 մլրդ--570 մլն տարի) ունեին դոլություն

միայն բակտերիաներ ն առաջանում ես վերջում միայն մինչկեմբրի ջրիմուռներ ռաջին ւոիլոֆիտները՝ որոնցից «նտագայում սերվում են բարձրակարդ բուսական օրգանիղժները:Մինչկնտլրում Ճողմընքունում էին ղեռիս վերականդնման նաճարմոաւն ալրոցեսները

Այս էւուսլում

ո:

ա-

առաւ էր ՇՕ, դաղը,ԷՇ կ հո միջավայրում, մթնոլոլրյոում այնպիսի միգրացիա էին կատարում ինչպես Շո ն Պք։ Այդ է պատճառը, որ ծովային տիղմի մեջ կուտակվում է երկոաթը, տալով «ետաղզայումխոշոր Հանքավայրեր (հրիվոյ-Ռող, կուրոկի մաղնիաային անուալիա ն այլն): Ջրերը ունեին ճիղկազմ. ծովային միջավայրում րոկարբոնատային-թլորիդային էին ՇոՇՕ.. խղհլով կուտակում կապտականաչ ջրիմուռները

ավելաՇՕ, դաղը, որի շնորչիվ մթնոլորտում մթժնոլորտից նում

է

թրվածնի քանակը: Պրոտհրողոյիվերջում մթնոլորտը

արդեն այնքան թթվաժին է պարունակում,

որ

օքսիդացման

պրոցեսներ էին կատորվում:

լանդշաֆտներիղլարդացման ողջ Դրիմրտիվ-անապատային ժամանակաշրջանում օրղանիղմննրի քիմիական չլեժենաների կենսաբանաման շրջանառության ձնավորման պրոցես է ընքանում. «կխորձարկվումեն» մի շարք սիստեժներ, մինչն որ ժաոր լուրաճատուկ է ինորվելց ամենա ատակաճարմարը, մանակակից լանդշաֆաներին։ Այսպիսով կենսաբանական ժամանակակից սիստեմը ձնեակերապվել շրջանադհության

դեռնս մինչկնմբրում: Մինչկնմբրի պրիմի տիվ-անասպլատույին լանդշաֆտների ողջ ժամանակաշրջանը Պերելմանը բսժոանում է ղարդացման երկու ԼտսսղիԻ վերականգնման միջավույրի էտապ (արխեի երբ մթնսառաչին կեսը) ն օքսիդացման միջավայրի էտա է երկրորդ քրվածնով (պրուտերողոյի Ճճարստանում լորտը

կեռ):

Հաշվի առնելով այն «ճանդամանքը, որ դեոքիմիական լանդշաֆտի տիպը որոշվում է ատոմների կենսաբանական. շրջանառությամբ, որտեղ գլխավոր դերը բուսականությանն է պատկանում, Պերելմանը 4ետադգա ժամանակադրության մեջ որպես սաճման ընդունումէ ոչ թե կենդանականաշխարՀի փուիոխությունները, ինչպես այդ ընդունվածէ երկրաբաՊանության մեջ, այլ բոսականության սփովոխությունները: ժամալեողոլի, մեղողոյի, կայնողոյի սիոխարենՊերելմանի նակագրության մեջ ընդունվում հեն՝ պալեոֆիտ, մեղոֆիտ ն կայնոֆիտ դարաշրջանները: Պալեոֆիտի առաջին կեսի՝ կեմբրի, օրդովիկի ն սիլուրի գեռքիմիական լանդշաֆտները (570--400 մլն տարի առաջ)

4.

Ստորինպալեոֆիտում ցամաքների վրա աճում էին բարձրակարգ բուսական օրդանիղմներ (պսիլոֆիտներ), գետնամուշկներ (պլաուններ)ն պտերներ, սրանք թկիուտային բույ-

սեր էին, որոնց տերններըարտաճայտվածէին փշաձն ելուստկերով. այս ժամանակ են առաջանում մանդրային լանդշաֆտտիրապետում էր օքաիդացման միները: կանդշաֆատաներում Շճ, ՇԽ Տ, Տն Ք, Շս, Շօ ն այլն միգրաՎՅ, ջավայրը, Ոք, ցիա էին կատարում դեպի ծով: Հետագայում ցամաքի վրա, դողավորությունների մեջ կուտակվում է օրգանական նյութ, տիը կլանում է ժի շարք թիմիական էլեմենտներ՝ նրանց միգրացիայի ճանապարճին: Շատ կարնոր նշանակություն ունեցավ կալեդոնյան ծալորի շնորճիվ առաջացակ բարձր լեռներ,էրոքավորությունը, դիա, նյութերի ակտիվ միգրացիա, մագմատիկ ապարների քայքայում: Ստորին պալեողոյի ծովերում տեղի է ունենում ֆոսֆորի, կերակրիաղի կուտակում, տեղ-տեղ կուտակվում են |

սուլֆատներ:

5.

երկրորդ կեսի՝ Պալեոֆիտի

դեվոնի կարբոնի գեռբիմիական լանդշաֆտները պերմի

ն

ստորին

(400--250 մլն տարի առաջ)

Դնոնում

ւպսիլոֆիտայինբուղարդացման է 4ասնում ոականությունը։ Դնոնիվերջում պսիլոֆիտներինփոխարինում մե

ոլոհրանմանները (ղանրննը, ձիաձետներ, գետնամուշկեր այն), որոնք առաջուցնում չին խիտ անտառներ: ինքնավար բանդշացաներում միջավայրը օքսիդացման էր, իսկ ենքոշկա լանդշաֆաներոսԻ պերականդնման,վերջինում ինտենախվ երկարի կնըղով տեղի է ուսենում մանզանի միղզրացիու: Ուժեղաքումէ էլեմննաների կենսաբանականշրջահառույուոլերիողում անտառները մեծ զարգացման եր եր: կարչունի »ասնում, քու ոնակցիայի պայմաններում ձնավորվում է կառլինային ճողմնաճարման կեղեն: Գոդավորություններոում սահղմվում են հաճիճներ, տեղի է ունննում օրգանականնյուԹերի կուտակում, որոնցից շետաղզայումառաջանում են աժխաճանքեր: Դերմի ժամանակաշրջանում տեղի է ունենում կլիմայական սլայմանների արիղացման ղլրոցես. խոնավ կրճատվում են, կուոակվու) են արհադարձայինանատոռները կարմրագույն նոտվածժքներ.այս ժամանակաշրչանին է վեբաբերվում մի շարք աղաճանքերիառաջացումը: Հերցինյան ծալքավորության շնորճիվ աշխուժանում է էլեժենտների մեխանիկական միղրացիան։ Ստորին պերժի վերջում սլտերանմաններըոչնչանում են, նրանց տեղը բըոնում են մերկասերմերը, որոնք մինչն կավճի ժամանակաշրջանը տիրաղետող են դառնում: են

ն

ու

Մեզոֆիտի՝ վերին պերմի, տրիասի, յուրայի

8.

ն

կավճի գեռքիմիական լանդշաֆտները (250--100

ստորին

մլն տարի

առաջ)

Մեղոֆիտում բուսականությունը միատարր էր՝

անտառա-

յին լանդշաֆտներըգրավում էին ճակայականտարածություններ: ինքնավար,թթու ոնակցիայովլանդշաֆտները զոգավոմ անցնում ւննե Խանում էին անտառայինճաճիճների՝ վերա րություններում կանգուն ոմակցիայով, ինտենսիվ էր թիմիական էլեմենտների ջրային ժիգրացիան ինքնավար լանդշաֆաներից: Այդ ժամանակ գոյություն ունեին արիդ կլիմայական պուլմանենը, տեղի էր ունենում աղերի կուտակում: ւ

'

,

,

-

11--1320

2.

կայնոզոլի գեռքիմիական (100 մլն տարի առաջ) լանդշաֆտները

Կալնոֆիտի` վերին կավճի

ու

:

տեղիէ կավճի ժամանակաշրջանիկեսերին սական

ունենում

բու-

Այս վերակառուցում: նհոր՝արմատական աշխարտճի

ժամանակաշրջանումմերկասերմերի մեծ մասը ոչնչանում է, Հանդես են գալիս ծածկասերմեր,որոնց մեջ մոխրի քանակը մեժ է: Սրանք «ողից խլում են՝ Ք, Ի, Շո, 41 նտյլ էլեմենտներ: Պալեոգենումմեծ ղարգացում ստացավ խոնավ արնհադարձային մերձարնադարձայինանտառները, որոնօրգանականնյութերի կուտակում: ցում տեղի էր ունենում կենդանական աշխարճում խոշոր փուոխություններ են կատարվուԻ սողունների մասսայականոչիչացում է նկատվում (կավճի երկրորդ կեսում): ղարգանում են կաթնասունները մե Ալոլյան ծալքավորություններն սառցապատումները նշանակություն ունեցան ժամանակակից լանդշաֆտներ| ստեղծման մեջ, առաջանում են յտունդրուլի լանդշաֆտները վճուս: առսոլարեղում Երկրի լանդշաֆտների վերայիոխման ունեցավ մարղու առաջացումը սրանիւ կան նշանակություն 800 ճաղար տարի առաջ: Հատկապեսմեծ է մարդու միշուրջ բնությանվերափոխմանմեջ վերջին չարլուջամտությունը ու

ու

րամյակում:

Մեր մոլորակի երկրաբանականպատմության ընթացքում փոփոխման հրեք խոշոր էտապներ են նըշլանդշաֆտների վում՝ աբիոգեն, բիոգեն կ կուլտուրական, ընդ որում վերջին ն արմատական փոփոխություններ կտապը ամենից արագ ընթացքում լանդմյոցնող էոաղլն է: Երկրիողջ պատմության երբեք այնքան արագ չեն փուիոխվել, որքան վերշաֆատները ջին ճարյուրամյակում, Ֆարակույս չկա, որ մարդկային "անճարը մեկ--երկու դար անցնելուց ճետո մեր մոլորակի բնությունն այնպես կփոխի ն կճարմժարեցնիիր կարիքներին, չեն լինի, բոլոր լանդշաֆտներըկդառոր այլես անապատներ նան կուլտուրական: է այն ուղտեկտոնական Մեր երկրի ղարդացունընթադում ղությամբ,որ պլատֆորմները ընդարձակվում են դեոսինկլի162

Հետ են կապնալային զոնաների ճաշվին: Գեոսինկլինալների ռն ված ճրարխային պրոցեսներըՇՕ»-ի մուտքը դեսլի մըրթնոլորտ: Ըստ երնույթին երկրաբանական պատմության ընքացքումՇՕշչ-իՃրաբխայինաղբյուրը աստիճանաբար նվակրում են պլուլսաբռնկումները ղել է, սակայն ճրարբխային ն ցիոն բնույթ երկրի ընդերքից ԸՕչ»-ի ժայթքումները բոլոր էւլոխաներում նույն ինտենսիվությունըչեն ունեցել: Փիտությանմեջ ձնավորվել է այն կարծիքը, թե ածիչագոացումը սերտորեն կապված է ճրաբխականությանճետ: ՇՕչ-ի ավելացումը նախադրյալներէ ստեղծում բուսակահության զարգացման ճամար, օրգանականնյութերի կուտակման ճամար: Ա. հ. Պերելմանը(1966) բնական երնույքների ղարդացման ճետնլալ սխեման 1 նելկալյացնում՝ ճրաբխականություն Լ ՇՕչ-ի մուտք դեպի մթնոլորսո,ֆոտոսինքելի ինտենսիվացում ն լանդշաֆտների կենսաբանականարլլունավետության բարձրացում, Հզոր Ճողմնաճարման կեղնի ձնավորում կ շարժունակ էլեմենտների Հճեռացում, ածխագոյակ ածխի մեջ Հաղվաղյուտ ցում ենթակա լանդշաֆտներում ձլԱմենտների կուտակում,երկաթի ինաննսիվ միգրացիա, սեդիմենտների ն կաոլինային կավերի կուտակում, մետաղների ծննդավայրերի ենքակա լանդշաֆաներում առաջացում ն ծովի մերձափնյամասերում, ծովերում կարբոնատային ալարներիկուտակում։ ղարդացման ամենաբնորոշ դիժը, ինչես երկլակեղնի գրում է Պերելմանը, կայանում է նատվածքայինրաղանքի աճման մեջ, օրգանական ածխածնի կուտակման մեջ աժխի նավթի ձնով,ինչպես նան ցրված օրգանական ածխածնի ձնով, որը այս կամ այն չափով Հանղես է ղալիս բոլոլ նրստվածքային ապարներում: Ցրված ածխածնիքանակը վիթխարի է ն ավելի քան 1000 անդամ գերազանցում է բոլոր Ճանքերի ու ածխաճանթերիքանակըմիասին վերցրած: երկրաբանական պատմության ընթացբում ածխածնի կուտակմանը ղուգընթաց ուժեղանում է ստորերկրյա չրերի դեոբիմիական գործունեությունը (կատաղենեղը): ա-

ու

նավթա-

մեջ առաջացել է կարծիք այն մասին, որ տեկԳիտության տոնական ոլրոցեսների էներդիայի ղդալի մասը առաջանում

է` երկրի

թաղզվաժօրգանական վառեհլանյութից: ընդերքում

Աժխաջըերից տրոչվող ՇՕչ-ի

ն ԷԼչՕ-ի շնորչիվ անջատվում վիքխարի էներգիա, որը խոր փոփոխություններէ առաչացնում երկրակեղնի մեջ։ Սակայն օրգանական ածխածինը մեջ ազար երկրակեղնի անդամ շատ է, քան վառելանյութնուստի օրգանականծագման խաժինը երկրակեղեի մեջ խոշոր գնոքիմիականդեր ունի: Արհգակնային էներդիայիկուտակման գործում խոշոր դեր են.կատարում 4իսլերդեն կոնայում ախնթեզվուերկրորդական կավային միներալները: Սրանք դեոսինկլինալայինվոնաներում իջնում: են շատ խոր. ճասնում են մետամորֆիզմի զոնանն ն այղ մին, վերարբյուրհղանում ալրոցեսում անջատվում է

են բոմիական տրտնուղաննեւ», (48կոկաում` մփայուցյաւնեժը)| (կավտամ՝ Բինյարյան

նելն

ար արփակլած ւխանինը,

սլարզ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԻ ՄԻ ՔԱՆԻ

Քիիմիական

:

տների էլ էլումննոնն

աաա նտեն

/

է, ե

ն

չի

եժ

չ

ության)

ն 3.

միգրացիայի

նույն էլեմենտը

տարբեր լանդշաֆոներումմտարբեր միգրացիոն ճատկանիշներ ունի: Այն էլեմենտները, որոնք բո-

լոր

լանդշաֆտներում ունեն

միգրացիայի միննույն

քլորը,

աղոտը

աննսիվ միգրացիաձն կատարում),կամ՝ ցիրկոնիումը, Հաֆնիումը, տանտալը, ն այլն (ամենուրնք՝ թույլ միղրացիա):

(46- ո) ԹՈՒՅԼ

ՇԱԼՐԺՈՒՆԱ

է՛-(Բ /

: :

ԱՆԻՈՆՆԵՐ

նո. Շայու

|

Նո

Ն ԵՐ

ԱՆԻՈ

ԵՆԸ :

-

մ,

հոն

66/7:

ճար Թ» Կ ո.

:

նչ ժուն

հւ

ո:

Դ

՞-

|

(ՏԱՇՒԵԽ ա

ԴՅՈՒՐԱՇԱԲԺ

«22

Հարում

Հ..յ

ՄԼ

ԱԱ Շ, (21624 Հե/

4:

մ շարժունակ որան" ման գյան (Ե :ո-Շ ո)ն ու 757:

ՂԵլՏ6լիչ|

լալն «

ԼքԱիայՆջ մր Գարցացման ՛-

շ

-

(ճա

՛ ավա

:0

)

ճնո

| առաջացմամբ թար այու

նն առաջայնում, գամ՝ քոմ: «Մզրապիա «անանժյյացություննեյտ | Փրայմնշեն աղացեանում՝

:

մ

ծեր

նկ Ան

նեո

ՄԱԵԼՑԼԵԼՏ6

Աիկոլյութ ի

Նկ.

18.

-

/յ

մասամ» //չ

շեյժումա/

ինտեն-

էլեշնցուծր (ոնտրաստության դրատվանում «ոմոուը տների շարքին. օրինակ (ամենուրեք ին-

մ

(«2 «ո.1Ս-ո-10Ս)

ԷԼԵՄԵՆՏՆԵՐԻ ԳԵՈՔԻՄԻԱՆ

միդրացիհն Հատկանիշների Հիվրա նրանց դասակարգմանՃարցով վբաղվել են Բ. Բ. Պոլինովը,Ա. ի. Պերելմանը նուրիշներ։ Պերելմանը(1966) դասակարդման4իմքում ղնում է երեք «ատկանիշ՝1. միդրացի կի ձեր (օդային, չրային միգրանտներ),2. միգրացիայի ման ման

(ԽԱՏՈ ՇԱՆ.

|

ՄԻԳՐԱՆՏՆԵՐ

րարը

է, տեղի են ունենում ճրաբխայիներհույթներ: Այստեղից է դառնում, որ ճրարբխայինսլրոցեսներում մասնակ-

ցություն ունի ոչ միայն ռադիոակտիվքայքայումից անջատվաժ էներզիան, այլ նան՝ արեգակնայինէներդիան։

իք

ՋՐԱՅԻՆ

երկրի խորքում ջերմաստիճանը րայինղդոնաներում բարձրանում

՝

ՊԱՍՍՐՎ

ԿՏիՎ

Ա

|

ՄԻԳՐԱՆՏՆԵՐ

ՕԴԱՅԻՆ

է

(//4Քմածոնմետաշ

ելե Լանան ենճննն

Քիմիական էլեմենտների գեոքիմիական դասակարգման սխեման ըստ

Ա.

հ.

Պերելմանի(1966):

Բարձր կոնտրաստությամբօժտված էլեմենտները մի լանղ-

շաֆտում ինտենաիխվ միգրացիւսեն կատարում, մլուսուբ

թույլ

(Իճ, Շ-, Շգ, Խն, Ճն Ս, 2ո, Մո

նռ այլն)։

Բարձրկոնտրաս-

տություն էլեմենտները առաջացնում են ու կուտակումներ Ճանքավայրեր, ուսուի կոնտրաստությունը կարնոր

միսկան Հատկանիշ է։ Սոտորն բերվում քիմիական Հատկանիշները մ. ի. ըստ

գնոքիէլեմենտների գեոՊերելմանի (1966): են

օդային միգրանտներ Ակտիվ (Օօ,էլ, Ը, 7.

Ւ, ))

Թթվածին--Օ.Երկրակեղնիամենատարածված էլեէ, դեռքիմիականդիկտա(կլարկը 47,0):Թթվածինը է, մտնում

Մրնտն

է մոտ

միներալիկազմի ժեջ։ Թթվածնի օքսիդացման ռնակցիան ամենատարածված ռեակցիանէ տոր

լանդշաֆտներում: Օքոիդացման Հետնանքջով խիստ փոքրաէ Իճ-ի, աճում է այլ 71ո-ի,Շօ-իշարժունակությունը,

նում

(Մ, (6, Շր, շարժունակությունը չլոժենաների Ռզատ թթվածնի Հիմնական աղզբյուրը

բույսերի կողմից

Տ, ՏԸ,

մթնոլորտն

Մ):

ու

է ն

կատարվող ֆոտոսինթեզը: ղաԹթվածնի կառությունը միջավայրումառաչացնում է մի շարք լուրաՀա-

տուկոլրոցեսննր՝ ճաշճային ժիջավայրումջրի առատության պայմաններում չկա. տեղի է ունենում թքվուժին վերականգնման 5: ռնակցիա:

ԶՐածին-էլ (կլարկը լիթոսֆերալում 0,15,կենդանի օրգանիղմներում՝ 10,5):Ջրածնի շրջապտույտը լանդշաֆչում -.

կատարվում է ջրի շրջապտույտի ճետ: նա մտնում է բոլոր օրդանականնյութերի կազժի մեջ. բնության մեջ Հանդես է դալիս որպես ջուր զրոքն

ջրածին (Ւ՛ՆՏ), ամիակ

Պէ.)

(1150),մեթան(Շէն), ժծմբան

յլն: Ջրածնիյոնը բացառիկ նշանակություն ունի մի շարք էլեմենտների ջրային միգրացիայի մեջ Լ կենսաբանական շրջանառությանպրոցեսում: 28.10 Ց. Ածխածին--Շ (կրարկը Ը): Մտնում է բոլոր օրգանիղմների կազմի մեջ, ակտիվ մասնակցում է կենսա-

բանական շրջանառությանը: էն

կանդշաֆաոում այն կուտակվում

միլիոնավորտասրիների ընթացքում դուրս

է գալիս ակտիվ

շրջանառությունից: Սկոած վալեողոյիըմինչն մեր օրերը հրկրակեղնում առաջանում են օրգանական մնացորդների Հակայականկուտակումնելր՝ ածխաճանքեր, տորֆավայրեր,

այրվող թերքաքարեր, նավքաճանքեր ն այլն, որոնք իրենց մեջ պաճեստում են ածխածնի վիթխարի քանակ: Հանդես է գալիս որպես ՇՕշ, մթնոլորտում Ածիխածինը 0,03 Յե, որը4 տարվա ընթացքում կլանկաղում է ընդամենը վում է բուսական օրգանիզմներիկողմից։ 300 տարվա բնքացքում էլ սպառվում է ճիդրոսֆերայի ածխաքթուն, Այգ ղարդացման ընթացքումւժնշանակում է լանդշաֆտների է կատարել անդամ շրջանառություն խածինըմիլիոնավոր բուսական օրգանիզմներում: հնչպես նշեցինք, ածխածնիմի մասը կլանվում է օրգանիզմների կողմից ն կուտակվում լիթոսֆերայում. ածխածնի Մեծ էլ կուտակվում է ծովերի ճատակին որքանակություն սես կալցիումի կարբոնատ: Այղ նշանակում է ժամանակի ընթացքում ածխածնի քանակը պետք է աստիճանաբար ծովերի «ատակի ածխաՍակայնլիքոսֆերայի սլակասի: նորից ակտիվ շրջանառության մեջ է ծինը (որպես կրաքար) մտնում տեկտոնականշարժումների Հնտնանքով: Գեոսինկլինալային զոնաներում երկրի կեղնի շերտերը խիստ ճկվում են ն իջնում մաղմայի մեջ. այնտեղ բարձր ջերմաստիճանի ն են ճրաբխայինսպրոցեսն Հետնանքովածութները այրվում ոի ժամանակ ածխաթթուննորից մուտք է դործում մթնոլորտ: Ածխաթթուգազի առկայությունը բնական ջրերում նպասռումէ մի շարք էլեմենտների ժիգրացիային: Օրինակ,ԸՅԸՇՕ»ժորած ջրում գրեթե չի լուծվում, սակայն եթե չրում ՇՕչ է ուծվաժ, ապա կրաքարերովանցնող ջրերում ճիդրոկարբոնառային ու կալցիումային յոները դառնում են առաջնակարգ: Մարդը վառելանյութերի այրման միջոցով լուրաքանչլյուր ոարի մթնոլոլտ է մոոցնում 1,5 մլրդ տոննա ածխածին, այսինքն այնքան, որքան յուրաքանչյուր տարի ճողմնաճարմա ամանակ ածխածին է կապվում (ՇՏՇՕ», Ո1ԵՇՕ: ն այլն): 4: Ազոտ--խկ(կլարկը լիթոսֆերայում 1,9.10-՝)։ Աղզոտր շատ կարնոր էլեմենտ է կենսաբանական շրջանառու թյան մեջ։ Ազոտի ջրային միդրացիանշատ աննշանէչ կննդանի նյութի 1--9 0-ը մղուռից է, նա կյանքի բնրքատվության էլեմենո է: Մքնոլորտիմեծ մասը ազոտից է կազմված, սակայն բույսերը օդի ազոտը չեն կարող /ուրացնել, այն

Տ

Հ»

ու

(ուաակուն

օրզանիղժների մուչիհլիչ լուս չիր լուժույթների դանչոյում,միացությունն որի ձնով տանգիլելո՛ւ ղեոլքում։ Ռրոշ բան անրիաներ (ճռչոտ ոռոկանրը:) ուղ ուք: կալել: իա ունոն։ Ա Ը րուղների ֆունկ ժամանակ բարձր չերմաստիչ

թ:

"7

ոջ

.լ

միասնու են ն լուծվելու որը մատչտ դեսլվոն, լի է դառնում թույսեբին։ Հողին 7 ասնող աղո: ժի դղալի ար ալո ուս նառչարձճուվ չրում

քատոլում

ու

ճն

/

կատարվում:ԵմորուղոծլըՀասախանի են լինում արմւԶուր ձաոչին երկրեհրում ճ ոլնաեղ նջ ումի աթորար

:

անձրհարրելրի

են

աղոռոււրն մրաջությունները: դողմոց կլանված ազոուռը նորից ւ թնոլոլոռ անցնում օրգանիղժների ժաման քայքայման ւյ: Մոժ առում շկ :յում չ աաղուոի հ ադուութոլամրոսորդ Հին ղայի ին Թրրարաանյչութեթը են ըրձրացնում Էնրշատ

րգոնիզմների

հանդչաՖյր-

ների

ըոշտմությունը: 5. Յող--) (կլարկր լիրոսփերայում 410"), Հալվա ն զուտ դրուծ էլեմենտ է, այն ակտիվ մասնալվյություն ումի կենսաբանական, շրջ:սնառությանմեջ: Ցոդըառաջացնումի ք շատ միներալներ,նա ռովոլոսբար ծովային ճազվագյուտ ն ունի մժազոս" օվկիանոաներից ծովերից է քամանցում մրնոլորոխԺեջ |. անձրնաջրերի միչոցումՀասոն դեուրն: Ցո ու

ու

ամենից շուռ պարունակում նն ծուլոլին մի թանի չրիժուռներ (միչն 0,192 0.2: Ըստ Ա. Պ, հ

ցամացի վուլոսքայ: Հ(ուր է

Ջ--20 գ

յող

Ցողըշատ լավ

յուրուց

Վենոդրադովի անձրննելր

տարնվա Հեկտարը

վում է օրգանի դժնել|,ն

կոլոիդների կողմից,ուսաի

անդա չով հին է, քան մայր

ոռնում

խում

են

է

ինն ալու»ողում լ ուտիքանակը Չ0--30 Ո

ասլարներում:

Ցողըանճրաժեշտ է կենդանիների Պամուր, Խր

սռորդի

ա

առաջացնում է խոդի «ի փանդությունը, կուլերը

կորց-

կաթնատվությունը, Հավերը՝ ձ/ատվությունը: Խալիլը

Հեռու օվկիանոսներից յնոնային երդինճրում: Այստեղվոդը արվում է 1 ուռնն արձհստականորձն՝ նեն 10

զ

ի՛

9.

աղի

ալի

ր

ի

Հելիում

|

|

կր կբիպ

10.

ի

`

Ատոր

Քսենոն

|

Շրաւք

ւլաս

ով

Չո

ոգին ո իդրաանել: նե՝,Է

մթնոլորտում, ըբիմիակու մվոոյու: թյուններ չեն առաչացհումէ, Խրանց զնրը րոնոշաֆատումլոուտ նրհուլքի ն շատ փոքր է: 11. Ռաղոն--Քո (կլարկը 2.10 4): Չնայած յում: լտ քանակը չնչին էյ ուշկայի ռադիոակոլության ՛Է ուրանի, ունանբով նրա դերը բավական մեծ է` ասչանում թոռրիուժի ն ճկտաինիոսիիյչաիուակտխվ քայրարման Հետին ջով. ճանղդեսէ դալիս «անքույին աղլյուրննրի ջրի մեչ ն ֆիօրգանիղմհերի վր: դիոլըորունաւ ներոռըցությունէ ունենում Այս դաղերը պանվում

են

յանդշո

միգրանտճերի գետքիմիան Ջրափիճ

15. Մճումբ--Տ (դոսրկը 0,047): Բնության մեչ ամոնիդ

տարածվածըվնցարժեք ծծումբն է, օր տոաջուցնում է սուլֆաւոխելո Համիմուաււբարթիչ ասուներ են, որ «անդիս են դալիս հրհարժեր վիճում, առաջացնելու սուլծիդնենր օրդառական մժիատդություններ։ Ավելը քիչ նն

Ցժժրաջր

ու

մած մոռուաժ '

`

մջառարժեք

ծծմբի

Օծուիրը միացությունները:

է սպիկարնոր էլեմենտ օրդահիդմների «ամար, մանում տակույների կազմի մեջ։ Բույսերը լավ լուրացնում նն այն սուլֆատ յոնի ձնով (501): երա լ(ննսաբանուան կյանման է, բույսերի մովխրիմնջ «առնում է 5-դորժակիցը ու10 է

ակա-

թարաժվաժ 1 տոնում

Ց

ղոռը

չ

ԱՐՀ4 րն

.

1:

,

տանիդռոլքումիթրաժինը

մին

Ը

.

Դ

«ե-ի:

Խոնավ կլիաւյ/ լայմանիհրում սովֆատ լոնը միդրացի ն ալնտեդից նորից վերադառնում Լ ինքնավար լանդշաֆաները իմոպուլվնրիղաըքիոլի միչոռով, (ոնղումների եռ): ո

է կատարում դեպի ծով

Արիդ կլիմոլական պայմաններում տեգի է ունենում ծծմբի կուսսակում։Արարատյանղողավորության հ նւ նախալնու-

նային շրջաններում 73.

Ճո--Օ

Ճողերը ճարուսու են գիսլսով: տեղ-տեղ

(լարը

0,012): Քլորիբոլոր դեշւո լուծվող են: Բույսերըպարունակում են րում ճատկապես Ռ,02 ճը անապատային բույսերը: Ունի ամենաբարձր միգրացիոն դորժակիցը: Բնականչրերում ԷԼԸՕչ" կ

սնրը

ՏՕ՞յ

՝

միացություն-

Քլոր,

ունիոններից Քլորը զբ ղեցնում է երրորդ, տեղը: Ռրոշլշնեդչաֆոներում դառնում չ առաջնակարգկ ավխպոմորֆ էլեժենտ ետո

(անապատային Սովերից լանդշաֆաներ): նա օվկիանոսներից

ու

ր

14.

է կատարում իմպուլվերիզացիա դեւի

Բոջ--8

(կլարկը 15.105): Բորի կարնոր աղբյուրը Հրաբխային պրոցեսներնեն, նրա միներալները կոչվում են բորատներ։ կարնոր,կենսականէլեմենտ լ, մեջ նրա քանակըՀասնում

0-ի:

`

Մարդու

կենտրոնացված է կմախբի

Էրիչ կլիմայականսլայմաններում այն կուտակվում է | Արարատյան (օրինա Անդոդավորության նախալեռներում): յոառային շրջաններում կալցիումը էլեմենո պ ակասորդային Հ հկ Ճողերը կարիքունեն կրայնացման: կալցիումի/լակառսորդը կենդանիների ւ է տախիւո աուասջացնում ձիվանդուԴր" նջ:

ւռ

կ

16. Նատբիում--խզ (կլարկը աաա:

է քու

2,50)։ Հիմնական անիոն-

8 շտ

լուծվող աղեր, սակայն

դաշտային չպատներիմեջ (Պոչ Մշ

ՏՆՕյլտ) ուշ Է Հողմնաշարվում:կննդանիօրգանիզմներում նատրիումըՉ.10--200է կազմուի,նատրիումը շատ է միգրացիայի արագ ենթքարկմում ինքնավար լանդշաֆաներից: Բույսերընատրիումի պակառսորդ չեն զգում, սակայն կենդանիները նատրիումի ս ղակառի դեպքում կորցնում

են

կաքնատվությունը, այն ազդում նատրիումը կուտակվում է

ներվայինշամակարգի վրա: Մուն», Ր

է

ա-

(մորը »87)։ Առաջացնում Մադեեգիռմ--ինք

է

Տոնում աաա ատմիգրացիա կատարում, |

:

է

ու

է 0,5

ո

,

ապա

1.1049-ի,աղդում է սինթեզի ֆոսֆորիշարժման վրա ն այլն: մրա, աժխաջրերի 15. Կալցիում--Ըճ (կլարկըՀ,96.)։Տարածվածէ կրաքարային առդարների երբեմն մեջ, Ճասնելով 0-ի: Օրգանիվմներում կալցիումի «ասնու

քանակը Ժիջ կալցիումի99 0-ը ժարմնեի

/

արիղ կլիմայական քան մագնեզիումը, սլալմաններ

օրգանիզմների

է

մնում ՛Ղ ԸՕ է կու(19ՇՕ5) դոլուիի (ԸՇՅՈԵԸՕ:), վերի կազժի մեջ ն այլն: (անդշաֆտում մագնեզիումը ավելի փոքր միգրացիոն Հատկանիշներ ունի, քան կալցիումը: 0րդանիզմները ՝1թ ավելի բիչ են կլանում, քան Ըզ: նրա կլարկը է, մինչդեռ կալցիուժինը՝ 0,5: օրգանիզմներում 4.10-2 Մագնեզիումըմտնում է քլորոֆիլի կաղմժիմեջ, մասնակութաաիոխանակմանը եթե խոնա կլիմայի սլայնեղի տ մազնեզիտ

«Հակառակն է, այն ոլաւնսուով, որ վող աղ է, քան ԸՅՏՕ.-ը:

Տո

ՈՂԵՏՕլավելի Հեշւոլուժ-

3,4.

Ստոոնցիաւմ(կլարկը լիթոսֆերայում 10-), մոտ է կալցիումին, լանդՔիմիական4առտկանիշներով շատ

չաֆաում նրա դերը չատ չորը է. կենղանի օրգանիզմներում է, Հետնապես այն կուտակնրա քանակը կազմում է 3.10 վում է ծովային օրգանիզմներում: կենդանիներիմուտ ստըէ բոնցիունըկուտակվում

ավելացվա

ոսկորների մեջ, նրա քանակը մեծացնում է ոսկրի փխրունությունը: Տ(ՐՒԸՕ))» է ճեշտ լուծվող նյութ է, ուստի արագությամբ Հեռանում լանդշաֆտիը։ Արիդ կլիմայական սլայմանները նպաստավոր հն ստրոնցիումի կուսսասկմանճամար: 19. Ռադիում--Թշ(կլարկը 1.10) Խիստցրված ու էլեմենո է, մինճերալներ Հի առաջացնում: 8ո՝ն թգ: պվագյուտ տոնականշառավիղները ժոտ ծեն, որի շնորձիվ բարիտի բյուրեղային անցի մեջ մատնում է նակ ռադիում, առաջանում են ռաղիորարիաներ: Ռադիումը կլանվում է նակ կավային միներալների Ճումուսի կողմից: կենդանի նյութը պարունակում է ու10-85 զը ռադիում. «ժի շարք օրգանիզմներ ունակ են տասնապատիկ անգամ վել կուտակել այն, կենսաբանական կուտակման զործակիցը

ճաղ-

(8ոՏՕլ)

ու

ա-

է 2--10-ի: Ռաղիումի ռաղիոակտիվություննէ նրա կենսաբանական ինտենսիվ կլանման պատճառը: 20. Ֆտու- Բ (կլարկը 0,066): Կլարկով ֆտորը բլորին մոտ 1, ռակայն տարբերվում է միգրացիայի ինաննսիվուքյան տեսակետից: Ֆտորը առաջացնում է վատ լուծվող միաճասնում

ցություններ՝ Շ4Իշ, Շ8»(5Օյւ):Է: Ֆատորը Հրաբխային զաղեէ դալիս դուրս (ԼԷ), որը մթնոլորտային տեղումճետ ների միասին Թոփվումէ ետին:Մարդու օրգանիղմում` ֆտորիքանակը Հասնում չ 0,007 60-ի, զլխավորասլես կըմախքում, ի այն

մազով

բի ձնով

ցինկը (իր

ն

ավելի շատ է,

այլն:

քան

երկաթը,մողը,

' բարի Կան

Ժաք ք

պղինձը).

Ֆտորի կենսաբանական Միգրացիայի զործակիցը՝Տ-ֆ.

ցիումին, կալցիումին, սակայն միգրացիոն րով զիջում է նրանց: ինքնավարլանդշաֆաներից Հեռանում է, Ճումուսային ճոլիղոնում կուռակվում: բույ են այս մետաղը, օրինակ սեր, որոնք կուտակում Բարիումիավելցուկը բույսերի մեջ քու ավոլ բաղալներ)։ ռպակասորղլանդշաֆատում կենդանիների ճամար: Բարիումի չ է: նկատված

ջրա-

պայմաններում ֆաորըլանդշաֆովխը Հեռանում է | նկատվում է նրա պակասորդ, Ատամների կարինդըկառվում է ֆտորիւաՀեւո (օրինու՝ կասորդի Դոլեսիելում): ժրնդ կլիմայական լայմաններում ֆտորը է: կուտակվում Ֆառորի ավելցուկայիներկրներ կն՝ խոնավկլիմայի

`

առաջանում է

սակավարճիվանդություններ, կաղություն /

Թույլ շարժունակ միգրանտներ

21. Կալիումկ Մանու (կլալրկը 5): կազմի մեջ: Սրանցդժվաբ էն Քայքայվում մեջ: Հիմնական անիոննիրի «քւ վող

է

՛

սիլիկատների

լուծվումջըի

առաջացնում է Ճեշտ լուծ-

միացություններ:

կալիումըշատ

կարնոր ֆիզիոլ լոգիական նշանակություն ունի բույսերի ու կենդանիների օրգանիզմում: նր կենսաբանականկլանման դորժակիցը1-ից մեծ է, որի շնորձճիվ կուտակվում է Ճոզի վերին Հորիզոններում: Շարժունակ մր ամբողջովին կալիուդոնվուժ է կենսաբանական շրջանառության: մի փոքր մասն է միգրացիա

որում, վ։

իո աըոթնծըի 7» մական պաղրարտաւց ժան ո

առորդ.

այդ

մասում

տիսի

բարձը դորժակիցը Ա. ի,

կաա

լանդյա

ոնի

նկատվում| ո

ուն

կալիումի.

նիա -

Դերելմանի կարժիբուլ բարձի

դիռակտիվությունն է, 22. Բարբիում--8ո (կլարկը6,5.10

կատարում չրերի:

ոդա-

): Նման է ստրոն-

լիթո

-

00-ը կազժված է սիլիկատներից, սակայն սի ը ցիումի դերը փոքր է լանդշաֆաների կյանքում: Հանդես է դալիս որոլես սիլիկաթքու (51Օ2), ն որոլես է սիլիկատներիկաղմի մեջ առաջաց (Տ1Օչ), կամ ոնում ՝ լով ավելի բան 850 ժիներալ։ Սրանցից միայն է, որ ջրի մեջ լուժվելով օժտվաժ է միգրացիոն Հատկանիշ մնացած միացությունները ն Հատկապեսկվարցը ջրի ներով. մեչ չեն լուծվում ն միզրացրան թույլ է: Բոլորօրզանիզմները պարունակում են սիլիցիում 0,22 00. մոխրի մեջ սիլիցիումի պարունակությունը փոքր է կլարկից, ճ,իայն որոշ օրգանիզմներում կենսաբանականկլանման դորժակիցը կարող է 1-ից մեժ լինել (դիատոմային Սիլիցիումը Համեմատաբարչարժունակ է միայն Պեակցիայի դեպքուխ Ֆրային ՏԼՕջ-ը Հում է ամորֆ օպալի ձնով (Տ1Օչ.ո1Օչ), ճետադայում այ

Միլիցի»

«իլինա

ֆոսֆորի տների տարածման շրջանները: Այելցուկֆտորի դեպքում անասունները (զարում նն,

"7"

որ

արմ

Հրաբխային շրջանները,

մունություն, ատամների

Սիլիցիում--ՏԼ (կլարկը 29,5), Չնայած,

աֆերալի 87

յ

ի

238.

րխ): Հիորա լուծույթներից ԿԻ

անցնում է խալցեղոնի ն բյուրեղային կվարցի: 24.

Ֆոսֆոո--Թ (կլարկը 0,093):

տիրալանդշաֆտում

ուֆ,ային թթվի աղերի ձնով,ք"՛, որոնք թույլ լուծվում ոծելիությունը թթու ռնակցիայի դեպ-

պետում

է «ճնդարժեքֆոսֆորը՝

գլխավորապես օրթոեն

ջրում: ում։

մեծանում

Ակտիվ

է

ունի կենսաբանական ախ մասնակցություն

նառության Ֆոսֆորը նջ:

Շոչ(5Օլ)դ.ՇՆ.

ճանդես է դալիս ապատիտիձկով՝

Շո(5Օւ):.Բ, որոնք ջրում վատ են լուծվում ն անչարժունակեն։ Հողի Պոչ ֆոսֆորի վում. միգրացիան ինտենսիվ է թքու ոնակցիայի ղայ ՆՀ

2նրում:

հաա Գարոաոր

Ջրալին միգրանտներ, որոնք շարժունակ

են

ն

թույլ

շարժունակ թթու ռեակցիայի պալմաններում ն իներտ խիտոտվերականգնման ռեակցիայի պայմաններում

ետ

Սրանցից մի մասը շարժունակ է թթվածնային, թթուն թույլ թթումիջավայրում (շո, ԻՄ, Շս, Քե, Շմ, էԼք, Ճք), ն ճիմքային միջավայրում: Քիչ շարժուն՝չեզոք Տօ, Թ6). շարժունակ են ճիմքային միջավայրում (Մ»չՍ, 8, է միգրացիան պակասում այդ էլեմենտների Միչավայրում: 25. Ցիճկ--շո (կլարկը 0,0088)։ Թթու ն թույլ թթու չրերում ցինկի միացությունները լուծելի են: Ցինկը երկարժեք: վիճակում է (2ոՏՕլ)։ նրա ճիդրօքսիդը (քէԼ-6,8-ի դեղէ, նստում լուծեսակայն բարձր քԷԼ-ի դեպքում նորից քում) լիությունը մեծանում է: Ամենիցքիչ այն լուծվում է 5,5--2,5 թէ1-ի միջավայրում: Վերականդնմանոնակցիայի պայման ներում ցինկն առաջացնում է չլուծվող սֆալերիտ միներալը:

Մլուսները

ու

|

|

Մ ինկը

ՆՈ

ոզի-

բույսերիմեջ

դանի օրգանիզմներում ամենից շատ ցինկ պարունակում են՝ փայծաղը, սեռական օրգանները, մկանները, ոսկորը: Շսոո է ցինկի պարունակությունըօձի քունի մեյ։ ճասնում է ը.10անդշաֆաներիչրերում ցինկի դլ (ավելի քան պղինձ նիկել), ն ավելի-ինտենսիվ է ժիդրացվում, քան պղինձը, սիլիցիումը, կալիումը, ֆոսֆորը:

քանակը

26. Նիկել--Իլ (կլարկր 0,0058): 1անդշաֆատում Հանդի-

պում

կատարում

երկարժեք ձնով, միդրացիա է թթու թույլ թթու միջավայրում ն նստում է չեզոք թուլլ մին միջավայրում: ԻՈ-ը կլանվում է կավերի կողմից: է

ու

մոնո մլ

ե

Հիմքա-

ի Արգանդի կլանման գործակիցը1-ից աաա փոքր է: նիկելով թմ ճողերը, որոնք առաջանում արածի երիվրա, որտեղ այն միգրացիաէ յաաապար պարագան

ճա

ա

ւմը

Մ

ալ

Մ

այն

կուրություն, է դալիս րդատվության 0,0047)։ ձանդես (կլարկը 27. Պղինձ.--Շս. միացու-

եմոտ նինե

Մոզ

է առաջացնում մեծացում:

ձնով ( Շա՝ն. ԸԱ՝')Միարժեջ է լուժմիարժեքն հրկարժեք սկ ՇԱՏՕյ-ը «եշտ ջրում, լուծվում չեն թ են

ունները դժվար լուծելի

Հատկապես վում, այլն):

մաճամ,

ն

հո

մ

ոլղնձիսուլֆիդներ կող-

միներալների կավային Պղինձը կազմումէ 2.10`'

պղինձը օրգանիզմներում

Ք:

սինթեզին, սպիտակուցների մեջ այն նպաստում երի ւլդինձ շորոր ամենից ֆուտոսինթեզին: Նան նակում կշռի 1,2.10--30|0): (չոր բույսերը լոբազդի օքսինակում սլղինձը մասնակցում անի օրգանիզմներում ֆերռեակցիաներին, ման-վերականգնման մեջ: Բույսերի պղնձիկենսաբանական

Բու

անի

է

քո

է

ՅՐ

է

ր

աքն

մտնում

Մենտների կազմի շ

է

մուտ

մեծ է 1-ից, որի շնորճի ինքարկվում կլանման գործակիցը մ է բիողենկուտակման: «1ը միգրացիաէ կատարու մասինտենսիվ ամենից Պղինձը թթվածնի որտեղ մթնոլորտի շրջանում, ղ նձաճանքերի է «եշտ լուծվող վերածվում ությամբոլղնձիսուլֆիդը 1 շուրՀանքավայրերի է Հասնել մինչն լ պը-

կենդանիների կողմից յուրացվում է. այն մասնակցում է ածխաջրածնային ու ստակուցայինփոխանակմանը, ֆոտոսինթեզին ն այլն: նենու

ու

կենդաառատությունը ձնով:նիկելի մամ ամ

ՇսՏ (ԸսՔօՏ է ավ կլանվում: վերականգնման

|

բույսերի

ԻՍ(ԷՒԼՇՕ)ջ

կատարում

լ

հակ ՇՏՕ-ի նկարող

Է կլանվում.

ստեղծում, է ցրմանՀանքապսակներ որբ ԱԻՆ ղինձը կողմից նատում. բովսնրի է «սպիտակժանավերի առաջացնում ոլղնձի պարունակությունը լիխուզա Հիվանդությունը իսկկենդանիների պղինձը ախտ», միգրապայմաններում Քիչ մոտ

ն

մոտ

Արիդ

կլիմայական

է

ջրերում: դառնումսողային

շարժունակ ենթարկվում, կուտակվում է ցիայի (կլարկը 1,6.10-3Չե): 28.Կապաո--թծ Հատկապես ապարներում, ն նստվածքային Հ աբխային

գքու

է

է դամիներալն Ամենատարածված Հանջերում: է

եորոքերմալ գրային Ճիցրացիան,

Ա

Տ,

կատարվում ԻեՌԼՇՕ

կողից, ա ԻԴրանց աթ կավերի կլանվում ձնով, կապարը քու ավոր է: փոքր է

1-ից գործակիցը

Համար կենդանիների

չէ։ նկատված

ու

ն

մինչն այժմ

ռպլակասորդ կապարի ռր

59. ՎաճաղիումՄ

(կլարկը 0,009 )։ Հանդես է ճոռրժեք Հեդարժեքձնով: ՆՄ:շիչ շարժուն էմ: զռալիս շարԽան ժունակությամբ է ֆոռֆորին։ Կանադիումի միցութլրոնները Թունավորեն էնենդան| օրգառիղժները Դոլ: ՅՑ. Ուռան--Ս(կլարկը Հ9.101̀): Համեմառաբալյ։ : շատ յանդիոլում Թթուինորուղվոլ առլարների մնջ։ Բնության ան սանդի 7/7 է

5.

մեջ

վելարժեք ձնով: ոստանը բիչ շարժունակ է, իսկ Հեցարժեքը առաջացնում է ճանի (ՍՕ.::1 լ միշրացրոն նման Հատկանիշչներով է հրարժեք կատիոնների), /ւրանիլը ինտենոնվ(»շրոլույնյունում է կավերիհողմի ց։ քառարժեք

է.

Քառարժեք ու.

:

անձճրաժեշտքանակից ավել, է խուռակեր կենդանիների վրա ոա որտի գործունեությունը, ան վառիկումեն, մարդկանց ճամար միսըդ կլանում

-

'

տենսիվմիղրացիալ չատարում շքոաիդացմանչ րական ոնակցիաչի ոլայմաններում: 81. Մոլիրդեն--րլօ (կլարկը1,1.10-' ), 1անդշաֆաում շանդես է դալիս վեցարժնջ ձնով: Թրու ոն ակցիայի մաններումմոլիբդենը ոյայշարժունՀէ, ժի դլացիա է կատարում թիթային ռնակցիալի դայմաններում: Թթու Լան շարժունմուիբղենով եխ լ աղքատ նկատվումէ Երբ ողի Ժեջ դ: մոլիբդենը1.10-4 Կե-ից ոյակաս է, դյակասու ապա սերը նման

տառապում

տացման, Ց

չ

Հո Հողի

նն

մ է ջ

լ

բույ

կարիք ունեն

2.10 մոլիբդենի

մոլիբղենային վարար

0-ը առաջացնույ| է ավելցուկ, որը լուրաճատուկէ Ժոլիբդենային Հանջավայրերի չրջաններին: 32.

Սելեն. Տ. ((լարկը 5.10-5

էԼ,ՏՀՕ..այս

Վ

վ

-

նխ Քիմիական Ճատկաչ Լ,ՏոՕ., թթուներընըննց ճերթին առաջացնում առաջացնում է ԷշՏ:,

ո

սնելենիղներ, անհլենիտներ, սելենատներ:

Մելննը

մե աղեր "

ուժեղ թույն չ Բույսերի կենդանիների «ազայն նրա փոբր Տամար, քանակըբուանրին անչրաժեշտէ. նա Թույլ միգրանտէ. չրերի

մատաբար շարժուն

ու

Մեջշատ քիչ է Հանդիպում: Համե կլիմայական պայմաններում,Սե-

է արիդ

լենի սակասորդ լանդշաֆտներում

նկատված չէ։ Հրաբխային 2րչանննրում,որտեղ սելենի քանակը շատ է, բույսերը

այն

ոոԿ ծ

յ

|

ու

Ա .ո

գերակ

Ջրային միգրանտներ, որոնք շարժունակ են ր պայմաններում ն իներտ են օքսիդացմա պալմաններում (Էծ, Բո, Շօ)

ոհակցիալի

Ֆոկաթ--Ի: (կլարմը 4565)»

34.

աո րան

երկարՀատկուհռարժեք ձնով, ընդ որում սրանց միգրաց ժեք Եթ քոնա Բ: շարժունակ է թյունները շատ տարբեր են: վան քքու միջավայրում ն ջիչ շարժունակճիմքային Օքսիդացման պայմաններում Ք" : շարժունակէ: ՎերջինիսՀամար Շատ «ետ: է բնուօրգանականմիացությունների տար խյան մեջ ծրգաքի ճիղրօթսիղը: կենդանինյութի մեջ երկաթը կազմում է 1.10-2 զը, օրգա.

ալիս

ծրկարժ

նո ԲԱր Աիրաժվում ի դրացի '" աժված Բոորոչ

: չենկուտակում, «ազա

է է ֆոտոսինքեԱա նիզմները այն եւ մտնում նի է Ճճեմոդլոբինիկաղմի մեջ, Մարդուն զի ։զրոցեսին, ամեն օր պետք է 15 մգ երկաթ: Երկա Երկաթըշարժունակ է խոնոնա նավ երկրների ճաճճային ե ռնակցիայի պայմաններում. չոր Իո ըկաքը

դշաֆաները լ

նում անդրադառնու

որը

'

ն

Ուրանը Սունավորէ բույսերի ըննդանիները ճամար: Կճնդանի օրգանիզմներում այն կաղում չ 10-60ը, իոկ բույսեր|ի մոխրի մեջ1̀0-՞նը, Ուրանը,բաո Դերելմանի, ենու

էն

լարջագանորում աթար. Լ

ու

շարժ է:

-

:

0,1): ձանդնսէ 94.Մանգան--իմո (մլարկը Լ.

ՈՅ

ՅԷ հնոՒ,

խու,

գալիս ինոււ,

որոնք օժտված են տարբերեր ճատկանիշներով: Լո՞՞ է միզրացիոն Հատկանիշներով -ը նման Ի62--ին. ններ ռաջացնում է լուժելի միացություններ ՈՂո(ԷԼԸՕ»)ջ։ հո'" ն անւո ո) սվլրակտիկորե շարժունակ չէ ՊոՕ»-բ (պրիոլյուզի շարժ է: ա-

ոՀ

Միջ կենդանի եյուքի տանգանը

Գերանի լ" ը), աառաչայնում արանը (անաղա-

սհրի մոխրի մեջ՝ 1.10-՞Կ0, տակում են որզանը ն սերի մակձրնույթին օն տային այրվածքներ ): Մա Դո

ր իան Ե

.10-3գկ. ն

բուլ-

ապար-

ՆՅ րուսերի կենդանիների Համարանձրաժեշտ է օքսիդացման «ժասնակ, զոն Աաաա, վերականդնմանպրոցեսի կենդանիների ր

ու

ում

ու

127.

12--1320

ազդում է կմախքի աճին: նրա պակասորդը ն ավելցով առաջացնում են ճիվանդություններ:

մու,

35.

Կոբալտ--Ըօ (կլարկը

1--8.10-5:

նման

է

նիկել

ասլարներուվ

պարունակվում է ուլորաչիմքային կենդանինյութի մեջ երա կլարկը 2.10-"45 է, ունի կարձ վոր նշանակություն վիտամին 8լ»-ի մեջ. Շօ-ի պակասորդ առաջացնում է չարորակ արյան պակասություն: Թթուլանդ. շաֆւներում արադությամբ միգրացիա է կատարում, օրինակ անտառային չրջաններում անճրաժեշտություն է զգացվու կոբալտային պարարտանյութերի: (Ճ|, 11, Հր, Շր Թույլ շարժուն ն իներտ հլեմենատներ Դբ, Մ, Օ8, ՃԵ, ՛Լհ, 56, ՛1ո, 7, ԷԼԷ, 1, 81 16, ՕՏ, Քմ, Քս ԵԼ, ՃԱ,բի, ը): Այս խմբի էլեմենտները ջրում լուծվող միացություննել չեն առաջացնում ն միղզրացիոնամենացածր ունակություննե. րով են օժավուժ։ 36. Ալյումինիում--Ճ| (կլարկը 8,05)։ նա անփոփոխ արնատեցման քԷԼ-իմեծուունի, Ճիդրօքսիդի ժեքականություն թյունը 4,1 է, օժտված է թույլ ջրային միգրացիայի Հատկանիշներով: կենդանի նյութի մեջ ալյումինիումը կազմում է 5.10 30. չունի ավելցուկային ու պակասորդային ճատկանիշներ: Թրուռեակցիայի պայմաններում «նարավոր է ալյումինիումի մասնակի միդրացիան կոլոիդալ ձնով: Բույսերի է 10--20 գ0։ Ժեջ այն երբեմն Հասնում Ալյումինը ամենից ինտենսիվ միզրոցիա է կատարում ժծմբաթթվայինջրային միգրացիայի լանդշաֆտների դասում (սուլֆիդային Հանքավայրերի շրջաններում): Ամենից թույլ միգրացիան նկատվում է արիդ կլիլիայական պայմաններում: կալցիումի ներկայությունը ամրացնում է ալյումինիուժին ե ղրկում միգրացիոն Ճատկանիշներից: 34. Քբոմ- -Ըր (կլարկը 0,0088)։ Ամենից շատ 4անդիպում է ուլտրաճիմքայինապարներում: եռարժեքքրոժն ունի եռարժեք երկաթի չատկությունները ն օժտված է թույլ միգրացիոն ունակությամբ:Ուժեղ թթվային ճիմքային ռեակցիայիպայմաններում, բարձր չերմաստիճանի տկ Շրճ- առաջալ ավելի

շատ

ու

լուծելի կազմում է

պում

Ըր

է

մեջ կենդանիների բույսերի քրոմատներ: անման ու

Աաաա 129"

ո.10

-

ձակիցը փոքր է բանակըփոշու "1 քաղցկեղ: Խոնավ նման

ո

աժ թոքերի մուռ առաջացնում

աննե է ալյումինիումի ր ում

՝

Ը:

որ-

է

քիչ

շարժունակէ,

Լ.,

Թճթանունատ8. ԾոԽօրքՅոօտ ձ. ԽՐԲԵԼՕՑ

Ո,

ԲՈՅՑԱԵՐ:

Ը

Է.

Քոն

ոոշուոը ԸՕԷ Ըզար Ճոռույու 2).

հ,

'

4,

Ճբուտվ-

«Յքօյատ 6օքենը Ը ոք». հն, 1957. ո ոք. /ՂՕքփօղօրովճճ այ ՇքՆորքՁ ԻՇՕրքոփա6Ըաօ-ոօ քծղ. ՒԼ 4. Շօուուժծն,ԻԼ, 1962. ս ք,

՞օքֆօ10Ր8Վ6Ը06 ՒՅՄՎՇԱՎՇ ՐՇՕԼքՅՓԱԿՇԸ

օս

հ

Պճհռառֆոօ8. մլճամաճՓօ86յ6իա6, Ֆր.

ՅԱՑ ԻՇօրքշՓատ.

ՃԵԼԸքՅՅԻՇ

116ք.6

Ճէ

1.

Յո,

ՒԱԼ:

ՇՇՇՇ, հլ,

1963.

1957.

ԵՅՐոՅոճքթեՃ. 5.

ՐՏօոքոֆու:, հԼ, Սուլ

Թ: ող

ոու

մ,

՞

ԼԻՐ:ԱՆ

քեքօ

168010

Ծուրունքու տթ օ

ո

1955.

Ճքոտոճւօկ ՇՇՔ,

եւ

|

ոճխնոճՓր

ԽՇՈԸՕԹ6ՐՅ

քիխճոճոնք

Ստո ՃէԷԼ Ճքս. ԸՇթ,.

հճմ

ր

քբ

Խրօրօ8

Փոայրք.. Ճքո. ՇԸք,

տճոնաճՓՂօ86ղոծում

դրՈՑԸԵՑՑ,

ՄտմղոՓաօ-Ի60ՐքՅՓՔՎՇԸԽԱՇ ՇՇՇՔ,

133: »

ՅՕլ

Եշքո մ. Շ., քՍտոսու ո ՀԱՅԱ, ԼՇօրքմֆոո:,ԻԼ, 1947, Եծքո Մ. Շ, ԼշօրքճֆոԿօոտտբ ՅԸխել ԸՕՅՇՆԸԿՕՐՕԸ01034, 1. բ

8Լ., 1947. Է. ՖղԵուօ Լ, Րօթոատաօտ ՐեՅ,

Լ

դ086քԱԾՇՆԷ,

Հշողօտօն մ օօղւան Ո, օ611241 260քոտ ՓԵՅԱՎՇԸԽՕՆ

ոթշօծք8230834Ա8 ս ոքոքօոռա. Պու ԿՇԸռՕՐՕ Օծալծօթգ ՇՇՇք, |959, Ծշքոճոշմմ 8. Է, 136թումմե6

ԸՕԿԱԱՏ:ՈՏ, ՃՒ

ԴՇԽՃ

1954---60.

է

Կ.

1,

11.--մԼլ.

Րշօրքշֆ..

Շճոգոբ

Յօկ-.

Իճ0ոք2Փոք11 ոքօ6-ՇԵՇՅԱՄ

ՇՇԸՔ,

7.

ԼՄ.

ԱԸ

ԸՑԱՅ

հեմ

ՄողՕտատոտմ. «ԼՇողօ8014 11, 1960. ՈՕՔճթյուօ6ոա».

քՓյատոմ 3Շմաօք

Ծ0Պ0607688. Ք., 110Կ8Եւ Թօղքօշել

ՈՕԿՑ006թ8308 80.1-

էլ2

Ց

ՐմղթօրճըԿԱԿՇԸՃԽԵ

Են, «ոքաոքոօի

Խոաոլա 186608

ԽԼ., 1959.

տ.

19534.

Ճղտմու.

ո

.

Ոօօաօքփօոօրու. Յո.

1.

ՐՅ6թոՇ աի4. /. ՕՇաօրԽԵԲ 8օոքօշել ՊՇԿՐՕՒԱԿԼ ճքաճաու Մ3Յո. Ճ8ք 1959. ՇՇՔ, Խքճտոս, ճո. ՃՇ ոմմաօո րեր:ոքօշշճօ08 ՐՅ6թոշոնո Լ. է, Օռեււ ՇՇՈՇԱԾԹՅՒԼ ոօ 32ԼՇՕօխօքֆօոօոււմ ԸԸ86ք0-32ո2ուօմ Ճքոռաամ.Պք. հօֆ.

ԱՅԲՔՅՅԵՑ,

Հ. կ.,

Գաբրիելյան

Ծա,

1954.

ՍՍՀ ճրաբխային Հոզմնոաբարձրավանդակի ձայկական

տարման պրոցեսները, նրնան, 1962: ՛Րոծթոշոցո Ի. Կ... 5030Ջի Օ. Ճ., Օ ՃԱ

ԼՇօոքոֆվ-

ԸՕԸՐՅՑ6

ԱԿՇԸԽՕոԼ

2Ղ1եՕԸֆճքիԵԼ»

1ՈՐ», 8օորոու

ԹՅՈՒՅԱՅՎՇՇԵՕՐՕ

ԷՀրօքետ Ճքոզոեւօկ ՇՇՔ. 5, 1964. ՐՇՕրքոֆոտ,Տ Ըճքոմ

ԽՄ-քօթՕՊԾՈՒԿՇՇԽԱՆ ԽՇՇՈՇՈՅԾՈ.

Յո. ՃԷԼ Ճքու ԸՇՇք, Ըճքոտ Ի6Օ.1.-ԻՇՕՒք., 1. 15, 7Փ6, 196յ. ԵՏիՒՇր Հ. Կ. Օշտօրել օձքճմել ոօզոե, 1, հն. 1958. Եոօո հ. 8.

Մ.Շճշոճը 8. ԷԼ, 1ՇՐՕԿՒԱԵ ՖԱՇքՐՑՔ ՐԲՕԱՒԼՎՇԸԹ

Հ Ի9 5. 1957. «ԱՈքոքօոտ», մ

օռբրլ

ճքուօաոոաոճ6ա010 ոճչնաւճՓ Ի

ՃէԼ ՇՇՇՔ,

ի':,` 1963.

8. Ք., ՇՄԵՈՅքԱՆԵԼՇ

327ք2ՂԵԼ 3:ճքոմ Ց

ճյքօքյոամ

հնար. Յղթճտօօք.

ԵԼՆ

ՏՈՇԵՇԵՐՕՑ ք

Յոն

ոօքօչ1

"

Պթոռող 1. 41, Օշտօտել աօյօղը ԾճողղըՕթ Ց ՓԱՅՈՎՇԸԽՕՆ ԷՇօոքզֆոււ.. 13ո. ՑՐՕ, 1947, ՛, 79, տառ, 6, ՃՇՈՅԵՑՒ 4. 7, ՔՇորաօաաոերշը ՐՇՕ0ՐՅՑ

7ՃքրԼ6ՒՌԱԼ

Ճրոօյքոը, Իքշոճը,

1958. ՃքուգոշմոտԸՇՇՔ,

00665

ԻԵ

կԱՇՃԱԽԱՎՇԸԹՐ:Ն

օք

տճք10րքճֆոբօոճում. մ12:ԱԱ2Փ708616իած,13.

Օռուլ ՈՕԿՑԲԻՈՒՕ-5քօ03801Ւ10Ր0 իան քՅոօւտքօտ4

Շ,

Շօոճքյաճ

Ա3ՅԹճքաՇԷ

7, 1962. Ճ. 4., 4Ղ6ՐՕ111ՎՇՇրոծ 0օոքօշել

«ՐՇՕաաա»

Ճ6ճքոորի Է թ

ՇքողթՇ

ղոճճ

ՊԱՒԽՈԼՎՇՇԹՆ: 316-

361, 1956.

«ՐճՕՊԱՅՏ»

ՅԲԵԼԱՕ1 «Օքճ.

Ց

ԹոԽօՐքՅոօտՃ.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԿճքոռտՐՇՕԳԵԱՆԽՆ ԽՆ, 1934.

ՅՃռՕԷՕԽՇԶԻՕՇՒԼ

քմշոմքճոճոճմոտ

Ո,

Րճծքոշոգ

Լ.

ՇԸՔ, ԼՀ6թոշոցո

Լ.

հ.

ԷԸ ՀԴՒՎՇԸԽՕԵՌ

5ՓՓՅոՑԱԵ Ն ոօքօ1

Ց8ԵլտօրքոթմոՇ

Է28օքո71 ՃքոժաշեօրՇՇԵ. 1138. ՃՒԼ Ճքու. ՇՇՔ,

ԹՄՈՒՅԵ/ԿՇԸՑՕՐՕ

օ ՅՇուտը,1. ՃՄԱԼ ԻՇ 2, 1965. ՇՇբոա ոռ Րճծքոշոտի Ր. էԼ, Ւ1Շօ1օքեւօ քօՅՄԵՐՁՂԵլ ՈՅՋՎՇԼԱ: ՃՈԿԱՎՇՇԵՕՔ ՈՀ ՇՇՔ. /1Ճ1 Ճքո Պու Ճքատաաաօհ

Ք8ՈՒՅԵՆՎՇՇՑՕ0Ր0

1210թ 7.

16 5, 1965. ՀԼ,

ԷԼ. ԷԸ ՀԱԿԱԿ6ԸՑՕԵՆ ՏԵԹՇԼՔԱՑՅԵՈԾ

Է2Ր0քԵմ Ճքոտոշճօհ ՇԸՔ.

ԹՄՈՃՁՒՔՎԸԸԽՕՐՕ

7. 99, 1966. ԻՇՕՂՕՐՕ-ԻԸՕՐքճֆավ6ԸՅՅ8, Ը6ք.մ

խորքում9ՈՇԱՇՎ-

ԸՅ6քթոծոն ւ

Լ.

Է,

8Ե1861թ 182

ՅոռԿոտմբ

Կ.

ԷքԼՃ,

Յոո.

տոաՄՈԵՑՇքԵՅՅԱՈԼ Ց Օծք23088էՌԱԼոօթել 86: ՇՇՔ. 4117, Շճքոտ ՐՇՕՐըՔ-

Ճքատ աւօհ

1, 1966. Փովզճճճն, 5 ԷՅ1

ՔՄՈՃՅԱՆՎՇՇԽՕՐՕ

ոճոոճաոմ ԼՃճթոճտո Ր. է, 1Տոքղեղւ ղօ: 1186. ՃէԼ ՇՇՔ. ՈՃԱ ՃԼՆ ճքո. ՇՇՔ, Ճքոտաշաօհ րօքեւ `

763.

1967.

Լ է Ոշոքօշաու ձ. 1ոճքոշոաը

՝

Ո,

Փ.

օ6ք23082111 ԽՅքծօտմիօի ճօքել դեւտօքոթմուտ

Շ,

Օ

6ոօՐԸրոծա

8ՄՈՃՅԱԱՎՇՇ:2Ն

'

Ճթոտոշսօհ ԸՇՔ

ոո,

ՃՆԱԼ

ո.

ԷՔ

Ճէլ

838.

.

ԷՅՐՕքԵռ

ԻՕ

1965.

Րօոքօոււ ԽՍ. ԽՃ, ԱՇԿՏՇոււԵւՇ «Օղոօմղել ՈօՎՑ. 1955. 7. Ն Լ, 9156թ. ք.

ԼՏՕՃԱԽԱՆ տան աճՓ108 Լ ՈՉԱՇՅԼ

ո01631Եռւ

1961.

Ր6ՕՃԽՄԱՅՑ ՇՀՈՇԼ

ՈՖԸԼԵՐԵ.

մ

7.

ԽԲԱՐՕՑ.,

Բշքշոսյճ

Ճքո. ՇՇՔ,

Շ6.

ոու ԽՐ»,

ՐՇՕՃԻԽՌՈՒ

ոօ

Ճ,

Օ

ՊԼՈՕՈՕՐԼԿԸԽՕԻ

ԲՈ2308Շ:

ան

ԷՅ,

Խոտ

թօգել:

ոէ

/Ճ.

ԲՈՅ5086ԽՅա Ո.

ԱՇՃՕՈՅՇՈԵԼ

ոճումՓո.

ԻՇՕՃՔՒԱԱ

ԽՐ»,

ԼՐ6Օոխա:

տճաոաաճՓօ8տ

4.

«ԹՇՇո-

ԻՔ4, 1953.

Ի6ՕՐք. ճոճ,

1ՇօտճղօԹ2811

Ւ6ՕՐքշ-

Փֆաեող.

«շքոտ

ՊՏ 35, 1956.

ՇԸ-

ԺՇՇՈՇ/1084-

ԿԽԿՇՐՕՂԵԼ 66

ՈԼ.

ոք. 11

/Ճ.

աՓ108. տ

Ճ.

տճհոաշՓրօ8 7ք2յծ. Յո. /ՂՐ7. ԽԼ,

ԼՇօճոաււ

ոք., էՕշմոօու

տ

ՕՇԵՕԹԵԼ

ԼՏՇՕՃԱԽՈՒՎՎՇՇՃԻՇ

1ՔԱՕՊՉՐՔ

ՕՇԵՕԹեւ ոօօքուս

Թ66ճ.

Րօօոք.

ՇԵ6Յ/

Ճ., Եջոռուօ

Ց,Օ

7.

Լ

ԽՇԼՕՈԵԼ

1 1949.

30125

1115, 1961.

Խ2ոծ« աու Շ. 8., ճ ԼԱ Շո Շ. 8., ՃԱՇ

Աւ:

Խօոոճ 8.

Շ0Շ1088316 ԸՇօՕտքշուճւ06 Լճօրք. Օծճու ՇՇՇՔ,

Օշոօտեւ

Ճ., ԼՐՇՉՃւմոք

ՎՇԻՈԼ 1959.

ՕԾուճրօՕՅՇԽՂԸՑՇՈՇՈԼ, Ոչուետե

ՇՇՇՔ.

ՃԼ,

օ

տճքոաճֆ».

ՖՎՈՇՈՐՔՅ, 1954. 1954.

6Աճոտ

տ

Իս

ՐՇՕՀՈՒՌՈՒ

8Ե1861ք182թ |

ՈԺՆ:

ռլ 5Ե861թ

1963.Շատ.

ՇՇՇԻ, 71, ՐՇՕրքոֆոտոօղ

Լշօւթռֆոոտ,

ԽԼ, հնոթոնճաւո7. Ո, ԱՅքաոօ36 Ել հքոօքտտ. 81.--11., 1940. մասին: ՀայՀամառոտ Խ. ակնարկ ՀայաստանիՀողերի Պ., Միիմանյան ի

պլետճրատ,Երնան, 1953: ո0ոքօօ24 Փ. էԼ, Օ տօրօօքեւմ 7աճճյԸճոցտում «Թօոքօշել ԻօՕՐքոֆու»ԷԹ 39, 1956. Ր60Րքճֆար.

4ողգաճՓյոցն |

հնւտեւօո

հ1օթօ0305 Ի. Փ. ՖԿՇԻՍՔՇ Օ տ6ճօ. ՍՅղ. 4-6, 1928. քոոօո Փ. էԼ, Փայաւօ-Ր60ՐքճՓանօօմոն Խատեսօ

ԼՇօրքոֆրայ,

1956.

ՖՏԿճոհծ

8.

1.

էլճոսթաաա

Փո

օ

հնճղօն

ս

էոՅ8

Ա,

16օդօքոտ 1008 Ճոօխւ

ռքոքօոծ,

ՇՇՇՔ,

ՃԷԼ

1965.

ՈՓքօոծխճի Ճ. Ա, ԼՇՕՃոաոԼ

ՔՆ,

ՈՓտոււժտ

5.

ճամ. Է, Լշօմուոգ 5., Լօքռ տետօքոոնիոը,

ՈՅոոււօ

5.

Ե,

Ոշքշղծխճի Ճ.

ԼՇՕԽՏՈՒՒԿՇՇՐԱ6

5.

հլ, Սո.

8Թշոճուբ

ոտդ.

)Լ25-

ՊԼ,

«ԷՈ»,

(50ե2 Ոմոծք-

1966.

ՊԷԼ ՇՇՇԻ,

«1... 1934. |

ոճոոաշՓՂել.ԹօղքՕճել ՏՈՈւՇթճՈՕՐՈւ 1946.

ՃՒԼ ՇՇՇՔ, հԼ--Մ1.,

Է., ԱՏ6քուոոօ տքջղեւ,. ՃԷԼ ՇՇՇԲ,

Թմրօշաշտոն 11. Ի,

ՇՃԸՂՇԵՇ

1965.

ոօքքօոքռֆու. Ոօոեւօտ

ՇՇՇԵ,

1343.

ոքօաշօճօ8

ԱՇՈԱՎԱԹԾ:

ՑՈՐ

«ՒԼոճ»,

ՐԸԱՇՅՅ). Յո.

Ճ1

Բոօբքոֆոք.Լ6օօրքոֆրո:, ՊԼ.

ո

1956.

Է.

ՈԼ--Ո.,

ԷՉօԼօօտոտոտ,

Մոս).

ՇՕ16թ2848

Խւ.-ՎԼ., Ոտ.

ւ

1.

1955. 1964: ՆեռսիսյանԳ., այաստանի կլիման: Հայպետճրասո, Լշօոօրոտ (Ճքութհսմ Է. Ճքածոում ԷԼ, ՈռՓֆշարօտեւ

ՅՃՃՕԽՇ

օօ,

ՃՒ

ՈրհՕծ1956.

1955.

ՈՀքօոծուճմ Ճ.

ոքօՕոծօօճ, Փոյատօ-Ի60ՐքՅՓաա6ՇաօՐՕ

տաՂօոօրոմ

մռոոաոՓոօտ6րշեոծ. Լոու.

ԽՈՃԽՀԽԽՕՏԻԿ Լ. Ճ., ՀՈՎ

ՔՇ-

Ս, ԼՇՕՐքոֆ:ւոճքոօուսՇԸճօրոմ 7141 ՇՇՇՔ, 1956, 2. 110, 36 1. 8. 8., ՇՕԿԱւՏոՒ:, 1. Ն 13.1 ՃԷԼ ՇՇԸԵ, ՄԼ, 1949. օԿՅ6օ8 տօայս868 8. 8., Շօստոճոմչ, 7. 6, Ա3Յո. Ճէէ ՇՇՇՇ, ոԼ, 1951. 21օ69ԿՅ68 8. 8., 3 Կ6ԱոՇ Օ 30հռմ ոքոքօղե (1899), ԼՇօրքոֆոո:յ, 16 ԼԵԼ մ պօքթֆօոօրատ ՇՕՇՂՅՑ 1106ք0501ԵՇճու 8. 8., ԹԸաՇՐՑՇԷ ճօքել 8եւ ւ. տող. ԼԱՅ, հն, 1964. 86րքթաՑՅ

ԷՇ ՂՇԸՑԲԱՄՕ-1ՇՂՕքԱԿՇԸՅՕՇ

ԽՆ--մ1, 1947. քճնօոտքօտճարծՇՇՇՔ. ՅՀՇ6ոտւ է. ՈԼ, 1ոօքու ֆոյովօօռօն Ի60րքմֆու ԻԼ, Լշօոքոֆույ, 1959. Ճ. 1, Օշոօտւելը 1ՇՅԿՇ0 80օոքօշել ՓաԼաՇԸռօհԻՇօրքոֆու. Լ6օրքճֆԽԼ, 1953. ՐոՅ,

Ս2ՅԿ6ԱԱ0 Ճ. 7, Օ«ոՕՑԵԼ ճա

աշՓ108616:81 տ Փոյոտօ-ԻԸ0ՐքմՓվ6«ՑեՇաճտ ատօտտ». ԸՅ06 ԽՆ, 1965. քճիօհողքօռճաւծ.Յո. Կ. ՍՇ4ս6կաօ Ճ. 1, Փոմտա0-Ր60Րք2ՓՔԵՎ6ԸՑ0Շ ԱՆ 317 Ճթյոթօտճոտծ, ԿՇՇՃօՅ

Ու

Օշոօտեւ

ՈՀքօղծխճո Ճ.

1961, հ

16քքուօքու

Խնդլոն, 1958.

ՈՕՈՇՅԱԵՏԸ

ոՕԵԽԸԾԼ

ԽԼ, 1964. ոքոքօրաթանւ տուսնաճֆ»ո»օ5.

մրյոռճածտէԼ. է.

Լ.

1960. Լ,

Օ ՐՇՕԴԵԱԿՇԸՐԱՆ

տղճշօաֆմուշում ոքոոքտոուոճտ «Թօղքօճել Րօօոքռֆւ» օ6. 59, 1962.

ոճ

ԸՇՂՕԲՅուր Ճ. Ճ. Ւթուօքեօտ

Լթուօքեշտ

ՐՇՕտ.

ուռ.

Շծ. «ՈՂ6ՈՕղԵԼԷՇՕՐքՅՓՈԻԿՇԱԿԱ

ՔՇշտճղօ84:118».

ԽՆ. Ճ.

ԲՈՅՅՕՑՇԽՅՑ

178308Շ

5ղ6-

ԼՇՕՐքՅՓԱԿՇԸՃօ-Ծ

88.

7.

ՈՉաԼաՅՒՌՅԼ

ՈԼ.

ՂՇՇԼՑ.

քճոամ

1938.

Շճթոտ 6եօտ., ՈՕՎ898., Ճ., ՅՅոշստ ւ պ6ՕՈԵԼ ՓԱԿՇՇԱՆ ոճմամոՓ108. «Թում:

78305028

ԽՅո. ՂՐ,

ԷԸԽՕՈՅՇԿԵՃ.

Օ հե. Ս, օքֆօղօրովօեւօկ Ըյքույքճ 1138. 8666. ՐՇՕԼք. օ6ւմ. 1956, տճայնառՓ:ոՑ.

ԲՏ03ոօւտան Է.

ՇՈՕՇՕԾԷԼՕԸՆԵ.

ոռ

ՇՇՇԵ.

ՔՕքԵԼ քել

ԱՂԵ

ՅՕԽՇՊԵՒԼԵԼԸ ՐՇՕԿԹԱՑԿՇԸՒԱՇ

8.

Լ.

մոճածտ կիտ

ոՕՐո0Ո1Ն6ՎԵՒՅՑ

ՇՂուՇԼ

6աօր

շշքոտ

81,

:1

1956.

ԽՃՕԽՎՈԱՈՇԽԸՒՕՇ ՈՕՎՏՇԱԵՕՇ

1938. ԿՇԸՒՕՇ

ԱՅՄՎԵՒՔՇ. ԽՆ, ՇՇտթ»03ՒՒ3,

Ճ. ՓՅաուօ-Ի601քնՓաՎ6ԸԽ06 է., Օրճոտո Լ Օ., Էոտճքոո

ՐՇ060ՂՁՒԱ-

|

1աքքուօքու

ԴԲՅՔՇԵԼ օտ.

Ճքոաշձօն 1Մ

ՔԹՇՇՇ.

ՇՇՔ օո.

նօ

ոօ

քճ10111ք088704Ց Ոքոտոճ

"ՊումԱաճՓյիելւ ունաճֆյօտծոծաօ

1959.

11, 1952. Ըճկոցո Ճ. Ճ. ՐՇՕԳախոտ. ԼՕՇՐՇՕոաոա ԽԻՐբՅւԱ Օ6 »ջո0ոօաւմ Փճեօքօտ «Շճկաօը Ք. Ճ.,

մ ՃԱՃՈՒՏԸԽՈՆ

1958. Տ 2, 1ՕԲ, «Աքաքօոռ»,

ԸՕՈԻԱԸՑ ԷԼ

ուշն

84.

Քուոծ,

ՉՂՇՏԼՇՈ-

թ2381177 տճոմճՓՂՕՏԵՂՏԻԼՆ Ճ., Օշաօտըելճ 318 Ին 9, 1948. Ըոքճոծ. «8օոքօշեւ Րօօոքճֆոտ»,

Շօտեմօտ Լ

Ճ, ուռՓոո. Շօտաւճթ ԷԼ 4.

Օ

/1օքծօ0Ռու ոքոքօղուօրօ

:7Թ. 16, «8օոքօճեւ ,Է60րքճվում»

ՕՀոՕՅԵԽՇ

քօճ պել 810, Ք

ԻՇՕՐ0ՅՓՔՎՇԸՃՕԼԾ

տոյ.

1949.

ՇՕՌՇՆԸԽՕՐՕ

տոմումտ

1086Մ16:Ռ12.

1, 1962 1138. ԸՇՕՏԸԸԽ ող Ըօլօ3. Ճքաճգոտ, 1151476ղԵՇ 180«ՌՂԵՇՊԵ»,հն. 1ՍԵծ.

ՆՏ ՅՈՀԿՑԿ /Ճ. 1Լ.,

ԵՕՀՅՈՈ:0-ԻՇՕՐքՅՓոնՇԸմո Լ ՕԿ6թռ Ճքուշաա. ՆՇոռաՅԱճՈԵԸ

Շո-Էքոոոք,1941. Փ.,

՞

7ալտոաաուրտ ոթոքօյթ.

Ւ

(984. ՉՇղօուոտ3,131.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

մաս Առաջին

հոը,

Լանդշաֆտագիտության Բիո ներաժություն .

Լանդշաֆտ

|

.

|

.

|

|

.

.

.

կաղմը կանդշաֆտի անդշաֆաների սաճմանները (անդշաֆտի մոռրֆոլողիան .

.

ԲՈԹ

,՛

.

.

ի

անան արան եռնալին

չանդշաֆոնե

.

.

.

-

շ

.

.

.

.

.

.

Վ

.

.

.

`

|

.

.

սիստեմ .

.

.

.

անդշաֆաոներիկարգաբանական

դասակարգումը (անդշաֆոների

ի

.

.

.

.

.

.

տ

. |

.

.

ՂԹ

Ղ

.

ի

`

.

.

.

ո

» »

սեզոնային դինամի ներգործության միջոցով 53 .

՛

ռեժիմը ն

«

.

Լանդշաֆտիզաշզացմանպբոբլեմը Լանդշաֆտի գաոզացումըմառդու Ֆիզիկա-աշխաբճազբական լանդշաֆտայինզոնայականություն Գաղափարլանդշաֆտի ճանույթիմասին .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԵՐկրոոբդմաս

գեոքիմիան Լանդշաֆտների

,

ի

.

լանդշաֆտ Գեոքիմիական Քիմիական էլեմենտների միգրացիոն ունակությունը կենսաբանական բիոդեն միգրացիա րային միգրացիա Մթնոլորտային միգրացիա Հողմնաճարման կեղնի դգեոքիմիան ,

.

.

.

'

,

.

Գեոքիմիական պատնեշներ

.

.

.

" ո

մ

.

.

.

՛

-

.

.

.

-

ի

.

.

.

.

.

.

.

.

"

.

.

.

ի

.

.

.

.

.

մեթոդները ճառստություննեւի հասու ասպարեզում գեռքիմիանառողջապաճության Լանդշաֆտների ասպարեզում .

.

գեոքիմիայի Լանդշաֆտների գեռքիմիանճանածո Լանդշաֆտների

.

.

.

՛

.

ման

.

Գեռքիմիականլանդշաֆտներիսիստեմատիկան 1.

Անտառային լանդշաֆտների խումբ

.

.

.

.

.

.

»

.

.

Ա. Խոնավ արնադարձային անտառներիտիպ

2.

Բ. այնատերն անտառների Գ. Տայգայիլանդշաֆտներ Տափաստանայինն

.

.

(որզան անտառային լանդշաֆաների խումբ .

:

.

.

.

Ա. Տափաստանային (լանդշաֆտներ

.

.

.

.

Անապատայինլանդշաֆտներ 3. Տունդրային լանդշաֆտների խումբ ՍովետականՀայաստանիլանդշաֆտների գեռքիմիան ն կիսաանապատային 1. Անապատային լանդչաֆաներ 154

Բ.

Ք

ԱՏԱՐՎ

.

.

.

.

.

.

.

ի

՞. Տափաստանային լանդչաֆտների գոտի

3.

4.

.

Անտառային լանդշաֆտներ Մերձալպյանն ալպյան մարգագետինների '

Լանղշաֆտնեբի պատմական գեռքիմիա Լպնդշաֆտնեւի մի քանի

Փրականություն

.

պոտի

`

.

.

գեռքիմիան կեմենոների .

,

.Ո.

ԱՐ

.

'

.

.

ՀՐԱՉՅԱ ԿԱՐԱՊԵՏԻ

ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

գեռքիմիա Լանդշաֆտների

..

Գ. Հ. Գրիգորյան Խմբագիր` Խ. 2. Ամիշշանյան խմբագիր՝ Հրատարակչ. Գ. Բ. Նազարյան նկարչականձնավորումը՝ Տեխն. խմբագիր՝Հ. Ա. Վերոտ. սրբագրիչ Գ. Ա.

Հովասափյան Պետոոսյան