Կառավարման փիլիսոփայություն

чunuчuruuu

Фt°'Lt°'UПФU3П�ra3П�u

b11L.wG U11LПwqb11u

�sri 1114; зз

QU'187+65 U763

�nwtnw11w�ntpJwQ. bQ b11ш2tl.Jwtf.nnbt �WJWUU1WU� щbtnw�w(j tnGtnbuwq�U1W�w(j hwt1ШtUШ11Ш(j� �шnшчшr11�шr. La чФttJunфWJПLPJWU wtippn[i[ibl1D UwuQwq�i.nw�w[j tuйpwq�11 • ФРL· qpU1. 11nц1.11n11, щ11n�bun11 Upwй UwpquJw(i h.J11pшq�p· =tw11ntpJnLO =twйpwn�nLй Jwfi Q11wtunuQbp' ФРL· qpU1. qnцU1n(1, щ11п�Ьuп11 UnLpbQ Uwf1cpJJWG, tnuLПbu. qpLП. pbцuшont, 11ngbQu, 1.JtfLL� CwhOwqw11JwQ, LtФL- qptn. pbцQшont, 11ngbuU1 Зnt11� =tnL{w�wOJwQ

U 763

Ut,1,qnJwG '-1.. U. ltwnшчшrн]w(j Ф�L�UПЦ1WJПLpJnLQ:

ьп.:

Unmwqbrщ 2007: - 216 t2: ГclbйшJt,Ci QL{t,nчшo wu11r,шGt,4 hr, ШЩШf1WЦПLLI0 t: =tMCiwL{nnlf.w6 t «чшnшчшпuwu Ф�wunфWJПLpJnLC.» pu_euntpПLJU qpu,wбJnщt, t,йшgwчwCt tnppnLJP[!, pQn1pwq11t1.w6 bG hp1.Юw4wQ tun11pr,Gb110. wnwo bu .ew2Lf.bL 4шnwL{Wf1!WЦW(i t,11n11nLpjWU· фt,1JшпфшJШЦWU Ч.b/1LПLOПLJ)JШU l.1t, 2ш11.е hЬ1Шш11ш11 uцqpПLGgubri: SntJg t U1(1L[w6 цшnwцwrillwu ФPLPUnфшJnLpJwu hpiШш1111шJpGb11� q.nf16w1111btpntpJntGI) qшQwqwfi tuG11p11GbrФ tnt6t1w(i [!UJ:)WQJ;!ПL11.: =twugbwqnL{nLl1 t ФPLtiunфwGbrфG, ЦWf1Ш Ц.Wfll1Wu tnbuwpшuubnt,u, цwnwL{w11ptGb11pG, tnG1.nbuwqb1.nGb11pO',. бw111.nw11wqb1.nub11pu, 11wGцw· L[ш11d"ub11t,u, J;!Wl'lWRWЦWCi QП110P!UbfфQ, ЩW2LЛПUJШubrфu, db11ub11bgOb· ·11flu, ПLUWUПГ1ПLJ)JШGIJ, РПLП�· WJG wCidшQg, nt.l.eb/1 11wuuwqt,LППLJ)JWCi ц wl.1 qpwril1ntGRP pb11шllnt.[ qnpo ntfib(i 11wrщцwug L[wneP цw11wt.[w1111wu t,JGrit,11Gb11t, hbtn: =twl1wщwi.nwutuwGntl1 t «ltwnwL{wr,йwCi LtФLt,unфwJnLpJWG)) pnthw· цwG 611wq11pG, цw11п11 t qnp6w6ц_bt Gwu tip 2wriR WJL 11wu[!Gpшgubr,ntti (Фt,Lt,UПЦ,WJПLPJПLCi, 11b(ibol1bGp, PWf1ПJШqt,1.ППLJ)JПL(j, UПQPПLПQPW, hnqb­ pшfiПLpJПLCi, qn(16W(lШ(l hwrin1111wцgшl1, бW('\tnWUШUПLJ)JПLG):

QU'187+ 65

խնդիրները փիլիսոփայության Կառավարման `

փոխարեն) (ներածության

փիլիսոփայականվերլուծության հնարավորուԿառավարման

թյունն ու կարնորությունը պայմանավորվածեն բուն կառավարման էությամբ: Կառավարողին կառավարվողիմիջն փոխազդեցությունը, կառավարմանվերին ն ստորին մակարդակներիփոխադարձ կապը, կառավարմանհիմնականգործառույթներիիրակաորոշման կայացումը, միջանձնայինհանացումը,կառավարչական ղորդակցումը, կառավարմանիրողությանմյուս բոլոր եզրերը ենթակաեն փիլիսոփայական քննության: Փիլիսոփայությունըհասարակականգիտակցությանձն է, որն ուղղված է աշխարհի ն աշխարհումմարդու տեղի մասին ամբողջականպատկերիձնավորմանըն ուսումնասիրում է սուբյեկտ-օբյեկտային փոխհարաբերությանգոյաբանական,իմացաբանական, արժեբանական, հանրաբանական, բարոյական, գեղագիտական խնդիրները: Կառավարումը,ըստ ամերիկացի նշանավոր տեսաբանՓիթեր Դրաքերի, սուբյեկտի այն գործունեություննէ, ինչի շնորհիվ քաոսը վերածվում է կազմակերպության.վ|«Կառավարումը գործունեության հատուկ տեսակ է, որն անկազմակերպ ամբոխին վերափոխում է արդյունավետ,նպատակասլացն արտադրողականխմբի) |177, էջ Յ9|: Ավելի որոշակի է «Մենեջմենթ» բուհական դասագրքիհեղինակներիսահմանումը. «Կառավարումը տնտեսական օրենքների

պահանջներինհամապատասխան նյութականու հոգնոր-բարիքների, ծառայությունների ստեղծմանը նպատակաուղղվածաշխատանքիվրա համակարգվածկարգավորիչներգործություննէ» |33, էջ 14): էականն այն է, որ կառավարումը,իսկապես,գործունեության տեսակ է, սուբյեկտի (կառավարողի)որոշակի կարգավորիչ ազդեցությունըօբյեկտի (կառավարվողի)վրա: Այլ կերպ կառավարումը սուբյեկտ-օբյեկտային կարգի փոխհարաբերությունէ: Սուբյեկտի գործողությունները (պլանավորում, կազմակերպումե այլն) ուղղված են օբյեկտի վարքի նպատակասլաց ու համակարգվածկարգավորմանը:Իսկ օբյեկտի գործողությունները (վարքը) հետադարձ կապի դեր են կատարում, հիմք տալիս եզրակացնելու իրասուբյեկտի նպատակադրումների կանացմանորակիմասին: Ո՞րն է, ավելի որոշակի, սուբյեկտ-օբյեկտայինփոխհարաբերության փիլիսոփայական իմաստըկառավարմանիրողությանհամար: Կարնորէ, կարծում ենք, տեսնել «փիլիսոփայություն կառա--

վարում» էութենականկապը,այն է՝ փիլիսոփայությունըառավելապես արտացոլում-իմաստավորումէ սուբյեկտ օբյեկտ փոխհակարգավորումէ: րաբերությունը,իսկկառավարումը՝ Կարելի է տալ հետնյալ սահմանումը. Կառավարմանփիլի--

սոփայությունըուսումնասիրումէ կառավարմանհամակարգում մարդ-սուբյեկտի տեղին դերիմասինամփոփպատկերացումներն ու հայեցակարգերը, ինչպես նան դրանց գործադրմանձներն ու եղանակները կառավարմանհամակարգերիգործառության ն զարգացմանմեջ: Կառավարում փիլիսոփայությունկապը չի հանգում կառավարչի կամ տեսաբանիաշխարհայացքիդերին:Այդ կերպփիլիսոփայությանդերակատարումըսահմանափակողները տուրք են տալիս պոզիտիվիստականմոլորություններին՝անհիմն հակադրելով գիտականն ու փիլիսոփայականը,խոսքն ու գործը, տեսությունն ու փորձը: Դա է թերնս հիմնականպատճառը, որ որպես դասավանդվողառարկա՝այս գիտաճյուղըտակավինձնավորմանփուլում է, կառավարմանփիլիսոփայականվերլուծությանիրավունքը ն ճարտարագիտական մովիճարկվումէ նեղ տնտեսագիտական տեցման հետնորդներիկողմից, «կառավարմանփիլիսոփայուիսկ ոմանցհամարօտարոտիէ: թյուն» բառակապակցությունն Մինչդեռկառավարչականորնէ գործողությունիրականացնելը, ասենք՝ այս կամ այն անելիքը պլանավորելը,ամեն ինչից զատ, կառավարողից պահանջում է կատարել նան փիլիսոփայական բնույթի դատողություններ(որոնք կարող են հատուկ չառանձնացվել նրա ընդհանուր խորհրդածությանընթացքում, լինել ներըմբռնողականձնով), մասնավորապեսհ̀նարավորությանն իրականության, օրինաչափության ն պատահականության,որոշակիուն կայունությանշուրջ: թյան ն անորոշության,փոփոխականության Իսկ կառավարմանփիլիսոփայականվերլուծությանսկզբունքները դեր են խաղում մասնավորգիտահիմնարար մեթոդաբանական համար: կանուսումնասիրությունների Սույն աշխատությանմեջ առանձնացվածէ երեք սկզբունք՝կառավարմանամբողջականությունը,կառավարումըո̀րպես միջնորդավորմանգործընթաց,կառավարումը՝որպես ազգամշակութային երնույթ: Առաջինըկարնոր է հասկանալու համար կառավարման սուբյեկտի ն օբյեկտի փոխադարձլրացմանհանգամանքը.առանց փոխլրացմանկառավարմանոչ մի համակարգ առհասարակ չի կարող գոյություն ունենալ, իսկ փոխլրացմանտեսակով պայմանավորված է համակարգիգործառությանբնույթը: Կառավարման ամեն մի համակարգորոշակի«ամբողջություն» է՝ որպեսայդպի--

կառավարողին կառավարվողի սին արձանագրելով-բնութագրելով կապվածությու(կառավարվողների),որպես ենթահամակարգերի, նը, իսկ «ամբողջականությունը»արտահայտում է սուբյեկտ-օբյեկտ կապի որակականյուրահատկությունը:Այս սկզբունքի մասնավորգիտականգործադրումը հնարավորությունէ ընձեռումտեսհամակարգի առանձնահատկությունները կառավարման նելու սուբյեկտի ն օբյեկտիզանազանվարքագծերիպարագայում,պարզելու կառավարչիաշխատանքիառավել արդյունավետ ոճը, կողմերի միջն հնարավոր բախումների բնույթը ն համապատասխան լուծումների ռազմավարությունըն այլն: Հաջորդ` միջնորդավորմանսկզբունքը կառավարման փիլիսոն համարժեք փայական բնութագրումն է որպես նպատակադրման միջոցի ընտրությանու գործադրմանընթացք: Պարզից էլ պարզ է, որ կառավարումգոյություն ունի այնտեղ, որտեղ մեկ անձ մյուսին հանձնարարումէ անել ինչ-որ բան: Առաջինըկառավարողնէ, երկրորդը՝կառավարվողը:Եթե այդ առաջինը ինքն է կատարումայն, ինչ պիտի հանձնարարվեր երկրորդին, ապա կառավարում՝ որպես այդպիսին, գոյություն չունի: Ինքնին հասկանալի այս հանգամանքըհանգեցնում է այն ըմբռնմանը,որ կառավարվողը վերջիվերջո իրականացնում է կառավարողինպատակադրումը: Կառավարմանօբյեկտը, ըստ էության, կատարումէ միջնորդիդեր՝ սուբյեկտ-կառավարչին նրա նպատակի միջն: Եվ դարձյալ`տեսնում ենք կառավարման համակարգերիորոշակի տարբերակվածություն՝ ըստ միջնորդավորմանտեսակի.մեկ բան է տեր ստրուկ փոխհարաբերությունը, որտեղ առաջինի համար երկրորդը ընդամենը գործիք է, մյուս գործիքներից սոսկ խոսելու կարողությամբ զանազանվող,մեկ այլ բան` ժամանակակից«համամասնական կառավարումը»:Եթե ստրուկ-գործիքըչի կարող սեփական նպատակ ունենալ, ապա կառավարման արդի փորձըն տեսությունները գլխավորխնդիրեն դիտարկումհատկապեսկառավարվողինպատակներիպարզաբանումը,նրաշահամիտումը(մոտիվացիա),երկու կողմերի նպատակների առավելագույն ներդաշնակումը: Ստրուկնիր վարվելակերպովապացուցումէր, որ ինքն անմռունչ կենդանի չէ, անշունչ առարկաչէ, բայց դա անում էր խափանարարականկերպով`կոտրում գործիքները, փչացնում արտադրանն այլն. իրերի բերումով փաստորեն,միջոցը քը, «Գլուխ պահում» հանդես էր նպատակի դեմ: Իսկ 2244 դարի կազմակերպությունների իրողությունն այն է, որ կառավարվողը՝վարձու աշխատողը, ոչ միայն համարժեք վարձատրությունէ պահանջումն վայելու: աշխատպնքային պայմաններ,այլն ցանկանումէ մասնակից --

գալիս`

լինել արտադրությանկառավարմանը, հայտնելիր կարծիքը,ինքն հասարակության նադրսնորվելորպեսկազմակերպության լիարժեք անդամ: Սրանք միջնորդավորմանորակապես տարբերտեսակներ են, կառավարմանարմատապեստարբերհամակարգեր, որոնց գործառությունըամենիցառաջ կառավարիչներիցպահանջում է համապատասխան գիտելիքն հմտություններ: Կառավարման փիլիսոփայական վերլուծությանհանգուցային հարցադրումներիցմեկը պիտիհամարել այդ երնույթի դիտարկումը ազգամշակութայինտեսանկյունով:Ինչպես էլ սահմանենք «կառավարումը»,ակներնէ, որ կառավարումըզուտ տեխնոլոգիա չէ ն եթե անգամ դիտարկվում էլ է իբրն այդպիսին, ապա՝ սոսկ վերացարկված, պայմանականորեն:Եվ այնուամենայնիվ,ինքնին հասկանալիայս ճշմարտությունըոչ միայն հարկ կա հիշեցնելու, այլ նան ձնակերպելուորպեստեսական-մեթոդաբանական դրույթ, քանի դեռ հաղթահարված չեն տեխնոկրատական մտածելակերպն ու գործելակերպը: Առայժմոչ մի գիտաճյուղհատուկչի զբաղվումկառավարման ուսումնասիրությամբորպես մշակույթ, թեն մշակութաբաններիաշխատություններում(հատկապեսՄաքս Վեբերի,Գեորգ Զիմելի ն այլոց) կան, անշուշտ, ուշագրավ շատ դիտարկումներ:Այդպիսին չեն «կառավարմանմշակույթը»կամ «կառավարմանարվեստը» (որոնք աստիճանաբարմուտք են գործում բուռական համակարգ ն զետեղվում են, առանձինբաժիններիտեսքով, նան կառավարաբանության (մենեջմենթի) որոշ ձեռնարկներում),քանի որ ընդգրկում են գերազանցապես մասնավոր խնդիրների քննարկումը: Նման հավակնություններկարող:է ունենալ հենց «կառավարման փիլիսոփայությունը», որ նոր-նոր ձնավորվում է որպես առանձին դեր ունի մի շարք գիտուգիտաճյուղ ն կարնորմեթոդաբանական տեսություն, կառավարմանսոթյունների համար (կառավարման մշակառավարման կառավարման հոգեբանություն, ցիոլոգիա, վարքագիծ,գործարարհաղորդակցում): կույթ, կազմակերպական Նկատենք,որ սա այն դեպքն է, երբ փիլիսոփայականդիտարկումը կարող է նան գործնականորենավելի օգտակարլինել, քան ն գործնապաշփիլիսոփայությունիցխորշող պոզիտիվիստական տական մոտեցումները: Վերջիններիս համար «աշխատանքի իմաստ», «իմաստալիցկառավարում»ն այսօրինակմյուս հարցադրումներըմտացածինեն ու անօգուտ, այնինչ իրենց իսկ վարքաբանական սխեմաներնու տեխնոկրատական գործելակերպը, փակուղու առջն հայտնվելով, հուշում են, որ մարդու աշխատանքը հնարավորչէ իսկապեսարդյունավետկառավարել,երբ նրա վար-

ըմբռնվումու բացատրվումնախ ն առաջ հենց իմաստն արԱռանցբացատրելու,միայննկարատահայտողեզրաբանությամբ: գրելով, հնարավոր չէ կառավարել (որքան էլ հակառակն էր փորձումհիմնավորելՕգյուստ Կոնտը),կամէլ այդ կառավարումը մնալու է թերատ,ոչ արդյունավետ,որովհետեաշխատողիվարքը ներքնապեսըմբռնելու փոխարեննրան արտաքուստ վերագրվում են կարծրատիպայինդրդապատճառներ: Առավել ես անփոխարիէ նելի փիլիսոփայականդիտարկումը, երբ ցանկանումենք ըմբռնել կառավարմանազգային ն մշակութայինյուրահատկությունները: Վարքաբանականնկարագրություններովկամ «տնտեսական մարդու» հայեցակարգովանհնար է սպառիչ բացատրել, ասենք, տվյալ հանրույթումաշխատանքիհանդեպտիրապետողվերաբերմունքը, դրա ձեավորման պատճառները,դրսնորմանեղանակները: Աշխատանքնամեն մի մշակութայինհամակարգիհիմնարարարժեքներիցմեկն է, այնպեսոր, ուսումնասիրելովտվյալ ազգինբնոշարքում աշխատանքի րոշ արժեքային նախընտրությունների տեղն ու դերը,մենք կարողանումենք ճիշտ ըմբռնելաշխատանքի նե կյանքի մյուս ասպարեզներիկապի կարգավորման առանձնահատկությունները,աշխատասիրությանսերմանման,աշխատանքային եռանդիխթանման,միջանձնային կառավարմանազգահատուկեղանակները: «Կառավարում անհատ» փոխհարաբերությունը կան է ոչ միայն փիլիսոփայականդիտարկման,այլն մասնավորգիտական բոլոր խնդիրներիլուծման, արդյունավետ կառավարում ապահովելու համար: Թե՛ կառավարողը,թե՛ կառավարվողըանձինք են, ուստի նրանց միջն գործարարփոխհարաբերությունները միշտ էլ ունեն անձնային երանգավորում:Խոսելով սուբյեկտ-օբյեկտ կարգի փոխհարաբերության մասին` չմոռանանք,որ իրականում գործ ունենք սուբյեկտ-սուբյեկտփոխհարաբերության հետ: Կառավարվողը ոչ թե ռոբոտակերպ ենթարկվումէ կառավարողի հրամաններին,այլ դրանց կատարումըբեկում է իր ներաշխարհով,իմաստավորումյուրովի: Միննույն կառավարչական ներազդեցությանըտարբեր ենթականերտարբերկերպ են արձագանքում. դրանումդրսնորվումեն անձի փորձառությանու ինքնագնահատականիփոփոխությունները, գիտելիքներիու հմտությունների կամովինզարգացումը,միջանձնայինընկալմանու տեղեկությունն բազում այլ ների փոխանակմանառանձնահատկությունները գործոններ: քը չի

-

-.

փոխհարաբերո կենտրոն

հարցա

Կառավարումը որպեսաշխատանքի իմաստավորում դրմամբ անդրադարձել ենք կառավարման` ուղնուծուծին՝աշխա-

տանքիհանդեպմարդուվերաբերմունքին:Սա ոչ թե կառավարման նեղ խնդիրէ, այլ քաղաքակրթության հնագույնհարցադրումներից մեկը: Աշխատանքիանձնային իմաստի ն հանրային նշանակության շուրջ փիլիսոփայական,սոցիոլոգիական,բարոյագիտական, կրոնական բազում ուսմունքներ կան: Քաղաքակրթության տարբեր փուլեր միմյանցիցզանազանվումեն միգուցե ամենից առաջ ըստ տվյալ հարցադրմանպատասխանի, այն է ի՞նչ է աշխատանքըմարդկանցհամար: Հինհռոմեականանսասան թվացող կայսրությունըկործանվեցհիմնականումներքնապես՝աշխատանքը սոսկ ստրուկներինպարտադրվածն ստրկավայելզբաղմունքի մեկնաբանության,աշխատանքի անիմաստությանհամատարած ընկալման,«հաց ու զվարճալիք» հոգեբանությանըհամընդհանուր հակվածությանպատճառով:Եվ ժամանակակիցհասարակությանը պատած ճգնաժամայինշատ երնույթներբացատրվումեն աշխատանքիհանդեպբացասականվերաբերմունքով, հեդոնիզմի(առավելապես հաճույքներինհակվածության)վերելքով: Սա է այն իրական միջավայրը,որում գործում են կազմակերպությունների ղեկավարները,գործարարները,կառավարիչները,ովքեր ըստ էությանն իրենցիսկ դերակատարմամբ պարտավորեն ենթականերիհամար ապահովել հնարավորինսիմաստալիցաշխատանք:Կառավարման տեսության մեջ սա շահամիտմանհիմնարարխնդիրն է, որ կառավարմանտարբերդպրոցներտարբերկերպեն փորձել լուծել` հարկադրանքի,վարձատրության,«մարդկայինհարաբերությունների» բարելավման,համամասնակցության ն այլն: Հատկապես կառավարմանհարացույցի փոփոխություններիայս ասպարեզում է կարնոր փիլիսոփայական վերլուծությունը, ինչը ունի ոչ միայն իմացական արժեք, այլն մեթոդաբանականուղեցույց է շահամիտման գործնականխնդիրներըլուծելիս: Դիտարկելովկառավարումըորպես «գործնականփիլիսոփայություն»՝ փորձել ենք ցույց տալ, թե փիլիսոփայական,բարոյագիտական, վարքաբանականստույգ վերլուծություններն ու դրանց հակիրճ ձնակերպումնեը զանազան կանոնների, ապատվիրանների, խորհուրդներիտեսքով որքան օգտակարկարող են լինել ամենատարբերգործնականխնդիրներլուծելիս: Դա վերաբերում է կառավարչական որոշմանկայացմանը,իշխանությանփասիրականացտացի գործադրմանեղանակներին, բարեփոխումների մանը. դարձյալ համոզվում ենք, որ կառավարմանհիմնախնդիրանների, թվում է՝ զուտ մասնավորգիտականպարզաբանումները են եթե ա նգամ քակտելի փիլիսոփայականհարցադրումներից, դրանք հատուկչեն առանձնացվումտվյալ խնդրիլուծմանընթաց-

քում: Միաժամանակ`այստեղ որոշ հատվածներ մեկնաբանական բնույթի են, ինչը հնարավորությունէ ընձեռում մեզ պարզելու տեսականմտքի առանձիններկայացուցիչների(եզնիկ Կողբացի,Նիկոլո Մաքիավելի,Ադամ Սմիթ) եզրակացությունների փիլիսոփայականհիմքը: առաջ որպեսղեԿառավարումը գործնականխնդիրէ տեսակ: Խոսքով կավար ենթակախոսքայինհաղորդակցման է կառավարողիգորհմտությունըմանրամասնվում կառավարելու ծադրածփաստարկմանեղանակներին զրուցակցի դրդապատճառներիհարաբերակցությանպարզաբանմամբ:Քննարկում ենք դրա էությունն ու արդյունավետհաղորդակցմանվարքականոնը, բովանդակությունը՝ ըստ կառավարման մի քանի բնագավառի: Հատկապես կարնորում ենք հայոց առածանու կարգավորիչներուժի բացահայտմանԱ գործադրմանխնդիրների լուսաբանումը՝ փորձելով սեղմ դասդասել ու ներկայացնել ժողովրդականիմաստնության զանազան լուծումները,որ կարող են արդյունավետլինել կյանքիամենատարբեր իրավիճակներ կարգավորելիս: --

ամենից

Այսպիսով կառավարման փիլիսոփայությունգիտաճյուղի են՝ հիմնական խնդիրներն ՛ կառավարման համակարգումմարդու վարքի փիլիսոփայա-

կան վերլուծությունը՝ն՛ որպեսսուբյեկտ, ն՛ որպեսօբյեկտ, ՛ կառավարման տեսություններին հիմնարարգաղափարների աշխարհայացքային-փիլիսոփայական հիմքերիպարզաբանումը, ՛ առանձինհեղինակների տեսական դատողությունների փիլիսոփայականհիմքերի պարզաբանումը, ՛ կառավարման ընդհանուր փիլիսոփայականսկզբունքների ձնակերպումը, ՛՛ կառավարաբանության (մենեջմենթի)փիլիսոփայականհիմքերի փոփոխության բացահայտումը, ՛ կառավարման գործնականբարելավմանմիջոցներիփիլիսոփայական-մեթոդաբանական բնութագրումը: ՛

արձանագրենք,որ կառավարմանն փիլիսոփայուՀավարտ`

թյանկապըամեննինէլ զուտ տեսականարժեքչունի: Կիրթ,բանիմաց, ճկուն գործողկառավարիչներպատրաստելունպատակով՝ փիլիսոփայությունը կրթականհամակարգումպիտիդիտարկվիոչ ն թե՛ թե որպեսավելորդ շռայլություն, այլ թե՛ աշխարհայացքային տեսականու գործնականմի շարք խնդիրներիճիշտ ըմբռնմանն լուծման կարեորմեթոդաբանական հիմք:

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

լ

Կառավարումը որպեսփիլիսոփայական վերլուծությանառարկա Կառավարումն իր առավել խորքայինէությամբ փիլիսոփայա-

կան խնդիր է: Կառավարումըսուբյեկտ-օբյեկտայինփոխհարաբերությանմի ուրույն տեսակ է, երբ կառավարողսուբյեկտը ձգտում է Օերազդելկառավարվողօբյեկտի վրա, ուղղորդել նրա վարքը միանգամայնորոշակինպատակիիրականացմանը: Կառավարողի ն կառավարվողիբնութագրերը, վարվելակերպը, իշխանականներազդեցությանմիջոցի ընտրությունը,հետադարձկապիհաշվառումը ն բազում նույնաբնույթ հարցադրումներ չէին կարող չհայտնվել փիլիսոփաներիտեսադաշտում:Վստահակառավարմանառաջին տեսաբանները բար կարելի է ասել, որ փիլիսոփաներնեն եղել: Մարդկանցկառավարելուհմտությունը, Պլատոնի ձնակերպմամբ`«բարդագույն ն ամենից դժվար ձեռք բերվող հմտություններիցմեկը» |197, էջ 57), փիլիսոփայության կենտրոնում է եղել ամենասկզբից: Պակաս հիմք չկա ասելու, որ փիլիսոփայականդիտարկումն ինքնին հասկանալի մի բան. է եղել կառավարմանգիտության ակունքներում: Հատկանշականէ, որ գիտական կառավարման հիմնադիրՖրեդերիկ Ուինսլոու Թեյլորն իր համակարգըբնութագրում է առավելաբարորպես«նոր փիլիսոփայություն»|238,էջ 19, 30, 52, 70, 88, 97, 111, 133), այլ ոչ թե սոսկ կառավարելուկամ տնտեսավարելուճարտարություն(տեխնոլոգիա):Կառավարման դիբազմաբովանդակխնդիրներիընդգրկուն, փիլիսոփայական նան է մյուս դասականմենեջմենթի տարկումըմեծապեսբնորոշ ներին՝Հենրի Ֆորդին,ԱնրիՖայոլին, էլթոն Մեյոյինն մյուսներին: Իսկ ժամանակակիցհեղինակներիցհատկապեսնրանք են գիտության մեջ նոր խոսք ասում, իրենց հայեցակարգերովընդլայնում մարդու ն հանրույթի վարքի կարգավորմանմեխանիզմների իմացությունը, ովքեր չեն սահմանափակվումնեղ մասնագիտա-

կան ըմբռնումով, այլ հակված են փիլիսոփայականընդհանրացումների: Հետագա տեսաբաններիգործադրածմեթոդաբանությանյուրատեսակ «փիլիսոփայազերծումը» լիովին բացատրելի է: Որնէ միշտ ամբողջականհայացք են նեգիտությանսկզբնավորողները տում իրենց առարկային,մինչդեռ նրանցգործըշարունակողներն մեջ՝ հարստացանխուսափելիորեն խորանումեն մանրամասների նելով գիտական իմացությունը, սակայն,որպեսկանոն, անտեսում են ամբողջականդիտարկման կարնորությունը: մոԱյսինքն՝սկզբնականշրջանիամբողջական (հոլիստական) տեցումըինքնինհասկանալիմեթոդէ եղել, թելադրվածաշխարհաառանձնահատկություններով, իսկ հեյացքային-մեթոդաբանական տագայինբնորոշ մոտեցմանհատվածայնությունը(սեգմենտալիզմը) պատճառաբանված է նույն հանգամանքներով: իմացուԱյլ խնդիր է, որ մասերի իմացությամբ հարստացած թյունը ներքնապեսմիտված է վերստին ամբողջաննանալու, մի միտում, որի իրականացմանհամար որոշակի մշակութային միջավայր է անհրաժեշտ: Կառավարման մեթոդաբանությանմեջ հատվածայնության գերիշխանությանցայտուն օրինակն է 224 դարի վերջի 22-ի սկզբի ամերիկյանմենեջմենթը(որոշ բացառություններով),որը տիրապետողէ ոչ միայն միջազգայինասպարեզում,այլն այն աստիճանիէ ներթափանցելհայոց նորանկախպետությանն հասարակականկյանքի կառավարմանմեջ, որ, առանց չափազանցու224) դարի հայկականմենեջմենթիաշթյան, սպառնումէ ձենավորել խարհայացքային-մեթոդաբանական հարացույցը: Ընդհակառակը, ճապոնական մենեջմենթիտեսաբաններնամերիկացիներիցարմատապեստարբերվումեն հատկապեսնրանով, որ կառավարման առանձին խնդիրներին անդրադառնում . են դրանց փիլիսոփայականդիտարկումիցհետո, իսկ «կառավարման ճապոնականփիլիսոփայություն»բառակապակցությունըսովորական է նրանցհրապարակումների համար|137:143: 231): Առավել նս, ուրեմն, կարնորվումէ կառավարմանբովանդակ խնդիրներիփիլիսոփայական վերլուծությունը,ամենիցառաջ՝այն ընդհանուրսկզբունքներիճշգրտումը, որոնք ուղղորդող դեր են կատարումամեն մի մասնավորգիտականխնդիրլուծելիս: Պարզաբանենքփիլիսոփայությանկապը կառավարմանհիմնարար խնդիրներիհետ՝ սկսելով կառավարմանհիմնականգործառույթների քննարկումից:Գրականության մեջ կայունացածէ կառավարմանգործառույթներիհետնյալ դասակարգումըպ̀լանավո-

Ւ|

րում, կազմակերպում,շահամիտում(մոտիվացիա),վերահսկողուԹյուն|33:120:177:Որպես գործունեություն՝կառավարումըսկզբունքորեն հանգում է սուբյեկտիկողմից իրականացվող այդ հիմնական ն մի քանի լրացուցիչ գործառույթների(վճռի կայացում, միջանձնայինհաղորդակցում,առաջնորդում) հավաքականությանը:

Իրոք, ինչ-որ բան արտադրելու կամ որոշակի ծառայություն մատուցելու համարհարկավորէ սկսել պլանավորումից, ապա համապատասխան կազմակերպականխնդիրներլուծել, որոշակիմին վերահսկելնրա վարքը: ջոցներովխթանելաշխատակազմին Թվում է՝ սրանք զուտ գիտականխնդիրներեն, լուծելի առանց «փիլիսոփայականգլխացավանքի»(ինչպես որ դրանք ընկալում են տեխնոկրատական մտածելակերպիտեր կառավարիչները): Մինչդեռ բոլոր այդ գործառույթներըորոշակի փիլիսոփայական իմաստ ունեն, թեն ողջախոհությանմակարդակումհաճախչեն գիկողմից ուղղատակցվում,իսկ տեխնոկրատական գործելակերպի կի մերժվումեն: Պլանավորմանգործառույթիփիլիսոփայական իմաստնայն է, թե որքանով է առհասարակպլանավորելիապագան,ուստի ն՝ որքանո՞վէ իրականանալիկառավարողինպատակադրումը: Այստեղգոյաբանականն իմացաբանականբնույթի հիմնարար է արդյոք ցանկալիապագան,որքահարցեր կան՝ կանխատեսելի՞ նո՞վ է ապագայի պատկերըորոշակի, ի վիճակի՞ենք արդյոք ճանաչելու այդ ապագայիուրվագծերը, որքանո՞վէ հնարավոր մեր ցանկալի ապագայիձնավորմանըն այլն: ճիշտ մասնակցությունը պլանավորելու համար լոկ մասնավոր գիտելիքը բավարար չէ. կառավարողիաշխարհայացքում,նրա մտածելակերպին գործելակերպիհարացույցում պետքէ ամրագրվածլինեն օրինաչափության նե պատահականությանդիալեկտիկան,ապագայի ձնավորման մեջ որոշակիության ն անորոշության կապը, հնարավորին անհնարիհարաբերակցությունը,հավանականին անհավանականի սահմաններըն այլն: Այ կերպ ասած՝ պլանավորումը, լինելով սուբյեկտի նպատակադիր ն նպատակասլացգործողություններիորոշակիշղթա, իրագործվում է ոչ միայն մասնագիտականգիտելիքների ու հմտուկրթվամիջոցով, այլն շնորհիվ անձի փիլիսոփայական

թյունների ության:

Ըստ այդմ` կարող ենք ձնակերպել պլանավորմանգործողությունները ուղղորդողհետնյալ փիլիսոփայականսկզբունքըա̀պագան որոշակի է ն անորոշ. որոշակի է այնքանով,որքանովմարդկային իմացությունը թույլ է տալիս ճանաչելու իրերի զարգացման

օրինաչափությունը, զանազանելուգլխավոր միտումները, մեր խարսխելուօրինաչափընթացքիվրա, միննույն նպատակադրումը անորոշ է, քանի որ գոյություն ունի պատաժամանակ՝ապագան հականություն,չեն բացառվումհիմնականհունից ն ենթակայական պարագաներովշեղումները: Ապագայիորոշակի ն անորոշ լինելու սկզբունքը կարնոր աշուղեցույց է նան կառավարխարհայացքային-մեթոդաբանական ման ածանցյալ գործառույթներիցմեկի՝ /ծոշ Սայացնելուհամար: Պերճախոսէ այն հանգամանքը,որ բացարձակհավաստիությանն ռիսկի լիակատար բացառմանձգտող (այլ խոսքով`անորոշության անխուսափելիությունըչըմբռնող) կառավարիչը ներկայումս գիտության կողմիցընկալվումէ որպեսոչ միայնանհաջողղեկավար, այլն կազմակերպությանը ուղղակիորենվնասող, ճահճացմանդատապարտող |221,էջ 411: 276, էջ 75-77: 338, էջ 221-223):

առարկայա

գործառույթիփիլիսոփայականիմաստը Կազմակերպական կայունության ն փոփոխականության դիալեկտիկանէ: Կազմակերպել`նշանակումէ ամենից առաջ ձնավորելնպատակադրումների կենսագործումն ապահովողորոշակիկառույց, կառավարչան որոշակիդեկան լիազորություններիորոշակիմակարդակներով րակատարումներով:Անկայուն,հեղհեղուկկառուցվածքըպիտանի չէ համաչափ աշխատանքին կայուն վերարտադրության համար, չափազանցկոշտ, փոփոխվելուանընդունակկառուցվածքընույնպես խոչընդոտիէ վերածվում,միտում ունի ինքնաբավդառնալու, աշխատակազմնէլ, իր հերթին, դրսեորում է դիվանակալացման (բյուրոկրատացում)հակումներ: Արդ՝ուղղորդող գլխավորսկզբունքըկարելիէ ձնակերպելայսպես` կառուցվածքըպիտի այնքան կայուն լինի, որ թույլ տա հաջողությամբկատարելուկազմակերպության կառավարողներին խնդիրները,միաժամանակա̀յնքան ճկուն լինի, որ ապահովի անհրաժեշտզարգացում,հնարավորությունընձեռիհարմարվելու արտաքինն ներքինմիջավայրի փոփոխություններին: Կազմակերպության` մշտապես, ճկուն ն համարժեքորեն փոփոխվելու ունակությունը հարափոփոխ արտաքին միջավայրի պահանջներինի պատասխան, այն կարնոր հատկություններից մեկն է, որոնք ընդունվածէ վերագրել «կառավարման նոր փիլիսոփայությանը»|135,էջ 18-19): Կառուցվածքիանհրաժեշտճկունության ապահովմանխնդիրըէական է ոչ միայն առանձինկազմաՏեսՅճ

հատվածը:

կերպության,այլն պետական կառավարման ամբողջհամակարգի բարեփոխումների առումով: Կայունությանն փոփոխականության դիալեկտիկան անտեսող կառավարիչն ունակ չէ ապահովելու կազմակերպությանո՛չ արդյունավետ գործառությունը,ո՛չ էլ ներդաշնակզարգացումը: Կառավարմանայդօրինակհամակարգերում, օրինակ,փոփոխությունն անձները, որպես կանոն, պատշաճ չեն նախապատրաստվում նակազմինդնում են ավելորդսթրեսայինվիճակներիմեջ: Այդպիսի վարքագիծը,կարծումենք, բացատրելիէ, այսպես կոչված, «ղեախտանիշով»(ոօօոք|6է6 ԵօՏՏ Տյ/ոմոօո6) կավարիթերատության 294, էջ 100) :

Շահամիտման(մոտիվացիա) գործառույթը արտահայտում է կառավարմանառավել խորքային էությունը: Շահամիտմանմիջոցով է, որ կառավարողըկառավարվողիվարքիվրաներազդումէ՝ Ուստի բնականէ, որ հոձգտելով իրականացնելիր նպատակները: ն կառավարատնտեսագիտական գեբանական,սոցիոլոգիական, զանազան հայեցագրականությանմեջ պակաս չկա բանական կարգերին շահամիտմանգործնականեղանակների:Հատկապես այս ասպարեզումէ ակնբախկառավարմանտեսության առաջընթացը Թեյլորի-Ֆորդի համակարգինբնորոշ տնտեսականվարձատրությանշարժառիթիբացարձակացումիցմինչն մեր օրերի «աշխատանքնինքնին» հայեցակարգ|34): Այստեղ նույնպես փիլիսոփայականդիտարկումըունի թե՛ տեն թե գործնական կարնոր նշանակուսական-ճմճեթոդաբանական թյուն: Ուղղորդողսկզբունքըհետնյալն է. որքանո՞վէ կառավարողի գործադրածմիջոցըհամահունչկառավարվողիներաշխարհին,հեարտաքին տնաբար,որքանո՞վէ կառավարվողըներքնայնացնում ազդակը, ընդունում այն, իմաստավորումորպես սեփականնպատակադրում,այլ կերպ ասած՝ որքանո՞վէ կառավարումըվերածվում ինքնակառավարման: `

Ահավասիկհայաստանյանիրողությանվերաբերյալլիովին հիմնավորմի կարծիք. «Պետական կառավարմանոլորտի բարեփոխումներըհաճախ խոչընդոտվումեն ստատիկբնույթ ունեն կառուցվածքները այն հանգամանքով,որ կազմակերպական ն շատ դանդաղ են արձագանքումկառուցվածքային |67, էջ փոփոխություններին» 95է Անհիմն փոփոխություններիմոլուցքով համակվածներինհեղինակը`ամերիկյան կազմակերպությանտնօրեն Ֆիլիպ Քրոսբին, թերնս փոքր-ինչ խորհրդատվական կոպտորեն,կշտամբումէ. «Անհարկիփոփոխություններկատարելընման է վարդանոցում զուգարանկառուցելուն» |294,էջ 99): "

՞"

Շահամիտմանգործադրումըի վերջո արտահայտումէ կառամարդու բնույթի, աշխատանքիիմասվարողիպատկերացումները տի, մարդունխթանողգլխավորարժեքներիմասին: «Տնտեսական մարդու» հայեցակարգիհիմնադրույթներին հավատարիմմենեջերը պարզապես չի կարող մարդու վարքի դրդապատճառներիհարուստ գունապնակը չնեղացնել-հանգեցնել մեն-միայն վարձատրության գործոնին, մինչդեռ «աշխատանքի հարստացման», «ճկուն գրաֆիկի», «մասնակցողականմենեջմենթի»,«արտադրական դեմոկրատիայի»զանազան միջոցառումներըներդնողըհաստատ այլ պատկերացումներ ունի աշխատանքիիմաստիմասին:. Շահամիտմանփիլիսոփայականըմբռնումըկարնոր աշխարդեր է կատարում պահանջելով հայացքային-մեթոդաբանական ճիշտ հաշվառելկառավարման օբյեկտի՝մարդ արարածիանսպառելիությունն ու փոփոխականությունը: Այստեղգործում է, այսպես կոչված՝ «արձագանքիանորոշությանօրենքը» |205,էջ 7: 245, էջ 62-64|, այն է` միննույն ազդեցությանըտարբեր մարդիկն նույն մարդը տարբեր իրավիճակներումու տարբեր Ժամանակարձագանքումեն տարբերկերպ: Պատճառն այն է, որ իմաստավորումն ինքը հարափոփոխ երնույթ է, ե կառավարվողըտարբեր պայմաններում տարբեր կերպ է ընկալում միննույն ներազդեցությունը: Այս հանգամանքը անտեսող շահամիտմանհամակարգը բավարարարդյունավետությամբգործել չի կարող:

Վերահսկողության գործառույթի միջոցով կառավարողները, ինչպեսհայտնի է, համեմատում են իրենցնախնականնպատակադրումները,ծրագրածխնդիրները,պլանային առաջադրանքները կազմակերպությանգործունեության փաստացի արդյունքների են ցանկալիցուցանիշներից հետ, արձանագրում առկա շեղումները, գնահատում են կազմակերպական յուրաքանչյուր օղակի ն ամեն մի առանձինաշխատողիկատարածը: ն Վերահսկողությունը, որքանէլ միջնորդավորված ձներ ընդունի, իր էությամբ սուբյեկտ-օբյեկտայինփոխհարաբերության տեսակ է, ուստի փիլիսոփայությանդերը դարձյալբացառիկէ մասնավորգիտական խնդիրների պարզաբանմանն գործնական լուծման մեջ: Ամենիցառաջ՝ վերահսկվողիվերաբերմունքը,պատասխանատվությանզգացումը,ինքնահսկողության չափըպայմանավորված են այն հանգամանքով, որ նա նույտպեսիմաստավորում,ներքնայնացնումէ իր հանդեպ գործադրվողհսկողականմիջոցները: Թեյլորի արձանագրած «չկամությամրը բնավէլ միաշխատանքը» այն «ծուլությանբնազդով»չէր բացատրվում,այլ յուրովի հակա.

անուղղակ

դարձում էր ղեկավարությանանսքող անվստահությունըաշխատողներիհանդեպ:Խորհրդառուսական պայմաններումգործողվերահսկողության վիթջխարածավալ ապարատիանարդյունավետության արմատըդարձյալ դա էր՝ պետությունըչէր վստահումշարքային աշխատողին,ուղղորդվում էր յուրատեսականվստահության կանխավարկածով,ուստի նույնաբնույթվարք էր ստանում ի տրիտուր:

Վերահսկողությանկազմակերպմանմեջ էականէ կառավարողի աշխարհայացքը,մասնավորապես՝նրա կողմիցայն բանիըմբռէ մարդուվարքը,որքանո՞վ է անձը նումը, թե արդյոք վերահսկելի՞ պատասխանատուսեփական գործողություններիհամար, ի՞նչ չափովկարելիէ վստահելկառավարվողին ն այլն: ժամանակակիցկառավարաբանության մեջ հարաճուն դեր է խաղում «վստահությանսկզբունքը»: Պերճախոսէ այն հանգամանքը, որ «վստահության սկզբունքի» գործադրմանփորձը հետազոտողներիուշադրությանկենտրոնումէ |130),իսկ ոմանք այդ սկզբունքը նույնիսկ բնութագրումեն որպես«նոր Աստվածաշունչ» 367, էջ 228|Ահա այստեղ է, որ կառավարողներինմեթոդաբանականօգնություն է հարկավորվճռելու համար, թե որոշակի իրադրության մեջ որոշակի անձի հանդեպպատասխանատվության ո՞ր տեսակն է պատշաճնու արդյունավետը՝պատասխանատվություն անցյալի՞ համար (հսկողություն), թե՞ պատասխանատվություն ապագայի համար(վստահություն): Առաջինըանձի վարքի գնահատումնէ, նրա հանդեպկազմակերպության որոշակի վերաբերմունքիդրսնորումը գերազանցապես ըստ փաստացի,արձանագրելիե մշտապեսարձանագրվող վարքագծի: Երկրորդի մեջ գերակշիռ անհատական, անձնավորված վստահությունն է. կազմակերպությանղեկավարությունը,անտարակույս, չի անտեսում անձի փաստացիարածը, սակայն վեր է բարձրանումմանրախույզ,մշտականհսկողությունից, կառավարվողին ինքնահսկողությանհնարավորությունէ ընձեռում: Պատասխանատվությունըոչ միայն փիլիսոփայական,այլն իրավաբանական կատեգորիաէ: Իրավունքիոլորտում «պատասխանատվության»ըմբռնումըխաչվում է կառավարմանտեսության հետ, մասնավորապես`վերստին անձի վարքագծի անցյալի ն ապագայիտարբերակման հիմքով:

rnшчшq.j,UlПtf)JПLUO UlШflPbflШЧПLO t ЩШLЛшutuшuwuittnLjЭJWU bflЧПL LЛbuшL{ ршgшuwцшG цшu hbu,whwJшg (!Щ,LЛQnuщb4Ulb�) u 11r�шцшu цwu hbnwhwJwg (wpnuщb4LЛhLj): Uпш2/'1G[! ttшr,aшhwmnLgawG ubtuwut,qaQ t wGC:ф ЦШU1Ш11WО PJlWЧWtuwtuLЛnttIObrФ hшUШJl' uЬ11.шчп11п hшu11Ьщ ЩWLЛctp, hш11цш1111шu9р, Gb11wq11bgnLJЭJWG n11n2wцt, ati2ngubr,ti qnrioш1111ntl1(! цwu 1111wfig qnpow11nuwu UЩWl1UWLP9[!: b11ц11nr111G wQ�p JПL11ШLЛЬuшц p[i9uwщwmшutuwfiwtntlntpJntfiu t, U11Ш q�LПWЦQW�WU, �wйnцpQ 1J. �(j9fintt1ПLJUШPWl1 ЦШJЩШЦПГIЦПfl цш1190' oum цшquwцbriщntpJntOntu (Ciwu wtf.bLll LWJu шnntt1nL[ hШUШГIWЦПLJЭJШU 11ЬО) q.f1ШЦШО 11nrt9fl: ЧШflbL/1 t ШUOL, пп "Ош UПLJG ЦULПШhПLJЭJWU uцqpnLUEU tt eшuti Пf1 щш2uinG/'1 G2шGшцЬш hGpG/'1Ci bGrэш11r,nLU t G2wGшцnri WUlJWuti

L{UtЛWhПLJЭJПLUQ LЛЧJШL ЩШ2LЛПСiJШJ/'1 q.ПflOWflWl'l u UJПLU hW1.ЛЦW­

(j�2Gtifl/'1 hШGГ}Ьщ: tt{ щbriбwt,.JnuG ШJU tt Пfl flriш4.wqbmfibt1[! tunu­ u,n4.wGnн1 bG, JЭЬ щшmшutuшGwmц,nLJЭJWu ШJU LnbuwцG wGhwLib­ uщu, wtf.bLfl Efl! t nLunL.1.Юшutiriч.шo nL цwGnfiwцwгiqц,ш6, 9шG шnшonG mbuwцo [233, to 243-245]: чwnwцwгiuwG qnriownnLJJЭGbrit, чФLtiuntJ,wJШЦWU цbt1LПLOПL­ JЭJWCi U1!1WUШpШUПLfЭJПLfi[! ЩWhW(i2ПL11 t '1f1WG9 llnUlШflЦbt П! ШJU Ul:iЦПLU}l, flf1bGg hWf1Wpbf1WЦШU tiG9GПLJlПLJUПLJЭJWU ubo, ШJLU nJlщbu utiшuGшцwG hwaw�w11q, �wnw�w11awCi шарп112шцшСi tnt­ JЭJШG шnwGdt,G n11n2wцtiшgnLtIObJ1: Pшuu шJCi t, п11 цwnшtf.wnuwG q.n116шnntJJЭubrФ шGowm ыuGШJlЧПLUI}, nгi9wG tL hflauwL[nriч.wo t nL UlbQhU hUWQПLJЭJШU tunflПLJЭJWU WЩШhnL[uщ[j шnПLUПЦ, WJl'}.ПLhщ(j­ r.bflO hгtr t WJU цшu WJU q.nrownПLJfЭr ri.ьгir ПL G2шGw4nLfЭJWU q.b­ nwq.uшhwuiuшu ut"UШLПЧ.: 1111ШLЬ4и1rцшчшu OПLЛbgntU[! jЭП�JL t UlW­ LliU uibuutчnL ri.nwu9 nnщbu wl1pn112nцэJWU ог�q.шGшчшG PWJ"LШ1111l11ub11' t,11b(jg Obrt.Qt,G цwщЬ11f1, un2un1111wч.nnntuubrф u фntuш­ цbr,щnL1Юb11ti аЬ2: Uwufiwцnpwщtщ цwpunp t hwuцwOwt, n11 wubO u� qnnow­ nntJp, n119w[i tL t,G9Qt,G pwrщ ПL pwquwpnLtwG11wц tnufl, бwQщ­ !ПrtWЦWO ubo hbU1Ш9Г1911ПLpJnL(i (ibpЦWJWgO�. �WJ1UПJ1 11bpw�w­ UlW("IПLU ПLObGw цшnwч.w11uwo ПГ\2 q.nr,6[!Gpwgt, tiJlwчwOwgawu йЬ2t П11П2ШЦр �WfuЦWOПLfЭJПL[i ПL0� t йJПLU qnr,ownntJpGb11�g: UJUЩbU1 шGLt�бWf1ЦbL� t fЭЦПLU wnw2tiO qnJlOWППLJJЭfi' ЩLШUШЦПJl­ ашG L{бnnrinz 11Ьг�о: U�G111ьn, wnшug L{Ь112�u qn116wnnLJp�· L{b­ 9 !ti ЧШflПf'l LflGbL nwhuцnf'lnLpJw u L�шцшmшп �JlwцшuwguшQ, tunu "' L�Шflctl:ie, h�uuшL{nfl ЩLШUШЦПflОШG UWU/'1G. !t Пfl L{bf1Lйh.UЦПl'\ПL­ JЭJПLU[!, hЬLЛШГ].Шf'IО цшщ� aunц,, бzq.(lLППLU t PПLU ЩLШUWЦnnnLU[]� .

t.'in­

I

նպատակադրումը,կանխատեսումը,նպատակիու դրա իրական այլն: Կամ` շանացմանմիջոցներիհամապատասխանությունը համիտումը, որպես համակարգ,որոշակի դրսնորում է ստանում, իր արդյունավետություննապացուցում`կախվածառկա կազմակերպվածության առանձնահատկություններից, ինչպես նան նույն այդ վերահսկողությանձներից ու եղանակներից: Այսպիսով`կառավարմանգործառույթները,ժամանակին տարածությանմեջ առանձնացվածլինելով, մեկ, միասնականամբողեն ու ենթադրում ջություն են կազմում, ներքնապեսփոխկապված են միմյանցառկայությունը,իմաստու նշանակությունեն ստանում որպես ամբողջությանանքակտելիմաս, կառավարմանամբողջական գործառությանու զարգացմանտեսանկյունով:

բշ.

«Կառավարման ամբողջականության սկզբունքը

իրողության ուսումնասիրմանկարնոր փիլիսոԿառավարման փայական-մեթոդաբանական սկզբունքներիցմեկը պիտիհամարել կառավարմանբովանդակխնդիրներիվերլուծությունըամբողջականությանդիրքերից: Կառավարմանոչ մի համակարգչի կարողարդյունավետգործառել, ոչ էլ ներդաշնակզարգանալ,եթե խաթարվածէ համակարգի ամբողջականությունը: Իսկ վերջինս ապահովվումէ կառավարման սուբյեկտին օբյեկտի (պլանաԱյսպես,կառավարմանսուբյեկտի՛գործողությունները վորում, կազմակերպում,շահամիտում,միջանձնայինփոխհարաբերություններիկարգավորում,վճիռներիկայացում,վերահսկումն այլն) ուղղված են կառավարմանօբյեկտի վարքի նպատակասլաց կարգավորմանը:Իրենց հերթին, կառավարմանօբյեկտի գործողությունները հետադարձ կապի դեր են կատարում,հիմք են տալիս եզրակացնելու օբյեկտի ճպատակադրումների իրականացման որակի մասին: Եթե հնարավորէ արձանագրել,որ տվյալ երնույթը կառավարվում է, ուրեմն գոյություն ունի սուբյեկտի ն օբյեկտի գործողուկսռավարմանամթյունների որոշակի համապատասխանություն, բողջականություննապահովողփոխլրացում: Օրինակ` «բժիշկ հիվանդ» համակարգըկառավարվումէ, եթե բժիշկը (սուբյեկտը)իր

Հոգուն:

-

գործողություններըմշտապեսհարաբերակցումէ հիվանդի վիճակի փոփոխություններիհետ: Իսկ հիմնարկի պետը, որ կարգադրություններ է անում, առանց վերահսկելու դրանց կատարմանընթացքը, կառավարումէ սոսկ ձնականորեն,այլ ոչ փաստացի:Նմանապես, եթե ճարտասանըհաշվի չի առնում ունկնդիրներիվերաբերմունքը կամ էլ սխալ է գնահատումիրավիճակը,ապա դժվար է եգրակացնել,թե նա կառավարումէ լսարանը: խախտվումէ ոչ միայն Կառավարմանամբողջականությունը սուբյեկտի սխալգործողությունների,այլն օբյեկտիյուրահատկություններիհետնանքով:Վերջինսկարող է համարժեքորենչարձագանքել սուբյեկտի կառուցողականջանքերին ն նույնիսկ դիմադրել: Իսկապես, եթե հիվանդը կորցրել է ապրելու իմաստը, չի ուզում ապաքինվել,ապա ամենահրաշագործբժիշկն անգամ անամզոր է նրան ոտքի կանգնեցնել: Խաթարված է կառավարման ու բողջականությունը, բժիշկն հիվանդը միասնականհամակարգ չեն կազմում: Նմանապես՝ եթե հիմնարկի աշխատակազմը բացասաբար է տրամադրված նորանշանակպետի նկատմամբ,ապա նրա գիտելիքներնու հմտություններըքիչ օգտակար են արդյունավետ կառավարումապահովելուհամար: Կառավարմանհամակարգերիդիտարկումը սուբյեկտ-օբյեկտայինփոխլրացման սկզբունքով՝թույլ է տալիս համադրելտեսության մեջ ավանդաբարտարբերակվողհամակարգայինն իրավիճակայինմոտեցումները:Կարելի է, կարծումենք, համաձայնելայն տեսակետին,թե «գիտականմենեջմենթիամբողջ պատմությունը կարող է դիտարկվելորպես շարժում այդ երկու բնեռների միջն» 192, էջ 881, սակայն հենց ամբողջականությանըմբռնմանշնորհիվ է, որ այդօրինակշարժումը զերծ է մնում մոտեցումներիանպտուղ հակադրումից ն, ընդհակառակը,ապահովում դրանց ներդաշնակությունը: Կարելի է ասել, որ համակարգայինմոտեցումը արձանագրումէ կառավարման՝ամբողջությունլինելու հանգամանքը, իսկ իրավիճակայինմոտեցումըշեշտադրում է կառավարմանընթացիկ-իրադրական առանձնահատկությունը: Ասելով,թե ամեն մի համակարգամբողջությունէ, մենք «ամբողջություն» հասկացությամբարտահայտումենք սուբյեկտի ու օբյեկտի՝որպեսառանձինենթահամակարգերի, բաղադրամասերի փոխադարձկապվածությանհանգամանքը:Իսկ ամբողջականությունը, այս առումով,բուն համակարգ-ամբողջության որակական բնութագիրնէ: Այլ կերպասած՝ կառավարման արամբողջությունը է առավելապես համակարգիգոյությունը,իսկ ամբողձանագրում

ջականությունը՝ գործառությունը:

տեսաԱրդ՝կառավարման սուբյեկտին օբյեկտիփոխլրացման կից ելնելով` կարող ենք եզրակացնելհամակարգիամբողջական որակականվիճակի մասին: Դժվար չէ համոզվել,որ կարող է գոյություն ունենալսուբյեկտ-Օբյեկտային փոխլրացմանչորս տեսակ: Առաջինն̀՛ սուբյեկտը, ե՛ օբյեկտը դրականմիտում ունեն, այսինքն` սուբյեկտը բարերար, կառուցողական ջանքեր է գործադրում, ձգտում առավելագույնսարդյունավետ կառավարել,իսկ օբյեկտը, իր հերթին,բնորոշվում է աճի, առաջընթացի,զարգացման ուղղվածությամբ,ինքնակարգավորմանբարերարներուժով: Օրինակներըբազում են. ամեն մի բարգավաճողկազմակերպություն խարսխվածէ սուբյեկտի ն օբյեկտի դրականփոխգործողությունների վրա: Սա կառավարմանհամակարգիայն ամբողջությունն է, երբ, ասենք, ոչ միայն բժիշկն է բուժման հիմնավորված ընթացք ընտրել, այլն հիվանդն ինքն է կրքոտ կերպովցանկանում ապաքինվել,կամ՝ ոչ միայն հիմնարկիղեկավարնէ ճիշտ ռազմավարություն ն մարտավարությունկիրառում, այլե նրա ենթականերն են լեցուն եռանդունգործելու ցանկությամբ: Երկրորդ` ն՛ սուբյեկտի գործողություններն են վնասակար, անարդյունավետ,ավերիչ,ն՛ օբյեկտնինքնինտրոհման,փլուզման միտումունի: Օրինակ՝ապաշնորհղեկավարըկանգնումէ կազմալուծվող տնտեսությանգլուխ, կամ` վթարային ն վատթարացող ղեկավարըսխալ վճիռներէ կաիրավիճակումկազմակերպության յացնում, վիճակնառավել վատթարացնող քայլեր կատարում: Երրորդ` զուգադրվում են բացասականուղղվածությանօբյեկտը ն դրականդիրքորոշմանտեր սուբյեկտը:Քայքայված տնտեսությանբարեհաջողվերականգնումը,սնանկությանեզրինհայտնված կազմակերպությանգործերի արմատականշտկումը, քաոսից անցումը արգասիքեն կառավարմանսուբկարգավորվածությանն յեկտի բարեփոխիչդիրքորոշմանն համարժեքգործողությունների: Չորրորդ`ինքնին դրական ուղղվածություն,ինքնակարգավորման հակում ունեցող օբյեկտը հայտնվում է անհաջող, վնասաբեր, կազմալուծիչ սուբյեկտիիշխանությաններքո: Ապաքինվողհիվանդին ձախողակբժիշկը մահվանկարող է հասցնել, համերաշխաշխատողխումբը կարող է պառակտվելղեկավարությանկադրային սխալ քայլի պատճառով,շահավետգործը կարող է տապալվելանհաշվենկատ միջամտությանհետնանքով ն այլն: չորս Այսպիսով,ստացանք կառավարմանամբողջականության որակական փուլերի պատկերը, որն ավելի պարզ ն ուսանելի միկդառնա, եթե ներկայացնենք ուղղանկյուն կոորդինատների ջոցով (տե՛ս գծանկար1.2.1): Գորիզոնականառանցքիվրա տեղա-

դրելով կառավարմանօբյեկտիինքնուրույնությանչափը (այլ կերպ ամբողջականության ապահովմանմեջ մասկառավարման նակցության աստիճանը), իսկ ուղղաձիգ առանցքի վրա` կառավարման սուբյեկտինը, ստանում ենք կառավարմանհամակարգի չորս ամբողջություն (սուբյեկտ-օբյեկտ փոխկապակցվածության տեսակ). որոնցից յուրաքանչյուրում կառավարման ամբողջակաասած՝

նությունը (սուբյեկտ-օբյեկտ փոխլրացումը) յուրովի է դրսնորվում: Կառավարմանբովանդակտարածքը, ըստ սուբյեկտ-օբյեկտային փոխլրացմանտեսակների,տրոհվեց չորս որակականդաշտերի: Առաջինըերկկողմանիդրականլրացման շնորհիվ առաջացող կառավարմանայն ամբողջություննէ, որ կարելի է անվանել «բա-

րեպատշաճ»(լատիներենհամարժեքը՝«օպտիմալ»):

Բարեխնդիրհամակարգ Կայունարարկառավարում Յ

Բարեխնդիր համակարգ Արդյունավետ կառավարում

ՓֆՀ100

թո(Է20: 480)

տանը

(-70: 630) դ

Շ.

Մ

թ

Հ-Հ-Հ-ՀԷՀԷ-ՀՀՀ-Վ

ւ

' լ

ֆ

ը

՝

ւ լ

լ

աան

Ե

ի. .

«զ (470: -30)

յ

Փ.ԶՀՀՀ22աշ----Վ

ք (-80:

-50)

Ձախավեր համակարգ Կաթվածահար կառավարում

`

ժ

4-100

Բարեբունհամակարգ Խափանարարկառավարում

գծանկար1.27

Ավելորդչէ նկատել,որ այս ն մյուս անվանումներըվկայում են հայոց լեզվի բառակազմական անսպառկարողությունների մասին՝ այս անգամկառավարման ընդհանուրտեսությանեզրաբանության զարգացմանհարցում: Մասնավորապես` «բարի» (հնչյունափոխված՝ «բարե») բաղադրիչըհրաշալի է արտահայտումկառավարման սուբյեկտի դրական դիրքորոշումը, ստեղծագործ,արարիչ մղումը, իսկ «պատշաճ»-ը,իր հերթին,ստույգ բնորոշում է կառավարմանօբյեկտիներքինուղղվածությունը:Ահավասիկ,սուբյեկտի ն օբյեկտի դրականպատրասդրականպատրաստակամությունը տականությունըապահովում են կառավարմանհամակարգիայն ամբողջականությունը,որն ընդունվածէ անվանել «արդյունավետ (էֆեկտիվ) կառավարում»:Իրոք, սովորաբարառանցհստակ սահմանման ու մեկնաբանման գործածվողայս բառակապակցությունը ստանում է, քննարկվողմոտեցմանլույսով, միանգամայնորոշակի բացատրություն.հենց այս դաշտում է, որ կառավարողիգործաորնէլծակ առավել ազդեցիկու արդյունավետէ դրածիշխանական լինում համակարգիգործառությանն զարգացմանհամար: է կառավարման համակարգի Երկրորդդաշտումներկայացված այն ամբողջությունը,որտեղ սուբյեկտի բարեփոխիչգործունեուկազմալուծող,ջլաթյունը հանդիպումէ օբյեկտի դիմադրությանը, տող, քայքայող ուղղվածությանը:Արդ՝ձգտելովանվանումներիմիօրինակությանը,ինչպես նան հաշվի առնելով, որ կառավարման մեջ վճռորոշը, վերջիվերջո, սուբյեկտի բռնած դիրքն ու ձեռնարկած գործողություններնեն, մենք տվյալ համակարգըկարող ենք կոչել «բարեխնդիր» (կոնստրուկտիվ): Սուբյեկտը խնդիր ունի շտկելու իրավիճակը,կայունացնելու, հնարավորինսչեզոքացնելու կառավարմանօբյեկտի բացասականուղղվածությունը:Մուբյեկտօբյեկտ այսօրինակ լրացումը «կայունարար» (ստաբիլիզացիոն) կառավարումնէ: Ի տարբերություն կառավարմանհամակարգի նախորդտեսակի՝այստեղ սուբյեկտը առավեամբողջականության լագույնս կարող է ձգտել կայունություն հաստատելու, քանի որ օբյեկտի հակազդեցությունն անիրականէ դարձնումավելին անեՈւստի այն ծրագրերը,որոնց հեղինակները լու նպատակադրումը: անտեսում են այդ իրողությունը, անխուսափելիորեն դատապարտսուբյեկտիամենամեծ ցանկուված են տապալման:Կառավարման թյան ու խանդավառությանպարագայումանգամ,հռչակված «բարեփոխումները»ցանկալի արդյունքի չեն հանգեցնի, եթե սթափ Նույնն է, թե չեն գնահատվումօբյեկտի յուրահատկությունները: բժիշկը ցանկանա-բուժել մահացող հիվանդին արհամարհելով ախտորոշմանիրողությունը, կամ թե հրշեջներըփորձենհանգցնել

հրդեհն այն փուլում, երբ այլես բացարձակապեսհնարավոր չէ

անել:

սուբյեկտի ն օբյեկտի երկուսԵրրորդ դաշտումկառավարման տեք բացասականուղղվածությամբձնավորվածայն համակարգն է, որը կարող ենք անվանել «ձախավեր»(նեգատիվ): Համապատասխանաբար՝ ինքնին կազմալուծմաններքին միտում ունեցող օբյեկտի վրա սուբյեկտի նույնպես կազմալուծիչ ներազդեցությունը, որպես կառավարմանամբողջականություն,այլ բնորոշում, բնականաբար, չի կարող ստանալ,քան «կաթվածահար»-ը:Իրոք, մենք գործ ունենք կաթվածահարանող (պարալիզացիոն)կառավարմանհեւռ, երբ, օրինակ,ծանր հիվանդինբժիշկը սխալ բուժում է նշանակում ն դրանով հասցնում մահվան դուռը, կամ երբ սնանկացման եզրին գտնվող բանկի կառավարչի սխալ որոշման հետնանքովբանկըփլուզվում է: այն ամբողջությունը,որտեղ սուբՎերջապես,կառավարման յեկտը բացասական,վնասակար դերակատարումունի, սակայն օբյեկտնիր իսկ բնույթովբարենպաստզարգացման,աճի, ինքնակարգավորմաններուժ ն կողմնորոշում է դրսնորում,կարող է կոչվել օ«բարեբուն» (պոզիտիվկողմնորոշված):Իր հերթին,վերստին փոխլրացմանմեջ սուբյեկտի ելնելով երկու ենթահամակարգերի վճռորոշ դերից (տվյալ դեպքում`վնասակար,կազմալուծիչ,խափանարար),լիովինհիմք ունենք համակարգիամբողջականությունը բնութագրելուորպես«խափանարար (դեստրուկտիվ)կառավարում»: Այս դաշտում, որքան մեծանում է սուբյեկտի միջամտության աստիճանը, այնքան ցայտուն է դառնում նրա գործողությունների վնասակար բնույթը: Ակնհայտ է, որ կառավարմանհամակարգի բարեհաջող գործառության դիրքերից, տվյալ դաշտում ավելի գերադասելիէ ղեկավարմանբարձիթողի(լիբերալ) ոճը, քան միահեծան (ավտորիտար).որքանքիչ է տեղյակ լինում այդպիսիպետը իր հիմնարկիգործերից, այնքան դյուրին են նրա աշխատակիցներըինքնուրույնհաղթահարում դժվարությունները: Կառավարմանհամակարգերի որակական ամբողջության (սուբյեկտի ն օբյեկտի փոխկապակցվածության) առավել պատկերավորներկայացման բերվածգծանկարումարված նպատակով են տառային նշանակումներ,որոնց մի մասը արտահայտում է համակարգիծայրահեղ,սահմանայինվիճակները,մյուս մասը՝ընթացիկպահերը: Յ կետը (կոորդինատները՝ 0: Հ100) այն վիճակն է, երբ դեռ փաստացիկառավարմանօբյեկտ գոյություն չունի կամ էլ լիովին ենթարկվածէ սուբյեկտիկամքին, ն հենց սուբյեկտիմեջ է ամփոփ23-

ված կառավարմանամբողջականությունը (ընդունենքդա 100 պայմանական միավորիչափով). սա Աստվածնէ արարչագործության պահին, գյուտարարնէ՝ տակավինդեռ առարկայացումչստացած իր մտահղացումով,դասախոսնէ՝ լսարան մտնելուպահին (չէ՞ որ լսարանն առայժմ լոկ սրահ է, ե դասախոսնէ հենց համակարգաստեղծ.սկիզբը, որ իր գործոդություններով պիտի հավաքվածներին կազմակերպիու վերածի լսարանի՝ ունկնդիրներիբազմության, այնուհետն՝կառավարի«դասախոս լսարան» միասնական համակարգը): Ե կետը («100: 0) արտահայտություննէ այն իրավիճակի,երբ սուբյեկտիդերը զրոյի է հասցված, իսկ օբյեկտը բացարձակապես է. սա բնությունն է՝ որպես ինքն իր պատճառ ինքնակառավարվող (ՇՅսՏՁ Տս). գարնանգալստյանմեջ, օրինակ, որեէ սուբյեկտ մասնակցությունչունի: օ-ն բնորոշում է վերստինօբյեկտի բացարձակինքնաբավլինելը ն սուբյեկտիչգոյությունըկամմասնակցությանիսպառբացակայությունը,սակայնայս անգամօբյեկտն ունի բացասական,ավերիչ ուղղվածություն. սա երկրաշարժնէ (նկատենք,որ երկրաշարժը, տարերայինմյուս աղետներըբացասական,ավերիչերնույթ են սոսկ մարդակենտրոն ընկալմանառումով), սողանքը,հրաբուխը, ինչպես նան մարդկայինամբոխի անկառավարելի (զուր չի ասված՝ «տարերային»)վարքը: Վերջապես՝մ կետը(0: -100) նշում է այն վիճակը, երբ ամեն ինչ ամփոփվածէ դարձյալ սուբյեկտի մեջ, սակայն այս անգամ`չար հանճարի,կործանարարկամքի, իսկ օբյեկտը կամ չկա, կամ բոլորովին զուրկ է ինքնուրույնությունից: Ի տարբերությունթվարկված կետերի,որոնք պայմանականեն (թեպետ կոչված են պատկերելու իրական երնույթներ), հաջորդ կետերը արտահայտում են կառավարմանհամակարգիմիանգամայն իրականվիճակները:Այսպես՝ տ կետում (20: 80) կառավարմանարդյունավետություննապահովվածէ սուբյեկտի ն օբյեկայսինքն՝կառատի մասնակցության80:20 հարաբերակցությամբ, վարողի ջանքերնանհամեմատ կարնոր դեր են կատարում(թեն առանց միտումի պարզաբանմանհնարավորչէ եզրակացնելհետագա տեդաշարժիմասին): ռ կետը կայունարար կառավարման դաշտում է (-70: 30), ցուցադրում է սուբյեկտի բարեփոխիչն օբյեկտի կազմալուծիչ ուղղվածությանորոշակիհամադրումը(դարձյալ` միայնփաստիարձանագրումըդեռ բավարարչէ համակարգի տիրապետող միտումը գնահատելու համար): ք կետում (-50, -50) սուբյեկտն ու օբյեկտը հավասարապես մեղավորեն կաթվածահար --

վիճակի համար: Վերջապես գ կետում (Է70: -30) կառավարման համակարգի ամբողջությունը բնութագրվում է օբյեկտի բարերար մասնակցության (70) ն սուբյեկտի վնասակար մասնակցության (30) հարաբերակցությամբ:

ներհա

պահանջումէ Արդ՝վերլուծության տրամաբանությունը պարզաբանումիցանցնել մակարգայինփոխկապակցվածության այսինքն՝կառավարման համակարգիշարժուն(դիփոխլրացմանը, նամիկ)հատկանիշների ուսումնասիրությանը: Դարձյալ դիմենք ուղղանկյուն կոորդինատներին(տես գծանկար 1.2.2): Ըստ կառավարմանսուբյեկտի ն կառավարմանօբյեկտի փոխադարձլրացման փոփոխության`կարող ենք արձանագրել ութ հնարավորուղղություն ութ վեկտոր: Այսպես` /Ճ8-ն ցույց է տալիս արդյունավետ կառավարմանմեջ օբյեկտի մասնակցության աճը ն, համապատասխանաբար,սուբյեկտի մասնակցության նվազումը: Հակադիր վեկտորը՝ 8Ճ-ն, բնականաբար,հակառակգործընթացներնէ ցուցադրում:Նույն կերպ՝ՃՇ ն ՇՃ, ՇՇ ն քՇ, Ձ8 ն 8ք վեկտորներըհամապատասխանդաշտերում: Վեկտորիներմուծումը,այսինքն`սուբյեկտ-օբյեկտփոխլրացման փոփոխականության մեզ թույլ է տալիս պարհանգամանքը, զելու կառավարմանամբողջականության քննարկվածորակական չորս տեսակների(կամ՝ դաշտերի)ներքին տարբերակվածությունը՝ ն որոշակի շարըստ փոխլրացմանորոշակի հարաբերակցության ժի (ուղղվածության): Արդ՝ ամեն մի դաշտում առկա է յուրօրինակ թյան վիճակ, որտեղ սուբյեկտ-օբյեկտհարաբերակցությունը50:50 է լինում, իսկ երբ հարաբերակցությունըխախտվում է հօգուտ դրանցից մեկի, ապա կառավարմանհամակարգը այլ գոտի է տեղաշարժվում՝ չփոփոխելով իր որակականբնութագիրը: Այդ վիճակները նշանակված են հետնյալ կետերով՝Է (Ւ50: -Է50), Տ (-50: Է50), Ք (-50: -50) ն Բ («50: -50): Արդյունավետ կառավարման դաշտում համապատասխան վիճակը կարող ենք բնութագրել որպես «ներդաշնակ կառավարում»: Իրոք, այս տիրույթում է, որ սուբյեկտի բարենպաստգործողություններըն օբյեկտի դրական, արգասավորուղղվածությունը են: Համակարգի ոչ միայն համընկնումեն, այլե հավասարաչափ ամբողջականության մեջ ամեն մեկն անում է ճիշտ այնքան,որքան հարկավորէ արդյունավետությունն ապահովելուհամար,միաժամանակ՝չզրկելուվմյուսին նույն հնարավորությունից:

հավասարակ

ւ

կառավարում Կայունարար

Արդյունավետ կառավարում `100

Ճ

արեփո- Բարե-

Հավասարակշռության խու Գորի

մների

Բ

Վիճակ

Շ

Տ...

Ձախողման

գոտի

նպաստ Գորի

Ինքնակառ վարմանգոտիՀՀ Թ

Օ

Ինքնա-

Ինքնա-

փլուզման գոտի

փրկության գոտի

:

`

Ցամապարտ թ

վիճակ մեղավորության

վիճակ

Ներդաշնակության

Լ."

Կ

Բ

ՀՀՈրՀանոտ | գոիյան նման

ս

Երերունվիճակ

ք | -100

կառավարում Խափանարար

Կաթվածահար կառավարում

գծանկար1.2.2 Ներդաշնակ կառավարմանվիճակը մարմնավորումնէ Պլատոնից մինչն Հենրի Ֆորդ կրկնվող կարնորագույնմի սկզբունքի՝ «ճիշտ մարդը ճիշտ տեղում». ձնափոխելով`կարող ենք ասել՝ «Ճիշտ սուբյեկտը՝ճիշտ օբյեկտին»:Պատահականչէ, որ կիբեռնետիկայի հիմնադիրՆորբերտ շատ նման մի սկզբունք է Վիները առաջարկել որպես բոլոր սոցիոտեխնիկականհամակարգերի կառավարմանգլխավոր կանոն՝ («Մարդուն՝ մարդկայինը,մեքենային՝ մեքենայականը»|107):1

Ներդաշնակ կառավարմանվիճակից տատանումներըերկու ուղղությամբ են լինում` կա՛մ կառավարողիդերն է աճում ն համակարգը հայտնվում է բարենպաստ գոտում, կա՛մ, ընդհակառակը, մեծանում է կառավարողիինքնուրույնությանչաւիը ն համակարգը գոտի: տեղափոխվումէ ինքնակառավարման Քանի որ չի խախտվումհամակարգայինամբողջությունը՝արդյունավետկառավարման ընդհանուրբնույթը, մեր գործածածանվանումները,կարծում ենք, լիովին հիմնավորվածեն: Այսպես,թեաճում է սուբյեկտիդերըն նվազումօբպետ բարենպաստ գոտում յեկտինը,սակայնանւոոփոխէ սուբյեկտի գործողություններիբարենպաստ,դրականուղղվածությունը.սուբյեկտը մեծացնումէ իր մասնակցությանչափը, որպես կանոն, ժամանակավոր,որոշակի խնդիրներլուծելու նպատակովպ̀ահպանելովներդաշնակվիճակին վերադառնալումիտումը, այլ կերպ ասած՝ վճռորոշ է ՃԼ վեկտորը: Օրինակ, երբ նորանշանակվարչապետըկառուցվածքային ն կադրային փոփոխություններէ կատարում, այդ քայլով ն այդ փուլում խիստմեծացնելովիր պատասխանատվությունը, ապա դա է, այլ միջոց՝ կառավարման ոչ թե ինքնանպատակ արդյունավետությունը բարձրացնելուվ̀երստին ներդաշնակկառավարման վիճակին վերադառնալով: Ինչ վերաբերումէ ինքնակառավարման գոտուն, որ կարողենք նան անվանել«իդեալական ապա սա այն վիճակն կառավարում», է, որտեղ սուբյեկտի անմիջականկառավարչականներազդեցությունը միտումունի ավելի ու ավելի միջնորդվածդառնալու: Դա է հենց «մարդ տեխնիկա» համակարգիզարգացման գլխավոր միտումը, այն է՝ «սուբյեկտ միջոց առարկա»հարաու կարողություններն բերակցությանմեջ սուբյեկտի նպատակներն աստիճանաբար առարկայանում, փոխանցվում են միջոցին, ն վերջինս ավելի ու ավելի ինքնուրույն է գործում իրականացնելով, անշուշտ, սուբյեկտինպատակադրումները: Նույնն է սոցիալականհամակարգերիառումով. ինչպես հայտէ, նի բարձր մակարդակիղեկավարըաշխատանքայինօրվա ընթացքում անձամբկարող է կառավարելսահմանափակ քանակով ենթակաների,ուստին նա իր կառավարչական լիազորությունների մի մասը արտոնում է միջին Ա ստորինմակարդակիղեկավարներին: Այս կերպ՝ պետականկառավարմանհամակարգում.բարգավաճ երկրներումբարձրագույնմակարդակի(քաղաքական)ղեկավարությանանմիջականդերըտնտեսության գործաարդյունավետ ռությանմեջ նվազումէ: -

--

-.

Այսպիսով,որքան ներդաշնակեն միմյանցլրացնում սուբյեկտն օբյեկտը,որքան կարգավորվածէ նրանցիցամեն մեկի անելիքը, այնքանուժեղանում է ներդաշնակվիճակիցինքնակառավարմանն անցնելու միտումը, այսինքն` ցայտունէ դրսնորվումԼՑ վեկտորը: Այնուհանդերձ,մերթ ընդ մերթ ուժեղանում է հակադիր՝ՅԼ վեկտորը. նախ, սուբյեկտի դերը երբեք չի կարող իսպառ վերանալ (այս իմաստով՝Ց կետը պայմանականնշանակում է), բացի այդ՝ կառավարմանհամակարգիարտաքին ն ներքին միջավայրիփոփոխությունների, զանազան հանգամանքների առկայությամբ հարկ է լինում սուբյեկտի միջամտությանմեծացման:Համակարգը տեղափոխվումէ «ներդաշնակ»,այնուհետն՝ «բարենպաստկառավարման» գոտի. այդ տեղաշարժի ձները տարբեր են` «ռեյգանոմիկայի» կամ «թետչերիզմի» պես տնտեսականքաղաքականության արմատականփոփոխություններից,ՌուսաստանիԴաշնության վարչատարածքայինկառավարմանպուտինյանկտրուկ վերաձնումներիցմինչն պետականհեղաշրջումներն միահեծանկառավարմանռեժիմիհաստատում: Կայունարարկառավարմանդաշտում սուբյեկտի բարեփոխիչ գործողություններըհավասարակշռելովօբյեկտի քայքայիչ ուղղվածությունը՝գոյացնումեն «հավասարակշռության վիճակը»:Սա, ինքնինհասկանալիէ, այդքան կայունչի կարողլինել, ինչպես ներդաշնակության վիճակը. կա՛մ հաղթում է կառավարողիկամքը, առաջատար են դառնում նրա նպատակները,ուստի ն համակարգը տեղափոխվումէ «բարեւոխումներիգոտի», կա՛մ հաղթում է օբյեկտը, ն համակարգըհայտնվում է «ձախողմանգոտում» (այսինքն` կայունարարկառավարումըձախողվումէ): Գամապատասխանաբար՝այստեղ ցանկալի է ուժեղացնել Տճ վեկտորը ն, ընդհակառակը,ՏՇ վեկտորի ուժգնացումըպիտիահազանգիվիճակի հասկացություվատթարացմանմասին:Ի դեպ, «բարեփոխումներ» նը, որ դարձյալ սովորաբարգործածվում է առանցճշգրտման, է փոխել` նշանակում է, որ կառավարմանսուբյեկտին հաջողվել բարեփոխել օբյեկտի բացասական,հոռի ուղղվածությունը. այս իմաստովսխալ է խոսել բարեփոխումներիմասին արդյունավետ կառավարմանդաշտում(քանի որ օբյեկտի վարքնարդենդրական է կողմնորոշված): Կաթվածահարկառավարմանդաշտում կարող ենք առանձվիճակը», նացնել, այսպես կոչված՝ «համապարտմեղավորության երբ համակարգի արդյունավետ գործառության,կազմալուծման համար սուբյեկտն ու օբյեկտը երկուստեք ն հավասարապեսեն մեղավոր:«Կործանմանգոտին» (ՔԾ վեկտորիուժեղացումը)սուբու

յեկտի վնասակարգործողություններիվճռորոշ դերն -է բնութագոտին» արտահայտումէ օբյեկտի գրում, իսկ «ինքնափլուզման քայքայմանանկասելիընթացքը(ՔՇ վեկտորը),որի համարարդեն սուբյեկտիներազդեցությունընվազողդեր է խաղում: օբյեկտի Խափանարարկառավարմանդաշտում կառավարման դրականուղղվածությանն սուբյեկտի վնասակարգործողությունների յուրօրինակհավասարակջշռությունը կարելի է անվանել«երերուն վիճակ». այստեղ օբյեկտը դեռ «դիմադրում է» սուբյեկտիխափանարարգործողություններին:Եվ եթե, ինչ-ինչ հանգամանքների է բերումով, դա հաջողվում է, ապա համակարգըտեղափոխվում գոտի» (տիրապետումէ ԷՑ վեկտորը):Ասենք՝ «ինքնափրկության աղտոտվածբնական միջավայրնէ ինքնամաքրվում,հիվանդն է ապաքինվում՝իր ներքինուժերի շնորհիվ,շուկան է ինքնակարգավորվում ն այլն: Իսկ եթե, ընդհակառակը, սուբյեկտինէ հաջողվում իր գործելակերպը պարտադրել,ապա կառավարման համակարգը հայտնվումէ «ավերմանգոտում»(գերիշխումէ ԲՕ վեկտորը):

Այսպիսով,կառավարմանամբողջականության վերլուծությունը հնարավորությունէ ստեղծում փաստորենմոդելավորելու համակարգի որակական վիճակները ե դրանց կառավարման բազմազան խնդիրներիլուծման եղանակները:Կառավարմանվիճակի մասին որնէ եզրակացություն անելուց ն որոշակի քայլ կատարելուց առաջ հարկավորէ ճշտել, թե ո՛ր դաշտում է գտնվում համակարգը,այդ դաշտիհատկապեսո՛ր հատվածում,ն ո՛րն է գերիշխող միտումը(փոփոխություններիվեկտորը): Ակնհայտէ, օրինակ, որ ձախողմանգոտուց մեկենանհնարինէ անցում կատարել բարեփոխումներիգոտի. բարեփոխումների նպատակադրումունեցողը սկզբնապեսպիտի հավասարակշռության վիճակինբերի համակարգը, այսինքն՝նախնվագեցնիօբյեկտի կազմալուծիչ միտումները,ապա՝ ստեղծի դրական ու բացան նոր միայն սականմիտումներիմոտավորհավասարազորություն, փորձիուժեղացնելուամբողջ համակարգիբարեփոխմանուղղվածությունը: Նույնը վերաբերում է համակարգայինփոփոխություններին (նորից արձանագրենք, որ «համակարգայինփոփոխություններ» ցուքյունը ես գործածվում է առանց հստակ ձնակերպումների): Մասնակիշտկումներով անհնարինէ, ասենք, խափանարար կառավարման դաշտից անցնել արդյունավետ կառավարման դաշտ. դա հնարավորէ միայնկառավարման սուբյեկտիդիրքորոշ-

երի

գործունեության արմատականշրջմամբ (բացասականից՝ դրական): Բացի դա, փոփոխություններկատարելիսհարկավորէ հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ ամեն մի փոփոխությունունակ է էապես ազդելու ամբողջ համակարգիվրա: Այլ կերպ՝ամբողջականության ըմբռնումըպահանջումէ ամեն մի նորամուծությունքննարկել ու գնահատել ոչ միայն տվյալ քայլով անմիջաբարակնկալվող տեղաշարժի,այլն ամբողջհամակարգումկատարվելիքիառումով: Կառավարման ամբողջականությանսկզբունքը խախտելու դեպքում,հնարավորէ, որ համակարգի այս կամայն հատվածային բարեհաջող փոփոխությունըընդհանուր առմամբ բացասաբար անդրադառնաամբողջհամակարգիգործառությանվրա: Դրանում կազմակերկարելիէ համոզվելինչպես առանձինտնտեսավարող պությանձախողման,այնպես էլ ամբողջպետականվիթխարիհամակարգի կործանման օրինակով. վերջինիս պատմականորեն առավել թարմ օրինակը ԽՍՀՄ փլուզումն է գորբաչովյան «վերակառուցման»հետնանքով: ման ն:

Կառավարմանհամակարգի ամբողջականությունից ելնելով՝ մասնավորակարող ենք պարզաբանելսուբյեկտիգործելակերպը, պես` ճշտել, թե ղեկավարման ավանդաբարառանձնացվողերեք ոճերից (ժողովրդավարական,միահեծան,բարձիթողի)որն է ցանկալի տվյալ իրավիճակումգործադրել: Քանիոր արդյունավետկառավարմանդաշտում համակարգի ապահովվումէ սուբյեկտին օբյեկտի երկամբողջականությունն կողմանիդրականլրացմամբ,ապա այստեղ գերադասելիէ ժողովրդավարականոճը: Միահեծանոճին հակված սուբյեկտն անցանկալիէ հատկապես բարենպաստգոտում, որովհետնհամակարգիգործառության մեծացրած մեջ սեփական մասնակցությունըժամանակավորապես սուբյեկտը, այդ ոճի դեպքում, սովորաբարտրամադրված է լինում ն բռնակալական միամրապնդելու իր իշխանությունը նույնիսկ տումներ է դրսնորում: Կայունարարկառավարմանդաշտում, ամենայն հավանականությամբ,հենց միահեծանոճն է հաջողությանգրավականը,այլ ոչ ժողովրդավարականը: Բարձիթողիոճի ղեկավարումնէլ, ինչպես արդեն նշել ենք, դաշկառավարման ցանկալիէ (առավելանվնասէ) խափանարար տում:

Մեկ օրինակ նս, թե քննարկվածմոտեցումը ինչպեսկարելի է գործադրելկառավարմաննառնչվողմասնավորխնդիրներիպար30

զաբանման համար: Տեսության մեջ ընդունված է բախումները (ֆունկ(կոնֆլիկտ) տարբերակելերկու տեսակի՝ կառուցողական ընդսմին՝դրանց բացատրությունը ցիոնալ) ն միշտչէ համոզիչ: Մինչդեռբերված գծապատկերըպարզիցէլ պարզ դա ներկայացնում է. կառավարմանսուբյեկտի ն օբյեկտի միջն կառուցողական կարող է համարվելայն բնույթի բախումը, որը նպաստավորէ համակարգիընդհանուրվիճակիբարելավմանհամար: Ակնհայտէ, որ այդպիսիքեն այն բախումները,որոնք դրսնորվումեն կայունարար ն խափանարարկառավարմանդաշտերում,եթեհամակարգի տեղաշարժիմիտումներըբնորոշվումեն ՇՃ ն Օ8 վեկտորներով: Հակառակ պարագայում, այսինքն ՃՇ ն 8Օ վեկտորների ուղեկցությամբ,այդ բախումներըստանում են ապակառուցողական բնույթ. դրանքիջեցնում են համակարգիորակականմակարդակը`համապատասխանաբար տանելով ձախողմանն գոտիներ: Իսկ արդյունավետու կաթվածահարկառավարման առհասարականհիմն է բախումներարձանագրելը(եթե, իհարկե, «բախում» հասկացություննըմբռնումենք համարժեքորեն՝որպես կողմերիմիջն շահերի ու գործողություններիհակամարտություն): Կառավարմանամբողջականությունըկարելի է, այսպիսով, դիտարկել որպես կառավարմանհամակարգի կառուցման ու գործառության հիմնարարկազմակերպականսկզբունքներիցմեկը: Դա ապահովելու համար անհրաժեշտ են ոչ միայն որոշակի առարկայականպայմաններ, այլն իրենց` կառավարիչներիորոշակի մտածելակերպ: նկատի ունենք այն, որ ամբողջականության ըմբռնումը ամենից առաջ աշխարհայացքայինկրթվածության խնդիրէ: Եթե կառավարիչը սոսկ նեղ մասնագիտացում ունի, ապա նրա համարդյուրինչէ ամբողջականության ապահովումը:Իհարկե,լավ պատրաստվածմասնագետըսկզբունքորենպատկերացումունի իր աշխատանքիմասին, որպես ներքնապեստրոհվածամբողջուու ժամանակայինառումով միմթյան, այսինքն`տրամաբանորեն յանց կապվածգործողություններիմի համախումբ:Սակայն իրական կյանքում, կառավարչականընթացիկգործունեությանմեջ, հատկապեսփիլիսոփայական-աշխարհայացքային թերատության հետնանքովէ, որ ամենալիարժեքմասնագետնանգամ կառավարման ամբողջությունը է այս կամ այն նեղացնում-սահմանափակում գործառույթով:

Աաաա ցողական,

ավերմա դաշտերո

Այստեղպիտիփնտրել կառավարաբանական բոլոր այն մոլորություններիարմատը,որոնց հեղինակներըփորձել են ապավինել լոկ մեկ.գործոնի՝ լինի թեյլորյան «Ժամանակայինմիավորների» որոնումը, թե «մարդկային հարաբերությունների» բարելավման սնեռուն գաղափարը:Այստեղէ նան այն երնույթիարմատը,որն «անԱդամՍմիթըշատ դիպուկէ բնութագրելորպեսբարեփոխիչի միտ ինքնավստահություն»|225,էջ 230), պատմությանընթացքում բազմիցսկրկնվածայն իրավիճակը,երբ ամենաբարիմղումներով սկսող առաջնորդ-նորարարըվերածվումէ մանրախնդիր,անհանդուրժող բռնակալի:

Միով բանիվ` կառավարմանհամակարգերիգործառությանն զարգացման վերլուծությունը համակարգի ամբողջականության դիրքերիցշատ խոստումնալիցու հեռանկարայինէ թե՛ կառավարման ընդհանուր տեսության, թե՛ առանձինհարցերիքննարկման համար:

ԱՅ. Կառավարումըորպես միջնորդավորում Արդենքննության ենք առել կառավարմանհիմնականգործառույթների փիլիսոփայականվերլուծության հարցը, պարզաբանել նան կառավարման ամբողջականության սկզբունքը:Վերջինս,որպես փիլիսոփայական հետազոտության մեթոդաբանական սկզբունք, պահանջում է ուսումնասիրել իրավիճակըըստ կառավարման սուբյեկտի ն կառավարմանօբյեկտի փոխադարձլրացման առկա տեսակի,դրա փոփոխությանտիրապետողմիտումի ն հաջորդկարնոր այլն: Սուբյեկտ-օբյեկտայինփոխհարաբերության սկզբունքըմիջնորդավորումնէ, ինչը պայմանավորվածէ բուն կառավարմանգործընթացիէությամբ: Կառավարման գործընթացը կարելի

կերպ՝

է պատկերել հետնյալ

՛Նպատակադրում »

Ազդեցության Կառավարման Կառավարման Է-» սուբյեկտ

Ւ-»

միջոց

օբյեկտ

Արդյունք

Եթե կառավարողնունակ լիներ իր նպատակադրումը:ուդղակիորենիրականացնելու(այսինքն՝գործեր«նպատակադրում---» արդյունք» ուղղակի անցումը), ապա նա կարիք չէր ունենա կառավարմանօբյեկտի վրա ներազդելու: Կառավարումըսկսվում» է այն պահից,երբ-որնէմեկըինչ-որ գործ անձամբանելու փոխարեն (անձամբ անելիս կառավարում, որպես սուբյեկտ-օբյեկտային փոխազդեցության տեսակ, առհասարակ գոյություն չունի), դա հանձնարարում է մեկ ուրիշին: Այլ կերպ ասած, կառավարման սուբյեկտը օբյեկտի կարիքն ունի հանուն իր սեփականնպատակադրումներիիրականացման: Կառավարմանայդօրինակ բնույթը, այսինքն` կառավարման գործընթացումմիջնորդավորմանանխուսափելիությանհանգամանքը տակավինԱրիստոտելնէ հստակորենարձանագրել:Շարադրելով ստրկական աշխատանքիանհրաժեշտությանիր նպատակաբանական (տելեոլոգիական)հիմնավորումը՝նա, ի թիվս այլ փաստարկների,նշում է. «Եթե ամեն մի գործիք ունակ լիներ ինքնուրույն կատարելու իրեն բնորոշ աշխատանքը՝ըստ նրան տրված հրամանիկամ նույնիսկ կանխելովհրամանը, ապա ո՛չ ճարտարապետը բանվորների կարիք կզգար, ո՛չ էլ տերերին ստրուկներ հարկավորկլինեին» |86, էջ 381): Միջնորդավորման գործունեությունը, այսինքն` ուրիշի վարքի կառավարումը, ընդհանուր հետազոտական խնդիր է բազմաթիվ գիտությունների համար, այնպես որ դրան նվիրված հոգեբանական, սոցիոլոգիական, տնտեսագիտական, մանկավարժական, ճարտասանական, կառավարաբանական ծավալուն գրականություն կա: ճիշտ է, բուն «միջնորդավորում» հասկացությունը չի առանձնացվում(դարձյալ`երնույթի փիլիսոփայականթերի պարզաբանումնէ պատճառը),այլ գործածվումէ «կառավարմանմեթոդներ»-ը: Վերջինս, ըստ մեր հայեցակարգի,հենց բնորոշում է միջնորդավորման տեսակներըմասնավորգիտականճանաչողությանասպարեզում: Կառավարման մեթոդներնընդունվածէ տարբերակել տնտեսականի, վարչակազմակերպականին սոցիալ-հոգեբանականի Թ3, էջ 190-204): Ավելի մանրամասն`դրանք կառավարողիիշխանական լծակներն են՝ հարկադրանքը,վարձատրությունը,հեղինակության ն անձնականօրինակի ուժը, համոզումը, ավանդույթը ն այլն: Միջնորդավորման՝ օբյեկտի վրա ներազդեցության միջոցների դասդասմանուրիշ հիմքեր էլ են հնարավոր՝ըստ տնողության(եր....

կարատնկամ կարճատն, անփոփոխկամ անցողիկ), ձնայնացման աստիճանի(խստիվ ձնակերպվածկամ. հեղհեղուկ, իրավական կամ բարոյական),հաղորդման եղանակի (ուղղակի կամ անուղղակի,խոսքայինկամ ոչ խոսքային),հիմնավորվածության բնույթի (տրամաբանականկամ հուզական) ն աստիճանի, շահամիտման նայլն: տեսակի,հրատապպահանջմունքի Անտարակույս,սուբյեկտ-օբյեկտփոխհարաբերության միջնորդավորմանմասնավորգիտականմոտեցումներըարժեքավորեն փիլիսոփայականվերլուծության համար, սակայն վերջինսիր յուրահատկություննունի: Ի՞նչ կերպ է կառավարմանօբյեկտը (անհատ կամ հավաքական) ընկալում ն իմաստավորումիր հանդեպ գործադրվող ներազդեցությանայս կամ այն միջոցը: Ի՞նչ կերպ են միմյանց հարաբերակցում այդ միջոցն ու օբյեկտի իմաստային ոլորտը (նպատակները, կենսական արժեքները, դիրքորոշումը ն այլն): Որքանո՞վէ ներդաշնակգործադրվածմիջոցը օբյեկտի սեփական նպատակներին,ուստի ն` որքանո՞վէ հիմնավորվածու նպատակահարմարհատկապեստվյալ միջոցի գործադրումը: Եվ այս հարցերիհանրագումարը՝ որքանո՞վէ արդյունավետայդօրիայսինքն՝որքանովէ արդյունավետկառանակմիջնորդավորումը, վարումը: Հիշեցնենք կառավարմանփիլիսոփայականդիտարկմանբուն փոխհարաբերուէությունը. կառավարումըսուբյեկտ-օբյեկտային թյան մի ուրույն տեսակ է, երբ կառավարողսուբյեկտըձգտում է ազդել կառավարվողօբյեկտի վրա, ուղղորդել նրա վարքը միանԱսելով փոխհարագամայն որոշակինպատակիիրականացմանը: բերություն՝ մենք ընդգծում ենք սուբյեկտ օբյեկտ հարաբերության երկկողմանիբնույթը, այլ կերպ ասած՝ կառավարմանօբյեկտի՝ մարդուկամ մարդկանցխմբիսուբյեկտայինհատկանիշը,ընդ որում` երկու իմաստով: Նախ՝ հետադարձկապի առկայությունը, երբ ենթականինքը որոշակիորենազդում է ղեկավարիվրա, երկրորդ՝օբյեկտըինքը հանդեսէ գալիս որպեսգործունյասկիզբ՝ արդեն գործադրելովաշխատանքիմիջոցներ,ազդելովաշխատանքի իրաառարկայիվրա, հետամուտ լինելով որոշակինպատակների --

կանացմանը:

,

Տեսական ու գործնականմեծ արժեք ունի հետադարձկապի կապը կարող է լինել ենթակաուսումնասիրությունը:ՎՂետադարձ դրսնորում կառավարողիհանդեպ. ների որոշակի վերաբերմունքի այդ հակադարձիշխանական կախվածությունըորոշ հեղինակներ անվանում են «ենթակաների իշխանություն»|33, էջ 306. 177, էջ 465|: Պակաս կարնորչէ բուն կառավարչականխնդիրը,այն է՝ ազ34

|

.

դելով կառավարվողօբյեկտի վրա, ինքը՝ կառավարողսուբյեկտը, որքանո՞վէ հաշվի առնում կառավարվողիսուբյեկտայնությունը: Այս առումով վերը հիշատակեցինքկառավարմանհոգեբանների «արձագանքի անորոշության օրենք», ըստ որի՝ ձնակերպած միննույն կառավարչականազդեցությանըտարբերմարդիկ նճույն արձագանքումեն տարբերկերպ մարդըտարբերիրավիճակներում |205,էջ 7): Սրա ըմբռնումըկառավարչիգործունեությանըճկունություն է հաղորդում.եթե նա որնէ աշխատողիհամար ընտելացելէ միջոց գործադրել,ասենք՝վարձատրմանգորիբրն կառավարման ծոնը, ապա չի նշանակում,թե այն մշտապեսգործելու է ն արդյունավետ է լինելու. մարդիկփոխվում են, փոխվումէ նրանցվերափոփոխվումեն բերմունքըդեպի աշխատանքը,ղեկավարությունը, ու ակնկալիքներն պահանջները: Սա կարելի է մեկնաբանելնան կառավարողիառումով. չէ՞ որ փոխվում են նրա իսկ պատկերացումներըենթակայիաշխատանքային կարողությունների,բարեխղճության, պատասխանատվության չափի մասին: Այլ կերպ ասած՝ կառավարմանըմբռնումը որպես սուբյեկտ-օբյեկտային փոխհարաբերությանտեսակ, քննարկ-

վող առումով նշանակում է, որ, առաջին՝ ոչ միայն կառավարողնէ ազդում կառավարվողիվրա, այլն հակառակն է տեղի ունենում ն,

երկրորդ՝բուն այդ փոխազդեցությանընթացքումու դրա շնորհիվ փոփոխություններեն կրում երկուսն էլ, այսինքն` արձագանքի անորոշությունըիրականումերկկողմանիիրողությունէ: Փիլիսոփայականկարնոր արժեք ու միաժամանակգործնական մեծ նշանակությունունի հոգեբաններիձնակերպածմեկ այլ սկզբունք, որը բխում է, այսպեսասած՝«ընկալմանանլիարժեքության»օրենքից,այսինքն՝արդարացիարձանագրված այն իրողությունից, որ ոչ մեկըմյուսին(այդ թվում`ղեկավարըենթակային)չի կարող ճանաչել այնքան հավաստի,ինչը բավարարլինի տվյալ մարդու մասին վերջնական կարծիք կազմելու համար: Դա անվանվել է համընդհանուրտաղանդավորությանսկզբունք, այն է՝ «չկան անընդունակ մարդիկ, կան մարդիկ, ովքեր իրենց գործով չեն զբաղվում» |205,էջ 8|: Սա, իհարկե, նոր ըմբռնումչէ. ամեն մեկն իր գործով զբաղվելու կարգախոսը կառավարման ոսկի կանոններիցմեկն է՝ Պլատոնից մինչն Հենրի Ֆորդ («ճիշտ մարդը՝ ճիշտ տեղում»): Կառավարչի գործունեությանըայն դարձյալ հաղորդումէ անհրաժեշտ ճկունություն,եթե իհարկենա գիտակցումէ, որ ենթակայիկատարած սխալի մեջ իր սխալը նույնպես կա, քանի որ ենթականչի

որում վերստինբախվումենք քանիցսքննարկվածմի խնդրի՝ Այստեղ սեփականկարգավիճակըու անելիքը, այլ ճրա ղեկավա-

Ը"

«արդյունավետկառավարում»հասկացության ըմբռնմանճշգըրտմանը: Խոսքը հատկապեսարդյունավետկառավարմանմասին է, այլ ոչ՝ կառավարման արդյունավետության. վերջինսմիանգամայն հստակ տնտեսագիտական մեկնաբանումունի ն չափելի է ծախսերի ն օգուտի հարաբերակցությամբ|221, էջ 581-582): Այնինչ «արդյունավետկառավարումը»որակականբնույթի հատկանիշ է, ն այդ հասկացությանճշգրտումը նան բուն կառավարման տեսության զարգացման արգասիք է: Անգլիալեզու գրականությանմեջ դա դրսնորվել է «ԾՄՇՇԱԿ6ՈՇՏՏ» ն «6էՈՇլԹոօյ/» տարբերակմանձնով, ինհասկացությունների չին ռուսագիրհեղինակներնառաջարկումեն «ք637ՃԵՐՅՂՅԹՒՕՇՀԵ» ն «5ֆճառրտտաօօւ» համարժեքները:Առաջինը բնութագրում է կազմակերպությաննպատակներիիրականացումը,ըստ Փիթեր Դրաքերի՝պիտանի(«ճիշտ») իրերի արտադրությունը(«ժօլոց էհ6 իրերի ճիշտ ոցհէ քոցտ»), իսկ երկրորդը բուն այդ («Ժօլոցփ/ոցՏոցհթ) (177, էջ 48): արտադրությունը Հայերենըլիուլի մեզ հնարավորությունէ ընձեռումարտահայտելու այդ տարբերակումը՝«արդյունաբեր» ն «արդյունավետ» ածականներիշնորհիվ. առաջինըբնորոշում է հենց «ճիշտ» իրերի արտադրությունը՝արդյունք բերելը, օգտակարլինելը, շահեկանությունը, իսկ երկրորդը՝ճիշտ, տեղին,պատշաճ արտադրելը: Այս կերպ՝ արդյունաբեր է կառավարմանամեն մի տեսակ, եթե ապահովում է արտադրանք(ծառայությունների մատուցում), իսկ արդյունավետ է այն կառավարումը,որտեղ կարող ենք արձանագրել միջնորդավորմանառավելագույննպատակահարմարություն: սուբյեկտ օբյեկտ փոխհարաԱյսինքն՝արդյունավետությունը բերությանմիջնորդավորմաններքին, որակական բնութագիրնէ, դրսնոգործադրվողմիջոցի ն կառավարվողիներդաշնակության որոշակի րումը: Որքան ավելի ներդաշնակեն միջնորդավորման է կառատեսակըն օբյեկտիբնույթը,այնքանավելի արդյունավետ վարումը: Հետնաբար, հանուն արդյունավետկառավարման ման, կա՛մպիտիգտնվի կառավարվողիհամարառավել իմաստալից ընկալվող միջոցը, կա՛մ գործադրվողմիջոցը պիտի իմաստավորվի կառավարվողիկողմից: Կառավարողնարդյունավետկառավարում ապահովում է ոչ թե ինքնին գայթակղիչաշխատավարձով,. ոչ թե ենթակայինհարկադրելովկամ սեփականհեղինակությամբ --

ապահո

միջոցըկառավարվողիիմաստային ճնշելով, այլ առկա առավելագույնսներդաշնակելով: Ընդհանուր բնույթի այս դրույթը կարող ենք որոշակիացնել Իսկ քանի որ կառավարման՝ ըստ բնութագրական իրավիճակների: փոխհարաբերությանայդ ուրույն միջնորսուբյեկտ-օբյեկտային դավորմանմեջ վճռորոշօղակը սուբյեկտն է, հենց նրա նպատակադրումներն են, ի վերջո, ուղղորդում կառավարմանամբողջ համակարգը, ապա միջնորդավորմանփաստացի կարգավորման ըն-

աշխարհ

ճիշտ կլինի դիտարկել սուբյեկտի ռազմավարությանտեսանկյունով: Արդ՝կարելի է առանձնացնել հետնյալ հինգտեսակները: թացքը

միջնորդավորման կարգավոր

Առաջին՝կառավարողըձգտում է իրականացնելիր ճպատակները՝ լիովին անտեսելովկառավարվողինպատակները,նույնիսկ առհասարակմերժելով նման նպատակներիգոյությունը: Այս միջհամանորդավորումըբնորոշ է տեխնոկրատական կառավարման կարգերին,որտեղ օբյեկտի վարքը անվերապահորենենթարկված է տեխնիկատնտեսական հրամայականին,իսկ կառավարողըորնէ որակականտարբերություն չի տեսնում մարդ-օբյեկտին գործիքօբյեկտի միջն: Ըստ հունահռոմեական աշխարհայացքի՝կան անշունչ կամ համր գործիքներ(ոտեսոծոխո տսխոտ),շնչավոր կամ անբարբառգործիքներ(ոտենոճոխո ՏՅՈԽ068/Թ)՝անասուններ,ն կան խոսողգործիքներ(ոտենսոծոխոԿօ0օՅԹ)՝ ստրուկներ:

Միջնորդավորման երկրորդտեսակնայն է, երբ կառավարողը ձգտում է իրականացնելիր ճպատակները՝ խոչընդոտելովկառավարվողի նպատակների իրականացումը:Իբրն մտածելակերպու գործելակերպ՝այս ռազմավարությունը նախորդից«առաջադիմական» է, քանի որ աշխատողը ոչ թե «խոսողգործիք» է, այլ սեփական նպատակ ունեցող, այսինքն` սուբյեկտային հատկանիշով օժտված օբյեկտ: Կառավարողիխնդիրը,սակայն, այդ նպատակները ճնշելն է, քանի որ դրանք վնասակարեն համարվում,ինչն էլ արվում է հարկադրական եղանակներով: կառավարման Այդպիսին էր խորհրդառուսական համակարգը պետական ապարատիցմինչն առանձին կազմակերպությանկառավարում. դրա գլխավոր սկզբունքը փաստորենյուրատեսակ «մեղավորության կանխավարկածն» էր, այն է՝ խորհրդայինշարքային քաղաքացին հոգում է միայնգլուխ պահելու, պետությանըխաբելումասին, ուստի նրան հարկավորէ ամեն կերպ վերահսկելն ոչ մի դեպքում չվստահել:

Տեխնոկրատականն հարկադրականկառավարմանեղանակները բնավ էլ չեն վերացել, մարդկայինգործոնիուղղակի կամ վարագուրվածթերագնահատումըհաղթահարվածչէ շատ ասպարեզներում: Հիշեցնենք, որ ուրիշներինբանի տեղ չդնելը, միայն սեփականկամքն ու ցանկություններըհաշվիառնելըժամանակակից մենեջմենթումբնորոշվումէ որպես«թերի ղեկավարիհամախտաանհանիշ», առհասարակգործարարփոխհարաբերություններին րիր երնույթ. «Երբ մարդիկայլոց չեն լսում, երբ նրանքսիրահարված են իրենց իմացածին,երբ նրանք չարաշահումեն իշխանությունը, ապա նրանքմեծամտանում են» |294,էջ 80): թե գործարարուՄիաժամանակ, քիչ չէ խոստովանությունը, թյան ասպարեզումլայնորեն տարածվածեն կառավարմանմիահեծան (անձնիշխանական,ավտորիտար) ոճը, հարկադրանքի, պարտադրանքի,աշխատողներիհանդեպ անսքող անվստահության, ղեկավարությունիցնրանցմիակողմանին լիակատարկախվածության մեջ պահելու մեթոդները,«ահաբեկչությանու հնազանդության վրա կառուցվածկառավարումը»|159,էջ 277), «բղավոցների ն սպառնալիքներիմիջոցով կառավարումը» |128, էջ 130131, անգամ «երկյուղիմիջոցովկառավարումը»(էհտ"Խյ6-Ե)-(Թ85" Ոճոճցօտծոժ:Ահավասիկմի պերճախոսվկայություն.«Կառավարման ժամանակակիցփիլիսոփայության լույսի ներքո միահեծան կառավարիչները վտանգավորարարածներ են, կամ հաստատ դառնում են այդպիսին: Երկաթե ձեռքով կառավարողներըկազմակերպություններիմեծ մասի համար խոչընդոտներեն, նրանք ունակ չեն իրենց ենթականերիցակնկալելու առավելագույնարտադրողականությունն նվիրվածություն: Դրանք կառավարման թանկարժեք վերապրուկներնեն, որոնց կազմակերպությունների մեծ մասը երկարչի կարողդիմանալ:Այդուհանդերձ, «երկյուղի միջոցով»կառավարումը,որպեսավանդականգործելակերպ,դժվար շատ ասհաղթահարելիէ ու մինչ օրս առկա է գործարարության (67, էջ 3|

պարեզներում»

Երրորդտեսակնայն միջնորդավորումնէ, երբկառավարողը

հնարավոձգտում է իրականացնելիր նպատակը՝միաժամանակ իրակարություն տալով ն անգամ խրախուսելովկառավարվողին՝ նացնելու թե՛ կառավարողինթե՛ իր սերական նպատակները: Սա էր բնորոշ «խթանմանն նախաձեռնության» մինչթեյլորյան աշքաջածանոթչլինելով համակարգին(երբ ձեռնարկատերերը, ամեն կերպ էին փ որձում եղանակներին, խատանքիկատարման խթանել բանվորներին`նրանցից ակնկալելով համապատասխան վարք), որը Թեյլորը համարում էր եղած լավագույնը՝միաժամա:.

նակ բացահայտելովթերությունները(նմանօրինակներկահամակարգերիննույնպես հատուկ), այն Է կառավարվողներըբնավ էլ չեն ընկալումնպատակներինույնացման այդ մղումըն դրսնորում են «չկամությամբաշխատանք»,նվազագույնեռանդ |238): Կառավարման այս համակարգըայլ բանչէ, քան վարքաբանական «սն արկղի» սկզբունքովուղղորդվողկարգավորում.հայտնիէ մուտքը (կառավարողիգործադրածխթանումը),վերահսկելի՝ելքը (կառավարվողիաշխատանքայինվարքը), իսկ արկղի ներսը անհայտ է, չի էլ հե՛տաքրքրումկառավարողին:Սա գործող համակարգ Ե, բավականին արդյունավետ ոչ միայն գործարարության որոշ ոլորտներում, այլն հաղորդակցական զանազան իրադրություններում՝ «բժիշկ հիվանդ», «հրամանատար շարքային» ն այլն: Այդուհանդերձ,նպատակներին ակնկալիքներիաններդաշնակությունն այստեղ անխուսափելի է, որովհետնբացակայումէ փոէ, ն խթախադարձվստահությունը:Սա հսկողականկառավարում նումը հսկելու նպատակունի, այլ ոչ թե կառավարվողներին ցուցաբերվողվստահությանձն. է: Քանի դեռ մենք մարդուն լոկ խթանումենք, առանց մասնակիցդարձնելուկազմակերպության նա անհաղորդէ մնում դրանց,ավելի ընդհանուրնպատակներին, է ստույգ` ընկալում սոսկ իր ստացած վարձատրության տեսակետով: Փաստորեննույն «չկամությամբաշխատանքն»են արձանագրում ժամանակակիցհեղինակները,երբ բնորոշում են կառավարողների ակնկալիքների ն կառավարվողներիիրականվարքի անհամապատասխանությունը. «Մարդիկկատարում են ոչ թե այն, ինչ է ղեկավարն պահանջում, այլ այն, ինչը նա վերահսկումէ ու վարձատրում»|358,էջ 19): --

--

Չորրորդտեսակի միջնորդավորմանժամանակկառավարողը ձգտում է իրականացնելն՛ իր, ն՛ կառավարվողների նպատակները: Սա միջնորդավորման այն ռազմավարություննէ, որ գործամեդրում է ժամանակակիցմասնակցողական (պարտիսիպատիվ) նեջմենթը՝«արտադրական դեմոկրատիայի» տարբերձները, «եռակողմ բանակցությունները»,«աշխատանքիհումանիզացման»զանազան միջոցառումները, «առողջացման-համապատասխանեցման» ծրագրերը, «վստահության սկզբունքի» կիրառությանեղանակներըն այլն: Դա է փաստորենճապոնական«որակի խմբերի» գործունեության գլխավոր սկզբունքը, առհասարակհարավասիականորոշ '

մօ ըօչ ի դեպ, տարասականբառախաղիտպավորիչօրինակէ. ''Քօօք|6 Բնագիրը,

մօ աճ

1ի6 52067 6քօծր5, Եսէ ահՅէ էհօ 16446: 1ՈՏքօօէ5 ճոմ /օա2ՐՄ5".

երկրներիկառավարմանհամակարգերիարդյունավետգործառության հիմքը: Այստեղկազմակերպությունները հատուկ ուշադրություն են հատկացնումնպատակներիմիասնականությանհիմնավորմանը, սերմանում են, այսպես կոչված, «ընդհանրության(կորպորատիվ)ոգին» (օՏքու մօ Շօոքտ): Զանազանմակարդակիկառավարիչների առջե իբրն ռազմավարականխնդիր է դրվում կառավարողներին կառավարվողների նպատակների ցուցադրումը: Այդօրինակգործելակերպնէ բնորոշ արդյունավետկառավարող քաղաքական առաջնորդներինու պաշտոնատարներին: Այն դրսնորվումէ նան այլ ասպարեզներում՝ «ծնող-- զավակ», «ավագ կրտսեր» արդյունավետ կարգավորման մեջ ն այլուր: Մասնակցողականության շնորհիվ կառավարման համակարգերի գործառության մեջ կողմերի նպատակներիներդաշնակության ապահովումը արդյունավետկառավարմանառավել խոստումնալից, հեռանկարայինուղղությունն է: Որոշ տեսաբաններկառավարմանհարացույցիփոփոխությունը հատկապեսնրանում են տեսնում, որ սոսկ հրամաններարձակող ու անվերապահկատարումպահանջող ավանդականկառավարչինփոխարինելուէ գալիս համամասնակցությանհակված կառավարիչը. «Կառավարողնունակ պիտի լինի ներկայացնելու բոլոր աշխատողների համար ընդունելի հեռանկարը,օգնելու նրանց տեսնել հիմնախնդիրնամբողջությամբու համատեղ աշխատելու դրա լուծման վրա» 1120, էջ 7211: «Մարդկայինռեսուրսների», «մարդկայինկապիտալի»,«կազմակերպականվարքագծի» տեսաբաններըգործածում են «նվիրվածություն կազմակերպությանը» (օոց8ուշՁեծոճ| Շօտունոճոծ հասկացությունը՝բնութագրելուհամար,թե որքանովեն աշխատաու պատնպատակներին կիցները«հավատումկազմակերպության րաստ են դրանք կենսագործելու,որքանով են ցանկանումմնալ կազմակերպությունում»|344, էջ 73) Ոմանք խոսում են անգամ «կառավարչականհեղափոխության» մասին` նկատի ունենալով անցումը «վերահսկողությանը ուղղված» մոտեցումից (օօոնօօոտուօմ ՁքքոօՁօհ)«նվիրվածությաննուղղված» մոտեցմանը(Շօո՞ունոծոէօդթութմ ճքքոօոօհ)|383, էջ 19): Ռուսաստանցի հեղինակների խումբը նույնպես շրջանառությանմեջ է դրել «նվիրվածություն կազմակերպությանը» (ոքոտթքշաճքքօօւե .օքոձտատմւտա) . հասկացությունը, որպեսամբողջացնողմի ցուցանիշ, որով կարելի է դատել առանձին աշխատողի ն ողջ կազմակերպության

ընդհանրու

փոխհարաբերությունների

-.

-

արժեքների, նպատակների, ակնկալիքների համբնկնման աստիճանիմասին|190,էջ 124-127): Հարկավորէ հաշվի առնել նան արդիաշխատուժիորակական փոփոխությունները: 224դարավերջի 2ՉՎ-ի սկզբի աշխատողները, ոչ միայն իրենց մասնագիտական կարողություններով,այլն կազմակերպությանընդհանուրգործառությանու զարգացման մեջ իրենցտեղի ու դերի մասինպատկերացումներով, ղեկավարության հանդեպ վերաբերմունքով, կառավարմանը էապես մասնակցելու տրամադրվածությամբշատ հեռու են թեյլորյան, «Շմիդտ» անվանյալ, բանվորի հավաքական կերպարից՝պատրաստ անմռունչ կատարելու ղեկավարությանկամքը |238, էջ 36-84): Կառավարողը նրանցպատկերացումներումհատկապեսգործընկերությանհակված անձն է, այլ ոչ թե իր կամքը պարտադրողը կամ նրանց ներոձեռնածությանենթարկողը: ղամիտ-խնամակալական Բավական պատկերավորէ գրում դրա մասին Վաշինգտոնի Ջոն Քենեդու անվանկառավարման դպրոցիմարդկայինզարգացման ծրագրի տնօրեն Մայքլ Մակ-Քոբին.«Կառավարմանհին մոդելներն այլես չեն գործում: Անհատի իրավունքներիայս դարաշրջանում խնամակալականվերաբերմունքնընկալվում է որպես նվաստացում: Սահմանափակումներիայս դարաշրջանում հրապուրիչ խոստումներըպարզունակ են ընկալվում: Ինքնադրսնորման այս դարաշրջանումնույնիսկ խելամիտ հեդինակությունըկարող է թվալ ճնշող: Ակնկալելով ուղղորդում, սակայն քննադատաբար տրամադրվածամեն մեկի հանդեպ, ով կփորձի մեզ վերահսկել, մենք սպասում ենք նոր առաջնորդների,բայց ն զգուշանում ենք, որ դրանքկլինեն բնավոչ մեր ցանկացածը»|238,էջ 23): --

տեսակիմիջնորդավորումնայն է, երբ կառավարոՅինգերորդ ձըգտումէ իրականացնելիր նպատակները՝դրանք դարձնելով նպատակներ: կառավարվողի Այդպես են կառավարելու կառավարումմեծ քաղաքական գործիչները, առանձնաշնորհյալ (քարիզմատիկ) առաջնորդները՝իրենց նպատակադրումները դարձնելով զանգվածներինը(անտարակույս,այստեղ, վերջիվերջո, գործում է փոխադարձության սկզբունքը կառավարողներն առաջադրում. են հենց այն նպատակները,որ ցանկալի են զանգվածներիհամար, ասում են այն, ինչ ճրանք ցանկանում են լսել): Այսպես են վարվում հմուտ հոգեբանները,դաստիարակները, ղեկավարները,պաշտոնատարները, բոլոր նրանք, ում հասու է արդյունավետորենկառավարելուարվեստիգաղտնիքը: ղը

զորավարն

Սա է իդեալականկառավարումը: Սա է գերկառավարիչը (սուպերմենեջերը),որ արդյունավետէ գործում ամենատարբեր ասպարեզներումն իրավիճակներում: Կառավարմանայդօրինակ ռազմավարությունըսուբյեկտ-օբայն առավելագույնմիջնորդավոյեկտայինփոխհարաբերության րումն է, որ ինքն իրեն բացասումէ, քանի որ, լիովին ընդունվելով, ներքնայնացվելովօբյեկտի կողմից,արդենըստ էությանչի ընկալվում որպես միջնորդավորում,այլ դառնում է ինքնուրույն նպատակադրում: Կառավարվողնիմաստավորումէ արտաքիննպատակը՝ որպես իր անձնային Կառավարումըվերածվումէ ինքնակառավարման:

նպատակ:

Այսպիսով,գործադրելով միջնորդավորմանսկզբունքը, ստացանք կառավարմանհամակարգերիհինգ տեսակ՝տեխնոկրատան իդեկան, հարկադրական,վերահսկողական,մասնակցողական ալական: Բոլոր հինգ համակարգերնէլ իրական կյանքում հանդիպում են, ե բազումգործոններեն դերխաղումայս կամ այն համակարգին նախապատվությունըտալու հարցում: Մեկ բան է հանկառավարումը, դարտ, համաչափ աշխատող կազմակերպության մեկ այլ բան`դրա կառավարումըարտակարգիրավիճակներում: Ինչ վերաբերում է առաջարկվածանվանումներին,ապա դրանք առավելապեսչեզոք բնութագրմաննպատակունեն, այլ ոչ թե (կամ ոչ այնքան) գնահատման:Մասնավորապես` «իդեալական» այստեղ չի նշանակումլավագույն: Իդեալականկառավարումըայդպիսին է սոսկ մեր քննարկածհարցի տեսանկյունով,այսինքն` այնքանով, որքանով կառավարողինպատակըմիջնորդավորվածկերպով դառնում է կառավարողինպատակ:Մինչդեռ ինչպես ժողովրդավարությանսկզբունքների դիրքերից, այնպես էլ կառավարման արդյունավետությանառումով գերադասելի է, իհարկե, մասկառավարումը: նակցողական Ընդհանուր առմամբ` սուբյեկտ-օբյեկտայինփոխհարաբերությանըմբռնումըհնարավորությունէ ընձեռումնկարագրելուկառավարման գործընթացըառավել ընդգրկուն, սահմանայինհասկանշանացություններիօգնությամբ,ինչը կարնորմեթոդաբանական կություն ունի մի շարք մասնավոր գիտական խնդիրներիտեսական վերլուծությանն գործնականլուծման համար:

կք `

«Կառավարումը որպեսազգամշակութային երնույթ

ն Կառավարման բովանդակհամակարգում,կառավարողների

կառավարվողներիմիջե բազմաբարդ փոխհարաբերություններում իրենց տեղն ու դերն ունեն ոչ միայն տեխնիկական, կազմակերպական,տնտեսական, իրավական ն այս բնույթի մյուս գործոնգործոնները, այլն մշակութային,հատկապես՝ազգամշակութային ները: Եվ հենց թվարկվածգործոնները,ընդհանրությանհետ մեկտեղ, բնութագրվումեն ճան որոշակի առանձնահատկություններով, տարբերվումմշակույթից-մշակույթ:Նույնը վերաբերում է մարդկանց կազմակերպականվարքին, մասնագիտականգիտելիքների ն գործարարունակություններիդրսնորմանը, միջանձնային հաղորդակցման ձներին, առավել ես՝ նրանցխոսքային

հաղոր-

դակցմանը: Պատահականչէ, որ հատկապես 724 դարի70-ականթվականների կեսից նկատելիորենաճել է տեսականհետաքրքրությունը կառավարման ազգամշակութայինհամակարգերի հետազոտությունների հանդեպ, հրապարակվելեն ծավալուն մենագրությունկեր նվիրված մարդկանց համատեղ աշխատանքի, կազմակերպություններիկառավարման մեջ ընդհանուր ե առանձնահատուկ

երնույթների համեմատական վերլուծությանը: Այդ հետաքրքրությունն ունի ոչ միայն զուտ ճանաչողականբնույթ, այլն գործնա-

կան, քանի որ ազգամիջյանփոխհարաբերություններիխորացումը, համատեղ ձեռնարկություններիտարածումը, գլոբալացման մյուս դրսնորումներըհրամայաբարպահանջումեն տարբեր ազգերի վարվելակերպի,բանակցություններիընթացքի, գործարար կյանքի բոլոր կողմերիկազմակերպման իմացություն:Այս առումով արժեքավորեն նան այն աշխատությունները, որտեղամփոփված են այս կամ այն ազգի ներկայացուցիչների ու պատկերացումներն դատողությունները սեւիականյուրահատկությունների մասին: Հարկավորէ նկատել,որ «կառավարումըորպես ազգամշակութային երնույթ»՝ ինքնին հասկանալիթվացողիրողությունըբնավ էլ դյուրին չի ընկալվել որպեստեսականդրույթ, ինչի պատճառներին դեռ կանդրադառնանք: Իհարկե, տարբերժողովուրդներիհանրային կյանքի կազմակերպման յուրահատկություններըչէին կարող չարտացոլվել սոցիալ-փիլիսոփայական գրականության սնջ:

ինչոր պարա

Ուշագրավ է հատկապես Իմանուիլ Կանտի «Մարդաբանությունը՝գործնականտեսանկյունով»աշխատությունը, որում համեմատված են անգլիացիների,ֆրանսիացիների,գերմանացիների, իսպանացիների, իտալացիների բնավորության յուրահատկությունները, ցույց է տրված դրանց կապըկառավարմանն պետական կառույցներիբնույթի հետ: Վամեմատելովհույներին ն հայերին` Կանտը, մասնավորապես,արձանագրումէ հույների բնավորության աշխույժլինելն ու դրա պահպանվելուհանգամանքընույնիսկ թուրքականլծի տակ, իսկ հայերի մեջ՝ «առանձնահատուկ բնույթի առնտրայինոգու տիրապետությունը», որի շնորհիվ հայերն առնտուրեն անում Չինաստանիցմինչն Գվինեա՝բոլոր ժողովուրդների մեջ գտնելով ջերմ հյուրընկալություն, ինչը ն «մատնացույց է անում այդ աշխատասերու բանիմացժողովրդի յուրահատուկծագումը»|138,էջ 572): Հումանիտարգիտելիքիմեկ այլ բնագավառում՝լեզվաբանության մեջ, առանձնանում է Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդիդիրքորոշումը՝ լեզվի փիլիսոփայությանն ազգային-մշակութայինյուրահատկություններիհամակողմանիուսումնասիրությամբ |119): Իսկ 224 դարի կեսից, երբ «մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցիջանքերովարտադրությանոլորտ ընդգրկվեցինսոցիալական հոգեբանությունը ե սոցիոլոգիան,կառավարմանտեսաբանները սկսեցին աշխատանքիկազմակերպմանմեջ շեշտադրել ազգամշակութային հանգամանքը:Այսպես, էդվարդ Գրոսը իր «Աշխատանք ն հասարակություն» գրքում (1958 թ.) եզրակացնում է. «Մենք ավելի լավ կհասկանանքարտադրականբանվորներիաշխատանքը, եթե այն դիտարկենքերկրագործներիաշխատանքի հետ համեմատելով, մենք ավելի լավ կհասկանանքամերիկյան ագարակապանների աշխատանքը,եթե ուսումնասիրենքնան իռաշխատանքը»|314,էջ 24: լանդացիագարակապանների էությանըմբռնումըվերջնաԿառավարման ազգամշակութային կանապեսհաստատվեց,ինչպեսնշվեց, 70-ականթվականներիկեսին, երբ «ավտոմատացմանդարաշրջանի»ներշնչածտեխնոկրատականպատրանքներըփլուզում ապրեցինն ուժեղացավ թեյլորյան տեխնոկրատիզմիքննադատությունը: Օրինակ` հոլանդացի հայտնի սոցիոլոգ Հերտ Հոֆսթեդը, ամփոփելով 40 երկրներում կատարած համեմատական ուսումնասիրությունները, հետնյալ ձնակերպումն է տվել նոր մոտեցմանը. «Կոշիկների արտադրուբուժությունը, էլեկտրաէներգիայիստացումը,հիվանդությունների մը Գերմանիայումկամ Ֆրանսիայում,ծնունդ են տալիս բազում տարբերությունների:Տեխնիկան, իհարկե, էական նշանակություն .

ւ,

ունի կազմակերպություններիձեավորմանմեջ, սակայնլոկ տեխնիկանանբավարարէ բացատրելուհամար, թե դրան ինչպես են գործառում:Գոյությունչունի ոչ մի «միակ լավագույնեղանակ», որը հնարավորլիներ բխեցնելտեխնիկատնտեսական նությունից»|324,էջ 95|: Արձանագրելովայսօրինակ տեսականու գործնական հետաքրքրությունը՝ փորձենք պատասխանելվերը նշված հարցադրմանը. թե ինչու է կառավարմաներնույթի վերլուծությունը ազգամշա-

տրամաբա

կութային առանձնահատկություններիտեսանկյունով այդքան ուշ գիտակցվել բուն կառավարմանտեսության մեջ: Իհարկե, տարակույս չկա, որ մենեջմենթիհիմնադիրներիհամարինքնին հասկանալի է եղել ազգերի տարբերակվածգոյությունը, ինչպես նան՝

հենց այդ տարբերություններնուսումնասիրողգիտաճյուղերիառկայությունը:Այդուհանդերձ,իրողություննայն է, որ Թեյլորի-Ֆորդի համակարգում,Անրի Ֆայոլի նշանավորսկզբունքներում,էլթոն Մեյոյի ե նրա աշխատակիցների զարգացրած«մարդկայինհարաբերությունների»հայեցակարգում,վարքաբանականմոտեցման շրջանակներումկառավարմանտեսական հիմնախնդիրներնու գործնականլուծումները որնէ կերպ չեն առնչվում ազգային առանձնահատկությունների քննարկմանը:Կարծես լռելյայն պայմանավորվածությունէ եղել, որ կառավարմանբոլոր կարգի խնդիրներն անխուսափելիորեն նույնական պիտի լինեն, անկախ այն բանից, թե որ երկրում են դրանք դիտարկվումու կարգավորվում: : Կառավարմանգիտության զարգացմանսկզբնափուլում ազգամշակութայինառանձնահատկությունների անտեսումը՝պայմանավորվածէ, կարծում ենք, նույն հանգամանքով,որը խոչընդոտում էր, ինչպեսարդեննշել ենք, կառավարման խնդիրներիփիլիսոփայական վերլուծության կարնորությանգիտակցմանը:Իրոք, տեսականմիտքը,ինչպեսասվեց,սկզբնապեսմիշտ ձգտում է դեպի ընդհանրություններիբացահայտումը,ամփոփ եզրակացությունները,ամբողջիբնութագրումը, ի վնասմասհաճախ՝ ուղղակի նավորի, յուրահատուկիուսումնասիրման:Ուստի` կառավարման ն՛ դիտարկումըորպես մշակութայիներնույթ, ն՛ պատմականորեն, տրամաբանորեն, հետագայումպիտիառաջ գար: Երկրորդհանգամանքնավելի լուրջ խոչընդոտէ. դա տեսաբանի ազգակենտրոնմտածելակերպնէ (էթնոցենտրիզմը), երբ սեփական ազգին հատուկդրսնորումները(մասնավորապեսա̀շխատանքի հանդեպվերաբերմունքը,միջանձնայինփոխհարաբերությունները,անհատին հանրույթիմիջե կապիձները,կառավարման ն այլն) ընկալվումեն որպես համամարդկային հիմնախնդիրները

տիպար, իսկ այլազգի բոլոր դրսնորումներըկա՛մ անտեսվումեն, կա՛մ ստորադասվում: Աշխարհաքաղաքացուհավակնություններով ազգակենտրոն են հատկապես մտածելակերպնու գործելակերպըբնութագրական ամերիկացի տեսաբաններին՝ Ֆրեդերիկ Թեյլորից ու Հենրի Ֆորդից մինչե ժամանակակից առաջատար մասնագետները:Առերնույթ հավակնելովվերազգային,զուտ գիտականվերլուծության (իսկ գաղափարախոսությանառումով` աշխարհաքաղաքացիության)` դասականմենեջմենթըբնավ էլ վերազգայինչէ, այլ հագեու գործելակերպով,ամերիկացած է ամերիկյանմտածելակերպով նիզմի գաղափարներով: Բոլոր դատողություններնու սկզբունքնեեն՝ ամերիկյանպրագմարը միջինամերիկացուչափանմուշներով տիզմ, «տնտեսականմարդու» հայեցակարգիհաստատագրում, կյանքի ն աշխատանքիիմաստի,հաջողությանու երջանկության տիրապետողըմբռնումներ,անհատապաշտության ոգի, ղեկավարի ու ենթակայի փոխհարաբերությունների կարգավորման ուրույն՝ ամերիկյանեղանակներն այլն: Ինչպես որ «խորհրդայինապրեչակերպն» ուսումնասիրողներն էին ժամանակին խորհրդայինը նույնացնում ռուսականի հետ, այդպես էլ ամերիկացիտեսաբաններն են ամերիկյանամեն ինչ համարում իդեալական,բոլոր պետություններին ազգերի համար ցանկալի ու ընդօրինակելի:Առավել անսքող այդօրինակինքնավստահությունը(ըստ էության՝էթնոցենտրիստականմոլորությունը) արտահայտել է Հենրի Ֆորդը. «Հիմնավորել ամերիկանիզմը՝ չի նշանակումհիմնավորելնեղ նացիոնալիզմ:Ամերիկանիզմիհիմնականսկզբունքներըկազմում են այն նպատակը, որին ձգտում է համայն քաղաքակրթությունը» 245, էջ 264): Բերենք, իբրն հակակշիռ, «կողքից» արված մի շատ դիպուկ գրում է Հերտ բնութագրություն. «Ամերիկացի մենեջերները, Հոֆստեդը, սովորաբար դժվարանում են լիարժեքորեն համագործակցելու արտադրականդեմոկրատիայի միջոցառումներին այնպիսի երկրներում,ինչպիսիք են Շվեդիան, Գերմանիան ն նույնիսկ Հոլանդիան: Միացյալ Նահանգների քաղաքացիներըհակված են իրենց երկիրը դիտելու որպես ժողովրդավարությանտիպար ն դժվարանում են հանդուրժել այն հանգամանքը,որ ուրիշ այնպիսի երկրներումկարող են զարգանալժողովրդավարության պատկերացումնեիրենց ձներ, որոնք չեն համապատասխանում րին, ն որոնք, բացի այդ, ուղղակի ոտնձգությունեն մենեջմենթի հանդեպ»|324,էջ 3811: արտոնությունների -.

--

Պատահականչէ, որ երկարժամանակամերիկյանմենեջմենթը չէր հաշտվում կառավարման«Ճապոնականեղանակի»գոյության հետ. սկզբնապեսդա ուղղակի համարվում էր ընդամենը ամերիկյանգործելակերպիճապոնականնմանակում,հետագայումհորինվեց անգամ փոխզիջումայինբացատրությանմի տարբերակ «ճապոնականոգի Ւ արնեմտյան տեխնոլոգիա»բանաձնիտեսքով 167, էջ 39): որ հետպատերազմյան Մինչդեռճապոնացիները, շրջանում իսկապես ջանադրաբար ուսումնասիրումէին հատկապեսբեյլորիզմի ն «մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցի գաղափարներնու փորձը, ի սկզբանետրամադրվելէին սեփականկառավարմանհամակարգը խարսխել մշակութային յուրահատկությունների վրա, ուստի մեծ ուշադրություն էին դարձնումոչ միայն ընդհանուրօրինաչափություններին,այլն ազգամշակութայինմասնավորեցումներին. ինչպեսխոստովանումէ ճապոնականմենեջմենթինահապետերից մեկը` Կաձումա (Թաթեիսին,հենց Ամերիկայումշրջագայելիս ն կառավարման ամերիկյանառանձնահատկություններն արձանագրելիսեն առաջացելճապոնականյուրահատկություննարտահայտողիր որոշ հիմնադրույթներիձնակերպումները|231, էջ 44-46): ճապոնականմենեջմենթըիր բացառիկդերը խաղաց «ճապոնական հրաշքի» հետպատերազմյանքայքայված տնտեսության շուտափույթ վերականգնման,իրոք զարմանահրաշգիտատեխնիկական առաջընթացիապահովման,կործանմանդատապարտված երկիրը (ըստ ամերիկյան որոշ փորձագետներիճ̀ապոնիան ինքնուրույն այլես ուշքի չէր գալու, իսկ դրսից ամենաշռայլօգնության դեպքում էլ մի քանի տասնամյակէր հարկավորմինչպատերազմյան մակարդակըվերականգնելուհամար) աշխարհի հզոր տերություններիցմեկը վերածելու մեջ: Ակնհայտէ, որ եթե ճապոնացիներն ընկալեինկառավարումը որպեսզուտ տեխնոլոգիա`հնարքների մի ամբողջություն,որ գործադրելիէ ամեն երկրում`անկախ ազգամշակութայինպայմաններիորոշակիությունից, ապա անհնարին կլիներ «Նիհոնթեքիկեյեյ» (կառավարմանճապոնական ոճ) կոչվող երնույթիարարումը:Տարիներիհեռվից կարելիէ ասել, որ ազգայինմենեջմենթի շնորհիվճապոնացիներընան խուսափեցին հոգնոր, մշակութային գաղութացմանվտանգից, հարաճուն որ իր հետ բերել էր ամերիկացիմասնագետամերիկանացումից, ու ների ամերիկյանգաղափարներիմուտքը ճապոնիա:

հետպատերա

Ուշագրավն այն է, որ ինքը՝ ամերիկյանմենեջմենթը,հատկապես ճապոնականփործիընդօրինակմանձախողմանհետնանքով էր, որ վերջապեսգիտակցեցկառավարմանիրողությունը որպես ազգամշակութայիներնույթ: Այսպես, ամերիկյան որոշ ընկերություններ 70-ականթվականներիսկզբինսկսեցինԱՄՆ-ում գործադրել ճապոնականփորձը՝դարձյալանտեսելովկառավարմանազգամշակութային առանձնահատկություների հաշվառման կարնորությունը: Վատկապեսգայթակղիչու հեռանկարայինէին ճապոնական «որակիխմբերը».ինքնակառավարման այդ յուրատեսակ եղանակը. աշխատողները, կամավորական սկզբունքներով, երբ իրենք են վերահսկումարտադրանքիորակը, ներդնում նորարարական առաջարկությունները, նպաստումտեխնոլոգիայիկատարելագործմանը,լուծում կառավարչականմասնավորխնդիրներն այլն, մեծ տարածումունի Ճապոնիայումտարեկանապահովելով մինչն 30 միլիարդ դոլարի օգուտ: Այս գործելակերպիամերիկյան փոխառությունը(այստեղ առաջիննէին «Լոքհիդ միսլզը» ն «Սփեյս քամփընին») իրեն չարդարացրեց, ն սկզբնականոգնորությունը արագորենմարեց:Ինչպեսեզրակացնումէ ամերիկացիտեսաբան, մի շարք առաջատար ընկերությունների նորամուծությունների գծով խորհրդատու ՌոբերտԼերերը, այլ կերպ չէր կարող լինել. «Մեր մշակույթները չափազանց տարբեր են, մեր սոցիալական արժեքներըչափազանցտարբեր են, կազմակերպություններիտեսակներըանհամեմատելիեն, վերջապես,ճապոնացիներնավելի միասեռազգ են, քան մենք» |202,էջ 244|:Ընդսմին,հեղինակըարդարացիորենմատնացույցէ անում մտածելակերպիարմատական տարբերությունը.այսպես,այն դեպքում, երբ ճապոնականորակի խմբերում մասնակցությունըինքնաբուխէ ն անբռնազբոսիկ՝թե՛ բանվորների ն թե՛ վարչակազմիկողմից, ամերիկացիխորհրդատուներըհարկադրվածեն լինում հատուկհորդորելուկառավարիչներին` անկեղծություն դրսնորել աշխատակիցներիհարաբերությունները կարգավորելիս: Ըստ գերմանացիտեսաբանՄարկուսԳմյուրի՝կազմակերպության տեսությանառումովԳերմանիային Ֆրանսիայիմիջն «առկա մեծ տարբերությունները» հանգում են հետնյալ երկու հանգամանՔի: Առաջին`գերմանականտեսության մեջ կազմակերպությունը դիտարկվում է որպես որոշակի կառուցվածք,որն ապահովումէ որոշակիխնդիրներիարդյունավետլուծում, այնինչ ֆրանսիական տեսությամբ`կազմակերպություննըմբռնվում է որպես իշխանական փոխհարաբերությունների համախումբ:Երկրորդ` Գերմանիայում կազմակերպությունըդիտարկվում է որպես համախմբված

միավոր, իսկ ֆրանսիական տեսության համար կազմակերպությունը շերտավորվածկառուցվածքէ թերատհամախմբմամբ|113, էջ 34-35): Հիմնավորմաննպատակովբերվում են մի շարք ուշաֆրանսիականփոքր ն միջին գրավզուգահեռներ,մասնավորապես՝ ձեռնարկություններում իշխանականբուրգի մակարդակները երկու անգամ ավելին են, քան Գերմանիայում: Ֆրանսիացի կառավարիչներըշատ ավելի են հակված պահպանելուտարածությունը գործարարհաղորդակցմանմեջ, ավելի ցածր է վստահությունը կառավարմանվերին ն միջին ատյաններիմիջն: ԳործարարհաղորդակցումըԳերմանիայում առավելաբարառարկայականբնույթի է, մինչդեռ Ֆրանսիայում` անձնավորվածէ. «Գերմանացիկառավարիչներըդիտարկում են կազմակերպությունըորպես որոշակի նպատակներիկողմնորոշվածխելամիտանհատներիլավ համախմբվածմի ցանց, որտեղ սոցիալական հարաբերությունները խաթարումներիաղբյուր են: Մինչդեռֆրանսիացի կառավարիչները կազմակերպությունը հասկանում են որպես իշխանականդիրհանուն քերի ցանց` անձնականնպատակներիիրականացման» 113, էջ 38): Այսօրինակ դատողություններին,կարծում ենք, հարկավոր է մոտենալդարձյալազգակենտրոնության հաշվառմամբ.չէ՞ որ գերմանացիհեղինակնէ փորձում տարբերակել գերմանականն ֆրանսիական մշակութային առանձնահատկությունները, այնպես որ՝ կառավարմանայդ երկու համակարգերինառնչվող արձանագրումները ն հատկապեսդրանց մեկնաբանություններըչեն կարող լինել միանգամայն չեզոք դիրքերից: Մեզ համար ավելի կարնոր է Մ. Գմյուրի այն եզրակացությունը,թե կառավարմանգերմանա-ֆրանսիական համակարգերի«ուղղակի հայեցակարգայինփոխազդեցությունները» գրեթե աննշան են, միաժամանակ՝երկու երկրներում էլ վերջին տարիներիընթացքումուժեղացել է «երրորդ.կողմի»՝ ամերիկյանմենեջմենթիազդեցությունը: Բացատրելով այս իրողությունըերկու հարնաներկրներիմեկուսացմանավանդական քաղաքականության հանգամանքովհեղինակը փոքր-ինչ տարօրինակհույս է հայտնում, թե միգուցե«փոխըմբռնումձեռք բերվի կազմակերպության վերաբերյալամերիկյանպատկերացումներին ծանոթանալումիջոցով,ինչն էլ կարողէ ելակետայինտիպարդառնալ երկու մշակույթներիհամար»|113,էջ 38): Կարծում ենք, որ այս հարցում, ինչպես ն շատ այլ հարցերում, հարկավորէ հետնել «ոսկի միջինի»կանոնին:Բանն այն է, որ մենեջմենթըգիտություն է ն, որպես.այդպիսին, վերսուբյեկտային, անանձնական:Գիտության հիմնադրույթներըչեն կարող նույնը

չլինել թե՛ ամերիկյան,թե՛ ճապոնականն թե՛ սկանդինավյանմենեջմենթիհամար:Այս առումովսխալ է, անտարակույս,երբ ազգային-մշակութայինգործոնըխիստհակադրվումէ ընդհանուրգիտական գործոնին:Խոսքը ընդհանուրիճիշտ տեղայնացման մասին է, ընդհանուրին մասնավորիդիալեկտիկանըմբռնելու ն գործադրելու մասին: Մի ծայրահեղությունից մյուսը չպետք ընկնել. մշակութային անկրկնելիությանչափազանց շեշտադրումըանհիմն կերպով կասկածի տակ է առնում ընդհանրությանգոյությունը, ինչպես նան ազգերի փոխադարձհարստացումըմիմյանց առաջավոր փորձով: Ինչպես վկայում են անցյալ դարի 80-ական թվականներիսկզբից լայնորեն տարածված մշակութահամեմատական

(6/օ0ՏՏ-ՇԱԼՆ/ՅՈ

հետազոտությունները, մարդկանցհամատեղկյանքիկազմակերպման ու կառավարմանընդհանրություններնավելի շատ են, քան տարբերությունները: Այսպես ֆինն հեղինակների մի խումբ, քննարկելով ֆիննական կառավարմանառանձնահատկությունները, թվարկում է աշխատողների բարձր կրթականմակարդակը,ղեկավարի բարձր պատասխանատվությունը, կառավարմանբաց եղանակը,ճկուն ոճը, աշխատանքայինու արտաաշխատանքային ասպարեզներիկամրջումըն այլն |217,էջ 48-59), բնութագրումներ, որոնք, ի հեճուկս հեղինակներիպնդումների,բնավ էլ միայն Ֆինլանդիայինչեն բնորոշ, այլ շատ երկրներիու ազգերի: Պատահական չէ դարձյալճապոնականմենեջմենթիօրինակը.եթե դրա ձնեավորմաննախնականփուլում կարող ենք արձանագրելտարբերվելու, առանձնանալումիտումը, սեփականազգամշակութայինյուրահատկությունների չափից դուրս շեշտադրումը(վերստին՝տուրք էթնոցենտրիզմին),ապա հասուն փուլում արդեն ճապոնացիտեսաբաններնակնհայտորենհակված են հատկապեսընդհանրությունը վերհանելու ու առաջին պլան մղելու. մասնավորապես՝ ոմանք ուղղակի հայտարարումեն, թե կառավարման ամերիկյանն են ճապոնականոճերը տոկոսովնույնական |219,էջ 56): Շատ ուշագրավէ ԱկիհիտոԻշիկավայիհետնյալ դիտարկումը. եթե 224 դարի վերջին սկսում է Ճապոնիայի«արնեմտացումը» (վեստերճացում), երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ «ճապոնացումը», իսկ անցյալ դարի 90-ական թվականներից՝ դարձյալ «ամերիկանացումը»,ապա 204) սկզբի կառավարչական հարացույցը դեռ չի էլ որոշակիացել |133, էջ 68|: Վատ քողարկված դժկամությամբ`ճապոնացի հեղինակները, փաստորեն, սկսել են ճգնաժամը, մասնավորաարձանագրելճապոնականմենեջմենթի պես՝ կազմակերպություններիգործառության մեջ թուլանում է :

ավանդականհայրիշխանությունը(պատերնալիզմ),վարձատրության հարցում ավագությանսկզբունքը կամաց-կամացհամատեղվում է ըստ վաստակիսկզբունքի հետ ն նույնիսկ արտամղվում վերջինիս կողմից, ուժգնանում են անհատապաշտականարժեք(էգալիտարիզմի)գաղափարաները՝վնասելովհավասարարական խոսությանըն այլն: Կարնորն այստեղ, իհարկե, թվային չեն, այլ այն հիմնարարդիրքորոշումը,որ կառավարումըո՛չ զուտ երնույթ է, ո՛չ էլ զուտ, բացառապեսազգամշատեխնոլոգիական կութային:Ուստի՝ կարելի է եզրակացնել,որ տեսական մեկնաբանության Ա գործնականկարգավորմանխնդիրը հետնյալն Է որնէ երկրում,մշակութային առկա պայմաններումհնարավոր է արդյունավետյուրացնել ու գործադրել համամարդկային,ընդհանուր գիտելիքը, այդ 98 տոկոսը,պայմանովմիայն, որ ճիշտ է գնահատյուրավում ն գործադրվումմնացած 5 տոկոսը՝ազգամշակութային հատկությունը.հակառակպարագայում,այդ 5 տոկոսի անտեսումը կամ թերագնահատումը հանգեցնումեն 95-ի օգտագործմանձախողմանը: Կառավարմաներնույթի այդօրինակդիտարկումը,այսինքն՝ տեսության մեջ ընդհանուրգիտականբովանդակությանընդունումը ն, միննույն ժամանակ,դրա անխուսափելիլրացում-ճշգրտումորոշակիացումը`ազգամշակութայինառանձնահատկությունների հաշվառմանշնորհիվ, կարող ենք ձնակերպելիբրն «մշակութային լրացուցչության սկզբունք»` ընդօրինակելով «լեզվաբանական լրացուցչության» սկզբունքի ըմբռնումը |6): Ինչպես որ ճանաչո-

համամասնո

ղության մեջ աշխարհի տրամաբանականարտացոլումը լրացվումճշգրտվում է աշխարհի լեզվական պատկերի միջոցով |6, էջ 123129, 132-137, 142-144), այդպես էլ կառավարմանհամակարգի

ըմբռնման ամբողջականություննէ ապահովվում ընդհանուր տեսականդրույթներիազգամշակութային որոշակիացմանշնորհիվ: Եվ հենց լեզվաբանականլրացուցչության սկզբունքն էլ այստեղ ուղղակիորենգործում է. նախ՝լեզվի դերն առհասարակհնարավոր չէ թերագնահատել մենեջմենթիդրույթներիձեակերպման մեջ, ապա՝ազգայինմենեջմենթիտեսականառաջընթացըսերտորեն կապվածէ ոչ միայնազգայինլեզվի գործածության,այլն դրա զարգացմանհետ (պերճախոսէ այն հանգամանքը,որ ճապոնացի հեղինակներինանգլերենթարգմանելիսշատերնեն արձանագրում լեզվամշակութայինբնույթի բարդությունները,կապված, մասնավորապես, որոշ երնույթների հասկացականձնակերպման անթարգմանելինրբիմաստների հետ), վերջապես՝ազգամշակութային

առանձնահատկությունները դրսնորվումեն ոչ միայնինքնինլեզվի միջոցով, այլն այդ լեզվով ձաակերպված արժեքների,բարոյական նորմերի, կարծրատիպերի,պատկերացումների,դարձվածքների, առածանու միջոցով. հայտնի է, որ հատկապեսմետալեզվական ասույթների՝դարձվածքայինարտահայտություններիմոտիվացիոն բովանդակությունըհնարավորչէ թարգմանելլեզվից լեզու, հնարավոր է միայն ճույն միտքն արտահայտողմոտավորհամարժեքը գտնել: Կառավարման վերլուծությունը որպես ազգամշակութային երնույթ,ինչպես ն հենց այդպիսիվերլուծությանկարնորությանգիտակցմանպատմությունը, մասնավորապես՝ ճապոնիայիօրինակը, ուսանելի է բոլոր այն երկրների համար, որոնք հայտնվել են անցումային,շրջադարձայինփուլում: Մեծ է գայթակղությունըկուրորեն յուրացնելու ավելի զարգացածու բարգավաճերկրների փորձը, ն մենք՝ հայերս, կարծեք, մասամբարդեն տրվել ենք այդ գայթակղությանը:Վայոցպատմությունըբազում վկայություններէ բերում, թե ինչպես ենք մենք յուրացրել ուրիշի փորձը,գաղափարները, վարդապետությունները՝ գերազանցելով անգամ դրանց հեղինակներին:Սակայն առավելությունըկարող է վերածվել թերության, եթե միայն յուրացնում ենք ե անտեսում սեփականնարարելու կարնեորությունը:Եթե ճապոնացիները մտադրվեինմիայն յուրացնել (իսկ այդ առումով նրանքհայերինչեն զիջում), ապա կասկածի տակ կդրվեր նրանց ոչ միայն ներկա տեխնոլոգիականհզորությունը, այլն ազգայինինքնությունը: Ցուրացման ն արարմանճիշտ, սթափ, հավասարակշիռլուծումը մեկն է այն առանցքայինխնդիրներից,որ կազմումեն «հայկականմենեջմենթի» ձեավորմանանհրաժեշտությանմասին հարառանձնահատՈրո՞նքեն հայոց ազգամշակութային ցադրումը: ինչպե՞սէ հարկավորներդաշնակելհամամարդկակությունները, յինն ու ազգայինը,ի՞նչկերպէ հնարավորզուգորդել անհատական ն հանրայինշահերը, աշխատանքնու ընտանիքը,մրցակցությունն ու համագործակցությունը,առաջընթացիու պահպանողականության միտումները, ինչպե՞սէ պետք կազմակերպելհայազգիների ու այլազգիների համակեցությունը,հայ կնոջ ն հայ տղամարդու սերունդներիժառանգորդումը, ավանդականդերակատարումները, կրթությանարդիականացումը,ղեկավար ենթակա փոխհարաբերությունները, ինչպե՞սգործադրել կառավարմանբարոյական ու .

--

'

«Հայկական

մենեջմենթի»ծրագրիհիմնավորումըտողերիս հեղինակն առաջին |3/3: անգամշարադրելէ 1992 թ. նույն վերնագիրըկրող հոդվածաշարում

իրավական լծակները,` նյութական վարձատրման կամ ծառայողական առաջխաղացմանդրդապատճառները... Այս ն բազում այլ խնդիրներիքննարկում ն գործնականլուծում է պահանջում«հայկական մենեջմենթը»՝կառավարմանուրույն հայկական գի գործարկումը: ճապոնացիներըչսպասեցինայն բանին,որ ամերիկացիխրատատուներըձնավորենճապոնականառանձնահատկություններին համակարգ.ամերիկյանմենեջմենթիներպատշաճկառավարման դրումըսկզբնականշրջանումդրսնորումէր իր անարդյունավետությունը այլ ազգամշակութային միջավայրում,սակայնամերիկյան տեսաբանները իրենց առջն խնդիրէլ չէին դնում տեսությունըփոխելու: Դա ճապոնացի մասնագետներիցձնավորված «Դոնկայ» խումբն էր, որ 1946 թվականից,շուրջ տասը տարի մշակեց նոր համակարգի հիմնադրույթները ն գործարկման մեխանիզմները՝ ճապոնիայի դարավոր մշակույթիխորքերիցզտելով, վեր հանելով առավել էական հատկանիշներըն դրանք ագուցելով արդիականությանպահանջներին|132:137: 143: 153): Հայկականմենեջմենթիհիմքը ես նախ ն առաջ ազգայինինքնաճանաչումըպիտիլինի. միայն հավաստիիմանալովսեփական ազգային առանձնահատկությունները` հնարավորէ մշակել կառավարմանուրույն հայկական համակարգ,ինչպես նան ապահովել դրա արդյունավետգործառություննու անխափանզարգացումը: Մինչդեռ՝ազգայինինքնաճանաչումը,որքան էլ դա տարօրինակթվա հայոց ծովածավալգեղարվեստական, փիլիսոփայա-. կան ու պատմական գրականությանպարագայում, մնում է / մտածելակերպիու գործելակերպիամենախոցելիտեղը: Զուր չէ Հովհաննես Թումանյանըհատկապեսինքնաճանաչման բացակայությունը բնութագրել որպես «մեծ ցավ». «Երկիր ունենք՝ չենք ճանաչում, պատմություն ունենք՝ չենք ճանաչում,ԺՈղովուրդ ունենք՝ չենք ճանաչում, գրականությունունենք՝ չենք ճանաչում,լեզու ունենք՝չենք ճանաչում»|14, էջ 174): Երկրորդենքայս բնութագրումըհայոց մեծերից ես մեկի՝ «Ցա՛ւ է, երբ օտար րեգինՆժդեհիդառը ինքնախոստովանությամբ. ն է ազգերըչեն ճանաչում մեզ. ցա՛ւ բիւրիցս, վատութի՛ւն,երբ օրուայ հայութիւննինքըչէ ճանաչումիրեն»(65, էջ 275): Մենք մեզ վատենք ճանաչում՝թե՛ որպեսամբողջականություն ն թե՛ որպես այդ ամբողջականության՝ հայկականության ներկայացուցիչներ, ազգայինորոշակի հատկանիշները կրող անհատներ: վկայում են, որ մենք ավելի լավ գիտենք Հետազոտությունները ուրիշ ազգերին,քան ինքներս մեզ. ասենք՝ գերմանացուկամ ճա-

համակար

մեր Գա-

"Տ3

պոնացուբնութագրելիսհայերի կարծիքներնավելի միօրինակեն, միջինացված,այնինչ ինքնաբնութագրման դեպքումդրանքավելի ցրված են, տարամիտ:Հավելենք սեփականպատմությանթերատ իմացությունը ն պատմությունիցդաս քաղելու անկարողությունը, համահայկականզգացումին միասնականգաղափարախոսության բացակայությունը,ինքնագնահատականի ծայրահեղ դրսնորումները՝ ինքնանվաստացումից մինչն ինքնափառաբանում: ազգայինգաղափարախոսությունը, ամենիցառաջ՝Մովսես Խորենացու, ՂնոնդԱլիշանի,Միքայել Նալբանդյանի,Ղազարոս Աղայանի, Ռաֆայել Պատկանյանի,Եղիա Տեմիճիպաշյանի, ՍտեփանոսՊալասանյանի,Րաֆֆու, Լնոն Շանթի,ԳարեգինՆժդեհի, Հայկ Ասատրյանիյ դատողություններիամբողջությունը տեսական ու մեթոդաբանականհիմք են ազգային ինքնաճանաչման բազմաբովանդակ խնդիրներըլուծելու համար: Ծրագրայինբացաանեռիկ նշանակությունունի այս հարցում մտավորականության լիքի նժդեհյանսեղմ ու տարողունակհետեյալ ձնակերպումը.«Յետադարձ հեռանկարովվերականգնելիր ժողովրդիպատմութեան այս կամ այն դարաշրջանիհոգնոր կեանքը.հնագիտականպեղածօների դրսեորմամբճշտել նրա մշակոյթի հանգրուանները.համեմատականլեզուագիտութեամբորոշել նրա լեզուի, որ ասել է՝ նան նրա գիտակցութեան,նրա ոգու հասակը, ապա՝ նրա տեղը մարդկութեան մեծ ընտանիքում. արդիականփիլիսոփայութեանլոյսի տակ դնել նրա աւանդութիւնները,նրա էպոսը, առասպելները. սեղմ ասած` ժողովրդինճանաչել տալ իր ողջ անցեալը, նշանակում է՝ նրա համարլիարժէք կեանքով ապրելու ն ստեղծագործելու ստեղծել» |65,էջ 294: նախադրեալներ Պատմություն,մշակույթ,լեզվաբանություն,փիլիսոփայություն՝ թվարկումըկարելի էր շարունակել, սակայն գլխավորը, վճռորոշը մտավորականիգերխնդրի գիտակցումն է իր գործունեությամբ դրանովիսկ հիմք ստեղծել նպաստելազգայինինքնաճանաչմանը, ու համար: արժանապատվության ազգայինինքնագնահատականի Բարդությունն այն է, որ դարեր շարունակ մեզանում ինքնափոխանակ ճանաչումը փոխարինվել է ինքնագնահատականով. անաչառ գնահատելու հայոց առավելություններնու թերություննեառազբաղվել են ինքնագնահատականով՝ րը՝ մեր տեսաբանները վելապես հուզական բնույթի, տագնապալիցու տագնապահար, քան՝ գիտականորենհիմնավորվածու սթափ:Իհարկե,ինքնագնահատականըբացառիկկարնորությունունի ն կարող է ծառայել նան որպես.կառավարմանազգային-համակարգիտեսական-մեթոդաբանական հիմք, պայմանով, սակայն, որ ինքնագնահատականը

ԷԸ այոց

հենվում է ինքնաճանպչման վրա: Այլապես`անխուսափելիեն (ն մեզ` հայերիս միշտ վնասել են) երկու ծայրահեղությունները.ազգային սնապարծությունըխանգարում է տեսնել սեփական թերությունները ն հանգեցնումէ ուրիշի դրականփորձի ուսումնասիրության ն ստեղծագործականյուրացման լիակատարժխտման, իսկ ազգային ինքնանվաստացումըհանգեցնում է օտար ամեն ինչի ինքնամոռաց,մոլեգին յուրացման,կապկայինընդօրինակման: Միայն ազգայինհամակողմանիինքնաճանաչմանշնորհիվ է հնարավորլիարժեքորենլուծել կառավարմանհայկականհաման մարտավարական կարգիձեավորմանռազմավարական բազմաբնույթ խնդիրները:Միայն այդ հիմքով է հնարավորպարզել, թե ուրիշի ընդօրինակելիփորձիցհատկապեսինչը ն ինչպես է հարկավոր վերցնել: Օրինակ, ակնհայտ է, որ ներկայում մենք հայտնվել ենք ամերիկյանանհատապաշտական հոգեբանությանքարոզչության ներքո. որքանո՞վէ դա մեզ անհրաժեշտ, չի՞ հանգեցնի արդյոք կենտրոնախույսմիտումների ուժեղացմանը, ի՞նչ է հարկավոր դիմակայելուհամար, ինչպե՞սէ պետք ակտիվացնելհայոց մեջ եղածկոլեկտիվիստական գծերը ն այլն: Մեկ այլ օրինակ. շատ է խոսվում դիվանակալացման (բյուրոկրատացման)վտանգիմաիսկ սին, միգուցե, ընդհակառակը, հայոց ներկա մտածելակերպի պայմաններումհարկավոր է ուժեղացնել բյուրոկրատականկառուցվածքը,անդեմացնելկառավարումը,դրանովիսկ հզորացնել օրենքի գերակայությունըն հնարավորինս նվազեցնելանձնային գործոնիմիջամտությունը: Այսօրինակբազում հարցերկան,որոնց կարգավորումըաչքաչափովանհնարին է կատարել, առավել ես աններելիէ դրանքբարձիթողիանելը: Հայկական մենեջմենթըպահանջում է հայ տնտեսագետների, հոգեբանների, ազգագրագետների,սոցիոլոգների, իրավաբանների, փիլիսուիաների, քաղաքագետների, կառավարման մասնագետներիջանքերի համադրումը,պետության լուրջ աջակցությունը, Վայաստանումգործող բազմաթիվհասարակականկազմակերպություններիշահագրգիռմասնակցությունը,գուցե նան հատուկ համակարգողգիտահետազոտական կենտրոնիստեղծում: Այդուհանդերձ,առաջին քայլը խնդրի փիլիսոփայականիմաստավորումն է՝ կառավարմանդիտարկումը որպեսմշակութայիներնույթ, որի հիման վրա էլ քննության պիտի առնվեն մյուս խնդիրները, մասնավորապես` միջազգային:մենեջմենթի(ամերիկյան, ճապոն այլն) տեսությանն փորձիյուրացման նական, սկանդինավյան սեընդհանուրիընկալումնու տեղայնացումը ռազմավարությունը, փական ազգային, մշակութային, հոգեոր, բարոյականն այլ առ65

անձնահատկություններիոսպնյակով, յուրացման ն արարումի փոխհարաբերությունը,միջազգային մենեջմենթի հարստացումը հայոց փորձով ն այլն: Վերջին տասը տարիներինհայ հեղինակներըբազմաթիվաշխատություններեն հրապարակել,ն, այս առումով,տեսականորոշակի առաջընթացնակնհայտ է |13: 33: 50: 69: 72 Է Սակայն,եթե իրերն իրենց անուններովկոչենք, ներկափուլն ավելի ստույգ է անվանել «մենեջմենթիհայկականացում»,քան թե «հայկական Մենք առայժմ հարմարվումենք նոր մենեջմենթի»սկզբնավորում: իրողությանը, յուրացնում նոր գաղափարները, ն վերստին ուրիշինը խանդավառյուրացնելը հաճախ մոռացությանէ տալիս սեփականը,մեզ բնորոշը, մեր հիմքերիցբխողնարարելուխնդիրը: Վաղուց ժամանակնէ մենեջմենթիհայկականացմաններկա փուլից անցնելու հայկականմենեջմենթիձնավորմանփուլին, վաղուց պատրաստ է դրա համարանհրաժեշտմտավորներուժը, անբարենպաստչի կարելի համարել նան հասարակական-քաղաքական մթնոլորտը: Խնդիրը պարզիցէլ պարզ է՝ մեր փոխարենոչ ոք չի մշակի հայկականմենեջմենթիհիմքերը ն մեզ չի մատուցիսկուտեղի վրա: Եթե իսկապեսգիտակցում ենք կառավարմանդերը, ուրեմն լուծենք այդ խնդիրը:Եվ հայկականմենեջմենթըկլինի այնպիսին,ինչպիսինմենք այն կարարենք: Մեկ անգամ էլ ընդգծենք՝ հայկական մենեջմենթձնավորելու խնդիրը, որքան նոր հարցադրում է, նույնքան էլ ավանդականէ, խոր արմատներունի: ՄովսեսԽորենացուց սկսած՝հայ շատ մտաու կառածողներ են մտորել հանրայինկյանքի կազմակերպման վարման հարցերի շուրջ՝ այս կամ այն կերպ արձանագրելունան Հայ փիլիհայոց ազգամշակութայինառանձնահատկությունները: մըտսոփայության,իրավունքիպատմությանը,տնտեսագիտական քին նվիրված աշխատություններում,ինչ-որ չափով նան գեղարու վեստականգրականությանմեջ արծարծվածեն կառավարմանն ինքնակառավարմաննառնչվող զանազան հարցեր: Նորագույն շրջանում,ինչպես ԽՍՀՄ օրոք, այնպեսէլ անկախությանտարիներին, կառավարմանխնդիրներովզբաղվող մասնագետներընույնպես բավարարխորությամբանդրադարձելեն կառավարմանընդն տեղականփորձիտեսական հանուր դրույթներիտեղայնացմանը ընդհանրացմանը: Գարցադրմանարդիականությունըպայմանավորվածէ նան այն հանգամանքով,որ հայկականմենեջմենթիձնավորումը ինքնշանակությունունի անցումայինհասարանին ռազմավարական կության բովանդակտնտեսականն սոցիալականքաղաքականու56

թյան ճշգրտման առումով: Կառավարմանուրույն համակարգի հիմնադրույթների ստեղծումը, թե՛ ՛տեսական-աշխարհայացքային ն թե տնտեսավարման գործնական կանոնների ամբողջության տեսքով. իրագործելի է ազգային ռազմավարությանշրջանակներում. կառավարումը միջոց է, ե անիմաստէ միջոցը կատարելագործելը, եթե վերջնականորենպարզվածչէ, թե ինչ նպատակներիէ այն ծառայելու: Հետնաբար`հայկական մենեջմենթիձնավորման խնդրիբարեհաջող լուծումը պարտադրումէ նան համակարգային փոփոխություններկատարել,հստակեցնելտնտեսականն սոցիալական քաղաքականության հեռահարնպատակները: Վերջապեսհ̀այկականմենեջմենթիձնավորումըբոլորովին էլ լոկ նեղ ազգայինխնդիրչէ, քանի որ դրանովհարստանումէ միջազգային մենեջմենթըես: Կառավարմանգիտությունն ու փորձը, որպեսհամամարդկայինարժեք, միայնշահում են, երբ ընդհանուր, համապիտանիգիտելիքը լրացվում է մասնավոր,ազգային յուրահատկություններիիմացությամբն կիրառությամբ:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ԵՎ ԱՆՀԱՏ

4. ``

ն անհատ. Կազմակերպություն

կառավարման հարացույցիփոփոխությունը

Արդենքննարկեցինքկառավարմանհիմնախնդիրների փիլիսոփայական վերլուծության յուրահատկությունը`առանձնացնելով դրա մի քանի սկզբունք:Փիլիսոփայականդիտարկմանհիմնարար խնդիրներիցմեկն էլ այն է, թե ո՞րն է կառավարմանդասական դպրոցների ն զանազանտեսություններիմեթոդաբանական-աշխարհայացքայինտարբերություններիհիմքը, ինչո՞ւ են դրանք միմյանց հերթափոխել:«Ինչպես»-ի պատասխանըհանգամանորեն տրված է մասնագիտականգրականությանմեջ |33: 148: 151: 2181,փիլիսոփայականմոտեցումըպետք է պատասխանիհատկապես «ինչու» հարցին` հենվելով, բնականաբար,կառավարման տեսություններիվրա, սակայն չսահմանափակվելովդրանք սոսկ լուսաբանողիդերով, այլ հավակնելովյուրատեսակ մետատեսական ընդհանրացումների:Հավելենք, որ կառավարման տեսությունների հերթափոխմանօրինաչափություններիիմացությունն ունի ոչ միայնփիլիսոփայական, այլն զուտ մասնագիտականարժեք, մանավանդ,երբ հարցադրում է արվում գնահատելու այդ |96|: տեսություններիհամեմատական արդյունավետությունը Առանցքայինհարցադրումը«կազմակերպություն անհատ» է. սրա շուրջ են ըստ էության կառուցվում փոխհարաբերությունն զանազան տեսություններնու գործնական լուծումները: Պարզ ասած՝ խնդիրըհետնյալնէ. կազմակերպության արդյունավետգործառության մեջ ինչի՞ վրա է դրվում շեշտը՝ կազմակերպությա՞ն, որպես ամբողջականմի համակարգի(որի մի օղակն էլ, ինքնին հասկանալի է, գործող մարդն է, սակայն վերջինս դիտարկվում է որպես ածանցյալ,ենթակագործոն), թե՞ անհատի:Իհարկե, ամեն ինչ չի հանգում տվյալ փոխհարաբերությանը, կան հարակից այլ իրողություններ,սակայն խորազնին դիտարկումըցույց է տալիս, գործառությանու զարգացման որ վերջիվերջոկազմակերպության բոլոր կարգի լուծումները (կազմակերպությանռազմավարությունը, կադրայինքաղաքականությունը,«ղեկավար ենթակա»փոխվերահսկողությանհամակարգը հարաբերությունները, ն այլն) ուղ-

--

կերպով կապված են «կազմակերղակի կամ միջնորդավորված. անհատ» փոխհարաբերությանկարգավորմանառկա պություն տեսակին: Ընդհանրապես, կազմակերպություններիգործառության հիմնախնդիրներըավանդաբար մեծ տեղ են զբաղեցնում կառավարաբանական հետազոտություններում:Հենց մեր շոշափած թեմայի առումով հատկանշական է, որ ձեավորման ընթացքում է մի նդր գիտաճյուղ՝«կազմակերպականվարքագիծ», կան շատ ուշագրավ հրապարակումներ |140: 150: 190|: Այնուհանդերձ,հարկ է նկատել, որ, որակական առումով,գոհունակությանհիմք այստեղչկա: Եվ իսկապես` կազմակերպությունների,ուսումնասիրությանը նվիրվածգրականությունըվերլուծելով անգլիացի տեսաբանԹոնի Ուաթսոնըթեպետմի կողմիցընդունումէ, որ այս բնագավառում կատարվողաշխատանքներն անհրաժեշտաբար«խստագույն տեեն» |379, էջ 368-369), սական ն փորձնականհետազոտություններ մյուս կողմից՝ չի թաքցնում, որ գործադրվածջանքերովհանդերձ, եղածըքիչ օգտակար է «ակադեմիական քննարկումներիսենյակից դուրս իշխող» իրողությանհամար, այլ ընդամենը«փիլիսոփայական պրագմատիզմիոգով մի եղանակ է՝ դասդասելուկազմակերպման ու կառավարմանլավ, լավագույն ն վատ տեսությունները» (79, էջ 382): Որ սա պատահականնկարագրումչէ՝ հաստատվումէ մեկ այլ տեսաբանի՝ ամերիկացի սոցիոլոգ Ու. Ռիչարդ Սքոթի եզրահանգումներով:Հետահայացգնահատելով724 դարի վերջին երկու տասնամյակի հետազոտական աշխատանքը, նա արձանագրումէ. «Տեսաբաններըմեկը մյուսին հակասող այնքան հեռանկարներեն ուրվագծել, որ ակամահանգում ենք այն մտքին, թե կազմակերպությանուսումնասիրություններըդատապարտված են փոշիացման կամ փլուզման» |364, էջ 14|: Միաժամանակ,ընդունելով հանդերձ, որ այս բնագավառումդեռ «չի վերացել հուսահաւտեցնողհեռանկարը», չի ավարտվել «հարացույցներիկաթվածահարող պատերազմը» («ԱՅՏԱԱՇԵԿՑքՁ/ՁՅժյցո725»), Սքոթը հուսադրում է ընթերցողին, թե 242) դարի սկզբին նշմարվում են «փոխադարձհանդուժողություն ն աստիճանականքայլեր դեպի առավել ամբողջականացնող ձնավորում»|364,էջ 14):. տեսակետների Փորձենք սկսել սկզբից: Հիշեցնենք,որ կառավարմանգիտության (փաստորեն՝նան կազմակերպության էության ն գործառության մասինառաջինհամապարփակ տեսության)հիմնադիր,ամերիկացիճարտարագետՖրեդերիկՈւինսլոուԹեյլորը,մանրամասն վերլուծելով աշխատանքիցածր արտադրողականության պատճառները,իր թիրախը դարձրեց,այսպես կոչված`«զինվորավարի --

աշխատելը» («ՏՄՏԵՈՅեօ ՏօլԱ6ոոց»), «չկամությամբ աշխատան(ռուսները թարգմանելեն «քճճօ1ձ Շ մքօրոձճւամ»), երբ աշխատողը հնարավորինչափ խուսափում է գործից միաժամանակ ներշնչելով ղեկավարությանը,թե ինքն աշխատում է առավելագույն լարվածությամբ:Այս համակարգըԹեյլորը դիպուկ որակումէ ն խթանման»համակարգ,որտեղ ձեռորպես «նախաձեռնության նարկատերերը,կազմակերպիչները, քաջածանոթչլինելով տվյալ ամեն կերպփորձումեն խթանելաշխատողնեմասնագիտությանը, րին՝ ի պատասխանակնկալելովվերջիններիսնախաձեռնությանն եռանդիանհատնում դրսնորում: Սակայնչկամությամբաշխատանքը ի չիք է դարձնումայդ սպասումները,ն արտադրողականությունը, որպես կանոն, իջնում է ոչ թե նույնիսկ միջին աշխատողի,այլ ամենավատաշխատողիմակարդակին:Թեյլորի պատմականծառայությունը հենց այն է, որ նրա առաջարկած,այսպես կոչված՝ «գիտական»կամ «դասային»համակարգը,թույլ տվեց դուրս գալու այս փակուղուց, հնարավորությունընձեռեց շեշտակի բարձրացնելուաշխատանքի արտադրողականությունը: Մեզ համար կարնորէ իրավիճակիթեյլորյան ախտորոշում-եզրակացությունը, որը ծառայում է նան որպես «կառավարմաննոր փիլիսոփայության»կառուցմանհիմնաքար.«Մինչ այժմ վարչարարությունը չի դիտվում որպես արվեստ, որի հիմքում ընկած են նույնքան ստույգ ն հստակ օրենքներ, ինչպես ճարտարագիտության մեջ, ն որն անհրաժեշտէ նույնքան խնամքով ուսումնասիրել ու քննարկել: Մինչն այժմ վարչարարությունը մնում է անձիհարց,ն է հնացած այդ հայացքը հանգում այն բանին,թե քանի որ հարմար մարդ է գտնվել, ապա կառավարմանմեթոդներըլիովին պետք է թողնել նրա հայեցողությանը»|238,էջ 3: Ընդգծումըմերն է Վ.Մ.|: Թեյլորիզմի էությունը երբեմն սեղմ բնորոշվում է որպես «Ժամանակին շարժմանչափում» (նո Յոժ Ոօնօո Տաժ»յ): Իրոք, Թեյլորի հիմնական գաղափարը «միակլավագույն եղանակն»է (էհօ օո. Ե6Տէ ԽՅ)), այսինքն՝ աշխատանքային ա մի գործողության կատարմանայն միակ ն լավագույն (առավել արդյունավետ)եղանակը, որը պետք է գտնել ժամանակաչափման (քրոնամետրաժի) միջոցով ն դարձնել պարտադիր բոլոր աշխատողների համար: Պետք է բացառել, վերացնել բոլոր ավելորդ շարժումները: Ոչ թե պես ամեն ոք աշխատիինչպես կարող է՝ ձեռք բերված նախկինի հմտությամբ, այլ յուրաքանչյուր գործողության համար ղեկավարությունըպետք է գտնի գիտականհիմքերը,ամեն մի աշխատողի հստակ առաջադրվիօրվա անելիքը՝ «դասը» (փաստորեն ձեռնարկություններիպլանավորմանբաժիններըայստեղից են ծնունդ քը»

-

`

առել): Պետքէ ոչ թե՛որոնել պատրաստիաշխատողի,այլ ուսուցանել, նրան պատրաստելկազմակերպությաններսում: Ձեռնարկության վարչակազմըպարտավոր է ճիշտ ընտրել աշխատողներին, որպեսզի իրագործվի հիմնական պահանջը՝յուրաքանչյուր աշխատող՝ իրեն համապատասխանտեղում: Սա է «կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերության թեյլորյան լուծման կառուցակարգը, որով չի սպառվում դրա հիմնական գաղափարախոսությունը:«Կառավարմանմեխանիզմը ոչ մի կերպ չի կարելի շփոթել կառավարմանէության կամ նրա հիմնականփիլիսոփայությանհետ, զգուշացնում է Թեյլորն ինքը ն բացատրում հնարավոր վտանգը: Միանգամայննույնական մեխանիզմըկարող է մի դեպքում հանգեցնել կործանարար,մեկ այլ դեպքում` ամենաբարենպաստ արդյունքների:Միննույնմեխանիզմը, որ գերազանցարդյունք է ապահովում գիտականկառավարման հիմնականսկզբունքներին համապատասխանգործադրվելիս, բերում է անհաջող ն աղետալի հետնանքների,եթե գործադրողնեիը սխալ են ըմբռնումայդ սկզբունքները»|238,էջ 110): Այս դրույթը վերաբերում է, անտարակույս,ոչ միայն «գիտական կառավարմանը», այլն անցյալի ու ներկայի բոլոր տեսություններիգործադրմանը:Ինչ վերաբերում է թեյլորիզմի փիլիսոփայությանը,ապա դրա հեղինակը միանգամայն հստակ է ձնակերպել. «Նախկինում ամենից կարեորնէ եղել անհատը, ապագայում ամենից է լինելու համակարգը»|238, էջ 3: Ընդգծումըմերն Վ.Մ.): էառավարմա ջ, ինչպես մարդկայինգործունեությանբոլոր բնագավառներում,կարծրացածգործելակերպնու մտածելակերպը բնավդյուրինչեն հաղթահարվում:Պատահականչէ, որ ինչպես բանվորները,այնպես էլ ձեռնարկատերերիմի մասը սկզբնապես մեծ դիմադրությունէին ցույց տալիս «գիտական» համակարգին: Իհարկե, թեյլորիզմի մեջ կան տեխնոկրատականգծեր, մասնավորապես` կառավարաբանությանժամանակակիցտեսաբանները գրեթե միահամուռ մերժում են «միակ լավագույն եղանակի» հիմնադրույթը որպես աշխատողի դերը նսեմացնողմոտեցում, քննադատում «տնտեսական մարդու» թեյլորյան հայեցակետը որպես աշխատանքիկենսականիճաստը նեղացնող-աղքատացնող ըմբռնում: Փաստն այն է, սակայն, որ թեյլորիզմը, շնորհիվ իր դրական կողմերի, ապահովեց տնտեսական-ու սոցիալականմեծ առաջընթաց:Իսկ բացորոշ հակաթեյլորիգմի մեջ անգամկարելի է հանդիպել Ֆ. Թեյլորի առանձին յուրօրինակ շարունակության: -

--

--

:

կարնոր

գաղափարների արժեքավոր

.Կարնոր է հասկանալ, որ «տեխնոկրատիզմ»ասվածը ոչ թե ինքնին կառավարչիգործելակերպնէ, այլ նրա մտածելակերպը: Վերջինս մեքենայական մտածելակերպը, կամ, թերես ավելի ստույգ՝ մտածելակերպի վերջիվերջոոչ թե մեքենայականությունը, սոսկ դրսնորվում է գործնական միջոցառումներիմեջ, այլ պայմանավորումէ դրանցհիմնականուղղվածությունը:Գործելակերպը է, այլ մտածելակերպի ոչ թե սոսկ նպատակադրում առարկայական արդյունք,որի մեջ վճռորոշ է նան ժամանակիգործոնը:Նկատի ունենք, որ թեյլորյան պրպտումներըտեղի ունեցան հատկապես 22« դարի վերջին 204 դարի սկզբին ն առկա տեխնոլոգիական հնարավորություններինհամապատասխան: Դա էր պատճառը,որ Թեյլորը սկսեց ֆիզիկականաշխատանքի, մասնավորապես՝ ծանր բեռների տեղափոխմանկարգավորումից, ինչը, կարծումենք, անկախ իրենից, նրա համակարգիկենտրոնում դրեց «Շմիդտ»անունով բանվորին՝մտավոր,ստեղծագործական պահանջմունքներից զերծ ն իր կատարածաշխատանքից նմանօրինակակնկալիքներչունեցող անձնավորության:Մինչդեռ 24 դարի վերջին, համակարգչայինտեխնիկային որակապեսնոր աշխատուժի, ինչպես նան աշխատանքայինկյանքից առավելապես ինքնուրույնության,ստեղծագործականաճի, մասնագիտական ինքնահաստատմանակնկալիքներիպայմաններումմիանգան թե՛ մայն այլ կլինեին թե՛ Թեյլորի հիմնականնպատակադրումը նրա տեսական,մեթոդականդրույթների վերջնական առարկայացումը: Վամենայնդեպս վստահաբարկարող ենք ասել, որ «Շմիդտը» չէր կարող դառնալ «գիտականկառավարման»դպրոցի նորամուծություններիհամարիդեալականտիպար: Հատկանշականէ, որ «այլընտրանքայինմենեջմենթի» ձնավորման մասին հարցադրումներումարդարացիորենշեշտվում է, որ ժամանակակից պայմաններումաստիճանաբարմեծանում է մտավոր,ստեղծագործականաշխատանքիտեսակներիկշիռը, առհասարակկազմակերպությունների բնականոնգործառությանմեջ վճռորոշ է դառնում գիտելիքներիդերը |122. 380): Առավելպերճախոս է այն փաստը, որ կառավարման«ինտելեկտուալմոդելի» որոնումներն են հենց որոշ հեղինակների բերում-հանգեցնում գործնականխնդիրներիցվեր բարձրանալու,աշխարհայացքայինամփոփումներանելու ն կառավարմանառօրյա մեթոդաբանական խնդիրները լուծելիս դրանք հաշվառելու կարնորության ըմբռնմանը, ինչես որ դա անում է, օրինակ, գործարար վարչարարության ռուսաստանցիմասնագետՎասիլի Անդրիանովը.«Կտրուկ աճում է :

--

հանդեպ փիլիսոփայության Ֆրենույնական թեյլորիզմը

հետաքրքրությունըկառավարման 85, էջ 95|: Այլ կերպ ասած՝ Թեյլորն ու չեն. դերիկ (Թեյլորիպարագայումնս հաստատվումէ այն ճշմարտությունը, որ տեսական ու գործնականնոր հորիզոններ բացող գործչին ամենիցհաճախ վարկաբեկումեն ոչ թե նրա գաղափարներին ուղղակի հակադրվողներն ու նորամուծություններըխոչընդոտողները, այլ հետնորդները,նրա գործը շարունակողները:Եվ այդ պարադոքսայինվիճակի հիմնականպատճառըիրականկյանքի թելադրանքն է, որը հարկադրումէ հետնորդներինորոշակիորենշտկել առաջնորդինպատակադրումները՝ ըստ իրենց սեփականպատկերացումներին ըմբռնումների:Ֆ. Թեյլորի համարգիտականկառապվարումը աշխատանքիհանդեպ աշխատողներիվերաբերմունքի արմատականփոփոխությունէր, «լիակատար բարոյականհեղաշրջում» |238,էջ 85|, այնինչ հետագայումայն վերածվեցառավելապես մարդկայինպաշարներիգործադրմանտեսակի, այսինքն՝ մեխանիզմը գերակշռեցփիլիսոփայությանը: Այս առումով շատ հետաքրքրականէ Ռուսաստանում 1917թ. բոլշնիկյան հեղաշրջմանառաջնորդՎ. Լենինի դիրքորոշմանփոփոխությունըըստ հանգամանքների:1913թ. նա անգթորենպախարակում է թեյլորիզմը որպես «քրտինքքամելու» համակարգ, կապիտալիստներիկողմից բանվորներիշահագործմաննրբին խորամանկություն,սակայն 1918թ. արդեն իշխանությանգլուխ կանգնած Լենինը պետական շինարարությանծրագրային խնդիրներից է հռչակում Ռուսաստանում Թեյլորի համակարգի հարմարեցումը, շուտափույթն լայնածավալներդրումը:Դարձյալմեխանիզմըգերակշռում է թեյլորիզմիփիլիսոփայությանը, «լիակատարբարոյաէ կան հեղաշրջման»հարցադրումըանտեսվում-ստորադասվում քաղաքական նկատառումներին: 6Ամենակարնորը Թեյլորի սկզբունքներիտեխնոկրատական գործադրումըթելադրվում է ոչ թե «ներսից»՝ Թեյլորի համակարգիններհատուկ սկզբունքներից, այլ «դրսից»՝ այդ համակարգիններկայացվողարտաքին պահանջներից: Ահա հենց սա է կարնոր հասկանալ.ինչպես Ֆ. Թեյլորի տեխնոկրատիզմը(իրական կամ վերագրյալ), այնպես էլ Էլթոն Մեյոյի «մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցի ն հետագամոտեցումներիհակաւտտեխնոկրատիզմը պիտիգնահատելամենիցառաջ ամբողջ հասարակությանը բնորոշ սոցիալ-տնտեսական,քաղաքական, մշակութային,բարոյական,հոգեբանականառանձնահատկություններիդիրքերից:Վերջիվերջոկառավարմանբոլոր տեսու63

թյուններն ու դրանցից ածանցյալ գործնական միջոցառումները նպատակուղղվածեն մարդկանցհամատեղ գործունեությանարդյունավետությանապահովմանը:Սակայն բուն այդ արդյունավետության ըմբռնումըձնավորվում է ոչ միայն ն ոչ այնքան կառավարման տեսաբաններիու կառավարիչներիգաղափարներիու գործողություններիշնորհիվ: Անտարակույս,տեխնոկրատականմտածելակերպին գործելակերպիտարածմանմեջ չպետք է անտեսել բուն տեխնիկայիդերը: Տեխնոկրատիզմը, որպես աշխարհայացք,էապես պայմանավորված է գիտատեխնիկական բուռն առաջընթացով:Հատկանշական է, որ ո՛չ հունահռոմեականաշխարհայացքի շրջանակներում, ոչ էլ վերածննդիդարաշրջանիհեղինակներիմոտ չկա փոքրիշատե լրջմիտփիլիսոփայական անդրադարձնյութական,տեխնիկական աշխարհի հանրային դերակատարմանմասին: Միայն 24/1 դարից, մասնավորապեսա̀ռաջին արդյունաբերականհեղափոխության շնորհիվ հնարավոր է դառնում, ըստ ֆրանսիացի պատմաբանՖելիքս Ֆուկույի, արձանագրել«նյութականաշխարհիբարերար ազդեցությունը գաղափարներիաշխարհի վրա», տեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ մարդկության ամենավերացական ձգտումներն անգամ սկսում են իրականություն դառնալ |254, էջ 150|: Իսկ այժմ կարելի է էլ ավելի վմտահաբարարձանագրել այդ հանգամանքը,այն է՝ 24 դարի 50-60-ական թվականներիցտեխնիկականմիջոցներըանկասելիորենմուտք են գործում ոչ միայն արտադրության,այլն հանրության ու անհատի կյանքի բոլոր ոլորտներնանխտիր: Փիլիսոփայական-աշխարհայացքայինիմաստավորումն իր ծայրահեղձներով արտահայտվելէ տեխնոլոգիական լավատեսության նե տեխնոլոգիական հոռետեսության հակադիր դիրքորոշումներով՝ դրանց բնորոշ համապատասխանհիմնավորումներով: Շատ հակիրճ առաջինի կողմնակիցներըվստահ են, որ տեխնիկանմիայն ու միայն բարիք է ն, անգամեթե գիտատեխնիկական առաջընթացը բացասական երնույթներ է հարուցում (օրինակ՝ շրջապատող միջավայրիաղտոտումը),ապա, միննույն է, դրանք հաղթահարելուհամար մենք դարձյալ տեխնիկայինպիտի ապավինենք (օրինակ` զտիչների կատարելագործումըհնարավորուԸստ էության՝ժաթյուն կընձեռինվազեցնելուարտանետումները): կրկնումեն նույն մանակակիցլավատեսական փաստարկումները Ֆուկույի դատողությունը24/11 դարում գոյացած նոր` բարերար իրողությանմասին. «Այդ ժամանակաշրջանիցսկսած առաջադիմությունը մշտապեսարագանումէ, քանի որ նոր գաղափարները

պահանջմունքներ,որոնք մղում են նոր գործիքների հայտնագործման,որոնք էլ, իրենց հերթին, ծառայում են առավել |254,էջ 151): հզոր գաղափարների» Երկրորդիկողմնակիցներըմատնացույց են անում ն տեխնիկայիառաջընթացիվնասակարազդեցությունը՝այդ կերպ սաստկացնելովտագնապահարույց(«ալարմիստական», ֆրանսերեն «Յ:ռոոճ»՝ տագնապ բառից) այն տրամադրությունները,որոնք առաջինն արտահայտել է Ժան-ԺակՌուսոն դեռ ֆրանսիականԴիծնում են նոր

գիտությա

ժոնի ակադեմիայի 1750 թ. հայտարարած մրցույթը շահած իր աշխատության մեջ |210):

Ինչպես սովորաբար լինում է փիլիսոփայական խորհրդածուբախմանշնորհիվ թյուններիընթացքում`հակադիրփաստարկների առաջացավ այս երկուսի «ոսկի միջինը»` տեխնոլոգիականխոհեմությանդիրքորոշումը, որ լավագույնս, ինչպեսվերը նշեցինք, ձնակերպել է կիբեռնետիկայի՝հասարակությանմասինկառավարման գիտությանհիմնադիրնորբերտ Վիները՝ «Մարդուն՝ մձարդկայինը, մեքենային՝մեքենայականը»(107, էջ 73, 80): Թերնս հենց այս փավանարակշիռ մոտեցման շնորհիվէր, որ անցյալ դարի70-ական ն սոցիոլոգիաթվականներինձնավորվեց նան փիլիսոփայական կան հետազոտություններիինքնուրույն մի ասպարեզ՝«տեխնիկայի փիլիսոփայությունը»|115):Իսկ կագմակերպությունների գործառության մեջ տեխնիկականպահի հավասարակշիռգնահատման լավ օրինակ է ֆրանսիական«Լ' ՕԹ» ֆիրմայի ղեկավարներից մեկի՝ ՌոբերտՍալմոնիտեսակետը.մի կողմից՝ նա խոստովանում է, որ, իսկապես, «տեխնիկականառաջընթացըմիշտ չէ, որ հավասարազոր է քաղաքակրթության զարգացմանը»|2173,էջ 52), մյուս կողմից՝արդարացիորեննկատում, որ ժամանակակից համակարգչային տեխնիկան,հաղորդակցմաննորագույն միջոցները, համացանցի՝ուղղակի ռեժիմով(«օո հոտ»)մատուցվողծառայությունները, երնութական(վիրտուալ) քննարկումներանցկացնելըմեծացնում են կազմակերպությանհնարավորությունը ճկուն աշխատանքային գրաֆիկներիտարբեր տեսակներիներդրման, գրասենյակային աշխատանքիմի մասը աշխատողներիտուն տեղափոխելու, առհասարակ կազմակերպության կառավարումը նելու ուղղությամբ |213, էջ 107: Եթե համաձայնումենք խոհեմության դիրքորոշմանը,նշառակում է՝ նան ընդունումենք, որ տեխնիկանինքը չի որոշում իր գործադրման կերպը: Մանավանդ, արձանագրելովկառավարման գործնական խնդիրներիլուծման մեջ տեխնոկրատական: մտածելակերպիբացասականազդեցությունը,ամենիցառաջ՝տեխնիկա.

.

ապակենտրո

կան միջոցներիդերի գերագնահատումը՝ի վնաս մարդկայինգործոնի կարնորությանըմբռնման,չմոռանանք, որ կա թեպետ դրան հակադիր,սակայննույնքան արդարացիտեսակետկառավարման ասպարեզում տեխնիկայիդերի թերագնահատման վնասակարության մասին: Այնպես որ, շվեյցարացի տեսաբան Հուգո Չիրկին տեղին է հատկապեսայն համարում«ձեռնարկությանկառավարման ժամանակակիցտեսության» թերություն, տեսության ն իրականությանմիջն խզման ապացույց, որ «բավարարչափով հաշվի չի առնվումկամ լիովին անտեսվումէ խոշոր տեխնոլոգիական փոփոխություններիազդեցությունըարտադրական-տնտեսական գործունեությանվրա» |262,էջ 92): Գետնաբար,տեխնոկրատիզմիկամ ամեն մի դրսնորմանհիմքում հարկավորէ հակատեխնոկրատիզմի որոնել տնտեսական,քաղաքական, մշակութային,հոգեբանական, բարոյականբնույթի պատճառը: Ինչ վերաբերում է ժամանակակիցհասարակությանը,ապա լիովին համաձայնենք էրիխ Ֆրոմի այն բնորոշմանը,թե ներկա՝ «տեխնոլոգիական հասարակությանը» բնորոշ են երկու ուղղորդող սկզբունքներ:Առաջին՝«եթե ինչ-որբան տեխնիկապես հնարավոր : Ընդգծումըհեղինակինն ապա այն պետք է արվի» |253, էջ է:: Այլ կերպասած` տեխնիկականհնարավորությունը ինքնին վերածվում է բարոյականկարգավորչի:Երկրորդսկզբունքըառավելագույն արտադրողականության պահանջնէ, ինչն իրականանում է,՛մի կողմից՝հնարավորինս զրկելով անհատականառանձնահատկություններիցն ենթարկելովբյուրոկրատականկանոններին,մյուս կողմից աշխատողներիննույնացնելով ոչ թե իրենք իրենց, այլ հանուն կազմակերպությանհետ: Հակիրճ ճապահումանիզացում՝ » 253, էջ 244|: Ֆրոմն իր այս ախտորոշումը ունավետու փորձում է իմաստավորելհետնյալ, բավականհամոզիչ դատողությամբ. տեխնիկականառաջընթացի վերածումը կուռքի բացատրվում է ոչ միայն ինտելեկտի դերով չափազանց հափշտակությամբ, այլն շատ ավելի վճռականհանգամանքով՝«մեքենայական, անկենդանամեն ինչին խոր հուզականկապվածությամբ»,«զմայլվածությամբ զուտ մեխանիկականով» |253, էջ 251, 252): Առաջանում է, ըստ Ֆրոմի, խոր հակասություն,մի կողմից՝արդիքաղաքակրթության ժողովրդավարական սկզբունքների, հռչակված նպատակների,դավանած արժեքների, մյուս կողմից` ներկազմակերպականիրողության,մարդ-աշխատողիհանդեպփաստացիվերաբերմունքիմիջն. «Մենք շարունակում ենք դավանել անհատապաշտություն, ագատություն ն հավատ առ Աստված,սակայն մեր քարոզներն անհամոզիչ են հնչում «կազմակերպությանմարդու» .

չ

ճ6

իսկականէության համեմատ, որ խանդավառ է հարմարվողականությամբ, ուղղորդվում է հեդոնիստական մատերիալիզմի սկզբունքով»|253,էջ 238): Ասվածընշանակում է, որ տեխնիկանինքնին բավարարումէ նմանօրինակխորքային պահանջմունքը, միաժամանակտ̀եխնիկական առաջընթացըընդլայնում է, անտարակույս,այդ պահանջԺամանակամունքի վերարտադրությանհնարավորությունները: կից տեխնիկականմիջոցները հնարավորություն են ստեղծել վերահսկելու մարդու կենսագործունեությանբոլոր ասպարեզները, հանրային ու անհատական կյանքի բոլոր մանրամասները,ընդ որում այն աստիճանի մանրախույզ ու կոշտ, որ տեխնիկականաշխարհի կողմից մարդ արարածիստրկացման վերաբերյալ հակասկսում են ուտոպիայիժանրիամենամռայլ նախազգուշացումները առուէ, շատ իրականթվալ: Ակնհայտ որ զուտ տեխնոլոգիական սնեռուն մով՝ թեյլորյան գաղափարը«միակ լավագույն եղանակի» մասին, հնարավորէ դարձել գործադրելոչ միայն արտադրության մեջ, այլե քաղաքական, հոգնոր, մշակութային, բարոյական երնույթների,ընտանիքի,ժամանցի,կրթությանու դաստիարակության ն հասարակությանմյուս ոլորտների կարգավորմանմեջ: Ուստի «տեխնոկրատիզմ հակատեխնոկրատիզմ» երկընտրանքը լուծվում է ոչ թե կառավարմանտեսության շրջանակներում,ոչ էլ կառավարմանտարբեր դպրոցների,հոսանքներիու տեսությունների փոխադարձքննադատությամբ,թեպետ վերջինս որոշակի դեր կատարումէ հայեցակարգայինծայրահեղություններիցխուսափելու առումով: Կարծումենք, «կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերությունը իրականպայմաններումկարող է խուսափելծայրահեղ՝ կամ հակատեխնոկրատական տեխնոկրատական բնույթի լուծումեն ոչ թե գերագնաներից,եթեկառավարիչները նպատակադրվում հատել տեխնիկատնտեսական կամ մարդկայինգործոնները,այլ փնտրելդրանցարդյունավետհամատեղմանեղանակներ:Եթե այս ելակետովմոտենանքտվյալ փոխհարաբերության կարգավորմանը վերաբերողհայեցակարգայինըմբռնումներին,ապա պիտի արձանագրենք տարատեսակ դիրքորոշումներ, այդ թվում`յուրատեսակ` «խոտորնակին` խոտորնակ» մոտեցումներ, երբ տեխնոկրատիզմին պարզապեսհակադրվում է մյուս ծայրահեղությունը՝հակատեխնոկրատիզմը: Ասվածի լուսաբանումն է, կարծում ենք, հետնյալ պնդումը. «Այսպիսով,փոխվում է կազմակերպությունում մարդու վերաբերյալ հայացքներիհամակարգը. նրան այլես չեն հարկադրումվազ--

-.

վզել հանուն արդյունավետաշխատանքապահովելու,այլ ֆիրման

է պտտվում աշխատողիշուրջը փորձելով լավագույն կերպով

բավարարել նրա հարաճուն պահանջմունքները»235, էջ 49: Ընդգծումըմերն է Վ.Մ.): Որքանէլ առաջադեմլինի մենեջմենթը, աշխատանքային բարենպաստպայմաններստեղծվեն,միննույն է, դժվար է պատկերացնելերբնիցեայդպիսիհովվերգականիրավիճակ: Ամեն մի տնտեսավարողկազմակերպություն, որի ղեկավարությունը կդավանի ոչ թե շահավետությանգաղափար՝որոշակի ապրանքներիարտադրությանկամծառայություններիմատուցման ճանապարհովավելի օգուտ ստանալով,քան ծախսեր է կատարում, այլ կփորձի իր գործունեությունըկառուցել` աշխատակիցների «շուրջ պտտվելով»,անխուսափելիորեն սնանկանալուէ: Վակատեխնոկրատական աշխարհայացքի ամենածայրահեղ դրսնորումը,թերնս, վոլյունտարիզմիոգով արված հետնյալ եզրակացությունն է. «Այն մարդը,ով ըմբռնումէ սոցիալականշարժման հիմնարարօրենքները, ունակ է կառավարելուկազմակերպական փոփոխությունների ընթացքըն իր ցանկությամբուղղորդելու հարկավոր հունով» |83, էջ 106): Սա, իսկապես,ծայրահեղ դիրքորոշում է. անհատի ցանկությունները,մղումները, կամքը, ունակուգործառության թյունները,որքանէլ կարնորեն կազմակերպության ն զարգացման համար, չեն կարող հաշվի չնստել տեխնիկականու հետ: Կրկնում ենք` ներկազտնտեսականօրինաչամփությունների մակերպականիրողությանշրջանակներումմարդը, շարքային աշխատող, թե ամենաբարձրմակարդակիղեկավար,միջոց է` ենթակա տեխնիկա-տնտեսականպահանջների տրամաբանությանը: պահանջմունքների, Մեր ասածը բնավ չի մերժում աշխատողների ամենից առաջ հարգանքի,գնահատվածլինելու, ստեղծագործեինչպես ընլու, ինքնուրույնգործելու հանդեպպահանջմունքների, դունված է ասել` «մարդկայինկապիտալի»հանդեպղեկավարությանմշտականհոգատարությունը: Կառավարման հարացույցի էության փոփոխության ստույգ առումով մեզ ավելի հավասարակշիռէ թվում բելամեկնաբանման ռուս տեսաբան ՎալերիՅանչնսկու կարծիքը. «241 դարի սկիզբը նշանավորվելու է անցումով տնտեսականմարդուց կորպորատիվ մարդուն, երբ համատեղ գործունեությանշահերը գերակայում են անհատականշահերի վրա» |277, էջ 110): Իհարկե,«տնտեսական այն Է մարդու աշխատանքային վարքի մարդու». հայեցակարգը, դրդապատճառներիբացատրությունը գերազանցապեսվարձատրությանգործոնով, նան ենթադրումէ ծայրահեղ անհատապաշտական հոգեբանություն, լոկ անձնական շահերի հետապնդում, -

'

ուստի ն «կորպորատիվմարդու» հայեցակարգը,անտարակույս, վարքիառավելճկուն կաշահեկանէ թե՛ մարդու աշխատանքային ներկազմակերպագործողմարդկանց ռավարման ն թե՛ համատեղ կան համագործակցությունըկարգավորելու համար: Այդուհանդերձ, համայնքային(կորպորատիվ)շահերի գերակայումըանհատականիվրւս կարող է տարբեր ձներ ունենալ, ինչն ամեն մի կազմակերպությանդեպքում պայմանավորվածէ կառավարմանփիլիսոփայութցան առանձնահատկություններով: Չմոռանանք, որ խորհրդայինկոլեկտիվիզմըսկզբունքորեն նույնպես ենթադրումէր անհատականշահերի ստորադասումըընդհանուրի շահերին. դա «սոցիալիստականմարդու», «խորհրդայինապրելակերպի»,«կոհիմնականբաղադրիչմունիզմ կառուցողիբարոյական կերիցմեկնէր: Տեխնոկրատիզմից ազատվելուտեսական-աշխարհայացքային փորձերիցմեկն էլ բուն կառավարումերնույթիներքինտարբերակումն է «տեխնոլոգիական (որն ընդգրկումէ մարդկառավարման» կանց աշխատանքայինգործունեությանասպարեզը), «տնտեսական կառավարման»(տնտեսական գործընթացների վրա ազդեցությունը), «քաղաքական կառավարման»(պետական ն տեղականիշխանականմարմիններիձնավորմանգործընթացների վրա ազդեցությունը) ե «սոցիալականկառավարման»(մարդկանց ապրելակերպիձեավորման գործընթացներիվրա ազդեցությունը) 108, էջ 21-23| Նման տարբերակումը մեզ թվում է փոքր-ինչ արհեստական.կառավարումըո̀րպես նպատակադրմանն ուրիշների վարքի կարգավորման միջոցով այդ նպատակըիրականացնելուն ուղղված գործողություններիամբողջություն, որակապես նույնն է հանրայինկյանքի բոլոր բնագավառների համար: Բացի դա, աշխատանքայինմիջավայրում մարդկանց բազմաբնույթ փոխհարաբերությունների կարգավորմանը չի պատշաճում«տեխնոլոգիական»բնութագրումը:Չէ՞ որ այդ կարգավորումը ներառում է ոչ միայն զուտ տեխնոլոգիական (բառի նեղ ն ստույգ իմաստով), այլե տնտեսական,հոգեբանական,բարոյական, մշակութային ն այլ բնույթի փոխհարաբերություններ: Այս առումով միգուցե ավելի ճիշտ է գործածել «սոցիոտեխնիկականհամակարգ»հասկացությունը, որն արտահայտում է մի շատ պարզ, բայց էական գաղափար, այն է կազմակերպությունը բաղկացածէ երկու համակարգից՝ տեխնիկականն սոցիալական,ուստի հանուն արդյունավետ կառավարման հարկավորէ հաշվիառնել ոչ միայնմարդկանցմիջե փոխհարաբերությունները, այլե տեխնիկական միջավայրիազդե-

կոդեքսի»

ցությունըմարդկանցվրա, ձգտել երկու համակարգերի«ներդաշնակ փոխազդեցությանը»|155,էջ 98): Կազմակերպությանն անհատի փոխհարաբերության կարգավորման մեջ իրենց խոսքն են ասել կառավարաբանությաներկու իրավիճակային մոտեցումները: ավանդական՝համակարգային ն է, Կարելի ինչպեսվերը նշել ենք, համաձայնելայն տեսակետին, թե գիտականմենեջմենթիամբողջպատմությունըկարելի է դիտարկել որպես յուրատեսակ շարժում այդ երկու բնեռներիմիջն |223, էջ 88. սակայն դրանք բնեռներ են սոսկ վերացականորեն. իսկ իրավիճակը՝ համակարգընույնանում է կազմակերպության, անձնային գործոնի յուրահատկությունների հետ: Իրականկյանքում համակարգայինն իրավիճակային մոտեցումներըմիմյանց փոխլրացնումեն դառնալով կառավարմանարդյունավետ եղանակ: Որպես այդ մոտեցումներիյուրատեսակ համադրումկարող ենք դիտարկելգերմանացիտեսաբանԱնդրեասՌեմերիառաջարկած «փոխլրացման»մոտեցումը, որի շնորհիվ, ըստ հեղինակի, ապահովվումէ «կառավարչականհամակարգիհարթեցում»: Սրա հիմնականգաղափարնայն է, որ կազմակերպությունըամբողջական համակարգէ, որի բոլոր բաղկացուցիչտարրերը կարելի է դիտարկել որպես միմյանց փոխլրացնող.«Եթե ըստ դասական կառուցվածքըծառայում է լոկ այն կանոններիկ̀ազմակերպական բանին, որ կազմվենպլաններ, իսկ անձնակազմը՝լոկ այն բանին, որ կատարվիառաջադրվածկազմակերպական պլանը, ապա հարաբերությունների հարթեցումը նշանակում է, որ նախապես անհնար է ստույգ պարզել, թե որ տարրն է առաջատար, իսկ որը՝ ենէ որոշում թակա, որը՝ նպատակ,որը՝ միջոց: «Ռազմավարությունն է կառուցվածքը» սկզբունքը կորցնում իր նշանակությունը» |207, էջ 105|:Փոխլրացման սկզբունքը,իրոք, մեծ ճկունություն է հաղորդում կառավարմանընթացիկխնդիրների լուծմանը:Մեր քննարկած «կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերությանկարգավորմանառումով, կախված իրավիճակից,հնարավոր է իսկաառարկայական պես, որ վճռորոշ դեր կատարիկազմակերպության արժեքային համակարգըն (տեխնոլոգիան,ներկազմակերպական այլն) կամ էլ անհատի որնէ հատկանիշ (գիտելիքները, աշխատանքի հանդեպ վերաբերմունքը,միջանձնայինհաղորդակցման մենք վերապահումովենք իրազեկությունըն այլն): Այդուհանդերձ, մոտենում «ռազմավարությունն է որոշում կառուցվածքը»սկզբունքի. նշանակության հերքմանը: Կազմակերպությանռազմավարությունը որոշվում է ոչ միայն արտաքինմիջավայրիփոփոխությունների հաշվառմամբ,այլե ներկազմակերպականփոփոխություննե--

րով, այնպես որ այդ սկզբունքը հարկավոր է լոկ ձնափոխել` շազմավարություննէ որոշում, թե կազմակերպությանկառուցվածքիռր

տարրն է վճռորոշը: «Կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերության կարգավորման հարցում տեխնոկրատիզմ հակատեխնոկրատիզմ երկընտրանքըհաղթահարելուլավ հեռանկարէ բացում կազմակերպության գործառությանդիտարկումըմշակութաբանության դիրքերից: Այսպես, ռուսաստանցի տեսաբան Վլադիմիր Սպիվակի «Կորպորատիվմշակույթ» գրքում տնտեսավարողկազմակերպուեն չորս տեսակի՝ըստ ղեկավարիու ենթյուններըդասակարգված թականերիմիջե փոխհարաբերությունների բնույթի|228, էջ 49): :

--

-

Առաջինըդիվանակալական կազմակերպու(բյուրոկրատական) թյունն է, որտեղ ղեկավարը հանդես է գալիս պետի (ոճա ւ) է վարչական աստիճանակարգ, աշխատողների դերում, առա պարտականությունները խիստ հստակեցված են, վճիռ կայացնում է ղեկավարը, ենթակաները`կատարում են, պատասխանատվությունը վերջիններիսվրա է, ուղղաձիգ գործարարփոխհարաբերությունները առավելապեսվերանձնային են, գործում է վերահսկման հստակ

համակարգ: Երկրորդը հայրիշխանությամբ (ոոոօքառոտ) բնորոշվող կազմակերպություննէ, որտեղ ղեկավարը հանդես է գալիս որպես հայր (ԼՏց'Ռվ, ՏՑպՓ), նրա հեղինակությունըանվիճարկելիէ, որոշում կայացնելն ու վերահսկելը`նրա բացառիկ իրավունքը, պատասխանատվությունն ընդհանուր է, գործարար փոխհարաբերությունները անձնավորվածեն, ենթականերիարտաաշխատանքային խնդիրները դառնում են ղեկավարիհոգածության առարկա,աշխատողներըփոխարինում են մեկը մյուսին: Երրորդը. եղբայրականության (Փքորշքոճոտու) բնույթի կազմակերպությունը է, որի շրջանակներում ղեկավարը հանդես է գալիս առաջնորդիդերում, տարածվածէ որոշումներիընդունմանկոլեգիալության սկզբունքը, անհաջողությունն ընկալվումէ որպես ընդհանուր պատուհաս,փոխհարաբերությունները գերազանցապեսանձնավորու արտաաշխատանքային ված են, գոյությունչունի աշխատանքային ժամերի տարաբաժանում, կազմակերպությունումտիրում է փոխվստահությանու մթնոլորտ: Վերջապես,չորրորդը`գործակցային կազմակերպությունն համակարգող է («օօքճճոճնօք),վարէ, որտեղղեկավարը չական աստիճանակարգը լղոզված է, որոշումները կայացվում են ամեն ոք պաընդհանուրնեբարյացակամքննարկմանմթնոլորտում, տասխանատուէ իր հատվածի համար, ենթականերըըմբռնում են անելիքը ն կատարումինքնուրույնաբար,միջանձնայինփոխհարաբեեն, ծառայողական-պայմանագրային րությունները քով:

փոխօգնության

(ոռքոոծքեոոօ)

վերանձնային

հիմ-

Ինչո՞վէ մեզ հետաքրքրումայսօրինակդասդասումը.նրանով, ու անհատիտեխնոփաստորենվերացել է կազմակերպության կրատական հակատեխնոկրատական հակադրումը:Մշակութաբանականընկալմամբ՝ն կառավարողը,ն՛ կառավարվողը,երկուսն էլ մեկ կազմակերպությաններսում են. ղեկավարն ազդում է տվյալ կազմակերպության անդամի, այսինքն` միննույն մշակութային միջավայրում գտնվող մարդու վրա, իսկ ենթակայի համար կազմակերպությունընույնացածէ ղեկավարի,նրա վարքի,կամքի, պահանջների,կառավարման ոճի հետ: Կարելիէ ասել, այսպիսով, եճոր երկուսն էլ յուրովի ներկայացնումեն կազմակերպությունը. թակայի համարղեկավարնէ ամար՝ ենթակաները: դեկա Գրականությանմեջ «կազմակերպության մշակույթ» ն «կառավարմանմշակույթ» հասկացություններըչեն տարբերակվում:Մեր մոտեցմամբ|59|,դրանքյուրովի առնչվում են կազմակերպության ն անհատի միջն կապիընկալմանը:Կառավարողին կառավարվողի կարգավիճակները,տվյալ կազմակերպությունումընդունված պաշտոնեականու միջանձնային փոխհարաբերություններիառանձնահատկությունը,բուն գործունեությանբնույթը, ֆիզիկական պայմաններնու բարդյահոգեբանականմթնոլորտը, արժեքները, վարվելակերպինորմերըն այլն, հատկանիշներեն, որոնք ամփոփվում են «կազմակերպությանմշակույթ» հասկացությամբ, իսկ ներհատուկայս առարկայականիրողության կազմակերպությանը փաստացիդրսնորումըմարդկանցգործողություններում`«կառավարման մշակույթ» հասկացությամբ:Ավելի հակիրճ առաջինն արտահայտումէ կազմակերպությանառարկայականբնութագրերը, երկրորդը՝կառավարողների գործունեությանկերպը: Մեր կարծիքով,հատկապեսհեռանկարայինէ կազմակերպության մշակույթի կարնորագույնտարրերից մեկի՝ արժեքներիդերակատարմանհանդեպ հետազոտականուշադրությանաճը. շատ պերճախոս է դրանց նվիրված հոդվածներից մեկի վերնագիրը՝ մի ննջած հասկացությանվերակենդանացում»|322) «Արժեքներ. ներն են, որ մարդկանց Արժե մ միջոց: Կազմակերպությաններսում, միավորելով-շաղախելո բոլոր աշխատողներին,արժեքները մասնակցումեն կառավարման գործառույթներիիրականացմանը:Այն, որ արժեքների իմացությունն ու դրանց հմուտ գործադրումըկառավարչիարդյունավետ աշխատանքիգլխավոր պայմաններից մեկն է, արձանագրումեն, օրինակ,ֆինն տեսաբանները.«Մնացածայլ հանգամանքներիհաւ:

որ

-

կազմակերպության մարմմացու իսկ

.

համար ծառայում են որպես գործունեության նպատակ կամ գիջո

վասարությանպարագայում,որքան ավելի խորն է արժեքային համակարգիիմացությունը, այնքան ավելի ցածր է անորոշության մակարդակը, ավելի դյուրին է կառավարմանգործը» |349, էջ .989/: Տարածվածտեսակետէ, որ «արժեքներիխորքայինպարզաբանումը» («0016 ՄՁնտ ՅՈՅԻ/Տ8Տ»)հնարավորությունէ ընձեռումգնահատելու կազմակերպությանհամասեռությանաստիճանը,այդ չափանիշով համեմատելու տարբեր կազմակերպությունները|32Դ, իսկ արժեքներիփոփոխությանմիտումներիուսումնասիրությամբ՝ պարզելու մարդկանց սոցիալականվարքի փոփոխությունները 322): ԱմերիկյանմենեջմենթինահապետՓիթեր Դրաքերը,հակիրճ քննարկելով «կառավարմանփիլիսոփայության»հարցադրումը, իբրն այդպիսինէ համարումմի այնպիսի սկզբունքիձեակերպումը, որը «կնպաստերամեն մի աշխատողինպատակներիներդաշնակմանը կազմակերպությանընդհանուրնպատակներիհետ» |128, էջ 139|:Այս մոտեցումնինքնին, կարծում ենք, լավ բանալի է «կազմակարգավորելիս կերպություն անհատ» փոխհարաբերությունները տեխնոկրատականն հակատեխնոկրատական ծայրահեղություններից խուսափելուհամար:Դժվար է, այդուհանդերձ,համաձայնել Դրաքերի եզրակացությանը.«Միակ սկզբունքը, որը համապատասխանումէ այդ բոլոր պահանջներին,կառավարումնէ` նպան ինքնահսկողության հիմանվրա»|128,էջ 139): տակադրումների Թե՛ տեսականդատողություններում,թե՛ առավել ես կառավարման խնդիրներիգործնականլուծման մեջ մրաութ/ան հավակնություններըմենք անհիմնենք համարում,ինչպիսի դիրքերից էլ դրանքբխեն՝տեխնոկրատակա՞ն, թե՞հակատեխնոկրատական: Ոչ միայն Դրաքերի առաջարկած լուծումը, այն Է ապահովել ամեն մի աշխատողիառջն դրված նպատակներիհստակությունըն նրան տրամադրելինքնահսկողությանհնարավորություն,այլն մեր քննարկած մոտեցումներիցմի քանիսը` կազմակերպությանգործառությանմեջ տեխնիկականն մարդկայինգործոններիներդաշնակ ընկալմանպահանջը,«կորպորատիվմարդու» հայեցակարգը, փոխլրացմանսկզբունքը, «ղեկավար ենթակա» փոխազդեցության մշակութաբանական դիտարկումը,արժեքների դերի շեշնատադրումը, ապահովում են բավարար մեթոդաբանական ն անհատի խադրյալներկազմակերպության ների ներդաշնակկարգավորման համար: -Ամեն ինչից զատ, միակ, ըստ էության` բացարձակ լուծումը, լինի Թեյլորի «միակ լավագույն եղանակը»,թե Դրաքերի «միակ սկզբունքը», փաստորենկանգնեցնում է տեսական մտքի --

.

-

փոխհարաբե

ճշմարիտ

աշխատանքը: Կազմակերպություն անհատ փոխհարաբերությունների վրա ներքին ու արտաքինմիջավայրիբազում գործոններ են ազդում, իրենց հերթին` թե՛ կազմակերպությունը,թե՛ անհատը զարգացմանհարատնընթացքիմեջ են, ուստի կարելի է խոսել միայն ներկա պահին այդ փոխհարաբերություններիառավել ներդաշնակկարգավորմանմասին: 720 դարի Ժամանակի հրամայականով՝2424 դարի վերջին սկզբինդա եղավ թեյլորիզմի հարացույցը.չէ՞ որ սա հենց այն լուծումն էր, որ փակուղուցհանեց արտադրական ձեռնարկություններին, ապահովեցդրանց առավել արդյունավետ գործունեությունը. անհատըենթարկվեցհամակարգ-կազմակերպության պահանջներին, քանի որ մինչ այդ տիրող հակառակվիճակը՝ձեռնարկության, ավելի ստույգ` դրանց ղեկավարների փաստացիենթարկվածությունը աշխատողներին(«խթանմանն նախաձեռնության» բնույթի կառավարումը),տնտեսապեսայլես արդարացվածչէր: Հենց մարդ-սուբյեկտին նրա գործադրածաշխատամիջոցների առավել արդյունավետզուգակցման խորքային խնդրի լուծումն է ամեն անգամ ընկած կառավարմանհամակարգիհիմքում` լինի առանձին կազմակերպություն,թե ամբողջ հասարակությունը: Ստրկատիրականհասարակարգը,օրինակ,փոխարինվեցճորտատիրականովոչ թե այն պատճառով,որ ստրկատերերը իբրգիտակցեցինստրկություներնույթիբարոյապեսանընդունելիլինելը կամ էլ դադարեցինստրուկին դիտարկելորպես «աշխատող գործիք» (ճոՏնսՈոԹունտԿՕՇՁԱՏ»), այլ տնտեսականնպատակահարմարությանհրամայականով.ավելի ձեռնտու դարձավորոշակիտնտեսական ինքնուրույնություն տալ ն շահագրգել աշխատողին, քան նրան միայն ու միայնհարկադրել:Նույն կերպ՝ 27/1 դարի վերջի »2ե« դարի սկզբի արդյունաբերական հեղափոխությունը՝մեքենաների զանգվածայինմուտքը արտադրություն,պայմանավորվածէր նոր՝ կապիտալիստական հասարակարգիտնտեսականամրապնդման, հետագա առաջընթացնապահովելու հրամայականով:Ե՛վ նախկինումու ներկայում, ն ապագայում «կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերությանկարգավորման մեջ տնտեսական հրամայականն նպատակահարմարության է լինելու վճռորոշը: Կառավարմանհարացույցներիհերթափոխմանմեջ «տեխնոկրատիզմ հակատեխնոկրատիզմ» երկընտրանքըմշտապեսծագելու է: Դրա հիմքում լինելու են կազմակերպությանգործառության մեջ ինչպես ինքնին տեխնիկական միջոցներինշանակության մեծացումը,այնպեսէլ դրա փաստացիգործադրմանեղանակները: Իսկ վերջիններս,իրենց հերթին, պայմանավորվածեն բազմաթիվ -

--

-

--

--

հանգամանքներով`տվյալ կազմակերպությանհիմնական գործառույթների բնույթով, տվյալ ժամանակաշրջանումտիրապետողարժեքային համակարգով, կառավարիչներիկրթվածության որակով, սեփական աշխատանքի իմաստի մասին կագմակերպությանանդամներիպատկերացումներով ն այլն: Գերխնդիրնայն է, որ չգայթակղվենքտեխնիկականհնարավորություններիընդլայնումով ե ոչ էլ անհարկի մերժենք դրանք, չնսեմացնենքմարդկայինգործռնի դերակատարումը,բայց ն չբացարձակացնենքայն, մարդ-սուբյեկտինմոտենանքըստ արժանվույն պահանջելով ենթարկվել ներկազմակերպականիրողությանը, բայց միննույն ժամանակչանտեսելովմարդուէութենական առանձնահատկությունը, չմոռանալով«մարդուն՝մարդկայինը,մեքենային՝ մեքենայականը»իմաստունսկզբունքը: Եթե անգամ մարդը, որպես կազմակերպության անդամ, առայժմ անում է այն, ինչն իրապես պիտի աներ տեխնիկան,ապա, միննույն է, ամենռակատարյալ,ամենաիմաստուն մեքենան, «արհեստական ինտելեկտով» զինված ժամանակակիցռոբոտն անգամ զուրկ է աշխատանքիիմաստավորման՝զուտ մարդկայինկարողությունից: Բացի դա, ոչ մի կազմակերպությունանջրպետվածչէ հասարակության մեծ համակարգից, ուստի եթե կազմակերպության ներսում մարդը ենթարկվումէ տեխնիկական,տնտեսական,կազմակերպականպահանջներինեն դրանց բավարարմանմիջոց է, ապա նույն մարդը, որպես հասարակությանանդամ, նույն այդ կազմակերպության գործունեությանհիմնականնպատակնէ: Այս փիլիսոփայական-մեթոդաբանական ըմբռնմամբմիայնկարելի է ամեն առանձինդեպքում գտնել «կազմակերպություն անհատ» փոխհարաբերության կարգավորմանառավել ներդաշնակ այն եղանակը, որը կհամատեղի կազմակերպությանգործառուն մարդ-սուբյեկտի թյան տնտեսականնպատակահարմարությունը զարգացման նկատառումներըտուրք չտալով տեխնիկական ն հակատեխնոկրատական ծայրահեղությունների: --

որպես կթ.. Կառավարումը .

աշխատանքի իմաստավորում

`

Կառավարման ամբողջականությանսկզբունքը քննարկելիս արդեն անդրադարձանք կառավարվողօբյեկտի յուրահատկություններին.կառավարմանհամակարգիորակական բնույթը պայմանավորված է ոչ միայն կառավարմանսուբյեկտի կայացրած վճիռներով,գործադրածքայլերով, այլն օբյեկտի վարքով, հետադարձ կապով:Նույնը ասվեց միջնորդավորման սկզբունքի համար. սեփական նպատակներն որոնք տարբեր ունի, կառավարվողը կերպ են ագուցվումկառավարողինպատակադրումներին՝ ծնունդ տալով կառավարմանորակապեստարբերհամակարգերի:Կառավարմանօբյեկտըմարդ է, հասուն անձ, ինչը նշանակումէ, որ կառավարչականներազդեցությանամեն մի տեսակբեկվում է կառավարվողի ներաշխարհով,յուրովի իմաստավորվումն նոր միայն վերածվումորոշակիգործողության: Մարդկային աշխատանքի իմաստը ե դրա կառավարման խնդիրներիամբողջությունըտեսականու գործնականմեծ արժեք են ներկայացնումթե՛ փիլիսոփայության ն թե՛ բազում գիտությունների համար, վաղուց են ընդգրկվել աշխարհայացքային-տեսական ճանաչողությանասպարեզը: Այնպես որ սույն հիմնախնդիրը թեպետձնակերպմամբնոր է թվում («կառավարումըորպես աշխատանքի իմաստավորում»),իրականումմարդկանցհամատեղկյանքի կազմակերպմանն կառավարմանհնագույն խնդիրներից է: Ոչ մի հասարակությունչի կարող գոյատնելառանցաշխատանքի:Այս գիտակցությանձներից, տեպարզ փաստնարդենհասարակական ու սական մտքից գաղափարական-քաղաքական վարդապետություններիցհրամայաբարպահանջել է որոշակի բացատրությունհիմնավորումտալ աշխատելու անհրաժեշտությանը: Ամբողջ հաառումով սարակությանբնականոն վերարտադրության կարելի է ասել, որ կառավարել միշտ էլ նշանակել է որոշակի դատողություններիմիջոցովբացատրել,թե ինչո՞ւ է հարկավորաշխատել,ն հասարակականո՛ր խավնէ պարտավորաշխատելու: Վերլուծությունըհիմք է տալիս ասելու, որ տվյալ հարցը բացառիկ կարնորությունէ ունեցել հատկապեսայն հասարակությունների կառավարմանհամար,որոնցբնորոշ է եղել մարդկանցսոցիալական կարգավիճակներիխիստ տարբերակվածությունը: Կարելի է պնդել, որ մինչն բուրժուազիայի արժեքների,մտածելակերպիու գործելակերպիհաստատումը, սկսվեցդիտարկերբ աշխատանքը

վել իբրն մարդ արարածիընդհանրականհատկանիշներիցմեկը, նախորդհասարակարգերումանձի աշխատելուհանգամանքը,որպես կանոն, առնչվում էր նրա սոցիալականցածր կարգավիճակին: Ուստի տեսությունից, գաղափարախոսությունից,մանկավարժությունից, կրոնից, բարոյախոսությունից,քարոզչությունից,հանրամեծ ջանքեր էին պահանջվումաշյին կյանքի կազմակերպիչներից

խատողինաշխատանքայինգործունեությանըհաշտեցնելու,աշհամակերպելուհամար: խատելուանհրաժեշտությանը Մինչբուն հիմնախնդրի վերլուծությունը,անհրաժեշտէ նախաԲանն այն է, որ առպեսճշտել ելակետայինհասկացությունները: թե՛ հասարակ«իմաստ» ն «նշանակություն» հասկացությունները փիլիսոփայության,թե՛ մի շարք գիտաճյուղերի(լեզվաբանության, ն այլն) շրջանակներումտարհոգեբանության,տրամաբանության բեր ըմբռնումներունեն, բացի այդ, աշխատանքի կապակցությամբ գործածվելիս այդ հասկացությունները հաճախ են խառնվում միմյանց, իսկ աշխարհայացքայինպոզիտիվիզմի ազդեցությամբ՝ աշխատանքի նշանակության շուրջ դատողությունները, որպես կանոն, ստվերարկում են աշխատանքիբուն իմաստի կարնորությունը: Սույն վերլուծության նպատակներիհամար նախընտրելիէ հոգեբանականգրականությանմեջ կայունացած այն ըմբռնումը, որ որնէերնույթի«նշանակությունը»արտացոլում է դրա հանրային կեցությունը,իսկ «իմաստը»`անձնային|64, էջ 80, 162-163): Այլ խոսքով`երնույթի (այդ թվում` աշխատանքի)իմաստըդրա ներքնայնացվածնշանակություննէ, երնույթի հանրաճանաչըմբռնման (նշանակության)անձնայինընկալումը:Այս առումով`պոզիտիվիզմը դրսնորվումէ այն բանում, որ թե՛ տեսական մեկնաբանությունների, թե՛ աշխատողներինշահադրդելուգործնականմիջոցառումների մեջ հանրաճանաչ(նան՝ սոցիալապեսցանկալի) ըմբռնումը հետ, այսինքն՝ նշանակությունըվենույնացվում է անհաւտականի է իմաստին: րագրվում-արտամղում Արդ տեսական մտքի մեջ առկա ըմբռնումներըկարող ենք խմբավորելհետնյալկերպ. Սա պատմականորեն առաա) Բնական-նպատակաբանական: է , ջին բացատրությունն ամենապարզը: Իսկապես,ինքնինպարզ ու «բնական»է թվում այն բացատրությունը, որ հասարակության գոյությունն անհնարինէ առանցաշխատանքի,նյութական,արտադրականգործունեության:«Բնական» է՛ թվում հունահռոմեական աշխարհայացքը, ըստ որի՝ աշխատանքըմիայն ու միայն միջոց է ու անհատիկյանքի մյուս դրսնորումների հասարակության համար, ստորադաս զբաղմունք է, որնէ ինքնուրույնարժեքչի կարող ունե77

նալ: Ուստի ն՝ տեսականմտքի համար հարկ չկա բնավ զբաղվելու այդքան պարզ ու հասկանալի, խորհրդածության անարժան երնույթով: Պարզ օգտակարությանմիջոց ահա աշխատանքի իմաստին նշանակությանգերիշխողըմբռնումը,որն ունի իր առաջացման սոցիալական,մշակութային, տնտեսականն տեխնիկական որոշակի հիմքերը:Հին հույն տեսաբաններիհամար միանգամայն հասկանալի,բնական ու արդարացիէ նան այն հանգամանքը, որ հատկապեսստրուկներըպիտի աշխատեն,որ աշխատանքը գերազանցապեսստրկավայել զբաղմունքէ, իսկ ազատ քաղաքացիներիհամար,ընդհակառակը,անցանկալիու վարկաբեկիչ: Արիստոտելը,զարգացնելով հանրային կյանքի կազմակերպման ու կառավարմանպլատոնյանգլխավորսկզբունքը, այն է՝ յուրաքանչյուր ոք պետք է ենթարկվիիր բնույթից բխող առանձնահատկություններին,ուշադրություն է դարձնում մարդկանցբնատուր, բնականտարբերություններին: Վերջիններիսառկայությունը, ըստ Արիստոտելի, վկայումէ բնականնպատակիգոյությունը.ի ծնե մարդիկերկու տեսակիեն՝ ազատներն ստրուկներ՝վերջիններիսմարմիննավելի հզոր է, ավելի հարմարվածնպատակին՝աշխատանք կատարելուն: Եվ այդօրինակ տարբերակվածությունը հիմք է եզրակացնելու,որ աշխատանքըհատկապես ստրուկների զբաղմունքն է, ավելին, «այս վերջիններիսհամար ստրուկ լինելը ն՛ օգտակար է, ն՛ արդարացի» |86, էջ 348): Աշխատանքիիմաստի ն նշանակությաննման ըմբռնումն անխուսափելիորենհանգեցնում է կառավարմանհամապատասխան համակարգիորակականհատկանիշների ձնավորմանը:Սա, արդեն վերըքննարկվածդասակարգման լույսով, կառավարող-կառավարվող փոխհարաբերությունների միջնորդավորմանտեխնոկրատական տեսակն է, երբ տարբերությունչի դրվում ինքնուրույն նպաբնութագրվողաշխատողին գործիքի միջն: Տերերը տակադրմամբ պարտադրում էին ստրուկներին աշխատել ն բոլորովին չէին վստահումնրանցիբրն աշխատանքիսուբյեկտինան այն պատճառով, որ տերերիմտքով իսկ չէր անցնում,թե ստրուկներըկարող են աշխատել, ասենք՝ կամովին,առավել ես՝ սիրով ու խանդավառությամբ, դրսնորելով պատասխանատվության զգացում կամ ստեղծագործականմոտեցում:Տերերի՝ իշխող աշխարհայացքիու մտածելակերպիդիրքերիցայդօրինակաշխատանքայինվարքը անհամատեղելիէ ոչ միայն ստրուկի կարգավիճակիհետ, այլն հենց բուն աշխատանքի՝որպես գործունեությանտեսակի հետ: Տերերն իրականացնումեն իրենց նպատակները՝լիովին անտեսելով ստրուկների իճքճուրույն ճպատակների գոյությունը. կառավարման օբյեկւ

տի հանդեպանսքող անվստահությունըբխում է ոչ միայն ստրուկներին իսկապեսբնորոշ խափանարարվարքի մասին կառավարման սուբյեկտիստույգ գիտելիքից,այլն (թերնս առավել) նրա իսկ պատկերացումներիցաշխատանքի իմաստի ն նշանակության վերաբերյալ:Դրանքիրենց դերնեն խաղումկառավարմանօբյեկձնավորման տի ն սուբյեկտի միջն մյուս հակամարտությունների մեջ նույնպես: բ) Տնտեսական: Աշխատանքի իմաստի ն նշանակության տնտեսական ըմբռնումները նույն ակունքից են, ինչ նախորդ ըմբռնումը, այն է աշխատանքըմիայն ու միայն միջոց է՝ ապրուստի միջոց, վաստակելու անհրաժեշտություն (ն հնարավորություն): ԱրդենՊլատոնը միանգամայնհստակ ձնակերպել է «տնտեսական մարդու» հայեցակարգիհիմնադրույթը, այն է՝ հարստացած արհեստավորները,ըստ նրա, պիտի սկսեն ավելի փնթի աշխատել կամ առհասարակչեն ցանկանա աշխատել,քանի որ կարիքնայլնս չի հարկադրում|198,էջ 208-209): Վետագայումայս մոտեցումըառավել ցայտուն արտահայտվելէ ԱդամՍմիթի«զոհաբերության»հայեցակարգում.ըստ նրա` աշխատանքըյուրատեսակ զոհաբերության տեսակ է, աշխատողըզոհաբերումէ իր հանգստի ն առողջությանորոշակիմասը ն ակնկալումհամարժեքվարձատրություն (այստեղից է սկիզբ առնում արժեքի աշխատանքայինտեսությունը): «Տնտեսականմարդու» ըմբռնմանմարմնավորումնէ ԹեյլորիՖորդի համակարգը.ելակետայինգաղափարնայն է, որ մարդն աշխատում է միայն ու միայն հանուն վարձատրության,ե նրան լավ աշխատեցնելու,արդյունավետօգտագործելու նպատակովհարկավոր է լավ վարձատրել: Տնտեսական իմաստավորմանփաստարկումընույնպես լիովին պարզ է. կառավարողնու կառավարվողը փոխադարձ ակնկալիքներունեն, Ա նրանց ւիոխհարաբերություններիկարգավորման գլխավորսկզբունքն է՝ որոշակիվարձատրություն՝ որոշակի վարքի դիմաց: Կառավարողիխնդիրնէ՝ «արդարացի»վճարել, թեպետ, ինչպեսցույց է տալիս պատմությունը, մինչն204 դարիսկիզբըձեռնարկատերերը ձգտել են հնարավորինս քիչ վճարել՝առավելագույնաշխատանքպահանջելով:Կառավարվողներ, պատասխանում են նույն կերպ հնարավորինս քիչ աշխատել`գործը ձեռնարկատերերիններկայացնելովայնպես, թե իրենք առավելագույնեռանդովեն աշխատում, մի իրողություն,որի հաղթահարումնէ հենց, ինչպես նշել ենք, թեյլորյանկառավարման փիլիսոփայության առավել խորքայինբնութագիրը: Աշխատանքիիմաստի տնտեսական ըմբռնումն էական դեր է խաղում կառավարմանբովանդակհամակարգիհամար, ն որքան

սխալ է տնտեսականգործոնի գերագնահատումը«տնտեսական մարդու»հայեցակարգիշրջանակներում,նույնքան էլ սխալ է մյուս ծայրահեղությունը`տնտեսականհանգամանքիթերագնահատումը, ինչին տուրք տվեցին,օրինակ,«մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցի ներկայացուցիչները:Վարձատրությանգործոնի ճիշտ օգտագործումըայժմ էլ շատ տարածվածպահանջէ կառավարմանժամանակակիցհամակարգերում, թեն բուն աշխատանքի իմաստի մեկնաբանությունները չեն սահմանափակվումտնտեսական գործոնով: Գգ)Բարոյական:Հասարակականգիտակցությանհնագույնձնը՝ բարոյականությունը,չէր կարող, բնականաբար,չանդրադառնալ մարդկայինաշխատանքիիմաստի ն նշանակության մեկնաբանությանը, ընդսմին բազում տարբերակներով, որոնք էլ որոշակի կարգավորիչդեր էին խաղում թե՛ աշխատանքիասպարեզի,թե՛ ողջ հասարակության կյանքիկարգավորման մեջ: Հնագույն ժամանակներումաշխատանքն ընկալվել է իբրն տանջանք,ծանր ճիգ, դժվարություն,որից ցանկալի է ազատվել. մեջ «աշդրա ապացույցը աշխարհիլեզուների մեծամասնության խատանք» բառի ստուգաբանություննէ, որ նշանակում է տանջանք, չարչարանք, հոգս: Միննույն ժամանակ՝բազում հեքիաթներում աշխատանքը«վերացված» է՝ հերոսը կախարդականխոսքեր է ասում, ն նրա ցանկությունը կատարվում է` շենք է կառուցվում, դաշտն է հերկվում ն այլն: Աշխատավորժողովրդի բարոյականությանմեջ չէին կարող չարտացոլվել նան դրվատական մեկնաբանությունները.աշխատանքից ազատվելու ցանկության հետ մեկտեղ, հեքիաթներում, առակներում,ասացվածքներումն առածներումհանդիպումեն աշխատավորի բարձր ինքնագնահատականը,ծուլության դատագովեստը, «ոսկի ձեռքերի» դրվապարտումը,աշխատասիրության

տումը:

.

Հունահռոմեականքաղաքակրթությանմեջ աշխատանքիբարոյական արժեքի դրվատումը հանդիպում է արդեն Հեսիոդոսի «Օրեր ն աշխատանք»խրատականպոեմում: Արհեստավորներին բնորոշ էր պրոֆեսիոնալ բարձր ինքնագնահատականը,որը, սակայն, առավելապեսինքնապաշտպանական բնույթ էր կրում գերիշխող ստրկատիրական բարոյականությանե հոգեբանության հանդեպ: Այդ իշխող գաղափարախոսությունը,լինելով էապես աշխատամերժ,այդուհանդերձ,հարկադրվածէր հաշվի նստելու բուն աշխատողներիկառավարմանխնդիրներիապահովմանհետ, այդ թվում` բարոյականհիմնավորման:Ահա թե ինչու, մերժելովաշխա80

տանքը որպես մարդկայինարժանիք, հունահռոմեականգաղաօրենսդիրները,պետականայրերը աշխատասիփարախոսները, րության քարոզ էին անում հասարակությանմյուս անդամներին: Հոմերոսի«Ոդիսականում»քանիցս արձանագրվածէ այն իրավիճակը, երբ չաշխատող տերերը ուրիշներին (այդ թվում` մուրացկանի տեսքով ծպտվածՈդիսնսին)մատնացույցեն անում աշխատելու կարնորությունը: Աշխատանքիբարոյական իմաստավորմանհարցում այդօրինակ երկակի մոտեցումըավանդականէ բարոյախոսականշատ համակարգերի,ինչպես նան կառավարողներիկենսափիլիսոփայության համար: Այսպես, Հենրի Ֆորդը, արդարացնելովաշխատանքի ծայրահեղ մասնատման վրա կառուցվածիր համակարգը, նկատումէ, թե միապաղաղաշխատանքըոչ մի վնասչի տալիս աշխատողին,բացի այդ՝ մարդկանցմեծ մասըձգտում է այնպիսիաշխատանքկատարել,որտեղ առհասարակմտածելու կարիք չլինի, իսկ ահա անձամբ իր համար նման աշխատանք կատարելու միտքնանգամսարսափելի է |245, էջ 95-97): Քրիստոնեությանձնավորումը, հանրային կյանքի կազմակերպման ն կառավարմանսկզբունքներիքրիստոնեականվերաիմաստավորումըհեղափոխականդեր խաղացինհատկապեսաշխատավորության շահամիտման ասպարեզում: Հայտնվեցին աշխատանքը անձնապես իմաստավորելու նոր որակական հիմքեր: Կարնորը երկուսն են. առաջինը աշխատանքիանհրաժեշտության հիմնավորում-արդարացումնէ նախածին մեղքի (պատվիրազանցության) համար մարդկության ընդհանուր պատժվածությամբ, այնպես որ, եթե նախկինումստրուկը իր աշխատանքիանհրաժեշտությունն իմաստավորումէր ստրկատիրոջկամքով, ապա քրիստոնյան անձնապեսհիմնավորումէ աշխատանքը՝համակերպվելով ընդհանուրպատժվածությանհանգամանքիհետ, մանավանդ՝ գումարվումէ երկրորդհիմքը՝վարձահատուցման հեռանկարը՝աշե աստվածահաճո խատասիրության վարքի դիմաց`դրախտ,իսկ ծուլության,աշխատանքից խուսափելուդիմաց՝դժոխք: Նոր ժամանակները նոր ու հզոր նշանավորվեցին բուրժուազիայիդերակատարմամբ: Ձեռներեցներիցգոյացածայս խավը արդեն ավատատիրականհասարակարգիներսում հակադրվեց իշխող դասակարգի՝հողատիրական արազնվականության ժեքներին: Վերընթացզարգացում ապրող բուրժուազիայիգաղափարախոսներըհիմնավորեցին«աշխատանքիբարոյականությունը», որի հիմնականմիջուկը «ինքն իրեն ստեղծածմարդու» (Տ61Է ՈՅժծ ոո) իդեալն է, այն է մարդու-հանրային արժեքավորու-

դասակար

թյունը հարկավորէ գնահատել ոչ թե ըստ ծագման(մի չափանիշ, որ գլխավորնէ ավատատիրական հասարակությունում),այլ ըստ նա ինչի է այն բանի,թե իր սեփականջանքերով,իր աշխատանքով հասել` փառքի, հարստության,դիրքի: Մարդկանցառօրյա աշխաառումով այս փիլիսոփայությունը տանքիներքին իմաստավորման հույժ դրական եղավ, նպաստեց սոցիալ-տնտեսականվիթխարի առաջընթացին:Հետագայում, իհարկե, այս դասակարգըմասամբ վերադարձավիր կողմից մերժված արժեքներին, հակվեց դեպի հեդոնիստականհոգեբանությունը:Պատահականչէ, որ ժամանակակից որոշ տեսաբաններ(օրինակ՝ էրիխ Ֆրոմը) ամերիկյանհասարակություննայդ հիմքով են ախտորոշումիբրն «հիվանդ հասարակություն» ն առողջացմանիրենցծրագրերումկենտրոնական տեղ են հատկացնումվերադարձինվաղ բուրժուազիայի աշխատանքայինբարոյականությանը: Փիլիսոփայական,սոցիոլոգիական,հոգեբանական,կառավարաբանականգրականությանմեջ մարդկայինաշխատանքի սոհարաճուն ուշադրություն դարձվեց ցիալական հիմնախնդիրներին դարի 70-ական թվականներիսկզբից:«Աշխատանքայինկյանքի որակի» ուսումնասիրության ն սոցիալականկարգավորման խնդիրներինէին նվիրված բազում հրապարակումները, գիտաժողովները, նորաբացհետազոտականկենտրոնները:Թե՛ կապիտալիստական, թե՛ սոցիալիստականերկրներում ամենաբարձր մակարդակում ընդունվեցին համապատասխան կառավարչական որոշումներ: Միջազգայինմի շարք ծրագրերի իրականացմաննախաձեռնությունհանդեսբերեց Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությունը|311): Տեսական-գաղափարականդատողությունների ու գործնական-կիրառականմիջոցառումների ուղնուծուծը «աշխատանքի հումանիզացումն»է աշխատանքըմարդկայնականզարգացման ասպարեզիվերածումը: Ընդ որում, դրանցում կարելի է առանձնացնել երկու հիմնականմոտեցում: Առաջինիկողմնակիցներըելնում են այն իրողությունից,որ մասնատված,տրոհված,բովանդակազուրկ աշխատանքըոչ մի կերպ չի նպաստումանհատի եռանդուն ու արդյունավետաշխատանքին,ընդհակառակը,հղի է բացասական երնույթներով ոչ միայն աշխատանքի ասպարեզում, այլե հարուցում է մի շարք լրջագույն խնդիրներկյանքի մյուս բնագավառներում:Այս մոտեցումը, որն առավելապես կիրառականգործնականուղղվածություն ունի (ուստի կարելի է անվանել`«կիրառական»մոտեցում), մարմնավորվեցաշխատանքի կազմակերպմանբազմաթիվարժեքավորնորամուծություններիձնով՝ աշ82

խատանքի «ընդլայնման», «փոփոխության», «հարստացման», «ճկուն աշխատաժամանակի»,«արտադրականդեմոկրատիայի»ն այլն: Երկրորդ մոտեցմանը (կարելի է անվանել «փիլիսոփայական») բնորոշ են գերազանցապեստեսական-աշխարհայացքային հարցադրումները,մարդու վարքի ընդգրկունհայեցակարգերը: Մեր խնդրո առարկայիառումով հարկ է նկատել, որ կիրառական մոտեցումը աշխատանքիիմաստի կառավարմանհիմնախնդրինէ մոտենում գործնական՝առավելապեստնտեսականհանգամանքներից,այնինչ փիլիսոփայականմոտեցումը հակառակ ուղղությամբէ շարժվում աշխատանքիանձնայինիմաստից իրողություն: Աշխատանքիիմաստի կառավարմանհիմնախնդրի ման տեխնիկատնտեսական փաստարկումըկարող ենք դիտարկել «աշխատանքի հումանիզացման» գաղափարախոսներիցմեկի՝ անգլիացի սոցիոլոգ ն տնտեսագետ ՍտեֆնՀիլի դատողությունների օրինակով:«ՀՎումանիզացման ծրագրերը, վկայում է նա, առաջ քաշվեցին հաղթահարելու նպատակովայն երկու կնճիռները, որ հարուցում էր գիտականմենեջմենթիկոպիտկիրառությունը: Դրանք են, նախ, աշխատանքի ծայրահեղմասնատումը,որ երբեմն հանգեցնումէ տեխնիկականանարդյունավետության,ինչն ավելի շատ ծախսերնէ մեծացնում,քան նպաստում աշխատանքիկազմակերպմանառավել արդյունավետու առավել էժան մեթոդների զարգացմանը:Երկրորդըաշխատողներիդիմադրություննէ աշխատանքի մասնատմանը,ինչպես նան մենեջմենթիկողմից իրականացվողխստապահանջ վերահսկողությանը.դա իջեցնում է գիտական մենեջմենթիսկզբունքներիգործնականարդյունավետությունը» |321.,էջ 45-46|: Երկրորդ մոտեցման կարկառուն ներկայացուցիչն է ֆրանսիացի փիլիսոփա ն սոցիոլոգ Ժորժ Ֆրիդմանը:Իր բազում գրքերում նա արձանագրումէ աշխատանքիիմաստի կորուստը`համատարած մի երնույթ, որից տառապում է թե՛ անհատը, թե՛ ամբողջ հասարակությունը:Աշխատանքումհետաքրքրությանբացակայությունը, նախաձեռնություն,ճարտարություն դրսնորելու անկարողությունը որպես ամենօրյա աշխատանքայինգործունեության ուղեկիցներ,որպես միանմանօրերի անվերջանալիընթացք,դարձել են յուրօրինակ«աշխատանքայինթախիծ»,«աշխատանքային ձանձրույթ»: Աշխատանքումտառապանքները հին են. «երեսիդ քրտինքով վաստակեսհացը քո» այսպես է անիծում աստված Ադամին,երբ նրան ու Եվային վռնդում է երանելի դրախտից իր

աշխատանքային կարգավոր

դեպի արծար

--

-

պատվիրանըխախտելուհամար: Հիշեցնելով սա՝ Ֆրիդմանը հավելում է. «Այդ հինավուրցանեծքըիր ուժը պահպանումէ, միայն թե պիտի փոխվի ձնակերպումը՝հ̀ացդ վաստակեսթախծի ու ձանձրույթի մեջ» |305, էջ 67): Ըստ Ժ.Ֆրիդմանի աշխատանքի կառավարման թեյլորյան սկզբունքներն են աշխատողին պարտադրում մասնատված,անմիտ, սոսկ տարրականգործողություններիկատարում,ն նույն այդ թեյլորյան հիմնադրույթներիոգով՝ իրենց աշխատանքումբովանդակություն, իմաստ, պատասխանատվություն փնտրողներինմեէ նեջմենթնանվստահությամբ վերաբերվում:Եվ մարդկայինողբերգություննայն է, արդարացիորեն եզրակացնումէ հեղինակը,որ են շատերն արդենայնքան ընտելացել իրենց միապաղաղ, բթացնող աշխատանքին,որ այլնս չեն էլ ցանկանումմեկ ուրիշ, ավելի բովանդակալիցու հետաքրքրական աշխատանք: Ֆրանսիացի փիլիսոփայիվաստակըոչ միայն աշխատանքի աշխարհըպատածսոցիալականցավերի ստույգ ախտորոշումնէ, այլն հիմնավորված, ընդգրկուն ծրագրերն են, մասնավորապես՝ «աշխատանքիեռակի վերաարժեքավորման» հայեցակարգը:Առհասարակ,նկատենք,որ Ժորժ Ֆրիդմանըիր գրքերի խոսուն վերնագրերով`«Մասնատվածաշխատանքը»,«Ու՞ր է գնում մարդկային աշխատանքը», «Հզորություն ն իմաստնություն», «Յոթ ակնարկ մարդու ն տեխնիկայիմասին» ն այլն, ինչպես նան «Աշխատանքի սոցիոլոգիա» ամսագրի հիմնադրումով, բացառիկդեր է կատարել հետպատերազմյան շրջանում աշխատանքիսոցիալ-փիլիսոփայական խնդիրների կարնեորությանըմբռնման մեջ: Ընդ որում, նրա դիրքորոշումն ուսանելի է նան այն առումով, որ նրան հաջողվել է խուսափել խնդրիլուծման մեջ տեխնիկական-կազմակերպականու սոցիալ-քաղաքականմոտեցումներիհակադրումից: Ի տարբերություն այդ ժամանակաշրջանիսոցիալական քննադատներիմեծ մասի (ՀերբերտՄարկուզե,Ժակ էլյուլ, Ջոն Փասմոր ն այլք)՝ Ֆրիդմանըոչ թե քննադատումէ բուն տեխնիկանու գիտատեխնիկականառաջադիմությունը,այլ տեխնոկրատներին, որոնց գործելակերպնէլ հենց, մանավանդմարդկայինգործոնի ստորադասումը տեխնիկաարտադրական գործոնին, հարուցում է անցանկալի կնճիռներ: Սա, կրկնում ենք, կարեորհանգամանքէ թե՛ տեսության ն թե՛ աշխատանքիկառավարմանբազմաբնույթխնդիրներիկարգավորման առումով: Բանն այն է, որ որոշ տեսաբաններ,իսկ կառավարիչների գրեթեմեծ մասը աշխատանքիտրոհվածությունըհամարում են անիմաստաշխատանքիհիմնականպատճառը՝այդ կերպ ՏՈՐ

ւ.

տեխնիկական հանգամանքներովարդարացնելով նան սեփական անկարողությունը: Իրենց հերթին, որոշ տեսակազմակերպական բաններ (օրինակ` «մարդկային հարաբերություններիդպրոցի» ներկայացուցիչները)անկարող են գտնվում գնահատելուտեխնիկական միջոցների բարենպաստ դերը աշխատանքիանձնային իմաստիընդլայնմանխնդրում:ՄինչդեռՖրիդմանը,մասնավորամոտեցում ցույց տալ պես, հորդորումէ, մի կողմից`կշռադատված մարդու ն տեխնիկայիփոխհարաբերությունների կարգավորմանը, խուսափել«տեխնիցիզմիվնասներից,որը բոլոր պրոբլեմներըդիտում է առավելապեստեխնիկայիու անմիջականշահութաբերության տեսակետից»|306,էջ 114|,իսկ մյուս կողմից`վստահություն է հայտնում, որ «այս տեխնիկականքաղաքակրթությանպայմաններում մարդուապագանկարող է, այնուամենայնիվ,սքանչելի լինել» 307, էջ 265): Միննույն ժամանակ,նրա դատողությունների մեջ կարմիրթելի պես անցնում է այն պնդումը,թե «տեխնիկական քաղաքակրթության ուսումնասիրությունըսոցիալական գիտություններիկողմից մեզ հանգեցնումէ ոչ թե հոռետեսության,այլ, ընդհակառակը, հիմք է տալիս վստահորենասելու՝ այո՛, տեխնիկայի հետ, բայց մարդուգերիշխանությանը ենթարկվածտեխնիկայի» |308, էջ 197): Ընտրությունըմարդուն է մնում, մարդն ինքն է իր բախտիտերը, նրա խելամիտու հավասարակշիռորոշումներիցէ կախված՝տեխնիկականառաջընթացը չարի՞քկբերի, թե՞բարիք: «Աշխատանքի իր հայեցակարեռակիվերաարժեքավորման» գի շարադրանքըՖրիդմանը սկսում է ինտելեկտուալվերաարժեքավորման խնդրից, այն է` հասարակությունըպիտի ձգտի հասնել նրան, որ աշխատողը տեսնի ն գնահատի իր ամենօրյա աշխատանքի իմաստը. ուստի հարկավոր է լայնորեն կիրառել աշխատանքի փոփոխման տարբեր ձները, բուն աշխատանքի մեջ մտցնել խաղիտարրեր,ամբողջականացնել աշխատանքը՝ազատվելով թեյլորիզմիամենավնասակար հետնանքներիցմեկից` կատարողականն պլանայինաշխատանքների ծայրահեղտրոհումից: Հաջորդըբարոյականվերաարժեքավորման խնդիրնէ. բովանդակալից,իմաստալիցաշխատանքը,ըստ Ֆրիդմանի,թույլ կտա աշխատողինզգալու այն մասնագիտական հպարտությունը,ունենաու արժանապատվությունը, լու այն բարձր ինքնագնահատականն որոնքբնորոշեն եղել արհեստավորներին: Աշխատանքն ավելինէ, քան ապրուստիմիջոց, մարդնունի աշխատանքիպահանջմունք, հատկապեսաշխատանքի միջոցով սեփական«եսի» ինքնագնահատականիկարիք: Ինտելեկտուալե բարոյականվերաարժեքավորումը հիմք է սոցիալական վերաարժեքավորման համար. աշ:

խատանքըպետք է լինի նան սոցիալապեսիմաստալից,աշխատողը պետք է գիտակցիհասարակական մյուս հաստատությունների, հանրության այլ անդամներիհետ իր փոխկապակցվածությունը: Ֆրիդմանը գիտական մենեջմենթի կոպիտ սխալներից մեկն է համարումաշխատողիդիտավորյալմեկուսացումըիր անմիջական աշխատանքայինմիջավայրից:Նկատենք, որ այդօրինակքննադատությամբհանդեսէին եկել արդեն«մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցի ներկայացուցիչները:Ֆրանսիացիսոցիոլոգի դիրքորոշումը շահեկանորենտարբերվումէ հիմնախնդրիլայն սոցիալական ընդգրկմամբ,այն է աշխատանքիսոցիալականվերաարժեքավորումը չի սահմանափակվումմիջանձնայինհարաբերությունների բարելավմամբ.«Աշխատողըպետք է հասկանաիր աշխատանքիսոցիալականարժեքը» |304, էջ 397): Համապատասխանաբար,աշխատանքիհումանիզացմանծրագիրնընդգրկումէ հանրայինկյանքի բոլոր ոլորտները`կրթություն, առողջապահություն, ժամանց,կառավարման համակարգ,շրջակա միջավայր: Շարադրվածհայեգակարգը,ինչպես նան աշխատանքիհումանիզացմանըվերաբերող` Ժ. Ֆրիդմանի մյուս գաղափարները չայնորենտարածվեցին224 դարի 60-ական ն 70-ական թվականներին, մասնավորապեսդ̀րականդեր կատարեցինաշխատանքի ասպարեզի սոցիալական հիմնախնդիրներիկարնորության ու կառավարմանտեխնոկրատական մեթոդներիանբավարարության համընդհանուրըմբռնմանմեջ: Այժմ էլ հեղինակիմոտեցմանըբնորոշ ամբողջականությունը,հետնողականությունը, համալիր դիտարկումը,աշխատանքիանձնայինիմաստիշեշտադրումը նպաստավոր են խնդիրներիթե՛ տեսական ընկալման, թե՛ գործնական կարգավորմանառումով: Աշխատանքի հումանիզացման բնագավառում առկա երկու հիմնականմոտեցումներիյուրատեսակ համադրումկարելի է համարել այն հետազոտություններիծավալումը, երբ հեղինակները ուսումնասիրում են որոշակի ձեռնարկությանկուտակածփորձը, ու տեսական ամդրա հիման վրա կատարումընդհանրացումներ Նման փոփումներ: աշխատություններիցառավել նշանակալից է ամերիկացիսոցիոլոգ Դոնալդ Սքոբելի «Ստեղծագործականաշխատանքայինկյանք» ծավալուն մենագրությունը,որը հիմնվածէ «Իթոն կորպորեյշն»ընկերությանձեռնարկություններումկատարված փորձերիվրա՝ ուղղված աշխատավայրի»ձնավորմանը|363): «Քննարկվող խնդրի գործնական բնականաբա հիմնվում են դրա տեսականըմբռնումներիվրա: Անգամ եթե աշ-

«ներդաշնակ

լուծումները,

.

խատանքիկազմակերպմանայս կամ այն միջոցառումըդրա հեղիհիմնավորում նակների կողմից որնէ տեսական-գաղափարական չի ունենում, միննույն է, վերլուծությունը կարող է անմիջականորեն բացահայտել,թե տվյալ միջոցառումը,անկախայն բանից,անվաէ «աշխատանքի հումանիզացման»,«վըսնապեսիրականացվում տահության»սկզբունքի, «արտադրական դեմոկրատիայի»,թե մեկ ինչ այլ ծրագրիշրջանակներում,տեսական-աշխարհայացքային հիմնավորում ունի: Այլ կերպ ասած՝ միշտ էլ առկա է թե՛ ընդհանրապեսաշխատանքիիմաստի ն թե՛ իմաստալիցաշխատանքի կառավարմանհիմնախնդիրներիորոշակի ըմբռնում-մեկնաբանություն: ժամանակագրականու նան տրամաբանականառումով` աշխատողիհամարսեփականառօրյա գործունեությանիմաստնընդլայնելու առաջինմիջոցառումը«աշխատանքիընդլայնման»(մօԵ Բո|ռոցծու) սկզբունքն է, որ սկսվեցհարահոսային(կոնվեյերային) բնույթի արտադրություններումանցյալ դարի 50-ական թվականներից: Դրա էությունն այն է, որ աշխատողինհնարավորությունէ տրվում աշխատանքայինօրվա ընթացքում կատարելուոչ միայն իր բուն գործառնությունները,այլն մի շարք հարակիցգործողուէ թյուններ: Համարվումէ, որ այդ կերպ մասամբհաղթահարվում աշխատանքիծայրահեղ տրոհվածությունը,մարդու աշխատանքային գործունեությունն ամբողջական է դառնում, աշխատանքն ինքը՝ ավելի հետաքրքրական, հետնաբար՝համապատասխանորեն ընդլայնվում է անձնային իմաստավորմանդաշտը: Տեսական-աշխարհայւցքայինմեկնաբանություններըտարբեր են, նույնիսկ` ներհակ: Մասնավորապես` դրվատականայն կարծիքը կա, թե «ընդլայնվածաշխատանքումբանվորներնավելի ունակ են գնահատելուիրենց գործողություններիարդյունքները,ուղղելու իրենց սխալները,իսկ արտադրությանգործընթացումընդլայնված դերը բերում է ավելի մեծ պատասխանատվություն, որն ուժեղացնում է բանվորներիմոտիվացիանդեպի աշխատանքիորակի բարելավումը»|372,էջ 36|: Դրա կողքին,գրականությանմեջ հանդիպում է սուր քննադատություն, թե սա թերատ,խաբուսիկմի լուծում է, «կոսմետիկ»մոտեցում սոցիալականլուրջ խնդրին|297,էջ 47: 334, էջ 19, 149): Տեսաբաններնիրատեսորենարձանագրումեն, որ «առանձինգործողություններիխմբավորումըքիչ է ազդում բուն կառավարչական մակարդակիհանդեպ վերահսկողության վրա, աշխատողներինչնչին պատասխանատվությունէ տրամադրում այդ ասպարեզում» |321,էջ 49-50), առհասարակ«գործառույթների սոսկ ավելացումը հիմնված է այն կույր հավատի վրա, թե նման

սահմանափակբազմազանությունըկարող է բավարարություն պատճառելաշխատողին»|297,էջ 46|: Այս երնույթին առավելսուր անդրադարձել է թերնս Ֆրեդերիկ Հերցբերգը, արդարացիորեն նկատելով,թե դրանով«իմաստազուրկմի գործողությանըմեկ այլ իմաստազուրկգործողություն է ավելացվում», այնպես որ «զրոն բազմապատկածզրոյովկրկինմնում է զրո» |320,էջ 26): Մյուս սկզբունքը`«աշխատանքի հարստացումը»(Սօե Բոռօհն Ոո6ու)սոցիոլոգների մենեջմենթիտեսաբաններիշրջանում առաէ ստացել:Դրանումհամադրվումեն Աբվել բարձրգնահատական ն րահամՀարորդՄասլոուի Ֆրեդերիկ Վերցբերգիգաղափարները՝ կապված թե աշխատողներիպահանջմունքներիբարդ կառուցվածքի ն թե՛ աշխատանքիցբավարարվածությաներկու կարգի՝ հիգիենիկ ն մոտիվացիոնգործոններիմասինպատկերացումների հետ: Աշխատանքիհորիզոնականհարստացման եղանակը, այսպես կոչված` «հորիզոնականծանրաբեռնումն» է (ՒԾոշօուռ) Սօե ԼօՅժոց), երբ աշխատողինհնարավորությունեն տալիս կատարելու նրա հիմնականզբաղմունքիցտարբերվողնոր գործողությունեն վերաբերում: ներ, որ ավանդաբարայլ մասնագիտությունների «Ուղղաձիգ ծանրաբեռնման»(ԻՒօոշօու| Սօե ԼՕՁՅժլոց)ընթացքում աշխատողին տրամադրվում են կառավարչական որոշ գործառույթներ, մասնավորապես,առնչվող աշխատանքիպլանավորման ն վերահսկման, որակի կարգավորման,աշխատանքի պաշտպա0ության հարցերին: Նույն սկզբունքիկոլեկտիվ ձեն է «ինքնուրույն» կամ «կիսաինքնուրույն»ն «ինքնակառավարվող» խմբերիստեղծումը, որոնց տրամադրվումէ որոշակի ինքնուրույնություն ե պատասխանատվություն համատեղգործունեությանկազմակերպման որոշ հարցերում: Խմբերի ներսում կիրառվում է աշխատանքիբազմապրոֆիլայնությունը ե «աշխատանքիփոփոխությունը»(ՍօԵ Բօանօո), երբ օրվա ընթացքումաշխատողներըփոխանակումեն իրենց աշխատատեղերը: Համատեղ աշխատանքի նորագույն ձները, անտարակույս, զգալիորեն մեղմումեռ աշխատանքիանիմաստությանզգացումը, յուրովի փոլխհատուցումստեղծագործականտարրերի պակասը: Դա արդարացի է նան «ճասնակցողական» մենեջմենթիզանազան միջոցառումներիհամար, որոնցով շարքային աշխատողներըներմեջ: գրավվումեն կառավարչականբնույթի աշխատանքների Լայն տարածում է ստացել «վստահությանսկզբունքի»գործադրումը, երբ աշխատողներինթույլ են տալիս աշխատանքիգալու ազատ, «ճկուն» ռեժիմով (Բ|Թմնո6, Է|Թ2մԵլթ Մ/օդմոց ՒԼսոտ), մի

բան, որ թեպետուղղակիորենչի փոխում բուն աշխատանքիէությունը, սակայն պարտադրանքիթուլացումնու ինքնուրույն վարվելակերպի հնարավորությունը (կամ էլ` թեկուզ նման հնարավորության լոկ թվացողությունը) հոգեբանորեն ավելի տանելի են աշդարձնումանգամ ինքնին շատ աղքատիկբովանդակությամբ խատանքիկատարումը,ուստի` այդ կերպ մասնակիորենընդլայնում աշխատանքային կյանքիիմաստավորման հիմքը: Աշխատանքիանձնային իմաստըպայմանավորվումէ, վերջիվերջո, արտաքինիրողությաններքին ընկալմամբ:Մարդու հանդեպ ներազդեցության,խթանմանկամ պատժի ամեն մի ձն իրապես ազդեցությունէ գործում` բեկվելով նրա ներաշխարհիոսպնյակով:Նշանակումէ՝ մարդուիրականվերաբերմունքըհասկանալու ն արդյունավետկառավարելու համարկառավարողները պետք է ամենայն լրջությամբ վերաբերվեննրանց շահամիտմանխնդիրներով, այլ կերպ ասած «մոտիվացիա» բազմաբարդ երնույթի ն գործնականկարգավորմանհարցերով: ուսումնասնիրության .

Իմաստ ն

շահամիտում

Մոտիվացիան («շահամիտում» կամ

«շահադրդում») կառա-

է, վճռորոշդեր է կատարում վարմանհիմնականգործառույթներից

կառավարմանընդհանուրարդյունավետությանմեջ: Մենեջմենթի ձնավորմանհենց սկզբից, ավելին մինչե կառավարմանգիտության առաջացումը,կառավարիչների առջն ծառացած է եղել աշխատողներինշահադրդելու, նրանց վարքը դեպի որոշակի նպատակներ ուղղորդելու խնդիրը: Պատահական չէ, որ շահամիտմանը վերաբերող պատկերացումների,դատոդությունների,գործնական խորհուրդների,հայեցակարգերիու տեսություններիպակասչկա: Այդուհանդերձ,ծավալուն գրականությանառկայությունըինքնին հավասարազոր չէ երնույթիլիարժեք ընկալմանը,ոչ էլ գիտելիքի բավարարտեսականացմանը:Եթե հաղթահարումենք հեղինակի ձնակերպումների խայտաբղետությունը, նրբահնարդատողություններիարտաքինգրավչությունը,խրթինեզրաբանության պատիր գիտականությունը,համոզվումենք, որ բազմաթիվհրապարակումներումշահամիտմանհարցադրումը,խիստնասած, տեսականորենվերացականէ, իսկ գործնականկարգավորման առումով՝ լիովինչհիմնավորված,ուստի անբավարար չափովարդյունավետ:

Միանգամայնարդարացիէ նկատելգերմանացիհայտնի տեսաբանՆիկոլաուս էնկելմանը,թե մենք շատ ենք խոսում «մոտիվացիայի» մասին, մինչդեռ կյանքում ավելի շատ բախվում ենք «դեմոտիվացիայի»երնույթին,այնպեսոր «դեմոտիվացվածմարդ|274, էջ 68|: կանց քանակըզգալիորենմեծ է մոտիվացվածներից» Այս արձանագրությունըպայմանավորվածէ, անտարակույս,ոչ միայն ն ոչ այնքան տեսական,ճանաչողականհանգամանքներով, որքանսոցիալական(ու թեպետարված է այլ սոցիալականմիջավայրի կապակցությամբ,սակայն միանգամայնկիրառելի է նան հայաստանյան անցումայինհասարակությանբնութագրմանհամար), այդուհանդերձ, շահամիտման տեսականպարզաբանումըոչ միայն ինքնին է արժեքավոր,այլե բացառիկգործնականկարնորություն ունի: Խնդրի մեթոդաբանորեն ճիշտ դիտարկումըպետք է բխի կառավարման էության փիլիսոփայականըմբռնումից: Մասնավորապես, հարկավոր է գիտակցել, որ կառավարումը,ինչպես արդեն միջհիմնավորելենք, սուբյեկտ-օբյեկտփոխհարաբերությունների նորդավորմանգործընթացէ: Եթե այս դիրքերից ենք դիտարկում տվյալ խնդրի տեսականըմբռնմանընթացքը, ապա հնարավորություն ենք ստանում արձանագրելու ն գնահատելուշահամիտման հարացույցի (պարադիգմայի)որակականփոփոխություններիհիմնականուղղությունը վերջին տասնամյակների ընթացքում: Նկատենք, որ կառավարմանտեսության ն պրակտիկայիմեջ շահամիտման (մոտիվացիայի) խնդիրների հանդեպ ուշադրությունն առանձնապեսսրվեց 224 դարի70-ականներիսկզբից:Դրա պատճառներըթե տեսական բնույթի են (մենեջմենթի տարբեր դպրոցների ն ուղղությունների փոխադարձքննադատությունը, ներտեսական զանազան փոխհարաբերություններըն այլն), թե՛ գործնական՝այն բարդությունները,որոնց բախվելէր մենեջմենթը աշխատողիցանկալի վարքի ձեռքբերմանհարցում:Ինչպես վկայում են ամերիկացիհայտնիտեսաբաններ ՌիչարդՍթիրսըն Լայմն Փորթերը իրենց «Մոտիվացիան ն աշխատանքային վարքը» մոտիծավալունմենագրությաննախաբանում,«աշխատանքային վացիայի ուսումնասիրության հանդեպ կազմակերպությունների հետաքրքրությունըվերջին տարիներինդրամատիկորենաճել. է» 370, էջ «|: Ոմանք նույնիսկ «մոտիվացիայի ճգնաժամից» էին խոսում. «Քանի-քանի հոդվածներում, գրքերում, զեկուցումների մեջ, բուն ձեռնարկություններիներսում հանդիպում է միննույն աղերսալից խնդրանքը`ինչպե՞սկարելի է աշխատողներինհար-

820,

կադրել կատարելուայն, ինչ ուզում ես, որ նրանքկատարեն» էջ 17): Ի պատասխանայդ հարցադրման՝սոցիալականու պատվերի կատարման,ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, ճապոնիայում, սկանդինավյաներկրներում մշակվել են մարդու աշխատանքայինվարքը բացատրող բազում ուշագրավ տեսություններ (մոտիվացիայի, պահանջմունքների, աշխատանքից - բավարարվածությանն այլն), կենսագործվելեն բազմաթիվգործնական հարստացման»,«ճկուն աշխատանքածրագրեր («աշխատանքի յին գրաֆիկի», «արտադրականդեմոկրատիայի»ն այլն): Ընդսմին, կարող ենք արձանագրել, որ սկզբնական շրջանին բնորոշ նեղ, առավելապեսգործնապաշտական մոտեցումներիկողքին հետանան գայում հայտնվեցին խնդրի համապարփակ,սոցիալ-փիլիսոփայական ընդգրկմանուսումնասիրություններ:«Կասկած չի կարող լինել, հայտարարում են ամերիկա-ճապոնականհամեմատական հետազոտության հեղինակներ Չին-Իչի Տակեձավանն Արթուր Ուայթհիլը, որ այնպիսի աշխատանքային միջավայրիստեղծումը, որը կխրախուսի աշխատողներին ընդունելու Ա ներքնայնացնելու կազմակերպության նպատակները, մի անորսալի նպատակէ, որին հետամուտ են մենեջերներըհամայն աշխարհում: Մարդու աշխատելու ցանկության խրախուսումըկենսական կարնորությունունի ժողովուրդների,արտադրությանբոլոր ճյուղերի ն առանձինկագմակերպությունների համար»|373,էջ 51): 70-ական թվականներիսկզբից շահամիտմանհարցերի հանդեպ տեսականն գործնականհետաքրքրություննաճում էր նան ԽՍՀՄ-ում ն սոցիալիստականմի շարք երկրներում (Լեհաստան, Բուլղարիա, Չեխոսլովակիա):Իհարկե, սոցիալական պատվերն այստեղ իրենից ներկայացնում էր իշխող կուսակցականվերնախավի թելադրանքը, ն գիտության նպատակադրումները վերնից էին իջեցվում կուսակցական կարնորագույն փաստաթղթերիհիմնարար ձնակերպումներիտեսքով՝ «աշխատավորական զանգվածների ակտիվության բարձրացում», «աշխատանքի վերածումը առաջին կենսական պահանջմունքի», «արագացում», «վերակառուցում», «մարդկայինգործոնի ակտիվացում»ն այլն: Այդուհանդերձ, թեպետ այդ ձնակերպումներնարագորեն վերածվում էին կ հերթապահմիջոցառումների, բովանդակազուրկ կարգախոսների սակայնդրանք յուրովի արտացոլումէին հանրայինկյանքումիրական փոփոխությունները, կառավարմանհանգուցայինխնդիրները ն դրանց լուծման անհրաժեշտությունը:Այնպեսոր պատահական

գիտակա

-.

--

9|

չեն նան լուրջ հետազոտությունները, արժեքավորհրապարակումները, սոցիոլոգիականկենտրոններիստեղծումը: Շահամիտման հանդեպ հետաքրքրությունը ն, մանավանդ, դրա սոցիալական պայմանավորվածությունը,տեսական մտքի թռիչք ապահովեցինփիլիսուիայության, սոցիոլոգիայի, հոգեբանության,կառավարաբանության, այլ գիտաճյուղերիասպարեզում: Առաջեկան նոր տեսություններ,այդ թվում`ԴուգլասՄակ-Գրեգորի «4» ն «», ԱբրահամՄասլոուի «ինքնիրագործվողանձի», Ֆրեկամ «երկու գործոնդերիկ Վերցբերգի«հիգիենիկ-մոտիվացիոն» ների», Ժորժ Ֆրիդմանի «աշխատանքիեռակի վերաարժեքավորման», ինչպես նան նրանցգաղափարներըորոշակիացնողն զարգացնող մի շարք հետազոտողների(Մարկ Լուտց, Լես Դոնալդսոն, Լայլ Յորքս, ԴոնալդՍքոբել ն այլք) տեսությունները: Եթե ամփոփ գնահատվի այդ տեսականթռիչքի, շահամիտման ըմբռնմանէությունը, ապա կարելի է ասել հետնյալը: ԹեյլորիՖորդի համակարգինբնորոշ է այն, որ շահամիտումըկառավարվում է գերազանցապեսարտաքինից. կառավարողը (ադմինիստրացիան), ինչպես պլանավորում, կազմակերպում,վերահսկում, բնավ նրանց անձայդպես էլ շահամիտումէ կառավարվողներին՝ նապես չներքաշելով այդ գործընթացներիմեջ: Պերճախոսէ, որ Թեյլորը գործածում է «հարկադրականստանդարտացում»,«հարկադրականհամագործակցություն»ն նման այլ բառակապակցություններ: Այդօրինակռազմավարությունը,այսինքն` մոտիվացիան սոսկ արտաքուստ, դրսից կառավարելուդիրքորոշումնուղղակիորեն բխում է «տնտեսականմարդու» հայեցակարգից:Ինքնին հասկանալի է համարվում, որ մոտիվացիանկա, առկա է, Ա դա հենց տնտեսականվարձատրությանակնկալիքն է, ուստի կառավարողին մնում է հմտորենկարգավորելայդ ակնկալիքը,ճշտորեն որոշել աշխատանքիչափն ու դրա դիմաց վարձատրությանչափը: Ըստ էության` կառավարվողիաշխատանքայինվարքի չափումն հասկանալն ավելի է կարնորվում,քան վարքի դրդապատճառները ու կարգավորելը:Եվ պիտի ասել, որ թեյլորիզմին,պատմականորեն ամրագրված«գիտական»անվանմանփոխարեն,ավելի սազական. էր հենց «ժամանակի ն շարժման չափման» համակարգ անվանումը: Բախվելով բացասական շահամիտման՝ «չկամությամբ աշխատանքի».դրսնորումներին, Թեյլորն ու հետնորդները .

Թվարկվածտեսություններիհիմնադրույթները,բնագրերիվերլուծությամբ, հայերեն գրականությանմեջ առաջինըշրջանառությանմեջ է դրել տողերիս հեղինակը 34):

շահամիտ

բացասականվերաբերմունքդրսնորեցինբուն խնդրիհանդեպ: Մինչդեռ`ժամանակակիցտեսաբաններիվերաբերմունքնարմյուս գործառույթնեմատապեսայլ է: Չանտեսելովկառավարման րը պլանավորումը, կազմակերպումը,վերահսկումը, ինչպես նան հարակից ու ածանցյալ բոլոր խնդիրներիկարնորությունը՝նրանք բացառիկուշադրությունեն հատկացնում հատկապեսշահամիտման կառավարմանը:Կարելի է ասել, որ շահամիտումըմենեջմենթի կենտրոնական,հանգուցայինխնդիրնէ, գերխնդիրը:Հենց դրա լուծման բնույթն է վերջիվերջո պայմանավորում կառավարման մյուս խնդիրներիընկալմանն լուծման որոշակիձները: Այնպեսոր, էր թեյլորյան որքան 2424 դարի վերջին-204-իսկզբին հիմնավորված վրա,նույնքանէլ հիմնավորվածէ շեշտադրումըվերահսկողության 79-ական թվականներիսկզբիցկառավարմանհարացույցիտեղաշարժը դեպի «վստահությանսկզբունքը», «մասնակցողականությունը», աշխատակիցներինկառավարմանխնդիրներիքննարկմանն ու լուծմանը մասնակիցդարձնելու բազմազանեղանակները, «դեպի անհատը կողմնորոշված մենեջմենթի» այլ միջոցառումները: Որոշ հեղինակներ անգամ իրենց հռչակեցին «մոտիվացիա ստեղծողմենեջմենթի» կողմնակից |353, էջ 247, 448: 328, էջ 31: նս

375, էջ 103: 334, էջ 117, 122, 154: 370, էջ 4):

Տեսական առաջընթացիդիրքերից շատերը գնահատում են կազմակերպություններիիրական վիճակը ն սուր քննադատում կառավարմանայն հիմնադրույթները,որոնցումտակավինուժեղէ թեյլորյան ավանդականաշխարհայացքը.«Ժամանակակիցամերիկյան հասարակությանմեջ աշխատանքայինգործունեության մեծ մասում առավել տարածվածնայն զանազանասպարեզների առասպելնէ, թե իբր մարդիկաշխատումեն, քանի որ այդ աշխատանքը չափվում է ու վճարվում» |363, էջ 131): Մյուս առասպելը, ըստ նույն հեղինակի,դարձյալ թեյլորիզմին առնչվողայն վստահությունն է. թե չափման լավ համակարգնէ մարդուաշխատանքային վարքի լավագույն դրդապատճառը:«Չափումներըլոկ չափումներ են ն ոչինչ ավելի: Արդյունավետությանչափման միջոցն ինքնին իր մեջ ներհատուկորնէ բան չի բովանդակում,որով այդ արդյունավետությունըդառնար ինքնախթանվող....Չափմանհամակարգերըո՛չ էներգիայիաղբյուր են, ո՛չ էլ գեներատորներ:Դրանք ավելի կենդանիչեն, քան դիրիժորականձողիկը: Մոտիվացիան ինչ-որ մի այլ տեղ է գտնվում»|363,էջ 132): Պիտի նկատենք,որ Ֆ.Թեյլորի հասցեինքննադատությունը չի կարող, ինչպես արդեն ասվեց, նսեմացնելնրա վիթխարի վաս93`

տակը կառավարմանգիտության հիմնադրման մեջ: Տեխնոկրակարծում ենք, բավականին տիզմիհամարշրջիկ մեղադրանքները, անարդարացիեն: Նախ՝ թեյլորյանսկզբունքներումարտացոլվելէ իր ժամանակը`«մարդ տեխնիկա»համակարգիզարգացածության մակարդակը,կառավարողին կառավարվողիմիջն առկա տնտեսականվարձատրությանմոտիփոխհարաբերությունները, բուն աշխատանքի վացիոնդերի համատարածգերագնահատումը, իմաստին նշանակությանմասին տիրապետողպատկերացումները ն այլն: Երկրորդ` այդ նույն Ժամանակիոգին էլ` սոցիալական իրականությունը,վճռորոշ եղավ տեսականդրույթների ն դրանց փաստացիմարմնավորմանմեջ. եթե Թեյլորը ստեղծագործերոչ թե 7424 դարի վերջին, այլ, դիցուք, երկրորդաշխարհամարտիցհետո, ապա «հարկադրանքիսկզբունքի» փոխարեննա, թերես, իր համակարգըկառուցեր «վստահությանսկզբունքի» շուրջ: Վերջապես՝հենց նույն գիտությանառաջընթացիկարնոր աղբյուր են ներգիտականգործոնները,մասնավորապեսմ̀իջտեսականկապերը. արդ՝ պիտիսպառիչներկայացվեր«24» տեսությունը (թեյլորիզմը), որպեսզի հետագայումծագեր «2»-ի ն «Հ»-ի (հակաթեյլորիզմի) ու հակադրության գաղափարը,այնուհետն՝մոտիտարբերակման վացիայիժամանակակիցըմբռնումներըն այլն: Ասվածըկարող ենք լուսաբանել ԴուգլասՄակ-Գրեգորիկառավարմանսկզբունքներիցմեկի տեսքով, որտեղ շատ պարզ երնում է նախկինըմբռնում քննադատություն սեփականըմբռնում կապը: Վատկապեսթեյլորյան ըմբռնմանըհակադրվելն է նրան հանգեցնում սեփականհայեցակարգիձնակերպմանը,դառնում մոտիվացիայիմեկնաբանմանարմատականփոփոխությանհիմքը. «Արտաքին վերահսկողությունըն պատժի, տույժի սպառնալիքը ամեննին էլ միակ միջոցը չեն կազճակերպականնպատակներիիրագործման անհրաժեշտ ջանքերի ու եռանդի դրսնորման համար. այդ նպատակներին իրազեկ,դրանքընդունողանձնավորությունը ն ինքնակառավարում» դրսնորումէ ինքնավերահսկում |346,էջ 47--

-.

-.

48լ:

Զարգացնելովմարդու բնույթի, աշխատանքինկատմամբվերաբերմունքինոր ըմբռնումները,Դ. Մակ-Գրեգորըն նրան հաջորդած ու նրա ելակետային հիմնադրույթներըզարգացնողմյուս հետազոտողներըփաստորեն նորովի դրեցին աշխատանքայինմոտիվացիայիխնդիրը, ինչպես նան մենեջմենթի պարտականությունները մոտիվացիայիկառավարմանասպարեզում: Թեյլորյան համակարգում շեշտը դրված է ադմինիստրացիայիկողմից աշխատողներիվարքի կարգավորմանն վերահսկման, այլ ոչ բուն

աշխատելուցանկությանկառավարմանվրա: Աշխատողիվարքին կերպ վերագրվումէ որոշակին անփոփոխմոտիվացիա:Մինչդեռ նոր հարացույցովմենեջմենթիխնդիրըվերափոխվումէ աշխատողիններքնապեսբնորոշ մոտիվացիայիուսումնասիրության ն կառավարմանխնդրի: Այս առումով թերես ընդհանրականէ ամերիկացիառաջատար տեսաբան Լայլ Յորքսի գնահատականը.«Դուգլաս Մակ-Գրեգորը առաջին հեղինակներիցէր, ովքեր հուշեցին, որ մենեջմենթըի վիճակի չէ որնէ մեկին մոտիվացնելու, այլ, ավելի ստույգ, մոտիվացիան մեր իսկ մեջ է գտնվում: Հենց Մակ-Գրեգորըհիմնավորեցայն տեսակետը,որ մենք բոլորս ունենք չհագեցած պահանջմունքներ, որոնց ձգտում ենք հագուրդ տալ ն որոնք մեզ մղում են որոշակի վարքագծի:Մենեջերներըի վիճակի չեն գործի դնելու մոտիվացիան, նրանքկարող են լոկ ստեղծել պայմաններայն բանի համար, որ աշխատողներըհնարավորությունստանան բավարարելուայդ պահանջմունքները»:Այդ ոգով էլ Յորքսը ձնակերպում է իր գլխավոր սկզբունքը. «Մենեջմենթիհամար խնդիրը ոչ թե մոտիվացիա ստեղծելն է, այլ այն ուղղորդելը» |384, էջ 24, 25|Մոտիվացիայի տեսական ըմբռնման տեղաշարժը` արտաքին վերագրումից դեպի ներքնապես բացատրելու ն կառավարելու խնդիր, ակնհայտ է, սակայն դեռ ավարտունչէ: Ավարտունչէ, քանի որ «աշխատանքայինմոտիվացիա աշխատանքիիմաստ» կապը բավարարչափով մանրամասնեցված չէ, առավել նս՝ դյուրին գործադրելի չէ իրական կյանքում (անգամ ընդունելով իմաստիցելնելու գաղափարը՝մենեջերը պիտիհստակհասկանա,թե իրենից ինչ է պահանջվում, ինչպես կառավարելենթակայիիմաստային ոլորտը): Խնդրի լուծման շարունակությունըպատմականորեն բաժին ընկավԱբրահամ ՀարոլդՄասլոուին: Վերջինիս՝1943թ. հրապարակած«Մարդկայինմոտիվացիայի տեսությունը»հոդվածը հեղաշրջող դեր կատարեցշնորհիվ այն հանգամանքի,որ հեղինակըուղղակի կապ է ստեղծումանձի պահանջմունքների ն մոտիվացիայիմիջն: Իր հիմնական միտքը, թե «մարդկային պահանջմունքներըկազմակերպվածեն յուրօրինակ հիերարխիայիտեսքով, ըստ իրենց հարաբերականտիրապետության» |299, էջ 31|, Մասլոուն լրացրել, հիմնավորելու զարգացրել է 1954 ն 1970 թվականներինհրատարակածծավալուն մենագրություններում, ն առ այսօր նրա «ինքնագործվող (ինքնաակտուալացվող) անձի» տեսությունը լավագույնն է մուտիվացիայի առկա ն թե՛ աառումեջ՝ թե՛ մով: այդ

--

տեսությունների ճանաչողական գործադրակա

Սկզբնականըմբռնմամբ՝Մասլոուն պահանջմունքներըներկայացնում է հինգ մակարդականիբուրգիձնով, ընդսմին՝ստորինմաեն, կարդակըբնախոսական (ֆիզիոլոգիական)պահանջմունքներն երկրորդը՝ապահովությանպահանջմունքները,ավելի վեր, երրորդ (կամ՝ սիրո) պահանջմունքները, մակարդակում՝պատկանելության չորրորդում՝«եսական»,այսինքն՝անձի դրականինքնագնահատականի, ինքնահարգանքի,ինքնուրույնությանզգացումի ն մյուս պահանջմունքները,վերջապես`հինգերորդումինքնիրագործման պահանջմունքներնեն՝ ուղղված սեփականուժերի ն ընդունակությունների դրսնորմանը,զարգացմանը,նոր խնդիրներիլուծմանը, ստեղծագործաշխատանքինն այլն: Ըստ Մասլոուի՝մարդու վարքի մեջ առավել շահամիտողհզոր դեր ունի տվյալ պահին ամենից սուր կերպով արտահայտվածպահանջմունքը:Ավելի բարձր մակարդակիպահանջմունքներնակտիվանումն շահադրդիչիդեր են խաղում այն ժամանակ,երբ ստորին մակարդակիպահանջմունքները որոշակի չափով բավարարումեն ստացել: Իսկ «շարքային մարդըբավարարումէ հավանաբարիր ֆիզիոլոգիականպահանջ70 տոմունքների85 տոկոսը, ապահովությանպահանջմունքների՝ 50 տոկոսը, ինքնահարգանքի կոսը, սիրո պահանջմունքների՝ պահանջմունքների՝40 ն ինքնիրագործման պահանջմունքների10 տոկոսը» |343, էջ 48): Մասլոունպնդում է, որ եթե նախորդմակարդակը բավարարումէ ստացել լոկ 10 տոկոսով, ապա հաջորդ մակարդակիպահանջմունքներնառհասարակի հայտ չեն գա, եթե 25 տոկոսով, ապա հաջորդ մակարդակըկհայտնվի 5 տոկոսով, իսկ եթե նախորդ պահանջմունքըբավարարվել է արդեն 75 տոկոսով, ապա հաջորդը կարող է դրսնորվել 90 տոկոսովն այսպես շարունակ: Բնական է, որ քննադատներըչէին կարող չտեսնել Մասլոուի դիրքորոշման թույլ տեղերը, մասնավորապես`պատկերացումներին բնորոշ որոշ մեխանիցիզմը,թվային կամայականհիմնավորումները(թեպետդրանքերնիավելի շատ լուսաբանելունպատակ ունեն), բուն «ինքնիրագործում»հասկացությանհեղհեղուկմեկնաբանումը, բոլորի վարքն անխտիրակտիվացմանմիննույն մեխանիզմով բացատրելըն այլն: Սրանք,այնուամենայնիվ,մանրամասներ են, ն հետագա մշակմանընթացքում շտկվեցին,ինչպես, օրինակ, հիմնարարհասկացության մեկնաբանումը.«Ինքնիրագործվել` նշանակում է ձգտել կատարելապեսանելու այն, ինչը մարդ ցանկանումէ անել» |343, էջ 300, 305, 377): Իսկ առավել կարնորը, մեր խնդրո առարկայիառումով, այն է, որ Մասլոուն հետագայում ավելի է սերտացնումմոտիվացիա իմաստկապը:Նա տարբերա-

"`

--

ե որոշակիորեն հակադրում «ցածր» ն «բարձր» պահանջմունքները՝ վերջիններսանվանելով «մետապահանջմունք»,որոնք «մետամոտիվների»:Ինքնիրավերածվում են համապատասխան գործմանն ուղղված անձնավորությանկամ, ինչպես Մասլոուն է համար աշխատանքը ինքնին գրում, «մետաանձնավորության» արժեքավոր է, դա հանուն կեցության աշխատանքէ, իսկ մյուս մարդկանցհամարաշխատանքըգոյությանմիջոց է, առավելապես հանգում է «ցածր» պահանջմունքների բավարարմանը:Նա նույնիսկ գործածում է աշխատանքիերկու անվանում «Կ-աշխատանք», այսինքն՝ աշխատանքնինքնին,որպես(Հեցություն,ինքնիրագործում, ն «Գ-աշխատանք», աշխատանքըորպես գո/ութ/ան միջոց: Մոտավորապեսնույն հունով է ընթացել ամերիկացիմեկ այլ նշանավոր տեսաբան Ֆրեդերիկ Հերցբերգի «հիգիենիկ-մոտիվացիոն» տեսության ձնավորումը: Տեսությունն ամբողջական ձնով ներկայացվել է 1959 թվականին,հետագայումզարգացվել Հերցբերգի, նա գործընկերների ն հետնորդների կողմից: Հերցբերգը նկատում է, թե. «Արտադրությանոլորտում վարարդարացիորեն քաբանականգիտություններիվերջին կես դարվաընթացքումկատարվածթերնս մեծագույն ներդրումըմարդկայինպահանջմունքների ն մարդու բնույթի մասին ըմբռնմանխորացումնէ՝ լոկ տնտեսապես խթանվողօրգանիզմիմասին պատկերացումիցմինչն շատ ավելի մարդկայինկողմերբովանդակողպատկերը,մինչն հուզական ն սոցիալականպահանջմունքները»|318,էջ 191): Եթե Մասլոուն շեշտադրում է անձի պահանջմունքները,դրանցից է շարժվում դեպի նրա վարքի կարգավորումը, ապա Հերցբերգիտեսության հիմնադրույթնայն է, որ աշխատանքիցբավարարվածություն (ն աշխատանքային մոտիվացիա)պայմանավորողգործոնները տարբերվումեն անբավարարվածություն պատճառողգործոններից: Մինչ այդ` տիրապետումէր այլ պատկերացում,կարծեքլիովին համապատասխան իրականությանը.ենթադրվում էր, որ եթե աշխատանքային իրավիճակիորնէ գործոն,դիցուք աշխատանքային վատ պայմանները,պատճառ են աշխատանքիցանբավարարվածության,ապա հակառակդրությունը,տվյալ պարագայում՝ բարենպաստ, բարեփոխվածաշխատանքային պայմանները պիտի որ հանգեցնեն աշխատանքիցբավարարվածությանաստիճանի ու գործելակերմեծացման:Նույն կերպ՝նախկինմտածելակերպի պի հարացույցիշրջանակներումլռելյայն ենթադրվումէր, որ եթե անձը.դժգոհ է իր աշխատանքից. ն դրա հիմքում ընկած է աշխատավարձի ցածր լինելու հանգամանքը,ապա, ուրեմն, նրա բավա-

կում է

րարվածությունըբարելավելու միջոցը աշխատավարձիբարձրացումն է: Մինչդեռ, ըստ Հերցբերգի, «աշխատանքիցբավարարվածության հակադիրերնույթըաշխատանքիցանբավարարվածությունը չէ, այլ, ավելի ստույգ, աշխատանքիցոչ բավարարվածությունը, նույն կերպ՝անբավարարվածության հակադիրերնույթը ոչ թե աշէ, այլ աշխատանքիցոչ անբախատանքիցբավարարվածությունն վարարվածությունը»|320, էջ 22): Նա համարումէ, որ գդյություն ունեն երկու կարգի գործոններ`աշխատանքայինմիջավայրինն աշխատանքի բուն բովանդակությաննառնչվող: Առաջին կարգի գործոններնանհրաժեշտեն, որ աշխատողնանբավարարված չլինի, սակայն դեռ ինքնին բավարարչեն այն բանի համար, որ նա զգա: «Զարգացմանկամ մոաշխատանքիցբավարարվածություն տիվացիոնգործոնները, եզրակացնումէ հեղինակը, որպեսաշխատանքըներքնապեսբնորոշողգործոններ,հետնյալն են՝ ձեռքբերումը, դրանտրվողհավանությունը,աշխատանքնինքնին,զարխուգացումը կամ առաջխաղացումը:Անբավարարվածությունից սափելու կամ հիգիենիկ գործոնները, որոնք բուն աշխատանքի համարարտաքին են, ներառում են՝ ընկերակցությանն ադմինիստրացիայի քաղաքականությունը, վերահսկումը, միջանձնային փոխհարաբերությունները,աշխատավարձը, կարգավիճակն ու ապահովվածությունը»|320,էջ 22-23): Ելնելով նման տարբերակումից`Ֆ.Հերցբերգը կառավարիչներին խորհուրդ է տալիս աշխատողներին շահամիտելու նպատակով ոչ թե շեշտադրել լոկ աշխատավարձիխթանումըկամ հիգիենիկ մեկ ուրիշ գործոն, այլ զբաղվել «աշխատանքիհարստացման» ծրագրերով,որոնք ընդգրկումեն աշխատանքիբուն բովանդակությունն ու մյուս մոտիվացիոնգործոնները:Պետք է հաշվի առնել էականհատկանիշը,որ նրանցտարհետնյալը՝«Մոտիվատորների բերում է հիգիենիկգործոններից,այն է, որ նրանքավելի երկարաժամկետ ազդեցությունեն գործում աշխատողներիդիրքորոշման վրա» |320,էջ 31): Դարձյալ շոշափված է «իմաստ մոտիվացիա»կապը, ինչը թույլ է տալիստեսականմտքինառաջ շարժվելու, ինչպես նան տեսական առաջընթացնավելի գործադրելի դարձնելու իրական արկյանքում: Ահավասիկմեկ օրինակ Ա.Մասլոուիտեսությունից ված գործնականեզրակացության.«Ուշադիր վերլուծելով մարդկանց վարքը, հորդորում է ամերիկացիսոցիոլոգ Լես Դոնալդսոհանգել նը, դուք կարող եք հիմնավորվածեզրակացությունների այն մոտիվներիմասին, որոնք բնորոշ են տվյալ վարքին:Հիշեցեք, --

--

--

:

--

-

անձի առավել սուր պահանջմունքըընկած է գերիշխող դրդագիտեք, որ տվյալ անձը, դիցուք, մինչե վերջերս զրկված է եղել աշխատանքից, ապա կարող եք համոզված լինել, որ նրա վարքը կողմնորոշվածէ լինելու դեպի |299,էջ 125|: ապահովվածությունը» Մոտիվացիային իմաստի ներքին փոխկապակցվածության շեշտադրմամբեն հենց մեթոդաբանորեն շահեկանու արժեքավոր Ա.Մասլոուի,Ֆ.Վերցբերգի ն մյուսների (Մայքլ Արժիլ, Դ.Մակ-Քլելանդ, Մ.Վերնոն,Քրիս Արժիրիս,ՌենսիսԼիկերտն այլք) ուսումնասիրությունները:Նոր հարացույցը, պարզաբանելովմարդկային պահանջմունքների տեսակները,կառուցվածքը,պահանջմունքների ակտիվացմանըբնորոշ որոշակի օրինաչափությունները,աշխատանքիբուն բովանդակությանտարրերինառնչվող ու աշխատանքային միջավայրի հետ կապված պահանջմունքներըն այլն, դրանով իսկ տեսական-աշխարհայացքայինհիմք ստեղծեց հաղթահարելու «մոտիվացիոնճգնաժամը»: Տեսական մտքի այդ թռիչՔը ապահովեց ն մինչ այժմ էլ այս բնագավառումապահովում արգասաբերհետազոտություններ: Իհարկե, գիտականհրապարակումներումհանդիպում են այս ընդհանուրդիրքորոշումիցզանազանվողկարծիքներ:Ոմանք համարում են, օրինակ, թե առհասարակոչ ոք մեկ ուրիշի վարքը կառավարել չի կարող, ուստի «ավելի ճիշտ կլինի խոսել մասնակի կառավարման,այսինքն` ուրիշի վարքի վրա ազդելու մասին» 1131, էջ ՅԷ Մինչդեռ այս կերպ մենք հետ ենք գնում դեպի վարքաբանականըմբռնումները,երբ կառավարողը իր գործունեությունը հարմարեցնումէ կառավարվողիվարքի լոկ արտաքին դրսնորումներին չխորանալովայդ վարքի ներքին դրդապատճառների մեջ (կամ սեփականդրդապատճառներովդրանք բացատրելով): Իրականում, կառավարել դիմացինին նշանակում է կառավարել վերջինիսպահանջմունքները,մի խնդիր,որի լուծումը ենթադրում է, անշուշտ,անհատականմոտեցումամեն մի կառավարվողի: Մեր խնդրոառարկայիառումով էականնայն է, որ պահանջմունքներիխորացվածուսումնասիրություններնանցյալ դարի 70ականներիցարմատապեսփոխեցին մարդու աշխատանքային ն գործնականկառավարման վարքի տեսական-հայեցակարգային հարացույցը:Ինչպեսարդենասացինք,նախկինումշահամիտման կարգավորումըդրսից էր վերագրվում-մեկնաբանվում, ինչը փաստորեննշանակումէ, որ կառավարողըգործադրումէ միատեսակ. միօրինակ, համահարթեցնող մոտեցում. նրա համար տարբերություն չկա, թե ում է կառավարում:Մինչդեռ անհատի պահանջոր

պատճառի հիմքում: եթե դուք

է

,

մունքներիցշարժվելիս, ներքնապեսշահամիտելիս,կառավարողի վերաբերմունքըփոխվումէ. նա ուղղորդվում է փիլիսոփայական այն սկզբունքով, որ ամեն ոք անկրկնելի է, ուստի որքան մարդ, այնքան իմաստ ն այնքան անկրկնելիիրավիճակ:Շահամիտումը, ընդհանրությամբհանդերձ,պահանջումէ անհատականմոտեցում, այնպիսիմիջնորդավորում,որը հաշվի է առսուբյեկտ-օբյեկտային նում ոչ միայն կառավարողի,այլն կառավարվողիպահանջմունքներնու նպատակները: Վետնաբար,կարելի է ասել, որ հատկապեսմոտիվացիայի ըմբռնմանհարացույցիփոփոխություննէ հանգեցնումմեկ այլ աշխարհայացքային-մեթոդաբանական փոփոխության. թեյլորիզմին բնորոշ կազմակերպական գլխավոր գաղափարը`անհատի հարմարեցումը,ենթարկումըկազմակերպությանը, աստիճանաբարիր տեղը զիջում է հակադիրմի գաղափարի, այն է կազմակերպությունը պետք է հարմարեցնելանհատին, նրա պահանջմունքներին ու վարքիդրդապատճառներին: Տեսական ն սոցիալական-հումանիստական առումով առավել արժեքավորնայն է, որ մի շարք գիտաճյուղերիներկայացուցիչներ հատուկ ուշադրություն են դարձնում բովանդակալից,հետաքրքրական, ինքնուրույնությունե պատասխանատվություն ընձեռող աշխատանքիշահադրդողդերին,այն հանգամանքին,որ նման աշխատանքըաշխատողիհամարինքնին վարձատրությանտեսակէ: Եվ առհասարակ,«աշխատանքն ինքնին» գաղափարը կենտրոնական տեղ է գրավում «աշխատանքի հումանիզացման»համարյա բոլոր միջոցառումներում: Այդ հետազոտություններնու գործնականմիջոցառումներըմեկուսի չէին, այլ փաստորենմասըկազմեցին 2օ« դարի60-80-ական թվականների«հումանիստականհեղափոխության»,որն ընդգրկեց հոգեբանությունը,սոցիոլոգիանու բարոյագիտությունը:Պահանջմունքների ուսումնասիրությանհիմնադրույթըդրականորենանդրադարձավհատկապեսաշխատանքիիմաստիննվիրվածփիլիսոփայականաշխատություններիվրա (Իմանուել Մունյե, Մարտին Հայդեգեր, Կարլ Յասպերս,Հերբերտ Մարկուզե,Ժորժ Ֆրիդմանն այլք): Շահամիտմանըմբռնմանմեջ այս արմատականփոփոխությունը, անտարակույս,գիտականպրպտումներին փորձիկուտակման արգասիք է, միաժամանակ, մշակութային, քաղաքակրթական բնույթի փոփոխությունէ: Եվ եթե Պլատոնն ու Արիստոտելըաշխատանքին որնէ այլ անձնայինիմաստչէին վերագրում,բացի պարզ օգտակարություն լինելուց, ապա պատճառն ի վերջո քաղաքա100

կրթություննէր, գերիշխողմշակույթիտեսակը,այսինքն՝առարկայական գործոնները,այլ ոչ թե այդ մեծ մտածողներիանձնային սահմանափակությունը: Արդ՝ խնդիրնայն է, որ գնահատվի ներկա ժամանակաշրջանի դերը տեսական առաջընթացի մեջ, ե շահամիտումն ինքն էլ դիտարկվի ոչ թե զուտ հայեցողական մի խնդիր, այլ հանրային կյանքի արդյունավետ կառավարման կարնոր լծակներից մեկը: Ինչո՞ւ հատկապես 224 դարի 2-րդ կեսին այսպես փոխվեց վերաբերմունքը բուն աշխատանքի շահամիտող դերի հանդեպ, ն առաջ քաշվեցին նորանորտեսություններ:Չմերժելով ինքնին գիտական պրպտումների դերը` պիտի նշենք, որ վճռորոշը արտաքին իրողությունըեղավ, ժամանակակիցհասարակությանգիտատեխնիկական, արտադրական, սոցիալական, հոգնոր զարգացման Ուստի խնդրիքննարկումըզուտ իմաառանձնահատկությունները: ցական-ճանաչողականհարթությունիցհարկ է տեղափոխելսոցիալականհարթությունն շարունակել աշխատանքիիմաստիու շահամիտման փոխպայմանավորվածության, իմաստալից աշխատանքի կառավարմանվերլուծությունը՝ որպես ժամանակակիցհասարակության ներդաշնակ գործառության ն կայուն զարգացման հանգուցայինհիմնախնդիր:

24.

Կառավարման գործոնը սեռային

ն մարդկանցհամատեղկյանքի մյուս Կառավարման

ասպա-

րեզների վերլուծության մեջ սեռային գործոնի դերի հաշվառումը համեմատաբարնոր երնույթ է փիլիսոփայությանն սոցիոլոգիայի, առավել նս մենեջմենթի տեսության համար: Թեպետ բուն այդ խնդիրը՝տղամարդկայինն կանացի սկիզբը, հանդիպում է տակավին հին չինական փիլիսոփայության մեջ, Պլատոնի երկխոսություններում, տարբեր ժողովուրդների դիցաբանության,արվեստի մեջ, զանազան խորհրդանշաններում:Ընդհանուր առմամբ,սա դեռ բավարար ուսումնասիրված թեմա չէ: Սակայն կառավարմանտեսության ասպարեզում արդեն կան առանձին ուշագրավ հետազոտություններ, ինչը ինքնին տեսական մեծ առաջընթացիմկայուն թյուն է, մարդու վարքի ավելի կա-

արդյունավետ համակողմանի ապացույցը:

ռավարման

Սեռային վարքի առումով` ժամանակակիցգիտությունն առանձնացնումէ մարդկանցհինգտեսակ. ԱԶզուտ տղամարդ(մասկուլինայինտղամարդ),որի մեջ առավել խտացվածեն այրականհատկանիշները՝ֆիզիկականուժ, քաջություն, համառություն,նպատակասլացություն, պատվախնդրություն, հաստատակամություն, վճռականությունն այլն, Զ տղամարդ,որի մեջ դրսնորվումեն կանացիդրական հատկանիշներ(քնքշանք, հոգատարություն,նրբանկատություն ն այլն), ԱԶանդրոգիններ՝կանայք ն տղամարդիկ,որոնց մեջ իգականն արական հատկանիշները մոտավորապես հավասարաչափ են բաշխված, Զ կին, որի մեջ դրսնորվումեն այրականհատկանիշներ, Զ զուտ կին (ֆեմինայինկին), որն իր մեջ խտացնումէ կանացի հոհատկանիշները`նազանք, հեզություն, համբերատարություն, գատարություն, հանդուրժողականություն,սեթնեթանք, ճկունություն, նվիրվածությունն այլն: Եթե սահմանափակվենք բնախոսական (ֆիզիոլոգիական) տարբերություններով ապա տղամարդկային (մասկուլինային)ն կանացի (ֆեմինային) առանձնահատկություններն ակնհայտ են: Ասենք, հասուն տղամարդու մկանայինքաշը միջին հաշվով 27 կգ է, կանանցմիջինմկանայինքաշը՝ 16 կգ: Բայց մի՞թեսա մեզ որնէ բան է ասում: Չէ՞ որ կանայք, ֆիզիկականուժի առումով զիջելով տղամարդկանց,նրանցգերազանցումեն տոկունությամբ.այսպես, 100-ից ավելի տարիք ունեցողներիմեջ 8 կնոջը բաժին է ընկնում մեկ տղամարդ: Խոսքը, այսպիսով,առավելապեսվարքաբանականտարբերությունների մասին է, որոնք, իրենց հերթին, պայմանավորվածեն սոցիալական,պատմական,ազգային, մշակութային ն այլ կարգի հանգամանքներով:Կրկին, եթե սահմանափակվենքզուտ հոգեբաու կանական մոտեցմամբն փորձենք բխեցնելտղամարդկայինն մենք սեռերի ա ռանձնահատկություններից, նացին հոգեբանական շատ խորը չենք գնա: Ի դեպ, ԶիգմունդՖրոյդը կյանքի վերջում է արել. «Երեսուն տարի ուսումնասիրեցի դառը խոստովանություն կանանց հոգեբանությունը, ն ինձ համար ցայսօր ամենամեծ հարցն է մնացել՝ի՞նչ է ուզում կինը»|286,էջ 23): ժամանակակից լավագույն հետազոտությանհեղինակը հոլանդացիսոցիոլոգ Հերտ Հոֆստեդն է, որը հենց տղամարդկայինկանացիտարբերակումըտալիս է ամենից առաջ ազգամշակութային լայն ընդգրկմամբ:Այս մոտեցումը նա կիրառել է ոչ միայն աշխատանքիասպարեզում,այլ նան ամբողջովին վերցրած երկրնե102

րի, ազգերի, մշակույթների, ընտանիքի, դպրոցի, կազմակերպությունների գործառությանն բազում այլ բնագավառների նկատմամբ: Օրինակ՝ առավելապես«տղամարդկային»երկրներեն համարվումՃապոնիան,ԱՄՆ-ը, Գերմանիան,Մեծ Բրիտանիան,Բելգիան,իսկ «կանացի»՝Ֆրանսիան,Շվեդիան,Չինաստանը,Հոլանդիան:Այս տարբերակմանհիմքն այն է, որ «կանացի»երկիրըբնու: թյանն ավելի ներդաշնակ է զարգանում, մինչդեռ «տղամարդկայինը» հակված է արդյունաբերականծավալապաշտությանը|324|: Ժամանակակիցկառավարաբանությանմեջ կայունացել է այն .

ըմբռնումը,որ տղամարդկային-կանացի սկիզբներիտարբերակումը, աշխատանքի նկատմամբվերաբերմունքիառումով, արտահայտվում է հետնյալ բանաձեով.կինն աշխատումէ ապրելու համար, տղամարդնապրում է աշխատելուհամար: Այլ կերպ ասած՝ կնոջ համար աշխատանքը չէ ինքնահաստատմանգլխավոր ասպարեզը,այլ հաղորդակցումը,հուզականկյանքը,սերը, արվեստը, ընտանիքը,երեխաները, հենց ինքը. աշխատանքնընդամենը միջոց է ենթարկվածայդ նպատակներին:Համապատասխանաբար, տղամարդուհամար աշխատանքը, մասնագիտականզբաղմունքն է ինքնահաստատման գլխավոր ասպարեզը, մնացյալը է: Պատահական չէ, որ հատկապես տղամարդկանց ստորադաս մեջ են առավել շատ, այսպես կոչված՝ «աշխատամոլները»,որոնց նվիրվածությունը աշխատանքին մոլության է վերածվել, արժեզրկել կյանքի մյուս բոլոր ոլորտները: Այնուամենայնիվ,ասվածը չի կարելի բառացիորենվերագրել յուրաքանչյուր կնոջ ն տղամարդու.խոսքը կանացի ն տղամարդկային սկզբի մասին է: Իրականկյանքումկինը կարող է դրսնորել ցայտուն տղամարդկայինդիրքորոշում, իսկ տղամարդը՝կանացի: Խոսքը հիվանդագինշեղումների մասին չէ, այլ հոգեբանության, բարոյականդիրքորոշման,երբ, ասենք, կինը, հանուն գործարար առաջխաղացման, ընտանիքչի կազմում: Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մարդկանցմեկ երէ՝ րորդը անդրոգին հավասարեն ներկայացվածերկու սկիզբները: Այդպիսիները զգալի առավելություն ունեն մասկուլինայինտղամարդկանցն ֆեմինային կանանց նկատմամբ,անդրոգենային կանայք ն տղամարդիկառավել հաջողությամբ են կարողանում ներդաշնակել իրենց ընտանեկանկյանքը ե աշխատանքայինգործունեությունը, բուն ընտանիքիներսում` հուզական ն օգտապաշտական կողմերը,իսկ կարիերայիհարցում զերծ են մնում սթրեսային ն հոգեբանական վիճակներից,նյարդային բարդույթներիգոյացումից:

գերլարվածությունից

Ժամանակակիցմենեջմենթըսնեռուն ուշադրություն է հատկացնում կանանց աշխատանքին:Շատ ֆիրմաներ կիրառում են, այսպես կոչված` «տրոհված աշխատատեղը»(ժօե Տհճոոց), երբ աշխատանքիէ վերցվում ոչ թե մեկ կին, այլ երկուսը՝կիսատօրով: Կանանցսա հարմարէ, թույլ է տալիս հարմարվելու նան ընտանեկան հոգսերին,ավելի շատ ազատ ժամանակունենալ: Ֆիրմային առավել ձեռնտու է, քանի որ աճում է շահույթը (երկու կինը, աշխատելով չորսականժամ, ավելի արդյունավետեն գործում, քան մեկը՝ ութ ժամում):Կիրառվումեն նան «ճկուն աշխատանքայինգրաֆիկի» այլ տեսակներ,որոնք մեծ հաջողություն ունեն հատկապես «կանացի»երկրներումն «կանացի»կազմակերպություններում: Ընդսմին,գոյություն ունի որոշակի կապ կազմակերպության նպատակներին տղամարդկանցու կանանցգործարարհաջողությունների, ծառայողականառաջխաղացման հնարավորություննեունեն «տղամարդկարի միջն. բիզնեսի կազմակերպությունները յին» նպատակներն հակվածեն հովանավորել տղամարդկանց կարիերային, իսկ, ասենք, հիվանդանոցներնունեն «կանացի» նպատակներ,ուստի խթանում են առավելապեսկանանցառաջխաղացումը: Գործնականեզրակացությունները,որքան էլ մոտավորեն ն, հարկավ, անպայման պետք է դիտարկվենորոշակի մշակութային պայմաններում, այդուհանդերձ,շատ օգտակար են աշխատողի վարքի արդյունավետկառավարմանառումով, ն յուրաքանչյուր մենեջեր պարտավոր է հիշել դրանք (ի դեպ, կառավարչիաշխատանքըհամարվումէ առավելապեստղամարդկային): Ներկայացնում ենք երեք համեմատականաղյուսակներ`սեռային վարքագծիտարբերություններըբնախոսական,հոգեբանական ն վարքաբանական(բիհեյվիորիստական)առումով: Տարբեր հեղինակներիցքաղած այդ դիտարկումներիիմացությունը,վստահ ենք, օգտակարկլինի բոլոր նրանց համար, ում հարկ է լինում առնչվելու սեռային փոխհարաբերություններիկարգավորմանըն ընդհանրապեսհաշվի առնելու սեռային գործոնիդերը հանրային կառավարմանամենատարբերասպարեզներում: են՝ Այսպիսով՝ առանձնահատկություններն ռնա/խոսական են, ավելին ավելի ուժեղ քաշն «տղամարդիկ նրանցմկանային է, փոխարենը՝ կանայքավելի տոկուն են ն երկարակյաց, «տղամարդու գլխուղեղը ծանր է կնոջ գլխուղեղից, սակայն կնոջ գլխուղեղի կիսագնդերն իրար կապված են կրկնակի ուժեղ նյարդերով, կանանց ռեակցիաներնավելի արագ են,

Վ04

տղամարդիկ

լավ են տեսնում ցերեկը, կանայք` մթնշաղին ն գիշերը, մաշկն ավելի կոպիտ է, ուստի նրանց տղամարդկանց ներնավելի ուշ են հայտնվում, տղամարդիկավելի զգայուն են ֆիզիկականն հոգեկանցավի հանդեպ, կանայք ավելի հաճախ են գեր լինում, բայց

կնճիռ-

տղամա

տառապումգիրությունից, լուծում տարածականխնդիրները: տղամարդիկավելի լավ տղամարդիկ ավելի ագրեսիվ են, քան կանայք, քանի որ տղամարդուօրգանիզմում տեստոստերոնհորմոնը 10 անգամ ավելի է, քան կնոջ օրգանիզմում, ՛

նրանցից ավելի

շատ են

են

"՛տղամարդուն օրական 700 կալորիա ավելի է պահանջվում, քանի որ նրա նյութափոխանակություննավելի արագ է կատարվում,իսկ մարմնիջերմաստիճանն ավելիբարձրէ, են տղամարդիկավելի վաղ ճաղատանում,քան կանայք,քանի 2 միլիմետրովավելի խորն որ վերջիններիսմազարմատները են

տղամարդիկավելի հաճախ են հիվանդանումինսուլտով ն արյուննավելի թանձրէ, ինֆարկտով,քանի որ տղամարդկանց

՛

բացի դա՝ կնոջ ձախ սրտախորշիպատերնավելի բարակեն ու առաձգական, ալկոհոլը կնոջ վրա ավելի արագ է ազդում, քանի որ կնոջ քաշն ավելի թեթն է, արյանքանակը՝ավելի պակաս,բացի դա՝

ալկոհոլըչեզոքացնողմարսողականֆերմենտներնեն քիչ: են՝ Սեռերիհոգեբանական առանձնահատկություններն

՛՛ կանայքմանկուց ավելի ընդունակեն հաղորդակցման,ավելի լավ են ունկնդրում զրուցակցին, որպես կանոն՝ավելիհմուտ են վարումհարցազրույցը, տղամարդկանց արդենմանկուցավելի շատ հետաքրքրումեն առարկաները, քան մարդիկ, ՛ տղամարդիկ ավելի լավ են «կարդում»քարտեզ, ավելի լավ են կողմնորոշվումտարածության մեջ, անծանոթտեղանքում, ՛՛ կանայք ավելի ընկալունակ են հուզական տեղեկույթի հանդեպ. ձայնի երանգով, դիմախաղով,շարժուձեով ավելի շատ են տեղեկություն «քամում» քան` տղամարդն գրուցակցից, ինքն իրենից՝հայելու դիմաց, ՛՛ կանայք ավելի դյուրին են հարմարվում կենցաղայինդժվաեն ձեռնամուխ րություններին, տղամարդիկավելի, լինում դրանք հաղթահարելուն,

եռանդուն

"՛տղամարդիկ ուսումնասիրում են աշխարհը, կանայք` ամրապնդում ձեռքբերումները, տղամարդիկավելի շատ ձգտում են իշխել, տիրապետելարտաքին միջավայրին,կանայք ձգտում են կազմակերպելայդ միջավայրը,այն զարդարել, "՛տղամարդիկավելի ծանր են տանում մենակությունը, տդամարդու սեռական հակումն ավելի հզոր է, սակայն կնոջ գիտակցության մեջ սեռական ոլորտը ավելի կարնոր դեր է խաղում, տղամարդիկավելի հեշտ են ազատվումցավագինհիշողություններից`միջինը 3 ամիս է հարկավոր, իսկ կանանցծանր ապրումներնավելիերկարատնեն՝ մինչն 15 ամիս, կանայքբանավեճիժամանակավելի արագ են արձագանքում, բայց զիջում են տղամարդկանց ամփոփմանմեջ: են՝ Սեռերի(արքաբանականառանձնահատկություններն

տղամարդիկ գերադասումեն բարձրըաշխատավարձըաշխատաժամանակիկրճատումից,կանայք նախընտրումեն ունենալ ցածր աշխատավարձ,սակայնավելի շատ ազատ ժամանակ, տղամարդիկհակված են աշխատավայրիընտրության հարցում նախապատվությունըտալ մեծ ձեռնարկություններին, "կանայքհակվածեն դեպիավելի փոքր ձեռնարկությունները, ՛՛ կոլեկտիվ աշխատանքիպարագայում տղամարդիկհակված են բաժանելու ստացած պարգեատրումըարդարացի՝ ըստ յուրաքանչյուրիվաստակիչափի, այնինչ կանայք սովորաբար ընտրում են հավասարբաժանումը`անկախաշխատանքային վաստակիցկամ գործադրածճիգերիչափից, «տղամարդիկ ավելի մեծ չափով են ենթակա աշխատանքային սթրեսին,քան կանայք, «՛տղամարդիկ հակված են դեպի անհատական վճիռները, կանայք գերադասումեն համատեղխմբայինվճիռ կայացնելը, "՛տղամարդիկավելի հանդուրժողեն իրենց անձնականկյանքի նկատմամբձեռնարկությանղեկավարությանցուցաբերածհետաքրքրությանը,քան կանայք, ՛այրերը ն անդրոգինայինանձինքավելի քիչ են տեղիք տալիս հարկադրանքի ճնշմանը,քան կանայք, կանայք ն անդրոգինայինանձինքավելի են հակված սատարելու փորձանքիմեջ ընկածգործընկերոջը,քան՝տղամարդիկ, ՛՛ զուտ տղամարդկայինխմբի ներսում ձնավորվում է աստիճանակարգայինկառուցվածք,գոյանում են առաջնորդներ,ոչ ոք չի ձգտում հավասարության,իսկ զուտ կանացի խմբի կա106

ռուցվածքնավելի հարթ է, կանայքխույս են տալիս առաջնորդի դերից, «՛կանայք հակված են համակրելու ձախորդ մարդուն, մարդիկ՝հաջողակին, կանայք ավելի օրինապահեն, հարգալից իշխանությանհանդեպ, տղամարդիկավելի ագրեսիվ են, հաջողությանընպատակաուղղված, ԻԿհակված են դեպի փողն ու իրերը, կանայք`դեպի -՛

տղա-

աԱ ա

՛

՛

ք,

տղամարդկանց գլխավոր դրդապատճառներից է լավագույնը լինելու ձգտումը, կանանց բնորոշ է մյուսներից հետ չմնալու ձգտումը, գերադասում են խոշործավալներն արագ վճիռտղամարդիկ ներ, կանայք հակված են փոքրածավալընդգրկումներին աս-

տիճանականությանը, աշխատանքի կազմակերպմանվերափոխումներիմեջ տղամարդկանցամենից առաջ հետաքրքրումէ անձնականհաջողության ապահովումը,կանանցգրավում է խմբայինհամերաշխությանմեծացման հնարավորությունը, ՛ կանայք ավելի են հակվածժողովրդավարական կառավարմանը, տղամարդիկհակվածեն վարչահրամայական մեթոդներին, կանայք չեն վարանում գնալ, եթե դա զիջումների նպաստավոր ՛՛ է հեռահար խնդիրներիլուծման համար, ՛՛ կանայք հակված են համոզելու, խանդավառելուն շահադրդելու աշխատողներին,իսկ տղամարդիկգերադասում են հրամաններարձակելն ուշադրությանկենտրոնումլինել, ՛՛ կանայքբարոյականխնդիրներնավելի նուրբ ն խորաթափանց են ընկալում, քան տղամարդիկ ե բարոյականվճիռները կայացնում են՝.հիմնվելովոչ թե «լավ վատ»սկզբունքի,այլ «մի վնասիր»սկզբունքիվրա: --

ԵՐՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Արդյունավետկառավարման վարքականոնը

Փիլիսոփայությունը,որպես հասարակականգիտակցության

ձն, հնուց ի վեր զբաղվել է ոչ: միայն մտահայեցողականնյութով,

այլն հանրային կյանքի գործնական կարգավորմամբ:Այդուհանդերձ, բացառվածչէ, որ «գործնականփիլիսոփայություն» բառակապակցությունը այսօր փոքր-ինչտարօրինակթվա: Միգուցե դա նրանից է, որ խորհրդայինտարիներինփիլիսոփայությանբուհական դասավանդումըանջրպետվածէր իրականկյանքից ոչ միայն գաղափարախոսական նկատառումներով, այլն ծրագրային բովանդակությանառումով:Մինչդեռ,կրկնում ենք, փիլիսոփայությունը ի սկզբանե ունեցել է իրեն ներհատուկ կարգավորիչգործառույթ, քանի որ փորձել է պատասխանելկյանքի իմաստի,բարու ն չարի, արդարի ն անարդարիմասին հարցերին,այդ կերպ դառնալով մարդկանցհամակեցությանգործնականկառավարմանազդետարցիկ միջոցներիցմեկը: Հայ մեծ փիլիսոփաԴավիթԱնհաղթը, բերակելով «տեսական» ն «գործնական» փիլիսոփայությունը, առաջինիխնդիրնէ համարումճշմարտությանորոնումը, իսկ գործնականփիլիսուիայության խնդիրըբարու ն չարի տարբերակումն է,` մարդկանց հոգեկան կյանքի վրա ազդելով դեպի ցանկալի վարվելակերպուղղորդելը|5, էջ 260|: ժամանակակիցհասարակությունում,մանավանդնախկինամբողջատիրական կառավարմանհամակարգիցազատ շուկայական տնտեսությանվրա հիմնված ժողովրդավարական կառավարմանն անցում կատարողերկրներումբավականսուր է գործարարության ն բարոյականությանփոխհարաբերությունը:Մեկեն հարստանալու մոլուցքը, բարոյականոչ մի նորմի ու խոչընդոտիառջն չկանգնելու հոգեբանությունը,անհագ ընչամոլությունը, գործարար կյանքում ամեն գնով հաջողությանհասնելը համատարածերնույթներեն: Եվ դրանքանհանգստացնումեն ոչ միայն պետականայրերին ու քաղաքականգործիչներին,այլ նան հոգեբաններին,սոցիոլոգներին, Առողջգործարարկյանքը քաղաքագետներին,տնտեսագետներին: ենթադրումէ նան. հոգնոր ու բարոյականառողջություն.այս օրի`

նաչափությանըմբռնմանըհասել են փոքրիշատեբարգավաճ,անհետնում թողած հասարակուցումայինփուլի դժվարությունները թյունները: Դրանցում արդեն լիովին ընդունվածէ գործարարության բարոյականության պահանջը,գործարարներիսոցիալական սնեռուն ուշադրություն է դարձվում պատասխանատվությունը, Այսպիսովխաչվում են «կորպորատիվմշակույթի» զարգացմանը: ն փիլիսոփայության տիրույթները, ե «գործնական կառավարման է դառնում,քանի որ մարդփիլիսոփայությունը»անփոխարինելի կանց համակեցություննապահովող ամեն տեսակի պատկերացումների, դատողությունների,սկզբունքների,կանոններիհիմքում ընկած է բուն փիլիսոփայությանկարգավորիչգործառույթը: Եվ այսպես, հանրության բնականոն կյանքն առհասարակ(այլ ոչ միայն գործարարությանոլորտը կամ կառավարմանբնագավառը) ինքնին ենթադրում է մարդկանցվարվելակերպիորոշակի կանոնների(նորմերի) առկայություն:Դրանքլինում են իրավականն բարոյականբնույթի: Ընդ որում, թեպետ իրավական կարգավորումն առավել մանրամասնէ մշակվածու արձանագրված օրենքների ն նորմատիվային լայլ փաստաթղթերի ձնով, սակայնբարոյական կարգավորման ոլորտն առավել ընդգրկունէ: Այլ բան է, որ իրականկառավարմանմեջ, որպես կանոն, գերակշռում են իրավականլծակները: Ընդհանրապես,սա շատ ավելի լայն խնդիր է ն չի սահմանափակվում նեղ (համեմատաբար)կանոնակարգայինկարգավորմամբ: Վամենայնդեպս, իշխանության(պաշտոնեականլիազորությունների) գործադրմանբարոյականկարգավորումը պահանջումէ դրա դիտարկումորպեսմիջգիտաճյուղային հիմնախնդիր: Խնդրի էությանճիշտ ըմբռնմանպարագայում իրավականնու են միմյանց:Եվ առհասարակ՝ բարոյականըլրացնում հասարակության ժողովրդավարացման հիմնուղիներիցմեկն էլ բարոյական է կարէ, երբ ամեն ոք ներքինհամոզմունքով ինքնակառավարումն գավորումիր կենսագործունեությունը, այլոց հետ փոխհարաբերությունները: Մարդկայինքաղաքակրթությունըկուտակել է բազում խորհուրդներ,պատվիրաններ, սկզբունքներ,կանոններ՝կոչվածապահովելու մարդկանցհամատեղկյանքն ու համագործակցությունը: Դրանցիցեն, օրինակ, Կոնֆուցիոսի, էպիկտետի,ՄարկոսԱվրելիոսի, Սենեկայի, Ֆրենսիս Բեկոնի, Արթուր Շոպենհաուերի,Ֆրանսուա դը Լառուշֆուկոյի, Գեորգ Լիխտենբերգի,Ֆրիդրիխ Նիցշեի, Ժան դը Լաբրուերի, Դեյլ Քառնեգիի, Սիրիլ Պարկինսոնի աշխատությունները:Պատվիրանների անսպառգանձարանէ Աստվածա109

շունչը: Իսկ հայ հեղինակներիցամենից առաջ պիտիհիշատակել Եզնիկ Կողբացուն,ԳրիգորՏաթնացուն, ՄխիթարԳոշին, Վարդան Այգեկցուն,ԳակոբՊարոնյանին,ԳարեգինՆժդեհին:Այժմ էլ կառահարուստէ նմանօրինակհակիրճ վարաբանական գրականությունը ձնակերպումներով,բացի դա` հրապարակիվրա են, այսպես կոչված՝«կառավարչական բավականուշագրավաշաֆորիստիկայի» խատություններ|118: 136: 156: 191: 230): Կառավարման իրողությունը,մասնավորապեսղեկավար ենթակա հաղորդակցմանբնույթը, ոճը, արդյունավետությունը կախված են առարկայական(օբյեկտիվ) ու ենթակայական(սուբյեկտիվ) բազմաթիվ պայմաններից: Վաղորդակցվողներիտարիքը, սեռը, կրթվածությունը,կարգավիճակը,հարգը, վարկը ն առարկայական այլ գործոններուրվագծումեն այն արտաքինշրջանակը, որի ներսում մարդիկ հաղորդակցվում են, այսինքն որոշակի տեղեկություններեն փոխանակումն որոշակիորենփոխազդումեն: Միննույնժամանակ՝հենց բուն հաղորդակցվողներից էլ է կախմասնաված, թե ինչ որակի են նրանց փոխհարաբերությունները, վորապես՝ինչ կերպ են ընթանումփոխադարձընկալմանու տեղեկույթի փոխանակմանգործընթացները,ինչ բնույթ է ստանում թե՞ առճակատմանն փոխազդեցությունը`համագործակցությա՞ն, այլն: Ցանկացածկազմակերպության օրինակով դյուրին է համոզվել, որ կազմակերպությանանդամներնիրենք են սեփականվարքուբարքով որոշում, Թե ինչպիսինէ համատեղ աշխատանքիբարոյահոգեբանականմթնոլորտը: Սա նշանակում է նան, որ հաղորդակցվողկողմերը սկզբունքորեն ունակ են ազդելու հաղորդակցման ընթացքիու վերջնական արդյունքի վրա: Այդ ունակությունը, այսինքն` առկա հաղորդակարցական իրավիճակում սեփական փոխհարաբերություններն դյունավետ կարգավորելուհմտությունըբնութագրելի է «վարքաՍա, լայն իմաստով, կարելի է համարել կանոն»հասկացությամբ: ֆրանսերեն«էթիկետ»բառի հայերեն համարժեքը: Կարնորնայն բանի ըմբռնումն է, որ վարքականոնըբնավ էլ անհիմն, վերացական երնույթ չէ, այլ արտահայտումէ կառավարմանսուբյեկտիվանձնայինէությունը, այն է՝ երկուստեք, թե՛ կառավարողը,թե՛ կառավարվողըիմաստավորումեն իրենց փոխհարաբերությունները, վերաբերմունքը, գործողությունները, ինչն էլ պարտադրումէ նրանցենթարկվելուտվյալ վարքականոնին: Կարծում ենք այդօրինակ վարքականոնը կարող է ունենալ երեք հիմք. . --

ԾՈ

ա) ժամանակակից գիտությունը,մասնավորապեսի̀րավագիկառավաբանությունը բարոյագիտությունը, տությունը, . (մենեջ-

մենթ), հոգեբանությունը,հանրաբանությունը(սոցիոլոգիա): Պատահական չէ, որ վերջին տասնամյակումայս խնդիրներին,եթե ամփոփասենք՝«գործարարէթիկային»նվիրվածգրականությունը շատ ծավալունէ: Ընդ որում՝ դժվարչէ տեսնել տարբերգիտաճյուղերի հետազոտական հարցադրումներիյուրահատկությունը: Այսպես, փիլիսոփաները |24: 69: 701 շեշտադրում են փիլիսոփայությանն բարոյականության ներքին կապը,փաստորենհիշեցնում են փիլիսուիայության ձնավորմանսկզբնականփուլում արդեն դրնորվածգլխավոր գործառույթը՝որպես մարդու ն հանրույթի վարքը ուղղորդող գործնական բարոյականություն: Սա, իսկապես, հինավուրց մի Պլատոնի ավանդույթէ՝ սկսած հին չինականփիլիսոփայությունից, ն Արիստոտելի բարոյագիտականդատողություններիցմինչն առաքինի վարքի,արժանապատիվ կեցվածքի,երջանկության,ներդաշԱ նակկյանքի մասին ժամանակակից փիլիսոփաների ների ձնակերպումները: Գործարարկյանքի կարգավորմաննանդրադառնալիս բանները |113: 134: 176: 204. 205: 215) իրենց ուշադրությունը ձնակենտրոնացնումեն միջանձնայինփոխհարաբերությունների վորման, հոգեբանականհամատեղելիության, բարոյահոգեբանական մթնոլորտի կարգավորմանհարցերին: Սոցիոլոգները |88: 147: 214) ս կառավարաբանները|121: 141: 142. 228. 261. 268) դիտարկում են ներկազմակերպական վարքը արտաքինն ներքին միջավայրիամենատարբերիրողությունների հետ կապի մեջ, որոնումխմբային աշխատանքիառավել նավետկառավարմանեղանակները: Վերջապես, գործարարության, ձեռներեցության հարցերովզբաղվող մասնագետները |161:175: 211: 237 ուսումեն նասիրում այն գործոնները,որոնք ապահովումեն տնտեսավարմանհաջողությունը,ամրապնդումձեռներեցների խավի դիրքերը: Այսօրշատ գրքերկան «Ինչպեսհասնել հաջողության»վերնագրով, որոնցից կարելի է իսկապեսօգտակար բազում խորհուրդներքաղել: բ) Վայ կառավարչական մտքի պատմությունը,ինչի իմացությունը, չմերժելով ուրիշների հարուստ ու նան ընդօրինակելիփորձը, հնարավորությունէ ընձեռում մեզ հենվել ամենիցառաջ սեփական մշակութայինձեռքբերումներիվրա: Հայոց հինավուրցպատմությունը անջատչէ կառավարմանհիմնախնդիրների լուծումից.

բարոյագ հոգե-

արդյուծավալմա

վկայությունն են հայ փիլիսոփայական,տնտեսագիտական, իրավագիտականմտքին նվիրված ուսումնասիրությունները,իսկ վերջին տասնամյակումարդեն կան բուն կառավարաբանական |50: 72): ՍտորնԵզնիկ Կողբացու հաբնույթի հրապարակումներ 3.2 յացքներիօրինակով(տե՛ս հատվածը)կհամոզվենք,թե որքան արդիականկարողեն լինել դրանքնան մեր օրերում: գ) Վայոցառածանին,որ լավագույնս ամփոփելէ միջանձնային փոխհարաբերություններիդարավոր պատմությունը ն ստույգ արտահայտումէ մեզ առավելագույնսհարազատկանոնները:Չկա մի իրավիճակ, որին վերաբերողհամապատասխան վարքականոն չլինի հայ ժողովրդականառածներիու ասացվածքներիմեջ. պարզապես մենք, կարծեք, օտարացել ենք սեփականիմաստության այդ հզորագույնգանձարանից: Հատկապես առածանու վերլուծությունը (տե՛ս 3.7. հատվածը) մեզ հուշում է, որ վարքականոնըձնավորվել է մարդկանցհամատեղ կյանքն ու գործունեությունըկարգավորելուգործնականպահանջներից:Միննույն ժամանակ,որքան էլ առածներն ու ասացվածքները, զանազան պատվիրաններնու կանոնները մեզ թվան պարզ ն անգամպարզունակ,դրանցբովանդակությունըերբեք չի կարելի հակադրելգիտականմոտեցումներին:Իսկ պարզությունն ու մատչելությունը այդ ձնակերպումներիառավելություննէ գիտաերբեմն խրթին եզրակացուկան ծավալուն հետազոտությունների թյունների հանդեպ: Ավելին, փորձությունբռնած վարքականոնըո՛չ տեսաբանների, ո՛չ էլ կառավարիչների կողմից կասկածիտակ չի առնվում(ընդհակառակը,վերահաստատումէ իր պիտանիությունը),մինչդեռ գրականության մեջ հանդիպում է դժգոհություն տեսություններից, դրանց խայտաբղետ լուծումներից, միննույն կառավարչական հակաիրավիճակինվերաբերողտեսական բացատրությունների է վարվում կանադուհի սականությունից:Այդպես կառավարաբան գերխնդիրը«ոչ թե Հելեն Ժիրոուն.նրա համոզմամբ՝կառավարման հայեցակարգայինզարգացումն է, այլ համատեղ աշխատանքը» (310, էջ 1232), այնինչ մենեջմենթինորանորտեսությունները,որ «Գուրուներըվաճառում են անկամ, անգործունյակառավարիչներին» |310, էջ 1227, առավել խորացնում են տարբեր տեսակետների հակադրությունըն «ունակ են կաթվածահարանելու կազմակերպությունը» |310, էջ 1254): նրա սեփական կարգախոսը«գործնական հակասականության» («քՈցոմեօ տելցատի/»)անխուսափելիությանըմբռնումն է, այսինքն` այն պարզ գաղափարը, որ դրա

ամեն

կան:

մի իրավիճակումմի քանի, հաճախ իրարամերժ

լուծումնե առաջ

Կառավարիչների դիրքերից` վարքականոնը ամենից գործնականլուծման խնդիր է: Պատահական չէ, որ ամերիկացի կառավարիչներԼարի Բոսիդին ե Ռեմ Չարանըշեշտադրումեն «կատարումը» («6շ6օսէօո»), «կատարողանպատակադրումների կան կարգապահությունը»,«արդյունավետկառավարմանարվեստը», «պլաններիկատարմանարվեստը»: Ըստ նրանց` ղեկավարիվարքականոնըկազմող «յոթ հմտությունները»հետնյալնեն. լավ իմանալ սեփականգործը ն անձնակազմը, շեշտը դնել իրապաշտությանվրա, ՛ հստակ զատորոշել գերակայություններն ու նպատակները, . ՛. վարել կատարողականիպարբերականհսկողություն, ՛. պարգնատրելհաջողությամբաշխատողներին, ՛ զարգացնելաշխատակիցների ՛՛ ճանաչել ինքնիրեն|98,էջ 67):

հիմնա-

կան ՛

ընդունակություն

Այսօրինակկանոններ շատ կան. դրանք կազմակերպության մշակույթի կարնոր տարրերից են, իրենց ազդեցությունն են թողնում ներկազմակերպական իրողության վրա: Կազմակերպության վարքականոնի այդօրինակ «հրապարակայնացումը»բարերար նշանակությունունի ներքին մշակույթիգործառության,մարդկանց համատեղ աշխատանքի արդյունավետությանապահովմանհամար: Դրա կարնորության մասին է խոսել դեռես կառավարաբանության դասականներիցմեկը` աշխատանքիարտադրողականության նշանավոր «տասներկու սկզբունքների» հեղինակ Հարինգտոն էմերսոնը. «Վարչարարության հիմունքների ձնակերպման, դրանց խմբավորման,պարզ սկզբունքների տեսքով մատուցման նպատակնայն է, որ ամեն ղեկավար հնարավորություն ստանա պարբերաբարստուգելու իր աշխատանքըայդ սկզբունքներիտեսակետով.դրանովնա ոչ միայն կխուսափիառօրյայի մանրուքից, ինչը, ի վերջո, ճգնաժամի է հանգեցնում,այլն գործն առաջ կգնա, ն ով սկսել է որպես աշակերտ,շուտով ուսուցիչ կդառնա,որին ոան դիմել իմաստուն խորհրդի ակնկալիքով» |273,էջ

Ագր Այժմ էլ 149):

շատ կազմակերպություններում ղեկավարներըսեղմ կերպովներկայացնումեն իրենց պատկերացումներնու պահանջները սեփական ն աշխատակիցներիվարվելակերպիվերաբերյալ` Շօժ8 6էհյօՏ»): որպես մի «հավաքականվարքականոն»(«ՇՕղքօ/81Թ `

Ահավասիկմի քանի հիմնադրույթ «Ջոնսոն էնդ Ջոնսոն» ընկերությանհավատոհանգանակից,որն այդպես էլ կոչվում է՝ «Մեր հավատամքը»(Օս Շ640). «Մենքպատասխանատու ենք մեր աշխատակիցների առջն», «Ամեն ոք պիտիդիտվիիբրնանհատականություն», «Վարձահատուցումը պիտիլինի արդարացիու համարժեք», «Մենք պարտավորվումենք ապահովելիրազեկկառավարում, արդարացիու բարոյական գործողություններ»|300,էջ 83): Իսկ «/8Մ/» ֆիրմայիվարքականոնը(որ հնագույններիցմեկն է, պահպանվում է անփոփոխ 1914 թվից) ամփոփված է երեք սկզբունքիմեջ. «Ամեն ոք արժանիէ հարգանքի», «Ամեն մի գնորդ արժանի է հնարավոր լավագույն սպասարկ» "

»

ռ"

»"

"

ման»,

ինչում հասնել կատարելության»|92, էջ 190): Համեմատությանհամար հավելենքճապոնական«Օմրոն» ընկերության«կառավարմանփիլիսոփայությունից»երկու դրույթ. «Ամեն աշխատողիգնահատելըստ արժանիքի», հիմքում ազնվության ու համես«Փոխհարաբերությունների տությանսկզբունքները»|231, էջ 219-220): "

«Ամեն

"

»

Այստեղ մեթոդաբանական բնույթի մի հարց է ծագում: Արդյո՞ք չենք գերագնահատումվարքականոնիբովանդակությունը.չէ՞ որ ամեն մի պատգամ,խորհուրդ,ասույթ, կանոն, առած ն ասացվածք անցյալից է գալիս, մարդկանց նախկին փորձի ամփոփումն է, ուրեմն ն՝ ինքնին պիտանի՞է արդյոք նրանց ներկա վարքի կարգավորմանհամար,չկա՞ արդյոք քարացվածության՝դոգմաւտիզմի վտանգ:Հատկապեսբարոյականնորմերիմեջ, ինչպես արդարացիորեն նկատում է անգլիացի փիլիսոփա Ալֆրեդ Ուայթհեդը, «դոգմատիզմըդրսնորումէ իր հոռի գծերը» |240, էջ 696|: Իր տանա հիմնավորումէ հետնյալ կերպ. «Յուրարակուսանք-կասկածը քանչյուր բարոյականվարքականոնկա՛մ Աստվածէ հռչակել լեռան կատարից,կա՛մ քարայրում ճգնող սրբերը, կա՛մ սրբացված բռնակալ-գահակալը,կամ էլ, ծայրահեղ իմաստուն նախնիները»|240,էջ 696): Այդպես է, իհարկե, այսինքն՝ ամեն մի վարքականոնիանխուսափելիորեն բնորոշ է քարանալու, «բացարձակ»ճշմարտություն դառնալու հավակնությունը: Այնպես որ, ամեն հաջորդ սերունդ իրավունք ունի կասկածի տակ առնելու նախորդ սերունդների իմաստնությունը:Միաժամանակ,մի՞թեարժե «հեծանիվ հորինել», ամեն անգամ զրոյից սկսել անհատիու հանրության կյանքի կար-

դեպքում,

գավորմանաշխատանքը.եթե «պատմությունըկրկնվումէ», եթե, այլ կերպ ասած, հանրայինկյանքում մարդկանցփոխհարաբերությունները էապես չեն փոխվում, ինչո՞ւ չօգտվել օգտակար, դրակպան, կիրառելիփորձից՝միշտ պահպանելովառողջ կասկածանքի որոշակի տարր ն այդ կերպ խուսափելովդոգմատիկականվերաբերմունքիսխալներից:Վստահ ենք, որ եթե ի մի բերենք բարեհավարքականոնները,ապա ջող գործառող կազմակերպությունների կտեսնենքդրանց մեջ շատ համընկնումներ,ինչն էլ, կարծում ենք, դրանց ճշմարիտ լինելու լավագույն ապացույցնէ: է, որ վարքականոնիբովանդակությունը, այսինքն՝ Վասկանալի

համատեղ աշխատողների, հաղորդակցվողների վարքագծին առնչվող կանոն-պահանջները տարբերասպարեզներումու տարբեր իրավիճակներում տարբերեն: Վարքականոնիիմացությունըե պատշաճ գործադրումը կարնոր է ամեն մի պարագայում:Խախտման դեպքում փոխվումէ նույնիսկ հաղորդակցմանբնույթը.ասենք,առետրայինբանակցությունը (գործարար զրույցը) կողմերից մեկի ոչ բավարարպատրաստվածության կամ ձգձգման մարտավարությամբ գործելու դեպքում կարող է վերափոխվել բարձրաշխարհիկ հաղորդակցման տեսակի` դառնալ քաղաքավարական զրույց, առանց գործնական ուղղվածության ու գործնական հետնանքների: Նույնը եթե դիվանագիտական ընդունելության ժամանակ սկսեն քննարկել գործնականուղղվածությանհարցեր:

Միջանձնայինհաղորդակցմանկարգավորմանվարքականոնը է երեք բաղադրիչ՝ Հ. հաղորդակցական վարվելակերպ(«էթիկետ»՝նեղ իմաստով), Հ: ինքնամատուցում, Հ հաղորդակցական փոխազդեցության

ներառում

համաձայնեցում

Հաղորդակցական վարվելակերպիմեջ են մտնում ներկայանալու կարգը, դիմելաձնը ն այլն: Դրանք որոշակի սոցիալական նորմեր են, որոնցով կարգավորվումէ տվյալ հանրույթը ընդհանրապեսն մասնավորապես դրա շրջանակներումիրականացողհաղորդակցմանզանազան տեսակները:Վարվելակերպըխախտողները դիտվում են որպես տվյալ հանրույթինխորթ կամ անհարիր՝ օտարական,տհաս, անմեղսունակն այլն, կարող են նույնիսկ ենթարկվելորոշակիպատժամիջոցների (սանկցիա):

գանձիինքնամատուցմանկանոնները վերաբերում են` արտաքին տեսքին,վարվեցողությանը,խոսելակերպին,ձայնի հնչերանգին,կեցվածքին,շարժուձնին,դիմախաղին նայլն: .

Հաղորդակցական փոխազդեցության ` համածայնեցման ըստ ասպարեզներին ոճերի:

կանոններըտարբերեն

Բարձրաշխարհիկ համար գրականությանմեջ հաղորդակցման ընդունվածէ քաղաքավարության որի հիմնական վարքականոնը, բաղադրիչներնեն՝ Ա մեծահոգություն, ինչը պահանջումէ հաղորդակցմանընթացքում չնկատելու տալ շատ բաներ, այդ կերպ խուսափել ուրիշներիվիճակըբարդացնելուց, Ա հանդուրժողություն, որը ենթադրում է ուրիշներին լսելիս խուսափել անհարկի հակաճառությունից,չդրսնորել բացահայտ անհամաձայնություն,եթե հարկավորէ՝ հաշտվել նույնիսկ ակնհայտորենսխալկարծիքիհետ, ԱԱ նրբանկատություն, այսինքն՝ուրիշների շահերի պահպանություն, «սուր անկյունները»շրջանցելու հմտություն, ԱԱ հավանություն, անգամ տեղին չնախատել մյուսներին, խուսափելկտրուկմերժումից,դիտողությունանելուց, ցուԱՁհամակրանք.ժպտերես կեցվածք, բարյացակամության ցադրում, ընդառաջգնալու պատրաստակամության ցուցադրում, ՕՕ համեստություն,որը պահանջում է խուսափել իր հասցեին ուղղված գովասանքից, գովաբանությանըպատասխանել կատակով:

:

Գործարար հաղորդակցմանը(գործարար զրույց,

բանակցություն, խորհրդակցություն,քննարկումն այլն) բնորոշ է համագորհետնյալ բաղադրիչներով՝ ծակցությանվարքականոնը՝ ՛ տեղեկատվության չափի ապահովում,այսինքն` հարկավորէ զրուցակիցներինհաղորդել միայն այն, ինչ պահանջվումէ տվյալ պահին, ՛ տեղեկույթի որակի ապահովում, ինչը ենթադրում է հավաստիության ապահովում,եթե ոչ միանգամայնճշմարիտ, ապա համենայն դեպս ճշմարտանման տեղեկություններիհաղորդում, "՛ համապատասխանություն.չշեղվել թեմայից, խոսել ըստ էության, գործարարհաղորդակցումըչվերածել բարձրաշխարհիկ շփման տեսակի,վերացականու անհասցեգրույցի, :

՛

՛

արտահայտմանոճը պիտի լինի հստակ ու հակիրճ, գործարար, զրուցակիցներիհամար հասկանալի, մասնագիտական համապատասխան, եզրաբանությանը պահպանումըենթադրում է դիմացինիարժանապատվության դիտողությունների առավելագույնն մեղմ ձնակերպումներ, ենթակայինառանձինարվողհանդիմանանք,իսկդրվատանքը՝ հրապարակավ:

համար ընդբոլոր բնագավառների Վանրային կառավարման հանուր վարքականոնըմենք կանվանեինքծառայությանվարքականոն: Կարծում ենք, որ այստեղ, իսկապես,հենց ծառայության գաղափարն է էականը: Պետական կառավարման ավանդական ըմբռնման վերաւիոխումը հանրայինի հատկապես դրանով է առանձնանում, այն է կառավարումը պետության ն քաղաքացիական հասարակության օղակների կողմից հանրությանը մատուցվողծառայություն է: Ոչ թե պետությունն է իշխում հասարակությանու նրա անջատ-անջատ անդամների վրա պարտադրելով փոքրաթիվ պաշտոնյաներիկամքը, այլ պետականմարմիններն ու քաղաքացիական հասարակությանհաստատությունները(որ իրականացնում են կազմակերպված քաղաքացիներիկամքը) միմյանցլրացնում են՝ մեկը մյուսին, ուստի ն ողջ հանրությանըմատուցելովկառավարչական ծառայություններ` հանուն հասարակականօրգանիզմիբնականոնգործառությանն անխոչընդոտզարգացման: Պատահականչէ, որ հատկապեսքաղաքացիականծառայության համակարգիկայացմանըզուգահեռ առաջ եկան «Քաղաքացիական ծառայողիէթիկայիկանոնները»(2002 թ., մայիս), որի մի շարք ձնակերպումներլիովին կիրառելի են հանրայինկառավարման վարքականոնիամբողջացմանհամար: Հաջորդ կարնոր իրավական փաստաթուղթը«Վարչարարությանհիմունքներին վարչական վարույթիմասին» ՀՀ օրենքն է (2004 թ., փետրվար),որի մասնավորապես2-րդ գլուխը պարունակումէ նան բարոյականվարքագծի նորմերիհամապիտանիձնակերպումներ: Եթե փորձենքուրվագծելհանրայինկառավարմանվարքականոնը,ապա կառաջարկեինք հետնյալհիմնականբաղադրիչները՝ (հանրային կառավարմանհամապատասխանատվություն ՛. կարգում սեփականտեղի ու դերի կարնորությանգիտակցում), ` ան(սեփականպարտականությունների բարեխղճություն ՛

շեղ իրականացում).

(«վերինների» վաստակի շիաստիճանահարգություն

տակ գնահատում),

՛՛

«՛ ՛ ՛ ՛

(առողջ քննադատուփոխադարձպահանջկոտություն թյուն ն ինքնաքննադատություն), (կամայականության բացառում), անկողմնակալություն արդյունավետություն (պաշտոնյայիտնօրինմանը հանձնվածմիջոցներիխնայողականգործադրում), զսպվածություն (քաղաքավարության կանոնների պահպանում), գործնականություն(հնարավորինսբացառելձնամոլությունն

թղթարարությունը), համաչափություն(հավասար վերաբերմունքմիատեսակ իրավիճակներին), անկաշառություն(հիշել, որ կաշառասունըկախվածություն մեջ է հայտնվումկաշառատուիկամքից), (նպատակին միջոցիհամարժեքություն), ներդաշնակություն արտահայտման ոճը («հստակ,հակիրճ,հավաստի»), պահպանում («դրվատել դիմացինիարժանապատվության հրապարակավ,նախատելմեկուսի»): ու

"՛

«.

՛՛

"՛ ՛

Որպեսավարտ նշենք,

թեպետ հայոց առածանու կարգավորիչ ներուժին ստորե հանգամանորենանդրադառնումենք, սակայն ավելորդ չենք համարումնախապեսներկայացնելումի փոքարժեք ունի: րիկ փունջ, որ, վստահենք, համագործածական Եվ այսպես՝առածանին. որ

հորդորում է վարքի համարժեքության(«Ով ԱԶ

ինչ անի՝ իրեն կանի»), ( պահանջումէ զսպվածություն(«Շատի հետնից ընկնողըքիչն էլ կկորցնի»), (| զգուշացնում է հապճեպությանվնասից («Շատ վռազողի գործը խափանէ»), («Վարը նստած, վեր մի՛ մղում է աստիճանահարգություն ԱԶ խոսիր»), Զ սերմանում է դիտողունակություն(«Ածան հավը կըչկչան կըլնի»), Լ բացատրումէ ոմանցվարքը(«Կաթիցբերաննէրվել է, մածունըփչելով է ուտում»), (0 դրվատում է կազմակերպվածությունը («Բանը` օրվան, հոգը՝ տարվան»), («Կարգը վերացավ, (| մերժում է անկազմակերպվածությունը հարգն էլ վերացավ»), :

ուսուցանում է հակիրճություն («Թոկի երկարն ա լավը, խոսքի՝կարճը»), Ը) ծաղրում է ինքնագոհությունը («Թե տերը ես եմ, բակլան խաշած եմ ցանում»), Է) պաշտպանումէ անհիմն վիրավորանքից(«Իշու քացուց չեն խռովի»), (| հիմնավորում է փորձառության կարնորությունը («Ամեն փորձանքենմեկ-մեկխրատ»): Օ

Վարքականոնը, այսպիսով, գործնականվարվելակերպէ, սակայն դրա հիմնատարրերը ոչ թե ինչ-որ արհեստականհավաքածու են, այլ բխում են տվյալ կազմակերպության, հանրույթիշրջանակներում ընդունվածփիլիսոփայությունից:Եվ վարքականոնիպարզաբանումըոչ թե սոսկ ճանաչողականխնդիր է, այլն գործնական փիլիսոփայության,այսինքն՝ ոչ միայն ճշմարտությանպարզման, այլն մարդկանցհամատեղգործունեությանօգտակարու արդյունավետ կարգավորման,իսկ եթե հնարավոր է` ճշմարտության ու արդյունավետությանսկզբունքներիհամադրմանխնդիր:

Իշխանավորիվարքականոնը ըստ Եզնիկ Կողբացու Արդիհայաստանյանիրականությանմեջ պաշտոնյայիվարքականոնիձնավորումըձեռք է բերել իրավականն բարոյականառաջնահերթ նշանակություն:Ինչպես պարզեցինք, համաշխարհային մշակույթի մեջ կուտակվել են բազում կանոններ,որ կոչված են ապահովելու մարդկանցհամատեղ կյանքի բնականոն ընթացքը: Դրանք, անտարակույս. համապիտանիկանոններ են, այդուհանդերձ, արդյունավետ են լինում, երբ գործադրողները հաշվի են առնում ազգամշակութայինառանձնահատկությունները: Այնպեսոր, չմերժելովուրիշներիտեսականժառանգությունը,հարուստու նան ընդօրինակելիփորձը, պիտի հենվենք ամենից առաջ սեփական հոգնորմշակույթիվրա: Նախ ճշտենք, որ արդյունավետ կառավարման վարքականոնի էությունըիշխանության գործադրման կերպնէ: Իշխանավորը կարող է լինելքաղաքացիական ծառայող,պետականծառայող,հանրապետության նախագահ,նախարար,կազմակերպության ղեկավար, դպրոցիտնօրեն,ընտանիքի գլխավոր ն այլն, միննույնէ՝ նրադերա119

կատարումը որակապես չի փոխվում: Ինչպե՞ս է գործադրվում իշխանությունը(ըստ կայունացած ըմբռնման սեփական կամքը իրականացնելու հնարավորությունը ուրիշների վարքի վրա ներազդելումիջոցով), ինչպե՞սէ իշխանավորըկազմակերպումիր փոխհարաբերություններըենթակաների հետ, ի՞նչ անձնային որակներ են առավել կարնորվում,ի՞նչ ուղղորդող սկզբունքներ պիտի օգնեն նրան արդյունավետիրականացնելուիր հիմնական ն այլն: Այս բնույթիհարցերի շրջանակնէ, կարծում գործառույթները ենք, կազմումիշխանավորի վարքականոնիէությունը: Ահա այդ առումով բացառիկ արժեք է ներկայացնումհայ նշանավոր փիլիսոփաԵզնիկ Կողբացու (380-450) տեսական ժառանգությունը Դրանվազ, եթե ավելի ստույգ ասենք, գրեթեչմեկնաբանված մասն են նրա դատողություններըիշխանավորի,առաջնորդի դերի, վարքի ու իր հետնորդների, ենթակաների հետ փոխհարաբերություններիմասին: Կողբացու վարքաբանականդատողություններնամփոփող«Խրատք ոգեշահքեւ պիտանիք»աշխատությունը թեպետանհամեմատ փոքրածավալէ, քան նրա հիմնարար երկը՝ «Եղծ աղանդոցը», սակայն պակաս ուշագրավ ն արթե՛ շարադրանքիձնի առումով: ժեքավորչէ թե՛ բովանդակության, «Խրատքը» փաստորենվճռակի (աֆորիզմ) ոճի առաջնեկն է հայ իրականությանմեջ, մի ոճ, որին համաշխարհային գրականության մեջ քչերին է հաջողվել տիրապետել:Հակիրճ, տպավորիչ ասույթներիձնով՝ Կողբացու մտորումներնեն մարդու աստվածահաճո կյանքի, բարոյականպարտքի, հանրային կյանքում բռնած դիրքի, առաջնորդիկեցվածքի, այլոց հետ փոխհարաբերությունների վերաբերյալ:Չմոռանանք,որ հայ մեծ մտածողընան կառավարմանհարուստփորձ է ունեցել`որպեսԲագրնանդի եպիսկոպոս: Դրանք,կրկնումենք, հույժ արդիականեն թե՛ հայ կառավարչական մտքի ակունքներըպարզելու ու անցյալի մտածողներիննան այս առումովարժեքավորելու,թե՛կառավարմանժամանակակիցտեսությունը հարստացնելուն թե՛ մեր հանրային ու անձնային կյանքը կառավարելու առումով, արդյունավետ կազմակերպելու ու մասնավորապեսհ̀այ պաշտոնյանիվարքականոնիմշակման հա-

մար:

:

Իշխանավորիվարքին ներկայացվող պահանջներիեզնիկյան հիմքը մարդու կամքի ազատության ընբռնման փիլիսոփայական հանգամանորեն պաշտպանությանգաղափարնէ:՝ Այդ. գաղափարը արծարծված է «Եղծ աղանդոցի» առաջին ն երկրորդ գրքերում: կողմնակիցԲանավիճելովկրոնականայն վարդապետությունների ների հետ, ովքեր ելնում էին մարդու վարքի բնածին կանխորոշ120

Կողբացինհամոզիչփաստարկումէ իր վածության հիմնադրույթից, կատարվողչարիքը կամավոր դիրքորոշումը` է լինում, այլ ոչ բնուեն՛ն ոչ բնականք»|20, էջ թյունից՝«չարիքնորք գործին՝կամածինք Սա «ազատակամության» (կամ «ինքնակամության») 50: մեջ գիտակցական ընտրուգաղափարնէ, մարդու վարվելակերպի թյան հնարավորության կանխադրույթը: Չարիքիարմատը,մարդկանցհոռի վարքագծիպատճառըչի կարելի փնտրելնրանց բնությանմեջ, քանզի այդ կերպչարություն ենք վերագրում իրեն՝ Արարչին:Մինչդեռդա հակասումէ Կողբացու միարմատյան(մոնիստական)աշխարհայացքին:Վերջինս տեսա-

կան կուռ կառույց է, որի մեջ կարող ենք առանձնացնելհինգ հիմնադրույթ. Աստվածոչ միայն ամենակարողու ամենաբավէ, այլն իր էությամբբարիու բարերար, » Աստվածէ ամեն ինչի միակարարիչը, Աստվածարարումէ միայնբարիբաներ, Գրյությունչունի չարիքներիարարիչ, » Չարիքը կամքի ծնունդ է, մարդիկիրենք իրենց են մղում «կա՛մկորուստի,կա՛մփառքի»|20,էջ 19, 31, 137, 191-193): Չէ՞ որ, բացատրում է Կողբացին, հակառակ պարագայում հանրային կարգի կարգավորումնէ վերանում, ոչ մեկին չի կարելի ոչ պատժել, ոչ էլ դրվատել. քանի որ մարդու լավ կամ վատ արարքը պայմանավորվածչէ իր կամքով: Եվ օրենսդիրն էլ այդ իրավիճակումօրենքներ չպիտի սահմանի, իշխանավորնէլ` մեղավորներինպատժի՝«ո՛չ պարտիօրէնսդիրնօրէնս դնել, ն ո՛չ իշխանն պատիժնի վերայչարագործինածել» |20,էջ 48): մատնաՄյուս փաստարկըերնույթներիլիիոփոխականության է նրանց է: նշումն Եթե մարդկանցվարքուբարքըպատճառակցված բնածինհատկություններով, ապա չարը չար պիտի մնար, բարին՝ բարի:Մինչդեռդժվարչէ համոզվելը,որ կյանքի ընթացքումշատ անգամ անզգամ մարդիկփոխվում, դառնում են խոհեմ, ն ընդեն. նույն կերպլինում է, հակառակը՝խոհեմմարդիկանզգամանում են որ լկտիները՝ դառնում զուսպ, զուսպ մարդիկ`լկտի, չարերը խելոքանումեն, խելոքները՝չարանում|20,էջ 117, 131): Միայն ու միայն անձնական ընտրությանհնարավորության է կարելիդարձնում հանգամանքն թե՛հանրայինկյանքիկարգավորվածությունըն թե՛ իշխանությամբօժտվածանձանց՝թագավորների, ղեկավարների,առաջնորդների,տարբեր մակարդակիպաշտոնյաների գործունեությունը, ինչպես նան այդ գործունեության հաջողությանկամանհաջողության արդարացիգնահատումը: »

»

»

.

Մարդկանցվարքուբարքի բնատուր պատճառակցմանզրվանականությանգաղափարը,ինչպեսցույց է տալիսԿողբացին,ուղիղ ճանապարհ է բացում դեպի ճակատագրապաշտություն, մի բան, որը մարդուն ոչ միայն ազատում է սեփականարարքներիհամար պատասխանատվությունից,այլե առհասարակ նրան զրկում է կամքից,գործելու կորովից: Իհարկե, ըստ քրիստոնեական հավատքի՝`Աստված նույնպես ամենագետէ, սակայն այստեղ Աստծո կանխագիտությունը էապես այլ է, քանի որ տեղ է թողնվում մարդու ազատ ընտրության. Աստվածչի հարկադրումիր կամքը, բացի դա՝ ամեն մեկի ընտրության մեջ սեփականպատկերնէ երնում,իսկ հաղթահարելովչարի մարդուառաքինությունները փորձությունների գայթակղությունները՝ միջով են անցնումու զտվում|20,էջ 133, 149): .

Այսպիսով,առհասարակմարդկանցարարքների,ն մասնավո-

վարքագծիգնահատմանելակետը Կողրապես`կառավարողների բացու այն հիմնադրույթնէ, թե թարկվելուն չենթարկվելու իրավիճա լադրանքին`«իշխանութիւն երկոցունց, ն անսալոյն չանսալոյն» ն |20, 36): Անհատիկամքիազատությունը դրսնորվումէ նպատակադրման կարողությանմեջ: ԱյստեղԿողբացին շատ նուրբ դիտողություն է արել չար, դաժանարարքիմարդակենտրոն ընկալմանվերաբերյալ: Մենք, նկատում է Կողբացին, ընտելացել ենք գազաններին վերագրել չարություն, դաժանություն,վնասակարություն:Սակայն է արդյոք այդ գնահատականը:Որքան ավելի ատելի արդարացի՞ պետք է լինի նպատակադիրվնասակարությունը,այն է՝ «մարդկանց հանցավորությունը,որը մտածվածու նենգությամբէ լինում» |20, էջ 119): Կարնորէ հասկանալ, որ հայ մեծ մտածողի համար բարիքիու չարիքի խնդիրըոչ թե սոսկ դավանաբանական, այլն վարքաբանական արժեք ունի, ինչով Ա նրա հարցադրումներնու լուծումները այլ տեսաբանների, շահեկանորենտարբերվումեն քրիստոնեության «եկեղեցու հայրերի» աշխատություններից։Մարդու արդարացի վարքագծիիմաստավորումըոչ թե վերացականճանաչողության, այլն արդյունավետկարգավորման խնդիրէ:

ԱԱ

էջ

Աա րր»

ԵզնիկԿողբացու մի շարք խրատներուղղված են, եթե ոչ կա-

ապա գոնե արժանավորառաջնորդիցանկալի հատկանիշների ն որակներիձնավորմանը:Դրանցմեջ կան, իհարկե, ինչպես ընդհանուրբնույթի խրատներ,խորհուրդներ,վարվելակերպի նորմեր, որ պիտանիեն առհասարակամեն մարդու հանրային տարյալ,

բնականոնկեցությանու գործունեությանհամար, այնպեսէլ: հատկապեսիշխանականլծակներ ունեցող, ի պաշտոնեվճիռներկայացնող,մարդկանցհամատեղգործունեությունըկարգավորողներին վերաբերող: Օրինակ, զսպվածությունը ցանկալի անձնային հատկանիշ է առհասարակ, սակայն պաշտոնյայիվարքագծի մեջ, ինքնին հասկանալի է, առավել կարնորություն է ստանում կաս, քան նրա մասնագիտականգիտելիքները:

Արդ որոնք են,

ըստ

գլխավոր պահանջները:

ոչ պա-

Կողբացու, իշխանավորի վարքականոնի

Թե՛ կառավարմանտեսությանմեջ է Հավասարակշռվածություն: ամեն ոք դյուրին կարող է թե՛ կյանքից իրական արձանագրված, հիշել առաջնորդիկայացրածհապճեպն այդ պատճառովանարդարացի որնէ վճիռ: Իսկ աճապարանքի պատճառներիցմեկն էլ առաջնորդիհոգեվիճակնէ լինում: Երբեմնպարզապեսհարկավորէ հապաղել, հետաձգել այս կամ այն խնդրի, հատկապեսանձին առնչվող հարցի կարգավորումը`ավելի սթափ, հանգիստ պայմաններումքննարկելու ն վերջնականվճիռ կայացնելու նպատա-

կով: Հենց

կած եւ-էրե վատաոողջ եւ. ապա, իշխանույո մի գոծա դա է

Կողբացու խորհուրդներիցմեկի իմաստը:Եթե հոգ-

(քանի որ այդ վիճա անուղղելի սխալ գործել). «Եթէ հիւանդ ես կամ աշխատեալ,մի՛ իշխանութեամբվարիր» |21, էջ

254|:

Ցանկալի է, ընդհակառակը,բոլորի հետ զուսպ, հավասարակշռված փոխհարաբերությունների պահպանումոչ մեկին չտըրտմեցնել ն ոչ մեկից չտրտմել. «Մի՛ տրտմեցուցաներզոք, ն մի՛ տրտմիրյումեքե» |21,էջ 248): Ընդորում՝ հավասարակշռվածությունը պիտիլինի թե՛ անձիարտաքինվարքիմեջ, թե՛նրաներաշխարհում:Ըստ Կողբացու՝ով ներէ երնում.«Որ լաւն Է ն զվարթ քուստ լավ է, այդպեսէլ արտաքուստ երեւի» |21,էջ 254|: Իշխանավորըբարեգործչէ: անշահախնդիր: Բարեգործությունը՝

Մինչդեռ հաճախ ղեկավարը ենթակայի այսկամ այն խնդրանքըբաէ

վարարելիս ակնկալում երախտագիտությանդրսնորում: Իսկ քծնողներնէլ, ինչպեսհայտնիէ, միշտ անպակասեն իշխանավորից ն փառաբանումեն անգամ չեղած բարեմասնությունը,չարված

բարեգործությունը:

՛

Արդ Կողբացինզգաստացմանկոչ է անում իրավացիորեն կամ անհիմներախտագիտություն ակնկալողին.եթեմենքխնդրողինենք

ընդառաջում,ապա Աստծուն պիտի շնորհակալլինենք, քանի որ խնդրողինօգնելով՝ ինքներսենք շահում. «Եթէ խնդրէոք ի քեն եւ տաս, գոհացիրզԱստուծոյ՝զի դու առաւել շահեցարքան զնա» |21, էջ 250|:

Իշխանավորիպատասխանատվությունը: Հանրային կյանքում իր դերակատարումն ունի, վերջինս էլ բնորոշումէ տվյալ անձնավորության իրավունքներիու պատասխանատվության ծիրը: Մարդկանցհամակեցությանբնականոնկարգավորմանառումով է ամենիցառաջ կարնորիշխանությունունեցոդներիդերը: Ասվածիցհասկանալիէ, թե ինչու Եզնիկ Կողբացին իշխանավորիննմանեցնումէ հզոր մի սյան. դրա վրաէ հաստատությանողջ բեռը, ն խորտակվելիս՝ խորտակվումէ ամբողջկառույցը.«Ով սիւն եւ է եղեալ զբոլոր շինուածնյինքն հաստատեալ, եթէխորտակի՝զամենեսեան ի վայր կործանէ»|21,էջ 258): Այսպիսիըմբռնումըբնավէլ առաջնորդիդերիգերագնահատումը չէ. հայոց պատմությունըլիովին հիմք է տվել նման եզրակացության համար, ն պատմությունըդարձյալ ապացույցն է այն բանի, թե խելացի,հմուտ, հեռատես իշխանավորի ղեկավարությամբ հայ ժողովուրդը ինչպես է միաբանվել, հոգնոր ու տնտեսական վերելք ապրել: Ցավոք, հակառակիապացույցնէլ քիչ չի եղել, երբ ապաշնորհ, տգետ իշխանավորը, հանգամանքների բերումով ստանձնելով հանրային կյանքի կառավարումը,վնասել է, շրջել իրերիբնականոնընթացքը: Իրոք, պանծալիդեմքերիհետ, հայոց պատմությանՍ-մեջ քիչ չեն հիշատակվումնան ապաշնորհ,նենգ, ագահ, դավաճանթագավորմեծ ու փոքրը ներ, իշխաններ,նախարարներ, տրամաչափիզանազան առաջնորդներ,ովքեր կազմալուծելեն հանրայինկյանքը, հոռի օրինակ ծառայել, նպաստել չարի, ոչ թե բարու հաղթանակին: Այդպիսիառաջնորդը,հոգով ու մտքովտգետ է, անկարող ընտրելու մարդկանց,զանազանելու արժանիներինանարժաններից.ահա թե ինչու նա ոչ թե բուժում է, այլ՝ խոցում, սիրո փոխարենատելությունէ ցուցադրում, ատելությանփոխարեն(որտեղ որ ն ում որ դա հարկավոր է ցուցադրել) սեր, խառնում միաբանությամբգործողներին. Այս իրողությունը վաստակավորներին անվաստակ հանում: Կողբացինձնակերպումէ որպես դրույթ: ամեն ոք

տեսական անրային չարիք

անձն Իշխանավորի միայնինքնինվատ առաջնորդի

է ոչ

լինի տերությանղեգոյությունը` կավար, թե ընտանիքիգլուխ: Առավել չարիք նրա վարքի մեծ

է

ընդօրինակումըհանրությանմյուս անդամներիկողմից:Թագավորը

կամ ընտանիքի հայրը կարող է նույնիսկ ճշմարտություններ բարբառել, բարոյախոսել,խրատաբանել,մատնանշելառերնույթ ոգնորիչ նպատակներ,սակայն, իրականումոչ միայն օգուտ չտալ մյուսներին, այլե դարձյալ վնասել: Դրա պատճառն այն է, որ անձնաշրջապատիմարդկանցավելի շատ համոզումէ առաջնորդի կանօրինակը,քան նրաքարոգը կամպահանջը: Այլ կերպ ասած՝ ոչ թե իր՝ առաջնորդիեղկելի որակները,այլ են ամենամեծ նրա վարվելակերպը, գործելակերպը,ապրելակերպն սպառնալիքը:Կողչարիքը,մարդկանցբնականոնհամակեցության ու է այդ օրինաչափությունը բացին արձանագրում ձենակերպում (որին դարեր անց այլազգի շատ մտածողներեն անդրադարձել). «Մեծ հերձուածեւ անբժշկելիչարիք է այնպիսիառաջնորդութիւնն, զի մարդիկյօրինակն առաւել հային, քան ի ճշմարտութիւն»|21, էջ 258|: Եվ ընդհակառակը,պարկեշտ, մաքրակենցաղ,գիտուն, առաքինի, հոգնոր առաջնորդը մի իսկական աստվածային հուր է, իր շուրջը ազնվություն է սփռում, այրում-վերացնում ամեն ապականություն, միաբանումիր հետնորդներին: Ամենիցառաջ՝շիտակ տարբերակումը: Իշխելուն կառավարելու իշխանավորըոչ թե իշխում է մարդկանց` վրա, այլ կառավարում, հենց ինքն է նրանց ծառայում, հավատարիմ ծառայում իր ենթականերին՝ «ինքն ըստ հաւատարիմ ծառայինթագաւորէ»|21,էջ 258|: «Հավատարիմծառայիպես եզնիկյանայս լուծումը կանխելէ հետագաշատ փիլիսոփաների, սոցիոլոգների,բարոյագետների, հայացքներըտվյալ խնդրիշուրջ: քաղաքագետների Իշխանությունըոչ թե սոսկ իշխելու իրավունք է, կամածինվարվելակերպ,այլ՝ նան կառավարելուպարտականություն: Հնարավորէ, իհարկե, իշխել` առանց կառավարելու.սա ձնական իշխանությունն է «անգլիականթագուհու» յուրօրինակ վիճակը: Սակայն դա պատկանումէ բացառությունների շարքին. եթե են դրա հետ, ն դա Անգլիայիթագուհու հպատակները համակերպվել է սահմանադրականմիապետության լիովին համապատասխան կարգին, ապա օրինաչափերնույթը՝իշխանավորիցորոշակի կառավարմանընկալումնէ: Օրինականէ այն իշխանությունը,որն ընդունվումէ կառավարվողներիկողմիցե որին նրանք պատրաստ են կամովինենթարկվելու: Արդյունավետէ այն օրինականիշխանությունը, որին կառավարվողներըկամուլլինեն ընդառաջգնում, քանի որ այդօրինակ իշխանությանմեջ նան իրենց շահերի ու պահանջմունքների իրա-

թագավորելու»

կանացումնեն տեսնում, իշխանավորիմեջ՝իրենցհավատարիմծառային:

Իշխանությունըորպես կառավարելուհմտություն: Իշխելու կարողությունըպիտիարդյունավետդրսնորվի,իշխանավորըպիտի առարկայորենապացուցի,որ ինքն ունակ է կառավարելու,այսինքն՝ ուղղորդելու իր իշխանությանը ենթակա հանրույթը դեպի ընդհանուրնպատակների ձեռքբերում: Կառավարումըիշխանությանփաստացիդրսնորումն է: Անձնային առումով՝դա ոչ թե սոսկ գիտելիք է կամ վերացականենթադրություն, այլ ամենից առաջ՝ գործնականհմտություն: Եթե որնէ մեկը, գրում է Կողբացին,հմտությունունի, ասենք,ճարտար բժիշկ է կամ հյուսն, սակայնդա գործնականորենու արդյունավետչի դրսնորում, ապա զուր է նրա վարպետությունը՝ ո՛չ ինքը դրանիցօգուտ ունի, ո՛չ էլ ուրիշները՝եթե «արդեամբքզճարտարութիւնչցուցանիցէ, ի զուր ունի զիանգամանսճարտարութեանն՝ ուստի ոչ ինքն վայեսցէ,ն ոչ այլոց զգիտութիւննարուեստինցուցանիցէ»|20,էջ 193): Իշխանավորիակնկալիքը:Իշխանությունը ծանր բեռ է: Իշխանությունըենթադրում է նան դժգոհություն իշխանությանըենթարկվողների՝ կառավարվողների կողմից: Ի՞նչնէ ցանկալի՝սիրե՞ն, թե՞ վախենան իշխանավորից:Կողբացուց շատ դարեր անց այս հիմնախնդրին բազում մտածողներ են անդրադարձել, մասնավորապես՝Նիկոլո Մաքիավելին: Իշխանականներազդեցությանորոշակի միջոցի անձնայինընկալման հաշվառմանառումով, իրոք, շատ պերճախոսէ հենց այդ հարցադրումը, այն է ի՞նչն է ավելի արդյունավետորպես կառավարման լծակ՝ ղեկավարից վախենա՞ն,թե՞ ենթարկվենսիրուց մղված: Այդօրինակ այլընտրանքը (եթե, իհարկե, հնարավոր չէ դրանք համատեղել)Մաքիավելինլուծում է հօգուտ վախի: Նա, որպես հիմնավորում,հիշատակումէ կարթագենցինշանավորզորավար Հաննիբալինն բացատրումէ խայտաբղետցեղերիցկազմված նրա վիթխարիզորքի կարգուկանոնը,միասնականությունը, անմռունչ ենթարկումը իր պետին` վերջինիս «անմարդկային խստությամբ»,առանց որի Հաննիբալի մյուս արժանիքներըչէին բավականացնիմեծամեծ հաղթանակներտոնելու: Ըստ Մաքիավելիի՝ վախը (եթե հնարավորէ՝ առանցատելությունառաջացնելու) իշխանությանն կառավարելուավելի ազդու միջոց է, քան սերը. «Չէ՞ է երախտագիտության որ սերը պահպանվում կապերով,բայց, քանի են, շահեկան որ մարդիկ հոռի ապա իրենց համար ամեն է են, հենվում այդ խզվում վախը պարագայում կապերը մինչդեռ երկչոտությանվրա, որը երբեքմարդունչի լքում» |165,էջ 83):

սիրում են, Կողբացուլուծումը հետնյալնէ՝ եթե իշխանավորին գոհ պիտիլինի,բայց եթեչեն սիրում,չպետք է տրտնջան ուրիշներինչպետքէ պատասխանի նույն կերպ,այլ, ավելիլավ է, համբերություն ու զսպվածություն դրսնորի.«Եթէ առնեն քեզ սէր, գոհացիր զԱստուծոյ).ն եթէ ոչ առնեն, մի՛ տրտնջեր. ն մի՛ տրտմեցուցաներ զանձն ուրուք, այլ ներեա զքեզ սակաւ մի լռութեամբ»|21, էջ 255|: Սա, կարծում ենք, ոչ միայն Կողբացու ընդհանուրքրիստոնեական աշխարհայացքիցէ ածանցյալ,այլն արտահայտումէ իշխանություն գործադրելուկերպինրա ըմբռնումը: Իրոք, երբ մւսրդիկ քեզնից գոհ են ու սիրում են որպեսղեկավարի, ապա գոհ եղիր Աստծուց, որ հնարավորություն ես ունեցել մարդկանցսերը վաստակելու: Իսկ եթե չեն սիրում, ապա մարդկանցից չպետք է դժգոհես, չպետք է աճապարեսհակադարձել առունույնությամբ:Վերջինսբնավարդյունավետչէ կառավարման է, մով, մինչդեռհամբերությամբլռելը, հնարավոր նախապայման դառնահետագայումենթականերիսերը վաստակելու: Իշխանավորըորպես արդարադատ ղեկավար: Իշխանավորղեկավարը ի պաշտոնե վերահսկում է ենթակաների գործունեությունը (ն ինքն էլ, իր հերթին, ենթարկվումէ կառավարմանավելի բարձրատյանիհսկողությանը): Ուստի դիտողությունները,հորդորները, նկատողությունները, աշխատակիցների վրա ներազդեցությանմյուս բոլոր (դրվատական ն պարսավական) միջոցները մի նպատակ պիտի ունենան՝ ապահովել տվյալ կազմակերպության(հանրույթի) արդյունավետ Այսինքն՝տվյալ հանրույթումղեկւսվարիիր դերագործառությունը: կատարմամբ արդենիշխանավորը, մյուս գործառույթներից զատ ու, թերնս,մյուս բոլոր անելիքներիցառաջ, պարտավորէ արդարադատ դատավորլինել: Սա նշանակումէ, դր ղեկավարը,որպեսիշխանությունկրող ու իշխանությունգործադրող,պիտի կարողանաթե՛ դրվատելարժանավորներինն թե՛ պարսավել,այպանելմեղավորներին: Դատավարման-կառավարման այդ գործառույթումկեղծ բարեհոգությունը նույնքան վնասակարէ, որքան անարդարացի խստությունը: Ահա ն Կողբացու խրատ-պահանջըաներկբա է ղեկավարը է, ինչպեսպետքնէ, հանդիմանելմեղավորին.«Եթե զապարտավոր նարժաննըստ պիտոյիցնոչ հանդիմանես,մի՛ լինիր վարդապետ» |21,էջ261|: նա

էլ կա, Դիտողության հիմնավորվածությունը. Դիտողություն դիտողությունէլ: Դիտողությունկա, որ նպաստավորէ, դիտողու127

թյուն կա, որ խիստ վնասակար է, ն վնասակար է ամենից այն պատճառով,որ վերաբերումէ ոչ թե անձիարարքին,այլ շոշափումէ նրա արժանապատվությունը, վիրավորում,ստորացնում: Հանդիմանելու չհանդիմանելուայս երկընտրանքըլուծվում է ենթակայիանձնականմեղավորությանչափով. իսկ միգուցե նրա զանցանքըակամա՞է, սխալը դիտավորության կամ անփութության հետնանք չէ՞: Շատ պատկերավորէ զգուշացնում Կողբացին.«Մի՛ բարկանարաշակերտիմեղուցելոյ, զի հիւանդնոչ թէ յիւր կամաց հիւանդանայ»|21,էջ 249): --

հարշաղոոմ ԼոԱննան ւ մնայ սահմանելու հարցը անկապտելի անհատի ընտրության հնարավորության Պատժի հիմնավորվածությունըն կերպը: Ավելի խորքային է

առկայությանկամբացակայությանարձանագրությունից: Ունեցե՞լէ արդյոք մարդը տվյալ իրադրությունումընտրությունկատարելու հնարավորություն,ինչն էլ մեզ հիմք ու իրավունք կտար նրանից պատասխանատվություն ակնկալելուու պահանջելու: Այլ կերպ ասած՝ անձն իր սեփակա՞նկամքով է կատարել այս կամ այն արարքը, որի համար ցանկանում ենք նրան մեղադրել: Կողբացու կարծիքը հստակ ու աներկբաձնակերպում ունի: Եթե մարդնիր կամքով չի կատարելայն, ինչ նա կատարել է. ապա չպետքէ պատժվի.«Եվ որ ոք ոչ կամօք ինչ գործէ, ընդ այնոր չպարտի» |20,էջ 43|: Սրան է վերաբերումնրա մեկ այլ խրատը՝մեղավորինմեկուսի է առանձինյանդիմահանդիմանալումասին.«Աստուածասիրութիւն Սա նել» |21, էջ 249|: միանգամայնհամահունչ է կառավարման ժամանակակից տեսաբաններինմանօրինակ խորհուրդներին ն լիովինարդարացվումէ կառավարմանփորձով: Դրվատանքիուժի գործադրումը:Իշխանավորիդիտողությունը կարնոր է, տեղին նկատողությունը,հանդիմանանքը,պատիժը կառավարչական ներազդեցության հզոր լծակներ են: Խնդիրը չչարաշահելն է, ինչը նշանակում է ոչ միայն դրանք տեղին գործադրել, այլն չանտեսել հակառակբնույթի լծակները՝դրվատանքի միջոցները: Ըստ Կողբացու մեղմ վերաբերմունքը, դրվատանքը կարող են առավել ազդեցիկլինել դիմացինիվարքիկարգավորման առումով, մանավանդայն իրավիճակներում, երբ ճակատային,շիփշիտակդիտողությունները, խիստհանդիմանանքըգործադրելիչեն: Վատկապես համոզիչէ հեղինակիհետնյալօրինակը(որն առնչէ, վում ժամանակակից լեզվով ասած՝ ղեկավարիհանդեպենթակաների հակադարձ իշխանության գործադրմանը) Խիստ իշխա128

--

նավորին մենք չենք կարող բացեիբացդիտողություն անել, իսկ դրվատելով,թե իբր նա բարի է ու բարերար,մենք կարողենք ավելի արդյունավետազդել նրա վարվելակերպիմրա, դարձնել նրան «ն ու մղել արդարամիտ վարվեցողության՝ այդպիսիճ,խոնարհեցնել այնպէս կարէ մեղմով քաղցրացուցանելզխստութիւնիշխանին,ն խոնարհեցուցանել ածել յիրաւն ն յարժան»|20,էջ 511|: բարոյականհիմքը:Մենք սիրում ենք միմյանց .Խրատտվության խրատել:Ծնող երեխա,ղեկավար ենթակա,ավագ կրտսեր, փորձառու սկսնակ փոխհարաբերություններում խրատտվությունը բնական ու օգտակար երնույթ է: Սակայն, արդյոք մի՞շտ է խրատ տալու ցանկությունը բարի ու առաքինի, արդյոք ինխրատատուն է մի՞շտ հոգում խրատառուիբարօրությունը,թե՞ հագուրդ է տալիս իր թաքունմղումներին: Առանցայլնայլության` Կողբացինմատը դնում է շատերի ցավացողտեղին,այն է՝ խրատո՞ւմես (որպեսառաջնորդ,ավագն այլ), թե՞,խրատելուպատրվակով,քո ներքինմաղձը,թույնն ես թափում խրատվողիգլխին. «Մի՛ թիւնաթափլինիր յեղբայրն խրատու պատճառա» |21,էջ 248|: --

-

--

--

Այս ն մյուս խրատները,անշուշտ, ուղղված են բոլորիս, այլ ոչ Այդումիայն զանազանմակարդակիղեկավար-առաջնորդներին: հանդերձ,շարքային քաղաքացին,օրինակ,չունի հնարավորություն (ուստի զերծ է գայթակղությունից)խրատաթույնթափելուիր ենթավրա: Այնպես որ, թեպետ կա-հետնորդ-կուսակից-ազգակիցների մեծերի իմաստությունըբոլորիս համար է ցանկալի, սակայն այսօրվա հայաստանյանիշխանավորների համար՝հրամայականորեն պարտադիր: Մնում է, որ նրանք դեմքները չշրջեն հակառակ ուղղությամբ,քանզի, իրոք, «օգտակար է խրատ եւ յանդիմանութիւն, բայց որ զդեմս յարեւմուտս է հաստատեալ՝նմա անօգուտէ» |21,էջ 260|: Հայոց պատմությանմեջ եղել են այս վարքականոնըմարմնավորող իշխանավորներ, նրանցշնորհիվ ծաղկել,հզորացելէ հայոց պետությունը:Եթե ցանկանումենք, որ այսօր ու վաղն էլ ունենանք այդպիսիառաջնորդներ, ապա պիտիամենիցառաջ սեփականանցյալը քննենք, հայոց մեծերիխորհուրդներինանսանք, ոչ թե սոսկ օտարածին«լիդերությունը»սերտենք ն այլոց վարքուբարքըկապկենք: Չմերժելով օտարի հարուստ, ուսանելի,ընդօրինակելիփորձը սեփականնիմանանքամենից առաջ: Այդժամ ըստ արժանվույն նան ուրիշինը: կգնահաւոենք

ԳրիգորՏաթնացին մասին ներդաշնակկառավարման Հայ մեծ մտածող ԳրիգորՏաթնացու(1346-1409) տեսականն

գործնականհետաքրքրությունների ասպարեզըշատ ընդգրկունէ: Աստվածաբանություն,փիլիսոփայություն, տնտեսագիտություն, բարոյագիտություն,իրավագիտություն,հոգեբանություն,մանկավարժություն մարդկայինիմացության այս բոլոր բնագավառներում նա զգալի հետք է թողել: Միաժամանակհ̀այ եկեղեցու նշանավոր գործիչներից է, գիտական ու կրթականգործունեության կազմակերպիչ,հմուտ ճարտասան,քարոզիչ, երաժիշտ, նկարիչ, Տաթնի համալսարանիղեկավար, բազում աշակերտներիու հետնորդներիուսուցիչ, իրոք որ «Եռամեծ Վարդապետ»: Տաթնացու փիլիսոփայական, աստվածաբանական, մանկավարժական,տնտեսագիտական հայացքներըհանգամանորենլուսաբանվածեն, մինչդեռգրեթե անտեսվածեն կառավարման նախնդիրներինվերաբերողհայացքները:

հիմ-

Գրիգոր Տաթնացու աշխարհայացքիկենտրոնում անսասան հավատն է առ Աստված:Եվ Արարչիամենազորգոյության հանգամանքից էլ ածանցյալ են մարդուիմացականու գործնականվարքի բոլոր դրսնորումներիմեկնաբանությունները:Տաթնացուհավատո հանգանակըհետնյալն է. «Բոլոր գոյությունների սկիզբն Աստված է, բոլոր բարիքների սկիզբը սերն է, բոլոր շնորհների սկիզբը է» |74, էջ 6): "խոհականությունն Ոչ միայն զուտ դավանաբանականխնդիրների,այլն մարդու հանրային ու անձնականկյանքի մյուս հիմնախնդիրներիկապակցությամբՏաթնացինյուրովի փորձում է համատեղել բանականու» թյունը ն հավատը:Բացառիկտեղ հատկացնելովմարդու իմացական զորությանը ն պահանջելով հատկապես գիտության վրա նա, այդուհանդերձ, բոլոր ձեռնարկումները՝ խարսխել՝ գործնական գերադասությունըմշտապեստալիս է հավատին:Մասնավորապես՝ գիտականճանաչողության համար կա սահմանափակում,ինչը հաղթահարելիէ միայն հավատքով. «մտքի քննությամբ անմատչելին մատչելիչի լինում, այլ՝ հավատքով է իմացվում»|74,էջ 220):. Հավատը վճռորոշ է նան գործնականիասպարեզում,մարդու նպատակադրումներին ձեռքբերումների,այդ թվում` կառավարման բազմաբնույթխնդիրներիլուծման համար: Ինքնին ամեն մի

գործ անկատարէ առանց հավատի. «Գործը հավատքովէ կատարյալ ն վարձատրված,քանզի գործերնառանց հավատքի ունայն ն անվարձ են» |74, էջ 249: Տաթնացուն բնորոշ է ոչ թե հավատի ն իմացության, կամ հավատի ն գործի հակադրությունը, այլ, ընդհակառակը, դրանց ներդաշնակությանպահանջը:Սեղմ ու տպավորիչ է, մասնավորապես,գործի ն հավատի հրամայականի. Տաթնացու ձնակերպումը:«Գավատքը գործը` ծնող է, իսկ ծնունդ»|74,էջ 249|: Ինչ վերաբերումէ Տաթնացու հետազոտական մեթոդիբնութաէ ամենից առաջ նկատել, ապա այս առումով հարկավոր գրմանը, հայ մեկնաբանական արվեստիգլուխոր նրա աշխատությունները

Տերաշնաաութ

ձնով` դրանք հեղինակին գործոցներից՝են: Հարցուպատասխանի հնարավորությունեն ընձեռել առավելագույնսսեղմ ու տարողունակ մեկնաբանելքրիստոնեականվարդապետությանհիմնադրույթները, մասնավորապես`Աստվածաշնչի բարոյախոսական ներուժը, գործնական վարքականոն կազմող ձնակերպումները: Հարցումների եղանակով Տաթնացին ձգտում է առավելագույնս հիմնավոր բացատրության,դյուրացնում պատասխաններիշարաայս հնարքը ուշագրավ է ոչ միայն դրանքը: Ինքնապատասխանի ոճական առումով: Հարցերը որոշակի կառուցվածք ունեն ն տրամաբանականհետնողականությամբծավալում են հեղինակի դատողությունները մարդկանց համակեցությանն առնչվող տարաբնույթ երնույթներիու փոխհարաբերությունների շուրջ: Ի վերջո՝ աստվածաշնչյանհիմնավորումները ոչ թե ելակետի, այլ փաստարկմանդեր են կատարում:Ձնականորեն՝փաստարկման լեզվով ասած, Տաթնացին գործադրում է «հեղինակությունեղանակը:Դրա էությունը, առհասարակ, ներիվկայակոչման» է, որ խոսողը սեփական ասելիքը հիմնավորում-ամրապնդումէ որեէ անվիճելի հեղինակությունից մեջբերումով, վկայակոչմամբ, հղումուլ. «ինքն է ասել» (քՏ/ ժօ4Ծ, այսինքն՝ ասել է մի այնպիսի հեղինակ, որի ցանկացածասված անբեկանելիճշմարտություն է: Նկատենք,որ որպես մտածելակերպ,փաստարկմանայս եղանակը ուղղակի ճանապարհէ դեպի մտքիքարացվածություն,դոգմատիզմ:Դարերշարունակեկեղեցու շատ սպասավորներայդպես էլ վարվել են` իրենց սեփական դատողությունը փոխարինելով հնուց եկող, սակայն սրբացվածհեղինակներիդատողություններով: Ասենք՝դոգմատիզմը դրսնորվելէ նան գիտության,արվեստի, քաղաքականությանն այլ ոլորտներում:Տաթնացին խուսափելէ այդօրինակվտանգից,քանի որ, լինելովուղղադավանքրիստոնյա տեսաբան,նա բուն քրիստոնեականվարդապետության մեկնաբա31

նությանը մոտենում է գիտնականինվայել ինքնուրույն մտածողությամբ, ն նույնիսկ մեջբերումներիառատությունըբնավ չի խանգարում ինքնուրույն մտքիզարգացմանը:Իսկ դա հնարավորէ դարձել շնորհիվ Տաթնացու գործադրածմեթոդաբանության. թե կունա/հչ րորեն, «տիրացուաբար»է մեջբերումԱստվածաշունչը,այլ իր սեէ շարադրում՝հմտորենվկայակոչելով փականպատկերացումներն այդ ամենահեղինակավոր փաստաթուղթը:Վատկապես«Սողոմոնի առակների մեկնություն» գիրքը «ոսկի միջինի» հրաշալի ապացույց է. մի կողմից՝ մեջբերումներիճոխությունը չի խաթարում հեղինակային մեկնաբանությանինքնուրույնությունը, մյուս կողմից՝ հեղինակի սեփականհայեցակարգըն վերաբերմունքըչեն խանգարումբնագրիստույգ ընկալմանը:

Վանրայինկյանքի կառավարման հիմքում, ըստ Տաթնացու, գիտականգիտելիքը պիտի լինի, որը իմաստությունէ հաղորդում մարդկանցբոլոր գործողություններին:Իմաստություննինքը ոչ թե վերացականգիտելիքէ, այլ ամենիցառաջ գործ՝ բարի ու հանրոն գործը Տաթնացու մտածերեն պիտանիգործ: Իմաստությունը լակերպի շրջանակներումկազմում են յուրատեսակերկմիասնություն: Իրոք, մի կողմից՝իմաստությունըբացառիկգնահատականի է արժանանում.մարդու իմաստությունըբարձր է նրա մյուս բոլոր հատկություններից.մարդու իմաստությունընման է կերակրիաղի, ն առանց իմաստությանմարդը անհամ է ու անպիտան, ինչպես անալի կերակուրը:Մյուս կողմից՝գործն է առարկայացնումմարդու իմաստությունը: Միննույն ժամանակ, իմաստություննու գործը ունեն, այսպես ասած` գործառութային հստակ ուղղվածություն՝ «բարի գործն զմարմինն կարգաւորէ, ն իմաստութիւն՝ զհոգին», են մեկմեկու՝լիուստի ն այդ կերպ փոխլրացնում-ամբողջացնում նելով հավասարապես մարդու համար («երկուքն նս է պիտոյ մեզ»): Իմացության ու գործի այլ կերպ ասած՝ իմաստությանգործադրմաններքին պատճառակցմանվերաբերյալ իր այս միտքը Տաթնացին առավել պատկերավորէ դարձնում մի հոյակապհամեմատությամբ.«Իմաստութիւնլապտերէ, ն բարի գործնիւղ՝ որ ի վառպահէզլապտերն»|75, էջ 119) Այսպիսով,Տաթնացու համար առանց տեսականիմացությանիմաստության,առանց գիտականհիմքերի իրականացվողցանկացած ձեռնարկ ու արարք անօգուտ են ու ցածրակարգ.«ամենայն գործք մարդկանհոգնորն ն մարմնաւորն`առանցիմաստութեան անպիտանէ ն անարգ»|76, էջ 179Է

պարտադիր

ներդաշնակության,

Իր հերթին, մարդու իմաստությունըերկու տեսակիէ՝ տեսաընդսմին`երկուսն էլ հավասարապեսկարնոր կան ն գործնական, են, ինչպես որ մարդու աջ ու ձախ աչքերը, աջ ու ձախ ոտքերը: Առաջինիշնորհիվ մարդը ճանաչում է աշխարհը,երկրորդիշնորհիվ՝ կարգավորումիր հանրայինկյանքը: Գործնականիմաստությունըեռաճյուղ է. առաջինըբարոյական բնույթի է ն կոչված է կարգավորելումարդու բարոյականվարքագիծը՝ «ուսուցանէ կարգաւորելզբարս իւր առ ինքն»: Գործնական իմաստության երկրորդ տեսակը տնտեսական բնույթի է, կոչված է կարգավորելու առտնին կյանքը, ընտանեվարությանհոգսերը: Երրորդ տեսակը քաղաքականբնույթի է ն կոչված է «կառավարելզքաղաքս ն զթագաւորութիւնս»|77,էջ 119|: Կառավարումը, որպես գործողությունների ամբողջություն, որոշակիուժի՝ իշխանությունկրողի կամքիիրականացումնէ: Այստեղ հանդիպումենք Տաթնացու աշխարհայացքային եռանկյունու («հավատք»,«իմացություն»ն «գործ») մեկ այլ դրսնորմանը,այն է՝ «հավատք», «կամք» ն «բանականություն»: Եռանկյունու հիմքը հավատնէ, իսկ գործն ու բանականությունը(մտքի իմացականզորությունը), պատճառակցված հավատին,ներդաշնակումեն մեկմեկու. «Գործնականիսկիզբը կամքն է, իսկ տեսականինը`մտքի իմացականզորությունը» |74, էջ 246): :

Իշխանությանծագման ն գործառությանհիմքում, ըստ Տաթնացու, ընկածեն փաստորեներկու սկզբունք. իշխելու իրավունքը աստծո կողմից, որպես «յաստուածապետականիշխանութիւն»|75,էջ 165), իշխողներիու ենթարկվողների կարփոխհարաբերությունները գավորվումեն բնականներդաշնակության հրամայականով: Իշխանությունըկարողէ լինել միայնԱստծուց,երկնայինՏերն է սահմանում թե՝ հոգնորիշխանությունը`քահանայապետությունը, ն թե՝ աշխարհիկ(«մարմնավոր»)իշխանությունը,այն անսասան կարգը, որ «ունին մեծամեծք ն փոքունք, իշխանք ն իշխեցեալք» |75,էջ 165): Հասարակությանգլուխ կանգնածէ իշխանը,իսկ գլուխը ղեկավարում է ամբողջ մարմնին, գլխից է մարմնիկենդանությունը.«ի նմանէ իջանենամենայնկենդանութիւնք ն զօրութիւնք ն շարժումն ի բոլոր ամենայն օդուածս մարմնոյն»|75, էջ 422): Ահա ն իշխաԱստծո փառք ու մեծություն է ստացել նությամբօժտվածը,կամռոքն ն որպեսմարմնիգլուխ կառավարումէ հասարակության մյուս անն ն դամներին՝«բարձրացեալփառօք մեծութեամբ գլուխ նստեալ »

"

'

՝

ամենայն մարդկանն ի նմանէ գայ ի մարդ հրաման ն շարժումն, մահ ն կեանք,շէն ն աւեր, ն ամենայննրա հրամանաւնկարգաւորի ընդ երկիր.... Նոյնպէս իշխաննտեսանօղ է ն առաջնորդամենայն երկրին. նա տեսանէ, նա շինէ, նա զիւրաքանչիւրսնյիւր կարգին պահէ.... կարգաւորէզնոսա ի ձեռն հնազանդելոցիւրոց` մեծամեծաց զփոքունս» |75,էջ 423): Ինչպեսմարդու մարմինն ու հոգին անքակտելիեն, այնպեսէլ իշխանական հարաբերության երկու կողմերիփոխպայմանավորվածությունըէ. Գլուխը չի կարող առանց մարմնի.«ճոյնպէս ն իշխանին՝աչք ն ականջն բերան իւր իշխեցեալքնեն» |75, էջ 423): Իր հերթինժողովուրդըառանց իշխանավորների առաջնորդության չի կարող միավորվել.ժողովուրդը ցրվում, տրոհվում է. այդպիսի երկիրը դառնում է «պարտէզ առանց պահողի՝ ն այգի առանց մշակի» |75, էջ 423|: Այսպիսով, հայեցակարգայինլուծումը միանգամայնտրամաբանական է. աստվածատուրիշխանություն ն հնազանդություն՝ հանուն բնատուրներդաշնակության Աստծո կամքով ապահովման: է սահմանվածերկու կողմերիփոխադարձկապը, ն հենց այդ կապն է աստծո կառավարմանեղանակը. «զմեծատունս ն զաղքատ ի ձեռն միմեանց կառաւարէ աստուած. զի աղքատն մեծատամբն ապրի. ն մեծատունն աղքատովնշինի» |75, էջ 370|: Սա նշանակումէ, որ ըստ Տաթնացու,ոչ թե կառավարումն է իշխանության գործառույթը,այլ, ընդհակառակը,իշխողներըիշխում են, քանի որ իրենցգրավածդիրքովնրանք պարտավորեն կառավարել: Հետնություննայն է, որ ծառաներիենթարկումըտերերինոչ թե տերերի բռնություննէ, այլ բնական մի կարգ, որ երկուստեքօգկյանքի բնականոնգորտակար է ն ապահովում է հասարակական է բխում ծառությունը: Այստեղիցէլ երկու կողմերիցանկալի վարքականոնը. իշխողներըպետք է բարի գործեն, օրինակ ծառայեն ենթականերիհամար, ինչպես որ ուսուցիչն է ընդօրինակման առարկա աշակերտներիհամար: Նույն հիմքով էլ` ենթակաները պիտիհնազանդլինեն տերերին: Բնատուր-աստվածատուր է իշխանական ամբողջ բուրգը (որում Տաթնացինառանձնացնումէ ինը մակարդակ),ուստի ստորին օղակը անվերապահորենպիտի ենթարկվի վերին օղակին: Հնազանդվել`նշանակում է ենթարկվելաստվածայինկարգուկանոնին. «Ով որ իշխանինհնազանդէ, աստուածայինհրամանինէ հնազանդ. ն հակառակն՝աստուածայինէ հակառակ»|76, էջ 54|Իշխանավորներից նույնպես ակնկալվում է հնազանդություն. նրանք կախմանմեջ են Աստծո կամքից ն այդ կամքն են կատա`

րում: Տիրոջից իշխանությունէ տրվում ոչ թե այն բանի համար,որ թագավորները«անձնիշխան կամօք գործեն զչար». այդպես են վարքով բնութավարվում չար թագավորները:Աստվածահաճո գրվող թագավորներինԱստվածիշխանությամբէ օժտում երկու հիմնականնպատակով.նախ, որ թագավորըպատժիմեղավորնե(«կա՛մ վասն րին, ապա՝բարերարությունանի արժանավորներին կա՛մ բարերարութեան արժամեղուցելոց, վասն վրէժխնդրութեան նաւորաց»|78,էջ 102-103) Իշխանավորի «անձնիշխան կամքին» սահմանափակումէ դրվում Տաթնացու այն պահանջով, որ իշխանություն ունեցողը պետք է հենվի ոչ թե սոսկ իր իմացության վրա, այլ խորհրդակցի գիտակների հետ, որոնի ու գտնի «խորհրդակից նե օգնական` մտացնիւրոց» |75, էջ 424|: Շատ տպավորիչէ Տաթնացու այն համեմատությունը,թե մի մարդունակ է կառուցելու միայն իր տունը, այնինչ շատ տներ կառուցելու ն դրանք կառավարելուհամարբազում մարդկանցէ հարկավորժողովել («ի մի վայր ժողովիլ ն զբազում երկրինօգուտնգտանիլ» |75,էջ 424|:

Վ

Աշխարհը,ըստ Տաթնացու, ստեղծվածէ բարության ն

արդա-

րության սկզբունքներով:Դրանցառկայությունըինքնին Աստծո գոյության ապացույցն է: Տիրոջ էության վկայություններիցէ գնահատման

ներդաշնակությունը`«խոստմունք դատաստանին,պա-

տիւ արդարոցն ե պատիժ մեղաւորացն» |79, էջ 50|: Մարդկային փոխհարաբերություններընույնպես պետք է հենվեն Աստծո տված

պատվիրանների, օրենքի, արդարության նե իրավունքի վրա. դրանք, իրենց ամբողջությամբ,Տիրոջ կամքն են` «սահմանադրութիւն յԱստուծոյ տուեալ, տուեալ մարդկանառ ի յուղղութիւն կենաց» |79,էջ 49): Կառավարմանմեջ այս աստվածադիրօրենսդրությունըպիտի պահպանվիերկուստեք՝թե՛ իշխոդների,ն թե՛ իշխվողներիկողմից: Նշանակում է, որ թե՛ ամբողջ երկրում, թե՛ առանձինիշխանի տիրույթում ն թե՛ ընտանիքումպիտիիշխիօրենքը.օրինավորկյանքի միակեղանակնէ դա. «Օրէնք0է գլուխօրինաւորաց»|76,էջ 192|: Որքան արդարացիէ այն վիճակը,որ տերերնիշխում են, իսկ ծառաները՝հնազանդվում(ն պարտավորեն նան կամովինհնազանդվելու), նույնքան արդարացիպիտի լինի տերերի վարվեցողությունը: Իշխանըիրավունքչունի զրկել իր ծառաներինն վարձու մշակներին նրանց արդարացի վաստակից.«ոչ է պարտ զվարծս մշակացն ն ծառայիցնհատանել ն զրկելն զնոցաս» |76, էջ 194): Եթե նա անարդարացիէ վարվում, ապա, ըստ Տաթնացու, ավելի վատ է վարվումիր ազգակցիհետ, քան օտարազգիհափշտակիչն

.

«քան օտարի զրկելն ե յափշտակելն՝առաւել զրկանք է զվարձսմշակացնն ծառայիցնպակասեցուցանել»|76,էջ 194): Արդարացիվարձատրմանսկզբունքի խախտումըՏաթնացին մերժելի է համարում ոչ միայն տնտեսականառումով, այլն ենթականերիհոգեբանական դիրքորոշմանկառավարման.չէ՞ որ նրանք աշխատել են, ուստի ն ակնկալում են իրենց կատարածիհամարժեք գնահատում տերերի կողմից. «զի աշխատեալ է ն ակն ունի վասնվարձան»|76, էջ 194): Տերերի ն ծառաներիմիջե աստվածադիրներդաշնակություն ապահովելուխնդիրըՏաթնացինփաստորենառաջադրումէ առաջիններին,քանի որ հորդորումէ կառավարել՝հենվելով իմաստնության վրա.վերջինսերեք տեսակի է լինում՝ բնական(պայմանավորվածէ կառավարողիբնատուր կարողությամբ), կրթական(ձեռք է բերվում ուսման միջոցով), շնորհական(Աստծուցտրվողառանձնաշնորհը): Խելացի, շրջահայաց տերերը մշտապեսպետք է հենվեն իմաստության վրա ն սիրեն ճշմարտությունը. այդ վարվելակերպնէլ բնութագրումէ նրանց,այսինքն որ իրենք այդպիսինեն՝ իմաստահանա«Զի իմաստասէրնու ճշմարտասէրն սեր ու ճշմարտասեր. կառավարին» |76, էջ պազ իմաստութեամբն ճշմարտութեամբ 192): ապահովվումէ, ինչպես նշվեց, նան մյուս Ներդաշնակությունը կողմի` ենթականերիկամավոր հնազանդությամբ: Ամեն ոք ենթարկվումէ իր վերադասին՝«զօրք գօրավարին,ռամիկք՝իշխանին, իշխանք՝թագաւորինիւրեանց»|76,էջ 194): Վատկանշականնայն է, որ ստորադասներիկամավոր հնազանդությանհիմքում Տաթնացին դարձյալ ակնկալում է իմաստության դրսնորում: Ովքեր այդպիսինեն` վայելում են վերադասներիմտերմություննու բարի («Եւ որք իմաստունքնեն՝ լինին հնազանդքն մտեվերաբերմունքը րիմք իշխանացիւրեանց ն ՛ի բարութեանվայելեն»), ովքեր այդպիսիք չեն, այսինքն՝ անմտորենհակառակվումեն կառավարողներին, վերջիններիս կողմից պատժվում են («Իսկ որք անմիտք են՝ լինի ապստամբքն երկմիտք իշխանաց իւրեանց ն ՛ի խաւարիգնան ն զչար պատիժս կրեն ՛ի պետացիւրեանց»|76,էջ 194): Տաթնացու այս դիրքորոշումից կարելի է եզրակացնել, որ երն պարագակուստեք իմաստուն ճշմարտասեր վարվեցողության յում նա վստահէ, թե վերիններիու ստորիններիմիջն որնէ բախում չի կարողգոյանալ. արժանավորներըպատվիեն արժանանում,մեէ անում.

//՛-թառ

'

ս

»

»"

ղավորները`պատժվում. սա էլ հենց օրինավորության վումնէ ` օրենքը՝ գլուխ օրինավորաց:

ապահո

Իշխանավորի, որպես առաջնորդի, անձնական օրինակի

մասին հայ տեսականմտքի մեջ առաջինըԵզնիկ Կողբացինէ հանգամանորենգրել: Շարունակելով ավանդույթը՝Տաթնացին բացառիկ կարնորությունէ տալիս իշխանավորներիհանրային դերակատարմանը.հենց վերջիններսեն կազմակերպումհանրայինկյանքը, սահմանում օրենքները, ապահովում բնականոն կյանքի պայ-

մանները,առաջնորդումմյուսներին.«Երկիրն քաղաք ամրացեալք են իշխանաւն ն հոգնոր առաջնորդաւն.ի նոցանէ առնուն զիոգնոր ն զմարմնաւորկենդանութիւն»|75, էջ 423|: Իսկ ի՞նչ անձնային որակներովպետք է օժտված լինեն իշխանավորները, հատկապես ի՞նչ պետք է անեն ժողովրդին ոչ միայն իշխելու. Ըստ

.

"

այլն

առաջնորդելու համար-

Գրիգոր Տաթնացու դրանք հետնյալ հինգն են.

Բարեպաշտություն, որպեսզի ենթակաները («հնազանդեալքն»), տեսնելով թագավորի ն իշխանի կատարած արդար գործերը, նրանցիցնույնը սովորեն: Իմաստություն, որով «կարասցէ առաջնորդել ժողովր-

դեանն»:

'

Առհասարակ՝ առաջնորդմանլծակներըտարբերեն՝ անձիդիր-

քը, կամքը,փառքը, հեղինակությունը,նրա հանդեպմյուս անձանց տածած վստահություննու հավատը, անձնայինայլ որակներ ն

իրադրականզանազանհանգամանքներ:Իսկ թագավորնու իշխանը նան կառավարելու ն մյուսներին առաջնորդելու իրենց իրավունքի աստվածային հիմնավորումն ունեն, տերն են երկրի ու հպատակների, տնտեսականն զինական հզորություն ունեն: Ըստ Տաթնացու, այս բոլոր լծակների կողքին, սակայն, առաջնորդման ամենահզորմիջոցը իմաստուն խոսքն է, ն թագավորիլավագույնս կառավարումէ ոչ թե պարտադրանքով,այլ իմաստուն ն համոզիչ խոսքով՝«շրթամբքհովուէ թագաւոր, այսինքնիմաստունբանիւք»:

Կարողությունչարերին պատժելուն բարիներինպատվելու, ինչի շնորհիվկապահովվիհամազգայինխաղաղությունը: Թագավորնու իշխանը ի վերուստ ունեն պատժելու ն պարգնատրելուիրավունք,սակայնայդ իրավունքըպետքէ գործադրվի խելամտորեն,առանց ծայրահեղությունների:Իշխանությունունեցողը պիտի կարողանապատշաճորենվարվել թե՛բարեպաշտների ն թե ամբարիշտների հետ. պիտի կարողանադրվատել,փայփայել, »"

գուրգուրել այնքան մեղմորեն, ինչպես դալար խոտի վրա կազդուրիչ, կենարարցողն է նստում («զվարթութիւն նորա իբրն զօղ ի վերայ դալարոյ»), իսկ հարկ եղած դեպքում նան պատժել խստագույնս՝առյուծի պես անողոք ու անհողդողդ(«սպառնալիք թագաւորաց նման են մռնչելոյ առիւծոյ»): "

Ողորմածությունաղքատների,եկվորների ու ների հանդեպ:

օտարական-

քանի ճշմարտախոսություն,

որ հզոր իշխանավորը կարիք չունի ստի ու կեղծիքի, ոչ էլ պիտի հանդուրժի իր շրջապատում ստախոսներիներկայությունը|78, էջ 194): Բացի դա, թագավորնու իշխանը իրենց շրջապատումառհասարակ պետք չհանդուրժեն ստախոսների,կեղծավորների,շողո"

քորթներիբանսարկուների գոյությունը: Այս հինգ հատկություններնէլ, ամփոփում է Գրիգոր Տաթնացին, անհրաժեշտությունեն ամեն թագավորին իշխանի համար, եթե նրանք ցանկանումեն ոչ թե սոսկ իշխել, այլե առաջնորդել իրենցհպատակներին: Ուշագրավնայն է, որ Տաթնացին, շարադրելովկառավարողների անձնային հատկություններինու վարվելակերպինվերաբերող իր նկատառումները,անմիջապեսանցնում է կառավարվողների` հպատակների, հետնորդների,ենթակաների,ծառաներիբնութագրմանը:Սա նշանակում է, որ Տաթնացինելնում է, ժամանակակից լեզվով ասած, փոխլրացման սկզբունքից. կառավարումը երկկողմանի երնույթ է, կառավարման արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն կառավարողների`կառավարելու ունակությունից, այլն կառավարվողների՝հնազանդությունից,ենթարկվելուպատրաստակամությունից, իշխանավորիհանդեպ վերաբերմունքից,որոշակի հանձնարարությունըկատարելու հմտությունից ն այլն: Ասվածիհաստատումընան այն է, որ թագավորին իշխանիվերոբերյալ վարքագծիբաղադրիչհատկություններըոչ թե վերացական են, այլ բոլորն էլ ուղղված են կառավարվողիվարքի վրա որոշակիորեն ներգործելուն: Ասենք, իշխանավորին հարկավոր է բարեպաշտություն ոչ թե ինքնին, առհասարակ,այլ որպես ենթակաների կողմիցընդօրինակմանառարկա: Նույն միտվածությունն ենք նկատում կառավարվողների հատկություններիտեսականու բնութագրումներում,որոնք նույնպես հինգնեն. .

-

Իմաստություն,քանի որ խելացի սպասավորըհաճելի.է իշխանավորին, ունակ է մեղմացնելու նրա բարկությունը, նպաստումէ գործերիհաջող ընթացքին: "

ՅՁավատարմություն,հոգատարություն ն խնամք տիրոջ ունեցվածքիհանդեպ,տնտեսողվերաբերմունք,ունեցվածքի առավելագույն գործադրում հօգուտ իշխանավորիշահերի:

Պատրաստակամություն,ժրաջանություն, ձեռներեցություն, քաջահմուտ վարք ցանկացածաշխատանքում: ԱյստեղՏաթնացինփոքր-ինչ այլափոխում ու առավել հստակեցնում է այդ բարեմասնություններիցզուրկ ծառայինուղղված՝ Սողոմոնիհորդորը, այն է եթե այդպիսինչես, ավելի լավ է ինքդ խելամտորենհեռանաս քո պաշտոնից՝«թէ չես ժիր Ա պատրաստ, մի մտանէրի գործ թագավորի,այլ հեռացիրիմաստութեամբն»: "

"

երկյուղ Աստծո ն թագավորիպատԱստվածավախություն, ժից: Տաթնացուհամար անբեկանելիճշմարտությունէ մարդու վարքի կարգավորման գործիքներիմեջ պետք վախըլի-

նի՝ «պիտոյ է երկիւղ»: Վախի գործադրումը կառավարմանմեջ ավանդականթեմա է տեսաբաններիհամար: Հիշեցնենք, որ դրա անհրաժեշտությունը լավագույնս հիմնավորել է Նիկոլո Մաքիավելին.ենթակաների սերը իշխանավորիհանդեպ անցողիկ է, վախը մնայուն է, բացի դա՛ սերը բխում է ենթականերից,մինչդեռ վախ ներշնչելը իշխանավորի ձեռքն է: Տաթնացումեկնաբանությունըայլ կարգի է. քանի որ թագավորն ու իշխանը կպռլսվարումենկամոքն Ապտծո, ուստի նրանց չենթարկվելընույնն է, թե չենթարկվեսՏիրոջը: Կատարել թագավորիկամ իշխանիհրամանը՝նշանակումէ կատարելԱստծո հրամանը՝«յամենայնգործ ն հրամանս թագաւորին պարտ է զի այնոսիկյԱստուծոյհրամաննպարտէ կալ»:

լինել,

"

ծառա

Հնազանդություն,համեստություն, խոնարհություն. չպետք է ճեծամտանա, քանի որ նրա կատարածը թագավորի

կամ իշխանի հրամանով է կատարվում:Ահա թե ինչու, անգամ եթե արտաքուստ հիմք լինի այս կամ այն աշխատանքով պարծենալու, ենթականերըպիտի հիշեն Աստծո պատվիրա-

նը` մարմնավորտերերին հնազանդլինելու մասին ն պիտի կրկնեն «անպիտանծառաներենք» («ծառայք անպիտանք եմք») խոսքը` որպես բարեխիղճն աստվածահաճովարքի ապացույց |78,էջ 109-113):

Ուշագրավ է նան տնտեսությանղեկավարիններկայացվող հատկություններիըմբռնումը: Սա տնտեսն է՝ իշխանի ծառան ե, միննույն ժամանակ,ծառաներիղեկավարը: Ըստ Տաթնացու՝կարեորեն հետեյալչորս հատկությունները՝ տնտեսը սեփականությունչունի ն տնօրինում է իշխանի անունից, գործում է ի շահ իշխանիտնտեսության, «յատկութիւն է տնտեսին ժիր լինիլ ի գործն ն ոչ երբեք «

»" »"

ծուլանալ», հոգալ ծառայակիցների մասին (ապահովել ժամանակին սնունդը ն այլն) (76, էջ 394): Ակնհայտ է, որ թվարկվածներիցառաջինը, իհարկե, ոչ թե հատկությունէ, այլ, ավելի ստույգ, կարգավիճակ:Այդուհանդերձ, Տաթնացին արդարացիորենէ դա համարում տնտեսվարիհատէ թեկությունը(հատկանիշը),քանի որ հատկապեսկարգավիճակն լադրում որոշակի անձնային հատկությունների առկայություն: Ուշագրավ է հեղինակիփաստարկումընան այն առումով, որ այդ հատկություններըհամարվումեն առհասարակբոլոր մարդկանցից ակնկալվող,պարզապեստնտեսիցդրանքավելի են պահանջվում հենց բուն կարգավիճակիշնորհիվ: Իրոք, շարքային մարդիկս նույնպես չունենք ոչինչ, այլ միայն այն, ինչ ստանում ենք Աստծուց, գործում ենք հօգուտ ն ի փառս Տիրոջ ն այլն, իսկ եթե չենք դրսնորում այս անհրաժեշտ հատկությունները, ապա Տերը մեզ զրկում է մեր տնտեսությունից|76,էջ 394): "

նկատենք, որ ԳրիգորՏաթնացու դիտարկումները Ամփոփելով՝ «տեր ստրուկ» փոխհարաբերությունների անձնային կողմի վեենթակա» կամ րաբերյալ կարող ենք համարել «ղեկավար («առաջնորդ հետնորդ») ներդաշնակ կապի այն ցանկալի տիպարը, որ ածանցյալ է հայ մեծ մտածողիընդհանուր փիլիսոփայությունից: Եթե ողջ տիեզերքում գործում է աստվածադիրկարգ, ներդաշնակություն,ապա դա պիտի դրսնորվի նան վերադասության ու ստորադասությանփոխհարաբերություններում: «Կառավարող կառավարվող» փոխադարձությանդիտարկումը դերակատարների անձնայինորակներիհարաբերակցության տեսանկյունիցբնավ էլ լոկ պատմական-տեսական արժեք չունի, այլ, կարծում ենք, միանգամայնհամահունչ է կառավարմանարդի հարացույցին, ուստի կարող է ներառվել թե կառավարման խնդիրխնդիրներին թե՛ տեսական-մեթոդաբանական գործնական ներիլուծման մեջ: --

-.

--

տո0

4.

Իշխանավորըն իր խորհրդականները ըստ

Մաքիավելիի

Կառավարման վերին մակարդակի ղեկավարներըխորհրդա-

կաններեն ունենում: Դրանք, չին կայսերիմաստուններիցմինչե իշխանամերօրյաթաղապետերի՝ ի պաշտոնեխորհրդականները, վորի առավել վստահելիու բանիմացօգնականներնեն լինում: Թեպետ նրանք կառավարչականվճիռ անմիջաբարչեն կայացնում, սակայն իշխանավորիվրա իրենց ներգործությամբկարնոր, հաճախ վճռորոշ դեր են կատարում կառավարմանամբողջ համակարգում՝լինի հսկա տերություն,թե փոքրիկհամայնք: Խորհուրդ տալու ն խորհուրդ ընդունելու կարողության,խորհր-

դատվության նպատակահարմարությանն արդյունավետության, իշխանավորին խորհրդականիմիջն գործարար ու մարդկային բազմաբարդփոխհարաբերությունների մասինշատերն են մտորել՝ Կոնֆուցիոսից մինչե ժամանակակից տեսաբաններ: Բացառիկ գործնականարժեք ունեն իտալացի մեծ մտածող,քաղաքագետ, պետականագետ Նիկոլո դի ԲեռնարդոՄաքիավելիի(1469-1527) դատողությունները: Ստորն մեջբերումները կատարվում են Մաքիավելիի գործոց «Սլ քոռռքՅեեստ»աշխատությունից,որը գրվել է 1513 թ., առաջինանգամհրատարակվելէ 1532-ին՝ «| Քդոօքջ» անվանումով ն մինչ օրս համարվումէ խնդրոառարկայիամենակատարյալ վերլուծությունը: Վերնագիրըռուսերեն թարգմանվումէնկ«1Ճ:ոՅԵ», ն «ՐՇջոճթթ», ն «1Աքթոտո»:Հայերենով գործածվել են «Տիրակալը», «Իշխանը» ն այլն: Ավելի ստույգ է, կարծում ենք, «ԻշԲանն այն է, որ Մաքիավելին,իր դրած վերնագրով, խանավորը»: է ակնարկում Հին Հռոմեականկայսրության սկզբնականշրջանին (մ.թ.ա.27 մ.թ. 193) բնորոշպետականգերագույն իշխանությանե կառավարման ձնը, այսպես կոչված` «պրինցիպատը»:Հանրապեեն (թեպետ՝ տականավանդույթներն այստեղ դեռես պահպանված առավելապեսձնականորեն),ե կայսրըծերակուտականներից (սենատորներ) առաջինն է միայն: Ուստի, իրավաբանորեն,նրա գլխավորգործառույթըոչ թե սոսկ տիրելն է, իր անձնական,անկաշկանդ կամքով իշխելը (ինչպես դարձավ հաջորդ ժամանակաշրջանի «դոմինատի» օրոք), այլ հատկապես կառավարելը՝ իշխանության գործադրումը՝համաձայն որոշակի, այդ թվում նան վերանձնականպահանջներիու պատասխանատվության:

գլուխ-

-

(41

Մաքիավելիի՝խորհրդականների արժանիքներիցկարելի անձնայինհատկանիշների մասին. եզրակացնելիր՝ իշխանավորի «Իշխանավորի խելքի մասին դատելու համար առաջին հերթին հարկավոր է տեսնել, թե ովքեր են նրա մոտիկները:Եթե դրանք գործունյաեն ն հավատարիմ,ապա իշխողին կարելի է անվերապահորենիմաստունհամարել, քանի որ նա կարողացել է զանազանել պիտանի մարդկանց ու իրեն նվիրված պահել: Իսկ եթե խորհրդականներն այդպիսինչեն, ապա միանգամայնտեղին է իշքանի որ նա խանավորիմասինանբարենպաստ եզրակացությունը, իր առաջինսխալը կատարել է արդեն դրանց ընտրությանհարցում» (165, էջ 99): Գործունյան հավատարիմլինելը, այսպիսով,խորհրդականլինելու պարտադիր պայման է, սակայն դեռ ոչ բավարար: Չէ՞ որ խորհրդականիգործըխորհուրդտալն է, ինչը ենթադրումէ առավել իրազեկություն(թեկուզ` մասնավորասպարեզում),քան իր ղեկավարն է: Իսկ վերջինս կարողանու՞մէ հանդուրժել իր կողքին մեկ ուրիշի (թեկուզ՝ իր ստորադասի)գերազանցությունը: Գաղտնիքչէ, որ շատ խորհրդականներ տուժելեն մեն-միայն տիրակալի այդօրինակ անհանդուրժողականության,գերբարձր պատճառով. հիշենք Սենեկայի օրինակը, ինքնագնահատականի որին Ներոնը պարտադրեցինքնասպանությունգործելու: Շատ իշխանավորներնույնպեսկործանվելեն, երբ իրենք իրենց զրկել են իմաստունխորհրդականներից: Վաճախբացասականդեր է խաղացելհանրայինկարծիքը,թե՝ այսինչ ղեկավարըճիշտ քաղաքականությունէ վարում ոչ թե իր սեփական խելքով, այլ խորհրդականների:Հայաստանի անկախ պետականությանտարիներըես քիչ ապացույցներչեն տվել այն բանի, թե որքան բարդ ու հակասականեն իշխանավոր խորհրՀամենայնդեպս, տիրապետում դական փոխհարաբերությունները: հանէ այն կարծիքը,թե մեզանում (անշուշտ` բացառություներով դերձ) ուժեղ ղեկավարըչի հանդուրժումուժեղ խորհրդականիգոյությունը ն, ընդհակառակը,ձգտում է իրեն շրջապատել իրենից թույլերով: այս խնդրին,տվել է, ՄինչդեռՄաքիավելին,անդրադառնալով թերես,սպառիչլուծումը: Դրա իմացությունը,կարծում ենք, հավան թե՛ նրանց խորհրսարապեսօգտակարէ թե՛ իշխանավորներին. ասում են, թե այսինչ իշ-. դականներին:«Ոմանքսխալվում են, երբ խանավորըխելացի է համարվում ոչ թե իր բնույթով, այլ մերձավորների տված խորհուրդներիշնորհիվ: Բանն այն է, որ կա հետնյալ ընդհանուր կանոնը,որը երբեք սխալի տեղիք չի տալիս՝ Ըստ

է

--

.

ինքնին ոչ իմաստուն իշխանավորըչի կարող ունենալ լավ խորհրդականներ» |165,էջ 101: Ընդգծումըմերն է Վ.Մ.): Այդ կանոնից, ըստ հեղինակի,մեկ շեղում է հնարավոր, այն Է եթե իշխանավորն է վստաունի միայն մեկ խորհրդականու նրան անվերապահորեն հում. բայց դա երկար չի տնում, քանի որ այդպիսիխորհրդականը խլում է իշխանությունը նրանից(քանի-քանիանգամպատմության գահընկեցէ արել նրա մերձավորզինակիցը): մեջ իշխանավորին «Իմաստուն իշխանավոր լավ խորհրդականներ» իր այս կալուսաբանում է հետնյալ դանոնը Մաքիավելին,մասնավորապես, տողությամբ:Եթե իշխանավորնինքը իմաստունչլինի, ապա նա, ն նրանցիցստանալովաններդիմելովտարբերխորհրդականների չի կարողանադրանք համաձայնեցնել դաշնակ պատասխաններ, ու ճիշտ վճիռ կայացնել: Ուստի հենց իշխանավորիիմաստուն լինելու հանգամանքնէ հարկադրում խորհրդականներիննե շրջապատի բոլոր անձանց (անպաշտոնխորհրդականներին) ձգտելու խելացիկարծիք հայտնել ու օգտակար խորհուրդտալ: Այդ կերպ՝ կանոնը մեկ այլ ձնակերպումէ ստանում՝ «լավ խորհուրդներնեն բխում իշխանավորի լավ խելամտությունից,այլ ոչ թե իշխանավորիխելամտությունը` խորհուրդներից» |165,էջ 101): Մեկ այլ կարնոր խնդիր,որի լուծումը վերստինՄաքիավելին մեզ տալիս է: Ամեն մի իշխանավոր(անցյալ ու ներկա) խորհրդատուների պակաս չի զգում: Առիթովն անառիթ, բանավորն գրավոր, հրապարակավն մեկուսի, հասկացող ն չհասկացող... Ո՞րնէ լավ խորհուրդ ստանալու բանալին ն, ընդհակառակը,ինչպե՞ս փուչ խորհուրդներից: պաշտպանվել Ահավասիկ.«Իշխանավորըմշտապեսպետք է խորհուրդհարցնի, սակայն միայն այն ժամանակ,երբ ինքն է դա ցանկանում,այլ ոչ ուրիշները: Ավելին նա այնպես պիտի անի, որ ամեն մեկի մտքովնիսկ չանցնիխորհուրդտալ իշխանավորին,քանի դեռ վերջինս չի խնդրել»|165,էջ 101): Իսկ ինչպե՞սապահովելայդ վերջին պարագան:Չէ՞ որ կարծեցյալ փորձագետներնու շաղակրատիմաստակներըխորհուրդ ու անկոչ տալու հրավերիչեն էլ սպասում, սուտ բարյացակամներն բարերարները,միննույն է, խեղդելու են իրենց խորհրդատվությամբ: Միակ միջոցը, ըստ Մաքիավելիի,այն է, որ իշխանավորիշրջապատում, նրա խնդրանքովարտահայտվողները վստահլինեն, որ ազատորեն կարողեն ճշմարտություննասել: Իհարկե, ազատորեն արտահայտվելըչի կարողանսահմանափակլինել, կան բաներ, -

'

(թ

--

"

'

որոնց մասին բացեիբաց խոսելը վնասում է իշխանավորի հեղինակությանը:«Ուստի խելացի իշխանավորը ընտրում է երրորդ է ուղին` ընտրում պետությանիմաստուն մարդկանցն միայն վերջիններիս է հնարավորությունտալիս ազատորենասելու ճշմարտությունը, ընդսմին` միայն այն բանի մասին, ինչ մասին նա է վստահ հարցնում,ն ոչ թե ամեն ինչի.... Եվ Թող խորհրդականները լինեն, որ նրանքիշխանավորինայնքանավելի դուր կգան, որքան ավելի ազատորենեն խոսում»|165, էջ 100): «Չեմ կարողչխոսել նան այն սխալի մասին, գրում է Մաքիավելին, որից իշխանավորները դժվարությամբեն խուսափում,ման նավանդեթե չեն տիրապետումբացառիկխորաթափանցության լավ չեն կարողանումընտրելմարդկանց:Ես նկատիունեմ քծնողներին, որոնցով լեփ-լեցուն են պալատները»|165, էջ 100): Կառավարման ժամանակակիցտեսաբաններընույնպես արձանագրում են այն երնույթը, երբ ստորադասները վերադասներինքծնում են ն տալիս նրանց համար ավելի բարենպաստ,ցանկալի, հաճելի տեղեկություններ. խաթարվում է ուղղաձիգ վերընթացտեղեկատվությունը, ուստի ն՝ վերին մակարդակիղեկավարի կայացրած վճռի հիմնավորվածությունը: Մաքիավելին կտրուկ ն արդյունավետ միջոց է առաջարկում, այն է եթե իշխանավորը«տեսնում է, որ ճշմարտությունն իրենից թաքցնում են, նա պիտիիր զայրույթն արինչ-ինչ պատճառներով կզտվեն տահայտի»:Իսկ սրանիցկհետնիայն, որ աստիճանաբար ն թե՛ խորհրդականները: թե՛ խորհուրդները «Ով այլ կերպ է վարվում՝ կամ կործանվումէ քծնողների պատճառով,կամ էլ հաճախակի է փոխումիր մտադրություններըու կորցնումհարգանքը»|165, էջ 100): Այսպիսով,ինչպեսայլուր, այնպես էլ իշխանավոր խորհրդական փոխհարաբերության մեջ անվերապահորենգործում է փոխադարձության սկզբունքը, ն «լավ խորհրդական լավ իշխանավոր» բանաձնըկենսագործվումէ երկուստեքգործադրվողջանքերով: --

--

--

--

ձախողվում. 3.5. Ինչու են բարեփոխումները ԱդամՍմիթիբացատրությունը

Անցումայինբարդ գործընթացներ ապրող Հայաստանում արտնտեսականնոր կացութաճնի՝ հնարավորինս ոչ հիվանդագին մատավորումը,դրա օրենսդրականհիմքերիապահովումը,պետուճշգրտումը,պետականկառաթյան տնտեսական գործառույթների վարման բովանդակ համակարգիբարեփոխումըն ռազմավարական նշանակությանայլ խնդիրների լուծումը պահանջում են գիտական խոր ըմբռնում: Եվ, անտարակույս, ավելի օգտակար էոչ թե կուրորեն ընդօրինակել ուրիշ պետությունների` անգամ իսկապես ընդօրինակելիփորձը, ոչ էլ պատրաստակամորեն ընդունել ու գործադրել մեզ հրամցվող դեղատոմսերը,այլ որոնել ու գտնել սեփականանկրկնելիեղանակները,որոնք կներդաշնակենհամամարդկային դրական փորձը նե սեփական ազգամշակութային առանձնահատկությունները: ամեԱյս դիրքորոշմամբ էլ կարողենք դիմելհամամարդկային նամեծ արժեքին տեսականմտքին, սկսելով սկզբից, հանրային կյանքի կազմակերպմանն կառավարմանգիտության ակունքներից: Դրանցիցեն շոտլանդացինշանավորտնտեսագետն բարոյագետ ԱդամՍմիթի (1723-1790) հայացքներըպետականկառավարմանգործառությանն դրա բարեփոխումների մասին: ն «բարեփոխում»հասկաԳաղտնիքչէ, որ բարեփոխումները ցությունն իսկ մեզանումշատ արագ վարկաբեկվեցին:Թե՛ բուն երնույթը, թե՛ դրա մեկնաբանությունըչհասցրեցինինչպեսհարկն է իմաստավորվելո՛չ հանրության կողմից ն ո՛չ էլ իրենց` բարեփոխիչների: Հակառակորդներն էլ, իրենց հերթին, բնավ չզլացան աղավաղել ու վարկաբեկելբարեփոխմանծրագրերը,տարփողել դրանցիրականու մտացածինթերությունները: Կյանքիոր ասպարեզի փոփոխություննէլ վերցնենք՝սեփականության մասնավորեցումից մինչե բուհական ընդունելության կարգ, պատկերընույնն է. բարեփոխիչները մենակեն մնում, քննադատվումաջից ու ձախից,սկսում են արդարանալ(«մեր ուզածը սա չէր») կամ արդարացիվրդովվել(քանի որ ըստ արժանվույնչի գնահատվումնրանց իրական վաստակը).հակառակորդները չարախնդումեն, հետինթվով մարգարեանում(«բա որ ասում էինք»), անտեսում են փոփոխություններինույնիսկ դրական, արգասաբեր հետնանքները,սնացնում բարեւիոխիչներիբարի մտադրությունները. հանրություննէլ հերթականհիասթափություննէ ապրում՝ալերգիա ձեռք բերելով«բարեփոխում»ասվածիհանդեպ:

Ողբերգություննայն է, որ բարեփոխումներն իսկապեսվերածվում են «չարեփոխումների»,հանգեցնում կործանարար,չարաղետ հետնանքների: Եվ խնդիրն այն չէ, որ արդարանանք կամ արդարացնենք, քննադատենքկամ դատապարտենք, ոչ էլ մխիթարվենք«բարեփոխում չարեփոխում» նորօրյա տարասականբառախաղով,այլ փորձենքպարզելայդօրինակայլափոխմանպատճառները: «Կառավարմանբարեփոխումները, առնտրի ն արդյունաբերությանմեջ հաջողությունները, գրում է ԱդամՍմիթը, կարնոր ու ազնիվ նպատակներեն. մենք սիրում ենք դրանցովզբաղվել, մենք դրանք մեր սրտին մոտ ենք ընդունում. դրանք մասն են կազմում կառավարմանբուլանդակհամակարգի,հարկադրումեն շարժվելու քաղաքականմեքենայիանիվները մեծ դյուրությամբն համաձայնությամբ:Մեզ բավականությունէ պատճառում այդքան վիթխարին այդքանհիասքանչ համակարգիկատարելագործումը, ն մենք ջանում ենք վերացնելբոլոր այն խոչընդոտները, որ կարող են խաթարել դրա կարգավորվածություննու գործունեությունը» (225, էջ 185-186: Ընգծումըմեր է Վ.Մ.): Ու՞մ անունից է խոսում Սմիթը, ո՞մ է այդ «մենք»-ը: Ասվածը կարծես բարեփոխիչներիհավատոհանգանակլինի: Մինչդեռ՝բոլորովին էլ այդպես չէ: Այստեղ «մենք»-ը ոչ թե մի բուռ կառավարողներն են, այլ բոլոր մարդիկ: Մարդը հասարակականարարած է, ուստի, ըստ Սմիթի, համատեղ կյանքըբարեփոխելուձգտումըգիտակիցմարդուբարոյական զգացումիանկապտելիտարրնէ: Ամեն ոք, ապրելովհասարակության մեջ, չի կարող չցանկանալ ն բավականությունչզգալ իր.անձնականմասդրա բարեփոխումը նակցությունից: այն չէ, որ մի խումբ մարդիկհանՀետնաբար՝բարեփոխումը րության մյուս անդամներինպարտադրենիրենց պատկերացումները ցանկալի փոփոխություններիմասին ն ձեռնարկենայնպիսի փոփոխություններ,որոնցմասինմյուսներըպատկերացումչունեն: Պարտադրել`նշանակումէ այն նույն մարդկանց, ովքեր, իրենց իսկ բարոյականզգացումով ու կամովին կարող էին դառնալ կատարվելիք փոփոխություններիմասնակիցն ու համախոհը,վերածել հակառակորդներիու ընդդիմադիրների:Քանի որ բարեփոխումը ոչ միայն շոշափում է բոլորի շահերը, այլն ենթադրումէ նրանց մասնակցությունը,ապա բարեփոխիչները պիտի ոչ թե ապավինեն պարտադրանքին(իրենց իշխանականլծակներով), այլ կարողա--

--

--

-

նան

հիմնավորելով համոզել մյուսներին` շահաձեռնարկումնե

վետությունըբոլորի համար: Հիշենք, որ Ֆրեդերիկ Թեյլորի գիտական սկզբնապեսդիմադրում էին ոչ միայն բանվորներնու արհմիությունները, այլն ձեռնարկատերերը:Բարեփոխումըորպես չարեփոխում ընկալելու հոգեբանություննայնքան էր տարածվել,որ ամերիկյան կոնգրեսը հատուկ ունկնդրում կազմակերպեց,որտեղ հանդես գալով Թեյլորը փայլեց բարեփոխիչիիր հանճարով.նա շեշտը դրեց ոչ թե առանձինխնդիրներիլուծման կամ ողջ համավրա, այլ «մտածելակերպիլիակակարգի արդյունավետության ն թե՛ կառավարվողտար հեղափոխության»թ̀ե՛ կառավարողների ների մեջ, ընդսմին հատկապեսայդ միակամություննէ նա հռչակում գիտականկառավարմանպես արմատականհամակարգային բարեփոխման գլխավորպայման|239|: ԱդամՍմիթին.«ԿառավարմանզանազանձնեՎերադառնանք են րը դրվատանքի արժանիըստ բարեկեցությանայն աստիճանի, որ նրանք ապահովում են քաղաքացիներիհամար. սա է նպատակնու ողջ նշանակությունը»|225,էջ 186): Այլ կերպ ասած, որքան էլ ինքնին կարնորթվան լավ ձնից լավագույնին անցնելու ձգտումը, համակարգիբարեփոխումների իրականացումը, նորին արձագանքելն ու նորն արմատավորելը, միննույն է, դրանք մնում են միջոց` հանուն հստակ նպատակի՝հանրությանանդամներիբարեկեցությանաճի: ն միջոՄինչդեռերբեմնմոռացվումէ այդ ստորադասությունը, է Այդ մտածելակերպի տեր բարեփոխիչը ցը վերածվում նպատակի: «նախապատվությունըտալիս է միջոցին, այլ ոչ նպատակինն ավելի շատ ջանում է կատարելագործել համակարգը,քան հոգում է այն մարդկանցմասին, ովքեր իրենց վրա են զգալու այդ համակարգին՛ օգուտները,ն՛ վնասները»|225,էջ 230): Վերստին` հայաստանյանիրականությանըցավալիորենծանոթ մի բացատրություն:Նույնը պիտի ասենք բարեփոխումների չարեփոխման մյուս բացատրություն-ախտորոշման կապակցությամբ: Ինքնանպատակ «բարեփոխումներով» տարվածիշխանավորը համոզվածէ, գրում է Սմիթը,թե «հանրային օրգանիզմիտարբեր մասերի հետ կարելի է վարվել նույնքան ագատորեն, որքան շախմատիտախտակիֆիգուրներիհետ» |194,էջ 230): Նա անտեսում է որակական տարբերությունը. ֆիգուրներն իսկապես ենթարկվում են իրենց շարժող ձեռքին, մինչդեռ «մարդկայինհասարակությանվիթխարիշարժմանմեջ ամբողջիամեն մի առանձին մաս շարժվումէ յուրահատուկօրենքներով,որոնք տարբերվում են

կառավար

դրանց

կառավար

օրենսդրի հաղորդած շարժումից. եթե այդ երկու շարժումները համընկնում են, ապա ամբողջ հասարակության զարգացումն ընթանումէ դյուրին,միակամու երջանիկ,իսկ եթե դրանք ներհակ ու կործանարար, են, ապա զարգացումըդառնում է խառնափնթոր նե հանրային ամբողջ կառուցվածքը շուտով բոլորովին կազմալուծվում է» |225,էջ 230): Եվս մի խորքայինպատճառ, որը Սմիթնանվանում է բարենորոգիչ իշխանավորի «անմիտ ինքնավստահություն»:(Թեպետ օրենսդրության ն կառավարմանկատարելագործմանմասին տեղեկություններըինքնին կարնոր են լուսավորյալ պետականայր լինելու համար, սակայն երբ վերջինս սկսում է իր պատկերացումները մանրախնդիրկերպով կենսագործել, ձգտելով հաշվառել ն վերահսկելբացարձակապեսամեն ինչ, կանգ չառնելով ոչ մի խոչընդոտի առջն, անտեսելովմյուսների կարծիքը, ապա այդպիսիք են: Անգամ բարի ցանկուամենավտանգավորկառավարողներն թյուններից սկսելով նրանք վերածվում են բռնակալների.չէ՞ որ իրենք, միայն իրենք գիտեն ճիշտ ուղին, այնպես որ մյուսներին մնում է սոսկ հնազանդվել: Վերջապես`բարեփոխմանծրագրերիանհարկիքաղաքականացումը, հատկապեսա̀նհարկի,քանի որ հանրայինկյանքի կառավարմանարմատականփոփոխություններըչեն կարող որոշակի քաղաքականգնահատականչստանալ: Մի բան է, սակայն, քաղամեկ այլ բան՝քաղաքականթշնամանքական տարակարծությունը, քը:

«Հաճախ, ափսոսանք է հայտնում Սմիթը, մենք տեսնում ենք, որ կրոնականն քաղաքականտարաձայնություններովհակադրվածկուսակցություններնիրար հանդեպ ավելի մեծ թշնամություն են դրսնորում, քան պատերազմողազգերը, ն այդ թշնամանքը զուգակցվում է առավել մեծ դաժանությամբ»|225, էջ 158): Եվ եթե նման մթնոլորտնէ գերիշխում,հատուկենտմարդիկեն լինում, որոնց մտածելակերպըաղավաղված չէ «կուսակցականության ոգու վարակիչ թշնամությունից»,բացի այդ՝ նման մարդիկ,իրենց ամենագայթակղիչծրագրերով ու խոստումնալից առաջարկություններով հանդերձ,միայնակեն մնում: ԻնչպեսՍմիթի օրոք, այնպես էլ ներկայում,ճշմարտություններ կան, որ իսկապես չպիտի դառնան շահարկումների առարկա, պատառավել ես՝ մերժվենկուսակցականտարաձայնությունների ճառով: Բարեփոխումներիամենաառաջադիմականգաղափարն անգամ կարող է վարկաբեկվելու անկատարմնալ, եթե ենթարկվիմի-

--

ակողմանիդիտարկման,եթեճշմարտությունըսեփականաշնորհվի այս կամ այն քաղաքականուժի կողմից (Փանջունու անվերապահությամբ՝«չիք ուղղությունն ճշմարտությունարտաքո մեր սակցության»):

կու-

սմիթյան վերլուծությունը չի Բարեփոխումների ձախողման Այդուհանընդգրկում,անշուշտ, հնարավորբոլոր պատճառները: դերձ, նա մեզ նյութ է տալիսխորհրդածելուն որոշակիեզրահանգումներ անելու: Համենայն դեպս, անվիճելիէ, որ ամեն մի բարեփոխումայնքան ավելի իրականէ ու իրագործելի,որքան. ա) ավելի շատ են դրա համախոհներնու մասնակիցները, ուստի բարեփոխումըոչ թե պետք է պարտադրվիկամ անակնկալի բերի հանրությանը,այլ առավելագույնս պարզաբանվի՝ելնելով գիտակիցբոլոր քաղաքացիներիբարեփոխվելու պատրաստակամությանկանխավարկածից, բ) ավելի է գիտակցվումբարեփոխիչներիկողմից այն ճշմարտությունը, որ ամեն մի բարեւփոխումմիջոց է բարեկեցիկկյանք ապահովելու, այլ ոչ թե ինքնանպատակ,ուստի ն հարկավոր է հստակեցնելանելիքի նպատակը,այլապեսձախողումնանխուսափելի է. գ) ավելի է գիտակցվում սոցիալական օրգանիզմի ողջ բարդությունը, ուստի կ ծանրութեթնանելու, տասը չափելու ն նոր մեկը կտրելուհրամայականը, ն հանդուրժողադ) ավելի է հաջողվումփոխհամաձայնության Ա կանությանմթնոլորտստեղծել,ուստի հասարակությունըհամախմբել հատկապեսբարեփոխումների գաղափարների,այլ ոչ թե դրանքտարբերկերպընկալողն մեկնաբանողանձանցշուրջ:

որոշմանկայացման Յ6. Կառավարչական ընթացքը

Կառավարման տեսությանմեջ մեծ տեղ է հատկացվումկազմակերպությանղեկավարիայն գործունեությանը,որն առնչվում է այս կամ այն որոշում կայացնելունն իրագործելուն:Արդյունավետ կազմակերպություննառանձնանում է նան նրանով, որ այստեղղեկավարներնունակ են ճիշտ ու ժամանակինվճիռ կայացնելու, ինչպես ն դա հետնեողականորեն կյանքիկոչելու: Իսկ սա պահանջում է ոչ միայն որոշակիմասնագիտական գիտելիքներու ցանկություն, այլե փորձառություն, կառավարչական հմտություն, բուն այդ երնույթի՝ որոշում ընդունելու ե իրագործելու բովանդակգործընթացիօրինաչափություններիիմացություն: Մենք բոլորս որոշում ենք ընդունում ոչ միայն որպես ղեկավար, փորձագետ,աշխատակիցն այլն, այսինքն՝գործարար կյանքի ասպարեզում որնէ դեր կատարելիս: Առտնին կյանքում նույնպես վճիռներ են կայացվում, որոնք կարող են վերաբերելսովորական, ընթացիկ խնդիրների, սակայն, այդուհանդերձ, կարող են նան լինել ոչ միայնտվյալ անձի, այլն շրջապատիշատ անբախտորոշ ձանց համար:Այսինքն՝գործարարկյանքում ու դրանիցդուրս ընդունվող որոշումներըանջրպետվածչեն, ընդսմին՝թե՛ դրանց հետնանքների փոխներթափանցման առումով, թե ըստ բուն որոշումներիընդունմանկերպի: Արդ՝քանի որ ամենքս էլ, կազմակերպությունից դուրս ն մինչն կազմակերպությունում ստանձնելը, ա րդենբազում որոտվյալ դեր շումներ ենք ընդունել ն իրականացրել, նույն վարվելակերպնէլ տեղափոխումենք գործարար կյանք, աշխատանքիասպարեզ:Սա՛ է ահա արմատըայն բանի, որ մի կողմից՝թերահավատությամբ ենք վերաբերվում խնդրո առարկայի շուրջ տեսական դատողուու մեթոդականհանձնարարականներին, թյուններին իսկ մյուս կողմից՝ շարունակումվճիռ կայացնել «աչքաչափով»: Յավելենք,որ տեսության հանդեպ այդ քամահրանքը հիմնավորվում է նան այն ղեկավարներիվարքագծով,ովքեր հակված են ներհայեցողաբար(ինտուիտիվ) վճիռ կայացնելու, գործում են պահի ազդեցությամբ,իսկ ամեն կարգիվերլուծությունները,հանձհամարումեն լոկ ժամանանարարականները, կանխատեսումները կի կորուստ: ``

ժում

Սկսենք նրանից,որ կառավարմանոչ մի տեսաբան չի էլ մերանձնային-սուբյեկտիվգործոնի դերը: Անտարակույս, վճիռ

կայացնումէ մարդը, որքան էլ նրան օժանդակենամենաճարտար կան որոշակիօրինաչատեխնիկական միջոցները:Այդուհանդերձ, չնսեմացնելով ամեն մի բ նավ փություններ, որոնց իմացությունը, գործողի անկրկնելիությունը,միաժամանակդյուրին է դարձնում թե՛հիմնախնդրիէության ըմբռնումը,թե՛ դրա լուծման տարբերակների համեմատությունը,թե՛ վերջնականվճիռ կայացնելը,թե՛ դրա հերթականությունը: իրականացման բնույԱվելին, այստեղ փիլիսոփայական-աշխարհայացքային թի հիմնարարխնդիրներկան, որոնք անտեսվում են նեղ տեխնոկրատականմոտեցմանպարագայում: երնույթի շարունակական Նկատի ունենք, նախ՝ կառավարման ն, միաժամանակ,ընդհատ(դիսկրետ)լինելու հանգամանքիըմբռգործառույթներըամբողջականուկումը: Մի կողմից՝կառավարման թյուն են կազմում, այսինքն՝ սերտորեն կապվածեն միմյանց,անհրաժեշտաբարենթադրումեն մեկը մյուսի գոյությունը: Մյուս կողմից՝ հարաբերականորեն ինքնուրույն այդ գործառույթներիառկայությունը, դրանց առանձնացումը,դրանց իրականացմանհիմնախնդիրների քննարկումըվկայում են այն մասին, որ կառավարումը նան ընդհատ գործընթացներիցբաղկացածմի ամբողջությունէ, որոնք ագուցվում են հենց կառավարչականորոշումներիմիջոցով: Այլ կերպ ասած՝ կառավարմանամբողջականգործընթացըշարունակաբար ընդհատվում է որոշումների ընդունումով, սակայն ամեն մի ընդհատման տվյալ փուլում կայացվող որոշման որակով է հատկապես պայմանավորվում,թե որքանով են ապահովվում կառավարմանմիասնականություննու նպատակասլացությունը: Բացի այդ, քննարկվող հիմնախնդիրնառնչվում է անորոշության ն որոշակիության, անհրաժեշտությանն պատահականուն իրականությանդիալեկտիկայիըմբռնթյան, հնարավորության մանը: Որոշում կայացնել`նշանակում է ամեն տվյալ իրավիճակի զարգացմանհնարավորհեռանկարներիցընտրել մեկը, այսինքն` անորոշությունից անցնել որոշակիության: Պատկերավոր եթե ասենք,ապա որոշում կայացնել՝նշանակումէ ուրվագծելյուրօրինակ մի կամուրջ՝ հնարավորությունիցդեպիիրականություն:Կազմակերպությունների գործառությանու զարգացմանբազմաբնույթ իրավիճակներում խիստ հազվադեպէ լինում ակնհայտորենմիակ, պարտադիր,ոինէ այլընտրանքբացառող վճիռը:Իրականումմիշտ էլ հարկ է լինում ընտրությունկատարելու, այսինքն՝ընտրելուիրավիճակի գարգացմանմեկ սցենար դրանով իսկ մերժելուլ մյուսները:Տեխնոկրատականպատրանքէ այս բարդությունիցազատվելու ցանկությունը:Եթե ներկան ամեն պահիչլիներ հղի ապագա

զարգացմանմեկից ավելի հնարավորությամբ,ն, ընդհակառակը, ամեն ինչ լիներ անվերապահորենկանխորոշված, ապա մարդկանց կարելի կլիներ դյուրին փոխարինելմեքենաներով:Մինչդեռ որոշում կայացնելըզուտ մարդկայինաշխատանքէ, որտեղ տեխնիկականսարքերըկարող են լավ օգնականլինել, դյուրացնել տեղեկատվությունը, վերլուծությունը, տարբերակներիհամեմատությունը, սակայն վերջնականորոշումը մարդու բացարձակիրավասությունն է: Տեսական դատողություններիցդառնալովբուն գործողություններին՝ պարզենք,թե ինչ ենք անում բոլորս, երբ որոշում ենք ընդունում որպես այս կամ այն գործի պատասխանատու,անձնակազմի ղեկավար,մասնագետ,պարզապես մարդ, որը հայտնվել է վճիռ կայացնելուանհրաժեշտությանառջն: Ըստ տեսությանմեջ կայունացած հայեցակարգի |33, էջ 227247: 120, էջ 269-304. 177, էջ 194-218), կատարում ենք հետնյալ գործողությունները,որոնք միննույն գործընթացիհաջորդական ւիուլերն են. ՛ Որոշման նպատակի`լուծելիք հիմնախնդրիհստակեցում: Այս փուլում իրողությունը վերածում ենք տեսականխնդրի, այսինքն` կատարումենք նույնացում (իդենտիֆիկացիա):Պարզում ենք «ինչը» ն «ինչպեսը», դրանց առնչվող նան «երբը». վերջինս հաճախվճռորոշ է լինում, քանի որ սուղ ժամանակամիջոցըկարող է խանգարելստույգ ախտորոշելու հիմնախնդրայինիրավիճակը, որոնելու լավագույն լուծումը ն այլն: Ինքնին հասկանալիէ՝ որքան խորն ու համակողմանիէ մեր իմացությունը, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը,որ թե՛ ճիշտ որոշում կընդունենքն թե՛ բարեհաջողկիրագործենքայն: ՛ Երբ ընդհանուրձնով պարզում ենք «ինչն» ու «ինչպեսը», այսինքն` ուրվագծվումէ տվյալ հիմնախնդրիցանկալի լուծումը, ու սկսում ենք գնահատելմեր հնարավորություններն կարողուայն առարկայական թյունները,մեր տնօրինածպաշարները, ն ենթակայականսահմանափակումները,որոնք խանգարելու են ցանկալիի իրականացմանը:Որոշումը պետք է հարաբերակցիիրական իրական սահմանափակումներին: հնարավորություններին ու Դրանց հանրագումարն են կազմում նույնպես իրական չափանիշների այն ամբողջությունը, որոնք ուղղորդող դեր են կատարում մեր հաջորդքայլերի համար: "7 Պարզում ենք հնարավորայլընտրանքները:Ինչպես շախպարմատում,այնպես էլ գործարար կյանքում, պաշտոնեական առանձինհանձնարարությունիսկ կատարետականությունները,

լիս հարկավորէ «քայլերը հաշվել», այսինքն` բացահայտել հնահաչհրապուրվել առաջին րավորբոլոր տարբերակները, ճախ թվացյալ, առավելություններով: ՛ Ասվածից բխում է հաջորդ գործողությունը` հնարավոր լուծումների համակողմանի գնահատումը:Այստեղ համեմատում ենք լուծումները, դասդասում` ճշգրտում թե առավելությունները, թե ակնհայտու ենթադրելիթերությունները: ՛ Կատարում ենք ընտրություն, այսինքն`հենվելով նախորդ փուլերի վերլուծական աշխատանքներիվրա, ստույգ ըմբռնելով հիմնախնդրիէությունը, մեր նպատակը,դրան հասնելու միջոցները, դրանց գործադրմաննպատակահարմարությունը,վերջնական որոշում ենք ընդունում: Սա նշանակումէ, որ ունենք անելիքի մասին հստակ պատկերացում,գործողություններիծրագիր`պարն ժամկետներով: զորոշ արձանագրված պատասխանատուներով ՛ է Այս փուլից սկսվում որոշման կենսագործումը.գլխավորն այստեղ հետադարձկապի ապահովումնէ: Առանց արդյունավետ հետադարձկապի չի կարող լինել կառավարչականորոշման իրականացմանվերահսկողություն,այսինքն՝ առհասարականիմաստէ խոսել որոշման այս կամ այն իրականացմանմասին: Այդպես է, օրինակ, բարձիթողի ոճի հակված ղեկավարի պարագայում`անհայտ է, թե ով ինչի՛ համար է պատասխանատու, ի՛նչ կերպ պիտի գործի հետադարձկապը, ով ո՛ւմ է հաշվետվություններկայացնում, ով ն ի՛նչ չափանիշներովէ ամփոփումորոշման կատարմանընթացքը ն այլն: Ակնհայտէ, որ ղեկավարը,նախ՝ ինքըպիտիունենա պատասխանատվության զգացում, ապա կարողանահստակ սահմանելիր ենջականերիպատասխանատվության շրջանակըն անձնական պատասխանատվության գործուն համակարգսահմանել: Որոշմանամեն մի կատարողպետք է հստակ իմանա,թե հատկապես ինչի՛ համար է ինքը պատասխանատու: Ղեկավարի՝որոշում կայացնողի անձնական վարքագիծը վճռորոշ է նան այլ առումով. նրա հաստատակամությունը,կայացված որոշումը անշեղորեն ու լիովին կատարելու վճռականությունըոչ միայնվարակիչեն թիմակիցների համար տվյալ պահին, այլն գալիք որոշումների կայացման ու կատարմանհամար: ՛ Որոշման կատարմանվերլուծություն:Կատարելագործումը սահման չունի. այդ ճշմարտությունըայստեղ էլ է կիրառելի:Ավելին՝ չկա անթերիորոշում,քանի որ դրա որակի վրաիրենցկնիքն են դնում բազմաթիվսահմանափակումներ իմա(ժամանակային, ն այլն): Ուստի տվյալ որոշման ցության, հնարավորությունների կատարմանընթացքին արդյունքիհամակողմանի վերլուծությունը

լուծման,

ղեկավարինթույլ է տալիս բարելավելու հաջորդ որոշման կայացման ն իրականացման ամբողջընթացքը: Այսպիսինէ կառավարչականորոշում ընդունելու ե իրականացնելու տրամաբանությունը,գործողություններիընդհանուրհունը: Գրականությանմեջ սա անվանվում է (որոշակի պայմանականությամբ)որոշումներիընդունման«դասական»մոդել, քանի որ գործադրելի է կայուն պայմաններում:Անկայուն կամ ճգնաժամային պայմաններումընդունվող որոշումներիհամար գործածվում է «վարչական մրդել» անվանումը|120,էջ 274-279): Կան նան այլ մոդելներ՝ «հերթերի տեսության», «խաղերի տեսության», «պաշարների կառավարման» ն այլն |33,էջ 239-241): Կարնեորըկառավարչականդրոշում կայացնելու այդ տրամաբանության իմացություննԷ որպես աշխարհայացքային-մեթոդաբանական ընդհանուրդիրքորոշում, իսկ իրականկյանքն արդեն ճշգրտում է յուրաքանչյուր վճռիընդունմանպայմանները: Այդիմացությունըմիայնօգտակարկարող է լինել նույնիսկայն ղեկավարներիհամար,ովքեր սկզբունքորենմերժում են ամեն տեսակի տեսություն, գործողությունների քայլաշար (ալգորիթմ), պատրաստիկաղապարներ այլն՝ վճիռ կայացնելիսապավինելով ն լոկ իրենցներհայեցողությանը: Փորձենք տարհամոզել նրանց` անդրադառնալովհամաշխարհային պատմության մեջ ամենանշանավորկառավարչականորոշումներից մեկին, որ առնչվում է ԱլեքսանդրՄակեդոնացուն,մի որոշում, որը գերմանացի տեսաբանՀանս Ալթմանը,իր «Առաջնորդմանաստեղայինժամերը» գրքում, իրավացիորենհամարումէ աշխարհանվաճհույն զորավարիամենամեծ սխրանքը|84): Մ.թ.ա. 325 թվականինդեպի Պարսկաստանարշավանքի ժամանակհունաց 40 հազարանոցզորքը կտրում-անցնումէ 500 կիլոմետրանոցանջրդի անապատը.ողջ է մնում 15 հազարը, մնացածը՝ զոհվում 60-օրյա տառապանքից,ծարավից,տոթից,օձերի խայթոցներից: Ալեքսանդրըհասկանումէ, որ իր տառապած,հիասթափվածզինվորները (հզոր անապատընրանց հաղթեց) չեն դիմանա անգամ թույլ հակառակորդի բախվելիս:Եվ նա, լուծում որոնելով, հիրավի հանճարեղ որոշում է կայացնում, այն է՝ հրամայում է կազմակերպելհաղթահանդես(տրիումֆ): Յոթ օր ու գիշեր շքերթներ են անցկացվում,տոնախմբություն,ինչպեսընդունված է երնելի հաղթանակներիցհետո: Փոխվում է զինվորներիտրամադրությունը, վերածնվում նրանց ոգին, պարտությունը վերաիմաստավորվում է՝ որպեստոկունությանդրսնորում,որպես փառավորհաղթանակ. չէ՞ որ իրենք,այնուամենայնիվ, հադթահարելեն անանցանելիանապատը, ողջ մնացել, ուրեմնն՝ հաղթել են ահեղ բնությանը: Արդ՝մի՞թեՄակեդոնացինչկատարեցհենց այնքայլերը, որոնցմասին հստակեցրեցայն, արձավերը նշեցինք.նախ՝ ախտորոշեցհիմնախնդիրը՝ նագրեց իր զորքի անմխիթարվիճակը,այնուհետն՝ ճշգրտեց իր նպատաէ54

կը` վերածնել հուսակտուր զորքը, բարձրացնել մարտական ոգին, ապա գնահատեց եղած հնարավորությունները,առկա այլընտրանքները,ընտիր ընդունածորոշումը: րություն կատարեցն իրականացրեց

Կառավարչական որոշումներկայացնելու քայլաշարը, ինքնին է, ունի զանազան որոշակի առանձնահատկություններ հասկանալի իրավիճակներումն որոշումներիտարբերտեսակներիհամար:Միանձնյա որոշումը ն համատեղ կայացվող որոշումը զգալիորեն ու կարճատարբերվումեն. նույնը կարելի է ասել երկարաժամկետ ժամկետ, ծրագրված ու չծրագրված, ռազմավարականու ընթացիկ, կազմակերպությանտնտեսականխնդիրներինու մշակույթին

վերաբերող, արտադրությաննառնչվող ու միջանձնային փոխհարաբերությունների կարգավորմաննառնչվողորոշումներիհամար: Բավականբեղմնավոր է, կարծում ենք, կառավարչական դրոշումների մակարդակներիտարբերակմանգաղափարը |109, էջ 122-132|լ:Առաջին մակարդակըսովորական, միօրինակ որոշումներն են. բուն հիմնախնդրիէությամբնոր լուծում չի պահանջվում, ձեռնարկվելիքբոլոր գործողություններընախապեսհանգամանորեն մշակվածեն, դրանք հարկավորէ պարզապես անշեղորենկատարել. հիմնականանելիքը ճիշտ պահին գործելն է: Երկրորդը ընտրողական(սելեկտիվ) մակարդակիորոշումներնեն. դարձյալ` սկզբունքորենծանոթ,կրկնվողիրավիճակներեն, սակայնորոշում կայացնողից պահանջվում է որոշակի նախաձեռնողականություն. հարկավոր է ոչ միայն ժամանակինգործել, այլն ճիշտ ընտրություն կատարել նախօրոք հայտնի քայլաշարերի միջն: Երրորդը հարմարվողական (ադապտիվ) մակարդակիորոշումներն են. թեպետ իրավիճակներըդարձյալ կրկնվող են, սակայնհայտնի լուծումները չեն օգնում, ուստի հարկավոր է լինում սկզբունքորեն նոր լուծում որոնել ու գործադրել: Չորրորդ մակարդակինընորամուծական (ինովացիոն)որոշումներն են, երբ բարդ իրավիճակներում,նախկինում անհայտհիմնախնդիրների լուծման համար կառավարիչը հարկադրվածէ լինում գործադրել սկզբունքորեննոր մոտեցում, նոր հայեցակարգ, նոր գործելակերպ: Կան որոշակի սկզբունքներ,որոնքուղղորդող դեր կարող են կատարել ամենատարբերորոշումներ կայացնելիս, կարող են նպաստելդրանց արդյունավետությանը: Որոշում կայացնել` նշանակումէ, ամենից առաջ, որոշակիացնել անելիքը, այսինքն` հստակ նպատակդնել: Իսկ ճաատակադրումը հետագա արդյունավետ գործողություններիհիմնաքարնէ: Նպատակադրումը առաջնորդմանհանգուցայինօղակն է. դրանով

որոշում կայացնողը հայտնվում է առաջնորդի դերում, իսկ նրա ենթակաները,որոշումն իրականացնողները՝ հետնորդներիդերում: ԱմերիկյանմենեջմենթինահապետՓիթեր Դրաքերը զուր չէ շեշտում, թե «առաջնորդը ն կեղծ առաջնորդը («ոՏթԹՅմօո») միմյանցիցտարբերվումեն իրենցնպատակադրումներով» |301,էջ 121) է մարդու մտաՈրոշմանորակըմեծապեսպայմանավորված ն ժելակերպով,տեղեկություններհավաքելու դրանք վերլուծելու ինքնուրույն կողմնորոշվելուունակությամբ կարողությամբ, ն այլն: Տեղին է, կարծում ենք, զուգահեռըՖրենսիսԲեկոնիմի համեմա-

տության հետ: էմպիրիկըմրջյունի պես հավաքում է ձեռքն ընկած ամեն ինչ ն բավարարվումդրանով: Դոգմատիկըսարդի պես իրենից է հյուսում իր սարդոստայնը:Երկու վարվելակերպնէլ մերժելի են. հարկավոր է նմանվել մեղվին, որը ոչ միայն ընտրողաբարէ ծաղիկներից նեկտար հավաքում, այլն հավաքածը վերածում է մեղրի |102,էջ 58-59): Ահա այդպես էլ հարկավորէ վարվել թե՛ հիմնախնդիրըվերլուծելիս, թե՛ հնարավորայընտրանքներըդասդասելիս, թե՛ վերջնականորոշում կայացնելիս:

Կարնորէ ճում մոտեցումը.ամեն ինչ փոփոխվումէ, բացարձակապես միանման իրավիճակներ գոյություն չունեն: Միննույն լուծումը չի կարող մշտապեսապահովելհաջողություն: Այս դրույթը կարող ենք համարելարդյունավետկառավարմանվճռորոշ նա-

խապայմաններիցմեկը: Ահա թե ինչու միանգամայնտեղին է այդօրինակ սխալի մասինզգուշացումը «Կառավարմանսխալներնու հաջողությունները» գրքում. «Հաջողությունը չի երաշխավորում շարունակականհաջողություն»|317,էջ 280|:

Որոշումներիթե՛ ընդունմանն թե՛ իրականացմանբարձր արդյունավետության վճռորոշ պայմաններից մեկը համամասնակցությունն է. ղեկավարըպիտի ապահովի որոշման գալիք կատարողներիհամարժեքմասնակցությունըայդ գործընթացներին: Իհարկե, ամեն կազմակերպությունումկան խնդիրներ,որոնք հասու են միայնբարձրագույն բացի այդ հարկ է ղեկավարությանը, լինում, թեկուզառժամանակ,որոշ հարցեր գաղտնիպահել:Այդուհանդերձ, առավելագույնսբաց, հրապարակային քաղաքականուքննարթյունը, գործընկերային բնույթիփոխհարաբերությունները, են խանդավառություն առաջացնում, կումների երկխոսային ոճը ենթականերին կանխատրամադրում ոգնորությամբ ու արդյունավետ իրականացնելուայն որոշումները, որոնց ընդունմանըիրենք նս մասնակիցեն եղել: -

Համամասնակցությունըինքնին հրապուրիչ, բոլորի կողմից ընդունելություն գտնող գաղափարէ: Այնպես որ ոչ միայն ժամանակակից,այսպես կոչված` «մասնակցողական»(«պարթիսիփաթիվ») մենեջմենթի,ինչպես նան սոցիոլոգիայի,քաղաքագիտուչկան թյան, պետականագիտության, մի շարք այլ գիտաճյուղերում է դժվար այլն գործնականում գրեթե դրա դեմ դատողություններ, ղ եկավարի, գործարարի, որնէ կ առավարչի, կազմակերպչի, գտնել մերժի բուն գաղափարը:Սաորը բացահայտու կտրականապես կայն վերջինիս գործադրումըբնավ էլ դյուրին լուծելի խնդիր չէ: Այստեղ լուրջ հակասություն կա: Իրոք, մի կողմից՝ եթե մյուսների մասնակցությունըմեծ է, ապա որոշումների կայացումը ընկալվում է որպես խմբային ջանքերի արգասիք:Իսկ խմբային որոշմանպարագայում մթագնում է ղեկավարի միանձնյա պատասխանաւովության հանգամանքը(հոգեբանության մեջ սա կոչվում է «պատասգրում»), ն բացառվածչէ, որ լինեն ղեկավարներ, խանատվության ովքեր ձգտեն խույս տալ իրենց անձնականպատասխանատվությունից: Միաժամանակ,մյուս կողմից`կառավարիչըչի կարողարված առաջարկությունները պարզապեսանտեսել,քանի որ դրանով առհասարակհամամասնակցությունը կիմաստազրկվի, ավելին՝ կարողէ վնասել: Նշված հակասությունը մասնագետներիկողմից արձանագրված է, ընդ որում` բավականցայտուն. «Մենեջերըպետք է կան գերվերահսկողության բարողանաքայլել ինքնահրաժարականի «ոսկի միրակ գծի վրայով» |376,էջ 91): Համապատասխանաբար, ջին» է համարվումբուն գործը, այն Ի «կենտրոնանալորոշումների բուն կայացման վրա ու վստահանալ,որ խմբայինքննարկմանընթացքում գործադրվելեն լավագույնընթացակարգերըն կայացվել է իսկապեսարդյունավետ,հավասարակշիռորոշում» |376,էջ 92): Ասվածից բխում է հաջորդ սկզբունքը. մերահս(ողությանն վստահությանհամամասնական գործադրումըԱպավինելմիայն կոշտ վերահսկողությանը,նշանակումէ աշխատակիցներին զրկել նախաձեռնողականությունից,վերածել ներկազմակերպական որոշումների իրականացմաննանտարբեր, ռոբոտանմանգործողների. ընդհակառակըց̀ուցադրելով վստահություն, կարելի է Օրանցդարձնելշահագրգիռ,սրտացավ,խանդավառ թիմակիցներ: Այս առումով, տեսության մեջ տարբերակում են կառավարչական որոշումների իրականացմանմեջ ենթականերիս/ատասխանատվության երկու տեսակ պատասխանատվություն անցյալի համար (վերահսկողություն կատարվածաշխատանքի համար) ն պատասխանատվություն ապագայիհամար (վստահություն կա157

տարելիքի համար): Կարնորէ սրանց ներդաշնակումը՝ըստ իրադրության ն անձանց:Մինչդեռ՝կառավարչականորոշմանկատարման մեջ ենթականերին չվստահելը, դրա փոխարենմանրախույզ վերահսկողությունիրականացնելըտարածվածսխալ է ղեկավարների շրջանում:

Ղեկավարը պիտիկարողանագործադրելկառավարմանբոլոր մեթոդները, սակայն կարնոր է, որ նա կարողանա Հառավարել տեսությանմեջ առաջին իր խոսքով ժամանակակից հատկապես պլան է մղվել երկխոսությունվարելու ունակությունը.ի վերջո՝որոշումների ընդունմանընախորդողքննարկումներում,խորհրդակամեն բնույթի աշխատանքում,իսկ ցություններում, բացատրական այնուհետն՝ կայացվածորոշման իրականացմանկազմակերպման մեջ անգնահատելիէ ղեկավարիհամոզիչ,շահամիտողխոսքը: Կառավարչականորոշման իրականացմանկազմակերպման մեջ կարնոր է այն կատարողներիսատրաստվածության մակարդակը: Եթե գործ ունենք բանիմացենթականերիհետ, ապա գերադասելի է բացատրականաշխատանքիկազմակերպումըարտածության (դեդուկցիա)սկզբունքով` ընդհանուրիցդեպի մասնավորը, իսկ թույլ պատրաստության տեր ենթականերինհանձնարարություն տալիսավելի արդյունավետէ մակածության(ինդուկցիա) սկզբունքը,այսինքն`եզակի, մասնավորհարցերիցանցնել դեպի ընդհանուր,ամփոփիչխնդիրները: Կառավարմանտեսության մեջ գրեթե աներկբա սկզբունք է դարձել որոշումներիձեակերպման,հանձնարարությունների,կարբնույթիապահովումը:Սա պետք է գադրություններիանանձնական ն հասկանալ երկու իմաստով՝թե՛ բուն որոշման բովանդակության է թե՛ դրա ձնի առումով: Որոշումը չպետք լինի զուտ կամայական, առանց այսինքն՝ սոսկ որոշում կայացնողի կամքի արտահայտում՝ օբյեկտիվ հիմքերի: Հեգելը, անդրադառնալովգերագույն իշխանության գործադրմանը,նկատումէ, որ անգամթագավորիորոշումներըչեն կարող լինել «անսքող կամայականություն»|110, էջ 472: «Միապետը որոշում է կայացնում, որն ամփոփում է մի պարզ՝ «ես կամենում եմ», սակայն դրա համար նա պետք է իմանա գործի էությունը, այդ ամենը պիտի դրվի նրա տրամադրությանտակ, օրենքները, լինի...» |110,էջ 471): այդ ընթացակարգը պիտիկազմակերպված Ինչ վերաբերումէ որոշման ձնին, ապա կարնոր է, որ կատարողը նույնպես իր ղեկավարիընդունածվճիռըընկալի որպեսոչ թե լոկ նրա կամայականցանկություն, այլ որպես իրերի վիճակից, `

«լոգոսից» ածանցյալ(նույնիսկ հենց իր՝ ղեկավարիհամար վերին հոգեատյաններիցպարտադրված):Որոշումնիրականացնողները բանորեն այնքան ավելի պատրաստակամեն լինում գործելու, որքան ավելի վստահ են, որ իրականացվելիքորոշումը հավասարապեսէ պարտադրվածն՛ իրենց, ն՛ որոշումկայացնողին: Կառավարչականորոշումների ընդունման

ն

իրականացման

վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում իր որոշում կ(այացնողի

-`

անձնային հատկությունները, ամենից առաջ մասնագիտական խորհրդածության ունակությունը,վերլուպատրաստվածությունը, ծական հմտությունները,կամքը, անձնական պատասխանատվություն ստանձնելուկարողությունը,վճռականությունըն այլն: Ամերիկացինշանավոր մենեջեր Լի Յակոկկան,կառավարչի որոգլխավորհատկություննէ համարումհենց վճռականությունը. շում կայացնելուընթացքումհնարավորէ լիակատարտեղեկույթ մասին, անթերիախտորոշում, լուծման հոունենալհիմնախնդրի յակապհեռանկարներ,բայց, այդուհանդերձ,տապալելգործը, եթե մենք վարանումենք ն կորցնումորոշում ընդունելու ե անհապաղ գործելու ճիշտ պահը|276,էջ 83-84: Իհարկե, վճռելուց ու գործելուց առաջ ամեն ինչ ստույգ իմանալը ինքնին դրվատանքի արժանի դիրքորոշում է, սակայն դա կարող է, իրոք, նան անվճռականությանյուրատեսակ քողարկումը լինել: Գերտեղեկացվածության այդ յուրօրինակ ձգտմանվնասաու կարությանմասին շատ պատկերավորեն գրում Ս. Պարկինսոնն Մ. Ռոսթոմջին. «Տեղեկույթը լույսի նման է. եթե չափազանցշատ է, ապա կուրացնումէ: Հարկավորէ ձգտել տեղեկությաննվազագույն-անհրաժեշտքանակին»|192,էջ 208: Իշխանությունգործադրողիամենամերժելի հատկություններից մեկն է համարելանվճռականությունը Մինչն Նիկոլո Մաքիավելին: որոշում կայացնելը՝իշխանավորըպիտիունակ լինի խորհուրդներ լսելու (սակայն, կարնոր մի վերապահումէ անում Մաքիավելին, լսի այնժամ, երբ ինքն է ցանկանում, այլ ոչ թե հանդուրժի, որ ով ուզի կ երբ ուզի իրեն խորհուրդ տա), իսկ դրանիցհետո նա պիտի անձամբ վերջնականվճռի ն «առանց տատանումներիիրականացնի ընդունած որոշումն ու հաստատուն մնա» |165, էջ 101): եթե չի նույնանում անհարկիշտապողակաՎճռականությունը, նության հետ, կառավարչիիրոք կարնորագույնհատկությունըպիտի համարենք,մեր կարծիքով,նան այն առումով,որ դա փոխարինելի չէ նրա մյուս հատկանիշներով: Նկատի ունենքայն, որ խնդրի համակողմանի իմացությանպակասը,ասենք,երբեմնփոխհատուցելի է ուրիշներինլսելու զարգացածունակությամբ,կամ,ընդհա159

կառակը,մարդկանցփոխհարաբերություններում կառավարչիորոշակի կտրուկությունըդարձյալփոխհատուցվումէ նրա եռանդով, գործին նվիրվածությամբ:Մինչդեռանվճռականությունըսկզբունքորեն փոխարինելիչէ. եթե ղեկավարիանվճռականությանպատճառով կայացվել է ժամանակավրեպ, չհիմնավորված, սխալ մի խթանման որոշում, ապա որքան էլ նա հմուտ լինի աշխատակազմի մեջ, անձնականջանք թափի ն այլն, միննույն է, կառավարմանողջ ընթացքըտապալվելուէ: Վճռականությունըհատկապեսկարնոր է որոշում ընդունելու պահին,քանի որ, ինքնին հասկանալիէ, սխալ որոշումը չի կարող ցանկալի արդյունքի հանգեցնել: Կարնորը, վերջիվերջո,ոչ թե եռանդունքայլելն է, այլ ճիշտ ուղղությամբքայ-

լելը:

Կառավարչական վճռի որակիվրա ազդում է ղեկավարիհոգեվիճակը:Վաղուցէ ասվել, որ, ասենք,զայրույթի պահինհարկավոր է խուսափել հապշտապ որոշումներ ընդունելուց: Հիշեցնենք Եզնիկ Կողբացունշանավոր խրատներիցմեկը. «Եթէ հիւանդ ես կամ աշխատեալ, մի՛ իշխանութեամբվարիր» |21, էջ 254): Ուշագրավ է նան Մովսես Խորենացու այն տեղեկությունը, ըստ որի՝ Վաղարշակ թագավորը արքունիքում սահմանում է հատուկ «հիշեցնողների» պաշտոն. մեկը բարին է հիշեցնում, մյուսը` վրեժ-

հիշեցում խնդրությունը,որոնք պարտավորէին համապատասխան անել «թագավորիբարկանալուկամ անիրավհրամանտալու դեպքում» |18, էջ 76) ժամանակակիցշատ տեսաբաններնույնպեսհորդորումեն ղեկավարին՝կառավարչականորոշում կայացնել հնարավորինսհավասարակշիռ,անաչառ,սթափ վիճակում: Չմոռանանք, որ ոչ միայն գործարարկյանքում, աշխատանքիասպարեզում,այլն ցանկացած իրավիճակումկայացված վճիռը միշտ չէ, որ հնարավորէ լինում վերափոխել:Այնպեսոր, «Տասը չափիր՝ մեկ կտրիր» հինավուրց ճշմարտությունը այստեղ ուղղակի գործադրելի է որպես արդյունավետգործունեությանկարնորսկզբունք:

որոշում ընդունելն ու իրականացԱյսպիսով,կառավարչական նելը որոշակի օրինաչափություններիէ ենթարկվում,որոնց իմացությունը կարող է նպաստել ղեկավարիգործունեությանբարձր արդյունավետությանը ոչ միայն այս ասպարեզում,այլն ընդհանուր առմամբ,կառավարմաննառնչվողմյուս բոլոր խնդիրներիլուծման

մեջ:

՝

Յ.7.

Հայոց առածանու կառավարչականներուժը

Անձի վարքի կարգավորմանն ինքնակարգավորման,աշխատանքի ու կյանքի իմաստավորման առավել արդյունավետ, սակայն հանրայինկյանքի կառավարմանհամակարգումզարմանաանգամ անտեսված միջոցներիցեն հայ լիորենքիչ գործադրվող,

ու առածները: ասացվածքներն ժողովրդական

Սեփականիմաստությանթերագնահատման մեջ դյուրին է համոզվել` թեկուզ համեմաւոելովհայաստանյան ե ռուսաստանյան պարբերականները.մեզանում ազգային ասացվածքներանհամեմատ քիչ են գործածվում (բուն հայերեն, այլ ոչ փոխառյալկամ պատճենվածձները): Նույնը կարելի է ասել եթերի լեզվի, խորհր-

դարանում հնչող խոսքի, դպրոցականշատ դասագրքերի, հեռուստահաղորդումների,շարժանկարներիլեզվի մասին:

.

Արդ՝հայ ժողովրդականասացվածքներնու առածները պետքէ վերականգնելխոսքի մեջ, վերադարձնելմամուլ, զանգվածային լրատվության մյուս միջոցներ, պաշտոնականգործավարության ասպարեզ,կենցաղ,դաստիարակությանն կրթությանբնագավառ: Դրանք բովանդակումեն կյանքի բոլոր ասպարեզներնընդգրկող համապիտանի վարքականոններ: Եվ հատկապեսառածանու այդօրինակգործադրումըպիտի լինի անձի վարքի շահամիտման,հանրային կյանքում օրինավորության հաստատման, առհասարակ կառավարման հայկական համակարգի ձնավորման հիմնաքարը, ազգային-պետականկյանքի շինարարության ատաղձը: Որպես ազգային ինքնաճանաչողությանաղբյուրներից մեկը, ասացվածքներնու առածներընպաստում են ազգայինինքնության ու զարգացմանը:Սեփականնիմացողն ու գործաամրապնդմանն ծողը կարիք չի զգա օտարի խոսքը փոխառելու, ձեռքբերովի իմաստությանպատճառովսեփականըմոռանալու:Հենց այս նկատառումներովէ ԽաչատուրԱբովյանըհիմնավորելիր «Պարապ վախտիխաղալիք» գիրքը` հայ մարդու ընթերցանության համար նախատեսվածառակների, խրատներին խաղերի ժողովածուն. ինչո՞ւհանրությանմեջ, հացի վրա «թուրքեվարեն էսպես բաներ ասում. լավ հայը հայեվարասի» |՛, էջ 189/: Խոսքն անհարկիփոխառության,անտեղիգործածության,.անպատշաճ մեջբերումիմասին է: Ցավալին այն է հատկապես,որ երբեմն մեզանից վերցրածն է ընկալվում որպես օտարի սեփականություն: ՂնոնդԱլիշանըօտար ասույթներչարաշահողներիկապակցությամբզուր չի ասել. «Կերննաթե այսպիսիներըչեն գիտեր,

տաճկաց լեզվին մեջ գտնված բյուրավոր առակներու ու խելացի խոսքերուն գոնե մեկ մասը հայերենե թարգմանածեն տածկերենանոնք, որ իրենց լեզուն տաճկերենինհետ փոխերեն» |2,էջ 10Ղ: Ցայոց առածանու գործածությամբօ̀տար լեզուների իմացությունը ոչ միայնչի վնասի,այլն կհարստացնիհայերենիբառապաշարը, քանի որ հնարավորությունկտահամեմատելուտարբերժողովուրդների ասույթները, տեսնելու դրանց ընդհանրությունն ու յուրահատկությունը:Հակառակ պարագայում` օտար մտածելակերպիպատճենումըդառնում է անխուսափելի,ն որնէ պատկերավոր արտահայտությունանելիս խոսողը հայերեն բառերով հայերենինու հայկականինէապեսխորթ կաղապարէ գործածում: որ

ւ.

ն հանԱռածանին, որպես անձի, խմբի (կազմակերպության) նմուշների մի յուրօրինակ հանգանակ,իր րության վարվելակերպի է հայոց պատմությանընմեջ ներառել-բյուրեղացրել-պահպանել

թացքի, աշխարհայացքի, կենսա-փիլիսոփայության,բարոյականության, հոգեկերտվածքի յուրահատկությունները,աշխատանքի, ընտանեվարության,միջանձնայինփոխհարաբերությունների կարգավորման դարերով ստուգված, փորձություններով զտված սկզբունքները:Ուստի միանգամայնբնական է առածանու հանդեպ ազգագրագետների, բանասերների, մշակութաբանների, լեզվաբանների հետաքրքրությունը:Առավել նս անբավարարէ առածանու ներուժի փաստացիգործադրմանհանդեպուշադրությունը: Ասացվածքներնու առածներըամբարել են ժողովրդի հավաքական իմաստությունը, բովանդակալից, խորիմաստ դատողություններ են, ազդեցիկ հռրդորներ, տպավորիչխրատներ,օգտակար խորհուրդներ:Դրանցիցյուրաքանչյուրը, ՅովհաննեսԹումանյանի ստույգ բնութագրմամբ,իր մեջ մի ամբողջ պատմություն է այդ տեսակ խոսքը միայն հանճարներնեն ստեղպարունակում. ծում, մեկ էլ ժողովուրդները,որ «հազար-հազարաչքերով,հազարհազար ականջներով,հազար-հազարխելքերով երկար տարիների ընթացքում նայում, լսում, քննում ու դատում են կյանքը ն վերջը հանում են մի կարճեզրակացություն»|15, էջ 208): Ասացվածքներն ու առածները երկար-բարակ, ծանծաղ ու ձանձրալի խրատաբանություն չեն: Դրանք ճակատայինչեն, այլ՝ անդեմ, անհասցե, վերանձնային,անանձնական,այլաբանականն հենց դրա շնորհիվ շատ ավելի ազդեցիկկարողեն լինել, առավել խորը թափանցելանձի հոգեբանությանմեջ: Դրանց էական առավելություններիցէ նան այն, որ գիտականակերպչեն՝ ի տարբերություն ժամանակակիցգիտության երբեմն անհարկի բարդ լեզվի,

հաճախանհասկանալիշղթաբխեցումների ն ընդհանրացումների յի, գործածվող հասկացությունների վանող խրթնության: Դրանք նան շահեկանորենկարճ են, ամփոփ, տպավորիչ, դյուրին հիշվող:

Թեպետ`թվարկվածառավելություններըկարող են թերությանվերածվել,քանի որ գիտականու երկարաբանխոսելակերպինընտելացած անձըսովորաբարունակ չի լինում գնահատելու սեղմ խոսքը, ըմբոշխնելուդրա ողջ հմայքը, ըմբռնելու իմաստըն առօրյա կյանքումգործադրելուորպեսսեփականվարքիկարգավորիչ:Այստեղ դրսնորվում է կարծրատիպի(ստերեոտիպ) ազդեցությունը՝ թվում է քաջ հայտնի, լիովին հասկանալի,այնինչընկալումըմնում է մակերեսային,խոսքիբուն իմաստըկորչում է: Ասացվածքը դարձել է ասացվածքհենց ասվելով, կրկնվելով,գործածվելով, սակայն գործածվելն արդեն հղի է այն վտանգով, որ հանճարեղ մտքերն անգամ «մաշվում», անցնում են «ծեծված մտքերի» շարքը: Արդ՝ հարկավոր է մաքրել «փոշին»՝ նորովի տեսնել, ներկայացնել ու գնահատելասացվածքները, հաղթահարելդրանց«ծեծված» լինելու թվացողությունը:

Առօրյագործածությանընթացքում,անգամգրավորխոսքում ն երբեմն մասնագիտականգրականության մեջ «ասացվածք» ն «առած» հասկացությունները սովորաբարտարբերակված չեն, օգտագործվումեն որպեսհոմանիշբառեր: Այդօրինակնույնացումը, անտարակույս,հիմնավորվածէ, քանի որ գործառույթներիառումով ասացվածքի ն առածի միջն տարբերություն չկա: Այդուհանդերձ, առածանուն առնչվող հրապարակումներումզանազան կարծիքներ կան, ն մենք էլ հարկ չենք համարում շրջանցելու այդ երկու հասկացություններիսահմանազատմանհարցը (թեն հետագայում ասացվածքներնու առածները, որպես անձի վարքի կարգավորիչներ, միանգամայննույնական են դիտարկվում): Ամենիցառաջ, դժվար է համաձայնելառածաբանական (պարեմիոլոգիական)գրականությանմեջ հանդիպոդայն դիրքորոշմանը, որն առհասարակհրաժարվումէ «ասացվածք»հասկացությունից ն ժողովրդականբանահյուսությանայդ երկու տեսակներըմիավորում է «առած» հասկացությամբ|16): Իհարկե,մեզանումգործածվում է «առածանի»բառը (ավանդույթըամրապնդվեցայս ասպարեզիգլուխգործոց՝ԱրամՂանալանյանի «Առածանի»գրքի անվանումով),սակայն այն ունի հավաքականություննշելու իմաստ նայլն) (ինչպես,օրինակ՝ «ավագանի»,«ընտրանի»,«տեսականի» ն բնավ չի նշանակումմիայնառածներիժողովածու: Ըստ հանրաճանաչմեկնաբանության՝ «ասացվածքը»սահմանէ վում որպես «ժողովրդականբանահյուսությանփիլիսոփայական

ժանրի ստեղծագործություն»,իսկ «առածը»՝ որպես «Ժողովրդական բանահյուսությանամենատարածված տեսակներից»,դրանց տարբերություննէլ այն է համարվում, որ ասացվածքն ուղղակի, առանց այլաբանությանն միջնորդավորման է արտահայտում միտքը,այնինչ առածը՝անուղղակիձնով, միջնորդավորվելովբնու|31, էջ 523, 553): Այս ըմբռնման թյունից վերցրածօրինակներով մեջ արժեքավորը ասացվածքի՝ուղղակի ն առածի՝ միջնորդավորված լինելն է: Հարկ է նշել, սակայն, որ որոշ հեղինակներ,խորացնելով այս ըմբռնումը, անհարկի հակադրել են առածն ու ասացվածքը,համարելով, օրինակ, որ առածն ունի խրատական բնույթ, իսկ ասացվածքըզուրկ է դրանից|68,էջ 24, 29: 73, էջ 378379. 222, էջ 379): Նույնքան անհիմն է թվում առածն ավարտուն ասույթ, իսկ ասացվածքը՝անավարտհամարելը, կամ էլ լոկ առածին «յուրահատուկռիթմահնչյունային ձնավորում»վերագրելը|73, էջ 379: 220, էջ 10|:Չենք կարծում, թե արդարացվածէ առածիու ասացվածքիտարբերակումը ըստ այն բանի, որ առածը դիմավոր նախադասությանտեսք ունի, իսկ ասացվածքը՝անդեմ |Ց, էջ 5: 350, էջ 14-15): Իսկապես,եթե, ասենք, «Շունը շան թաթ չի կծի», «Բզի գլխին բռունցքով տալ չի ըլնի», «Ջուրը մի տեղ որ շատ մնա՝ կը հոտի» առածները, իրոք, դիմավոր նախադասություններեն (ունեն ստորոգյալ), ապա մի՞թելեզվական նույն կարգավիճակըչունեն «Բերանդ բանալուն, աչքդ բաց», «Համբերե, որ համ բերե», «Մինչն դուռը չթակես, բաց անող չի ըլնի» ասացվածքները:Ռիթմահնչյունային ձեավորման ի՞նչ յուրատկություններ ն կամ ավարտունանավարտչափանիշիգործադրմամբի՞նչ առանձնահատկություններ է հնարավոր վերագրել հետնյալ առածներին(«Կարմիր կովը իր կաշին չի փոխի», «Կատվին ասին աղբդ դեղ է, խորունկ թաղեց», «Գլորավխուփը, գտավպուտուկը»,«Գնաց գոմեշ, եկավ էշ») ն ասացվածքներին(«Ինչ աղբրիցմարդ ջուր խմի, էն աղբրինքար չի քցի», «Ընենցծիծաղա, որ ես էլ ծիծաղեմ»,«Մանր տրեխով՝մեծ ռեխով»,«Ով ալարի, ոչ դալարի»): Վերջապես,առհասարակտարօրինակէ խրատականլինել չլինելու չափանիշի գործադրումը. ամեն մի ասացվածք իր խորհուրդն ու խրատն ունի, ինչպես որ ամեն մի առած: Իհարկե, այլաբանությանն փոխառությանաստիճանըառածի պարագայումանհամեմատ մեծ է, քան ասացվածքի,սակայն, միննույն է, որակական տարբերություն չկա: Չէ՞ որ ոչ միայն առածը («Կատվիխաղը մահն ա», «Քաղցր լեզուն օձը ծակիցը կը հանի»), այլն մկան ասացվածքը(«Կորած պարանը էրկանկըլլի», «Պուճուր մարդիկ -

է64

մեծ երազ կը տենան») ընկալելիս գործադրվում է փոխաբերության վերծանմանհնարը: Մի՞թեորնէ մեկը սոսկ ուղղակի, միայն ասույթի առաջին պլանով է ըմբռնում«Ուրիշի համար փոս փորողը ինքը կընկնի մեջը», «Մանր տրեխով՝մեծ ռեխով», «Ծուռ նստինք, շիտակ խոսինք»ն մյուս ասացվածքները:

«Ասացվածք»ն «առած» հասկացությունների գլխավոր(եթե ոչ միակ) տարբերությունը,ուստի ե դրանց տարբերակվածգործադրելու հիմքը`այդ բառերովնշանակվողերնույթներիծագման յուէ դրանցանվարահատկություննէ, որը բյուրեղացել, նումներիմեջ: «Ասացվածքն»ասույթ է, որ «ասվել» է, բյուրավոր անգամ կրկնվել ն այդ կերպ վերածվել փոխաբերականմիտք պարունակող ընդհանրականդատողության: Նույն ճանապարհնէ անցել ե նույն հանգրվանինհասել «առածը», այն տարբերությամբ,որ այդ ընդհանրականդատողությունը դրսից է «առած», փոխառվածէ բուսական,կենդանական,առարկայականաշխարհից.ոչ թե ուղղակիընկալվածըփոխաբերական իմաստ է ստացել (ժառանգներիմեծամտությունէ մեր նախնիներին այդքանպարզունակներկայացնելը),այլ ի սկզբանեդիտողունակ անձինք մարդկային փոխհարաբերությունների կարգավորմանն են հարմարեցրել դրանցհամարարտաքիներնույթները՝կենդանիներին,բույսերին,առարկաներին,գործիքներինվերագրելով որոշակիվարվելակերպ:

պահպանվել

Որպեսվարվելակերպիկանոններ,վարվեցողությանկանխադրույթներ,վարքի նմուշներ՝ առածներն ու ասացվածքներըեռակի գործառույթեն կատարում` » արձանագրման(նկարագրում են տվյալ երնույթը), օ գնահատման(անձի մեջ որոշակի վերաբերմունքեն ձնավորում՝ կանխատրամադրում, ոգնորում,մխիթարում), օ շահամիտման,այսինքն՝անձին մղում են որոշակիգործողության, հանձնարարումեն որոշակիվարվելակերպ): Անտարակույս,արդեն այս կամ այն իրողությունընկարագրելիս՝ ասացվածքիմեջ, որպես կանոն, բացահայտկամ ներակաէ նան նկարագրողիվերաբերմունքը,իսկ թե՛ նկարագրությունը,թե՛ առավելես վերաբերմունքը միշտ էլ միտված են լինում որոշակի արարք (անմիջաբար կամ միջնորդաբար) կատարելուն:Այնուամենայնիվ,որպես վարքականոնդիտարկելիս, դժվարչէ նկատել, որ առածանինպայմանականորեն կարելիէ բաժանելերեք խմբի՝ ըստ գործառականառավելագույնօգտակարության:

Առաջինխումբըշահեկան է գործածելգլխավորապեսայս կամ այն երնույթը նկարագրելիս՝«ճրագն իրատակինլիս չի տա», «Լիքը թվանքից մի մարդ ա վախում, դարդակից`՝էրկուսը», «Անունը կա ամանումըչկա», «էշ կերել է, էշ մեծացել», «Ամեն պսպղացող ոսկի չէ», «Գողն իրա շվաքիցըհուշտ կըլնի»: Երկրորդ խումբը գերադասելի է որնէ երնույթ, իրավիճակ, արարք ցայտունգնահատելիս՝«Օձին վրա թքնե, օձը կը սատկի», «Ով հարս, դու հարսնքուր»,«Աշխարհնարոտ, մենք մեջը կարոտ», «Օձ ընկնի ձեռը կը խուզե», «Ինքն իրան վեր ընկնողը լաց չի լինի», «Գոպոպնինքն ա հոտած, հենց գիտե թե բունն է հոտած», «Զոռն էշին չի հաղթում,դառնումփալանն ա թակում»: Վերջապես,գործնական բացառիկ արժեք ունեն այն ասացվածքներնու առածները,որոնք գերազանցապեսն անմիջականորեն հորդորող,ամոքիչ, խրատող,գոտեպնդող,մխիթարող,ուղղորդող դեր են խաղում՝ «Իշու քացուց չեն խռովի», «Լվի համար կարպետըչեն էրի», «Արինըարնովչեն լվանա», «Ով որ կըսե ուզածը, կը լսե չուզածը», «Գաս կալս, իմանասհալս», «Համբերե, որ համ բերե», «Վարդսիրողը փուշն էլ կը սիրի», «Աղբըքանի իրար տաս հոտը կըլնի», «Մինչն դուռը չթակես, բաց անող չի ըլնի», «Կրակի վրա եղ չեն լցնի»:

Առածանինկարող ենք տարբերակել մեկ այլ հիմքով: Կան համընդհանրական (ունիվերսալ) ասացվածքներու առածներ, որ `

կիրառելիեն բոլոր հանգամանքներում: Դրանքանվերապահ,հրամայականբնույթ ունեն, այսինքն՝որնէ բացառություն,այլընտրանք չեն նախատեսում՝«Ինչքան որ գիտուն ըլնես, չիմացածդմի անգետից հարցրու», «Առյուծըառյուծ է՝ էգ լինի, թե որձ», «Սոխիանուշը չի լինի», «Օձի սեն էլ անիծվի, սպիտակնէլ», «Մեմ կարգվողը փոշմանէղիլ է, մեմ չը կարգվողը»,«Վռազողինտղա չի ըլնի»: Մյուս տեսակը վերաբերում է առանձին իրավիճակներին, դրանց բնորոշ է այն, որ գրեթեմիշտ առաջարկվումէ այլընտրանք. ժողովրդականիմաստություննարձանագրելէ այն ճշմարտությունը, որ այս կամ այն խրատը,խորհուրդը, պատգամը կատարելիս հույժ կարնոր է հաշվի առնել իրավիճակիառանձնահատկությունները, առկա հանգամանքները,զանազան պարագաները:Ահա թե ու ինչու, այդ կերպ առաջացած իրադրայինասացվածքներին առածներինբնորոշ են ներհակ լուծումները: Դիցուք՝ «Խենթի հետ խենթչեն ըլլար» խորհուրդը,սակայն դրա կողքին՝ «Խոտորնակին՝ խոտորնակ»: Նույն կերպ՝ «Խոսքով փլավ չի եփվիլ» ն «Ըսելն ու ընելը իրարու աղբեր են», «Բերնեբերան՝ հազար բերան» ն «Բամ-

բասանք չէ՝ բանն ասանկ է», «Համբերե, որ համ բերե» ն «Մինչն առուն ջուր կը գա, գորտի աչքը դուրս կգա»: Հատկապես այս տեսակը գործադրելիս հարկավոր է նկատի ունենալ, որ արտաքուստ հակընդդեմլուծումների տարբերությունը է, այսինքն՝ ոչ թե կա՛մ կա՛մ, այլ սոսկ ձնական-տրամաբանական ն՛ ն: Օրինակ,ճիշտ է ն՛ այն, որ «Գեղ կանգնի,գերանկը կոտրի», ե՛ դրա հակադիրդատողությունը՝ «Շատվոր՝ շնվոր»: Իրոք, մարդկանց որոշակի հանրույթի գործունեությանառումով միմյանց հակասող դատողություններնիրականումլրացնում են մեկմեկու. -

-

եթե չլինի գեղը գերան անհրաժեշտ կազմակերպվածությունը կոտրելու, այսինքն`համախմբվածության զորությունըդրսնորելու փոխարեն,իսկապեսկվերածվիմի անգործունյաքաոսի: Տպավորիչու ներգործունեն այն ասացվածքներնու առածները, որոնք խարսխվածեն անսովորզուգորդության,անակնկալհամեմատության, արտառոց, արտաքուստ նույնիսկ սխալ թվացող (պարադոքսային) եզրակացությանվրա: Դրանք, խախտելով ձնական տրամաբանությանպահանջները, դրանով իսկ ավելի ցայտուն են ներկայացնումասելիքը, սաստկացնումեն բնութագրվող երնույթի այս կամ այն հատկանիշիընկալումը. «Մեկ կա՝ հազար արժե, հազար կա՝ մեկ չարժե», «Վռազեր ես, հետ մնացեր ես», «Հազար կը մեռնի՝մեկ չի շվարի, մեկ կը մեռնի՝հազարկը շվարի», «Մեկը հազարի անունն է կոտրել», «Գնա մեռի, արի սիրեմ», մեկ աչքը բավ է, առնողինհազարն «ՕԾախողին ալքիչ է»: Նույն անակնկալ, անսպասելիեզրահանգումն է ընկած այն ասացվածքների ու առածների հիմքում, որոնք կազմված են հակադրությանսկզբունքով.ստեղծվածհակապատկերը ասելիքի խորհուրդն ավելի ընկալելի ու ներգործուն է դարձնում. «Աղքատը հացի է կարոտ, հարուստը՝ ամեն բանի», «Մեծ բրդուճ կեր, մեծ մի խոսի», «Գեշ ապուրը մեծ գդալով կուտեն», «Սն սիրտ, սպիտակ ատամ», «Մեկ ծաղկից օձը թույն է շինում, մեղուն՝ մեղր»: Թեպետ քանակով ոչ շատ, սակայն ներազդեցությանուժով

անգերազանցելիեն տարասության միջոցով (նվազագույնհնչյու«Ըսե ջան, նափոխությամբ)գոյացող բառախաղասացվածքները. լսե ջան», «Առաջ հաց, հետո հարց», «Համ,կը նեղա, համ կը դեղա», «Ցեցըծառեն՝ ցեցըծառին»,«Փարեն փրկեչարեն»:

Կարողենք ուրվագծելառածանու կարգավորիչներուժիգործադրմանհիմնականասպարեզները: Այսպես, հայաստանյանհասարակությանարդի անցումային փուլում մարդկանց եռանդի,խանդավառության նախաձեռնության, դրսնորմանն ուղղված նախկին կարգախոսներըիմաստազրկվել |67

դրանքայժմ հնչում են վերացականու վերամբարձ,չեն կարող ունենալ բարոյահոգեբանական որնէ ներգործություն:Եթե նախկինում հանդուրժելիէր «Փառք աշխատանքին»անհասցե կոչը, քանի որ առավելապեսգաղափարախոսական գործառույթ էր կատարում, ապա այժմ այլ գաղափարպիտիշեշտադրվի:Ասենք՝հարկավոր է աշխատելլավ ապրելու համար, գործ անել, որովհետնգործ պիտի արվի ն գործը շնորհքով պիտի արվի, մերժելի է ծույլ ու անգործունյա լինելը ն այլն. «Ես աղա, դու աղա, բա մեր աղունն ո՞վաղա», «Հեչ բան չընելեն, հեչ բան ընելը լավ է», «Ով ալարի,ո՛չ դալարի», «Պար մտնողը պիտի շորորա», «Երկաթը տաք-տաք կը ծեծեն», «Աղքատինգեղը քցա, թե չապրի՝ գետըքցա»: Բարոյահոգեբանականմեծ ներուժով են օժտված այն ասացվածքներն ու առածները,որ առնչվում են շուկայականհարաբերություններին, ձեռներեցությանու գործարարության մեջ չափ ու սահմանի պահպանմանը,մասնագիտականպարտքի ու պարտականության ըմբռնմանը,գործարար ու մարդկային փոխհարաբերու«Առ ու տուր են ասել, ոչ թե առ ու թյունների ներդաշնակմանը. կուլ», «Գետինենոսկի էլ գտնես՝ համրե ու էնպեսառ», «էն քարը մի վեր ունի, որին ուժդ չի պատում», «Ընենց արա, որ ո՛չ խորովածն էրվի, ո՛չ շամփուրը», «Թանկից էժանը չկա», «Մին մի տա, էրկու կուզի», «Պարտքը՝տալով, մեղքը՝լալով»: Գործադրմանլայն ասպարեզ ունեն արդարությաննառնչվող ասացվածքներնու առածները.դրանցառատությունըհայոց առածանու կազմում վկայություննէ այն բանի,թե որքա՛ն են կարնորում հայ մարդիկ արդար, պատշաճ, համարժեք վարվելակերպը, որհանքա՞ն խորնէ նրանց հավատըարդարացիվարձահատուցման դեպ, որքա՞ն կտրուկ են մերժել անարդարությանդրսնորումները՝ «Ինչ որ ցանես, էն էլ կը հնձես», «Ինչ որ անես, առաջդ կը գա», «Հալալ մազը չի կտրվի, հարամ գերանը կը կոտրվի», «Ով ինչ անի՝ իրեն կանի», «Աստվածհալալին կտա, հարամինկը տանի», «Գոմշու կոտոշ՝ գոմշու փոր», «Ուրիշին քարոզ, իրեն լոլոզ», «Տաշած քարը գետնին չի մնա», «Անուշ հոտը վարդիցկուզեն, մարդկությունը մարդիցկուզեն»: Ամեն ոք, ինչ էլ որ աշխատի,ինչ զբաղմունքէլ որ ունենա, միշտ գործ ունի մարդկանցհետ: Իսկ մանկավարժի,դատավորի, բժշկի, կառավարչի,վաճառողի,տարբերմակարդակիպաշտոնյաների առօրյա զբաղվածությանառյուծի բաժինըմիջանձնայինհաղորդակցմաննէ՝ դրա երեք հիմնականգործառույթներով՝տեդեկատվական(կոմունիկատիվ), ընկալման(պերցեպտիվ)ն փոխազդեԱհա ն բազում ասացվածքներու առածցության(ինտերակտիվ): են.

ներ, որպես հոգեբանականնուրբ դիտողություններ,կարող են օգ-

քննիչին, քաղաքականգործչին, նել գործարարին,մանկավարժին, կազմակերպությանղեկավարին«կարդալու» դիմացինիվարքագիծը՝ արտաքինդրսնորումներիստույգ վերծանմամբթափանցելու նրա ներաշխարհը.«Անառակ կնգա գլխին քառսուն լաչակ կա», «Գող, սիրտըդող», «Հաչան շունը մարդչի կծի», «Ինչքան որ գետէ», «Նեղն ընկածկատուն ասնի երեսնէ, էնքան էլ գետնի տակն լան կը դառնա»,«Մանր տրեխով,մեծ ռեխով», «Իշու քացուց չեն խռովի»,«Շան կաղալունչեն հավատա», «Անամոթմարդիերեսին թքեցին, ասեց` անձրն ա գալիս», «Մկան համար կատվիցը մենձ գազան չկա»: Ըստ այդմ` ամեն ոք կարող է ճշգրտել իր ասածն ու լսածը, միջանձնային փոխազդեցության հիմքերը. համագործակցության հնարավորությունները, խուսափել սխալ գնահատականներից, հապշտապ որոշումներից, անհարկի բախումներից:Միաժամանակ՝ անսալով ասացվածքների ն առածների խորհրդին`ամեն մարդ հնարավորությունէ ստանում հստակու հավաստիտարբերակելու էականըերնութականից,կարնորը՝ածանցյալից:Դրանքհորդորում են պատշաճխոսել ն պատշաճ լռել, օգնում են ինչպես հարկն է ունկնդրելու միմյանց, հնարավորություն են տալիս որսալու զրուցակցի ասածի մեջ նան չասածի երանգը, ուղղակիորեն ասվածիմեջ՝ ակնարկիձնովսպրդածը: ու ասացվածքները Առածներն ներազդեցության(իբրն վարքականոն ընդօրինակման՝կատարմանպարտադրանքի)տարբեր ուժ ունեն: Ըստ այդմ հնարավոր է դրանք դասդասել (որոշ պայմանականությամբ)երեք խմբի, ինչը դյուրացնում է դրանցնպատակային ընկալումը, ուստի` բարձրացնումգործադրման արդյունավետությունը: Առաջինխումբը(«հրամայականներ»)անվերապահպահանջկանոններնեն, ենթադրումեն անշեղ կատարումվ̀արվելակերպի պարտադրանքի կամ արգելանքիտեսքով:Այստեղտիրապետողը երրորդգործառույթնէ ն բացակայումէ վարքագծայինայլընտրանՔը՝ պարզապեսհարկավորէ ենթարկվել առածանու պահանջին: Այսպես՝բոլոր հանգամանքներում կիրառելիեն` «Վռազողինտղա չի ըլնի», «Օձի սնն էլ անիծվի,սպիտակնէլ», «Պար մտնողըպտի շորորա», «Գեշ կեր, գեշ մի՛ ըսեր» ն այլն: Երկրորդ խմբի առածներն ու ասացվածքները («կանխադրույթներ») բնդլթագրվում են առաջիններիհամեմատ նվազ պարտադրողականությամբդ̀արձյալ երկու ուղղվածությամբ` դրական (վարվեցողության հանձնարարականհանձնարարելի,դրվատելի

վարք) ն բացասական(կանխազգուշացումմերժելի, վնասակար քայլի մասին): Տիրապետողըերկրորդ գործառույթնէ, այսինքն՝ գնահատված է այս կամ այն երնույթը, սակայն հանձնարարվող վարվելակերպը բնավ անվերապահ չէ Օրինակ` իրավիճակի առանձնահատկություններով պայմանավորվածգ̀ործում է կա՛մ «Համբերե, որ համ բերե» կանոնը,կա՛մ դրա հակառակը՝«Մինչն առուն ջուր կը գա, գորտի աչքը դուրս կգա»: Նույն կերպ, առկա պայմաններնեն որոշում ինչպես վարվել` ըստ «Խենթի հետ խենթ չեն ըլլա» հանդուրժողությանոգո՞վ, թե՞ «Խոտորնակին՝խոտորնակ» հատուցմամբ: Երրորդ խումբը («հորդորներ») հորդոր-ցանկություններնեն, առավել մեղմ, քան նախորդները.դրանք արձանագրում,նկարաԳրում են տվյալ երնույթը,հուշում են առկա իրադրությանմեջ ցանկալի վարքագիծը կամ տեղեկացնումանցանկալիիմասին՝ առանց որնէ անմիջականպարտադրանքի: Երկրորդ ն երրորդ խմբի առածներն ու ասացվածքներըիրադրային բնույթի են, ոչ միայն ենթադրում են իրականայլընտրանք, այլն ենթադրումեն անձի կողմից սեփականվարվելակերպի,այս կամ այն քայլն անելիս որոշակիընտրություն կատարելու հանգամանքը: Ընդ որում, իբրե վարքականոն գործադրելիս պիտի հաշվի առնել առածներիու ասացվածքներիփիլիսոփայությանմատուցման ձների բազմազանությունը: Այսպես,դրվատականգնահատալինել ոչ միայն կանն ու դրվատելիվարքը կարող են ձենակերպված ուղղակի խորհրդիտեսքով(«Համբերե, որ համ բերե», «Մեկ խոսե՛, տասը լսե՛»), այլն սխալիցխուսափելու զգուշացման(«Շան կաղալուն չեն հավատա», «Ջուրը չտեսած չեն բոբիկնա»): Իսկ անցանկալի, մերժելի երնույթն ու վարքագիծը,թեն նույնպես շարադրվում են պարզորոշ արգելքի ձնով («Վազող ձիու գլխին չեն զարկի», «Գեշ կեր, գեշ մի՛ ըսեր»), սակայն ավելի հաճախ հանդիպում են ակնարկության,թերասացության,բառախաղի տեսքով («Որտեղ զուռնա, դու պար բռնա», «Թամբալի համար օխտը կիրակի», «Շատ անուշ է, տակըփուշ է»):

Վրամայականներ

Ինքնօգնության հավատամքը «Ուրիշի պարանով հորը մի մտնի», «Կեր քու փորձուկ թան, մի ուտի ուրիշի անփորձմածուն», «Ուրիշի հացով փոր չի կշտանա», «էշը ցեխումը մնաց` տիրոջից ուժովը չը կար, որ հանի», «Մարդ ինչ որ իր ձեռով կանի, աշխարհ չի անի», «Քու ձեռը տար, քու սիրտըբռնի», «Ուրիշի գդալով փլավ ուտողի բերան կիրիցի», «Քու մի կովը լավ ա, քանց հարնանիդ »

«Հազար կնիկ հավաքվեն,ցավը ծննդկանիննա», «Ընկերիդ խոսքին հավատա, էլի պինդ կաց քո բանին», «Ամեն մարդ իրենկարպետըջրեն ինքը պիտի հանե»: «Գեղ կանգնի, գերան կը Հավաքականզորությանգիտակցումը՝ կոտրի», «Երկու մուկ՝ կը խեղդեն մեկ կատու», «Ձեռքը ձեռք է լվանում, երկու ձեռքը՝ երես», «Մի ձեռը ծափ չի տա», «Մեճկ-մեճկի վուր տանք, սար կու շուռ տանք», «Լավ է գեղով գերի երթալ, քան մենը մեծ հարսնիք երթալ», «ՎԶավքըթնով կը թռչի, մարդը՝ տասը»,

«

բարեկամով», «Ամեն հավք հետ ուր երամին», «Ընկերովի մահը հարսանիքա»: . «Ես աղա, դու աղա, բա մեր աղունն Աշխատասիրության քարոզը՝ հանե սրտի գամը», «Հեչ բան չընելեն, հեչ ո՞վ աղա», «Բանը կը բան ընելը լավ է», «Բանը արնի շողով, քունը աստղերիցողով», «Բանըէգուցվամնաց,իմացի՝կորավգնաց», «Բանը հնանա, տերը շնանա», «Բանը որ չվերցնես տասը մատով, կը մնա տասը է. նստեցիր՝կերթա,իչար՝ կկայնի», տարով»,«Գործըիշու պես բան «Պար մտնողը պտիշորորա», «Աղքատինգեղը քցա, թե չապրեց՝ գետը քցա»: Սարդկային հարաբերություններում փոխադարձությանապահովումը «Անուշ հոտը վարդից կուզեն, մարդկությունը մարդից կու: զեն», «Ինչ որ ըսես, էն կը լսես», «Ո՛չ մարդանման, ո՛չ մարդահավան», «Ըսե ջան, լսե ջան», «Ով ինչ անի՝ իրեն կանի», «Չնմանի՝ չխնամի»,«Անողաց՝գտնողաց»,«Ուրիշի համար փոս փորողը,ինքը կընկնի մեջը», «Ընենց ծիծաղա, որ ես էլ ծիծաղեմ»,«Ես ագռավին հավանեցի,ագռավն ինձ չհավանեց», «Պատվե, որ պատվըվիս»: Չատուցման համարժեքությունը«Խոտորնակին՝ խոտորնակ», «Շան գլուխ, շան փոր»,«Շանըշնով խեղդելկտան», «Սիլեներեսի կեորակը զարկեն», «Պարտքը տալով, մեղքը լալով», «Անողինչի մնա», «Ջրի բերած,ջրի տարած», «Բանն ո՛վ անի՝ ես ու դու, հացն ո՛վ ուտի՝ ես ու դու», «Լվի համարկարպետըչեն էրի», «Խենթի հետ խենթ չեն ըլլար», «Իշու քացուց չեն խռովի», «Գողությունը չունի թողություն», «էծը իրա ոտիցը կախ կտան, ոչխարը իրա», «Օձի սնն էլ անիծվի,սպիտակնէլ»: . Ըստ արժանվույնգնահատումը,արժանապատվության ճումը՝«Անգինքարը ցեխումնէլ գին ունի», «Արդարեղըջուրի տակ չի մնալ», «Լավ ա անուն բարի, քան գանձ աշխարհի», «Ծակ ասեղը գետնինչի մնա», «Ուղտըոր սատկի,կաշին մի իշաբեռ ա», «Մեկ կա հազար արժե, հազար կա մեկ չարժե», «Մեկը հազարի անունն է կոտրել», «Թող ասեն գեշ ա, թող չասեն էշ ա», «Գեշ կեր, »

«

պահպա

գեշ մի՛ ըսեր», «Գիտունի հետ քար քաշի, անգետի հետ փլավ մի ուտի», «Աստված սարը տեսնի, ձունը կը դնե», «Լավ է մարդու աչքը դուրս գա, քան՝ անունը»: Զսպվաժությանպահանջը՝«Քիչեն որ չը կշտանաս,շատեն չես կշտանա», «Խոսքը քանի բերանդ է՝ քուկդ է, բերնեդ էլավ՝ քուկդ չէ», «Աչքը կշտանալ չունի», «Մեկ ոչխարենէրկու մորթի չի էլլե», «Տանձն ինձ, խնձորն ինձ, սերկնիլն էլ սիրտս կուզի», «Արծաթը աղի ճուր ա, հիշքան խմես կը ծրավես», «Շատ ուտելը, քիչ ուտելուց էլ կը քցի», «Օձ ընկնիձեռը կը խուզի», «Աղքատըհացի է կարոտ, հարուստը`ամեն բանի», «Շատի ետնից ընկնողը քիչն էլ կը կորցնե»: Շրախտագիտության արժեքավորումը,ապերախտությանմերժումը «Վավն որ հավ ա, որ ջուր խմա, աստված կիշկա», «Ինչ աղբրից մարդ ջուր խմի, էն աղբրին քար չի քցի», «Շունը կերած տեղը հաչե կու», «Ուտող՝ ուրացող», «Սառած օձը առաջ տաքացնողին կը խածե», «Իրանց տանը կուտ են ուտում, խալխի տանը ձու ածում», «Որին աչքս ըսի, աչքս հանեց», «Գոքիդ նստեմ, միրուքդ փետեմ», «Գնա մեռի, արի սիրեմ», «Մեր դռանը կուտի, ուրիշի դռանըկը հաչի», «Վացը ծնկանը,աչքը կնկանը»: Օտարամոլության մերժումը «Չառավ իր գեղի գեշը, առավ օտարի էշը», «Իր ծառը ծարավ թողել, ուրիշինն է ջրում», «Իր տանը կրակ, ուրիշին ճրագ», «Իրեն համար ժամ չի անի, ուրիշի համար պատարագ կանի», «Արն ես, ամա ուրիշին լուս կիտաս», «Զանգակի ձենը հեռվից անուշ կը գա», «Յարնանի հավը հարնանի աչքին չաղ կերնա», «Գեղեն չեն առնե թե պագածէ, դըրսեն կառնեն, օր կեսն ալ տարած է», «Վացըտաշտիցդ վե կալ, ընկերը գեղիցդ»: «Ով ալարի, ոչ դալարի», «Ծույլ ու կոթի, ծուլության.մերժումը՝ փորն անոթի», «Օուլութեն չը գտնի արքայութեն», «Ալարողի ապրանքը լաց կլինի», «Անբանըհաց ուտելիս առողջ է, բանելիս՝հիվանդ», «Թամբալի համարօխտը կիրակի», «Ուտելուս չորս ձեռնանի կը դառնա,անելուս՝ կը չոնթանա»: մերժումը «Վռազողին տղա չի ըլնի», Շտապողականության հետ ես, «Վռազեր մնացերես», «Շատ շտապողը էրկու անգամկը նստի», «Ձուկը ծովի մեջ գին չունի», «Չվաստակածփողը չեն հաշվի», «Արջը չը զարկած՝փոստը մի ծախեր», «Շատ վռազողի գործը խափանէ», «Չծնած էրեխինշոր մի կարի»: Չարակամության, նախանձիմերժումը՝ «Կատվին ասին աղբդ դեղ է, խորունկ թաղեց», «Ոչ ինձի կով մը, ո՛չ դրացինիս էրկու կով», «Օձի վրա թքնե, օձը կը սատկի», «Մեկի աչքն ա դուս եկեր, »

»

.

»

»

»

մեկելն ըսավ՝տուր, տանեմ կատվիս»,«Արն ըլլի, մարդու վրա չի ցաթեր», «Բարե տվողին էշը կսատկի», «Լավ ծառը՝ լավ է փիս «Ագռավի մարդիցը»,«Օձը որ օձ ա, մարդի ջուր խմելիսչի տեսած սերմըչի կանանչի»:

խեթի»,

Կանխադրույթներ Անձի վարքի ե դրդապատճառիփոխպայմանավորվածության բացահայտումը՝ «Սոված կատվիձեռիցը մուկը չի պրծնի», «Ջաղացը կորցրելա, չախչախինա ման գալի», «Սրտիուզածը սիրուն մանր կը բրթի», «Քոռն ի՞նչկուզի, երկու կըլնի», «Կուշտը սովվածին »

«Զոռն էշին չի հաղթում, դառնում փալանն ա թակում», «Պտղատու ծառին քար գցող շատ կըլինի»,«Եզ կա լեզվով կ'էրթա, եզ կա չիպղով», «Սրտով քարի վրա էլ որ գնաս, կը կանանչի», «Շանը որ զոռով որսի տանեն, շուռ կգա տիրոջըկկծի»:

աչք»,

հիմնադրույթը՝ Բնածին հատկությունների անփոփոյխելիության «Կարմիր կովը իր կաշին չի փոխի», «Ծուռ փետը տաշելով չի շտկվի». «Կաթի հետ մտածը հոգու հետ դուրս կը գա», «Իշի քուռակըվերջն էշ կը դառնա»,«Շնեն շուն կլնի», «Սոխիանուշը չի լինի», «Խելքը բնովի է, ոչ թե գնովի», «Օձն իրան շապիկը կը փոխե,բնությունըչի փոխե»: Արդյունավետ գործելակերպի հանձնարարականներ՝ «Վարդը քաղի, փուշը կրակի», «Տախտակի գյորա մեխ կը զարնեն», «Դանակը կովի կուշտը կը տանին, կովը դանկի կուշտը չեն տանի», «Ցամքած աղբյուրիցջուր չեն ուզի», «Շատվորովգործ արա, քչվորով հաց կեր», «Երկաթըտաք-տաք կը ծեծեն», «տերը աշնանը կը հաշվին», «էշի բեռը քանի ծանր ըլնի՝ շուտ-շուտ կէթա», «Ոտդ կարպետովդմին արա», «Քիչ բարձի,շուտ դարձի»: Անծրվարքի ինքնարդարացումը՝«Բակը ծուռ է, կովը կաթ չի տա», «Ինքն իրան վեր ընկնողըլաց չի լինի», «Քար չես քցե, օր թնեդցավի», «Արտըխախուտ,մհանեն կարկուտ», «Անառակկնգա. գլխինհարիրլաչակ կա», «Հոպոպնինքն է հոտած, հենց գիտե թե բունն է հոտած», «Կատվի դունչը մսին չհասավ, ասաց` էսօր ուրբաթ է», «Կորած պարանըէրկանկըլլի»: Ունկնդրմանկարնորությունն «Մեկ խոսե, լսե», «էրկու լսե՛, մեկ խոսի»,«Մին կը խոսեն,մին էլ կը լսեն», «Ասողինլսող է պետք», «Ծուռ նստինք,շիտակ խոսինք», «Խոսքն ասելու համար, է, անկաճը լսելու», «Դու ասա՝ ես լսեմ, ես ասեմ` դու լսի», «Ես գանձ կըսեմ, նա տանձ կը հասկանա»: Պատշաճությանպահպանումը`«Վարը նստած, վեր մի՛ խոսիր», «Հանաքըդանակկդառնա»,«Առանցմսուրքի ձի չեն առնի», «էշը »

.

»

տասը

.

.

ախոռը չը մտած՝ տերը առաջ չի անցնիր», «Շատ մի՛ սիրիլ ատել կա, շատ մի՛ ատիլսիրիլ կա», «Հավը ղազիհավկիթածե, կը պատռի», «Ոտդկարպետովդմին արա», «Ավազիվրեն տուն չեն շինիլ», «Ջուրը մի տեղ որ շատ մնա՝ կը հոտի», «Ծանդր տեղդ մի թեթնացիր»: Ընտանեվարության սկզբունքները` «Տղամարդը որ կա դրսի պատ է, կնիկ որ կա ներսի պատ է», «Առյուծը առյուծ է՝ էգ լինի, թե որձ», «Աղեկ կին, չունի գին», «Մայրը տես, աղջիկն առ», «Մոր գովածը թո՛ղ ու փախի, դըրկըցինգովածը առ ու փախի», «Սրտի սիրած, աստծու օրհնած», «Մեծի ասած, պստիկի լսած», «Տան մենձի մե աչքը քոռ պտիեղնի, մե ականջնէլ խուլ», «Կնիկ՝ կը շինե տնիկ», «Խոսքը մեծին, ջուրը պուճուրին»: Չամբերատարության դրվատանքը,անհամբերությանմերժումը՝ «Կաթիլը քար է ծակում», «Վամբերե,որ համ բերե», «Վանդարտ գնացող շուտ կերթա»,«Կամաց-կամացբամպակըկ'ըլլի մանած», «Առաջ կեր, վերջը գոհացիր», «Ուշ կենե, պուպուշ կենե», «Ջուրը չտեսած չեն բոբիկնա»: /Սեչամիտեսականությանդրվատումը,եսամոլության մերժումը՝ «Ուրիշի համար լացողը իրեն աչքերեն կը զրկվի», «Սիրտը սուփրա չի, որ ամեն մարդի առաջ բաց անես», «Փլավ ուտելը լավ ա, համա մի օր մեր տանը, մի օր ձեր տանը», «Առաջ մորթուս, ետն որդուս», «Կատվի մուկ բռնելը՝ իր փորի համար է», «Իմ ու քուն՝ տուն է քանդում»: » /Սոհեմությանինորհուրդը՝«Տասը չափի, մեկ կտրի», «Պստիկից սկսե, որ մենծին հասնես», «Ինչքան որ գիտուն ըլնես, չիմացածդ մի անգետիցհարցրու», «Քիչ խոսա, շատ լսի», «Խի՛ լողամ, որ խի՛ դողամ», «Օձի գլուխը որ ցավի, կերթաճամբի մեջտեղըվեր կընկնի», «էն քարը մի՛ վեր ունի, որին ուժդ չի պատում», «Բզի գլխին բռունցքով տալ չի ըլնի»: . Զգուշավորությանխորհուրդը` «Ամեն բարնտվողի բարիկամչեն ասիլ», «Պառկած շանը քար չեն գցիլ», «Աստված ազատի լվի բռունցքից», «Շան հետ ընկերացիր,փետըձեռիցդ մի գցիր», «Շան հետ ջվալ չեն մտնի», «Երկու աչքիդ մեկինմի՛ հավատալ»,«Հորթը որ կովի առաջնընկնի՝ գելը կը տանի», «Շան կաղալունչեն հավատա», «Ձուկը թոռով են որսում, մարդը՝խոսքով»: Ինքն իրեն վնասելուց զերծ մնալու նախազգուշացումը`«Թունդ քացախը իրա ամանըկը ճաքացնի», «Աղբը քանի իրար տաս՝ հոտը կելնե», «Բարկությամբելնողը վնասովկնստի», «Երկար լեզուն կարճ կընե կյանքը», «Պուտկի եռը ուր վրեն կը թափի», «Կատվին ինչքան ձեռք տաս՝ չանչ կգցի», «Զոռով փեշդ գոմշի պոզին ես »

»

»

.

Է74

քցում», «Բարկացկոտմարդը շուտ կծերանա», «Տկլոր լաշին կատու շլակելն էր պակաս»,«Բարդինկռացնես,քեզ վրա կընկնի»: մերժելի նմուշներ՝ «Մլավան կատուն մուկ չի գործելակերպի բռնի», «Մի ձեռքով երկու ձմերուկ չի բռնվի», «Թե տերը ես եմ, բակլան խաշած եմ ցանում», «Վազող ձիու գլխին չեն զարկի», «Մեծ-մեծ խոսելով փլավ չի եփվի, յուղ ու բրինձ է հարկավոր», «Հաց դնեմ հասի, բան դնեմ փախի», «Կաղ էշով քարվան կը խառնվի». «Թողել է բաց դուռը, դեմ առել փակած դռանը», «Գառը գիլին պահ տվին», «Մուկը ծակը չէր կարըմ մտնել, ցախավելն էլ պոչից կապեցին», «Ուղտին գդալով չեն ջրի», «ճաշն ուտելուց հետո ձեռին ջուր չեն ածիլ», «էփած ապրինջուր չեն ածի»: » մերժումը՝ «Կարգը վերացավ, հարգն Անկազմակերպվածության էլ վերացավ», «Շատվոր՝շնվոր», «Գերանը ձեռքից բաց է թողել, մազն է բռնում», «Շունը տիրոջը չի ճանաչում», «էսօրվա ուշը՝ էքուցվա փուշն է», «էշը եզան հետ լծիլ չեն», «Մեկ տուն էրկու տանտկինէլնի, տախտնանավել կը մնա», «Մինձնիր տիղն ունե, պստիկն՝իր տիղը», «Կուվըհորթին, հորթը կովին, գլուխը ցավի նախրարածին»,«Բերդն իր միջից կը քանդվի», «Օխտը հարսի էփածփափենաղիկըլի»: Պարծենկոտության մերժումը «Ագռավն ասեց իր ճուտին՝ մեռնիմ քու սիպտակ տոտին», «էշն իր զռալուն վրա մայիլ կըլլի», «Մանր տրեխով մեծ ռեխով», «Հավ չելած՝ թառ ա թռնըմ», «Ձնել չի գիտեր,մկրատըձեռքեն չի ձգեր», «Շունը պառկերէ սելին հովը, գիտեիր հովն է», «Քիթը տնկեր, կփչա ամպեր»,«Ինձանիցէլե, ինձ լող ա սորվացնում», «Պուճուր մարդիկ մեծ երազ կը տենան», «Բանն արա, հետո պարծեցիր»: » Անսկզբունքայնությանմերժումը՝ «Ով հարս, դու հարսնքուր», «Չեմ ուզում, ջեբս գցի», «Որտեղզուռնա, դու պար բռնա», «Ում սելին որ կը նստի, նրա հոռովելըկը կանչա», «Անպոչ գդալի պես ամեն աման կը խառնե», «Գելի հետ գառն ա ուտում, տիրոջ հետ վա՛յվլուկանում», «Վա՛մ տաք ա փչում, հա՛մ պաղ»: » Դատարկայխոսության մերժումը, երկարաբանությանարգելքը՝ «Ինքը պզտիկ՝ լեզուն մեծ», «Լեզուն օսկոռ չունի», «Գլուխը դատարկ մարդու լեզուն էրկեն կըլլի», «Լեզուն լագ-լագ, գլուխը ծակծակ», «Լեզվիդ լեգու չի հասի, ականջիդ խոսք», «Թոկի երկարնա լավը, խոսքի կարճը», «Փարեմ տվինք խոսեցուցինք,էրկուսը կուտանք՝ ձեն չի կտրե», «Բերանըքառասուն լիտր անլվա բուրդ չի բռներ», «Լեզվիդ չափ ու չվան դիր», «Անողըպրծավ,ասողը՝ոչ»: »

»

Հորդորներ էությունն երնույթը տարբերակելու հորդորը՝ «Ամեն կլոր «Ամեն սն հագնողտերտերչէ», «Անառակկնկանըլչախնձորչի», կավը խափվեսոչ», «Սն հավը ճերմակ հավկիթ կածե», «Ոսկին մանդր ա, գինը ծանդր ա», «Շորորս հին ա, խոսքս անգին ա», «Ինչքան որ գետնի երեսն է, էնքան էլ գետնի տակն է», «Մեռնեմ գոմշի լեն ճակատին», «Մեծ քար վերցնողըզարկելու նպատակ չունի»: . Անձիարտաքինիու ներքինիանհամապատասխամնությունը՝ «Բոյը երկար, խելքը՝ կարճ», «Երեսանց հայելի, տակնանցածելի», «Լեզուն մեղր, սիրտըլեղի», «Անունըկա, ամանումըչկա», «Գդակը մեծ, տակը դատարկ»,«Դրսից հուրի փերի, ներսից փտածգարի», «Բոյին եմ մտիկ անըմ խելքս ա գնըմ, խելքին եմ մտիկ անըմ՝ զահլես ա գնըմ», «Ուղտը նիլե, կուզեկուզ ա ման գալի», «Շատ անուշ է, տակը փուշ է», «Քյաչալ գլխին` ոսկե սանր», «Թուփն աղեկ,պտուղ չկա», Դեմացինիարտաքինվարքիմիջոցովնրա ներքինըհասկանալու խորհուրդը՝«Կաթից բերանն էրվել է, մածունը փչելով է ուտում», «Հաչան շունը մարդ չի կծի», «Գող՝ սիրտը դող», «Անհունար մարդու լեզուն երկան կըլնի», «Ատամներըթափածշունը պպզած կհաչա», «Արջն իր ահուն կըգոռա», «Բորոտ չես նե՝ մի քերվիր», «Քոսոտ էծը աղբրի ակիցը ջուր կը խմի», «Գեշ ապուրը մեծ գդալով կուտեն», «Գողը կուզեկուզ ման կգա»: Պատշաճխոսքի հանձնարարականը՝ «Քաղցրլեզուն օձը ծակիցը կը հանի», «Լեզվի պարտքը խեր խոսելն ա», «Ընենց սուտ ասա, որ ճիշտը կողքին պըպզի», «Տեղդ նեղ լինի, լեզուդ մեղր արա», «Քաղցր լեզուն հազար սրի ջուղաբ կը տա», «Հենց խոսք կա, որ մի փութ մեղրով չի ուտվի», «Շիտակ խոսքը հանաքով կասեն», «Ղազարխոսքին՝մեկ խոսք, հազար ճնճղան՝ մեկ քար»: Չ/ուրասիրության կարգը`«Առաջհաց, հետո հարց», «Հաց դրած, բանն անիծած»,«Ցորեն հաց չունես, ցորնի լեզու ունեցիր», «Սոխ ու հաց, սիրտդբաց», «Լեզուն մեկ կը խոսա,հացն երկուս», «Հյուր պատվողն ու անպատվողը տան տիկինն ա», «Կուշտ նստանք, անոթիկայնանք»,«Հացի կտրածըթուրը չի կտրի»: «ԱմառվափուԽելամիտ տնտեսավարմանհանձնարարականը` շը՝ ձմեռվանուշը», «Թանկիցէժանըչկա», «Առ ու տուր են ասել, ոչ թե՝ առ ու կուլ», «Պարտքը կրակեշապիկ է», «Բանը օրվան, հոգը տարվան»,«Գետինենոսկի էլ գտնես՝ համրե ու էնպեսառ»: »

ու

.

»

»

»

Անելանելի իրավիճակների բնութագրումը՝ «Ասիլն էլ ցավ է, չասիլն էլ», «Վեր թքեմ՝ ունքս է, վար թքեմ՝ միրուքս է», «Թքելը մի ամոթ ա, լիզելը՝ երկու», «էշ նիլնիլը, մի ամոթ, վեր գալը՝ էրկու», «Ասիս՝ գեշ կըլաս, չասիս՝ էշ կըլաս», «Թե օրհնեմ, օրհնելու չի, անիծեմ՝անիծելու չի», «Քեզ չուզեմ, քենե չզատվիմ», «Ըսեմ բոց կըլլի, չըսեմ խոց կըլլի»: Սեփականըգնահատելու անկարողությունն «Տան տերտերին «օրհնյա տեր» չը կա», «Ուրիշի կնիկը սիրուն կլինի», «Իրեն պատիվը չը գիտցողը,ուրիշի պատիվըի՞նչ գիտե», «ճրագը իրա տակին լիս չի տա», «Հեռու տեղի հացը մենծ կերեա», «Իրեն դարտը թողեր, ուրիշինը կուլա», «Գիժը գնաց հարսնքատուն, ասաց ըստեղ լավ ա, անց մեր տուն», «Հեռավոր սուրբը զորավոր կըլլա»: Արդարության(անարդարության)արձանագրումը «Հալալը որ մազ դառնա չի կտրվի, հարամը որ գերան դառնա՝ կը կոտրվի», «Չորի հետ թացն էլ են վառում», «Համ վնաս, համ տնազ», «Աշխարհարոտ, մենք մեջը կարոտ», «Բախտ ունեցար՝լեռ քարի վրա էթաս կը կանաչի»,«Վարամըկուգա, հալալն էլ կը տանի», «Կարկուտ մեղավորիարտ լե կտա, արդարինլե»: (պաշնորհությանբնութագրումը՝«Ունքը շինելու տեղ, աչքն էլ հանեց», «Ջուրը գացող, ծարավ դարձող», «Ունքը սրբած ժամանակ աչքը կը հանե», «էշի ականջումքնած ա», «Ջուրը լցեր են սանդ՝ կը ծեծեն», «Մեկը չէ աղոթեր, չէ աղոթեր, աղոթեր` մատը աչքն է խոթեր», «Ով տուն չի շինել, գիտե սյուն ի մեջն է բուսեր», «Շափ-շափ կուտեն, շաբթով կաշեն», «Մածուն չէ, թան չէ, ամեն մարդու բան չէ»: /Նորհրդատվությաննպատակայնությունը՝ «բանը էն չի, որ ասեմ խրատ, բանն էն է, որ առնես վրադ», «Ասոդին լսող է պետք», «Գելի գլխին ավետարանկարդացին,ասաց՝ շուտ արեք, ոչխարը սարն անց կացավ», «Կուժ, քեզ կասեմ, կուլա, դու իմացի», «Սնին սապոննի՛նչ անի, խնին խրատնի՛նչ անի», «Անձրնօրը հավերուն ջուր տվող շատ ը», «Դու ինչ ուզում ես ասա, նա իր էշն ա քշում», «Սովորինմի պակսացնի, անսովորինմի սովորցնե»: Անձնականօրինակի հաշվառումը՝ որ դեղ անող ըլնի, «Քաչալը իրա գլխին կանի», «Տատրակը որ բուն շինող ըլներ, իր բունը կը շիներ», «Ուրիշինքարոզ, իրեն լոլոզ», «Խրատ ունիս գլխիդ տուր, սապոն ունիս՝ շորիդ», «Առաջքեզ ասի, հետո ուրիշին», «էշն ինքն է, խոտնուրիշի առաջը կը դնե», «Քյոսին տնազանողը՝ լավ միրուք կունենա». «Վազար անգամ թուք ու մուր, մեկ անգամ օրինակ .

»

»

.

.

.

տուր»:

տես ն ուս է», Փորձառությանանհրաժեշտությունը՝ «Աշխարհքս «Ով կարդա, նա մարդ ա», «Ամեն փորձանքենմեկ-մեկ խրատ», «էդ քեզ խրատ,էլ չը ցանեսկտավատ»,«Մինչեսելը չը շրջի, ճամբեն չի դրստվիլ», «Ջուրը չիյնողը, լողալ չի սորվիր», «Ջուրն ընկնողը, անձրնիցչի՛ վախենալ»,«Խրատը բիզ չէ, որ գլուխդ խրեն», «Ահելի աչքով աղջիկ առ, ջահելի աչքով՝ ձի», «Շատ բան կա՝ մինչե չը սորվիս, չես կարող անի, շատ բան էլ կա՝ մինչն չանես, չես սովրի»: .»

Առաջարկված դասդասումնայն քայլերից մեկն է, որով հայոց

հարստությունըչի մնա սոսկ մասնագետներիհետաքրքրության առարկան,այլ կերպ ասած, առածաբանությունը (պարեմիոլոգիան)կդրսնորվինան որպեսառածագործություն: Միս ու արյունդառնալովառօրյա վարքուբարքի,նիստուկացի, աշխատանքի,հանգստի,ընտանեկանկյանքի, միջանձնայինփոխհարաբերությունների կարգավորման մեջ՝ առածանին,որպեսվարհանրային-պետական կյանքում քի կարգավորիչ,կներդաշնակի ու ներազդեցությանիրավական բարոյականլծակների գործադրումը, լավագույնս կապահովիմարդկանցգոյության ն գործունեության անձնայինիմաստավորումը,կնպաստինրանց արդյունավետ համակեցությանը: առածանու

|

Ավելի հանգամանորենտե՛ս տողերիս հեղինակի«Առածանին՝վարքականոն»մենագրությունը|53):

37.

Կառավարումըորպես երկխոսություն

տեսակներից մեկը. ինչպես նշեցինք, կաՄիշօնորդավորման ռավարողի ն կառավարվողի խոսքայինհաղորդակցումնէ: Փիլիսոփայական վերլուծության համար հնարավոր ու հույժ կարնոր է

«կառավարումըորպես երկխոսություն» հարցադրումը: Այլ կերպ կառավարում երնույթի բազում սահմանումներիկողքին վերնագրինորաբանությունընույնպես գոյության իրավունք պիտի է եղել կառավարման ունենա: Ավելին՝հատկապեսերկխոսությունն սկզբնականձներից մեկը: Եվ այժմ, որքանէլ կառավարմանսուբլինեն տեխնիկականմիջոցյեկտն ու օբյեկտը միջնորդավորված ներով, բուն կառավարումնի վերջո խոսքայինհաղորդակցման տեսակէ: Երկխոսությունը,որպես զրուցակիցների(անհատ կամ հավաքական) խոսքայինհաղորդակցում,ամենատարածվածերնույթներից մեկն է մարդկայինկյանքում: Իսկ որոշ մասնագիտությունների տեր անձանց, կազմակերպություններումորոշակի դիրք զբաղեցն։.ղների, պաշտոնյաների մեծ մասի համար հատկապես երկխոսությունն է առօրյա գործունեության «առյուծի բաժինը»: Բազմաթիվ իրադրություններում(գործարար զրույց, առետրայինբանակցություններ, դիվանագիտական ընդունելություն, խորհրդարանական քննարկումներ,գիտական բանավեճ),ինչպես նան դերային վարքի զանազանտեսակներիհամար («ղեկավար», «հրամանատար», «ծնող», «ավագ», «խորհրդատու», «մեկնաբան»)երկխոսությունը նպատակամետկառավարելուունակությունն է, հաջողության պարտադիր պայմանը: Դիտարկելով կառավարումը որպես երկխոսությանտեսակ, մենք չենք անտեսում, որ երկխոսություննինքը մի շարք գիտաճյուղերի ուսումնասիրությանառարկան է՝ ճարտասանության,լեզվաբանության, ոճաբանության, նշանագիտության,տրամաբանության, հոգեբանության,հանրաբանության(սոցիոլոգիայի),մանկավարժության,.բարոյագիտության, իրավաբանության,շարժաբանության, դիմագիտության:Իսկ քանի որ բուն «երկխոսություն» (դիալոգ) ելակետայինհասկացություննինքնին հաճախ ամենալայն մեկնաբանությունն ունի, ապա խնդրոառարկանքննարկվում է նան քաղաքագիտության, դիվանագիտության, միջազգայինիրավունքի, մշակութաբանության, ազգագրության,լրագրության,տընգովազդիտեսությանշրջատեսագիտության, նակներում: ասած`

շույայագիտության,

Հարկ կա, հետնաբար,նախապեսճշտելու, որ, չմերժելովբոլոր մյուս մոտեցումներիգոյությանիրավունքը, ինչպեսնան գիտական պրպտումների արգասաբերությունը, սույն վերլուծության մեջ «երկխոսություն» երնույթը դիտարկվումէ դրա պլատոնյանըմբռնմամբ: Այսինքն` երկխոսությունըերկու զրուցակցի (անհատ կամ հավաքական)անմիջականխոսքային հաղորդակցումնէ, որի ընթացքում նրանք որոշակի մտքեր են փոխանակում,հիմնավորում համադրանք, ընդունում կամ հերքում մեկմեկու փաստարկները, ձայնվում կամ հակառակվումմիմյանց ն այլն: Արտաքուստսա «երկխոսության»հանրաճանաչըմբռնումնէ |64, էջ 54-55: 68, էջ 114): Եվ Պլատոնն ինքն էլ (Սոկրատեսիշուրթերով) խոստովանում է, թե իր զբաղմունքըհարցուպատասխանն է | 196, էջ 106): Սակայն պլատոնյանմոտեցմանէությունն է այստեղ կարնորը, ն դա, հիրավի, «ներքին հակամարտություննէ, կողմերի բախումը», «մտքի զարգացմանդրամատիզմը»|160,էջ 107): Այդ էությունն է հենց, որ մեզ հիմք է տալիս չհամաձայնվելուՖրիդրիխՆիցշեի այն հանդիմանությանը,որ «եթեՊլատոննավելիքիչ հրապուրվերիր երկխոսություններով,ապա ընթերցողներընրանից ավելի մեծ հաճույք կստանային» |188,էջ 271): Մինչդեռ հատկապեսՊլատոնի երկխոսություններիցկարելի է ն՛ հաճույք ստանալ,ն՛ փաստարկման արվեստ սովորել, եթե գիտակցենքդրանց իրական բնույթն ու նպատակը: Պլատոնը ոչ միայն երկխոսությանժանրի հիմնադիրնէ, այլն, փաստորեն, երկխոսությանկառավարման առաջին տեսաբանը: Թեն նա չի խոսում«երկխոսությանկառավարման»մասին,սակայն նրա փիլիսոփայությանողջ համակարգըհենց երկխոսությանկառավարում է՝ գործողության մեջ: Բացի այդ, Պլատոնի երկերում են գտնվում փաստարկմանտեսության, վիճաբանության արվեստի, (դիախաղերիտեսության, նոր ձնավորվող«երկխոսաբանության» լոգիկայի) արմատները|101: 181: 191): Ամեն մի երկխոսությանընթացքում Սոկրատեսի ընտրած ռազմավարությունը, դրա փոփոխությունները, մարտավարականհնարքները, փաստարկմանու հակափաստարկման միջոցներըերկխոսությանկառավարմանմի յուրօրինակ դասագիրքեն: Խոսքը, այսպիսով,ինքնինկարնորու արժեքավոր «երկխոսություն» երնույթի մասին չէ. Որպես փիլիսոփայականու գեղարվեստական ժանր՝ երկխոսություննիսկապես հրաշալի հնարավորություն է ընձեռում հեղինակինշարադրելու մտքերն առավել սեղմ, շարժուն ու պատկերավոր,միաժամանակպ̀արզ ու հասկանալի լեզվով, ճկունորեն փաստարկելու, կանխելու հակաճառությունը,

դատողությունների

ընթացքը ն իրեն շահեկանհունով կառուցելու այլն |: Խոսքը հատկապեսերկխոսությունըկառավարելու մասին է, այսինքն` զրուցակցին սեփականդատողություններնառավել համոզիչ ներկայացնելու կարողության. ասելիքի պատշաճ ձնակերպ-

ման, տրասաբանական ու հուզական հիմնավորվածության, գործին առնչվող (84 թռ) ն մարդկայինգործոնին առնչվող (84 հօոո-

փաստարկներիներդաշնակման,ճարտասանականու սոփեստականհնարքներիհմուտ համատեղման,միով բանիվ՝զրույցը վարելու մասին (եթե ստույգ գործածենք բավականինմաշված այդ արտահայտությունը): Իհարկե, ամեն ոք, իր կրթությանու փորձիշնորհիվ, կազմակերպում ու կառավարումէ ասելիքը, փորձում ունկնդրի համար դարձնել համոզիչ, ուղղորդում է զրուցակցին,իրականացնումիր նպատակները:Այլ կերպ ասած՝ ամեն մեկը, սեփականփորձառության չափով, վարումէ երկխոսությունը:Այդուհանդերձ,ակնհայտ է, որ կարելի է կատարելագործելայդ հմտությունը, ինչպես որ մարդկարող է հզորացնել իր հիշողությունը, ուշադրությունը, ճարտասանական վարպետությունը, շնչառությունը, ֆիզիկական ու մտավոր բոլոր այն ունակությունները,որ մենք սովորաբար հենց փորձնականճանապարհովէլ յուրացնում ենք՝ հաճախանտեսելով գիտական իմացության շնորհիվ դրանք զարգացնելու բարեպատեհ հնարավորությունը: Երկխոսությունը կառավարելուբազում խորհուրդներեն ճարտասանությանդասականներիցմինչն գործարար վարվելակերպի ու բանակցությունների արվեստի ժամանակակիցտեսաեն բանները:Կանոններ ձեաակերպված նախընտրելիդիմելաձների, լեզվական կաղապարների,շարժուձնի, դիմախաղի, հայացքի, ունկնդրմանտեխնիկայի,հույզերի դրսնորմանեղանակների,զրուցակցի ասածներին համաձայնություն կամ անհամաձայնություն արտահայտելուձների մասին|92: 187: 194. 211): Երկխոսություններիկարգավորմանհսկայական ներուժ ունի հայոց առածանին:Մասնավորապես՝մի շարք առածներ ու ասացվածքներհանձնարարումեն երկխոսությունըգերադասել մենախոսությունից(«Մեկ խոսե, տասը լսե», «Մին կը խոսեն,մին էլ կը լսեն»), զգույշ արտահայտվել («Հենց խոսքկա, որ մի փութմեղրով չի ուտվի»), խուսափել շատախոսությունից(«Թոկի երկարն ա լավը,խոսքիկարճը»),գտնելառավելդիպուկձնակերպումը («Հազար խոսքին՝մեկխոսք,հազարճնճղան՝մեկքար») ն այլն: ոթ)

տրվել՝

Կառավարման տարբերմակարդակներումխոսքայինհաղորդակցման ռազմավարական յուրահատկությունները,այսպես կոչված` «երկխոսությանտեխնոլոգիայի»պարզաբանման նպատակը ոչ միայն ճանաչողականէ, այլն գործնական,քանի որ միջանծնային հաղորդակցմանբարելավումն առհասարակ,իսկ խոսքով մարդկանց վրա ազդելու հմտությունների կատարելագործումն ամենից առաջ, այժմ դարձել են կազմակերպություններիարդյունավետ գործառությանու անխոչընդոտզարգացմանվճռորոշ նախապայմանը:Ավելորդ չէ հիշեցնելը, որ ստորն վերլուծությունն իրականացվումէ «կառավարմանփիլիսոփայության»շրջանակներում, նոր-նոր հաստատագրվող(թեն դարավոր նախապատմություն ունեցող) իմացությանն խորհրդածության ուրույն բնագավառում: Արդ հակիրճ շարադրենք «Երկխոսության կառավարման հիմնադրույթները: տեխնոլոգիայի» Խոսքը կառավարման միջոցէ: Կառավարմանմիջոցները, ինչպես «կառավարում» երնույթի ամենալայնըմբռնմամբ,այնպեսէլ միջանձնային հաղորդակցման կարգավորմանառումով, բազմաթիվեն ն բազմատեսակ:«Սուբյեկտ սուբյեկտ» փոխհարաբերության մեջ ներգործությանլծակներ են նյութականվարձատրությունը,խոստումը, վախը,հարգանսովորույթը, քը, խրախուսանքը,ներշնչանքը, խանդավառությունը, պատասխանատվությունը, սերը ն այլն: Մարդկայինկենդանիխոսքը նույնպես, որպես հանրային ն անհատական երնույթ, իր բազմաթիվու բազմազանգործառույթներից զատ, նան կառավարմանմիջոց է: Ընդսմին՝դա խոսքի(լեզվի) հնագույնգործառույթնէ, քանի որ առանց դրա մարդկանցհամատեղ կենսագործունեություննանհնարին է: Այլ բան է, որ իր նշված կարգավիճակովխոսքը, ի տարբերությունմյուս գործառույթների, վատէ ուսումնասիրված: Իբրն կառավարմանմիջոց՝ խոսքը չի զիջում թվարկված նմյուս միջոցներիկառավարչականներուժին:Ավելին` պատշաճգործածվելիս միջանձնայինխոսքայիններազդեցությունը(«առասություն» կամ «խոսողություն») գերազանցումէ այդ բոլորին: Մարդկային խոսքի ամենազորությանմասին համաշխարհայինգրականության մեջ բազում դատողություններ,մտքեր, ասույթներ կան` հին հույն ժամանակակիցտեսափիլիսոփաներիցմինչե ճարտասանության բաններ: Անզուգականէ հայոց առածանին՝«Աշխրքիշինողն ու քանդողը լիզուն ա»: «Կառավարելումի հատիկ միջոց ունի նա, բնութագրումէ Գարեգին Նժդեհը «կատարյալ ղեկավարի»իշխանությանլծակը, խօսքը, խիստ, բայց ընկերական,խօսքը՝երբեմն Ծ

--

-

--

որպէս սանձ ն միշտ էլ որպէսխթան» |66, էջ 52): Ի լրումն՝ խոսքը համատեղելիէ կառավարմանբոլոր միջոցների հետ ն ունակ է դրանցներազդեցությանուժը: բազմապատկելու Հետնաբար՝ աատշաճ խոսքը ճարտար զրուցակցի ամենազորեղմիջոցնէ:

Խոսքի ներազդեցությունը է համոզկերությամբ: պայմանավորված Խոսքով կառավարել`նշանակում է ոչ թե սոսկ ինչ-որ բան ասել զրուցակցին(լսարանին), այլ նան համոզել: Խոսքային հաՍ

ղորդակցմանգրեթե բոլոր իրադրություններում դիմացինին որնէ բան հաղորդելը, որպես կանոն, միջոց է, իսկ համոզելը՝ նպատակ: Ցիցերոնի բնութագրմամբ`առաջինըճարտասանիպարտականությունն է, երկրորդըթելադրվումէ անհրաժեշտությամբ|257,էջ 344345|: Դարձյալ միջանձնայինխոսքային ներգործությանբուն էությունն է արտահայտում ԴավիթԱնհաղթիայն հակիրճ սահմանումը, թե ճարտասանությունը համոզելուարվեստէ՝ «ճարտասանութիւն է հաւանութիւնարարչական»|4, էջ 22|: Հետնաբար՝(/եր /նոսքնազդեցիկէ այնքանով,որքանու|համոզիչ է ունկնդրիհամար:

Փաստարկված խոսքնէ առավելհամոզիչ: Ունկնդրինհնարավոր է համոզել ոչ միայն խոսքով, այլն արտալեզվական միջոցներով: Վերջիններից են, օրինակ, խոսողի դիրքը (գրաված պաշտոնը), հեղինակությունը, նրա ինքնավստահ կեցվածքը, ունկնդրի անտեղյակությունը,նրա անքննադատվերաբերմունքը ասվածին,ներշնչանքը,հանրայինկարծիքիճնշումը: Խոսքով համոզելու զինանոցը նույնպես հարուստ է՝ դատողություններիհետնեողականությունը, շարադրանքիաստիճանականությունը, ճարտասանիճոխ բառապաշարը, ազդու ձայնը, ոճական է: հնարքներըն այլն: Ամենիցհամոզիչըխոսքիփաստարկումն հետ: են Վերջինս ոմանք ապացուցման Փաստարկումը շփոթում առնչվում է ճշմարտությանը,այսինքն՝ապացուցմանմիջոցովհաստատվումէ տվյալ դատողության համապատասխանությունը իրողությանը: Այնինչ փաստարկումը գործ ունի ունկնդիրների մեջ համոզմունքստեղծելու հետ. դրա հիմքում կարող է ընկած լինել ապացուցումը (գործադրվում է տրամաբանականփաստարկման որնէ եղանակ), սակայնկարող է փաստարկվելնան չապացուցված կամ նույնիսկ անապացուցելիորնէ միտք (փաստարկմանճարտան սոփեստական եղանակները):Այսինքն ապացուցումը սանական փաստարկմանբաղադրիչներիցմեկն է, մյուսներն են համոզումը,

ԱԱ

հիմնավորումը,պերճախոսությունը, արժեքավորումը ն այլն |8,էջ 407-432: 60: 99: 283|:Փաստարկումնայն է, ինչի շնորհիվ տվյալ ունկնդիրներն առկա խոսքային իրադրության մեջ ճարտասանի ասածն ընկալում են որպեսհավաստի(արդարացի,պատշաճ, ըն-

դունելի, օգտակարն այլն), անկախայն բանից,թե դա իրականում որքանովէ ճշմարտացի: Վետնաբար`՝ /3/ ուզում է համոզիչխոսել, պիտիսովորի փաստարկմանգիտությունն ու արվեստը: Առանց փաստարկմանչկա կառավարում:

Փաստարկներիարդյունավետությունըպայմանավորվածէ դրանցշահադրդող(մոտիվացիոն) զորույթով: Առհասարակ,ունկնդրին համոզումն նրա վարքի վրա ազդում են ոչ թե ինքնին խոսողիբերած փաստարկները, այլ բուն փաստարկումը: Անառարկելիփաստարկնանգամ, անճարակ գործածության պարագայում,անօգուտ է լինում, մինչդեռհմուտ ճարտասանը կարող է աննշան թվացող կռվաննիսկ արդյունավետփաստարկմանհամար օգտագործել: Ա

Գրականության մեջ փաստարկների տեսակների Ու փաստարկմանեղանակներիզանազան դասակարգումներկան: Չխորանալով դրանց դասդասմանսկզբունքներիքննարկմանմեջ, լոկ հակիրճ բնութագրենքփաստարկմանեղանակներիցմի քանիսը, այն նվազագույնը,որ պարտավորէ իմանալերկխոսությունվարել ցանկացող ամեն դք: Տրամաբանականփաստարկմանառավել հզոր եղանակներիցէ, այս-

պես կոչված,«հիմնարար»եղանակը,երբ, փաստարկելիսկամ հակափաս-

սխալ հայտնատարկելիս,զրուցակիցները ձգտում են տրամաբանական բերել դիմացինի հիմնարար, ելակետային դատողություններում,ապացուցմանհիմքերում: Նախորդին նման է «հակասություններիբացահայտման»եղանակը, զանազան դաերբ փորձ է արվում հակասությունգտնելու հակառակորդի միջն, ցույց է տրվում, որ նա ինքն իրեն հակասումէ կամ տողությունների անմիջաՕրապնդումներնեն հակասումանհերքելիճշմարտություններին, կան իրողությանը: «Միակողմանիմոտեցման բացահայտման»եղանակը հակափաստարկման լավագույն միջոցներից է, եթե մանավանդ կարողանումենք անմեղ սխալ չէ տրամաբանական ցույց տալ, որ այդ միակողմանիությունը է հակառակորդիաչառու դիրքոկամ պատահականություն, այլ րոշումը տվյալ հարցում: Լայնորեն գործածվում է «տրոհման» եղանակը, երբ հաստատվող կամ հերքվողդատողությունըներկայացվումէ մաս-մաս: Տրոհումը, որպես կանոն,միտումնավորէ լինում ե վերածվում է «այլափոխման»եղանակի

դրսնորում

էջ4

կամ (իմաստափոխվումեն դժվարություն ներկայացնողփաստարկները) «աղճատման» եղանակի (հերքվող տեսակետը վերաշարադրելիսորոշ դիտավորյալաղավաղվումեն): դատողություններ ուերբ հակառակորդի Սրանց մոտ է «անտեսման» եղանակը, որոշ դրույթներանտեսվում ժեղ, հերքելու համարդժվարություններկայացնող են, շրջանցվում,իբը մոռացվում(նեհակաճառությունըկենտրոնանումէ վրա): թույլ, դյուրինխոցելիփաստարկների համեմատաբար Փաստարկման«թերասացության»եղանակնայն է, որ իր գլխավոր ասում է իմիջիայլոց,թերատ, թողնելովունկնդիրնեմիտքըճարտասանն րին ինքնուրույնհանգելու անհրաժեշտեզրակացություններին: «Յամեմատության» եղանակը, որպես ապացույցի ն համոզման միջոց, մարդիկգործածում են ամեն քայլափոխի. համեմատությունըինքնին մեջ, սակայն ուրիշ եղանակներիզուգակցութույլ միջոց է փաստարկման թյամբ կարող է բավականին արդյունավետլինել որնէ դրույթ հաստատելիս կամ հերքելիս: Վերջինիս նման է «հեղինակությունների վկայակոչման» եղանակը,որն, իհարկե,չի կարող լինել ապացուցմանհիմք, սակայն «մարդուն առնչվող» փաստարկիգործադրմանցայտուն օրինակ է. հեղինակությունները,հատկապեսճարտար փաստարկողիձեռքին, մարդկանց համոզելուզորեղզենք են: «Անակնկալի»եղանակը ենթադրումէ հանկարծակիհարցադրում, թեմայիկտրուկ փոփոխություն,շեշտակիհարց,անսպասելիպատասխան ն այլն: «Ձգձգման»ն «հարցախեղդի» եղանակներընպատակովմիմյանց մոտ են, ուղղված են ժամանակշահելուն,գործադրվումեն շիտակ,անմիջականպատասխանտալու անհրաժեշտությունիցխույս տալու համար: «Կանխարգելման»եղանակը նպաստավորէ այն պարագայում,երբ խոսողը քաջատեղյակէ իր դեմ պատրաստվածորնէ փաստարկիմասին ն ինքն է կանխում դրա գործադրումը՝ հարմարեցնելովսեփական նպատակին. իր համար ձեռնտու խոսքաշարում` թուլացնելով կամ առհասարակ ուժազրկելով հակառակորդիաւլելի արդյունավետօգտագործումը:Բարենպաստ տպավորությունէ ստեղծվում,թե բանախոսըսթափէ գնահատում սեփականն հակընդդեմդիրքորոշումները,չի գերագնահատումիր փաստարկներիապացուցողականներուժը: ու հուզականմեծ արդյունավետությամբ է օժտված Տրամաբանական «առերնույթ հավանության»եդանակը, երբ բանավիճողըկարծես համաձայնում է հակադիրտեսակետին,նույնիսկդրվատումզրուցակցին,այնուհետն ցույց տալիսայդ փաստարկիսնանկությունը,հերքում դիմացինի ամբողջ դիրքորոշումը:Սա շահեկանէ նան այն առումով, որ բթացնումէ ընդդիմախոսի զգոնությունը.դրվատանքիցշոյված՝նա այլես չի հոգում իր դիրքերիլրացուցիչհիմնավորմանմասին:Նշենք նան հանդուրժողության մթնոլորտի ապահովումը,երբ ոչ թե մեկեն հերքում ենք դիմացինիփաս: տարկները, այլ բանավեճըսկսում համաձայնությանարտահայտությամբ `

՛

տե՛ս տողերիս հեղինակի «արտասանություն» մենագրուԱվելիհանգամանորեն

թյունը|60):

Որնէ փաստարկպիտանիէ երկխոսությունըկարգավորողփաստարկմանը,եթե առկա հաղորդակցական իրադրությունում դրդիչ ներուժ ունի, այսինքն` նպաստում է ունկնդրի մեջ որոշակի բան ասելու կամ անելու ցանկությանձնավորմանը:Փաստարկըդրդապատճառէ առաջացնում,ինչպես նան արդենձնավորվածդրդումն է սաստկացնումկամ թուլացնում ըստ երկխոսությունըվարողի ն փաստարկելուկարողության: նպատակադրման Յետնաբար` Փաստարկվածխոսքով զրուցակցի վրա ազդելու համարխոսողը պիտիկողմնորոշվիոչ միայն սեփականն ոչ այնքան սեփական,որքան ունկնդիրներիխոսքի (արարթի, դիրքորոշման)իրականդրդապատճառներով:

ԱԶԵրկխոսությունըվարում է

նա, ով կարողանումէ իր փաստարկմամբ կառավարելդիմացինիդրդապատճառները: Երկխոսությունըվարելու, այսինքն` որոշակի, վարողի համար ցանկալի հունով ուղղորդելու խնդիրը ծագում է երկխոսության գրեթե բոլոր տեսակներիկապակցությամբ:Վամախոհներիլիակատար միակամությամբ(կոնսենսուս)բնութագրվողքննարկումնանգամ ենթադրումէ առաջատարի,համակարգողի,վարողիառկայություն: Խնդիրն առանձնահատուկկարնորություն է ստանում, սակայն, հակամարտությամբ բնութագրվողերկխոսությանպարագայում: Ընդսմին, այն կարող է բոլորովին էլ բացահայտ չլինել: Ըստ էության`խոսքային հաղորդակցմանշատ տեսակներ(գործարար զրույց, բանակցություն,քննարկում, բանավեճ, հարցաքննություն, դատավարություն)այլ բան չեն, քան կողմերի մրցակցություն, որտեղբաղդատվումեն նրանցփաստարկելուկարողությունները: Վերջիվերջո,իր կամքըթելադրում,հաղթումէ ոչ թե բոլորիցգիտունը, տիտղոսավորը,հմայիչը, արդարը, իրավացին,այլ նա, ով գիտե փաստարկել,այսինքն` իր ամեն մի ասածը հիմնավորել` հետ: կապակցելովդիմացինիդրդապատճառների խոսքով հնարաՀետնաբար՝ճրդյունավետորենփաստարկված վոր է զրուցակցինհամոզել ամեն ինչ, ներարկել ամեն մի գաղափար, ներշնչել ամեն տեսակիմիտք, մղել ամեն կարգի արարքների:

կարելի է, անտարակույս, լրացՆերկայացված հայեցակարգը նել ու հարստացնել: Գլխավորը կառավարման համակարգում երկխոսությանանհրաժեշտությանըմբռնումնէ:

'

Այս մոտեցումըգործադրելենք գրականությունիցվերցված երկու նյութի՝ Օթելլո Յագո, Զիմզիմով-- Պեպո երկխոսություններիվերլուծությանհամար |49):

է86

-

կառավարիչըպիտի կարողանա երկխոսությունվարել, կառավարչականողջ գործունեությունըդիտարկելիբրն երկխոսություն: Մենախոսությանհակվածղեկավարըլոկ հրամայում է, պահանջում, անվերապահորենկարգադրում որպես կանոն, վատ ապահովելովկամ էլ բնավհաշվի չառնելով հետադարձկապը՝կառավարվողիիրականվերաբերմունքը:Իսկ երկխոսությանհակված ու երկխոսությունվարելու ունակ ղեկավարըկարողանում է նան համոզել: Դրանով իսկ նա հնարավորությունէ ստանում իրականացնելու իր ենթականերիոչ թե սոսկ արտաքին, հարկադրական կառավարում,այլ առավել խորքայինու նան կամովինկառավարում՝ ինքնակառավարում: Հմուտ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱբովյանԽ., Պարապ վախտիխաղալիք// Խ.Աբովյան,ԵԼԺ, հ.

2, Եր.: ՎՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1946:

Ալիշան Ղ., Ազգային երգերու ն ուրիշ ավանդներու վրա // Ղ.Ալիշան,Երկեր, Եր.: Սով. գրող, 1981: ԱղաջանյանՀ., Չասարակականգործընթացներիիռացիոնալության սահմանները// ԲանբերԵՊՏԻ, թ. 1, 2006: Դավիթ Անհաղթ, Փիլիսոփայության սահմանումները // Դ.Անհաղթ,Երկեր, Եր.: Սովետ.գրող., 1980: ԴավիթԱնհաղթ,Արիստոտելի«Անալիտիկայի» մեկնությունը// 1980: Դ.Անհաղթ,Երկեր,Եր.: Սովետ. գրող., ԲրուտյանԳ.Ա., Փիլիսոփայությունն լեզու, Եր.: «Ղայաստան», `

1972:

ԲրուտյանԳ.Ա., Իմաստասիրականերկխոսություններ, հ.1,2,

10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

Եր.: Դայաստան,1986: Բրուտյան Գ.Ա., Տրամաբանության դասընթաց, Եր.: Երնանի համալ. հրատ., 1987: Գերմաներեն-հայերեն առածանի,Եր., Եր: համ. հրատ., 1988: ԴադայանԽ., Վայ վաճառականիվարքականոնայինուրվապատկերը// «Նորավանք», թ. 2, 2006: / Թարգմ. անգլ., Եր.: Դենչ Գ., Տղամարդկանցփոխակերպումը Հայաստան,2000: ԴրաքերՓ., Ձեռնարկիչը ն նորի ստեղծումը/ Թարգմ. անգլ., Եր.: Ապոլոն,1993: Վ., Կառավարմանն ինքնակառավարման տեխԵդիգարյան նոլոգիաներ,Եր.: Դար, 2004: Թումանյան Հ., Մեծ ցավը // Երկերի լիակատարժողովածու տասը հատորով,հ. 6, Եր.: Գիտություն,1994: ԹումանյանՀ., Կեղտոտմամուլ // Երկերի լիակատարժողովածու տասը հատորով,հ. 6, Եր.: Գիտություն,1994: Իմաստախոսժողովուրդը (անգլերեն-հայերեն ասացվածքներ ն պատկերավորարտահայ-տություններ), Եր.: Ս: Պարթն, 1992: Ի. Տեսական տնտեսագիտությանզարգացման Խլղաթյան հեռանկարներիմասին// Բանբեր ԵՊՏԻ, թ. 1, 2005: Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Եր. Հայաստան, 1990:

19. 20.

Կանոններքաղաքացիականծառայողի էթիկայի // Հ1 գերատեսչական նորմատիվայինակտերիտեղեկագիր,թ. 18, 2002: ԵզնիկԿողբացի,Եղծ աղանդոց,Եր.: Եր: համալ. հրատ., 1994:

Եզնիկ Կողբացի,Նոյն Եզնըկայ վարդապետի խրատք // Եղծ աղանդոց,Եր.: Երեանիհամալ. հրատ., 1994, էջ 245-261: Կիրառականմենեջմենթ/Յու. Սուվարյանիխմբ.,Եր.:ԱՌՏ,2004. ՀայաստանիՀանրապետության օրենքը քաղաքացիականծա// «Վ ռայությանմասին պաշտ. տեղեկագիր,թ. 1, 2002: ՀայրապեյանՍ., Գործարարությանբարոյականությունն վարվելակերպ,Եր.: Տնտեսագետ,2003: Հանրայինքաղաքականությանվերլուծություն,Եր.:Պետական ծառայություն,2005 Վատտեճեան Ռ., Հայկականառածներու ներշնչումով,Իստան-

21.

22. 23. 24. 25. 26.

պուլ,

27.

28.

29.

1995:

ՀարությունյանՍ., Ասողին լսող է պետք, Եր., Արնիկ, 2004: Յու., Փիլիսուհայական մտածողությանազգային Հովականճյան բնույթը // ԲանբերԵՊՏԻ, թ. 3, 2005: Հոքեն Փ., Ինչպես վարել սեփականգործը / Թարգմ. անգլ., Եր.: Ապոլոն,1993: Ղանալանյան Ա.Տ., Առածանի,Եր., Վ«ՍՍՌԳԱ հրատ.,1960: ՀանրաՂանալանյանԱ.Տ., Առած // «Վայկական 1974: գիտարան»,հ. 1, ՂազարյանՌ., ՀմայակյանՀ. Հայ մարդու բարոյականկերն էպոսում// «Նորապարը գրականությունում վանք», թ. 2, 2006: / Յու.Սուվարյանիխմբ.,Եր.: Տնտեսագետ,2002: Մենեջմենթ ՄիրզոյանՎ.Ա., Աշխատանքի պրոբլեմը արդի արնմտյան սոցիոլոգիայում, Երնան, ՎՀ ԳԱ հրատարակչություն,1990: ՄիրզոյանՎ.Ա., Արեմտյան մենեջմենթի փորձից // «Քաղաքական զրուցակից», թ. 18, 1990: Միրզոյան Վ.Ա., Աշխատասիրության ազգային հիմքերը // «Մանկավարժ»,թ. 10, 1990: ՄիրզոյանՎ.Ա., Հայկականմենեջմենթ// «Ազգ» օրաթերթ,21, 27 նոյեմբերի,4, 16, 26 դեկտեմբերի 1992թ.: ՄիրզոյանՎ., Ազգայինինքնաճանաչման խնդիրը // Ազգային գաղափարախոսության եԵր.,1996: արդիականությունը, // «Կառավարում», ՄիրզոյանՎ.Ա., Իմաստալիցկառավարում ..

30. 31. `

եր., միջնադարյան

32.

ՅՅ. .

35.

Յ6.

37. ՅՑ.

39. 40. 41.

թ. 1, 2000:

Սովետական

Վ.Ա., Կառավարման ամբողջականությունը// Միրզոյան 2000:

«Կա-

ռավարում»,թ. 2, ՄիրզոյանՎ.Ա., Կառավարմանազգամշակութայինառանձնահատկություններիշուրջ // «Կառավարում»,թ. 3, 2000:

`

ՄիրզոյանՎ.Ա., Իշխանավորըն իր խորհրդականները ըստ Մա// ն 2000: քիավելիի «Օրենք իրականություն»,թ. 13, ՄիրզոյանՎ.Ա., Կառավարումըորպես փիլիսոփայականվերլուծության առարկա// «Կառավարում»,թ. 4, 2000: ՄիրզոյանՎ.Ա., Երկու «Վեվ»-ի կանոնը. վերահսկողությունըե վստահությունըորպեսփիլիսոփայական վերլուծությանառարկա // «Օրենք ն իրականություն»,թ. 23-24, 2007: Միրզոյան Վ.Ա., Կառավարումը որպես միջնորդավորում// «Կառավարում»,թ. 1, 2001: ՄիրզոյանՎ.Ա., Գործարար խրատանի// «Օրենք ն իրականություն», թ. 2, 2001: ՄիրզոյանՎ.Ա., Մոտիվացիայիհարացույցիփոփոխությունը// «Գործնականն տեսականկառավարում»,թ. 1, 2001: ՄիրզոյանՎ.Ա., Ֆրեդերիկ Թեյլորը կառավարմանգիտության հիմնադիր// «Օրենք ն իրականություն»,թ. 7, 2001: ՄիրզոյանՎ.Ա., Երկխոսությանկառավարում,Եր.: «Տնտեսագետ», 2001: ՄիրզոյանՎ.Ա., Գայ կառավարչականմտքի ակունքը, Եր: ԱՌՏ,

42. 43. 44.

45. 46. 47. 48. 49.

50.

2003:

ՄիրզոյանՎ.Ա., Կառավարչականորոշման կայացմանընթաց«Օրենք ն իրականություն»,թ. 14, 2003: ՄիրզոյանՎ.Ա., Վանրայինկյանքի կայունությանփիլիսոփայական ըմբռնումը// «Բանբեր ԵՊՏԻ», թ. 1, 2004: ՄիրզոյանՎ.Ա., Առածանին՝վ̀արքականոն, Եր.: Գրիգոր Տա-

51.

քը //

52.

53.

թնացի, 2004: ՄիրզոյանՎ.Ա., Վայոցվարքականոնըըստ ՀակոբՊարոնյանի, // «Օրենք ն իրականություն»,թ. 15-16, 2004: ՄիրզոյանՎ.Ա., Առձեռն առածանի,Եր.: Գր. Տաթնացի, 2004: ՄիրզոյանՎ.Ա., Վայ իշխանավորիվարքականոնըըստ Եզնիկ Կողբացու» // «Օրենք ն իրականություն»,թ. 5-6, 2004: ՄիրզոյանՎ.Ա., Գործարարհաղորդակցմանտրամաբանական

54. 55. 56. 57.

58. 59.

60.

.

հիմքերը// «էկոնոմիկա»,թ. 3, 2005: ՄիրզոյանՎ.Ա., Հանրային կառավարմանմշակույթի հիմնախնդիրները// «Օրենք ն իրականություն»,թ. 5-6, 2005: ՄիրզոյանՎ.Ա., Կառավարմանմշակույթ:Բախումներիկառավարում: Գործարարհաղորդակցման կառավարում:Եր.: Տնտեսագետ, 2005: ՄիրզոյանՎ.Ա., Ճարտասանություն,Եր.: Օրենք ն իրականություն, 2006: ՄիրզոյանՎ.Ա., Կառավարում նսեռ, Եր.: Գր. Տաթնացի,2006:

62.

ՄիրզոյանՎ.Ա., Միջնորդավորումըորպես կառավարմանփիլիսոփայականվերլուծության սկզբունք // «Բանբեր ԵՊՏԻ», թ.

63.

Նազարյան Ա., Գործարար հաղորդակցություն,Եր.: Զանգակ

2,

2006:

-

97, 2001:

64.

65. 66.

ՆալչաջյանԱ.Ա., Գոգեբանականբառարան,եր.: Լույս, 1984: Եր.: Նժդեհ Գ., Բանտայինգրառումներ // Գ.Նժդեհ,ԳՂատընտիր, 001: Հայաստան, Եր.: ՀաՆժդեհ Գ., էջեր իմ օրագրէն // Գ.Նժդեհ,

Հատընտիր,

յաստան, 2001:

«Պետության դերը: Մարդկայինզարգացմանզեկույց, Հայաստան 1998», Եր.: ՍԿՕՔ, 1999: 68. Ջրբաշյանէ., Մախչանյան Հ., Գրականագիտական բառարան, Եր.: Լույս, 1980: 69. ՍարգսյանԱ., Տնտեսության փիլիսոփայությանմի քանի հարցեր // Բանբեր ԵՊՏԻ, թ. 1, 2004: 70. ՍարգսյանՍ., Տնտեսագիտականկրթությանփիլիսոփայականմշակութաբանականհիմնավորումները// Բանբեր ԵՊՏԻ, թ. 2, 67.

--

2004:

71. 72.

73.

ՍարինյանՌ.Ն., Հայ տնտեսականպատմություն, Եր.: ՀՊճՀ,

2001:

:

ՍուվարյանՅու., ՍարինյանՌ., ՄիրզոյանՎ., Վովհաննիսյան Կ., Վայ կառավարչականմտքի պատմությանուրվագծեր, Եր..: Տնտեսագետ,2005: ՍուքիասյանԱ., ժամանակակիցհայոց լեզու, Եր.: Եր. համալս. հրատ., 1980:

74. 75.

ԳրիգորՏաթնացի,Ոսկեփորիկ,Եր.: Գթություն, 1995: ԳրիգորՏաթնացի,Գիրք քարոզութեան,Ամառան հ., Կ.Պոլիս,

76.

Գրիգոր Տաթնացի, Գիրք քարոզութեան, Ձմեռան

1740:

1740:

77.

8. 79. 80.

ԳրիգորՏաթնացի,Գիրք հարցմանց,Երուսաղէմ,1993: Գրիգոր Տաթնացի, Սողոմոնի առակների մեկնությունը, Եր.: 2000: Անկյունաքար, Տաթնացի, Մեկնութիւն սաղմոսաց, Եր.: Զվարթնոց,

Դրիգոր

Ինչպեսբանակցելձեր ուզածըստանալուհամար Քենեղի Եր.: Գիտանք, Թարգմ. /

`

81.

հ., Կ.Պոլիս,

Գ.,

անգլ.

Ֆեմինիզմիտեսություն ն

2002:

պատմություն/ Թարգմ. ռուս., Համալսարան.կրթությամբկանանցասոցիացիա,1999: |91

Եր.:

82.

ՃՃՅԻԼԱԼՎՈՒ8.8., Թօուումօ8 Բ

Օ.8., Շօքօոա

ԽԼԷ., Ծ.ՕԵՕԽԱՒՅ

1ՕԷէ 11111,1999.

Լ

ԽԼՎԵ ԿԱՎԵ

9.

ՕքրձաւՅմմաամ

.0Օշոօտճ

էն

7ոքմձ8ղճէլՎՇՇ6օՄ ԱՅքխԱՈՒՒԼԻԼ // 1Լ1քօ6ոճաԼԵւ

110801

ոքողուտա 84.

Դքոտ.

ՇօՕաօճօՐՈՑ

83. ՃՔՃՅ6ՑՅ

Ի/.:

Ղ6օքոտ 1 ոքձարտում Մոքմտոճումտ, 2006, ու 11:

ՃՂԵԼԵԱՒԼ

ՎՅՇԵԼ Լ.

ԴՅՑՇՅՈՒՏ

Ճրրծքոյտ8.

ՇԴՔՅՆՇԻՑՅՑ 7ոԱքմտոճմճ1 Խ/(.: ՍոււճքտոճՇոճքյ, 1999.

/յաւաա6

/ 116ք.

ոաքօրօտ տօրօքամ

86.

Ը

85.

ԽՕհշճԵ Ճորթոճոօտ 8. ՍՈՐ

ԸԴՈՇԻՂՄԳՈԵԼՆՑ

Մոքձրճճարտ

ՇԾԱՅԷՇՇ6 //

11քօճո6իքեւ16ճօքաող տ ոքճուտոատ Մոաքմտոճէուղ,

86.

Ճքաըլ01615

էլՕԻ16ք 3, 2001.

Վ6ՂԵԼքԸ.

87. 88.

ՃքուՇամ6

// Ճքադ016ռե, 4, Խ1.: ԽՈՒԼԸռԻ,1984.

1ԱՉոտրաոճ

ՕԻԼ,

1.

ՈՕՇՕՑԱՆԵԼ

ԵՅՀԾՕՇօ5 Ք.ԽԼ,

2001.

ՂճՂքՅՇՔԸՊՏԻԼԸ,

էլ.

91. 92. 93. 94.

95.

4,

Ֆճքձճոօտ

ՃՆ,

Եճքոօ8ոՎ

հխԼ

Շօատօտօոքը

8ոձԸրք,

ոքօա3Յ80ՕրԸՂՔՕԻւ.հ/.: Եո13116Ը 1 ԽԼՇ:6ոշաօք,

ՄոքճՑոճ մում//

Փօքուտքօոձճւտճ աճտմ 1973.

ԷԼ8ՄՔԲՅ,

Է1.:

ոքճրւտոյւ

1992.

ՃՅ3ՈՂԽԹ1ԼԼԻՒԱԼԵ,

տժրօՕքմատտ,

//

Խաուաք,

Շ116.:

22660108.

ՃԵՕիԼ

ՒԼԲՅ:օ1Օքա16ՅՁՇՈԲԻՂԵԼք83821114

ԽԼՕԽԻՕոքու //

Բճոտրմոճ

Մոքմթոճճում8,

Ւ.

1999,

Մոքճրոծոռտ

8 ՇՕԱԱՅ

Շօատ0ՕճՕՐԱՎԲԸՃԱՅԼ

հ0Է1110քար 2006. ՇՕտօրօրոտչ: 8ոձօրմ, 10Օխճք 4,

ԵօՂրՇՅՅՂՅթՖ.,

ՎՇՂՈՕՔԸՎԸԸՑՕՐՕ

ՎԲճՕՑԾԵՃ

8օոքօշու Փճճօշօատ,

81Օհճք 4, 2006.

թրքա ոնտ նո 11876ք 11ք6ՇՇ, 1997. 8.3.,

183Յր., ԽՈՃԵՇԻ:

2-6

-«Յաօոքմտոճոտմ օրա տտոօօ15

8., 23թրչ

Եօւօ8

1972.

Էտ,

6Շօոօո1Ըստ 2": ՕՅքճու

// ՃՃՇԾԲքՅ ՆԱՅԱԾ

ՏՂՅՇՇԱՎԲՇԽՃՕԽ

հ՛.:

ՇՕապտօոօոճգՄոքճտոճոմմ,

89. ԵՅՃՂՇԸՇՐքՇԻԼ

1Լ.Լ., "1(օուօ

90.

ՈՇԻՕՏօթո.

Շօվտաճւոմմ

ք.

10, 2006.

11քօ6ոճուու16օքտտ

տ

Ճ .Օաճր:6 ԻԽՈՂՕՃՈՎՇԸՔՔԲ ԱՕրեօճու աօլտողյոււ Խտաճրշախտտւմ //

96.

ՖօոՈՅթճոռօ

97.

5ֆՓՓաողաուօ2շ1 1քօ6ո6ուծ 16օքտու 7 ոքճուտոււ 7ոքճտոթքում, Ա-Շաոօոօրտգ Բճշոօրօրօ ԼՏ, Եօքօշոճոձ ՕՇաօրքեր:

ԱՒԱՓՔՃ--Խ/Լ 1998.

80հլօք

10, 2006.

օճաճոաւմ.

ԽԼ:

98. ՖօՕՇՇԱրՆ /Ճ.,. ԿՎոքոո 5, ՄՇՂԹօ ք6օ37թ121188010 Խ1.: 2004. / Շ ոումոճ, Յուր., ճօճքոգ Մաքմրոճու ա 116ք.

99.

Քքջոչու Լ.Ճ., Ճքոյութմւմոո,

Բքօոճք: Ս3ռ--5օ

1984.

ՃքուՇՇք,

Խ/1.: էՕԹԵՒԱՂԸՃ,

1քօռոթոոյ աա1ՇՃԵՇՂԻօ. Լ., Ճ'ճճոօւմոՅ Ք Դ 8ՕքՎ6ՇՐՑ0օ. ՔԱՅ: Ճ8ՕՂԸ, 1985.

100.

Քոօ84

101.

Խտ

1.8.,

Փ.,

Քոոօտ

102.

ՃԱ

Է1օ8ուտ

Փ.ԵՏճօո,

//

օքորճոօԷ:

ՇօՎ.,

Դ.

2005.

2, ԽԼ:

ԽՂԵԼՇՃԵ, 1972.

ՔՅՎԾԸՐՑՕ

ԸՇօտքութոալթ Աօռոձչօռեւլ // 11քօ6ռճաուԴօօքու ՂԱՇ

ԷԼ

Քուօճռատոռ

103.

104.

-

1ԲՔԲՀՃՆ6

110116ք 2, 2006. Է. /Ճօրտուօռր 11,

Մոքճտոթքւմ,

ԹՇԴՇԸԵՃօ

ՄԱքմոճճԺոու //

11քօճոթուծւ«6օքտռ

8լ0ո16ք 5, 2002. 105. 86շշճաու 8.Ք.,

ԷԹԵԲք

(քօ:ոծուեւ

ԷԼ, տօքուլ

1966.

տ,

ոքճրոքտունը տ

Դօօքու

տ

քօ6օ1

/

օքոմճոտ:մամօժ106

տ ոքճԲոճէ18,

ոքճտղաւ

116ք.

Ը

-- 2000",

"ռտ

Ի/.:

ԼԼքօրքօշ",

հԼ:

ճոռ.

տոքթզտոճոտտ 7/ 3, 2005. 8106թ

ՇատւաոօրծՇօաՄՃԵԽԼՕԻԾ

ԷՕ...

80ռոօ8

108.

7ղքճրոճու

5, 2001.

ածք

107.

ոքճուայաւ

քճմտօ1ՅՆթլլօրօ

ոճա

ԽՈՏ:ՇրշտոուԱՇքոօտճոմ.

Ք8աետծճԸրոճւու Մ.. ՉՂաո: 7/

ՍՕՄՎՅԾԻՍԾ

տ

մ

.

2000. 106.

՛Շաւօոօրատ

Ճ816րօքոառտ

Ճ

11քօ6ռ6իւեւ16օքտտ ոքճրւոոմ Մոթմրոճմւմ ց, / Քուօտճ ԽԼ, Փքջոաը հ., ՔԸճքճոօալճաքթոմ ԽՏՔՇոշոճք Ը Խ/1.։: 1991. Ա6ք. Յուտ., Ճճոօ, 110. Լ6:6ճԵ, ՓոտճօշօՓոցոքոոո. հ/Լ: Ի/Ղ5.ԸճԵ,1990. 111. ԼԱրոծիԸ 3. Շօաոօռօրոտ / 116ք. Ը ճոքյ., ԽԼ: Ձոճուօքոու ռտ

109.

ՄՔՇԸ,

1999.

ու

Լ.Ն

112.

Ծ'ՔԻ/ԵԼ "ճօքմ71 113.

3., Օ

ՑՈ0Շթօու

ոքճուտաւ

Լռոօք ԽԼ, ԷԼՃա ՕԷՅթոճտ // Աքօճոթուծլ 15օքոտ

Մաքմտոճոււք,

ՇոծոոՓուճ ո

ոքճոնաում

2000. 114. ճմ

115.

8Օհլճք

160քոտ

4, 2001.

11քօ-

օքոճատճւաոմ

տոքճոոճոտտ,

էօիլճք

3,

ԼՕՆԾՎաուօո Է., 110ՃՐ0108:8 7ոքճՑոթԱՎԸՇԽՕՐՕ ոճքեօոմոձ օր պոօոշատյւ ք46Օ16Լ 38 ք7ՕճշաօՕխ: ոօքոօքոճւտմ //

Աքօճոճիլ

Դօօքոտ

Լօքօգօտ

Տաճա:

116.

Մաքձտոճամտ //

օոելճ

8.Լ.,

տ

ոքճուտում

Թօտու

7Մոքճրճճքււմ,

8Օճք

Թոճոծթոտ:

ՄՎՇԾ. ոօՇօ68ա6. ԽԼ: 1171ՓՔՃ.-Ւ/. 1998.

Լքոֆ Ճ.Է., ՇճՕտճքԵ166

Ճո,

8.1,

1997.

աուո

|93

քաո

6, 2000.

Փաոճոօշօփած

ոօշճօտու.

ՇԱ.

ԼՐքօրշօատԽո.

117.

հԼՕ2Լ6ՆՅՀԻԼԾԷՐԸ

118.

ՃԵՑ, Է/Օու

Խ

ԽՃ, Ճատքաառոչշռոտ Օճշտտ / 116ք. Ը Յուտ., Խ/1.: Զ6օ-

ԽՆ

2Է241 8668

ոՕքօԼՔ

էճ

1991.

ՐքտուՔ.,

Հ/ՄՃՇԸԱԵ,

38:10

/

Ցոձուտմ

116ք.

2002.

ԿԼ:

Յաւրճ.,

Ը

ՔՂԱՕՃ

մ // ԼՄԽԾՕՃԵԽԸ 8., Հճքձուճք Յիա«ձ «մքճաւճք էտքօրձ / 116ք. Շ 116:16Ա., 8.Ր7160թր, 236ու ւ Փոտօշօծոք «7.Երքու Ւ/.: 1քօրքծօճ, 1985. 120. / 116ք. Շ ույ, ՇԱ6.: ԽԼՏՇոշաԹԷո Ճոֆւ Ք... 1Ռտոոք,

119.

2000.

Ճճ /Ճաօքշա Ք...

121.

Պճճօրձճ

տոտ

ՃՈՃՃՇԸՇԱՈՒ,2003.

ՏՈՈԱԾՀ

ճա/

116ք.

Յույ.,

Ը

ԽԼ:

ա, Պճճտոօ85 6 Շ 0Պքմճճաաօդատն 4256թ էլնՆ91885Ե11 ձառ // 11քօ6ոճուելՂճօքատ ՇքմՑաւճճեւմը

122.

ԻքԸԷԸՃՉՀԻԼՇԷՐԸ:

123.

տում 7ոքճտոճ ՈԼ,

ոք

ՃճռտոՇ Փ., Քու

Թ:ՏԱԼԸՔԻՆՑ,

124.

Շօաքճութէու էԼ. 91, 1995.

93861241,

Ճքճշտցւոււօթ ՅԷՅԷումՆ

ԱՈԲքՇՕոճոձ ճ

Ճքոօք ԹացուՇ,

`

ԽԼ:

ԽՅԱՒՔՇ ոքճճոօվտոմ01 Փոոճաւօ85լ6 //

Է6Տ8Էլթռւ

1116 նՑ

ՄՅՈԹԱԵԼԼ

րոքմտոճւմմ ԵՂ տ // 11քօճոճորւ Դօօքոռտ ս ոքձոտոմ

10, 2006.

Է. Ճջոքոցոօո Յճոտճոօտ իԵտքօոթո

ոքճունու

Մոքճրրճումտ,

էԼ

(Շտորճոթլ

ՇԱՃ

9Լ0ՆԱՑՅԼԱԱ:

//

2, 2002.

Ա.Փ., Ղքճռոաաճ հ16Է(6րշ: 681 / 116ք. Շ

11լքօծոթիւեւ Յաւ».,

ԽԼ:

2000.

ՃքՄոօք 1ԼԼՓ., ՅոոզՎՅ 846116րշոոմթ ում

ՅՅՐր.,

ԽԼ:

«ատեւ

11Շդ0ռԵՅՕՑՅՒԼՈՇ

Ճճքճաոօտ5ԷԼ,

Ղօօքոյ

129.

ճուր...

ոքո

Օքրո:

ՄոքմՔոճէ (18, ԷԼՕիլ6ք

128.

մ

ա«Օրոմււտ

քճնօզճմ

Ծ., /ՊՕօԸՇՑՃ Օ.,

ՊԱՎԵԼԻ

ԽՅՈՅՂՅՈՕԻԼ

127.

116ք.

1989.

ոռՀՕոձ,

Ճօտաո»տ Մ., ճՎոօոա:ճ

ՇԱՕՇՕԾեւ

126.

/

2եոճոշո

1995.

Ճաճճքօթն ՃԱՆ, Խուքոճճն ԽԼԱԼ, Ըօաօոօրտտ 2քոճ.

ԾուԸւամՑ

125.

5, 2006.

ԷԼ.

86ՇՕԽՕՆԼԵԱԼ

Բ

24241 86ռճ

/ 116ք.

Շ

Խ/Լ.: ԹառեգուՇ,2001.

ԽԼԷԼ, Շֆճքօթ Ը... Խճւքօոօն Ճջոճոճոօտ ոճքոօոճոօի. ՇՕՇ63օք.3ճք7ծօշւթու ոքմտոճմաաւ.

ՍՇՐԼՕՎաՈԼՏՕՑ.

հ/Լ.: 113ռ. ՔօՇ. ԹԲօեւ /ՃԵր., 1998. 131. Յոքճն օա ՃՆ, 7ոքմտոճա6 Վյշատիք ՈՕՏԸռԲԼԱՇԻԼ. ՃՄՇ88: 130.

շ28ՃՄքոռյճթ1Լ8.,

Օատ

ՓճճաոՇ, 1997.

Է94

Ս1ռտոճոռ 1Ճ., ճՀոօաորատ

132. 133.

16ք.

Ը մուր.,

1ՕձճքիաՅՅԱ 1:31.

ՄոքմՑոճէլն4,

ՏՅ1ԾՅՎՇԵօ

41...

ՎՇՇԱ

՛ԼՇ.,

ոքճուտոմ

.

11քօ6ծոճութ: Դ6օքտտ

ոքճււտւն

1, 2003. ԱՇաչօոօոտտ

7աքճճոծոտմ.

ՔօՇ.

ԽԼ:

որ.

Խու

ճՃօՇտլեճտ Մոեմ:

11քոճռ1ո-

Շտքօտ8 Ճ.Ը.,

8.ՋԼ,

ԽՃ., ԱՇԾՃՊԴՇԸրեռ,

ԱԼ 11ՇԷԼՇՃՀԹԽԼՏԷՐԸ. հ/.:

ՃՕՃՋՆ.

137.

//

ճոռ

ԷՕուճք

ա68Յ

Խոտ

136.

Ց

1997.

Խճ

135.

1988.

ՀԶՏօցխօոտտ հօշաղճունըն

Ճ.

Սեոտււճտնճ

«ՅՀՎՇԸԼՐՑՕԽ

./

7Մոքմրոճմում

Խու

Խ1.: .Օտօոաոոճ,

111ՓՔՃ--Ի/(,

1999.

ՇՕՑԾԼԵԼ ԼԱքճտդասաշամծ

1ՇդուոՅոճր, 1991. քճ6078:01 ճոօ8Շթաճ դքօճոքազրոտ

Ճճոճ08րրք

Ի/1.:

/ 116ք.

Ը ձուր.,

Ձոօոօռաւամ, 1989. 138. Խու ՆԼ., /ՃորքօոօճօոտտԸ դքճրումո1Վ6ՇԲօ1 104821 1. /7 ՆԲ, ԸՇօվաոաամա 5 11ՇՇՐ1 1ՕԽՅ, 6, ԽԼ: 1966.

ԽԼ։

3Յքճտագ

ԽՈԼԸռԻ,

8ղտչում6 Խճռքուճոտ տ. 1Յռ 38806885 ճք3Յոմ1 1 ՕՃմՅԵԹՅՆԻ ՃՂ.: 11քօրքճշճ, 1987. /ՕՃ6Ո / 116ք. Ը ճոր. 140. Խոքոումօ88 Ճ.8.. Էխաօրօ88 ԼՔ. ԸՇօճօումմարոն 1.Օ., Է/.: 111ՓՔ/4.-Ո

ՕՏ6ՃԾՒՄԲ.

ՕքոճոտՅմԱԼՕՒՈՒԼ06 1, 2001. 141. ԽոՇճոօտ Ճ01088088 Ծդոտճ Ճ.81.. 3Յճաճքօ5 Ճ.Խ., 8.Լ.,

139.

ԷՃ

ՃճռՕ8Ք1.

018Օ11618:18.

Ճօշոո Ը.Ք.

142. Ը

մոր.

Է 218թր:08

Խ/.: 111ՓՔ4Ճ-

2003. ԻԽ/1,

Ճ:0:61 8ելՇՕ«Օտֆֆճորոտքւթու

/

ԽԼ:, ՃՇՂ, 1997, 1., Ըդքուճ ոճա տ «րքոչւքճ

116ք.

Խօոօ ճոօոաշաու: ոքճռճոքոցւոն / 116ք. Շ Յոտ,, է/Լ, 1987. 144. //

ԽԱՇՔԲՈԹՈԱՐՔՒՅ

Խօքօւոօթ 3. 1ԽՏԵրառ Է., տ 2006. 11քօ6ոճոլուԴճօքոտ ոճում Մոքմտղճաա, էւՕոլօք 1, 145. րոն 1., Ղքճուճը 0 աօքօտաճտ քոճ6օ6 / 11Բք. 6 Խօ01ճքնու 143.

Ըթոօյոօ

ՈՕՃԵՇ».,

146.

ԽԼ:

Թ6Օ10ԽՈՆ:Յ, 1975. Ըօատօոօրոմ

Խքոտսօաւօ 4.1,

ՒԼՅՄՀՅ,1987. 147. Խքոտսոաաօ 97.11, :Ծ811111, 1999.

148.

ԽՃքորստո»օՃ.Լ,

2002, ոքօօոո,

1քյոճ

Շօղօոն լուռ

ՊՀ

ԽԹԱ

կաօբոռ

ՈՀՀԽԹՅՆՅՑ.

ԻԼԸԱՅՇՈԹՆՅՔՆՅ.

8ճռճ.

ԽԼ:

հ.

Խ/.:

Ճճճրճիլ.

149.

Ը., ԽՃքոշտոթւաուօթ

20 Ն:188Լա11-8 ՇԱՇՆՇՈԼՇ 8ՒՈԼքննւՕորուլ-տ Լլքօճոճիւել ոօքոմ ոքոբմոուտ Նոաքճտոճոտտ // 2006. ՄԱքմտոճէոՂՑ, ԷւՕիհլ6ք 8, ՐՕՑՕՐՕ

150. 151.

152.

ԽՃքոՇշօրշւտտԷՕ...

:էՕքԱՂ 11,

2000.

Խքոոտօտ5 Ճ.Լ,

811Ք/Ճ.--Ք, 2000.

Ճքւաւ

Լ.

Է/:

ԱՕԹԸՏԱԵՄԲ.

ՕքոոճւատմատօԷԱ106

1-2չօքոտ ՄՎՇԲան ԻԽՏԲԱԵՏո2ՑԱԼԸԻՂՅՑ.Խաճր, ԷՐԹՉԲտաօու

էՕ.,

ՒՈՅ:

Յմ

ոքոքուտում

տմ ՃՕՎոՅԵա ոմոնճ ոքձուտչտմ Մոքմտոճճէ ան,Է1ՕԻ16ք9,

ամո

ԹԱՐԼԲՂՂՏԵՂՄՅՂԵԵՔՕՐՕ

//

ՃԱՎԱՕՇՆԸ

11քօ6ո68151 16օքոմ չճաոօտշտտտմ ԱՇԱՇՃՀՅԽԲԵԻՆՐ տ 8, Խֆճւտօ»5 Լ. 1Հճօքող 2000. Է/1.,

1ՃՕԷԱՄքոուօՇԱՕՇՕԾՔՕՇՊԱ.

ՄԱՅՎքօղոօն / 11Բք. ՇԸ ճքրր., 154. Ճո Ղ., Ըղքյուքճ էտյՎոտռւ քօտօուօռւաամ 1977. Ւ/1.: 11քօրոքճՇՇ, 155. տա Լ, Շ«Օ, աաճո, 7ոքոտոճուճ: Շտողճիւաաւտմ ք 1. 1 / առո: Փյսաատքտ,

ՇԹՈՄՅԱԼՕԷՑԻՈԼ

Մոքմտոճէ ՎՇԸԽԵւ 116ք. Ը ձորո., ԽԼ: 11քօբք6օճ, 1981. 156. ՊՃռոճոօտ 1. Ծումո,

ԽՅՇԱՏՇՀՀՅԱԼՅՈՂ. ԽԼ:

ԷԱքճուասաշաատ տ

153.

2006.

1995.

157.

ԶֆՓճտրոտուօըւթ ԽՇԷԱՇԴՀՀԱՆԾՅՂՅՆ օքրճո11138-Ճոֆւռ ՃՆ. ԽԼ: Ատ. Ք7ՇՇԲՅՑՃճոճօ888/ողօքուրքճ, 1999.

/ՃճՇ6ճճթ Օ.1., ԽՃՅոլերՕտԸՇ-ՅաՃ.2., Օ՝ՇքլՕտելւ հ16:Բռա16ԻՐՁ. 113. 2--6, ՇԱՇ.: ԽՈան1,1997. ԽԼ: / 118ք. 6 ձորի. 159. արքու Մ. ՕԾալտողԹ68Օ6 ԽՈԱԲՀՀՇ ճէ: օ6 ԽՈՅՏՒՈԼՇ",2004. "ՕՇւվճԸ 160. /Ճօշճտ Ճ.Փ., ՃՆ. ԼՈՅ, 1ճճօ-Լ01 Ճքռշդօդծոթ. Լ: 2000. ԽՈՇոօոձք ՐԲմքոճւմտ, 158.

161.

ՃՎԻօ

ԶՃՇԽ/(Օ,

162.

/Ճ.յ08Ը

Շո,

2000.

ԽԼՊ,

Չոատոճ ՇԾո։աօճ

-

Փճռօք

շտամ.

հ:

2006.

Մ., ՇՂքճՇՇ -- 1Բ:6րշոաճք/ 116ք. Շ

Յար,

ԽԼ:

ՔօՓո-

Օօճաճոատը.ԽԼ: ՛Լքոմաատ :»ֆորատոօրօ 2002. ԹԱՒՇԽ/(Օ--11ք6-օ, ԵԽոաք6օ-164. ՃտուստֆՓ ո. հ. ՆԱՈճոթօշտյՀոիԼ, 2001. / 116ք. Ը Յժար., ՇԱԾ.: 11տւօք,

ՏՕԽԵՐԱԼՅՅԱոու

165. ԽԱՈաոճրճոու ԷԼ, ԼօՇոճք». Խ/1.: ԽՈԸռե, 1996. / ՇԱԾ.: 1Ատլծք, 166. ԽԼոԱՅՑՇՂ ՂԱ,ԿՎՅքաՇՆԱՒՄ տ պճաճոշանճէւ 163.

ՃալօտըԸ

Պ.

2004.

167.

Խա Շ

168.

Քճֆո-- ճո, 169.

տ

Էլ.

հՈՅԸճօՖջՃ.1., /ՃԵ:

Էտքճոչ, Ճ.Լ., ԽՈՃՇԸռօ7

6, 2002.

ԽՈՇ

ԽԼՅՇՏ6ոճք»տ 8.

օ րօ7Մ

1օօքու

տ

ոքճորուտ

1 Մոքճտոճքւ

ԽՈՏԱՇԻԵՈՂ

Լ 4. հԽԱ6Ըճօս

/

Խր դթոծք ոքաորաւմ

8լՕհճթ

181.

7ոքճոոծուոտ,

3Օուօք //

ՇԾՅր6ՇՑ

8,

2, 2000.

ԷՕրճք -ԼԱՇտաօոօրոտ

ՃռԵՇ6ք: 116ք. Շ ճղրո.,

Օտ:

1, 2002.

11թօ0ո6ութւ /

ոճօքձ 2001.

հԽԼ Ճճռօյքո Ի/., 1995.

ՊԱՐԱՐոՀթ

Թու

5, //

9, 2006.

//

Փ.,

ո

Առք

9(ՕՇաօտոլ

836:6քամն

1Լլքօճոճութւ

1ւօ6ք 2,

ՂՇօքոմ

Հճօքոտ

տ

2006.

3Յ:ճտգիւ Մոքճոճմաճ ՇՕտքճիլճլւօտ 11ք06Ծռծոել16օքմտ տ ոքոճրոմամ Մոքմտոճմւլք,

Պտաոօղ Ք, հԽղոոլՇօթբ Լ, Պշո.,. Լմուօոռւ Ճղթշքյոր Ը / Շ116.: 2000. Շրքր6Ր2 ն 116ք. ճրրո., Լ1ւոօք, ԽԼ: ԽՈԱրքօաածէո«օՕ.1. ՁՅֆճոյճտոութ ոճքճբօտօքու 1 Ւ1ԼՓՔ/Ճ.- Խ/, 2003.

182.

ԸՅԸԵԽՒ.

ԸՇօոտմոթրեռւ

7ոաքմրոծէուն, 110ու6ք 1,

ԽԱաոճք

32Օ8ՕԽԱՏԲ

180.

11ող6ք,

,, Ճոճոճ:

ճայ

Ե., ԽՃօտաճողոըօքոճմուտճաաօաքրու

ԸՕՑՔՇԽԼՅՈՒՕԻԼ

179.

/

'

Խ1.: ՕքոօոՇոօոօոտ,

հԽԼ

ԽԼԲԱԲՆՀՃԻԼԹՔՂՅ

178.

Շ116.:

/ 1Ատք.Շ 116Բքտրօոօքու

ԽՃոօ/քճ

հԽ1Լռք 11,

ՍՂՅՃԵՎՑՔԵԸԽՕՐՕ.,

177.

ԱՇՄատաԼ

հԽ1ուք7Ը0841., ՇՂքճն6ՐԼԼ 8Շ600116Ի0 ԲՕԷրքՕոտ ՃՅՎ6ԸՂՑԾ ճոռոշատմ // 1Աքօճոճոլաւ ՕԾՄՎՇԼՈՇ Առքոօաճոճ Փաքութէ

Ոքճերք

176.

/

Վ6:Շոշաաաու

ԲՃԱԸ, 1987.

173. Խ1ԼՈՂՇԽԱՆՈՎՇԸՃԱԸ ԽՕճճու

2000.ՕԽՇ. ԻՕՇ. 7ւ--Դ,

175.

ԿՎ6ՂՕՑՇՎՇԸՒՕԼ

ոքճճճճել

1997.

2003.

174.

ՖԼ:

ճճւր.,

Ը

ՈօԲՅ ԷԼ, ԼԲոռ քճտոտյտմօքոճաւտտմոմ մմՎ6քճՅ 11քօճոճիւեւ 1օօքու 7աքմ8ոթ Ա ՎԸՇՑ Ը 7օօքտտմ//

ՇԱՇ.:

172.

116ք.

/

1994.

ոտՄոքճտոճէուց,

ոքմում

171.

116ք.

հՈԱՇՂՇԱՈՈ

ոքա:տա7 170.

ՇԱՇՂ6ԻԼՎ՝/

Վ. Մոօգոտմա ոքօութոաղժաոմ:

ոոոմմ

հ/Լ, 1988. հառքճյտյօԼ, ՕրոՕութքմաոմԿՇոՕԲՇՆ

ճորր.,

Խ1օքոՄոօտԲ.Ք., Ճճգոօօլւե

1996.

Ղքոտօոձ, ՕքոոՈՅնոտ. Խ/(.:

183. տ

184.

185.

ԽԵՐՕԽ ԽԼօքօոօ 21.7... Շօատօոլ61թտտ:

Թ.ՃՇՈՇքԹՈԼԹԷՒՅԴԵՍԼՍԵԼՄ

ՇԽ:

ԵԱ1Կ6ՇԽաԼԼ

1ՅՄ«Ճ օ6 օծուճտտ / 116ք. Շ ուտ. ՃՃԵՅ ՃԲ

2004. ոքօճա, ԽՈոԵւաոՀչ

ՏԽ0.ճօձտճււօ 5.8. 51. 8.Ճ., Ղուճքճւօ ԸՇՔԶՇԼԵոԼ Մ7Մոքմթոճատտ. ԽԼ: Ծռ:օաօատոծձ 1

11ՇՇՃԲՃՕՑՅՒՈԱԼԸ

Փուլ,

2002.

1., Փոռօշօֆոտ

Էլ(ուՅօ

ԾՕՆՅ:ԾՐ ԽՐՈՃՅ,

186.

ւմ // 7ՄԱքմտոճէ

ԶԱԾԵՇԽՕՐՕ

ոքոճոքաում

ՋԱՕԲՇՃՅՏ

1989.

ա/

116ք.

ՒԷրոչօ0ո868 Ճ., Ս աուօ88Ա210Է0106ք8382176 ԷՅՃ

// 11քօ6ծրճոււ1օօքոմ

«ՄՃԵՐՄՔՅ

ԽԼ:

Ճուր.,

Ը

21:1:0881101:-

ոքճձուտոու

5, 2001.

ՀՈ18, 8ՕԽք

Խառ քմ.Օոօ-

7ոքճոոծ-

ԼՇՏւաաւ ոճռքճրօտօքօ8 / 1Աճք. Ը Յոր: Ճշ... ՒԷԱւթճուծնճթո 1997. 11օո7քքռ, 188. Էրուուճ Փ., Շրքմւուո 8 6րօ Դ6քջ. հ/1.: ՔՔԻԼ--Եօօք,1994. 189. ՕՂՆՕԲաւօթշտ. ԷԼՇՇՂՅ:ոճքոոօ6 քճութումծ ԱՕՑՇՅՃԽԱՇՅԱԲԱՆ ոքօծՈ6Բո/ 116ք. Ը Ճուտ., Է.: ՇօՓոչ, 2001. 190. Օքոճւաւտմ Ատ 011106Ո0ՕՏԸՃ6ԷՈԼՑ / 110ճ. քճճ. Ր.Ք. Ղու, Օ.ՒԷԼՐքօօ8օ51. ՇԱՇ.: 11816ք, 2004. 191. օտ Ը.ԷԼ, 382015 Առքաաշօքտ / 116ք. 0 ՅԲրո., Ոռքառւ Լ. 1989. 11քօրք6Հճ, 192. .9ԽԼԵ., ԸՇԷԼ, Ոռքոտուօւ Քչօարտ Ի/.: ՓՃՈԾ, 1997. 6 ճու»., 116ք. Մոքմրոճ քմ8/ 193. Ոռքշօոօ 1., Օ.օոք7ուքճ

ՇՕԱՔՅՂԵՑՕՐՕ

ճծճորոտտ / 116ք. օ 2000.

ՅԱՐՃ., Խ/1.: ՃՅՅոթիՈՂՎԸՇ

ոքօճայ, ՅԱԼ ԽԼ: ճմ տթօ, / 116ք. Ը ատ., 194. Ոռ» ՃՆ...Զ3ՅԵրՀ ՂՇռՕրրաշաճէամք 187.

Ւ/(լ.:

ախար

195.

1992.

:

196.

ոքճճոքոցյոատ// 8.

ԼՈՅՀօԷ. // Շօճքճւմբ 1990. 1, Խ1.: Խութ, ԸՕՎ. 8 1քճու

ԱՕՈՃՏՂԱԵ // ԼՄտղօ,

ԴՕԽ,

Ոոայօո,

ոտ

օգտա

Դ.

ՕՀ,

3,

1.

Վ.

Խ/(.: ԽԼՀԸՃԵ, 1972. 198.

ՈՌուօատ ՂՕԻՀՅ.

//

1. 3,

զ.

տ

10, 2006.

քՃքոյօ

ԱՌուօո

ՎՇՂԻԼք`»:

197.

Շքճճույու

7ոքձՑոճ քուն,

ոքձոուուււ

Փճուօքճ" Լ1քօճոթութւ ոօօքոտ

ՅԱԵՅՎԾՒՈԼԸ "ՎՇՃՕԲԸՇՎՇԸՃՕՐՕ

Ոտոճտօք Ճ.

Խեր

Լոոոօտ,

ԼՕՇոճքուօ

1, ԽԼ: ԽՈուշճե, 1971.

Շօվարուամ

2,

Կա0ՕՐԻՕՕԾքճ386իլ Ֆոքճթոճմաճ հյոււյքոծթոմ տ 11քօճոճուււ 1օօքու աճքմոտրութւ //

ԷԼ,

ԱՌռշշը

199.

ԴքօՇԾ7օ՞ Ըոքեւ

ոքճորտում 7ոքճտոճոււգ, 200. 201.

1.

2, 2000.

ՌգքշռոքաւժուճւծՂԵՇ180. ՄՎՇԾԵՕՇ ոօշօնա6 օր, քոր. ԷԼՑ.Քօրտօոօտօն. Է/., 2002.

ԸՂԱՒՄՀԵԼ

Պքուօշոտու 4.11, ԷԼ080886ռՇ ԱԱ18:

1989. Խ1.: 10412387, 202. 1 քօրտ80ՈՂ6ԴԵԼ0ԸՇԼԵքյոճ ՅԷՐ/.,

Վոօատո.

204.

ԼԱԱԸՃՀՀԽՆՇԻՒՅՆ /

2004.

Ա-շրաօօղմգ

Լոճք,

ՔղողշրօքՓ ԽԼ., Շճճքճրեւ

206.

208.

//

314ո6

ՇՕՑքճԽԹքՈւօոԼ Մաքմտոճոմգ,

Լ.

110» քճր.

8.

6, 2001.

ՄՇԱՅՀՅ

34Ի8Վ81

Լլքօ6ռծութւ

ԴԲօքոտ

ո

ոքուտ

որ

7ոքճտոճ

Ի11,

ոճքոօաճղօ8

Շ.Էնուօփօք 1997.

ոլԹքլԹո

26օքու

ՔՅՇութք 7. քՆՅՔՎՆԵՅՑաքմձթոճոտտ: է«ՕոԱԲԵԸՅՆՕքոճտ «օաֆզտոքմւատհլ6 ոճն լել

116ք.

/

8օք01Ա1Վ.608'

11ԼՇրաօոօոտգ Մաքճտոճքուգ. Խ/1.: 111ՓՔ4Ճ--Ի/,

205.

207.

,

"Շ6ռԵնԸ

1.Ճ., ոքձթոծոած

8.4. Պոմքօր 1Ա1քօատտաօտ Խ/(.: ԷԼճՃո«Յ,1989.

ՇՈԾ.:

ն.

Աքճոցւո1ու

Խ/., 1989.

Շ

203.

Ք

/

87308

ճտ

տ

աիւ611Յ

ոքաուտոտ

Ն

»«Օ1ՇԱՇՐՇԵՂՆՅ

//

Է14

տուտ

1լքօ6ո-

Է/0116ք 4,5, 2002.

/

ՇՕլՈ0ՃՕՐՈՎԲԸՅՔԸԲ

ԸՕՏքԲԿԽՐՒՒԵԼԹԲ

Դճօքտտ Քորաճթքշք. Շ ՇՈԾ.: ձրրտ., ծք. 11816ք, 2002. Ճ6 Ճո Ըօաոճճթոուն ՔՇտււ խու, Ոքջտւ հ. Ըա, :

209.

ՏՇաճոճա աՕրՓումար:

Շ116.: .8ՔՕՅՒԷԼՃԻ,

210.

2003.

տատո,

ք83քճ1ա6:տմճ

1961.

ՇՑՇՅՆ 3. ԽԼ, ԵոՅոթԸ-- 51 ք6ր / 116ք. Շ ԱԲՔ՝ՇԸ, 2000. 212. ՇՅՏՇՂԴՇԵՕԽ է., Ս 60ոօրոնմ Մ7ոքճտոճւամ 211.

214.

215.

116ք.

Ը

մորո.,

Քեոօ 28.-28., ՔճոշտշորճոմբՕօ ԲոճՄոճմ 12 ԹՇՃՄՇԸՐԹՅԼ // 25..- Ի, ԲՄՇԸՇՕ 1136թ8րաուբոքօտպ38ճրժոտ, 1. 1, ԽԼ: 77ր. ող.

213.

/

Յուո.,

ԵԼ:Փճյք-

օքոճուտյտաւտտ //

11քօ6:6ուու Դօօքոտ 2 դքճորտում Մոքճտոճուգ, էւՕուճք 3, 2000. / 116ք. Ը ճրրո.,

ՇՅՃԵԼ08 8., ՔՄոՄԼԱՇՇԽՇԱՅՆՃՆԵՈՂՒՅ

Շ116.: 2004. 11816ք, ՇՅԽԸՈւ

Ճ.1.,

Փոճօօօգոտ 5.:010Օուտաք. ՇՏ: ՇՆ, Ըօճզքճլոաօ 7/Խ Մդքճրոճէուգ, Ք0Շ508 8/4Ճ.: (Օ6ճո«Շ, 1997, ՕՇոօտու

.

199.

հ,

2003.

ԱՇՔՀՕոՕՐՈՑ

216.

1Ա՛օՇդոՕրճքաոմՂՇթՅԲ 1ք831Ըզօքիուճաաւ

Օ.Օ.,

Ըճաաուօ8

ՇՕՑքԲՈԼԸԷՈՎՕԻԼ ՕԾԼԱՇԸՂՑԾ//

Շօատօոօրտմա 88011,

ԷԼՐՕոճք 4,

2006. 217.

218.

ՑԸ

ՇԱւՅ ՃՅՈՒ

Ջ. Մոքճտոթմծ 11քօբք6օ6ճ,1988.

Շանոամտճ քմաոտչու //

222.

223.

Շւ

//

2001. 224.

225. 226.

227.

Օտտո

ոօ616

ո

Օշատոլ

ՇԱՇԼՏԵԱԼՕՇԼԻ

ոճում

ԻԼ, 1996.

Խ(Լ:

ոօշոօտոլ.

ԻԼԸՒՇԴԵՆՇ

7ոքճտոճճում,

ԷԼ

օքորձրատաղոտ.

ռօքոտ

Շ

ոթ,

ՇԱՇ.:

ԽԼ: 411Փթճ--

րոքԱՇԽ,

օ«օքոօ/ 116ք.

-

5,

ԽԼ:

Ի/.: ՂՇօքամ ոքձրորոճողեռ: ՎՄՏՇՆՑ / 116ք. Շ Յք/., 1997. ՔօշոՄ7Ծոմաճ, ճոՅոՇԼ. 1ՕքոճաԿճՇոատմ ՇօոՕՃՄՃԱո

ՎՃ.Օ., ՇՕՂՕՃՄաար

Յեշոճքոոօ6 Ղճօքու ս ոքճրրա»անմ, Տճքոր աքօճոճմ. ԽԼ: 6չօքօ--Ի, 1998. ՕՇոօտու ՍՇԽ7ՇՇՂԲՃ քօվա. ՔՕՇՐՕՑ ՇօոօթքՈ... -- է18--ՊՕԲՄ:

ՕՆ,

Շոու

1996.

8,

Շղճքաաւ ԱՆ. ՏՓռոօօՓոճաճ

ՂՕճքաաաօօրԵ Ք

ՂոքոճոօտԼԼՇ.,

//

Օրերն

ՊմտԼՑՕՏՄԴԵՐՄՔՕՊՕՐԱՎՇՇԲԱԸ Աքօճոճուու

2005.

ՕԴՊԽԼՃ-ԱՔՔՇՇԸ,

1997.

1րուօք,

ՇԱՇ.:

ԽՃօքոօքուաթոճմ այճեւքճ.

/ ՕՂո.

ՂՕճՇքՅՒՑօԸՇՂՔ|

230.

տոօտոտաու

ՇԽոքը Ճ.,

2001. 229.

ոքճճոքոջււտամ

816:6իշաճքծ.

11քօ6ռ6իւեւ 16օքոտ

ՇԻաքոօտ ՉԱՆ, :ՕՌԷԱՂ111,2000.

Փճաթշ,

228.

ԷԼ,

1 ՇՈ

ԽԼ:

քտլոշաաու ՈՉՇոօտապ.

տ

ՇռօտճքԵ Մոօղքոնտյճճթքեռւ ՔՄՇՇԲՏՆա3Եու, 1990. Է16

շան Ըում.

աճա

քճծօրաօք ՕՒՏՈՅ, 1989.

Շոքմոօվ ոմ ՇտճօտճքԵ--

Շճօաօր

1Ա6ք. 6 Փառատօրօ,Ի/.:

/

զոօտըատճ

Թ. ՇՃՕԲռքթ ԱՇԽԱ

Շտուծու

3., Աօքոուծ 11, ԷՇ

քօոՅյտեւմւձիք

11-օօքոզ

1997. 221.

80711.Յ8165

Բ., ԸՂքՅԼՅո:1 7աքձտոճ

Խոտ

Ի1.:

ՅԼ...

220.

ոօ

Ս.Ա,

Շ6ուօաօ5ճ

մԽՃՒԼՃ,2000. 219.

1.,

քոր.

ԷԼ ԽԹ

Մոքոճթոճոաթ663

աան, ԽԼԵ.2.08ւօտ. 2818.

օղա:

Խ(Լ.:

Ըյմոծք,

231.

ՂՈԼՇԵՇԸՆ

232.

Յտսաեւ

ԽՃ,

ՈքճրմքվճՇոկ

.

ճւ

ԾԹՅՒԹԸ, 1990. Ղ6ոԾքօտ Խ., Ճմճքոոճոոոմմ

ԽՕրճոՖ

//

1991.

233.

նմ 6 ՂԵՇ 188.

ոքճռոքոա հ:

ՒՂԾՇոօՏՇոան

Փֆոառօօօֆող623116Շ6աճ.

ք7Ծ62»01, ու. 40,

տ ոքճոձ / 1Աօրքոր. ԷԼԱ.ԽՈԹԻ/3օ88, Ղօօքոգ 1օՇյրճքուտն ԽՈոթթօ. ԽԸ ԷէՕքրշր, 1999, Խ/.: 11քօոք6Շճ, 1978. / 116ք. Շ Յտ., Ղճքոճո Ը., ՔՅ6օր // 8., ԼաոօրաՅ8 օ ոօոօտ ոռքճուրութ 7ոքմթոռթմււվ ՂՕռճոբօտ ԷԼ 3, 2001. 11քօ626ու6ւ 1ճօքոտ 27 ոքճուտոմ 7քճտոճատտ, ԽԼ6ԱՇոշ6ՇքՅ Ղօոճքօ5 8. 1լքօֆաշշտօոմնթրոլճ 188288 // 11քօ6ոճոււ 16օքոատ տ

("օ6օՐ81162Ռ:ԵրմԸՃեւՕԽԼՅՒԼԸՈՂՀԹՆՐՇՐ')

Ճ.8. 234. 235.

236.

ոքգուտում Մոքճրոճաց, 237. Ղօրխաօր 8.8., 238.

1ոօք, 2001. Ղ»ոտօք Փ.Մ., Խ/լ.: Մքմա

239.

211.

6, 2002.

Ղ5ոտօթ Փ.7.,

:

Թ)ոթո7 թ: ՈԹ

ՈՈՈԹԹՈՑԴՔ

Շ116.:

:

ԷԼ

օքոճւատմոտը ՄՎոճգ

1924.

ՇԱԲՎՅՂԵ,

1925. 240.

ԷԼ.

/

2ք7րճ

116ք. Ը

օ / 116ք. Ղտատօքթ Հոմոօքատյատ

// Ճ. Մոդ 1քօղպոոը տ քճճճերօօլթծ / ոռ ՄՅԾքՅՒԽԵՐԹ քճձնօրել Ոք. փֆրոճօօօֆոռ

1քօրքճ`:, 1990. ՄոճՃԵԱօ8ճ ԽԼՑ.,

ՇօատՕոօրոտ 7ոքճտոթ

ճոո.,

ճուր.,

ԻԼ,

Ճ.Մ80Ղ17, ԽԼ:

ճու,

Ը

Ճ1.: 11էՋՔՃ-

ոտ.

Խ1, 1998. 242.

Մօքքոա հ., 110Կ6որ7 ճարճքթւ

ԿԽՕՐՄԸքո080ռ11Ե

//

ԽՃ.

ՃօՇԾՈՂԵԸՑՄՇՈՅՀՅ. 11քճթնԱՎ6Շճաթ ճՇոՕտթրմ :ՕՊՏԻԼ 1991. /16ր, օ6ու. քօր. 8.Ե. «քյոօոօ. Խ/Լ.: Ա0ոաոՅոճ, 243. // Փգրատու /., Մօր ճաճրշաաուն ոու 11քօ6467161 1օօքմատ 7 ոքճրւտամ Մոքմտոճււմգ, 1օՕրիլօք5, 2001. 244. / 116ք. Ը ճուտ. Փօքո Լ, Շ.րօուտ 7 3887թ /6մոուրքճր: ՇՕՏՇՆԵԼ

245.

Թքճուք, 1928.

Փօքո Լ.,

ԻՈօճ 253էլթ,

Էքճոճր: /ՃՃԱՅՇՀՅՒ,1990. 236. ԷԼՔ., Փօթաճաօտըոգտ ԷՕՇՐԵ

//

Ոքօճոթիւել

Ւ1.5.2Լօոլգ608.

ճօօտՀւՏ:ում

ոօ7

Քամել

ՏՓրտօշօՓշաաճ

ՀՕտքմաւիօումվ/ Խ1:

8626880Շ11

116ք. Ը

Յո,

1Օճճքճու-

ՊՈՒՐԲՕԽՄՈՒՐՄքՕռՕԲՐՔՎՇՇՏԱՇ

ՕՏ. Թ Աոոլն, քօր.

2005.

ՕռԽՈՃ-1ՔԵՇՇԸ,

/

ԷԼ

247.

Փօ0Շ6ք

5,

ՕՇառրոճւտ:

116ք.

ԲողմրքԵլ88101 / 248. 249.

Ը

ԽԼ:

116ք.

/

Փքօոօթ Շ.Շ.,

2001.

Ը

ԽԼ:

Յարի.

ԽԼ:

Յոո.,

հ/Լ:

1Աճք.Ը

/

ՇրլելՇճձ

ՈՕՔԸՇՃՅ

Յքրո.,

Շ

116ք.

1990.

1քօրքճշճ,

818: Դ0Լ116

ոքոատոՕրուրճ:։ 11քօրք66օ,1987.

ԽՇՐԸՂՏօ օւ Փքօեճ Չ., Շտօնօրթլ / 1989. 11քօրք666, ՓրքօոքքՉ., ՎՏոօՏՇՎՇԸԽԵՅՑՑՇարձատտ

ԸԽԼԵԼԸՊ, 1994. 250. Փքուուռ 8., ՎՇռօՅՏ: 251.

ՅՔոո.,

ԽԼ: ԸՐճքոճքաաղ ԸՇօոտօոօրոմ օքոճւտտմւաաամ. .

/ Փլքօիլք 3., խճօքյ ւ181001 116ք. Շ Յորր., Խ1.: Ք6շո7ճոմեճ, 1994. 253. // Փքօորմ ԴՅ. Քռրօոօաազմ քորճշճրեմ Փքօխմ ՅՑ. 1 330:Յ Շ Ճոտ., ԽԼ: տուօՅ:Յ13 / 116ք. Ք6ՇոՄՇուոՅ, 1993. / 254. Փ., 1Թօշօքոգ թյոճ Փո 16ք. ՇԸ Փքոճող., Շ.252.

255.

մա11ՕԻմա1

ՎՇռՕՑԸՎՇՇՏՕՄ

11516ք67քԻ»,1872.

ՃՕռւՂ ՖԽ. .:ոքօպճճճել, Օքրճաատմաււամ-7տքուքեւ ք63ՅՄՃԵՐՅԵԼ / 116ք. Ը Յատ., Ը116.: 11ւ6ք, 2001. 256. ՃՕՇոլճււ 8., Ճտ5ւֆՓոռի ճ., Փճուօք Շոքմճտճրւմտօ612... / Շ Խ1.: 1992. Յտբո., Յ/Հում6, 116ք.

257.

Լլողծքօա, ՛Լքտ ՒԼՆՈՀՅ, 1972.

ճքճայձա8

օ6

օքճրօքոաօիմք

Շտոթճտութ, Ը Է, ԼՕոօՇՃ Խ/.: 11386085, 1989. 259. 9., 11Շգուօրօրտտ 8ղտքում Առու ԽՃԻ, 1999. 16ք 260. 8.Փ8.,. ոօ» Վճքոճօ5 258.

261.

Կոո

Ճճ16ԴԵՒԼՕՇՆԵ

ԺղքմՑոճէլՎԸՇԲՅՎ ԿՅՇՊՅքո Ճշո., /ճռոօ801 51867

1997.

262. 263.

/

Խոն

/ 116ք.

ՇՏ,

/

116ք.

Ը

Յոոո.,

Ը

:տյ.,

ՇԱԾ.:

.8.ԽԼ,

քու

Խ.: Թճոոօք, 1998. ՏԹրշա6քձ.

116ք. Շ

Յուտ.,

ԽԼ.:: ՓՃԱԵ,

// ո ԱՇոՕՇՐՑօ1 հճտոածօ ոքոռոքաւյւ Վոքոտ 27., էճ ոու 8Օիլ6ք 2, 2000. 11քօ6268151"ճօթրտ մ ոքձումամ 7ոքմտոճան, օշլօտմոՕրբՕ ՎԲՂՃՕՑՇԲՅ ԼԱոչատմբցււ ԷԼ, ԽՃԽօտաճոդռտ

ՅՅՈՅՃԷՏՈՀ 5

264.

16:

ՃՇԽՃՄԸՇՂՑՇ. հ:

18138112:

ՃՅՊԵՒԼՑՕՇՂՕՎԷԵՇՆ

Լ. 2, 2006: ՏԵՇՇձՃոճՖավ,

ԽՃՕԽԻՐԱԴԱՆԿ

ՅԱՅՏտ եոռդաօոօքուճաաօքոոթ ւթ ոտքնՎ80օ61// Շօղտօոճօրոգ

Լ1168Կ6ուօ

ԷԱՂԵՏՈՒՑ

ՑՈՅԸՂՔ,

//

Ճ.8.,

ԼոՕՇՃՃԵԽՅՅ

110Ի16ք 3, 2005.

265.

ՅՇՆՉոթոճԼ

8ԽԼ,

Լճոօո»

Խ/1.: ՓտումաՇել

266.

հ(6816/շ66ք8. աա. ոճում 1. ՔՕՇՆՕՑ

267. 268.

ԸՇօարճիոմն

ճոր Լաոողտա 2003.

8.8.,

9Ե.,Ճճոօոմն

Այոօրօտ

//

511աճ

11քօծոճուել

1, 2002. Լմդօրօտ 5...

ԷլՕու6ք

271.

ՉԹՕ

273.

275.

43օու

276.

277.

/ 1Ա6ք.Ը ճուր. Յու ԷԼ... Ծաու6նԵ

Ր6քտաՇշոճքյ,

ճ68ա8,

Ճ2Հ1

/

110.

քճռ.

ՇՕՑ6Ղ

/

ոօոատճաատ

քՄ:ճ080ՃՈՂԾԴ0

// Խճո

ՍՔ

ՔՃՅՎՇԸՐԲՑ

//

1.87որքօ6801.

ԱՇքօտոոձ

ՒՇՃԸԱ.,

Շոելոռջ

հ:

ՊՃօշռնտլեշտ.7Շոճյ. /110ր օ6Ալ. քոռ. 8.Է.

16ք.

տ

Շ

ԽԼ:

Յոր,

Մոքճտոճաոմ

1.1.80Ր0ոօԲոոտը, տ

|1077743ձ81,

ԷՅՅԵԱՅՎԾԵՒՇ

1991.

ոքճառնուաւ 7ոքճտԸ.

1990. օՂ101 168318,

Խ(6ոՄոճք. ՖՋշոօքը Խ.,

8ճոլ.,

ՇՂՈՄՈՄքՕ88ՐԵ

«ԱԽ

ՕԲ

11լքօ6ոճծութը 16օքթտտ

11Օոճք 2, 2000, / Օր. քճր.

1Ա6ք. Շ

ՄԱքՅՔՃԲՔՎ6ԲՇՅՕԱ

մուոժունյւօն

Օ

8,

5.

ՖԽՇԻ/,

ԽԼ:

ոքճումտմոօտ դքօ71380Ն816:5110Շ11

Շտոճ

Քոօոտտ

Ճ1.`

ոքճութոյ

Խ/., 1921.

քմՇօրէ

Ք Կ6Տւռն

մ,

տ

որր.

ՌքճրԼՎՇԸԽՔԱ6ԸՕՑԲՂԵԼ ՃԲՊՕՑԵԼԻԼ ոՕՃՎԻ

Ճքողլ«6րօ. Խ/.: 1107713տ1, 1991. Ջոօաատ Ճ.. Էտճքջռքճ ոլաոճռշճքճ / 991. 11քօՐք6օճ,

1ՅՎՅոՇ

279.

115ք. Ը

1999.

Բ., 100

ճօրմթուղմ

278.

/

ՈՇԱԽՕՈՃԾԻԼՆՅ

ՕԽԱՎԾԸՐՅՑ

Օրու

Չ9։ռՇոճքտուճորիլ .

որում

ԼՈւրթ, 2000. Ճ., ՃՏճւճոոմւ» ՉՅուճքԸօտ

աաւաոճ

ԸՕՑքճուճքութլԲ

7ոքճտոճ քուն,

ոքճումոտ

1լքօծոճամեւ ճօքյտ

Դքճձ 274.

:

7ԵՃՕ,

ԽԼ, ՇճԲճքօել ոքճ7ողօ8ուօալ6-0 ճոթ Ը ԽԼ: տոտ... 116ք. ուճքտոշոճթյ, 1998.

ԽԹԱՇՈ6ՔՅ/

/Ճ., ԱԽ

Շ1Թ.:

Է/.:

1Լ,

ւու

2006. 272.

26օքոատ

տ

էլԼՕու6ք 6, 2002.

7ոքճտոճ1ուզ,

ԼԱՏ

ո16116րշթիլ61էոր8. ա,616ո:իԼ6

ՅԱՐՃ..

Ը

ԸՇօատգոեւլօ

-- Տ08Օ"1ԱՎՇԸԵՔՏ

Րօրաքո Փօքոռճռ // 270.

116.

/

ԱոՇԱՃՕՈՕՐՈԼ

11ՇուօոՕՐ4

'

1992.

Շ1811ՇՂՆոոձ,

(Փճուաոճ, 1997. /ՊՕՒԸ7:

ԱՕոՃՕՃԵԼ

269.

ՇաՅըոտթշրոոճ

քուրմ

1շօքղո

Խոտաօր. /

ԽԼ.:

ՈԱճք. «

Օ., ՏԵՈՍԾՏօք ՏօռօօՇցօճոլ 1հոօսցի: ՏօՇց6Տ, ԷքՏէաոօթօց6Տ,Ձոժ էհօ Խ1Թաօո Յոժ Ս.Տ. Օս6ՏՏտ ԹՈ ոսփ // ՏօՕՔԾՕ|/0ցօ62| ՛Լհօօո/, Կ/օ|Աո6 24, ԱսոԵ6- 1, Խ/Յոօի 2006. 281. ՃՇեօտ Բ.Լ., հօ ՕՅյոօօՅ8օ ՇօղքօՅէօո: /Ճ (24/Շ2| քՈՏՇոքնօո ոմ ԹՈ 1666Յնոց Շօրթօւ8էօ /ո6ոօռ

ՏԱՇՇՇՏՏ.

15մ/:ՏՇՕԿ6ՈՈց

ԽՅԿ `/0ե, Օ»4օոմ: Օ»16/ժ Սոխ6ոՏԼե/ Ք/6ՏՏ, 1994. 282. ՃՏԹԾո Ս.Բ., Մռոճցտոո| Քոոժք|ԹՏ(ո Ս)ճքոո,ՇհյոՅ, Յոժ Է«0Ր6Յ իտ ճքքիօմ ՔՏյօհօքօց7օք Մ/օու Թծհճտօռ 0.ՄՄ/.Օոցշո (60.). 280.

ՃԵտոմ

ԾօՏԼօո: Ւ|Օոո6Ն/օ04, 1991. Ծսօոօէ մ.-Շ., Օ., Լ" ՅոցսոոծուննօոժՁոՏտ|Թ |ոցծ. ՃոՏօօո երտ ՄՈՓՏՌոԾ ռճմնօո., հ/81Ա8ց2,1997. 284. Ճոցոտ Շ., Լողա ղՏօՈՅ| Շօտքծլթոշթ Յոժ օՒց8ոշՅեօոճլ օԱՇՇԱԿՇՈՇՏՏ. Ւ/ԾՈՈԾօ6ժ (11.): 01567 Ք/ՏՏ, 1962. 285. Թոոտօթ Լ, 8Յժճո-Բս|ԹօԼօ Քճղմօոտ7 Շ., 1օ Շօոլթոռ ԽոծեՇ ԹՇհՅԿ Օս",ԼՇցերոՁօՄ-Թ256մ Օօսքտ Ձոմ Ք6ԱՕոոՅոօճ // մօսՐՈՅԼ օէ հՄՁՈՅցծօտծճոէ Տեխ 6Տ, Կ. 43, ո. 7,

ՇՕՈՏՇզԱՇՈՇ6Տ

ԽՕօԽ6ՈԵ6Ր2006. 286. 8ՓԱօսք Բ., Բոոսմ ոՕԱ6 քՌո6// Խ/ճց28շյո6 հլռոո6, ո. 109, 1976. 287. 8Թետ Բ.Բ., Բ/օսեծո մ.Տ., Ք օժսօեխեյ/: էհօ հսոճո ԱՅ ՏԱՍԱ6.

ԳՕՈՇ ՃԽՃՇՕՈ, 1981.

288. 8ի/ Է.Շ.Է. Մո Օ6., Փ/ԵՅՈՀՅնօո: Ճ Լոստքհ օք ՃոԵլցսքի/// ՇԱՌԾոՒ Տօօ/0/օց7,ՄՕո6 53, ԱստԵօր 6, ԽօԽՇՈԵ6Ւ 2005. 289. 8օսժօո Թ., հ. Տօօլ8Ձ|ՏՕԲոՇՑՏ Ձոմ Խ/օ Ո/ք6Տ օէ ԹՅԹԱՈՏոՈ // )ՕԱՐՈՁ|օք ՇԹՏՏԵՇՁ| ՏօՕՕ1Ծց7,ՄՕԽոծ 5, |ՏՏս6 2, Սսհ/2005. 290.

ՔՒօՇ6ՏՏ6Տ |ո

8ոօսփԹոտ Խ.Օ., ԹՅՈԴօՏՏՄ Օ.Ս., ՔօՏԷԲօոոՅեօո մօոէ ԿՄՇոԼԱՒՏ // մօսոտի օՒ ԷՁՏԹոո Ձոժ ՄՄՏԹոտ Քսռքո ՏԽժ/6Տ, ԿՕխոճ 43, ոսո Եւ 2, Խ/2ոշի 2006. ԽՁՈՅց6ԹՈԾու 291. 8/ԾԽո ճ.ք., էսոքհոտյտԽԼ, Օրցճուշ8նօոՁ| |մճոնէ/Յոմ Ք/ԹՇ6: Ճ ՍՏՇԱՐՏԽՇ Էք օոռեօո Յոմ ՋՇտտարօօ // օէ ՒԼԹցօրօո/ ՍՕՍՈՈՁ|օք Խ/ոշցծոծու ՏԽժՏ, ԿՕԽոծ 43, ոստեր 2, Խ/Թոշհ 283.

Լ

2006.

Շհծո ., 0Օ., Լս Շ., Շօօքօոննմծ ՇՕՅՏ, ԼՇ6Յժ6ո 1յօտնսօԱմ (6 1օ0ք Քոօքթ ոմ Քոօմսշետ/ ԿՁԽՆՓՏ: Լհօտ Շօուղեսեօո ԽՁոշցծոծոէ 16ՅՈՏ ո ՇհյոՅ // մօսոոՅ| օէ Մ/ճոցծտծոէՏամ/6Տ, Մ. 43, Ո. 5, ժսհ/2006. 293. Տ.Թ., Լհօ ՏօԿ6ո հՁԵԼՏ օք հլցիի/6ՅՇՇԱԽՑ քօօք|6.Խ6խ/ ՇՕսԿօՄ 1990. օո: Տլոօո Յոժ ՏՇիհսՏտ6օղ, 294. Շրօտեյ Քհ.8., Շօոք|էթոտտտ:Զսռկե/ 1 հօ 21" Շօոխդ/.

292.

ԿՎ.7.: Օսմօո, 1992.

ՇԶաջո

295.

ԾՕ.Ք., Շօտթո

// Լհջ Խ6ՏքօոտյԵԼկի/

ՔՃ..,

Էօսր

Լի

Ճքքիտմ ՔՏյօհօլօցյ/

8օտՏթո: Ւօփ6ճաօօց, 1991.

ԷՒճօօտ օք օք Մ/օոչ

Տօ)

8ճհմտօ.

-

ԽՅՁճոմտ Ք.Շ., Քհօտօքո/ օէ Խճոճցծոծու // «ՃմԽճոօօժ 4. ԿՕԼ ո. 1955, 20,

ՈՅց6Ո6ՈՖ,

297. Ս1Շետօո Ք., Լհօ Բսխոթ օք /Մ/օղքոՇտ.Լհօ օօտյոց 1ԹԿօխԽեօո 296.

ո

|օԵՏ.Կ./., 1975.

օԱՒԽՈ6Տ. ՃմԺ/Տօո-Մ/6Տ/57, Օ68| Ք., (օոոծժ/ /Բ.Ճ., Շօղքօ18էԹ 1982. Ծ 299. ՔօոՁԱտօո Լ., 8Յճհճտօռ) Տսքճողտթօո:քոռօնօո|ԽՅՏ

ԵՇԻՁՆ/0Ր Ձոմ 1/ոՇՈԹՁՏԾ

ի/8ՏՏ., Շիճոց6սՈՏՅԱՏԹՇԹՐ/ քոօմսՇեմ/Ծ/. 298.

1980.

300. 301. 32.

Օօոո/ մ.Ւ|., Օ/ԵՏօո մ.Լ., ԽՁոՇշօտծիհմ.հԼ, ԷսոժմոծությՏ օք 8" 60., ԹօՏ1Ծո: |ո/ո, 1992. ՈՅոՁց6ծու Թ: հ» ԽեԽ/Թ. Լհօ 19905 Յոժ ԵԹյօոմ. Օնօ Բ.Է., իտ `/Օու՝ տատո 18/67 ՛992..-

հԹոռցյոց

Էլիտ ՔԲ.ք., Խճ Օոտուռնօո ՅՁոմ Շօտտ-ԱՎՅիօոճլ| ՃՈՅԽՏՏ

մոմ

Քճդօոոմոօտ:

Ճ հԽ/62.Վմօսոճլ| օ7

Շօոքճոտօոտ Տաց/6Տ, ՄՕ/սոո6 43, ոսՈԵ6ր 5, Սսի/2006.

ԽԼՅՈՅՁց6ՈՑՈւ

303. քոճժռո Խ.Է., Տօօլ8) ՇՕհ6տլօո // Ճոոս8) ԱՅ. օէ ՏօՕ/Ծ0|/0օց7, 304.

305. 306. 307. 308.

ՄՕ|.30, 2004.

ԲքոՈօմոծոոՕ., |/ոմստեոՅ| ՏօօլԹէ/. Օ|Թոօօ6, ՈհոօլՏ. 1955. ԷՈՑժոճոո Օ., Օս ՄՁ |ԹՄՅՄՅԱ հսոՅյո՛ ՔՅոՏ, 1956. ԷղտժրոՅոո Օ., Լ քսլՏտտՁոօ6 Յէ |Յ Տ806ՏՏ6. ՔՁոՏ, 1972. ԷՈՅժոծոո

Օ., ԼՑ ՄՅՄՁ| ո Ո/ԹԱՅՏ. ՔՅՈՏ, 1964.

ԲոՅժոճոո Օ., Տօքէ ՏԱՐ Ի 6է Թ ԾՇհոյզսծ. ՔՅոՏ,

ռլսժ65 հօոոծ

1979.

309.

/.

Օճտելտ .,, Խսլնոշեօոլ Քաատտ տոՇհրոշ:

ՀԵՇԱօԵՏ»

// ՏԵՄՊ) օէ մօսոճ| ՔԶճսօտօքլոց Օօ Տե 6Տ, ՄՕխոոճ 43, ոսոոԵՑլ 7, ՍօմԹՈԵԹո 2006.

Քրօոլթոռնոց Խճոճցտոծոէ

Օաօաչ Ւ., «|է Մ/ՁՏ Տսօհ Ճ Ւռոժ/ Լոտ»: հԽճոմցօոտծու ՒԷՅտոլօոտձոմ Բ/Յցոիօ Ճտելցաի/ // Սօսոոճ| օէ Մճոճցօտծու ՏԽժԹՏ, ԿՕԽՈ6 43, ոսոե6" 6, ՏօքէթԵՑ" 2006. 311. ՕՇԽո/ մ, 96, հտ 1ԼՕ տոմ էհօ Օսճկե/ օէ Մ/օդմոց Լ/Թ. Աօտ 310.

ոլԹոՅնօոճէ

312.

117,

ո.

Շա

Բոօցոճոոոծ// «ԼութոՅնօոտ| ԼՅԵօսը ՋԹԿ/Թ», ԿՕԼ

3, ՍԹյ-մսո6 1978: Բ.Խ., Լոծօո/ օք Շօոտոոյուտ.:ՇՐԹՅԷ 8ոոոցծօո, ԽՃ:

Իօղհ ԿԽ6Ր Ք:6ՏՏ. 1990.

ՇՐԲՅԱՇՈ: Բ Շոնզս6 օք ՕօսոտյՏ., ՇօոօօքխՅիշլոցԽՍոօա/6մց6 ԽօոՁեճ'Տ 1ԼՈՇՕՐ/ // )օսոոՁ| օէ Մճոճցօոտծու ՏԽժԹՏ, ԿՕԽոոծ 43, ոսոԵ6" 7, ԱօսօՈԵ6/ 2006. 314. ՕօՏՏ Ք., Մ/օու Յոմ Տօօթեյ/.Կ.՝/., 1958. 315. ՒԹոտօո Տ.Լ., Մ/615-ԶՅոցՕԹ., Օոժօ ճոժ ՃճէնխժօտՏՅՁԵօսէ Մ/ՏԹտ Օքքօոնոր տո ԲՅտաոտ ոմ Էսոօքթ // Էսոտթօքօմո 2006. ՏՕՇՕ/0ց662|Խ6Մ ՑԿ, /Օ/ստ6 22, ԱսոԵօո 1, Բ6ԵՐԱՅո/ 316. Ւ ՁՅոտօո Լ., Ւսոմոցքծօո Տ., Շսինո6 ՈՁէ6ոՏ: ՒՕ ԿՅ/ԽՇՏ ՏՈՁք6 հսոՅո ք/օց16ՏՏ. Կ.՝7.: ԹՅՏ/Շ 8օօհտ,2000. 317. ԷԾԱՅ7 Բ.Է., ՄՋոճցօոծու ոՏոիօտ ոմ Տսօօօտտ. ԱՅ: "ՕՈ. մօհո Մ/16)7 Յոժ ՏօոՏ, 1991.

318. ՒԷԹՈԵՑ

ց Բ., Խտտ Ձքքոօ2հօտ ո ՈՈՁոՅցճոծուօողց8ոշ8նօո Յոժ )օԵ մօտցո /Ղհօ ոժմիոմսց| Ձոմ փ օրցմոշռնօո. Էմ.: Շ.Օօոռ. Ա.7., 1973. 319. Ւ|ԹՈՀշԵՑոց Բ., Խ/օնսճնօո, Լ6Յժ6տհյք, ոմ Օցճուշռնօո: Օօ ՃՈ6ՈՇՅՈ ԼհճօոԹՏ Ճքքի/ ՃԵՐՕՅԺ7 // 1հ6 Ճքքիժ ՔՏնօհօ|օցՆօՒ Մ/օՈՀ Թծհճտօ. Ց8օՏէօո: Ւ/ՕոոՑԽօօմ, 1991. 320. ՒԹՐՀԵ6:ցԲ., Օոօ ո՞օ՛Թ էող6: հօտ ԺՕ /օս ՈՈՕԱԿՄՅԼՑ օոք|07/66Տ7 //)օԵ ՏՅեՏԹՇկօո, 6ժ.-87 ԽԼՕՐնսոԵ6ոց, Լօոժօո, 1976. 321. ԷԱ Տ. Լհօ ԱՄ |ոմստեճ| Շօոքօննօո Ձոմ Շօուօ| Ձէ մօ: Լօոժօո: Ւ|6լոՇողոո, 1981.

ՏօՕԾՕԾԽԵԾց:)7/.

322. ՒԼԱո Տ., ՔԱռտո մ.Ճ., ՄՅԽԱՑՏ: ԽԵ6Կի/ոց Ձ ՕօՈոՅու Շօոծճքէ // ԲոոսՁ| ՅԾԱ Մ. 30, 2004. ՕքՏօՇԾՕ|/Քց7, 323. ՒԷթՇիոծո Տ.1., ՒԹԵ 16 քսոօշհՏօոտօօոօ Յոժ Տամ ՒԷՈՇոմտ:Ճո |ոժսՇինԽ61հօօո/ 1 Տոոսեօո // Տօօ101691681 ՛հ6օդ/, Կ. 24, ո. 2, մսոծ 2006. 324. Է(ԹԼՅ6 Շ., ՇսիխքԹ'Տ ՇՕոտօզս6ոՇօՏ. Լօոժօո, 1980, ք. 381. 325. ՒԷ(ՕԹՏԱԹՅ6 ՕՇ., ԽԱՇԱԿՁնօո,ԼԹՅԺ6ՐՏիլք,Ձոմ Օցճուշճնօո: Օօ օք ՃՈ6ՈՉՅո 1ԼհօօոօՏ Ճքքի/ ՃԵւօՅ47 // Լիտ Ճքքիօժ ՔՏյՇհօքթօց7 1991. Պ/Հ ԹօՏտէօո: Բթիշաօ ՒԼօՕրոօտօօմ, 0Օ.Մ/.Օլճո (69.). 326. մ.Է.Լ., ԷտլԹոԵ-ՏոՒհ ԽԼ, Տոօի Բ.Տ., ՈՅոտթԹողոց Օոց8Ւ|(օՕոց ՈՒշՅնօոշ| Լ6Յոոց ՏՍՏԼԾՈՏէօ ՍՁքմոծՏօ ՏսԵտլժՅՈ6Տ (ո ՇիլոՅ // ՍՕսՈՈՁ| օք Խ։Քոճցաոծու ՏխժԹտ, ՕՍ 43, ոստեր 5, մսի/ 313.

2006.

107 ՃՏՏ6Տտլոց մօհճո Բ., ԲԱՅ|8., Մ/6/Թոց8 58., Ճ ԽՄ/6էհօմօօց7 ՇօՐ6 Ճ/Ձ/Ա6Տ // մՕսոՂՁ|օէ ՏԽճ16Տ, Կ. ԽԱճոճցծոծոէ Օրց8ոշՁնօոշ| 43, ո. 2, Ս/ՅրՇհ 2006. 328. մօե Տճնտաօնօո /Էժ.: Խ.ՕլսոԵօոց. Լօոժօո, 1976. 329. Խ66ցՅՁոՃ., Թօտօիթ Ք., հտ ԼՅօճ օք հոքճծէ օք Օլտտտոտստ

327.

լոտքոյ6ժՃոխտտ

օո

ո էհտ Բաժ ԶճսմօքօՕքոտճոլտ

օք ՒԷստգո

// մօԱրոՅ| օք ՄՁոճցծտծոէՏէսժ/6Տ, Մ. 43,

ՔՅՏՕԱՐՇԹ Խ/ՅոՁցծՈՂ6Ոէ

ԱՕԿ6ՈՂԵՇր

2006. 7, 330. ԽԿՅո մ., ՏՏՕՇսոտ ժ.Մմ., ԽՄՁոճցոցՇօքօո816 Շսլխթ էհոօսցհ ԹՇհճմ ՕՐ / ԹՅԱՅՐԱ ՏՍՏԹՈՏ // ՛Լհթ Ճքք|6ժՔՏ:)օհօ/օց)/օք օո 1991. Թօտէօո: Ւ(օՕՈՂ6Մ/օ04, ք.Մմ.ՕրցՁո(64.). Յոմ Լճմժօրտիք // Լհօ 331. Հ«ՕԱՅԲ Ս.Ք., Խ/ոցօոճոէ տքքիօմ 1991. ՔՏ/Շհօ|օց: 01 7/օ« Թճիճտօ. 8օՏէօո: Ւ|Օողօտ/օ0օմ, 332. ԼՅտ/Թր Է.Ք. |||,ՔօոՅո Լ.ՄՄ., Լիտ ԷՈԹՇէ օէ Ք5ՈՕոոՅոՇտ օո Սօե ո.

// Լհ Թռհտաօ. ՏՅՈՏԹՇեօո ճքքիթմ Քտյշհօլքօցյ օք 7/0, 1991. 8օՏԼօո: Ւ/օողծտաօօմ, Ո Ւռց8/մ ժԹ 333. ԼՅՏ Ձէնխցօտ մժ6Տ 1Ձ8ԿՅՁԱՅԱՐՏՅէ մ6Տ ժ6 ԷԼՁՈՇ6, 1973. '6ոք|օ|. ՔՅոՏ: ՔՈՏՏ6Տ ՈԽ6ոՏԱՅ6Տ

Փրոք|0/6Ս15

334. 335. 336.

337.

Տ.Ճ., մՕոտլօո ՄՄ.8., ՄՄ/ՕՈւ1Տ հ6/6 10 Տամ, Յետ. Տմհ ՍՋհ, 1973. // Քճօք|ԹՁոմ ՔոօմսՇիխ/է/ Բ., Ասոճո ՏՏԹէ /

Լօտաո

ԼՅեՑ Շ/,

ԼԱՃ Բժ. Ե/ ԲԲ.

Ճօօօսոնոց 3" 6ժ,, Վ.՝., 1976.

ՏՍԹոոԹՏէ6-.

Լստքխո 6.1,

Ձճտտ Օ.օ.,

Լհտ

ԲՈԱՇՇէօք

ՀՏոոքիօլէ/» օո հօ Խ/Յոմցծոծու

Բօանօոտիյք

// մօԱրոՅլ օէ ՏԱՅԼՀցՄ-Ք6ԱԾոոմՅոօԹ ՏեԽց/6Տ, ԿՕյԱՈՂ643, ոԱոՈՂԵ6ո 7, ԱՕԿԾՈԵ6Ը 2006.

Լսէհճոտ Բ., ՏԱՇՇ6ՏՏքն|

// հօ Կ6ՏՈԱՏ

ԲՈԾՇեՄծ ԱԲ6Ձ|Խ/ԹՈՅց6ԻՏ

օէ Մ/0Ոչ ԲԲհՅԿՕօՄ ). ՅՕՏէՕո: Մ/.Օոցճո

ՃքքնօցՔՏՍՇհց/0ց)

ՒօՈ6աօօց, 1991. 338. ԽԱՁօշօօե,հԽ.. Լհա

ք.

(64.

1Թօշտ 10 Յրտծոօճո օՈ:: 1981. Տյոօո Ձոմ ՏՇհսՏլ6ո,

ՈՌՈՅՈՅցԾՈՅՈԼ

339. ԽՁոմցոց քօօք|6. 101 քօԿ6ո 10685 Թղ ոեոց 1/օս Ձոմ :/օս քճօքյԹ ոօ քրօմսՇիյօ /Էմ. ԵՍ Տոռ Ք. Խօելթ. 8օտթո: ՕԶօլցիլւՏհ Օրօսք |ոօ., 1992. 340. Խատիճլ Ս., Շօօքօք Շ.Հ. (6ժ.), Շօթյոց աի ՏԱՑՏտ Ձէ Մ/Օու. 1981. Ճ/06/Տհծէ, ՒլԹու5տ, 341. Խռգո ՏԱՅԱիՇճնօո: մ.Լ., օօ Խ., Լհօօոօտ օք Տաս)

ՂօՄՅՐԺ Ձո ՃՈՅՁՈԻ/Տ1ԹՏ

01 էհ. Տ62ԱՅ) ՒԼԹ/մ Յոժ 8 ՛ԻՈ6օդ/օք ՏՅշԱՅ| 2, ժսոճ 2006. Շք|ա1 // ՏօՇ/0|0ց)68)Ի6օո/, ճօ)նոո6 24, ոսԵ6/ 342.

ԽՈԹՅՏԾՕԽ

Ճ օք հսոճո ///01ԽՁնօո Ձոժ Ո՛օէԿքեօո Բ.ՒԼ, 1Ի6օՐ/

Ե6իՁՄ Թ. Բմ.: Բ.Տ:Շ6Տ,Լ.ՄՄ.ՔօՈԹ:,

ԿԽ... 1975. 343. ԽՏ Ճ.Ի.. Լհտ (Թղհտ 168օհօտ օէ հսոճո ՈՅխոօ. Պ.Յ, 1971. 344. Խռլոտ Ք.Լ., Սճօետօո ժ.Ւ|., ՒսՈոճո Թ6ՏՕԱ-Շ6 Խ/ռոռցծոծոէ 8"

ԽՏա

Լամ:

Ճ

ՈԹԽ

Թ

ԽԱ: Մ/ՇՏե 1997. Տօօթ| Քօելթոտ հռյօ ԼՕոժօո, 1949.

6մ., Տէ ՔՅս|, Բ., հօ 345.

օք

ռո

Լոմստեղու ՇԻՈՒ2Յնօո.

ԽԱ..: 0., Լհտ հսոձճո Տ|/Ս6օք 6ոնօքնեՏտօ. Խ.1ՇԾՐՅցօ-

346.

ԲՕԽ, 1960. 347. 0165 Բ.Է., Էսոճո

ճքք|6մ

ԷՁղքք

Յոմ

Բծառնօոտ օղ Ւսոճո ՔՓ6ՏօսՇօտշ // հօ ծհճսօր 0Օ.Մ/.Օոց8ո (6մ.). 8օՏէԾո:

օէ Մօր. ՔՏՄօհօ|օցՄ

ՒԼօՈ6ԿԽօ04,1991.

Ո16ո Լ.հԼ, Թօհշմօ Մոճցծոծու // Լիտ ՃքքիօժՔՏյօհօօց7 օքՄ/օո. 8ծհճսօղ Օ.7/.Օոցտո (60.). 8օՏլօո: ՒԼՕՈոՑԽօօմ,1991. 349. Խ/0|6Ր Բ., ՏսՁհո Տ., Ջօ|Թ օէ Խոօտ/6ժց6ո ՄՁ/ԱՔ Շրծմկօո |ո ԾսՏ(Ո6ՏՏ Խ6ԱՏ // մօԱ՛ոՁ| օք ՄճոճցօոտծուՏեմլ6Տ, Կ. 43, ո. 5, մՍհ/2006. 350. ԽՁՅ2մղնո Ճ., Քօմ6Ե6Տ 6է մ՛։Շնօոտ Խճոջոտ ՅՁմճՇ 1ԹԱՐՏ

Ո(ԱՏՏօտ 6է ՁՈոՇՈՒԹՈՏ. ԲՈ6ՄՁՈ,Ւ|ԾՈՕՏ,

ՄՁժսՇեօոՏ 6է ռզսխԽՁ/ԹՈՒՏ

348.

1994.

// Քհմօտօքիթտ օք Խաոցտոու

«ՃԱԿՁՈՇ6Մ

1959, ԿՕԼ 24, ո. 2. 352. Օցճո 0.Մ., Լհտ ԽՇՅուոցօք ՏԵո6ՏՏ /ՔՈ՛ՕմժսՇեսօՄ/օՌդ.6Ր// աք

351.

ԱԽՔաոճո

ԼԷ.

Տօոտ

Խոճցծուծոէ»,

ճքքիօմՅծիԿթ.

8ՕՏԼՕՈ: ՒԼՕՈոօԽօօժ,1991. 353. ՕցճուշՁնճոճյ 1ՏՏսօտ ո |ոժստոռլ ՏօօԹի/ /Քժ.: Ս.Տհօքճոմ. Խ6խ մ61567,1972. 354. ԹԹՈՅՈ )., ՍՄՁոնցոցահ Քօտօւ 8օտէօո: Ւ(ԹՐ/Յոմ 8ստլոծտտ ՏՇհօժ|, 1992. |ոէղոտո Մ/օՈւ ԽԹՇեԽճէծօո// 355. Քլոմթր Շ.Շ., ՕրօտՂհ Ա66մՏ ոմ Վհծ Ճքք6ժ ՔՏՄՇհօքօցյօք Մ/օու Թճիճմօք. 8օՏԹո: Է/օուԹԽ0օ0օմ, 1991.

(., Լհտ ԿոօտլԹմց6Էօօոօր» ՔՕԽԹ| ՄՄ.Մ/., Տոօեոճո

356.

ՏՕ00/օց)/,

// ՃոոսՁ|

ԿՕ| 30, 2004. ՕՒ ԲՅեօտ Ս. ՄՁո, ԲԱԹ|Շ.8.Խ. ԿՁո,

6/6

5., Ճ Խ16հօժօ|օց7

ՄՈԹ/ՅՈՑՁ

օէ մօսոց ԿՁԽՏ / ՃՏտօտտոցՕրցճուշՅնօոճ Շօ Տաժլ6Տ, ԿՕԿՍՐծ 43, ոսոԵ6ւ 2, Խ/8/Շի 2006. ԽԼՅԾոճցճՌ6ճոէ 358. ԽՁոմօյքհՄՄ.Բ.,ՔօՏՈՅ/ 8.2., Շօէնոց էհ6 յօե մօոթ|: Ոոճոճցյոց Ձոմ 10ԼՇ6Տ էԾր ՏԱՇՇ6Տ. Ի/ԾՆ/ 6567: Ք-Թոնօ6 ԷԼՅԱ, ք/օյ6օէՇՏ 357.

(0

1992.

Մ//6/6ոցՁ8., Ճ Խ16(Ոօժօլօց7 ՃՏտատտոցՕցճոշռնռոռ| օտ Կնօտ / մօսոտշյ օք 2, հ/ՔոՇի2006. ԽլճռոճցօոծուՏխմ/65, ԿՕխոոտ43, ոսոոԵ6Քճոտ: Էեօոտ 360. ԽՕցօք Ք., Բոոք|օյռտ:|Թ ոոՂհ» մս 16186.

359.

Թ

361.

ԲՇեօտ Ս. ՄՁո, ԲԱՅ|Շ.8.Խ1. Կո,

ՏՕՇԵՁ/ՇՏ,

1980. ՒՕ

Ճ /Խմ., Թօս|ց8ՈԺ6Տմ.Օ., Մ/ոճցոճ| մ6օօ5/Ծօոխոց. 8ստ(ոօտտ Օ6օՏ|օոտ. ԱՅ: (օո: Մճօուռո,

ՇԱ/06 1Օ ՏսՇՇՇՏՏԽ|

1992.

362.

ՔայցոօեՄ/., Քօօճ Տ.Լ, ՅԱՅ ՒԼ, Թօ8 4 ՇհճոաՇէթոտեօտ Յոժ ո ՏԱՅԼց/Շ Զ6ՇԶՏօո Մխոց: ԷԱՇոՇ6 Մօր ՏտՏՏ սմօխոծ 43, Տեմ:տ, ՇօոքՁութտ // մօսղոմլ օք ԽՁՅոմցտտտու ոսՈ՛Ե6՞ Տ, մսհ/2006. /ՈսօխԽ6ո6ու

ՏօօԵծ) Օ.Խ., ՇՈԹՅեխԿՅ ԽօՈՎԹ, Ւ|օստլօո, 1981. ՏՇօԼ ՄՄ/.Բ.,ԼՇՈՅՇնօոտ օո Ձ ՒԹԱՒՇտոխո/օք ՕլՅուշՁնօոտ| ԿՕԼ 30, 2004. // ՃոոմՁ| ՋԹՈԹԽ 0Է ՏօՕՕ0/օց7, ՏՕՇ|0|097 365. ՏՏ ճտոոտ Լ., Տ.Շ., հ/Թ65 մ., ՕօիոօէԹ մ., Բօոտ Օ., Էօո6: 363. 364.

Բ., Սուռմօկոց էհօ ԻՋԽ-ԼՔՅՈՇՈՈՁոօտ

Լու: ԿՅիխօ-ՇԹՅնոցՁոժ ԷՈՇՇԼՏ օք Տոլ Թստլոօտտ ՒԹԵ // մօսոմլ օք

ՇօՏԷԼՇՐԹՅՏՈց

ոսո 2006. ՕխոՑ 43, ԽԹոցաոծու Տաժ/6Տ, ԵՑ"2, 366. Տոոօո ՃժոուտՄՁ1ԱԽ6 8Յճհճտօղ ՒԼՃ., 60.. ԽՅԽ ՝/ՕՈ: 367.

Խճօույցո, Տոմհ

3ի/Թոօհ

1976.

Ճ..,

ՅքքոօՅՇիՅՏէօ

|(ոոօԿՅէիիթ

ՓոքիԾ66

«Շօորոսուօեօո:

Ոտ

1ոքէօմոց ԷսՏտե1ԹՅոյտօրն,Ձոմ քոօոոՅոօծ. ԽԾմ/

ՔԼԹոնօօ Ւ|ՁԱ,1991. մ0/Տ56Մ7: (0 Օ6ՕՏ|օո Տահ) հԼ.ց., Փոտտեյ 0.Պ., ՏԱՅ/Թց(6Խռոճցօտծո ն 1992. ԽՁռոց. Քսեկտիյոց ՇօտքՅո. ՔՄ/Տ369. ՏԵԽ 8.հ/., Օ/ցՅո|2Յնօոճ| ՔՏ/օիօ/օցյ ձոժ էհօ Քսոտսէ օք (հօ ԹօտՏԵԾո: / հտ ՒՁքքյ/ՔոօմսօնԽաՄՄՕ տճքքիօմ8հճտօԼ 1991. Ւ|Օրո6տօծզ, 370. ՏԼԵՅ/Տ Բ.Խ., ՔօոԹ- Լ.ՄՄ/.,Ո/օննմեօո Ձոժմ Մ/օու.Թ6հմծօ. Կ.՝՛., 368.

ԹօՏէԹո:

1975. Տսհօոոիոօսշ հԽ1Թմ6|օք Օգճուշոնօոշ| ՇօՕ., Լոմ Բսօխնօո ո 1Յոտնօո Էօօդօոթտ // մօսրոճ| օէ Խ1ՅոՅցժտծոէ Տէսց/6Տ, ԿՕյնոո6 43, ՈսՈԵ6ո 7, ԽՇՄԾՈԵՇՐ 2006. Տստոմո Օ.. ՃԱԹՈԾՈՂ ՅԼ ՄՄՕ. Ճ ՏօօլօէթօհուՇ8ճլ ՅՈՅԻ/ՏՏ օՒ

3/1.

373.

374.

375. 376.

ՔՅՐԱՇյքՅԱԿՑ

Ո/ՅՈՅց6Ո6ՈԼ.Վ.7., 1976. 7ԼՅ.Ց28Խ8 Տ.-Լ, Մեթ Ճ., Մ/օոմ Մ/215: ՍՅքմո Յոժ ԲՈո6ո68.

Դօհ/օ,1981. Ճ «Խմ Յ 7ՄԹոցեռժՏ. 5 քա Խռոռցճոճլ Մօմ»7շ ՇԹՏտե Տխմ/ 30 ՝"/Թ87Տ Շօոքճոտօո տոհ ՒԹոռղ/Խլոնշչեօոց'Տ ԼՅ" // մօսրոՁ| օք Խճոճցծոծ6ուՏԽժ/6Տ, ԿՕԼԱՈԹ 43, ՈՍոԵ6/ 7,

ԽօՄօՈԵ6- 2006. ԼԻՏ /ոժի/ժԱՁ| Յոժ 1իօ օց8ո28էօո /Էժ.: Ծ.քօոո. Խ.4., 1973. հոօ ՒԷխոճո Տաթ օք ՇօռօԹ / Էմ.: Շօոտոքթեննտոօտտ Օ.8.Բլտհոո, Օ.Շիճոտտ. ՔՅու, Շճրթոռ: ԽԱԹամեսո/ ՏՅցտ, 1990.

377.

ՄՅոմօոեօտօհ /ԾԿ

ՏՆՍՏՋԹՈՅԱՇ

2006. Մոշ ԾՃ., ԲՁՅեօոիշձեօոջ Խ/8Շհ

8., ՏԱՅ աօցխն Ճ., ԷՁՅ/Տ., 062 Խ/ՅոռցաոծոէՃ // ՍօսոոՅ| օք Մ/ոճցծոծու ՏԽԺ/Տ, Կ. 43, ո. 2,

Օմ Բոոօկօոտ տոմ 8ճոց Լո հԽՋՁոմցտտ' Հ ԼՅր6օԿԾԸ // մօսոոտ| օք ՕԾսոոց Շօոքճո ԿՕԽՈո ոսոԵօր Խ/Ձոծհ 2006. ՏԽԺԹՏ, 43, 2, Խ՛ՁՃոշցծտծու ԼՈՌՓ Օորցոշշնօո ոմ 379. ՄԱՁՏօո 1մ., օք Ձատօրցճոշանօդ ՏԿԺԹՏ // «մօսոո8| Կ. Տխժ6Տ», 43, Օրցճոշ8նօռ ՄՅՈՅց6ոոՇոէ 378.

2, 2006 ՄԱՁԵՏՕՈՏ., ՒԹԵ6Ա Խ., ՃԲՄխիեն-1Ի607606Շ2| 81096) օք «ոօտ/6Մց6 ո օք «ոօ ԱԹՄց6 ՀԹոտթ` ՕցՅուշՁեօոտ ԷՁլոռոճուտ Շօուեսեօո ոմ Բ6սՏ6 // )օսոոՅ| օք Մ/ճոճցծո:ու ԽԿոօա|ԾՄց6 ՏԽՆՐՏ, ԿՕԽՈ6 43, ոսոԵ6- 2, հ/Ձոծի 2006. 381. Մ/Ձ/ոՑ Բ.Տ., ՕռտԽՁԱ6 Օ.Ք., ՇօողոոսուՇՅէօմ |ո ԵստլոօՏտ: Յո ՁՇեօո ՕՈՑՈՒՇԺՁքքոՕՁՇհ.8օՏԼօո: ՃսՏճո Քո6ՏՏ, 1994. 382. ՄմօղՂհծրՄմ.8., Օ6ՄՏ Խ., Ւ| սոՁո

6ՏՕԱՐՇ6Տ

Ձոժ ք6տօոոծ|ՈՈՅԱԾԽ `/օու: ՄՇՐՁՊ-ՒՒԼ, 1993. ՈՅՁց6օո6ոէ. 383. ՍՄոթ Ք»ժո 0ՕԾ. ԾԶ./., Օրցճուշտնօոշ 8ճհճտօո Սոժոտաոժոց ճոժ հ/ռոճցլոցՔ6օք)6 Յէ Մ/Օդւ. 2"՝ 6ժ., Ա6օժհՅո ո.

380.

ԱՃ: Տյոօո Յոմ ՏՇիստլօ՛, 1991. ՒԼԾլցհւտ,

ՎօՓՌՏԼ., Ճ ՈՁ4/6ՇՁ|

ԽԱ.՝., 1976. ՁքքոօճօհօՒյօե 6ողշհոծու Թ քլռոոօժ Շհոցծ. Խ.՝.: 22ոոՁո Մմ., Զսոօճո Թ., ՏԱՅԼԵց16Տ ՄՈՍ, 1977. 386. 2Ձիոօստմ Խ., Լիտ |ոԺսօոօշօ օք Տօօօ1օց/ օո ԲՇշօոօոօտ // ՄՕՍոՈՅԼօէ ՇԹՏՏԵՇՅ/ ՏօՕ01Ծց7,ԿՕնոոծ Տ, |ՏՏԱ6 2, Սսի/2005.

384. 385.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Կառավարմանփիլիսոփայության խնդիրները (ներածությանփոխարեն)... ւ...

Յ

եեւ,

Կառավարման փիլիսոփայական վերլուծության սկզբունքները Կառավարումըորպեսփիլիսոփայական վերլուծությանառարկա

Գլուխ

1.

1.1.

1.2. 13. 1 4.

Կառավարմանամբողջականությանսկզբունքը Կառավարումը որպես միջնորդավորում Կառավարումը որպես ազգամշակութային երնույթ

Գլուխ 2. Կառավարումն անհատ

Կազմակերպությունն անհատ. կառավարման հարացույցի փոփոխությունը 2.2. Կառավարումըորպեսաշխատանքիիմաստավորում 2.3. Իմաստ ն շահամիտում ն... 89 2.4 Կառավարման սեռայինգործոնը 2.1.

Վ...

Գլուխ 3. Կառավարումը որպեսգործնական փիլիսոփայություն 3.1. Արդյունավետկառավարման վարքականոնը 3.2 Իշխանավորիվարքականոնըըստ Եզնիկ Կողբացու 3.3. ԳրիգորՏաթնեացին ներդաշնակկառավարմանմասին 3.4. Իշխանավորըն իր խորհրդականներըըստ Մաքիավելիի 3.5. Ինչու են բարեփոխումներըձախողվում. ԱդամՍմիթի բացատրությունը 3.6. Կառավարչական որոշմանկայացմանընթացքը 3.7. Վայոցառածանու կառավարչական ներուժը 3.8. Կառավարումըորպեսերկխոսություն

Ձ................

Գրականություն

ու...

Լ...

ւեւ...

ամաց

Հեղինակի

»

«» ».

քօ80ՌՕԱԱՑ

ԷԼԹ/ԿԵՕ-ՈՅՀԻԱԿՇՇԵՅՑ

Ա ԱՅՍՑԻԵԾԻԱՑ

Թ/ԿԵՕ-ՈՂՅՀԱԻԱԿՇՇԵՅՑ

ք68Օ/ՕԼԱՏ

Է|

«ՁԿ

Հ».

» «» «» »

ՇՕՂ6քՁԻԱՔ

Էք.: ճքոՇՇԲ, 1977 Աշխատանքը՝առաջինկենսականպահանջմունք,Եր.: Հայաստան,1980 տքոճ.

/3ո. Ւ|

ՒԹՄԵՁ,1982

ՇՕԱԱՅՈԵՒԵՍԱ

ոքօւլ6ՇՇ

(Շ088Ռօք). Աշխատանքիհումանիզացումը,Եր.: Գայաստան,1983 Գիտատեխնիկական հեղափոխությունըն աշխատանքի ինտելեկտուալացումը, Եր.: ՎՀ ԳԱԱ հրատ., 1984. Աշխատանքայինկարգապահությանսոցիալ-հոգեբանական գործոնները,Եր.: Գիտելիք,1995 Աշխատանքիմարքսյանփիլիսոփայությունը,Եր.: ՎՀ ԳԱԱ հրատ.,1986 աշխատանքայինդաստիարակությունը, Երիտասարդության Եր.: Գիտելիք,1986 արդարությունը,Եր.: Հայաստան, Աշխատանքըն սոցիալական Խ/.:

«»

գրքերը

«» ». «»

«»

«» «» «»

Հ».

Եր.: Գիտելիք,1988 Արդարամտություն, Բյուրոկրատիզմին տեխնոկրատիզմիհաղթահարման ուղիները,Եր.: Գիտելիք, 1989. Մարքսիզմըն քրիստոնեությունըաշխատանքիիմաստի

մասին, Եր.: Գայաստան,1990 Աշխատանքիպրոբլեմըարդի արնմտյանսոցիոլոգիայում,Եր., ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 1990 Պէյրութ, 1996 Լեզու եւ լեզուաքաղաքականութիւն, հիմք, Եր.: Միասնականդպրոցը՝ազգայինմիասնականության Մանկավարժ,1998 Պէյրութ, 1998 Լեզուաբանութիւնեւ լեզուաքաղաքականութիւն, Քվանտ, Առածանին՝հաղորդակցմանվարքականոն,Եր.: Տնտեսագետ, Մենեջմենթ(համահեղինակ),Եր., ԳարեգինՆժդեհի փիլիսոփայություննու լեզվաշխարհը,Եր.: Ազգայնական,2001 Երկխոսությանկառավարում,Եր.: Տնտեսագետ, 2001

Հ»

«» »

«» »» »»

.»

«» «»

«» «»

»» Հ.

Հ».

Ձեռնարկության արդյունավետկառավարում.գործարար խաղի մեթոդիկա(համահեղինակ),Եր.: Տնտեսագետ,2001 Ձեռնարկությանարդյունավետկառավարում. գործարար խաղի կազմակերպմանուղեցույց (համահեղինակ),Եր.:

Տնտեսագետ,2001 Եր.: ԳարեգինՆժդեհի կենսափիլիսոփայութիւնը, Ազգայնական,2002 Խոտոր ուղղախօսութիւն(համահեղինակ),Եր., 2002 Առածանին՝վարքականոն,Եր.: Տնտեսագետ,2002 Լեզուն ազգի հարատնությանգրավական(համահեղինակ), Եր.: Մաշտոց, 2002 Մենեջմենթ,2-րդ, լրացված հրատ., (համահեղինակ),Եր.: Տնտեսագետ.2002 Առձեռն առածանի. Եր.: Վրազդան,2002 Հայ կառավարչականմտքի ակունքը, Եր.: ԱՌՏ, 2003 Լեզվական օրենսդրության տասը տարին, Եր.: Մաշտոց, 2003 Կիրառականմենեջմենթ(համահեղինակ),Եր.: ԱՌՏ, 2004 Ծառայություններիոլորտի արդյունավետկառավարում (համահեղինակ),Եր.: ԱՌՏ, 2004 Ազգայինգաղափարախոսությաններուժը, Եր: Մաշտոց,2004 Առածանին՝վարքականոն,Եր.: ԳրիգորՏաթնացի, 2004 ճարտասանություն,Եր.: Գրիգոր Տաթնացի,2004 Վայ կառավարչական մտքիպատմությանուրվագծեր (համահեղինակ), Եր.: Տնտեսագետ,2005 Կառավարմանմշակույթ: Բախումներիկառավարում: Գործարարհաղորդակցման Եր.: Տնտեսագետ,2005 Վայերենը՝անաղարտ,Եր.: Գրիգոր Կառավարումն սեռ, Եր.: ԳրիգորՏաթնացի, 2006 ճարտասանություն,Եր. Օրենք ն իրականություն,2006 Մշակութաբանություն(համահեղինակ),Եր.: Տնտեսագետ, 2007 (տպագր.ընթացքում)

կառավարում, Տաթնացի,

`

ՎԱԼԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԻՐԶՈՅԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակչությանտնօրեն` ՎարուժանԽաստուր Համակարգչայինշարվածքը ն էջադրումը` Վ.Միրզոյանի Շապիկիձնավորումը` ԱրսենԳրիգորյանի

Ստորագրվածէ տպագրության286 03 07թ., թուղթըօ̀ֆսեթ -1: Տպագրությունը`օֆսեթ:

ՊՁնաչափի"607584,-1/11: Տպագրականմամուլ` 13,5:

«Հայրենինֆո-Արտագերս» հրատարակչություն Երնան,Իսահակյան28, Հեռ. 52-85-30, Է-Խ1Ձմ. ՅՈնցտոտՋուճտ

-

--

-