Հայագիտություն և զուգադրական լեզվաբանություն

IՏՏN 1829-1147

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ԶՈՒԳԱԴՐԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Զ ՊՐԱԿ

ԵՐԵՎԱՆԻ Վ.ԲՐՅՈւՍՈՎԻ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԳԻՏԱԿԱՆ ԱÞԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ԶՈՒԳԱԴՐԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ ¾ ՊՐՈՖ. Ֆ. ԽԼÔԱԹՅԱՆԻ

ÌՆՆԴՅԱՆ 70 - ԱՄՅԱԿԻՆ

Զ ՊՐԱԿ

Երնան §Լինգվա¦

Տպագրվում է Վ.Բրյուսովի անվան ԵրՊԼՀ գիտական խորհրդի որոշմամբ

Խմբագրական խորհուրդ պրոֆ. Ս.Զոլյան, պրոֆ. Ֆ.Խլդաթյան, պրոֆ. Ա.Բարլեզիզյան, դոց. Դ.Գյուրիինյան, դոց. Ն.Հեքեքյան, դոց. Ս.Տիոյան

Հայագիտություն ն զուգադրական լեզվաբանություն: Գիտական աշխատություններ /նվիրվում է պրոֆեսոր Ֆ.Հ.Խլդաթյանի Íննդյան 70-ամյակին/: Եր.: Լինգվա, 2008թ., 142 էի:

© Լինգվա, 2008թ.

Դ.Գյուրջինյան

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆԸ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆԸ ՆՎԻՐՎԱԾ ԿՅԱՆՔ

(պրոֆեսոր Ֆ.Հ.Խլղաթյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ) Քառասունհինգ տարի շարունակ հայերենագիտության ն մանկավարժության մեջ արդյունավետ գործունեություն է ծավալել Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի հայագիտության ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Հովհաննեսի Խլղաթյանը: Առաջին ուսումնասիրությունը` «Նախադասության տեսակներն ըստ բնույթի», լույս է տեսել 1962 թ. հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի «Տեղեկագրում»: Այս աշխատանքը գիտական լուրջ հայտ էր: Ասպարեզ էր մտնում մի լեզվաբան, որը մի սկզբունքի է դավանում առ այսօր` հարկավոր է նոր խոսք ասել (հիշատակված ծավալուն հոդվածում Ֆ.Խլղաթյանն իբրն առանձին տեսակ առանձնացնում էր ըղձական նախադասությունները. տասնամյակներ հետո պետհամալսարանի երկու պրոֆեսորներ շարահյուսության բուհական դասագրքում պիտի գրեն, թե այդ տարբերակումը առաջինն իրենք են անում): Մի քանի տարի անց գոյականին նվիրված ուսումնասիրությունը լույս ընծայելուց հետո գիտական հետաքրքրությունները Ֆ.Խլղաթյանին տանում են նոր ասպարեզ` ոճաբանություն, ն 1969-ին հրատարակվում է «Գրական երկի լեզվի ուսումնասիրման նպատակն ու խնդիրները» աշխատությունը: Հայերենագիտության այս ոլորտում հսկայական է Ֆ.Խլղաթյանի ներդրումը: Նախ ձեռնամուխ է լինում ոճաբանության տերմինաբանության մշակմանը. ստեղծում է հայերեն բազմաթիվ նոր տերմիններ, ճշգրտում շատերի իմաստներն ու գործածության սահմանները: Եվ 1976 թ. լույս է տեսնում «Ոճաբանական տերմինների բառարան-տեղեկատուն»` փոքրածավալ, բայց խիստ կարնոր ու գրավիչ մի աշխատություն, որ սեղանի գիրք դարձավ ոճաբանություն ուսումնասիրող ուսանողների ն ասպիրանտների, հայոց լեզվի ն գրականության ուսուցիչների ն մասնագետների համար առհասարակ: Այս բառարանի միջոցով Ֆ.Խլղաթյանը գիտական շրջանառության մեջ դրեց բազմաթիվ տերմիններ, որոնք հիմնականում պատճենված են հունալատինական նախատիպերից կամ էլ կազմվել են հայերենի բառակազմական օրենքներով ն հայերեն լեզվաբանական տերմինաշինության ավանդույթներով` գերազանցապես ճշտորեն արտահայտելով համապատասխան իմաստները: Ահա դրանցից մի քանիսը` դարձույթ (троп), բանա3

դարձում (фигура речи), խոսքաշար (контекст), համըմբռնում (синекдоxа), արգելաբառ (табу), բառարգելում (табуирование), հավելիմաստ (коннотация), նվազասույթ (литота), այնպես էլ` շարախախտում, հերթաշրջում, վարչաբանություն, կոպտասույթ, հակադասություն, գեղասություն ն այլն: Մեզ հատկապես սրտամոտ է աստվածաշնչաբանություն (библеизм) հաջողված տերմինը` Սուրբ գրքի բառերի, դարձվածքների ն արտահայտությունների համար: Ոճաբանական տերմինների բառարան-տեղեկատուն առ այսօր պահպանել է իր թարմությունը, գիտական այժմեականությունը ն, կարելի է ասել, տակավին չի հնացել: Բառարանի մեծ պահանջարկ կար, ն 2000-ին իրականացվեց այդ աշխատանքի երկրորդ` լրացված ն բարեփոխված հրատարակությունը` «Ոճաբանական բառարան» վերնագրով: Այս անգամ բառարանը դարձել է բազմալեզու. հայերեն տերմինների կողքին տրվում են նրանց հունալատինական սկզբնաձները, ինչպես նան ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն ն իսպաներեն համարժեքները: Այդ բանն արվել է հատկապես օտար լեզու ուսումնասիրող ուսանողների ն համապատասխան մասնագետ դասախոսների հետաքրքրությունը բավարարելու նպատակով: Զարմանալի է պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյանի բառաստեղծական ունակությունը: Բացի ոճաբանական բազմաթիվ տերմիններից, նա հեշտությամբ ստեղծում է այլ բնագավառներին վերաբերող բառեր ու արտահայտություններ: Քչերը հավանաբար գիտեն, որ այսօր մեզանում լայն ընդունելություն գտած կրկնուսույց, կրկնուսուցում (репетитор, репетиторство) բառերը նրա ստեղծածն են: Կարելի է բերել այլ օրինակներ նս` պատճենար (պատճենահանող սարք, որին շատերը սխալմամբ քսերոքս են անվանում, պակասուրդ (дефицит), թարգմանվածք (այլ լեզվից թարգմանված տեքստ), կերպարար (имиджмейкер), դահուկապար (фристайл) ն այլն: Ոճաբանության տեսական ն գործնական տարբեր հարցեր են քննվում «Ոճաբանության առարկան ն խնդիրները» (1971 թ.), «Հնչյունական ոճաբանություն» (1982 թ.), աշխատություններում, բազմաթիվ հոդվածներում: Հետաքրքրական է մասնավորապես «Նոր բառեր ն իմաստներ բառարան-տեղեկատուն» (1982 թ.), որը բառային ն իմաստային նորաբանությունների առաջին ն հաջողված բառարանն է մեզանում: Հատկապես ուշագրավ է լեզվաբանի Դ.Դեմիրճյանի ««Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն ոճը» մենագրությունը (1988 թ.), որ ստեղծված է հեղինակի թեկնածուական ատենախոսության հի4

ման վրա (1971 թ.) ն իր տեսակի մեջ լավագույններից մեկն է մեզանում: Նշանավոր պատմավեպի լեզվական նյութը օգտագործելով` Ֆ.Խլղաթյանը նորովի քննում է ոճաբանության տեսությանը վերաբերող շատ հարցեր: Հենց այս ժամանակ էլ Գ.Ջահուկյանի համահեղինակությամբ լույս տեսավ «Հայոց լեզու. ընդհանուր գիտելիքներ. ոճաբանություն» ձեռնարկը (1976 թ.): Այնուհետն Գ.Ջահուկյանը ն Ֆ.Խլղաթյանը լույս ընծայեցին միջնակարգ դպրոցի նախասիրական պարապմունքների համար հայոց լեզվի ոճաբանության ձեռնարկը (1988 թ.): Ավելի ուշ` 1994-ին, սրանց հենքի վրա ստեղծվեց հայոց լեզվի դպրոցական դասագիրքը 9-10-րդ դասարանների համար, որն ունեցավ մի քանի հրատարակություն: Մշտապես նորին հետամուտ լինելու ն նորն ստեղծելու սկզբունքի, երկարամյա գիտամանկավարժական ն դասագրքաստեղծ գործունեության արգասիքը եղան հայոց լեզվի դպրոցական նոր դասագրքերը: 1999-ին լույս տեսան 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ ն 8-րդ դասարանների դասագրքերը: Մինչ այդ` 1997թ., լույս էր տեսել 4-րդ դասարանի դասագիրքը: Փայլուն այս հաղթանակը երբեմն-երբեմն մթագնվում էր հնին կառչած ուժերի անհիմն քննադատությամբ: Ֆ.Խլղաթյանը, սակայն, չմտավ անպտուղ բանավեճի մեջ ն շարունակեց հետազոտական աշխատանքը` մեկը մյուսի հետնից հրապարակ հանելով իր գիտական պրպտումների արդյունքները` ուսումնական ձեռնարկներ («Ժամանակակից հայոց լեզու» խորագրով պրակները համալսարանների ուսանողների համար), բառարան (ֆինանսաբանկային տերմինների անգլերեն - հայերեն բառարան` Ռ.Սարուխանյանի հեղինակակցությամբ), հոդվածներ: Եվ ահա բոլորովին վերջերս դպրոցական դասագրքերի հերթական մրցույթում դարձյալ հաղթեց Ֆ.Խլղաթյանի ղեկավարած հեղինակային խումբը. 2006 թ. լույս տեսավ 7-րդ դասարանի դասագիրքը, որին հաջորդեց պրոֆեսորի հեղինակած նոր դասագիրքը 8-րդ դասարանի համար, իսկ 2008-ին լույս կտեսնի շարքի վերջին գիրքը 9-րդ դասարանի համար: Դասագրքերը նույն ձեռագիրն ունեն, միայն կատարելագործվել են, հարմարեցվել հայոց լեզվի դպրոցական նոր ծրագրի պահանջներին: Բայց հարգելի պրոֆեսորի գործունեությունը միայն գիտությամբ չի սահմանափակվում: Ֆ.Խլղաթյանը ամենից առաջ լավ դասախոս է, որին սիրում ն հարգում է ուսանողությունը: Քառասուն տարուց ավելի նա բուհական համակարգի անխոնջ մշակ է: Նա զբաղեցրել է կրթական ոլորտի մի շարք պատասխանատու պաշտոններ. քսան տարուց ավելի ղեկավարել է Վ.Բրյուսովի անվան

լեզվաբանական համալսարանի (այն ժամանակ` ինստիտուտի) նախապատրաստական բաժանմունքը, եղել է նույն համալսարանի գիտական աշխատանքի գծով պրոռեկտոր, կարճ ժամանակ` ռեկտորի պաշտոնակատար, 15 տարուց ավելի ղեկավարում է համալսարանի հայագիտության ամբիոնը, որն այդ տարիներին աճել է թե՛ քանակապես, թե՛ որակապես` դառնալով հանրապետության հայագիտական առաջատար կենտրոններից մեկը: Ամբիոնի անդամները ակտիվորեն ն հաջողությամբ մասնակցում են երկրի կրթական բարեփոխումների ուղղությամբ կատարվող որոշիչ միջոցառումներին (դասագրքաստեղծում, թեստային համակարգի մշակում ն արմատավորում, հայոց լեզվի առարկայական օլիմպիադաներ ն այլն): Գործնական կապեր են հաստատվել արտերկրի մի շարք բուհերի հայագիտական կենտրոնների հետ (Փարիզի արնելյան լեզուների ն մշակույթների ինստիտուտ, Պրովանսի համալսարան, Մոսկվայի լեզվաբանական համալսարան, Սանկտ Պետերբուրգի ն այլ քաղաքների հայագիտական օջախներ): Ֆ.Խլղաթյանը նան ակտիվ հասարակական գործիչ է. եղել է ԽՍՀՄ ժուռնալիստների միության անդամ, Հայ լեզվաբանների միության (այժմ լուծարված) հիմնադիր անդամ, ԿԳՆ հայոց լեզվի գիտամեթոդական հանձնաժողովի անդամ ն այլն: Ֆ.Խլղաթյանն այնքան եռանդուն է, երիտասարդական արյունով լի, որ նրան ճանաչողներից շատերը զարմանում են` իմանալով, որ 2007 թ. մայիսի 8-ին լրացավ հարգարժան պրոֆեսորի ծննդյան 70-ամյակը: Հայտնի փաստ է, որ տաղանդավոր մարդկանց համար մեկ բնագավառը նեղ է, ն նրանց ձեռքը ելք է գտնում նան այլ ասպարեզներում: Այդպես է նան պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյանի դեպքում: Իր յոթանասունամյակի օրը միայն համալսարանի դահլիճում բացված հիանալի ցուցահանդեսից գործընկերներն իմացան, որ նա նան հմուտ նկարիչ է: Զարմանալի է, որ մասնագիտական կրթություն չստացած մարդը լեզվաբանությունից բացի այդքան ձեռքբերումներ ունի նան գեղանկարչության ասպարեզում: Այցելուները զարմանքով ու հիացմունքով էին դիտում նրա պրոֆեսիոնալիզմի հասնող մի քանի տասնյակ գեղանկարչական կտավները: Մնում է ցանկալ, որ Աստված արնշատություն պարգնի վաստակաշատ գիտնականին ն մանկավարժին, կրթության գործի նվիրյալին, բազմաշնորհ, բարի ն ազնիվ մարդուն:

Արտ.Հակոբջանյան

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆԻ ԴԱՍԱԳՐՔԱՍՏԵՂԾ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գիտական-տեսական առումով դասագիրքը սերունդների ձեռքբերումների ընդհանրացումն է, հազարամյակների ճանապարհ անցած գիտության տվյալ ժամանակահատվածի ըմբռնումների համակարգումը: Ահա թե ինչու զուտ տեսական-գիտական կտրվածքով հերթականորեն հրապարակ մտնող դասագրքում սկզբունքորեն նոր բան ասելը ոչ միայն պարտադիր չէ, այլն գործնականում դժվար: Ոչ ոք այլնս չի կարող հայտնագործել, ասենք, գոյական խոսքի մաս կամ նախադասության անդամ՝ ենթակա: Իրավունք ուներ Արարատ Ղարիբյանի պես վաստակաշատ լեզվաբանը, երբ ուսանողների մոտ լռում էր իր հաստափոր հետազոտությունների մասին, բայց հպարտորեն հայտարարում, որ ինքն է հայտնագործել ու տերմինավորել ժխտման դերբայը, որը հաջորդները, «նոր խոսք» ասած լինելու համար, դարձրին «ժխտական»: Սա բնավ չի նշանակում, թե գիտությունը կարող է դոփել մի տեղում. այն անընդհատ զարգանում է նոր օրինաչափությունների հայտնաբերման, գիտական հասկացությունների խորացման ու բյուրեղացման ճանապարհով, որոնք իրենց արտացոլումն են գտնում նան դասագրքերում: Լեզվաբաններ Ա.Ղարիբյանն ու Գ.Սնակը 20-րդ դարի 30-ական թվականներին ստեղծեցին հայոց լեզվի դպրոցական դասագրքեր, որոնք ոչ միայն տասնամյակներ շարունակ կրթեցին աճող սերնդին, այլն իրենց տեսակի մեջ ձեռք բերեցին դասական արժեք, որովհետն ըստ ամենայնի ներկայացնում էին այն ժամանակի լեզվական իրողությունների գիտական ըմբռնումները: Այդ դասագրքերը, այնուամենայնիվ, ունեին իրենց աքիլլեսյան գարշապարը. դա նրանց գործնական կողմն էր: Գործնական ուսուցողականի հաշվին գիտական գերակշռությունը վաղ թե ուշ պետք է հաղթահարվեր, հաղթահարվեր ոչ թե այս անգամ էլ գիտականի հաշվին, այլ գտնվեր մեկը մյուսին լրացնելու համամասնություն: Ահա այս պահանջն էր, որ չկարողացան բավարարել Ա.Ղարիբյանին ու Գ.Սնակին փոխարինողները, չկարողացան հաղթահարել «սահմանումների» ճնշումը ն ենթարկվեցին նոր ու նորովի սահմանումներ ձնելու գայթակղությանը՝ արդարացնելու համար դասագիրք ստեղծելու իրենց բարոյական իրավունքը: Իսկ թե ինչպես, կբավարարվենք երկու օրինակով միայն:

Հայոց լեզվի դասագրքերի սերնդափոխությունը վերընթաց ճանապարհով է գնացել առաջին հերթին գործնական, ուսուցողական առումով: Բավական է նշել, որ, ասենք, Ա.Ղարիբյանի, Գ. Սնակի դասագրքերում յուրաքանչյուր վերնագրից հետո տեսական նյութի գործնական յուրացման համար մեկ կամ երկու վարժություն էր նախատեսված՝ մեծ մասամբ աղքատիկ բովանդակությամբ: Մինչդեռ նրանց հաջորդները մեծացրել են վարժությունների թիվը, սակայն սրանք էլ կաղում են պահանջների միօրինակությամբ ու կաղապարվածությամբ՝ «գտնել, ընդգծել, դուրս գրել, արտագրել» ն այլն: Ինչ մնում է Ֆ.Խլղաթյանին, ապա նա գործնականին այնպիսի լայն ասպարեզ է տվել, որ, անկախ նրա մեկնաբանություններից, այդ վարժություններով տեսական նյութը ներկայացվում է բոլոր կողմերից, կատարյալ հիմնավորվածությամբ: Հայոց լեզվի դասագրքերը պիտի փոխվեին. դա հասունացած անհրաժեշտության թելադրանք էր: Մանկավարժական լեզվագիտության համարյա մեկդարյա զարգացումը չէր կարող տեղավորվել ընդամենը երկու սերնդի դասագրքերում: Դասագրքերի երկարակեցությունը պայմանավորված է եղել խորհրդային ժամանակների հանգամանքներով: Ֆ.Խլղաթյանի դասագրքերը հրապարակ են եկել ճիշտ ժամանակին, այժմեական են, համահունչ ոչ միայն լեզվի զարգացման արդի մակարդակին, այլն աճող սերնդի նոր պահանջներին: Ահա թե ինչու պետք է ընդունել իրական փաստը. ունենք հայոց լեզվի դպրոցական դասագրքերի երեք սերունդ, որոնցից յուրաքանչյուր հաջորդը մի քայլ առաջ է իր նախորդից: Նոր դասագրքերում Ֆ.Խլղաթյանի կատարած տեսական ճշգրտումներին անդրադառնալուց առաջ (ճշգրտումներ, որոնց մի մասը, մեր կարծիքով, արդարացված են, մի քանիսն էլ՝ անտեղի) պետք է արժեքավորել այդ դասագրքերի գործնական-մեթոդական կողմը: Քերականական նյութը ինքնահնար օրինակներով բացատրելու փոխարեն նա ամեն դաս սկսում է գեղարվեստական հաջողված հատվածներով: Ողջ բացատրությունն ու վերլուծությունները տարվում են այդ տեքստի նյութի հիման վրա: Սա այն դեպքն է, որն անվանում ենք միջառարկայական կապ. գրականությունն ու լեզուն մոտեցվում են միմյանց: Քերականական նյութը մատուցվում է մաս առ մաս: Օրինակ՝ քննադատների կողմից շահարկված «Մթնեց», «Լուսացավ» տիպի նախադասությունները ոչ թե անտեսված են, այլ քննվում են դասագրքի առանձին՝ ոչ լիակազմ նախադասություններ բաժնում, որը ն նպաստում է քերականական իրողությունների համակողմանի մատուցմանը: Յուրաքանչյուր թեմա ավարտվում է «Ամփոփում»ով, որտեղ խտացված, ի մի է բերված տվյալ թեմայի մեջ կարնորը,

որը սովորողը պիտի իմանա: Ամեն մի թեմայից հետո Ֆ.Խլղաթյանը դնում է 10-15, երբեմն՝ մինչն 20 վարժություն, որոնք հետաքրքիր են քերականական նյութը տարբեր կողմերից դիտարկելու, տարբեր պահանջներ կատարելու տեսակետից ն նպաստում են տրամաբանական մտածողության զարգացմանը: Դրանով Ֆ.Խլղաթյանը աշակերտներին քերականական կանոնների ճնշող կաղապարներից ազատում ն տանում է դեպի կենդանի ու թրթռուն լեզվի ուսուցում: Եվ քանի որ հայոց լեզվի դասագրքեր ասելով սովորույթի ուժով դեռ հասկանում ենք քերականական կանոններ ն սահմանումներ, այլ խոսքով՝ առարկայի զուտ տեսական կողմը, այդ առումով նս Ֆ. Խլղաթյանի դասագրքերը առաջընթաց քայլ են: Եթե նրա նախորդ հեղինակները բավարարվել են Ա.Ղարիբյանի ու Գ.Սնակի սահմանումների որոշ խմբագրմամբ ու փոփոխությամբ միայն՝ մեծ մասամբ անհաջող, Ֆ.Խլղաթյանը շրջանառության մեջ է դրել մի շարք լեզվական նոր իրողություններ, որոնք խորացնում ու ամբողջացնում են մեր պատկերացումները առարկայի մասին: Սկզբունքորեն ոչ մի նշանակություն չունի այդ դիտարկումների հեղինակային պատկանելության հարցը, որովհետն մենք գործ ունենք դասագրքի ն ոչ գիտական ուսումնասիրության հետ: Կարնորն այն է, որ Ֆ.Խլղաթյանի դասագրքերով այդ դիտարկումները դարձել են ընդհանուրի սեփականություն: Անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ դրանցից մի քանիսին: Գոյականի որոշյալ առման քերական կարգում տրված են գոյականի որոշյալ առումով գործածվող բոլոր դեպքերը, ըստ որում՝ դիտարկվում է, որ որոշյալ առումը կազմվում է բոլոր հոդերով ն ոչ թե միայն ը կամ ն հոդերով, իրողություն, որ մինչ այդ չի դիտարկվել: Ֆ.Խլղաթյանը վերականգնել է հոլովման խաթարված համակարգը, իրենց տեղը դրել դուրս մղված հոլովները՝ ելնելով գիտական այն ըմբռնումից, որ հոլովը ոչ միայն ձն է, այլն բովանդակություն: Ինչքան էլ, ասենք, հայցական հոլովը չունի իր սեփական ձնը ն հանդես է գալիս մերթ ուղղականի, մերթ տրականի ձնով, իսկ այդպիսի երնույթները բազմաթիվ են մեր լեզվում, այն նս ինքնուրույն հոլով է՝ տրամաբանական օբյեկտի ու սուբյեկտի, քերականական ենթակայի ն ուղիղ խնդրի հակադրությամբ: Ինչպես, ասենք, թվի քերականական կարգը ենթադրում է եզակի ն հոգնակի թվերի առկայություն, ճիշտ այդպես էլ ուղղական հոլովը ենթադրում է հայցականի առկայություն՝ որպես գործողություն կատարողի ն գործողության առարկայի հակադրություն:

Ֆ.Խլղաթյանը լուրջ ներդում է կատարել թվական խոսքի մասի ընդգրկումների ճշգրտման բնագավառում: Նա դիտարկել, արժնորել է լեզվի մեջ առկա թվականների մի նոր տեսակ, այն տերմինավորել «մոտավորական թվականներ» բառակապակցությամբ, բացահայտել նրա դրսնորման յուրահատկությունները: Նա համոզիչ կերպով ցույց է տվել, որ, ասենք, հարյուրավոր, հազարավոր, քսանական, վաթսունական, երեք-չորս, հինգ-վեց ն նման բառերը նույնքան թվական են, ինչքան թվականների մյուս տեսակների մեջ մտնող բառերը: Այնուհետն՝ Ֆ.Խլղաթյանը թվական կապակցությունները (բաղադրյալ թվականները) առանձնացրել է թվական բառերից՝ հաշվի առնելով, որ թվական բառակապակցությունները բառային կազմի մեջ մտցնելու դեպքում որնէ լեզվի բառապաշար սահման չի ունենա: Միաժամանակ, կոտորակային թվականներ շարքը լրացվել է կես, քառորդ ն կես վերջնաբաղադրիչով բարդված բառերով, ինչպես՝ մեկուկես, հինգուկես ն այլն, որոնք նախկինում թվական չէին համարվում: Ֆ.Խլղաթյանը լրացրել է անձնական դերանունների ցանկը նախկինում գոյական համարվող մերոնք, ձերոնք բառերով ն շրջանառության մեջ դրել անձնական դերանունների երկու տեսակ՝ դիմային ն ստացական, ներկայացրել նրանց իմաստային, ձնաբանական ու շարահյուսական դրսնորումները: Ոչ պակաս կարնոր նորույթ է նան լինել բայի արժնորումը բայական համակարգում: Խլղաթյանը «լինել»-ը ընդունում է որպես երկրորդ օժանդակ բայ, դիտարկում, որ այն եմ օժանդակ բայի նման ինքնուրույն գործածություն չունի ն անդեմ բայերի հետ կազմում է դիմավոր ձներ, այլ խոսքի մասերի հետ՝ բաղադրյալ ստորոգյալ: Միաժամանակ ցույց է տալիս եմ օժանդակից նրա ունեցած տարբերությունները՝ եղանակաժամանակային բոլոր ձներով հանդես գալը ն հարադիր բայեր կազմելը: Նորություն է նան լինել օժանդակ բայով կազմվող դիմավոր ձների տեղադրումը դասագրքում, որով ամբողջանում է բայի խոնարհման համակարգը: Մեթոդական առումով նորություն է բայի դրական ն ժխտական խոնարհումների համատեղ ուսուցումը, որը նախկինում տարանջատված էր: Սովորելով որնէ եղանակային ձնի կազմությունը` աշակերտն անմիջապես սովորում է նան նրա Ժխտական ձնը: Դա ն՛ ժամանակ է խնայում, ն՛ հեշտացնում ընկալումն ու մտապահումը: Ֆ.Խլղաթյանը նոր մոտեցում է ցուցաբերել բայի անդեմ ձների նկատմամբ: Նախկինում դրանք բոլորը միավորվում էին դերբայ տերմինի տակ` բաժանելով երկու խմբի: Դրանց տրվում էին տարբեր անուններ` հիմնական ն երկրորդական, ինքնուրույն ն կախյալ,

ձնակազմիչ ն այլն: Ելնելով անդեմ բայերի գործառական հատկանիշներից` Խլղաթյանը դերբայ համարում է միայն ինքնուրույն գործածություն ունեցող ձները (անորոշ, համակատար, հարակատար, ենթակայական), ինչպես որ ընդունված է ընդհանուր լեզվաբանության մեջ: Մյուս անդեմ բայերը միավորում է ձնաբայեր խմբում, քանի որ ինքնուրույն գործառություն չունեն ն հանդես են գալիս միայն եղանակային ձների մեջ: Այս նորամուծությունը գուցեն վիճելի համարվեր, բայց արդեն ընդունված է ն մտցված հայոց լեզվի դպրոցական նոր ծրագրում: Նորամուծություն կա նան շարահյուսության բաժնում: Նկատի ունենալով խոսքային գործունեության տարբեր ձների առկայությունը (հաղորդում, պատմում, նկարագրություն, փաստարկում, նախադասությունների հաղորդակցական ավանդական չորս տեսակներին ավելացնում է նան ըղձականը): Այս բնույթի նախադասությունները հայերեն խոսքում անհամեմատ շատ են, բայց հետնելով այլ լեզուների (հատկապես ռուսերենի) քերականություններին, որոնցում այդ տեսակն ընդգծված ինքնուրույնություն չունի, մինչ այժմ հայ լեզվաբանները ուշադրությունից դուրս են թողնում դրանք: Թերություններ էլ կարելի է նշել, բայց, այդքանով հանդերձ, պետք է ընդունել, որ հրապարակ են եկել հայոց լեզվի նոր ու արժեքավոր դասագրքեր, որոնք սպասում են գիտական լուրջ ու անաչառ գնահատականի, որոնք որոշ շտկումներով ճանապարհ ունեն գնալիք: Դրանք կդառնան նոր հազարամյակին վայել արժանի դասագրքեր:

Մ.Համբարյան

ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԿՐԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Վ.ՏԵՐՅԱՆԻ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Հնչյունների գեղագիտական արժեքը լեզվական համակարգի այլ տարրերի հետ գրավել է լեզվաբանների, հատկապես ոճաբանությամբ զբաղվողների ուշադրությունը: Լեզվաբանական ոճաբանության շրջանակներում ձնավորվել է մի ուղղություն, որը կոչվում է հնչյունական ոճաբանություն: Բանաստեղծական խոսքի հնչակառուցվածքային առանձնահատկությունների մասին նշել են 20-րդ դարի մի շարք նշանավոր լեզվաբաններ, ինչպիսիք են Յակոբսոնը, Պեշկովսկին, Տոմաշնսկին ն ուրիշներ: Իսկ նորագույն շրջանում հնչաոճաբանության հարցերը բավական ակտիվորեն են քննարկվում պատկերավորման միջոցների, բանաստեղծների անհատական ոճերի ձնավորման կապակցությամբ: Խոսքի հնչակառուցվածքի ուսումնասիրման ոճաբանական հայեցակերպն ընդգրկում է այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են չափը, ռիթմը, հնչական կրկնությունները ն հնչազուգորդական հնարքները: Այդ կերպ բացահայտվում են հնչյունական ձնի բովանդակային ն արտահայտչական առանձնահատկությունները: Բանաստեղծական չափն ու ռիթմը խոսքը բաժանում են փոխհակադրելի շարույթների, իսկ նրանց ներսում` հնչաբառերի ու վանկերի, որոնք հանգեցնում են հնչյունական կրկնությունների տարբեր հարաբերակցությունների, իմաստային տարբեր առնչությունների: Ոճաբանության այս ուղղությունը համեմատաբար նոր է ձնավորվել: Մեզանում առաջինը Ֆ.Խլղաթյանն է ամբողջական կերպով ուսումնասիրել հնչյունների ոճական արժեքը, նրանց դերը խոսքի բարեհնչյունության, արտահայտչության ն պատկերավորման հարցերում:1 Նա արտահայտում է այն կարծիքը, թե հնչյուններն առանձին վերցրած չեն կարող իմաստներ արտահայտել ն գեղագիտական արժեք ունենալ: Այդպիսիք նրանք ձեռք են բերում խոսքաշարում` նպատակադրված կապակցություններ ու զուգորդումներ ստեղծելու հետնանքով: Հնչյունների զուգորդումները ոչ միայն նպաստում են խոսքի բարեհնչությանը, նմանաձայնության

Տե՛ս Ֆ.Խլղաթյան, Հնչյունական ոճաբանություն, Լեզվի ն ոճի հարցեր, հ. Մ1, Երնան, 1992 թ.:

միջոցով բնության ձայների վերարտադրմանը, այլն ընկնում որոշ բանադարձումների հիմքում: Որպես գեղարվեստական խոսքի հնչյունական արտահայտչամիջոց` առավել հայտնի են բաղաձայնույթը ն առձայնույթը: Դրանք հայ բանաստեղծության մեջ հայտնի են շատ վաղուց` դեռ նախագրային շրջանից: Դրանց դրսնորումների հիանալի օրինակներ կարող ենք գտնել Մ.Խորենացու պատմության այն հատվածներում, ուր պատմիչը վերարտադրում է հին հայկական բանավոր վիպարվեստը: Լինելով սիմվոլիստ բանաստեղծ` Վահան Տերյանը չէր կարող անտարբեր մնալ բանաստեղծության արտաքին հնչական կողմին ն, իրոք, այս բնագավառում ստեղծել է հնչական փայլուն խորհրդանշաններ: Դրանցից լավագույնները, որոնք տեղ են գտել դասագրքերում ն ուսումնասիրվել գիտական աշխատություններում, աշնան մասին գրված բանաստեղծություններն են: Դրանցից սա դարձել է դասական օրինակ` Աշնան մշուշում շշուկ ու շրշյուն, -Բարդիներն են բաց պատուհանիս տակ,Դու ես, որ դարձյալ թախիծով հիշում, Կանչում ես նորից կարոտով հստակ: Անտես ու հուշիկ իմ շուրջը շրջում Եվ շշնջում ես ն անուշ շրշում, Պայծառ տրտմությամբ ինձ ես անրջում Ու գաղտնի սիրով սիրում ու հիշում2: (1, էջ 189) Շ, Ջ հնչյունների վարպետ կրկնությամբ Տերյանն ստեղծել է աշնան խորհրդապատկերը: Կարդալով բանաստեղծությունը` մենք ասես լսում ենք մառախլապատ օրվա թեթն սյուքից շարժվող տերնների շրշյունը: Այն քնարական հերոսին հիշեցնում է իր սիրեցյալին, որն էլ երնի անրջանքով հիշում է բանաստեղծին: Աշնան ծառերի տերնների շշունջը կարծես սիրած էակի ձայնն է, որ հուշիկ շրջում է նրա շուրջը: Աշունը միայն տերնաթափով, մշուշով ն տերնազրկվող ծառերի շրշյունով չի հատկանշվում: Աշնանը նան անձրնում է: Օգտագործելով անձրն բառի հնչյունակազմը ն միավորելով նմանահանգ այլ բառեր նս` բանաստեղծը պատկեր է ստեղծում: Աշուն է, անձրն... Ստվերներն անձն Դողում են դանդաղ... Պաղ, միապաղաղ Անձրն՛ ու անձրն՛... (1, էջ 22)

Վ.Տերյան, Երկերի ժողովածու, հ. 1, 2, Երնան, 1960 թ, 1961 թ.: Այստեղ ն այսուհետն կնշվեն միայն համապատասխան հատորը ն էջը:

Աշնան թեման խորհրդանշելով շ հնչյունի բաղաձայնույթով` Վ.Տերյանն այդ հնարքը գործադրում է բազմիցս: Ահա մեկ օրինակ նս. Ոսկեհանդերձ եկար ն միգասքող Տխուրաչյա աշուն, սիրած աշուն, Տերններիդ դանդաղ թափվող ոսկով, Մետաքսներով քնքշաշրշուն: (11, էջ 15) Վ, գ, դ հնչյունների կրկնությամբ ստեղծված բաղաձայնույթով է հագեցած «Վյաչեսլավ Իվանովին» բանաստեղծությունը: Վարդավառի վարդերը վառ Երգող երգչիդ երդվում եմ ես Չըկար երկրիս նման պարտեզԻսկ նա ավե՛ր, չարին ավա՛ր... (1, էջ 234) Շ հնչյունի կրկնությամբ բաղաձայնույթ ստեղծված է մեկ այլ դեպքում. Թփերն ես շարժում, Շրշում անուշ Շշուկով պայծառ Ու փաղաքուշ... (1, էջ 76) Հեղինակն անշուշտ անտարբեր շարադրող չէ. նա որոնում, գտնում է, ընտրում է ոչ միայն բառը, այլն բառաբաղադրիչ հնչյունները, որոնք երբեմն պարզ հնչյունախաղ են ստեղծում: Ամեն դեպքում նկատելի է բանաստեղծի ընտրող մտքի արդյունքը. Տրտում է տունըս Ու բախտըս` բիրտ, Ախ, ու՞մ ես, ու՞մ ես Կանչում դեռ, սի՛րտ: Ննջի՛ր, մոլոր իմ, Ննջի՛ր, իմ բորբ, Բոլորն անզոր են, Բոլորը` որբ...(11, էջ 8) Չնայած ավելի սահմանափակ, բայց հնչական արտահայտչամիջոց է նան առձայնույթը` ձայնավոր հնչյունների կրկնությունը: Այս դեպքում էլ Վ.Տերյանը տվել է փայլուն օրինակներ: Ցրտահա՛ր, հողմավա՛ր Դողացին մեղմաբար Տերնները դեղին, Պատեցին իմ ուղին... ճաճանչները թոշնան... Կանաչներս աշնան Իմ խոհերը մոլար`

Ցրտահա՛ր, հողմավա՛ր...(1, էջ 19) Առձայնույթը հաճախ ստեղծվում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի ձայնավորների կրկնությամբ կամ բաղաձայնույթի հետ միախառն, ինչպես այս դեպքում (ա, ռ): Մոռանա՛լ, մոռանա՛լ. ամեն ինչ, Ամենին մոռանալ. Չսիրել, չխորհել, չափսոսալ. Հեռանա՛լ... Այս տանջող, այս ճնշող ցավի մեջ Գիշերում այս անշող Արդյոք կա՞ իրիկվա մոռացման, Մոռացման ոսկե շող (1, էջ 66) Առձայնույթը ն բաղաձայնույթը համատեղված են նան «Սենտիմենտալ երգ» բանաստեղծության մեջ, որտեղ հնչյունակրկնություններին զուգահեռ կան նան բառակրկնություններ: Արդյոք հիշու՞մ ես. անտառ էր, առու... Հեքիաթի պես էր - երազի նման Խաղաղ երեկոն խոսում էր անձայն, Արդյոք հիշու՞մ ես. հեռու՛ էր, հեռու՛: Արդյոք հիշու՞մ ես. գիշերն էր գալու, Հեքիաթի պես էր... Անտառ էր, առու... Արդյոք հիշու՞մ ես. հեռու՛ էր, հեռու՛. Կյա՛նք, տխուր հովիտ հավիտյան լալու... (1, էջ 57) «Ես անմայր - որբ մանուկ» բանաստեղծությունը կառուցված է բաղաձայնույթի ն բառակրկնությունների վրա, կրկնվող բառերում նս նկատելի է տ, ր հնչյունների կրկնություն. Ես անմայր - որբ մանուկ Երկրներում տար. Խոց-խոհերով անամոք, Մրրիկներում չար. Ու գնում եմ ես տարված Անղեկ ու անթի, Ամեն ինչից վտարված, Միշտ վտարանդի. Օտար ու ցուրտ ափ, Ո՞վ կընդունի ինձ, Հոգում իմ ահ ու տագնապ Եվ մահ, ու թախիծ. Օտար կողմում կիջնի խոր, Խոր գիշեր, ու ես Ինքըս կասեմ ինձ օրոր,

Ինքըս ինձ-մոր պես...(11, էջ 9) Հնչյունական կրկնությունները հաճախ վերաճում են բառային կրկնության: Սա Վ.Տերյանի սիրած ոճական հնարքներից է: ՏԵսնու՞մ ես որքան, որքան արագ Անցնում է բոլորն ու դառնում հուշ. Այժմ ո՞վ է արդյոք գրկում զգույշ Իրանըդ այնքա՛ն, այնքա՛ն բարակ: Եվ ո՞վ է, ո՞վ է լսում անուշ Խոսքերըդ սիրո, ն սնորակ:(11, էջ 20) Բառային կրկնությունները ոչ միայն հնչյունական խաղեր են առաջացնում, այլն կազմում զանազան արտահայտչական բանադարձումներ: Ահա մի օրինակ, որտեղ նույնահունչ բառերը նույնասկիզբ են կազմում (անաֆորա) բանադարձում: Թողի երկիրն իմ հայրենի, Անահ անցա Արաբ ու Հինդ. Տեսա մարդիկ չորսգլխանի, Տեսա հազար աղետ ու խինդ: Հասա մինչն Չինումաչին, Հասա մինչն ծովը ճերմակ, Տեսա երկրի ծայրը վերջին Եվ դրախտի դուռը կրակ: (11, էջ 35) Հնչյունակրկնությունները, բառակրկնությունների հետ զուգորդված, հանդես են գալիս բազմաթիվ դեպքերում: Ահա, օրինակ, հետնյալ բանաստեղծության մեջ հանգային կրկնություններից բացի (օրոր, բոսոր, անուշ, քնքուշ, խնայի՛ր, նայի՛ր...) ամեն տողից հետո կրկնվում է տողը կազմող նախադասության նույն մասը` վերածվելով հարանունության: Այնպես նազիկ, այնպես թեթն, այնպես օրոր Փայլում ես դու: Ոսկելուսիկ, օ՛, հրաթն, այնպես բոսոր Փայլում ես դու: Դու վիթ ահոտ, դու խուսափուկ, այնպես անուշ Նայում ես դու: Եվ այնպես տոթ, այնպես փափուկ, այնպես քնքուշ Փայում ես դու: Նայվածքդ տեգ, ժպիտըդ նետ, օ՛, խնայի՛ր, Խայթում ես դու: Ինքըդ արեգ, սերըդ աղետ, օ՛, մի՛ նայիր: Դյութում ես դու: (11, էջ 37) Այս բանաստեղծությունը հնչական բարդ կառուցվածք ունի: Վերը նշված վերջնահանգային կրկնություններից բացի տեքստը

առատորեն լցված է ներքին հանգերով, այն էլ` հաճախ նույն տողի ներսում: Հնչյունական կրկնությունները հաճախ ընդգրկում են ոչ միայն տող ու քառյակ, այլն ամբողջ բանաստեղծություն, քանի որ նմանահունչ բառերը կանոնավոր կամ անկանոն կրկնվում են ողջ ստեղծագործության մեջ: Հնչյունակրկնությունները բառակրկնության հետ ստեղծում են մենակության, տխրության ու վշտի տպավորություն. Բյուր մարդոց մեջ, Պաղ մարդոց մեջ, Որպես տրտում Անապատում – Մենակությու՛ն, Մենակությու՛ն, Մենակությու՛ն...(1, էջ 24) Գեղագիտական նպատակով հնչյունների կրկնության ձներից մեկը հանգն է: Այս հարցում Վ.Տերյանը անգերազանցելի վարպետություն է ցուցաբերում: Նրա ստեղծած հանգերը ոչ միայն բարեհունչ են, այլն հաճախ վերածվում են պատկերակազմիչ միջոցների: Վ.Տերյանի հանգերի համակարգը բազմատեսակ է ու ծավալուն: Նա օգտագործում է ոչ միայն հանգերի ընդունված տեսակներ, այլն ստեղծում նորերը: Նոր օր է բացվում ազգերի համար,(ա) Իմ հայրենիքում տիրում է գիշեր, (բ) Իմ հայրենիքում անթափանց խավար, (ա) Զարթե՛ք, վե՛ր ելեք, կենդանի ուժեր: (բ) (11, էջ 70) Սա սովորական հանգավորում է: Ահա կուռ հանգավորման մեկ օրինակ` Աղբյուրն անուշ հեքիաթի պես (ա) Իր լույս երգով ժպտում է մեզ. (ա) Դու մոտեցար մեղմ, համրաքայլ, (բ) Որպես քնքուշ իրիկվա փայլ: (բ) (1, էջ 21) Հաջորդ բանաստեղծության մեջ հանգերը, միախառնվելով բառակրկնություններին, ստեղծում են բարեհունչ պատկեր: Այս գիշեր իմ սրտում, այս գիշեր, Վարդեր են բացվում - վերքեր... Անցեք լուսեղեն, անցեք հուշեր, Մոռացված, կորած իմ երգեր... Այս գիշեր ես հեռվում եմ, հեռվում, Կարծես հայրենիք եմ դարձել.21

Օ, սիրտ իմ, ու՞մ հետ ես կռվում, Ո՞ւմ հետ ես ուզում դու մրցել...(11, էջ 67) Վ.Տերյանի սիրած արտահայտչամիջոցներից են միջնահանգերը, որոնք նույնպես վերաճում են հնչյունակրկնությունների: Բերենք մեկ օրինակ` Ամեն վայրկյան սիրով տրտում ասում եմ ես մնաս բարով. Բորբ արնին իմ բոց սրտում ասում եմ ես մնաս բարով: Մնաք բարով, ասում եմ ես, բոլոր մարդկանց չար ու բարի, Տանջվող ու որբ Ադամորդուն ասում եմ ես մնաս բարով: Մնաք բարով, ասում եմ ես, ընկերներիս մոտ ու հեռու, Ոսոխներիս չար ու արթուն, ասում եմ ես մնաք բարով... (1, էջ 270) Մեծ է Վ.ՏԵրյանի ներդրումը բանաստեղծական խոսքի հնչյունակազմի կարգավորման ու հնչական արտահայտչամիջոցների զուգորդման հարցում: Գրականություն 1. Մ.Աբեղյան, Հայոց լեզվի տաղաչափություն (մետրիկա), Երնան, 1933 թ.: 2. Մ.Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1965 թ.: 3. Ֆ.Խլղաթյան, Հնչյունական ոճաբանություն / Լեզվի ն ոճի հարցեր, հ. Մ1, Երնան, 1992 թ.: 4. էդ.Ջրբաշյան, Վ.Տերյանի տաղաչափական համակարգը, Երնան, 1995 թ.: 5. Ռ.Իշխանյան, Տերյանի լեզվական արվեստը / Արնելահայ բանաստեղծության լեզվի պատմություն, Երնան, 1978 թ.: 6. Վ.Տերյան, Երկերի ժողովածու, հ. 1,11, Երնան, 1960-1961 թթ.:

Ռ.Ասատրյան

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Գ.էՄԻՆԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԽՈՍՔՈՒՄ

Փոխաբերությունը ոճական հնարք է, դարձույթի մի տեսակ, որի դեպքում առարկաների կամ երնույթների նմանության կամ առնչության հիման վրա մի բառի կամ արտահայտության փոխարեն գործածվում է մեկ այլ բառ կամ արտահայտություն: Այս դեպքում առարկաներին ու երնույթներին վերագրվում են այլ առարկաներին ու երնույթներին հատուկ հատկանիշներ՝ ելնելով նրանց միջն եղած նմանության, կցորդական կամ քանակային զանազան հարաբերություններից: Փոխաբերության հիմքում ընկած է համեմատությունը. փոխաբերությունը փաստորեն կրճատ համեմատություն է՝ առանց համեմատության եզրերից մեկի մատնանշման: Գրականագետ ակադ. էդ.Ջրբաշյանը փոխաբերության փոխարեն գործածում է այլաբերություն1 (տրոպ) տերմինը, իսկ պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյանը փոխաբերական գործածության վրա հիմնված պատկերավորման միջոցները (համեմատություն, փոխաբերություն, փոխանունություն, համըմբռնում, անձնավորում, շրջասույթ ն այլն) անվանում է դարձույթներ2: Բառերը, հաճախ մտնելով այլնայլ կապակցությունների մեջ, խոսքային համապատասխան միջավայրում ձեռք են բերում այնպիսի նշանակություններ, որոնք երբեմն դուրս են գալիս նրանց մասնավոր-առարկայական, այսպես ասած, բառարանային իմաստներից: Փոխաբերական իմաստը բառին ներքին անսպառ լիցք ու ուժ է տալիս՝ կարնոր նախապայման դառնալով խոսքը մշտապես թարմ պահելու, ժամանակի ընթացքում նորովի ըմբռնելու հարցում: Փոխաբերությունը ծառայում է խոսքի միօրինակությունից խուսափելուն ն ունի խնայողական դեր, այսինքն՝ մեկ երկարաշունչ նախադասությունը կարելի է արտահայտել փոխաբերաբար գործածված մեկ բառով, որն էլ միաժամանակ հնարավորություն է տալիս խոսքը դարձնելու սեղմ ու պատկերավոր: Փոխաբերության միջոցով գրողը ձգտում է թեմատիկ նյութը ներկայացնել խորությամբ, ավելի ճշմարտացի ու համոզիչ: Ստեղծելով պատկերականություն ն հուզականություն՝ փոխաբերութ1

էդ. Ջրբաշյան, Գրականության տեսություն, Երնան, 1962 թ., էջ 212: Ֆ. Խլղաթյան, Ոճաբանական բառարան, Երնան, 2000 թ., էջ 54:

յունը միաժամանակ կարող է խոսքը դարձնել բարդ ու ոչ մատչելի, եթե այն նպատակային չի գործածվում: Իսկ փոխաբերությունների ճիշտ, նպատակային գործածությունը կախված է գրողի պատկերավոր մտածողությունից, նուրբ դիտողականությունից, արտաքին աշխարհի առարկաների ու երնույթների, դրանց կապերի ու առնչությունների բանաստեղծական ընկալումից: Ահա թե ինչու, նշելով փոխաբերության բացառիկ կարնորությունը վեհ, գեղեցիկ խոսք ստեղծելու գործում, Արիստոտելը միաժամանակ հաջողված փոխաբերություն ստեղծելը գրողի անհատականության, տաղանդի չափանիշն է համարում. «Ամենից կարնորն է հմտորեն օգտվել մե-

տաֆորաներից: Պոեզիայի բոլոր գեղեցկություններից միայն դա է, որ սովորել չի կարելի: Այն իսկական տաղանդի նման է, քանի որ գտնել բնական մետաֆորաներ, նշանակում է՝ կարողանալ բնության մեջ նկատել առարկաների նմանությունը»3:

Փոխաբերությունը՝ որպես պատկերավորման միջոց, առավել բնորոշ է գեղարվեստական խոսքին, մասնավորապես բանաստեղծական լեզվին: Առանց փոխաբերության բանաստեղծական խոսք չի կարելի պատկերացնել, քանի որ հենց փոխաբերությունն է ստեղծում խոսքի հուզական այն որակը, որը բնորոշ է չափածոյին: Անցյալ դարի 60-ական թվականների սկզբներին օրակարգի առաջնակարգ խնդիրը համարելով գեղարվեստական խոսքում պատկերավոր մտածողության նորորակ զարգացումով հռետորականության հաղթահարումը՝ Պ.Սնակն իր գրչակիցներից մեկին հետնյալ խորհուրդն է տալիս. «Ձգտիր ոչինչ ուղղակի չասել… Չէ՞ որ

պատկերավորություն ասածն արդեն ուղիղ (ճիշտ, բոլորի կողմից ասված ու ընդունված) խոսք չէ, այլ միշտ էլ, այսպես ասած, շրջված-շուռ տված խոսք: Օրինակ, դիցուք, հազարավոր վայբանաստեղծությունների մեջ կարդացել ենք. «Դուրս եմ գալիս, որ կանաչով զմայլվեմ»… Իսկ Պ.Սնակը, օրինակ, շրջում-շուռ է տալիս՝ «խոտի աճման համար հարկ վճարեմ աչքով»: Ծառերն են շարվել իրար ետնից, - կասեն բոլորը ն բոլոր վայ-բանաստեղծները: Իսկ ես անպատճառ շուռ կտամ, ն կստացվի՝ «ծառերը մայթերին բազմակետ են դնում»4: Դժվար չէ նկատել, որ այդ «ոչինչ ուղղակի չասելը» այլ բան չէ, քան բառը փոխաբերական նշանակությամբ օգտագործելու պահանջ, որի գործնական իրականացումը առկա է Գ. էմինի ստեղծագործություններում:

Արիստոտել, Պոետիկա, Երնան, 1955 թ., էջ 202: Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու, Երնան, 1976 թ., հ. 6, էջ 433:

Բառերի փոխաբերական գործածության հիման վրա ձնավորված դարձույթներ են փոխաբերույթը, անձնավորումը, փոխանունությունը, համըմբռնումը, շրջասույթը: Ըստ իրենց տարածման ն իմաստային զարգացման՝ փոխաբերույթները լինում են անհատական կամ հեղինակային ն ժողովրդական կամ ընդհանրական: Անհատական կամ հեղինակային փոխաբերույթները դեռնս լայն տարածում չստացած, այս կամ այն հեղինակի ստեղծած փոխաբերություններն են, նրանց ստեղծագործական երնակայության ծնունդը, որոնք բանաստեղծական գեղեցիկ պատկերներ են ստեղծում ն սովորաբար հասկանալի են միայն տվյալ ստեղծագործության մեջ: Անհատական փոխաբերույթների գնահատման հիմնական չափանիշը թարմությունն է, մատչելիությունն ու արտահայտչականությունը: Անհատական փոխաբերույթները, առնչվելով այս կամ այն գրողի անվան հետ, տարածվելու, ընդհանրանալու քիչ հնարավորություն ունեն. լավագույն դեպքում կարող են գործածվել միայն գրական միջավայրում: Օրինակ. Կյա՛նք, եթե բեռ են տարիներն անգամ, Ինչքան կարող ես` շատ դիր իմ ուսին... ...Իր ուսին զգալ կյանքի բեռն ամբողջ` Այդ չէ՞ ապրելու իմաստը լրիվ... (1, էջ 157) Ժողովրդական կամ ընդհանրական փոխաբերույթները թեն առաջացել են որպես ստեղծագործական փոխաբերություններ, բայց ժամանակի ընթացքում մեծ տարածում են գտել ն ընդհանրացել՝ կորցնելով իրենց անհատական բնույթը: Ի տարբերություն անհատական փոխաբերույթների՝ ժողովրդական փոխաբերույթները, ճիշտ է, աչքի չեն ընկնում անհատական ինքնատիպությամբ, բայց պակաս արտահայտիչ չեն, քանի որ դրանք հարազատորեն են արտացոլում ժողովրդական մտածողությունը, մեծապես նպաստում են խոսքի ժողովրդականությանը ն խոսքի վարպետների հմուտ օգտագործման շնորհիվ կարող են օժտվել իմաստային նոր երանգներով: Գ.էմինի պոեզիան զերծ չէ ժողովրդական բնույթի փոխաբերույթներից: Ահա մի քանի օրինակներ՝ Ավա՛ղ, նա սուզված կմնա կրկին Ձեր դիակների ծանր ծովի տակ… Արյան ծով կանեմ երկիր ու երկինք, Թե անհետ կորչի մարգարիտը թանկ … (1, էջ 68)5

Գ.էմին, Երկերի ժողովածու, հ. 1, 11, Երնան, 1985 թ.: Այստեղ ու այսուհետն կնշվեն միայն համապատասխան հատորը ն էջը:

Շատերը եղան իմ սիրո գերին, Շատերի համար ես դահիճ դարձա… (1, էջ 88) Աչքերդ ցած մի՛ խոնարհիր,Թող կուշտ նայեն աչքերս քեզ... (1, էջ 106) Մարդ սուրբ հացն ու գինին առներ, Առվի ափին բացեր սեղան… (1, էջ 145) Մի բուռ ցորեն են Կարմիր բլուրի հին բերդում պեղել, Եվ մի բուռ հա՛յ է հասել Հարության այս առավոտին… … Եվ այս՝ մեզ հասած մի բուռ ժողովուրդն ու սերմը վկա, Իր կորցրածը նա ետ կստանա… (1, էջ 172) Գ.էմինը իր բանաստեղծություններում գործածել է փոխաբերույթի բոլոր տեսակները: Սովորական առարկաների ու առօրեական երնույթների փոխաբերական համարձակ վերաձնումներով ու լուծումներով հասնում է նրանց բանաստեղծական իմաստին: Բնության նկարագիրը տալու համար բնաշխարհը սիրելը դեռնս քիչ է. անհրաժեշտ է ունենալ բնության հարափոփոխ գույները որսալու ունակ նկարչի հայացք, աղբյուրների կարկաչի, թռչունների երգի մեջ հնչյունների ներդաշնակություն փնտրող երաժշտի լսողություն ն բանաստեղծի կախարդական գրիչ. այսպիսին է մեզ պատկերանում Գ.էմինը՝ բնության տեսարանների բանաստեղծական իր ընկալումներով: Թափում է անձրնը ծաղկի նուրբ թերթերը, Ժպտում է անձրնը, շողում է… Լալիս է բալենին, դողում ու հեկեկում. Անձրնը թափում է թերթերը… (1, էջ 21) Գարնան ծաղկաբույր ու զուլալ ցողով Նորքը լվացվեց օրոր ու շորոր, Սնանից եկող զեփյուռի թնով Աչքերը սրբեց. ու կանաչ շողով՝ Նայում է իրեն երկնի հայելում … (1, էջ 104) Մի փոքր առու՝ քրտնած, հնիհն Թփից թուփ անցած այգի է ջրում… (1, էջ 187) Գ.էմինը հաճախ փոխաբերական իմաստով գործածում է ոչ միայն առանձին բառեր, դարձվածքներ ու արտահայտություններ, այլն ամբողջական պատկերներ: Փոխաբերական իմաստ ունի, օրինակ, հետնյալ պատկերը. Սարից անդին ծովն էր անափ, Ծովը՝ կապույտ ու ծիծաղկուն. Հանդիպումի տենչից հարբած՝ Սարից գետակն էր կարկաչում… Ահա ծովափը վերջապես,

Ահա ծովի գիրկը կապույտ. Բայց ո՞վ է գետն այս կարկաչող, Որ ծովի մերկ ծոցն է մտնում… Տեսավ գետակն ու քար կտրեց Վշտից, խանդից, մերժման ահից, էլ ո՞ւմ տաներ իր սերը մեծ, Ո՞ր ծովն ընկներ սիրո ցավից… Ու վար նետվեց նա բարձունքից, Ինքնասպան եղավ ձորում... (1, էջ 105) Գ.էմինի բանաստեղծություններում հաճախ հանդիպում են փոխաբերույթներ, որոնք հասարակական կյանքի, մարդկային հոգնոր կերտվածքի կամ մտածողության այս կամ այն հատկանիշը զուգորդությամբ ներկայացնում են անկենդան առարկայական աշխարհի այլնայլ իրերի, երնույթների ն իրողությունների միջոցով՝ նրանց հատկանշային նմանության հիման վրա: Ըստ որում՝ այդ նմանությունը երբեմն լինում է միանգամայն կամային, անհատական, հեղինակի բանաստեղծական մտքի ծնունդ. Մենք փոքր ենք,Սակայն համեմունք ենք մենք,Աղն այն մի պտղունց, Որ համ է տալիս մի ամբողջ ճաշի… (1, էջ 170) Հաղորդվող նյութն ավելի շոշափելի ու ըմբռնելի դարձնելու համար բանաստեղծը հաճախ գործածում է դարձույթի մի տեսակ՝ անձնավորումը, որը սերտորեն կապված է փոխաբերության հետ ն փաստորեն նրա դրսնորումն է: Շնչավորելով առարկաները՝ բանաստեղծը նրանց վերագրում է մարդկային հատկություններ, գործողություններ: Բնության անձնավորումը կատարվում է ոչ աննպատակ, այլ որոշակի նպատակով. անձնավորված բնությունը օգնում է բանաստեղծին՝ բացահայտելու իր հույզերն ու ապրումները, պատկերը դարձնում ավելի վառ ու տպավորիչ. Ես դեռ բոլորը չեմ ասել, Մասի՛ ս.Ասում են՝ դու ես փրկիչն իմ միակ, Դու ես մեզ տվել հարություն ու կյանք, Դու ես լոկ կանչել պանդուխտ հայերին, Եվ ամեն անգամ լանջիդ նայելիս Ես նոր եմ զգում ինձ հայրենիքում, Քեզնով եմ միայն ես ինձ հայ զգում… (1, էջ 182) Բանաստեղծի գրչի տակ Մասիսը շունչ ու ոգի է առնում, անձնավորվում, օժտվում զգայունակությամբ, դառնում եղեռնից հրաշքով փրկված հայերին ու նրանց ժառանգներին տուն կանչող մայր: Նա իր լանջին է հավաքում պանդուխտ հայերին, որոնք վե27

րադառնում են որպես պոկված ու ցրված էջերն այն մագաղաթյա մատյանի, որը Հայաստան է կոչվում: Բնությունը բանաստեղծի համար միջոց է՝ դրսնորելու մարդկային կյանքի մի պատառիկ, բացելու բնավորության մի գիծ, հոգու մի ծալք: Ահա երկու օրինակ. Սեր է մրմնջում ուռենին կանաչ, Թեքված անտառի կապուտաչ լճին, Ժպտում է լիճը նազով ակամա, Գրկի մեջ նրա ցոլանքը վճիտ.Ինչպես շուրթերը համբույրից առաջ, Դողում են նրա ալիքները ջինջ... (1, էջ 59) Այգին ննջում էր. Ես մթնշաղում փոքրիկ բալենուց բալ էի քաղում. Սարսռում էր ծառը, ասես մերկանում… Եվ թվում էր ինձ, թե մթնշաղում Ես իմ սիրելու ականջօղերն եմ քնքշանքով հանում… (11, էջ 251) Բանաստեղծի պատկերավոր խոսքի շնորհիվ բնությունը կենդանանում է, ոգի առնում, դառնում կյանքի էջերից պոկված գողտրիկ մի պատկեր: Գ.էմինն իր ստեղծագործություններում գործածում է դարձույթի մի այլ տեսակ՝ փոխանունությունը՝ (մետոնիմա), որի դեպքում իրար հետ կապված առարկաների կամ երնույթների անվանումներից մեկի փոխարեն օգտագործվում է մի ուրիշը: Ի հակադրություն փոխաբերույթի, որը հաշվի է առնում առարկաների ու երնույթների արտաքին կամ ներքին նմանությունները, փոխանունությունը հիմնված է նրանց զանազան կապերի ու առնչությունների վրա, որոնք պայմանավորված են այդ առարկաների միջն եղած կցորդական զուգորդություններով: Առնչվող հասկացությունների միջն հարաբերությունները տարբեր են լինում, ուստի տարբեր են նան փոխանունության տիպերը: Այսպես՝ բանաստեղծը մարդկանց, ժողովրդի անվան փոխարեն գործածում է այն վայրերի անունները, որտեղ նրանք բնակվում են. Պարեց Սասունն, ու ողջ աշխարհը հիացավ, Պարեց Սասունն, ու ողջ աշխարհը հասկացավ, Որ պար չէ սա, այլ՝ մի երկրի հին պատմություն… (11, էջ 41) Առաջին անգամ ամբողջ նազանքով Պարում է մի թուխ, սնաչ հայուհի.Ո՛չ, Հայաստանն է պարում նոր ու հին… (1, էջ 192)

Գ.էմինի ստեղծագործություններում հաճախադեպ է փոխանունության մի այլ տեսակ՝ հեղինակը՝ ստեղծագործության փոխարեն. Ինչ լա՛վ է գյուղում Կոմիտաս լսել, Երբ հովը դրսից երգեր է բերում… (1, էջ 58) Ուզում եմ Տերյան կարդալ կրկին Ու ինձ էլ գերել նրա երգերով… (1, էջ 97) Քսաներորդ դար.Ես կարծում էի՝ արդեն մեծացած, չափահաս դարձած՝ Գյոթե եմ կարդում, Բեթհովեն լսում ու Հեգել հեգում. Մինչդեռ, վերստին չար մանուկ դարձած, Խաղալիքի պես այս դարն եմ ջարդում… (11, էջ 184) Գեղարվեստական խոսքի պատկերավորման կարնոր միջոցներից է փոխաբերության մի այլ տեսակը՝ համըմբռնումը (սինեկդոխա), որ հիմնված է երնույթների, առարկաների քանակական հարաբերության վրա ն դրսնորում է մասի ն ամբողջի, եզակիի ու հոգնակիի, ընդհանուրի ն մասնավորի, մեծի ու փոքրի՝ մեկը մյուսի փոխարեն գործածվելու ձնով: Ահա մի քանի օրինակներ, որտեղ եզակիի փոխարեն գործածվել է հոգնակի: Ավե՛, Մարիա… Օսվենցիմների ու Տեր-Զորերի Դեպի քեզ պարզված ոսկրոտ ձեռքերով Հառաչեմ առ քեզ, աղաչեմ առ քեզ, Բավ է, Մարիա… (11, էջ 192) Խոսի՛ր, Հայաստա՛ն, Ասա քո պատգամն ու խոսքը վսեմ Աշխարհներին ու ազգերին համայն… (1, էջ 171) Այստեղ քարն ինքը ծնեց Մհերներ… (11, էջ 179) Համըմբնման մի տեսակ է հոգնակիի փոխարեն եզակիի գործածությունը. Իսկ ով ողջ էր՝ սարերն ընկած, Թողին Սասնա զմրուխտ սարեր, Դավթի ջաղացն ու իր քարեր, Եկան ռուսի հողը հասան... (11, էջ 39) Խոսքի պատկերավորման միջոցներից է շրջասույթը (պերիֆրազ): Այն առարկայի նկարագրական անվանումն է, ուղղակի անվանման փոխարինումը նկարագրական արտահայտություններով, տվյալ երնույթը կամ առարկան ուղղակի անվանելու փոխարեն տրվում է նրա նկարագրական բնորոշումը, որը հիմնվում է փոխարինվող առարկայի էական հատկանիշների բացահայտման վրա:

Հայաստանին դիմելու համար բանաստեղծը գործածում է տարբեր բնութագրում-շրջասույթներ, ինչպես՝ հայության բույն, ժայռին թառած բերդ, պանդուխտ հայերի փարոս, Քարաստան ն այլն: Հայ ժողովրդի փոխարեն բանաստեղծը գործածում է հայոց սերմ մի բուռ, պանդուխտ հայերի փոխարեն՝ անհող ժողովուրդ, Արնմտյան Հայաստանի փոխարեն՝ անժողովուրդ հող, կռունկների փոխարեն՝ թնավոր դեսպաններ, գարնան օդային տորմիղ, Սնանա լճի փոխարեն՝ մանկան անբիծ հոգի, Մասիսի փոխարեն՝ սուրբ լեռ, գերված լեռ, Անհասանելի ն այլն: Ահա բնագրային մի օրինակ. Իսկ Մասիսը, Անհասանելի՛ն, Ծալապատիկ դեմս նստած, Հոր պես պատգամ էր ինձ տալիս, Որ իր փառքը գետնով չտամ… (1, էջ 329) Շատ են հանդիպում հեղինակի վերաբերմունքն ու գնահատականը արտացոլող շրջասույթներ: Այսպես՝ Բեռլին բառի փոխարեն գործածում է որջ ֆաշիստական, ռազմի որջ, եղեռնի արգանդ, Ռայխստագի փոխարեն՝ դարի Բաստիլ, նախճիրի գանգ, ֆաշիստական ուժերի փոխարեն՝ գորշ գայլեր, պատերազմի շնագայլեր, Տնտոնյան ցուլ, գերեվարված Եվրոպայի փոխարեն՝ ֆաշիզմի կեռ խաչին գամվածը, իսկ հաղթանակած զինվորի փոխարեն՝ դոնոր հաղթանակի ն այլն: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, շրջասույթները շատ հաճախ կարող են այլաբանական, փոխաբերական իմաստ ունենալ: Այսպիսով՝ փոխաբերության վրա հիմնված դարձույթներն իրենց բազմազան ու բազմաձն դրսնորումներով նպաստում են թեմատիկ նյութն առավել պատկերավոր, բարեհունչ, ներգործող լեզվով վերարտադրելուն, միաժամանակ ծառայում են պատումի քնարականությանը, խտացնում հույզը, ոճավորում խոսքը: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Գ.էմին, Երկերի ժողովածու, հ. 1, 11, Երնան, 1985 թ.: Ֆ.Խլղաթյան, Ոճաբանական բառարան, Երնան, 2000 թ.: էդ.Ջրբաշյան, Գրականության տեսություն, Երնան, 1962 թ.: Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու, Երնան, 1976 թ.: Արիստոտել, Պոետիկա, Երնան, 1955 թ.: Օ.Բաբայան, Փոխաբերությունը արդի հայերենում, Երնան, 1998 թ.:

Ս.Բալայան

-ՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ –ՈՒՅԹ ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ

ՀԱՅԵՐԵՆ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Գիտության ցանկացած ճյուղի զարգացում պայմանավորված է այդ իսկ ճյուղի տերմինաբանության ստեղծմամբ ու կանոնավորմամբ: Տերմինաբանություն բառը գործածվում է երեք նշանակությամբ. 1. տվյալ լեզվի տերմինների ամբողջությունը, 2. տըվյալ բնագավառի տերմինների ամբողջությունը, 3. բառագիտության այն բաժինը, որ զբաղվում է տերմինային համակարգերի ու տերմինների տեսությամբ ու պրակտիկայով: Առաջին երկու նշանակությունները նույնական են, տարբերությունը միայն ծավալային է, որ արտահայտվում է մասնավորող բառակապակցություններով: Երրորդ իմաստի համար գործածում ենք տերմինագիտություն բառը1: Տերմինաբանությունը քարացած չէ. այն մշտական կատարելագործման, զարգացման գործընթացի մեջ է: Սա պայմանավորված է ինչպես տվյալ բնագավառում ժամանակի ընթացքում գործառվող նոր հասկացությունների, դրույթների կիրառման, այնպես էլ առկա երնույթների նորովի ընկալման ն մեկնաբանման, բառակազմության ու բառաստեղծման հետ: Մի կողմից կարգավորվում, մշակվում են տվյալ ճյուղում գործող տերմինները, մյուս կողմից` ներմուծվում նոր հասկացություններին տրվող, դրանք պարզաբանող ն մասնավորող տերմիններ: Այդ գործում էական դեր են խաղում լեզվական համակարգի տվյալ ճյուղի ուսումնասիրմամբ զբաղվող լեզվաբանները, որոնք կազմում, թարգմանում կամ պատճենում են օտար տերմինները: Դրա օրինակ կարող է հանդիսանալ պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյանի գործունեությունը ոճաբանության բնագավառում: Մինչն անցյալ դարի 70ական թվականները հայ լեզվաբանության մեջ իշխում էին ոճաբանական օտար տերմինները, գոյություն ուներ անմիօրինակություն: Ֆ.Խլղաթյանի «Ոճաբանական տերմինների բառարան-տեղեկատուն» (1977թ.), որի հիմքի վրա 2000 թ. լույս տեսավ լրացված, վերամշակված ն հարստացված «Ոճաբանական բառարանը», էական դեր խաղաց ոճաբանական տերմինաբանության մշակման ու կարգավորման հարցում: Տերմին բառը ծագել է լատիներեն 16ոmւnսՏ-ից, որ բառացի նշանակում է «վերջ, սահման, սահմանային նշան, եզր»: Արնելա1

է.Աղայան, Տերմինագիտություն, Երնան, 1978 թ., էջ 6:

հայ գրական հայերենում դրան համարժեք գործածվում են գիտաբառ, եզր, եզրույթ, եզրաբառ տարբերակները, որոնք բոլորն էլ, մեր կարծիքով, այնքան էլ հաջող չեն: Տերմինի մասին տարբեր սահմանումներ կան: «Տերմինը բառ կամ բառակապակցություն է, որն արտահայտում է գիտելիքների որոշակի բնագավառի մասնագիտական որնէ հասկացություն` գիտականորեն առավել ճշգրիտ ն խիստ սահմանազատված նշանակությամբ»2: «Տերմինը որնէ տերմինահամակարգի պատկանող ն այդ համակարգին հատուկ` ճշգրտորեն սահմանելի հասկացություն արտահայտող բառ կամ բառակապակցություն է»3, «Տերմինը բառ կամ բառակապակցություն է, որ նշանակում է հասարակական-քաղաքական, գիտության ն տեխնիկայի, արվեստի ն գրականության տարբեր բնագավառների որնէ հասկացություն: Տերմինը այն բառը կամ բառակապակցությունն է, որ նշանակում է միայն գիտական ստույգ հասկացություն»4 ն այլն: Տերմինի տարբեր սահմանումների համար ընդհանուրն այն է, որ բոլոր դեպքերում էլ նկատի է առնվում, որ տերմինը այս կամ այն կերպ կապված է տրամաբանական հասկացության հետ ն ունի անվանողական գործառույթ, որը որոշ լեզվաբաններ, օրինակ` Վ.Վինոգրադովը, վերագրում են լեզվի ընդհանուր բառապաշարին: Տերմինի գլխավոր առանձնահատկությունը, սակայն, սահմանողական գործառությունն է, որով ն առանձնանում է լեզվի ընդհանուր բառապաշարում: Սույն հոդվածը նվիրված է -ություն ն -ույթ ածանցներով կազմված լեզվաբանական տերմինների քննությանը5: -Ություն (ութիւն)6 ածանցը հայերենի առավել կենսունակ ածանցներից է, որն իր ակտիվությունը պահպանում է նան մեր օրերում` բառային նոր միավորներ կազմելով զանազան խոսքի մասերից:

Ա.Մուրադյան, Հունաբան դպրոցը ն նրա դերը հայերենի քերականական տերմինաբանության ստեղծման գործում, Երնան, 1971թ., էջ 118: է.Աղայան, Տերմինագիտություն, Երնան 1978 թ., էջ 16: Ա.Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 1982 թ., էջ 217: Քննվող բոլոր տերմինները քաղել ենք Ֆ.Խլղաթյանի «Ոճաբանական բառարանից» ն Ա.Նազարյանի «Լեզվաբանական տերմինների ֆրանսերեն-ռուսերեն-հայերեն ուսումնական բառարանից»: Ըստ հունաբան դպրոցի` ութիւն վերջածանցը բաղադրյալ է` կազմված ոյթ +իւն վերջածանցներից (տե՛ս Ա.Մուրադյան, Հունաբան դպրոցը..., Երնան, 1971 թ., էջ 326):

-Ություն-ի արդյունավետությունը հիմնականում պայմանավորված է նրա նշանակությամբ` վերացական գոյականներ կերտելու իմաստով: Գրեթե չկա որնէ հատկանիշ, գործողություն, եղելություն, որ հնարավոր չլինի ըմբռնել իբրն առարկայացված հասկացություն, իբրն առարկա` վերացարկված ձնով, ն դա կատարվում է որոշ ածանցների, այդ թվում նան` -ություն-ի միջոցով: Ահա թե ինչու բավական մեծ է -ություն ածանցի բառակազմական արժեքն ու դերը: -Ություն-ը առավելապես դրվում է ածականների ու բայահիմքերի վրա` կազմելով վերացարկված հատկանիշի ն առարկայացված գործողության անուններ. վերջին նշանակությամբ համանիշ է -ում-ին: Որոշ դեպքերում -ում ն -ություն ածանցները փոխարինում են միմյանց, այսինքն` նույն կազմության մեջ հավասարապես կարող են հանդես գալ թե՛ ում-ը, թե՛ ություն-ը, իհարկե, իմաստային որոշ տարբերությամբ ու նրբերանգներով (հմմտ. առնմանում - առնմանություն, տարնմանում - տարնմանություն, հակադրում - հակադրություն, բառաբարդում - բառաբարդություն, արտաբերում - արտաբերություն ն այլն): -Ություն ածանցը սովորաբար միանում է հայերեն բաղադրիչներին` ստեղծվելով տերմիններ (հնչույթաբանություն, ձնույթաբանություն, շարույթաբանություն, այլաբանություն, այլաբերություն, նվազաբանություն, նվազաբերություն, հակաբանություն, հակաբերություն, կրկնաբանություն, կրկնաբերություն ն այլն): «Փոխառյալ արմատ + հայերեն բաղադրիչ» կաղապարով են կազմվել տերմինաբանություն, տերմինակազմություն, տերմինագործածություն, տերմինաշինություն բառերը: Փոխառյալ բազմաթիվ տերմինների դիմաց –ություն ածանցով ստեղծվել են հայերեն համարժեքներ, որոնք այժմ կիրառվում են փոխառություններին զուգահեռ (սինխրոնիա համաժամանակայնություն, դիախրոնիա - տարաժամանակայնություն, պուրիզմ - մաքրամոլություն, ֆորմալիզմ - ձնապաշտություն, պսիխոլինգվիստիկա - հոգելեզվաբանություն, անալոգիա նմանակություն, համաբանություն, ստրուկտուրալիզմ - կառուցվածքաբանություն, սոցիոլինգվիստիկա - հանրալեզվաբանություն ն այլն): Հայերեն համարժեքներից շատերը ծավալվելու ակնհայտ միտում են հանդես բերում: -Ություն ածանցը համարժեք է փոխառյալ մի քանի ածանցների. ա. ика-ին (իմաստաբանություն - семантика, քերականություն грамматика, գրություն - графика, ոճաբանություն - стилистика, ճարտասանություն - риторика, գործաբանություն - прагматика, լեզվաբանություն - лингвистика ն այլն):

բ. ия -ին (այլաբանություն - аллегория, արտահայտչություն экспрессия, համանունություն - омонимия, հոմանշություն - синонимия, շրջադասություն - инверсия, դարձվածաբանություն - фразеология, ավելադրություն - периссология, երկդիմություն - амфиболия, հականունություն - антонимия, բազմիմաստություն - полисемия, առոգանություն - просодия, հարանունություն - парономазия, համաբանություն - аналогия ն այլն): գ. ие –ին (բազմաբառություն - многословие, արտահայտություն - выражение, արտասանություն - произношение, փոխառություն - заимствование, համեմատություն - сравнение, համաձայնություն - согласование, բառակապակցություն - словосочетание, ասություն - высказывание, հերթագայություն - чередование ն այլն): դ. изм -ին (անշաղկապություն - асиндетизм, բարբառաբանություն - диалектизм, գավառաբանություն - локализм, գեղասություն - эвфемизм, զուգադրություն - параллелизм, հնաբանությունархаизм, նորաբանություն - неологизм, սեղմասություն -лаконизм, ռուսաբանություն - руссизм, օտարաբանություն - варваризм, մաքրամոլություն - пуризм ն այլն): Գոյականակերտ –ույթ ածանցը զուրկ է եղել տերմինակազմիչ արժեքից: Այն բառակազմական արժեք է ունեցել միայն լեզվի համագործածական բառապաշարի շրջանակում: Դրանով ժամանակին լեզվաբանական հատուկենտ տերմիններ են կազմվել: «Բառ կամ բառի մի բաղադրիչ + ույթ վերջածանց» կաղապարով կազմված տերմինները կանոնավորապես ն ակտիվորեն սկսել են գործածվել 20-րդ դարի 2-րդ կեսից սկսած` խորհրդային շրջանի հայ լեզվաբանական գրականության մեջ: Ինչպես ռուսերենում –ема, այնպես էլ հայերենում – ույթ-ով կազմված տերմինները նախապես արտահայտել են այլ իմաստներ: Այժմ –ույթ-ով կազմված տերմինները իմաստաբանական ընդհանրություն ունեն, համակարգված են: Տերմինների կազմության մեջ հիշյալ վերջածանցի իմաստը սկսել է փոխվել փաստորեն հնչույթ տերմինի գործածությունից հետո: Ժամանակակից լեզվաբանության այսպես կոչված –ույթային տերմինաբանության (эмическая терминология, Հօոօ» faուl7 օf էօrոտ)` լեզվի նկատմամբ երկաստիճան մոտեցման հիմքում ընկած է լեզվի կառուցվածքային միավորների ն նրանց` խոսքում կոնկրետ դրսնորման հակադրությունը: Փաստորեն -ույթ վերջածանցը ցույց է տալիս լեզվական տարբեր միավորների

կառուցվածքային բնույթը: Այսպես օրինակ` հնչույթ, ձնույթ, բառույթ, գրույթ, ասույթ, արժույթ, քերույթ ն այլն:7 Այս կաղապարի կենսունակությունը ապացուցվում է այն փաստով, որ օտարլեզվյան բազմաթիվ տերմինների թարգմանության դեպքում որպես բառակազմական ձնույթ կանոնավորապես օգտագործվում է -ույթ վերջածանցը: -Ույթ-ով ստեղծված բառերից մի քանիսը լայն տարածում ու կենսունակություն են ձեռք բերել գրական լեզվում, նույնիսկ խոսակցական տարբերակում, իսկ որոշ բառեր` հատկապես լեզվաբանության բնագավառում: -Ույթ-ը բառային նոր միավորներ է կերտում հիմնականում բայահիմքերից, մասամբ նան` ածականներից ու գոյականներից, առաջին դեպքում կոնկրետացնող, թանձրացական, մյուսով` ընդհանրական վերացական նշանակությամբ: Այսպիսով, այն կիրառվում է կրկնակի արժեքով, նայած թե ինչ խոսքի մասերի հետ է դրվում: Կան տերմիններ, որոնք միայն –ույթ ածանցով են հանդես գալիս, ն կան տերմիններ, որոնք կրկնակի ձներ ունեն` թե՛ -ույթ-ով, թե՛ -ություն-ով, օրինակ` դարձույթ, թեքույթ, իմույթ, ոճույթ, հնչույթ, բառույթ, քերույթ, իրույթ, հոլովույթ, կցույթ, հատույթ, բայց` գործառություն - գործառույթ, հարասություն - հարասույթ, ասություն - ասույթ, երկդիմություն - երկդիմույթ, առոգանություն - առոգանույթ, երկխոսություն - երկխոսույթ, շարադասություն - շարադասույթ, քերականություն - քերականույթ - քերույթ, գրություն - գրույթ ն այլն: -Ություն ածանցով կազմված մի շարք բառեր կարծես «զիջում են» -ույթ-ով կազմվածներին: Դրա պատճառներից մեկն էլ թերնս ոչ միայն բառի համառոտությունն է, այլն -ույթ-ի ավելի կոնկրետացնող, առարկայացնող իմաստը, որը ավելի որոշակիորեն է ընդգծվում նորակազմ բառերի մեջ: Այստեղ որոշ դեր է կատարում նան այդ ածանցների իմաստային տարբերակումը: Այսպես` դրանք կարող են ունենալ.

Հիշյալ կաղապարին չպետք է հատկացնել –ույթ-ով կերտված այն տերմինները, որոնց կազմությանը մասնակցում են նախածանցներ, որոնք ավելանում են –ույթավոր կազմություններին` իմույթ - գեր+իմույթ, հնչույթ - գեր+հնչույթ, բառույթ - գեր+բառույթ ն այլն:

1. Ընդհանրական (ություն) ն մասնավորող (ույթ) իմաստներ.8 երկխոսություն «երկու անձերի միջն վարվող խոսակցություն կամ այդ ձնով կառուցվող խոսք» (диалог) - երկխոսույթ «բառ, դարձվածք կամ խոսքի կառուցման ձն, որ հատուկ է երկխոսությանը» (диалогизм), շարադասություն «շարադասույթների ամբողջություն» (тактика) - շարադասույթ «քերականական ձնի նվազագույն միավոր» (тагмема), քերականություն «քերականական կանոնների ամբողջություն» (грамматика) - քերականույթ «քերականական մակարդակի նվազագույն միավոր» (граммема), գրություն «որնէ գրի գծային միջոցների ամբողջություն» (графика) - գրույթ «լեզվի գրային համակարգի նվազագույն միավոր» (графема), իմաստաբանություն «գիտություն իմաստի մասին, որտեղ ուսումնասիրությունը լեզվական միավորից գնում է դեպի նրա արտահայտած հասկացությունը» (семантика) – իմաստույթ «բառի այն տարրը, որը կրում է նրա առարկայական, նյութական իմաստը» (семантема) ն այլն: 2. Նույնական իմաստ. գործառություն - գործառույթ «լեզվի միավորի գործառական դերը խոսքում վերարտադրվելիս» (функция), շրջասություն – շրջասույթ «բառակապակցություն կամ նախադասություն, որ օգտագործվում է փոխաբերաբար, ուղղակիորեն անվանող բառերի փոխարեն» (перифраза), հարասություն - հարասույթ «ասույթ, որը լինելով ավելի երկար, քան մի ուրիշ ասույթ, պարունակում է նույն ինֆորմացիան» (парафраза), երկդիմություն - երկդիմույթ «երկդիմի խոսք կամ արտահայտություն, որ կարելի է հասկանալ տարբեր կերպ» (амфиболия), ասություն «ասույթի սերման պրոցես»-ասույթ «հաղորդման միավոր» (высказывание), փոխաբերություն «բառերի փոխաբերական գործածությունը, ոչ իրենց սովորական իմաստով գործածվելը - փոխաբերույթ «դարձույթ, որ հիմնված է բառերի փոխաբերական գործածության վրա» (метафора), նվազաբերություն - նվազասույթ «բառ կամ դարձվածք, որ խոսքի մեջ գործածվում է արտահայտության թուլացման, առարկայի հատկանիշի նվազեցման ձգտումով» (литота) ն այլն:

Տերմինների իմաստները ներկայացնելիս հենվել ենք Ֆ.Խլղաթյանի «Ոճաբանական բառարանում» ն Ա.Նազարյանի «Լեզվաբանական տերմինների ֆրանսերեն-ռուսերեն-հայերեն ուսումնական բառարանում» բերված բացատրությունների վրա:

3. Տարբեր իմաստներ.

նախադրություն «կապի տեսակ» (предлог) - նախադրույթ «յուրաքանչյուր ասույթ, որն արտահայտում է մի դատողություն, լինի դա ճիշտ կամ սխալ» (пропозиция), պարբերություն «գրավոր խոսքի հատված, որ գործածվում է որպես շարահյուսական բարդ ամբողջություն» (абзац) - պարբերույթ «հանդիսավոր, հռետորական շունչ ունեցող խոսքերին հատուկ ոճական հնարանք» (период), բազմաբառություն «բառային ավելադրություն» (многословие) - բազմաբառույթ «բանադարձում, որ դրսնորվում է հոմանիշ բառերի կուտակմամբ» (плеоназм) ն այլն: Եվ այսպես, -ություն, -ույթ ածանցները նպաստում են հայերենի բառապաշարի զարգացմանը, օգնում օտարլեզվյան բառերի ճշգրիտ թարգմանությանը, այսինքն` այլ լեզվով գործածվող այս կամ այն հասկացությունը համապատասխան ձնամիջոցներով իր դրսնորումն է գտնում հայերենում: Լեզվաբանական տերմինաբանության կազմը այսօր էլ շարունակում է համալրվել նորակերտ բառերով` պայմանավորված մի կողմից լեզվաբանական նոր ուղղությունների, դպրոցների ու տեսությունների առաջացմամբ, մյուս կողմից` լեզվաբանական հետազոտությունների շրջանակների ընդլայնմամբ ու խորացմամբ: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

է.Աղայան, Տերմինագիտություն, Երնան, 1978 թ.: Ակնարկներ ժամանակակից հայոց լեզվի բառագիտության ն տերմինաբանության, Երնան, 1982 թ.: Ս.Գալստյան, Ածանցումը ն ածանցները ժամանակակից հայերենում, Երնան,1978 թ.: Ֆ.Խլղաթյան, Ոճաբանական բառարան, Երնան, 2000 թ.: Հայոց լեզվի հանգաբառարան, հեղինակային կոլեկտիվ, Երնան, 1976 թ.: Մ.Հարությունյանց, Հայ - ռուսերեն լեզվաբանական բառարան, Երնան,1963 թ.: Լ.Ղազանչյան,Հայերեն լեզվաբանական տերմինների համակարգային-կառուցվածքային վերլուծություն, Լեզվի ն ոճի հարցեր, հ. 4, Երնան, 1977 թ.: Ա.Մուրադյան, Հունաբան դպրոցը ն նրա դերը հայերենի քերականական տերմինաբանության ստեղծման գործում, Երնան, 1971 թ.:

9. 10. 11. 12. 13.

Ա.Նազարյան, Լեզվաբանական տերմինների ֆրանսերեն- ռուսերեն-հայերեն ուսումնական բառարան, Երնան, 1993 թ.: Հ.Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երնան, 1987թ.: Հ.Պետրոսյան, Ս.Գալստյան, Թ.Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Երնան, 1975 թ.: Ա.Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան,1982 թ.: Հ.Օհանյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը ն նրա հարստացման միջոցները, Երնան, 1982 թ.:

Դ.Գյուրջինյան

Ի (Յ) ՆԱԽԴՐԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ

Գրաբարի նախդիրները` առ, զ, ընդ, ըստ, ի (յ), ց, սպասարկու նշանակությունից զատ դեռնս վաղնջական ժամանակներից մասնակցել են հայերենի բառակազմությանը, մասնավորապես ի (ձայնավորից առաջ` յ) նախդրային բաղադրիչով բազմաթիվ բառեր կան, որոնք բառակազմական, իմաստային հետաքրքրական իրողություններ են բացահայտում: Ի (յ) նախդրային բաղադրիչ ունեցող բառերը կազմվել են երկու սկզբունքով` ա) նախդրավոր տարբեր կապակցությունների քարացման հետնանքով, բ) նախդրի զուտ բառակերտիչ արժեքի հիման վրա: Ըստ այդմ էլ նախդիրը մեկ հանդես է գալիս նախդրային իմաստներով (առկա ն մթագնած, բայց վերականգնելի) ն մեկ էլ` իմաստը բոլորովին կորցրած: Ի (յ) նախդրային բաղադրիչ ունեցող կազմությունների մեջ առանձնանում են այն բառերը, որոնց նախամասնիկը չի գիտակցվում ն վերականգնվում է միայն ստուգաբանական վերլուծությունից հետո: Սրանք հիմնականում բայեր են ն ժամանակագրական առումով հնագույն շերտն են ներկայացնում: Այդ բառերից են` յա-

գենալ,1 յաղթեմ, յանցանեմ, յարձակիմ, յառնեմ, յապաղեմ, յարգեմ, յաւելուլ, յաչաղեմ «նախանձել», յածիմ, յարկանեմ, յարեմ, յօրինեմ, յարդարեմ, յոյժ, յանգ, յարմար: Բառաքննությունը ցույց է տա-

լիս, որ սրանց մեծ մասի հիմքերը հնդեվրոպական նախալեզվի արմատներ են, որոնցով նոր բառեր են կազմվել յ-ի հավելումով: Այսպես` յագենալ (արմատն է հնխ. "ՏՁս-, "ՏՁw- «կշտացնել») «կշտանալ, լիանալ», յաղթեմ (Հ հնխ. "ՏՁl1-), յառնեմ (Հ հնխ. "ո-) «ոտքի ելնել, վեր կենալ, հարություն առնել», յարեմ (Հ հնխ. "Ձո«կցել, միացնել»), յարմար (Հ հնխ. "Ձո-` մ աճականով ն -ար մասնիկով):2 Սրանց արմատները դեռնս գրաբար փուլում չեն գիտակցվել ձնույթի արժեքով. յ-ն սերտորեն ձուլվել է արմատներին: Բառերի մի մասն էլ կազմվել է հնդեվրոպական ծագումով հայերեն (գիտակցվող ն փոքրիշատե արգասավոր) արմատների հիման վրա: Այսպես` յանգ «վերջ, եզր» (Հ անկ), որից` յանգչիմ, յա1

1922 թ. ուղղագրական բարեփոխումից հետո բառասկզբի յ-ն գրվում է հ: Ստուգաբանությունները տե՛ս Հր.Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. 3, Երնան, 1977 թ., էջք 376, 384, 388, 389, հ. 4, Երնան, 1979 թ., էջ 641: Մնացած դեպքերում նս հիմք ենք ընդունել Հր.Աճառյանի ստուգաբանությունները:

ծիմ «ման գալ, թափառել. տարածել» (Հ ած/ել/ «բերել»), յարդարեմ (Հ արդ «ձն». հմմտ. զարդ), յարգ (Հ արգ. հմմտ. զարգ/անալ/), որից` յարգեմ, յարգանք, յաւելուլ (Հ աւել. հմմտ. առաւել/ուլ/), «ավելանալ, ավելացնել», յապաղեմ // յապաղիմ (Հ ապա «վերջը, հետո»), յարմնիմ «արմատանալ, տնել» (Հ արմ/ն/ «արմատ, փայտ, ծառի բունը». հմմտ. զարմ/անալ/, ընդարմանալ), յականեմ «ուշադիր նայել, աչքը վրան պահել» (Հ ակն. հմմտ. զականեմ «լավ նայել, դիտել»), յանցանեմ (Հ անց. հմմտ. զանցանեմ): Մի շարք դեպքերում դրանք կազմվել են իրանյան լեզուներից փոխառյալ արմատներից` յարձակիմ (Հ արձակ «ազատ». հմմտ. ընդարձակել), յոյժ (Հ ոյժ), յարկ (Հ արկ «ձգել»), յօրինեմ (Հ օրէն «ձն»): Բառակազմական տեսանկյունից հետաքրքրական է յարկ «շենք, ձեղուն, հարկաբաժին» բառը: Թվում է, թե այն առաջացել է ոչ թե անմիջապես արկ «ձգել» արմատից, այլ դրա բայական ձներից` յարկանեմ «շինել, կառուցել» ն յարկեմ «վրան ծածկել»: Յ նախդրային բաղադրիչ ունեցող բոլոր բառերն էլ արդեն գրաբարում չեն ըմբռնվել որպես նախածանցավոր. յ-ն դիտվել է արմատի հետ ձույլ, սերտաճած: Յ- մասնիկի մասին Ա. Մեյեն գրում է. «… նախաբայավոր ձներն այնքան մթին են ն այնքան դժվարվերլուծելի, որ հաճախ հնարավոր չէ որոշել նախաբայերի նշանակությունը»:3 Անվարան կարող ենք ասել, որ դրանք հայերենի նախագրային վաղ շրջանների կազմություններ են:4 Միայն ենթադրաբար (այն էլ մեծ վերապահումներով) հատուկենտ բառերի ծագումը կարելի է բուն նախդրային գործածության համարել` յարձակիմ, յաւելուլ: Առաջինի ուղնորման հայցականի5 գաղափարն է վերականգնելի, մյուս դեպքում աւելուլ բայի խնդրի նախդիրը կարող էր անցած լինել բային.6 թերնս այստեղից կարելի է բխեցնել «ավելացնել» իմաստը: Երնույթն ընդհանուր է, տարբեր է լրացման բնույթը` տեղի պարագա ն խնդիր:

Ա.Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երնան, 1978 թ., էջ 390: Հմմտ. նան Դ.Գյուրջինյան, Հին հայերենի նախդրավոր նախաբայերի մասին (Ա.Մեյեի քննության լույսով) / Հայագիտության ն զուգադրական լեզվաբանության հարցեր, Բ պրակ, Երնան, 2002 թ., էջ 54-58: Հմմտ.Գ.Բ.Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան, Երնան, 1987 թ.: Ի նախդիրը հայցական հոլովի հետ արտահայտում է ուղղության իմաստ, որ գրաբարի քերականությունների մեջ կոչվում է «ուղնորման հայցական», օրինակ` Եկ երթիցուք ի դաշտ (Ծննդոց, Դ 8): Հմմտ., օրինակ, Զի ն մեք նմանեսցուք առ նա. քանզի եթէ ոչ ինքն էր նմանեալ առ մարդիկ, ոչ կարէին մարդիկ նմանել առ նա, այլ առ աստուած (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 432) » առնմանիմ:

Յ նախդրային մասնիկը որոշ բառերում հանդես է գալիս որպես «սին տարր»7, մի երնույթ, որ հատկանշական է նան զ-, մասամբ` առ- նախամասնիկների համար: Յ-ի աննշանակ տարր լինելն ավելի հստակ երնում է նույնանիշ բառերի զուգադրման ժամանակ, ինչպես` երկար - յերկար, աղեմ - յաղեմ, եղանակ յեղանակ, զօդեմ - յօդեմ «կցել, կպցնել, կապել», երասան - յերասան «սանձ», ելուզակ - յելուզակ «ավազակ», երկուանալ - յերկուանալ «երկմտել, կասկածել, երկբայել», արամուր - զարամուր յարամուր «ուժգին, բուռն, սաստիկ», աչաղանք - յաչաղանք «չար աչք», արգունդ - յարգունդ «թռչունի մեծանալը, թռչելու աստիճանին հասնելը», օշ - յօշ «մսի պատառ, կտոր», երիւրեմ - յերիւրեմ «հորինել, շինել, կոկել», երազանալ // երազիմ - յերազանալ // յերազիմ:

Այս կարգի բառերից մի քանիսում իմաստազատումը որոշակի է` որձ «արու» ն յորձ «արու ոչխար, խոյ»:8 Այն, որ սրանք նախդրավոր կազմություններ չեն, այլ բառային ձնավորում են ունեցել, կարող ենք ցույց տալ 5-րդ դարի բնագրային օրինակներով. Վայկուն ոմն անուն յեղուզակ խռովէր զերկիրն Հայոց (Խոր., էջ 129) Ապա ուրեմն երեք են իսկապէս յեղանակք բաժանման (Անհ., էջ 138): Չնայած յ-ն գիտակցվում է, բայց ո՛չ որպես նախդիր, այլ բառակազմական մասնիկ: Այդ են հաստատում նան բնագրային նմուշները, որտեղ մեզ հետաքրքրող բառերից առաջ որնէ նախդիր է դրվել, այդ թվում` ի. Եւ եթէ ի

յերկուանալոյ անտի եղեւ Արհմն որդի, ոչ պարտ էր զնա իւր որդի կոչել (Եզն., էջ 128):Հասեալ ի յերկար ծերութիւն` վախճանեցաւ յանկողնի իւրում (Փարպ., էջ 18): Ընտրել բնակութիւն մասին այսորիկ` քան … կեալ միշտ ցաւոք մտաց զյերկար ն կամ զկարճ կեանս անյայտ կենցաղոյս (Փարպ., էջ 9): Իհարկե, գրաբարով

ավանդված մատենագրության մեջ հանդիպում են բազմաթիվ օրինակներ, երբ ի նախդիրը կրկնվում է (նպատակային հարաբերություն արտահայտող կառույցներում), ինչպես` Քաղեցէ՛ք նախ զորոմնդ ն կապեցէ՛ք զայդ խրձունս առ ի յայրել (Մատթ., ԺԳ 30):9 Սա լեզվական բոլորովին այլ երնույթ է, իսկ այստեղ հաստատապես նախդրավոր բառերի հետ գործ ունենք:

Մ.Հ.Մուրադյան, Բառագիտություն / Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 11, Երնան, 1975 թ., էջ 67: Իհարկե, չենք կարող շրջանցել այն փաստը, որ որոշ բարբառներում որձ նշանակում է «երկու տարեկան արու ոչխար (ոչ խոյ)» (տե՛ս Սահակ վրդ. Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, Վաղարշապատ, 1912 թ., էջ 534): Տե՛ս Ա.Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երնան, 1976 թ., էջ 232:

Աշխարհաբարում գործածվում են միայն աննախդիր տարբերակները` երկուանալ, երկար, ելուզակ, եղանակ ն այլն, իսկ բառերի մի մասն առհասարակ դուրս է մղվել գործածությունից: Համանման է թվում յերկբայեմ բառի օրինակը: Սակայն Դավիթ Անհաղթի գործածած յերկբայս գոլ ն յերկբայս եմ հարադրությունները խորհել են տալիս դրա շարահյուսական ծագման մասին (ներգոյականի իմաստով): Նախդրային կիրառությունների հետնանքով առաջացած բառերը կարելի է երկու ենթախմբի բաժանել` ա) բառեր, որոնցում նախդիր բաղադրիչը չի գիտակցվում, բայց բացահայտվում է բառաքննական վերլուծություններից հետո, ապա ն վերականգնվում է մթագնած նախդրային իմաստը, բ) բառեր, որոնցում յ նախդիրը ընկալվում է, ն նախդրային ծագումը որոշակիորեն երնում է: Յափսիթերս երթալ` խաղալ «ոտքերի ն ձեռքերի վրա թավալել. գլորվել», «չորս կողմ թռչկոտել» հարադրության առաջին բաղադրիչի կազմում ափ ն թեր «կողմ» արմատներն են, ի նախդիրն իր յ տարբերակով (յ-ափս ն ի թեր) ն -ս մակբայակերտ ածանցը: Այստեղ նկատելի է ի(յ)+հայցական հոլով կառույցը, որ շարժում ցույց տվող բայերի հետ նշում է գործողության ուղղությունը դեպի նպատակակետը: Կամ` յիրարկեմ Հ ի գործ դնեմ, յաջորդեմ (Հ "ի աջ-որդ-եմ) «դեպի աջ կամ դեպի առաջ գնալ»: Հետաքրքրական է յուշ (Հ իրանյան ուշ «միտք, խելք, բանականություն») բառը: Ուշ արմատից գրաբարում կազմվել են բառեր` ուշակորոյս, ուշադրութիւն, ուշաթափ ն այլն, բառակապակցություններ` ուշ առնուլ, ուշ դնեմ, ուշ կալ, ինչպես նան յուշ գալ «հիշել, խորհել, մտածել», յուշ առնեմ ն յուշ արկանեմ «հիշեցնել», յուշ բերեմ «միտքը գցել»: Այս վերջիններից էլ «անջատվեց» յուշ-ը ն կայունացավ իբրն բառ: Մյուս բառերում յ-ն այս կամ այն չափով ընկալվում է, ն նախդիրը ճանաչելի է: Ներկայացնենք ըստ նախդրավոր կառույցների: Ի (յ)+հայցական հոլով կառույցն արտահայտում է քերականական իմաստներ, որոնք դրսնորվում են նախդրավոր կազմություններում: ա) Ուղղություն` «դեպի»` յայսկոյս «դեպի այս կողմը», յայնկոյս, յո՞ «դեպի ո՞ւր», յառաջ, յուղարկեմ (Հ յուղի արկանեմ), կրճատումով` յղեմ, յանձնեմ (Հ "ի անձն ուղղել` տալ): Ի դեպ, այս կառույցից են առաջացել արնմտահայերեն հոս, հոդ, հոն «այստեղ,

այդտեղ, այնտեղ» բառերը. յայս, յայդ, յայն ձները հնչյունափոխվել են` այ»օ: 10 բ) Ժամանակ` յայնժամ «այն ժամանակ», յորժամ, յամենայն

ժամ.

գ) Նպատակ` յօգուտ, յանուն: Գրաբարում սրանք նշանակել են ն՛ «օգուտի համար», «անվան համար», ն՛ «օգտին», «համար», իսկ արնելահայ աշխարհաբարում գործածվում են միայն վերջում հիշված իմաստներով, արնմտահայերենում` նան «անունից, անունով»: դ) Տրական հոլովի իմաստ` յոտնկայս: ե) Ներգոյական հոլովի իմաստ` յիրաւի, յանիրաւի, յանձին(ս), որոնց սերտաճման աստիճանը մյուսների համեմատությամբ ավելի մեծ է: Ի (յ) նախդիրը, ինչպես հայտնի է, հին հայերենում հանդես է գալիս բացառական հոլովի կազմում: Հոլովաձնի քարացումից են առաջացել նախդրավոր մի շարք բառեր: ա) Բացառականը եզակի թվով` յականէ, յանուանէ (միասին հարադրություն են կազմում` յականէ յանուանէ), յայսմհետէ «սրանից հետո, այսուհետն», յայնմհետէ, յորմէհետէ, յայգուէ «առավոտվանից»: Հոլովաձն » բառ անցումին հետնենք յականէ յանուանէ կայուն բառակապակցություն օրինակով: Բաղադրիչները նախապես գործածվել են ուղղակի իմաստով. Կեղծաւո՛ր, հա՛ն նախ զգերանդ յականէ (Հ«աչքից») քումմէ, ն ապա հայեսցիս հանել զշիւղն յականէ եղբաւր քո (Մատթ., է 5): Գրեթե նույն ժամանակաշրջանում նկատվում են փոխաբերական նշանակության «սաղմերը». Իսկ նա զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ (Փարպ., էջ 177): Ի վախճանի թղթոյն … յանուանէ հարցանէ (Կոր., էջ 32): Երկու հոլովաձների վերաիմաստավորումից ն հարադրումից առաջացել է յականէ յանուանէ դարձվածային արտահայտությունը` «անուն առ անուն. մեկ-մեկ, անունները տալով» նշանակություններով. Զայս նախարարքս յականէ յանուանէ կոչեցին ի դուռն արքունի (Եղ., էջ 43): Սա էլ իր հերթին ձեռք է բերել փոխաբերական նշանակություն` «առանց թաքցնելու». Յականէ յանուանէ զՄշկանն սպանանէին (Բուզ., էջ 130): Բառակապակցությունը նշված իմաստներով էլ գործածվում է ժամանակակից հայերենում: բ) Բացառականը հոգնակի թվով` յանպատրաստից, յայլակարծուց, յանզգաստից, յերեսաց: Վերջինս երեսք անեզական բա10

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Երնան, 1972 թ., էջ 253):

ռի բացառականն է` «երեսից, դեմքից»: Հինգերորդ դարի հայ մատենագրության մեջ յերեսաց-ը ուղղակի նշանակությամբ հազվադեպ է, սովորականը փոխաբերական նշանակությամբ գործածությունն է («պատճառով»), այսինքն` հոլովաձնը լրիվ կայունացել ու ձեռք է բերել նախադրության արժեք. Եւ արքայն Վարազդատ ի փախուստ դառնայր յերեսաց զօրավարին Մանուէլի (Բուզ., էջ 204): Կամ` Զի զգաւազան ժողովրդեանն մերժեաց յերեսաց նորա (Ղն., էջ 153): Արդի արնելահայերեն ժողովրդախոսակցական լեզվում յերեսաց-ի փոխարեն ունենք «թարգմանված» երեսից ձնը` կապի արժեքով: Ինչպես երնաց, ի (յ) նախդրային բաղադրիչ ունեցող բառերը միանման չեն բառ դառնալու ընթացքով: Մի կողմից ունենք նախդրավոր կապակցություններ (ինչպես` ի (յ)+հայցական հոլով), մյուս կողմից` քարացած հոլովաձներ: Եվ եթե որոշ բառերում յ-ն ի սկզբանե կցված է եղել բառին (օր.` յականէ, յանուանէ ն այլն), ապա մի շարք դեպքերում (օր.` յայսկոյս, յայնժամ, յայսմհետէ, յուղարկեմ ն այլն), յ-ն դրվել է շարահյուսական կապակցության առաջին բաղադրիչի վրա` յայս կոյս, յայսմ հետէ …, որից հետո տեղի է ունեցել կցումը: Պատահական չէ, որ նման կազմությունները հանդիպում են գրության երկու ձնով էլ` անջատ ն միասին: Հայերենի նախդիրները գործուն մասնակցություն են ունեցել մակբայների կազմությանը: Յ նախդրային բաղադրիչով են կազմվել` յակամայ // յակամայս յայլակերպս, յանգէտս «առանց գիտենալու, անգիտաբար», յաներկբայս, յաներկիւղս, յանզգայ //

յանզգայս, յանզգաստս, յանպէտս, յանծանօթս, յանխնայ, յանհոգս, յանօգուտս, յանիմաստս, յանկասկածս, յանկարծ:11 Այս մակբայները բաղադրվել են հիմնականում ան- ժխտական նախածանց ածականներից` -ս մակբայակերտ վերջածանցով (մեկ-երկու բացառությամբ), իսկ բառասկզբում յ նախամասնիկն է, որը հայցական վրա դրված ի նախդրի գործառույթն է հիշեցնում: Երկու դեպքում բառը տարբերակներով է հանդես` -ս մակբայակերտով ն առանց նրա: Հմմտ. Զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի

Գրաբարի բառարաններն այս բառերի մի մասը բառացանկում չի ընդգրկել, սակայն հեղինակային համաբարբառներում պատկերն այլ է. օրինակ` յաներկբայս, յաներկիւղս, յանխնայ, յանկարծ, յանհոգս գլխաբառերը տե՛ս Հայկական համաբարբառ 5. Եղիշէի Վասն Վարդանայ ն Հայոց պատերազմին, Երնան, 1987 թ. (կազմող` Լ.Գուլգազարյան): Հմմտ. նան Լ.Հովսեփյան, Գրաբարի բառակազմությունը, Երնան, 1987 թ., էջ 162:

մարմնոց անտի (Եզն., էջ 222): Ինքն յանզգայս մեզ նենգեալ` յայս չար մղեաց (Փարպ., էջ 84): Այս նախդրավոր կազմություններն առանձին բառույթներ են, ունեն ինքնուրույն գործածություն ն մակբայական որոշակի նշանակություն: Կասկածի տեղ չի մնում, երբ վերոհիշյալ բառերը խոսքաշարում ենք տեսնում. Աղաչէր զնա թէ … սպանի զքեզ յանգէտս (Եզն., էջ 249): Այլ մեք այսպէս գիտեմք զԱստուած, ն ի սոյն հաւատամք յաներկբայս (Եղ., էջ 39): Յանխնայ կոտորելով` նախճիրս արեան գործէին (Եղ., էջ 126): Զօրքն Պարսկաց յաներկիւղս իջանեն յամուրս աշխարհին Հայոց (Եղ., էջ 127): էին բանակեալ

յանհոգս (Բուզ., էջ 211): Մի՛ յանկարգ իբրն հեթանոս կոծ կամ աշխատանս ոք անյուսութեամբ դնիցէ ինձ (Բուզ., էջ 218): Ինքեանք յանիմաստս - առ խարխափս եկին ածին ի դուրս սրբոյն Խադայ զամենայն եղինս (Բուզ., էջ 92): Առաք հրաման ի թագաւորացն … մի՛ յանպէտս զժամանակ մեր ծախել (Խոր., էջ 21): Ընդէ՞ր վաստակիք յանօգուտս (Փարպ., էջ 197): Բուն մակբայակերտը, անշուշտ, ս-ն է, բայց այնտեղ, որտեղ ս ածանցը չկա, այդ դերը կատարում է յ նախամասնիկը: Իհարկե,

նշված բառերի ձնաբանական արժեքի ձնավորման գործում, իհարկե, մեծ (կարելի է ասել` վճռական) նշանակություն ունի շարահյուսական կիրառությունը: Ցարդ մեր քննած բառերում ի նախդիրը հանդես է գալիս յ ձնով (բացառյալ յափսիթերս-ի բառամիջի ի-ն), սակայն կան բազմաթիվ կազմություններ, որոնցում նախդիրը չի ձուլվել բառին. չնայած դրան` սրանք գրաբարում արդեն բառային արժեք ունեին: Դրանք առաջացել են ի +հայցական հոլով կառույցից ն՛ եզակի, ն՛ հոգնակի թվով` ի զուր, ի սպաս, ի վեր, ի խնդիր, ի սէր, ի մէջ, ի պատճառս, ի դէմս, ի ձեռս ն այլն, բացառական հոլովաձնի քարացումից` ի մօտոյ, ի ներքոյ, ի սկզբանէ, ի չգոյէ, ի հարկէ, ի բնէ, ի սրտէ ն այլն: Սրանք արտաքուստ զուտ նախդրավոր կապակցություններ են, իսկ իմաստով հաճախ հարաբերակցում են բառերին, ինչպես` ի վերջոյ - վերջապես, ի սրտէ - սրտանց ն այլն: Թվարկված քարացած կապակցությունների մեծ մասը պատրաստի ձնով փոխանցվել է աշխարհաբարին, ընդ որում առաջ են եկել կցական տարբերակները` իզուր, իսպառ, իհարկե12 (արնմտահայերենում գրվում են ավանդական ուղղագրությամբ` առանձին):

Եզակի կիրառությունների հիման վրա ակադեմիական բացատրական բառարանում գրանցվել են իսրտե, իտրիտուր, իբնե ձները` առանց դրանց անհանձնարարելի լինելու մասին նշումի (տե՛ս «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան», հ. 2, Երնան, 1972 թ., էջք 353, 297):

Հիշյալ բառերը բավական հեռացել են իրենց նախնական նշանակություններից: Այսօր, օրինակ, իհարկե-ն բոլորովին էլ չի նշանակում «անհրաժեշտությունից, կարիքից (ելնելով` դրդված)», այլ եղանակավորող բառ է` «ինքնըստինքյան, անկասկած, անշուշտ» իմաստով: Ժամանակակից հայերենում ի նախդիրը բառակազմական արժեքից զուրկ է, բայց ակտիվացել է որպես նախդիր, որն էլ երբնէ նոր բառերի առաջացման հիմք կարող է դառնալ: Նախդրային կապակցությունները գործածական են հատկապես մամուլի ն պաշտոնական - գրասենյակային լեզվում, որտեղից էլ մտնում են բանավոր խոսք: Օրինակներ կարող ենք քաղել հայերեն ցանկացած լրագրի էջերից` ի գիտություն, ի նշան, ի հիշատակ, ի նշանավորումն, ի լրումն, ի փոփոխումն, ի պատիվ, ի պատասխան, ի շահ ն այլն: Հին ն նոր կազմությունների սահմանը դժվար է որոշել, սակայն նկատելի է մի իրողություն. ի-ով բացառականի նորակազմություններ չեն հանդիպում ժամանակակից հայերենում` այդ ձնի բացակայության պատճառով (եղածները քարացած կառույցներ են ն փոխանցվել են պատրաստի ձնով` ի սկզբանե, ի մոտո «մոտիկից»): Իսկ երբեմնի ի+հայցական հոլով կառույցի նմանակությամբ կազմվածներում նախդրային իմաստները հստակորեն չեն ընկալվում, որովհետն ոչ թե նախդրային կապակցություններն են կայունանում-քարանում, այլ կազմվում են պատրաստի կաղապարով` եղածների համաբանությամբ: Մեկ այլ բառախմբի մասին: Յափսիթերս, ինչպես ն զառիթափ, զառիվայր, զառիվեր, զառիկող (կազմվել են զ, առ, ի նախդիրներից ն թափ, վայր, վեր, կող արմատներից) ն նման բառեր ցույց են տալիս, որ ի նախդիրը որոշ դեպքերում «հայտնվել է» բառամիջում: Դա տեղի է ունեցել նախդրային կառույցների կցումով հենց հին հայերենի փուլում: Այդպիսի մի ամբողջ խումբ բառեր կան` առ-ի-գած «գոգնոց», ափ-ի-բերան «ձեռքը բերանին դրած, փխբ. լուռ», արն-ի-շուշտ «ապերախտ», բարձ-ի-թողի, բարձր-իգլուխ, գլխ-ի-բաց, կոր-ի-գլուխ. փոր-ի-բաց, ձեռս-ի-կապ «ձեռք ձեռքի վրա` բարն բռնելով»:13 Կան ավելի ուշ կայունացածներ նս` գլխիգլոր, խառնիփնթոր, խառնիխշտիկ (հմմտ. խառնիխուռն կրկնավորի հետ), ահիդող,

պահիպատշաճ, պորտնիդուրս, փոքրիշատե, օրնիբուն, մերձիմահ:

Տե՛ս Հր.Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի` համեմատությամբ 562 լեզուների, հ. 3, Երնան, 1957թ., էջ 168-169: Իմաստները ճշտել ենք ըստ Առձեռն բառգիրք հայկազնեան լեզուի, Բ տպ., Վենետիկ, 1865 թ.:

Նախդիրը երբեմն խիստ զգալի է. կարելի է նրա որոշ իմաստներ մատնանշել, ինչպես` նախդրիվ տրականի` ափ ի բերան «ափը` ձեռքը բերանին», ներգոյականի` ձեռս ի կապ (Հ ձեռքերը կապի մեջ), բացառականի` փոքր ի շատէ «քչից-շատից» ն այլն: Մնացած դեպքերում նախդիրը հարաբերակցում է ա հոդակապին, երբեմն հոդակապի դերով հանդես եկող ն, ու շաղկապներին: Այսինքն` ի-ն կցում է բարդության բաղադրիչներ, հմմտ. բար-

ձիթողի - բարձնթողի, բարձրիգլուխ - բարձրագլուխ, կորիգլուխ կորագլուխ, գլխիբաց - գլխաբաց, ահիդող - ահուդող:14 Հայերենի գրաբարյան շրջանից վկայվել են ի նախդիր

ունեցող բազմաթիվ կրկնավորներ, որոնք խոսքիմասային արժեքով մակբայներ են (նախդրավոր մյուս կրկնավորների նման), ինչպես`

կեղծս ի կեղծս, ծայր ի ծայր, մօտ ի մօտ, գայթ ի գայթ, կարճ ի կարճոյ, կաղ ի կաղ // կաղնիկաղ, խառն ի խուռն // խառնիխուռն, լու ի լու, փոյթ ի փութոյ ն այլն:15 Բնագրային օրինակներ` Խառն ի խուռն ճանաչէր զանեղսն (Եղ., էջ 30): Բազում որայս մօտ ի մօտ առ միմեանս կուտեալ թողուցուն (Փարպ., էջ 152): Իսկ յորժամ յաճախեալ բազմասցի մեղրն, խաւ ի խաւ եւ մթեր առ մթեր16 խողովեալ կուտիցէ (Կեսար., էջ 264):

Մասնավորապես բառերի թեք ձներ ունեցող կրկնավորներում հիմնականում պահպանվել են կապակցությունների ստուգաբանական (այսինքն` նախդրային) իմաստները: Այսպես, կարճ ի կարճոյ կրկնավորում երկրորդ բաղադրիչը բացառական հոլովով է դրված` ի կարճոյ: նախնական «կարճից կարճ» իմաստը զարգացել ն մակբայական նշանակություն է ստացել` «համառոտությամբ, կարճառոտ. շուտով. կարճ ժամանակում. քիչ խոսքով»: Ի նախդիր ունեցող կրկնավորների մի մասը, տնաբար գործածվելով ն մեկ շեշտի ոլորտում ընդգրկվելով, դեռ գրաբարում վերածվել էր համադրական բարդությունների: Այստեղ նս ի-ն հարաբերակից է դառնում ա հոդակապին, այսինքն` իրար է միացնում կրկնվող եզրերը. կարող ենք համեմատել Սուրբ գրքում վկայված նորանոր, ջերմաջերմ, չարաչար ն նման այլ կրկնավորների հետ:

Տե՛ս Դ.Գյուրջինյան, Ի բառակազմիչ մասնիկը / «Նշանագիտություն ն լեզուների դասավանդում» գիտաժողովի զեկուցումների թեզիսներ, Երնան, 1997 թ., էջ 23-24: Մանրամասն տե՛ս Դ.Գյուրջինյան, Նախդիրները հայերենի կրկնավորներում / Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1988 թ., հ.2, էջ 40-47: Ի ն առ նախդիրների բառակազմական ն իմաստային ընդհանրությունների ուշագրավ հանդիպադրում:

Կրկնավորների զգալի մասում երկու եզրն էլ դրվում է ուղիղ ձնով, ինչպես` թույրիթույր, թնիթն, հնիհն, խառնիխուռն (ա/ու ձայնդարձ է տեղի ունեցել), կույրիկույր, փոխնիփոխ ն այլն: Երբ բաղհյուսական բարդություններն են վերածվում համադրականների, սովորաբար նոր կամ փոխաբերական նշանակություն են ձեռք բերում, իսկ նախդրավոր կրկնավորներում նման երնույթ չի նկատվում. բառիմաստը «հենվում է» անմիջապես բաղադրիչների իմաստի վրա, ինչպես` կաղիկաղ // կաղնիկաղ «կաղալով», դողիդող «դողալով», «դողդողալով, վախենալով» ն այլն: Որոշ կրկնավորներում առաջին բաղադրիչը բացառական հոլովով է դրված. գրաբարում բացառականը ի+հայցական հոլով կառույցի հետ արտահայտում է «մի կետից մինչն մյուսը» իմաստը: Փաստորեն համադրական կազմություններ են առաջացել շարահյուսական կապակցությունների քարացման հետնանքով, ինչպես`

բացեիբաց, ծագեիծագ, ծայրեիծայր, մեկենիմեկ, պարզեիպարզ:

Հմմտ. Շինեաց զնա քաղաք Դաւթի շուրջանակի ծագէ ի ծագ (ՆՀԲ, հ.Ա, էջ 998). նման կապակցություններում բացառականը հաճախ առանց ի նախդրի է հանդես գալիս: Ավելի քիչ կրկնավորներում երկրորդ եզրն է դրվում բացառական հոլովով, ինչպես` պարզիպարզո, վերջիվերո: Մնացած բառերը, որոնցում ի-ն միջադաս է, երկրորդ եզրում ունեն ի վեր, ի վայր, ի վար բաղադրիչները: Ի դեպ, ի վայր-ը հատուկ է գրքային, իսկ ի վար-ը` խոսակցական ոճին: Ի վեր ն ի վայր, ի վար կապերը շարահյուսական կապակցություններում նշանակում են տեղ` ուղղվածություն վեր կամ վար, ինչպես նան ժամանակ: Բառի կազմում այս բաղադրիչները միայն տեղի գաղափար են նշում: Մի քանի կազմություններ վկայված են գրաբարից` հիմնիվեր, գլխիվայր, գերիվերոյ, վերիվայր: Ժամանակակից հայերենում այս բաղադրիչների գործածությունն անհամեմատ ընդլայնվել է` առաջ բերելով նոր բառեր: Ժամանակակից հայոց լեզվի ակադեմիական բացատրական բառարանում, օրինակ, գրանցվել են ափնիվեր,

բերանքսիվայր // բերանքսիվար, գլխիվայր17 // գլխիվար, գլխիվեր, դարիվայր, դարիվեր, երեսնիվայր, երեսնիվեր, լանջիվայր, լանջիվեր18, լեռնիվայր // լեռնիվար, լեռնիվեր, ծառնիվեր, հիմնիվեր,

Հմմտ. գլուխնիվայր. Անիվները դեռ շարունակում էին իրենց գլուխնիվայր ընթացքը (Ա.Այվազյան): ճիշտ կլիներ, որ տրվեին լանջնիվայր, լանջնիվեր ձնով: Այս կարգի կազմություններում ն-ն պարտադիր բաղադրիչ է համարվում (տե՛ս Ալ.Մարգարյան, Հայոց լեզվի քերականություն. ձնաբանություն, Երնան, 2004 թ., էջ 520):

ջուրնիվար, ջուրնիվեր, պատնիվեր, պորտնիվայր, պորտնիվեր, սարնիվեր, քարափնիվեր, քերծիվայր, քերծիվեր, հզվդ. գերիվեր // գերիվերո «ավելի բարձր, գերագույն, բարձրագույն», քովնիվեր: Կարելի է ասել, որ ձնավորվել է բառակազմական կաղապար`

գոյական+ի վար / ի վեր, որի իրացումները շատ հաճախ հակադրություններ են կազմում` երեսնիվայր - երեսնիվեր, լեռնիվայր // լեռնիվար, լեռնիվեր, քերծիվայր - քերծիվեր ն այլն: Մի շարք դեպքերում բառարանը չի արձանագրել հակադրվող նման բառազույգեր, ինչպես` ձորնիվեր ն ձորնիվար: Օրինակներ` Գնացքը ծանր թափով բարձրանում էր ձորնիվեր (Դ.Դեմիրճյան): ճամփան ձորնիվեր զառիթափ ու ցից կերթար (Խ.Դաշտենց):

Միասին են սկսել բարձրանալ ձորնիվեր ն միասին են տեղ հասել

(Հ.Մաթնոսյան): Շարասյունը ասֆալտե ճանապարհով կախվեց ձորնիվար (Մ.Սարգսյան):19 Կամ էլ բացակայում է հակադրությունների եզրերից մեկը, ինչպես` ափնիվար, պատնիվար, սարնիվար:20 Որոշ բառեր, իհարկե, կարելի է դիպվածային համարել: Օրինակ` Քամուց պոչնիվար տանիքից քշված գյուղական ծաղկուն ավելը … գիսաստղ է թվում (Պ.Սնակ): Նրա գլխի մեջ բոլոր մտքերը ոտնիվեր շրջվեցին (Մ.Բուլգակով): Վերլուծական կազմությունների կցման հետնանքով, ինչպես ն եղած բառերի համաբանությամբ այս կարգի բառերի թիվը հետզհետե աճում է: Օրինակ` Ջուրը հոսում էր դեպի հարավ, ն հաջորդ կամուրջն էլ գտնվում էր հոսանքնիվար (Վ.Գրիգորյան): Տարածված են նան հիշյալ բաղադրիչներով վերլուծական կազմությունները. մյուս կողմից էլ նկատելի է զուգաձնություն` վերլուծական ն համադրական,21 չնայած որ համադրականության հստակ միտում կա: Այս բառերի ն բառակապակցությունների գրությունը կանոնակարգելու նպատակ հետապնդող որոշմամբ22 առաջարկվում է անանջատ գրել «ի վայր (վար) ու ի վեր հետադրություններով բաղադրված այն բառերը, որոնք ունեն մեկ բառային շեշտ,

Տե՛ս www.6Ձnc.n61 (ԱՐԵՎԱԿ - Արնելահայերենի ազգային կորպուս) (10.12.2007 թ. ): Այս բառերն արձանագրված են մեր կազմած ուղղագրական բառարաններից մեկում (տե՛ս Դ.Գյուրջինյան, Հայերեն բառարան-տեղեկատու. միասին, անջատ կամ գծիկով գրվող բառեր, Երնան, 2003 թ., էջք 27, 60, 62): Հմմտ. տակն ի վեր//տակնիվեր (էդ. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երնան, 1976 թ., էջ 1406), տակնիվեր (Հայոց լեզվի հանգաբառարան, Երնան, 1976 թ., էջ 554): 2000 թ. հաստատվել է ՀՀ լեզվի պետական տեսչության պետի կողմից:

մակբայի, երբեմն էլ ածականի կամ գոյականի խոսքիմասային նշանակություն»` բերանքսիվայր, դարիվայր, երեսնիվայր, երեսնիվեր, հիմնիվայր ն այլն, սակայն մյուս կողմից էլ ծանոթությամբ ասվում է. «Անհանձնարարելի է անջատ գրություն ունեցող լեռն ի

վայր (վար), լեռն ի վեր, պատն ի վայր (վար), պատն ի վեր, սարն ի վայր (վար), սարն ի վեր միավորների անանջատ (լեռնիվայր (վար), լեռնիվեր, պատնիվայր (վար), պատնիվեր, սարնիվայր (վար), սարնիվեր) գրությունը»:23 Հստակ է, որ այս ն վերնում հիշված բառերը միննույն հատկանիշներն ունեն, ուստի լեզվի արդի իրողություններից չբխող ն խիստ անհետնողական այս մոտեցմամբ իսկական խառնաշփոթ է ստեղծվում, որի պատճառով էլ սույն որոշումը շրջանցվում է հայերենի դպրոցական ն բուհական ուսուցման ժամանակ: Փաստորեն անհարկի ն շփոթեցնող զուգաձնություն ունենք:24 Կտրական որոշումներ կայացնելուց առաջ հարկավոր է քննել լեզվական փաստերը: Այս դեպքում էլ կարելի է դիմել ԱՐԵՎԱԿ-ին: Հմմտ. Թեթն քամին լեռնիվար էր քշում Ասատուրի այրված տան մոխիրը (Խ.Դաշտենց): Տղան կանգնում է. ուզում են

սարնիվար վազել, հեռանալ աղբյուրից էլ, վարդավառից էլ, իրենց փշե բախտից էլ (Լ.Մանուկյան) ն այլն: Եվ, վերջապես, հատուկենտ բառերում ի-ն վերջադիր մասնիկ է: Այսպես` բացի (Հ բաց ի), դեպի (Հ դէպ ի), բրբ. մինչնի (Հ մինչն ի), որոնք առաջացել են շարահյուսական կառույցների քարացումից. հմմտ. Չիք այլ Աստուած բաց ի նմանէ (Եղ., էջ 40):

Բառակազմական տեսակետից սրանք առանձնակի արժեք չեն ներկայացնում ն մեկուսի են: Ամփոփենք: Ի նախդիրը բառակազմական արժեքով հանդես է գալիս գլխավորապես յ ձնով, ն հենց յ-ով կազմվածներն են ածանցական դերի դրսնորումները: Ի/յ բաղադրիչով բառերը ժամանակագրական տեսանկյունից մեծ բաշխվածություն ունեն` նախագրային վաղ շրջաններից մինչն մեր օրեր: Ի/յ նախդրային բաղադրիչով բառերը կազմվել են հետնյալ ուղիներով` ա) նախդիրը դրվել է անմիջապես հնդեվրոպական նախալեզվի արմատների վրա. Տե՛ս Տերմինաբանական ն ուղղագրական տեղեկատու, Երնան, 2006 թ., էջ 276: Տե՛ս Զ.Աղաջանյան, Ձնաբանական նորմ ն խոսքի մշակույթի հարցեր, Երնան, 2007 թ., էջ 414:

բ) քարացել են նախդրային կառույցները. գ) քարացել են (բացառականի) հոլովաձներ. դ) նախդիրը կիրառվել է զուտ ածանցական արժեքով. ե) գործել է նմանակության օրենքը: Ի/յ բաղադրիչի նախդրային իմաստներն աղոտացել կամ լիովին մթագնել են, իսկ մի շարք կազմություններում այն կիրառվել է որպես աննշանակ մասնիկ: Յ-ն վաղուց ի վեր չի ընկալվում որպես բառակազմիչ միավոր: Ի/յ բաղադրիչով բառերը գոյական են (յարկ, յօդ …), ածական (յարմար), նախադրություն (յաղագս), եղանակավորող բառ (յիրաւի), գերակշռում են բայերը (յապաղեմ, յարդարեմ, յանձնեմ…) ն մակբայները (յանկարծ, յանպատրաստից…, լեռնիվեր, կույրիկույր, պարզեիպարզ…): Արդի հայերենում ի-ն գիտակցվող, բայց անկենսունակ բառակազմական միավոր է: Համառոտագրություններ Անհ. - Դաւիթ Անյաղթ, Սահմանք իմաստասիրութեան, Երնան,1960: Բուզ. - Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց, Ս.Պետերբուրգ, 1883: Եզն. - Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց, Վենետիկ, 1826: Եղ. - Եղիշէ, Վասն Վարդանայ ն Հայոց պատերազմին, Երնան, 1957: Խոր. - Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Տփղիս, 1913: Կեսար.- Բարսեղ Կեսարացի, Յաղագս վեցաւրեայ արարչութեան, Երնան, 1984: Կոր. - Կորիւն, Վարք Մաշտոցի, Երնան, 1941: Ղն. - Ղեւոնդ, Պատմութիւն, Ս.Պետերբուրգ, 1887: Մատթ. - Աւետարան ըստ Մատթէոսի: ՆՀԲ - հ.Գ.Աւետիքեան, հ. Խ.Սիւրմէլեան, հ. Մ.Աւգերեան, Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837: Փարպ. - Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց ն Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան, Տփղիս, 1904:

Ն.Հեքեքյան

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

(ողջույնի ն հրաժեշտի բառերի ն արտահայտությունների օրինակով) Ինչպես ցանկացած առարկայի, այնպես էլ լեզվի ուսուցումը հաջողությամբ կազմակերպելու ն իրականացնելու համար նախ ն առաջ պետք է հստակ սահմանել, թե ի՛նչ ենք սովորեցնում ն ինչի՛ համար: Փորձը ցույց է տալիս, որ սովորողներին անհրաժեշտ բառապաշարով ն քերականական գիտելիքներով զինելը, նրանց ուղղագրական հմտությունները հղկելը դեռնս բավարար չեն լեզվի ուսուցման կարնորագույն նպատակին հասնելու, այն է՝ դասարանից կամ լսարանից դուրս՝ իրական կյանքի տարբեր ոլորտներում ազատ ու անկաշկանդ հաղորդակցվելու համար: Նույնիսկ լավ բառապաշար ն քերականական անհրաժեշտ գիտելիքներ ունեցող անհատը կարող է առօրեական ամենակենսական հարցերի շուրջ անկաշկանդ զրույց վարելու դժվարություն ունենալ՝ տվյալ լեզվով հաղորդակցվելու հմտությունների պակասի կամ դրանք չունենալու պատճառով: Տարիներ շարունակ մեր կրթական համակարգում լեզուների դասավանդումն իրականացվել է ավելի շատ ձների ու կառույցների ուսուցման միջոցով, օգտագործվել են այնպիսի նյութեր, որոնք նպաստել են քերականական իրողությունների կատարյալ տիրապետմանը, ն այդ պատճառով անհրաժեշտ ուշադրություն չի դարձվել նրան, ինչն առավել արժեքավոր է հաղորդակցման, կենդանի շփման համար: Անշուշտ, սա հիմնականում վերաբերում է հայերենի ուսուցմանն իբրն առաջին (մայրենի) լեզվի, քանի որ նախորդ տասնամյակներում հայերենն այլ որակով չի ուսուցանվել: Սակայն վերջին տարիներին, երբ հետաքրքրություն է առաջացել հայերենի՝ իբրն երկրորդ կամ օտար լեզվի նկատմամբ, այս հիմնահարցն առավել կենսական է դարձել հատկապես վերջինիս համար, որովհետն լեզու սովորելու նպատակը դրանով նվազագույնս հաղորդակցվելու (լսելու/կարդալու, հասկանալու, խոսելու/գրելու) կարողություն ձեռք բերելն է: Այսինքն՝ լեզվի ուսուցման նպատակն այն է, որ այսօրվա լեզու սովորողը ոչ թե այդ լեզվի պասիվ կրողը, այլ վաղվա ակտիվ գործածողը դառնա: Այսօր աշխարհում ծավալվող ինտեգրման գործընթացները, հաղորդակցության զարգացող միջոցները ինչ լեզվով էլ լինի փոխներգործուն հաղորդակցման պահանջ են դնում: Եվ եթե մենք ու52

զում ենք առաջ ընթանալ ժամանակին համաքայլ, եթե ուզում ենք, որ սովորողներն իրենց լեզվական հմտությունները գործնականում հաջողությամբ կիրառել կարողանան, եթե ուզում ենք, որ գեղեցիկ ու գրագետ հաղորդակցվելու (խոսելու ն գրելու) հմտություններ ունենան, ուրեմն քերականության ուսուցումը ոչ թե գլխավորն ու առաջնայինը պիտի դարձնենք, այլ այն պետք է ծառայեցնենք գրավոր ն բանավոր խոսքի ուսուցմանը: Այսինքն՝ լեզվի ուսուցումը ինքնանպատակ ն կյանքից կտրված չպետք է լինի. այն պետք է ծառայեցվի կյանքին ն կազմակերպվի այնպես, որ համահունչ լինի ժամանակին, համապատասխանի ն մշտապես համապատասխանեցվի նրա պահանջներին, սերտորեն կապվի կյանքի տարբեր ոլորտներին ն սովորողին հնարավորություն տա ուսուցանվող լեզվով ազատ հաղորդակցվելու ամենատարբեր թեմաների շուրջ: Հաղորդակցական իրադրություններում սովորողները կիրառում են նախկինում ձեռք բերած իրենց որոշակի գիտելիքներն ու կարողությունները՝ միաժամանակ զարգացնելով դրանք, ն ձեռք բերում նորերը: Այսպիսով՝ այդ գիտելիքներն ու կարողությունները այս կամ այն կերպ նպաստում են լեզուն գործածողների հաղորդակցական հմտությունների զարգացմանը: Դրանք բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ զուտ լեզվական գիտելիքներ (բառապաշար, ձնաբանական ն շարահյուսական գիտելիքներ, ուղղագրական, ուղղախոսական հմտություններ) ն լեզվին առնչվող ոչ լեզվական գիտելիքներ, որոնց շարքում ընդունված է առանձնացնել՝ ա) գիտելիքներ աշխարհի մասին. սրանք կարող են ձեռք բերվել կրթությամբ, փորձով կամ տեղեկատվական տարբեր աղբյուրներից (բնություն, առարկաներ, երնույթներ, հատկանիշներ, շրջակա միջավայր, պետություն, տնտեսություն, քաղաքականություն, կրթություն, զբաղմունք ն այլն). բ) սոցիոմշակութային գիտելիքներ. սրանք նախորդի մասն են կազմում ն ընդգրկում են հասարակական կյանքի տարբեր կողմերի իմացությունը (օր.՝ առօրյա կյանք, կենսապայմաններ, միջանձնային հարաբերություններ, արժեքներ, համոզմունքներ, դավանանք, սովորույթներ ն ավանդույթներ, կենցաղավարություն ն հասարակական վարքականոն ն այլն). գ) միջմշակութային իրազեկվածություն, որն ազգային ն ուսումնասիրվող լեզվի մշակույթների փոխգործողությունն է ն բնորոշվում է որպես մշակույթների երկխոսություն: Ասվածից բխում է, որ ցանկացած լեզվի դասավանդման հիմքում, ի թիվս այլոց, պետք է լինեն, նան մշակութաբանական գիտելիքներ: Այն դրույթը, որ լեզուն ն մշակույթը պետք է ուսուցանվեն փոխադարձ կապի ն փոխգործողության մեջ, վաղուց արդեն իր ամուր

հիմքերն ունի լեզուների դասավանդման արնմտյան, ինչպես ն ռուսական ժամանակակից մեթոդիկաներում1: Այդ մոտեցումը հիմնվում է լեզվի կուտակիչ գործառույթի վրա, որը պայմանավորված է լեզվական միավորներում արտալեզվական տեղեկություններ արտացոլելու, արձանագրելու ն պահելու՝ լեզվի հատկանիշով: Լեզուն ն մշակույթը սերտորեն փոխկապակցված են. լեզուն ինքը մշակույթ է ն միննույն ժամանակ՝ տվյալ ժողովրդի մշակույթի արտահայտիչը: Մենք չենք կարող հմտորեն տիրապետել որնէ լեզվի՝ առանց ճանաչելու այն մշակույթը, որը ձնավորել է այդ լեզուն ն իրացվում է նրա միջոցով: Մշակութային իրազեկվածությունը խոսելու, լսելու, կարդալու ն գրելու հմտություններին համարժեք ն դրանց զուգահեռ գոյություն ունեցող հինգերորդ՝ հավելյալ հմտություն չէ: Այն պետք է դիտվի որպես հիշյալ լեզվական հմտությունները խթանող ն զարգացնող միջոց: Իսկ ի՞նչ ենք հասկանում մշակույթ ասելով: Մշակույթը պատմություն է, կենսափորձ ն կենսակերպ, համոզմունքների, ավանդույթների ն սովորույթների համակարգ, կենցաղավարություն: Մշակույթը կարող է նույնացվել մեկ երկրի կամ մեկ ժողովրդի հետ (օր.՝ ազգային մշակույթները. հմմտ. հայկական մշակույթ, ռուսական մշակույթ, ճապոնական մշակույթ), կարող է նան կապվել մի քանիսի հետ (օր.՝ եվրոպական մշակույթ): Մշակույթը Տե՛ս Верещагин Е.М, Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. М., 1990: Дешериева Ю.Ю. К вопросу о создании теории межкультурной коммуникации (диалога культур) в учебных целях: аспекты экспериментального исследования // Русский язык и литература в общении народов мира. Մ11 Конгресс МАПРЯЛ. М., 1990: Прохоров Ю.Е., Чернявская Т.Н. Лингвострановедческий аспект методики преподавания русского языка как иностранного: Программа курса лекций и семинарских занятий. М., 1998: Костомаров В.Г., Прохоров Ю.Е., Чернявская Т.Н. Язык и культура-Новое в теории и практике лингвострановедения: Доклад на Մ111 Конгрессе МАПРЯЛ. ФРГ, Регенсбург, 1994г. М., 1994: Лысакова И.П. Роль культуроведческой информации при обучении русскому языку за пределами России: опыт теоретического осмысления//Актуальные проблемы формирования культуроведческой компетенции студентов в процессе преподавания дисциплин гуманитарного цикла. СПб., 1996: Clգi՛e Խ՛գուտւ Ըօոէօxէ aոմ Ըսlէսrօ ւո Լaոջսaջօ Tօacհւոջ, ՕՍՔ, 1993: Clգi՛e Խ՛գուտւ Լaոջսaջօ aոմ Ըսlէսrօ, ՕՍՔ, 1998: Ըօոոօո Էսrօքօaո Fraոօwօrէ օf Rօfօrօոcօ fօr Լaոջսaջօտ: lօarուոջ, էօacհւոջ, aտտօտտոօոէ ն այլն:

կարող է նույնացվել կրոնի հետ, ընդ որում՝ քրիստոնեական, հուդայական կամ մահմեդական մշակույթների կրողները միաժամանակ կարող են ազգային տարբեր մշակույթներ ներկայացնել: Այս առումով էլ լեզվի ուսուցման գործընթացում կարնորվում է միջմշակութային իրազեկվածությունը: Անհերքելի է վերջինիս կրթական ն դաստիարակչական արժեքը: Սա մի կողմից հարըստացնում է սովորողների գիտելիքները, նրանց թույլ է տալիս սեփական մշակույթի միջոցով ն նրա համադրությամբ ճանաչել օտար մշակույթը, օգնում է լեզուն սովորել՝ ճանաչելով տվյալ ժողովրդի աշխարհընկալումն ու լեզվամտածողությունը ն այդպիսով նպաստում է լեզվի ավելի հիմնավոր յուրացմանը, մյուս կողմից մշակույթների նկատմամբ հարգանք ն հանդուրժողականություն է սերմանում սովորողների մեջ, ապահովում է տարբեր լեզվամշակութային հանրությունների ներկայացուցիչների փոխըմբռնումը ն հոգնոր փոխադարձ հարստացումը: Նախկինում «մշակութային իրազեկվածությունը» լեզվի իմացության արդեն որոշակի մակարդակ ունեցող սովորողների մենաշնորհն էր համարվում, լեզվի այսպես կոչված «դասական», ավանդական դասին ավելացվող «համեմունք»: Սա բացատրվում է նախ «մշակույթ» ն «մշակութային իրազեկվածություն» հասկացություննների ըմբռնման ծավալով: Հիշյալ մոտեցումը թերնս հետնանք էր տերմինի նեղ ըմբռնման: Սակայն հաշվի առնելով լեզուների ուսուցմանն առաջադրվող այսօրվա պահանջները, ինչպես նան այն հանգամանքը, որ մշակութային իրազեկվածությունը լեզվի դասավանդման անքակտելի բաղադրիչն է, կարող ենք վստահաբար ասել, որ մշակութային գիտելիքը կարնոր է լեզվի ուսուցման բոլոր մակարդակներում: Վերնում շարադրված տեսական ընդհանուր դրույթները, անշուշտ, կարող են ն պետք է իրենց գործնական կիրառությունն ստանան նան հայերենի՝ իբրն երկրորդ (օտար) լեզվի դասավանդման գործընթացում: Ամբողջ խնդիրն այն է, թե ո՛ր նյութը, ի՛նչ ծավալով ն ինչպե՛ս կմատուցվի սովորողներին: Հայերենի դասավանդումը մշակույթների երկխոսության համատեքստում՝ պահանջում է նյութի խելամիտ ընտրություն, ուսուցման հատուկ, առավել արդյունավետ եղանակների կիրառում: Փորձենք հայոց լեզվի ուսուցման ժամանակ մշակութային գիտելիքի հաղորդման մեկ-երկու օրինակով տեսանելի դարձնել ասվածը: Ո՞րն է ուսուցչի դերը հայոց լեզվի ուսուցման գործընթացում: Անշուշտ, կարելի է ասել, որ նրա հիմնական նպատակը սովորողներին հայերենով հաղորդակցվել սովորեցնելն է: Եվ եթե մշա55

կութային գիտելիքը լեզվի բաղկացուցիչն է, ապա սովորողներն այս կամ այն չափով իրենք կքաղեն այդ գիտելիքը: Սակայն իրականում այդպես չէ, որովհետն հաղորդակցական հմտությունների ձեռքբերման ն կիրառման գործում սովորողների հաջողությունը մեծապես կանխորոշվում է նան նրանց մշակութային գիտելիքով: Եվ ուսուցիչն այստեղ շատ անելիք ունի: Ինչպես յուրաքանչյուր օտար լեզու ուսուցանելիս, այնպես էլ հայերենի դեպքում ուսուցումը ցանկալի է սկսել հմտությունների ձնավորման ն զարգացման այն նույն հաջորդականությամբ, որով երեխան սովորում է իր մայրենի լեզուն, այսինքն՝ լսելու ն խոսելու տարրական հմտություններ մշակելուց հետո կամ գոնե դրանց զուգահեռ՝ սկսել կարդալու ն գրելու հմտությունների ձնավորումը (սա պայմանավորված է սովորողների տարիքային խմբերով. մենք կանդրադառնանք ավագ տարիքի դեռահասների ն չափահասների ուսուցմանը): Իսկ սա նշանակում է, որ այբուբենի ուսուցմանը զուգահեռ իբրն առաջնային խնդիր պետք է լուծել թեմատիկ բառապաշարի ուսուցման հարցը: Ընդ որում սա ինքնանպատակ չպետք է լինի: Բառերը ն նրանց իմաստները սովորեցնելուց բացի պետք է սովորեցնել նան դրանց գործածությունը, այսինքն՝ ո՛ր դեպքում, ո՛ւմ հետ խոսելիս ն ինչպե՛ս պետք է գործածվի այս կամ այն բառը կամ արտահայտությունը: Բացի այդ, հայտնի է, որ բառերն ու դարձվածքներն ամենից շատ արտալեզվական տեղեկություններ պարունակող լեզվական միավորներն են, ն հենց դրանց ուսուցման ժամանակ էլ ուսուցիչը շատ անելիք ունի, մանավանդ ուսուցման առաջին փուլում, երբ տեղեկատվության հիմնական (գրեթե միակ) աղբյուրն է սովորողների համար: Թեմատիկ բառապաշարի ուսուցումն ավանդաբար սկսվում է ողջույնի ն հրաժեշտի ձները սովորեցնելով (Բարն՛ ձեզ, պարո՛ն

(տիկի՛ն/օրիո՛րդ) Սահակյան // տիկի՛ն Գոհար // Անահի՛տ: Բարն՛, Հասմ՛իկ// Արա՛մ քեռի: Բարի լո՛ւյս, պապի՛կ: Բարի երեկո՛: Բարի գալո՛ւստ: Ողջո՛ւյն: Համեցե՛ք: Ցտեսությո՛ւն: Բարի գիշե՛ր: Հաջողությո՛ւն ն այլն): Կասկած չկա, որ այս ձները յուրացնելով՝ սովորո-

ղը կարող է դրանք գործածել: Դա, իհարկե, լավ է, բայց որոշ դեպքերում բավարար չէ, քանի որ վտանգ կա, որ այս կառույցները մեքենայաբար յուրացնելու ն վերարտադրելու դեպքում սովորողները որոշ՝ իրենց համար ոչ սովորական իրադրություններում հաղորդակցվելիս կարող են կաշկանդվել կամ շփոթվել, եթե լեզվական գիտելիքից բացի, նախապես զինված չլինեն նան համապատասխան արտալեզվական գիտելիքով, որը կօգնի արագ կողմնորոշվելու տարբեր իրադրություններում: Ընդ որում, սովորողին կարող է շփոթեցնել ոչ միայն նոր իրադրության մեջ խոսք կառուցելու, այլ

նան լսածը հասկանալու դժվարությունը: Այսպես, ողջույնի ձները սովորեցնելիս ուսուցիչը դրանց վերաբերյալ պետք է համապատասխան մեկնաբանություններ տա սովորողների ակտիվ մասնակցությամբ՝ նրանց մղելով համապատասխան իրողությունները սեփական լեզվում ն մշակույթում դիտարկելու ն ընդհանրություններն ու տարբերությունները գտնելու: Հայտնի է, որ ողջույնի ն հրաժեշտի ձները տարբեր լեզուներում, օրինակ, հայերենում ն ռուսերենում կամ անգլերենում հիմնականում նման կիրառություն ունեն (բարն ձեզ-ը (здравствуйте)՝ պաշտոնական, բարն-ը (здравствуй)՝ առավելաբար ոչ պաշտոնական հարաբերությունների դեպքում, բարի երեկո-ն (добрый вечер, ջօօմ օvօուոջ), բարի օր-ը (добрый день, ջօօմ afէօrոօօո)՝ թե՛ պաշտոնական ն թե՛ ոչ պաշտոնական իրադրություններում ն այլն): Սակայն ուշագրավ է, որ ռուսերենի доброе утро (անգլ. ջօօմ ոօrուոջ) կապակցությանը հայերենում համարժեք բարի լույս-ը գործածվում է ոչ պաշտոնական իրադրություններում, իսկ պաշտոնական հարաբերությունների դեպքում գործածվում է ռուսերենի նմանողությամբ պատճենված բարի առավոտ-ը (որոշակի օտարաբան երանգ ունի): Ինչ վերաբերում է բարի գալուստ ն համեցեք ձներին, ապա դրանց իմաստային ընդհանրությունը նշելուց բացի, հատկապես կարնոր է վերջինիս գործածության շրջանակները ն առանձնահատկությունները ներկայացնելը: Համեցեք-ը գործածվում է ինչպես մարդկանց հյուր կանչելիս (օր.՝ վաղը համեցեք մեր տուն ճաշի), այնպես էլ հյուրերին ընդունելիս (համեցեք//ներս համեցեք): Կարելի է նան նշել, որ առօրյա խոսքում երբեմն հնարավոր է հանդիպել այդ բառի կենցաղային գործածությանը «վերցրեք, խնդրեմ» իմաստով (օր.՝ Գոհարը հյուրին մեկնեց թխվածքով ափսեն ն ասաց՝ համեցեք): Թեն նման գործածությունը մեր օրերում խրախուսելի չէ, սակայն դրան պետք է անդրադառնալ մի պարզ պատճառով. հաղորդակցությունը երկու կողմ ունի, ն մենք սովորողներին ոչ միայն խոսել պետք է սովորենենք, այլ նան ուրիշի խոսքը լսել ու հասկանալ: Ընդ որում լեզվի ուսուցման գործընթացում սա պակաս կարնոր կողմ չէ. զրույցի ժամանակ լսածը չհասկանալը նույնքան վհատեցնող կարող է լինել, որքան մտքերը ճիշտ արտահայտելու կարողության պակասը2:

Թերնս այս է պատճառը, որ երբեմն հարկ է լինում սովորողներին ծանոթացնելու նան խոսակցական տարբերակին բնորոշ որոշ տարրերի: Օրինակ՝ համաձայնության ն մերժման ձները սովորեցնելիս, չի կարելի շրջանցել հա-ն ն չէ-ն, ցուցական դերանունների ուսուցման ժամանկ՝ էս, էդ, էսպես ն այլ ձները, որոնք այնքան հաճախադեպ են խոսակցական

Հրաժեշտի բառերն ու արտահայտությունները, ինչպես նան դրանց գործածությունը ուսուցանելիս (օրինակ՝ ցտեսություն՝՝ չեզոք, բարի գիշեր, հաջողություն՝ ոչ պաշտոնական) վերը նշված պատճառներով թերնս ավելորդ չէ սովորողներին նան խոսակցական ցը, հաջող տարբերակներին ծանոթացնելը: Ինչ վերաբերում է ողջույն ն առայժմ բառերին, ապա սրանք ոչ պաշտոնական հարաբերություններում, ի տարբերություն ռուս. привет, пока ն անգլ. հօllօ/հւ, Ե7օ/Ե7օ-Ե7օ/տօօ 7օս (laէօr) ձների, սակավ գործածություն ունեն. առօրյա խոսքում ավելի հաճախ հնչում են դրանց ռուսերեն համարժեքները3: Ողջույնի ն հրաժեշտի ձների ուսուցումը սերտորեն կապվում է դիմելաձների ուսուցման հետ: Այս դեպքում էլ հայերենում ընդունված կառույցները սովորողների մասնակցությամբ այլ լեզուների կառույցների հետ համեմատելու միջոցով կարելի է նրանց համար բացահայտել հայերենում ընդունված դիմելաձների գործածության առանձնահատկությունները: Այսպես, պարոն, տիկին, օրիորդ բառերի առնչությամբ պետք է անպայման նշվի, որ հայերենում, ի տարբերություն այլ լեզուների (ռուսերեն, անգլերեն ն այլն), սրանք ազգանուններից բացի նան անունների հետ կարող են գործածվել (օր.՝ պարոն Սահակ, օրիորդ Գոհար, տիկին Անուշ ն այլն) ոչ մտերմական հարաբերությունների դեպքում կամ հարգալից վերաբերմունքի արտահայտման նպատակով: Իսկ ռուսերենի дядя, тетя բառերին համարժեք քեռի, մորաքույր, հորեղբայր, հորաքույր բառերը սովորեցնելուց հետո նշել, որ ոչ ազգակիցներին դիմելիս գործածվում են գլխավորապես քեռի-ն ն մորաքույր-ը (օրինակ՝ հարնանին՝ Սուրեն քեռի, հարնանուհուն՝ Անուշ մորաքույր): Նյութը յուրացնելու ն տարբեր իրադրություններում սովորած բառերն ու արտահայտությունները ճիշտ գործածելու համար կարելի է սովորողներին կարելի է տարաբնույթ վարժություններ լեզվում: Եվ եթե սովորողը միաժամանակ յուրացնում է գրական ն խոսակցական ձները ն սովորում, թե երկրորդները ո՛ր իրադրություններում կարելի է գործածել (թեն ամեննին պարտադիր չէ, որ գործածի դրանք), ապա դա նպաստում է ուսուցանվող լեզվով ավելի ազատ հաղորդակցմանը: Եթե հայերի առօրյա խոսքում հաճախ գործածվող այս ձները ռուսախոսին հասկանալի են, ապա այլ լեզվակիրների կարող են շփոթեցնել: Ուստի այդ բառերը ներկայացնելիս պետք է անպայման նշել, որ խոսակցական լեզվում դրանց փոխարեն գործածվում են ոչ հայերեն (ռուսերեն) բառեր, իսկ իրենք՝ սովորողները նման դեպքերում կարող են գործածել ողջույնի ն հրաժեշտի չեզոք ձները՝ բարն, ցտեսություն (մանավանդ որ շատերի համար ողջույն բառն արտասանելը դժվար է):

հանձնարարել (բանավոր ն գրավոր, եթե արդեն գրաճանաչ են): Օրինակ՝ դերային խաղեր: Սովորողներին հանձնարարվում է հանդես գալ տարբեր դերերով (ընդ որում` տարբեր իրավիճակներում)՝ գործածելով ողջույնի ն հրաժեշտի բառերն ու արտահայտությունները համապատասխան դիմելաձների հետ: Այսպիսի վարժությունները բավական արդյունավետ են, քանի որ սովորողներին օգնում են տարբեր իրավիճակներում արագ կողմնորոշվելու, ճիշտ կառույցներ ընտրելու ն գործածելու ն այլն: Եթե ուսուցման առաջին փուլում ուսուցիչը սովորողների համար մշակութային տեղեկատվության հիմնական (գրեթե միակ) աղբյուրն է, ապա հաջորդ փուլերում նրա դերը փոխվում է. նա սովորեցնողից դառնում է օգնող, հատուկ մշակված առաջադրանքների միջոցով սովորողներին նախ մղում է տարբեր աղբյուրներից ինքնուրույնաբար համապատասխան տեղեկություններ քաղելու, ապա դրանք գրավոր կամ բանավոր խոսքում կիրառելու: Այսօր առաջնահերթ խնդիր է դարձել հայոց լեզվի ուսուցման մեթոդիկայի մշակումը հաղորդակցական նպատակների գերակայությամբ ն մշակութային տարրի հաշվառումով: Թերնս առաջին քայլը կարող է դառնալ տարիքային տարբեր խմբերի ն տարբեր մակարդակների համար թեմատիկ ն նվազագույն բառապաշարի, ինչպես նան ընդունված արտահայտությունների ն բանաձնումների մշակումը, հաղորդակցական անհրաժեշտ կարողությունների ն հմտությունների ն դրանց ձնավորմանը նպաստող քերականական նվազագույն գիտելիքների շրջանակի սահմանումը:

Արտ.Հակոբջանյան

ՄԱՇՏՈՑՅԱՆ ՈՒ ՏԱՌԻ ԾԱՆՐ ՈԴԻՍԱԿԱՆԸ

Հայ ժողովրդի հոգնոր մշակույթի հազարամյակների գանձարանում ամենից ինքնատիպն ու անկրկնելին Մաշտոցյան հանճարի փայլարկումն է, որ եղել ու մնում է ոչ միայն մեր պաշտամունքի, այլն Մաշտոցին առնչվող օտարազգի մտավորականության զարմանքի ու գնահատանքի առարկան: Մաշտոցյան հանճարի փայլարկումը այն բացարձակն ու անթերին է, որը չի հանդուրժում որնէ «Բայց» կամ «Սակայն». Մաշտոցը սպառիչ պարզեց հայոց լեզվի հնչյունական կազմը: Մաշտոցը ծնվել ու կրթություն է ստացել Տարոնում, երկար տարիներ աշխատել հայոց արքունիքում, ապա՝ քարոզչական աշխատանք կատարել Սյունյաց աշխարհի Գողթն գավառում: Խորապես ուսումնասիրելով հայոց այն ժամանակվա խոսակցական լեզուն՝ նա հանճարեղ խորաթափանցությամբ հայտնագործեց բոլոր այն հնչույթները, որ ընդհանուր են համահայկական առումով՝ մի կողմ թողնելով այս կամ այն հայաշխարհում այս կամ այն հնչյունի արտասանական մասնավոր դրսնորումը: Եվ այնքան սպառիչ էր Մաշտոցի գյուտը, որ հետագա հազար վեց հարյուր տարվա ընթացքում օտար լեզուների ազդեցությամբ միայն մի Ֆ հնչյուն ավելացավ նրան՝ այն էլ մնալով կես ճանապարհին, չհասնելով Սյունյաց ու Արցախական աշխարհներ: Օ տառի փոխ առնելով՝ նոր հնչյուն չավելացավ հայոց լեզվին, այն եկավ՝ վերացնելու Մաշտոցի այբուբեն մտցված հետագա աղավաղումը՝ Մաշտոցի ստեղծած ո-ի փոխարեն արհեստական ու բռնազբոսիկ, լեզուն աղավաղող աւ տառակապակցությունից լեզուն ազատելու համար: Աչքի առաջ ունենալով իրեն հայտնի ու մատչելի գիր ունեցող լեզուների այբուբենները, հաշվի առնելով այդ այբուբենների բոլոր առավելություններն ու թերությունները՝ Մաշտոցը որդեգրեց ամենից անթերին ու առավելը՝ մի հնչյունին մի գիր հետնողական սկզբունքը: Այս համատեքստում 1500 տարի իր բողոքի ճիչն է արձակում Մաշտոցին վերագրվող ո+ւ երկտառը՝ որպես կոպիտ ու կամայական ոտնձգություն մաշտոցյան սկզբունքի դեմ: Մաշտոցը ստեղծել է ա տառի նմանակ եռաճյուղ ն միատառ ու: Երկու տառապատկերները շփոթելուց ապահովելու համար ու-ի սկզբի ճյուղերը վերնից է միացրել իրար՝ ա, ու: Նմանակ են նան խ, փ, պ եռաճյուղ տառերը՝ յուրաքանչյուրն էլ իրեն հատուկ տարբերակիչներով: Մաշտոցը ոչ միայն հանճարեղ էր որպես գիտնական, այլն եզակիորեն հեռատես ազգային-քաղաքական գործիչ ու մտածող:

Նա զավակն էր մի ժողովրդի, որի գոյության ու հարատնության միակ միջոցը դաժան ու անհավասար մրցակցության ճանապարհին հայրենականը, սեփականը գերագույն մաքառումներով պաշտպանելու մեջ էր ամփոփված: Նա այդ նպատակին ծառայեցրեց իր հորինած տառերը՝ մեր հնչյունների նյութական, շոշափելի ու տեսանելի պատկերները նս: Այստեղ էլ փայլատակեց Մաշտոցի հանճարը. նա ստեղծեց մի այբուբեն, որ նման չէ որնէ այլ այբուբենի: Նա ստեղծեց հայերենի այբուբենը, որ ոչ միայն ծառայի միայն հային, այլն իր արտաքին տեսքով անգամ մաքառի օտար ներթափանցումների դեմ: Այստեղ է թաքնված մեսրոպյան այբուբենի առեղծվածը: Եվ պատահական չէ, որ հայ ու օտարազգի լեզվաբանները ամեն կերպ փորձում են այդ այբուբենը բխեցնել որնէ սկզբնաղբյուրից, կապել որնէ այլ լեզվի այբուբենի հետ, բայց միշտ էլ մատնվում են ձախողման: Մաշտոցյան գյուտի անթերիության առաջին վկան 5-րդ դարի մտավոր այն բուռն վերելքն է, որ երախտագետ հետնորդները գնահատեցին որպես հայ մշակույթի ոսկեդարյան շրջան: Մի ժամանակաշրջան, երբ գրում էին այնպես, ինչպես արտասանում էին, արտասանում էին այնպես, ինչպես գրում էին: Բայց քաղաքակրթության պատմության մեջ որնէ ոսկեդար ե՞րբ է տնական եղել: Ազգային գիր ու գրականություն, հոգնոր մշակույթ ստեղծելու փաստով ոգնորված մեր մտավոր կյանքի առաջնորդները՝ Սահակ Պարթնն ու Մեսրոպ Մաշտոցը, աշակերտների մի խումբ ուղարկեցին արտասահման, որպեսզի ժամանակի քաղաքակիրթ աշխարհի լույսն էլ բերեն ու գումարեն հայրենականին: Բայց ինչպես լինում է նման դեպքերում՝ առաջինը լույսի ստվերն է թափանցում: Մենք անդրադառնում ենք թափանցված ստվերի մի մասնավոր դրսնորման, հայոց լեզվի բնական ուղղագրության խաթարման մի մասնավոր փաստի, որը հազար հինգ հարյուր տարի շահարկվում է Մաշտոցի անունով: Խոսքը վերաբերում է երկտառի փոխարկած մաշտոցյան ու տառին: Հանրահայտ է, որ իր արտասանական յուրահատկությամբ հայոց լեզուն «միաբարբառ» լեզու է: Իսկ դա նշանակում է, որ հայոց լեզվում, իրեն հատուկ օրինաչափությամբ, բաղաձայններն ու ձայնավորները հերթագայում են միմյանց: Հայոց լեզուն չի ընդունում ձայնավորների կամ բաղաձայնների կուտակում. կից ձայնավորների արանքում հայտնվում է մի վ, յ, որոշ բառերում էլ հ հնչյուն, կից բաղաձայնների արանքում՝ մի ը ձայնավոր: Ալեքսանդրիայում կրթություն ստացած հայ ուսանողները տեսան, որ դարերի ճանապարհ անցած ու մշակված գրավոր հու61

նարենը հարուստ է նան երկբարբառներով, որ այդ լեզվում երկու կից ձայնավոր, մեկ շեշտի տակ, առանց արտասանական խոչընդոտի, արտասանվում են միաժամանակ: Եվ հունարենին հատուկ լեզվական այդ իրողությունը մեխանիկորեն պարտադրեցին հայոց լեզվին՝ նրա համար ստեղծելով արհեստական ու կեղծ երկբարբառներ: Մենք կբավարավենք միայն ու ձայնի շահարկմամբ մտցված երկբարբառներով: Ինչպե՞ս ստեղծվեց այն: Հայերեն բառասկզբի կից բաղաձայնների արանքում անխուսափելիորեն արտասանվում է ը, ինչպես՝ գըլուխ, սընար, գըդակ, մըշակ ն այլն: Այս օրենքի տրամաբանությամբ ը են ստանում նան այն կարգի բառերը, որոնց մեջ կից բաղաձայններից երկրորդը վ հնչյունն է, ինչպես՝ նըվեր, նըվաստ, նըվազ ն այլն: Եվ քանի որ ըվ հնչյունակապակցությունը արտասանությամբ մերձավոր է ուվ հնչյունակապակցությանը, ամենահարմար միջոց նկատեցին ըվ-ը փոխարինել ուվ-ով: Բայց դրանով դեռնս չի հաղթահարվում երկբարբառ ստեղծելու արգելքը: Եռաճյուղ բաղադրիչ ունեցող ու տառը երկբարբառի ոչ վանկարար բաղադրիչ դարձնել չէր կարելի այն դեպքում, երբ հունարենի համապատասխան տառը միաճյուղ ու փոքրիկ մի էպսիլոն էր: Անհրաժեշտ էր հունարենին հարազատ մի էպսիլոն տառ, որ չէր ստեղծել Մաշտոցը: Եվ Մաշտոցի եռաճյուղ ու միատառ ու-ի երրորդ ճյուղը կտրեցին, դարձրին ինքնուրույն տառ, ունենալով մի «զորավոր» հիմնավորում նս. հունարեն ու-ն երկտառ էր՝ OU: Ինչու՞ այստեղ նս չհետնել հույներին: Նորաստեղծ այդ ապօրինի տառի դիրքերը լեզվում ամրապնդելու համար նրան վերագրեցին մի շարք կարողություններ, մի շարք դերակատարություններ: Դիմենք Մխիթարյան լեզվաբաններին՝ բավարարվելով այդ տառին վերագրված հինգ գլխավոր հատկանիշներից միայն մեկի վկայակոչմամբ: «Ի կամ ւ տառ՝ անուանեալ հիւն, ւիւն. Ըստ տեղւոյն ձայնա-

ւոր երկբարբառ, իբր եու, իյու, ն ըստ տեղւոյն բաղաձայն՝ որպէս մեղմ վ. յար ն նման մի նոյն նշանագրի լատինացւոց, որ կրկին ձնով գրի Ս, որպէս ձայնավոր Ու կամ ըստ գաղիացւոց իւ, ն Մ որպես բաղաձայն Վ, հետնողութեամբ տառիս յունաց γ, ս, որ կոչի էփսիլօն. ն վերածի յերիս տառս լատինացւոց. ւ, ս, y. Նույնպես ն վաւ տառն արնելեան ազգաց՝ է ւ ն վ. որ ըստ տեղւոյն առընթեր այլոց ձայնաւորի լինի ու ն օ: Վասն այսորիկ որպէս ի մեզ աւ, է զի օ, ն է զի՝ իբր ավ հնչէ...» Երկատելով ու-ն ն ստեղծելով ւ-՝ ոչ միայն ու-ն, այլն վ-ն հանեցին այբուբենից: Բայց տեսնելով, որ ով «երկար ձայնավորը» ո+ւ –ով գրելու դեպքում նույնանում է ու «երկբարբառի» հետ, շփոթու62

թյան պատճառ դառնում, վ-ն նորից վերականգնեցին՝ նրան վերապահելով բառասկիզբը ն ո-ից հետո գրվելու իրավունքը: Այսպիսով նորաստեղծ ւ տառին վերագրեցին առաջին հերթին ու հնչյուն նշանագրելու հատկանիշ ոչ միայն ձայնավորանախորդ դիրքում, այլն ձայնավորներից հետո նս: Եվ «ունեցանք» ուա, ուի, ուո, ուե ն Աւ(աու), Եւ(եու), Իւ (իու) «երկբարբառների» մի պատկառելի պատկերասրահ, որ մի կատարյալ բաբելոնական խառնակություն մտցրեց հայոց լեզվի ուղղագրության մեջ: Ավելորդ է ասել, որ հունաբան լեզվաբանների մտցրած քերականական, բառակազմական, ուղղագրական արհեստականությունները անմիջապես որդեգրեցին եկեղեցու պետերը: Նրանք ժողովրդին խորթ ու անհասկանալի լեզվական աղավաղումները սեփականացնելու մեջ տեսան սովորական մահկանացուներից բարձր լինելու իրենց քրմական մխիթարությունը: Երբ Սյունիքի գյուղացիները Գրիգոր Տաթնացի գիտնականին ասացին, թե ո՞ւմ են պետք ձեր քարոզները, որից ոչինչ չենք հասկանում, վերջինս պատասխանեց՝ «սուրբ հոգով լսելու դեպքում օգուտ կստանաք»: Եվ երբ բաղաձայնի ու ձայնավորի արանքում հանդես եկող վ-ն դարձրին ու, այնպիսի հետնողականությամբ էին նրա գրությանը հսկում, որ 19-րդ դարի 90-ական թվականներին Ղ. Աղայանի դասագրքերը արգելքի տակ դրեցին Աստված բառը Աստուած չգրելու մեղադրանքով: Իսկ ինչպիսի՞ն էր լեզվին պարտադրված ուղղագրությունը գործնականում: Լեզվաբանները պարզել են, որ այդ ուղղագրությունը, ըստ մտավոր բնագավառների, ներկայացնում է երեք ենթաշերտ՝ հոգնոր գրականություն, աշխարհիկ մատենագրություն ն վիմագրություն ու հիշատակարաններ: Եթե հոգնոր գրականության մեջ աչալուրջ հետնել են ՈՒ-ի գրությանը, աշխատել են «չշեղվել

գրությունից, արտագրել են տառ առ տառ՝ հաղթահարելով բանավոր խոսքի ազդեցությունը, մինչդեռ հիշատակություններում, վիմագիր արձանագրություններում իրենց ազատ են զգացել, չի եղել մատյանի կաշկանդումը, ն գրիչները գրել են հաճախ այնպես, ինչպես արտասանել են» (Ս.Գյուլբուդաղյան, Հայերենի ուղղագրութ-

յան պատմություն, էջ 88): Եվ ստացվել է այնպես, որ միննույն բառը երեք տարբեր ուղղագրությամբ է գրվել, ասենք, արուեստ, արւեստ, արվեստ: Հազարավոր բառեր կան արձանագրված Մխիթարյան լեզվաբանների ստեղծած բառարաններում ն լեզվաբանական աշխատություններում՝ հանված մեր հարուստ ձեռագրերից, որ ունեն երեք իրարամերժ ու տարբեր ուղղագրություն: Մյուս կողմից՝ Մաշտոցի ստեղծած միատառ ն եռաճյուղ ՈՒ-ն երկատելու արդյունքում ՈՒ-ի առաջին մասը նույնացավ Ո-ի հետ, ն

սկսեցին միննույն պարզ ձայնավոր ՈՒ-ն նշանագրվել երեք տարբեր տառերով: Բառասկզբում, բառավերջում ն բառամիջի բաղաձայնների արանքում արտասանվող ՈՒ-ն տառագրեցին Ո+ւ երկտառով՝ այն համարելով «երկբարբառ բնական», ինչպես հունարենի օս-ն է ն ուժ, ուտել, տուն, դուռ, առու, կատու ն այս կարգի բառերում ու-ն համարեցին երկբարբառ: Ույ երկհնչյուն ունեցող բառերում ու-ի փոխարեն գրեցին ո, ինչպես՝ նոյն, կոյս, գոյն, համբոյր ն այլն: Ինչու՞: Որովհետն ույ երկհնչյունի յ-ն համարում էին երկբարբառի ոչ վանկարար բաղադրիչ ն բառում նրա արտասանվելը չէին կարող հաշվի չառնել: Իսկ երկբարբառը կարող է ունենալ երկու բաղադրիչ միայն, հետնապես՝ ւ ոչ վանկարար բաղադրիչը ավելորդ է, չպետք է գրել: Յու երկհնչյունի ու-ն նշանագրեցին ւ ետնամուտ ու արհեստական գրով, իսկ յ գիրն էլ փոխարինեցին ի-ով ն ստեղծեցին իւ «երկբարբառը», ինչպես՝ գոչիւն, դոփիւն, ընկերութիւն ն այլն: Ինչու՞ ն ինչպե՞ս յու երկհնչյունի համար դիմեցին կրկնակի արհեստականության: Յ-ն ձայնավորից առաջ իրավացիորեն համարում էին բաղաձայն, իսկ բաղաձայն-ձայնավոր կապակցությամբ երկբարբառ չի լինում: Մնում էր յ-ն փոխարինել ի-ով հետնյալ հիմնավորմամբ: Ի նախդիրը բառասկզբի ձայնավորից առաջ փոխվում է յ-ի (չնայած արտասանվում է հ), ինչպես՝ ի դեպ,

բայց յանպատրաստից, յօգուտ, յառաջ, յավելյալ, յաջողել, յանձինս: Հետնաբար՝ յ-ն ն ի-ն իրար փոխարինող տառեր են, ն բառամիջի ձայնավորանախորդ յ-ն էլ փոխարինվում է ի-ով: Լեզվի բնական ու գործող օրենքները ոտնահարող այս խառնակությունն ու խառնագրությունը պերճախոս վկայությունն է այն իրողության, որ հունաբան դպրոցի մտցրած ուղղագրությունը հիմքից արհեստական ու հակալեզվական էր ն դարձավ միայն հատուկ ընտրյալների սեփականություն, որ սկսած վեցերորդ դարից՝ Մաշտոցի ստեղծած վ տառը առկա է իր բնական տեղում, գոնե վիմագիր արձանագրություններում, ուր չկար արհեստականի պարտադրանք: Եվ վիմական արձանագրությունների այդ վ-ն վկայում է իր փոխարեն ՈՒ կամ ւ գրելու արհեստականությունը: Մեր հարուստ մատենագրությունը վկայում է, որ արհեստական ու հակաբնական է եղել մեկ հնչյունի համար երեք տարբեր նշաններ օգտագործելը՝ հակառակ Մաշտոցի անթերի սկզբունքի՝ մեկ հնչյունին՝ մեկ գիր: Հունաբան դպրոցի նորամուծությունները այն աստիճան խաթարեցին հայոց լեզուն, որ այն իրոք դարձավ գրաբար, այն աստիճանի օտար, խորթ ու անհասկանալի իր բառակերտումներով, իր հոլովման ու խոնարհման համակարգերով, իր շարադասությամբ ու համաձայնությամբ, իր արհեստական ուղղագրությամբ, որ Սմբատ Գոնդստաբլը 1265թ. ստիպված էր Մխիթար Գոշի «Դատաս64

տանագիրքը» թարգմանել ժամանակի հասկանալի լեզվով, որ գոնե դատավորները հասկանային այն: Մինչդեռ Գոշի «Դատաստանագիրքը» խրթին գրաբար չէր, աշխարհիկ մատենագրության երկրորդ շերտին էր պատկանում: Իսկ ո՞վ չգիտե, որ դատավորները անգրագետ զանգվածի մաս չեն, այլ գրագետ վերնախավի անդամ: Ահա թե ինչու, վաղ թե ուշ պետք է հերքվեր ու մերժվեր այդ օտարամուտ, արհեստական ու կեղծ ուղղագրությունը՝ տեղ բացելու համար լեզվի բնական ու գործուն ուղղագրության առաջ: Մեծն Աբովյանը ոչ միայն քաղաքացիական իրավունք ապահովեց գրական աշխարհաբարի համար, այլն առաջին տապանաքարը դրեց մեր լեզվին պարտադրված կեղծ ու օտար ուղղագրության գերեզմանին՝ իր անմահ «Վերք»-ում անխտիր վերականգնելով մեսրոպատառ վ-ն բառի բոլոր դիրքերում: Աբովյանի ժառանգորդները, շարունակելով նրա գործը, կարողացան հարյուրամյա մի ժամանակահատվածում հայտնաբերել, ճշգրտել ու կանոնակարգել հայոց լեզվի բնական ու գործուն օրենքները, լեզուն մաքրել օտար ու արհեստական ազդեցություններից, վերականգնել նրա հոլովման ու խոնարհման, շարադասության ու համաձայնության բնական վիճակը, լեզվից դուրս մղել նրան պարտադրված օտարամուտ ու խորթ ուղղագրությունը: Եվ կամաց-կամաց, բայց աննահանջ հետնողականությամբ գրական հայերենը հասավ ժամանակակից բյուրեղացմանը. գրության մեջ նս իրենց բնական իրավունքի տեր դարձան մեր խաթարված տառերը, վերականգնվեցին մեր յա, յու, ույ, երկհնչյունները, մաշտոցյան վ տառը բառի բոլոր դիրքերում կանգնեց իր բնական տեղը, իսկ արհեստական ու կեղծ ւ-ին մնաց ապաստանել իր անդամահատված ու վիրավոր մոր՝ ո-ի կողքին՝ իր մորը միանալու սպասումով: Եվ սպասում է արդեն 83 տարի: Ժամանակն է, որ պետական հանձնարարությամբ մեր նկարիչները վերականգնեն մաշտոցյան այբուբենի եռաճյուղ միատառ ՈՒ-ն՝ վերականգնումը սկսելով Արագածի լանջին կանգնեցված այբուբենի արձանախմբից: Մենք չենք անդրադառնում 150 տարի ձգված այն բազում ու իրարամերժ վեճերին ու հակամարտություններին՝ հաշվի առնելով, որ այդ վեճերի, նույնիսկ քաղաքական սպառնալի վտանգները չեզոքացնելու ճանապարհով վերջնահաշվում հաղթողը եղել է Մեսրոպատառ հայոց լեզուն: Մաշտոցյան եռաճյուղ միատառ ՈՒ-ի երկատման իրողությանը մենք հանգեցինք հունաբան դպրոցի լեզվաբանների մտցրած ուղղագրական կանոնների ն այդ կանոնների գործնական կիրա65

ռության հազարամյա պրակտիկայում բառագրության մեջ տեղ գտած հետնողական հակասությունների շնորհիվ: Հայոց լեզվին այդ ուղղագրության պարտադրանքի սկզբից սկսած՝ լեզուն ինքն է դիմակայել արհեստական ՈՒ-ի գրությանը՝ գրողներին հարկադրելով համապատասխան տեղերում պահպանել մաշտոցյան վ գիրը: Մեր եզրահանգման ճշմարտացի լինելը հաստատվում է նան իրեղեն ապացույցներով: Հանրահայտ է, որ Մաշտոցը ստեղծել է երեք ազգակից այբուբեն՝ հայերեն, վրացերեն ն գարգարերեն լեզուների համար: Վերջինս շրջանառության մեջ է աղվանից գիր անունով: Երեք այբուբեններն էլ ստեղծված են մի հնչյունին մի գիր սկզբունքով՝ բացառությամբ հայերեն ու վրացերեն ՈՒ-երի, որոնք երկտառով են հասել մեզ: Աղվանից կոչված այբուբենում ՈՒ հնչյուն նշանագրող գիրը միատառ է՝ Օ: Օրինական հարց է առաջանում. ինչո՞ւ Մաշտոցը կողմնապահություն կատարեց գարգարերենի նկատմամաբ, ինչու՞ գարգարերենի համար էլ չհետնեց հունարենի օրինակին: Չէ՞ որ այդ նույն գարգարերենում առկա հնչութային տարբերակների համար նս Մաշտոցը առանձին գրեր ստեղծեց ն տվեց անվանումներ: Այսպես՝ զ-ի հնչական տարբերակների համար ստեղծեց երեք տարբեր տառեր՝ ջ-զիմ, ծ-զառլ, ¸-զոխ անվանումներով: Այդ սկզբունքով Մաշտոցը գարգարերեն 17 հնչյունի հնչական տարբերակների համար ստեղծեց երեսունութ տառ ն այբուբենը հասցրեց 52 տառի: Բայց այդքան հարուստ ու ճոխ այբուբենում շրջանցեց երկու «մանրուք»: Ստեղծեց միատառ ՈՒ՝ Օ ն այբուբեն մտցրեց միայն մեկ Վ՝ Ւ: Մինչդեռ հայերեն ն վրացերեն այբուբեններում փառավորապես բազմած են երկտառ ՈՒ-եր ն երկուական Վ-եր՝ Վ-Դ, Ւ- Վ: Հարցը միանշանակ մի պատասխան ունի. աղվանից գիրը կյանք չմտավ, նրանով գրականություն չստեղծվեց, ն հունաբան դպրոցի լեզվագետները չէին կարող չեղյալ գրականության վզին նս փաթաթել հունարենի լեզվական-ուղղագրական կանոնները: Հետնապես Մաշտոցի ստեղծած երեք այբուբեններից միայն աղվանից այբուբենն է, որ մնացել է նախնական վիճակում, անփոփոխ, որին կողմնակի ձեռք չի կպել: Այս ճշմարտությունը լեզվական, լեզվագիտական լինելուց բացի, հաստատում է նան մի այլ ճշմարտություն. անհիմն ու փուչ են նան աղվանագիր երբեմնի հարուստ ու ճոխ գրականության մասին հնչող քաղաքական շահարկումները, որին կանդրադառնանք այլ առիթով: Մաշտոցի ստեղծած միատառ ՈՒ-ի երկատման երկրորդ ապացույցը վրացերեն ՈՒ-ի երկտառ լինելն է՝ ՕՎ, որը դարձյալ դուրս է թողնվել այբուբենից: Ահա ինչ է գրում այդ մասին Հրաչյա Աճառյանը. «Ու ձայնավորը առանձին տառով ներկայացված չլինե66

լով՝ այբուբենի մեջ չի մտել: Մեսրոպը այս ձնն է ստեղծել հետնելով հունարենին, ուր Ս ձայնը ներկայացնում է Ո ն Ւ տառերի միությամբ՝ ՈՒ: Նույնպես է նան վրացերենում, ուր ունենք ՕՎ Հ ՈՒ, ինչպես որ հին սլավոներենի մեջ էլ կա օց Հ ու: Բայց վրացիք իմաստուն են գտնվել հնարելու հետո միատառ ՈՒ գիրը, որ մտցրել են իրենց այբուբենի մեջ: Հայերը դժբախտաբար չեն մտածել այդ միակ ձայնի համար միատառ նոր ձն հնարել» (Հր. Աճառյան, Հայոց գրերը, էջ 578): Մի այլ տեղ ու այլ առիթով Հր. Աճառյանը նշում է, որ արհեստական ՈՒ երկտառը, հունաբանների կողմից ՈՒ «երկբարբառ բնական» անվանվածը, վրացերենում նս ուղղագրական ավերածություններ է կատարել: Հաստատելու համար, որ ՈՒ ձայնավորը «լեզվական մի սովորական օրենքով» ժամանակի ընթացքում վերափոխվում է Վ բաղաձայնի, նա գրում է. «Լեզվաբանական մի

շատ սովորական օրենքով այս նուրբ Մ ձայնը, ինչպես ն Ս հետզհետէ ավելի թանձրացան ու հասան վերջապես Մ բաղաձայնին, ինչպես գտնում ենք արդի լեզվում (zւnնօո, hօgնօ): ճիշտ նույն երնույթն ունի վրացերենը, ուր գտնում ենք հին լեզվով թուալի (աչք), նոր լեզվով՝ թվալի» (Հր. Աճառյան, ն.տ., էջ 591):

Հարց է առաջանում, արդյոք, վրացերենի թվալին թուալի դարձնելը չէր պատճառը, այլ խոսքով՝ հունաբան լեզվագետների ձեռքով վրացերեն լեզու մտցրած արհեստականությունները չէին պատճառը, որով լեզուն այն աստիճանի աղավաղվեց ու անհասկանալի դարձավ, որ վրացիները ոչ միայն նման լեզվից, այլն այդ լեզու նշանագրող այբուբենից հրաժարվեցին, այն հայտարարեցին խուցուրի, այսինքն՝ եկեղեցական, ոչ ազգային, ն ստեղծեցին նոր այբուբեն, մայրենի լեզվի բնական օրենքներով առաջնորդվող ուղղագրություն: Գրականություն 1. Հր.Աճառյան, Հայոց գրերը, Երնան, 1984 թ.: 2. Հր.Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, հ.2, Երնան, 1951 թ.: 3. Գ.Ջահուկյան, Քերականական ն ուղղագրական աշխատությունները հին ն միջնադարյան Հայաստանում, Երնան, 1954թ.: 4. Ս.Գյուլբուդաղյան, Հայերենի ուղղագրության պատմություն, Երնան, 1973 թ.: 5. Գ.Աւետիքեան, Խ.Սիւրմէլեան, Մ.Աւգերեան, Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837: __________________________________________ Ծան. խմբ.` Հոդվածը տպագրվել է բանավիճային կարգով:

Ռ.Սարուխանյան

ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈՒՆ ՈՐՊԵՍ ՕՏԱՐ

ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՀԻՄՔ ԵՎ ՄԻՋՈՑ

Լեզուների, նրանց ուսումնասիրության ն տիրապետման վերաբերյալ հայկական մշակութային ավանդությունն ամփոփված է «Որքան լեզու գիտես, այնքան մարդ ես» հանրահայտ ժողովրդական ասացվածքով: Մեր ազգի գրավոր մշակույթի հիմնադիրները` Մեսրոպ Մաշտոցն ու իր աշակերտները, որ հայտնի են «թարգմանիչներ» անունով, իրենց գործունեությունն սկսել են օտար լեզուների ուսումնասիրությամբ ն լեզուներով ստեղծված գրական-մշակութային արժեքները հայերեն լեզվով վերարտադրելով: Ժամանակակից աշխարհում, երբ ժողովուրդների ու մշակույթների շփումներն առավել սերտ են դարձել, երբ աշխարհագրական դիրքն ու տարածական հեռավորությունը դադարել են նման շփումներին խոչընդոտ հանդիսանալ, ավելի է կարնորվում օտար լեզուների տիրապետման, դրանցով հաղորդակցվելու ն համաշխարհային արժեքներին ու կրթամշակութային ձեռքբերումներին ծանոթանալու խնդիրը: Ե՛վ խորհրդային, ն՛ ետխորհրդային դպրոցում օտար լեզուները եղել ու մնում են ուսուցման կարնոր բաղկացուցիչներից մեկը: Չնայած օտար լեզուներ սովորելու, դրանց տիրապետելու հարցում հայազգի մարդկանց ակնհայտ ունակություններին ու հաջողություններին, մեզ միշտ հետաքրքրել է այդ լեզուների դասավանդման տարօրինակ անարդյունավետությունը հայկական մասսայական դպրոցում: Չնայած այդ լեզուների ուսումնասիրման տնողությանը (7-8 տարի), ոչ մեծ, բայց կայուն ժամաքանակին, այսուամենայնիվ, օտար լեզվով խոսելու, հաղորդակցվելու ունակությունները միջնակարգ դպրոցի շրջանավարտների մոտ բավական ցածր են: Մենք, անշուշտ, այս դեպքում հաշվի չենք առնում փոքրաթիվ մասնագիտական խորացված ուսուցմամբ դպրոցների շրջանավարտներին ն կրկնուսուցման դասընթաց անցած անձանց: Չխոսելով հարցին առնչվող բազմաթիվ այլ խնդիրների մասին` մենք ուզում ենք այստեղ շոշափել մի կարնոր պատճառ. դա, մեր կարծիքով, մայրենի ն օտար լեզուների դասավանդման չհամաձայնեցված, եթե կարելի է ասել, ոչ սինքրոն դասավանդումն է:

Մեթոդական գրականության մեջ միշտ շեշտվել ու շեշտվում է օտար լեզուների դասավանդման արդյունավետության հարցում մայրենի լեզվի հետ ունեցած կապի անհրաժեշտությունն ու դերը: Մայրենի ն ոչ մայրենի լեզուների դասվանդման ընթացքում առաջ եկող խնդիրներն ու հարցերն ունեն թե՛ ընդհանրություններ, թե’ տարբերություններ: Եթե մայրենի լեզվի դասավանդման մեջ նկատելի դժվարությունները կապված են խոսքի զանազան ոճերի տարբերակման ու յուրացման սովորողների բանավոր ու գրավոր խոսքի զարգացման, ակտիվ ն պասիվ բառապաշարի հարստացման հետ, ապա օտար լեզվի դասավանդման ժամանակ դրանք կապված են նյութի ընտրության, լեզվական անհրաժեշտ միավորների հայտնաբերման ն մատուցման ընթացքում մայրենի լեզվի համապատասխան միավորների հետ համատեղելու հարցերի հետ: Եթե մայրենի լեզվի դասավանդման ժամանակ հաղորդակցական նպատակին զուգահեռ լուծվում են նան կրթական - դաստիարակչական խնդիրներ, ապա օտար լեզվի դեպքում գլխավորն ու հիմնականը հաղորդակցական նպատակն է, այն հմտություններն ու կարողությունները, որոնք ապահովելու են նոր ինֆորմացիայի (տեղեկույթի) ստացում, այլ բնագավառներից տվյալ լեզվի միջոցով նոր գիտելիքների ձեռքբերում: Այս նպատակին հասնելը կհեշտանա այն դեպքում, երբ օտար լեզվի ուսուցման ընթացքում հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացվի գործնական հմտությունների ն կարողությունների տիրապետման վրա ն ոչ թե տեսական համակարգային գիտելիքների հաղորդման: Այստեղ է, որ ոչ մայրենի լեզվի ուսուցմանը պետք է օգնի մայրենի լեզուն: Ինչպես հայտնի է, երեխան դպրոց է մտնում մայրենի լեզվով ձնավորված լեզվամտածողությամբ ն, բնականորեն, ինքնակա կերպով կազմավորված քերականական, բառակազմական կարողություններով, որոնք այնքան կուռ են, որ նույնիսկ բացառում են գրական լեզվում պատմականորեն ձնավորված բացառությունները: Դպրոցի տարրական դասարաններում, երբ աշակերտն արդեն սկսում է ոչ մայրենի լեզվի ուսումնասիրությունը, այդ բնական կաղապարներին ավելանում են դպրոցում ձեռք բերած նախնական գիտելիքները մայրենի լեզվի համակարգի մասին: Աշակերտն այդ պահին ունի լեզվական համակարգի տիրապետման որոշակի աստիճան: Ոչ մայրենի լեզուները հայ երեխան սովորում է ոչ համապատասխան լեզվական միջավայրում, նրա համար այդ լեզուների միակ կրողն ուսուցչն է: Ահա թե ինչու, ուզած թե չուզած, նոր լեզվի

հաղորդակցման համակարգին ծանոթացնելու գործընթացը հիմնվում է մայրենի լեզվի տվյալների վրա: Այս ամենն, անշուշտ, հաշվի է առնված մանկավարժամեթդական տեսության կողմից: Իզուր չէ, որ մայրենի լեզվի ուսուցումը ուսումնական պլաններում միշտ մի քայլ առաջ է գնում օտար լեզուների համեմատությամբ: Երկու լեզուների մտածված ու տրամաբանորեն արդարացված ուսուցման համակարգի դեպքում օտար լեզուներին հատկացված սուղ ժամաքանակը չի ծախսվում տեսական-քերականական գիտելիքների վրա, ենթադրելով, որ դրանք աշակերտն արդեն ձեռք է բերել մայրենին ուսումնասիրելիս: Օտար լեզվի ուսուցման ժամանակ հատուկ ուշադրություն պիտի դարձնել ոչ միայն տիպաբանական տարբերությունների, այլն ընդհանրությունների ու նմանությունների վրա: Իդեալական վիճակն այն կլիներ, եթե, ասենք, խոսելով բայի ժամանակային ձների կամ հոլովների գործառությամ մասին, օտար լեզվի ուսուցիչը ժամանակ չկորցնի դրանց էության բացատրության վրա, քանի որ ենթադրաբար դա արդեն աշակերտը գիտի մայրենի լեզվից: Մենք հատուկ լեզվական օրինակներ չենք բերում, քանի որ, կարծում ենք, հասկանալի է` ինչի մասին է խոսքը: Բայց այսպիսի իրավիճակ կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ երկու լեզուներն էլ դասավանդվեն եթե ոչ նույն (որն անշուշտ հնարավոր չէ), գոնե նման մեթոդներով, եթե ուսուցման նպատակները հիմնականում համապատասխանեն: Իսկ ինչպիսի՞ն է պատկերը մեզանում: Հայկական դպրոցներում ոչ մայրենի լեզուների ուսուցման հիմքում գլխավորապես դրված է գործառական, հաղորդակցական սկզբունքը, ինչպիսին էլ պետք է լիներ: Չնայած որոշ թերություններին, այդուամենայնիվ այդ մեթոդները ժամանակակից են ն առաջավոր: Ցավոք, նույնը չենք կարող ասել մայրենի լեզվի ուսուցման մասին: Հայերենի դպրոցական, ինչու չէ, նան բուհական ուսուցման հայեցակարգերը պահպանողական են, ավանդական ու հնացած: Հաղորդակցական ն գործառական սկզբունքներն այս դեպքում փոխարինվում են նկարագրական սկզբունքով, որը մեր իրականության մեջ ներդրվել է 100-120 տարի առաջ, երբ 1870 թվականին Ստ. Պալասանյանը գրեց աշխարհաբարի առաջին դասագիրքը: Անցել է 100 տարուց ավելի, բայց հայ լեզվաբանները չեն մտածում այն մասին, թե ինչու լեզվի ուսուցման ժամանակ եթե գոյականից ենք սկսում, ինչու՞ դրան անմիջապես չպիտի հաջորդի բայը, ն ոչ թե ածականը, թվականը, դերանունը: Չէ՞ որ խոսք, նախադասություն կազմելու համար պետք են նախ առարկա ն գործո70

ղություն արտահայտող բառեր, հետո մյուսները, որ պիտի լրացնեն դրանց: Մայրենի ն ոչ մայրենի լեզուների դասավանդման կապվածությունը նկատելի է հատկապես միջին դասարաններում, երբ օտար լեզվից աշակերտները ծանոթանում են բանավոր ն գրավոր խոսքի տիրապետման համար անհրաժեշտ թե՛ արտասանական, թե’ բառապաշարային-բառակազմական, թե՛ քերականական երեվույթների, իսկ մայրենի լեզվից ողջ ուսումնական տարին ծախսվում է մեկ կամ երկու խոսքի մասերի քերականական կարգերի սերտման վրա: Սա է պատճառը, որ, չնայած տրամադրվող բավական մեծ ժամաքանակին, մեր աշակերտները չեն կարողանում լիարժեք տիրապետել բանավոր ն գրավոր հաղորդակցման հմտություններին, որ մայրենի լեզվի ուսուցումը, դժբախտաբար, օգնական ուժ չի դառնում օտար լեզուների տիրապետման հարցում, չի դառնում դրանց ուսուցման լիարժեք հիմք ն միջոց: Գրականություն 1. 2. 3.

Հ.Բարսեղյան, Հայոց լեզու, 5-6, Երնան, 1995 թ.: Ս.Աբրահամյան, Հայոց լեզու, 7-8, Երնան, 1995 թ.: Ֆ.Խլղաթյան, Հայոց լեզու, 5,6,7,8, Երնան, 1999 թ.:

4. 5. 6. 7. 8.

Օ.Օaտքar7aո ծ օէհօrտ, Էոջlւտհ – 5, Մօrօvaո, 1999. Օ.Օaտքar7aո ծ օէհօrտ, Էոջlւտհ – 6, Մօrօvaո, 1999. Լ.Օrւջօr7aո, Էոջlւտհ – 7, Մօrօvaո, 1999. N.Hօvհaոոօտ7aո ծ օէհօrտ, Էոջlւտհ – 8, Մօrօvaո, 1999. М.В.Ляховский, Методика преподавания иностранных языков. Քւօrrօ Marէւոօz, Լa մւclacէւqսօ մaտ laոջսօտ օ’էraոջօ`rօտ, Քarւտ,

9.

Գ.Գնորգյան

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ ԵՂԱՆԱԿԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐԻ ԲԱՂԱԴՐԻՉ

Անորոշ դերբայը ցույց է տալիս գործողության ընդհանուր գաղափար ն բայի ուղիղ, ելակետային ձնն է: Արնելահայ ն արնմտահայ գրական լեզուներում անորոշ դերբայը ունի անկախ գործածություն. բայի եղանակային ձների կազմությանը չի մասնակցում: Այն ենթարկվում է ու հոլովման ն խոսքի մեջ հանդես է գալիս շարահյուսական տարբեր պաշտոններով՝ ենթակա, խնդիր, պարագա, գոյականի լրացում: Այլ է պատկերը բարբառներում ն լեզվի զարգացման նախորդ փուլերում՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար (վաղ շրջան): Լեզվական այս շրջաններին բնորոշ է անորոշ դերբայի մասնակցությունը եղանակային ձների կազմությանը: Հինհայերենյան շրջանից սկսած` անորոշ դերբայի ն օժանդակ բայի հարադրությունն ունեցել է սահմանական եղանակի ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակաձների գործառույթ: Հայտնի է, որ գրաբարյան ներկա ն անկատար անցյալ ժամանակաձների վերաիմաստավորման հետնանքով ստեղծվել են այդ իմաստների արտահայտման կառուցվածքային նոր կաղապարներ: Այդ կազմությունների քննությունից հետնում է, որ դրանք կազմվել են նախդրիվ անորոշ դերբայով ն օժանդակ բայով` ի՛ գալ եմ, ի գալ ես, ի գալ է: Հիշյալ վարկածը կարելի է հիմնավորել հետնյալ փաստերով: Հր.Աճառյանը նշում է անորոշ դերբայով կազմված անկատար անցյալի ձներ, որոնք ավանդված են 5-րդ դարից, այսպես՝ Ետ ում տալ էր զօրենսն (որին որ հաղորդություն տալիս էր կամ տալու էր կամ տվեց), Ընդ որ գալ էր (որով գալիս էր կամ գալիս էին): (Հ.Աճառյան, 1961, էջ 174) Վերոբերյալ օրինակները ենթադրել են տալիս համապատասխան ներկայի գոյությունը նույն ժամանակաշրջանում: Անորոշով ներկայի առաջին օրինակները հանդիպում են՝ սկսած 7-րդ դարից, այսպես՝ Հովան Մամիկոնյանի մոտ՝ Յոյնք են ի գալ, Դուք զտաճարն ալ յայրել եք ի տալ: Այս մասին վկայում է Ա. Այտընյանը: Խոսելով միջին հայերենյան ժխտական ներկայի կազմության մասին՝ նա գրում է, որ այն սկսում է գործածվել 11-12-րդ դարերում հետնյալ կաղապարով՝ օժանդակ բայի ժխտական ձն, ի /յ/ նախդիր ն անորոշ դերբայ՝ չեմ ի գրել, ապա ավելացնում է. «Նոյն ձեւով եւ նոյն նախդրով կը ձեւանար նաեւ հաստատական խօսքը. Խասիաթն զառանձին գործն է ի առիլ (ԺԲ դար), այսինքն՝

խասիաթ՝ յատուկ գործն ըսել է. Յոյնք են ի գալ ի վերայ մեր (է դար), վրանիս կու գան. Դուք զտաճարն ալ յայրել եք ի տալ (է դար), տաճարն ալ այրել կու տաք, - որոնց բացասականն էր բնականապէս՝ չէ ի առիլ, չէն ի գալ, չէս ի տալ: Ասոր ալ հիմը հին գրաբարէն է. Դեռ ի ծաղկել է»: (Ա.Այտընյան, 1866, էջ 87) Ղ.Հովնանյանը, ուսումնասիրելով միջինհայերենյան գրավոր նյութերը, անորոշով ներկայի ն անկատարի բազմաթիվ օրինակներ է նշում Վարդան Արնելցու «Պատմություն տիեզերական» ն Մաղաքիա Աբեղայի «Պատմություն թաթարաց» աշխատանքներում: Նա Արնելցու մոտ ում-ով դերբայի մեկ օրինակ է վկայում՝ նշելով, որ նրա լեզվում անորոշով կազմությունները հաստատական ներկայի ն անկատարի հիմնական ձներն են: (Ղ.Հովնանյան, 1897, էջ 254255) Մատենագիտական վերոբերյալ վկայություններից ենթադրելի է, որ անորոշով հարադրված բայական միավորները նոր ներկայի նախնական ձներն են եղել ն գործածվել են այն ժամանակ, երբ հինհայերենյան ներկա ն անկատար անցյալ ժամանակաձների՝ ստորադասականի իմաստով հետզհետե հաճախացող գործառության հետնանքով անհրաժեշտություն է առաջացել ստեղծելու այդ իմաստների դրսնորման հատուկ ձներ: Այս տեսակետը կարելի է հիմնավորել նրանով, որ անորոշով կազմված ներկայի դրական ձների առաջին վկայությունները հասնում են 7-րդ դար, իսկ դրանց նախատիպերը առկա են արդեն իսկ մեր մատենագրության սկզբնավորման շրջանում (նույնի ժխտական կազմությունները հանդիպում են՝ սկսած 10-րդ դարից), մինչդեռ կու նախամասնիկով, ինչպես նան անկատար դերբայով հարադրությունների առաջին օրինակները հանդիպում են՛ 12-րդ դարից սկսած: Հավանաբար անորոշով ներկան ն անկատարը սկզբնական շրջանում, երբ արդի բարբառների հնչյունական ն ձնաբանական էական առանձնահատկությունները դեռ նոր էին սկսում գծագրվել, ընդգրկել է հայերենի ողջ տարածքը՝ կիրառվելով գրաբարյան ներկային զուգահեռ: Հետագայում միայն՝ հին շրջանում գոյություն ունեցող բարբառային տարբերությունների խորացմանը զուգընթաց, անորոշով կաղապարները կենտրոնացել են արնելյան տարածքի բարբառների մի մասում (Մարաղա, Խոյ) որպես սահմանական ներկայի ն անկատարի կազմության հիմնական ձն, այսպես՛ սիրէլ էմ, սիրէլ էս, սիրէլ ի, սիրէլ էնքյ, սիրէլ էքյ, սիրէլ են (Հայերենի բարբառագիտական ատլասի նյութեր, այսուհետն՝ ՀԲԱՆ, Նախիջնան, Նորս, 144): Անորոշ դերբայով ն օժանդակ բայով հարադրությունները գործածական են նան Համշենի տարածքում: Այստեղ, սակայն, ան73

որոշը վերջավորվում է ուշ ձնույթով: Հիշյալ հարադրություններով, ըստ Աճառյանի, դրսնորվում է շարունակականի իմաստ, որը կազմության երկու ձն ունի. «…հները դնում են ուղղական ենթակա, որին կցում են անորոշ դերբայը՝ ավելացնելով էական բայի եզակի Գ դեմքը, իսկ նորերը այս ձնը չգիտեն ն ենթական դնում են սեռական հոլովով (ստացական դերանվան ձնով): Այսպես ըստ հների՝ յէս էգուշ ա, տու էգուշ ա…, իսկ ըստ նորերի՝ իմս /իմը/ էգուշ ա, քուգըդ (քուգը) էգուշ ա (դու հիմա գալիս ես) … (Հր.Աճառյան, 1961, էջ 100) Հետագա ուսումնասիրողների կողմից նս (Ա.Ղարիբյան, Ա.Աբրահամյան, Ա.Գրիգորյան) Համշենի տարածքում շարունակականի վերոնշյալ կազմությունն է ներկայացվել: Սակայն ՀԲԱ-ի ծրագրով հավաքված նյութերում, որոնք լրացված են համշենցիների օգնությամբ, շարունակականի կազմության ոչ մի դեպք նշված չէ (Համշեն, ճենիկ /39/, Օրդու /94/, Չիբլուխու /52/): Շարունակականի հիշյալ ձների առկայությունը ստուգելու նպատակով տարբեր վայրերում բնակվող համշենահայերին ուղղված մեր հարցումները նս որնէ դրական արդյունք չեն տվել (բարբառախոսները շարունակականի այդպիսի ձներ չեն ճանաչում): Հետնաբար կարելի է ենթադրել, որ վերոբերյալ կազմությունները գրաբարյան անորոշով ներկայի վերապրուկային ձներն են, որոնք, սակավ գործածություն ունենալով, կիրառվել են կը նախամասնիկով ներկային զուգահեռ ն հետագայում դուրս մղվել գործածությունից: Հինհայերենյան շրջանից սկսած՛ գրաբարյան ներկա ն անցյալ անկատար բայաձների ժխտական կազմություններին զուգահեռ առաջացել է ժխտականի նոր ձն՝ անորոշ դերբայով կազմված, որն անշուշտ պայմանավորված էր հինհայերենյան բայական ժամանակների դրական խոնարհման փոփոխությամբ: Ըստ մատենագիտական վկայությունների` անորոշի ժխտական կազմությունները, ի տարբերություն դրականի, լայն գործածություն են ունեցել ն հանդիպում են միջինհայերենյան գրեթե բոլոր գրավոր աղբյուրներում: Ինչպես նկատել է Ա.Աբրահամյանը, անորոշով ժխտականի օրինակներ կան Շապուհ Բագրատունու մոտ (10-րդ դար). «Եւ երբ հասան ի ջուրն ասէ իզան ն եղբարքն նորա ն ասեն. «Իշխան Դերեն, չէնք աղէկ ի տեսանել զբանակն նոցա, զի կարի ամպոխ են, չէ պարտ այս աւր գնալ մեզ առ նոսայ, դարձիր որ երթանք ի Կոտորոց ամրոցն մեր»: (Ա.Աբրահամյան, 1953, էջ 241) Նման դիտարկում է կատարել նան Ղարիբյանը. «Շապուհ Բագրատունու մոտ, որի զրույցների մի մասը վերաբերում են Հերի

/Խոյի/ գավառին, ունենք այսպիսի արտահայտություններ. «Երդմնացուցանեմ զքեզ ի խաչ, ի Վարազ է. չե՞ս զիս ճանաչել (ինձ չե՞ս ճանաչում – Ղ.). Եւ ասէ Դերենն. «Գիտե աստուած իմ սուրբ նշանն, որ չեմ ճանաչել, թէ դու ով ես» (չեմ ճանաչում, թե դու ով ես – Ղ.) (Ա.Ղարիբյան, 1953, էջ 166): Հատկանշական է, որ Ղարիբյանի կողմից բերված օրինակներում ի նախդիրը սղված է: Ա.Այտընյանը, խոսելով միջինհայերենյան ժխտական ներկայի մասին, գրում է, որ այն երնան է գալիս 11-12-րդ դարերում հետնյալ կաղապարով՝ օժանդակ բայի ժխտական ձն, նախդիր ն անորոշ դերբայ. «Միջին դարերու աշխարհիկ լեզուին մէչ ոչ մակբայը գրեթէ իսպառ վերացած է, մինչեւ որ ԺԱ, ԺԲ դարերու մէչ երեւան կելլէ նոր ձեւ բացասական մը՝ էական բայով ն ի նախդրով՝ Չէ ի հասնել: Յետոյ ԺԳ դարու մէչ կը գտնենք հիմակուան բացասականը առանց նախդրի՝ չէմ վախնար, չէմ նախանձիր»: (Ա.Այտընյան, 1866, էջ 87) Ժխտական ներկան նշված եղանակով կազմելու իրողությունը Հովնանյանը բացատրում է հետնյալ կերպ. «Պատճառն յայտնի է, որովհետն ի բացասականին չէր հնար ի կիր արկանել հաստատականին կու մասնիկն»: (Հովնանյան, 1897, էջ 254) Նման բացատրությունը վիճարկելի է, քանի որ նկատի չի առնվում այն փաստը, որ նախքան կու-ով ներկայի առաջանալը գործածվում էր անորոշով ներկան: Հետնաբար, միջինհայերենյան ժխտական ներկայի՛ այս ձնով կազմելու իրողությունը նախ ն առաջ պետք է բացատրվի գրաբարյան ներկայի բազմիմաստության հետնանքով առաջացած անորոշով ներկայի առկայությամբ: Աբեղյանն այս մասին գրում է. «Այս կու մասնիկով կազմված ներկան ն անցյալը, սակայն, գործ են ածվում միայն դրական ձնով: Դրա գործածությամբ լեզվից դուրս է ընկնում ի նախդրով ն անորոշ դերբայով կազմված դրական ձնը, ինչպես՝ եմ ի հավատալ, եմ ի գրել: Այս վերջինները մնում են իբրն բացասական, ն առաջ է գալիս այսպիսի խոնարհում. դրական՝ կու տամ, կու տաս, կու տայ…բացասական՝ չեմ ի տալ, չես ի տալ, չէ ի տալ»: (Աբեղյան, 1972, էջ 255) Անորոշով կազմությունները ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են ձնափոխությունների, ն հայերենի տարածքային տարբերակներում գործածվում են անորոշ դերբայի հնչյունափոխված տարբերակները: Դրանք անխաթար պահպանվել են միայն արնմտահայ խմբակցության մի շարք բարբառներում` Համշեն, Նոր Նախիջնան, այսպես` չիմ բէրիլ, չիս բէրիլ, չի բէրիլ: (Աճառյան, 1961, էջ 388)

3. Ագուլիս, Կարճնան, Կաքավաբերդ, Մեղրի, Կռզեն, Հավարիկ բարբառային գոտում ենթադրական եղանակի ժամանակաձներին բնորոշ է անորոշ դերբայ+օժանդակ բայ կաղապարային կառույցը՝ խըմիլ իմ, խըմիլ իս, խըմիլ ա, խըմիլ իքյ, խըմիլ իքյ, խըմիլ ին: (Մուրադյան, 1967, էջ 140) Աճառյանը, Ագուլիսի բարբառի համար նշելով անորոշով ապառնի, կարծում է, որ այն միջին հայերենի անորոշով ներկայի ձնն է. «Միջին հայերենում ներկան նան ապառնի էր: Ագուլիսի բարբառը պահել է այս ձնը միայն ապառնիի իմաստով»: (Հ.Աճառյան, 1961, էջ 239) Մեր կածիքով նս վերոնշյալ բարբառային գոտում անորոշով ապառնիի առկայությունը կապվում է հինհայերենյան անորոշով ներկայի հետ: Հայտնի է, որ անորոշով կազմությունները միջինհայերենյան շրջանում արտահայտել են ինչպես ներկայի, այնպես էլ ապառնիի իմաստ: Հավանաբար այս բարբառային տարածքում նախապես գործածվել է անորոշով ներկան, որն ունեցել է երկակի արժեք՝ արտահայտելով նան ապառնիի իմաստ: Հետագայում թերնս սահմանական ներկայի ն ենթադրական ապառնիի ձնային տարբերակման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ ստեղծվել են ներկայի արտահայտման նոր ձներ (Ագուլիսում՝ ում վերջույթով, Մեղրի, Կարճնան, Կռզեն բարբառային գոտում՝ լիս վերջավորությամբ դերբայներով ն նրանց փոփոխակներով), իսկ անորոշով կազմությունները պահպանվել են միայն ենթադրական ապառնիի հարացույցում: Ի դեպ, ներկա-ապառնի ժամանակային անցումը բնորոշ է եղել հայերենին իր պատմական զարգացման ընթացքում, ն ինչպես նշում է Լ.Հովսեփյանը, հայոց լեզվի պատմության մեջ այդ անցումը տեղի է ունեցել երկու անգամ: Նախ գրաբարյան ներկան է գործածվել ապառնիի իմաստով, իսկ ներկայի համար ստեղծվել են նոր ձներ. «ճիշտ նույն ձնով միջին հայերենի կու մասնիկով ներկան իմաստային ն գործառական անցում է կատարում դեպի ապառնի, իսկ աշխարհաբարի (գրական արնելահայերեն) համար ստեղծվում է ներկայի նոր՝ վերլուծական ձն: Ընդ որում, ուշագրավ է, որ ներկա-ապառնի անցումը ուղեկցվում է եղանակային իմաստի փոփոխություններով՝ սահմանականից ըղձական՝ գրաբարից միջին հայերենին անցնելու շրջանում ն սահմանականից պայմանական՝ միջին հայերենից ժամանակակիցին անցնելու շրջանում»: (Լ.Հովսեփյան, 1997, էջ 54-55) 4. Դեռնս հինհայերենյան շրջանից սկսած՛ անորոշով կազմությունները արտահայտել են նան հարկադրական ապառնիի իմաստ: Հայտնի է, որ հին հայերենում հարկադրական ապառնիի

ձներ չեն եղել, սակայն դրա իմաստն արտահայտվել է հետնյալ կաղապարով՛ անորոշ դերբայ, օժանդակ բայ ն հարկադրական իմաստ ունեցող որնէ եղանակիչ բայ՝ պարտ է, պիտոյ է, արժան է՝ պարտ է մկրտել, արժան է սպանանել ն այլն: Հիշյալ կազմությունները հանդիպում են նան միջին դարերում ն արդի հայերենում՝ պետք է ուտել, պետք է քայլել: Աճառյանը փաստում է. «Այս ձները, որ Վիեննայի Մխիթարյանները մինչն այսօր գործ են ածում իրենց գրվածքների ն մինչն իսկ իրենց խոսակցության մեջ, իսպառ զրկված է գոյությունից թե արնմտյան ն թե մանավանդ արնելյան գրականից: Բոլոր դեպքերում էլ ասվում է պետք է երթամ, պետք է մտնես…ն այլն»: (Աճառյան, 1962, էջ 42) Անորոոշ դերբայով ն պիտիլ բայի խոնարհված ձների հարադրմամբ կազմվում է Արարատյան, Շաղախի, Թբիլիսիի, Հադրութի բարբառների հարկադրական եղանակը, այսպես՛ աղալ բիդըմ, աղալ բիդըս, աղալ բիդի, աղալ բիդըք, աղալ բիդըք, աղալ բիդըն: (Պողոսյան, 1965, էջ 181) Արարատյան բարբառի որոշ խոսվածքներում (Ալավերդի, Ստեփանավան, Իջնան, Դիլիջան) պիտիլ եղանակիչը կրել է հնչյունական փոփոխություններ, ն նրանից մնացել է միայն երկրորդ վանկը, այսպես՝ կըրիլ դէմ, կըրիլ դէս, կըրիլ դի, կըրիլ դէնք, կըրիլ դէք, կըրիլ դէն: (ՀԲԱՆ, Շամշադին, Նավուր, 175) 5. Անորոշ դերբայը նան արգելական հրամայականի կազմությանն է մասնակցում: Դրանք գործածվել են գրաբարում ն ունեցել են մեղմական բնույթ, հանդիպում են նան միջին հայերենում. Անորոշով ժխտականը հատուկ է եղել միջին հայերենին ներկայի ն ապառնիի իմաստով ն հավանաբար սրա հետ է կապվում նան արգելականի՛ անորոշով կազմությունը, քանի որ ապառնիության իմաստով գործածվող բայաձնը օժանդակ բայի փոփոխությամբ կարող էր արտահայտել նան արգելականի իմաստ: Անորոշով արգելական հրամայականը գործածվում է նան բարբառներում, օրինակ՝ Արարատյան բարբառում՝ մի սիրիլ, Ղարաբաղում՝ վախիլ մէ, Ագուլիսում՝ կապիլ մա, Շամախիում՝ մի տանջիլ: Անորոշ դերբայի կիրառական առանձնահատկությունների քննությունից հետնում է, որ անորոշով եղանակային ձները բնորոշ են եղել լեզվի զարգացման նախորդ փուլերին ն բարբառներին, իսկ արնելահայ ն արնմտահայ գրական լեզուներում հատկանշական է անորոշի անկախ գործածությունը, շարահյուսական տարբեր պաշտոններով կիրառվելը՝ այս կամ այն հոլովաձնով պայմանավորված: Թերնս այս տարաբնույթ ու տարատեսակ գործառությունները ն հատկապես իմաստային առանձնահատկությունը կարնոր

դեր են կատարել անորոշից առաջացած նոր դերբայական ձների ծագման հարցում. ապառնի ն ժխտական դերբայների անորոշից առաջանալը այլնս կասկած չի հարուցում ն հայ քերականագիտության մեջ ապացուցված է համարվում: Այս ամենից հետնում է, որ անորոշ դերբայը կարնորագույն արժեք է ներկայացնում ոչ միայն իր ձնաբանական, շարահյուսական գործառությամբ, այլն հայոց լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում իր ունեցած բացառիկ դերով: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Մ.Աբեղյան, Երկեր, հտ. Զ, Երնան, 1972 թ.: Ա.Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները ն նրանց ձնաբանական նշանակությունը, Երնան, 1953 թ.: Հ.Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հտ.4, մաս Բ, Երնան, 1961 թ.: Ա.Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866 թ.: Ղ.Հովնանյան, Հետազոտությունք նախնյաց ռամկորենի վրա, Վիեննա, 1897 թ.: Լ.Հովսեփյան, ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների լեզուն, Երնան, 1997 թ.: Հ.Մուրադյան, Կաքավաբերդի բարբառը, Երնան, 1967 թ.: Հ.Պողոսյան, Հադրութի բարբառը, Երնան, 1965 թ.:

Ս.Տիոյան

ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ

Աշխատանքում ներկայացվում է բառերի որոշակի խմբի՝ արմատական ածականների բառակազմական ներուժը՝ այդ գործընթացում հատուկ կարնորելով բառակազմական բազմապատճառաբանվածության երնույթը ն պարզելով, թե ի՞նչ նպատակ է հետապնդում կամ ի՞նչ կարող է տալ նման ուսումնասիրությունը: Որոշակի բառախմբի բառակազմական գործընթացները նկարագրելիս միշտ խոչընդոտել է այդ գրծընթացի սկիզբը հանդիսացող միավորի ելաբառ լինելու վստահությունը. մեր ուսումնասիրության դեպքում այդ հարցը լուծված է համարվում, քանի որ աշխատանքի համար հիմք են ծառայել արմատական այն ածականները, որ ամփոփ ցանկով ներկայացված են Գ.Բ.Ջահուկյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն» գրքում (7, էջ 83) ն արդյունք են եղած երեք ցանկերի (Հ. Աճառյան-Ա.Սուքիասյան, Գ.Ջահուկյան, Մ.Ասատրյան) ճշգրտման ու ամբողջականացման: Արմատական ածականների այդ ցանկից գրքի հեղինակը բացառել է հնացածներն ու անգործածականները՝ խումբը համալրելով նորերով: Մենք նս ցանկը ենթարկեցինք մասնակի կրճատման: Այս դեպքում զանց առնվեցին ժղ., գվռ., խսկց. համառոտագրություններ ունեցողները, ինչպիսիք են՝ ազապ, ազիզ, ախմախ, բբռեճ, գեշ, դինջ, դմբո, իստակ, լաչառ, խուճուճ, կակուղ ն այլն, ինչպես նան բառակազմական բներից զուրկ ածականները՝ աժդահա, ահյակ, արու, բամբ, դեղձան, ջինջ, բուն, էգ, հում, հուժկու, հուռթի ն այլն: Այսպիսով, Գ.Ջահուկյանի ընտրանքից (թվով՝ 566) մեր քննարկումների առարկա են դառնում 460-ը: Ինչպես նշեցինք վերնում, անդրադառնալու ենք նան բազմապատճառաբանվածության հարցին, որը ժամանակակից հայերենի բառակազմության համար սկզբունքային երնույթ է, ուստի ունենալ դրա համակարգային նկարագիրը, կարծում ենք, խիստ անհրաժեշտ է: Շատ հակիրճ ձնով (քանի որ այդ հարցին մենք անդրադարձել ենք մի քանի հոդվածներով. տե՛ս գրականության ցանկը) բառակազմական պատճառաբանվածություն ասելով ընդունված է հասկանալ երկու կամ ավելի նույնահիմք բառերի այնպիսի կապը, երբ մեկը (ածանցյալը) մեկնաբանվում, բացատրվում է մյուսով՝ ածանցողով:

Իսկ բազմապատճառաբանվածությունը նույն այդ կապի այնպիսի դրսնորումն է, երբ ածանցյալը մեկնաբանվում է մեկից ավելի ածանցողներով: Հայերենում բառակազմական այս երույթը նկատել ն փաստարկել են Ս.Աբրահամյանը, Ս.Գալստյանը, Լ.Հովսեփյանը, Գ.Ջահուկյանը, Ռ.Ուռուտյանը: Սակայն դրա ամբողջական նկարագիրը դեռնս տրված չէ: Այս աշխատանքը նպատակ ունի լրացնել այդ բացը: Կազմել ենք 460 արմատական ածականների բառակազմական բառարանը (շուրջ 100 էջ). այս նկարագրության մեջ դրանցից ընդգրկել ենք ամենաբնորոշ տիպերը: Արմատական ածականներից յուրաքանչյուրը նախ դիտարկվում է ածանցման գործընթացից դուրս՝ ինքն իր խոսքիմասային անցումներով ն այդ անցումներում դրսնորած իմաստային առանձնահատկություններով. օրինակ՝ 1. շեն (ա) - շեն (գ), 2. սուրբ (ա) - սուրբ (գ), 3. մեծ (ա) - մեծ (գ), 4. աշխույժ (ա) - աշխույժ (գ), 5. անուշ (ա) - անուշ (գ), 6. բարի (ա) - բարի (գ), 7. ազատ (ա) - ազատ (գ,մկ): Բերվածներից առաջին երկուսում (1,2) խոսքիմասային անցմանը իմաստայինը չի զուգակցվում, այսինքն ածականները հանդես են գալիս «մաքուր» ածականական, իսկ գոյականները՝ գոյականական իմաստներով (այդպիսիք մեր նյութերի գերակշռող մասն են կազմում): Բերենք բնագրային օրինակներ. «Այժմ ավերակ, բոլորովին անմարդաբնակ գյուղերի թիվը ավելի շատ էր, քան թե շեն գյուղերը» (Ր): «Մեր շենի ճանապարհը կարգին ճանապարհ է» (ԱԲ): «Եվ ճշմարտության սուրբ պատգամներով նա հայտնվեցավ մոլոր աշխարհքին» (ՀԹ:) «…Լույս է տալիս երկա՛ր դարեր Ու վառվում են միշտ անշեջ Սուրբի մաքուր արցունքները Յուղի տեղակ նրա մեջ» (ՀԹ): Մյուս օրինակներում (3-7) խոսքիմասային անցմանը զուգակցում է իմաստայինը. այս դեպքում ածականական իմաստն զգալի է նան գոյականի մեջ. օրինակ՝ «Աշոտը աշխույժ երեխա է:» ն «Ընտանիքի երեխաներից աշխույժը նա է: Երկու օրինակներում էլ ընդգծված միավորները բառային նույն իմաստով են հանդես գալիս: Այնուհետն նույն արմատական ածականները վերլուծվում են որպես բառասերման հիմքեր՝ ելաբառեր՝ իրենց բազմաթիվ ածանցյալներով ն ածանցական ընթացքներով: Այդ ընթացքները՝ տակ80

տերը, երբեմն մինչն հինգի են հասնում. սա ընթացքի «խորությունն» է: Օրինակ՝ կից-կցել-կցորդ-կցորդակից-կցորդակցել-կցորդակցում: Իսկ ածանցյալների թիվը մեկ բառակազմական բնում հաճախ անցնում է երեսունից: Բերենք մեկ օրինակ՝ մեծ - մեծաբան - մեծաբանել - մեծաբանություն մեծաբար մեծախոս - մեծախոսել - մեծախոսություն մեծամոլ - մեծամոլիկ մեծամոլություն մեծանալ - մեծացում մեծապես մեծասեր մեծավարի մեծավոր - մեծավորաբար մեծավորական մեծավորություն մեծավուն մեծարել -մեծարանք մեծարելի մեծարում մեծարու մեծություն Բազմապատճառաբանվածությունը ի հայտ է գալիս ինչպես նման բազմադամ բներում՝ նախածանցման ն վերջածանցման գործընթացներում, այնպես էլ նախորդ՝ երկանդամ, եռանդամ խմբերում: Նշենք, բառերի նման ներկայացման դեպքում են ի հայտ գալիս «բաց, դատարկ» տակտերը: Այսպիսի «միավորները» այստեղ կհետնեն շրջանի մեջ առնված սլաքից հետո (Â), օրինակները հասկանալի դարձնելու համար, իսկ հետագայում կներկայացվեն հենց այդպիսի սլաքով՝ առանց մեկնաբանման. օրինակ՝ խեթ (ա, մկ, գ)Â խեթահար - խեթահարել - խեթահարում, ծանոթ (ա, գ) Â ծանոթաբան - ծանոթաբանել, կենդանի (գ, ա) Â կենդանավոր - կենդանավորել - կենդանավորում, գաղտնի (ա)Â գաղտնաբան - գաղտնաբանել գաղտնաբանություն Â - գաղտնագետ - գաղտնագիտություն ն այլն:

Սա նշանակում է, որ խեթահար, ծանոթաբան, կենդանավոր, գաղտնաբան, գաղտնագետ բառերը արդի հայերենի բառարաններում (մասնավորապես էդ. Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարանում») արձանագրված չեն, ն այդ բաց տակտերը, չի բացառվում, որ լեզվի հետագա զարգացման ընթացքում իրացվեն. սրանք, անշուշտ, առանձին ուսումնասիրության աղերս ունեն (հետագա օրինակներում ընդգծված բառերի փոխարեն կդրվեն միայն մուգ սլաքները): Երբ պնդում ենք, թե արմատական ածականների սերման իմաստաձնաբանական վերլուծություն կատարելիս բառերի այդ խումբն ընդունում ենք իբրն ելակետային, տրված ն անառարկելի, ապա դա նշանակում է, որ, եթե, օրինակ, շեն բառը, որ քննարկվող ցանկում բնութագրված է իբրն ա, իսկ ԱՀԲԲ-ում ունի նան գ ցուցիչը, ապա մենք այդ անհամապատասխանությունը դիտարկում ենք մեր խնդրի սկզբունքներից ելնելով՝ շեն (ա) - շեն (գ) կամ՝ ազատ (ած, գ, մկ) ցուցիչներով՝ ազատ (ած) ազատ (գ) ազատ (մկ): Իսկ բառասերման հաջորդ փուլերում այս պայմանավորվածությունը չի կարող գործել. հենց այդ փուլերում է ի հայտ գալիս բազմապատճառաբանվածության երնույթը. ազատություն(գ.) ազատ (գ) ազատ (ա) ազատարար (գ) ազատ (մկ) ազատորեն (մկ) Այս առնչությամբ տեղին ենք համարում մեջբերել արմատական ածականների իր ցանկի մասին Գ.Ջահուկյանի հետնյալ միտքը. «Ցանկը օգտագործելիս հարկավոր է անհրաժեշտաբար նկատի առնել, որ հայերենը չունի արմատական ածականների «զուտ» ձնաբանական նիշեր, ինչպես, օրինակ, ռուսերենը. հայերենի ածականները, հատկապես արմատականները, բավական հաճախ ունեն գործառական երկվություն, որը լուծվում է ոչ թե ձնաբանորեն, այլ շարահյուսական գործածությամբ. որոշ ածականներ միննույն ձնով կարող են գործածվել գոյականաբար (հմմտ. մութ), այլ ածականներ՝ մակբայաբար (հմմտ. շատ), կան նան գոյական / ածական / մակբայ գործածությամբ բնութագրվող ածականներ (հմմտ. սխալ, սուտ): Երկգործառույթ ն եռագործառույթ բառի գործառություններից մեկի նախնական լինելը կարող է

որոշվել մասամբ պատմականորեն (ծագմամբ), մասամբ սերման

իմաստագործառական քննությամբ» (ընդգծումը մերն է):

Ավելացնենք, որ ուսումնասիրվող ցանկում հանդիպում են նան ձնաբանական չորս ն հինգ ցուցիչներով բնութագրվող ածականներ. շուտ - ածական, մակբայ, գոյական, դերանուն, նոր - ածական, մակբայ, գոյական, կապ, շաղկապ: Բացի այդ, ցուցիչների (ըստ Գ.Ջահուկյանի՝ գործածությունների) հաջորդականությունը ԱՀԲԲ-ում նս ունի իր տրամաբանությունը: Մինչդեռ գրքի հեղինակը, փաստարկելով «գոյական / ածական / մակբայ» (7, էջ 83) շղթան, չի մեկնաբանում այն. վերջինս բառակազմորեն երկակի մեկնաբանություն ունի. եթե (/) նշանը համապատսխանում է «կամ»-ին, ապա կունենանք ածական գոյական մակբայ կախումը, իսկ եթե նույն նշանը համապատասխանում է «ն»-ին, ապա կունենանք գոյական - ածական - մակբայ հաջորդական շղթան (երկու դեպքում էլ հեղինակի կողմից խախտվում է ածականի նախնականության սկզբունքը): Այսուհանդերձ, մենք առաջնորդվում ենք արմատական ածականների ցանկի նախնականության սկզբունքով ն մեր բոլոր եզրահանգումները հիմնում դրա վրա: Ինչպես ասվեց, կազմվել են 460 արմատական ածականների բառակազմական բները (ըստ էդ. Աղայանի ԱՀԲԲ տվյալների), որոնք, բնականաբար, ներկայացնում են միայն ածանցավոր կազմությունները: Բարդություններում բաղադրիչների կապերի ն գերադասության շատ ստույգ ն կուռ կառուցվածք գոյություն ունի ն բազմապատճառաբանվածության հարցեր չեն ծագում: Արմատական այս ածականների մեծ մասն ունի խոսքիմասային երկու բնութագրում՝ հետնյալ հաջորդականոթյամբ. ագահ - ա, գ, անազատ - ա, գ, աժդահա - գ, ա, ակամա - ա, մկ, ահյակ - ա, գ, ամբողջ - ա, գ, ամուրի - գ, ա, այրի - գ, ա, անդորր գ, ա, անուշ - ա, գ, աշխույժ - ա, գ, ապստամբ - ա, գ, աջ - ա, գ, ավագ - ա, գ, ավեր - ա, գ (ն այլն, ընդամենը 123 բառ): Արմատական ածականների մի մասն էլ ունի երեք բնութագիր՝ ազատ - ա, մկ, գ, բարի - ա, գ, մկ, բարձր - ա, մկ, գ, լավ - ա, մկ, գ, խեթ - ա, մկ, գ, հարթ - ա, մկ, գ, մոտ - կ, ա, մկ, պակաս -ա, մկ, գ: Մեկական օրինակներով հանդես են գալիս չորս ն հինգ բնութագրեր ունեցողները (տե՛ս էջ 86):

Բացի ըստ բառակազմական բների ներկայացումից, յուրաքանչյուր արմատական ածական անց է կացվել մեր կողմից ընտրված ածանցների ցանկով (ցանկը կազմված է Ա.Սուքիասյանի արգասավոր ածանցների խմբից) (8, էջ 260-292): Այստեղ բառակազմական գործընթացի առաջին պլանում դրվել է ածանցի բառակազմական «վարքը»: Այսպես, -ություն արգասավոր ածանցով բառակազմության առաջին տակտում ածանցյալ չունեն աղճատ, անջատ, աջ, գեր, գունդ, դալար,

դողդոջ, զերծ, զորկ, խեթ, խռիվ, խուռն, ծակ, կախ, կեռ, կից, կուռ, հավետ, ձիգ, ձույլ, ձրի, մերձ, շարմաղ, շոգ, ոլոր, պապակ, պարթն, պիրկ, ջոկ ամատական ածականները: Նման դեպքերում -ություն-

ով ածանցյալները հանդես են գալիս երկրորդ ն երրորդ տակտերում: Սերման ուղու անորոշություն են ստեղծում այն միավորները, որոնք ածականին զուգահեռ ունեն գ, մկ, կ, շ քերականական բնութագրերը ն պարզ չէ, թե տվյալ -ություն - ով գոյականը ելաբառի որ բնութագրից է սերվում. այսպես ած գ նոր մկ նորություն կ շ Այսպիսով, -ություն ածանցը արմատական ածականներից առաջին տակտում սերում է գոյականներ, որոնք պահպանում են սերող հիմքի իմաստային դրսնորումները, իսկ երկրորդ ն երրորդ տակտերում սերված գոյականները փոխառում են իրենց անմիջական ածանցողների իմաստային երանգները: Այս ածանցին այլ վերջածանց չի հաջորդում. բացառություն են կազմում նախածանցները. այսպես՝ վստահ - վստահելի - վստահելիություն անվստահ - անվստահելի - անվստահելիություն: Նման դեպքերում, իբրն կարգ, առկա է սերման երկակի պատճառաբանվածություն: Ի՞նչ է տալիս յուրաքանչյուր ածանցի համար կատարված նման վերլուծությունը. այն, որ ստացված արդյունքները զուգադրելով Ս.Գալստյանի «Ածանցները ն ածանցումը ժամանակակից հայերենում» աշխատության մեջ տրված ածանցական կաղապարների հետ (3, էջ 101-102), ի դերն են ելնում մինչ այժմ չնկատված փաստեր: Այսպես, -ավարի ածանցը մեր ընտրած ցանկից սերում է՝ մկ՝ առաջին տակտում, իսկ ա կամ գ չի

սերում (ածանցյալներն են քաջավարի, համեստավարի, մեծավարի, շենավարի. ընդ որում, վերջին օրինակում վիճելի է ածանցի «դերը» ածանցյալում): Այս, ինչպես նան դրանց հետ ստորն բերվող օրինակները Ս.Գալստյանի նշված գրքում բացակայում են. բարբարոս - բարբարոսավարի, գիժ - գժավարի, գող - գողավարի, գոռոզ - գոռոզավարի, երիտասարդ - երիտասարդավարի, ծուռ - ծռավարի, համեստ - համեստավարի, հարազատ - հարազատավարի, մեծ - մեծավարի, մտերիմ - մտերմավարի, շեն- շենավարի, քաջ - քաջավարի: Ու թեն -ավարի ածանցը հաջորդ տակտերում բացարձակապես ոչ մի բառ չի սերում, սակայն դա հիմք չի տալիս եզրակացնելու, թե այդ ածանցը գործուն է ԱR3 կաղապարում ն հիմքերը հատուկ անուններ ու այլ գոյականներ են: Այսինքն, աշխատանքի այս մասով նման կարգի ճշգրտումներ են մտցվում ածականների բառակազմական հնարավորություններում, ինչպես նան ածականական հիմքերի ձնաբանական բազմակիության հարցում: Ստորն բերում ենք միայն մի քանի արմատական ածականների ածանցական գործընթացները՝ նշելով բազմապատճառաբանվածության դեպքերը: Դրանցից մեկը՝ նախածանցումը հետեվյալ օրինակներում է դրսնորվում. 1. ազատ

ազատություն

անազատ

անազատություն

2. ազնիվ

ազնվություն

անազնիվ

անազնվություն

3. ապահով

ապահովություն

անապահով արձանագրված չէ)

անապահովություն (այս բառը ԱՀԲԲ-ում

4. արդար

արդարություն արդարորեն արդարացի արդարաբար անարդարաբար անարդարացի անարդարացիություն անարդարացիորեն անարդարորեն անարդարություն արժանիություն արժանաբար արժանիորեն անարժանորեն անարժանաբար անարժանություն բեղմնավոր

անարդար

5. արժանի անարժան 6. բեղուն անբեղուն 7. բովանդակ 8. գոհ

անբեղմնավոր բովանդակել անբովանդակ գոհություն

դժգոհ 9. երեր

դժգոհոթյուն երերա երերանք ն երերություն աներեր աներերություն

10. երջանիկ

երջանկություն

ապերջանիկ

ապերջանկություն

11. զգաստ

զգաստություն

անզգաստ

անզգաստություն

12. թերի

բովանդակություն անբովանդակություն

թերիություն

անթերի 13. լուրջ

անթերիություն լրջություն

անլուրջ

անլրջություն

14. խառն

15. ծանոթ անծանոթ

16. համեստ անհամեստ 17. ճիշտ անճիշտ

խառնաբար խառնել- խառնուրդ անխառն անխառնուրդ անխառնաբար ծանոթանալ ծանոթություն ծանոթուհի անծանոթուհի անծանոթություն անծանոթանալ համեստություն համեստորեն համեստաբար անհամեստաբար անհամեստորեն անհամեստություն ճշտապահ ճշտապահություն ճշտորեն ճշտություն անճշտություն անճշտորեն անճշտապահ անճշտապահություն

18. մաքուր

մաքրասեր մաքրասիրություն մաքրաբար մաքրություն անմաքուր անմաքրություն անմաքրաբար անմաքրասեր անմաքրասիրություն Այս կերպ ներկայացված 43 արմատական ածականների բառաբներում հանդես է գալիս ան - նախածանցը հիմնականում ություն վերջածանցի հետ: Միայն մեկական օրինակներով են հանդիպել դժ -, ապ - նախածանցները՝ դարձյալ -ություն-ի հետ՝ որոշ բներում ավելի ծավալուն դրսնորումներով: Այժմ բերենք արմատական ածականների բառակազմության մյուս բնորոշ տիպերը.

1. աղճատ

2. բաց

աղճատել

աղճատանք աղճատում աղճատուն

բացել

բացովի

բացվածք

բացում բացություն

3. զազիր

զազրախոս

զազրախոսել զազրախոսություն զազրագործել զազրագործություն

զազրագործ 4. կեղծ

կեղծաբան

կեղծաբանել կեղծաբանություն

կեղծարար կեղծել 5. կից

կցել

կցորդ

կցորդական

կցորդել 6. հաշտ Â Â

կցորդային

կցորդություն հաշտվել հաշտվողաբար հաշտվողական

 Â

Այս խումբն էլ ներկայանում է 38 օրինակներով, ուր առանձնանում են երկու տիպեր. ա) ածական գոյական բայ բ) ածական

(իր ենթատիպերով) ն ածական

բայ:

Առաջին դեպքը կարելի է հանգեցնել պատճառաբանվածության անմիջական ու միջնորդավորված տիպերի գումարին,

երկրորդը՝ ձնային ն իմաստային տիպերի գումարին: Այս երկու տիպերը այլ կերպ կարելի է ներկայացնել այսպես. անմիջական

ա) ածական

անմիջական

բայ

գոյական

միջնորդավորված ձնաիմաստային

բ) ածական

ձնաիմաստային

ածական

բայ իմաստային

Երկրորդ օրինակը պարզաբանենք մեկ օրինակով՝ ծակ - ծակոտ - ծակոտել. ծակոտ բառային միավորը մեկնաբանվում է ն՛ իբրն ծակ ունեցող (ծակ - ծակոտ), ն՛ իբրն ծակելու գործողության արդյունք (ծակել - ծակոտ): Անշուշտ մեծ աշխատանքի նման համառոտ ներկայացումը չի կարող տալ արմատական ածականների բառակազմության ամբողջական նկարագիրը, մինչդեռ մեր եզրակացությունները բխում են ընդհանուր աշխատանքից ն հետնյալներն են. • -ություն արգասավոր ածանցով (վերլուծված 60 արմատական ածականներից) ածանցյալ չունի միայն աժդահա միավորը, որը, չնայած քերականական իր երկակի բնութագրին (գ, ա), բառաբուն առհասարակ չունի: • առաջին տակտում –ություն-ով ածանցյալ չունեն կոկ ն ընտիր ածականները. այդ ածանցյալներն առկա են երկրորդ տակտում: • 24 ածականներ, առաջին տակտին զուգընթաց, -ություն ածանցով գոյական են սերում նան երկրորդ ն երրորդ տակտերում: • սերման «անհատականություն» են դրսնորում 13 ածականներ, որոնք ունեն նան գ,մկ քերականական բնութագրերը, ն այս դեպքում պարզ չէ, -ություն-ով գոյականը ո՞ր ելաբառից է սերվում՝ ածականից թե՞ մակբայից: Այսինքն, -ություն ածանցը արմատական ածականներից առաջին տակտում գոյականներ է սերում (բացառությամբ աժդահա միավորից), ն սրանք պահպանում են սերող հիմքի իմաստային դրսնորումները, երկրորդ ն երրորդ տակտերում սերում է գոյականներ, որոնք հիմնականում պահպանում են անմիջապես իրենց նախորդող միավորի իմաստային երանգները: Այս ածանցին այլ ածանց չի հաջորդում, բացառությամբ նախածանցների, ն նման դեպքերում, իբրն կանոն, առկա է սերման երկակի պատճառաբանվածությունը: Նման արդյունքների ենք հանգել յուրաքանչյուր ածանցի դեպքում:

Հաջորդ, ավելի ընդհանրական արդյունքներն են. Արմատական ածականների բառակազմական բներում ածանցյալների թիվն անցնում է 30 – ից, իսկ բառակազմական շղթայում տակտերի թիվը երբեմն հինգի է հասնում. սա արմատական ածականների բառակազմական ներուժն է: Նշված բազմանդամ բառաբներում նախածանցման ու վերջածանցման հետնանքով ի հայտ է գալիս բառակազմական բազմապատճառաբանվածությունը՝ ձնաիմաստային իր տարատեսակ դրսնորումներով: Արմատական ածականների բառակազմական գործընթացներում ուրվագծվում են «բաց» կամ «դատարկ» տակտերը, որոնք լեզվի հետագա զարգացման ընթացքում իրացվելիք պիտի համարել: Գրականություն 1. Ս.Աբրահամյան, Ժամանակակից գրական հայերեն, Երնան, 1981 թ.: 2. էդ.Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երնան,1976 թ.: 3. Ս.Գալստյան, Ածանցներն ու ածանցումը ժամանակակից հայերենում, Երնան, 1978 թ.: 4. Լ.Հովսեփյան, Գրաբարի բառակազմություն, Երնան, 1987թ.: 5. Գ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Երնան, 1974 թ.: 6. Գ.Ջահուկյան, Հայոց լեզվի տեսության ն պատմության հիմնահարցերը, «Համազգային», 2005 թ.: 7. Գ.Բ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն, Երնան, 1989 թ.: 8. Ա.Մ.Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան,1999թ.: 9. Ս.Տիոյան, Բազմապատճառաբանված նախածանցավոր-վերջածանցավոր բառերը ժամանակակից հայերենում, «Բառ. նախադասություն. տեքստ-2», Երնան, 1987թ.: 10. Ս.Տիոյան, Բառակազմական բազմակի պատճառաբանվածությունը ժամանակակից հայերենում, «Սով. մանկ.», Երնան, 1988 թ.: 11. Ս.Տիոյան, Օ.Գրիգորյան, Բառակազմական միավորների փոխհարաբերության հարցեր, «Սով. մանկ.», Երնան,1989 թ.: 12. Ռ.Լ.Ուռուտյան, Ժամանակակից հայերենի բայական բառակապակցությունների ձնային նկարագրություն, Երնան, 1984 թ.:

Ֆ.Խլղաթյան

ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՄԱԴՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ

ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ ԵՎ ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզուների զուգահեռ քննությունը, նրանց հնչյունական, բառակազմական ն քերականական առանձնահատկությունների բացահայտումը հնարավոր է դարձնում ոչ միայն երնան բերել նրանց նմանություններն ու տարբերությունները, այլն առավել մոտիկից ճանաչել այդ լեզուները կրող ժողովուրդների մտավոր ն հոգնոր կերտվածքի առանձնահատկությունները: Այս տեսակետից ուշագրավ արդյունքներ է տալիս հայերենի ն ռուսերենի զուգադրումը: Երկուսն էլ լինելով հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներ` ունեն բազմաթիվ շփման եզրեր, որտեղ նկատելի են թե՛ նրանց ընդհանրությունները, թե՛ առանձնահատկությունները: Ստորն տալիս ենք մի քանի դիտարկում երկու լեզուների հնչյունական համակարգերի համեմատության արդյունքների մասին: Հայոց լեզուն ունի 36 հնչույթ, որոնցից 6-ը ձայնավորներ են, 30-ը` բաղաձայն: Ռուսերենի բաղաձայնական համակարգը բավական բարդ է. այստեղ առկա փափուկ ն կոշտ բաղաձայնները, շեշտակիր ն ոչ շեշտակիր վանկերի ձայնավորների տարբեր հնչումը բացակայում են հայերենում: Դրա փոխարեն հայերենն ունի բավականաչափ հնչական երնույթներ, որոնք չկան ռուսերենում: Հայերը սովորաբար դժվարանում են արտաբերել ռուսերենի ы հնչյունը, որի տառը հայ աշակերտների ժարգոնում անվանվում է 61 (վաթսունմեկ), ն գրեթե չեն տարբերում и ձայնավորից ու հաճախ փոխարինում են դրանով (било, փոխ.` было, тисяча, փոխ.` тысяча ն այլն): Կարելի է բերել նման բառերի մի ամբողջական շարք. быть (լինել) - бить (ծեծել), выть (ոռնալ) - вить (հյուսել, ткать), ныть (նվալ) - нить (թել), сыто (կուշտ) - сито (մաղ, ցանց), забыть (մոռանալ) – забить (գամել, մեխել, նան` խփել - забить гол), убыть (պակասել) - убить (սպանել) ն այլն1:

Р.Л.Мелкумян, Особенности русского языка в сравнении с армянским, Ереван, 1941, էջ 9:

Ы-ն ռուսերենին հատուկ հնչյուն է, որ բացակայում է այլ լեզուներում: Հայերենում այն հնչում է ինչպես |ըի|` արտասանված միաձույլ: ր-ն ն ռ-ն հայերենում հնչույթներ են, բայց ռուսախոսները չեն ընկալում դրանց տարբերությունը` չնայած բանավոր խոսքում այդ տարբերությունը կա, օրինակ. родина |ռօձինա|, размер |ռազմեր|, рука |ռուկա|, ребенок |րեբյոնօկ|, рис |րիս|: Այդ պատճառով ռուսախոս մարդու համար հայերենի սարը (гора) ն սառը (холодный) բառերը նույնական են: Նա կարող է ասել «Ես տեսա Մասիս սառը» փոխանակ` «Ես տեսա Մասիս սարը»: Ռուսերենում հաճախ նկատելի է բաղաձայնների կուտակում, որն օտար է հայերենի համար: Հայերենը խուսափում է բաղաձայնների կուտակումից ն նրանց միջն դնում է ը միջին շարքի միջին բարձրության ձայնավորը, որը բառամիջում գրությամբ չի արտահայտվում. Մկրտիչ անձնանվան մեջ գրությամբ առկա են միմյանց կից չորս բաղաձայն, բայց այդ բառն արտասանվում է որպես |Մըկըրտիչ|: Նույնը տեսնում ենք հետնյալ ն նման բառերում. գլուխ (голова) - |գըլուխ|, կրակ (огонь) –|կըրակ| ն այլն: Ը ձայնավորը լրիվ հնչում ն գրվում է բառասկզբում (օրինակ` ընկեր (товарищ)), սկ, ստ, սպ, զգ, զբ հնչյունակապակցություններով սկսվող բառերում, որոնց սկզբում ը-ն լսվում, բայց չի գրվում, ինչպես` սկսել |ըսկըսել| (начать), ստանալ |ըստանալ| (получать), զգալ |ըզգալ| (чувствовать): Նման բառերն առանց ը-ի արտասանելը համարվում է օտարաբանություն: Ռուսախոսներն այդ հնչյունը չեն արտաբերում ն ամբողջ բառի արտասանությունը խիստ դժվարանում է: Ը-ով սկսվող բառերում ռուսախոս մարդիկ երբեմն այն փոխարինում են ы կամ и հնչյուններով` ընկեր |инкер] (товарищ), ընկա [инка] (я упал) и т.д. Ը-ի հետ կապված մի խնդիր էլ կա: Հայերենում փակ վանկում ու, ի ձայնավորները, շեշտազուրկ լինելով, վերածվում են ը-ի: Ռուսերենում այդ բանն անհնար է, ուստի ու պարունակող հայկական ազգանուններում ռուսերենը հնչյունափոխություն չի կատարում. հմմտ. Գալուստ - Գալ|ը|ստյան, բայց Галустян, Խաչատուր – Խաչատ|ը|րյան, Хачатурян ն այլն: Ը ձայնավորն ունի ոչ միայն հնչյունաբանական առանձնահատկություններ, այլն քերականական նշանակություն: Նա հայերենում որոշյալության-անորոշության տարբերակման ձնաբանական ցուցիչ է, այսինքն` որոշիչ հոդ. մի բան, որը ռուսերենում առհասարակ չկա:

Գրական ռուսերենը չունի հ բաղաձայն, չնայած ժողովրդական խոսվածքներում այն գոյություն ունի: Այլ լեզուների բառերում ռուսերենն այդ բաղաձայնը փոխարինում է х-ով, ինչպես` Հանոյ Ханой, Հո Շի Մին – Хо Ши Мин, իսկ հայերեն անձնանուններում այն կամ պարզապես դուրս է ընկնում Հովհաննես - Ованес, կամ փոխարինվում այլ լեզուներին բնորոշ ձներով` Հովհաննես Հով-

հաննիսյան – Иоанес Иоанисян, Հրանտ - Грант: Կան նան մի շարք հետաքրքրական երնույթներ` կապված ռուսերենի ն հայերենի շեշտի հետ: Հայերենի շեշտը կայուն վերջնավանկ է (շատ չնչին բացառություններով), իսկ ռուսերենինը` շարժական, որը հայի համար խիստ դժվարացնում է ռուսերեն բանավոր խոսքում բառերի ճիշտ շեշտադրումը: Բացի դրանից, ռուսաց լեզվում շեշտն ունի բառաքերականական նշանակություն. շեշտը տարբերակում է բառիմաստները, հանդիսանում բառափոխական ն բառակազմական գործոն, ինչպես` пла՛чу-плачу՛, це՛лую-

целу՛ю, му՛ка-мука՛, за՛мок-замо՛к, доро՛га-дорога՛, сте՛ны-стены՛, вы՛резать-выреза՛ть, бо՛льно-больно՛ ն այլն:

Հայերենի շեշտը կայուն կերպով կցված է բառի վերջին: Շեշտից հետո ձայնավոր լինել չի կարող: Ենթադրվում է, թե հին հայերենում շեշտը վերջընթեր է եղել` դրվել է նախավերջին վանկի վրա: Այդ պատճառով մի շարք բառերում վերջին անշեշտ ձայնավորներն ընկել են. տեղի-տեղ (место), պատասխանի-պատասխան (ответ), հիւսիսի-հիւսիս (север): Նույն պատճառով փոխառյալ բառերում վերջին անշեշտ ձայնավորը ընկնում է (бригада-բրիգադ): Այսպիսով տեսնում ենք, որ հնչյունաբանական այս առանձնահատկությունները սոսկ արտասանական երնույթներ չեն, պայմանավորվում են տվյալ ժողովրդի արտասանական գործարանների կազմաբանական յուրօրինակությամբ ն վերաճում են մշակութաբանական գործոնների:

Ռ.Դոխոյան

ԲՆԱՁԱՅՆԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐԻ ԱՍԱՑԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ

«Եթե կառուցվածքային լեզվաբանության բուռն զարգացման շրջանում ն սերող քերականության զարգացման վաղ փուլում ուշադրության կենտրոնում քերականության ու, հատկապես, շարահյուսության հարցերն էին, ն իմաստաբանական հարցերը ուշադրության քիչ էին արժանանում, ապա ժամանակակից լեզվաբանության մեջ դրանք մղվել են առաջին պլան»,- իրավացիորեն գրում է ակադ. Գ.Բ.Ջահուկյանը2: Դրա վկայությունն այն է, որ վերջին տասնամյակներում ուշագրավ աշխատանք է կատարվել բայի իմաստաբանական դասակարգման բնագավառում՝ հանձինս լեզվաբաններ Գ.Ջահուկյանի, Հ.Օհանյանի, Ժ.Մանուկյանի: Բայց բայն այնպիսի ընդգրկուն ն հարուստ խոսքի մաս է, որ հնարավոր չէ վերջնականապես բացահայտել նրա իմաստային բոլոր դրսնորումները, ն այն դեռնս կարոտ է բազմաթիվ ուսումնասիրությունների: Սույն հոդվածում փորձել ենք ներկայացնել բնաձայնական բայերի իմաստային ծավալման մի դրսնորում, որը հարստացնում է ասացական ն մտածական բայերի երանգավորման գունապնակը: Դա բնաձայնական բայերի ասացական գործառույթն է: Բնաձայնական բայերի ասացական արժեքն ի հայտ է գալիս հատկապես գեղարվեստական գրականության մեջ, երբ խոսքն ավելի դիպուկ ու արտահայտիչ դարձնելու նպատակով բնության երնույթներին, կենդանիներին ու անշունչ առարկաներին վերագըրվում են մարդկային հատկանիշներ: Եվ ինչպես պրոֆ. Ֆ.Հ. Խլղաթյանն է նշում, այդ բայերի փոխաբերական գործածությունը նրանց տալիս է «գնահատիչ բնույթ»3: Օրինակ` Վըշվըշում է գետը - վու՛շ, վու՛շ, Ու հորձանք է տալիս հորդ, Ու կանչում է՝ «Արի՛, Անու՛շ, Արի՛, տանեմ յարիդ մոտ …»: (4, 111, էջ 109) Կամ՝

Գ.Բ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն, Երնան, 1989 թ., էջ 8: Ֆ.Հ.Խլղաթյան, Դ.Դեմիրճյանի «Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն ոճը, Երնան, 1988 թ., էջ 167:

Տերնները հենց լսեցին, Նախշուն, նախշուն գույներ հագան, Սըվսըվալով տխուր երգեր՝ Քամու թնին թռան, փախան: (4, 11, էջ 302) Հայացքը նրան` գոմեշը խուլ մռլնգում էր ն չէր ասում, թե ինչ է ուզում ինքը, հետո մտավ գոմի սրահ, սպասեց, ապա եղջյուրներով հրեց դուռը, մտավ գոմ: (6, էջ 162) Ժ.Մանուկյանը բանավոր խոսքի ասացական բայերի դասը բաժանում է երկու ենթախմբի. «1. Առաջնային ասացական բայեր, որոնց խոսքային նշանակությունը բառարաններում առաջնային է, օրինակ՝ ասել, խոսել, պատմել, հայտարարել, հայտնել, պատասխանել ն այլն: 2. Երկրորդային ասացական բայեր, որոնց խոսքային նշանակությունը երկրորդային է ն պայմանավորված է ենթատեքստով, օրինակ՝ մռնչալ, ավարտել, հարձակվել, վիրավորել, կծել ն այլն»4: Կարծում ենք, որ բնաձայնական բայերի ասացական իմաստով գործածությունը վերաբերում է նշված երկրորդային խմբին: Օրինակ՝ Այնինչ Դեբեդից ալքեր են թըռչում, Ալիքներն ելնում, ալիքներն ուռչում, Խավարի միջին ծըփում են կայտառ՝ Բըռնեցե՛ք, փախա՛վ Սաքոն խելագար… (4, 111, էջ 23) Այսպիսով՝ բնաձայնական մի շարք բայեր համեմատության եզրեր են ի հայտ բերում մարդկային խոսքը ներկայացնող ասացական բայերի հետ: Եվ հիմնական պատճառն այն է, որ իմաստաբանական զարգացումները հիմնվում են փոխաբերվող ն փոխաբերյալ բառերի համեմատելի հատկանիշների ակնառու նմանության վրա: Օրինակ՝ հաչել ուղիղ իմաստով նշանակում է «հաչոց արձակել», իսկ փոխաբերաբար՝ «վայրիվերո խոսել, չարախոսել, զրախոսել», «հայհոյել», «քրթմնջալ, մռթմռթալ», կռկռալ՝ «կռավել, կռնչալ», փխբ՝. «բամբասել, չարախոսել», «չարագուշակ բան ասել, անհաջողություն՝ վատ բան գուշակել», ղունղունալ՝ «ղուղու անել (աղավնու)», փխբ՝. «բլբլալ (մանկան)», «ցածրաձայն սիրախոսել», կաղկանձել՝ «ցավից՝ քաղցից նն վնգստալ՝ ոռնալ (շների)», փխբ՝. «ցավից՝ վշտից ուժգին ու տնականորեն մորմոքուն ձայն հանել», «ոռնալ (քամու)», գռմռալ՝

Ժ.Մանուկյան, Ժամանակակից հայերենի ասացական բայերը ն նրանց իմաստային տիպերը, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Երնան, 1978 թ., Ա11, էջ 91:

«գռմռոց հանել,արձակել», փխբ՝. «զայրույթ՝ անբավականություն արտահայել», վնգալ՝ «ցածրաձայն կաղկանձել՝ (շան), փխբ՝. «լալ, տնականորեն ն ցածրաձայն լաց լինել (առավել. երեխաների մասին), «շաչել, սուլել (գնդակների՝ արկերի նն մասին)», «տրտնջալ, լալկան ձայնով քրթմնջալ»5 ն այլն: Օրինակ՝ Ծանոթ շները չեն հաչում վրադ, ծանոթ մարդիկ են հաչում քո վրա: (5, էջ 37) Թեն վերոնշյալ բնաձայնական բայերն ունեն իրենց հստակ գծագրված իմաստային սահմանները, ն դրանցից յուրաքանչյուրի գործածությունը պայմանավորված է տվյալ խոսքաշարի նպատակադրմամբ, այնուամենայնիվ դրանք միավորվում են ըստ իմաստաբանական գերակշռող հատկանիշի, որն էլ գծագրում է տվյալ իմաստաբանական խմբի իմաստույթը (իմաստային նվազագույն միավոր)՝ հնչող խոսքի արտահայտիչ լինելը («ձայն հանել» իմաստով): Հետազոտվող խմբի բայերը Մ.Գոգոլաձեն6 բաժանում է իմաստաբանական երեք ենթախմբերի: Հայերենի համար դրանք կլինեն. 1. Բայեր, որոնք բնութագրում են մարդկանց գործողությունները ն ձայները կամ էլ ուղեկցում են այդ գործողություններին. օրինակ՝ գոռգոռալ, թնկթնկալ, կմկմալ, հռհռալ, նվնվալ, հառաչել նն: 2. Բայեր, որոնք բնութագրում են կենդանիների ն թռչունների գործողությունները ն արձակած ձայները. օրինակ՝ գռմռալ,

մռթմռթալ, կռթկռթալ, ծլվլալ, ղունղունալ, մայել, բառաչել, մռնչալ

նն: 3. Բայեր, որոնք անվանում են անկենդան բնության ձայները. օրինակ` դմբդմբալ, դռռալ, թշշալ, խշխշալ, շխկշխկալ, չրխկչրխկալ նն: Օրինակներ` Եվ արծիվները բնաքանդ երկինք ելան իբրն սն շանթ Ու հոտն առած թարմ արյունի Կռնչացին: (1, 11, էջ 137)

Բառերի բացատրությունները վերցվել են է.Բ.Աղայանի Արդի հայերենի բացատրական բառարանից, Երնան, 1976 թ.: Ìլ ÃîãîëՅ3ç6, ÃëՅãîëû, î6îçíՅԿՅþùս6 ՇքՅՑí6íս6 Կ6ëîՑ6Կ6Շêîմ ք6Կս Շ 3ք/ãսԽս çՑ/êՅԽս (íՅ ԽՅո6քսՅë6 ք/ՇՇêîմ ս ՈîëüՇêîմ Ո/6ëսöսՇոսêս), 2006 ãլ

Ջուրը շառաչում, ջուրը զրնգում, ճչում էր ասես Եվ ողողում էր աշխարհը արար… (1, 11, էջ 111) Փոխաբերաբար գործածվելով՝ այս բայերի մեծամասնությունը ձեռք է բերում ածանցյալ ասացական նշանակություն` հարըստացման աղբյուր հանդիսանալով վերջիններիս համալրման համար: Բնաձայնական բայերը ասացական արժեքով գործածվում են հատկապես գեղարվեստական ն առօրյա-խոսակցական ոճերում: Դրանք ոչ միայն մատնանշում են մարդկային խոսքի հնչման առանձնահատկությունները, այլն գնահատում են այն՝ հաղորդելով հուզաարտահայտչական դրական (օր. ղունղունալ, ծլվլալ, կչկչալ, բլբլալ, ճկճկալ նն) ն բացասական (օր. կռկռալ, գռմռալ, կաղկանձել, կռնչալ, մռռալ նն) երանգավորում: Ըստ մեր դիտարկումների՝ բնաձայնական բայերի ասացական իմաստը ծավալվում է երկու ուղղությամբ. 1. Կենդանիների, բնության, առարկաների ձայները գործածվում են փոխաբերաբար՝ վերագրվելով մարդկանց: Օրինակ` Գիշերվա մեջ կժերն իրար Շշնջում են կավե խոսքեր, Եվ կենդանի շշուկներից Կավե շուրթերն են դալկանում: (2, էջ 21) Դեռ քայլում էինք հուշընթաց ճամփով, Ուր ճչում էին եղեռնադաշտերն այն մահակնճիռ: (4, էջ 224) …Ու լուռ ելանք դուրս Կախաղանասյուն դառած անտառից, Որ մահասոսափ սրսփում էր՝ «Սուու՛ս, Աշխարհի վերջն է՝ տե՛ր, փրկի՛ր որդուս»: (4, էջ 63) Մթնում հեկեկաց մի մայր ուռենի, Գրկեց դիակը ու ողբաց վրան: (7, էջ 73) 1. Մարդիկ իրենց գործողությունները նմանեցնում են բնաձայնական բայերի արտահայտած ձայներին: Օրինակ` «Նա հասավ Ռաշիդի ընկած տեղը, հեռվից նայեց, ցնցվեց ն հանկարծ ոչ մարդկային ձայնով կռնչաց»: (2, էջ 13) Հայտնվիր ն դու՛, մեծ Նարեկացի, Ո՛վ աստվածապեղ, մռնչա ն դու՛, Դու՛ որ բուրվառն ես մեծ առեղծվածի, Որ կշռում էիր մեղքերը մարդու,- (7, էջ 15) Լռություն եղավ… Ու մի զորական

Այդ լռության մեջ մռլտում է խուլ. - Սակայն վրե՞ժը Փառանձեմ տիկնոջ… (1, 11, էջ 70) Շարահյուսական միջավայրը այն էական լեզվական իրադրությունն է, որտեղ գործածվում են բառերը: ճիշտ է նկատել Ժ.Մանուկյանը՝ նշելով, որ «ասացական բայերի իմաստաբանական բնութագիրն ամբողջացնելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան նրանց շարահյուսական առանձնահատկությունները, քանի որ բազմիմաստ բառի տարբեր նշանակությունները պայմանվորում են նրա զուգորդելիության առանձնահատկությունները»7: Ժամանակակից հայոց լեզվի ակադեմիական քերականության մեջ8 մասնակիորեն ուշադրություն է դարձվել բնաձայնական բայերի խնդրառության հարցին. «Երբեմն, հատկապես գեղարվեստական գրականության մեջ, մի շարք չեզոք բայեր, փոխաբերաբար գործածվելով՝ ընդունում են ուղիղ խնդիր: Դա հատկապես նկատվում է բնության երնույթների, անշունչ առարկաների շնչավորման ժամանակ, երբ վերջիններիս վերագրվում են մարդկային հատկանիշներ: Օրինակ՝ Երգ են կարկաչում աղբյուր ու վտակ (Ս.Կապուտիկյան): Գութանն էր ճռնչում հորովելները հին (Ն.Զարյան, Ձայն հայրենական): Հովը սեր էր շրշում կամաց ծաղիկներին, թփիկներին (ՍԿ): Բերված օրինակներում կարկաչել, ճռնչալ, շրշալ բայերը ուղիղ խնդիր են ընդունում, որովհետն գործածվել են «ասել», «պատմել» նշանակությամբ: Այս ն նման դեպքերում բայերի փոխաբերական կիրառությունները եզակի, պատահական բնույթ են կրում ն բնականաբար չեն ազդում նրանց հիմնական քերականական – սեռային ձնավորման վրա» (ընդգծումը մերն է՝ Ռ.Դ.): Ասենք, որ մենք համամիտ չենք ընդգծված տողերում հայտնած կարծիքին, քանզի բնաձայնական բայերի պատահական բնույթը «ժամանակավոր է», որովհետն ասացական նշանակություն ստանալուն զուգընթաց նրանց մեջ «իսկական» ասացական (ասել, պատմել, խոսել) բայերի խնդրառության ազդեցությամբ ձնավորվում է «սեփական» խնդրառությունը: Օրինակ՝ Խարազանները, Իրավ, նահանջում, Զարհուրիկ ձայնով

Տե՛ս Ժ.Մանուկյան, նշվ. հոդվածը, էջ 89:

Ս.Գ.Աբրահամյան, Ն.Ա.Պառնասյան, Հ.Ա.Օհանյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ. 2, Ձնաբանություն, Երնան, 1974 թ., էջ 306:

«Ալլահ» են ճչում: (1, 11, էջ 106) Մեխակի բույրով հովն էր շշնջում հեքիաթներն հազար ու մի գիշերվա: (5, էջ 11) - Օ՛, Դանթե, - շրշաց ողբ Նարեկացին: (7, էջ 51) Բերված օրինակներն արդեն իսկ ցույց են տալիս բնաձայնական բայերի ասացական արժեքով կիրառումները գեղարվեստական խոսքում: Իբրն պատկերավորման հզոր միջոց՝ դրանք նպաստում են խոսքի հյութեղությանը, աշխուժությանն ու կենդանությանը: Ուսումնասիրվող բայերի մեծ մասը ներմուծվում է ուղղակի խոսք, որն էլ վկայում է, որ բնաձայնական բայերը աստիճանաբար յուրացվում են ասացական ն բայերի խմբի կողմից: Օրինակ՝ Կըտուցը լիքը արին Կաքավը նըստել քարին, Ձեն է տալիս, կըղկըղում, Գանգատ անում հավքերին. Ա՛յ քուրիկնե՛ր, Ա՛յ հավքե՛ր: (2, 1, էջ 254) Իսկ սներես Կատուն հանկարծ Ետ ա դառնում ու բարկացած Փըշտացնում ա. մըթամ նոր եմ Ցըրցամ տըվել, թե որ կարեմ: (4, 11, էջ 91) Վեր թըռավ՝ վար, դես ընկավ, դեն, Ժիր Մըրջյունի տաքուկ ու շեն Բունը հիշեց, ելավ գընաց, Դըռան առջն տըխուր տըզզաց. -Բա՛ց արեք, բա՛ց… (4, 11, էջ 176) Ու խմբերգն է զըրնգում. -Հոգեկդ քեզ սոլ է բերել, Ինչ աննմա՛ն է, Պագն է քո լույս երեսն էրել, Նռան նմա՛ն է: (1, 11, էջ 139) Յուրացման ավելի հաստատուն վկայությունն է նրանց կիրառումը անուղղակի խոսքում: Օրինակ՝ «Գոմեշը թախիծով մռլնգաց դեպի ծիրանի արնը՝ թե նա ինչու է լքում իր զավակին այդ թշնամի աշխարհում, ապա քարի գլխին մնաց մենակ»: (6, էջ 176) Այսպիսով՝ վերոնշյալ բայերի՝ ուղղակի ն անուղղակի խոսքում գործածվելը ասացական ն մտածական բայերի խմբին պատկանելու էական ցուցիչ է համարվում:

Պետք է նշել, որ դրանց գործածությունը անուղղակի խոսքում ավելի սակավ է, քան ուղղակի խոսքում: Վերոնշյալն ամփոփելով՝ գալիս ենք հետնյալ եզրակացություններին. 1. Երբեմն մարդկային խոսքի ն ոչ մարդկային ձայների համեմատությունը ձնավորում է դարձույթ: Այս երկու ձայների համեմատությունը ի հայտ է բերում բառույթների իմաստային ծավալի ընդլայնում ի հաշիվ փոխաբերական նշանակության: 2. Այս բայերի փոխաբերական նշանակությունը առաջանում է հոգեբանական պատճառներից. խթան են հանդիսանում արտաքին ձայնային զուգորդումները, որոնք առաջանում են մարդու մեջ: 3. Ուսումնասիրվող բայերի գործածությունը շարահյուսական կառույցներում հանգեցնում է նրան, որ բնաձայնական բայերի մեջ զարգանում է ածանցյալ ասացական նշանակություն: Զարգացումն ի հայտ է գալիս այն բանում, որ նրանք սկզբնապես նշանակում են «կենդանական» ձայներ, իսկ հետո՝ մարդկային, այսինքն՝ նրանց արտահայտած գործողություններն ավելի լայն շրջանակներ են ընդգրկում: Այդ բայերի իմաստային կառուցվածքը դառնում է ավելի բարդ, որի հետ կապված էլ ձնավորվում ու հարստանում է նրանց արժույթը: Այդ ձնով էլ բայերը, որոնք կենդանական ձայներ են նշանակում (ընդ որում նրանց մեծամասնությունը առաջացել է բնաձայնական արմատներից9) աղբյուր են հանդիսացել ասացական բայերի խմբի մեծացման համար: 4. Ասացական բայերի խմբի մեջ նրանք հայտնվում են համեմատության ճանապարհով (կամ համեմատության հիմքի վրա)՝ բնութագրելով մարդկային խոսքի հնչման գեղագիտական կողմը: Սակայն սրանց համեմատությունը միայն դրանով չի սահմանափակվում. հետազոտվող խմբի բայերի մի մասը ասացական բայերի խումբ է մտել ավելի հաստատուն կերպով: Այդ բայերը բնութագրում են խոսքը ոչ միայն հնչման առանձնահատկությամբ, այլն ավելի «ներքին» որակներով: 5. Ձեռք բերելով այսպիսի նշանակություն՝ այս բայերը դրսնորում են նան գրավոր խոսքում: Հանրագումարի բերելով՝ նկատենք, որ հետազոտվող բայերը իմաստային առումով ոչ հարուստ բառեր են՝ մեկ կամ երկու նշանակությամբ:

Տե՛ս Գ.Բ.Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 77-78:

Այս խմբի բայերը սկզբնապես ասացական իմաստով գործածվում են պատահաբար, ապա կայունանում է նրանց գործածությունը ն ծավալվում: Ուսումնասիրվող բայերը պահպանում են իրենց հիմնական ելակետային նշանակությունը. բնության ձայներ են արտահայտում: Նշանակելով մարդկային խոսքի ակտ՝ այդ բառերը փոխում են իրենց իմաստաբանությունը, որն էլ անդրադառնում է նրանց բառային ն շարահյուսական կապերի վրա: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Վ.Դավթյան, Երկեր, հ. 11, 1985 թ., Երնան: Ռ.Դավոյան, Կեղնդ բաց արա, Երնան, 1975 թ.: Դ.Դեմիրճյան, Երկեր, Երնան, 1983 թ.: Հովհ.Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 1, 1988 թ., հ. 11, 1990 թ., հ. 111, 1989 թ., հ. 1Մ, 1991 թ., Երնան: Ավ.Իսահակյան, Աբու-Լալա Մահարի, Երնան, 1984 թ. Հր.Մաթնոսյան, Ծառերը, 1978 թ., Երնան: Հովհ.Շիրազ, Հայոց դանթեականը, 1990 թ., Երնան: Ս.Գ.Աբրահամյան, Ն.Ա.Պառնասյան, Հ.Ա.Օհանյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ.2, Ձնաբանություն, Երնան, 1974 թ.: է.Բ.Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երնան, 1976 թ.: Ֆ.Հ.Խլղաթյան, Դ.Դեմիրճյանի «Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն ոճը, Երնան, 1988 թ.: Ժ.Մանուկյան, Ժամանակակից հայերենի ասացական բայերը ն նրանց իմաստային տիպերը, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Երնան, 1978 թ.: Գ.Բ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն, Երնան, 1989 թ.:

13. М.Гоголадзе, Глаголы, обозначающие сравнение челове-

ческой речи с другими звуками (на материале русской и польской публицистики), 2006 г..

Հ.Գալստյան

ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ -ԱՎԵՏ ԱԾԱՆՑԻ ՄԱՍԻՆ

Ի շարս այլ ածանցների ավետ վերջածանցը որոշ առումներով առանձնահատուկ ուշադրություն է գրավում: Դա նկատելի է ածանցների համակարգված առաջին իսկ ուսումնասիրության` Մ.Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տեսության» մեջ: Աբեղյանը նախ` ավետ ածանցի լուսաբանումը տեղափոխում է դրա վետ տարբերակի վրա, հավանաբար, այն ներքին համոզումով, որ ա-ն հետագայի հավելում է` իբրն հոդակապ: Ի դեպ, նույն կերպ է վարվել նան ավուն (տե՛ս վուն, ¢233) ն արան (տե՛ս րան, ¢234) ածանցների պարագայում1: Եվ սա այն դեպքում, երբ հայերենը այս երեք ածանցներով կազմված այնպիսի բառ չի տալիս, որ հանդես գա առանց ա-ի (ինչը սովորական է, ասենք, ավոր-վոր, անոց-նոց ն ուրիշ փոփոխակների դեպքում` չքավոր-կթվոր, խոհանոց-գոգնոց ն այլն): Անկասկած, զուտ վետ, վուն, րան ածանցներ ունեցող բառերի չգոյության հանգամանքն է հուշել հետագայի ուսումնասիրողների մեծ մասին` հրաժարվելու վերջին այդ տարբերակների հիշատակումից ն ընդունելու լոկ ա-ով սկզբնավորող ձները2: Աբեղյանին է, սակայն, հետնել ամբողջովին ածանցների քննությանը նվիրված առաջին մենագրության հեղինակը` Ս. էլոյանը, որն, ի դեպ, առհասարակ չի էլ հիշատակում ավետ//վետ ածանցի ավետ տարբերակը3: Նույնը բնականաբար, տեսնում ենք հայոց լեզվի ակադեմիական եռահատոր ուսումնասիրության մեջ, որի «Ածանցում» բաժինը պատկանում է նույն հեղինակին4: Շատ ավելի ուշագրավ է այն, որ Մ.Աբեղյանը բոլորովին զանց է առել ավետ//վետ ածանցի ծագումնաբանության հարցը.

Տե՛ս Մ.Աբեղյան, Երկեր, Զ, Երնան, 1974 թ., էջք 203, 227-228: Տե՛ս Ա.Մուրվալյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, Երնան, 1955 թ., Գ.Սնակ, Ժամանակակից հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1955 թ., Ս. Գալստյան, Ածանցումը ն ածանցները ժամանակակից հայերենում, Եր., 1978 թ., Ա.Մարգարյան, ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 1990 թ. ն այլն: Սրանցում նախապատվությունը տալով ավետ տարբերակին` արդեն անտեսվում է վետ-ը: Տե՛ս Ս. էլոյան, Ածանցները ժամանակակից հայերենում, Երնան, 1963 թ.: Տե՛ս Վ.Առաքելյան, Ա.Խաչատրյան, Ս.էլոյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ.1, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան, 1979 թ., էջ 377-482:

հավանաբար համոզիչ փաստարկում չի ունեցել դրա` որնէ հիմքի հետ կապելու համար: Ս.էլոյանը, որ հիշյալ մենագրության մեջ հատուկ բաժին է հատկացրել հայերենի ածանցների առաջացման ուղիներին, ամենայն հավանականությամբ, հետնելով Աբեղյանին` նույնպես «շրջահայեցորեն» անտեսել է վետ-ի ծագումնաբանության հարցը: Նրանից առաջ Ա.Մուրվալյանը, անդրադառնալով այլնայլ ածանցների ծագման աղբյուրներին, նույնպես բաց է թողել (ա)վետ ածանցը5: Սրա ծագումնաբանության խնդիրը մեզանում թերնս առաջինը արծարծել է ամբողջովին ածանցներին նվիրված երկրորդ մենագրության հեղինակը` Ս.Գալստյանը: Նա այն համոզումն է արտահայտում, թե «երջանկավետ, խաղաղավետ, երանավետ ն նման այլ, առավել նս առաջին բաղադրիչ բայարմատով կազմված ցնծավետ, բերկրավետ ն այլ բաղադրությունները իսկական բարդություններ են (երջանկություն ավետող, խաղաղություն ավետող, երանություն ավետող...): Սակայն նմանակությամբ դրանք ն դրանց նմանները հաճախ ընկալվում են ն գործածվում որպես ածանցավոր բարդություններ` «երջանկաշատ, երջանկալից, ցնծալից, բերկրալից» ն այլ նշանակություններով»6: Սա ինքնին հետաքրքրական է, թերնս: Բայց անընդունելի: Քանի որ լեզվաբանի նշած` «երջանկություն ավետող, խաղաղություն ավետող» ն այլ նման նշանակություններով գրանցում չենք գտնում ո՛չ արդի հայերենի, ո՛չ էլ գրաբարյան հայտնի բառարաններում: Նման նշանակությունների համար գրականությունը վկայություն չի տալիս: Ավելի ուշ Ա.Մարգարյանը արդեն վստահաբար գրում է, թե այն «ծագում է, անշուշտ, գրբ. աւետել («ուրախ լուր տալ») բայի աւետ//աւէտ արմատից: Նախապես իբրն իսկական բարդության բաղադրիչ է գործածվել, բայց հետագայում, ինչպես` բարեւետ < բարի+աւետ, երանաւետ < երանի+աւետ օրինակներն են ցույց տալիս, բուն` արմատական իմաստից հեռանալով` ածանց է դարձել»7: Դարձյալ պիտի առարկենք ն ասենք, որ գրաբարը աւէտ-ով բաղադրված ու նման նշանակություններ վերագրված բառերի վկայություններ չի տալիս: Հայկազյան բառարաններից ն ոչ մեկում երանաւէտ-ը չունի «երանի ավետող» նշանակությունը, այլ

Տե՛ս Ա. Մուրվալյան, նշվ. աշխ., էջ 295-304: Տե՛ս Ս. Գալստյան, նշվ. աշխ., էջ 102: Տե՛ս Ա.Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 250:

միմիայն «երանաւոր յաւէտ, երանելի յոյժ», «երանալից, ամէն կերպով երանելի» բացատրությունները8: Նույնպես ն բարեւետ-ը: Սա ոչ թե «բարի» կամ «բարն» ավետել նշանակությունն է ունեցել, ինչպես հակված է կարծելու Ա.Մարգարյանը, այլ միմիայն` «բարեբեր» (այսինքն` «բարիքներով առատ, լի») կամ «բարեօք լի»9 (այսինքն` «լավ, բարիով լի»): Ինքը` Աճառյանը, այնպիսի բարդություն չի հիշատակում, որտեղ աւետ արմատը հանդես գա իբրն հետնաբաղադրիչ (առավել նս` ածանցի փոխակերպվող նշանակությամբ), այլ միայն որպես առաջին բաղադրիչ է եղել` «աւետագիր, աւետապարգեւ» ն այլն10: Ավետ բառի ծագումնաբանությունը (հնդեվրոպ. նախալեզվի aud «խոսել» արմատից) պարզած է. Աղայանը նույնպես որնէ ակնարկ չի անում այդ բառարմատի` հետագայում -ավետ վերջածանցի փոխակերպվելու վերաբերյալ11: Այլնայլ բառերի ստուգաբանությունների հետամուտ Պ. Բեդիրյանը մի այլ արմատի` հավետ-ի հետ է կապում նմանահունչ ածանցը: «Ըստ Հր. Աճառյանի Արմատական բառարանի, - գրում է նա,- ավետ ածանցը կարելի է կապել եբրայերենից փոխառյալ հավետ/ավետ (յաւէտ - աւէտ) արմատի հետ, որ նշանակում է «ավելի, շատ»12: Այստեղ մի քանի անճշտություն կա: Աճառյանը նախ` յաւէտ-ը ոչ թե եբրայերենից, այլ պահլավերենից է փոխառյալ տեսնում: Ապա` բանն այնպես է ներկայացվում, թե իբր ինքը` Աճառյանն է ավետ ածանցը կապում հավետ բառին. այնինչ նա ածանցի անուն չի էլ տալիս, իսկ նրա բերած երկարայաւէտ «շատ երկար» ն կամայաւէտ «հոժարակամ, մշտապես սիրով» բարդություններում վերջադիր յաւէտ-ը աւէտ ածանցի չի փոխակերպվել13: Իսկ ավելի էականն այն է, որ յաւէտ-ի «ավելի, շատ» նշանա8

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. Ա, Երնան, 1979 թ., էջ 668: Առձեռն բառարան, Վենետիկ, 1865 թ., էջ 266: Առձեռն բառարան, էջ 177: Հր. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, Երնան, 1971թ, էջ 358: Տե՛ս է.Աղայան, Բառաքննական ն ստուգաբանական հետազոտություններ, Երնան, 1974 թ., էջ 35: «Կրթություն» (շաբաթաթերթ), հ. 12, 2004 թ.: Նույնը, ավելի հաստատական տոնով, Պ. Բեդիրյանը պնդում է մի այլ տեղ. «Աճառյանը այս ածանցը կապում է եբրայերենից փոխառյալ հավետ (գրբ. յաւէտ) արմատի հետ, որ «ճոխ» էր նշանակում» (Պ.Բեդիրյան, Դ.Գյուրջինյան, Հայոց լեզվից 50 նորացված հարցարաններ», Երնան, 2004 թ., էջ 96): Տե՛ս Արմատական բառարան, հ. 3, էջ 392:

կությունները սոսկ ժամանակի մեծությանն են առնչվում, բայց ոչ` «մի բանից շատ ունենալու, մի բանով առատ» իմաստներին: Վերջապես, ածանցների ծագումնաբանական հարցերին անդրադարձած Գ.Ջահուկյանը նախ իր հիմնարար աշխատություններից մեկում, առանց որնէ մեկնաբանության կամ աղբյուրագիտական հիմունքի նշման, աւէտ ածանցը կապում է իրանական փոխառության հետ14: Հետագայում` «Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը» հետազոտության մեջ նա, ըստ էության, մեծ կասկածանքով է վերաբերվում այդ տեսակետին` գրելով. «... ենթադրվում է իրանական ծագում (ըստ Բեյլիի... ն ըստ Ղափանցյանի...), բայց բերված զուգահեռները համոզիչ չեն. անհավանական է կապը աւէտ (աւետ. հմմտ. աւետ-ել) արմատի հետ»15: Ու թեն հոդվածի վերջում աւէտ-ը, այդուհանդերձ, դնում է իրանական ծագման ածանցների շարքում, բայց ոչ առանց հարցական նշանի16: Այսպիսով, ավետ(վետ) վերջածանցի ծագումնաբանության հարցը մնում է չլուծված` հակառակ առաջադրված զանազան վարկածների: Այս ածանցի «բախտը չի բերել» նան ուղղագրության ասպարեզում: Մինչն 1922 թ. ուղղագրական փոփոխությունը որնէ խնդիր չի առաջացել այն բառերի պարագայում, երբ աւետ-ին նախորդել է ի վերջնահնչյուն ունեցող բառարմատ. գինի+աւէտ > գինեւէտ17: Դրանից հետո մինչն 1940 թ., երբ առանձնացած ւ գրանիշը հանվում է այբուբենից, էվ(յէվ) հնչյունակապակցությունը գրվում է թե՛ էով, թե՛ եվ-ով (երբեմն էլ` յեվ)18: 1931-ին լույս տեսած Մ.Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տեսության» մեջ «կարեվոր, հոգեվորական» գրությունների օրինակով հանդիպում ենք նան «այգեվետ»-ին (էջ 288):

Տե՛ս Գ.Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երնան, 1987 թ., էջ 355: Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, պրակ 2, Եր., 1998 թ., էջ 18: Նույն տեղում, էջ 40: Առձեռն բառարան, էջ 215: Գրության ւ-ով ձնը (ի տարբերություն, ասենք, գինեվաճառ-ի) մեկ անգամ նս փաստում է, որ ավետ-ը հնում նս միայն ածանց է գիտակցվել: Տե՛ս, օրինակ, Ա.Ղարիբյան, Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք (5-6 դաս.), Երնան, 1939 թ.: Սրա տարբեր էջերում կգտնենք` պարգեվ, անձրն, յետեվ, օթեվան (66), երնաց, պարգնատրել, յեվ (77):

Այս ժամանակաընթացում լույս տեսած միակ ուղղագրական բառարանի հեղինակը` Նշան Ալլահվերդյանը, միանգամայն ստույգ է կռահել եվ հնչյունակապակցության գրության ապագան` գրանցելով հետնյալ ձները. արնելք, ալնոր, կարեվեր... Մեզ հետաքրքրող բառերից կա միայն մեկը` գիննետ (էջ 87) գրությամբ: Սա նշանակում է, որ բառարանագիրը հստակորեն գիտակցել է ավետի` ածանց լինելու իրողությունը, ուստի ն գրության միակ ճիշտ ձնը օրինաչափորեն համարել է կցագիր ն-ը (գինի+ավետ > գինե + վետ > գիննետ): Թվում էր, թե միանգամայն օրինական այդ գրելաձնը հիմք էր դառնալու հետագա բառարանների համար, որոնք արդեն լույս էին տեսնելու 1940 թ.-ի մասնակի բարեփոխումից հետո: Բայց ո՛չ: Ուղղագրական առաջին խախտումը, թերնս, սկսվում է 1944-ին լույս տեսած Ա.Ղարիբյանի «Հայերենի ուղղագրական նոր բառարանից», ուր տեղ է գտել գինեվետ-ը19: Այս, ըստ էության, սխալագրությունը այնուհետն տեղ է գտնում հետագայում լույս տեսած բոլո՛ր բառարաններում, դասագրքերում ն, ընդհանրապես, լեզվաբանական բնույթի գրքերում20: Հասկանալի է, որ գինեվետ-ի գրության օրինակով պիտի գրանցվեին նան այգեվետ, ալեվետ, բարեվետ բառերը21: Գրության ընդգծված ձները միայն վկայում են այն մասին, որ վետ-ը այլնս ամրագրվել է իբրն բառարմատ: Դրա պարզ հավաստումը գտնում ենք այսօրինակ ձնակերպման մեջ. «եվ կամ յեվ հնչյունակապակցությունները գրվում են եվ տառակապակցությամբ..., եթե բառաբաղադրության մեջ տարբեր արմատաբաղա-

Նույն հեղինակի նախորդ` 1940-ին լույս տեսած «Ուղղագրական համառոտ բառարանում» այն առհասարակ գրանցված չէ: Տե՛ս, օրինակ, Ա.Ղարիբյան, Ե.Տեր-Մինասյան, Մ.Գնորգյան, Հայ – ռուսերեն բառարան, Երնան, 1947 թ., Ա.Մուրվալյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, Երնան, 1955 թ., Գ.Սնակ, Ժամանակակից հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1955 թ., Ա.Ղարիբյան, Գ.Շեկյան, Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երնան, 1965 թ., Ա.Սուքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Երնան, 1967 թ., Հ.Բարսեղյան, Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական, տերմինաբանական բառարան, Երնան, 1976 թ. ն այլն: Թերնս մի «բացառություն» հիշատակենք. Հ. Բարսեղյանի հիշյալ բառարանում (էջ 175) «բարնել» բառի հարնանությամբ զետեղված «բարնետ»-ը, քանի որ չունի անհրաժեշտ` «բարիքներով լի, առատ» բացատրություննշումը, անշուշտ թյուրիմացորեն կապվում է «բարնի» բառիմաստին:

դրիչների (բառաբաղադրիչների) են վերաբերում. օրինակ` տարեվերջ, հոգեվարք, այգեվետ»22: Կնշանակի` մի քանի տասնամյակ շարունակ իշխում է վետի` իբրն առանձին արմատաբառի պատկերացումը: Եվ միայն վերջերս այդ թյուրըմբռնման դեմ (թեն անճիշտ հասցեագրումով) վրդովված հանդես եկավ Պ.Բեդիրյանը` արդարացիորեն մատնանշելով, թե «այս -ավետ (գրբ. -աւէտ) ածանցը ոչ մի կապ չունի վետ (գրբ. վէտ) արմատի հետ, որ «ալիք» է նշանակում (այստեղից` վետվետուÝ «ալիքաձն, ալիքավոր)»23: Միանգամայն ստույգ դիտողություն է սա, բայց ինչպես ասում են` սխալն արդեն կատարված է. ամենուրեք, իբրն ճիշտ գրելաձներ, ամրագրված են` գինեվետ, այգեվետ, նան ալեվետ ու բարեվետ: Ինչ խոսք, կարելի է համակերպվել տասնամյակների ավանդույթի ուժով օրինականացված սխալագրություններին: Բայց ն, ցանկության դեպքում էլ, կարելի է վերականգնել այդ բառերի` ստուգաբանորեն հիմնավորված ճիշտ գրելաձները` գիննետ, այգնետ...24

Հ.Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան (խմբագիրներ` Աթայան է., Աղայան է., Գալստյան Ս., Գարեգինյան Գ., Իշխանյան Ռ., Պողոսյան Պ., Սուքիասյան Ա.) Երնան, 1987 թ., էջ 623: «Կրթություն» (շաբաթաթերթ), նշված համարը: Բնական է, որ ինքը` Պ.Բեդիրյանը, այդ գրությամբ էլ դրանք զետեղել է վերը նշած (տե՛ս ծնթգր. 12-ը) գրքույկում:

Ան.Հակոբջանյան

ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆԸ ՈՐՈՇԻՉ ՀՈԴԻ ԵՎ

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՀՈԳՆԱԿԵՐՏ ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Լեզվի մշակման կարնորությանն ու լեզվական որոշ խնդիրների է անդրադարձել Ղազարոս Աղայանն իր «Ն տառի մի քանի հատկությունքը մեր աշխարհաբարի մեջ», «Մի թեթն հրահանգ մեր լեզվի ուղղագրության մասին», «Ուղղագրական», «Հայոց լեզու» («Ուսումնասիրություն») ն այլ հոդվածներում: «Ն տառի մի քանի հատկությունքը մեր աշխարհաբարի մեջ» հոդվածը տպագրվել է 1878 թ. «Մեղու Հայաստանի» թերթում: Այն հասցեագրված է արնելահայ (ռուսահայ-Աղ.) հատվածին, իսկ ավելի ստույգ՝ «Հայկական աշխարհ» պարբերականի խմբագրին, որը շփոթում էր գոյականի անորոշ ն որոշյալ առումները: Ղ.Աղայանը ցավով նկատում է, որ իր ժամանակի արնելահայ գրական աշխարհաբարը բավական անմշակ է ն հարուստ անկանոն ձներով, դարձվածքներով: Բազմաթիվ պատճառներից մեկը նա համարում է արնելահայ գրական աշխարհաբարի քերականության դասընթացի բացակայությունը: Կարնորելով այդպիսի դասընթացի գոյությունը ն արնելահայ իրականության մեջ չտեսնելով նման բան ստեղծելու կարողություն ունեցող որնէ մեկին՝ Ղ.Աղայանը, այնուամենայնիվ, ամեն ինչ «կորած» չի համարում: Ավելին, ըստ նրա՝ անհրաժեշտ է ն պետք է սովորել ժողովրդից՝ փոխանակ բաբելոնյան խառնակություն ստեղծելու. այս էլ որերորդ անգամ պատգամում է նա: Ղ.Աղայանը նկատում է մի այլ ծայրահեղություն նս ն «տգետ, խաբեբա ու սաստիկ շահասեր» համարում այն մարդկանց, ովքեր զանազան բարբառներից փորձում են խոսք ստեղծել, «լեզուն շինել ռուսի սալյանկա ասած կերակուրը, որի մեջ բացի ուտողիցը ամենայն բան լինում է»1, ն այդպիսով աղճատում մեր լեզուն: «Եթե մենք մի բան ենք գրում ոչ մեզ համար, այլ մեր ժո-

ղովրդի, աշխատենք ուրեմն նախ սովորել այդ ժողովրդից ն դորանից ապա սովորեցնել նորան»2,- պահանջում է Աղայանը: Ղազարոս Աղայանին չեն գոհացնում նան տեղական բարբառներով գրողները. բարբառով գրելն այնքան էլ հեշտ չէ: Բացի այդ, «ժողովրդի միակ բառերը բավական չեն, որ նոքա համարվեին ժողովրդական կենդանի բարբառ»: Մ.Նալբանդյանի նման,

Ղ.Աղայան, Երկերի ժողովածու (այնուհետն` ԵԺ), հ. 3, Երնան, 1963 թ., էջ 282: Նույն տեղում, էջ 283, ծանոթագրություններ:

սակայն Նալբանդյանի «Կրիտիկայից» անկախ3 Ղ.Աղայանը նս նշում է, որ մեր լեզուն երկար դարեր ենթարկվել է զանազան փոփոխությունների. «Մեր ճաշակը ն լսողությունը ընտելանում է

օտար ոճերի ն դարձվածքների հետ, իսկ սորա հակառակ, մեր սեփականը, ազգայինը, խորթանում է մեզ համար, այնուհետն ուղիղը մեզ սխալ է թվում, իսկ սխալը՝ ուղիղ: ... Մենք մտածում ենք օտար լեզվով ն նույնը արտաբերում հայերեն բառերով: Լավ կլիներ, գոնյա բառերը ուղիղ հայերեն լինեին, տարաբախտաբար շատ անգամ դրանց հոլովելն էլ մոռանալով՝ սկսում ենք ըստ մեր քմաց նոր-նոր հոլովներ շինել»4: Եվ իբրն խոսուն օրինակ՝ նա հիշում է «Ռուսահայաստանի» նոր հայերեն սովորող այն երիտասարդներին, ուսումնականներին, որոնց կարծիքով աշխարհաբարն ունի միայն Ի հոլովում ն ՆԵՐ հոգնակերտ մասնիկ: «Ասում են՝ մարի, հարի, ջուրի, տուններ, ձի-

ներ, լուներ ն այլն: Նրանք այնպես են կարծում, թե մոր, հոր, ձկան, մկան, տան ն այլն գրաբար են, բայց չգիտեն, որ մեր ռուսաբաժնի Հայաստանի ժողովրդի համար ոչ թե գրաբար են, այլ կենդանի բարբառ»5:

Կրկին կարնորելով արնելահայ գրական աշխարհաբարի քերականություն ստեղծելու անհրաժեշտությունն ու այդ գործը վերապահելով մասնագետ-լեզվաբաններին՝ Ղ.Աղայանը հայ երիտասարդ թարգմանիչների համար քննում է Ն հոդի մի քանի դրսնորումներ, որոնք այնքան պարզ են այսօր յուրաքանչյուր միջին տարիքի դպրոցականի համար: «Մեր լեզվի մեջ երեք տառ6 կան (որք են՝ ս, դ, ն), որ համ ի-

րանց տառական պաշտոնն են կատարում, համ երբեմն ավելանալով բառերի վերա (կամ ասել՝ կպչելով բառերի վերջից), որոշում են նույն բառերի դեմքը կամ ամբողջ նախադասության միտքը: Այս վերջին դիպվածում նոքա անվանվում են դիմորոշական, այսինքն՝ դեմք որոշող: Թողնենք Ս ն Դ, որոնք թե՛ գրաբարի, թե՛ աշխարհա3 Մ.Նալբանդյանը «Սոս ն Վարդիթերի» «Կրիտիկան» գրել է բանտում, 1864 թ.: Ժամանակակիցները, թեն տեղյակ էին նրա գոյությանը, սակայն, անտեղյակ էին նրա բովանդակությանը: Գրական հասարակայնությունը «Կրիտիկային» ծանոթացել է միայն 20-րդ դարի 30-ական թվականներին. ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանը այն գտել է ցարական արխիվներում (տե՛ս Մ. Նալբանդյան, ԵԼԺ, հ. 4, Երնան, 1983 թ., ծանոթագրություններ, էջ 473-474): Ղ.Աղայան, Եժ, հ. 3, էջ 283-284: Նույն տեղում, էջ 284, ծանոթագրություններ: Խոսքը, անշուշտ, ոչ թե տառերի, այլ դրանցով արտահայտվող հոդերի մասին է:

բարի մեջ մնում են անփոփոխ, մենք խոսենք Ն տառի վերա, որ աշխարհաբարի մեջ երբեմն փոխվում է Ը ն երբեմն մնում է Ն»7: Ապա Աղայանը մեկ առ մեկ նշում է, թե երբ է Ն հոդը գրվում, ն երբ է այն դառնում Ը, բերում համապատասխան օրինակներ: 1. Ն-ն Ը է դառնում, երբ նրան հաջորդում է բաղաձայնով սկսվող բառ կամ որնէ կետադրական նշան, ն մնում է Ն, երբ նրան հաջորդող բառն սկսվում է ձայնավորով: Օր.՝ Արյունն արյունով չեն լվանալ, արյունը ջրով կլվանան: Այստեղ Աղայանը հիշեցնում է նան, որ որոշ բաղաձայններից առաջ (խոսքը սպ, սկ, ստ, զբ, զգ ն նման հնչյունակապակցությունների մասին է) Ն-ն մնում է Ն, որովհետն դրանցից առաջ ը է հնչվում, բայց չի գրվում, ինչպես՝ «Այդ գիրքն Ստեփանինն է»: 2. Երբ հոդ ստացող բառն ավարտվում է ձայնավորով, այդ Ն-ն պահպանվում է: Ա կամ այ. (ա-ն կամ այ-ը աշխարհաբարում դարձել են է).

էրեխի փորի ցավն էրեխեն կիմանա: Կնկա մոդեն իրա մարդի տունը կքանդի: Ի. Գինին գլուխն ա ընկել: Ու. Կատուն կեղծավոր կլի:

Ապա բացատրում է, թե ինչ են նշանակում անորոշ ն որոշյալ հասկացությունները: «Որոշ ն անորոշ հայտնի ն անհայտ ասել է:

Ռսերեն գիտեցողն ավելի շուտ կհասկանա, թե ասեմ îïðճäճëճոոթé è ոճîïðճäճëճոոթé, բայց ես կաշխատեմ օրինակներով պարզել իմ միտքը: Օր.՝ էլել ա, չէ ելել մի թագավոր, էդ թագավորը երեք որդի է ունեցել: Առաջին դիպվածում քանի որ նա անհայտ ոմն է, անորոշ է, Ը չունի, բայց 2-րդ դիպվածում, երբ այդ անհայտն ընդունում ենք իբրն հայտնի, որոշում ենք նրան Ը տառով»8: Որոշյալ ն անորոշ առմանն է անդրադառնում նան «Մի թեթն հրահանգ մեր լեզվի ուղղագրության մասին» հոդվածում: Նախորդ հոդվածում ողջ ասվածը հարկ չհամարելով կրկնել՝ նա շեշտը դնում է միայն սպ, սկ, ստ, զբ, զգ հնչյունակապակցություններով սկսվող բառերից առաջ Ն գրելու վրա՝ կրկին պնդելով, որ դրանցից առաջ լսվում է ը: «Ուրեմն պետք է գրել՝ նամակն ստացավ, գործն սկսվեց»9: Իսկ քանի որ ո-ն հնչվում է վօ, ապա նրանից առաջ պետք է Ը գրել. «Հայրը որդուն ասաց, գտածը ոսկի էր ն այլն»:

Ղ.Աղայան, ԵԺ, հ. 3, էջ 284:

Նույն տեղում, էջ 286: Նույն տեղում, էջ 315:

«Ն տառի մի քանի հատկությունքը մեր աշխարհաբարի մեջ» հոդվածում Ղ. Աղայանն անդրադառնում է նան նախադասվող մի բառով անորոշ առման գործածության դեպքերին՝ «Մի գյուղացին գնում էր անտառ: Մոտ օրերս մի գիրքը դուրս եկավ», հիշեցնում, որ այդ մի-ն թվական չէ, այլ համապատասխանում է գրաբարի իմն կամ ոք, իմն կամ ինչ բառերին կամ «տաճկաստանցոց» անորոշ առմանը հետադասվող մը մասնիկին: «Տաճկաստանցիք երբեք չեն

ասում մարդն մը. կինն մը, գյուղացին մը... բայց մենք կենդանի հայերի մեջ մեռյալներս ն հայերենագետ անգրագետներս գործ ենք դնում մի գյուղացին, մի գիրքը, մի մարդը ն այլն, որ ոչ գրաբարի մեջ կա ն ոչ աշխարհաբարի, ն այսպես աղճատելով մեր լեզվի սրբազան կանոնը, ասում ենք կանոն չկա»10: Այնուհետն Աղայանն անդրադառնում է Ն-ի գոյությանն աշխարհաբար հոգնակի ուղղականում: «Որոշ բառեր եր են ստանում,

որոշ բառեր՝ ներ: Ընդ որում կանոնավոր կերպով: Եվ այդ կանոնն էլ հեշտ է: Աշխարհաբարում բառերն ավարտվում են 4 կերպ. ա)

բաղաձայնով, բ) այբով կամ այբ ու հիով, գ) ինիով ն դ) ու մասնիկով: 1. Բաղաձայնով վերջացող բոլոր միավանկ բառերը եր են ստանում: Օր.՝ սարեր, տներ, մայրեր, սաներ: Այս բառերը եր են ստանում նան բարդության վերջում: Օր.՝ գեղատե-

ղեր, սանահայրեր, գրքատներ, գրատներ տպարանատերեր ն այլն:

2. Բաղաձայնով ավարտվող բոլոր բազմավանկ բառերը ստանում են ներ: Օր.՝ քաղաքներ, մշակներ, աթոռներ, սեղաններ: 3. Աշխարհաբարում ժողովուրդը այբ-ով կամ այբ-ով ու հի-ով վերջացող բառերի հոգնակին շինում է էք, ինչպես՝ բոշէք, փաշէք, ուստէք ն այլն: 4. Ի-ով վերջացող բառերի հոգնակին մնում է գրաբարին հավատարիմ, ինչպես՝ գինի-ք, վրացի-ք, երնանցի-ք: Բացառություն են կազմում երկու միավանկ բառեր՝ ձի ն թի, որոնց հոգնակի ուղղակը լինում է ձիանք կամ ձիաներ, թիանք կամ թիաներ: 5. Ու-ով վերջացող բառերի հոգնակին դառնում է ուեք, եթե բառը բազմավանկ է, ինչպես՝ կատուեք, տիրացուեք, իսկ եթե միավանկ է՝ անք կամ աներ, ինչպես՝ ձուանք կամ ձուաներ, լուանք կամ լուաներ»11:

Ղ.Աղայան, ԵԺ, հ. 3, էջ 286: Նույն տեղում:

Սակայն Աղայանը դեմ է իներ, աներ, ուներ հոգնակերտ մասնիկների գործածությանը՝ գտնելով, որ այդպիսի մասնիկներ գոյություն չունեին ո՛չ գրաբարում, ո՛չ էլ աշխարհաբարում: Այդպիսի ձների շարքում նա դասում է ոչ միայն ձիներ, լուներ, տուններ հոգնակիի ձները, այլն զարմանալիորեն նման հոգնակիներ է համարում սիրելիներ, եկեղեցիներ, վրացիներ ձները ն առաջարկում, որքան էլ դժվար լինի, անհապաղ հրաժարվել այդ ձներից: «Հայոց լեզու» հոդվածում Ղ.Աղայանն առանձին գլուխ է տրամադրում գոյականների հոգնակիի կազմությանը՝ «Անունների թիվը - եր, ներ» խորագրով: Ղ.Աղայանի արտահայտած մտքերը հոգնակիի կազմության վերաբերյալ համահունչ են այսօր գործող կանոններին12: Այսպես, օրինակ, նա միավանկ է համարում նան ը կամ ըն, ըր, ըղ հնչյունակապակցություններով վերջացող այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են՝ ձուկն, մուկն, ակն, սանր, ուստր, նոսր, ոսկր, կարծր, աստղ, անգղ, կոճղ ն նման կարգի այլ բառեր: Աղայանը ճիշտ է նկատում նան միավանկ վերջնաբաղադրիչով գոյականների հոգնակիի առանձնահատկությունները: «Եթե դրանք բառերի վերջումն ավելանալով

իրանց նշանակությունը փոխած չլինեն, եր կընդունեն, ինչպես՝ երկաթագրեր, արձանագրեր, նոտագրեր, բայց կարող է պատահել, որ բառի վերջումն եղած գիր բառը չնշանակե գիր, այլ գրող, ինչպես՝ հոդվածագիրներ, մատենագիրներ, գրագիրներ: Կարող ենք ասել ն մատենագրեր, բայց դա կնշանակե մատենագրքեր ն ոչ մատենագրողներ»13:

Ըստ Աղայանի՝ - ներ են ստանում նան գործ, սեր վերջնաբաղադրիչ ունեցող բառերը, որոնցում վերջիններս բայական իմաստ ունեն: Պետք է ասել երկաթագործներ, հողագործներ, բարեգործներ, արծաթագործներ, հայրենասերներ, ազգասերներ, ծնողասերներ: «Այս տեսակ բառերն նույն միտքն ունին, ինչպես այն

բառերը, որոնց վերջումն ավելանում են պետ, վար, պան, սպան, վան կամ ւան, կերտ, շեն ն ուրիշ այս տեսակ բառեր ն մասնիկներ: Սրանք չեն ընդունում իրանց վերջում եր, այլ ներ, ինչպես՝

Տե՛ս Հ.Պետրոսյան, Գոյականի թվի կարգը հայերենում, Երնան, 1972 թ., Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 2002 թ., էջ 53, Ֆ.Խլղաթյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, պր. Գ, Երնան, 2007թ., էջ 20,Դ.Գյուրջինյան, Անուն խոսքի մասերի թվի կարգը արդի հայերենում

(քերականական բառարան-տեղեկատու), Երնան, 2005 թ., էջ 5-20: Ղ.Աղայան, ԵԺ, հ. 3, էջ 393:

զորապետներ, զորավարներ, ուղտապաններ, դռնապաններ, գյուղապետներ, մարդասպաններ...» 14: Ապա մանկավարժին հատուկ պարզությամբ նա մեկնաբանում է եզակի ն հոգնակի հասկացությունները: «Գյուղ ասելով մեկ

հատ գյուղ ենք հասկանում, իսկ գյուղեր ասելով՝ շատ գյուղ: Ուրեմն բառերի վրա ավելացնելով եր կամ ներ, շատացնում ենք նրանց թիվը անորոշ կերպով…Եթե բառի վերջումն է ավելացրած եր կամ ներ ն շատացրած նրա թիվը, նույն բառի այդ ձնը ասվում է հոգնակի, իսկ եթե ոչ՝ եզակի»15: Բացի եր, ներ հոգնակերտներից, Ղազարոս Աղայանը աշխարհաբարում դիտարկում է նան այլ մասնիկներ, որոնց մեջ գլխավորը ք-ն է համարում: Օրինակ՝ ձվան, լվան, ձիան կամ ձիանք, եղբարտինք, ուստէք, բոշէք, կնանիք, մարդիկ, մենք, դուք, նրանք, մեզ, ձեզ, նրանց, ամենքը, մերոնք, ձերոնք, խնամիք, աներանք, Վարդանանք, ղարաբաղցիք, շուշեցոց ն այլն: Ղ.Աղայանը հիշեցնում է նան, որ գրաբարյան անեզակի գոյականները, ինչպես՝ պահք, աչք, կառք, թամք, գիրք, ձեռք ն այլն, աշխարհաբարում դարձել են եզակի: Սրանց թվում, սակայն, որոշ բառեր աշխարհաբարում դեռ պահպանել են անեզական հատկանիշները, ինչպես՝ Սյունիք, Տայք, Գուգարք, Ռշտունիք, Աղվանք, ալանք ն այլն: Ինչպես տեսնում ենք, այս վերջին դեպքում Աղայանը ելնում է իր ժամանակի խոսակցական լեզվում առկա իրողություններից, որոնք հետագայում գրական լեզվում չնորմավորվեցին, ն դրանցից մնաց միայն մի ք հոգնակերտ՝ սահմանափակ թվով բառերի համար, ինչպես՝ երնանցիք, քանաքեռցիք, գյուղացիք, շուշեցիք ն այլն, որոնք այժմ էլ ժողովրդախոսակցական բնույթ ունեն: Մի վերջին անգամ «Ուղղագրական. լրագրեր, լրագիրներ, լրագրներ» հոդվածում Աղայանը քննում է գրավոր խոսքում հանդիպող լրագիր բառի հոգնակիի ձները՝ նշելով. «Այս երեք ձնե-

րից միայն մեկը կարող է ուղիղ լինել, բայց թե որը, այդ պետք է ապացուցանել»16:Նա կրկին հիշեցնում է, որ միավանկ բառերը, ինչպես նան վերջնաբաղադրիչ միավանկ գոյականները հոգնակին կազմում են եր-ով, իսկ բազմավանկ բառերն ու վերջնաբաղադրիչ միավանկ բայանունները՝ ներ-ով: «Այս կանոնը բացառություն չի

կազմում: Ուրեմն ն՝ լրագրեր, օրագրեր, ամսագրեր, նշանագրեր, բնեռագրեր, պայմանագրեր... Գիրքն ու գրողը չպետք է շփոթենք

Ղ.Աղայան, ԵԺ, հ. 3, էջ 394: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 480:

իրար հետ. երբ ասում ենք մատենագրեր, դրանով գրվածքի մասին է խոսքը, իսկ երբ ասում ենք մատենագիրներ, խոսքը լինում է գրողների մասին»17: Իսկ ինչ վերաբերում է գրներ ձնին, ապա Աղայանն այդ առնչությամբ կատարում է մի ուշագրավ դիտարկում: Նա մատնանշում է, որ բառին ներ է ավելանում նրա ուղղականի անհնչյունափոխած ձնին, «ինչպես՝ կացիններ, դարբիններ,

խնդիրներ ն ոչ խնդրներ: Ուրեմն գրներ ձնն իսպառ խոտելի ն մերժելի է»18:

Վերոնշյալ դիտարկումներն աշխարհաբար գրական լեզվի մեջ ցույց են տալիս, որ ժամանակակից գրական հայերենի ուղղագրությունը մշակվել ու բյուրեղացել է լեզվագետների՝ տասնամյակների համառ աշխատանքի շնորհիվ, ն այդ գործընթացում իր վճռական խոսքն է ասել նան Ղազարոս Աղայանը: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ղ.Աղայան, Երկերի ժողովածու, հ. 3, Երնան, 1963 թ.: Մ. Նալբանդյան, ԵԼԺ, հ. 4, Երնան, 1983 թ.: Հ.Պետրոսյան, Գոյականի թվի կարգը հայերենում, Երնան, 1972 թ.: Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 2002 թ.: Ֆ.Խլղաթյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 2007թ.: Դ.Գյուրջինյան, Անուն խոսքի մասերի թվի կարգը արդի հայերենում (քերականական բառարան-տեղեկատու), Երնան, 2005 թ.:

Ղ.Աղայան, ԵԺ, հ. 3, էջ 481: Նույն տեղում, էջ 482:

Հ.Մեսրոպյան

ԱՍՏՎԱԾՊԱՇՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՅՐԻ ԲԱՌԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐՈՒՄ

Աստվածպաշտության՝ մարդու կողմից Աստծուն մատուցված ծառայության վայրը տաճարն է կամ եկեղեցին: Ինչպես հայտնի է, այն սրբատեղի, աղոթատեղի է դառնում, երբ, ըստ եկեղեցական կանոնի, շինության սուրբ սեղանը, մկրտության ավազանը, սյուները ն այլն ջրով, ապա անխառն գինով լվացվում են, օրհնվում ն սուրբ մյուռոնով օծվում են եպիսկոպոսի ձեռամբ: Միայն այդ կերպ սրբագործված վայրում են կատարվում եկեղեցական ծեսերը, սուրբ խորհուրդներն ու արարողությունները: Երբեմն աստվածպաշտության որոշ մասեր կարող են կատարվել եկեղեցուց դուրս: Հայերենում աստվածպաշտության գլխավոր վայրը կոչվում է եկեղեցի (Հէկլեսիա), որը, ինչպես հայտնի է, հունական փոխառություն է, ն նշանակում է «ժողով»: «Առաջին անգամ Աստվածաշնչում են գրական քաղաքացիություն ստացել. աբբայ, գայիսոն, ... եկեղեցի, ... եպիսկոպոս, ... հեթանոս, սաղմոս, փիլոն, քրիստոնեայ... բառերը»,- գրում է Վ.Առաքելյանը (տե՛ս Վարագ Առաքելյան, Հինգերորդ դարի հայ թարգմանական գրականության լեզուն ն ոճը, էջ 214): Եկեղեցի բառը, որպես գրական փոխառություն, բազմաթիվ հնչյունական տարբերակներով գործածելի է նան հայերենի բարբառներում: Այսպես, հայերենի բարբառներին ն խոսվածքներին բնորոշ են հետնյալ հնչյունական զուգաբանությունները՝ յէկէղէցի (Սալմաստ, Ուշի, Ողջաբերդ, Տանակերտ), յէկէղէցը (Բուրդուր), յեգեղեցի (Օշական, Խոտրջուր), յէգէղէցի (Արարատյան, Ախալցխա, Սուչավա, Օհանավան, Խասկալ, ճամբարակ, Վաղատուր), յէ(ը)գէղէցի, յէղէ՛ցի, յէ՛խծի (Գորիս), յէգէղէծի (Կոգովիտ), յէգէղէծ՛ի (Ապարան, Արագած, Ատմա), էգէղէծի (Մկրագոմ, Քասաղ), էգէղէցը, էղէգէծի (Գելիեգուզան), էգէղէցի (Երզնկա, Խարբերդ, Պոլիս, Ռոդոսթո, Թիֆլիս), եղեգեցի (Բուլանուխ), եղեգեծի (Համշեն), էղէգէցի (Մուշ), էկէղէցը՛ (Մոկս), յըղէցի (Վաղուհաս, Մադաղիս, Հաթերք), յէղէցի (Գորիս, Շամախի, Զագլիկ, Մարդակերտ, Խանլար), յէղէց (Խոտ), յեղէցին (Հավարիկ), յէխցի (Կռզեն), յէղծէ (Քարագլուխ), յէղծի (Շարուկ - քար), յըէխծէ (Հադրութ), յէ՛խծէ (Ղարաբաղ), յըղէցէ (Առաջաձոր, Ջանյաթաղ, Ղազանչի), ագէղէցի (Լոռի), ՛ա՛՛կա՛՛ցէի (Մամռտանց), գիղէ՛ցի (Կուրիս, Կարճնան), գիղէ՛ցա (Վարհավար, Գուդեմնիս, Ագուլիս), էղգէծ՛ի (Գոմք),

էղգա՛՛ցի (Իշխանձոր), ըաղգէցի (Հոսներ), ըղձէծ՛ի (Ընգուզնակ), գ՛էղիցէ (Զեյթուն), յէրգէղէցի (Քարահունջ, Վերինշեն, Բռուն, Շինուհայր, Խոտ), գէղէցի (Վաղատուր, Շինուհայր), գիղէցէ (Ղափան), կղէ՛ցի (Ագուլիս), գյըղէց (Ուրգութուն |հոգն.՝ գյըղըցօտէնքյ|, Ներքին ն Վերին Խոտանան), գըղէ՛ցէ (Ղարադաղ, Մեղրի), գէխցի (Մուժումբար), գերգեց (Ուտիք), էղգէսգագ (Ակն) ն այլն: Ակնում կար էղգէսգագ անունով մի սրբավայր, այսինքն՝ եկեղեցեակ՝ փոքրիկ եկեղեցի: Հաճնի բարբառում կա էղէցի կէնալ հարադրությունը, որ նշանակում է «երկրպագել» (տե՛ս Թերզեան, Ամենուն տարեցոյց, 1924, էջ 197): Մի շարք բարբառներում, ինչպես նան գրական արնելահայերենում ն արնմտահայերենում, աստվածպաշտության վայրը կոչվում է «ժամ»: Բազմաթիվ տարածքներում, ինչպես, օրինակ, Գորիսում, Նոր Շենում (Ղարաբաղ), Հաղպատում, Խոժոռնիում (Մառնեուլ), Շուլավերում, Հարպերտում (Գավաշ), Կոճերերում (Արծկե), Շատախում ն այլուր, միաժամանակ առկա են ն՛ «եկեղեցի», ն՛ «ժամ» բառանվանումների հնչյունական տարբերակները: «Ժամ» բառի մասին Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանն իր «Ծիսական բառարանում» (Անթիլիաս, 1957, էջ 125) գրում է. «Ժամ- ժամանակի չափ մը, այսինքն՝ օրուան 24 ժամերէն մէկը: Եկեղեցական աղօթքներն ալ այդ ժամերու վրայ կարգաւորուած ըլլալով, կոչուեցան ժամերգութիւն, ն գործադրութիւնն ալ աւելի համառօտ կերպով ըսուեցաւ ժամ երգել կամ ժամ ընել: Այս բացատրութիւններէն ժամ ընելու երթալ բացատրութեան անցը դիւրին էր, որ կրճատելով եղաւ ժամ երթալ կամ ժամ կոչուեցաւ տեղը, ուր ժամերգութիւնը կը կատարուէր, ն վերջապէս ժամ բառը սկսաւ պարզապէս եկեղեցի ալ նշանակել»: Այս մասին Առէն աբեղա Շահենյանը իր վարդապետական թեզի «Ժամ ն ժամերգութիւն բառերուն ըմբռնումը» բաժնում, հենվելով Օրմանյան պատրիարքի բացատրության վրա, առավել մանրամասն գրում է. «Հասարակաց աղօթքները որոշակի ժամերուն կը կատարուէին, ուստի իւրաքանչիւր ժամերգութեան պաշտօնի համար կը մատնանշուէր որոշակի ժամ, այսինքն՝ այսինչ ժամու արարողութիւնը, ն կամ ալ՝ այս կամ այն ժամու համար եկեղեցի երթալ, այս պաշտօնը այս ժամուն ըսել, այսինքն՝ ժամ ընել, որտեղէն ալ դարերու ընթացքին եկեղեցիի համար կ՛ընդհանրանայ նան ժամ, իսկ տարբեր ժամերու պաշտօններու համար ժամերգութիւն անուանումները» (տե՛ս Առէն աբեղայ Շահէնեան, Պատմական ակնարկ արնագալի ժամերգութեան

ծագման ն զարգացման առ այսօր եղած հետազօտութիւններու մասին, վարդապետական թեզ, Միլան, 2006, էջ 6-8): Ինչպես տեսնում ենք, ժամերգություն բառի կրճատումից առաջացած «ժամ» ձնաիմաստային միավորին նոր իմաստ է վերագրվել: Տվյալ պարագայում առկա է իմաստափոխություն գործառական հիմունքով: Ծիսավայրը կոչում են «ժամ», որովհետն այնտեղ ժամ, այսինքն՝ ժամերգություն է կատարվում: Հայերենի բարբառներին ն բազմաթիվ խոսվածքների առավելապես բնորոշ է «ժամ» բառը: Օրինակ՝ ժամ (Այնթափ, Արաբկիր, Երնան, Ղարաբաղ, Նոր Նախիջնան, Պոլիս, Սասուն, Ալաշկերտ, Ախալցխա, Ասլանբեգ, Խարբերդ, Կարին, Մուշ, Մարաղա, Շամախի, Ջուղա, Ռոդոսթո, Սեբաստիա, Սալմաստ, Սուչավա, Թիֆլիս, Փալդրվան, Ծղալթբիլա, Չմշկածագ, Վարդենիս, Հախվերիս, Շեն, Թաղավանք, էգնախոջա, Բյուրական, Անտառուտ, Բադնոս, Ղաբուռ, Աչաջուր, Մամզարա, Գարմունջ, Գանձա, Շամիրամ, Ծաղկավան, Բերկրի, Ուլյա, Շուրիշկան, Առինջ, Մրգաշատ, Լիզ, Նիկոմեդիա), ժէմ (Կարճնան), ժա’’մ (Տիգրանակերտ, Վան, Մոկս, Ոզիմ, Ուշի, Մանդան, Կոճերեր), ժօմ (Համշեն, Բալլուղ), ժօ՛՛մ, ժէօմ (Ցղնա), ժում (Ագուլիս, Տանակերտ), իժամ, իժօմ (Հաջն, Զեյթուն, Մարաշ) ն այլն: Հաճնի ն Զեյթունի բարբառներում իժամ, իժօմ հնչյունական զուգաբանությունները «եկեղեցի, սրբավայր» իմաստից բացի ունեն ուղղության ուղնորման իմաստ ն նշանակում են նան «դեպի եկեղեցի»: Մի քանի խոսվածքներում գործածվում են «ժամ» բառով կազմված ժամտուն (Արտաշատ, Մասիս, Դերըկ, Մարաղա, ԻքիԱղաջ, Կա’’րա’’կըզի, Բա’’դիլբօ’’յ), ժամըտուն, ժամտօուն (Մոկսի Խալենց), ժա՛՛մտուն (Վան, Շատախ, Տղացպար, Հարպերտ, Սիփան, Կոճերեր, Բիթլիսի Պռոշնենց, Արծկե), ժամդուն (Գելիեգուզան, Սասուն) բարդությունները, որոնք նս ունեն «եկեղեցի, աղոթավայր» իմաստը: Օրդուբադի Մեսրոպավան բնակավայրում «ժամ» նշանակում է «պատարագ»: Այս դեպքում ունենք իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հետնանքով: Ժամերգություն հասկացությունը նշվել է պատարագ բառով: Սուրբ պատարագը խորհրդով ն բովանդակությամբ լիովին տարբերվում է ամենօրյա ժամերգություններից: «Ժամ» բառը մի շարք բնակավայրերում՝ Արաբկիրում, Պոլսում, Մակուում, Գորիսում, էլարում, Կուրթանում, Ադաբազարում, Դռնաշենում, Գետազատում, Շուշիում ն այլուր, պահպանել է իր

հիմնական իմաստը ն սրբատեղի նշանակելուց բացի, կիրառվում է նան «ժամերգություն, ժամասացություն» իմաստով: Խոտրջուրում, Համշենում, Ղարաբաղում, Նախիջնանի Մեծոփ բնակավայրում «ժամ» բառը ունի նան «հոգեհաց», «ննջեցյալների հոգու համար տրված հացկերույթ» նշանակությունը: Կարծում ենք, իմաստային առնչությունը պայմանավորված է նախկինում հանգուցյալի մարմինը եկեղեցում դնելով ն հուղարկավորությունից հետո հավաքվածներին հոգեհաց-մատաղ տալով: Աշտարակի շրջանի Փարպիի խոսվածքում եկեղեցի ն ժամ բառերը իմաստաբանորեն տարբերակված են հետնյալ կերպ. յէգէղէ՛ցի, որտեղ կատարվում է ամենօրյա ժամերգություն, ն ժամ՝ «սրբատեղի, ժամատուն, որտեղ ամենօրյա ժամասացություն տեղի չի ունենում»: «Յէգէղէ՛ցու զանգակատունը, կըտուրը քարօվ են շինըմ, ժա՛մինը հասարագ ա, փէդից ա»,- պարզաբանում են փարպեցիները: Կարելի է ենթադրել, որ ժամ բառը մատուռի իմաստ ունի, ն տեղի է ունեցել իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հետնանքով: Մատուռը սրբերի մասունքների կամ եկեղեցական սրբազան իրերի գտնվելու վայրում կառուցված սրբատեղի է, որտեղ ժամերգություն չի կատարվում, ն պարտադիր չէ դրա՝ սուրբ մյուռոնով օծված լինելը: Հայերենի բարբառներում աստվածպաշտության վայրը կոչում են նան խաչ: Ինչպես հայտնի է, քրիստոնեական կառույցի անհրաժեշտ մասն է գմբեթին կամ վեղարաձն կաթողիկեին ամրացվող փայտե, մետաղյա կամ քարե սուրբ խաչը՝ որպես հաղթության դրոշակ հեթանոսության դեմ: Մի շարք տարածքներում համըմբռնման հետնանքով խաչը՝ որպես եկեղեցու կառույցի մաս, փոխարինում է ամբողջ հասկացությանը: Որոշ բարբառներում գործածելի են «խաչ» բառի հնչյունական տարբերակները: Այսպես՝ խաչ (Համշեն, Ծինգեր, Միմեր, Բագատյաշտա, Խոտրջուր, Շուլավեր), խաճ (Ունիե, Սամսոն, Ծեբելդա, Չիբուխլու), խաճչ (ճանիկ, Սամսոն, Օ՛րմօ’’նքօ’’յ) ն այլն: Համշենի բարբառում «խաչ» բառով կազմվել է խաչդուռ բարդությունը, որ նշանակում է՝ «եկեղեցու դուռ»: «Վանք» բառը, որ սանսկրիտում նշանակում է «տուն», հայերենում բառիմաստի ընդլայնման սկզբունքով ձեռք է բերել նոր իմաստներ: Ս. Մալխասյանի «Հայերէն բացատրական բառարանում» (հ. 4, էջ 300, Երնան, 1945) այդ բառի մասին կարդում ենք. «1. Բնակարան, օթան: 2. (Եկեղ.) Կրօնաւորների հանրակացարան, կից որնէ եկեղեցու, մենաստան: .... 3. Եկեղեցի, որին կից ապրում է նրա միաբանութիւնը»:

Հայերենի բարբառներում վանք բառի բովանդակության պլանում տեղաշարժ է կատարվել. տեղի է ունեցել բառիմաստի նեղացում ն ձեռք է բերել բոլորովին նոր իմաստ ն նշանակում է «աղոթավայր, եկեղեցի»: Այդ տարածքներն են՝ Հաթերք, Մուղնի, Հաղպատ, Աղբակ, Խոժոռնի, Մեծ Շեն, Առինջ, Դերըկ (վանք), Մադինա, Քոփ (վանկ), Լեռնարոտ (վանկք), Շատախ (վաօնքյ) ն այլն: Արարատյան բարբառում «եկեղեցի» ն «ժամ» բառերից բացի հանդիպում են աստծու խորան ն աստծու տաճար, Մուշի բարբառում՝ աստըծու դուռ հատկացուցիչ-հատկացյալ բառակապակցությունները: Այս պարագայում գործ ունենք շրջասությունների հետ: Շուշիի խոսվածքում առկա է իմաստային փոխանունություն: Հատկանիշի անվանումը գործածվում է առարկայի փոխարեն, ն ըստ այդմ ունենք՝ սօրփ, սօ’’րփ (Հսուրբ), այսինքն՝ «եկեղեցի»: Ղարադաղի բարբառում «եկեղեցի» ն «ժամ» բառերի փոխարեն հաճախ գործածվում է սըրբատեղ բարդությունը, որ նշանակում է ն՛ վանք, ն՛ եկեղեցի, ն՛ մատուռ: Հայերենի բարբառներում շատ հաճախ աստվածպաշտության վայրը կոչում են եկեղեցու, վանքի կամ մատուռի անունով: Փոխանունության այս տեսակը բնորոշ է բոլոր բնակավայրերին: Հ.Մուրադյանի «Կարճնանի բարբառը» գրքում (Երնան, 1960) հանդիպում ենք նման օրինակի՝ էթա’’նք Նա’’վկէն, ալուճ պէրենք: Նա’’վկեն, որը Սուրբ Նախավկա որոշիչ-որոշյալ կապակցության համառոտումն է, ստացել է աղոթավայր իմաստը: Մաստարայում կա մի բլուր, որի գագաթին կանգնած է Սուրբ Նախավկա մատուռը: Մաստարեցիները բլուրը կոչում են Նախավիգ՝ Քրիստոսի առաջին վկայի՝ սուրբ Ստեփանոսի անունով, բլրի լանջը՝ Նախավգա դոշ: Վայոց ձորում Սուրբ Հովհաննես ն Սուրբ Հակոբ եկեղեցիներին պարզապես կոչում են՝ Սըռվանէս ն Սըրգագօփ : Աստվածպաշտության վայրի բառանվանումները բարբառային բառապաշարի գործուն շերտից են: Դրանցով կազմված են կայուն բառակապակցություններ, դարձվածքներ, երդման արտահայտություններ, առածներ, ասացվածքներ: «Ժամ» երդման արտահայտություն է Տարոնի Խնուս գավառի Գոպալ գյուղի խոսվածքում: Խոսակիցը իր ասածը հաստատելու համար ասում է՝ ժամ: Հավարիկի բարբառում «եկեղեցի» բառը գործածվում է երդման ձնի մեջ՝ էն յէղեցինը, այսինքն՝ «այն եկեղեցին վկա»: էն խաչը վկա երդման արտահայտությունը բնորոշ է Արարատյան, Մուշի ն այլ բարբառներին:

Հաճախ «ժամ» բառով կազմված ասացվածքներն ունեն դարձվածային իմաստ. Խաթուն մաման զարտըրվեց, զարտըրվեց, վոր ժամ էրթա (Վան): Չուրի Շուշան զարտըրվի, ժամեր կառծըկվին (Մուշ): Ժամ կանեն մըհանա, կէրթան կընըստեն մէյխանա (Վան) ն այլն: Վանի բարբառում կա Անզոր խաչին յա խունկ ծըխի, յա փըթիր ասացվածքը, որտեղ «խաչ» նշանակում է «եկեղեցի, աղոթավայր»: Ախլավին (իմա՝ «առաջին կալը») ցորենը, Աստված օխնի, Աստծուն, վորպէվէրուն, եթըմին (Վան) ասացվածքում «Աստծուն» նշանակում է «եկեղեցուն, վանքին»: Այս դեպքում գործ ունենք փոխանունության հետ: Վանի բարբառում բողոքականների հավաքատեղին կոչվում է աղօթարան, մահմեդականների մզկիթը՝ թէքքէ: Աստվածպաշտության վայրին վերաբերող նշված հետաքրքիր տարբերակներն ու պատկերավոր արտահայտությունները վկայում են մեր ժողովուրդի բարեպաշտ կենսակերպի ն կրոնական բառապաշարի գործունության մասին: Գրականություն 1. ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտի բարբառագիտության բաժնի բարբառային գրանցումներով տետրեր: 2. Աճառեան Հ.Յ., Հայերէն գաւառական բառարան, Թիֆլիս, 1913: 3. Առաքելյան Վ.Դ., Հինգերորդ դարի հայ թարգմանական գրականության լեզուն ն ոճը, Երնան, 1984: 4. Առէն աբեղայ Շահէնեան, Պատմական ակնարկ արնագալի ժամերգութեան ծագման ն զարգացման առ այսօր եղած հետազօտութիւններու մասին, վարդապետական թեզ, Միլան, 2006: 5. Գիւտ աւագ քահանայ Աղանեանց, Կարգ աստուածպաշտութեան, Թիֆլիզ, 1904: 6. Թերզեան Ա., Ամենուն տարեցոյց, 1924: 7. Մալխասյան Ս., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 4, Երնան, 1945: 8. Մաղաքիա պատրիարք Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Անթիլիաս, 1957: 9. Մուրադյան Հ.Դ., Կարճնանի բարբառը, Երնան, 1960: 10. Ջահուկյան Գ.Բ., Աղայան է.Բ., Առաքելյան Վ.Դ., Քոսյան Վ.Ա., Հայոց լեզու, 1-ին մաս, Ա պրակ, Երնան, 1980:

Ս.Պապիկյան

ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԾԱԳՄԱՄԲ ԲԱՌԵՐԸ ԿՐՈՆԱԿԱՆ

ՏԵՐՄԻՆԱՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Կրոնը հասարակական գիտակցության ձն է, աշխարհայացք: Այն ծագել ու զարգացել է մարդկության պատմությանը զուգընթաց` արտացոլելով անհատի ն հասարակության մտածելակերպի գերբնականացված ոլորտը: Յուրաքանչյուր կրոն յուրովի է արտահայտում իր էությունը, որի կոնկրետ դրսնորումը պայմանավորված է ժամանակաշրջանի սոցիալտնտեսական, քաղաքական ն գաղափարական պայմաններով: Կրոնները կրում են դրանք դավանող ժողովուրդների պատմության յուրահատկության կնիքը: Հայ հեթանոսական դիցարանը ձնավորվել է հիմնականում իրանական ազդեցության տակ ն հելլենիստական շրջանում կրել հունական ազդեցություն: Քրիստոնեական կրոնին վերաբերող բառապաշարը հիմնականում փոխառյալ է իրանականից ու ասորականից: Փոխառյալ բառերի քանակը այս տերմինահամակարգում գերազանցում է բնիկ հայերեն բառերի թվին: Հ.Աճառյանը գրում է. «Կրոնական արարողությունների, ծեսի, զոհի ն տաճարի մասին ոչ մի բառ չկա, որ ընդհանուր լինի հնդեվրոպական լեզուներին. սրանից պետք չէ հետնեցնել, թե ուրեմն հին հնդեվրոպացիք ծեսեր կամ զոհեր չունեին, այլ թե նրանք ցեղեցեղ տարբեր լինելով` փոխել են ն իրենց անունը: Ընդհակառակը, կան մի քանի կրոնական բառեր, որոնք ընդհանուր լինելով արիական, իտալական ն կելտական լեզուներին, հաստատում են նրանց գոյությունը» (ՀԼՊ, էջ 20): Որպես հաստատում իր ասածի` Աճառյանը նշում է հետնյալ բառերը` էrօմմհօ «հավատք, կախարդանք», օwօջհ «պաշտել, ուխտել, օրհնաբանել», 7aջ’ «պաշտել, զոհել», Եraհոaո «հնդիկ, քահանա», flaոօո «հռոմեացի քահանա» (ՀԼՊ, էջ 20): Ըստ Աճառյանի` հ.-ե. ծագման են կրոնական բնույթի հետնյալ բառերը` անեծ/ք/, դիք, երդումն, թովել, ձօն /ձաւն/, մաղթել, մեղ/ք/, ստեղծել, սուրբ, տօն, քավել (ՀԼՊ, էջ 109): Գ.Ջահուկյանը իր «Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ, անդրադառնալով կրոնին ն նախապաշարմունքներին վերաբերող բառերին, վաղնջահայերենից հին հայերենին անցած բառերի մեջ նշում է հետնյալ բառերը`

աղաւթ/ք/, անէծ/ք/, դիք, երէց, ընծա/յ/, թովեմ, կրաւն /կրօն/, /հ/ոգի, մաղթեմ, սուրբ, տաւն /տօն/ բառերը (Ջահուկյան, էջ 222): Այժմ ավելի հանգամանորեն անդրադառնանք այս բառերին:

Աղաւթ/ք/ - աղօթ /ք/1 - գործածվում է անեզաբար: Բուն արմատն է աղ- կամ աղա-, որից չ ածանցով` աղաչել, ինչպես` ճանաչել, ամաչել, փախչել, իսկ աւթ /օթ/ մասնիկով` աղաւթ (աղօթ), ինչպես` ծանօթ, ամօթ (ՀԱԲ, էջ 121): Բառը, ըստ Ջահուկյանի, վաղնջահայերենից է: ԱԲ-ում աղօթք բառը բացատրվում է «աղաչանք առ Աստուած»: Թե ինչպիսին են եղել հայերի կրոնական պատկերացումները վաղնջահայերենում, դժվար է ասել, բայց որ նրանք ունեցել են Աստծու մասին պատկերացումներ, հուշում է բառի գոյությունը: Արդեն հինգերորդ դարից աղօթք-ը հայերենի բառապաշարի գործածական բառերից է: Այս արմատով կազմված էին աղօթակայու-

թիւն (աղոթելը), աղօթական (աղոթարար), աղօթականութիւն, աղօթակից, աղօթամատոյց (աղոթասաց քահանա), աղօթանոց, աղօթասիրութիւն, աղօթատեցութիւն, աղօթատուն, աղօթարան, աղօթարար, աղօթաւոր, աղօթակեար (աղօթակեր,աղօթկեր) – (աղոթավոր, աղաչարար), աղօթկերութիւն (աղոթք) գոյականները, աղօթական (մաղթողական), աղօթահայց (աղոթքով հայցված), աղօթանուէր, աղօթասէր, աղօթատեաց ածականները, աղօթակից լինել, աղօթակցել, աղօթել, աղօթս առնել, յաղօթս անկանիլ, յաղօթս կալ բայերը: ՛»ñ»Ýù 0ñ6Ý51Ý»ñ Ս»ñ Ս57»Ý5·ñ204Û20Ý66: ՛56 ¨ Û»ñ16Ý6 7¹20éÝ 500466 Ս»ñ26 (Տ0., չօ 190): ²004515ÝùÝ 5ݹ5¹5ñ 16Ýչ6Ý Û50046Ý 60ñ»5Ý6 (Տ0., չօ 68): Երթային ի տունս աղօթից (Եղ., էջ 150): Աղօթս առնելով խնդրեսցեն Աստուծոյ (Եղ., էջ 189): Աղօթ արմատից բաղադրված աղօթարան ն աղոթամատոյց

բազմիմաստ բառերը հետագայում հանդես են գալիս համանունական շարքերով: Աղօթարան բազմիմաստ բառի իմաստների հեռացումով բառի «աղօթատեղի, սրբարան» իմաստից զատ այն ձեռք է բերում «արնագալ, արշալույս»2 իմաստները (հավանաբար արեգակին դիմելու արնապաշտների սովորությունից), իսկ աղօթամատոյց բառը «աղօթք մատուցող» իմաստից բացի` «աղօթագիրք» իմաստը (ինչպես պատարագամատոյց): Ստ.Մալխասյանցի «Հայերեն բացատրական բառարանում» աղօթք բառը, բացի հինհայերենյան իմաստից, ունի նան երկրորդ

Հոդվածում հինհայերենյան շրջանի հեղինակների գործերում արձանագրված բառերը բերվում են հին ուղղագրությամբ, իսկ աշխարհաբարյան փուլում գործածվածները` նոր ուղղագրությամբ: Լուսաբացի պաշտամունքը ծագել է արնագալը աղոքով ն օրհներգով դիմավորելու հեթանոս արնապաշտների ծեսերից, որը վերապրուկի ձնով գոյատնել է ժողովրդի մոտ քրիստոնեությունից հետո: Հորինվել են օրհներգեր, շարականներ` նվիրված արնագալին:

իմաստ` «Սահմանված կարգ առ աստուած դիմելու` խնդրուածքով կամ գոհացողութեամբ» (ՀԲԲ, էջ 52), օրինակ` տերունական աղոթքը: Մալխասյանցի բառարանում աղօթել բայը բացի իր առաջնային «աղաչել» իմաստից ունի նան «բժշկել աղօթքի միջոցով» իմաստը: Այստեղ նոր է աղօթնոց բառը, որ նշանակում է «համրիչ, տերողորմեա»: էդ.Աղայանի բառարանում աղոթ/ք/ արմատից արձանագրված են հետնյալ նոր բառերը` աղոթաձայն, աղոթերգ, աղոթականչ, աղոթամատյան, աղոթամարզանք (ծաղր.), աղոթասաց, աղոթարկու, աղոթիչ (ԱՀԲԲ, էջ 26) : Աղօթք բառը միջնադարյան մեկնություններում տարբեր կերպ է մեկնաբանվել: Այսպես, Գրիգոր Տաթնացին աղոթքի (աղօթքի), սրբությունները երեքն է համարում` ձեռքերի, լեզվի ն սրտի: Ըստ նրա` ձեռքերի սրբությունն այն է, որ դրանք մաքուր պահեն արյունից, ագահությունից, լեզվի սրբությունն այն է, որ պետք է Աստծուն աղոթել առանց բարկության ն աղաղակների, իսկ սրտի սրբությունը աղոթքի ժամանակ սերն է առ Աստված (Գր.Տաթնացի, Գիրք հարցմանց, ԿՊ, 1729): Միջնադարում հայտնի էր աղօթագրութիւունը, որը գերբնական ուժերի վրա խոսքով ներգործելու արտահայտություն էր ն կրում էր հեթանոսական աղոթքների ազդեցությունը: Հետագայում` քրիստոնեության մուտքից հետո, այն խարսխվել է նոր կրոնի դրույթների վրա ն կանոնականացվել: Աղոթագրությունը հիմնականում ամփոփված է աղոթագրքերի, ժամագրքերի Պատարագամատույցի, տաղարանների մեջ: Աղոթքները լինում են անհատական ն հասարակական: Անհատական աղոթքը կարող է լինել առանց բառերի, ներքին խոսքի միջոցով, իսկ հասարակական աղոթքն այն է, որ որոշակի ժամերի գնում են եկեղեցի ն միաբան աղոթում: Անէծ/ք/ - բառը անեզական է, միշտ գործածվում է -ք հոգնակերտ մասնիկով: Նշանակում է «նզովք, բանադրանք»: Ծագում է հ.-ե. ոօւմ արմատից, որ նշանակում էր «նախատել, հանդիմանել» (ՀԱԲ, էջ 193): Ըստ ՆՀԲ-ի` «հակառակն օրհնութեան. չարիս մաղթելն. չարաբանութիւն առ ի վնաս ն ի պատիժ» (ՆՀԲ, էջ 147): Ժամանակակից հայերենում բացի կրոնական իմաստից` բառն ունի «դժբախտություն», «նզովքի խոսքեր» իմաստները: Հին հայերենում այս արմատից բաղադրված բոլոր բառերը է-ի հնչյունափոխությամբ են` անիծաբեր,

անիծադրական, անիծադրութիւն, անիծակուր առնել, անիծանեմ, անիծապարտ, անիծեմ, անիծիչ, իսկ Մալխասյանցի բառարանում արձանագրված են նան անհնչյունափոխ ձներ` անէծքաբան, անէծքաբերան, անէծքաչոր (անեծքից չորացած), անէծքատու, անէծքատուր, անէծք123

մոր (մորից անիծված): Արդի հայերենում այս արմատից բաղադրված մի քանի բառեր հանդես են գալիս տարբերակներով, ինչպես` անիծախառն - անեծքախառն, անիծաչոր - անեծքաչոր, իսկ անիծել բայի հարակատար դերբայը` անիծած, ն գրաբարյան անցյալ դերբայը` անիծյալ, ձեռք են բերել անկախ գործածություն ն բառարանային արժեք ունեն: Օրինակներ մեր մատենագրությունից. Յանիծից մտին ցաւք յաշխարհ (Եզն., էջ 80): Եւ խնդրեցաւ անպարտ արիւնն Գնելայ յամբաշտէն Տիրիթայ ըստ անիծիցն Ներսիսի… (Խոր., էջ 124): Դիք - Գործածվում է անեզաբար: Նշանակում է «աստված, կուռք»: Ծագում է հ.-ե. մհօտ արմատից: Հնդեվրոպացիների պատկերացմամբ աստվածները հակադրվում էին մահկանացուներին, նրանք նան «հարուստ ն հարստություն բաշխող» էին, կոչվում էին «Եհaջօտ», որից իրաներենից փոխառյալ հայերեն բագին, Բագավան, Բագարատ, Բագառիճ, Բագավան բառերը, սլավոնների մոտ` 5îã «աստված», 5îãà1թé «հարուստ», ó5îãèé «աղքատ» (ՀԼՊ, էջ 20): Բառը բաղադրվում է դից- ն դիւց- ձներով: Մի քանի բառեր հանդես են գալիս տարբերակներով, ինչպես` դիցախելար - դիւցա-

խելար, դիցախառն - դիւցախառն, դիցապաշտ - դիւցապաշտ, դիցազնական - դիւցազնական: Դիւց –ով կազմված բառերի քանակը գերակշռում է հին հայերենի բառապաշարում` դիւցաբանութիւն, դիւցազն, դիւցազնաբար, դիւցազնական, դիւցազնեալ, դիւցազնութիւն, դիւցախառն, դիւցակատար, դիւցակրօն, դիւցամոլ, դիւցապաշտ, դիւցապաշտութիւն, դիւցընկեց: Քրիստոնեության մուտքով դիք բառն ստանում է միայն հեթանո-

սական աստծու իմաստ: (Հայկական հեթանոսական աստվածներին հետագայում մեր քրիստոնյա հեղինակները նույնիսկ անվանում են չաստված): Այսպես, ՆՀԲ-ն դիւցազն բառը բացատրում է` «դից ազն համարեալ, իբր յազգէ չաստուածոց կամ քաջաց, կիսաստուած` որպէս անմահ ն սրբազան ըստ հեթանոսաց» (հունարեն` հօrօտ), իսկ դիք բառը` «կուռք, սուտ աստուածք. չաստուածք երկրորդականք առ հելլենս»: ԱԲ-ն դիք գլխաբառի բացատրությունը տալիս է «չաստուածներ»: Ղնոնդ Ալիշանի կարծիքով` ինչ պաշտում էին պարսիկները, նույնը պաշտում էին նան մարերն ու հայերը, իսկ երբ Հայաստան մտան նան հունական կուռքերը, մեր ազգակիցները դրանք ոչ թե ընդունեցին իբրն նոր աստվածներ, այլ հարմարեցրին իրենց ճանաչածներին, օրինակ` Դիոսը` Արամազդին, Արտեմիսը` Անահիտին, Ափրոդիտեն` Աստղիկին, Հերակլեսը` Վահագնին (Ալիշան,15):

Մեր նախնիների դիցապաշտական կրոնի մասին շատ տվյալներ չունենք: Որոշ տեղեկություններ հայտնում են մեզ մեր պատմիչները` հընթացս: ՛»ñ»Ýù 0ñ6Ý51Ý»ñ Ս»ñ Ս57»Ý5·ñ204Û20Ý66. Տ0 Ս»ù 7¹66Ý å5Ñ5Ýօ»6620ù 6 Ý265Ýչ (Տ7Ý., չօ 100): ¼0»ñ Ս212ñ20460ݹ 6ñ76 Ս70ù ¹5ñ0206օ6ù 6 «ßՍ5ñ720460Ý »ñ»0»16 Ս»ñ26 ¹66 0ñ6Ý566 (Տ0., չօ 17): …հողմ ահագին իմն ն աստուածային շնչեցեալ ի դիցն ցասմանէ` ցրէ զամբարտակն (Խոր., էջ 32): Գիտեա, ասէ, ով մեծդ դիւցազնաց, զի դիմեալ գայ ի վերայ քո Բէլ (Խոր., էջ 34): Երդումն – Բառը ծագում է հ.-ե. օrէս - արմատից (հմմտ. օսերեն arմ, arէ «երդում, ուխտ» ն հսլ. rօէa «ուխտ») (ՀԱԲ, էջ 44): Ըստ ՆՀԲ-ի` 1.կոչումն անուանն աստուծոյ ի վկայութիւն. երդնուլն, ն բանն երդուեալ, 2. նզովք: Այս բառը բազմիցս գործածված է Ս.Գրքում` «Ապա թէ ոչ կամիցին կինն գալ ընդ քեզ յերկիրս յայս քաւեալ լիջիր դոի յերդմանէդ յայդմանէ. բայց միայն զորդեակդ իմ մի դարձուցանիցես անդր» (Ծն. ԻԴ., 8): «Պանդխտեաց յերկրիս յայսմիկ, եւ եղէց ընդ քեզ ն օրհնեցից զքեզ. զի քեզ ն զաւակի քում տաց զամենայն զերկիրս զայս, ն հաստատեցից զերդումն իմ զոր երդուայ Աբրահամու հօր քում» (Ծն.ԻԶ, 3): Բառի երկրորդ իմաստի համար` «Զի լցուաւ երկիր շնացողօք, զի յերեսաց երդման սուգ առ երկիր, ցամաքեցան արօտք անապատի, եւ եղեն ընթացք նոցա ի չարութիւն, եւ ուժգնութիւն նոցա ոչ այնպէս» (Երեմ. ԻԳ, 10): Նույնը` աշխարհաբար թարգմանությամբ` «Քանզի երկիրը լցվել է շնացողներով, նզովքից երկիրը սուգ է բռնել, անապատի արոտավայրերը չորացել են. չար է նրանց ընթացքը, նրանց ուժն էլ այն չէ, ինչ պետք է լինի»: Հին հայերենում այս արմատից կազմված էին երդմնազանց, երդմնազանցութիւն, երդմնախոր (ստօղ երդմանն), երդմնական, երդմնակեր (երդմնազանց), երդմնակուռ (երդմամբ հաստատեալ), երդմնահար (ստէպ երդուօղ), երդմնահարել (սուտ երդնուլ), երդմնահարութիւն (ստերդմնութիւն), երդմնահեղց (երդմնահար), երդմնասիրութիւն, երդմնասխալ (սխալօղ երդման), երդմնասուտ (սուտ երդումն), երդմնեցուցանեմ, երդմնեցուցիչ, երդմնի (որպէս երդումն), երդմնուրաց, երդմնաստութիւն բառերը: Գրաբարում երդումն-խոստումն-ուխտ բառերը հոմանիշներ էին: Ստ.Մալխասյանի ՀԲԲ-ում բառի հիմնական իմաստը կրոնական չէ` «հանդիսավոր հանձառնութիւն մի պարտականութեան կամ վկայութիւն մի բանի մասին` վկայ կանչելով այն, ինչ որ նվիրական է»: Ժամանակակից հայերենում երդումն բառի վերջնահանգի ն հնչյունը ընկել է (հմմտ. գագաթն, գառն, ձուկն ն այլն): Բառը բազմիմաստ է, սակայն նրա իմաստներից ոչ մեկը չի առնչվում կրոնական

տերմինահամակարգին: Այս արմատից արդի հայերենում կազվել են երդմնաթերթ, երդմնաթուղթ, երդմնագիր նոր բառերը, որոնք հոմանիշային հարաբերությունների մեջ են: Նշանակում են «գրավոր երդում»: Նոր է երդվյալ բառը (երդվել բայի գրաբարյան անցյալ դերբայը), «պաշտոն մտնելու երդում տված» նշանակությամբ` երդվյալ ատենակալ, երդվյալ թշնամի, երդվյալների դատարան ն այլն: Երէց – ծագում է հ.-ե. քrօւտէհս ձնից (ՀԱԲ, էջ 52): Նշանակում է «ավագ», «քահանա»: Հայերեն բառի հնագույն նշանակությունն է «ավագ», իսկ «քահանա» նշանակությունը առաջացել է հետագայում` քրիստոնեության ժամանակ, հունարենից թարգմանաբար: ԱԲ-ում բառը բազմիմաստ է` «1. կարգով մը առաջ, 2. ավելի առաջ, հին ն 3. քահանայ, տէր հայր» նշանակություններով: Երէց բառը «ավագ» նշանակությամբ ունի ն՛ ածականական, ն՛ գոյականական կիրառություն, իսկ «քահանա» նշանակությամբ` միայն գոյականական: Ունենք նույնիսկ երիցանց երէց արտահայտությունը` որպես «քահանայապետ»: «Երէց» բառը բաղադրություններում միշտ հանդիպում է է-ի հնչյունափոխությամբ (բացառությամբ երէցեղբայր բառի), ինչպես` երիցակին, երիցակից (քահանայության պաշտոնակից), երիցանի (քահանաներ), երիցապետ (ավագերեց), երիցունիք (քահանաներ): Հայերենի մի քանի բարբառներում երէց-ի բառասկզբի ե-ն էլ է հնչյունափոխվել` իրիցկին, իրիցանք: Օրինակներ` Երանելի երէցն Ղեւոնդ … եբաց զբերան իւր ն ասէ (Եղ., էջ 106): Իսկ այսօր եպիսկոպոսք ն երիցունք … կամին ընդ ձեզ յարձակել հարկանել զթշնամիսն ճշմարտութեան (Եղ., էջ 113): Համեմետաբար նոր բառ է երեցփոխան-ը (չկա ՆՀԲ-ում), «որնէ եկեղեցու ծխականների կողմից ընտրված անձ, որ կատարում է այդ եկեղեցու տնտեսական գործերը»: Ընծա /յ/ - ծագում է հ.-ե. օոջ’հօէւ ձնից` «նվեր, պարգն» նշանակությամբ (ՀԱԲ, էջ 128): Ըստ Աճառյանի` օ հնչյունը հաջորդ n-ի պատճառով վերածվել է հայերեն ի-ի` առաջացնելով ինձայ ձնը, ապա հնչյունափոխությամբ` ընձայ: ՆՀԲ-ն բացատրում է «իւրով ձեռամբ կամ ի ձեռանէ տուեալ տուրք` ի փոքուէ առ մեծն. պատարագ. նուէր» (ՆՀԲ, հ. 2, էջ 778): Այսինքն` բառը առաջացած է համարում ձեռք բառից: ԱԲ-ն բացատրում է «պզտիկէն մեծի տրուած բանը»: Հին հայերենում ընծայ - ձաւն - զեն - զոհ - յազ - յաշտ - պատարագ - ողջակէզ - սպանդ բառերը հոմանիշներ էին, որոնց մեջ ընդհանուրն այն է, որ բոլորն էլ նշանակում են Աստծուն ձոնված նվեր: Այս բառերը, այնուամենայնիվ, միմյանցից տարբերվում էին իմաստաբանական նրբերանգներով, ոճական-գործառական հատկանիշներով. այսպես, յազ-ը վերաբերում էր զրադաշտական կրոնին, յաշտ-ը` զրադաշտական կամ հեթանոսական էր, զոհ-ը` կուռքերին զոհված

միս, ողջակէզ-ը` «զոհ, որն ամբողջապես կիզվում էր ի պատիվ աստվածների»: Այս արմատից են ընծայաբեր (պատարագաբեր), ընծայաբերութիւն, ընծայական, ընծայատար, ընծայութիւն, ընծայումն բառերը, առաջնորդ ընծայման (կնքահայր), ընծայական գիր, թուղթ ընծայութեան, կոչումն ընծայութեան կապակցությունները: Օրինակներ` «Ընծայից ն պատարագաց արժանի առնէր թողուլ զառաջեաւ» (Եղ., էջ 130): Հետագայում ընծա բառը ձեռք է բերում «ձրիաբար մեկին տրվող իր, առարկա» նշանակությունը: Նրա «զոհ» իմաստը հնացած է: Թովել – նախնական իմաստն է «կախարդել». ընդ որում, խոսքով կախարդել, կարդալով հմայել: Խոսելու, կարդալու իմաստը երնում է թով- արմատի կրկնությամբ կազմված թոթով բառում, որն ավելի շատ ըմբռնվում է որպես ընդհատ - ընդհատ, ոչ ամբողջական խոսք: Ծագում է հ.-ե. էօս- արմատից, որ նշանակում էր «խոսել, կարդալ, արտասանել»: Ցեղակից լեզուներում նույպես այդ իմաստն է արձանագրվում (հմմտ. սանս. տէս «օրհնաբանել», զենդ. տէav, տէս «օրհնաբանել, աղոթել») (ՀԱԲ, էջ 199): ՆՀԲ-ում թովեմ բառի բացատրությունը տրվում է` «դիւթել զօձս կամ թոթովելով կամ մրմնջելով կարդալ զօձն ն այլն. կախարդել, կախարդանօք մեղմել, կապել, շշնջել» (ՆՀԲ, հ. 1, էջ 819): Օր. «Եթէ հարցէ օձ ի թովել, ոչ ինչ է առավելութիւն թովչին» (Ժող. Ժ, 11): Իսկ ըստ ԱԲ-ի բացատրության` «կախարդի կերպ կարդալ` փսփսալ»: Ստ.Մալխասյանսի ՀԲԲ-ում բառի առաջնային իմաստն է «կախարդական միջոցներով, երգով կամ որոշ խոսքերով զգոնացնել օձը, հնազանդեցնել», օր.` «Ֆաքիրները օձերին թովում են երգերով ու նվագներով», այսինքն` դարձյալ կարնորվում է խոսքի, արտաքին ազդեցության դերը: Այս արմատից կազմված թովչություն բառր միանշանակ կապվում էր կախարդության, դյութության հետ, որ հենց «կախարդութիւն» էլ բացատրում է ԱԲ-ն: Բերենք օրինակներ. «Քանզի ես աւասիկ արձակեմ ի ձեզ օձս կոտորիչս, յորս ոչ մտանիցեն թովչութիւնք, եւ հարկանիցեն զձեզ , ասէ Տէր» (Երեմ. Ը, 17): Թովիչ բառի իմաստը հին հայերենում նույնպես կապվում է հմայության հետ` « … եւ հաւահարց լինէր եւ դիւթէր. եւ արար վհուկս եւ թովիչս. բազմացոյց առնել չար առաջի Տեառն առ ի բարկացուցանելոյ զնա» (Բ.Մն. ԼԳ, 6): Խոսքը այստեղ Իսրայելի թագավոր Մանասեի մասին է, որ հմայություններ, գուշակություններ էր անում ն ուներ «վհուկներ ու կախարդներ»:

Ինչպես նկատում ենք վերոբերյալ օրինակներից, բառը բացասական երանգավորում ունի: Ժամանակակից հայերենում թովել բայը, բացի «կախարդական միջոցներով հպատակեցնել, ենթարկել» իմաստից, ունի «հրապուրելով գրավել, զմայլեցնել, տիրել (հոգին, միտքը)» իմաստները: Այսինքն` բառիմաստի զարգացման տեսակետից կարող ենք նշել եթե ոչ լրիվ, գոնե մասնակի շրջում: Թով- արմատից կազմված թովիչ բառը, ինքը հանդես գալով որպես սերող հիմք, բաղադրում է թովչաբար, թովչաբույր, թովչագեղ, թովչագին, թովչական, թովչակերտ, թովչաձայն, թովչանք, թովչություն, թովչուհի (դյութիչ կին) բառերը: Բոլոր բառերն էլ ունեն դրական հուզական երանգավորում ն պատկանում են բանաստեղծական մասնաշերտին, ինչպես. «Եվ ով է պատմում բյուրբյուր ձներով` Անդուլ ու անխոնջ` այսպես թովչանքով (Իս., Աբու- Լալա Մահարի, էջ 57): Կրաւն /կրօն/ - ծագում է կիր (կրել) արմատից` -օն մասնիկով: Գրաբարում սովորաբար հանդես էր գալիս հոգնակի ձնով` կրօնք: Բառի հիմնական իմաստներն են «կարգ, կանոն, օրենք, սովորություն, վարդապետություն, հավատք»: ՆՀԲ-ն բացատրում է «որպէս թէ կրեալ ու պահեալ, կամ կրելի օրինօք», իսկ Ղ.Ալիշանը բառը բխեցնում է կիրք բառից` իբր ներքին զգացում. «Սա առաջին զգացումն էր` կիրքը, որի մտավոր կերպավորումն ու հայտնությունը դարձավ հավատքը, իսկ հավատքի բառային բացատրությունը` դավանանք (Ալիշան,14):

Օրինակներ` …թէ որպէս ի նախանձ մտեալ տապալեաց թագաւորն Պապ զամենայն զեդեալսն կրօնսն կանոնիցն (Բուզ., էջ 154): Որում ոչ կարացեալ տանել նախարարացն` դարձեալ աղաչեցին զՎռամ փոխել զնա, ն տալ զայլ ոք ըստ կրօնից նոցա (Խոր., էջ 349): Հին հայերենում այս բառից կազմված էին կրօնազգեաց (բարեկրօն), կրօնազօր, կրօնական, կրօնակից, կրօնաստան (վանք, մենաստան), կրօնաւոր, կրօնաւորազգեստ, կրօնաւորական, կրօնաւորակից, կրօնաւորապէս, կրօնաւորասէր, կրօնաւորասիրութիւն, կրօնաւորել, կրօնաւորութիւն բառերը: Կրօն բառը, որը գրաբարում ուներ «կանոն, օրենք, սովորու-

թյուն, պատվեր, բարեկարգություն, աղանդ, վարք, հավատք» իմաստները, ժամանակի ընթացքում կորցնում է իր իմաստներից մի քանիսը ն հիմնականում ըմբռնվում է որպես մարդու հավատը դեպի աստված ն ծեսը, որով արտահայտվում է այդ հավատը: Օրինակներ` «Զրադաշտական կրոնը ճանաչում է երկու սկզբունք` չարի ու բարու»: Կրոնը տարբեր կերպ է մեկնաբանվում փիլիսոփաների ն աստվածաբանների կողմից: Կրոնագիտական մոտեցումով` կրոնը աստվածությունը ներկայացնող համակարգ է, մարդու ն Աստծու միջն հոգնոր հարաբերություն, որն իր արտահայտությունն է գտնում հավատի

միջոցով, իսկ այդ հարաբերությունը տեղի է ունենում աստվածապաշտության, ծեսի ընթացքում: Հոգի – ծագում է հ.-ե. քօսlօ- ձնից` քօս- «փչել, շնչել» արմատից: Սկզբնական նշանակությամբ` «ոգի, շունչ, քամի, օդ»: Բացատրվում է նան «անձ, մարդ, շունչ, սատանա կենդանություն, սիրտ, կյանք» (ՆՀԲ, էջ 113): Արմատի մյուս ձնն է ոգի` նույն նշանակություններով: Կրոնական պատկերացումներով` մարդուն կենդանիներից տարբերող ն Աստծու հետ կապող ոչ նյութական անմահ էություն մարդու մեջ: Քրիստոնեական կրոնում` Սուրբ Երրորդության անձերից մեկը` Սուրբ Հոգի: Հետագայում բառը ձեռք է բերել նոր իմաստներ` «մարդու հոգեկան աշխարհ, բնավորություն, խիղճ, ոգնորություն»: Փոխաբերաբար նշանակում է «որնէ բանի հիմնական էությունը», «հակում, խառնվածք»: Թվականների հետ գործածվելիս նշանակում է «անձ. մարդ» (երեք հոգի): Գործածվում է որպես կոչական բառ (հատկապես ս հոդով)` «սիրելիս, հարազատս» նշանակությամբ: Ահա թե ինչպես է բացատրվում բառը «Բառարան սուրբ գրոց»-ում. «Նախնիք կը կարծէին թէ մարդուս հոգին կը բնակէր մարդուս շունչին մեջ, ն շունչին հետ կը մեկնէր մարմնէն: Ուստի եբրայեցերէն ն յունարէն բառերը, երբ խոսքը մարդու վրայ է, կը թարգմանուին մեր Աստուածաշունչին մեջ «հոգի», կը թարգմանուին «կանդանութին» կամ «շունչ», երբ անասնոց վրա է խոսքը: …Մարդուս մէջ կայ հոգնոր, բանավոր ն անմահ հոգի մը, որ է նիստ մեր մտածութեան, զգացմանց ն իմաստասիրութեան, որ ն կը զատէ զմեզ անբան արարածներէ, ն յորում կը կայանայ գլխաւորապէս մեր նմանութիւնն ընդ Աստուծոյ» (ԲՍԳ, էջ 305):

Օրինակներ` Եւ ստեղծ Տէր Աստուած զմարդն հող յերկրէ. եւ փչեաց երեսս նորա շունչ կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոգի կենդանի (Ծննդ.Բ.7): Նոքա եւ ամենայն գազանք ըստ ազգի իւրեանց, եւ ամենայն սողուն շարժուն ի վերայ երկրի ըստ ազգի իւրեանց, եւ ամենայն հաւ թռչուն ըստ ազգի իւրում, մտին առ Նոյ ի տապան անդր երկու երկու յամենայն մարմնոյ յորում է շունչ կենդանի (Ծն. է., 15): Քանզի ոչ որպէս զարուեստ ուսուցանէր, այլ իբրն զհոգի առաքելաբար աշակերտացն տայր (Խոր., էջ 340): Եւ իմաստութեամբ Հոգւոյն սրբոյ, …երանելի եպիսկոպոսապետն Հայոց Ներսէս այսպէս առ ամենեսեանն զխրատ վարդապետութեանն … ցուցանէր (Բուզ., էջ 67): Հոգի բառը բաղադրության մեջ է մտնում հոգի- ն հոգե- ձներով` հոգեբուխ, հոգեգալուստ, հոգեգեշ (գիշերները գերեզմանից դուրս եկող ն թափառող մեռել), հոգեգրգիռ, հոգեդավ, հոգեդարձ, հոգեզավակ, հոգեզմայլ, հոգեզուրկ, հեգեթաս, հոգեթափանց, հոգեթով, հոգեխռով, հեգեմաշ, հոգեշարժ, հոգեպարար, հոգեպահուստ, հոգեվարք ն այլն, հոգիանալ, հոգիունակ, հոգիախաղաց, որպես բարդ

բառի երկրորդ բաղադրիչ` հեզահոգի, դառնահոգի, երկայնահոգի, կարճահոգի: Հոգի արմատից է հոգեգալուուստ բառը (հունարեն «պենտեկոստէ» - հիսուն օր) հայերենում`-հինունք, հիսունք, որ տերունի տոներից է` Սուրբ Հոգու` աղավնու կերպարանքով իջնելն է առաքյալների վրա: Ըստ Գ.Ջահուկյանի` բառը հայերենին անցել է նախագրային շրջանից (Ջահուկյան, 619): Հրեաները սուրբ Զատիկից հիսուն օր հետո, ի հիշատակ տասնաբանյա օրենքի, հատուկ տոն ունեն` Պենտեկոստե: Քրիստոնեական հոգեգալստյան տոնը` Սուրբ Հոգու գալուստը, համընկել է Պենտեկոստեի օրվա հետ (ՔՀ, էջ 592): Կան տեղանուններ այս արմատով` Սուրբ Հոգի` եկեղեցի Կիլիկիայում` Սիս քաղաքում, Հոգին Սուրբ` մատուռ Արցախում, Հոգեվանք` վանք Անիի շրջանում` Սառնաղբյուր գյուղից հյուսիսարնմուտք, Հոգյաց վանք` գյուղ Արնմտյան Հայաստանում` Վանի նահանգում (համանուն վանքի շրջակայքում), Հոգյաց վանք` վանք-մենաստան Վանի նահանգում: Ըստ ավանդության` այն հիմնել է Բարդուղիմեոս առաքյալը` իր կարգադրությամբ քանդված Անահիտի տաճարի տեղում, որտեղից էլ նրա մյուս անվանումը` Աթոռ Անահտայ: Մաղթ /ել/– ծագում է հ.-ե. ոlէհ - արմատից (հմմտ. ռուսերեն 1îëþ, 1îëè1ü «աղոթել», գերմաներեն ոօlմօո «հիշատակել, հայտարարել»): Սրանք բոլորն էլ հ.-ե. ոօl արմատից են, որ նշանակում է «մանրել, աղալ»: Հայերենի մաղթ –ը նույն արմատի էհ-ով աճած ձնն է (ՀԱԲ, էջ 239): Ըստ ՆՀԲ-ի` բառի առաջնային իմաստն է «աղօթել, աղաչել, աղերսել, պաղատել»: Նույն իմաստն է արձանագրում նան ԱԲ-ն: Օրինակներ` Թէ սատանայ է … գրգռիչ չարեաց, յայլս արարածոցն ընդէ՞ր մաղթէ զերկրպագութիւն հեթանոսութեան (Եզն., էջ 108): …հրամայեն արձակել զգերեալսն, ն առ նոյն այր մաղթել ապաշխարութեամբ (Խոր., էջ 264): Մաղթ- արմատից են մաղթանք, մաղթական, մաղթակից, մաղթողական, մաղթութիւն բառերը: Մաղթանքները եկեղեցիներում կարճ աղոթքներ են, որ ասում կամ կարդում է քահանան, ինչպես նան բարեմաղթություն` գահակալի արնշատության կամ հիշատակի համար: Ավելի ուշ բառի հիմնական իմաստը դառնում է ընդհանրապես «խնդրել, աղաչել, միջնորդել, որնէ մեկին բարի ցանկություն հայտնել, բարեմաղթել», այսինքն` տեղի է ունենում բառի ապատերմինացում, թեն պահպանվում է նան կրոնական` «աղոթքով, աղոթելով խնդրել» իմաստը: Մեղ/ք/ –հ.-ե. ոօl արմատից է, որ նշանակում էր «խաբել», իռլ. ոօll «մեղք, հանցանք, սխալ» (ՀԱԲ, էջ 298): Բառը անեզական է, թեն երբեմն հանդիպում է եզակի թվով` «Իմ եթէ չէր եկեալ եւ խօսեցեալ ընդ նոսա, մեղ ինչ ոչ գոյր նոցա» (Յհ.ԺԵ, 22), աշխարհաբար թարգմա130

նությամբ` «Եթե ես եկած ն նրանց հետ խոսած չլինեի,նրանք որնէ մեղք ունեցած չէին լինի»: Ըստ ՆՀԲ-ի` «յանցանք, անիրաւութիւն, ապիրատութիւն, խոտորումն յօրինաց Աստծոյ, կամ ի կանոնէ ուղիղ վարուց»: Որպես համագործածական բառ` ունի «հանցանք, մեղավորություն, խղճահարություն առաջացնող բան» իմաստները: Բառի հոմանիշներն էին մեղանք, մեղանչանք: Մեղ- արմատից են մեղանչել, մեղանչական, մեղավոր, մեղապարտ, անմեղ, բազմամեղ, սակա-

վամեղ, մեղսաբեր, մեղսաթաթավ, մեղսակից, մեղայական, մեղադիր, մեղադրական, մեղադրել, մեղադրյալ ն այլն: Մեղանչել բայի գրաբարյան անցյալ կատարյալի եզակի առաջին դեմքը` մեղա/յ/, քրիստո-

նեական եկեղեցում խոստովանության բանաձն է, որի մեջ թվարկվում են մարդու գործած բոլոր մեղքերը «խորհրդով, բանիվ, կամա ն ակամա, գիտությամբ ն անգիտությամբ»: Այստեղից էլ «մեղայ Աստծու» արտահայտությունը, այսինքն` «մեղավոր եմ, մեղանչեցի». հանցանքը հանձն առնելու, ներում հայցելու արտահայտություն է, օր.`«Կբարկանա աստված վրաս, Մեղա աստծու, մեղա քեզ» (Ավ.Իսահակյան, Մայրը), մեղայի գալ կամ մեղա գալ` զղջալ, հանցանքը խոստովանել: Մեղանչել-ը իմաստային զարգացման հետնանքով ձեռք է բերում «մեղավոր լինել, հանցանք գործել, ոտնահարել» իմաստները, օրինակ` « …զի ո՞վ իցէ այն մարդն, որ ոչ յանցանիցէ կամ մեղանչիցէ առաջի քո» (Բուզ., էջ 498) կամ «Իմ հայրը իմ դեմ մեղանչեց, սակայն` չմեղանչեցի ես ոչ ոքի դեմ» (Իս., Աբու-Լալա Մահարի, էջ 24): Սուրբ - ծագում է հ.-ե. է’սԵհrօ ձնից (հմմտ. սանս. cսԵհra) «փայլուն, գեղեցիկ, մաքուր, պայծառ» նշանակությամբ (ՀԱԲ, էջ 256): Գործածական էր հնդկական Ագնի ն այլ աստվածությունների համար: Հայերենում ուներ «մաքուր, անարատ, աստվածային, սրբազան, վեհ, ընտրյալ» իմաստները: Կրոնագիտական մոտեցմամբ` սուրբ նշանակում է` «1. Աստծու ստորոգելիներից` «Սրբության աղբյուրն Աստվածն է` Ամենասուրբ Երրորդությունը` Հայրը, Որդին ն Սուրբ Հոգին: 2. Եկեղեցու կողմից սրբացված անձ»: Սուրբ ածականը, որպես կրոնական տերմինահամակարգին պատկանող բառ, գործածվում է որպես մակդիր ընդհանրական ն հայ եկեղեցու սրբադասման մեջ: Այսպես, այն գործածվում է եկեղեցիների, սրբավայրերի անվանումների հետ` Սուրբ Երուսաղեմ, Սուրբ երկիր, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Սուրբ Նահատակ մատուռ, Սուրբ խաչ մատուռ ն այլն, դրվում է քրիստոնեական սրբերի, մարտիրոսների, ավետարանիչների, մարգարեների, առաքյալների, հավատի համար նահատակվածների անվան վրա` Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի, Սուրբ Տրդատ, Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Գնորգ ն այլն: Տարբեր եկեղեցիներում սուրբ են հռչակվել նան հոգնորականները, աշխարհիկները, կրոնական բարեկարգիչները,

որոնք իրենց գործունեությամբ նպաստել են քրիստոնեական հավատի պահպանմանը ն տարածմանը: Սրբություն սրբոց կամ Սուրբ սրբոց - հին հրեական Վկայության խորանի, հետագայում Երուսաղեմի տաճարի այն մասը, որտեղ պահվում էր Մովսես մարգարեի «Ուխտի տապանակը», որ նրան տրվեց Սինա լեռան վրա: Այնտեղ տարին մեկ մուտք ուներ միայն քահանայապետը: Բառակապակցությունն ունի նան փոխաբերական իմաստ` «նվիրական, անարատ, պաշտելի»: Աստվածաշունչ մատյանի մյուս անվանումները ունեն սուրբ կամ սրբազան մակդիրը` Սուրբ գիրք, Սրբազան գիրք, Սրբազան մատյան,

Սրբազանագիրք, Սրբագիրք, Սրբագրյալ գիրք, Սրբազնաբանություն, Սուրբ տառք: Սուրբ արմատով շրջասույթներից` սուրբ լեռ - Արարատ, Սուրբ Հեղինեի աքսորական - Նապոլեոն, սուրբ հող - Երուսաղեմ, սուրբ տեղի - Երուսաղեմ, սուրբ քաղաք - Երուսաղեմ (քրիստոնյաների համար), Մեքքա (մահմեդականների համար), սուրբ քաղաք են անվանում նան Վաղարշապատը, սուրբ հոգու քնար - Եփրեմ Խուրի (ասորի վարդապետ), սուրբ նշան - խաչ, սուրբ սատանա - Ռասպուտին (Բեդիրյան, էջ 270):

Սուրբ արմատով բաղադրված բառերի մեծ մասը պատկանում է կրոնաեկեղեցական տերմինահամակարգին, ինչպես` սրբագործություն, սրբագումար (սուրբ մարդկանց ժողով), սրբադրամ (տուրք եկեղեցուն), սրբազան, սրբազնագույն, սրբազնագործ, սրբազնություն, սրբալույս, սրբախոս, սրբակեցություն, սրբակրոն, սրբապահություն, սրբանալ, սրբարան, սրբատեղի ն այլն: Սուրբ ածականը կարող է գործածվել գոյականաբար` «Եթող ոմն

զԱստուած, զսուրբս… ն ի կախարդն… ապաւինեցաւ» (Եզն., էջ 186): Ժողովրդախոսակցական լեզվում, բարբառներում սուրբ բառով կազմված որոշ կապակցություններ ենթարկվում են հնչյունափոխության, ինչպես` Սուրբ խաչին նվիրված Խաչվերաց տոնը` սըբխեչ, սըփխեչ, Սուրբ Հովհաննես անվանումով եկեղեցիները` Սրբանես,

Սուրբովանես: Տօն (տաւն) - ծագում է հ.-ե. մaքու- ձնից, որ նշանակում էր «զոհ» (հմմտ. լատ. մaքտ, մaքօտ «աստվածներին նվիրված զոհ, նվիրական խնջույք», հիսլ. էafո «զոհի անասուն, ողջակեզ»):

Սկզբնապես ուներ «զոհաբերություն աստվածներին ն հանդես այդ առիթով» իմաստը, ավելի ուշ` քրիստոնեության ժամանակ, «հիշատակ Քրիստոսի տնօրինությունների ն սրբերի նահատակության, որ տոնում է եկեղեցին»: Օր.` «Վարդավառը Ոսկեծղի Անահիտի տոնն էր, որը վերածեցին Քրիստոսի Այլակերպության տոնին»: Հետո բառը ձեռք է բերում ավելի ընդհանրական իմաստ` «հանդիսավոր օր, տոնակա132

տարություն», ինչպես` «…յայտնութեանն Տեառն կատարի տօն» (Խոր., էջ 345): Փոխաբերաբար ունի «ցնծություն, ուրախություն» իմաստը: Տոն բառը գործածվում է ածականաբար` «Տոն օրերն աշխատանքային չեն»: Քրիստոնեական եկեղեցում տոները կատարվում են հանդիսավոր արարողություններով, նվիրված են որոշակի դեպքերի ու անձերի: Ընդհանրապես եկեղեցական տոները լինում են` 1. տերունի` նվիրված Քրիստոսին, Աստվածածնի, Խաչի ն եկեղեցու: Հայ եկեղեցու գլխավոր եկեղեցական տոները կոչվում են Տաղավար տոներ` Սուրբ ծնունդ ն Աստվածահայտնություն, Սուրբ Զատիկ, Խաչվերաց, Վերափոխումն Ս.Աստվածածնի, Վարդավառ: Հեթանոսական շատ տոներ, սովորություններ քրիստոնեական եկեղեցին համարեցրել է իր գաղափարախոսությանը, քանի որ չի կարողացել արմատախիլ անել ժողովրդի հիշողությունից: Տօն բառից են տօնապատճառ ն տօնացոյց բառերը: Տօնացոյց-ը հայ առաքելական եկեղեցու տոների մասին գիրք է, ծիսամատյան, որտեղ հանգամանորեն տրված են տոների օրացուցային կարգը ն յուրաքանչյուր օրվա ներքին ծիսակարգը` սահմանված ընթերցումներով: Ըստ ավանդության` հայ եկեղեցու տոների հիմնադիրը Գրիգոր Լուսավորիչն է: Տօնապատճառ-ը հայոց տօնացոյցի վերլուծությունների ժողովածու է, որտեղ լուսաբանվում են տոների իմաստները, բացատրվում են ավետարանական բնագրերը`«տոների պատճառները»: Այն որպես դասագիրք օգտագործվել է վանական դպրոցներում: Տօնական-ը (Տօնական գիրք) կամ ճառընտիրը ամփոփում է ճառեր, քարոզներ, աղոթքներ, պատմական գործերից հատվածներ, օր` Մշո ճառընտիրը: ճառընտիր-ը ժամանակի ընթացքում ենթարկվում է փոփոխությունների, համալրվում է նոր նյութերով: Ժամանակաից հայերենում տոն բառի հիմնական իմաստը կրոնական չէ`«որնէ իրադարձության, դեպքի առթիվ հանդիսություն»: Այսպիսով, ամփոփելով վերոշարադրյալը, հանգում ենք հետնյալ եզրակացության: Հնդեվրոպական նախալեզվից հայերենին անցած վերոբերյալ կրոնական տերմինները հայերենի հիմնական բառապաշարի մաս են կազմում ն ունեն գործածության մեծ հաճախականություն: Դրանց մեծ մասը կրել է իմաստային տարբեր փոփոխություններ` բառի հիմնական, առաջնային իմաստը դարձել է ոչ հիմնական, ձեռք է բերել նոր իմաստներ (թովել, տոն), կորցրել է որոշ իմաստներ (երդումն, ընծա, կրոն): Այս բառերը «արժեքականության» տեսակետից բազմավալենտ են3:

Ըստ «արժեքականության» բառերը տարբեր են լինում. կան «միարժեք», «երկարժեք» ն «բազմարժեք» բառեր, ինչպիսիք, օրինակ, բազմիմաստ

Համառոտագրություններ ԱԲ - Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի ԱՀԲԲ - է.Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան Բուզ. – Փաւստոսի Բուզանդացւոյ Պատմութիւն հայոց ԲՍԳ - Բառարան Սուրբ գրոց Եզն. - Եզնկայ Կողբացւոյ Եպիսկոպոսի Եղծ աղանդոց Եղ. - Եղիշէի Վասն Վարդանայ ն հայոց պատերազմին ՀԱԲ - Հ.Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան ՀԼՊ – Հ.Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն ՀԲԲ - Ստ. Մալխասյանց, Հայերէն բացատրական բառարան Նար. – Մատեան ողբերգութեան ՆՀԲ - Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի ՔՀ – Քրիստոնյա Հայաստան (հանրագիտարան) Աստվածաշունչ մատյանի համապատասխան գլուխների համառոտագրությունը տրված է բանասիրության մեջ ընդունված ձնով: Գրականություն 1. Աղայան է.Բ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հ.1-2, Երնան, 1976-1978 թ.թ.: 2. Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, հ.1-2, Երնան, 1940 թ: 3. Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ.1-4, Երնան, 1971-1979 թ.թ.: 4. Ալիշան Ղ., Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնը, Երնան, 2002 թ.: 5. Առձեռն բառարան հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, ի Սուրբ Ղազար, 1865 թ.: 6. Աստուածաշունչ մատեան հին ն նոր կտակարանաց, Կ.Պոլիս, 1895 թ.: 7. Բառարան Սուրբ գրոց, Կոստանդնուպոլիս, 1881 թ.: 8. Բեդիրյան Պ., Հայերեն շրջասությունների բառարան, Սբ.էջմիածին, 2002 թ.: 9. Եզնկայ Կողբացւոյ Բագրնանդայ եպիսկոպոսի Եղծ աղանդոց, Վենետիկ, 1826 թ.: 10. Եղիշէի Վասն Վարդանայ ն հայոց պատերազմին, Երնան, 1957 թ.: բառերն են: Այս մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Ֆ.Խլղաթյան, Դ.Դեմիրճյանի «Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն 2«Á, Երնան, 1988 թ., էջ 7475:

11. Իսահակյան Ավ., Երկեր, Երնան, 1958 թ.: 12. Խլղաթյան Հ., Դ.Դեմիրճյանի «Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն ոճը, Երնան, 1988 թ.: 13. Հովհաննիսյան Լ.Շ., Հայերենի իրանական փոխառությունները, Երնան, 1990 թ.: 14. Մալխասյանց Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1-4, Երնան, 1944 թ.: 15. Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութին Հայոց, Տփղիս, 1913 թ.: 16. Նարեկացի Գր., Մատեան ողբերգութեան, Պուէնոս Այրէս, 1940 թ.: 17. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837 թ.թ.: 18. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան, Երնան, 1987 թ.: 19. Տաթնացի Գր., Գիրք հարցմանց, ԿՊ, 1729 թ.: 20. Փաւստոսի Բուզանդացւոյ Պատմութին հայոց, Ս.Պետերբուրգ, 1883 թ.: 21. Քրիստոնյա Հայաստան (հանրագիտարան), Երնան , 2002 թ.:

Վ.Խաչատրյան

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՀՈԳՆԱԿԻ ԹՎԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Ղ.ՓԱՐՊԵՑՈՒ ԳՈՐԾԵՐՈՒՄ

5-րդ դարի պատմիչ Ղ.Փարպեցու գործերում հոգնակիի կազմության հիմնական միջոցը գրաբարում ընդունված -ք մասնիկն է: Բայցն նրանցում միաժամանակ արտացոլվել են հոգնակիակազմիչ մի քանի այլ ձնույթներ, որոնք ընդհանուր օրի- նաչափությանը չեն պատկանում, ուստի, ամենայն հավանականու- թյամբ, բարբառային հիմք ունեն: Այդ մասնիկները բնորոշ են Փարպեցու ն Բուզանդի աշխատություններին, ինչը նկատել է նան Վ.Առաքելյանը. «Փարպեցու գրքի մեջ աչքի է ընկնում հոգնակի թվի կազմության այնպիսի նոր ձների առատություն, որոնք բացի Բուզանդից, մյուս գրողների երկերում պատահական բնույթ ունեն»1: Նախորդող ձայնավորների, երկբարբառների, ներքին հոլովման դեպքում հոլովիչ+ձայնորդ կապակցության ն ք-ի տարբեր զուգակցումները համաբանությամբ կամ իբրն անկախ հավաքական մասնիկներ ըմբռնվելով` տարածվել են ն այլ դեպքերի վրա2: Ուստի սովորականից տարբերվող այս ն այլ հոգնակերտների վերաբերյալ Գ.Ջահուկյանը նկատում է. «Ձայնավորահիմք հոլովում ունեցող բառերի մի զգալի խումբ ունենում է հոգնակիի կազմության սովորականից տարբեր եղանակ` ստանալով զանազան հոգնակերտ-հավաքական մասնիկներ: Այդ մասնիկները լինում են երկու տեսակ` 1) գրաբարի բուն հոգնակերտի` ք-ի հետ բաղադրված մասնիկներ, որոնք մեծ մասամբ նույնն են ձայնորդահիմք ն տարահիմք բառերի հոգնակիի հիմքակազմ տարրերի ն ք-ի զուգորդումների հետ, ն 2) այլ կարգի մասնիկներ»3: Առաջինի առումով Փարպեցու երկերում առկա են` երիցունք, հեգենայինք (նան հեգենայք), աղախին բառի հոգնակին ի հայտ է գալիս աղախնեայք, որից ն աղախնեօք (էջ 177), «…լուան երանելի երիցունքն Խորէն ն Աբրահամ» (էջ 105), «…մերձաւորեալք ի յունարէն հեգենայինսն» (էջ 15): Կենդանիների անուններից էշ ն ձի գոյականները մատենագրությունում հաճախ ավանդվել են -ան հոգնակերտով, որը այսօր էլ

Վ.Առաքելյան, Ակնարկներ հայոց գրական լեզվի պատմության Մ դար, Երնան, 1981թ., էջ 207: Տե՛ս Գ.Ջահուկյան, Հին հայերենի հոլովման սիստեմը ն նրա ծագումը, Երնան, 1959 թ., էջ 220: Նշվ. աշխ., էջ 85-86:

բնորոշ է մեր բարբառներին: Փարպեցու լեզվում հիշյալ բառերն ունեն ձնաբանական հետնյալ նկարագիրը` հայց.` զձիանս, սեռ.` իշանց: Այտընյանը վերջիններս ներառում է Փարպեցու -եան վերջավորությամբ հոգնակիների շարքը` որպես նույնական ծագման հոգնակի, բայցն նկատի է առնում հոլովական դրսնորումը4: Իսկ Վ.Առաքելյանը նման խտրություն չի դնում ն առանձնացնում է որպես -ան հոգնակերտով իրողություններ, այն դեպքում, երբ տվյալ իրավիճակում նույնական են -անք հոգնակերտից առաջացող ձներին, ուստի պետք է հատկացնել վերոհիշյալ խմբին. «…ի բաց վարեցին զձիանս իւրեանց» (էջ 159), «զանթիւ արօտականս ընդանի իշանց ն զանհամբոյր բոյլս վայրենի էրէոցն յագեցուցեալ…» (էջ 9): Փարպեցու ստեղծագործություններում բավականին լայն գործածությամբ ի հայտ են գալիս ն այլ հոգնակերտ մասնիկ- ներ, որոնք, անշուշտ, բարբառային ներթափանցման արդյունք են: Գ. Ջահուկյանը սրանք համարում է «գրաբարի համար ոչ տիպական ն բարբառներում, միջին հայերենում ու նոր գրական լեզվում տարածված հոգնակերտներ»5, ի տարբերություն նախորդների: Ուսումնասիրողները հատկապես նշում են, որ այս մասնիկները մեծ մասամբ արտահայտում են հավաքականության իմաստ, ուստի ն նման մասնիկներ ունեցող բառերից շատերը հոլովվում են նան եզակի թվի ձնով6: -Եան - աբեղեան, բերդեան, գործեան, գրեան, թղթեան, իշավարեան, հացկատակեան (նան հացկատակք), մոգեան (նան մոգք). «Չիցե՞ն արդեօք աբեղեանս Հայոց արժանի ողբոց արտասուաց ն բազում սգոյ» (էջ 190), «ն զբերդեան ամրոցացն Հայոց ի բաց կալան» (էջ 67), «յոլովք ի նոսա անպիտանք են ն քերթաքաղ իշավարեան» (էջ 123), «սպանէք զմոգեանն» (էջ 79): Աբեղեան-ից բացի դարձյալ Թղթում մեկ գործածություն էլ կա` աբեղէնք, իհարկե, ըստ գիտական բնագրի: Բայց պետք է հավաստել, որ Մայր ձեռագրում (1672 թ.) վերջինիս փոխարեն աբեղէք է: Հավանաբար, հոգնակիության նախորդ դրսնորումն է պատճառ հանդիսացել, որ երկրորդը ուղղեն հիշյալ ձնով, այսինքն աբեղեան, որից աբեղեանք ն եա »ե /է/ հնչյունափոխության հետնանքով` աբեղէնք, եթե, իհարկե, այն պատահական վրիպակ չէ. «Իսկ Հայոց աբեղէնքս առ դառնաշունչ նախանձու… զնոցունց հակառակսն երկնեն» (էջ 200): Աբեղէք-ը աբեղէնք դարձնելը չենք կարծում, որ արդարացի է:

Տե՛ս Ա.Այտընյան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի., Երնան, 1987թ., էջ 80: Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 220: Ա.Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երնան, 1976, էջ 20:

Աբեղէնք օրինակը նկատի ունենալով` Վ.Առաքելյանը գրում է. «Այս աբեղէն սկիզբն է արարատյան խոսվածքների տղէն, ծառէն, քահանէն ձների»7: Նախ չպետք է անտեսել, որ գիտական բնագրում ոչ թե աբեղէն է, այլ աբեղէնք, որ կարող էր առաջանալ աբեղեանք-ից եա »ե /է/ անցմամբ, իսկ նախորդը լրիվ ուրիշ իրողություն է (այ»ե/է/ փոփոխություն, ինչպես Փարպեցու քարաժեռ օրինակը ն ն որոշյալ հոդ), ն հայերենին էլ անսովոր են տղէնք, քահանէնք, իսկ սովորական` տղէք, քահանէք, որոնց համարժեք է Մայր ձեռագրի աբեղէք-ը: -Անի - ազատանի (նան ազատք, ազատորեար), աւագանի, երիցանի (նան երիցունք), նամականի, վնասանի. «գիտէին երիցանիս զմահն». նույն այս շարքում ուսումնասիրողները տալիս են կրականի օրինակը8, որում -անի մասնիկն ավելի շատ սաստկականության երանգներ ունի կամ էլ համարժեք է -արան ածանցին, որով նույնպես երկու օրինակ կա Փարպեցու գործածությամբ: Հավանաբար այն փոխանվանաբար է գործածվել` պարունակողը պարունակյալի փոխարեն. «այն կրականւոյն անվնաս պահեալ էր զմեզ ն պահէին» (էջ 79), «սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի» (էջ 79) - «առեալ զկրակարանն`վարեցին ի ջուրսն զկրակսն» (էջ 63), «զկրակարանն յաշխարհէս Հայոց ի բաց տանիք» (էջ 161): Հատկանշական է, որ հոգնակերտ բազում մասնիկների շարքում Փարպեցին գործածել է նան ժամանակակից հայերենում ընդհանրացած -եր -ը: -Եր - բաներ «իրեր», հարկեր, հայեր, ձեռներ. «թողէք ի բաց զբաներդ»(էջ 119), «Եւ զհարկեր զիմոյ աշխարհին Հայոց… հրամայեցաք խնդրել ի տանէ քումմէ» (էջ 85), «տեսեալ Նիխորոյ զՀայերն… ուրախացաւ» (էջ 162), «ընդ այլ Հայերդ ոչ եթէ նետիւ կռուիմ…» (էջ 152), «Շարժեալ զձեռներն ի գովութիւն այլոցն…յայթռեն» (էջ 200): Քննական բնագրի այն հատվածը, որն ընդգրկում է Պատմության երկու գրեան օրինակները, համընկնում է Ն.Պողարյանի հայտնաբերած պատառիկին (15-րդ դար), որում, ի դեպ, գրենոյն ձնի փոխարեն մի դեպքում գրերոյն է9, որն ավելի կարնոր փաստ է: -Եր հոգնակերտի մասին խոսելիս Այտընյանը նկատում է. «Այս աշխարհաբարի ձնը չէ թէ միայն չէ հայերէնի մէջ, այլ նան մեր մատենագրութեան սկզբանը հետ ժամանակակից է, ն բաւական

Վ.Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 208: Ա.Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 80: Վ.Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 207: Տե՛ս Ն.Պողարյան, Նորագյուտ հատված Ղազար Փարպեցու «Հայոց

պատմութեան», Բանբեր Մատենադարանի, 1967(Ա 8), էջ 266:

տեղեր իւր հետքը թողուցած է` գլխաւորաբար Բ կարգի գրուածոց մէջ, դեռ սկզբնական եար,երոյ, երով ձնովը. իսկ Փարպեցին աւելի յառաջացած` միշտ ամփոփեալ ձնով եր յոքնակի կը բանեցընէ, որ իրմէ յառաջ հազիւ կը գտնուէր»10: Տողատակին բերում է բոլոր վկայությունները: Ինչպես հայտնի է, -եր հոգնակերտն առաջացել է -եար-ից հայերենի համար շատ սովորական հնչյունափոխությամբ. այս տեսակետից Փարպեցու գործերում լայն գործածությամբ հանդիպում է միայն որեար (մարդիկ): Այս վերջինն էլ կցվելով այլ բաղադրիչների` հոգնակիության իմաստ է հաղորդում, միայն թե այնպիսի բաղադրիչի է միանում, որը չի խանգարում «մարդ» իմաստի պահպանմանը: -Որեար - ազատորեար, աւագորեար, հայորեար, քաջորեար: Փարպեցին -որեար-ը գործածել է նան որպես ինքնուրույն բառ` «մարդիկ» նշանակությամբ, օրինակ` լաւ որեար, պարսիկ որեար, ծառայ որեար ն այլն: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, թե որպես հոգնակիակազմիչ որեար-ի կից գրությունը արդյունք է նան ընդունված սկզբունքի` տեղ շահելու նպատակով բառերը միացնելու: -Տի - ոտի - մանկտի (նան մանկունք), ոսկրոտի (նան ոսկերք), փորոտի: -Որայ/ք/ - արտորայք. «հնձողքն արտորայոցն շուրջ զտեղօքն գործէին» (էջ 148), վանորայք. «պաշտօն եկեղեցւոյ ն կարդացմունք գրոց ասորի ուսմամբ վարէին ի վանորայս» (էջ 13), «Որք յերկերիւր ամէ շինեալ վանորայքն» (էջ 196): Պողարյանի պատառիկում ի վանորայս ձնի փոխարեն ի վանորեայս11 է, որը նույնպես ավանդվել է 5-րդ դարից ի վեր: Անսովոր չէ նան Փարպեցու կողմից ավանդված այլ օրինակների տեսակետից` Հայաստանեայք, Ասորեստանեայք ն այլն: -Իկ - հայոց լեզվի պատմության ողջ ընթացքում գրանցվել է միայն մարդիկ: -Իկ մասնիկը մարդ բառի հոգնակիության միակ ցուցիչն է ժամանակակից հայերենում, մինչդեռ գրաբարում գործել է -ք հոգնակերտի հետ միասին: Պետք է փաստել, որ Փարպեցու լեզվում հոգնակի ուղղականը ոչ մի դեպքում մարդք ձնով չի դրսնորվել, բայց կան հիշյալից առաջացած մարդոց հոգնակի սեռականի մի շարք օրինակներ` զուգահեռությամբ մի քանի անգամ ավելի շատ հանդիպող մարդկան ձնի: Բացառականը դրսնորվել է ի մարդկանէ ձնով: Թղթում մեկ օրինակ կա ի մարդկանց. «Պատահեաց նմա կրել տրտմութիւն ի վայրապար մարդկանց» (էջ 186), որն արտածված պետք է լինի մարդիկք ձնից, որի օգտին հենց եր10

Ա.Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 79: Նշվ. պատառիկ, էջ 265:

կու օրինակ կա Մայր ձեռագրում. «մարդիկք սուտք էք ն անվստահք» (էջ 119) ն (էջ 140): Իսկ կրկնակի հոգնակերտով այս ձնը որոշ հեղինակների կողմից լայն գործածություն է ստացել հետագայում: -Ստան - այգեստան, անդաստան. «յորոց զբազումս անդէն ի շինամիջին ն զայլս ի մէջ այգեստանոյն յերկիր կործանէին» (էջ 179): Պետք է փաստել, որ թվարկված օրինակների մի մասը Փարպեցու երկերում մեկից ավելի ն նույնիսկ տասնյակների հասնող թվով են գործածվել, օրինակ` աւագանի (78 անգամ): Իսկ սա նշանակում է, որ գոյականի հոգնակիակազմության առումով Փարպեցու աշխատությունները դասական գործերի համեմատ բավականին ակնառու տարբերություն են ցուցաբերում: Այս առանձնահատկությունը լեզվական մի քանի այլ իրողություների հետ միասին հանդիսանում է այն ամենալուրջ կռվանը, որով մասնագետները Փարպեցու երկերի լեզուն հորջորջում են «խոսակցականբարբառային»` հակադրելով «գրական հայերենով» գրված գործերին: Գրականություն 1. Ղ.Փարպեցւոյ Պատմութիւն Հայոց ն Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան (աշխատութեամբ Գ.Տէր-Մկրտչեան ն Ստ. Մալխասեան), Տփղիս, 1904 թ.: 2. Հայկական համաբարբառ. Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան (Մ12), Երնան, 1973 թ., Ղազարայ Փարպեցւոյ Պատմութիւն Հայոց (Ա 6 (1-3)), Երնան, 1975-1978 թթ.: 3. Վ.Առաքելյան, Ակնարկներ հայոց գրական լեզվի պատմության (Մ դար), Երնան, 1981թ.: 4. Գ.Ջահուկյան, Հին հայերենի հոլովման սիստեմը ն նրա ծագումը, Երնան, 1959 թ.: 5. Ա.Այտընյան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Երնան, 1987թ.: 6. Ա.Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երնան, 1976 թ.: 7. Գ.Ներսիսյան, Գրաբարի հոգնակերտ մասնիկները, Բանբեր Երնանի համալսարանի, 1984 թ., Ա 3, էջ 174-182: 8. Հ.Պետրոսյան, Գոյականի թվի կարգը հայերենում, Երնան, 1972 թ.: 9. Ն.Պողարյան, Նորագյուտ հատված Ղ.Փարպեցու «Հայոց պատմութեան», Բանբեր Մատենադարանի, 1967 թ.(Ա 8):

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Դ. Գյուրջինյան Արտ. Հակոբյանյան Մ. Համբարյան Ռ. Ասատրյան Ս. Բալայան

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆԸ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆԸ ՆՎԻՐՎԱԾ

ԿՅԱՆՔ………………………………...........……..…

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆԻ ԴԱՍԱԳՐՔԱՍՏԵՂԾ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ …………….....…………….

ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԿՐԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Վ.ՏԵՐՅԱՆԻ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ……………………

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Գ.էՄԻՆԻ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԽՈՍՔՈՒՄ …….………………

-ՈւԹՅՈՒՆ ԵՎ –ՈՒՅԹ ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ ՀԱՅԵՐԵՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ......

Դ.Գյուրջինյան Ն.Հեքեքյան

Ի (Յ) ՆԱԽԴՐԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ…….…

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ .................................................. Արտ. Հակոբջանյան ՄԱՇՏՈՑՅԱՆ ՈՒ ՏԱՌԻ ԾԱՆՐ ՈԴԻՍԱԿԱՆԸ…….. Ռ. Սարուխանյան

ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈՒՆ ՈՐՊԵՍ ՕՏԱՐ ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՀԻՄՔ ԵՎ ՄԻՋՈՑ……………………..

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ ԵՂԱՆԱԿԱՅԻՆ

Գ.Գնորգյան ՁԵՎԵՐԻ ԲԱՂԱԴՐԻՉ………………………………..

Ս. Տիոյան Ֆ.Խլղաթյան Ռ.Դոխոյան Հ. Գալստյան Ան. Հակոբջանյան Հ. Մեսրոպյան Ս. Պապիկյան Վ.Խաչատրյան

ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ

ՆԵՐՈՒԺԸ ………………………………………….…

ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՄԱԴՐՈՒՄԸ

ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ ԵՎ ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ……………………………..…...

ԲՆԱՁԱՅՆԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐԻ ԱՍԱՑԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ …

ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ -ԱՎԵՏ ԱԾԱՆՑԻ ՄԱՍԻՆ …..…..

ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆԸ ՈՐՈՇԻՉ ՀՈԴԻ ԵՎ

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՀՈԳՆԱԿԵՐՏ

ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ……………….

ԱՍՏՎԱԾՊԱՇՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՅՐԻ

ԲԱՌԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԲԱՐԲԱՌՆԵՐՈՒՄ ...................................................

ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԾԱԳՄԱՄԲ ԲԱՌԵՐԸ

ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ..................

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՀՈԳՆԱԿԻ ԹՎԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Ղ.ՓԱՐՊԵՑՈՒ

ՄՈՏ.......................................................................

Համակարգչային ձնավորումը՝ Վ.Բրյուսովի անվան ԵրՊԼՀ-ի համակարգչային կենտրոն (ղեկավար՝ դոց. Վ.Վ.Վարդանյան) Համակարգչային էջավորումը՝ Հ.Մ.էլչակյան Ս.Վ.Առաքելյան Ստորագրված է տպագրության` Հանձնված է տպագրության`

07.01.08 20.03.08 Տպաքանակ՝ 120

«Լինգվա» հրատարակչություն Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարան Հասցեն` Երնան, Թումանյան 42 Հեռ.` 53-05-52

WօԵ: հէէք://www.Եrստօv.aո Է-ոaւl: 7տlս@Եrստօv.aո