Հայոց եկեղեցին XVIII դարի հայ ազատագրական շարժման քառուղիներում-Արմեն Այվազյան

«Աղդ յաμեթեան եւ թորդոմեան նաեւ աμրաՀամեան, վաղաՀաս åտուղք μուրդուղիմէոսեան եւ թադէոսեան, լուսածնունդ ղաւակք Սուրμ Էջմիածնեայն եւ դրիդորեայն՝ առանց ամենայն տարակուսանաց եւ Հակառակութեանց՝ Հայք են եւ ասին. Աղդք տոՀմիւ օրՀնեալ. Երկրաւ μարեμանեալ. Լեղուաւ կանխաղարդեալ. Գրով μարդաւաճեալ. Հաւատով աղնուացեալ. Անուամμ ճոխացեալ, Առաքինութեամμ μարեåաչտեալ, Ի Տէր åարծեցեալ, Եւ ղնմանէ դոՀացեալ, Եւ յԱստուածաչունչ դրոց քարողեալ»:

Ôա½ար Ա ՋաÑկկեÇյ կաթáղÇկáë ԱÙկÝաÛÝ ՀաÛáե (1737-1751) ...6Ըå, êճê ìճëԵå, òճê è á0ëüաèå, óոճ0աճշ0 íճք00ճ õքèԸòèÿíå ճքìÿíԸêèå 2åëճþò Ը60á00Ե..., ճ 0íԵõ Ըê0ëüê0 åԸòü ԸèëԵ, 6Ըå 6 շ0ò06í0Ըòè 0áքåòճþòԸÿ è 02è0ճþò 6è0åòü ò0ò 0åíü, 6 ê0ò0ք0Ա áԵ í06óþ èՅ0ճ6íճ 2åëճåìóþ Ը60á00ó 0ò 6Ըåշ0 Ըåք0öճ ո0ëóՎèòü! ...èՅ60ëüòå, 0Վè Ը60è քճՅóìí0 0ò60քè6, óոքճ6ëÿòü è íճաå Ըåêքåòí0å 0åë0 êքåոê0 Ը00åք2ճòü, Վò0á íèê0ìó áԵë0 ÿ6í0 è, ոճêè ո06ò0քÿþ, 0ճáԵ íå áԵë0 èՅ6åԸòí0; ճ è 6Ե Յíճåòå, Վò0 íճաèõ 6քճշ06 6åՅ0å åԸòü 6 շ0ò06í0Ըòè ìí0շ0. Åùå ո00ò6åք20ճþ 6ճì, 6ճքòճáå0, Վò0 å2åëè 0 Ըèõ ոèԸüìճõ óՅíճþò, ò0 íճԸ ո0շóáÿò. Í0 6Ե 0åëճԱòå 0åë0 òճê, Վò0á è ո0 íճաåԱ Ըìåքòè íå Յíճòí0 áԵë0”.

ºëաÛÇ ՀաëաÝ-ՋաոաոÛաÝյ

¶աÝÓաëարÇ կաթáղÇկáë (1701-1728)

ÿ“≈Õ¿ƒ¿–¿Õ - MATENADARAN

»Õ—“»“”“ ƒ–≈¬Õ»’ –” Œœ»—≈… »Ã. ÿÿ“Œ÷¿

3ՃSHTOTZ ԼNSTԼTՄTԽ OF ՃNՇԼԽNT 3ՃNՄSՇRԼPTS

ՃR3ԽN

ՃԼVՃZԼՃN

ՂHE ՃR8ENIՃN ԸHՍRԸH ՃՂ ՂHE ԸRՕՏՏRՕՃDՏ

ՕF ՂHE ՃR8ENIՃN LIBERՃՂIՕN 8ՕVE8ENՂ

IN ՂHE XVIII ԸENՂՍRY

¿–Ã≈Õ

¿…¬¿«flÕ

¿–ÃflÕ— ¿fl ÷≈– Œ¬‹ Õ¿ œ≈–≈œ”“‹fl’ ¿–ÃflÕ— Œ√Œ Œ—¬Œ¡Œƒ»“≈À‹ÕŒ√Œ ƒ¬»Δ≈Õ»fl ¬ XVIII ¬≈ ≈

YEREVAN - ≈–≈¬¿Õ

زîºÜ²¸²ð²Ü

ՄԱÞՏՈòԻ ԱՆՎԱՆ ÐԻՆ ÒԵèԱ¶ՐԵՐԻ ԻՆêՏԻՏՈôՏ

ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱ¼ՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ ԵԿԵՂԵՑԻՆ

24III ¸ԱՐԻ

ՀԱՅ Ա¼ԱîԱ¶ՐԱԿԱՆ ÞԱՐÄՄԱՆ øԱèՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ ԳՄԴ Ա

941 (479.25) 63.3 (2Հ)

Հրատարակվում է Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի Գիտական խորՀրդի որոչմամμ

ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ

Ա 551

Հայոց եկեղեցին ՃՄԼԼԼ դարի Հայ աղատադրական չարժման քառուղիներում, -Եր., Լուսակն, 2003թ., 344 էջ:

Աչխատությունը քննում է 2711-27111 դարերի Հայոց åատմության՝ դեռնս մութ մնացած մի չարք խնդիրներ: Մասնավորաåես, նոր μացաՀայտումներով ներկայացված են Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների կաåերը Հայ աղատադրական չարժման Հետ, Հայոց եկեղեցու դաղափարախոսությունը, Արարատյան երկրի Օսմանյան տասնմեկամյա ռաղմակալման (1724-1735 թթ.) ներդործությունը՝ կաթողիկոսական երեք իրարաՀաջորդ ընտրությունների վրա՝ 1726, 1730 ն 1734 թթ.: Միաժամանակ ուսումնասիրված են Մայր Աթոռ Սուրμ Էջմիածնի դիրքը Հայոց եկեղեցու նվիրաåետական Համակարդում, Ս. Էջմիածնի նվիրակների Հաստատությունը, Հայ-կաթոլիկ փոխՀարաμերությունները, ինչåես ն քաղաքական åատմության Համար կարնոր նչանակություն ունեցող Հոդնոր-կանոնական որոչ Հարցեր: 0503020913 Ա ------------------- 2003 0150(01)-2003

ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

ԼՏBԻ 99930-969-5-4

Տւադրության մեկենաս՝ իրավաμանական դիտությունների թեկնածու Սամվել Գուրդենի Կարախանյան © Այվաղյան Արմեն, 2003

Շ Ն Ո ՐՀ ԱԿ Ա Լ Ի Ք

Սույն ուսումնասիրությունը մեծավ մասամμ կատարվել է 1994-1995 թթ., Մաչտոցի անվան Մատենադարանում: ԸնդՀատված աչխատանքը Հնարավոր եղավ չարունակել ն ավարտին Հասցնել միայն 2001 թ.՝ չնորՀիվ Հայադիտական ուսումնասիրությունների արդիական կենտրոնի միջոցով ստացված դրամական նåատակային օժանդակության, որի Համար երախտաåարտ եմ: Ցանկանում եմ նան Հատուկ չնորՀակալություն Հայտնել մոսկվաμնակ անվանի փաստաμան Սամվել Գուրդենի կարախանյանին՝ դրքի տåադրության ծախսերը սիրաՀոժար ստանձնելու Համար:

Համառոտադրություններ ն Հաւավումներ ԱԶԳ - Մ. արքեւս. Օրմանեան, Աղդաåատում: Հ. Ա-Բ, Կ. Պոլիս, 1912-1914. ԴԱՒ - Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք åատմութեանց: Աչխատասիրությամμ՝ Լ. Ա. Խանլարյանի. Երնան 1990. Դրախտ ցանկալի - Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք աստուածաμանական, որ կոչի «Դրախտ ցանկալի»: Կ. Պօլիս, 1733: Դրվադներ, Ա-Բ - Աչ. ՀովՀաննիսյան, Դրվադներ Հայ աղատադրական մտքի åատմության: Գիրք Ա-Բ, Երնան, 1957-1959: ԶԱՔ - «Զաքարեայ սարկաւադի åատմադրութիւն»: Գիրք Ա-Գ, Վաղարչաւատ, 1870. ԽԱԶ - Խաչատուր աμեղա Ջուղայեցի, Պատմութիւն åարսից (ԺԸ դար): Աչխատութեամμ՝ Բ. վրդ. Աղաւելեանցի. Վաղարչաւատ, 1905: ԿՈՍ - «Թովմա Մեծոփեցու յիչատակարանը»: Հրատարակեց իւր առաջաμանով Կարաւետ Կոստանեանց. Թիֆլիղ, 1892: ՄԺ, Ա-Բ - «Մանր ժամանակադրություններ ԺԳ-ԺԸ դարերի»: Կաղմեց Վ. Ա. Հակոμյան, Հ. Ա-Բ, Երնան, 1951-1956: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան - ՀՀ կառավարությանն առընթեր Մաչտոցի անվան Հին ձեռադրերի ինստիտուտ-Մատենադարան: ԶԱՄ, Գ - Մ. վ. Զամչեանց, Պատմութիւն Հայոց: Հ. Գ, Վենետիկ, 1786: Ջամμռ - Սիմէօն Երնանցի, Ջամμռ: Վաղարչաւատ, 1870: ՅովՀանեանց, Պատմութիւն Նոր Ջուղայու որ յԱսՏՅՈ - Յ. Թ. Տէր-Յ åաՀան: Հ. Ա-Բ, Նոր Ջուղա, 1881: ՃԵՕ, 1 - Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 6 1-0Ա òքåòè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ, ՛. 11, ՎàՇòԵ 1. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà, Էքåâàí, 1964. ՃPՕ, 11 - Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 6 1-0Ա òքåòè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ, ՛. 11, ՎàՇòԵ 11. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà, Էքåâàí, 1967. ՃԵՕ, 111 - Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 60 6ò0ք0ì òքè0öճòèëåòèè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ, ՛. 111, ՎàՇòԵ 1. 1Օո քåոàêöèåé 8. Ê. 8ՕՇêàíÿíà, Էքåâàí, 1978. CARM - A Cronicle of the Carmelites in Persia and the Papal Mission of the XVII-XVIII Centuries. Vol. 1-2. London, 1939.

Տոմար ն Հատուկ նչաններ Գրքի մեջ, Հատուկ նչումի μացակայության դեåքում, μոլոր ամսաթվերը տրված են Հին տոմարով: Հրատարակվող μոլոր μնադրերում Հաåավումները μացել ենք, նչանակել կետադրությունը, ուղղանկյուն փակադծերում առել տվյալ μնադրի ենթախորքից μխող լրացումները ն մեր վերականդնում-

ները, իսկ կոր փակադծերում՝ մեր μացատրությունները, թարդմանությունները ն խմμադրումները, որոնց Հաճախ նախորդում է Հավասարության՝ - նչանը:

Ն Ե Ր ԱԾ Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

1375 թ. կիլիկյան Հայաստանի կործանմամμ՝ Հիմնովին ոչնչացվեց Հայկական åետության այդ åաՀին արդեն չուրջ երեքՀաղարամյա չարունակական ավանդույթներ ունեցող ճյուղավորված Համակարդը՝ ներառյալ թադավորական Հաստատությունը ն Հայկական μանակը: Հետադա երեք Հուժկու աղատադրական ելույթների ժամանակաՀատվածներում՝ 1722-1735 թթ., 1890-1921 թթ. ու 1988-ից մինչն այժմ, դրեթե ղրոյից վերստեղծված աղդային-åետական Հաստատությունները Հայկական քաղաքակրթության Հետ իրենց կաåը վերադտնելու μավարար ժամանակ չունեցան, այլ Հիմնականում փոխառեցին ու նմանակեցին օտար տիրաåետող ուժերի Համաåատասխան Հիմնարկներն ու փորձը: Այնինչ Հայոց åետականության արդյունավետ կաղմակերåումը Հնարավոր է միայն Հայկակա՛ն քաղաքակրթության μուն սկղμունքները ճանաչել-ընկալելու ն դրանց Համաձայն առաջնորդվելու դեåքում1: Անկախաչինության մերօրյա μարդադույն åայմաններում է՛լ ավելի է կարնորվում Հայկական քաղաքակրթության ծոցից մեղ Հասած ավանդական Հաստատությունը՝ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին, որն իր յուրաՀատուկ աստվածաμանության, ծիսակատարության, Հոդնոր ծառայությունների ն խորՀուրդների մեջ åաՀåանել է åետական Հիմունքների վրա կաղմակերåված Հայ կյանքի ն մտքի՝ դեռնս չՀետաղոտված ու չմեկնաμանված μաղմաåիսի արժեքավոր մասունքներ2: Պատմական փաստ է, որ օտար åետությունները միչտ ձդտել են Հնարավորին չափ մեծ աղդեցություն ունենալ Հայոց եկեղեցու

ղեկավար չրջանակների վրա: Օսմանյան կայսրության ն Սեֆյան Իրանի միջն μաժանման åայմաններում Ս. Էջմիածինն ստիåված էր դործելու քաղաքական դժվարին ն ղդայուն åայմաններում՝ փորձելով այս երկու տերությունների չաՀերին μացաՀայտորեն երμեք չՀակադրվել ն Հայության երկու Հատվածներից որնէ մեկը Հարվածի տակ չդնել: Սակայն թուրք-åարսկական åատերաղմների ժամանակ Մայր Աթոռն անմիջաåես դառնում էր այդ երկու åետությունների՝ նåատակասլաց դործողությունների վտանդավոր թատերաμեմ, իսկ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների ընտրություններն անցնում էին åետական աչալուրջ ուչադրության ն անմիջական աղդեցությունների ներքո: Այս ամենը որոչակի լարվածություն էր մտցնում նան արնելաՀայ ն արնմտաՀայ կղերի փոխՀարաμերություններում: Սույն մենադրությունը, ղուդաՀեռ տարաժամանակյա Հարցերի արծարծման Հետ մեկտեղ, իր քննության կենտրոնում է åաՀում Հե՛նց այդåիսի մի ժամանակաչրջանում՝ 1720-1730-ական թթ. առաջացած ներաղդային-ներեկեղեցային մի չարք խնդիրներ: Հայ եկեղեցու 2711-27111 դարերի åատմությանն անդրադարձել են Հ. Տեր-ՀովՀանյանցը, Դ. Ալիչանը, Գ. Աղանյանցը, Բ. կյուլեսերյանը, Գ. Գալեմքյարյանը, Ն. Ակինյանը, Աչ. ՀովՀաննիսյանը, Հ. Անասյանը, Հ. Քյուրտյանը, կ. Ամատունին, Գ. Բամåուքճյանը, Պ. Անանյանը, Մ. Թերղյանը, Լ. Խաչիկյանը, Հ. Միրղոյանը, Ս. Ճեմճեմյանը ն այլ Հայադետներ, որոնց ուսումնասիրությունների չնորՀիվ ի Հայտ են եկել μաղմաթիվ կարնոր փաստեր, դեմքեր, անտիå երկեր3: Հատուկ նչելի է 1912-1927 թթ. երեք Հատորով լույս ընծայված Մ. Օրմանյանի կոթողային Աղդաւատումը: Հետաղոտողի Համար Աղդաւատումը մի անփոխարինելի Հիմք է ն ուղեցույց, որը մինչն օրս էլ չարունակում է մնալ ու դործածվել իμրն Հայոց եկեղեցու åատմության եղակի Հանրադիտարան: Այսուամենայնիվ, աղμյուրադիտական ու åատմադիտական Հետադա ձեռքμերումների Համեմատ Աղդաւատումը, իր անժխտելի åատմադիտական արժանիքներով Հանդերձ, μնականաμար, ղդալիորեն Հնացել է, ներառյալ՝ մեր Հետաղոտությանը վերաμերող ժամանակաՀատվածի մասով:

2711-27111 դարերի Հայոց եկեղեցու åատմության Հետաղոտումը երեք Հիմնական μարդություն ունի: Առաջին՝ Հայոց åատմության այս ժամանակաչրջանն առՀասարակ չատ թերի է ուսումնասիրված. μաղմաթիվ առանցքային Հարցեր մնում են դեռնս մութ ու սåասում իրենց Հետաղոտողներին: Երկրորդ՝ ԽորՀրդային Միության 70-ամյա դոյության չրջանում Հայաստանում, փաստորեն, անՀնար էր աղատորեն ուսումնասիրել Հայ եկեղեցու åատմությունը, դավանանքը, կանոնակարդը, ծիսակարդը: Արդյունքում՝ այդ տարիներին ի Հայտ μերված ու Հրաåարակված μաղմաթիվ μնադրերն ու Հետաղոտությունները չՀամադրվեցին ն չընդՀանրացվեցին Աղդաւատում-ին Համարժեք մի նոր Հիմնարար աչխատության մեջ, որի åաՀանջը մեծ է ն՛ դիտական, ն՛ ընթերցող լայն Հանրության Համար: Եվ երրորդ՝ մաՀմեդական տիրաåետության օրոք Հայ եկեղեցու խորը ներդրավվածությունը Հայոց աղատադրական չարժումների մեջ, անվտանդության åաՀանջներից ելնելով, åաՀվել է Հույժ դաղտնի: Ըստ այդմ էլ՝ Հայ եկեղեցու դործունեության դաղտնի մասին վերաμերող սկղμնաղμյուրները չափաղանց սուղ են, քանի որ ժամանակակիցներն Համաåատասխան մանրամասնությունները (մի քանի μացառությամμ)4 միտումնավոր դրի չեն առել, իսկ դրառված փաստերի դերակչիռ մասը մեղ չի Հասել՝ ոչնչացվելով դեռնս այն ժամանակ: Գաղտնիության քողը Հայոց «ընդՀատակյա åատմության» (այն է՝ ղինված åայքարի դաղտնի նախաåատրաստությունների ն ղուդաՀեռաμար քրիստոնյա Հղոր åետություններից ռաղմական օդնություն ստանալու վերաμերյալ տարվող չարունակական μանակցությունների), ինչåես նան 1720-ական թթ. μուն աղատամարտի չատ դրվադների վրայից կարող էր ընկնել միայն այն դեåքում, եթե Հայաստանի աղատադրությունն իրականություն դառնար ն ականատես դործիչները, այդ թվում Հոդնորականները, Հնարավորություն ունենային աղատորեն վերՀիչել ն չարադրել իրենց տեսածն ու աåրածը: Սակայն աղատադրությունն ուչացավ ն Հայաստանում մաՀմեդական տիրաåետությունը տնեց մի քանի դար: Ուրեմն Հասկանալի է, թե Հայ աղատադրական չարժումների՝ քանի-քանի åատ11

մություն ն անուն է թաղված մնացել անՀայտության մեջ: Ներկայացնենք խնդիրն ավելի առարկայորեն: Տակավին 1703 թ. մայիսի 27-ին Հայ մելիքները դրում էին Պետրոս Ա ցարին, թե «չրջաåատված ենք անՀավատների լրտեսներով» (...ՕêքóæåíԵ øոèՕíàìè íåâåքíԵõ...)5: 15 տարի անց՝ 1718 թ. սեåտեմμերի 24-ին, խոր ընդՀատակում եռանդով ղինված ելույթին նախաåատրաստվող Հայոց ուժերի åարադլուխներից մեկը՝ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը, դրելով Ռուսաստանում 1711 թ. ի վեր Հայ աղատադրական չարժման լիաղոր ներկայացուցիչ Մինաս վարդաåետ Տիդրանյանին, նորից ու նորից նախաղդուչացնում էր նրան Հույժ դաղտնիություն åաՀåանելու անՀրաժեչտության մասին (ռուսերեն թարդմանությամμ åաՀåանված այս նամակից մեջ ենք μերում մեղ Հուղող խնդիրը լուսաμանող մի Հատված). «մեր անկյալ աղդը՝ μոլոր Հայ քրիստոնյաները, մեծավորներն ու փոքրավորները, աղատություն են տենչում.... որքան ուժեր ունենք՝ μոլորը ւատրաստության մեջ են դտնվում ն ակնկալում Հասնել այն օրվան, երμ Հնուց ի վեր սւասված աղատությունը նորից ամμողջ սրտով կստանանք: ...մյուս Հարցերի մասին Այվաղը6 ձեղ μանավոր կղեկուցի: Թեն ցանկանում էինք այս նամակն առավել մանրամասն չարադրել, սակայն μաղմաթիվ ւատճառներով վախեցանք, չՀամարձակվեցինք: Սա էլ դրեցինք, անսալով Այվաղի թախանձադին խնդրանքներին, Հավատ ընծայելով նրա երդմանը: Նրան նան Համառոտաμար մեր ձեռնարկի մասին ւատմեցինք: ...եթե Հանկարծ մեր ժողովրդից որնէ չար մարդ կամ լրտես տեսնի կամ լսի այս նամակների մասին՝ իմացած եղեք, որ մեր վերջն արդեն եկավ, իսկ Տունն այս Հիմքից կքանդվի: Այդ իսկ ւատճառով էլ՝ μարեՀաճեք աչալրջորեն դործել ն մեր ձեռնարկն այնւիսի դաղտնիության մեջ ւաՀել, որ որնէ մեկին μացաՀայտ չլինի ու, կրկնում եմ, Հայտնի չդառնա: Դուք էլ դիտեք, որ մեր թչնամիներն ամենուր չատ են: Դարձյալ Հաստատում եմ, վարդաւե՛տ, որ, եթե այս նամակների մասին իմանան, մեղ կոչնչացնեն: Գործն այնւես տեսեք, որ մեր մաՀից Հետո էլ անդամ այն Հայտնի չդառնա»7: [...âՇå, êàê ìàëԵå, òàê è 6ՕëԵøèå, óոàոøàãՕ íàքՕոà õքèՇòèÿíå àքìÿíՇêèå æåëà1ò ՇâՕ6ՕոԵ..., à ՕíԵõ ՇêՕëԵêՕ åՇòԵ ՇèëԵ, âՇå â ãՕòՕâíՕՇòè Օ6քåòà1òՇÿ è Օæèոà1ò âèոåòԵ òՕò ոåíԵ,

â êՕòՕքՕé 6Ե íՕâó1 èçոàâíà æåëàåìó1 ՇâՕ6Օոó Օò âՇåãՕ Շåքոöà ոՕëóՎèòԵ! ...Օ ոքՕՎåì Ճéâàç âàì ՇëՕâåՇíՕ ոՕíåՇåò... 1 õՕòåëè 6Ե ìԵ ոèՇàòԵ ոëՕոՕâèòՕå ոèՇԵìՕ, íՕ Օò Շòքàõó íå ոՕՇìåëè, ոëÿ ìíՕãèõ ՇëóՎàåâ, à Շèå ոèՇàëè ոՕ ìíՕãՕìó ոքՕøåíè1 ՃéâàՇà, êՕòՕքՕìó ոՕ ոքèՇÿãå åâՕ ոՕâåքÿ, ոåëՕ âêքàòöå ՕçíàՎèëè. ...åæåëè Օ Շèõ ոèՇԵìàõ... èç íàøåãՕ íàքՕոó èëè êàêՕé çëՕé ՎåëՕâåê, èëè øոèՕí ոքèìåòèò èëè óՇëԵøèò, òՕ çíàéòå, ՎòՕ óæå íàì êՕíåö 6óոåò, à Շåé ոՕì Օò ՕՇíՕâàíèÿ քàçՕքèòՇÿ. ՛ՕãՕ քàոè âԵ èçâՕëԵòå, ՕՎè ՇâՕè քàçóìíՕ ՕòâՕքèâ, óոքàâëÿòԵ è íàøå ՇåêքåòíՕå ոåëՕ êքåոêՕ ՇՕոåքæàòԵ, ՎòՕ6 íèêՕìó 6ԵëՕ ÿâíՕ è, ոàêè ոՕâòՕքÿ1, ոà6Ե íå 6ԵëՕ èçâåՇòíՕ; à è âԵ çíàåòå, ՎòՕ íàøèõ âքàãՕâ âåçոå åՇòԵ â ãՕòՕâíՕՇòè ìíՕãՕ. Էùå ոՕոòâåքæոà1 âàì, âàքòà6åո, ՎòՕ åæåëè Օ Շèõ ոèՇԵìàõ óçíà1ò, òՕ íàՇ ոՕãó6ÿò. ÍՕ âԵ ոåëàéòå ոåëՕ òàê, ՎòՕ6 è ոՕ íàøåé Շìåքòè íå çíàòíՕ 6ԵëՕ8..

Հետաքրքիր է, որ Եսայի Հասան-Ջալալյանի՝ Մինաս վարդաåետին տված ղդուչացում-առաջադրանքը, թե՝ «դործն այնåես տեսեք, որ մեր մաՀից Հետո էլ անդամ այն Հայտնի չդառնա»8, վերջինս կատարում է անթերի, մինչն իր կյանքի վերջը: Այսåես՝ 1740 թ., վախճանվելուց ընդամենը մի քանի չաμաթ առաջ, Մինաս վարդաåետը կտրուկ Հրաժարվում է μացաՀայտել åարսկերեն լեղվով դրված մի փաստաթղթի μովանդակությունը՝ ասելով, որ այդ մասին որնէ մեկը չåետք է իմանա. ինչåես åատմում էին ռուս չինովնիկները՝ «Սնդուսված մեծ թղթի վրա՝ ւարսկերենով դրված մի թերթ, իսկ թե ի՞նչ դործի մասին է այն դրված՝ Վարդաւետը Հրաժարվեց μացաՀայտել՝ ասելով, որ այդտեղ դրված դործի մասին որնէ ոք չւետք է իմանա»9: [ËèՇò ոèՇàííՕé ոåքՇèöêèì ոèՇԵìՕì íà 6ՕëԵøՕé 6óìàãå ëՕùåííՕé, à Օ êàêՕì ոåëå ՕíՕé ոèՇàí, Օ òՕì Օí, 8àքòàոåո, íå Օ6Եÿâèë, à Շêàçàë, ՎòՕ Օ ոåëå ոèՇàííՕì â òՕì, íèêՕìó ոàքòèêóëÿքíԵì çíàòԵ íå ոՕոëåæèò..

Նմանաåես՝ լեՀաՀայ Հայտնի դործիչ Ստ. Ռոչքան, 1730ականների կեսերին դրում էր, որ չի կարող Հրաåարակել այն Հայ մելիքների անունները, որոնք 1699 թ. աåրիլի 19-ին Անդեղակոթում Հեղինակել էին Հռոմի åաåին ուղղված մի նամակ՝

«ղորոց անուանսն վասն ւատճառի ուրուք լռեմ. ղթուղթն ես ինքնին թարդմանեցի, որով ղՀնաղանդութիւն տալով Սուրμ Աթոռոյն Հռոմայ, խնդրէին ղօդնութիւն աղատելոյ ի լծոյն անՀաւատից» 10 (ընդդծումն իմն է՝ Ա.Ա.):

1700 թ. մայիսի 10-ին Իսրայել Օրին ն Մինաս Տիդրանյանն այս նամակը Հանձնել են Հռոմի åաåին11: Հայ-կաթոլիկ Հարաμերություններին այդքան ուչադրություն դարձրած Հռոմեադավան Հեղինակները ղարմանալիորեն չեն նկատել այն տրամաμանական կաåը, որ կա Հայ մելիքների՝ 1699 թ. դրած այս նամակի ն նույն 1699 թ.՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ՆաՀաåետ Եդեսացու ն Երուսաղեմի Հայոց åատրիարք Մինաս Ամդեցու Հռոմի åաåին Հասցեադրած ն նրա դերակայությունը ձնականորեն ճանաչող նամակների միջն12: Այնինչ՝ այդ կաåը ցույց է տալիս, որ ն՛ ՆաՀաåետ կաթողիկոսի, ն՛ Մինաս åատրիարքի դրություններն ունեցել են մի åարղ ն Հստակ նåատակ. åաåի դերակայության առերես ճանաչմամμ՝ աջակցել 1700 թ. մայիսին Հայաստանի աղատադրության խնդրով Հռոմում Իսրայել Օրու դլխավորած Հայկական åատվիրակության վարած μանակցություններին: 1720-ական թթ. Հայ աղատադրական չարժմանն անձամμ մասնակցած եկեղեցական ու քաղաքական μաղմաթիվ դործիչներ, իրենց թողած Հուչադրություններում դիտմամμ քար լռություն են åաՀåանել ինչåես իրենց նախկին դործունեության, այնåես էլ առՀասարակ Հայոց մղած երկարատն (1722-ից մինչն 1735 թ.) աղատամարտերի մասին (սույն ուսումնասիրությունը մանրամասն քննում է է Մինաս Փերվաղյանի, Դաղար ՋաՀկեցու ն մի չարք այլ դործիչների այդåիսի åաՀվածքը): Հայ դործիչները նույնանման մտաՀոդություններով են առաջնորդվել նան ավելի վաղ ն ավելի ուչ չրջանում: Միքայել Զամչյանն, օրինակ, 1783 թ. աåրիլի 26-ին դրում էր եղμորը. «...աղդ մեր յայնւիսի վիճակի է այժմ, ղորմէ μաղում ղդուչութեամμ ւարտ է դրել, Հայելով ի μաղում ւարադայս, ղի մի՛ փոխանակ օդտի՝ այլոյ առիթ տացի»13:

Պատմաμաններից ոմանք Հåանցիկ նկատել են այս երնույթը: Հ. Անասյանը, խոսելով 1660-1670-ական թթ. Հայ μարձրաստի14

ճան կղերի աղատադրական նկրտումների մասին նկատում էր. «Եղիաղարի դործունեության այս մասը քողարկված է թանձր մչուչով, ն չէր էլ կարող քողարկված չլինել, քանի որ կաåված էր Հայոց աղատադրության խնդրի Հետ, որը քաղաքական խնդիր էր: Այս նույն åատճառով արդեն Խաչատուր Գաղատացու դործունեութեան ներքին ծալքերի մասին էլ μացարձակաåես ոչինչ չենք դտնում Հայկական աղμյուրներում»14: Մ. Օրմանյանը, անդրադառնալով ԱμրաՀամ կրետացի կաթողիկոսի (1734-1737)՝ Սյունիքի ն Արցախի միջով կատարած ուղնորությանը ն այդ մասին նրա արած դրառումներին, նչում է. «Իրավ յուր ժամանակը արդեն ջնջված էր Հայկական չարժումը, μայց կերնի թե Հիչատակն ալ կորած էր, կամ թե Հիչելն ալ վտանդավոր էր, որ կրետացին Մուղանի ուղնորության մեջ Հայկական åատերաղմներուն ասåարեղ եղող ձորերեն ու դաչտերեն ալ անցնելով, μնավ անոնց մասին միտք չդարձներ»15: Անչուչտ, ճիչտն Օրմանյանի երկրորդ ենթադրութիւնն է, որովՀետն 1720-ականների Հայոց աղատամարտի Հիչողությունը չկորավ երμեք ու առավել նս կորած լինել չէր կարող 1730-ականների կեսին: 1760-1770-ական թթ. Հայ աղատադրական չարժման երնելի դործիչ Հովսեփ Էմինի Հուչերը մանրաղնին քննելով, Ա. Ռ. ՀովՀաննիսյանն էլ նման մի դիտողություն է անում, դրելով. «Այս μոլոր իրադարձությունների մասին Էմինը խոսում է չատ ղուսå, Հավանաμար, վախենալով վարկաμեկել խառնված անձերին»16: Խնդրո առարկա Հարցերի ուսումնասիրությունն ավելի է դժվարանում՝ մեղ Հասած սկղμնաղμյուրների տարանջատվածության, Հատվածականության, μաղմալեղու ն տարատեսակ լինելու åատճառով: Այդ նյութերից են այլաղան վավերադրերը, ներառյալ՝ դաղտնի նամակադրությունը, որտեղ μանեցված է երկիմաստ կամ նույնիսկ ծածկադրված լեղու, երμեմն էլ՝ միտումնավոր աåատեղեկատվություն: կարնորվում են նան ցաք ու ցրիվ (Հաճախ՝ Հակասական) դրվադային տեղեկությունները, որոնք åաՀåանվել են եվրոåացի, ռուս, åարսիկ, օսմանցի, Հայ ն վրացի ժամանակակից Հեղինակների երկերում, Հուչերում, դիվանադիտական, ռաղմական ու Հետախուղական ղեկուցադրերում: Բացառիկ Հավաստիությամμ աչքի են ընկնում դիվանական

փաստաթղթերը: Հայ եկեղեցու ն μարձրաստիճան Հոդնորականության անմիջական մասնակցությունը Հայ աղատադրական չարժման ընդՀատակյա դործունեությանը Հնարավոր դարձավ որոչ չափով լուսաμանել ռուսական ն եվրոåական դիվաններից քաղված նյութերի մի չարք ժողովածուների Հրաåարակումից Հետո միայն17: Ավելին՝ նույն վավերադրերը Հաճախ միակ աղμյուրն են, որ ընդմիչտ անՀայտությունից փրկում են 1720-ական թթ. Հայոց Հուժկու աղատամարտի μաղմաթիվ փառավոր էջերը: Եթե Հրաåարակված ժողովածուներն արդեն իսկ արժանացել են åատմաμանների ուչադրությանը (թեն անելիքները դեռ չատ են), աåա նույնը չի կարելի ասել Սիոն Հանդեսում Հրաåարակված՝ Ս. Հակոμյանց վանքի դիվանական Հարուստ նյութերի մասին, որոնք մնացել են «Հում»՝ չուսումնասիրված վիճակում ու դեռ նոր-նոր åետք է Հետաղոտվեն: Այս նյութերը վերաμերում են Հիմնականում Երուսաղեմի Հայոց åատրիարքությանը, սակայն լույս են սփռում նան Հայաստանյայց եկեղեցու åատմության մի չարք կարնոր Հարցերի վրա: Ուչադրավ են Վենետիկի Ս. Դաղար կղղու Մխիթարյան միաμանության դիվանից քաղված որոչ նյութերը (նամականի, Հուչադրություններ, ինքնակենսադրություններ), որոնք վերջին տարիներին տåադրվել են ինչåես Բաղմավէւ Հանդեսի, այնåես էլ առանձին ժողովածուների ն մենադրությունների մեջ: Երուսաղեմի Ս. Հակոμյանց վանքի ն Ս. Դաղարի մատենադարանների նորերս լույս տեսած ձեռադրացուցակներում Հրաåարակվել են նան մինչն այժմ անՀայտ Հիչատակարաններ18: Հատուկ նչենք, որ մեր քննության Հիմնական Հատվածը Հենվում է փոխկաååակցված մի չարք Հետաղոտությունների վրա, որոնք ընդդրկված են սույն դրքի Հավելվածների μաժնում (այս առումով Հատկաåես կարնոր է Հավելված Ա ուսումնասիրությունը):

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Ասվածն, իՀարկե, չի նչանակում, թե մեղանում անՀրաժեչտ է միաւետություն Հաստատել կամ վերադառնալ Հին կացութաձներին ն օրենսդրությանը: Ամեննի՛ն: Խոսքը վերաμերում է ընդամենը Հայկական աչխարՀընկալ-

ման, աղդային μնավորության ն ավանդական վարքուμարքի Հիման վրա կառուցվելիք ներՀասարակական Հարաμերություններին ն ւետական մեխանիղմներին: Հայ եկեղեցու ւատմությունը Հայաստանի ընդՀանուր ւատմության անμաժան մասն է: Այն ծրադրված ու Հետնողական ուսումնասիրության կարիք ունի: Ուստի Հայ եկեղեցու ւատմությունն ուսումնասիրող ւատմադիտաՀետաղոտական առանձին կենտրոնի Հիմնումն ու այլնս անխափան աչխատանքը Հասունացած անՀրաժեչտություն են: Տե՛ս աստ, Օդտադործված աղμյուրների ն դրականության ցանկ: Բացառությունների մեջ ւետք է Հիչատակել երեք սկղμնաղμյուր. ա) 1730-ական թթ. Վենետիկում՝ 1720-ականների Սյունյաց աղատամարտին մասնակից դործիչների μերանից Ղուկաս Սեμաստացու դրի առած ու խմμադրած ւատմությունը (տե՛ս Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց»: Աչխատասիրեց Սամուէլ Արամեան, Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1978). μ) ԱμրաՀամ Երնանցու Պատմութիւն åատերաղմացն 1721-1736 թուի՝ 17301740-ականներին չարադրած դործը (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1977). ն դ) Եսայի Հասան-Ջալալեանի 1722-1727 թթ. միջն Հեղինակած Պատմութիւն Համառօտ Աղուանից երկրի երկը (Երուսաղէմ, 1868): √. ¿. ›ÁÓ‚, Ըí0աåíèÿ 1åòքճ 8åëèê0շ0 Ը ճքìÿíԸêèì íճք000ì. 20êóìåíòԵ, èՅ6ëåՎåííԵå èՅ Ì0Ըê06Ըê0շ0 շëճ6í0շ0 è Ը.-1åòåքáóքշԸê0շ0 ճքõè606 ÌèíèԸòåքԸò6ճ 1í0ԸòքճííԵõ 2åë, ... è 0քóշèõ óՎքå20åíèԱ (Ը16.: ՛èոՕãքàՓèÿ 1ìոåք. ՃÍ, 1898), Շ. ՃՃՃV11. Այվաղը Հայ կաւավոր էր, ռուսական ծառայության մեջ Հայտնի էր Սիմեոն Ռոմանով անունով (տե՛ս ՃԵՕ, 11, Շ. 342, ոքèì. 87): Տե՛ս ՃԵՕ, 1, ոՕê. 155, Շ. 371-372: 1721 թ. աւրիլի 5-ին Մինաս վարդաւետին ուղղած իր նամակում՝ Եսային նս մեկ անդամ չեչտում էր այս խնդիրը. «Բայց ղայս ւնդադոյն ւատուիր սիրելոյդ որ յետ եւ յառաջ իմ ամենայն թուղթք որ այսմ խորՀրդոյ առ քեղ եւ այդր դրեալ եմ, ւիտի որ թէ ի կենդանութեան քում, կամ թէ ղկնի մաՀուան, եւ մեր աղնեաց ոչ ոքաց ձեռն չանկանի, որ մեծ վնաս կուՀասանի սուրμ աթոռոյս եւ մեղ, լաւ իմասցիս ղայս եւ Հոդասցիս եւ ղդուչասցիս վասն աւադային, ղի մի Հասցեն մեղ ւատիժք եւ դու լիցիս ւատճառ այսւիսի իրաց» (ՃԵՕ, 1, ոՕê. 162, Շ. 384): ՃԵՕ, 111, ոՕê 97, Շ. 132. Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք (Վիեննա, 1964), էջ 190: «Իսրայէլ Օրին, Պերօչ իչխանի որդին, ընդ իւր μերեալ ղՄինաս վարդաւետն Խարμերդցի, եկն ի Հռոմ եւ մատոյց Իննոչ. ԺԲ-ին ղթուղթն ի տասն

Մայիսի Մելիքաց Հայոց դրեալ յԸնկեղակութ յամի 1699 Աւրիլի 19». նույն տեղում: Տե՛ս Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն..., էջ 190. Մինաս Ամդեցու 1699 թ. դեկտեմμերի 11-ի նամակի ամμողջական Հրաւարակումը տե՛ս Կարաւետ Ամատունի, «Մինաս վրդ. Ամդեցի, Պատրիարք Երուսաղէմի (1630-1704 նոյմμ. 24)». - Յանդէս Ամսօրեայ, 1983, էջ 79-82: ՍաՀակ Ճեմճեմեան, Հ. Միքայէլ Զամչեան եւ իր Հայոց åատմութիւնը (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1983), էջ 22: Հ. Ս. Անասյան. 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում (Երնան, 1961), էջ 256: ԱԶԳ, սյուն. 1989, էջ 2911: A. –. »Ó‡ÌÌËÒˇÌ, 10Ըèô Ջìèí (Էքåâàí: 1çո. ԷԼ7, 1945), Շ. 285. Տե՛ս √. ¿. ›ÁÓ‚, ԸíՕøåíèÿ 1åòքà 8åëèêՕãՕ Շ àքìÿíՇêèì íàքՕոՕì..., óê. ՇՕՎ. 1898. Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 6 1-0Ա òքåòè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ, ՛. 11, ՎàՇòԵ 1. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà (Էքåâàí, 1964), ՛Օì 11, ՎàՇòԵ 11. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà (Էքåâàí, 1967). Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 60 6ò0ք0ì òքè0öճòèëåòèè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ. ՛Օì 111. 1Օո քåոàêöèåé 8.Ê. 8ՕՇêàíÿíà (Էքåâàí, 1978). Ցանկանում ենք Հատուկ ընդդծել, որ Հայադիտության այս երկու օջախներում վերջին տասնամյակներում կատարված աչխատանքի Համար ւարտական ենք նախ ն առաջ երջանկաՀիչատակ Նորայր արքեւս. Պողարյանին ն ԱμμաՀայր ՍաՀակ Ճեմճեմյանին:

ԳԼՈՒԽ Ա.

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ կԱԹՈԴԻկՈՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆԸ՝ ԲՋՆԻԻ,

ՀԱԴԲԱՏԻ, Ս. ԹԱԴԵՈՍԻ ԵՎ ՏԱԹԵՎԻ

ԱՐՔԵՊԻՍկՈՊՈՍՆԵՐԻ ՀԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՏԱԼՈՒ կԱՆՈՆԸ

(առաջացման ժամանակն ու Հանդամանքները)

Խոսելով 1114 թ. կիլիկիայում՝ «ի Սեաւ Լեառն» դումարված եկեղեցական մեծ ժողովի մասին, որտեղ քննության էին դրված նան Աղթամարի կաթողիկոսության իրավասությունները, Միքայել Զամչյանն, իմիջիայլոց, դրում էր. Եւ թուի թէ յայս ժողով սաՀմանեցաւ այն կանոն, ղի յընտրութեան կաթողիկոսի լիցի միաձայն Հաւանութիւն չորից դլխաւոր Աթոռոց արքեւիսկուոսաց՝ որ ի Մեծն Հայս1, այսինքն են՝ Բջնոյ, Հաղμատայ, Թադէոսի վանաց, որ յԱրտաղ, եւ Ստաթեւու կամ Տաթեւու. եւ եդաւ վճիռ՝ ղի առանց Հաւանութեան սոցա անվաւեր լիցի ընտրութիւնն2:

Հետադայում այս տեղեկությունը ձեռք μերեց åատմական ստույդ փաստի Համարում, քանի որ այն վկայակոչել են μաղմաթիւ Հայադետներ՝ Դ. Ինճիճյանը, Մ. Մսերյանցը, Դ. Ալիչանը, Վ. Մանկունին, կ. կոստանյանցը, Մ. Պոտուրյանը, Մ. Օրմանյանը, Բ. կյուլեսերյանը, Մ. Հասրաթյանը, Լ. Խաչիկյանը3: Թվարկված Հեղինակներից մասնակի վերաåաՀություն էին կատարել միայն Դ. Ալիչանն ու Լ. Խաչիկյանը: 1873 թ. Ալիչանը նկատում էր, որ «ինչåես անտարակույս չէ այս ժողովիս մեջ կանոնվիլն, նույնåես ալ տարակուսելի է, թե Հաջորդ կաթողիկոս րնտրու19

թյանց մեջ åաՀվա՞ծ է միչտ կանոնն թե ոչ»4: Քսան տարի անց, դարձյալ անդրադառնալով նույն Հարցին, Ալիչանն արդեն վերադրում էր կանոնը 2111 դարին կամ նույնիսկ ավելի ուչ չրջանի. «Յայնմ (13) դարու կամ ղկնի երեւին Հաստատեալ օրէնքն չձեռնադրելոյ կաթողիկոս Հայոց՝ առանց Հաւանութեան կամ ներկայութեան չորից դլխաւոր եåիսկոåոսական աթոռոց ժամանակին, յորոց մին էր Սիւնեացն»5: Իսկ Լ. Խաչիկյանն իրավամμ åնդում էր, որ 1114 թ. նման կանոնակարդ չէր կարող ընդունվել. Այդ տարածված կարծիքը Հիմնաղուրկ է ու սխալ. 1114 թ. Արտաղի աթոռ դոյություն չի ունեցել, իսկ Բջնին, ՃԼԼ դարում Հայոց եկեղեցու նվիրաւետության առումով, աննչան մի վայր է եղել... Կաթողիկոսական ընտրության վերոՀիչյալ կարդը, մեծ Հավանականությամμ, Հաստատվել է Հենց 1293 թ. խնդրո առարկա ժողովում, որը դումարվել էր Հռոմկլայի անկումից Հետո՝ կաթողիկոսական աթոռի Համար նոր նստավայր որոչելու ն նոր կաթողիոսի ընտրությունը նախաւատրաստելու նւատակով: Այս թյուրիմացությունը, ըստ երնոյթին, ծադել է Գրիդոր Անավարղեցի կաթողիկոսին Գրիդոր Գ. ՊաՀլավունի (Փոքր վկայասեր) կաթողիկոսի (1113-1166) Հետ չփոթելու Հետնանքով6:

Զամչյանի տեղեկությունն ամμողջովին մերժել է միայն մխիթարյան միաμան Վարդան Հացունին. Մեր նախնյաց մատենադրության մեջ դոյություն չունի, ն անդիր ավանդություն կամ լոկ թվիք մը էր անչուչտ այն «կանոնը», որ Զամչյանին «թվէր» սաՀմանված 1114ին ղաղթամարցիս μանադրող ժողովեն, - ն ղոր կրկնեցին Ինճիճյան, Հ. Ալիչան, Մսերյանց ն այլք նս... Այսւիսի վճիռ չէ տրված երμեք. ինչւես ձրի էր Օրμելյանի ւաՀանջն ալ՝ թե «առանց սոցա (այսինքն եւիսկուոսաց Սյունյաց - Վ. Հ.) ոչ ձեռնադրի ւատրիարք Հայոց, եւ ոչ լինի ժողով (ընտրութեան), այլ դլուխ եւ Հրամանատար ժողովո սոքա լինին»7: Պատմչիս օրով իսկ ն առանց յուր ներկայության մանավանդ մին յուր կամաց Հակառակ - ընտրվեցան Ստեփանոս Դ ու Գրիդոր Անավարղեցին, ն ընտրությունը Հավասարաւես Հաջող ու վավերական եղավ8:

Նախ՝ անդրադառնանք Լ. Խաչիկյանի առաջադրած ժամանակադրական սրμադրությանը: Եթե խնդրո առարկա ընտրակարդն իրոք Հաստատված լիներ կիլիկիայում 1293 թ. կայացած ժողովում, աåա այս մասին անåայման Հանդամանորեն կՀաղորդեր Ստեփանոս Օրμելյանը՝ 1297 թ. ավարտին Հասցրած9 իր «Սյունիքի åատմության» մեջ: Տաթնի դիտնական առաջնորդը åարղաåես չէր կարող չրջանցել այդօրինակ ծանրակչիռ մի որոչում, որն իμր մի աննախադեå åատվաμեր լիաղորություն էր դնում անձամμ իր ու իր փառաμանած Աթոռի Հաջորդ դաՀակալների վրա: Այսåես åիտի լիներ նան այն åատճառով, որ նույն ժողովի ժամանակ կաթողիկոս ընտրված Գրիդոր Անավարղեցին (1293-1307) նախ ն առաջ իրեն էր տեղյակ åաՀում եկեղեցական-քաղաքական այլնայլ կարնոր խնդիրների մասին. «...մեր Հայերուն Արեւելցւոյ մեծերուն ղիրքս դիտացուցեալ եմք եւ կեցուցեալ: Առաջինն Օրåելին, որ է Սիւնեաց արՀիեåիսկոåոս... ցուցաք ղդիրքսն եւ Հաստատեցաք այս տարի (իմա 1294 թ.՝ Ա.Ա.)...»10: ԱյսուՀանդերձ, Ստ. Օրμելյանն իր երկում ոչինչ է ասում այդ կանոնի մասին, իսկ կաթողիկոսի ձեռնադրության ժամանակ Սյունյաց աթոռակալի «Հրամանատարության» վերաμերյալ նրա åնդումը՝ կարճ, μայց ն սåառիչ կերåով Հերքում է Վ. Հացունին (տե՛ս վերը): Ավելին, 1293-ի ժողովը, անցնելով ամμողջ Հայությունը կաթոլիկացնելու մարմաջով μռնված Հեթում Բ թադավորի (12891294, 1295-1296, 1299-1307) թելադրանքով, կաթողիկոս էր ձեռնադրել լատինամետ կուսակցության åարադլուխ Գրիդոր Անավարղեցուն11: Հետնաμար, այն չէր կարող միաժամանակ Հայ նվիրաåետության դլխավոր իրավասությունը՝ կաթողիկոս ընտրելու մանդատը, ընդմիչտ չնորՀել Հայադավանությանը կառչած ն Հայոց լատինամետ թադավորի վարչական Հսկողության սաՀմաններից դուրս դտնվող արնելյան չորս Հեռավոր աթոռներին12: Այսåիսով, Լ. Խաչիկյանի սրμադրումը նս ընդունելի չէ: Սակայն, Հաստատելուց կամ Հերքելուց առաջ Վ. Հացունու åնդումը՝ այն է, թե μացի Զամչյանից, «մեր նախնյաց մատենադրության մեջ դոյություն չունի» այդåիսի կանոնի մասին որնէ այլ տեղեկություն, անՀրաժեչտ է åատասխանել նս մի քանի Հարցի. ի՞նչ Հիմքեր է ունեցել Զամչյանը նմանօրինակ åատասխանատու Հայտարարություն

անելու Համար: Արդյո՞ք եղել է մի սկղμնաղμյուր, որից նա քաղել է իր տեղեկությունը, ն, եթե եղել է, որքանո՞վ է ա՛յն արժանաՀավատ: Խնդիրը Հետաղոտողները չեն նկատել, որ Զամչյանից Հինդ տասնամյակ առաջ նույն Հաղորդումով Հանդես էր եկել Հայ նչանավոր աստվածաμան, μանաստեղծ ու եկեղեցական դործիչ, 1737-ից մինչն 1751 թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս åաչտոնավարած Դաղար ՋաՀկեցին: 1733 թ. կ. Պոլսում լույս տեսած իր Դրախտ ցանկալի կարնոր աչխատության մեջ13, Հայոց Հայրաåետների դավաղանադիրքը ներկայացնող μաժնում (էջ 577-611) խոսելով ՎաՀան Ա. Սյունեցի կաթողիկոսի (968-969) դաՀընկեցության մասին՝ Դաղար ՋաՀկեցին անում է Հետնյալ դրառումը (ստորն այն ն Զամչյանի Հաղորդումը ներկայացնում ենք ղուդաՀեռաμար). «Տէր ՎաՀան՝ ամս ա (1): Սա աղանդաւորելով ղդայլենիսն դառնենեաւ թաքուցեալ ընդ աղօտ իմն տեսութեամμ, այլ յորժամ ծայրացեալ եղեւ փառաւոր իչխանութեամμ, յայնժամ արծարծմամμ Հրատարակեաց ղաղանդն Հերձուածողութեան: Յաղադս որոյ ժողովեալ չորից աթոռակալաց, այսինքն՝ Տաթեւու վանից, եւ Թադէոսի առաքելոյն, եւ Ախւատու, եւ Բջնւոյ՝ արտաքսեցին ղնա յԱթոռոյն: Քանղի նախկնական կարդ մեր այս է. որ այն չորիցն μանիւք եւ Հաւանութեամμ նստցին կաթողիկոսունք եւ ի նոցանէ օծցին: Եւ եթէ ոչ դնասցեն ըստ Հայրենական աւանդութեանց եւ քաղաքաւարութեանց Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, արտաքսեսցին Հրամանաւ նոցունց, վասնղի նոքա են ւատժօղք եւ ո՛չ այլոք: Յաղադս որոյ ընկեցիկ լեալ ի նոցունց անտի...»14:

«Եւ թուի թէ յայս ժողով սաՀմանեցաւ այն կանոն, ղի յընտրութեան կաթողիկոսի լիցի միաձայն Հաւանութիւն չորից դլխաւոր Աթոռոց արքեւիսկուոսաց՝ որ ի Մեծն Հայս, այսինքն են՝ Բջնոյ, Հաղμատայ, Թադէոսի վանաց, որ յԱրտաղ, եւ Ստաթեւու կամ Տաթեւու. եւ եդաւ վճիռ՝ ղի առանց Հաւանութեան սոցա անվաւեր լիցի ընտրութիւնն»15 (ընդդծումն՝ Ա.Ա.):

Այս երկու Հաղորդումների կառուցվածքային ու նան μառային Հարաղատությունն անմիջաåես մատնում է մեկի ծադումը մյուսից. Զամչյանը, մասնավորաåես, դլխիվայր է չրջել Աթոռների Հերթականությունը ն Համառոտել է մի քանի նախադասություն: ՎստաՀելով Դաղար ՋաՀկեցու Հեղինակությանն ու μանիմացությանը, դուցե նան ունենալով լրացուցիչ այլ տեղեկություններ՝ Զամչյանը Հավաստի է Համարել չորս Աթոռների մասին այս Հաղորդումը: Միննույն ժամանակ, սակայն, Զամչյանն իրավացիորեն անստույդ է նկատել այս «նախկնական կարդի» առաջ դալը 17-12 դարերում, ու նան 2 դարում, երμ, ըստ Դ. ՋաՀկեցու, այն իμր արդեն դործի էր դրվել: Ուստի, կասկածելով Դ. ՋաՀկեցուն ժամանակադրության Հարցում սխալվելու մեջ՝ Զամչյանը վերադրել է կանոնի ծնունդը իրեն ամենաՀավանական թված åատմական åաՀին (այստեղից էլ նրա «թուի թէ» դարձվածը): Դաղար ՋաՀկեցուն այսåես սրμադրելով, Զամչյանն առաջնորդվել է իր μաղմիցս կիրառած տրամաμանական-կիսակամայական եղրաՀանդման նույն այն խմμադրական եղանակով, որ մենք ժամանակին սաՀմանել էինք նրա մեկ այլ սկղμնաղμյուրը քննելիս16: Համենայն դեåս, մեր Հերթին ստուդելով Դ. ՋաՀկեցու Հաղորդումը, Համողվեցինք, որ սկղμնաղμյուրները լռում են ՎաՀան Սյունեցու դաՀընկեցության դործում չորս Աթոռների՝ իμր վճռորոչ դեր խաղացած լինելու մասին17: Ավելին, Ասողիկը Հականե-Հանվանե Հիչում է ՎաՀան Ա-ին աթոռաղրկած՝ 969 թ. Անիի եկեղեցական ժողովի ամենաաղդեցիկ մասնակիցներին. «Տէր Խաչիկ Արչարունեաց եåիսկոåոս եւ Հայր Պողիկարåոս՝ առաջնորդ կամրջաձորոյ, եւ Հայրն Սարդիս Հոռոմոսի վանաց վանական եւ Հայր Ստեփանոս Սեւանայ վանաց վանական, եւ այլ եåիսկոåոսունք եւ Հարք μաղումք»18: Ինչåես տեսնում ենք, Հանվանե Հիչված, այսինքն՝ իրենց դիրքով կամ դործունեությամμ աչքի ընկած չորս դործիչներից երեքը Շիրակ նաՀանդից էին, որտեղ էր նան կաթողիկոսանիստ Արդինան ն ամենակարնորը՝ արքայանիստ Անին: Ժողովին Շիրակի Հոդնորականների ցուցաμերած այսåիսի ակտիվությունը խոսում է Հոդուտ Մ. Օրմանյանի այն ենթադրության, ըստ որի ՎաՀան կաթողիկոսի դաՀընկեցությունը åայմանավորված էր ինչ-ինչ åատճառներով ծադած «Հակառակությամμ»՝ նրա ն Անիում նստող

Բադրատունի թադավոր Աչոտ Ողորմածի միջն19: Բացի այդ, նոր կաթողիկոս ընտրված Ստեփանոս վանականը նս չէր ներկայացնում Դաղար ՋաՀկեցու մատնանչած չորս կենտրոններից որնէ մեկը, մանավանդ, որ 969 թ. Բջնիի, Արտաղի ն Հաղμատի եåիսկոåոսություններ åարղաåես չեն եղել20: Ինչնէ, åարղ է, որ Տաթնի, Ս. Թադեի, Հաղμատի ն Բջնիի դերիրավասությունների մասին Դաղար ՋաՀկեցու Հաղորդումը չի Համաåատասխանում 17-217 դարերի իրականություններին ն սկղμնաղμյուրների տվյալներին: Շեչտենք, որ այս կանոնն անՀայտ էր նան Հայոց դատաստանադրքերի Հեղինակներին21: Այս կարդի սաՀմանումը, թերնս, կարող էր առավել ճչմարտանման դիտվել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսարանը Ս. Էջմիածին տեղափոխելու՝ 1441 թ. Վաղարչաåատում դումարված ժողովի կաåակցությամμ, սակայն, Թովմա Մեծոփեցու ն այլոց Հաղորդումներում այդ մասին որնէ խոսքի μացակայությունն ի չիք է դարձնում նան այս Հավանականությունը: Ինչåես ցույց կտանք սույն ուսումնասիրության Հավելված Աում, 2711 դարում Հայոց կաթողիկոսական ընտրությունները Հատուկ քննության առարկա դարձրած Հայ Հոդնորական երնելի դործիչները նույնåես անտեղյակ էին այսåիսի կանոնի դոյությանը22: Բայց աՀա նույն կանոնի մասին Հստակ տեղեկություն ենք դտնում նան Սիմեոն Երնանցու Ջամμռ-ում. «Եւ ի մէջ սոցին (խօսքը վերաμերում է Մայր Աթոռին ենթակայ վիճակների առաջնորդներին՝ Ա.Ա.) նախաւատիւ եւ դերյարդելի ղկնի կաթուղիկոսին՝ էին եւ են, որւէս ւատրիարդ, չորից սրμոց եւ Հռչակաւոր վանից առաջնորդքն, այսինքն. սրμոյն Թադէոսի առաքելոյ վանիցն՝ որ ի յԱրտաղ դաւառի, սրμոյն Ստաթէի՝ որ ի Սիւնիս, սրμոյն Աստուածածնի վանիցն՝ որ ի Բջնի, եւ սրμոյն Նչանի վանիցն՝ որ ի Հաղμաթ. որք են իμր աթոռակալք եւ տեղաւաՀք կաթուղիկոսին, որոյ եւ ի յընտրութեանն ւարտին ներկայ դտանել եւ յօծմանն նախաւէս ղձեռն դնել ի դադաթ կաթուղիկոսին»23:

Արդ, Ջամμռ-ը միակ օրինակով դրվել է 1765 թ. Էջմիածնում՝ Սիմեոն կաթողիկոսի (1763-1780) ձեռքով՝24 նախատեսված լինելով միմիայն Մայր Աթոռի ներքին օդտադործման Համար՝ «ի յօդուտ նոյնակերտի Աթոռոյս, ի յենարան եւ ի Հեչտութիւն ի սմա նստօղ Հայ24

րաåետաց, դործակալաց եւ Համայն Հարաղատից åաչտօնէից սորին»25: Այս մատյանի Հետադա ճակատադիրը դեռնս åարղ չէ. ընդօրինակություններ Հայտնի չեն, իսկ 1873 թ. Հրատարակության առաջաμանում սոսկ ասված է, թե՝ «ոչ μաղումք ամք էին յորմէ Հետէ աղատեցաւ սա ի դերութենէ»26: Ամեն ինչից դատելով՝ Սիմեոն կաթողիկոսի այս Հաղորդումը Զամչյանին անծանոթ է մնացել: Այն (ինչåես ն Դաղար ՋաՀկեցու Հաղորդումը) վրիåել է նան չորս Աթոռների իրավասությունների խնդիրն արծարծած Հետադա μոլոր Հեղինակների ուչադրությունից: Այս տեղեկությամμ վերջնականաåես ժխտվում է Վ. Հացունու կասկածամտությունը, քանղի Սիմեոն կաթողիկոսը Հաստատում է կանոնի Հավաստիությունն ու կիրառումը իր իսկ դաՀակալության օրոք: Ավելին, մեղ Հաջողվեց Հայտնաμերել նույն կանոնի մասին մի լրացուցիչ արժեքավոր Հաղորդում նս: Հայ եկեղեցու μարձրաստիճան դործիչ՝ Մինաս վրդ. Փերվաղյանը (1680-1757)27, իր անտիå ինքնակենսադրությունում, Հետնյալ մանրամասնություններն է Հայտնում 1726 թ. փետրվարին կ. Պոլսում տեղի ունեցած կաթողիկոսական ընտրությունների մասին. «...աՀա եՀաս առ իս թուղթ ի Կոստանդնոււօլսոյ՝ դրեալ ի ւատրիարդէ եւ ի մեծամեծաց Հայոց, յորում փութացուցանէին ղիս Հասանել ի Կոստանդնոււօլիս՝ յնտրել ղկաթուղիկոս: Զայս ծանուցեալ իմ, դնացի ի Կոստանդնոււօլիս: Եւ իμրեւ կամէին տալ ինձ ղկաթուղիկոսութիւն28, Հրաժարեալ ի նոցանէ, դնացի ի Եալօվայն: Եւ նոքա ժողովեալ ընտրեցին կաթուղիկոս ղԿարաւետ վարդաւետն ղառաջնորդն Գաղատիոյ: Յայս ժողով կոչեցին եւ ղիս ստիւմամμ: Բայց ես ոչ ժամանեցի յընտրութիւնն, այլ միայն ի Հանդէսն ընտրութեան, ղոր կատարէին յեկեղեցւոջն, ընդ որ եւ ես Հաճէի: Քանղի ընտրութիւն կաթուղիկոսին, ըստ օրինաց եւ վճռոց Հայոց, ւարտ է լինիլ յարքեւիսկուոսէ վանացն Թադէի առաքելոյն, Հաղμատու, Տաթեւու եւ Պչնոյ, ղորոյ ղՀակառակն արարին եւ առնեն ի Կոստանդնոււօլիս: Ուստի՝ իμր ղաւօրինաւոր ինչ, ոչ կամեցայ մտանել ի ժողովս նոցայ»29:

Այսåիսով, Ամենայն Հացոց կաթողիկոսի ընտրությանը՝ Բջնիի, Հաղμատի, Ս. Թադեոսի ն Տաթնի վանաՀայր-առաջնորդների Հավանություն տալու կանոնը åատմականորեն ստույդ է, սակայն

այդ մասին μոլոր սկղμնաղμյուրները åատկանում են 27111 դարին30: Ստորն Հետնողականորեն ճչտելու ենք կանոնի առաջացման ժամանակը, Հանդամանքները, ինչåես ն ամենաՀետաքրքիրը՝ թե ի՞նչու է Դաղար ՋաՀկեցին կանոնի սաՀմանումը միտումնավոր կարդով փոխադրել խորը միջնադար:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում Հայ Հեղինակները Հաճախ Մեծ Հայքի տակ Հասկանում էին ՊարսկաՀայաստանը, իսկ Փոքր Հայքի տակ՝ ՏաճկաՀայաստանը: Սրա չատ Հստակ մի օրինակ է տալիս Զամչյանը՝ անդրադառնալով 1664 թ. Կ. Պոլսի Հայկական Համայնքում տեղի ունեցած դեւքերին. «ի Կոստանդինոււօլիս յերկուս ւառակտեցան ժողովուրդք. կէսք ի կողմն Էջմիածնի էին, մանաւանդ նոքա՝ որք եկեալ էին ի քաղաք անդր յաչխարՀէ Մեծին Հայոց եւ Պարսից, որք եւ կոչէին արեւելցիք. եւ կէսք՝ մանաւանդ թէ յոլովք՝ ի կողմն Եղիաղարու, եւ սոքա էին μնակք քաղաքին՝ ժողովեալ անդր ի սաՀմանաց Փոքուն Հայոց եւ Հոռոմստանու, եւ կոչէին Հոռմցիք». - ԶԱՄ, Գ, էջ 700-701: ԶԱՄ, Գ, էջ 37. Հմմտ. էջ 486-487: Տե՛ս Ղուկաս վ. Ինճիճեան, Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի: Հ. Գ (Վենետիկ, 1835), էջ 254-255: Ղեւոնդ Ալիչան, ՇնորՀալի եւ åարադայ իւր (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1873), էջ 57: ՎաՀրամ վրդ. Մանկունի, «Կրօնական ւատմութիւն ժողովոց Հայաստանեայց եկեղեցւոյ Հանդերձ կանոնադրութեամμք». - Արարատ, 1874, էջ 121, 197-198: Կարաւետ Կոստանեանց (Հրատարակիչ), Թովմա Մեծոփեցու յիչատակարանը (Թիֆլիղ, 1892),էջ 39: Մկրտիչ Պոտուրեան, «Հայ կաթողիկոսութիւն». - Բաղմավէå, 1902, էջ 556: ԱԶԳ, սյուն. 930, 1453: Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, 1441-էն մինչեւ մեր օրերը (Անթիլիաս, 1939), սյուն. 1210: Մ. Հասրաթյան, «Բջնի». - Հայկական սովետական Հանրադիտարան: Հ. Բ (Երնան, 1976), էջ 536: Լնոն Խաչիկյան, «Արտաղի Հայկական իչխանությունը ն Ծործորի դւրոցը». - Բանμեր Մատենադարանի, 1973, Իo. 11, էջ 136, ծնթ. 27: Այս Հարցն առՀասարակ չի արծարծված Գրիդոր վրդ. Մադսուտյանի՝ Ընտրեալդ յԱստուծոյ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրութիւնը (Երնան. «Նաիրի», 1995) դրեթե ամμողջովին կոմւիլյատիվ աչխատության մեջ:

Ղ. Ալիչան, ՇնորՀալի եւ åարադայ իւր, էջ 57:

Ղ. Ալիչան, Սիսական (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1893), էջ 19: Լ. Խաչիկյան, «Արտաղի Հայկական իչխանությունը», էջ 136, ծնթ. 27: Կիլիկիայում Հավաքված 1293 թ. ժողովի մասին տե՛ս նույն տեղում, էջ 135-137. ԱԶԳ, սյուն. 1196-1197: Տե՛ս Ստեփաննոսի Սիւնեաց եåիսկոåոսի «Պատմութիւն Տանն Սիսական»: Ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին (Մոսկուա, 1861), էջ 18. Հմմտ. «Պատմութիւն նաՀանդին Սիսական»՝ արարեալ Ստեփաննոսի Օրμէլեան արքեւիսկուոսի Սիւնեաց (Թիֆլիղ, 1910), էջ 27: Տե՛ս Վարդան վ. Հացունի, կաթողիկոսական ընտրութիւն եւ ձեռնադրութիւն åատմութեան մէջ (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1930), էջ 53-54: Տե՛ս Ստեփանոս Օրμելյան, «Սյունիքի ւատմություն»: Թարդմ., ներած. ն ծանոթադրությունները՝ Ա. Ա. ԱμրաՀամյանի (Երնան, 1986), էջ 58, 540 (ծնթ. 1647, 1648): Տե՛ս Կղեմէս Գալանոս, Միաμանութիւն Հայոց սուրμ եկեղեցւոյն ընդ մեծի սուրμ եկեղեցւոյն Հռովմայ: Հ. Ա (Հռոմ, 1650), էջ 441. Հմմտ. Լ. Խաչիկյան. «Արտաղի Հայկական իչխանությունը», էջ 138: «...առնէ ժողով թադաւորն Հեթում եւ տայ ձեռնադրել կաթողիկոս Հայոց ղՏէր Գրիդոր՝ Անաւարղայ եւիսկուոս...» (տե՛ս Ստ. Օրμելեան, Պատմութիւն նաՀանդին Սիսական, էջ 446): Օրմանյանը նրμանկատորեն նչում է, որ Օրμելյանի այս ձնակերւումը «կցուցնե, թե եւիսկուոսներու ժողովը եղած է ոչ թե ընտրելու, այլ ձեռնադրություն կատարելու Համար» (ԱԶԳ, սյուն. 1196): 1290-ականների դրությամμ, այս չորս աթոռների դաՀակալներից միակ լատինասերը՝ Արտաղի Տիրացու եւիսկուոսն էր (նրա մասին տե՛ս Լ. Խաչիկյան, «Արտաղի Հայկական իչխանությունը», էջ 136-139): Դրախտ ցանկալի-ի Հրատարակության թվականը ճչտված է ստորն, Գլուխ Է: Դրախտ ցանկալի, էջ 593: ԶԱՄ, Գ, էջ 37: Տե՛ս Ա. Մ. Այվաղյան, «1720-ական թթ. Սյունյաց աղատադրական չարժման ւատմությունից (սկղμնաղμյուրների Համադրման փորձ)». - Պատմաμանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 2, էջ 125-128: Տե՛ս Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի դրոց åատմադրաց: Հրտ. Արչակ Տէր-Միքելեանի (Վաղարչաւատ, 1893), էջ 100-101: Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Կ. Ա. Մելիք-ՕՀանջանյանի (Երնան, 1961), էջ 87: Ստեփանոս Տարոնացի (Ասողիկ), Պատմութիւն տիեղերական (Ս. Պետերμուրդ, 1885), էջ 181-182: Վարդան վ. Արեւելցի, Հաւաքումն åատմութեան: Աչխատասիրությամμ՝ Ղ. Ալիչանի (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1862), էջ 89:

Ստեփանոս Տարոնացի (Ասողիկ), Պատմութիւն տիեղերական, էջ 181: Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 970: Հաղμատի վանքը Հիմնադրվել էր միայն 976 թ. (տե՛ս Կարո Ղաֆադարյան, Հաղμատ: Երնան, 1975, էջ 10-13): Հմմտ. Մխիթար Գոչ, Գիրք դատաստանի: Աչխատասիրությամμ՝ Խ. Թորոսյանի. Երնան, 1975, էջ 141, 404 (այստեղ ասված է միայն, որ կաթողիկոսը կարող է կարդալույծ արվել «կամ ի կաթողիկոսէ, կամ յիւրոց ձեռնադրողաց եւիսկուոսաց»): S6ոքad5chfr Խօd6x, հօոaստջօջօԵօո սոմ սԵօոտօէտէ voո 1oտօf Kaոտէ. ՏէոaտտԵսոջ, 1905, ք. 106. Ըó0åáíèê Ըìáճòճ Ըոճքճոåòճ (շóí0Ըòճáëÿ) 1265 շ.. 1åքåâՕո ՇՕ ՇքåոíåàքìàíՇêՕãՕ, ոքåոèՇëՕâèå è ոքèìåՎàíèÿ ոքՕՓ. Ճ. Լ. ԸóêèàՇÿíà (Էքåâàí, 1971), Շ. 108-109. Այդ ուսումնասիրությունը նախաւես լույս էր տեսել Համառոտ թերթային (Հայաստանի Հանրաåետություն օրաթերթ, 26 մարտի 1995 թ.) ն ընդարձակ դիտական տարμերակներով. - տե՛ս Ա. Մ. Այվաղյան. «Հայոց կաթողիկոսի ընտրության Հանդամանքները ԺԵ-ԺԷ դարերում (երկու Հնատիւ վավերադրերի քննություն)». - Հանդէս Ամսօրեայ, Հունվար-դեկտեմμեր 2000, Իo. 1-12, էջ 349-428: Ջամμռ, էջ 55: Տե՛ս Ցուցակ ձեռադրաց Մաչտոցի անվան Մատենադարանի: Հ. Ա (Երնան, 1955), սյուն. 451, ձեռ. 978: Տե՛ս Ջամμռ, տիտղոսաթերթ: Նույն տեղում, էջ Բ: Նրա կենսադրական որոչ մանրամասնությունների մասին տե՛ս ՅովՀաննէս ՊատկերաՀան, Նամականի (1695-1758): Աչխատասիրեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1988), էջ 27-28, ծնթ. 27: Որ Մինաս Փերվաղյանի թեկնածությունն իրոք առաջ է քաչվել, տեղեկանում ենք այլ աղμյուրներից նս (տե՛ս, օրինակ, Բաղմավէå, 1978, Իo. 3-4, էջ 260): «Վարք դերաւատիւ Մինասայ արքեւիսկուոսին Զմիւռնիոյ դրեալ Համառօտիւ ի դիմաց իւրոց», Մատենադարան Մխիթարեանց ի Վենետիկ (Ս. Դաղար), ձեռադիր 2660: Մեր խնդրանքով, 1995 թ. սույն ձեռադիրը սիրաՀոժար ւատճենել ն Երնան էր ուղարկել Վենետիկի մխիթարյանների երջանկաՀիչատակ ԱμμաՀայր ՍաՀակ վրդ. Ճեմճեմյանը: Մոտավոր ւատկերացում կաղմելու Համար, թե որ μնակավայրերի ն տարածքների վրա էր տարածվում այս չորս աթոռների Հոդնոր իչխանությունը, տե՛ս 1765 թ. Ս. Էջմիածնում այդ մասին արված դրառումները (աստ, Հավելված Բ, Վավերադիր Բ): Այս վավերադիրը, սակայն, չի առանձնացնում Հաղμատի վիճակը, այլ խոսում է միայն Թիֆլիսի վիճակի մասին: Պարղվում է, սրա ւատճառը 1750-1760-ական թթ. դրությամμ Հաղμատի

վանքի անմխիթար, դրեթե ամայի դրությունն էր, որն ստիւել էր Աղեքսանդր Բ Բյուղանդացի կաթողիկոսին՝ 1754 թ. մարտից մինչն 1755 թ. նոյեմμերն ընկած միջոցին (սա նրա կաթողիկոսության ժամանակաՀատվածն է) մի որոչում կայացնել Հաղμատի, ՍանաՀինի ն Թիֆլիսի վիճակները միավորելու մասին: Մեր ձեռքի տակ դտնվող այդ կոնդակից մէջμերենք մի ւերճախոս Հատված. «...Հաղμատու եւ ՍանաՀնոյ վանորայքդ, վասն մեղաց եւ անօրէնութեանց մերոց ամայացեալք են եւ աղքատացեալք... քանղի առաջնորդք եւ միաμանք ոչ կարեն նստիլ եւ կայ առնուլ ի դոսա վասն դառնաչունչ μերմանց ժամանակիս... որ թողեալք ղվանսն ամայի՝ եկեալ նստին ի յօրՀնեալ քաղաքդ ձեր (իմա Թիֆլիս, Ա.Ա.) ի մէջ աչխարՀականաց, որ է անդալեՀ (՞) իմն, եւ՛ ի կանօնաց արտաքոյ, եւ՛ ձեղ ժողովրդականացդ ձանձրութիւն եւ առիթ μամμասանաց, ղի քաղաքի միոյ մի՛ առաջնորդ åիտո է, ո՛չ երկու եւ երեք: Քանղի եւ վարդաåետքն, որք եկին ի տեղւոյդ ի Սուրμ Աթոռս, սոքա եւս Հրաժարեցան կամաւ եւ յօժարութեամμ իւրեանց յառաջնորդութենէ Հաղμատու եւ ՍանաՀնոյ վասն այդ ասացեալ åատճառդ, որք աՀա յանձն առին մնալ ի Սուրμ Աթոռս եւ åաչտել ղկարդս իւրեանց, որåէս եւ առաջնորդք եւ միաμանք այլոց վանօրէից կան ի սմա եւ ղտուրս ժողովրդոց վայելելով... ...եւ մեր մտածելով... ոչ åատչաճ տեսաք յատուկ յատուկ առաջնորդս կարդել այդոցիկ վանիցդ առ ժամանակ մի՝ մինչեւ ինքն Տէր այդ արասցէ եւ կամեսցի: Այլ μաւական Համարելով ղմի միայն Առաջնորդ ձեղ երից վիճակացդ, այսինքն՝ Թիլֆիղու, Հաղμատու եւ ՍանաՀնոյ, ղսիրելի որդիկդ մեր եւ ղՀարաղատ ղաւակս Սրμոյ ԳաՀիս՝ Աւետիք Հանճարաչատ եւ Աստուածաμան վարդաåետդ կարդել, որ որåէս մինչեւ ցայսօր էր առաջնորդ Թիլֆիղու, նմանաåէս այսուՀետեւ վերստին լիցի Առաջնորդ եւ Հօվիւ Հոդեւոր Հաղμատու եւ ՍանաՀնոյ վիճակացդ եւս եւ Հովուեսցէ՛ ղձեղ ղամենեսեանդ Հոդեւոր եւ Աստուածային μանիւ»:

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120, էջ 39-40, չարունակված է էջ 44-ում: Ի դեւ, Աղեքսանդր Բ կաթողիկոսի այս որոչումն առաջացրել է վրաց կաթողիկոսի դժդոՀությունը (տե՛ս նույն տեղում, էջ 4546):

ԳԼՈՒԽ Բ.

ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՔԱԴԱՔԱկԱՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1720-ԱկԱՆ ԹՎԱկԱՆՆԵՐԻՆ

1605 թվականից ի վեր Արարատյան աչխարՀ ոտք չկոխած օսմանյան μանակն այստեղ Հայտնվեց մեկ էլ 1724 թ. Հունիսին1: Երեքամսյա åաչարումից Հետո, սեåտեմμերի 23-ին թուրքերը դրավեցին Երնանի μերդը2: Ավելի չուտ՝ 1724 թ. Հունիսի 12-ին կ. Պոլսում կնքվեց ռուս-թուրքական åայմանադիրը, որի Համաձայն, μացառությամμ Դերμենդից Մաղանդարան ձդվող մերձկասåյան չրջանների, որոնք 1722-1723 թթ. արդեն Հիմնականում դրավված էին ռուսների կողմից, ամμողջ իրանական Այսրկովկասը ճանաչվեց Օսմանյան կայսրության տարածք3: Այդåիսով օսմանյան ռաղմավարչական իչխանությունն, անՀայտ ն անորոչ ժամանակով, Հաստատվեց ամμողջ Արարատյան երկրի, այդ թվում նան՝ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի վրա: Այս չրջադարձային փոփոխությունը μոլորովին նոր ու չափաղանց μարդ խնդիրներ էր դնում Մայր Աթոռի առջն: Եթե մինչ այդ՝ սկսած 1461 թվականից, Օսմանյան կայսրության մեջ աåրող Հայությունը, իμրն առանձին «միլլեթ», åետության առջն ներկայացված էր կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքով ու åատրիարքությամμ, աåա այժմ՝ Հայաստանյայց եկեղեցու նվիրաåետական կառույցում դերադույն մարմին Հանդիսացող Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը, μնականաμար, ձդտելու էր ինքը կատարել այդ դերը: Այս Հավակնությունն աստիճանաμար ամրանալու էր, որովՀետն Էջմիած30

նի կաթողիկոսն ու միաμանները, տեսնելով Իրանի չարունակվող ճդնաժամն ու քայքայումը, նրա մեծ մասի Հայտնվելն աֆղանական, օսմանյան ն ռուսական ռաղմակալման տակ, առաջիկա տարիների ու տասնամյակների Համար, Օսմանյան իչխանություններին այլընտրանք չէին կարող åատկերացնել: Հետնաμար՝ Մայր Աթոռն իր ն Հայոց եկեղեցու չաՀերի տեսակետից անիմաստ ու վտանդավոր էր դիտելու Օսմանյան կայսրության տարածքում Էջմիածնի դերակայության ղիջումը Պոլսի åատրիարքությանը: Սակայն, ինչåես կտեսնենք, 1724-1735 թթ. այդ խնդիրը որնէ վերջնական լուծում չստացավ ու մնաց առկախ վիճակում, որովՀետն Հայ եկեղեցու կառավարումը Ս. Էջմիածնից մեծաåես դժվարացել էր ստորն քննվող մի չարք Հանդամանքների μերումով: Պարսկաստանում ն Այսրկովկասում (Հիմնականում՝ Արցախում ն Սյունիքում) չարունակվող åատերաղմը քաղաքական-տնտեսական ընդՀանուր անաåաՀով իրադրություն էր ստեղծել ողջ Այսրկովկասում, որոչ չափով էլ՝ Օսմանյան կայսրության արնելյան չրջաններում4: Արարատյան երկրի Հայությունը, որ Մայր Աթոռի Հիմնական Հենարանն էր, մարդկային աՀավոր կորուստներ էր կրել. լեՀ ճիղվիտ Թ. կրուչինսկին, որ մինչն 1725 թ. դտնվում էր Պարսկաստանում, Հաղորդում է, որ միայն Երնանի դրավման ժամանակ սåանվել էր 30.000 Հայ, μացի այդ, տասնյակ Հաղարավոր Հայեր քչվել էին դերության5: Փլուղվել էին Էջմիածնի տնտեսական կարողությունները, խղվել էին կաåերը արնելաՀայության ֆինանսական մայրաքաղաք Նոր Ջուղայի ն առՀասարակ Պարսկաստանի, ինչåես ն՝ Գանձասարի, Տաթնի, Գանձակի, Շամախիի, այլ կարնոր կենտրոնների ու թեմերի Հետ:

Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսը (1715-11725) ն նրա կաւերը Հայ աղատադրական չարժման Հետ Աստվածատուր կաթողիկոսի անունը ցայսօր Հանիրավի կերåով չի ներառվել 1720-ական թթ. Հայ աղատադրական չարժման դործիչների չարքում, մինչդեռ այդ ասåարեղում կան նրա դործունեությունը լուսաμանող åերճախոս տեղեկություններ:

կաթողիկոսանալուց (1715 թ. մայիսի 7)6 մոտ մեկ տարի անց Աստվածատուր կաթողիկոսը Հանդիåեց Հայ ղինված աåստամμությունը վաղուց ի վեր դաղտնաμար նախաåատրաստող դործիչներից մեկին՝ Մինաս վարդաåետ Տիդրանյանին: Այս երկուսի միջն Ս. Էջմիածնում 1716 թ. Հուլիսի 15-ից մինչն 23-ը տնած խորՀրդակցությունները7 μացաՀայտում են Աստվածատուր կաթողիկոսի չրջաՀայաց ու ղդուչավոր, μայց միաժամանակ μացարձակ նվիրվածությունը Հայաստանը ղենքով աղատադրելու դաղափարին: 1717 թ. մարտի 14-ին Մինասը ռուսական կառավարությանը տված իր μանավոր ղեկույցում Հայտնում էր, որ, լսելով իրենից աղատադրական ծրադրերի ն ռուսներից սåասվող օդնության մասին, կաթողիկոսը (մեջμերում ենք)՝ «չատ ուրախացավ ն μանավոր նրան ւատասխանեց, որ այն դործը, որի մասին վարդաւետն իրեն տեղեկացրեց, չատ μարի է ն նա ցանկանում է այդ դործում ծառայել ն օժանդակել նորին ցարական մեծությանը (իմա՝ Պետրոս Ա-ին, Ա.Ա.), միայն թե նա մեծ մտավախություն ունի չաՀից, քանղի դա մեծ դործ է. այնւես չստացվի, որ իրենք μոլորը (իմա՝ ամμողջ Հայությունը, Ա.Ա.) ավերածությունների ենթարկվեն: Սակայն, եթե նորին ցարական մեծությունը ցանկանա Պարսկաստանի դեմ ւատերաղմով դիմել ն իր ղորքերն այդ երկիր ուղարկել, աւա թող նույն վարդաւետի (իմա՝ Մինաս Տիդրանյանի, Ա.Ա.) կամ այլ Հաւատարիմների միջոցով նախաւես իրեն լուր տա, թե ինչ է նրանից ակնկալում, իսկ ինքն՝ իր μոլոր Հավատարիմների Հետ, ւատեՀ միջոցը դտնելով, այդ դործում Հավատարմորեն ն կարեցած չափով օդնություն ցույց կտա»8:

Այդ åատասխանը դրավոր ներկայացնելու Մինասի խնդրանքին՝ Աստվածատուր կաթողիկոսը խոՀեմաμար առարկում է, ասելով. «դրավոր այս μանը չարադրելը ն (ռուսաց ցարին) Հավատարմություն Հայտնելն անՀնար է, քանղի այս դործը ւետք է Հույժ դաղտնի ւաՀել՝ ւարսիկներից ն որոչ Հայերից: Փոխարենը՝ կտա վարդաւետին քողարկված իմաստով մի նամակ, ուր կասվի, թե նա եղել է ւատրիարքի մոտ ն ղեկուցել նրան ամեն տեսակ դործերից, որոնք ընդունվել են սիրով ն Հաճությամμ»9:

Զեկույցի վերջում Մինաս Տիդրանյանը եղրակացնում էր, որ Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսը լրիվ åատրաստ է դիմելու ղինված աղատադրական åատերաղմի ն ռուսների օդնությանն աåավինելու, իսկ Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսը՝ «թեն μանավոր Հայտնում էր իր Հակվածության մասին, սակայն այդ դործում Եսայու åես վստաՀելի չէ, քանղի (åարսիցյ չաՀից չատ է երկնչում»10: Հետադա իրադարձությունները ցույց են տալիս, սակայն, որ Աստվածատուր կաթողիկոսի նկատմամμ Մինաս վարդաåետի արտաՀայտած այս մտավախությունը չափաղանցված էր, դուցե նան՝ միտումնավոր: Ամենայն Հավանականությամμ, Մինասը ռուսներին դիտավորյալ էր Հետ åաՀում Աստվածատուր կաթողիկոսի Հետ աչխույժ կաåեր Հաստատելու մտքից՝ նåատակ ն առաջադրանք ունենալով առավելադույնս աåաՀովադրել Ս. Էջմիածնի անվտանդությունը: Աղատադրական åատերաղմի այս նախաåատրաստությունների չղթայում åետք է դիտել 1719 ն 1721 թթ. Եսայի Հասան-Ջալալյանի Ս. Էջմիածին կատարած երկու այցը, որոնց արդյունքում էլ Աստվածատուր կաթողիկոսն արձակեց չորս կարնոր կոնդակ: Այս կոնդակները տնտեսաåես ու վարչականորեն ղորացնում էին Գանձասարի Աթոռը՝ չնորՀելով նրան åատմականորեն Ս. Էջմիածնին ենթակա մի չարք չրջաններ՝ Շամախին, Շիրվանը, Շաքին, Դաμալան11: Աստվածատուրի կոնդակներից մեկը åարղաåես արտառոց էր. այն ուղղված էր Գանձասարին երμնէ որնէ տուրք չտված չրջանների Հայությանը՝ «ի վերայ Նախիջեւանու, Գողթնեաց, Դափանու, եւ Թիֆլիղու..., ղի ղկամաւոր ողորմութիւնս տալով օդնեսցեն åարտուց նորին»12: Ավելին, Աստվածատուրը Եսայու նկատմամμ μարյացակամ Հանրային տրամադրություն ստեղծելու ջանք է թափում՝ առ այդ չեչտելով նան իր ն Եսայու մտերմությունը ն Հորդորելով ժողովրդին. «ղի ընկալցին ղԵսայի կաթուղիկոսն եւ ղնուիրակական արդիւնսն ի նա յանձնեսցին՝ որւէս նուիրակի ի Սրμո(յ) Էջմիածնէ դնացելոյ... Թէւէտ մեր էիք μնական՝ եւ մեր էք, սակայն մեք մերով կամաւ եւ յօժարութեամμ դմա չնորՀեցաք ի սէր դորին եւ վասն աղքատութեան Գանձասարու աթոռոյն: ԱյսուՀետեւ ւարտիք Հնաղանդիլ եւ ընդունիլ ղԵսայի կաթուղիկոսդ ձեր, որում ներՀակքն՝ մեղ են ներՀակք» (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)13:

կարծում ենք, Եսային μաղմիցս օդտադործած åիտի լիներ այս կոնդակի մեկից ավելի մեկնաμանության տեղիք տվող այն μանաձնումը, որը Եսայու թչնամիներին դասում էր Աստվածատուրի թչնամիների չարքը՝ «որում ներՀակքն՝ մեղ են ներՀակք»: Այս μանաձնումը կարելի էր ի ցույց դնել որåես աղատադրական åատերաղմի դաղափարին Ս. Էջմիածնի լիակատար Համերաչխության մի այլաμանորեն արտաՀայտված վկայություն, որը չատերի (Հատկաåես՝ տատանվողների) Համար Հայաստանի աղատադրության վտանդավոր ձեռնարկին միանալու մի լրացուցիչ փաստարկ ու դրդիչ åիտի ծառայեր: Այս կոնդակները միտված էին ղդալիորեն ամրաåնդելու առաջիկայում սåասվող աղատադրական åատերաղմի մեջ առաջամարտիկի դեր ստանձնելու ընդունակ (ն այդ առաքելությանը եռանդունորեն նախաåատրաստվող) արցախաՀայության դիրքերը ն μարձրացնելու Արցախի Հոդնոր-քաղաքական կենտրոն Գանձասարի Հեղինակությունը: Հիչենք, օրինակ, որ տեղական Հայոց ղինուժը դաղտնաμար վերակաղմելու, արդիական ղենքով սåառաղինելու ն դլխավորելու նåատակով՝ մոտավորաåես նույն ժամանակ՝ 17181720 թթ. միջն, Շիրվանից Արցախ էր Հրավիրվել ու μուռն դործունեություն ծավալել Հայ åրոֆեսիոնալ ղորաՀրամանատարներից μաղկացած մի խումμ՝ Ավան-յուղμաչու առաջնորդությամμ (ժամանակակիցներն այս ղինվորականներին անվանում էին «չիրվանցիներ», «Շիրվանայ տղէք»)14: Զի μացառվում, որ Արցախն աղատադրական åատերաղմի միջնաμերդ դարձնելու ծրադրին Ս. Էջմիածինն սկսել էր աջակցել դեռնս մինչն Աստվածատուր կաթողիկոսի դաՀ μարձրանալը՝ տակավին ՆաՀաåետ ն Աղեքսանդր կաթողիկոսների օրոք, որովՀետն նրանք էլ Եսայուն աննախադեå կարդի օժանդակություն են ցույց տվել, մասնավորաåես Աղեքսանդր կաթողիկոսն առաջինն էր, որ փորձ արեց (թեկուղ աåարդյուն) Շամախու ն Շիրվանի Հայերին դնել Գանձասարի ուղղակի ենթակայության տակ15: Այս վարկածի ստուդումը, սակայն, առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի: Ըստ երնույթին, Աստվածատուր կաթողիկոսը Հայության åաչտåանական կարողությունները ամրաåնդելու նմանատիå քայլեր էր ձեռնարկում նան այլ չրջաններում: Այդåիսի դործունեու34

թյան մասին է Հուչում 1724 թ. Հունիսի 1-ին ՍանաՀինի վիճակի ժողովրդին նրա ուղղած կոնդակը, որով Հորդորվում է «առատ տրօք» օդնել վանքի առաջնորդ ՀովՀաննես վարդաåետին նույն վանքի åարիսåը կառուցելու Համար16: կոնդակը դրվել է օսմանյան ռաղմական մեծ կամåանիայի նախօրեին, երμ Երնանը դեռնս դրավված չէր: Հավանական է, ուրեմն, որ ՍանաՀինի åարսåի կառուցումն ու այս կոնդակը որոչակիորեն կաåված էին սåասվող åատերաղմական դործողությունների Հետ: Եվ այսåես, 1722-1724 թթ., երμ աղատադրական åատերաղմն արդեն իրականություն էր, որքան էլ Աստվածատուր կաթողիկոսն ու Հայ դործիչները ձդտում էին դաղտնի åաՀել Հայոց ղինուժի Հետ Ս. Էջմիածնի կաåերը, դրանք այնքան ծավալուն էին, որ ի վերջո Հայտնի դարձան ն՛ åարսկական, ն՛ օսմանյան Հետախուղությանը: Պետրոս դի Սարդիս Գիլանենցի՝ խիստ Հավաստի աղμյուր ճանաչված օրադրի17 մեկ այլ տեղեկություն ուղղակի է խոսում այդ կաåի մասին (տեղեկությունը վերաμերում է 1723 թ. աåրիլ-մայիս ամիսների միջոցին). «Մեր կաթուղիկոսն (իմա՝ Աստվածատուր Համադանցին՝ Ա.Ա.) Հայոց ասկարին (-ղինվորության) խետ մին այ, որ յամիչայ (-մչտաւես) դաղտուկ մինն ըղմինու դիր ան ելէլ դրում: Մեր կաթուղիկոսին մին դիրն կμռնուի: Էս դիրն կμերեն կտան Յարեւանայ նայիւին (-խանի փոխանորդին): Էս նայիμն կաթուղիկոսին կանչել էր տարել, թէ՝ «դու էլ աս մեղնէ դօնմիչ ելէլ (-ըմμոստացել ես մեր դեմ)18. էս քո դիրն այ: որ Հայոց ասկարին դրել աս»: (Կաթողիկոսն) ասացել այ, թէ «էտ դիրն ես չեմ դրել, էտ թչնամու չինած դիրայ»: Եւ (նայիμը) կաթուղիկոսին էլ չատ խաֆայաթ (-նեղություն) կտայ եւ ԴՌ (4000) ոսկի ջառիմա (-տուդանք) յինք կառ(ն)ու, քանի օր կւախի, յետոյ մարդ մէչ կընկանի, μաց կթողու»19:

Այս դեåքից մի քանի օր անց Երնանի նայիμը դարձյալ կանչում է կաթողիկոսին ն խնդրում. «թէ ձեր Հայոց ասկարն չատ թուրք ա ջառթում, որ ուղեն՝ դոն Յարեւանայ վերայ. դու մին դիր դրէ ձեր ասկարին վերայ, որ էս երկիրն չը դոն եւ մեր մարդին դէկմիչ չնեն (-ձեռք չտան)»20:

կաթողիկոսը դժկամորեն մի նամակ է դրում Հայոց ղորքերի Հրամանատարությանը, նայիμին ղդուչացնելով, որ Հաղիվ թե նրանք ենթարկվեն իր խոսքին: Սակայն նայիμը åնդում է՝ ասելով, թե «թամամ Խայէրոց դլխայորն դու աս, որ յամիչայ (-միչտյ քեղ կլսեն... åիտի որ դրես»21: Մեծ ճնչման ենթարկվելով՝ Աստվածատուր կաթողիկոսը «մին մախիլայ դիր կը դրէ», այսինքն՝ մի կեղծ դիմում է դրում Հայոց ղորքերի Հրամանատարությանը22, որում առերեսորեն Հորդորում է Հայոց ղորքին չչարժվել դեåի Արարատյան երկիր, սակայն՝ «դրին տակումն կը դրի, թէ «դուք ինչւէս խէրիաթ (-Հարմար) կը տեսնէք, էնւէս արէք, ձեր դիտացածն ձեռաց տէք ոչ (-ձեր ծրադրերը մի մատնեք)»23 (ընդդծումն իմն է՝ Ա.Ա.):

Արդ, «դրին տակումն» անդլերեն ն ռուսերեն թարդմանիչները Հասկացել են իμրն «նամակի վերջում»24: Սակայն կաթողիկոսն այդ տողերը μացաՀայտ դրել չէր կարող, ուստի այս «դրին տակումն» åետք է Հասկանալ իμրն նամակի μովանդակությունից դուրս՝ նույն թերթի կամ ծրարի ներքնի ինչ-որ Հատվածում անåայման ծածկադրով դրի առնված տողեր (Մայր Աթոռում ծածկադրերի դործածումն ընդունված է եղել)25: Հայկական ղորքի Հրամանատարությունը մի åատասխան դրությամμ Հայտնում է, որ կաթողիկոսին Հարդելով, նրանք չեն չարժվի դեåի Արարատյան երկիր, թեն նախաåես այդåիսի մտադրություն ունեին, ն åաՀանջում է åարսկական իչխանություններից Մայր Աթոռն ու Հայ μնակչությանը նեղություն չåատճառել. «մենք ուղում ինք դինք ձեղ վերայ, չումքի մեր կաթուղիկոսն մեղ դրել էր՝ թէ «սոքա մեղ μարեկամ ան, սոցա դէքմիչ չնէք եւ դէս չդէք», մեր կաթուղիկոսին խաթեր խամար էլ եկինք ոչ, յետ դառցանք: Զուն որ մենք էս մարդայորութիւնն արարինք, ւիտի որ դուք էլ մեր կաթուղիկոսին եւ իւր թամամ վանքէրին եւ միայμանոցն եւ տեղիտ Խայէրին ջաֆայ չառէք՝ լեվ աղաթօվ ւախէք»26:

Սակայն, որոչ ժամանակ անց Երնանի նայիμը Հանդիմանում է Աստվածատուր կաթողիկոսին կեղծ նամակ դրելու Համար, քանի որ Հայկական ղորքերը Հաջողությամμ չարունակում են ընդլայնել ն ամրացնել իրենց վերաՀսկողության տակ դտնվող տարածքները.

«Նաիւն կաթուղիկոսին կկանչէ, թէ՝ «քոյ Խայէրն թուրք ջառթելն իվելայցուցել ան, քո դրած դիրն մախիլայ էր դրած. մենք էլ քեղ Հավատման չենք եւ էստոնք քեղ թողման չենք»27:

Այս ամենը Գիլանենցին Հաղորդել է այդ իրադարձությունների åաՀին Էջմիածնում դտնված Մկրտիչ վարդաåետը, որը ճչտում է միայն, որ Աստվածատուր կաթողիկոսի նամակը Հասցեադրված էր «Հայոց ասկարի մեծայորին»: Ամենայն Հավանականությամμ, նամակը ստացողն ու դրան åատասխանողը Արցախի Հայոց ղորքերի դլխավոր Հրամանատար Ավան-յուղμաչին էր, ն ո՛չ Դավիթ-μեկը, որի ուժերը (չուրջ 20 000 ղինվոր) քանակաåես մոտ երկու անդամ ղիջում էին Արցախի Հայոց μանակին ու դեռնս Սյունիքի ներսում լուծելիք μարդ խնդիրներ ունեին28: Ի դեå, 1723-1724 թթ. Հայ ղինվորության չորս խոչոր Հատվածները (Արցախ, Սյունիք, Երնան, Նախիջնան) իսկաåես նåատակ են ունեցել ստեղծելու միասնական աղատադրական ճակատ, որն Արցախի Հայ Հրամանատարությանը 1724 թ. սկղμին դեռնս Հնարավոր էր թվում՝ «Եւ էս Խայերին մէչտեղն Քուրդ (-մաՀմեդական ուժեր) կայ: Էս Խայերն ասում ան, թէ... «կուդնանք Քուրտին վերէն, քուրտն փչացնենք, որ տեղէս (իմա՝ Արցախից, Ա.Ա.) մինչի Երնան ողջ Խայեր ան՝ Ա (1) կուտառնան»29:

Բայց այս ծրադիրը, տարμեր åատճառներով, իրադործել չի Հաջողվում30: Մեկ տարի անց՝ 1724 թ. մարտի 13-ին, Ս. Էջմիածնից մի նամակ էլ է Հասցեադրվում Արցախ՝ «իչխանաչուք իչխանացադ դլուխ կարդեալ... åարոն Աւան μէկ ուղμաչուն» (նույն նամակի ռուսերեն Համառոտ թարդմանության մեջ ասված է՝ “ոèՇԵìՕ ՕոíՕãՕ àքõèìàíոքèòà ãëàâíՕãՕ, êՕòՕքՕé ոքè ոàòքèàքõå ԵՕëøՕé Ճքìåíèè æèâåò â ìՕíàՇòԵքå ՃքàքàöêՕì, ê ՇՕ6քàíè1 ՃքìÿíՇêՕìó, ê ãëàâíՕìó 1ç6àøå Ճâàíó ոàքòèêóëÿքíՕ...”)31: Օսմանյան խոչոր Հարձակման նա-

խաչեմին դրված այս նամակում՝ Արարատյան երկրի Հայության ու նան åարսկական իչխանությունների անունից, չտաåեցվում է ռուսական ղորքերի խոստացված (սակայն՝ երμեք չիրադործված) առաջխաղացումը: Հետաքրքիր է, որ նամակն ստորադրել է ոչ թե Աստվածատուր կաթողիկոսը, այլ նրա աթոռակալ Հովասափը. անչուչտ,

սրանով դարձյալ փորձ էր արվում Հնարավորին չափ աåաՀովադրել կաթողիկոսի անձը Հետադա Հնարավոր μարդություններից: Ս. Էջմիածնի Համերաչխությունն ու Համադործակցությունը Հայ աղատադրական չարժմանը Հայտնի էր դարձել նան օսմանյան Հետախուղությանը: 1723 թ. աåրիլի 2-ին Էջմիածին այցելած թուրք դեսåանը, Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսին մեղադրում էր թե՝ «դու էլ մեծ սուչի (-Հանցանքի) տէր աս, որ Ըռուստին խետ մին աս դառցէլ, էսչանք խայ աս կանդընացուցել, որ ասում ան, թէ կՌ (60 000) խայ եարաղով Հաղիր ան (-ղինված åատրաստ են (կռվելույ)»32: Այս դաղտնի կաåը Հաստատում են նան 1724 թ. փետրվարի 25-ին Դարաμաղից ռուսների մոտ առաքված åատվիրակները, որոնց ասելով՝ Հայերի «Արարատյան åատրիարքը (այսինքն՝ Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսը - Ա.Ա.) Դարաμաղ՝ Եսայի կաթողիկոսի մոտ Հաճախակի մարդկանց է ուղարկում ու նամակներով Հավաստիացնում՝ նրա Հետ իր ունեցած Համաձայնությունը (ռուսների օդնությամμ աղատադրվելու Հարցումյ»33: Այս առումով դիտելի է, որ Ռուսաստանում դտնվող Հայ աղատադրական չարժման ներկայացուցիչ Մինաս վրդ. Տիդրանյանի դործունեությունը μացաՀայտվել էր փոքր-ինչ ավելի չուտ՝ մոտավորաåես 1720 թ.: Սա åարղվում է 1725 թ. սկղμին Հայկական էսկադրոնի Հրամանատարներից մեկի՝ Մինաս վերդաåետին դրած նամակի Հետնյալ Հատվածից. «Հայր սուրμ, այժմ ամենուրեք Հայտնի եղավ մեր μանը. այսքան տարի ոչ ոք չդիտեր քո խորՀրդի ն դործունեության մասին, այլ ն այն μանի մասին, որի Համար դու այդտեղ աւրում ես: ԱՀա այժմ Հինդ տարի է, ինչ մեր μանը Հայտնի դարձավ μոլոր դավաճաններին...»34

Այսåիսով, տարածաչրջանում անսåասելիորեն Հայտնված Հայկական խոչոր ղինուժի կաåերը Ս. Էջմիածնի Հետ Հայտնի էին դարձել ն առաջացրել իրանական ն օսմանյան տերությունների խոր անվստաՀությունը Մայր Աթոռի նկատմամμ: Մեկ տարի անց, սակայն, իրադրությունն այլ էր. ռուսները 1724 թ. Հունիսին կ. Պոլսում åայմանադիր էին կնքել Բարձր Դռան

Հետ՝ Համաձայնելով դրեթե ամμողջ Այսրկովկասի ու Հյուսիսային Իրանի օսմանյան ռաղմակալմանը ն μավարարվելով սոսկ մերձկասåյան չրջանների դրավմամμ: Օսմանցիները մեծ ղորքով ներխուժել էին Այսրկովկաս ն Հյուսիսային Իրան, Թիֆլիսն ու Վրաստանը առանց դիմադրության անցել էին նրանց վերաՀսկողության տակ, իսկ Հայկական ղինված ուժերը, Հույսը սխալմամμ դնելով ռուսական խոստացված առաջխաղացման վրա, լիովին կորցրել էին նախաձեռնութունը ն åարփակվել Արցախ-Սյունիք լեռնային տարածադոտում: Աստվածատուր կաթողիկոսը, 1724 թ. սեåտեմμերի սկղμին չաՀ ԹաՀմասå Բ-ի մոտից վերադառնալով Մայր Աթոռ, ելնելով փոխված Հանդամանքներից, խոՀեմորեն կատարում է օսմանցիների առաջադրանք-խնդրանքը ն ստանձնում Երնանի μերդի անձնատվության μանակցություններում դլխավոր միջնորդի դերը35: Աստվածատուր կաթողիկոսը ջանում էր վաստակել օսմանցիների վստաՀությունը, անչուչտ, նåատակ ունենալով Մայր Աթոռի ն նվաճված տարածքների Հայության չաՀերի åաչտåանությունը: 1725 թ. Հոկտեմμերի 10-ին, սակայն, նա դժμախտ åատաՀարի ղոՀ դարձավ36: Սա էլ մի նոր ուժդին Հարված էր Մայր Աթոռին, որի դաՀը թափուր մնաց մինչն 1728 թ. սկղμները, երμ կարաåետ Ուլնեցին (որն Ամենայն Հայոց կաթողիկոս էր ընտրվել 1726 թ. փետրվարին կ. Պոլսում) վերջաåես ժամանեց Ս. Էջմիածին37: Վերը թվարկված Հանդամանքների μերումով՝ 1724-1728 թթ. Էջմիածինը åարղաåես ի վիճակի չէր կատարելու իր սովորական կառավարչական դործառույթները ն որնէ լուրջ մրցակցություն առաջարկելու կ. Պոլսի åատրիարքությանը, որի դերՀեղինակավոր ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքը (1715-1741), չաՀադործելով Բարձր Դռան Հետ իր վաղուց ի վեր մչակած կաåերը, չարունակում էր քրտնաջան աչխատել թե՛ օսմանցիների նվաճած åարսկական նոր նաՀանդներում, թե՛ կայսրության նախկին սաՀմաններում աåրող Հայության չաՀերի օդտին: Բայց նա դրանով իսկ, կամա թե ակամա, Հաստատում էր Հայոց եկեղեցու կառույցի ներսում՝ այդ åատմական միջոցին դոյացած կ. Պոլսի åատրիարքության իրական դերիչխանությունը:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Տե՛ս Ա. Մ. Այվաղյան, «Երնանի 1724 թ. ւաչտւանության ժամանակադրության մասին». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1991, Իo. 1, էջ 95: Նույն տեղում, էջ 98-100: Պայմանադիրն ամμողջությամμ տե՛ս 10ëí0å Ը0áքճíèå Յճê0í06 Ք0ԸԸèԱԸê0Ա èìոåքèè. ԽՕՇêâà, 1830, ò. V11, NՇ. 4531: Տե՛ս Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 96-97 (փաստաթուղթ 12), էջ 98 (փ. 16, 17), էջ 99 (փ. 19), էջ 101 (փ. 27), էջ 106 (փ. 37): Օսմանյան ղորքը դերեվարել էր ոչ միայն ւարսկաՀւատակ, այլն, որ կարող է տարօրինակ թվալ, օսմանաՀւատակ μաղմաքանակ Հայերի (տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 783): Այս մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Ա. Մ. Այվաղյան, «Իրադարձությունները Ղափանում ն Նախիջնանի խանությունում 1724 թ.». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1991, Իo. 2 (133), էջ 113. Armen M. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal (Center for Policy Analysis, American University of Armenia, Yerevan, Armenia, 1997), pp. 36-39. ԶԱՄ, Գ, էջ 768. ԱԶԳ, սյուն. 1918: ՃԵՕ, 1, ոՕê. 148, 154, Շ. 358, 367. ՃԵՕ, 1, ոՕê. 154, Շ. 368: Նույն տեղում. կաթողիկոսի դրած նամակը տե՛ս ՃԵՕ, 1, ոՕê. 148, Շ. 358-359: ՃԵՕ, 1, ոՕê. 154, Շ. 370. Ջամμռ, էջ 84: Օրմանյանը վրիւմամμ իμրն Եսայու երկրորդ այցելության տարի է նչել 1720-ը (ԱԶԳ, սյուն. 1929): Սիմեոն Երնանցին այս այցելություններին տալիս է ղուտ եկեղեցական-ելնմտական իմաստ, այս տեսակետին Հետնում է նան նրանից օդտված Մ. Օրմանյանը: Եսայի ՀասանՋալալյանի երկում այս այցելությունների մասին չի Հիչատակված (տե՛ս Եսայի Հասան-Ջ Ջալալեան, Պատմութիւն Համառօտ Աղուանից երկրի: Երուսաղէմ, 1868): Ջամμռ, էջ 84: Նույն տեղում: ՃԵՕ, 11, ոՕê. 278, Շ. 187-188. Հմմտ. Ա. Մ. Այվաղյան, «Իրադարձություններն Այսրկովկասում 1723 թ. ն արցախաՀայերի առաջին օդնական ռաղմերթը Սյունիք». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 4 (131), էջ 69-71: Արցախում կենտրոնացվող Հայոց ղինուժը ղինելու ն մարղելու նախաւատրաստությունների մասին Համառոտաμար տե՛ս Armen M.

Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal, pp. 9-10, 15-17. Տե՛ս Ջամμռ, էջ 81-83: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 1, վավ. 42: Աստվածատուր կաթողիկոսի այս կոնդակը վրիւել է Հ. Անասյանի ուչադրությունից, տե՛ս նրա «Հայկական մատենադիտություն»-ը, Հ. Ա (Երնան, 1959), էջ 676-685: Գիլանենցի Հաղորդումների արժանաՀավատությունը իրավամμ μարձր են դնաՀատել այդ աղμյուրն ուսումնասիրած ւատմաμանները՝ Ք. Պատկանյանը, Ա. ՀովՀաննիսյանը ն Լ. ԼոքՀարթը, տե՛ս œÂÚÓÒ ‰Ë —‡„ËÒ √Ë·ÌÂ̈, 2íå6íèê 0Ըճ0Ե 1Ըոճշճíè ճôշճíճìè (1722-1723). 1åքåâՕո è Օ6ԵÿՇíåíèÿ Ê. 1àòêàíՕâà. Ը16., 1870, Շ. ՃՃ111. Հմմտ. Աչ. ՅովՀաննիսեան, Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնց: Ս. Էջմիածին, 1916, էջ 12. տե՛ս նան The Chronicle of Petros di Sarkis Gilanentz. Translated from the original Armenian and annotated by Caro Owen Minasian. With an Introduction and additional Notes by Laurence Lockhart. Lisbon, 1959, pp. X-XII: Անդլերեն թարդմանված է այսւես՝ «դու՞ էլ էս մեղ լքել կամ դու՞ էլ էս մեղնից երես թեքել [You have also abandoned us!]. - The Chronicle of Petros di Sarkis Gilanentz, p. 49. Տե՛ս «Ժամանակադրութիւն Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնցի», Գլուխ 104. - կռունկ Հայոց աչխարՀին, 1863, Իo. Գ, էջ 196: Նույն տեղում, Գլուխ 105, էջ 197: Նույն տեղում: «Մախիլա»-ն ռուսերեն ճիչտ չէ թարդմանված՝ “íàոèՇàë ոèՇԵìՕ â Օ6ùèõ âԵքàæåíèÿõ” (œÂÚÓÒ ‰Ë —‡„ËÒ √Ë·ÌÂ̈, 2íå6íèê 0Ըճ0Ե 1Ըոճշճíè ճôշճíճìè, Շ. 40),, անդլերենում ճիչտ է՝ «a falտօ lօէէօո» (The Chronicle of Petros di Sarkis Gilanentz, p. 49, note 3): «Ժամանակադրութիւն Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնցի». - կռունկ Հայոց աչխարՀին, 1863, Իo. Գ, էջ 197: Անդլերեն թարդմանության միջից լրիվ դուրս են ընկել «ձեր դիտացածն ձեռաց տէք ոչ» μառերը (7h6 Chrօո1cl6 օf 261rօ5 d1 SarԽ15 G1laո6ո1z, ք. 50), իսկ ռուսերեն թարդմանությունն այս դրվադում ստույդ է՝ “íå âԵոàâàéòå âàøèõ ոëàíՕâ” (œÂÚÓÒ ‰Ë —‡„ËÒ √Ë·ÌÂ̈, 2íå6íèê 0Ըճ0Ե 1Ըոճշճíè ճôշճíճìè, Շ. 40): The Chronicle of Petros di Sarkis Gilanentz, p. 505 œÂÚÓÒ ‰Ë —‡„ËÒ √Ë·ÌÂ̈. 7íåâíèê ՕՇàոԵ 1Շոàãàíè àՓãàíàìè, Շ. 40. Մայր Աթոռում ծածկադիր նչանների դործածության մասին տե՛ս «Դիւան Հայոց åատմութեան»: Աչխատասիրութեամμ՝ Գիւտ Աղանեանցի: Գիրք Գ,

Թիֆլիս, 1894, էջ 842-852. Գիրք ԺԱ, Թիֆլիս, 1913, էջ 463: «Ժամանակադրութիւն Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնցի». - կռունկ Հայոց աչխարՀին, 1863, Իo. Գ, էջ 197: Նույն տեղում, Գլուխ 107, էջ 197: Տե՛ս Ա. Մ. Այվաղյան, «Իրադարձութիւններն Այսրկովկասում 1723 թ. ն արցախաՀայերի առաջին օդնական ռաղմերթը Սյունիք», էջ 63-80: Դավիթμեկի տրամադրության տակ դտնվող մարտիկների ընդՀանուր թիվը ճչտել ենք 1720-ական թթ. Հայոց ղորքի թվաքանակին նվիրված դեռնս անտիւ մի Հոդվածում: ԲՔՔ, ||, ՔՔՔ. 239, Ք. 99. Ա. Մ. Այվաղյան, «Իրադարձություններն Այսրկովկասում 1723 թ.», էջ 77-78: Armen M. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal, p. 46. Ա. Մ. Այվաղյան. «Իրադարձությունները Ղափանում ն Նախիջնանի խանությունում 1724 թ.», էջ 102-114: ԲՔՔ, ||, ՔՔՔ. 228, Ք. 85-86. «Ժամանակադրութիւն Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնցի». - կռունկ Հայոց աչխարՀին, 1863, Իo. Գ, էջ 196: “...ՕոíàêՕæ ՕíՕé ոàòքèàքõ ՃքàքàöêՕé, Վքåç ՎàՇòó1 ոåքåՇԵëêó â Êàքà6àõ ê ոàòքèàքõó 1Շàé1, ոèՇԵìàìè Օ6íàոåæèâàåò Օ ՇâՕåì ՇՕãëàՇèè Շ íèì” (տե՛ս ՃԵՕ, 11, ոՕê. 291, Շ. 206.): Աչ. ՅովՀաննիսեան, Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնց, էջ 17, 26: Տե՛ս Judasz Tadeusz Krusinski, The History of the Late Revolutions of Persia. Vols. 1 and 2. New York, 1973 (Լոնդոնի 1740 թ. Հրատարակության վերատւությունն է), Մol. 2, ք. 178. Հմմտ. ԱμրաՀամ Երեւանցի, Պատմութիւն åատերաղմացն 1721-1736 թուի: Հրատարակեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան. Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1977, էջ 31-35): Տե՛ս նան Արմեն Այվաղյան, «Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսը (1715-1725) ն Հայ աղատադրական չարժումը». - Էջմիածին Հուլիս-օդոստոս, 2002: ԶԱՄ, Գ, էջ 801: Տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 804. ԱԶԳ, սյուն. 1954:

ԳԼՈՒԽ Գ.

կԱՐԱՊԵՏ ՈՒԼՆԵՑԻՆ (1661-1729) ԵՎ ՆՐԱ

կԱԹՈԴԻկՈՍԱՆԱԼՈՒ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ

1720-ական թթ. կ. Պոլսի åատրիարքության՝ Հայ եկեղեցու նվիրաåետական կառույցում ձեռքμերած դերիչխան դիրքը առավել ցայտուն արտայայտություն ստացավ 1726 թ. փետրվարին՝ ՀովՀաննէս կոլոտի Հովանու ներքո անցկացված Ամենայն Հայոց նոր կաթողիկոսի ընտրության ժամանակ1: Ստորն մանրամասն քննելու ենք կարաåետ Ուլնեցու կաթողիկոսանալու Հանդամանքները, այս մասին Սիմեոն Երնանցու Հայտնած կարծիքը ն այդ կաåակցությամμ Օրմանյանի արած մեկնաμանությունները: Իր Ջամμռ-ում, Սիմեոն Երնանցին, դրվատելով Հանդերձ կարաåետ Ուլնեցու անձը2, միաժամանակ դրում էր. «Սա ի Հրաւիրիլն ի մեծ Պօլիս օծեցաւ կաթողիկոս՝ թելադրութեամμ եւ չար դիտաւորութեամμ Բաղիչեցի ՅովՀաննէս վարդաւետին (որ յայնմ ժամանակի ւատրիարք էր նոյնոյ քաղաքին Պօլսոյ): Քանղի ետ օծանել ղսա ի կաթողիկոս՝ որւէս ասացաք, եւ ինքն եւ իւրքն ձեռնադրեցան անդ եւիսկուոս: Եւ մինչ ետես ղի ամենայն ըղձից իւրոյ աՀա ժամանակ է լնանեցման (ղի տեսանէր ղԿարաւետ կաթողիկոսն միամիտ եւ անտեղեակ որւիսութեանց սրμոյ Աթոռոյս)՝ յաւել եւ ղայս չարութիւնս. ղի ղարղա տալն կաթողիկոսաց թադաւորացն օսմանցւոց ընդ ձեռամμ իւրով արար: Յայնմ օրէ սովորութիւն եղեւ՝ ղի ղոր ինչ խնդիրս ունիցին կաթողիկոսքն ի յօսմանցւոց թադաւորէն՝ ւատրիարքն Պօլսոյ տայցէ ղարղայն եւ ո՛չ այլ ոք...»3:

Քիչ անց Սիմեոն կաթողիկոսն այս Հարցն արծարծում է նս մեկ անդամ. «Աւա ի Հրաւիրիլն ի կաթողիկոսութիւն վերոյիչեալ Կարաւետ կաթողիկոսիդ (որ էր յայն կուսացի եւ մանաւանդ ի վիճակէն Սըսայ), Աթոռոյս որւիսութեան, ւատուոյն եւ իչխանութեան ամենեւին անտեղեակ, ինքն եւս ծեր եւ ւարղամիտ: Իսկ այն ՅովՀաննէս վարդաւետն Բաղիչեցի... խորամանկ, չոքմոդ, կեղծաւոր եւ խաμող, որւէս μերքն է Բաղիչու եւ այնց կողմանց...»4:

Օրմանյանը, ընդարձակորեն5 մեկնաμանելով վերոμերյալ ամμաստանությունները, դալիս է այն եղրակացության, թե դա միմիայն Սիմեոն կաթողիկոսի անձնական կարծիքն է, որն իμր արդյունք է նրա կաթողիկոսության օրոք՝ 1763-1780 թթ., Մայր Աթոռի ն Պոլսի Հայոց åատրիարքության միջն առաջացած լարվածությունների. «...Հավանական կկարծենք ըսել, թե Երնանեցին՝ կաթողիկոսական Աթոռին վրա դտնվելով, կփափաքեր ամեն դործ իր Հրամանին ներքն առնուլ, ինչւես իրեն տարաւայման տարածյալ դործունեութենեն ալ կդուչակվի: Արդ՝ տեսնելով որ Տաճկաստանի դործերուն նկատմամμ իր ձդտումներն արդելք կդտնեին Կ. Պոլսո ւատրիարքներուն իրավասութենեն, ն կարծելով որ այդ դրությունը Կոլոտի օրեն ն Կարաւետի ընտրութենեն սկիղμն առած է՝ իր μոլոր ղայրույթը թափած է արդեն վախճանած Կոլոտի դլխուն, որով ընդդիմախոսի Հանդիւելու վտանդեն ալ ղերծ կմնար»6:

Սակայն Հարցի ղննումն այսåես՝ ղուտ անձնական չաՀերի ն ձդտումների տեսանկյունից, թույլ չի տալիս նչմարել, որ իրականում երնութաåես միայն միջանձնային այս Հարաμերությունների թիկունքում չարժվում են խմμակային չաՀեր ն Հաչվարկներ, քաղաքական ծրադրեր ն åետական աղդեցություններ: Սիմեոն Երնանցու վերը μերված տեսակետն ամեննին ղուտ ղդացմունքի ն անՀատական փորձառության արդյունք չէ, ինչåես կարծում է Օրմանյանը, այլ Հիմնված է åատմական կարնոր ղարդացումների վրա: Ստորն ցույց ենք տալու, որ Սիմեոն կաթողիկոսն ընդամենն արտաՀայտել է այն μացասական կարծիքը, որ 1726 թ. ի վեր ձնավորվել է կոլոտի դործունեության Հանդեå ինչåես Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում, այնåես էլ Հայ, ու Հատկաåես արնելաՀայ կղերի լայն չրջա44

նակներում: Բոլորովին այլ խնդիր է, որ Սիմեոն կաթողիկոսի՝ Պոլսի åատրիարքների Հետ ունեցած անախորժությունները կարող էին Հուղական թարմ լիցք Հաղորդել նրա քննադատությանը7:

Կոլոտի դեմ դժդոՀությունների սկիղμը ՀովՀաննես կոլոտի դեմ առաջին լուրջ դժդոՀություններն առաջացան 1726 թ., երμ նա կ. Պոլսում կաղմակերåեց կաթողիկոսական ընտրություններ ն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի åաչտոնում առաջադրեց ու åաչտåանեց կարաåետ Ուլնեցու թեկնածությունը: Մայր Աթոռից Աստվածատուր կաթողիկոսի մաՀվան լուրն ստանալուն åես՝ կոլոտն անմիջաåես սկսել է åատրաստություններ տեսնել կ. Պոլսում Հաջորդ կաթողիկոսի ընտրություններն անցկացնելու Համար: Նա նան իսկույն առաջադրել է կարաåետ Ուլնեցու թեկնածությունը, որը 32 տարի չարունակ՝ 1694-ից մինչն 1726 թ., անընդմեջ առաջնորդել էր «Գաղատիոյ առաքելական վիճակը»8: 1725 թ. դեկտ. 21-ին Պոլսում դրված մի նամակի մեջ այդ մասին այսåես է ասված. «Հայոց կաթողիկոսն վախճանեցաւ եւ կամեցան ի տեղի նորա ի Գաղատիոյ եղեալ ղԿարաւետ վարդաւետն նստուցանել՝ Ստամւօլու ւատրիարդին մարիֆաթովն (-ներկայացմամμ, առաջարկությամμ, դովասանական երաչխավորությամμ)»9:

Երկու օր անց դրված մեկ այլ նամակից տեղեկանում ենք, որ կ. Պոլսում 1725 թ. դեկտեմμերի վերջին չաμաթվա մեջ դումարված խորՀրդակցական ժողովը («ժողով դոյ աստ վասն կաթողիկոսի») առաջադրել է մի քանի այլ թեկնածություններ. «ոմանք՝ ղՄինաս վարդաåետ Ակնցի..., ոմանք՝ ղկարաåետ վարդաåետն, ոմանք՝ ղՄանուէլ եւ ոմանք ղայլ, եւ տակաւին չեն μացորոչեալք»10: Այսåիսով, åարղվում է, որ կոլոտի՝ կարաåետ Ուլնեցուն կաթողիկոսացնելու առաջարկությունն Հանդիåել է առնվաղն մի քանի օր տնած դիմադրության: Եթե նկատի ունենանք, որ այդ åաՀին կոլոտ åատրիարքը դտնվում էր իր իչխանության ն Հեղինակության դադաթնակետին, աåա նրա առաջարկությունն անմիջաåես չընդունելը åետք է չատ լուրջ Հիմքեր ունենար:

Կարաւետ Ուլնեցու ընտրությանը մասնակցած արնելաՀայ եւիսկուոսները Ովքե՞ր են եղել կարաåետ Ուլնեցու կաթողիկոսանալուն դեմ եղած կամ առնվաղն դժկամորեն վերաμերած եåիսկոåոսները: կարաåետ Ուլնեցու ինքնակենսադրականից åարղվում է, որ ընտրական ժողովին, μացի åոլսեցիներից ն մյուս օսմանաՀåատակ Հայերից, մասնակցել են նան արնելաՀայ դործիչներ. «...ի ՌՃՀԴ (1725) թուին Հանդեաւ ի Քրիստոս տէր Աստուածատուր կաթողիկոսն Սուրμ Էջմիածնի, որոյ ւատճառաւ իջեալ յարեւելեան եւ Հոռոմաստանու եղեալ արքեւիսկուոսունք ի թադաւորանիստ մեծ մայրաքաղաքն Կոստանդնոււօլիս... եւ նախաՀոդակ ւատրաստութեամμ Հրաւիրեցին ղդադաչեալ ծերութիւնս իմ յայս աստիճան կաթողիկոսութեան11: ...եկին եւ Հասին այլ եւս մեծամեծ եւիսկուոսունք ի յարեւելից եւ ի μոլորից...»12:

Ձեռնադրության Հանդեսը տեղի է ունեցել 1726 թ. մարտի 6ին, «անառակի կիրակի» օրը, Ս. Աստվածածին եկեղեցում. մասնակցել է առնվաղն 12 եåիսկոåոս13: Այս Հանդեսին ստուդաåես մասնակցած կարելի է Համարել արնելաՀայ կղերական կուսակցության Հետնյալ երեք ներկայացուցիչներին. 1) ընտրությունից անմիջաåես Հետո աթոռակալ նչանակված ն Մայր Աթոռ ճանաåարՀ ընկած Սիմեոն (մեծ) վարդաåետ Երնանցուն, որը դեռնս 1724 թուականից յիչւում է որåես Ս. Էջմիածնի նվիրակ կ. Պոլսում14: 2) կաթողիկոսի թեկնածուների չարքում Հիչատակված Մանվել Աստաåատցին, որին Սիմեոն վարդաåետի Հետ միաժամանակ կամ դրանից ոչ չատ անց կարաåետ կաթողիկոսը Հավանաμար երկրորդ աթոռակալ է նչանակել15: Մանվել Աստաåատցու նախընթացը մեղ անծանոթ է16, այնուՀանդերձ, դատելով նրան աթոռակալ նչանակելու փաստից, ինչåես նան Մայր Աթոռի Հետ Աստաåատի Հոդնորականության ավանդական սերտ կաåերից17, կարելի է Հետնեցնել, որ նա μարձրաստիճան Հոդնորական էր ն, ի տարμերու46

թյուն կաթողիկոս ընտրված կարաåետ Ուլնեցու՝ քաջածանոթ էր Մայր Աթոռի դործերին: Թերնս այդ åատճառով էլ աթոռակալ է նչանակվել18: 3) Նույնåես կաթողիկոսի թեկնածու է Հիչված ակնցի Մինաս Փերվաղյանը, որին 1726 թ. մարտին կարաåետ Ուլնեցին նչանակում է Զմյուռնիայի առաջնորդ (ըստ Փերվաղյանի՝ իր նչանակումը åայմանավորված էր այս Հանդեսին նրա ներկայանալով՝ «Բայց իμրեւ դտայ ի Հանդէսն կաթուղիկոսին, առժամայն արար ղիս կաթուղիկոսն առաջնորդ Զմիւռնիոյ»)19: Թեն Մինաս արքեåսկ. Փերվաղյանը ծննունդով արնելաՀայ չէր՝ ակնցի էր20, այնուամենայնիվ 1725 թվականի դրությամμ արդեն Հայտնի էր իր «էջմիածնական» դործունեությամμ: 1710-1725 թթ. նա եղել էր Հաղμատի ն Թիֆլիսի միացյալ մեծ վիճակի առաջնորդը21, 1722 թ. դեկտեմμերի 12-ին իր իսկ «ձեռամμ» դրված մի նամակի Համաձայն, ինքն էր՝ «Աթոռակալ սուրμ յԷջմիածնի. յաժմուս արքեւիսկուոս եւ առաջնորդ Հաղμատու Սուրμ Նչանին, թադաւորաչէն աթոռոյն եւ μոլոր Վրացտանու վերատեսուչ»22:

1724 թ. սեåտեմμերի 9-ով թվադրված մի վավերադրի մեջ նս Հիչվում է «Մինաս աթոռակալ»ը, որը նույն Մինաս Փերվաղյանն է23: Ինչåես տեղեկանում ենք 1722 թ. դեկտեմμերի 12-ի նամակից, այդåես էլ Եղիա Մուչեղյանի դիվանում դտնվող նյութերից24, Մինաս Փերվաղյանը եռանդուն ու åատասխանատու մասնակցություն է μերել նան 1720-ականների սկղμին ծավալված Հայ աղատադրական չարժմանը, թեն ինքն այս մասին լռել է անդամ կյանքի մայրամուտին Հեռավոր Վենետիկում դրած ինքնակենսադրականի մեջ՝ Հաչվի առնելով Հայաստանում մնացած դործիչների, մերձավորների ու առՀասարակ Հայ եկեղեցու անվտանդության åաՀանջները25: 4) Հետադա քննությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ օծման Հանդեսին ներկա արնելցի եåիսկոåոսների թվում կարող էր լինել նան այդ åաՀին կեսարիայում Ս. Էջմիածնի նվիրակը՝ Դաղար ՋաՀկեցին:

Կարաւետ Ուլնեցու կենսադրական կարնոր մանրամասներ Ինչո՞ւ «ոմանք» (իմա՝ Հիմնականում արնելաՀայ դործիչները) դեմ էին կարաåետի կաթողիկոսանալուն ն ինչու՞ էին Հենց նրանք առաջադրում այլ թեկնածություններ: Այս Հարցին Սիմեոն Երնանցու վերը մեջμերված Հատվածում կա երկու μացատրություն. ա) կարաåետը, ըստ Սիմեոնի՝ «Աթոռոյս որåիսութեան, åատուոյն եւ իչխանութեան ամենեւին անտեղեակ, ինքն եւս ծեր եւ åարղամիտ» էր, ն μ) կարաåետը «էր յայն կուսացի եւ մանաւանդ ի վիճակէն Սըսայ»: Քննենք երկու դրույթն էլ: 1726 թ. կարաåետը 65 տարեկան էր26 ն ինքն իրեն Համարում էր խոր ծերության մեջ. այսåես, 1727 թ. սեåտեմμերին նա իր տարիքի մասին դրում էր՝ «երեկոյալ åաՀու կենաց իմոց27», կամ՝ «Եւ իմ տեսեալ (կաթողիկոս ընտրուելու μաղմակնիք փաստաթուղթը՝ Ա.Ա.)՝ արդարեւ μաղմիցս Հրաժարեալ չոդայ յետս, ղμաղում ինչ անկարութիւն åատճառելով, մանաւանդ ղծերութիւնս եւ ղցաւադարութիւնս իմ ցուցանելով... վասն որոյ իջի ընդ նոսա ի քաղաքն մեծ, որåէսղի եւ ցուցեալ ղծերութիւնս իմ եւ դարձայց ի վանս»28, կամ՝ «անդանոր (իմա՝ Սկիւտարի Հոդետանը) Հանդուցին ղծերս» եւ այլն29: Այն, որ կարաåետը վախճանվեց 1729 թ. Հոկտեմμերի 2-ին, նս վկայում է նրա վատառողջության մասին: կարաåետն իրոք «ամենեւին անտեղեակ» էր Մայր Աթոռի «որåիսութեան, åատուոյն եւ իչխանութեանը», քանղի միակ կարճատն այցով այնտեղ էր եղել տակավին 1694 թ.30, իսկ 1705 թ-ից ի վեր՝ 21 տարի (!), Գաղատիայի վիճակի սաՀմաններից դուրս չէր եկել31: Ուրեմն ակնՀայտ է, որ կ. Պոլսի ընտրական ժողովին կարաåետի կաթողիկոսանալուն դեմ եղած դործիչները μերած åիտի լինեին նրա ծերության ն Մայր Աթոռի դործերի մեջ անփորձ լինելու վերը նչված փաստարկները: Սակայն, դրանք այնքան էլ խոսուն չեն եղել թեկուղն այն åատճառով, որ կարաåետ Ուլնեցին åաՀåանել էր դեռնս մտքի ն մարմնի այնåիսի ունակություն, որ կաթողիկոս ընտրվելուց Հետո կարողացավ μավական աչխույժ դործունեություն ծավալել ն՛ կ. Պոլսում, ն՛ Ս. Էջմիածնում: Մասնավորաåես, մնալով

կ. Պոլսում «տարի մի եւ Բ (2) ամիս՝ առ ի Հոդալ ղμաղում Հոդս Սուրμ Աթոռոյն, մանաւանդ åէսåէս ՀրամանաՀանութեան»32, նա, ՀովՀաննես կոլոտի անփոխարինելի դործակցությամμ, կարողացավ ձեռք μերել, իր իսկ μառերով՝ «Հրաման արքունական վասն մեր յոյժ ւիտանի եւ կարեւոր, խեթկիչ μռնաւորաց, ղի մի՛ արդելօղք լինիցին Հոդեւոր Հրամանաց եւ դատողութեան մերում եւ կամ նեղեսցեն ղնուիրակունս մեր, եւ այլ սոյնւիսի վեցեսին Հրամանս սաստիկս, ի յօդուտ եւ յաւաՀով յանդստակացութիւն Սրμոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, եւ նորին կալուածոցն, Հողոցն եւ ջրոցն եւ միաμանիցն, ոչ միայն Սուրμ Էջմիածնին, այլ եւ ամենայն վանորէիցն. որովՀետեւ կալան ղերկիրն Օսմանցիքն, եւ է Սուրμ Աթոռն ի յանցս ճանաւարՀին ւատերաղմաց, եւ չեւ եւս են Հաչտեցեալք, կարի յարկաւորք են այսւիսի Հրամանքս ղորս ընկալաք»33:

կարաåետը, իր կրթվածությամμ ն վարչական կարողությամμ, վաղուց ի վեր մեծ Հարդանք էր վայելում եկեղեցական չրջանակներում: ԱՀա թե 1714 ն 1718 թթ. ինչåես էր μնութադրում կարաåետին կարմիր վանքի միաμան ՀովՀաննէս Զեյթունցին. (1714 թ.) «...ի յառաջնորդութեան Սրμոյ Աթոռոյս Զեյթունցի Կարաւետ Աստուածաμանութեամμ ճոխացեալ վարդաւետին, արՀի եւ ւանծալի արչի եւիսկուոսին, որ այժմ ունի եւ վայելէ ղիւր դաՀաւետութիւն, Հանդերձ μաղմաՀոյլ եւ դումարախումμ միաμանիւք, ղոր իսկոյն կառավարէ եւ խնամարկէ ղիւրաքանչիւրն ըստ ւիտոյիցն Հարկաւորօքն եւ վայելչականօքն, Հոդեւորականօք եւ մարմնականօք ամենիմաստ դիտութեամμն իւրով... (1718 թ.)...յառաջնորդութեան սրμոյ ուխտիս Զեյթունցի ամենաւատուելի մեծի Տեառն Կարաւետի դերաՀռչակ եւ ճոխափառ ծայրադոյն րաμունաւետի եւ Աստուածաμանութեանց վարդաւետի, եւ առաքելական վիճակիս Գաղատիոյ՝ արեդակնափայլ եւ լուսածադ Արքայ եւիսկուոսի...»34

կարաåետ կաթողիկոսի վարչական-դիվանադիտական կարողությունների մասին դրական է արտաՀայտվում նույնիսկ նրան կուսակցական Հակառակորդ Համարող Սիմեոն Երնանցին. «Սա էր այր ծեր եւ անձնեայ, մեծաչուք եւ առատաձեռն... Սա ետ նկարել ղւատկերս երկոտասան Առաքելոցն ի ճակատ Աւադ

խորանին եւ ետ ծաղկել ոսկեղօծ եւ դեղեցիկ դունօք: Ունի Հոդացեալ եւ ղդրեանս օդտարարս... Եւ մինչ ի ժամանակս սորա երկիրս մեր ընդ իչխանութեամμ Օսմանցւոց էր, ուստի եւ սա կարի յառաջադէմ եւ յաջողակ էր ի μանս եւ սիրիւր ի նոցունց, ղԵրնանու մելիք Յակոμճանն ի կախաղանէն իջուցեալ աւրեցոյց ի մաՀուանէն»35:

Այս åարμերությունից կարելի է մակաμերել նան, թե կարաåետին կաթողիկոսացնելու անՀրաժեչտության օդտին ինչåիսի փաստարկներ åետք է μերած լիներ կոլոտ åատրիարքը (որն այդ åաՀին, ի դեå, դեռնս եåիսկոåոս չէր): Թեն Գաղատիայի առաջնորդն իսկաåես վատածանոթ էր ՊարսկաՀայաստանի եկեղեցաքաղաքական վիճակին ն ավանդական կացութաձներին, սակայն, ամμողջ կյանքն աåրած լինելով Օսմանյան կայսրության մեջ, նա Հրաչալի դիտեր Արարատյան երկրի ն Մայր Աթոռի վրա իրենց վարչությունը Հաստատած օսմանցիներին: Իսկ այդ åաՀին ամենակարնոր դործն, իրոք որ, Երնանի օսմանյան կուսակալի Հետ լավ Հարաμերությունների Հաստատումն էր: Նույնիսկ կարաåետ Բ Ուլնեցուն չՀամակրող Սիմեոն կաթողիկոսի վկայությամμ՝ կարաåետն այս խնդիրը փայլուն է լուծում: Ուստի կարաåետ կաթողիկոսին «åարղամիտ» անվանելով՝ Սիմեոնը նկատի ուներ, նախ ն առաջ, նրա անկեղծությունը, åարղ սիրտ ու Հասարակ վարք ունենալը (ի Հակադրություն՝ «խորամանկ, չոքմոդ, կեղծաւոր եւ խաμող» կոլոտի), աåա նոր նրա անտեղյակությունն Էջմիածնի կաթողիկոսի ն Մայր Աթոռի դերակայության վերաμերյալ ղանաղան արարողակարդային ընդունված նորմերին ն այլ կարդի խնդիրներին36: ԱռՀասարակ՝ Սիմեոնի μերանում «åարղամիտ»ը դրական իմաստ ունի, այլաåես նա այն չէր օդտադործի իրեն իսկ ինքնաμնութադրելիս37: Վերը նչել ենք, որ, օսմանյան Հետախուղությունը Համողված էր, որ Աստվածատուր Համադանցի կաթողիկոսը մասնակցել է Արցախում ն Սյունիքում կենտրոնացած Հայկական ղինուժի Համախմμմանը, որոնք իրենց Հերթին կաå էին Հաստատել åարսկական Հակաօսմանյան ուժերի ն Ռուսաստանի Հետ: 27111 դարում էլ (ինչåես ն այսօր) աåստամμների ն օտար åետության Հետ Համադործակցելը դիտվել է իμրեւ Հակաåետական դործողություն եւ լրտեսություն: ԱՀա մեկ օրինակ: 1745 թվին, ձերμակալելով Հայ ճանաչված

երկու արքեåիսկոåոսների ն Հարուցելով մի չարք ամμաստանություններ, Դաղար ՋաՀկեցին նրանց ամենամեծ մեղքը Համարում էր լրտեսությունը. «Ստուդութեամμ ի վերայ Հասեալ եմ, ղի դուք երկոքին եւս լրտես էք յայլմէ թադաւորութենէ (իմա՝ Օսմանյան կայսրության - Ա.Ա.). վասն որոյ ւա՛րտ է ինձ դատաստան առնել ընդ ձեղ, եւ յետ դատելոյ առաքել ի Դավրէժ առ մեծ իչխանն ւարսից, ղի նա եւս դատեսցէ եւ ւատուՀասեսցէ ղձեղ»38:

Միջåետական Հարաμերությունների ոլորտին վերաμերող այսօրինակ իրողությունների դիտարկումը թույլ է տալիս ճչտել կ. Պոլսում կարաåետ Ուլնեցուն կաթողիկոս ընտրելու ընթացքի վրա աղդած թերնս ամենավճռորոչ՝ ցայսօր չնկատված ն ստվերում մնացած Հանդամանքը: Բանն այն է, որ այդ ընտրությանը միջամտած ւետք է լիներ Բարձր Դուռը, որը ցանկանալու էր Ս. Էջմիածնի դաՀին μաղմած տեսնել Հե՛նց Կարաւետի ւես ողջ կյանքն Օսմանյան երկրում ւաչտոնավարած վստաՀելի մի անձի, ն ո՛չ թե իրեն վատածանոթ արնելաՀայ եկեղեցական որնէ դործչի, որը կարող էր Արցախում ն Սյունիքում թուրքերին դիմադրող Հայկական ղինուժի Հնարավոր դաղտնի աջակիցն ու ՀամախոՀը լինել, կամ անցյալում Հաստատված կաւեր ունենալ ւարսկական ն ռուսական իչխանությունների Հետ: Ս. Էջմիածնի Աթոռին օսմանաՀåատակ դործչի տեսնելու իր åաՀանջով կաթողիկոսական ընտրությունների վրա ներաղդելու Համար Օսմանյան արքունիքը ուներ միակ արդյունավետ ճանաåարՀ՝ իր åաՀանջը ներկայացնել ի åաչտոնե մչտաåես Բարձր Դռան Հետ դործակցող կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքին ու նրանից էլ ակնկալել այդ åաՀանջի կատարումը: Այլ Հարց է, որ ինքը՝ կոլոտ åատրիարքը չէր կարող μարձրաձայն μոլորի առջն μացաՀայտել Բարձր Դռան դրած այս խիստ åայմանը, որի մասին դիտեին դուցե մի քանի Հոդի միայն: Հետնաμեմային այս անցուդարձին ժողովականների մեծ մասը, ինչåես ն ժողովուրդը անտեղյակ էին: Սա էլ Հենց նåաստեց կոլոտին ուղղված մեղադրանքների առաջացմանը, ըստ որի Հե՛նց նա է խախտել Հայ եկեղեցու աւանդությունները՝ կաթողիկոսական ընտրությունն անցկացնելով կ. Պոլսում ու նան չՀարդելով չորս Աթոռների դերակա մասնակցության կանոնը:

Կարաւետ Ուլնեցին իμրն «յայնկուսացի» (արնելաՀայ ն արնմտաՀայ կղերի Հարաμերությունները 2711-27111 դարերում) Սակայն, կարաåետի կաթողիկոսանալուն դեմ եղածները, ավելի խորքում ունեին կարնոր ու, անչուչտ, ժողովի ժամանակ μարձրաձայն չարծարծված նս մի åատճառ, այն է՝ որ կարաåետը «յայն կուսացի եւ մանաւանդ ի վիճակէն Սըսայ» էր: Մ. Օրմանյանը, μանեցնելով Սիմեոն կաթողիկոսի դեմ նույնåիսի անՀարկի Հարձակողականություն, որåիսին վերջինս դործածել էր կոլոտի դեմ, այս առթիվ դրում է, թե Սիմեոնը «քսության ձներու ալ կդիմե ն կարաåետին ի վիճակեն Սըսա, այսինքն՝ åարղ ծննդյամμ ղեյթունցի ըլլալը կՀիչե, ղի այն նչանակութենե ղուրկ åարադա մըն է ն ոչ երμեք կարաåետի՝ Սսո միաμան կամ Սսո Աթոռեն եåիսկոåոսացած ըլլալը կցուցնե. աåա թե ոչ՝ Հայտնաåես դրած կըլլար ղայդ եթե այնåես եղած ըլլար: Իμր քսություն կնկատենք նան կարաåետը «յայնկուսացի» կոչելը, լատինամիտ ն կաթոլիկության Հակամետ ըսել ուղելով»39: Իրականում, ինչåես ստորն կտեսնենք, Սիմեոն Երնանցու «յայնկուսացի»-ն նչանակում է արնմտաՀայ Եղիաղար Այնթաåցի (1682-1691) ն ՆաՀաåետ Եդեսացի (1691-1705) կաթողիկոսների կղերական կուսակցության ներկայացուցիչ, կուսակցություն, որը վաղուց ի վեր վարկաμեկված էր արնելաՀայ Հոդնորականության չրջանում ն որին Հաճախ վերադրվում էր նան լատինամետ ընթացք: Առանց մեջμերելու ՀանրաՀայտ փաստերը՝ Հիչեցնենք, որ սկսած կիլիկյան Հայաստանի ժամանակաչրջանից՝ արնելաՀայ ն արնմտաՀայ կղերի Հարաμերություններում որոչակի լարվածությունը մերթընդմերթ μերում էր անցանկալի μախումների: Մասնավորաåես, 1441 թ. Ս. Էջմիածնում Մայր Աթոռի վերաՀաստատվելուց ի վեր, ավանդական էին դարձել Սսի ն Էջմիածնի միջն Հակասությունները, Զամչյանի μառերով ասած՝ «ատելութիւն թչնամութեան, որ կայր ի մէջ երկուց Աթոռոց»40: Ամենալուրջ ճդնաժամը արձանադրվեց 1664 թ., երμ Սսի դաՀակալ Խաչատուր Գաղատացու ձեռքով կաթողիկոս օծված Եղիաղար Այնթաåցին Հռչակվեց μոլոր արնմտաՀայոց կաթողիկոս: 1681 թ. Եղիաղարի՝ Ս. Էջմիածնի կաթողիկոս

դառնալով կրքերն առժամանակ Հանդարտվեցին, սակայն չատ չանցած, նրա աչակերտ ՆաՀաåետ Եդեսացու անօրինաμար կաթողիկոսանալով (1691 թ. օդոստ. 10)՝ Հայաստանյայց եկեղեցին աåրեց նս մեկ ցավոտ չրջան, որը, μացի μարոյական, նյութական ն անդամ մարդկային ծանր կորուստներից, Հանդեցրեց մինչն իսկ Մայր Աթոռից արնելաՀայ խոչորադույն կենտրոններից մեկի՝ Նոր Ջուղայի ամμողջ վիճակի ժամանակավոր փաստական անջատմանը (1693/4 թից մինչն 1705 թ.)41: Եղիաղար ն ՆաՀաåետ կաթողիկոսների Հանդեå արնելաՀայ Հոդնորականության չրջանում ձնավորված ընդՀանուր μացասական վերաμերմունքի արտաՀայտությունները մանրամասն ներկայացրել ենք սույն դրքի Հավելված Ա-ում (տե՛ս, մասնավորաåես, Զաքարիա Քանաքեռցու տված դնաՀատականը): Միանդամայն μնական է, որ այս մտաåատճենի (ստերեոտիåի) Հակադարձ երեսը դտնում ենք Հայ կղերի արնմտաՀայ կուսակցության մեջ. տակավին 1634 թ. Սսի Սիմեոն Բ. Սեμաստացի (16331648) կաթողիկոսը Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսին Հղած իր մի դրդռիչ նամակում այսåես էր ակնարկում åարսկական վարչության ներքո åաչտոնավարելու թերի åարադաները. «Սակայն երկրի մերում չես կարող առնել ինչ, Հանդարտ կաց, ղի այս երկիրս Օսմանեան երկիր է, սոցա դատաստանն ուղիղ է, Աստուած ղսոցա թադաւորութիւնն Հաստատ ւաՀեսցէ...», կամ՝ «...սոքա օսմանցի են. թէւէտ այլաղդի են, μայց ուղիղ դատաստան ունին»42:

Այս վերջին մտաåատճենը, սակայն, Հաճախ մերժվել է Հե՛նց սեփական ճամμարում. այսåես 1656 թ. Հունիսի 5-ին կ. Պոլսի Հայ μնակչությունը, Ս. Էջմիածնի նվիրակին Հասցեադրած մի նամակում, ծայրաՀեղ μացասական μնութադրություն է տալիս Օսմանյան կայսրությանը, ավանդաμար անվանելով այն Տունս Հունաց. «Ի Կոստանդնոււօլսոյ Զ (6) եկեղեցոյ իչխանաց, աթոռակալից, եկեղեցւանաց եւ այլ Հասարակ քաՀանայից, ժողովրդեան մեծամեծաց եւ փոքունց եւ այլ եկք եւ μնիկք Հոռմցոցս ամենայնի՝ ուչ լիցի քեղ Արեւելցի Մարտիրոս եւ Մովսէս վարդեւետդ եւ նուիրակդ, ւարոնտէրդ եւ փիլիսոփայդ, որ լու եղեւ փափաքելի եւ սխրալի դալուստ քո առ անարդ եւ մոլի, յիմար եւ տմարդի Տունս Յունաց (ընդդծումն իմն է՝ Ա.Ա.)»43:

Արդ, Սիմեոն Երնանցին, ստանալով իր կրթությունն ու դաստիարակությունն Ս. Էջմիածնում («վարժեալ ի մանկութենէ ի ծոց սրμոյ Աթոռոյս»44), քաջատեղյակ էր Եղիաղարի ու ՆաՀաåետի վայդործունեությանն ու դրա տխուր արդյունքներին: Այսåես, ծանուցելով, որ սկսած 1706 թ. Էջմիածնի կաթողիկոսները, μացի åարսից չաՀից, ենթակա էին դարձել նան օսմանյան սուլթանի Հաստատմանը, նա նչում էր. «որոյ åատճառն է դլխաւորաåէս Եղիաղարու եւ այլոց նոյնաåիսեաց լրμութիւնն»45: Այն, որ «այլոց նոյնաåիսեաց» ասելով, Սիմեոնն առաջին Հերթին նկատի ուներ ՆաՀաåետ Եդեսացուն, åարղ է դառնում վերջինիս այսåիսի μնութադրությունից՝ «էր նման Եղիաղարու (որոյ էր աչակերտ). այր ճոռամախօս եւ փառաåերճ, իչխան եւ աՀարկու, յորմէ կասկածէին ամենեքեան»46: Լսելով կարաåետ Ուլնեցուն կաթողիկոսացնելու կոլոտի մտադրության մասին՝ կ. Պոլսի ժողովին մասնակցող արնելաՀայ Հոդնորականները, անչուչտ, վերՀիչել են կաթողիկոսացուի կենսադրության երկու մանրամասնություն. նախ՝ կարաåետը, ինչåես ն Եղիաղար կաթողիկոսը՝ ծննունդով կիլիկեցի էր՝ «ի վիճակէն Սըսայ», ն երկրորդ՝ 1694 թ. նրան եåիսկոåոսացրել ու Գաղատիո վիճակի առաջնորդ էր կարդել ոչ այլ ոք, քան ՆաՀաåետ կաթողիկոսը47: Ավելին, կարաåետի «Հոդեւոր ծնօղ»՝ Գաղատիայի նախկին առաջնորդ Ստեփանոս արքեåիսկոåոսը, նույնåես ղեյթունցի էր ն ՆաՀաåետ կաթողիկոսի Հետ լավադույն Հարաμերությունների մեջ էր: ՆաՀաåետի Համար ծանր 1694 թ., երμ Նոր Ջուղան արդեն ի լուր ամենքի իր անվստաՀությունն էր Հայտնել Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսին՝ արդելելով իր վիճակի տարածքում åատարադի ու ժամերդության մեջ Հիչատակել նրա անունը (տե՛ս Հավելված Ա), Ստեփանոսն, ի նչան իր աջակցության, «μաղում ընծայիւք» Մայր Աթոռ է ուղարկում կարաåետ Ուլնեցուն48: Ուստի Հին թչնամությունը չմոռացած արնելաՀայ եկեղեցականները (ու նրանց Հետադայում ընդամենը կրկնած Սիմեոն Երնանցին) իրավունք ունեին կարաåետին անմիջաåես նկատելու «յայնկուսացի», այսինքն՝ եղիաղար-նաՀաåետյան արնմտաՀայ կուսակցության ներկայացուցիչ: Այնուամենայնիվ, «ի վիճակէն Սըսայ» արտաՀայտության իմաստն ու ենթաիմաստներն առավել ընդդրկուն åատկերացնելու Համար åետք է փոքր-ինչ ավելի խորանալ åատմության մեջ: 1633

թ. Սսի վերոՀիչյալ Սիմեոն կաթողիկոսը, իր åնդմամμ՝ առաջնորդվելով Գաղատիո ժողովրդի ցանկությամμ, եåիսկոåոսացրել ն տեղի առաջնորդ էր կարդել կիլիկեցի Թորոս վարդաåետին: Սա Ս. Էջմիածնի իրավասությունների կոåիտ խախտում էր, քանղի ԳաղատիաԱնկյուրիան, ինչåես, åատասխանելով Փիլիååոս կաթողիկոսի Հանդիմանությանը, ընդունում էր ինքը Սսի Սիմեոն կաթողիկոսը՝ «Էջմիածնի է թեմն»: Սակայն, դրա Հետ միասին, նա չէր Հրաժարվում իր իրավունքից՝ աղատորեն եåիսկոåոս ձեռնադրելու Հատկաåես նրանց, ովքեր ծննդեամμ Սսի վիճակից էին. «Արդ այսուՀետեւ ի՞նչ իրաւունք մնաց քեղ, որ թուղթ յղես վասն նորա եւ մեղադրես ղմեղ, թէ՝ եւիսկուոս ես օրՀնեալ. ղի եթէ օրՀնեմ, ղի՞նչ վնաս ի նմանէ՝ ո՞չ աւաքէն ի մեր թեմն է, ղի ի կողմանէ Հօր ի Գամրայ երկրէն է եւ ի մօր կողմանէ՝ ի Մելիտինայ, ղի Հարμ եւ մարμ իւրով ի թեմէս եւ ի վիճակէս մերմէ է, քեղ ղի փոյթ է, որ թուղթ եւ մեղադրանք յղես ի կողմանս մեր»49:

Միաժամանակ, Սսի Սիմեոնն իր Հերթին մեղադրում էր Ս. Էջմիածնին, թե «ղμերիացի (-Հալեåցի) Մարդար երիցու որդին՝ ղՍիմէոնն օրՀնեցիք (նկատի ունի եåիսկոåոս ձեռնադրելը՝ Ա.Ա.)»50: Հետնաμար՝ Սիս-Էջմիածին ավանդաμար լարված Հարաμերությունների տեսանկյունից, կարաåետ Ուլնեցու ծննդյան վայրը ժամանակակիցների Համար μոլորովին էլ «նչանակութենե ղուրկ åարադա մը չէր», ինչåես կարծում է Օրմանյանը: Մի կարնոր Հանդամանք նս: կարաåետ Ուլնեցին Զեյթունից եկել էր Գաղատիա 1678 թ., 17 տարեկան Հասակում, իր խոսքերով՝ «յետ ուսման դåրութեան եւ յետ վաղճանի ծնօղացս»51: Երեք տարի անց նա ձեռնադրվում է քաՀանա52: Մինչդեռ 1652 թ. Երուսաղեմում Էջմիածնի Փիլիååոս ն Սսի Ներսես կաթողիկոսների միջն կնքված Հայտնի կանոնադրության առաջին իսկ կետի Համաձայն՝ «իւրաքանչիւր կաթուղիկոս ղիւրոյ վիճակի նուիրեալն ձեռնադրեսցէ (եւիսկուոս) եւ մի ղայլոց. եւ թէ դէւ լինիցի ղի ձեռնադրեսցէ յայլմէ վիճակէ ղոք՝ յիւրում վիճակին տեղաւորեսցէ ղնա... երկրորդ՝ ղի ինքն նուիրեալն եւս մի Համարձակեսցի առ այլ կաթուղիկոս դնալ՝ թողլով ղիւրն, այլ առ իւր կաթուղիկոսն»53:

Բծախնդիր մոտեցման դեåքում «նուիրեալ» կարող էր Համարվել քաՀանայությանը նախորդող Հոդնորական աստիճանները54 ստացած կամ նույնիսկ մկրտված որնէ մեկը55: Արդարն, կարաåետը մկրտվել ն եկեղեցական առաջին åաչտոններն էլ ստացել էր իր ծննդավայր Զեյթունում, ուստի նրա մասին ասված «ի վիճակէն Սըսայ» դարձվածը սխալական չէ նան այս տեսանկյունից: Ինքը կարաåետը, չատ սերտ Հարաμերություններ åաՀåանելով իր ծննդավայրի Հետ56, Հատուկ ընդդծում էր՝ «եմ ի Տանէն կիլիկիոյ»57: Պարղվում է նան, որ կարաåետն ունեցել է անվանակից ավադ եղμայր վարդաåետ, որն, ըստ ամենայնի, դործել է Սսի վիճակի սաՀմաններում (1694-ի դրությամμ մաՀացած էր)58: Իսկ մյուս եղμայրը՝ Ստեփանոսը ն նրա որդի Հակոμը քաՀանայադործում էին Զեյթունի մեջ59: Մեկ այլ ճչտում. կարմիր վանքի վերոՀիչյալ միաμան ՀովՀաննես Զեյթունցին կարաåետ Ուլնեցու եղμոր՝ Ստեփաննոս քաՀանայի որդի Հակոμ քաՀանայի որդին էր60: Նա դրում է՝ «եմ երկրաւ դերմանացի ի դեղջէն Զեյթունայ՝ ի տանէ նախնեացս Դադոնց կոչեցելոյ»61: Ուրեմն՝ կարաåետ Ուլնեցու նախնիների «աղդանունը» եղել է Դադոնց: կարաåետի Հոդնոր Հայր Սաչլու (-Գիսավոր-Վարսավոր-Վարսամ62) մականվանյալ Ստեփանոս Զեյթունցին էլ առնվաղն 1673-ից եղել է Զեյթունի Ս. Աստվածածնի թեմի առաջնորդը63: Անåարղ Հանդամանքների μերումով ն 1652 թ. կնքված վերոՀիչյալ Համաձայնադրի խախտումով, 1678 թ. նա ստանձնել է Գաղատիո էջմիածնական վիճակի առաջնորդությունը. իր ասելով՝ «ես իմ կամաւ թողի (Զեյթունի Ս. Աստվածածնի) ղառաջնորդութիւն Մկրտիչ վարդաւետի, եւ ես Ստեփանոս եւիսկուոս նստա՛ յԱնկիւրի Հրամանաւ նախ Մարտիրոս (Ղրիմեցի) վարդաւետի, որ էր վէքիլ (-լիաղոր ներկայացուցիչ) Յակոμ (Դ. Ջուղայեցի) կաթողիկոսի եւ յետոյ ինքն՝ Յակոμ կաթողիկոսն, ինքն Հաստատեաց ղմեղ յաթոռս այս եւիսկուոս եւ առաջնորդ, որ յետ նորա եկեալ մեծն Եղիաղար (Ա. Այնթաւցի Ա. կաթողիկոս) եղեւ առաջնորդ յԷջմիածինն եւ նա՛ եւս ետ մեղ ձեռադիր առաջնորդութեան»64:

Գաղատիայի առաջնորդությունն ստանձնելու Համար Ստեփանոսի ստացած եռակի Հաստատումն արդեն ինքնին փաստում է,

որ Սսի վիճակից՝ Ս. Էջմիածնի վիճակ փոխադրվելը μավական արտառոց ն նուրμ իրադարձություն է եղել: Այսåիսով, Սիմեոն Երնանցու վերոμերյալ մի քանի արտաՀայտությունների åարղաμանումը Հանդեցնում է Հետնյալ եղրակացության: կարաåետ Ուլնեցին, արնելաՀայ Հոդնորական դործիչների åատկերացմամμ, եղել է Եղիաղար Այնթաåցի (1681-1691) ն ՆաՀաåետ Եդեսացի (1691-1705) կաթողիկոսների վարկաμեկված կղերական կուսակցության ներկայացուցիչը. մինչդեռ 1706-ից մինչն 1725 թ. Մայր Աթոռը Ս. Էջմիածինը կառավարվել ու ձնավորվել էր Եղիաղարի ն ՆաՀաåետի ոխերիմ թչնամի՝ ջուղաՀայ կղերական կուսակցության ներկայացուցիչներ Աղեքսանդր ն Աստվածատուր կաթողիկոսների օրոք: Քսան տարի չարունակ ղեկավարվելով ն դաստիարակվելով այս Հայադավանաåաչտ կաթողիկոսների ու նրանց նչանավոր ՀամախոՀների (ինչåիսին էր, օրինակ, ՀովՀաննես Մրքուղ Ջուղայեցին) աջի ն åատդամների ներքո, երμ Եղիաղար ու ՆաՀաåետ կաթողիկոսների կղերական կուսակցությունն այլնս ընդմիչտ օտարված էր թվում Մայր Աթոռից, արնելաՀայ կղերը մեծ անակնկալի է եկել՝ տեսնելով կարաåետ Ուլնեցուն կաթողիկոսի դաՀին μարձրացած: Սակայն կարաåետ Ուլնեցու ընտրությունը Հարուցել էր նան այլ կարդի մտավախություններ ն μարձրաձայն դժդոՀություններ, այն է՝ որ կարաåետ Ուլնեցին, Հետնելով կ. Պոլսի ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքին, ենթադրաμար դիմել է կաթոլիկ եկեղեցու Հետ մերձեցման անթույլատրելի քայլերի: Հանդամանորեն քննենք այս խնդիրը: ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

ԱԶԳ, սյուն. 1944: Տե՛ս Ջամμռ, էջ 28: Նույն տեղում, 299: Նույն տեղում, էջ 235-236: Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1945-1947: ԱԶԳ, սյուն. 1947: Տե՛ս Ջամμռ, էջ 29, 56-57, 62, 234-238: Տե՛ս Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ կարմիր վա1

նուց եւ չրջակայից (Անթիլիաս, 1957), սյուն. 478, 480: ՍաՀակ Ճեմճեմեան, «Նոր նիւթեր Կ. Պոլսոյ երջանկայիչատակ ւատրիարք ՅովՀաննէս Կոլոտի մասին (քաղուած Ս. Ղաղարի դիւանէն)». - Բաղմավէå, 1978, էջ 260: Նույն տեղում: Տե՛ս Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ կարմիր վանուց եւ չրջակայից, սյուն. 483, Հմմտ. սյուն. 433: Տե՛ս «կարաåետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր»: Հրատարակեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան. - Բաղմավէå, 1978, էջ 289: Ս. Ճեմճեմյանի ուչադրությունից, սակայն, վրիւել են այս Հիչատակարանի Համառոտ տարμերակները, որոնք ունեն մի չարք լրացուցիչ տեղեկություններ ն Հրաւարակված են Բ. Կյուլեսերյանի Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ-ում (սյուն. 101-104, 432-435, 482-486): Նույն դրքում Կյուլեսերյանը նչում էր, որ «այս ընդարձակ Հիչատակարանն արդեն ընդօրինակած ն դրած ենք Անկյուրիո Հայոց ւատմության մեջ՝ Կարաւետ կաթողիկոսի վրա դրելու ատեն, վավերադիրներու չարքին ն տված ենք կարնոր ծանոթություններ ալ» (սյուն. 298): Ցավոք, «Հայ Անկիւրիա» վերնադրված այդ, ըստ ամենայնի, արժեքավոր աչխատությունը ցայսօր անտիւ է մնացել (տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 1109): Այս մասին ունենք երկու առանձին տեղեկություն. ա. «ՌՃՀԵ (1726) մարտի Զ (6) Կարաւետ վարդաւետն կաթողիկոս օրՀնեցին, որ էր անառակի կիրակին» (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2347, ւաՀւանակ Դ). μ. 1726 թ. մարտի 12/23-ին դրված մի վավերադրում կարդում ենք. «...Կարաւետ վարդաւետ՝ Գաղատիու առաջնորդն եղեւ կաթուղիկոս... ի յերկոտասան եւիսկուոսաց յեկեղեցին Աստուածածնայ...» (տե՛ս Ղեւոնդ Տայեան, Մայր դիւան մխիթարեանց Վենետկոյ ի Ս. Դաղար, 1707-1733: Վենետիկ, 1930, էջ 31): Զամչյանը օծման Հանդեսին տալիս է փոքր-ինչ տարμեր թվադրում՝ 1727 թ. փետրվար 27, որը նույնիսկ նոր տոմարի վերածելու դեւքում ստացվում է մարտի 9-ը ն մարտի 6-ի Հետ չի Համընկնում (ԶԱՄ, Գ, էջ 801-802): Ինչւես տեղեկանում ենք Մաչտոցի անվ. Մատենադարանում ւաՀվող՝ ԱՀմեդ Գ սուլթանի Հիջրեթի 1138 թ. ռաջաւ ամսի 1-ին (այսինքն՝ 1726 թ. մարտի 5-ին) արձակած ֆերմանից, կաթողիկոս ընտրվելուց անմիջաւես Հետո Կարաւետ Ուլնեցին աթոռակալ է նչանակում Սիմեոն վարդաւետին ն որւես փոխանորդ առաքում Ս. Էջմիածին: Նույն վավերադրի Հակառակ կողմում առկա է ավելի ուչ դրանցված (ըստ երնույթին, 1760-ական թթ., երμ Մայր Աթոռի դիվանը Սիմեոն կաթողիկոսի Հրամանով կարդի էր μերվում) Հետնյալ μացատրադիրը.

Յորժամ Կարաւետ կաթողիկոսն ի Պօլսոյ ղՍիմէօն վարդաւետն Աթոռակալ արարեալ յղեալ է ի Սուրμ Աթոռս, ղայս ֆարմանս Հանեալ էի սուլթան ԱՀմէտ թադաւորէն ի վերայ փաչայից, ղաղեաց եւ այլ մեծամեծաց եւ ենկիչարոց, ղի՝ ուր եւ դիւեցի նա ի դալն յԱթոռս, մի՛ ոք նմա դիւեսցի եւ ղμան ւաՀանջեսցէ:

(Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթաւանակ 1դ, վավերադիր 310): Այս Սիմեոնին Հիչում է նան Սիմեոն Երնանցի կաթողիկոսը. Այլ եւ առն դովելոյ, չնորՀաչատի եւ ւեճիմաստի, Տեառն Սիմէօն Աստուածաμանի վարդաւետին Երեւանցւոյ ղմեծ եւ ղարժանի արձանադրեցման դործն ոչ է ղանց առնելի, որ է ի ՌՃՀԳ (1724) թուոջն մինչ Օսմանցին ի մերս կոյս դիմեաց եւ էառ ղերկիրս մեր, յիչեալ Սիմէօն վարդաւետն ի Կոստանդնոււօլիս նուիրակ էր Սրμոյ Աթոռոյս, մեծաւ Հոդունակութեամμ ղՀրամանադիրս եՀան ի թադաւորէն ի վերայ սէրէսկէրին իրոյ, ղի ի յԱթոռս ամենեւին ոչ մերձեսցին եւ մի վնաս ինչ տայցեն, որւէս եւ եղեւն: Որ աՀա նոյն Հատի չերիֆն դոյ ի Սուրμ Աթոռս (Ջամμռ, էջ 28-29, 241):

Մ. Օրմանյանն ու Պ. Հարությունյանը Հատուկ նչել են այս Սիմեոն Երնանցի վարդաւետի ն Սիմեոն Երնանցի կաթողիկոսի տարμեր անձ լինելը (ԱԶԳ, Գլուխ 1945. —ËÏÂÓÌ ≈‚‡ÌˆË, 22ճìáք (ԽՕՇêâà. 1çո. 8ՕՇò. Ëèò-քԵ, 1958), Շ. 381, ոքèì. 55): Շատ Հավանական է, որ մեծ Սիմեոնը Հե՛նց այն Սիմեոն վանականն է, որին Աստվածատուր կաթողիկոսի խնդրադրով՝ 1724 թ. մարտի 29-ին սուլթան ԱՀմեդ Գ-ն Համաձայնել էր դարձնել Երնանի առաջնորդ՝ աղատելով Կարսի ն Բայաղետի առաջնորդությունից (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթաւանակ 1դ, ցուցակ Իo. 29, վավերադիր 291) ն որի դիմաց կաթողիկոսի չանվանված ներկայացուցիչը (դուցե այդ ւաՀին Կ. Պոլսում դտնվող նույն Սիմեոնը) դանձարան էր մուծել 6800 ախչա (տե՛ս նույն տեղում, վավերադիր 330): Տե՛ս «Կարաւետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր». - Բաղմավէå, 1978, էջ 292-293: ՍաՀակ Ճեմճեմեան, «Նոր նիւթեր Կ. Պոլսոյ երջանկայիչատակ ւատրիարք ՅովՀաննէս Կոլոտի մասին», էջ 269: ԶԱՄ, Գ, էջ 802: Գ. Բամւուքճյանը սխալմամμ դնում է այս Մանուելին Կոլոտ ւատրիարքի աչակերտների չարքում (տե՛ս Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ (1678-1741) եւ իր աչակերտները: Ստանւուլ, 1984, էջ 123-

124): Կոլոտի աչակերտներից որնէ մեկը 1725-ի դեկտեմμերին չէր կարող առաջադրվել կաթողիկոսի թեկնածու թե՛ տարիքի, թե՛ Հոդնորական աստիճանի ւատճառով (Հիչենք, որ, օրինակ, ինքը Կոլոտն այդ ւաՀին դեռնս եւիսկուոս էլ չէր, իսկ նրա լավադույն աչակերտ Հակոμ Նալյանը միայն 1728 թ. ստացավ մասնավոր վարդաւետության աստիճան, տե՛ս Գ. Բամւուքճեան, Յակոμ Նալեան åատրիարք 1706-1764: Ստանւուլ, 1981, էջ 1719): Այնինչ Կարաւետ կաթողիկոսը՝ 1726 թ. օդոստ. 25-ին դրված մի նամակի մեջ, այս Մանուելին Հորջորջում է «Աթոռակալ որդեակին Մանուէլ մեծ (այսինքն՝ տարիքն առած, վաստակաչատ, Հեղինակավոր, Ա.Ա.) վարդաւետի...» (տե՛ս Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 123): Օրինակ, 1708 թ. փետրվարի 20-ին Էջմիածնի Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցու Հայտնի կտակ-չրջաμերականը ստորադրած 138 դործիչներից առնվաղն 5-ը՝ աստաւատցի էին, որոնցից 4-ը՝ Էջմիածնի միաμան (Մինաս արքեւիսկուոսը ն երեք վարդաւետներ՝ Խաչատուրն ու երկու Մարտիրոսը) - տե՛ս Աղդասէր Արարատեան, Կալկաթա, 1849, էջ 95-96: Աստվածատուր կաթողիկոսի օրոք՝ 1724 թ. մարտին, Հիչվում է Ս. Էջմիածնի նան մեկ ուրիչ աթոռակալ՝ Հովասափ անունով (տե՛ս ՃԵՕ, 11, ոՕê. 288, Շ. 85): «Վարք դերաւատիւ Մինասայ արքեւիսկուոսին Զմիւռնիոյ...», Մատենադարան Մխիթարյանց ի Վենետիկ (Ս. Դաղար), ձեռ. 2660, էջ 6: 1727 թ. Կարաւետ Ուլնեցին Մինաս Փերվաղյանի մասին ասում է՝ «Առաջնորդն Իղմիրու, Հոդեւոր որդեակն իմ Մինաս վարդաւետն Ակնցի» (տե՛ս «Կարաւետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր». - Բաղմավէå, 1978, էջ 293): Արդյո՞ք սա նչանակում է, որ Մինաս Փերվաղյանը ն 1694 թ. Գաղատիայի Ս. Աստվածածնի «տէր Մինաս վարդաւետ»ը՝ նույն անձն է (Հմմտ. «Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ», սյուն. 930): Համենայն դեւս, Մինաս Փերվաղյանի ինքնակենսադրականում որնէ տեղեկություն չկա իր՝ Գաղատիայում երμնէ դտնվելու ն Կարաւետ Ուլնեցուն մինչն կաթողիկոս ընտրվելը ճանաչելու մասին: Ինքնակենսադրականում Մինասը չի դրում, սակայն, թե ումից է ստացել վարդաւետական դավաղանը: ՅովՀաննէս ՊատկերաՀան, Նամականի, էջ 27-28, ծնթ. 27: Տե՛ս ՃԵՕ, 11, ոՕê. 169, Շ. 20: Տե՛ս «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1971, էջ 367: Տե՛ս «Եղիա Կարնեցու դիվանը: Նյութեր Մերձավոր Արնելքի ն Անդրկովկասի ւատմության»: Առաջաμանը ն ծանոթադրությունները ւրոֆ. Ա. Գ. ԱμրաՀամյանի (Երնան. «Միտք» Հրատ., 1968), վավերադիր 91, էջ 177: Փաստորեն, այս ժողովածույի Հրատարակիչ Աչ. ԱμրաՀամյանը չփոթել է Մինաս Փերվաղյանին (իսկ երկու այլ փաստաթղթում՝ ոմն վաճառական

Մինասին, տե՛ս էջ 79 ն 117) Մինաս Տիդրանյանի Հետ, Հմմտ. անձնանունների ցանկ, էջ 356, նան՝ էջ 340, ծնթ. 37: Իրականում՝ Մինաս Տիդրանյանը ժողովածույի որնէ վավերադրում Հիչատակված չէ: Տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, դրսի ժաւավեն Իo. 268: Ծնվել է ՌՃԺ (-1661) թ. - տե՛ս «Կարաւետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր». - Բաղմավէå, 1978, էջ 286: Ուչմիջնադարյան Հայաստանում ծեր է Համարվել Հիսունն անց մարդը. այս կաւակցությամμ մի Հստակ տեղեկություն է Հայտնում Թովմա Մեծոփեցին (ԺԸ դար), որն ընթերցողից ներողամտություն Հայցելով, դրում է. «դու անմեղադիր լեր, ծեր էի եւ յետ 50 ամաց սկսայ. վասն այսորիկ յետ եւ յառաջ դրեցի» (տե՛ս Թովմա վ. Մեծոμեցի, Պատմութիւն Լանկ-Թամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց: Աչխ.՝ Կարաւետ վ. ՇաՀնաղարեանի, Փարիղ, 1860, էջ 44. Հմմտ. Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 1148-1149): Նմանաւես, 1245 թ. Սիմեոն թարդմանիչը դրում էր, թե «յոյժ ծերացեալ էի եւ տկարացեալ յաչաց եւ ի մտաց եւ ի ղօրութենէ, ղի ղվաթսն ամենիւք էի» (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2347, էջ 322μ. ի դեւ, Հրաւարակված է սույն Հիչատակարանի փոքր-ինչ տարμեր μովանդակություն ունեցող մի տարμերակը, որ վերցված է Հայաստանից դուրս դտնվող ձեռադրի միջից, տե՛ս «Հայերեն ձեռադրերի Հիչատակարաններ, ԺԳ դար»: Կաղմեց՝ Ա. Ա. Մաթնոսյան, Երնան, 1984, էջ 248-249): Հայաստանի կենսաւայմանները որնէ լուրջ μարելավում չաւրեցին ընդՀոււ մինչն ՃՃ-րդ դարը, ուստի ծերության այսւիսի ըմμռնումը միանդամայն Համաւատասխանում է նան 1720-ական թվականներին: Թեն չւետք է մոռանալ, որ Հայաստանը միչտ եղել է երկարակյացների երկիր: ՊատաՀական չէ, որ Ռափայել Պատկանյանն այդ առթիվ մի Հատուկ նչում է անում 1883 թ. դրած իր «Հայաստանի աղատության վարդաւետարանում». «Հայաստանը կարժէ ամենամեծ ղոՀերի, վասնղի նորա մէջ կեցողի կեանքի տեւողութիւնը միջին թւուով է 75 տարի». տե՛ս Ցեղին ձայնը (Երնան, 1999), էջ 6: Հին ն միջնադարյան չրջանում Հայի երկարակեցության վավերադրական Հաստատումները ի մի μերող ուսումնասիրություններ չեն կատարվել: ԱՀա, սակայն, մի փաստադրված օրինակ. Վրթանես արքեւիսկուոս Ստեփանյան՝ ծնվել է Կեսարիայում 1661 թ., մաՀացել է Հռոմում 1671 թ.՝ Հարյուր տաս տարեկան Հասակում (տե՛ս ՅովՀաննէս ՊատկերաՀան, Նամականի (16951758), էջ 22, ծնթ. 17): Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 285: Նույն տեղում, էջ 289: Նույն տեղում, էջ 292: Նույն տեղում, էջ 286: Նույն տեղում, էջ 287-288:

Տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 102: Բաղմավէå, 1978, էջ 290: Հիչված վավերադրերը նկարադրված են Ջամμռ-ում (էջ 242-244) ն այժմ ւաՀվում են Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի Կաթողիկոսական դիվանում, թղթ. 1դ (ւարսկերեն, արաμերեն, օսմաներեն), վավերադրեր 306-311, 313, 314, 321: Սիմեոն կաթողիկոսի օրոք վավերադրերի Հակառակ էջին դրվել են Համառոտ μացատրադրեր: Իμրն օրինակ, ստորն ղետեղում ենք դեռնս մինչն Կարաւետի կաթողիկոս ընտրվելը՝ 1725 թ. Հոկտեմμերի 24-ին, սուլթանի տված ֆերմանի μացատրադիրը, որն արժեքավոր տեղեկություններ է ւարունակում Էջմիածնի տնտեսական վիճակի մասին (նույն տեղում, վավերադիր Իo. 306).

ՄԼՔԵՐԻ ՖԱՐՄԱՆՆ Է ՎԱՍՆ ՄԵՐ ԽԱՐԱՃԻՆ ԻՍՊԷՆՃԻ ԵՒ ՈԶԽԱՐԻ. ՍՈՒԼԹԱՆ ՅԱՀՄԷՏԻՆ Է

Սուլթան ԱՀմէտ թադաւորի Ֆարմանն է, վասն մաղաֆութեան Սրμոյ Աթոռոյս, ղոր դրէ ի վերայ Ռաջաֆ փաչային եւ ղալւոյն եւ այլ մեծամեծացն Երեւանու: Եւ մաղաֆիրքն են այսինչ. Բ (2) դութան, ՌԵՃ (1500) սօմար սերմ, ԵՃ (500) ոչխար, Բ (2) տինկ, Բ (2) ձիթաՀանք, եւ μովանդակ ջրաղացքն եւ այդիքն: Ի սեւադլխացն, ասէ, ճաղիայ եւ իսւանճ (դլխաՀարկի տեսակ է՝ Հնդանորդ - Ա.Ա.) մի առցի՝ թէ՛ ի մեծացն, եւ թէ՛ ի փոքունցն: Եւ ոչ յանյիչատակաց աւրանացն ղμան ինչ առցէ ոք, ղի Էջմիածնի Հասանիլ ւարտին: Եւ μաց ի ԳՃԾ (350) ղուռուչէն, ղոր Երեւանու խանքն առեալ են, փաչայքն ղաւելի իրս մի առցեն, այլ ղայնքանն միայն առցէն: Իսկ եւ, ասէ, ի յՕչականու ի տասնէն մի, եւ ի Մաստարայու ի տասներկուէն մի մուլքս առցեն: Նաեւ Դ (4) եկեղեցիքն եւս ասէ ընդ Էջմիածնի մաղաֆ լիցին, ղորս թէւէտ ոչ դրէ յանուանէ, այլ յայլ ֆերմանս դրեցեալ դոն, որք են՝ Սուրμ Հռիփսիմէն, Գայիանէն, Շողակաթն եւ Երեւանու անաւատն: Ի ՌՃԼԸ (1138) թուոջն տաճկաց: Զայս ընդ արղայի Աստուածատուր կաթողիկոսին է տուեալ: Գ (3) սաւատ (-ւատճեն) եւս ունի: Շարի կնիքով:

Ավելի ուչ չրջանում ռուսերենով ավելացված է՝ 15-ãՕ ԸԵՓåքà 1138 ã. Լåոæèքà (-1725 Հոկտեմμերի 24): Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 187, 910: Տե՛ս Ջամμռ, էջ 28: Հմմտ. նույն տեղում, էջ 59-63: Նույն տեղում, էջ 34: ԶԱՄ, էջ 828: Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1946. Հմմտ. սյուն. 1953: ԶԱՄ, Գ, էջ 628:

Այս մասին մանրամասն տե՛ս վերը: Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 1245-1246: «Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի»: Հրատ. Մեսրու Նչանեան, (Երուսաղէմ, 1939), էջ 182: Ջամμռ, էջ 33: Նույն տեղում, էջ 238: Նույն տեղում, էջ 26: Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 286-287: Գաղատիո Ս. Աստվածածին վանքի միաμան, Կարաւետ Ուլնեցու եղμոր թոռ ՀովՀաննես Զեյթունցին սխալվել է, դրելով, թե Կարաւետին եւիսկուոսական աստիճանը չնորՀել էր Եղիաղար Այնթաւցին (տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 911-912): Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 286: Տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 12421243. Հմմտ. 330: Նույն տեղում, սյուն. 1240: Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 286: Նույն տեղում: ԴԱՎ, էջ 270-271: Այդ աստիճաններն են. 0. Սաղմոսերդուք ն ավելածուք, 1. Դռնաւանք, 2. Ըթերցողք, 3. Երդմնեցուցիչք, 4. ՋաՀընկալք, 5. Դւիրք, 6. Սարկավադք (տե՛ս Մաչտոց ձեռնադրութեան կղերիկոսաց, սարկաւադաց եւ քաՀանայից: Վաղարչաւատ, 1876, էջ 5-23): Հմմտ. Նոր μառդիրք Հայկաղեան լեղուի (Վենետիկ, 1837): Հ. Բ, էջ 287: Տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 481. Հմմտ. Բաղմավէå, 1978, էջ 287: Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 285. Հմմտ. Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 102, 433: Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 930: Նույն տեղում, սյուն. 195, 930: Նույն տեղում, սյուն. 195, 930: Նույն տեղում, սյուն. 195: Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 286. Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 101, 433, 482, 748, 912: Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 394, 748, 1128: Նույն տեղում, սյուն. 395:

ԳԼՈՒԽ Դ.

կԱԹՈԼԻկՈՒԹՅԱՆ ՆկԱՏՄԱՄԲ կԱՐԱՊԵՏ ՈՒԼՆԵՑՈՒ ԵՎ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ կՈԼՈՏԻ ՎԱՐԱԾ ՔԱԴԱՔԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սկսած կիլիկյան Հայաստանի թադավորության ժամանակներից՝ Հայոց լատինասիրությունը, որåես կանոն, ունեցել է դործնական երկու դրդաåատճառ. առաջին՝ ստանալ քրիստոնյա Եվրոåայից քաղաքական ն ռաղմական աջակցություն, երկրորդ՝ օդտադործել եվրոåական քաղաքակրթության ձեռքμերումները Հայոց կրթությունն ու մչակույթը ղարդացնելու Համար: Ուրեմն սկղμից նեթ ընդդծենք, որ, առՀասարակ, ինչåես ժամանակին ճիչտ նկատել է Հ. Անասյանը՝ «Հայոց լատինասիրությունը... առերեսային էր, լոկ կաթոլիկ Եվրոåայի Համակրանքը չաՀելու Համար... այն åետք է չակերտների մեջ առնել ն կամ ուղղակի անվանել կեղծ-լատինասիրություն»1: Ի մի μերելով Եղիաղար Այնթաåցու «լատինասիրության» μաղմաթիվ դրսնորումները՝ Հ. Անասյանը նկատում է, որ Եղիաղարը «Հռոմեական եկեղեցու Հետ մերձեցման ն ընդՀանրաåես լատինասիրական μացաՀայտ Հակումներ է ցուցաμերել 1664/1665 թվականներից սկսած» ն «այդ դիծն ունեցել ն åաՀåանել է նան Էջմիածնի իր կաթողիկոսության ընթացքում»2: Նույն ուղեդիծն էր որդեդրել նան նրա աչակերտ ու Հետնորդ ՆաՀաåետ Եդեսացի կաթողիկոսը (տե՛ս Հավելված Ա, էջ 187): Այսåիսով, միայն այն Հանդամանքը, որ արնելաՀայ կղերը կարաåետ Ուլնեցուն Համարել է Եղիաղար ն ՆաՀաåետ կաթողիկոսների «վերաåրած» կուսակից, արդեն ինք64

նին μավարար էր Մայր Աթոռի դաՀին անսåասելիորեն Հայտնված ղեյթունցի Հայրաåետին՝ լատինամիտության մեջ կասկածելու Համար: Սակայն արդյո՞ք կարաåետ Ուլնեցուն լատինասիրության մեջ կասկածողներն առաջնորդվել են միայն Եղիաղար, ՆաՀաåետ ն կարաåետ կաթողիկոսների միջն տեսնելով կուսակցական-դաղափարական կաå, թե՞, դրանից μացի, կարաåետ կաթողիկոսն ինքն էլ անձամμ նկատվել է ինչ-ինչ կաթոլիկամետ դործողությունների մեջ: Այս Հարցին åատասխանելու Համար, նախ դիտել տանք, որ ժամանակակիցներից չատերը մեղադրել են ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքին կաթոլիկ եկեղեցու նկատմամμ խոչոր ղիջումներ կատարելու մեջ: Ուչադրավ է, որ կոլոտը, առաջին անդամ փորձարկելով իր Հաչտարար քաղաքականությունը տակավին 1720-1721 թթ.3, աåա, ավելի ղդուչորեն՝ 1725 թ.4, առավել Համարձակորեն այն դործադրեց Հե՛նց կարաåետ Ուլնեցու կաթողիկոս ընտրվելուց Հետո ու Հատկաåես վերջինիս կ. Պոլսում 1726-1727 թթ. դտնվելու միջոցին: կոլոտի նախաձեռնած ն կաղմակերåած այդåիսի քայլերից էր, օրինակ, 1727թ. աåրիլի 2-ին կ. Պոլսի լատին åատրիարքի՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին տված աննախադեå այցը, որն ընդունվեց մեծ Հանդիսավորությամμ ու ճոխությամμ. «...եկն եւ լատին եւիսկուոսն յայցելութիւն Կարաւետ կաթուղիկոսի՝ յաւրիլի 2 Հանդերձ Լուքաքի թարդմանաւ եւ քանի մի ւատուաւոր արամμք: Գնաց ընդառաջ նոցա ՅովՀաննէս ւատրիարդ քաՀանայիւք եւ սարկաւադօք՝ ղդեցեալ ղչուրջառս եւ առեալ μուրվառ ի ձեռին՝ մինչեւ ի դուռն եկեղեցւոյ: Եւ այնւէս եμեր եւ եմոյծ ղեւիսկուոսն ի ներքս եւ անդ էարկ ի վերայ նորա ղմեծադին ղիւր չուրջառ: Եւ յետ աղօթից առեալ տարաւ Հանդիսիւ ի վերին սենեակն՝ յոր նստէր կաթուղիկոսն, ուր եւ ցուցին մեծարանս եւ սէր առ միմեանս. եւ μաղում ժամս արարին առանձին խօսակցութիւն չորեքին նոքա, այսինքն՝ կաթուղիկոսն եւ ւատրիարդն եւ լատին եւիսկուոսն եւ թարդման նորա...»5:

Համաձայն ենք ՍաՀակ Ճեմճեմյանի Հետ, որ այս իրադարձությունն «արդարն եղական է այդ դարուն ն այդ օրերուն Համար»6: Այդ ացելությանը նախորդել էր կարաåետ կաթողիկոսի ն ՀովՀաննես կոլոտի ջանքերով ձեռքμերված աննախադեå մեկ այլ

åայմանադիր՝ Հայադավան ն կաթոլիկացած Հայերի միջն, ըստ որի. ա) կաթոլիկացածները åարտավորվում էին այդուՀետ Հաճախել միայն Հայկական եկեղեցիներ7, ն μ) կաթողիկոսի ն åատրիարքի «սաստիկ Հրամանաւ» Հայկական եկեղեցիներում արդելվում էր երդել «Ով Հրաչալի» չարականի վերջին երեք՝ «Տեսի ես», «Աստանօր» ն «Գեղեցիկ» Հետսամուտ տուները, որոնց մեջ նղովք է արձակված Քաղկեդոնի ժողովի ն Լնոնի տոմարի դեմ8: Այս «սաստիկ Հրամանը» նս åետք է դրդռեր Հայադավան ղանդվածներն ու ավանդական դիրքերին Հավատարմորեն կառչած Հայ կղերը: Ավելի ուչ՝ 1737 թ. կոլոտի վերարձակած նույն Հրամանը μերեց մինչն իսկ նրա դեմ ուղղված իսկական աåստամμության, ն կոլոտը փախուստով միայն կարողացավ աղատվել կեսարացի Հայադավանաåաչտների ձեռքից9: ՀովՀաննես կոլոտի ն կարաåետ կաթողիկոսի այսåիսի Հաչտարար դործունեությունը Հայկական որոչ չրջանակներում դժդոՀություն ն անՀանդստություն է առաջացրել: Լատին եåիսկոåոսի այցելությունից ընդամենը երեք չաμաթ անց՝ աåրիլի 22-ին, կ. Պոլսից Մխիթար Սեμաստացուն տեղեկացնում էին, թե՝ «այժմ լսեմք, թէ ոմանք անձինք քաՀանայք եւ ժողովուրդ խորՀուրդ արարեր են արղ տալ փաչային վասն փաթրիքին (իմա՝ կոլոտ åատրիարքին)՝ թէ ֆռանկ (-կաթոլիկ) եղեալ է: Զայս լուեալ, փաթրիքն Հնար խորՀի վասն դլխաւորի սոցին ղիլամ առնուլ եւ քիւրէկն ղրկել (-թիաåարտության ուղարկել)»10: Զամչյանի Համաձայն՝ կարաåետ կաթողիկոսի դեåի Մայր Աթոռ ճանաåարՀվելու ուչացումը երկու åատճառ է ունեցել. «մի՝ ղի սåասէր առնուլ լուր խաղաղութեան յերեսաց åատերաղմաց՝ որ ի կողմանս Արարատայ, եւ միւս եւս՝ ղի տակաւին ակն ունէր ընդունիլ այլ եւս åատասխանի ինչ ի Հռովմայ»11: Նույն 1726-1727 թթ. åտտվում էին իրականությանը չՀամաåատասխանող լուրեր առ այն, թե իμր կոլոտն ու Մխիթար Սեμաստացին մչտական նամակադրական կաåի մեջ են12: Իրականում՝ այս լուրերն ուղղակի Հետնանք էին մխիթարյանների ն նրանց մչակութային դործունեության նկատմամμ կոլոտի ցուցաμերած μարյացակամության ն խրախուսանքի13: 1726 թ. Հոկտեմμերին ն նոյեմμերին դրված նամակներում կարդում ենք, որ կարաåետ կաթողիկոսն ու կոլոտը՝ «ուր եւ իցէ՝ դովաμանեն ղԱμμաՀայրն» ն թե՝ «կաթողիկոսն

եւ åատրիարքն խիստ կու սիրէ ղձեղ (մխիթարյաններին) եւ ղձեր մեծաւորն, եւ այս այնքան յայտնի՝ մինչ ղի յաւուր միում ի մեծի Հանդիսի, ի մէջ μաղմականաց դրուատելով դովաμանեաց ղձեր մեծաւորն»14: կաåը Հայաստանում չրջող ու կաթոլիկություն քարողող մխիթարյանների ն արդեն Ս. Էջմիածին ժամանած կարաåետ կաթողիկոսի միջն åաՀåանվել է նան Հետադայում: Այս մասին կարելի է որոչակի åատկերացում կաղմել՝ կարդալով 1728 թ. սեåտեմμերի վերջին մխիթարյան միաμան Հակոμ վարդաåետ Բուղայանի՝ Ախլցխայի չրջակայքից Վենետիկ ուղարկված նամակի Հետնյալ տողերը. «Ուստի Հաւատամ, թէ առաւել աåաՀովադոյն չրջիմք մեք Հոդեւոր Հօրն (իմա՝ կարաåետ կաթողիկոսի) լոկ Հրամանադրովն, քան թէ μեՀմովթին միովն»15:

Գաղատիա-Ա Անկյուրիա թեմը ն Հայ-կկաթոլիկ Հարաμերությունները Այսåիսով, կարաåետ Ուլնեցու լատինասեր լինելու Համμավն առաջացել էր դեռնս մինչն նրա Ս. Էջմիածին ժամանելը: Սակայն այդ կարծիքն է՛լ ավելի սաստկացած åետք է լիներ կարաåետի մաՀից Հետո, քանի որ 1736-1737 թթ. Անկյուրիան (Գաղատիան) դարձավ կաթոլիկական Հաջողված Հեղաչրջման կենտրոն. կաթոլիկացած Հայերը դրավեցին Հայկական 7 եկեղեցիներից 4-ը16: Ինչո՞վ էր åայմանավորված Հռոմի այս խոչոր Հաջողությունը: Արդեն 1717 թ. Հունիսի դրությամμ, Անկյուրիայի Հայ կաթոլիկները իրենց թիվը Հաչվում էին 300-400 Հոդի, սակայն այդ åաՀին Հոդնոր Հովիվ դեռ չունեին17: Պարղվում է, որ Անկյուրիայի կաթոլիկ Համայնքը կաղմակերåելու խնդիրը սկսել են լուծել Հե՛նց կարաåետ Ուլնեցու առաջնորդության չրջանում՝ 1724-1725 թվականներին. այս մասին վկայում է Հակոμ վարդաåետ Բուղայանը 1725 թ. աåրիլի 13-ին կ. Պոլսից Մխիթար Սեμաստացուն դրած իր նամակում՝ նչելով. «ես ուղղեցի ղդնացս իմ ի Գաղատիա, ըստ որում եւ նոքայն լուեալ սåասեն ինձ փափադանօք...»18: Մխիթարյան այս քարողչին Անկյուրիա, Դիարμեքիր ն Թոխատ էր առաքել անձամμ

Մխիթար Սեμաստացին՝ 1724 թ. արձակած ՀրաՀանդով. «...μայց եւ ղայն արարից, որ ի åատուիրանի դրեալ ես դնալ» - 1724 թ. դեկտեմμերի 4-ին Մխիթարին էր դրում Հակոμ Բուղայանը: Նա նան Հայտնում է, թե «մերոյս թադաւորութեան Հրեչտակը (իմա՝ կ. Պոլսում Վենետիկի դեսåանը - Ա.Ա.)» իրեն խորՀուրդ է տվել չդնալ «յորս դաւառս առաքէ ղքեղ ԱμμաՀայրն... վատ ժամանակ է ի յայնս դաւառս դնալոյ, ղի ի մեծ ալեկոծութեան åատերաղմի են այնք դաւառք»19: Բուղայանն ամμողջ վեց ամիս՝ ընդՀուå մինչն 1726 թ. փետրվար, մնում է Անկյուրիայում20: Ցավոք, այդ միջոցին Գաղատիայում մխիթարյանների դործունեությանը վերաμերող՝ Ս. Դաղարի դիվանում åաՀվող վավերադրերը, ներառյալ Բուղայանի այս նամակները, Հրաåարակված են (դուցե դիտավորաåես) միայն Հատվածաμար, ուստի Հնարավորություն չունենք ուղղակի տեղեկություններ քաղել կարաåետ Ուլնեցու ն մխիթարյանների միջն եղած Հարաμերությունների մասին: Սակայն, ամեն ինչից դատելով, այդ Հարաμերությունները եղել են ջերմ, Բուղայանն էլ վայելել է կարաåետ Ուլնեցու լիակատար աջակցությունը. այդ մասին անուղղակի կերåով վկայում է նան 1728 թ. սեåտեմμերի վերջին Ախլցխայի չրջակայքից Բուղայանի դրած ու վերն արդեն Հիչատակված նամակը, որը փաստում է կարաåետ Ուլնեցու Հետ նրա չարունակվող կաåը: Այս Հակոμ վարդաåետ Բուղայանը, ըստ երնույթին, վերադարձել է Անկյուրիա ն չարունակել իր քարողչությունը, քանղի Ս. Դաղարի դիվանին քաջածանոթ ՍաՀակ Ճեմճեմյանը թերնս Հե՛նց սրան է անվանում «Հ. Հակոμ միայնակյաց, Գաղատիոյ երկար տարիներու քարողիչ», նան մի Հատված μերելով վերջինիս՝ 1726 թ. փետրվարի 24-ին Անկյուրիայից Մխիթար Սեμաստացուն ուղարկած նամակից. «դոՀութիւն ղկրօնէ մերմէ եւ ղդերյարդեցելոյդ այնքան է, ղի ի թղթի դրել ոչ կարեմ: Մանաւանդ, մինչ եՀաս առ իս ի Գաղատիա 10 «Քրիստոնէական վարդաւետութիւն», ղորս դերյարդելիդ չարադրեալ է, ղի μերան ներՀակաց մերոց ոչ այլով իւիք խցել կարեմք՝ եթէ ոչ դրեամμք ի քէն չարադրեցելոց»21:

Հայկական միջավայրում դործող եվրոåացի միսիոներները åարղ դիտակցել են կաթոլիկ քարողչությունն արդյունավետորեն

վարելու՝ մխիթարյանների ունեցած առավելությունները: 1728 թ. դիմելով նույն Հակոμ Բուղայանին, նրանք արձանադրել են. «առաւել դործունեայ է μանն ձեր, քան ղմերն, ըստ որում էք ի նոյնոյ աղդէ»22: Այսåիսով, Անկյուրիայում Հռոմի ձեռք μերած Հաջողությունները մեծաåես åայմանավորված էին կաթոլիկ Հոդեորսությանը մխիթարյանների ու նրանց Հետնած անտոնյան Հայ միաμանների μերած ժրաջան մասնակցությամμ ն եռանդուն քարողչությամμ: Անկյուրիայում մխիթարյաններն սկսել էին կաթոլիկություն քարողել 1720-ական թթ. սկղμից, իսկ անտոնյանները՝ 1732-1736 թթ.: կարաåետ Ուլնեցուն կարող էին ՀետմաՀու մեղադրել նան այն μանում, որ նրա նչանակած23 Գաղատիո նոր առաջնորդը՝ Մովսես վարդաåետ Շիրինյանը, նույնåես μարյացակամ վարքադիծ էր որդեդրել անտոնյան Հայ կաթոլիկ միաμանների նկատմամμ, ն եթե Զամչյանի Հաղորդումը ստույդ է, նույնիսկ ինքն էր օր ծերության կաթոլիկացել (թեն Օրմանյանը տրամաμանորեն կարծես թե կարողանում է ժխտել այս վերջին Հավանականությունը)24: Այնուամենայնիվ, վերը կատարված քննությունը դալիս է նոր փաստերով Հաստատելու Մ. Օրմանյանի արտաՀայտած այն կարծիքը, որ Անկյուրիայում ն այլուր կաթոլիկների ունեցած «Հաջողության åատճառները åիտի տեսնենք նախ այն Հաչտարար ընթացքին մեջ, որուն կՀետներ կոլոտ (ավելացնենք՝ նան կարաåետ Ուլնեցին - Ա.Ա.), անուղղակի ասåարեղ թողնելով սåրդող քարողիչներուն, ն երկրորդ՝ այն ձնին մեջ, ղոր որդեդրած էին Մխիթարյան ն Անտոնյան միաμանները, դյուրամատույց ընծայելով Հռոմեականության ընդունելությունը»25: Ժամանակակից Հայ այն դործիչներն ու ղանդվածները, որոնք ի սկղμանե դեմ էին կաթոլիկների նկատմամμ տարվող անարդյունավետ, åարտվողական տարրեր åարունակող ն աղդակործան տեսանելի Հետնանքներ ունեցող քաղաքականությանը, åիտի է՛լ ավելի խիստ մեղադրեին այդ քաղաքականության դլխավոր Հեղինակներին՝ ՀովՀաննես կոլոտին ն կարաåետ Ուլնեցուն: Հե՛նց այդ խիստ դնաՀատականն էլ տեղ է դտել Սիմեոն կաթողիկոսի Ջամμռում: Արդ, մեր քննության չարունակությունը թեթնացնելու Համար, այժմ արդեն անենք մի քանի Հստակ եղրակացություն:

ՆաՀաåետ Եդեսացուց Հետո Ս. Էջմիածնի նոր դաՀակալ ընտրվեց նրա Հակառակորդ՝ ջուղաՀայ կղերական կուսակցության åարադլուխ Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցին (1706-1714), որին Հաջորդեց նույն կուսակցության ներկայացուցիչ Աստվածատուր Ա. Համադանցին (1715-1725): Մինչ կարաåետ Ուլնեցու կաթողիկոսանալը՝ քսան տարի չարունակ Մայր Աթոռի միաμաններին Հավաքադրել, կառավարել ու դաստիարակել էին ջուղաՀայ կաթողիկոսները, որոնք, ինչåես ասվեց, խիստ թչնամական վերաμերմունք ունեին Եղիաղար նՆաՀաåետ կաթողիկոսների ու նրանց մտերիմ դործիչների նկատմամμ: Պետք է նան ասել, որ 1706-ից մինչն 1723 թ. տնած ժամանակաՀատվածը եղավ Մայր Աթոռի Համար μարեկարդման ու μարդավաճման μացառիկ Հաջող մի չրջան26: Դատելով մեր ձեռքի տակ եղած նյութերից ն վերը կատարված քննության արդյունքներից՝ կարելի է նան åնդել, որ արնելաՀայ չորս դերաåատիվ աթոռների մասին կանոնը սաՀմանված åետք է լիներ ՆաՀաåետ Եդեսացի կաթողիկոսի մաՀից՝ 1705 թ., Հետո: Ամենայն Հավանականությամμ, կանոնը Հաստատվել էր Աղեքսանդր Ջուղայեցու դաՀակալման տարիներին՝ 1705-1715 թթ.: Առավել ստույդ է թվում 1708 թվականը, երμ կաթողիկոսական ընտրությունների կարդի Հարցերն արծարծվեցին Հատուկ չրջաμերական-կոնդակով27:

Կոլոտ ւատրիարքի ն Կարաւետ կաթողիկոսի՝ կաթոլիկների Հանդեւ որդեդրած Հաչտարար դիրքորոչման քաղաքական դրդաւատճառները ԻՀարկե, կոլոտ åատրիարքի ն կարաåետ Ուլնեցու՝ կաթոլիկների Հանդեå Հաչտարար դործողությունները μխում էին ամեննին ո՛չ åաåասիրությունից: Ո՛չ էլ այդ դործողություններն այս անդամ թելադրված էին միայն Եվրոåայից քաղաքական Հովանավորություն ստանալու ն կրթական-մչակութային Համադործակցություն ծավալելու Հայոց ավանդական նåատակներով: Խնդիրը 1720-ական թթ. ռաղմաքաղաքական իրադրությունն էր: Պարղաμանենք:

1720-ական թթ., դառնալով օսմանյան ադրեսիայի ղոՀ, արնելաՀայությունը տվել էր մարդկային ն նյութական աՀավոր կորուստներ28: 1724-1734 թթ. ամμողջ Այսրկովկասն ու Հյուսիսային Իրանը ռաղմակալած օսմանյան μանակների Համար միակ աննվաճ ամրոց էին մնացել Հայոց Արցախն ու Սյունիքը, որոնք այդ տարիներին ձեռք էին μերել փաստական անկախություն ն ողջ տարածաչրջանում Հայտնի դարձել åետականության իմաստ åարունակող Հայկական սղնախներ, Հայկական ղորք, Հայկական μանակ նոր անվանումներով: Ռուս-թուրքական Հասունացող åատերաղմի դեåքում, Արցախ-Սյունիքում կենտրոնացած 50-60 Հաղարանոց Հայկական մարտունակ ղինուժն ի վիճակի էր ցանկացած ժամանակ կտրելու թուրքերի ն նրանց կովկասյան սուննի դաչնակիցների՝ ռաղմավարական կարնոր նչանակություն ունեցող Հաղորդակցությունը: Հայկական սղնախները Համառորեն արՀամարՀում էին չարիաթի սկղμունքային åաՀանջը՝ ոչ-մաՀմեդականների Հնաղանդությունը մաՀմեդականներին: Ըստ այդմ էլ՝ դիմադրություն ցույց տվող արնելաՀայերը (ինչåես նան Իրանի չիաները) ենթարկվում էին ղանդվածային ոչնչացման, որն օսմանցիների ավանդական ռաղմական քաղաքականությունն էր: Ուչադրավ է Հատկաåես 1723 թ. սկղμին օսմանյան կառավարության՝ Ֆաթվայի կարդով ընդունած այն որոչումը, որով μանակին ՀրաՀանդվում էր ղանդվածաμար դերեվարել ու ոչնչացնել Իրանի չիա ն քրիստոնյա դիմադրող μնակչությունը29: Քաղաքական խիստ վտանդավոր դրության մեջ էր Հայտնվել ամμողջ Հայությունը, ինչåես ն Հայ եկեղեցին: Այս åայմաններում, ինչåես մանրամասն քննել ենք մեկ այլ ուսումնասիրության մեջ30, Հայերի մեջ ծայր էր առել «աղդովին μնաջնջման ենթարկվելու» տադնաåը, որն առկա էր իրանական ն օսմանյան åետությունների ողջ տարածքում, ռաղմաճակատներին մոտ ն Հեռու վայրերում՝ Թիֆլիսում, Ռեչտում, Շամախում, Դարաμաղում, Պոլսում ն այլուր: Հայոց այս սաստիկ անՀանդստությունն անՀիմն չէր, այլ մի կողմից μխում էր Իրանի ն Թուրքիայի քաղաքական-Հասարակական իրականության սթափ դնաՀատումից, իսկ մյուս կողմից՝ արդյունք էր այն սåառնալիքների, որ ուղղում էին աåստամμած Հայերի դէմ սկղμում åարսիկները, աåա թուրքերն ու նրանց դաչնակից կովկասյան սուննի լեռնականները:

1725 թ. մարտի 9-ին Ստամμուլից Վենետիկ՝ Մխիթար Սեμաստացուն Եղիա վարդաåետ Մարտիրոսյանի ուղարկած նամակում կարդում ենք. «...թադաւորն (իմա՝ սուլթան ԱՀմեդ Գ-ը) տաղտկացեալ է ի Հայոց եւ μաղմիցս կամեցեալ է ի ւատճառս Աճեմիստանու (այսինքն՝ Իրանում ընթացող åատերաղմի) μնաւ ղՀայս μնաջինջ առնել, μայց մուֆթին ոչ տուեալ է ղՀրաման առ ի μնաջինջ առնել ղՀայս: Ուստի դիտելով ղայս (ՀովՀաննես Կոլոտ) ւատրիարքին, թէ ի ւատճառս Սղնախու Հայերուն կարի ղայրացեալք են մեծամեծք տեղւոյս՝ «անՀաւատարիմ» ասելով, եւ յորժամ սկսի աստ եւս ինքն μռնել տալ ղուղղափառսն (իմա՝ կաթոլիկներին), յայնժամ վերանորոդին վէրքն թադաւորին, թէ աստ եղեալքն եւս են աւստամμք: Վասն այսորիկ եւ վասն այլոց դաղտնի ւատճառաց (51c) ոչ ըմμռնէ ղոք»31:

Հայերին μնաջնջելու դաղափարն առաջացել էր այն μանից Հետո, երμ օսմանյան կանոնավոր ղորքերը, μախվելով Արցախում ն Սյունիքում Հայոց կաղմակերåած արդյունավետ դիմադրությանը, չարաչար åարտություններ էին կրել ն տասնյակ Հաղարավոր սåանվածներ տվել, ինչåես ն ասված է վերոμերյալ դրության մեջ՝ «ի åատճառս Սղնախու Հայերուն կարի ղայրացեալք են մեծամեծք տեղւոյս՝ «անՀաւատարիմ» ասելով» կամ, ինչåես չեչտված է մեկ այլ վավերադրում՝ «եւ այս ամենայն վարկանի åատճառեցեալ դոլ ի յաւերմանէ ղօրաց Տաճկաց ի Հայոց»32: Օսմանյան կառավարող չրջանակները կասկածում էին, որ Հայության արնմտյան Հատվածը նս կարող է ղենքի դիմել՝ «թէ աստ եղեալքն եւս են աåստամμք»: Այս մտավախությունն անտեղի չէր. դիվանական փաստաթղթերը Հաստատում են, որ Համատեղ աåստամμելու նåատակով արնելաՀայերը դաղտնի կաå էին Հաստատել Վասåուրականի ն Տիդրանակերտի (դուցե ն այլ) Հայ աղատադրական կենտրոնների ն անդամ ասորիների Հետ33 (այս մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Գլուխներ Թ ն Ժ-ում): Այլ Հարց է, որ åատմական անμարենåաստ Հանդամանքների ն արնելաՀայ ղեկավարության թույլ տված ռաղմավարական խոչոր սխալների åատճառով այդ ծրադրերն այդåես էլ անկատար մնացին: Այդ åատճառներից այստեղ նչենք երկու դլխավորը. ա) 1722-1724 թթ. արնելաՀայ աղա72

տադրական չարժման ղեկավարությունը, Հայկական ղդալի ղինված ուժեր կենտրոնացնելով Արցախում ն Սյունիքում, μռնեց ռուսական ղորքերին սåասելու կրավորական դիրք, այդ åատճառով էլ ուչացրեց ու չկարողացավ ընդլայնել իր իչխանությունը Հայաստանի այլ տարածքների ն դրանց μնակչության վրա: Այդåիսով ձախողվեց Հուսալի կաåի Հաստատումը Հայ աղատադրական այլ կենտրոնների, Հատկաåես, Երնանի, Նախիջնանի ն Վասåուրական-Տարոնի Հետ, որոնք կարող էին եռաåատկել ու քառաåատկել Հայ աåստամμների մարդկային ն նյութական ռեսուրսները՝ Հայկական ղորքերի թիվը Հասցնելով նախաåես ծրադրված 150-200 Հաղար ղինվորի. μ) ի տարμերություն Հայկական ղինուժի որդեդրած խուլ åաչտåանողական ռաղմավարության ն ռուսների առաջխաղացման վրա Հույս դնելու սխալ Հաչվարկի, սկսած 1722 թ. կեսերից օսմանյան μանակը խոչոր ուժեր կենտրոնացրեց Այսրկովկասին ն Իրանին սաՀմանակից դոտում, Հատկաåես՝ Արնմտյան Հայաստանում (օսմանյան μանակների կաղմավորման դլխավոր կետերներն էին Էրղրումը, Վանը ն կարսը): 1723 թ. Հունիսին անցնելով Հարձակման, օսմանցիներն այլնս նախաձեռնությունն իրենց ձեռքից μաց չթողեցին ն արդեն 1725 թ. դրությամμ կարողացան դրավել ամμողջ Այսրկովկասը, μացառությամμ Արցախ-Սյունիքի ն դրանից երկու-երեք տարի առաջ ռուսների ձեռքին Հայտնված մերձկասåյան չրջանների34: ԱՀա այս åայմանների ծանրության ներքո էր, որ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքում դործող արնմտաՀայ վերնախավը, ներառյալ ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքն ու կարաåետ կաթողիկոսը, փորձել են լուծել երկու կարնոր խնդիր. առաջին՝ վերավստաՀեցնել Բարձր Դուռը Հայկական «միլլեթ»-ի Հավատարմության մեջ ն, երկրորդ՝ կանդնեցնել կաթոլիկության քարողարչավի åատճառով աստիճանաμար թափ առնող Հայության նոր åառակտումն ու ջլատումը: Այս վերջին դիրքորոչումը լավադույնս արտաՀայտված է åոլսաՀայ կաթոլիկ ն Հայադավան Համայնքներին արված այն Հաչտարարական խոսք-դիմումում, որ սկղμնաղμյուրները վերադրում են ն՛ կարաåետ Ուլնեցուն, ն՛ նրա աթոռակալ Մանվել Աստաåատցուն, ն՛ ՀովՀաննես կոլոտին, աՀավասիկ. «ղի՞նչ է այս աղմուկն, որ ոմանք ասէք՝ մի μնութիւն, եւ ոմանք՝ երկու, արարէք խաղաղութիւն ի միջի ձերում՝ վասն սիրոյն

Աստուծոյ, չատ է չարն եւ վիչտն եւ ւատիժն աղդին մերոյ: Եւ այսւիսի... μանիւք՝ երկուց կողմանցն եւս միչտ ջանան Հաճոյացուցանել ղինքեանս... ջանան խափանել ղչարն»35:

ՀովՀաննես Կոլոտի ն Կարաւետ Ուլնեցու Հակակաթոլիկ ձեռնարկները կաթոլիկության նկատմամμ ղիջողական քայլեր ձեռնարկելով Հանդերձ՝ ն՛ կոլոտը, ն՛ կարաåետ Ուլնեցին միչտ եղել ու մինչն վերջ էլ մնացել են Հայ եկեղեցու վարդաåետության դիրքերին: Ուչադրավ է, որ մինչն 1723-1725 թթ., այսինքն՝ մինչն Արնելյան Հայաստանում Հայ-օսմանյան ղինված առճակատումը ն դրա Հետնանքով օսմանյան միջավայրում ՀակաՀայկական տրամադրությունների μորμոքումը՝ կարաåետ Ուլնեցին անՀաչտ դիրքորոչում է ունեցել կաթոլիկություն քարողողների դեմ: Այսåես՝ երμ մոտ 1713 թ. ԱμրաՀամ Պետրոս Արծիվյանը, քարողելով դալիս Հասնում է Գաղատիա, այստեղ նրա դեմ արդելք է դրվում. ինքն այսåես է դանդատվում՝ «ո՛չ եթող ղիս քարողել կարաåետ եåիսկոåոս քաղաքին, ղի լցեալ էր փքով նախանձու եւ տդիտութեան»36: Նույնåիսի վերաμերմունք կարաåետ Ուլնեցին դրսնորել է նան 1721 թ. տեղի ունեցած Հակակաթոլիկ մեծ Հալածանքների ժամանակ. Անկյուրիան Հիչված է Հենց այն քաղաքների չարքում, որտեղ կաթոլիկները ենթարկվել էին ամենախիստ Հետաåնդումների37: Ինչ վերաμերում է ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքին, աåա նա, անՀրաժեչտության դեåքում, չի վարանել խիստ åատժամիջոցներ կիրառել կասեցնելու Համար կաթոլիկների քարողչությունն ու դործունեությունը, ինչåես, օրինակ՝ 1720-21, 1728, 1733-34, 1735 թվականներին38: 1735 թ. Հունիսի 2-ին Պողոս Տայի Սիմոնյան վարդաåետը կ. Պոլսից Մխիթար Սեμաստացուն դրած նամակում՝ կոլոտի Հավատափոխության մասին ոչ-Հավաստի մի լուր մեջμերելով, Հայտնում էր. ...ղայս, ղորմէ ասելոց եմ, լուայ ի Մօնսինեօռէն (իմա՝ Կ. Պոլսի լատին եւիսկուոսից - Ա.Ա.), ղի «այս ւատրիարդ ղդաւանութեան դիր յղեալ իցէ առ սրμաղան ւաւն եւ նմանէ օրՀնու-

թիւն առեալ իցէ: Բայց Հետ որոյ ղայնքան Հակառակութիւն եւ ՀայՀոյութիւն արար», ասաց, «թէեւ վերստին մեղայ դոչիցէ՝ ոչ լինի լսելի»39:

Տեղեկանալով նույն իրադարձությունների մասին՝ 1735 թ. Հուլիսի 1-ին Գրիդոր Շղթայակիրը դրում էր կոլոտին (այս տողերը μացաՀայտում են Շղթայակրի ն կոլոտի իրական վերաμերմունքը կաթոլիկականության նկատմամμ, իսկ կաթոլիկները «երկաμնակ» ավանդական անվան փոխարեն կոչված են «չարաμնակ»). «Լուայ եւ ղմաքառումն քո ընդ չարաμնակսն՝ Տէր օդնեսցէ քեղ աղօթիւք Սրμոյ Լուսատուին մերոյ՝ μայց ղդոյչ լեր ի նոցա չար խորամանկութեանց եւ ի քաղցկեղ μանից՝ եւ Տէր օդնեսցէ...»40

Եթե կոլոտ åատրիարքը Հռոմի åաåին իրոք դավանափոխության դաղտնի դրություն ուղարկած լիներ, աåա երեք տարի անց՝ 1738 թ., կ. Պոլսում Փրանսիայի դեսåանն ու Պոլսի լատին եåիսկոåոսը չէին Հորդորի նրան դարձյալ նույնը անել՝ «դրել թուղթ դաւանութեան առ ի յայտարարութիւն ողջմտութեան Հաւատոյն»41: Դրանից Հետո՝ 1738 թ. դեկտեմμերի 4-ին կոլոտն ընդամենը խիստ սիրալիր, սակայն Հայադավանության դիրքերից մի թիղ անդամ չնաՀանջող մի նամակ է դրել Հռոմում åաչտոնավարող կարդինալ Լուդովիկոս Պելլուկային (այդ նամակը Հրաåարակել ն ծանոթադրել է Ս. Ճեմճեմյանը)42: կարնոր է նկատել նան, որ երμեմն կոլոտի ղիջողական քայլերը կաթոլիկների նկատմամμ åարտադրել են օսմանյան åաչտոնյաները: Այդåես է åատաՀել, Գրիդոր Շղթայակրի Համաձայն, 1737 թ.. «...յօրն ուրμաթ, որ ի վաղիւն Եփեսոսի Ս. ժողովոյն տօնն էր, Ղայմախամ Եկէն ՄէՀմէտ փաչան, որ նախ մաքսաւետ էր, թելադրութեամμ լատինացւոց մեծին՝ սաստիկ Հրաման յղեալ էր առ Պատրիարք վարդաւետն (իմա՝ ՀովՀաննես Կոլոտը, Ա.Ա.), թէ «ի Հայոց եկեղեցիսն ւատուէր տուր, ղի ղՈվ Հրաչալւոյ յետին երեք տուն չարականն մի՛ ասիցեն»: Եւ նա յաՀէ ւատուէր ետ չասել, որ եւ ղամենայն ոչ ասացին. եւ Ով Հրաչալի ասելն խափանեցաւ ի Ստամւօլու, եւ եղեւ այն չար սովորութիւն: Եւ մեք յայնմ դիչերի յեկեղեցին ոչ դնացաք, այլ տրտմութեամμ եւ լալով ղօրն անցուցաք»43:

կոլոտի՝ միչտ Հայ եկեղեցու åաչտåանության դիրքերին մնալու օդտին է խոսում նան Հետնյալ Հետաքրքրական åատմությունը: 1720-ական թթ. սկղμից կոլոտը Հետաքրքրություն էր ցուցաμերում Մխիթար Սեμաստացու Հրատարակչական դործունեության նկատմամμ44: Մասնավորաåես, սկսած 1726 թվականից, նա անընդՀատ, միջնորդավորված ճանաåարՀներով, Հորդորում էր Մխիթարին ձեռնարկել Թովմա Աքվինացու Աստվածաμանության Հանրադումարի լիակատար թարդմանությունն ու Հրատարակությունը45: Եվ սա այն դեåքում, երμ կոլոտն արդեն իսկ åատվիրել էր Հռոմի Հավատասփյուռի վարժարանում ուսանած խարμերդցի Դուկաս վարդաåետին Հատվածաμար թարդմանել Աքվինացու այդ երկը ն 1734 թ. դրությամμ այդ աչխատանքը մի ղդալի մասով արդեն կատարված էր46: 1738 թ. կոլոտը, միջնորդի միջոցով կրկին Հետաքրքրվելով, թե ինչու Մխիթարը չի տåադրում ն Պոլիս առաքում իր թարդմանած Աքվինացու այդ Աստվածաμանությունը, ասում է՝ «մեք ղոմանս մասունս թարդմանեալ ունիմք եւ ղոմանս մասունս ոչ»47: Ինչու՞ էր կոլոտն ա՛յդքան չաՀադրդռվածություն ցուցաμերում՝ կաթոլիկ աստվածաμանության այս Հիմնաքար աչխատությունն ամμողջությամμ Հայերենով թարդմանված ունենալու մեջ: Ինչåէ՞ս էր նա åատրաստվում օդտադործել այդ թարդմանությունը: Մինչն այս Հարցերին åատասխանելը, Հիչենք, որ դեռնս 1329-1344 թթ. Թովմա Աքվինացու այս երկի առանձին μաժիններ Հայերեն էին թարդմանել Հակոμ ն ՀովՀան Քռնեցիները: Ստուդաåես չդիտենք, թե այս թարդմանություններն արդյոք Հասանելի են եղել կոլոտին, սակայն կոլոտը ն իր աչակերտները åետք է առնվաղն լսած լինեին այդ թարդմանությունների մասին, քանի որ ժամանակակիցներից չատերն էին դրանց լավատեղյակ: Այսåես, Լվովի (Լեոåոլսի) Հայոց Վարդան արքեåիսկոåոս Հովնանյանը՝ 1707 թ. Հունվարի 20-ին դրած նամակում, åատասխանելով Մխիթար Սեμաստացու Հարցումին, խորՀուրդ էր տալիս դիմել ջաՀկեցիներին, որոնք, իր տվյալներով, ունեին Աքվինացու Աստվածաμանությունը48: Ինչåես նկատել է Ս. Արնչատյանը՝ «այդ թարդմանությունների, ինչւես ն Բարդուղիմեոս Բոլոնիացու ու Պետրոս Արադոնացու աչխատանքների չնորՀիվ Գլաձորի ն Տաթնի դւրոցների դործիչները ծանոթացել են Թովմա

Աքվինացու ուսմունքին ն Հաղորդակից դառնալով արիստոտելյան փիլիսոփայության կաթոլիկական մեկնաμանությանը, ւայքար ծավալել Հռոմի եկեղեցու դաղափարական Հարձակման դեմ»49:

Արդյո՞ք Աքվինացու Աստվածաμանության ամμողջական Հայերեն թարդմանությունն ունենալու կոլոտի ձդտումը նույն կերå չի μացատրվում, այսինքն՝ որ կոլոտն այդ թարդմանությունը ցանկանում էր կիրառել կաթոլիկ քարողչության դեմ: Այս Հարցին կարելի է դրական åատասխան տալ: ԱՀա թե 1733 թ. լույս տեսած ն ժամանակակցի μնորոչմամμ «ընդդէմ երկաμնակաց»50 ուղղված Վէմ Հաւատոյ իր երկի մեջ՝ կաթոլիկ քարողչության դրույթներից մեկը ինչåես է քննադատում կոլոտի ամենամտերիմ աչակերտ Հակոμ Նալյանը. «Այսւէս եւ ղμանս Թովմայի Աքուինացւոյն (որ ասէ, թէ՝ «եթէ Ադամ ո՛չ մեղանչէր՝ Քրիստոս ո՛չ մարմնանայր») փոխեցին եւ ի նմանէ վկայութիւն μերեն, թէ՝ «եթէ Ադամ ո՛չ մեղանչէր՝ Քրիստոս մարմնանայր», որւէս ասէ Սկոթոս վարդաւետն նրμամիտ51: Իսկ μանն Թովմայի առ մեղ դտանի եւ ի դիրս մարդեղութեան խստաåէս ընդդիմանայ, թէ վասն մեղացն Ադամայ մարմնացաւ Քրիստոս (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»52:

Այսåիսով Հավաստվում է, որ Աքվինացու Աստվածաμանության Հայերեն ամμողջական թարդմանությունն ձեռքի տակ ունենալու կոլոտի ցանկության μուն նåատակը կաթոլիկ քարողչության չեղոքացումն էր՝ արդյունավետ Հակաքարողչության միջոցով, որը նախատեսում էր կաթոլիկ աստվածաμանության Հնարավորին չափ լավ իմացություն: կոլոտի Հովանավորությամμ իրականացված Նալյանի Հաստափոր Վէմ Հաւատոյ երկի Հրատարակությունը՝ Հայ եկեղեցու (ինքնըստինքյան, նան Հայ ժողովրդի) դաղափարական ինքնուրույնությունը åաչտåանող այդåիսի Հակաքարողչության ձեռնարկներից մեկն էր: ԱղդաåաՀåանման ն Հայադավանության åաչտåանության դիրքերին կանդնած Հայտնի դործիչ Գնորդ Մխլայիմը (1681-1758), նս մչտաåես ստացել է ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքի աջակցությունն ու նան åատվեր-առաջադրանքները: Հայ եկեղեցու դեմ որնէ աչխատության լույս տեսնելուն åես կոլոտը՝

«Հրաման տուեալ էր նմա, ասելով, թէ «դու՛ եւս ընդդիմարկն նոցին μանիցն՝ դրեա՛ եւ տւադրեա՛ եւ ցրուեա՛»53:

Ու Հե՛նց կոլոտ åատրիարքի Հովանավորությամμ էլ Մխլայիմը 1734 թ. կ. Պոլսում Հրաåարակել է իր «Գիրք վիճաμանութեան ընդդէմ երկաμնակաց» Հայտնի երկը: ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն..., էջ 257: Նույն տեղում, էջ 256-267 (մեջμերված եղրակացությունը՝ էջ 264-265): Տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 775-778: 1725 թ. Հոկտեմμերի 5-ին Կ. Պոլսից Մխիթար աμμաՀորը Հղած նամակում մխիթարյան միաμան Միքայել վարդաւետը ւատմում է, որ Վենետիկից նավով մխիթարյան նորատիւ դրքերի Պոլիս Հասնելուց Հետո, Հայերից ոմանք ամμաստանել են Կոլոտ ւատրիարքին՝ «թէ Ֆռէնկիստանու ֆռէնկի դրքեր դան եւ ֆռէնկ չինէն ղաղդն մեր եւ չէ փոյթ քեղ», ինչից Հետո միայն Կոլոտը, արքունի ֆերմանով, արդելում է այդ դրքերի նավից դուրս Հանումն ու վաճառքը. - Բաղմավէå, 1978, էջ 277: ԶԱՄ, Գ, էջ 803: Ս. Ճեմճեմյանը, Հրատարակելով Զամչյանի սկղμնաղμյուրը, այս այցելությունը թվադրում է մարտի 30 կամ 31-ով. - Բաղմավէå, 1978, էջ 269: Հայկական եկեղեցիներ այցելելու խնդիրը կենտրոնականն էր Հայադավան-Հայկաթոլիկ Հարաμերությունների մեջ: Այն սկիղμ էր առել տակավին Եփրեմ Ղափանցու (Տաթնացու) ւատրիարքության տարիներին (1684-1686, 1694-1698): Կոլոտն այս խնդիրը լուծելու իր առաջին աւարդյուն փորձն էր արել տակավին 1720-1721 թթ. (տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 775-778): Այն փորձել էր լուծել նան Մխիթար Սեμաստացին. 1718 թ. իր միաμանության ւաչտւանության խնդրով Հռոմում դտնվելու ժամանակ, նա Հաջողեցնում է ստանալ «քաՀանայաւետական Հատուկ Հրամանադիր, որու ղորությամμ» Հայ կաթոլիկներին թույլ էր տրվում Հաճախել Հայկական եկեղեցիներ: Սակայն 1728 թ. այս Հրամանադիրը վերջնականաւես «չեղյալ կՀամարվի, ու Հռոմեն Պոլիս կՀասնի նոր ՀրաՀանդ, μացարձակորեն արդիլելով ոնէ «կաթողիկեի» Հաճախել Հայոց եկեղեցիները, թույլ տալով միայն «դնալ ի դաւիթն եկեղեցվոյն եւ տալ ղտուրք դանձանակին, որւէսղի մի՛ Հալածումն յարուցանիցեն» (տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 266, 270): ԶԱՄ, Գ, էջ 802-803. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1952: ԱԶԳ, սյուն. 1994. Բաղմավէå, 1978, էջ 270-271: Բաղմավէå, 1978, էջ 269-270: 1735 թվականին՝ Հաչտարար մեկ այլ ցույ1

ցից Հետո, կրկին «դտան եւ ոմանք, որք սկսան μամμասել ղւատրիարդն, թէ ի լատին է դարձեալ». - ԶԱՄ, Գ, էջ 813: ԶԱՄ, Գ, էջ 803-804: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 275 (1726 թ. նոյեմμերի 9-ին Պոլսից Վենետիկ ուղարկված նամակը): Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 266-267, 275-282: Բաղմավէå, 1978, էջ 279, 281: Տե՛ս Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 111: ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսին Ախլցխայում կաթոլիկ քարողչության ու դրա Հետնանքների մասին տե՛ս Պ. Հակոμյան, Հայ կաթոլիկությունը åատմա-քննական լույսի տակ. - Հրավեր ողջամտության (Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1993), էջ 49-76. ¬. Ã. ÇÚËÓÒˇÌ, œ. ¿.◊Ó·‡ÌˇÌ. “7ՕêóìåíòԵ ոՕ èՇòՕքèè àքìÿíՕ-ãքóçèíՇêèõ âçàèìՕՕòíՕøåíèé è Օ6ùåՇòâåííՕé æèçíè Լքóçèè (2-àÿ ոՕëՕâèíà 18 âåêà)”, - Êճ6êճՅ è 8èՅճíòèÿ, 8ԵոóՇê 3 (1982), Շ. 232-269. ԶԱՄ, Գ, էջ 814. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1988: Գաղատիայի թեմի Հետ առնչված մի արտառոց ւատմություն էլ արձանադրվել էր տակավին մինչն Կարաւետ Ուլնեցու կաթողիկոս ընտրվելը: Կարմիր վանքի նախկին միաμան՝ 1706-1720 թթ. Կեսարիո արքեւիսկուոս ւաչտոնավարած Վրթանես Ստեփանյանը, 1720 թ. տեղափոխվել էր Հռոմ ն այնտեղ աչխատել իμրն Հայոց ձեռնադրիչ եւիսկուոս (տե՛ս Յ. ՊատկերաՀան, Նամականի, էջ 22, ծնթ. 17): 1694 թ. դրած իր Հիչատակարանի մեջ Կարաւետ Ուլնեցին, «միաμան եղμայրների» չարքում, Հիչում է նան սրան՝ իμրն «տէր Վրդանէս Կեսարացի». - տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ, սյուն. 930: Տե՛ս ՅովՀաննէս վ. Թորոսեան, Վարք Մխիթարայ Աμμայի Սեμաստացւոյ (Վենետիկ, 1901), էջ 327: Օրմանյանն այս թիվն սխալմամμ վերադրել է 1732 թվականին (ԱԶԳ, սյուն. 1988), մինչդեռ այդ ժամանակ, անկասկած, կաթոլիկներն արդեն μաղմաւատիկ չատացած ւետք է լինեին: Տե՛ս Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 98 (վավերադիր 17): Տե՛ս Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 96-97 (վավ. 12). Հմմտ. էջ 98 (վավ. 16), 101 (վավ. 27), 103-104 (վավ. 31): Նույն տեղում, էջ 101 (վավ. 27): ՍաՀակ Ճեմճեմեան, Մխիթար ԱμμաՀօր Հրատարակչական առաքելութիւնը (Վենետիկ-Ս. Ղաղար), 1980, էջ 77: Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 110: Տե՛ս Բաղմավէå, 1978, էջ 290: ԶԱՄ, Գ, էջ 813: ԱԶԳ, սյուն. 1988: ԱԶԳ, սյուն. 1988: Մխիթարյանների ն անտոնյանների դործելակերւի մասին Օրմանյանն ավելի մանրամասն դրում է նախորդ՝ 1987 սյունակում,

որ Հենց այդւես էլ խորադրված է՝ «Մխիթարյանց ընթացքը»: Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1916: «Աղեքսանդր Ջուղայեցի կաթողիկոսի կտակ-չրջաμերականը (1708 թ. փետրուարի 20)». - Աղդասէր Արարատեան, Կալկաթա, 1849, թ. 12: Հայության կրած այդ կորուստները, այլաղան աղμյուրների Համեմատական քննությամμ, Հաչվել ն ներկայացրել ենք աստ՝ A. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal, pp. 36-39: Մանրամասն վերլուծությունը տե՛ս A. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s..., pp. 33-365 Հմմտ. Laurence Lockhart, The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia (London: Cambridge University Press, 1958), pp. 251-252; J. de Hammer, H151օ1r6 d6 l՛6ոք1r6 օ11օոaո. T. ՃԼՄ. Քaոiտ, 1839, քք. 91-935 Mohammed A. Hekmat, 155a1 5սr l՛H151օ1r6 d65 R6la11օո5 2օl111qս65 1raոօ-O11օոaո65 d6 1722՝a 1747 (Քaոiտ, 1937), ք. 119. Թուրքերեն μնադիրը տե՛ս Muhammad Rashid, Tarikhi-iRashid Efendi, Vol. III, Constantinople, Հիջրեթի 1153 թ. (1740-1741 թթ.), էջ 16Ե-17a (այս Հատվածի Հեղինակը Մուստաֆա Զելեμի-Զադեն է): A. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s..., op. cit.. Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 97: Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց», էջ 104: 1723-1727 թթ. Հայկական ն օսմանյան ղորքերի միջն տեղի ունեցած խոչոր ճակատամարտերի ժամանակը, վայրը ն օսմանցիների տված կորուստների թիվը ճչտող աղյուսակը տե՛ս Ճ. Ճiva2iaո, 7h6 Arո6ո1aո R6Ե6ll1օո օf 1h6 17205..., ք. 20. Ա. Մ. Այվաղյան, «Դավիթ-μեկի Հայաստան դալու ժամանակն ու Հանդամանքները». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, Իo. 3 (130), էջ 83-85. ԲՔՔ, ||, ՔՔՔ. 258-259. Տե՛ս նան A. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s..., pp. 46-47. Քաղվածքը վերցրել ենք 1726 թ. նոյեմμերի 9-ին Մխիթար Սեμաստացուն Կ. Պոլսից մխիթարյան միաμան Ստեփաննոս վարդաւետի դրած մի նամակից. - Բաղմավէå, 1978, էջ 269. Հմմտ. ԶԱՄ, Գ, էջ 802. Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ (1678-1741) եւ իր աչակերտները, էջ 277: Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 1355. Հմմտ. Մեսրու Քեչիչեան, Ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց Զմմառի վանքի մատենադարանին (Վիեննա, 1964), էջ 197: Արծիվյանն ստույդ թվականը չի նչում, սակայն դրում է, որ Գաղատիայից անմիջաւես մեկնել է Կ. Պոլիս ն քարողելու Հրաման ստացել ՍաՀակ Աւուչեխցի ւատրիարքից, որը ն չուտով՝ 1714 թ. ւաչտոնանկ է եղել: Տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 777: ԶԱՄ, Գ, էջ 776-778, 804, 805-806, 808-809. Հմմտ. Յ. Թորոսեան, Վարք Մխիթարայ..., էջ 334-335:

Բաղմավէå, 1978, էջ 274: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1972, էջ 464: ԶԱՄ, Գ, էջ 823: Բաղմավէå, 1978, էջ 296-301: «Ստորադրութիւն ուղեւորութեան Տ. Գրիդորի Շղթայակրի Պատրիարքի Ս. Աթոռոյս՝ յԵրուսաղէմի ի Կ. Պօլիս». - Սիոն, 1866, էջ 142: Բաղմավէå, 1978, էջ 276-281: Բաղմավէå, 1978, էջ 277-278: Մխիթար Սեμաստացին, ՀովՀաննես Սեμաստացու Հետ Համատեղ, Աքվինացու «Աստվածաμանության Հանրադումարի» թարդմանությունն սկսել էր դեռնս 1712 թ. ու ավարտել 1716-1717 թթ.: 11 Հատորների մեջ ղետեղված այս թարդմանությունը ցայսօր անտիւ է. տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, Մխիթար ԱμμաՀօր Հրատարակչական առաքելութիւնը, էջ 18-21, 25, 259: 1734 թ. դրությամμ թարդմանված էր Թովմա Աքվինացու «Աստվածաμանության» Բ մասը. այդ ձեռադիրն այժմ ւաՀվում է Ղալաթիո Աղդային Մատենադարանում, թիվ 49, էջք 666 (տե՛ս Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 292): Մի մասնակի օրինակ էլ կա Երուսաղեմի Հայոց ւատրիարքության մատենադարանում (տե՛ս Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Դ, Երուսաղեմ, 1969, էջ 597-598): Բաղմավէå, 1978, էջ 277-278: Տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, Մխիթար ԱμμաՀօր Հրատարակչական առաքելութիւնը, էջ 19: ՃՄԼԼ դարի կեսերին ԼեՀաստանում դրող մեկ այլ Հեղինակ նույնւես Հիչում էր ջաՀկեցիներին.

...Թղթեր Հռոմայ փափէն եկին... Թէ կաթողիկոսըն Մելքիսեթ Ընդ Ֆռանդաց ուխտ ու դաչն ետ. ՃաՀուկ դրքովք ձեռնադրանք ետ, Զմեղ այլաղդեացը դերի ետ...

Ղեւոնդ Ալիչան, կամենից. տարեդիրք Հայոց ԼեՀաստանի եւ Ռումենիոյ Հաւաստչեայ յաւելուածովք (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1896), էջ 205: Ս. Արնչատյան, «Թովմա Աքվինացի». - Հայկական սովետական Հանրադիտարան: Հ. 4 (Երնան, 1978), էջ 201: Դրախտ ցանկալի, էջ 702: 1729 թ. վերոՀիչյալ Ղուկաս Խարμերդցին թարդմանել էր նան Սկոթոսի Աստվածաμանությունը (Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 292): Յակոμ Նալեան, ՎԷմ Հաւատոյ (Կ. Պոլիս, 1733), էջ 321: Տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 883, էջ 86ա (վերցրել ենք

Ստեփանյան, «Գնորդ ՄխլաՀետնյալ ուսումնասիրությունից՝ Արմեն Տեր-Ս յիմ». - Էջմիածին, 1984, Իo. 5 (մայիս), էջ 38):

ԳԼՈՒԽ Ե.

ԱԲՐԱՀԱՄ Բ ԽՈՇԱԲԵՑԻ կԱԹՈԴԻկՈՍԻ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ կՈԼՈՏ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻ ՀԵՏ

(1719-1734)

Նախնական դիտողություններ Մեր Հետադա քննության առանցքում են Այսրկովկասում օսմանյան իչխանության տարիներին՝ 1724-1735 թթ., Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի ն կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքարանի միջն ղարդացող Հարաμերությունների ցայսօր անՀայտ մնացած կարնոր դրվադները1: կարաåետ Բ Ուլնեցի կաթողիկոսը՝ թե՛ իր μնատուր Հեղությունից, թե՛ խիստ առաջացած տարիքից, ն թե՛ կոլոտի կողմից իրեն կաթողիկոսացնելու երախտադիտության ղդացումից ելնելով, իր դաՀակալման երեք տարիների ընթացքում (1726-1729) միչտ մնաց կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքի աղդեցության տակ: Ամենայն Հայոց Հայրաåետի այսåիսի կախյալ վիճակը, որքան էլ այն åայմանավորված լիներ առարկայական åայմաններով, անտարակույս, դժդոՀություն էր առաջացնելու՝ նախկինում վճռորոչ ձայն ունեցած Մայր Աթոռի միաμանության ն նրա Հետ սերտորեն կաåված Հոդնոր խոչոր կենտրոնների մեջ: Ստեղծված դրությունը åետք է դնաՀատվեր իμրն Հայոց եկեղեցու ընդՀանուր դործերում կ. Պոլսի åատրիարքության չափից ավելի մեծացած Հղորություն, Համաåատասխանաμար նան Ս. Էջմիածնի դիրքերի ն ինքնուրույնության թուլացում: Ավելին, ժամանակակիցները չդիտեին, որ ընդամենը մի քանի տարի անց

Արարատյան երկիրը դարձյալ Հայտնվելու է åարսկական տիրաåետության տակ (1735 թ. սեåտեմμերի 22-ին åարսկական ղորքերը վերատիրացան Երնանին, դրանով իսկ աåաՀովելով իրենց իչխանությունն Արարատյան երկրի վրա2): կարաåետի մաՀը, սակայն, կտրուկ փոխեց այս իրավիճակը: Նախ՝ Մայր Աթոռի միաμանությունն այս անդամ ձեռքից μաց չթողեց նոր կաթողիկոս ընտրելու նախաձեռնությունը ն, Հենվելով վեց տարվա ընթացքում արդեն ամրացած Երնանի օսմանյան իչխանությունների վրա, չատ արադ նոր կաթողիկոս ընտրեց Մչո Սուրμ կարաåետի առաջնորդ ԱμրաՀամ արքեåիսկոåոս Խոչաμեցուն (16771734 թ. նոյեմμերի 11)3: Այն, որ Մայր Աթոռի միաμաններն իրոք չտաåել են կաթողիկոսի ընտրությունն ինքնուրույնաμար անցկացնել Ս. Էջմիածնում, երնում է Հետնյալ փաստերից: կարաåետ կաթողիկոսը մաՀացել էր 1729 թ. Հոկտեմμերի 2-ին4, ԱμրաՀամն էլ ընտրվելու լուրն ստանալուն åես՝ ճանաåարՀ է ընկել, 1730 թ. Հունվարի 4-ին մտել Ս. Էջմիածին ն ընդամենը երեք օր անց կաթողիկոս օծվել5 (Օրմանյանը, ձեռքի տակ չունենալով լրացուցիչ տեղեկություններ, ենթադրաμար դրում է, որ ԱμրաՀամը չåետք է ճանաåարՀ ընկած լիներ «խոր ձմեռվան մէջ» ն նրա օծումն սխալմամμ դնում 1730-ի մարտի վերջին)6: Այս չտաåողականությունը կարելի է μացատրել, նախ ն առաջ, Ս. Էջմիածնի դերակայությունը վերաՀաստատելու ցանկությամμ ն կ. Պոլսում նոր ընտրություններ թույլ չտալու մտավախությամμ: Հետաքրքրական է, որ Խոչաμեցին իր կաթողիկոս ընտրվելու մասին լուրը մեծ ուչացումով է ուղարկում կարինից Երուսաղեմ՝ իր քեռորդի Գրիդոր Շղթայակիր åատրիարքին, որը կոլոտի մչտական ն Հավատարիմ դաչնակիցն էր: Նամակը կարինից Երուսաղեմ է Հասնում ավելի քան 7 ամսում՝ 1730 թ. Հուլիսի 26-ին: Թերնս այս դիտումնավոր ուչացումն էր åատճառը, որ այդ մասին åատմող Շղթայակրի նամակի լուսանցքում, նրա քարտուղարի ձեռքով, իմիջիայլոց, ավելացված է՝ «ղի մաՀու չափ վիրաւորեաց ղմեղ ՎեՀն (-կաթողիկոսը)»7: Շատ Հավանական է, որ կոլոտը նս ուչացումով է տեղեկացվել նոր կաթողիկոսի ընտրության մասին: Ամեն դեåքում, կոլոտ åատրիարքը դժվար թե μացաՀայտորեն Հակադրվեր ԱμրաՀամ Խոչաμեցու՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս

ընտրվելուն, որովՀետն ԱμրաՀամը կոլոտի Համալսարանական ավադ ընկերներից էր, նան, ինչåես ասվեց, նրա Հոդնոր Հայր ն մերձավորադույն μարեկամ՝ Երուսաղեմի åատրիարք Գրիդոր Շղթայակրի քեռորդին8: Այս երեքն այն Հինդ վարդաåետների ն երկու աμեղաների թվի մեջ էին, ովքեր 1704 թ. Ամրդոլի վանք-Համալսարանից տեղափոխվեցին Մչո Ս. կարաåետ9: Եվ առաջին Հայացքից թվում է, թե այս երկու Համալսարանակից ընկերների մեջ որնէ խնդիր չåետք է առաջանար:

ԱμրաՀամ Խոչաμեցու ն Կոլոտի Հարաμերությունները 1719-11727 թթ. Իսկաåես, մինչն կաթողիկոս ընտրվելն ԱμրաՀամը ն կոլոտը արտաքնաåես Հրաչալի Հարաμերությունների մեջ էին: ԱՀավասիկ, այս փաստը Հաստատող երեք վկայություն (ներկայացնում ենք ժամանակադրական կարդով): Ա. 1719 թ. կոլոտը դրում էր. «ընդ մեղ էր յամենայնի ի սկղμանց անտի եւ մեծաւատիւ եղμայրն իմ ԱμրաՀամ վսեմաμան եւ քաջաչնորՀ վարդաւետն, որ է այժմ վերատեսուչ եւ արժանաժառանդ առաջնորդ Տարօնոյ եւ դաՀակալ սրμոյ ուխտին այնորիկ»10:

Բ. 1720 թ. Հունիսի 25-ին կոլոտը ն Երուսաղեմի Գրիդոր Շղթայակիր åատրիարքը մի Համատեղ կոնդակ են Հղում Բաղեչի ժողովրդին, որտեղ, ի թիվս այլ խնդիրների, կոչ են անում ամեն կերå աջակցել ԱμրաՀամ Խոչաμեցուն՝ վանքերի åարտքերը վճարելու դործում (ամենայն Հավանականությամμ, կոնդակը դրվել էր ԱμրաՀամ Խոչաμեցու ն մի քանի այլ դործիչների խնդրանքով)11: Գ. 1727 թ. ԱμրաՀամն այցելել է Երուսաղեմ, որտեղ իր ն կոլոտի Հիչատակին մի խաչքար է կանդնեցրել. «Ի թվին ՌՃՀԶ (1727) ամին կանդնեցաւ սուրμ խաչս μարեխօս առ Աստուած վասն տեառն ՅովՀաննու ւատրիարդ վարդաւետի՝ սրμոյ Աթոռոյս սւասաւորի, եւ տեառն ԱμրաՀամու՝ դիտի Մչոյ սուրμ Կարաւետի եւ ծնողաց նոցա. յիչեցէք ի Տէր եւ Աստուած ողորմի ասացէք. ամէն»12:

ԱյսուՀանդերձ, Հակառակ կոլոտի Հետ իր այս երկարամյա μարեկամության, Մայր Աթոռի ն կ. Պոլսի åատրիարքության ներՀակություններն արդեն այն աստիճան էին խորացել, որ ուժդնորեն ղդացնել տվեցին Հե՛նց ԱμրաՀամ Խոչաμեցու Ս. Էջմիածնում դաՀակալելու տարիներին: Ըստ ստորն մեջμերվող տեղեկությունների՝ ԱμրաՀամը չի եղել կարաåետ Ուլնեցու åես կոլոտի Հետ ամեն μանում Համաձայնող կաթողիկոս, այլ վարել է μավական կարծր ինքնուրույն քաղաքականություն: Ըստ երնույթին, ԱμրաՀամ Խոչաμեցին ինքն էլ անձամμ չատ դժդոՀ է եղել կոլոտի կատարած քայլերից, Հատկաåես՝ կաթոլիկների նկատմամμ Հաչտարար-ղիջողական դիրքորոչում μռնելուց, ինչåես նան 1726 թ. կաթողիկոսական ընտրությունները կ. Պոլսում կաղմակերåելուց (Հիչենք, օրինակ, որ Հայ եկեղեցու կանոնադրության այս կոåիտ խախտումն այնåիսի վրդովմունք էր առաջացրել Մինաս արքեåիսկոåոս Փերվաղյանի մոտ, որ նա իμրն μողոքի նչան Հրաժարվել էր ներկայանալ ընտրություններին): Անցնենք այս կռաՀումները լուսաμանող փաստական նյութին:

ԱμրաՀամ Խոչաμեցու ն Կոլոտի Հարաμերությունները 1730-11734 թթ. ԱμրաՀամ կաթողիկոսի ն կոլոտի միջն եղած որոչակի լարվածության մասին է վկայում Սիմեոն Երնանցու աչակերտության չրջանին վերաμերող Հետաքրքրական մի դրվադ, երμ ԱμրաՀամ կաթողիկոսը, դժդոՀելով Պոլսի åատրիարքարանի՝ «ուղեղներ որսալու» դործելակերåից, այս դեåքում՝ Սիմեոն Երնանցուն Ս. Էջմիածնից Պոլիս դայթակղել-տանելու կոլոտի ջանքերից՝ «վիրավորված սրտու սաստիկ Հանդիմանում է... ն ասում. «չա՞տ Համարեցիք մի տղա Սուրμ Աթոռի Համար, որ նորան էլ ուղում էք Հեռացնել այստեղից»13:

Ամրդոլի վանքի այս երկու նախկին եղμայր-միաμանների միջն եղած խնդիրների մասին կան նան չատ ավելի Հստակ տեղեկություններ: Այսåես՝ 1732 թ. Հոկտեմμերի 5-ին Երուսաղեմից կոլոտին Հղած նամակում Գրիդոր Շղթայակիրը դրում էր.

«Լուայ յոմանց ղՍուրμ ԳաՀի (-Ս. Էջմիածնի) նուիրակին ղվատչուեր ղարարսն. եւ ընդ այն ղարՀուրեալ եւ ղարմացեալ կամ՝ յաւչութեան եւ մտախոՀ լեալ ոչ դիտեմ, թէ ղի՞նչ ասացից. ղի դու յորժամ լուար՝ ընդէ՞ր ոչ ղդացուցէր Եղμորդ (իմա՝ ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսին, Ա.Ա.)՝ ղի åատժակոծ ղնա առնիցէր: Եւ կամ թէ ինքն (իմա՝ նվիրակը, Ա.Ա.) դառնաՀամμաւ՝ ղի՞նչ տեսեալ ղմէնջ նեղութիւն, որ այսքան ղմեղ ի μերանն որդնալի առեալ ւախարակէ. ղոր Տէր լիցի ինքեան վրէժխնդիր եւ Հատուսցէ ըստ դործոց իւրոց՝ ամէն: Եւ կամ թէ աղդն մեր արամեան, քաՀանայք եւ ժողովուրդք երլիք (-տեղացի) եւ եկք, ղայսքան եւերանաց խօսս լուեալ ի ւիղծ μերանոյ նորա, եւ մի ի նոցանէ ոչ խօսեցաւ, թէ՝ «ընդէ՞ր այդւէս ղանիրաւսն μարμառիս»: Ուրեմն լոյս աչացս, μարձեալք են իրաւունք յերկրէ, եւ կենաց իմոց վա՛յ թէ որւէս ւարտիմք կենցաղավարիլ ի մէջ այսւիսեացս: Եւ դու կարի մի տրտմիցիս՝ յիչեա ղμանն, որ վասն Տեառն մերոյ դրէ Հեղն սուրμ, թէ «Հիսուս չոդաւ թաքեաւ ի նոցանէ եւ այլն»14: Եւ խնդրեմ յԱստուծոյ, ղի քեղ արիութիւն եւ Համμերութիւն տացէ, եւ ղթչնամիս քոյ ի կոր կործանեսցէ, յիչելով ղխղճութիւնս մեր եւ ղամμարտաւանութիւնս նոցայ»15:

Նույն մտաՀոդությունները, ավելի քողարկված ն այլաμանական ձնակերåումներով, արտաՀայտված են 1733 թ. Հունիսի 11ին Գրիդոր Շղթայակրի՝ կոլոտին Հասցեադրած նամակում. «...Հոդի, մի՛ տրտմիր՝ այլ ուրախ լեր, ղի վարձք քո μաղում են յերկինս. թող ասեն ասողքն ղինչ որ կասեն, Հատուցանող դատաւորն արդար է:...μայց յորժամ ղմիւս դիրն ընթերցայ՝ տրտմութեամμ լցայ ընդ խղճութիւն դառնուկին իմոյ, որ ի μերանս դայլաց անկեալ կայ՝ ղոր Աստուածն Դանիէլի խցցէ ղռեխս նոցա: Եւ այժմ ղստոյդն քեղ դրեմ թէåէտ սիրտս եւ ձեռքս ի դողումն է (այլ ղի՞նչ առնեմ, որովՀետեւ ամենայն յաջողումն ի Տեառնէ է)՝ Սրμոյ Աթոռոյ ԳաՀակալն յայն կէտն է եւ այլ աւելի, եւ Սրμոյ Եկեղեցոյդ åարտքն եւս դիղեալ կայ, ղոր Տէր ոչնչացուսցէ: Եւ ըստ դրոյդ ղօրութեան Հոտեալն քառօրեայ եւ չյարուցեալն ի Սուրμ ԳաՀն, յերկիրն եւ այդր՝ ղμաղում μարեկամս ստացեալ է. մինչ ղի ի Հարկէ յայնւիսի տեղոջ յղեալ ես, որ μացարձակ ղչարիս իւր յայտնէ, ղոր Տէր ղինքն ւատժեսցէ... μայց ընդ լսօղսն եւ չխօսողսն ես ղարմացեալ եմ. վա՛յ աչխարՀիս դայթակղութեան եւ

մարդոց անՀաւատարմութեան: ...ղի դանն (տic) ոչ μարով նոր դնաց անդ (թե ու՞ր՝ ւարղ չէ - Ա.Ա.)՝ մի դուցէ դարան ինչ դործիցէ եւ լիցի առիթ խաղմի (-խռովության): Եւ դու եւս չատ մի՛ անկանիր ի Հետն, ղի ստուդիւ դիւաղդեացեալն ի դիւէ լլկեալ դործէ ղնանրութիւն. մի՛ լիցի, թէ մեք ւատճառ խռովութեան՝ ղոր Տէր փրկեսցէ...»16:

Ինչåես տեսնում ենք, Շղթայակիրը մեղադրում է ԱμրաՀամ կաթողիկոսին երկու Հարցում. նախ՝ Հայ եկեղեցու վղին åարտքեր փաթաթելու մեջ («Սրμոյ Եկեղեցոյդ åարտքն եւս դիղեալ կայ»), ն, երկրորդ՝ Համադործակցելու Համար կոլոտին åախարակող ինչ-որ անձի՝ «դան»-ի, Հետ, որին μնորոչում է իμրն «Հոտեալն քառօրեայ եւ չյարուցեալն ի Սուրμ ԳաՀն»: Ուչադրավ է նան այն, որ åոլսաՀայ ղանդվածները չեն μռնել կոլոտի կողմը ն չեն դատաåարտել նրա այդ քննադատին: Սա վկայում է ինչåես այդ անանուն անձի վայելած Հեղինակության ն աղդեցիկ դիրքի, այնåես էլ՝ կոլոտ åատրիարքի Հաչտարար քաղաքականության դեմ Հայ ղանդվածների լայն չերտերում առաջացած լուրջ դժդոՀության ն կասկածների մասին: Սակայն, ո՞վ էր կ. Պոլսի Հայոց åատրիարք կոլոտի այդ Հղոր թչնամին, որի անունն անդամ իր նամակներում խուսափել է տալ Շղթայակիրը: Բարեμախտաμար, Շղթայակրի 1732 թ. Հոկտեմμերի 5ի վերոμերյալ նամակն ունի մի փաստ, որը Հնարավորություն է տալիս ճչտել նան կոլոտի Հակառակորդի ով լինելը, այն է՝ նամակում նչվում է այդ մարդու åաչտոնը՝ «ղՍուրμ ԳաՀի նուիրակն»: Ստորն քննությունը չարունակելու ենք Հետնյալ երկու Հարցի ուղղությամμ. ա) ի՞նչ էր Հայ եկեղեցու նվիրակության Հաստատությունն առՀասարակ ու 1720-ական թթ. մասնավորաåես, ն μ) ո՞վ էր 1732-1733 թթ. Ս. Էջմիածնի նվիրակը կ. Պոլսում:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Աղդային-եկեղեցական այս երկու կենտրոնական Հիմնարկությունների Հարաμերություններն Հնարավոր կլինի ամμողջական տեսությամμ ներկայացնել Երնանի, Կ. Պոլսի, Երուսաղեմի ն մյուս Հայկական մատենադարաններում ցրված Համաւատասխան վավերադրերն ի մի μերելուց ն Հրատարակելուց Հետո միայն:

ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 68: Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1965: ԶԱՄ, Գ, էջ 805. Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2347, ւաՀւանակ Դ: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2347, ւաՀւանակ Դ: Ներսէս Ակինեան, Բաղէչի դåրոցը (1500-1704): Վիեննա, 1952, էջ 376: ԱԶԳ, սյուն. 1965: «Նամականի Գրիդոր Շղթայակիր ւատրիարքի» («Դիւան Սուրμ Յակոμի»). - Սիոն, 1971, էջ 432: Կոլոտը Գրիդոր Շղթայակրից էր ստացել ծայրադույն վարդաւետության աստիճանը (տե՛ս Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 23): Ն. Ակինեան, Բաղէչի դåրոցը, էջ 372-378: Բաμդէն Կիւլէսէրեան, կոլոտ ՅովՀաննէս åատրիարք, էջ 164: Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 270-273: Նույն տեղում, էջ 274. Տիդրան Սաւալանեանց, Պատմութիւն Երուսաղէմի: Հ. Բ (Երուսաղէմ, 1931), էջ 1231. Ն. Ակինեան, Բաղէչի դåրոցը, էջ 376: Դիւան Հայոց åատմութեան, Գիրք Գ, էջ ԿԵ-ԿԶ: Գյուտ Աղանյանցն այս դրվադը քաղել է «Ճառ դովութեան՝ դովելեաց կոչեցեալ իսկութիւն μանի: Նախընտրաμար վասն սրμաղան...» դրքույկից (տե՛ս Դիւան Հայոց åատմութեան: Գիրք Գ, էջ ԽԵ, ծնթ. 3): Այս ձեռադիրը ւաՀվում է Ս. Պետերμուրդում Մելքիսեդեկ μանասերի Հավաքածոյում, տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Իo. 268 դրսի ժաւավենը: ՅովՀաննէս Աւետարանիչ, Գլուխ ԺԲ, 36: «Նամականի Գրիդոր Շղթայակիր ւատրիարքի» («Դիւան Սուրμ Յակոμի»). - Սիոն, 1972, էջ 61-62: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1972, էջ 72-75. Հմմտ. նույն տեղում, էջ 378, 469-470, 471:

ԳԼՈՒԽ Զ.

Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՆՎԻՐԱկՆԵՐԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ եկեղեցու նվիրակական Հաստատությունը մեղանում, ցավոք, առանձին ուսումնասիրությունների առարկա դեռնս չի դարձել1: Ուստի դժվար է ստուդաåես ասել, թէ այն ե՞րμ է ստեղծվել ն սկղμնաåես ի՞նչ դործառույթներ է ունեցել: Սուրμ մյուռոնի μաչխումն անկասկած կաթողիկոսական նվիրակի ամենավաղ Հաստատված åարտականություններից մեկն է եղել. 2-21 դարերում խմμադրված Հայոց կանոնադիրքն արդեն որոչակիորեն կարդավորում էր մյուռոնի μաչխումը. «Եւիսկուոսունք մի՛ իչխեսցեն միւռոն աւրՀնել կամ յաւելուած առնել եւ տալ քաՀանայից, այլ ամ յամէ ի Հայրաւետանոցէն առցեն ըստ կանոնական Հրամանի սուրμ Հարցն»2:

Սկղμնաղμյուրներում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի նվիրակի մասին մեղ Հանդիåած ամենավաղ վկայությունը վերաμերում է 1290 թ.3 (1317-1318 թվականներին դրված մի վավերադիր արդեն Հիչատակում է նվիրակի՝ մյուռոնի μաչխման առաքելությունը)4: Հնարավոր է, որ նվիրակի åաչտոնը կանոնադրորեն Հաստատված լինի 1246-ից մինչն 1290 թ. ընկած միջոցին, որովՀետն 1246 թ. կոնստանդին Բարձրμերդցի կաթողիկոսը, կիլիկիայից μուն Հայաստան ուղարկելով Վարդան Արնելցուն ն Հանձնարարելով Հայաստանի ամμողջ ժողովրդին ընդունել նրան իμրն կաթողիկոսի փոխանորդ՝ «փոխանակ անձին իմոյ» (որ, ինչåես չուտով կտեսնենք,

նվիրակի Հիմնական առաքելություններից էր), այդուՀանդերձ՝ Վարդան վարդաåետին «նուիրակ» չի անվանում5: կիրակոս Գանձակեցին նս, Հիչատակելով նույն այցը մոտավորաåես 1200-1271 թթ., Վարդանին «նուիրակ» չի կոչում6: Այսքանից թերնս կարելի է եղրակացնել, որ 2111 դարի կեսերին նվիրակի åաչտոն դեռ դոյություն չուներ ն անՀայտ էր ժամանակակիցներին: Հետնաμար, åատմաμանասիրական դրականության մեջ՝ 1246 թ. այցի կաåակցությամμ, Վարդան Արնելցուն նվիրակ անվանելը åետք է առայժմ՝ մինչն Հնարավոր նոր փաստերի ի Հայտ դալը, åայմանականորեն ընկալել7: Ինչնէ, 271-27111 դարերում Հայ եկեղեցու ներքին կառույցում նվիրակների կչիռն ղդալիորեն աճել էր: ՊատաՀական չէ, որ իր Հեղինակած աղոթքներից մեկում Դաղար կաթողիկոսը նրանց է դիմում Հատուկ μարեմաղթանքով. «Մեծաղան աչխատութեամμ վաստակօղ Նուիրակացն մերոց, որք ընդ ոլորտս տիեղերաց՝ ղօրութիւն եւ կարողութիւն»8:

Որո՞նք էին, ուրեմն, Ս. Էջմիածնի նվիրակի åարտականություններն ու իրավասությունները: 1760 թ. Մայր Աթոռում Սիմեոն վարդաåետ Երնանցու ձեռքով դրված մի նամակում, կարդում ենք, որ Ս. Էջմիածնի նուիրակին դործն այն է, որ ղւատուիրանս Աստուծոյ քարողէ եւ Հոդեւորաւէս իչխէ ժողովրդեանն եւ ղսուրμ միւռոն μաչխեսցէ9:

Այսքանով, սակայն, նվիրակի իրավասությունները չէին սաՀմանափակվում: Նույն նամակը, որ դրվել էր ի åատասխան ինչոր վիճակից Ս. Էջմիածնի նվիրակի մասին ուղարկված μողոքի, ունի նան Հետնյալ Հետաքրքրական տողերը. «Գրեալ էիք (կաթողիկոսին), թէ դրեա՛ նուիրակին, որ մեր խօսիցն Հետեւիցի... յայսքան քաղաք եւ յայսքան յերկիր նուիրակք դնան, ի միոյ մեծէ կամ ի փոքունէ ոչ եմք լուեալ, թէ՝ «սրμաղան Հայր, դրեա նուիրակին, որ մեղ Հետեւիցի»: Քանղի ի μնէ այսւէս է կարդն, որ սրμաղան Հայրն կոնդակ դրէ ժողովրդեանն,

թէ՝ «Հլու եւ Հնաղանդ լինիցիք նուիրակիս մերում»: Եւ նուիրակին եւս Հրաման տայ սաստելոյ եւ յանդիմանելոյ, կաւելոյ եւ արձակելոյ...»

Պարղվում է, որ այս նամակը դրելիս, Սիմեոն Երնանցին ձեռքի տակ է ունեցել ն իμրն կաղաåար օդտադործել իրենից ավելի վաղ դրված կաթողիկոսական մի կոնդակ, որը Հաջողվեց Հայտնաμերել: Դա Դաղար Ա ՋաՀկեցի կաթողիկոսի (1737-1751) Հեղինակած ն Հետադայում կաղաåարային փաստաթղթերի չարքում ընդդրկված մի անթվական կոնդակ է, որն ի թիվս այլ խնդիրների, Հաստատում է, որ ժողովուրդն ու Հոդնոր դասը åարտավոր են ենթարկվել Ս. Էջմիածնի նվիրակին՝ «որդիական խոնարՀութեամμք՝ Հլուք, Հնաղանդք եւ Հåատակք լինիլ դմա» (այստեղից են վերցուած Սիմեոնի՝ «Հլու եւ Հնաղանդ լինիցիք նուիրակիս մերում» μառերը)10: Զի μացառվում, որ Դաղար ՋաՀկեցին նս ունեցել ն իր Հերթին իμրն կաղաåար է օդտադործել ավելի վաղ դրված կաթողիկոսական նույնաμնույթ մի ինչ-որ այլ կոնդակ: Իսկ 1765 թ. դրված իր Ջամμռ-ում Սիմեոն Երնանցին Հետնյալ նչումներն է արել նվիրակ առաքելու ն նվիրակների իրավասությունների մասին. «ըստ ժամանակին ղնուիրակունս առաքել առ յամենեսեան իμր փոխանորդ ինքեան՝ ի քննել եւ վերաՀասու լինել ղորւիսաμար կացութեանց եկեղեցեաց եւ եկեղեցականաց, ղիւղն Աստուածադործ μաչխել ի յօծումն օծելոց եւ ի սրμաղնադործել ղսրμադործելիսն... Եւ նուիրակն սորին որքան ի յեկեղեցիս իւրեանց կացցէ՝ Հնաղանդութեամμ եւ անտրտունջ ընդունին, Հոդալով ղւիտոյսն կերակրոց եւ ըմւելեաց. յիչեն եւ ղանունն ի յեկեղեցին նախքան ղանուն Առաջնորդին իւրեանց՝ նախադաՀ ունելով քան ղնա տեղեաւ եւ åատուով (ընդդծումն իմն է՝ Ա.Ա.)»11:

Այսåիսով, Ս. Էջմիածնի նվիրակը Հանդես էր դալիս իμրն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի փոխանորդ ու, որåես այդåիսին, ավելի մեծ Հոդնոր լիաղորություններ ն իչխանություն ուներ, քան իր նվիրակության տարածքի մեջ մտնող որնէ վիճակի առաջնորդը: Վերատեսչությունից ղատ, նվիրակների մյուս կարնոր դործն էլ Ս. Էջմիածնի օդտին նվիրատվություն կաղմակերåելն էր (կամ, մերօրյա

անդլերեն Հայտնի եղրով՝ fundraising-ը): Այս աչխատանքների մասին որոչակի åատկերացում կարելի է ստանալ՝ 1629-1631 թթ. կաֆայում Ս. Էջմիածնի նվիրակի ծավալած դործունեության վերաμերյալ ժամանակակցի տված Հետնյալ Հաղորդումներից. «Խաչատուր վարդաւետն եկաւ Էջմիածնայ լուսափուխ մեռոնաւ, որ էր նուիրակ նորընծա Տէր Մովսէս կաթուղիկոսին, Բ (2) աչակերտ ունէր, մինն ճդնաւոր, մինն՝ կիսասարկաւադ:...Նուիրակ վարդաւետն դատաւարտեց ըղքաՀանայքն, Դ-Ե (4-5) քաՀանայ արդիլեց, տուդանք իառ, ոսկի, դիրք, խաչ, ըսկի, որըն կամաւ, որն ակամայ, ժողովուրդ ալ μանադըրեց՝ Վարդանն, Յարութիւնն եւ այլ մէկ քանիքն: Քաղքիս ժամերն ամէնն ժուռ եկաւ, ինչ որ տըւին էառ՝ դաւաղան տըւին, ասմաւուրք տըւին:...Նուիրակ կացուց ւարոնտէրն եւ տէր Մկրտիչն ուղարկեց Կէղլով, Պախչա-Սարայն, Խարա-Սուն, դեղրանքն ընթանուր (Խըր)մին երկիրն. դընացին, նուիրակեցին ու μերին... Եւ դարձեալ ինքն ելաւ դընաց, մէմ ալ ինքն նուիրկեց, ետո յեկաւ նըստաւ Խարա-Սուն, խաւար խըրկեց կաֆացոց, ղիս եկէք առէք, կամ մեռոնըս ուղարկեցեք: Մենք մեռոնն ուղարկեցաք, ետոյ μարկացաւ մեղ կաֆացոցս: Ելան դաւլվաթորայք եւ քաՀանայք Հաւասար դնացաք, աւա ուրախացաւ, Գ (3) ժամէս Ճ (100) խռուչ ուղաց, Բ (2) ժամէն Լ (30) խռուչ էառ, ետոյ մեռոնն թափեց Խարա-Սուն... Թվականն ՌՋ (1631) այսաւր չաμաթ օր է, աւրիլի Լ (30) է, այս եկաւ ան սաՀաթին մտաւ նաւ եւ դընաց. Աստուած μարի ճանաւարՀ տայ»12:

Այս ն այլ Հաղորդումներից երնում է, որ Ս. Էջմիածնի նվիրակներն ունեցել են նան օդնականներ ն դործակալներ, որոնք Հաճախ նույնåես նվիրակ են կոչվել: Սեփական åետքերն ու ծախսերը Հոդալու Համար մերձակա ն Հեռավոր չրջաններ «նվիրակներ» են առաքել նան Գանձասարի ն Աղթամարի կաթողիկոսները, Երուսաղեմի åատրիարքը, առանձին վանքերի ն թեմերի առաջնորդները: Սակայն, ի տարμերություն Ս. Էջմիածնի նվիրակների, սրանց դործունեությունը սաՀմանափակվել է ղուտ դրամաՀավաքով ն Հոդնոր-վերատեսչական որնէ իչխանություն կամ դործառույթ չի åարունակել: Ուստի այս «տեղական» նվիրակների դործունեությանը Հատուկ անդրադառնալը մեր Հետաղոտության նåատակներից դուրս է: Օսմանյան կայսրության տա93

րածքում Ս. Էջմիածնի նվիրակները կարող էին μախվել մյուռոն μաժանող ն այլ նույնանման լիաղորություններով օժտված «մրցակից» նվիրակների Հետ միայն Եղիաղար Այնթաåցու ստեղծած Հակաթոռ կաթողիկոսության օրոք՝ 1665-1680 թթ.13: Ս. Էջմիածնի նվիրակը Հավաքում ն իր Հետ Մայր Աթոռ էր μերում Հետնյալ կարդի նվերներ՝ «վարադոյր, դոդնոց, աթոռ, կոնք, սկիՀ, աւետարան, չաåիկք եւ չուրջառք. μերի ընդ իս եւ մեծադին ջաՀ մի», - åատմում էր կ. Պոլսում նվիրակած Պետրոս Քյություր վարդաåետը14: Ս. Էջմիածնի նվիրակի åաչտոնն, իր դործառույթներով, որոչակիորեն Համընկնում է Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու առաքելական դելեդատի կամ լեդատի åաչտոնին15, որի մասին դեռնս 2711 դարի սկղμին Սիմեոն ԼեՀացին ճչդրիտ տեղեկացնում էր. «Այլ եւ ունի Փափն ամէն երկիր Լէկաթ, որ է նուիրակ: Եւ ամէն տարի Ենէրալնի առաքէ առ ի դատել եւ քննել ղանուղղայ կարդաւորս եւ դնել Հարւետ (-փոխանորդ), առաջնորդ, վանաց Հայր: Եւ այսւէս ամէն երեք տարի փոխեն եւ այլ դնեն. այսւիսի կարդաւ վարին: Եւ սաՀման կայ ի մէջ նոցա, ղի ոչ ոք չկարէ դատել ղկարդաւորսն, μայց միայն եւիսկուոսն, եւ ղեւիսկուոսն՝ Փափն կամ Լէկաթն16 (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»:

Հետաքրքիր է, որ Ս. Էջմիածնի նվիրակի åաչտոնավարության ժամկետը, կարծես նմանօրինակված լինելով, նույնåես երեք տարի էր: Այսåես, Ս. Էջմիածնի նվիրակները՝ «նուիրակութեան ժողով» անելու, այսինքն՝ Հանդանակություն ն նվիրատվություններ Հավաքելու նåատակով կարող էին մուտք դործել նույն μնակավայր՝ նախորդ նվիրակությունից երեք տարի անց միայն: Ինչåես Հաղորդում է 1725 թ. կեսերին Եվդոկիա մտած Ս. Էջմիածնի նվիրակի դրադիրը. «Երեք օրէն աւա Հասի յԵւդոկի, μայց անդ չէր ժամ նուիրակութեան ժողովի, ղի դեռ երկու ամ անցեալ էր նուիրակի. վասն այն թողաք եւ դնացաք ի Ղայսերի»17:

Սակայն, Հաջորդ տարի՝ 1726 թ., նրանք վերադառնում են Եվդոկիա ն նվիրակություն կատարում.

«Իսկոյն աւա դարձաք քաղաքն յԵւդոկի,որ այն միայն մնացեալ էր եղակի. անդ արարաք ղնուիրակութիւն ըստ կարդի, որւէս վերոյ ութերորդի տանն յիչի»18:

Նվիրակություն անելու ավանդական եռամյա ժամկետը Հաստատում է նան Եփրեմ կաթողիկոսի (1809-1830)՝ վերոՀիչյալ կոնդակը. «ժամանակ չրջադայելոյ նուիրակաց ի վիճակի իւրեանց åայմանեալ է լինիլ երեք ամ»19: Սիմեոն Երնանցին, օրինակ, Հնդկաստանում նվիրակություն արեց երեք ու կես տարի20: Այնուամենայնիվ, դեռնս վաղ է Հաստատաåես եղրակացնել, թե որ ուղղությամμ է կատարվել նվիրակության երեք տարվա ժամկետի փոխառումը. արդյոք Ս. Էջմիածի՞նն է կաթոլիկ եկեղեցու փորձն ուչադիր ուսումնասիրել ն նվիրակության վերաμերյալ այս ու մի չարք այլ կանոնադրական կետեր փոխառել, թե դուցե Հռո՞մն է նկատել Հայ եկեղեցու նվիրակության կառույցի արդյունավետությունը ն որոչել է այն ընդօրինակել: Թեն երկրորդ տարμերակը åակաս Հավանական է թվում, μայց ն այնåես այդ չի կարելի μացառել թեկուղ այն åատճառով, որ կաթոլիկ նվիրակների՝ լեդաթների, նունցիների, ինթերնունցիների աստիճաններն ու նրանց դործունեության կանոններն առաջին անդամ åաչտոնաåես Հաստատվել են Գրիդոր 2111 åաåի դաՀակալման օրոք՝ 1572-1585 թթ.21, երμ Հայ նվիրակությունն արդեն վաղուց դործող Համակարդ էր: կաթոլիկ եկեղեցու օտարերկրյա մչտական ներկայացուցչությունը (նունցիների Հաստատությունը) նս μավական ուչ է ձնավորվել՝ 271 դարի առաջին կեսին: Զի μացառվում նան, որ դարերի ընթացքում Հայ ն կաթոլիկ եկեղեցիները միմյանցից ընդօրինակած լինեն նվիրակական դործունեության ղանաղան տարրեր: Ի՞նչ դժվարություններ ու μարդություններ էին åատաՀում Ս. էջմիածնի նվիրակի աչխատանքում: Նախ, նվիրակի åաչտոնը երμեմն չատ վտանդավոր է եղել: Թուրք-åարսկական երկարամյա åատերաղմներից մեկի (1501-1515 թթ.) միջոցին՝ 1506 թ., կ. Պոլսով Դրիմ ն ԼեՀաստան անցած ու վերադարձած Ս. Էջմիածնի նվիրակներին՝ մեղադրելով Իրանի օդտին լրտեսություն անելու՝ Եվրոåա անցնելու ու Օսմանյան կայսրության թչնամի քրիստոնյա åետությունների Հետ կաå Հաստատելու փորձի մեջ, դատաåարտում են դլխատման.

«Յեջմիածնէն նուիրակք եկան Բոլոր աչխարՀս Հոռոմոց Տան: ...Ասին չաչուտ (-լրտես) են միաμան, Սօֆին (-Իրանի չաՀը) ղրկել ի Ֆրանկիստան...»22

Մեկ այլ սկղμնաղμյուր նույն դեåքը վերադրում է 1503 թվին. «Թվ. ՋԾԲ Ըստըմåօլն՝ ղտէր ՅովՀաննէսն, ղտէր Դաւիթն, ղտէր Սարդիսն՝ որք էին յԷջմիածնայ նվիրակք, նաՀատակեցան...»23: Ավելի Հաճախ, սակայն, μարդությունները լինում էին վիճակների ն թեմերի առաջնորդների Հետ՝ Հոդնոր-վարչական դերիչխանության Հողի վրա, քանղի նվիրակը, ինչåես վերն արդեն ասվեց, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի փոխանորդի կարդավիճակ ունենալով, ուներ նան վերաՀսկողի դեր: Նվիրակն ու առաջնորդը, միմյանց Հավասարակչռելով, միչտ դտնվում էին μավական նուրμ Հարաμերությունների մեջ: Զուր չէր, օրինակ, Գրիդոր Շղթայակիրը՝ կոլոտին դրած մի նամակում (9 սեåտեմμեր 1724 թ.), չեչտում Ս. Էջմիածնի նվիրակին ընդունելու ն նրա Հետ աչխատելու «տաժանելիությունը». «Եւ լաւ ես արարեալ, ղի սիրով ընկալեալ ես ղնուիրակ վարդաւետն. Աստուած տայ ղի մինչեւ ի վերջն սիրով լիցի, թէւէտ է՛ յոյժ տաժանելի»24:

Իսկ կ. Պոլսի åատրիարք Հակոμ Նալյանը (1741-1764), դառնացած Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսների ն նրանց նվիրակների Հետ իր ն իր նախորդի՝ կոլոտ åատրիարքի ունեցած տՀաճ խնդիրներից, մեղադրական էր կարդում. «Նուիրակքն՝ անօրէնք, Ուղարկօղքն՝ անիրաւք, Տղրկաւէս ծըծին ղարիւն՝ Զաղդս խնայօղ մարդ չի մընաց»25:

271-27111 դարերում իր նվիրակների միջոցով Ս. Էջմիածինն աåաՀովում էր ինչåես Հայ եկեղեցու μավական արդյունավետ (ընձեռած Հնարավորությունների սաՀմաններում) կառավարումն ու վերատեսչությունը, այնåես էլ իր եկամուտների մեծադույն մասը: Ս. Էջմիածնի նվիրակների ցանցն այն առանցքային օղակն էր, որ կա96

åում էր աչխարՀասփյուռ Հայությունը Հայկական օրենքներին, ավանդույթներին ն, ի վերջո, Հայրենիքին ու Համաղդային չաՀերին:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Այս Հարցին մասնակիորեն անդրադարձել ենք Հետնյալ Հոդվածում՝ Արմեն Այվաղյան, «Հայ եկեղեցու նվիրակական կառույցը ԺԶ-ԺԸ դարերում». - կանթեղ (ՀՀ ԳԱԱ Հումանիտար դիտությունների μաժանմունքի Գիտական Հոդվածների ժողովածու), Իo. 6, 2001 (Երնան. «Ասողիկ» Հրատ.), էջ 190-197: Տե՛ս կանոնադիրք Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Վաղդեն Հակոμյանի: Հ. Բ (Երնան, ԳԱ Հրատ., 1971), էջ 7. Հմմտ. կանոնադիրք Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Վաղդեն Հակոμյանի: Հ. Ա (Երնան. ԳԱ Հրատ., 1964), էջ 519: Տե՛ս Ստեփաննոսի Սիւնեաց եåիսկոåոսի Պատմութիւն Տանն Սիսական, էջ 321-322. Պատմութիւն նաՀանդին Սիսական, էջ 439: Տե՛ս Լ. Խաչիկյան, Արտաղի Հայկական իչխանությունը, էջ 151: «...եւ առաքեցի առ ձեղ ղարդիւնական վարդաւետդ ղՎարդան փոխանակ անձին իմոյ... եւ փոխանակ ասեմ ղանձն իմ, ղի ընդունիցեք ղդա սիրով... Այլ եւ ամենայն ւաչտելի եւ երկրւադելի սրμութիւնս իմուս երեսօք ընկալցին ղերկրւադութիւն եւ աղօթս՝ դիմօք Վարդան վարդաւետիդ իմ, եւ ձերովդ». - Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Կ. Ա. Մելիք-ՕՀանջանյանի (Երնան, ԳԱ Հրատ., 1961), էջ 298-299: «...ղի ծերացեալ էր նա, ղվարդաւետն (իմա՝ Վարդան Արնելցին, Ա.Ա.) փոխանակ իւր ընդունիցին». - Նույն տեղում, էջ 295: ԱԶԳ, սյուն. 1124 (Օրմանյանը իր այս դլուխն այդւես էլ անվանել է՝ «Վարդան նվիրակ»). Վարդան Արեւելցի, Մեկնութիւն քերականի: Աչխատասիրությամμ՝ Լ. Գ. Խաչերյանի (Երնան. ԳԱ Հրատ., 1972), էջ 6 (Խաչերյանը նրան անվանում է «կաթողիկոսի նվիրակ»): Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք աղօթից որ կոչի՝ Աստուածաղերս (Կ. Պոլիս, 17421744), էջ 251: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 1, վավերադիր 53: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 9120, էջ 45ա: Ջամμռ, էջ 52-53: Նվիրակների իրավասություններն ու ւարտականություններն առավել մանրամասն նկարադրված են Եփրեմ Ա Ջորադեղցի կաթողիկոսի (1809-1830) Հրամանով կաղմված մի Հատուկ ՀրաՀանդում («Ցուցակ ւաչտօնի եւ ւատուիրանաց յանձնեցելոց նուիրակին յառաքելն

ղնա ի վիճակ»). - տե՛ս Դիւան Հայոց åատմութեան: Գիրք Գ, էջ 807-824: ՄԺ, Ա, էջ 217-218: Ա. ՅովՀաննիսեան, «Յակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսը եւ տաճկաՀայ նուիրակութեան խնդիրը». - Արարատ, 1915 (փետրվար-մարտ), էջ 195-205: ԶԱՄ, Գ, էջ 829: Առաքելական դելեդատի տարատեսակ են նան Հռոմի ւաւի կողմից չնորՀվող նունցիի կամ ինտերնունցիի աստիճանները, որոնք, սակայն, միջւետական ոլորտին վերաμերող դիվանադիտական ւաչտոններ են: Սիմէոն դւիր ԼեՀացի, Ուղեդրութիւն, տարեդրութիւն եւ յիչատակարանք, էջ 108. Հմմտ. Ջíöèêë0ոå0èՎåԸêèԱ Ըë06ճքü. ՛Օì ՃՃ1, 1çոàòåëè: Փ. Ճ. ԵքՕêãàóç (Ëåéոöèã), 1. Ճ. ԷՓքՕí (Ը16.). Ը16., 1897, Շ. 427. Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 56ա: Նույն տեղում, էջ 56μ: Դիւան Հայոց åատմութեան, Գիրք Գ, էջ 815: ԱԶԳ, սյուն. 2070: Ը06åòԸêճÿ èԸò0քèՎåԸêճÿ Չíöèêë0ոå0èÿ. ՛Օì 10, ԽՕՇêâà, 1967, Շ. 378. «Հայոց նոր վկաները. 1155-1843 (Գիտական Հրատարակութիւն)»: Աչխատասիրութեամμ Յ. Մանանդեանի ն Հ. Աճառեանի, Վաղարչաւատ, 1903, էջ 340, 342: Ալիչան, կամենից, էջ 16: Խոսքը վերաμերում է Սիմեոն Երնանցի վարդաւետին («Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1971, էջ 364. Հմմտ. էջ 361): Այս չափածոն ամμողջությամμ տւադրված է, տե՛ս Շուչանիկ Նաղարյան, Ողμի ն սթափման μանաստեղծություն (Երնան. ԳԱ Հրատ., 1992), էջ 350, 437-439:

ԳԼՈՒԽ Է.

ԾԱՅՐԱԳՈՒՅՆ ՆՎԻՐԱկՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ

ԱԲՐԱՀԱՄ Բ ԽՈՇԱԲԵՑԻ կԱԹՈԴԻկՈՍԻ ՕՐՈՔ

Քննությունը չարունակելու Համար Հիչենք 1724-1735 թթ. Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի ն կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքության Հարաμերությունների ենթախորքը. եթե սկսած 1461 թվականից Օսմանյան կայսրության մեջ աåրող Հայությունը, իμրն առանձին ենթակա աղդ-«միլլեթ», åետության առջն ներկայացված էր կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքով ն åատրիարքությամμ, աåա, 1724 թ. Հայտնվելով նույն կայսրության վարչաիրավական տիրույթում ն վարույթում, Ս. Էջմիածնի Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը այլնս ինքն էր ձդտելու տիրել օրինականորեն Հե՛նց իրեն åատկանող այդ մենաչնորՀին: Սակայն, 1724-1730 թթ., վերը քննված տարμեր åատճառներով, Մայր Աթոռն իր ունեցած փաստացի Հոդնոր իչխանությամμ դեռնս ղիջում էր կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքությանը: Այդ åատճառներից էին՝ 1725 թ. Աստվածատուր կաթողիկոսի ՀանկարծաՀաս մաՀը, արնելաՀայ եկեղեցական դործիչների նկատմամμ օսմանյան իչխանության տածած անվստաՀությունը, կարաåետ Ուլնեցու ուչ ժամանումը Էջմիածին ն նրա՝ կոլոտի աղդեցության տակ լինելն ու դործելը: Այժմ անդրադառնանք ԱμրաՀամ Խոչաμեցի կաթողիկոսի ն ՀովՀաննես կոլոտի միջն ծադած խնդիրներին: Ըստ ամենայնի, կաթողիկոսանալուն åես՝ ԱμրաՀամը վճռական ն արտակարդ քայլերի էր դիմել կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքության նկատմամμ Ս. Էջմիած99

նի դերակայությունն ու վերաՀսկողությունը Հաստատելու Համար: Այդ քայլերից մեկը, ինչåես ցույց ենք տալու ստորն, եղել է նոր՝ «ծայրադույն նվիրակ» կոչվող աստիճանի սաՀմանումը: ԱՀա այս առթիվ մեր չորս փաստարկները. ա) սկղμնաղμյուրներն առաջին անդամ արձանադրում են «ծայրադույն նվիրակ» åաչտոնը 1730-34 թթ. (այս մասին մանրամասն կխոսենք ստորն՝ այդ տարիներին ծայրադույն նվիրակի åաչտոնը ղμաղեցրած անձի ով լինելը ճչտելուն ղուդաՀեռ). μ) Ս. Էջմիածնի ն կ. Պոլսի Հայոց åատրիարքության միջն 1730-1732 թթ. արձանադրված լարված Հարաμերությունները, որ վերը լուսաμանել ենք. դ) 1730 թվականից ավելի վաղ «ծայրադույն նվիրակ» åաչտոնի μացակայությունը (Համենայն դեåս, այդ ուղղությամμ սկղμնաղμյուրների մեր տնական åրåտումներն արդյունք չտվեցին). դ) 1730-34 թվականներից ի վեր՝ 27111 դարի ողջ ընթացքում սկղμնաղμյուրներում ծայրադույն նվիրակների μաղմիցս Հիչատակումը1: Այս փաստարկների μաղդատումից կարելի է որոչակի վստաՀությամμ եղրակացնել, որ ծայրադույն նվիրակի åաչտոնը սաՀմանվել է ԱμրաՀամ Խոչաμեցի կաթողիկոսի օրոք՝ 1730-1734 թվականների միջն ընկած միջոցին: Պետք է ասել, սակայն, որ 1730-ականներից առաջ էլ Հայտնի են առանձին նախադեåեր, երμ Ս. Էջմիածնի նվիրակներն օժտվել են արտակարդ լիաղորություններով (սակայն, չեն կրել «ծայրադույն նվիրակ» տիտղոսը): Ինչåես Հաղորդում է Առաքել Դաւրիժեցին՝ «ի թուականին մեր ՌՀԹ (1630)... առաքեաց Մովսէս կաթուղիկոսն մեծ աչակերտ իւր ղԿեսարացի Խաչատուր վարդաւետն վասն նուիրակութեան Սուրμ Էջմիածնի յաչխարՀն արեւմտական՝ յԱսորեստան եւ ի Հոռոմաստան (իմա՝ Օսմանյան կայսրություն Ա.Ա.)»2:

1662 թ. ԼեՀաստանի Հայերին ուղղված կաթողիկոսական մի կոնդակում նս Հիչվում է արտակարդ լիաղորություններով Օսմանյան կայսրություն առաքված մի նվիրակ.

«Եւ մանաւանդ քան ղնուիրակութիւնն կրկնակի օդնութիւն իմն կու խնդրեմ ի ձէնջ. քանղի յոյժ μաղմացեալ է ւարտքն ի վերայ սուրμ տանս, այս քան՝ ղի ւարանոցաթաղ կեամք ի մէջ ւարտուցն... Եւ դարձեալ կրկին թախանձանօք խնդրեմ... ղի փութանակի դործառնութիւն դորին (իմա՝ նվիրակին, Ա.Ա.) օդնական եւ թելադիր լինիջիք, ղի մի՛ յետասցի, եւ տոկոսն ի վերայ ւարտուցն μարդեսցի, ղի կամքն մեր այս էր, ղի μոլոր տունս Յունաց ի դա էաք յանձնեալ, Հանդերձ երեք վարդաւետօք, ղի նուիրակեսցեն...»3

Նմանաåես, 1690 կամ 1691 թ. Եղիաղար Այնթափցի կաթողիկոսը, «ընդՀանրական նուիրակութեան» կոնդակով4, կ. Պոլիս է առաքում Հռչակավոր Մինաս արքեåիսկոåոս Ամդեցուն որåես «նուիրակ Սուրμ Աթոռոյն Էջմիածնի ի քաղաքս Իստամåօլ, ի յԱսիայ, եւ ամենայն տանս յունաց»5: կարաåետ Ուլնեցին նս Հաստատում է ընդՀանրական նվիրակ Հատուկ տիտղոսի առաջ դալը՝ «...ի մեծ մայրաքաղաքն կոստանդնուåօլիս, յորում ամի էր (1691 թ.) մեծ վարդաåետն Մինաս Յամթեցի, եկեալ անդ ընդՀանրական նուիրակ Սուրμ Էջմիածնի...»6: Այսուամենայնիվ, ի տարμերություն ծայրադույն նվիրակության, վերը նչված երկու նախադեåերը Հայ եկեղեցու կառուցվածքի մեջ նոր մնայուն åաչտոն-Հաստատության Հիմնում չեն նչանավորել, այլ առաջացել են ad hօc՝ ըստ åաՀի անՀրաժեչտության ն ավարտվել են Խաչատուր կեսարացու ն Մինաս Ամդեցու դործունեության Հետ միասին: Այսåես՝ Մինաս Ամդեցուց Հետո՝ 1706 թ. Ս. Էջմիածնից կ. Պոլիս ժամանած Աստվածատուր վարդաåետ ՓաՀրաåատցին այլնս Հիչատակված է իμրն սովորական, ն ոչ՝ ընդՀանրական նվիրակ7:

Ս. Էջմիածնի առաջին ծայրադույն նվիրակը՝ Ղաղար վարդաւետ ՋաՀկեցի Ճչտումներ Այժմ տեսնենք, թե ո՞վ էր, ի վերջո, 1730-ական թթ. սկղμին Ս. Էջմիածնի նվիրակը կ. Պոլսում՝ Հայ եկեղեցու առաջին ծայրադույն նվիրակը:

Հրաåարակելով «ԶՍուրμ ԳաՀի նուիրակին ղվատչուեր ղարարսն»-ի մասին ակնարկած՝ 1732 թ. Հոկտ. 5 թվակիր նամակը, Արա Գալայճյանն իմիջիայլոց ծանոթադրել է, թե այս դրվադում Գրիդոր Շղթայակիրն «աåաՀովաμար կակնարկե Սիմեոն Երնանցիին (åետք չէ չփոթել կաթողիկոս Սիմեոն Երնանցիի Հետ), որ 1732ին Զմյուռնիա կդտնվեր իμր նվիրակ Ս. Էջմիածնի»8: Սակայն, այս ծանոթադրության Հետ անՀնար է Համաձայնելը, որովՀետն. ա) որնէ վկայություն չունենք առ այն, որ 1726 թ. կարաåետ Ուլնեցի կաթողիկոսի կողմից աթոռակալ կարդված ն Ս. Էջմիածին առաքված Սիմեոն Երնանցին9՝ 1732 թ. եղել է Ս. Էջմիածնի նվիրակը Զմյուռնիայում. μ) Գրիդոր Շղթայակրի նամակում խոսքը վերաμերում է ոչ թե Զմյուռնիայում, այլ կ. Պոլսում նստող Ս. Էջմիածնի դլխավոր նվիրակին, որը, իր դիրքի μերումով, իսկաåես կարող էր լուրջ մարտաՀրավեր նետել կ. Պոլսի åատրիարքին. դ) այս Սիմեոն Երնանցի վարդաåետը եղել է Գրիդոր Շղթայակրի մտերիմը, որ åարղվում է ՀովՀաննես կոլոտին նրա դրած մեկ այլ նամակի (1724 թ. Հունիսի 15) Հետնյալ տողերից. «...եւ թէ մեր եղμայր Սիմէոն վարդաւետն մեծ ա՞յդր է. նա ի քեղ յանձին՝ եւ դու ի նա՝ եւ երկուքդ յԱստուած. չլինի թէ օտարաμար ընդ միմեանս չարժիցիք. եւ ողջո՛յն նմա μաղում»10:

Ուչադրավ է Սիմեոն վարդաåետ Երնանցուն Շղթայակրի տված «մեծ» μնութադրումը. այն Հուչում է ինչåես նրա արդեն տարեց լինելը, այնåես էլ նրա նկատմամμ Հեղինակի տածած խորը Հարդանքը: Սիմեոն վարդաåետին մեր եղμայր կոչելով՝ Շղթայակիրն ակնարկում է նրա Հետ ունեցած իր վաղեմի μարեկամության մասին: Ուստի այդ նույն մարդու մասին Շղթայակիրը չէր կարող ընդամենը մի քանի տարի անց արտաՀայտվել, ղորօրինակ, այսåիսի անսքող թչնամանքով ն ատելութեամμ. «Հոտեալն քառօրեայ եւ չյարուցեալն ի Սուրμ ԳաՀն», կամ՝ «ղայսքան եåերանաց խօսս լուեալ ի åիղծ μերանոյ նորա» ն այլն: Մի չարք սկղμնաղμյուրներ Հնարավորություն են տալիս անվերաåաՀորեն åարղել 1730-ական թթ. սկղμին կ. Պոլսում Ս. Էջմիածնի նվիրակի ով լինելը: Այդ աղμյուրներն են. Հնատիå երկու դրքերի Հիչատակարանները, Զամչյանի մի Հստակ տեղեկությունը ն

Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի ձեռադիր մատյաններից մեկում åաՀåանված՝ Դաղար ՋաՀկեցու աչակերտի դրած անտիå մի երկը: Դաղար ՋաՀկեցին իր Դրախտ ցանկալի երկի Հիչատակարանում դրում է. «...ի դալն իմ ի Կոստանդնոււօլիս յաղադս նուիրակութեան սրμոյն Էջմիածնի մօրն Հաւատոյ եւ ի ժամանելն իմ ի Թրակիա ի ՌՃՋԱ (1732) թուականիս մերում՝ անդ սկսայ ի կիր արկանելով ծնանիլ ղայս դործս վաղեմնասաղմ, ներ երեք ամսոջ, չնորՀօք ամենաղօրին Աստուծոյ եւ Հոդաμարձութեամμ նորին դիտի Տեառն ԱμրաՀամու երջանկաղարդ րաμունաւետին»11:

Այսåիսով, այս Հաղորդումից կարելի է ճչտել, որ Դաղար ՋաՀկեցին կ. Պոլսում Ս. Էջմիածնի նվիրակն էր ամենաուչը 1732 թ. սկղμի դրությամμ, կամ դուցե ավելի վաղ, քանի որ Թրակիա ժամանելուց առաջ նա որոչ ժամանակ անցկացրել էր կ. Պոլսում: Մենք դեռնս կքննենք նրա Թրակիա ժամանելու ն այնտեղ երեք ամիս մնալու դրդաåատճառներն ու Հանդամանքները, իսկ այժմ, նախքան 1730-ականների սկղμին Դաղար ՋաՀկեցու նվիրակության մասին Հաջորդ Հաղորդմանն անցնելը, կարնոր է ճչտել նան Դրախտ ցանկալի-ի Հրատարակության ժամանակը:

Դրախտ ցանկալի-ի Հրատարակության ժամանակը Դրախտ ցանկալի դրքի Հիչատակադրության Համաձայն, տåադրությունը կատարվել էր «ի ՌՃՁԴ (1735) թուին մերում»12: Մ. Օրմանյանը, ինչåես նան մատենադիտական ամենավերջին Հրատարակությունների Հեղինակները լիովին վստաՀել են այս տեղեկությանը13: Մինչդեռ երեք անվանի Հեղինակ, առանց Հարցն առանձին քննության ենթարկելու, տվել են տարμեր թվադրումներ. Ա. Ալåոյաճյանը թվադրել է Դրախտ ցանկալի-ն 1737-ով, Ա. Դաղիկյանը՝ 1734-ով, իսկ Ներսես Ակինյանը՝ 1758-ով14: Բայց ն այնåես՝ այս չորս տարμեր թվադրումները μոլորն էլ սխալ են: Սա ասում ենք՝ Հենվելով Հետնյալ անժխտելի փաստարկների վրա: Այսåես, Դրախտ ցանկալի-ի 702 էջում Հրատարակիչը Հստակ ծանուցում է.

«Եւ դիտելի է, ղի Տէր Յակոμ ամենիմաստ վարդաւետն Աստուածաμան, աչակերտ ՅոՀաննու մեծի Պատրիարդին Կոստանդնոււօլսոյ, արար ղդիրս Աստուածաμանականս, որ կոչի Վէմ Հաւատոյ ղանաղան առարկութեամμ եւ μաղմաՀոյլ վկայիւք ընդդէմ երկաμնակաց: Եւ ընդ չարս Աստուածաղանից կարդեցաք, թէւէտ յաստ եդաւ: Որոյ ւատճառէ ղի ի յարմարել դրքոյս՝ դէռ չէր աւարտեալ ղչքնաղ մատեանս իւր. յաղադս որոյ դրեցաւ աստ ղի Հաչուեսցի ի կարդս դրեցելոյն առաջնոց»:

Այստեղ Դրախտ ցանկալի-ի Հրատարակիչը Հաղորդում է, որ նույն տåարանում տåադրության ընթացքի մեջ է ն չուտով լույս կտեսնի Հակոμ Նալյանի Վէմ Հաւատոյ Հատորը (ի դեå, սա 18-դարյան Հայկական դովաղդի մի Հետաքրքրական նմուչ է): Արդ, Հայտնի է, որ Նալյանի Վէմ Հաւատոյ-ի տåադրությունն սկսվել էր «ի թուին Քրիստոսի ՌԷԼՃԳ եւ Հայոց ՌՃՁԲ (1733), փետրուարի ԺԴ (14)», ն ավարտին Հասցվել «ի թուականիս մերում ՌՃՁԲ, յօդոստոսի ԻԵ (25-ին)»15: Հետնաμար, Դրախտ ցանկալի-ի տåադրությունն ավարտվել է 1733 թ. փետրվարից (երμ արդեն սկսել էին չարել Վէմ Հաւատոյ-ն) մինչն նույն թվի օդոստոսն ընկած ժամանակաՀատվածի մեջ: Դրախտ ցանկալի-ի Հիչատակադրության ՌՃՁԴ-ն (1735) տåադրական վրիåակ է, åիտի լիներ՝ ՌՃՁԲ (1733): Այս թվադրումը կողմնակիորեն Հաստատվում է նան վերը Հիչված այն փաստով, որ Դաղար ՋաՀկեցին չարադրել էր Դրախտ ցանկալին երեք ամսվա ընթացքում «ի Թրակիա, ի ՌՃՁԱ (1732) թուականիս մերում»: Սրան լրացնող մի նչում էլ դտնում ենք Դրախտ ցանկալի-ի 611 էջի վրա. «Տէր ԱμրաՀամ Մչեցի... որ կայ եւ վարէ այժմ ղիչխանութիւնն Հայրաåետական, նստեալ ի մեծաåայծառ դաՀն Սուրμ Էջմիածնի, որ եւ Հայցեմք ի Տեառնէ, ղի երկար ամօք եւ անսասան կենօք åաՀեսցէ ղնա ի Հաճոյս կամաց իւրոց...»: Ինչåես Հայտնի է, ԱμրաՀամ Բ Մչեցի/Խոչաμեցի կաթողիկոսը մաՀացել է 1734 թ. նոյեմμերի 11-ին16, ուստի դիրքն էլ åետք է մինչ այդ տåադրված լիներ: Դաղար ՋաՀկեցու Հետ եղած ՀովՀաննես Ամասիացին էլ Հայտնում է Թրակիա նրանց ժամանելու ճչդրիտ օրը՝ 1732 թ. օդոստոսի 2 17: Ուրեմն Դրախտ ցանկալի-ն չարադրվել է 1732 թ. ն անմիջաåես Հանձնվել տåադրության: Այս եղրակացությունը վերջնակա104

նաåես Հաստատում է ՀովՀաննես Ամասիացին՝ Հայտնելով դրքի «չարաՀարման» օրը՝ 1732 թ. Հոկտեմμերի 2818: Նոյեմμերի 2-ին Դաղարը դուրս է դալիս Թրակիայից ն Հինդ օրից Հետո մտնում Ադրիանուåոլիս՝ նվիրակելու դործով19: Իսկ դիրքը լույս է տեսել միայն Հաջորդ տարվա առաջին կեսին՝ «արդեամμ եւ ծախիւք Սրμոյն Էջմիածնի»20:

Մեկնութիւն աղօթից-ի տåադրության տարեթիվը ն Հիչատակարանը Արդ, ներկայացնենք Դաղար ՋաՀկեցու՝ նվիրակության ժամանակի մասին Հաջորդ Հաղորդումը: 1730-ական թթ. սկղμին կ. Պոլսում Հրատարակված Խոսրով Անձնացու Մեկնութիւն աղօթից դրքի տåադրիչ Աստվածատուր կոստանդնուåոլսեցու Հիչատակարանում կարդում ենք. «Տւեցաւ սուրμ դիրքս... ընդՀանրական մեծի Աթոռոյն Էջմիածնի Հաւատարիմ միաμան ծայրադոյն նուիրակ Տեառն Ղաղարու Աստուածաμանութեան վարդաւետին ՃաՀկեցւոյ յոդնաջան երկամμն եւ անդուլ աչխատութեամμն: Այսինքն՝ ղկանոնս μաժանելով եւ ղխորադիրս ղոմանս մակադրելով, եւ ղայլ μաղում μանս սրμոց վարդաւետաց ժողովելով եւ աստ դնելով: Նաեւ՝ ղարս μարեմիտս ղներքոդրեալսն յորդորելով առ ի տւել ղսուրμ դիրքս»21:

ԱՀա սա է Ս. Էջմիածնի «ծայրադույն նվիրակ» åաչտոնի առաջին Հիչատակությունը: Առաջին ծայրադույն նվիրակը Դաղար ՋաՀկեցին է: Մեկնութիւն աղօթից-ը, սակայն, չունի տåադրության վայրի ու տարեթվի ծանուցում: Սակայն, եթե վայրը Հեչտությամμ որոչվում է այդ տարիներին կ. Պոլսում դործող Հայկական Հայտնի տåարանով, աåա Հրատարակության ժամանակը (Հետնաμար, նան այս Հիչատակարանի տարեթիվը) ավելի Հանդամանալից ճչտման կարիք ունի: 1869 թ. Վենետիկում Հրատարակելով Խոսրով Անձնացու միննույն երկը՝ Դնոնդ Ալիչանը՝ որåես Պոլսի Հրատարակության

ժամանակ, նչում է 1730 թվականը22: Ալիչանի տեղեկությանը անվերաåաՀորեն վստաՀել են Հայ դիրքը 1512-1800 թթ. նորօրյա մատենադիտության Հեղինակները (էջ 294): Իսկ Գ. ԶարμՀանալյանն ու Ա. Դաղիկյանը, ունենալով Հանդերձ Ալիչանի նչումը, այնուամենայնիվ դրքի տåադրության թիվը նչել են ավելի առաձդականորեն՝ 1730-ից մինչն 1736 թ. ընկած Հատվածի մեջ23: Քանի որ չունենք որնէ տվյալ, որը կՀաստատեր դրքի ալիչանական թվադրումը 1730ով (որ, Հնարավոր է, ն ճիչտ լինի), մենք նս ստիåված ենք առավել μծախնդիր լինել: Մի տեղեկություն, սակայն, թույլ է տալիս ղդալիորեն սեղմել դրքի տåադրության Հավանական ժամանակի սաՀմանները. նույն Հիչատակարանը ծանուցում է նան, որ Մեկնութիւն աղօթից-ի տåադրությանն օժանդակելու նåատակով, մի ձեռադիր մատյան էլ տրամադրել էր «սրμաղան եåիսկոåոս Թրակիոյ ԱμրաՀամ Աստուածաμան վարդաåետն»: Իսկ վերջինս 1734 թ. աåրիլի 27-ին Ռոդոսթոյից ուխտադնացության էր մեկնել Ս. Էջմիածին, տեղ Հասել 100 օր Հետո, իսկ երեք ու կես ամիս անց՝ 1734 թ. նոյեմμերի 14-ին, ընտրվել էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոս24: Ուստի ԱμրաՀամ կրետացին այդ մատյանը կարող էր տåադրիչին փոխանցել (անձամμ կամ 1732 թ. երեք ամիս իր մոտ՝ Թրակիայում Հյուրընկալած Դաղար ՋաՀկեցու միջոցով) մինչն իր ճանաåարՀ ընկնելը, այսինքն՝ մինչն 1734 թ. աåրիլի 27-ը: Հետնաμար, կարելի է Մեկնութիւն աղօթից-ի տåադրության ժամանակային սաՀմանները երկու տարով կրճատել ն ասել, որ այն լույս է տեսել ամենաչուտը 1730 թ. ն ամենաուչը՝ 1734 թ. վերջերին:

Լրացուցիչ տեղեկություններ Զամչյանի åաՀåանած մի տեղեկություն նս Հաստատում է 1730-1734 թթ. Հատվածում Դաղար ՋաՀկեցու կ. Պոլսում Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ լինելը: 1745 թ. Ս. Էջմիածնում Դաղար ՋաՀկեցին, Հանդիմանելով Պետրոս Քյություր վարդաåետին (որ իրենից Հետո էր նվիրակել կ. Պոլսում), ուչադրավ մանրամասնություններ է վերՀիչում իր նվիրակության ժամանակներից.

«Յիչե՞ս, ղի յորժամ ես նուիրակ առաքեալ էի ի կոստանդինուåօլիս ի ժամանակս կոդուացի ԱμրաՀամ կաթողիկոսին, յօրՀնել նորա ղիս աստ ի սեղանատան, թէ՝ «ՕրՀնեալ լիցի Ղաղար վարդաւետ, ղի ղոր ւատուիրեալ էի նմա երեքՀարիւր կանթեղս չինել՝ կատարեաց նա ղխնդիրս իմ»: Եւ քո ասացեալ է յայնժամ. «ղի՞նչ մեծ է նուիրակին Կոստանդինոււօլսոյ չինել երեք Հարիւր կանթեղս»: Եւ այսու կամեցար նուաստացուցանել ղիս, եւ ղաչխատանս իմ նուաղեցուցանել: Արդ՝ ու՞ր են այժմ քոյ կանթեղքդ. ո՞չ աւաքէն դու եւս նուիրակ առաքեցար ի Կոստանդինոււօլիս ի μարելից ժամանակիս»25:

Այսåիսով՝ կարելի է վստաՀաμար ասել, որ Դաղար ՋաՀկեցուն կ. Պոլսի ծայրադույն նվիրակ է կարդել ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսը (Հայտնի է նան Խոչաμեցի, Քյուրդիստանցի կամ կորդվացի անուններով, քանի որ ծնվել էր Վանից Հարավ ընկած Հայոց ձորի սաՀմանակից դավառի Խոչաμ ավանում)26: Այս մասնավոր դրվադը դալիս է մի անդամ նս լուսաμանելու կոլոտ ն Շղթայակիր åատրիարքների դժդոՀությունը իրենց նախկին մտերիմ ու դասակից ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսից, որը չէր անսացել նրանց μողոքներին, այլ, ընդՀակառակը, իր աջակցությունն էր ցույց տվել վերջիններիս խստադույնս քննադատած Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ Դաղար ՋաՀկեցուն: Հիչեցնենք, որ Դաղարի քննադատության առարկան կաթոլիկների Հանդեå որդեդրած Հաչտարար անարդյունավետ դործունեությունն էր: Հնարավոր է åատասխանել նան այն կարնոր Հարցին, թե մինչն ե՞րμ է Դաղար ՋաՀկեցին եղել Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակը կ. Պոլսում: 1734 թ. օդոստոս-սեåտեմμերի դրությամμ՝ «Ստամåոլու նուիրակ» է Հիչվում արդեն Պետրոս վարդաåետ Քյություրը27: 1735 թ. նոյեմμերի 14 թվակիր նամակում Շղթայակիրը, իմիջիայլոց, Երուսաղեմից դրում էր կոլոտին. «Եւ լուայ, թէ Սրμոյ Աթոռոյ նուիրակ Պետրոս վարդաւետն այդր եկեալ է. եւ ղնա եւս սիրով ընկալ, ղի արդիւնք լիցի Սրμոյ Մօրն մերոյ՝ որ յայսչափ անտանելի տառաւանաց միջի է»28:

Վերջին երեք տեղեկությունները թույլ են տալիս վստաՀ եղրակացնել, որ Դաղար ՋաՀկեցին եղել է կ. Պոլսի Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ՝ 1730-ի վերջից կամ 1731 թվականից մինչն 1734 թ.

սկիղμը կամ կեսերը: Այս եղրակացությունը վերջնականաåես Հաստատվում է Դաղար ՋաՀկեցու աչակերտի թողած մի Հստակ Հաղորդմամμ29 (այս մասին ավելի մանրամասն՝ ստորն): ԱμրաՀամ կաթողիկոս Մչեցին, նկատի առնելով Դաղարի նվիրակության երեք տարվա ավանդական ժամկետի լրանալը, ինչåես նան՝ Դաղարի ն կոլոտի Հարաμերությունների մեջ առաջացած թչնամությունը, կ. Պոլսի նոր նվիրակ է նչանակել Պետրոս վարդաåետ Քյություրին: Փոքր-ինչ չեղվելով, նկատենք, որ վերջինիս դիրքորոչումը կոլոտի Հանդեå եղավ է՛լ ավելի քննադատական ն անղիջում, քան՝ Դաղար ՋաՀկեցունն էր30:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Տե՛ս աստ, Հավելված Բ, 1. Ծայրադույն նվիրակներ (1741-1797): ԴԱՒ, էջ 298: Ղ. Ալիչան, կամենից, էջ 258: Այս կոնդակի ւատճենը («մեծ մուսւատան») ւաՀւանվել է Երուսաղեմի Հայոց ւատրիարքության Մատենադարանի Համար 186 ձեռադրի մեջ. տե՛ս Նորայր Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Ա (Երուսաղէմ, 1966), էջ 548: Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Գ (Երուսաղէմ, 1968), էջ 72: Բաղմավէå, 1978, էջ 286: Մինաս Ամդեցու անտիւ Օրադրութիւնը որնէ նոր կարնոր տեղեկություն 1691 թ. «ընդՀանրական նվիրակության» մասին չի ւարունակում, սակայն, կան որոչ Հետաքրքրական մանրամասներ, օրինակ՝ «Յուլիս ԺԸ (18) օրն ուրμաթ դիչերս դարձեալ չարժ եղեւ... Միքայէլ վարդաւետի նուիրակութեան չխ (540) ղուրուչ առաք: Յուլիս ԺԹ (19) օրն չաμաթ տօն սրμոց առաքելոցն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. դիչերս դարձեալ չարժ եղեւ... Մխիթար վարդաւետն Բասենու Ճ (100) ղուրուչ նուիրակութիւն եμեր. Ճ (100) այլ խարճ եμեր» (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, դրսի ժաւավեն 1040, էջ 135μ. Հմմտ. էջ 142μ): Տե՛ս նան Մինաս Ամդեցու Օրադրութեան երկու նկարադրությունները. Մեսրու Նչանեան, Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի (Երուսաղէմ, 1939), էջ ՃԽ-ՃԽԱ ն Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Դ (Երուսաղէմ, 1969), էջ 564-565: «Յիչեսջիք եւ ղանձանձիր վարժաւետն իմ ղԱստուածատուր Աստուածա1

μան Վարդաւետն ՖաՀրաւատցի, որ ի թուին 1155 (1706) եկն նուիրակ ի Կոստանդնոււօլիս». - Ն. Ա. Ոսկանյան, Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան, Հայ դիրքը 1512-1800 թթ.: Հայ Հնատիå դրքի մատենադիտություն: Առաջաμանը՝ Ն. Ոսկանյանի, խմμադրությամμ՝ Ռ. Ա. Իչխանյանի (Երնան, 1988), էջ 279: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1972, էջ 11, ծնթ. 1: Տե՛ս աստ, Գլուխ Գ. ծնթ. 14: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1971, էջ 361: Դրախտ ցանկալի, էջ 680: Ղաղար ՋաՀկեցու նչած «Հոդաμարձութիւնը» ւետք է Հասկանալ իμրն Հյուրընկալություն ն μարոյական աջակցություն միայն, քանղի դիրքը Հրատարակվել էր «արդեամμ եւ ծախիւք Սրμոյն Էջմիածնի» (տե՛ս նույն տեղում, էջ 703): Դրախտ ցանկալի, էջ 703: ԱԶԳ, սյուն. 1992: Ն. Ա. Ոսկանյան, Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան. Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 329-330: A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500-1920. Compiled and with an Introduction by Kevork B. Bardakjian (Detroit: Wayne State University Press, 2000), p. 399; Քրիստոնյա Հայաստան. Հանրադիտարան (Երնան, Հայկ. Հանրադիտարանի դլխավոր Հրատ., 2002), էջ 653: Ա. Ալւօյաճեան, Տåադրութեան արուեստը եւ Հայք (անտիւ), Երնանի Եղիչե Զարենցի անվան դրականության թանդարան: Ա. Ղաղիկեան, Հայկական նոր մատենադիտութիւն եւ Հանրադիտարան Հայ կեանքի (Վենետիկ, 1909-1912), էջ 1625. Հմմտ. Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 330). Ներսէս Ակինեան, Բաղէչի դåրոցը, էջ 379: Տե՛ս «Վէմ Հաւատոյ»-ի տիտղոսաթերթը ն 660 չՀամարակալված էջը. Հմմտ. Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 315: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 42: Ս. Տեր-Ա Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը (ծոցի տետրակը)». - Երնանի Պետ. Համալսարանի «Գիտական աչխատություններ», Հ. ՃԼԼԼ (Երնան, 1940), էջ 323: ԱԶԳ, սյուն. 1971: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 65ա: Ամμողջությամμ Հրաւարակում ենք ՀովՀաննես Ամասիացու՝ իր ուսուցիչ Ղաղար ՋաՀկեցուն ձոնած չափածո վարքը (աստ, Հավելված Դ): Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 66ա: Նույն տեղում, էջ 66μ: Դրախտ ցանկալի, էջ 703: Գիրք որ կոչի «Մեկնութիւն աղօթից»: Արարեալ երանելւոյն Խոսրովու Անձեւացեաց եւիսկուոսի եւ այլ սրμոց վարդաւետաց: Կ. Պոլիս, անթուական, էջ 450:

Մեկնութիւն աղօթից åատարադին (Վենետիկ, 1869), էջ Գ: Տե՛ս Գ. ԶարμՀանալեան, Հայկական մատենադիտութիւն (Վենետիկ, 1883), էջ 266. Ա. Ղաղիկեան, Հայկական նոր մատենադիտութիւն եւ Հանրադիտարան Հայ կեանքի (Վենետիկ. 1909-1912), էջ 1150: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 32, 46. Հմմտ. Ս. Տեր-Ա Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը (ծոցի տետրակը)», էջ 316: ԶԱՄ, Գ, էջ 828-829: Արծաթե կանթեղների ւատրաստումն ավարտվում է 1732 թ. մայիսին, այս մասին ւատմում է ՀովՀաննես Ամասիացին (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 63μ-64ա): Մի դրվադ մնում է մութ. ւարղ չէ, թե Ղաղարն ինքն է μերել այդ 300 կանթեղը Ս. Էջմիածին թե՞ ուրիչի միջոցով է դրանք ուղարկել: ԱԶԳ, սյուն. 1965. Հմմտ. Տիրայր Տէրվիչեան, Ցրուացանկ «Աղդաåատում»ի յատուկ անուններու (Լոս-Անջելէս, 1976), էջ 15: Ս. Տեր-Ա Աւետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», էջ 318: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1972, էջ 471: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 59μ: ԱԶԳ, սյուն. 1994. Բաղմավէå, 1978, էջ 270-271: Գրիդորիս Գալեմքերեան, կենսադրութիւն Սարդիս Արքեåիսկոåոսի Սարաօեան եւ ժամանակին Հայ կաթողիկեայք (Վիեննա, Մխիթարեան տւ., 1908), էջ 33-37, 177178:

ԳԼՈՒԽ Ը.

ԴԱԶԱՐ ՋԱՀկԵՑՈՒ ՆԱԽԸՆԹԱՑԸ

(1719-1731 թթ.)

Եվ այսåես, 1732 թ. Գրիդոր Շղթայակրի Հիչատակած կոլոտ åատրիարքի ոխերիմ թչնամին ոչ այլ ոք էր, քան Ս. Էջմիածնի նորանչանակ առաջին ծայրադույն նվիրակը՝ աստվածաμան, Հայ եկեղեցու ջատադով, աղդային երնելի դաղափարախոս, տաղանդավոր μանաստեղծ Դաղար արքեåիսկոåոս ՋաՀկեցին: Դաղար ՋաՀկեցին այնքան սուր է քննադատել կաթոլիկների նկատմամμ կոլոտի վարած Հաչտարարական քաղաքականությունը, որ վերջինիս վիճակը Շղթայակիրը μնութադրում է μավական անմխիթար դույներով՝ «դառնուկին իմոյ, որ ի μերանս դայլաց անկեալ կայ»: Ըստ երնույթին, Դաղար ՋաՀկեցին չի խնայել նան կոլոտի Հավատարիմ դաչնակից Հեղինակավոր Շղթայակրին անդամ, քանի որ վերջինս ասում է՝ «...այսքան ղմեղ ի μերանն որդնալի առեալ åախարակէ»: ՋաՀկեցու քննադատության åատճառաμանված ու արդյունավետ լինելն է ակնարկում նան Շղթայակրի ղարմանքը ժողովրդի դիրքորոչման վերաμերյալ. «Եւ կամ թէ աղդն մեր արամեան, քաՀանայք եւ ժողովուրդք երլիք (-տեղացի) եւ եկք, ղայսքան եåերանաց խօսս լուեալ ի åիղծ μերանոյ նորա, եւ մի ի նոցանէ ոչ խօսեցաւ՝ թէ «ընդէ՞ր այդåէս ղանիրաւսն μարμառիս»: Դաղար ՋաՀկեցու մասին են նան Գրիդոր Շղթայակրի՝ կոլոտին ուղղված 1733 թ. Հունիսի 11-ի նամակի Հետնյալ (վերը մեջμերված) տողերը. «ըստ դրոյդ ղօրութեան Հոտեալն քառօրեայ եւ չյարուցեալն ի Սուրμ ԳաՀն, յերկիրն եւ այդր՝ ղμաղում μարեկամս

ստացեալ է»: Այստեղ կարելի է ընդամենը ենթադրել, որ խոսքը դարձյալ վերաμերում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի՝ իր ենթակա Դաղար ՋաՀկեցուն չսաստելուն, ի Հեճուկս կոլոտի դրած ինչ-որ դիմումի, որի աղդեցությամμ էլ Դաղարը ինչ-որ չորսօրյա վատ տրամադրության մեջ է եղել («ըստ դրոյդ ղօրութեան Հոտեալն քառօրեայ եւ չյարուցեալն ի Սուրμ ԳաՀն»): Դաղար ՋաՀկեցու նախընթացի մասին մասնադիտական դրականության մեջ նչվող դրեթե միակ կենսադրական փաստն այն է, որ մինչն կաթողիկոս ընտրվելը (1737 թ.) Դաղարն եղել է Զմյուռնիայի տերունական վիճակի առաջնորդը1: Հատուկ Հետաղոտությունները, ցավոք, μացակայում են: Ստորն ի Հայտ μերված կարնոր տեղեկությունները ղդալի չափով լրացնում են այս նչանավոր դործչի կենսադործունեության անՀայտ մնացած էջերը: Նախ՝ անդրադառնանք Դաղար ՋաՀկեցու 1719, 1726 ն 1732 թթ. դրած երեք տարμեր Հիչատակարաններին ու նրանց åարունակած տեղեկություններին: Ինչåես åարղվում է Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի Համար 698 ձեռադիր մատյանի Հիչատակարանից, «Կերակուր վարդաւետաց» խորադիրը կրող այս ժողովածուն Դաղար ՋաՀկեցու ինքնադիր աչխատությունն է. «Արդ Հաւաքեցաւ եւ յօրինեալ չարադծեց ղսուրμ դիրքս ղայս, որ կոչի կերակուր վարդաåետաց, ի թուին ՌՃԿԸ (1719)-որդին2, ցամսեանն մայիսի յերկրորդում աւուրն աւարտ եղեւ. ի Հայրաւետութեան Սրμոյ Էջմիածնի Տեառն Աստուածատուր կաթողիկոսի, ի դեօղաքաղաքն ՃաՀուկ, ընդ Հուանեաւ ամենասուրμ կուսին Մարիամու Աստուածածնին Շողակաթ կոչեցելոյ: Աչխատութեամμ Ղաղարու վարդաւետին ՃաՀկեցւոյ»3:

Մաչտոցի անվ. Մատենադարանիս 2121 Համարը կրող ձեռադիր մատյանը åատրաստվել է 1726 թ. կեսարիայում: Ստացողը Դաղար ՋաՀկեցին է, որն իր ընդարձակ Հիչատակարանում (տե՛ս Հավելված Բ), իմիջիայլոց, Հայտնում է Հետնյալը. «Եւ ես ունայնախոՀ եւ խակամիտ Ղաղար ւիտակ եւեթ վարդաւետս, դոլով յերկրէն Նախչուանայ ի դիւղաքաղաքէն ՃաՀ-

կայ, որդի ումեմն μարեւաչտի եւ երկիւղածի՝ իմաստախոՀ եւ արժանաւոր քաՀանայի տէր Մկրտիչ վերակոչեցելոյ. որ եւ իմ եկեալ ի յերկիրն Յունաց եւ ի մայրաքաղաքն Կեսարիայ Կաւադովկացւոց՝ յաղադս նուիրակութեան սրμոյ եւ մեծի Աթոռոյն Էջմիածնի»4:

Հաջորդ Հիչատակարանը Դրախտ ցանկալի դրքից է. այն այլ առիթով վերն արդեն մասամμ օդտադործել ենք, սակայն այժմ Հարկ է այն մեջμերել ավելի ընդարձակորեն. «...Որ եւ էի յղացեալ ղայս յԱստուածաղանից μանից սերմանց ի վաղնջուց դրոչմամμ նկարակերտեցեալ ի սենեկի սրտի իմում՝ յԱստուածաμնակ եւ ի յրեչտակակրօն յանաւատն Շատիկու՝ Հրամանաւ դիտնական վարժաւետին իմոյ տեառն Մեսրուայ Քրիստոսակիր առաքինաւերճ անձին սրμասնելոյ: Ուստի ի դալն իմ ի Կոստանդնոււօլիս յաղադս նուիրակութեան Սրμոյն Էջմիածնի մօրն Հաւատոյ եւ ի ժամանելն իմ ի Թրակիա ի ՌՃՋԱ (1732) թուականիս մերում՝ անդ սկսայ ի կիր արկանելով ծնանիլ ղայս դործս վաղեմնասաղմ, ներ երեք ամսոջ, չնորՀօք ամենաղօրին Աստուծոյ եւ Հոդաμարձութեամμ նորին դիտի Տեառն ԱμրաՀամու երջանկաղարդ րաμունաւետին»5:

Նույն դրքի մեկ այլ էջում Դաղարը Հայտնում է, որ վարդաåետության դավաղանն ստացել էր Աստվածատուր կաթողիկոսի աչակերտ Պետրոս վարդաåետից6: Իսկ այժմ ի մի μերենք այս տեղեկությունները, Համադրելով ն լրացնելով դրանք Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի 9245 թվակիր ձեռադիր մատյանում՝ Դաղար ՋաՀկեցու աչակերտ ՀովՀաննես վարդաåետ Ամասիացու՝ իր ուսուցչին ձոնած ներμողական åատմության տվյալների Հետ (առաջին անդամ Հրաåարակվում է սույն դրքում, տե՛ս Հավելված Գ): Դաղարը ծնվել է ՃաՀուկում: Հայրը եղել է քաՀանա Մկրտիչը: 1719 թ. դրությամμ Դաղարը եղել է ՃաՀուկ դյուղաքաղաքի՝ Շողակաթ կոչված Ս. Աստվածածին վանքի միաμան, արդեն խորիմաց վարդաåետ ն ինքնուրույն աչխատությունների Հեղինակ: Մինչն 1719 թ. նա աչակերտել էր նան Եղեդաձորի Շատիկա վանքում՝ Մեսրոå Հուչականցի ճդնակրին7: Դաղարը մուտք էր դործել Շատիկա վանք 16 տարեկան Հասակում.

«յետ վեչտասան տիոյ նորին ծաղկալի թողու ղաչխարՀս նաեւ՝ ծնօղս ըղկնի եւ մտանէ յԱնաւատն Հրաչալի՝ ի սուրμ Սիօն Շատիկ կոչեալ ճաՀ տեղի: Ունականայ անդէն ղիմաստս μուն μանի ւէս ւէս ղչնորՀս ղդիտութիւնս լիալի, յանտուստ ծադէ իμր ղարուսեակ աչխարՀի8, Համանման ՅօՀաննիսին Մկրտչի»9:

Դաղարը, որոչ ժամանակ քարողելով Հայրենի նաՀանդում, մեկնում է Ամասիա, որտեղ քարողում է չուրջ մեկ տարի: ԱյնուՀետն, 1723 կամ 1724 թ. սկղμներին Դաղարը լինում է Ս. Էջմիածնում, որտեղ էլ Աստվածատուր Համադանցին նրան եåիսկոåոս է ձեռնադրում ն նվիրակության ուղարկում դեåի, ինչåես ասում է ՀովՀաննես Ամասիացին՝ «Զորրորդ Հայք», այն է՝ Համչեն-ԱմասիաԵվդոկիայ-կեսարիա (Դայսերի) չրջանը. «եւ ձեռնադրէ եւիսկուոս ընդՀանրի. յղէ նուիրակ չորրորդ Հայոց աչխարՀի»10:

Մոտավորաåես 1724 թ. երկրորդ կեսին վերադառնալով Ս. Էջմիածին՝ ստուդաåես անՀայտ ինչ-որ մի ժամանակաՀատված Դաղարն անցկացնում է Աստվածատուր կաթողիկոսի մոտ, թվում է, թե ուղեկցում է նրան Ս. Էջմիածնից դուրս, երμ վերջինս, Հայտնվելով օսմանյան ն åարսկական μանակների միջն, որոչ ժամանակ աստանդական կյանք էր վարում մերթ Թավրիղ-Նախիջնանում, մերթ էլ Լոռու ն Թիֆլիսի կողմերում11: Այս ասելով, նկատի ունենք, որ Աստվածատուր կաթողիկոսի 1724-1725 թթ. Հայրենանվեր դործունեությունը Դաղար ՋաՀկեցին նկարադրում է իμրն ականատես. «...μաղմադիմի եւ յոդնատանջ տառաւանօք վարեաց ղիչխանութիւն Հայրաւետական ւէս ւէս վչտիւ եւ նեղութեամμ եւ այլ աղդի աղդի ցաւօք եւ փորձութեամμ. Հալածանօք Հանդերձ վտարանդի չրջելով ողμօք եւ արտասուօք, միջաμեկիւ եւ անմխիթարաւ սդով՝ երμեմն ի տունն Վրաց, եւ երμեմն ի տունն Նախչուանայ: Եւ անտի դարձեալ դա ի սեւՀական յԱթոռն իւր ի Սուրμ Էջմիածին, սուդ առնելով ի վերայ տանն Հայոց եւ ի վերայ դիչատեալ եւ ճաւաղեալ, խոցեալ եւ վիրաւորեալ դառանցն իւրոց անմեղաց, որւէս Երեմիաս՝ ի վերայ Հնոյն Իսրայէլի: Քանղի Հովիւս

քաջ արիական յոժարութեամμ ղանձն իւր եդ ի վերայ μանաւոր ոչխարացն Քրիստոսի, կամէր մատնիլ ղանձն իւր ի դանս եւ ի μանտս, ի թուքս եւ ի յաւտակս, ի վիչտս եւ ի նեղութիւնս, ի չարչարանս եւ ի մաՀս՝ վասն փրկութեան եւ աղատութեան աղդին իւրոյ եւ Աթոռոյն»12:

Դաղարն ականատես է լինում ն ցնցվում Արարատյան երկրում օսմանյան μանակների դործած կոտորածներից ու ավերածություններից13. Հետնյալ նկարադրություններն իր տեսածի արտաՀայտությունն են. «Սակայն եւ մեր ի՛սկ տեսեալ աչօք ղյոլովութիւն չարեացն, որ դործեցաւ ի նախաձայնեալ աղէտից սուրμ նաՀատակին Ներսիսի:...ղի նստեալ ողμայի μարձրադոչ ձայնիւ ղխաւարումն եկեղեցեաց եւ ղամայութիւն տանն Հայաստանեաց. ուստի ղեկեղեցիսն նսեմացեալ եւ ղսեղանն սուրμ կործանեալ. ղմատեանս Աստուծոյ ինս այրեցեալ եւ առ ոտն կոխեալ. ղսւասն սրμութեան եւ Քրիստոսական նչանս անարժանից ձեռօք չօչափեալ եւ նախատեալ. ղաչխարՀս մեր եւ ղքաղաքս անաւատացեալ եւ μնակութիւն դաղանաց եղեալ: Քանղի լցան լերինք եւ անաւատք մեր անղերծ փախստեամμք եւ դաչտք՝ դիակոյտ ոսկերօք կոտորելոցն: Անդաստանք մեր եւ Հովիտք առոդեցան արեամμք եւ կերաք մնացորդքս ղՀասկ սննդեան այնւիսի արտորէից... (ընդդծումն իմն է, Ա.Ա.)»14

Հայոց այս աղետը Դաղարը նույն մոտիվներով ներկայացրել է նան իր «Ողμ ի վերայ Հայաստան աչխարՀին» չափածոյում՝ մասնավորաμար դրելով. «...Արդ սրμութիւնք Սիօնի, Եւ անօթք մաքուր ւատուական, Շոչափելով այլաղդաց՝ Անկեալ ի յոտս եւ ի կոխան: Հըղօրք մեր տըկարացեալք, Ճոխք եւ փարթամքն տնանկացան, Ըղդեղեցիկս եւ ղփափուկս՝ Յայլասեռ մարդկանց դերեցան:

Որդիք դոռալով ի Հարց Եւ ի մարցըն որոչեցան, Քորք եւ եղμարք ի միմեանց՝ Դառն արտասուօք մերժեցան: Սիրելիք օտարացեալք՝ Ի յայլ երկիրս վարեցան, Եւ μարեկամք μաժանեալք, Սաստիկ ոդով յոյժ տրտմեցան...»

Իր Ողμի վերջում Դաղարն ավելացնում է, թե՝ «Ես Ղաղարոս վատաμախտ, Ամենաթչուառս մեղօք լի, Աչօք իմօք ղայս տեսեալ՝ Ողμս առեալ լալով երդեցի»15:

1725 թ. սկղμից մինչն 1728 թ. Դաղարը դարձյալ նվիրակություն է անում «Զորրորդ Հայքում» ն վերադառնում Ս. Էջմիածին 1728 թ. սկղμներին՝ կարաåետ Ուլնեցի կաթողիկոսի Ս. Էջմիածին մուտք դործելուց երեք չաμաթ առաջ16: 1728 թ. դարնանը կարաåետ կաթողիկոսը դարձյալ նվիրակության է ուղարկում Դաղարին, այս անդամ՝ դեåի Ռումելի ն կաֆա: 1730 թ. Դաղարը վերադարձել է Ս. Էջմիածին, որտեղ նրան ջերմորեն ընդունել է նոր կաթողիկոս ԱμրաՀամ Մչեցին ու դրեթե անմիջաåես նչանակել կ. Պոլսի նվիրակ17: Սակայն, Հենց այդ ժամանակ Արարատյան երկրում μռնկված åատերաղմական դործողությունների åատճառով ուղնորությունը մի որոչ ժամանակով (Հավանաμար՝ մեկ-երկու ամսով) Հետաձդվում է18: կարս-Դարանաղյաց դավառ-Եվդոկիա-կ.Պոլիս ճանաåարՀորդությունը տնում է մի քանի ամիս19, ուստի Դաղարը Պոլիս åետք է Հասած լիներ 1730 թ. վերջերին կամ 1731 թ. սկղμներին:

Ղաղար ՋաՀկեցու տարիքը 1725 թ. Դաղարի տարիքը 40-ից åակաս չåետք է լիներ, քանի որ, սովորաμար, եåիսկոåոս են ձեռնադրվել 40-ից μարձր տարիք ունեցող վարդաåետները: Օրինակ, Երուսաղեմի վանքի մի վարդա116

åետ դժդոՀում էր, թե «կաթողիկոս Էջմիածին Տեառն Սիմէոն էր, որ Բ (2) անդամ դնացի նուիրակութեանս Էջմիածին, որ օրՀնէր ղիս եåիսկոåոս, չի օրՀնեց, թէ՝ “դեռնս Խ (40) ամաց ես”»20: Ինքը Դաղարը 1726 թ. իր մասին այսåես էր ասում՝ «Իսկ ի նսեմացեալ եւ ի ծերացեալ աւուրս...»21: Սրանից արդեն կարելի է Հետնեցնել, որ 1726 թ. Դաղարի տարիքը եղել է 50-ից ոչ åակաս (քանի որ, ինչåես վերն արդեն նչել ենք, Հայաստանում ծեր էր Համարվում Հիսունն անց մարդը)22 ն 55-ից ոչ ավել, քանի որ ընդՀուå մինչեւ 1740-ական թթ. երկրորդ կեսը Դաղարը μավական առույդ էր ն ի վիճակի էր Հեռավոր ճանաåարՀորդություններ կատարել23, որ Հուչում է, թե 1751 թ. նա մաՀացած åետք է լիներ մոտավորաåես 70-75 տարեկան Հասակում՝ ոչ չատ ավելին: Ուստի կարելի է Հաչվարկել, որ Դաղար ՋաՀկեցին ծնվել է մոտավորաåես 1680-1685 թթ.: կարելի է նան մոտավորաåես ասել, որ նա åետք է վարդաåետ դարձած լիներ ամենաուչը 1702-1707 թթ., քանի որ ուչիմ աչակերտները վարդաåետ էին ձեռնադրվում է արդեն 22 տարեկան Հասակում, օրինակ, 22 տարեկան Հասակում էին վարդաåետ ձեռնադրվել Գրիդոր Շղթայակիրը (1692 թ.), կոլոտ åատրիարքը (1700 թ.), Հակոμ Նալյան åատրիարքը (1728 թ.)24: 1732 թ. Դաղար ՋաՀկեցին արդեն Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակն էր կ. Պոլսում: Դրանից Հետո, մինչն կաթողիկոս ընտրվելը, Դաղարը Զմյուռնիայի առաջնորդն էր. ինչåես Հաղորդում է 27111 դարի Հեղինակ Բաղդասար Դåիրը՝ «Ղաղար կաթուղիկոս ՋաՀկեցի յոյժ դիտնական, որ էր առաջնորդ Իղմիրու յետ նուիրակութեանն Ստամւօլու, նստաւ կաթուղիկոս 1186 (1737) Հայոց թուին»25:

ՀովՀաննես Ամասիացին՝ Ղաղարի ն Կոլոտի Հարաμերությունների մասին Վերը կատարված քննությունն արդեն åարղել է, որ 17321733 թթ. կոլոտի ն Դաղարի Հարաμերությունները խիստ սրված էին (Հիչեցնենք, որ այդ վկայող Շղթայակրի վերը մեջμերված երկու նամակներից առաջինը դրված է 1732 թ. Հոկտեմμերի 5-ին, երկրորդը՝ 1733 թ. Հունիսի 11-ին):

Սակայն, Հետաքրքիր է, որ ՀովՀաննես Ամասիացին (Դաղար ՋաՀկեցու մտերիմ աչակերտը, որ 1724 թ. մինչն 1733 թ. վերջերը դրեթե միչտ նրա Հետ էր) 1756 թ. դրելով իր ուսուցչի չափածո կենսադրականը, միտումնավոր լռել է կոլոտ-Դաղար μախումների մասին: Ըստ ՀովՀաննես Ամասիացու՝ Դաղարի ն կոլոտի Հարաμերությունները եղել են միչտ μարիդրացիական: Այսուամենայնիվ, մի քանի դրվադներում, ինչåես ստորն կտեսնենք, Ամասիացին մատնում է եղելությունը: Այս խնդրի մասին Ամասիացու ամենաարժեքավոր Հաղորդումն այն է, որ կոլոտն ու Դաղարն ի վերջո Հաչտվել են, Հավանաμար ժողովրդի Հանդստությունը åաՀåանելու Համար: Այս Հաչտության սկիղμ åետք է Համարել կոլոտի նամակը Դաղարին (որ նրան է Հասնում Ադրիանուåոլսում 1733 թ. Հունվարի 1-ին) ն Դաղարի åատասխան նամակը. «Արդ, էր դրեալ ի ւատրիարդէն նոյն տեղի՝ ՅովՀաննիսէ Աստուածաμան մեծ ւետի վասն սիրոյ առ Տեառն իմոյ սոփեստի կրկին անդամ ի տեսանել մին ըղմի: Պատճէն թղթոյն, որ էր դրեալ այս կերւի. թէ՝ «չատ ողջոյն յինէն առ քեղ մատուսցի, թէ կարիցես աւարտ առնել քո μանի մինչ ի մեծի Բարեկենդան Հասելի: Արդ, խնդիրն է իմ առ ի քէն ըղձալի՝ Ելեալ դայցես առ մեղ սիրով չեչտակի, ղի ես ծեր եմ՝ դուցէ ղմաՀն իմ ժամանի՝ ե՛կ, արասցուք ղԲարեկենդանս մի տեղի. Տեսցուք ղմիմեանս կրկին անդամ μերկրալի եւ լցուսցուք ղμաղձանս մեր կարօտի, ղի ո՞ դիտէ ղկեանըս մեր տեւելի՝ վաղեան աւուր կամ միւսում մընալի»: Ուստի վեՀն իմ տայ ղւատասխան իւր թղթի, թէ՝ «առ սրμոյ ւատրիարդիտ մեծ ւօլսի՝ Տեառնդ ՅովՀաննու Աստուածաμան Հռետորի ողջոյն սիրոյ առ Հօրդ իմոյ μաղմասցի Ւիւսմամμ սիրով դրեալ թուղթ քո քաղցրալի էՀաս առ մեղ առաջներորդ յունվարի եւ իմացաք ղμաղձանք Հաւոյդ իմ մեծի,

μայց ո՞վ եմ ես, որ սիրտ Տեառնդ իմ ըղձասցի: Որ եմ ծառայ ւատրաստական ւօլսիդ Դիտի. որւէս կամի սիրտ Հօրդ իմոյ՝ նոյն լիցի, որ Աստուծով եւ աղօթիւքդ վըսեմի դալոց եմ ես, տալով կատար Հրամանի»26:

Իսկ μուն Հաչտությունը տեղի է ունեցել 1733 թ. Հունվարի 29-ին կ. Պոլսում՝ Հետնյալ Հանդամանքներում (ըստ Ամասիացու նկարադրության). «եկաք Հասաք ի քաղաքըն Բիւղանդի, մտաք ի ւալատն ւատրիարդին նոյն ւօլսի: Իμրեւ ետես մեղ ւատրիարդն μերկրալի՝ ուրախ եղեւ ինքն եւս սրտալի, ասէ՝ «μարի եկիր, ով իմ ըղձալի, աչք իմ դիտէր ձեր դալստեան մըչտակի»: Ւիւսմամμ սիրով մատչի յայնժամ առաջի վեՀն իմ առ ւատրիարդի Հօր մեծի՝ տալ ի Համμոյր օծեալ Աջոյն չնորՀալի. նա ոչ տայ Աջն, μայց Համμուրեն մին ըղմի: Նոյն այս դարձումն ի Բիւղանդին մեր լինի ի թուականի Հայոց մեծաց տօմարի Հաղար Հարիւր ութսուներկուերորդի եւ յամսեանն քսան եւ ինն յունվարի27:

Սակայն, սրանից Հետո էլ խնդիրը լրիվ չի վերանում: Ամասիացին åատմում է այս Հաչտությունից անմիջաåես Հետո Դաղար ՋաՀկեցու ն Հակոμ Նալյանի միջն տեղի ունեցած մի լուրջ վեճի մասին, որն իμր ուներ ղուտ աստվածաμանական μնույթ28: Ամասիացու Համաձայն՝ Նալյանը, որը կոլոտի աչակերտն ու աջ թնն էր, քինախնդրությամμ է լցվում. «Ւիւթ մախանաց դաղեալ մնայ ի սըրտի առ Յակոμայ վարդաւետին մեծակի, յօրէ այնմիկ, որքան առ անդ մընալի, խեթիւ Հայէր առ Տեառն իմոյ մեծեղի»29:

Եթե Հավատալու լինենք ՀովՀաննես Ամասիացուն՝ 1737 թ. Դաղար ՋաՀկեցին կաթողիկոս է ընտրվում Հե՛նց ՀովՀաննես կոլոտ

åատրիարքի ուղղակի միջնորդությամμ, որում վերջինս μացաՀայտ խոսում է նան Հայոց եկեղեցու արնելյան ն արնմտյան թների Հակասությունների մասին. «Վաղվաղակի ղմիաμանքն Համայնի ժողովք առնին ամենեքեանք մի տեղի. թղթովք ընտրեն ղերիս Արըս ւատուելի՝ Էջմիածնայ կաթողիկոս լինելի: Իսկ առաջին՝ ղւատրիարդն Սաղէմի, եւ երկրորդըն՝ ղՅովՀաննէսն մեծ Պօլսի, եւ երրորդն՝ ղՂաղարըն ՋաՀկեցի. ղայս երեքեանս էին խնդրեալք ընդՀանրի: Պնդեալ ղմռօք՝ երμ ղմաՀսարն Հասանի ի քաղաքըն Բիւղանդին մեծ որ ասի, ի ձեռն մեծի ւատրիարդաց, որք անտի, որ Աստուծով Գրիդորն եւս անդ լինի: Աւա անդէն ժողովք առնեն μաղմակի վարդաւետօք, քաՀանայիւք Համայնի. նախ՝ Հրաւիրեն ղւատրիարդն Սաղէմի, թէ՝ «դու լիջիր կաթուղիկոս ընդՀանրի»: Սակայն նա սոյն մեծաւատուէս Հրաժարի, ասելով թէ՝ «չէմ այն ւատւոյն արժանի, չառնում յանձն ղկեան իմ վաղուան մընալի, ղի ես ծեր եմ՝ մաՀն իմ կայ միչտ իմ դիմի»: Աւա յետոյ առ Հրաւիրեն μըռնալի ՅովՀաննիսի ւատրիարդին մեծ Պօլսի. նա եւս չառնու յանձն ւէս-ւէս ւատճառի, ղտկարութիւն միչտ μերելով առաջի: Նաեւ ասէ՝ «չէ միչտ ի մէնջ դնելի, åարտ է այժմ արեւելցի լինելի, ղի երեք արք նստան ի մէնջ Աթոռի, åէս-åէս խարդախ անցեալ էր անդ ի միջի»: Եթէ կամիք ըղՂաղարըն ՋաՀկեցի, նա է՛ արժան այսօր ղնա առնելի, այլեւ՝ է՛ նա ծնեալ ի նոյն դաւառի, դուցէ ղտրտունջ նոցին այսօր μաց μառնի»30 (ընդդծումները՝ Ա.Ա.):

Եթե Ամասիացու Հաղորդումը Հավաստի է, աåա Դաղարի Հաչտեցումը կոլոտի Հետ որքան էլ կիսատ էր, այնուամենայնիվ

առերեսային էլ չէր: Բայց Ամասիացու այս Հաղորդման մի Հատվածը Հակասում է կ. Պոլսի ընտրական ժողովի անմիջական մասնակից Գրիդոր Շղթայակրի մի տեղեկությանը, որում վերջինս åնդում է, որ Ս. Էջմիածնից կ. Պոլիս ժամանած åատվիրակներն իրականում ներկայացրել են կնիքով Հաստատված ընդամենը երկու՝ իր ն Դաղար ՋաՀկեցու թեկնածությունները (ընդ որում՝ վերջնադրային տրամադրվածությամμ). «...ի Սուրμ Էջմիածնայ երկու վարդաւետք եկին՝ Թովմայ եւ Մկրտիչ անուամμ, եւ նուիրակն (իմա՝ Պետրոս Քյություրը, Ա.Ա.)31... եւ այլք... Եւ μաղմակնիք մաՀղար մի եդին առաջի մեր, յորում ղմեղ խնդրեալ էին լինել կաթուղիկոս: Եւ իմ երեք օր ւայման խնդրեալ՝ ղնոսա յղեցի, μայց Պատրիարք վարդաւետին (իմա՝ ՀովՀաննես Կոլոտին, Ա.Ա.) եւ մեր մաՀտեսեացն ի ծածուկ ասացի, թէ «այս երեք անդամ եղեւ, որ վասն այսմ իրի ղմեղ խնդրեն, μայց անՀնար է ինձ լինել, ղի անարժան եմ»: Եւ ղկնի երից աւուրցն եկաք ի Ս. Աստուածածնի եկեղեցին, եւ յայտնի առաջի ամենեցուն Հրաժարեցայ, եւ յոչ ասելն իմ, աւա այն եկող վարդաւետքն μերին եւ մաՀղար մի այլ դրեալ՝ թէ «նա յանձն չառնու եւ չլինի, ղջաՀկեցի Ղաղար վարդաւետն կը խնդրեմք եւ ոչ ղայլ ոք»: Եւ յետ μաղմաց ասից եւ խօսից, կնքեցի մեղաւորս նախ ղՀաւանութեան դիրն, որ եւ ի վերայ նորա Հաստատեցաւ կաթուղիկոսութիւն: Եւ իմ ելեալ անտի փութով դնացի յՈւսկուտար, ղի մի՛ ղրոյցն μաղմասցի, եւ ղմաՀղարն յԻղմիր յղեցաք առ Ղաղար վարդաւետն, ղի ելեալ դնասցէ ի սուրμ ԳաՀն»32:

Ուրեմն՝ եթե նույնիսկ ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքի թեկնածությունը քննարկվել է, աåա ո՛չ Մայր Աթոռի միաμանության ն նրա ուղարկած åատվիրակների նախաձեռնությամμ, որ մեկ անդամ նս փաստում է Ս. Էջմիածնում կոլոտի նկատմամμ վերաåաՀ վերաμերմունքը: Այս ամենից անելիք միակ եղրակացությունն այն է, որ ՀովՀաննես Ամասիացին, տարիներ անց չարադրելով Դաղար ՋաՀկեցու կենսադրությունը ն լռելով մեծ Հեղինակություն վայելող կոլոտ åատրիարքի Հետ նրա ունեցած լուրջ μախումների մասին, փորձում էր մեղմել իր ուսուցչի դեմ նրա թչնամիների ու Հատկաåես կաթոլիկների՝ առանց այն էլ Հաջողված քարողչության արդյունքները:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

ՅովՀաննիսեան, Ժամանակադրական åատմուԶԱՄ, Գ, էջ 819. Ա. Տէր-Յ թիւն Ս. Երուսաղէմի (Երուսաղէմ, 1890), էջ 51. ԱԶԳ, սյուն. 1991: A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500-1920, op. cit., pp. 9596, 399. Քրիստոնյա Հայաստան. Հանրադիտարան (Երնան, Հայկ. Հանրադիտարանի դլխավոր Հրատ., 2002), էջ 653: Մաչտոցի անվ. Մատենադարանի Համառոտ ձեռադրացուցակի Հեղինակները, չնկատելով Աստվածատուր կաթողիկոսի դաՀակալության օրոք ժողովածուն ավարտելու մասին՝ Հիչատակարանում Հեղինակի արած նչումը, սխալմամμ կարդացել են ՌՃՀԸ (1729). - տե՛ս Ցուցակ ձեռադրաց Մաչտոցի անվան Մատենադարանի: Հ. Ա, սյունակ 385: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 698, էջ 6ա. էջ 7ա-ում կարդում ենք. «չատ էր ղայս եւ դժուարիմաց, μայց եւ ծաղկաքաղ դրեցի. անմեղադիր լերուք»: Նույն մատյանի էջ 7μ-ում նկարված է մի վարդաւետ՝ դավաղանով նՀանդերձանքով: Սա կարող է խորՀրդանչել Հայ վարդաւետի կերւարն առՀասարակ, մանավանդ, որովՀետն երկն էլ վարդաւետական քարողի մի ձեռնարկ է ն կոչվում է «Կերակուր վարդաւետաց»: Սակայն այս կերւարում Ղաղար ՋաՀկեցին կարող էր նան ինքն իրեն մարմնավորել: Համենայն դեւս, Մաչտոցի անվ. Մատենադարանիս Համառոտ ձեռադրացուցակի Հեղինակներն այդւես էլ կարծել են ու դրել. «Գրիչ՝ Ղաղար ՃաՀկեցի:...Մանրանկար՝ նկար՝ Ղաղար ՃաՀկեցի, կիսախորան, լուսանցաղարդ» (Ցուցակ ձեռադրաց Մաչտոցի անվան Մատենադարանի: Հ. Ա, սյուն. 385): Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2121, էջ 370ա: Դրախտ ցանկալի, էջ 680: Նույն տեղում, էջ 649: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 64μ: ՅոՀնն, Ե, 35: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 54μ: Նույն տեղում, էջ 55ա: Տե՛ս ԱμրաՀամ Երեւանցի, Պատմութիւն åատերաղմացն 1721-1736 թուի, էջ 31-32, 100. Հմմտ. Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2121, էջ 369ա: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2121, էջ 369ա: Արնելյան Հայաստանի ավերածության մասին տե՛ս Ա. Այվաղյան, «Իրադարձությունները Ղափանում ն Նախիջնանի խանությունում 1724 թ.», էջ 102-114. A. Aivazian, The Armenian Rebellion of the 1720s..., 15, 3132, 36-39:

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2121, էջ 368μ: Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք նորաμոյս, որ կոչի ԵՐԳԱՐԱՆ (Կ. Պոլիս, 1737), էջ 238-241: Այս «Ողμից» մի քանի այլ Հատված լույս է տեսել նան Շուչանիկ Նաղարյանի Ողμի եւ սթափման μանաստեղծություն-ում, էջ 279280: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 57μ: Նույն տեղում, էջ 59μ: Նույն տեղում, էջ 60μ-61ա: Նույն տեղում, էջ 60ա-62ա: Տե՛ս Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Ը (Երուսաղէմ, 1977), էջ 219: Նույն աղμյուրը Հայտնում է նան, որ Ղաղար ՋաՀկեցին ունեցել է Մկրտիչ անունով վարդաւետ եղμայր, որը 1740-ական թթ. եղել է Երնջակ-Գողթն (դուցե նան Նախիջնան) թեմի առաջնորդը: Ղաղար ՋաՀկեցու երեք եղμայրների մասին Հմմտ. ԶԱՄ, Գ, էջ 821: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 2121, էջ 369ա: Տե՛ս աստ, ծնթ. 330: Տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 827-828, 838-841: Գ. Բամւուքճեան, «Մարտիրոս ւատրիարք Ղրիմեցի (1630՞-1683) եւ իր նորայայտ չափածոյ յիչատակարանը». - Բաղմավէå, 1994, էջ 451-452: ՄԺ, Հ. Ա, էջ 339: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 66μ-67μ: Նույն տեղում, էջ 67μ-68ա: Նույն տեղում, էջ 68μ-69μ: Նույն տեղում, էջ 70ա: Նույն տեղում, էջ 71μ-72ա: Նույն տեղում, էջ 72μ: «Ստորադրութիւն ուղեւորութեան Տ. Գրիդորի Շղթայակրի Պատրիարքի Ս. Աթոռոյս՝ յԵրուսաղէմի ի Կ. Պօլիս». - Սիոն (Երուսաղէմ), 1866, էջ 142:

ԳԼՈՒԽ Թ.

ԴԱԶԱՐ ՋԱՀկԵՑՈՒ ԳԱԴԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայության աղդակաղմիչ տարրերի ջաՀկեցիական սաՀմանումը Դաղար ՋաՀկեցին, դաղափարական առումով, Հայ միջնադարյան աղդայնականության խոչորադույն տեսաμան Գրիդոր Տաթնացու (1346-1409) աչակերտն էր: Բոլորովին åատաՀական չէ, որ ՋաՀկեցին Գրիդոր Տաթնացուն մեծարում է առանձին երդով («Երդ Սրμոյն Գրիդորի Տաթեւացւոյ նորին Տեառն Դաղարու Վարդաåետին ՃաՀկեցւոյ»), որտեղ Հնչում են նան աղդային Հåարտությամμ լի այսåիսի տողեր. «Արեդական նըման ծադեալ ի Հայաստան, Քաջ Հռետուր եւ փիլիսոփայ անյաղթական, Քան ըղՊղատոն եւ ըղՊորփիւր Աստուածաμան՝ Գեր ի վերոյ, քան ղիմաստունս Հելլենական»1:

Դաղարը ոչ միայն որդեդրում, այլն նորովի է ղարդացնում Տաթնացու Հայրենասիրական-աղդայնական դաղափարախոսությունը: Այսåես՝ 1397 թ. ավարտած իր Գիրք Հարցմանց երկում Տաթնացին ներկայացնում է Աստծու՝ «Հայոց աղդին» åարդնած տաս «առանձնական μարութիւնները»2: Դաղարն սրանց թիվը Հասցնում է 50-ի3 ն ավարտում իր այդ մանրամասն մչակումը Հայ աղդին ուղղված Հետնյալ ծրադրային ձոնով, որի իմաստային μաղադրամասերը ներկայացնում ենք մեր Համարակալումով՝

«Աղդ յաμեթեան եւ թորդոմեան նաեւ աμրաՀամեան, վաղաՀաս ւտուղք μուրդուղիմէոսեան եւ թադէոսեան, լուսածնունդ ղաւակք Սուրμ Էջմիածնեայն եւ դրիդորեայն՝ առանց ամենայն տարակուսանաց եւ Հակառակութեանց՝ Հայք են եւ ասին. (1) Աղդք տոՀմիւ օրՀնեալ. (2) Երկրաւ μարեμանեալ. (3) Լեղուաւ կանխաղարդեալ. (4) Գրով μարդաւաճեալ. (5) Հաւատով աղնուացեալ. (6) Անուամμ ճոխացեալ, Առաքինութեամμ μարեւաչտեալ, Ի Տէր ւարծեցեալ, Եւ ղնմանէ դոՀացեալ, Եւ յԱստուածաչունչ դրոց քարողեալ»4:

Այս դիåուկ ձնակերåումներում ներկայացված են միջնադարում ն ուչ միջնադարում Հայերի աղդային ինքնադիտակցության վեց Հիմնասյուները: Դրանք են՝ (1) «Աղդք տոՀմիւ օրՀնեալ» - Հայերի ծադումն ընդՀանուր նախաՀայրերից. (2) «Երկրաւ μարեμանեալ» - Հայաստանում ն նրանից դուրս աåրող Հայերի խոր կաåվածությունը Հայ աղդի ձնավորման ու μնակության μնիկ տարածքին, որ կարելի է կոչել նան «Հայրենիքի սինդրոմ». (3) «Լեղուաւ կանխաղարդեալ» - Հայոց լեղուն որåես Հայերի ընդՀանուր լեղու լինելը. (4) «Գրով μարդաւաճեալ» - աղդային դրական-մչակութային վիթխարի ժառանդության առկայությունը. (5) «Հաւատով աղնուացեալ» - աղդային եկեղեցին ու նրա ուրույն դավանանքը՝ Հայադավանությունը. (6) «Անուամμ ճոխացեալ, Առաքինութեամμ μարեåաչտեալ, Ի Տէր åարծեցեալ, Եւ ղնմանէ դոՀացեալ, Եւ յԱստուածաչունչ դրոց քարողեալ» - աղդային արժեքների ն նվաճումների ճանաչումն ու մեծարումը: Դաղար ՋաՀկեցու այս ձնակերåումները, փաստորեն, ոչ այլ ինչ են, քան միջնադարյան ն ուչմիջնադարյան Հայ աղդը μնութադրող մի կատարյալ սաՀմանում՝ Հետնյալ վեց Հիմնական μնորոչիչնե125

րով. ընդՀանուր ծադում, Հայկական μնիկ տարածքի՝ Հայրենիքի առկայություն (այս մասին ավելի մանրամասն՝ ստորն), աղդային լեղու, աղդային մչակույթ, Հայ Եկեղեցի ն Հավատ, աղդային Հåարտությունը սնող åատմական այլ Հիմքեր: Ուչադրավ է, որ 27111 դարում ՋաՀկեցին Հայերի աղդակաղմիչ μնորոչիչներից կրոնականը նչում է Հինդերորդ աստիճանի վրա, առաջինների վրա դնելով Հայրենիքը ն աղդը, ընդ որում՝ նախաքրիստոնեական իր ծննդաμանությամμ Հանդերձ («Աղդ յաμեթեան եւ թորդոմեան նաեւ աμրաՀամեան, վաղաՀաս åտուղք μուրդուղիմէոսեան եւ թադէոսեան, լուսածնունդ ղաւակք Սուրμ Էջմիածնեայն եւ դրիդորեայն՝ առանց ամենայն տարակուսանաց եւ Հակառակութեանց՝ Հայք են»): Այս կաåակցությամμ åատմական մի ղուդաՀեռ կարող է թվալ անՀավատալի: 17-7 դարերում Հայ ղինվորականության åատվո վարքականոնը, åաչտåանության ենթակա աղդային արժեքների թվում՝ Հայ եկեղեցին ու Հավատը նչանակում էր դարձյալ ճիչտ նույն Հինդերորդ տեղում ն աղդն ու Հայրենիքը ավելի առաջնային դիտում5: Հայ Հին ղինվորականության արժեՀամակարդի Հետ այս Համընկնումն առավել նս ղարմանալի է, եթե Հիչենք, որ Դաղար ՋաՀկեցին ինքը μարձրաստիճան Հոդնորական էր ն աåրում էր Հայկական åետականության μացակայության ժամանակներում: Այս Համընկնումը, սակայն, միանդամայն μնական է. այն արդասիքն ու արտաՀայտությունն է տակավին Հին ժամանակներում ձնավորված Հայկական աղդայնականության (Հայերի åարադայում՝ նույնական է Հայրենասիրությանը), որը ժամանակի ընթացքում թեն մանր ձնափոխություններ էր ունենում, μայց ն՛ 17-7-րդ, ն՛ Հետադա μոլոր դարերում Հիմնականում նույնական էր6: Ավելին՝ Դաղար ՋաՀկեցին Հայոց լեղուն ն աղդային մչակույթը չի ստորադասում Հայ եկեղեցուն ու քրիստոնյա Հավատին, այլ դրանք μոլորը չաղկաåում-ձուլում է Հայության մեկ ընդՀանուր μնութադրի մեջ: Սա Համաåատասխանում է Հեղինակի աղդայնական մտայնությանը: ԱռՀասարակ, իր ողջ կյանքով ու դործունեությամμ Դաղար ՋաՀկեցին մի կատարյալ աղդայնականի տիåար է. դա է åատճառը, որ Հայկական քաղաքակրթության խնդիրներն արծարծելիս, նրա մոտեցումը միչտ ն՛ դիտական է, ն՛ քաղաքական-դաղափարախոսական:

Ի դեå, Դաղար ՋաՀկեցին այս Հարցում ղդալիորեն Հեռանում է Գրիդոր Տաթնացու՝ միջնադարյան աղդին տված իր ժամանակների Համար μացառիկ մի սաՀմանումից, որտեղ Տաթնացին Հավատն ու դավանանքը Համարում է աղդի դլխավոր կաղմարարները (Տաթնացու սաՀմանումը կարծես վերցված լինի սոցիոլոդիայի մերօրյա մի դասադրքից). «Աղդ առ աղդ μաժանեալ լինի դաւառաւ եւ լեղուաւ եւ կանոնական սաՀմանաւ, որ են աւանդութիւնք եւ Հաւատք եկեղեցւոյ: Եւ μաժանումն յաւէտ ղքան դաւառաւ եւ լեղուաւ՝ կանոնական սաՀմանաւն ասացեալ լինին»7:

Ի տարμերություն դրա՝ Դաղար ՋաՀկեցին աղդի առաջնային կաղմարար է Համարում Հայրենիքը, ընդՀանուր ծադումը, աղդային մչակույթն ու լեղուն, որ վկայում է Գրիդոր Տաթնացու Համեմատ նրա առավել աչխարՀիկ աղդայնականությունը: Ըստ ամենայնի՝ ՋաՀկեցու այսåիսի «քաղաքականացված» աղդայնականության վրա լրջորեն աղդած åետք է լիներ նան 1720-ական թթ. μռնկված Հայ աղատադրական åատերաղմը:

ՋաՀկեցու Երդարանը իμրն ՃՄԼԼԼ դարի Հայ ւաչտոնական աղդայնականության «ձեռնարկ» կ. Պոլսում 1737 թ. Հրատարակված Դաղար ՋաՀկեցու Երդարանը իր ժամանակների Հայ աղդային-եկեղեցական դաղափարախոսության մի Հարուստ չտեմարան է, մի իսկական ուղեցույց՝ այդ դաղափարախոսության կառուցվածքի ն μաղկացուցիչ տարրերի մեջ: Պաչտոնական այդ դաղափարախոսությունը քարողում էին Ս. Էջմիածնի նվիրակները, Հայ μարձրաստիճան կղերը, ինչåես նան Հայ Հոդնոր ն աչխարՀիկ մտավորականության մեծ մասը: Պետք է նչել, սակայն, որ Հայկական աղդային դաղափարախոսության այն տարրերը, որոնք վերաμերում էին Հայաստանի աղատադրությանն ու անկախության Հաստատմանը, ինչåես, օրինակ, «Աղատադրական լեդենդը»8, ելնելով անվտանդության նկատառումներից, քարողվում էին դաղտնաμար՝ μանավոր կերåով կամ Հարա127

μերաμար քիչ ընդօրինակվող ձեռադրերում: Տåադիր դրականության մեջ աղատադրական թեման կարող էր միմիայն ակնարկվել, որովՀետն տåադիր դրականությունն ուներ մեծ տåաքանակ ն վայելում էր աղդի ղեկավար չրջանակների Հովանավորությունը, այսինքն՝ վտանդ կար, որ օտար մաՀմեդական տիրակալները կարող էին մեղադրել ն ծանր åատիժների ենթարկել Հայ եկեղեցու առաջնորդներին: Մի օրինակ. Գրիդոր Տաթնացու Գիրք Հարցմանց-ի μաղկացուցիչ մաս էր կաղմում իսլամի դեմ դրված Ընդդէմ Տաճկաց երկը, որ, ղետեղված լինելով ձեռադիր մատյաններում, դուրս էր թողնվել Գիրք Հարցմանց-ի 1720 ն 1729 թթ. կ. Պոլսում իրականացված Հրատարակություններից9: ՋաՀկեցու Երդարանն ընդդրկում ն քարողում է Հայոց աղդային դաղափարախոսության åաչտոնական (կամ «μաց») Հետնյալ դրույթները.

Ա. Սուրμ Էջմիածին Գլխավոր դրույթը Ս. Էջմիածնի ճանաչումն ու åաչտամունքն էր՝ որåես Հայ աղդի Հոդնոր կենտրոն: Ս. Էջմիածնի փառաμանմանը նվիրված է երկու երդ՝ «Երդ Սրμոյն Էջմիածնի» (էջ 109-112) ն «Ներμողեան ի Դէմս Սրμոյն Էջմիածնի» (էջ 112-121): Վերջին երդի երկարաμանությունն ինքնին փաստում է դաղափարախոսական այս կետի կենտրոնականությունը՝ մյուս դրույթների Համեմատ (Երդարան-ի մյուս μանաստեղծությունների միջին ծավալը երեք էջ է): Դաղար ՋաՀկեցին դիտում է Ս. Էջմիածինը ոչ միայն իμրն Հոդնոր-կրոնական եղակի կենտրոն, «մայր Հաւատոյ»՝ աչխարՀում միակ վայր, ուր Փրկիչն իջել է երկնքից, այլն՝ ՀայաåաՀåանության Հղորադույն օջախ: ԱՀա Հայաստանի ն Հայ աղդի ճակատադրի Հետ Ս. Էջմիածնի անխախտ կաåն ընդդծող մի քանի Հատված. «Ի Տանս Հայոց կառուցելոյդ ղարմանամ, ղարմանամ» (էջ 109)... «Աթոռ մեծի Լուսաւորչին Գրիդորի, Գրիդորի, Ամէն աղդաց եւ աչխարՀաց μաղձալի, μաղձալի» (էջ 110)...

«(ու)րախացուցիչ մերոյ աղդիս թորդոմեան, թորդոմեան» (էջ 110)... «Ուրախ լեր Աթոռ փառաց մայր եկեղեցի, Քանղի քեւ ծադեցաւ մեղ լոյս մեծ Քրիստոս Հայաստան երկրի» (էջ 111)... «Էջմիածին՝ Աթոռ փառաց, Առ քեղ իջեալ Հաստիչն Աստուած, Դուռն իմաստից, աղμիւր չնորՀաց, Յերկիրն օրՀնեալ Հայոց Մեծաց» (էջ 117)... «Էջմիածին... ի թչնամեաց ղմեղ փրկողին» (էջ 118)... «Էջմիածին՝ Աթոռ Հայոց» (էջ 119)... «Էջմիածին՝ մեծ վեՀարան, Սուրμ Հաւատոյ չտեմարան, Որք ղերախտիս քո ուրանան՝ Երկու աչօքն կուրանան» (էջ 121)...

Ավելին՝ ի դեմս Ս. Էջմիածնի Հայ եկեղեցին ուղղակիորեն դիտված է իμրն մաՀմեդական տիրաåետության ծանր ժամանակաչրջանում Հայոց åետականության Հնարավոր միակ ձն, այդ åետականությունը փոխարինող Հաստատություն, աՀա. «Էջմիածին Հարկ ւետութեան Եւ դայիսոն ղօրեղութեան, Ամուր ւատուար Հաստատութեան, Ուղղափառացս յոյս փրկութեան» (էջ 114):

Դաղար ՋաՀկեցին այլուր այսåես էր խոսում Ս. Էջմիածնի առաջնայնության մասին. «(կաթոլիկները) ասեն, թէ «Հռօմայ եկեղեցին է դլուխ ամենայն եկեղեցեաց», ոչ ունելով վկայ իրին այնմիկ: Այլ թէ կամին լուիցեն եւ ի միտ առցեն, ղի Սուրμ Էջմիածինն է Սիօն եւ մայր ամենայն եկեղեցեաց, քանղի Աստուածաէջ եւ ՔրիստոսաՀիմն է, որւէս իւրեանք եւս վկայեն ղայս ճչմարիտ դոլ եւ ո՛չ կարեն ուրաստ լինիլ...»10

Բ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ Հաջորդ դրույթն է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների åաչտամունքը ն նրանց ճանաչումը՝ որåես Հայ աղդի դլուխ ն Հոդնոր առաջնորդ («Երդ մեծին Ներսէսի Հայրաåետին», էջ 164-165 ն «Երդ Սրμոց Հայրաåետաց», 179-181): Հայոց åետականության μացակայության այդ դարաչրջանում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների դիրքն իսկաåես չափաղանց կարնոր էր ոչ միայն քաղաքական, վարչական, տնտեսական, այլն դաղափարախոսական ասåարեղում ու նան յուրաքանչյուր Հայի մտայնության մեջ: Այս առիթով չատ μնութադրական է Հակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսի խոսքը՝ ուղղված åարսից չաՀին. «Ի μնէ է ամենայն աղդ Հայոց ուր եւ իցէ՝ թէ՛ յաչխարՀին Օնցւոց, թէ՛ ի Ֆռանդաց, թէ՛ Հնդկաց, թէ՛ Մոսկովաց, եւ ուր եւ դտանի յաղդէն Հայոց, ամենեքեան Հնաղանդին Էջմիածնի...»11

Այդ դարաչրջանում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ունեցած Համաղդային դերի ու իրավասությունների թերնս լավադույն Համառոտ դասակարդումը տվել է Սիմեոն Երնանցին, որն արժե մեջμերել ամμողջությամμ. «Աւա ուրեմն ձդի եւ տարածի Հոդեւոր իչխանութիւն Սրμոյ Աթոռոյս ի յամենայն տեղիս եւ ընդ ամենայն ծադս երկրի՝ ուր կան եւ դտանին Հայկածին եւ Լուսաւորչակրօն ժողովուրդք եւ Հոդեւոր ժողովարան: Քանղի ուր եւ դտանին յաղդէս Հայոց թէ՛ եկեղեցիք եւ թէ՛ եկեղեցականք, կարդաւորք եւ աչխարՀականք, ի յինչ կոչման եւ իցեն՝ μովանդակքն ւարաւանդեցեալք եւ փակեցեալք են ընդ իչխանութեամμ Սրμոյ Աթոռոյս Էջմիածնի եւ ի սմա նստող Հայրաւետացն՝ որք են յաջորդք եւ փոխանորդք սրμոյն Գրիդորի Լուսաւորչին Հայաստանեայց: Եւ ի սմա նստող Հայրաւետին է յատուկ իչխանութիւն ղμոլոր եկեղեցիս Հայոց Հաստատել, μարեկարդել եւ ի կանօնի ւաՀել, ղաւելորդսն μառնալ եկ ղթերին լցուցանել, ղեւիսկուոս ձեռնադրել, ղառաջնորդս կարդել, ղՀեստեալսն ուղղել, ղանարժանսն եւ ղանուղղելիսն Հանել ի յԵկեղեցւոյն եւ լուծանել ի կարդէն, անրդել եւ μացարձակ իչխանութեամμն Հրամայել ղՀոդեւորսն եւ ղօդտակարսն, փակել եւ μանալ, կաւել եւ արձակել: Եւ ըստ ժամանակին ղՆուիրակունս առա-

քել առ յամենեսեան իμր փոխանորդ ինքեան՝ ի քննել եւ վերաՀասու լինել ղորւիսաμար կացութեանց եկեղեցեաց եւ եկեղեցականաց, ղիւղն Աստուածադործ μաչխել ի յօծումն օծելոց եւ ի սրμաղնադործել ղսրμաղնադործելիսն: Եւ միանդամայն որք վերաμերին ի յեկեղեցիս եւ ի Հաւատս, ի սրμոյ Աթոռոյս եւ ի սմա նստող Հայրաւետացն վերառաքին, տրին, եւ կարդին ի յաղդս Հայոց որւէս ի միոյ մչտաμուղխ աղμերէն: Վասն որոյ եւ աղդս Հայոց փոխաμերաμար ի ցուցանել ղՀնաղանդութիւն չնորՀակալութեամμ Հանդերձ, յիչեն ղանուն Հայրաւետին յամենայնում յաւուր յեկեղեցիս իւրեանց եւ տան յօժարութեամμ ղՀասս նուիրակականս... ի ձեռն նուիրակացն սորին ըստ ւայմանեալ ժամանակին»12:

Հետաքրքրական են նան 212 դարում մի եվրոåացի ճանաåարՀորդի արած դիտարկումները. «Էջմիածնում նստող ւատրիարքը Հայ ժողովրդի միասնականության ն աղդակցության Համար աՀռելի նչանակություն ունի: Այստեղ է այն կենտրոնական կետը, որտեղ Գանդեսից ն Ինդոսից, Եփրատից ն Նեղոսից, Վոլդայից, Նեվայից ն Բոսփորից եկած ուխտավորները առաջին անդամ են Հանդիւում ն ծանոթանում ու Հաստատում եղμայրական միության կաւերը... Այսւես է աղդային Եկեղեցու միասնությունը մչտաւես ճանաչվում ու նորովի ամրացվում»13:

Ժողովուրդն ղդում էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի åաչտոնավարումը ն մեծ նչանակություն տալիս դրան: Այսåես՝ 1725 թ., առնելով Աստվածատուր կաթողիկոսի մաՀվան լուրը, կեսարիայի Հայերը Հրաժարվում են նվիրատվություններ անել Ս. Էջմիածնի նվիրակին (Դաղար ՋաՀկեցուն), åատճառաμանելով. «չէ՛ ւարտ ղնուիրակութիւն այժմ տալի, ղի ոչ դիտէ ոք, թէ վեՀն ե՞րμ լինի»14:

Բայց նոր կաթողիկոսի ընտրության լուրն ստանալուն åես, ինչåես Հայտնում է Ս. Էջմիածնի նվիրակի օդնականը, տրամադրությունը փոխվում է. «տրտունջ ժողովրդեան μաց μառնի. այնուՀետեւ դործ մեր կարդաւ ընթանի՝ ի չորս ամսէն անդ ժողովք մեր աւարտի»15:

Գ. Աղդային քրիստոնյա սրμեր Աղդային քրիստոնյա սրμերի (կամ, ՋաՀկեցու μառերով ասած՝ «Հայոց լուսաւորիչների») դնաՀատումն ու åաչտամունքը, որ տրված է էջ 157-178: Իր «Երդ լուսաւորչացն Հայոց»-ի մեջ (էջ 159-161), ՋաՀկեցին այս Համաստեղության մեջ է ընդդրկում, ըստ Հերթականության, Բարդուղիմեոսին, Հակոμյան Հուդային, Շմավոնին, Թադեոսին, Գրիդոր Լուսավորչին, Վրթանեսին, Արիստակեսին, Ներսես Մեծին, ՍաՀակ Պարթնին, Մեսրոå Մաչտոցին, սուրμ թարդմանիչներին «մերովք», ՀովՀան Օձնեցուն, ՀովՀան Որոտնեցուն ու Գրիդոր Տաթնացուն, որոնք՝ «Աստեղք լուսափայլք Հայոց արեդակունք, Քարինք ւատուական եւ ղանաղան ակունք, Աչտարակք Հղօրք եւ ւատուարք Հաւատոյ, Հիմունք եւ որմունք Սիօնի մօր մերոյ (իմա՝ Ս. Էջմիածնի, Ա.Ա.)»:

Առանձին «երդեր» են նվիրված մասնավորաåես Գրիդոր Լուսավորչին (էջ 157-159), «որդւոց եւ թոռանց սրμոյն Լուսաւորչին» (էջ 161-163), «մեծին Ներսէսի Հայրաåետին» (էջ 164-165), ՍաՀակ Պարթնին (էջ 166-167), Մեսրոå Մաչտոցին (էջ 168-169), Գրիդոր Տաթնացուն (էջ 177-178):

Դ. Հայ քրիստոնյա նաՀատակներ Աղդային քրիստոնյա նաՀատակների դիրքը Հայոց միջնադարյան մտայնության մեջ առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի (որ չուտով Հուսով ենք ներկայացնել ընթերցողի ուչադրությանը): Այժմ նչենք միայն, որ ՋաՀկեցին նրանց է նվիրում մի քանի «երդ»՝ «Երդ սրμոց մարտիրոսաց» (էջ 181-183), «Երդ սրμոց Հռիփսիմեանց» (185-187), «Երդ սրμոց Ոսկեանց» (էջ 202-203):

Ե. Հայոց թադավորներ ն ղորավարներ ՋաՀկեցին չի մոռանում նան անցյալում մնացած Հղոր Հայաստանի աչխարՀիկ առաջնորդներին. «...ո՛վ սուրμ Տրդատ արքայդ Հըղօր Հըղօր՝ օդնեա մեղ այսօր (էջ 196-197, ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»:

կամ՝ «Սուրμդ Ատոմ եւ Մանաճիր ընդ ձեր ղօրաց... ԱրադաՀաս դոլով առ մեղ միչտ տոնողաց, Եւ աղատել ղաղդս եւ ղաղինս ի թչնամեաց (էջ 212-213)»:

Սույն տողերը դրվել են 1720-1730-ական թթ., երμ Արնելյան Հայաստանում «վերակենդանացած» Հայկական խոչոր ղինուժը, ունենալով աղատադրական Հստակ ծրադիր, կատաղի ճակատամարտեր էր տալիս սկղμում åարսկական, աåա օսմանյան ղորքերի դեմ: ՋաՀկեցին ինքը, ականատես լինելուց μացի, նան քաջատեղյակ åետք է լիներ կիլիկյան Հայաստանի անկումից ի վեր չտեսնված Հայոց այդ մեծ աղատամարտի կարնոր դրվադներին, դուցե նան անձամμ ծանոթ էր ռաղմական դործիչներից ոմանց: Նկատի ունենալով Դաղար ՋաՀկեցու դաղափարախոսությունն ու անՀանդիստ խառնվածքը, նան նրա մտերմությունը Հայոց աåստամμների Հետ կաåված Աստվածատուր կաթողիկոսին՝ միանդամայն Հնարավոր վարկած կարելի է Համարել, որ նա այս կամ այն կերå կարող էր մասնակցած լինել աղատադրական չարժման դաղտնի նախաåատրաստությանը: Վերն արդեն մի այլ առիթով մասնակիորեն մեջ ենք μերել ՋաՀկեցու Երդարան-ի «Ողμ ի վերայ Հայաստան աչխարՀին»ը (էջ 238-241): Այդ չափածոյի Հարցադրումը Հետնյալն է՝ «Զողμալի երկիրըս Հայոց՝ Ու՞ր են նախկին Հարքն ամենայն՝ Գեղաչուք եւ ջոկափառ՝ Պայաղատ որդիք յաμեթեան»:

ԱյնուՀետն ՋաՀկեցին Հիչատակում-ոդեկոչում է Հայոց աղդային ն ռաղմական առաջնորդների մի ամμողջ փաղանդի.

«Աղեղնաւոր մեծն Հայկ Եւ Հղօրն Արամ Հըսկայն, Հերձող նիղակաւ ղերկաթ Եւ դեղեցկափայլն Տիդրան: Ու՞ր են ցեղքն ԱμրաՀամու՝ Շառաւիղքն քետուրական, Տիեղերասասան Արչակ Եւ Վաղարչակն արիական: Վանիչ ւարսիցըն Խոսրով Եւ Տըրդատ Հըղօր մեծ արքայն, Որ ղթըչնամիս ւատառէր Այլ որւէս առիւծ եւ դաղան: Յաղթող աղդն Արչակունեաց Եւ ւարթեւեանքն, որ ղօրացան Վա՛յ եւ եղուկ մեղ եղեն, Որ ի մէնջ նոքա սւառեցան: Ու՞ր են փառաղարդ իչխանքն՝ Զօրեղ եւ Հըղօրն Անդեղտան՝ Քաջամարտիկն Մուչեղ, Սւառաղէն եւ դայլն ՎաՀան, Որ ւատերաղմին վասըն մեր՝ Աղատեն ղդերեալքս ամենայն՝ Փրկելով ղաղդս եւ ղաղինս՝ Եւ ամենայն ղաչխարՀ Հայաստան»:

Ինչ խոսք, որ Հին Հայոց քաղաքական-ռաղմական առաջնորդների այսåիսի ոդեկոչումը Համաåատասխանում էր 1720-1730ական թթ. Հայոց աղատամարտի ոդուն: Սակայն, կարծում ենք, Դաղարն ավելի՛ն նկատի ուներ՝ Հիչելով Հայոց Հին Հերոսներին, նա այլաμանորեն ոդեկոչում էր նան իր ժամանակի Հայոց աղատամարտիկներին ու նրանց առաջնորդներին, որոնցից ոմանց նա, ինչåես ասվեց, անձամμ կարող էր ճանաչած լինել:

Ղաղար ՋաՀկեցին՝ 1722 թ. Լիմ անաւատի դաղտնի ժողովում ընթերցված կոչի Հեղինա՞կ Նկատենք, որ ՋաՀկեցու տողերից մի քանիսը դրեթե ճչդրիտ Համաåատասխանում են 1722 թ. Լիմ անաåատում արնելաՀայ աղատադրական չարժման ուղարկած åատվիրակի՝ Ներսես վարդաåետի խոսքին, Համեմատենք. Դաղար ՋաՀկեցի. «Որ ւատերաղմին վասըն մեր՝ Աղատեն ղդերեալքս ամենայն՝ Փրկելով ղաղդս եւ ղաղինս՝ Եւ ամենայն ղաչխարՀ Հայաստան (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»:

Ներսես վարդաåետ. «ՔաջաՀամμաւ եւ արիասիրտ վարդաւետ մի՝ յերկրէն Ռուչտունեաց Տէր Ներսէս անւանեալ, յոյժ յուղեալ եւ լալադին ւատկերացոյց դառնակսկիծ վիճակս Համօրէն աղդիս Հայոց եւ յայտնեաց ցնծադին՝ թէ այր մի յերկրէն Սիւնեաց Դաւիթ μէկ անուանեալ, ղօրաչարժութիւն արարեալ իցէ վասն Հալածելոյ նեղիչք եւ կչտամμիչք մեր, միտս ունելով աղատադրելոյ արիւնածուփ ղաչխարՀն Հայաստան (ընդդծումը դրիչ Մխիթար աμեղայինն է՝ Ա.Ա.)»:

կարելի՞ է արդյոք այս ցայտուն նմանության Հիման վրա Հետնություն անել, որ Ներսես վարդաåետը, խոսելով Լիմում Հավաքված ժողովականների առջն, ձեռքի տակ ունեցել է նախաåես իրեն տրված մի դրավոր փաստաթուղթ-դիմում: կարելի՞ է արդյոք դրանից Հետո Հետնեցնել, որ Դաղար ՋաՀկեցին ծանոթ է եղել այդ դիմումին, դուցե թե ինքն էլ Հենց այդ åատասխանատու փաստաթղթի Հեղինակը կամ Հեղինակակիցն է եղել: Ս. Էջմիածնում կարող էին Հաչվի առած լինել նրա ճարտասանական ձիրքն ու նրան Հանձնարարել այդåիսի մի ղդայացունց կոչ դրելը: ՀովՀաննես Ամասիացին ՋաՀկեցու Հռետորական արտակարդ կարողությունների մասին μաղմիցս է խոսում: ԱՀա երկու այդåիսի Հետաքրքրական դրվադ: Տեղեկանալով Ամասիայում ՋաՀկեցու փայլուն քարողչության մասին, Աստվածատուր կաթողիկոսը կանչում է նրան Ս. Էջմիածին ն լսում.

«Նա Հրաւիրեալ կոչէ առ ինքն չեչտակի՝ յԱթոռ իւր Սուրμ իջման μանին Միածնի, ի փորձ առնէ ղՀամμաւոյն ղոր լըսի, եւ Հրամայէ քարող ասել ի դասի: Նոյն ժամայն անդ՝ μանայ ղμերանն չնորՀալի, ի մէջ μաղմաց ՀրաՀանդելոց դումարի, աղμերաμար անդ քարողէ ատենի. մնան լսօղք քարողութեան աւչելի: Ի վաղճանի Հռետորական քարողի խոնարՀի անդ ի Համμուրել ղԱջ վեՀի. վեՀն Համμուրէ ղդադաթ նորին նաղելի, այլեւ դովէ՛ ղիմաստ մտացն ւանծալի: Սիրով ասէ ղվեՀ իւր ղայս μանս առաջի Համադումար անդ եղելոց ատենի, թէ՝ «ոչ թողցեր Տէր մեղ ղաւակ այսւիսի16. նմանէաք իμր Սօդոմայ Գօմորի»: Էականի μարւոյն դիտմամμ ղվեՀն Հաճի. իսկոյն կոչէ ղմիաμանս Համայնի եւ ձեռնադրէ եւիսկուոս ընդՀանրի. յղէ նուիրակ չորրորդ Հայոց աչխարՀի»17:

1730 թ. Դարանաղյաց դավառի ՍեåուՀ լեռան վրա Հավաքված ուխտավորները խնդրում են ՋաՀկեցուն քարող կարդալ. «Համադումարք վարդաւետքըն, որք անտի, քարող ասել առ Տեառն իմոյ Հորդորի. ղվեՀն իմ μանայ ղμերան չնորՀալի, ճառէ ղկիրս Լուսաւորչին Հրաչալի: Կատարեցման Հռետորական ճոխ μանի օրՀնէ ղժողովն այն օրՀնութեամμ, որ յերկնի. կան Հիացեալք լսողք Համայն քարողի, եւ փառս տան այնքան չնորՀաց տուողի»18:

Հետաքրքիր է նան, որ Լիմ անաåատի միաμան Մխիթար աμեղան՝ 1722 թ. Լիմում դումարված ժողովից որոչ ժամանակ անց դրի առնելով իր տեսածն ու լսածը, մի ուղղակի մեջμերում է արել Ներսես վարդաåետի «յոյժ յուղեալ եւ լալադին» ճառից, աՀա.

«Արդ, ով μարեմիտ եւ Հայրենաւաչտ ժողովականք, չրջեսցէք դաւառս եւ ի կողմանս յերկրին ձերոյ, խրախուսեսցէք ժողովուրդս ձեր, որ մրափեալ է ի խոր խաւարի եւ տանջարանաց, ղի թոթափեսցին ղլուծ անիրաւանց μռնութեանցս, եւ յորժամ մեք առաքեսցուք ղՀրաւէր մարտի, μառնան ձայն աւստամμութեան ընդդէմ մարդակեր եւ խաչաՀալած թչնամեաց մերոց»19:

Սա կարծես թե նույնåես Հուչում է, որ Ներսես վարդաåետն իր ձեռքին է ունեցել մի դրավոր կոչ-դիմում, որից էլ Հետադայում օդտվել է Մխիթար աμեղան: Դաղար ՋաՀկեցու քաղաքական-ռաղմական Հարցերին քաջատեղյակ լինելու մասին է վկայում մեկ փաստ նս: 1730 թ. Դաղարը, նվիրակությունից նոր-նոր վերադառնալով Ս. Էջմիածին, Հրավիրվում է Երնանի փաչայի մոտ ինչ-որ դաղտնի դործով՝ «ղի կոչեալ էր ղփաչայն առ իւր ատենի՝ սակըս ծածուկ դժուարադոյն իմն իրի»20: Ամենայն Հավանականությամμ, Երնանի փաչային åետք էր եղել ինչ-որ տեղեկություններ ստանալ այդ åաՀին Նախիջնանի կողմերում դտնվող åարսկական μանակի ու տեղի Հայ μնակչության դիրքորչման մասին ն նա այդ Հարցով դիմել էր Ս. Էջմիածին՝ ԱμրաՀամ կաթողիկոսին, իսկ վերջինս նրա մոտ էր ուղարկել Դաղար ՋաՀկեցուն՝ որåես այդ տարածաչրջանի μնիկ ն ռաղմաքաղաքական Հարցերին առավել μանիմաց անձնավորություն: Հետնաåես, եթե մեր ենթադրությունները ճիչտ են, աåա 1737 թ. ՋաՀկեցին դիմել է μավական Համարձակ մի քայլի. 1722 թ. աղատադրական չարժման ղեկավարների Հանձնարարությամμ՝ իր (կամ դուցե նս մի քանիսի) Հեղինակած փաստաթղթի վերն ընդդծված արտաՀայտությունները որոչել է դնել մի այլ ենթախորքի մեջ ու Հրատարակել իր Երդարան-ում:

ՋաՀկեցու «Ողμի» դլխավոր Հարցադրումը իμրն ուչմիջնադարյան Հայ մատենադրության կենտրոնական դրույթ Եթե վերնում առաջադրված վարկածը չի Համաåատասխանում իրականությանը, աåա դործ ունենք մի μնադրային Համաձայնության Հետ, որ արդասիք է 1720-ական թվականների Հայոց աղա137

տադրական åատերաղմի ծնած ընդՀանուր մտայնության: Իսկ Դաղար ՋաՀկեցու «Ողμի» դլխավոր Հարցադրումը («Ու՞ր են նախկին Հարքն ամենայն...») Հայոց մատենադրության մեջ իսկաåես ավանդական է: Այսåես՝ ԼեՀաստանում 2711 դարի կեսերին Հայոց եկեղեցու դեմ ծավալված Հալածանքների ժամանակ՝ լեՀաՀայ մի անՀայտ μանաստեղծ նույնåես Հայ աղդի անցյալի ուժն ու փառքն էր ոդեկոչում. «Ու՞ր են նախնի Հայրաւետքն այն, Եւ քաջ Հովիւքըն սըրμաղան, Որք վասն Հօտին ղանձինս եդին...21 Ու՞ր Ու՞ր Ու՞ր Մեծ

են դաւառք մեր Հայրենի, են աթոռք Հայրաւետի, կան թախտերն թադաւորի՝ Արչակայ եւ Տըրդատի:

Եղեալ եմք ցիրուցան երկրի Օտար աչխարՀ եւ յոյժ Հեռի, Ի սփիւռս ցրուեալ Հեթանոսի, Կոխան եղեալ ամէն աղդի»22:

Ուչ միջնադարի ն նոր չրջանի Հայ Հեղինակների այս Հաճախակի Հարցադրման նախատիåը, թերնս, կարելի է դտնել Արիստակես Լաստիվերտցու Պատմութեան մեջ, որը դրվել է 1079 թ. «...Ու՞ր են Աթոռները թադավորական, էլ չեն երնում, ու՞ր են ամւի ւես նրանց առջնում խտացող ղորքի μաղմությունները, որ դարնանաμույս ծաղիկների ւես իրենց երփներանդ Հանդերձանքներով փայլփլում էին. աՀա էլ չկան ու չեն երնում: Ու՞ր է Աթոռը Հայրաւետական, մեծ Հրաչալի... այսօր թափուր է, ղուրկ իր տիրոջից, մերկ իր ղարդերից, ծածկված փոչով ու սարդոստայնով. աթոռակալն էլ որւես մի դերի ու կալանավոր քչված է օտար Հեռավոր աչխարՀ: Լռել են վարդաւետների ձայնն ու քարողները. Հերձվածողների խմμերը, որոնք նրանց ժամանակ ծակերը փախչող մկների նման այստեղ ու այնտեղ էին թաքնվում, Հալածված նրանց աստվածաμանական քարողներից ն ուղղադավան վարդաւետությունից, այսօր քաջասիրտ առյուծների ւես աներկյուղ դուրս են դալիս μներից, μերանը μացած, որ անմեղներից մեկին կլանեն...»23

Այս ողμերը ոչ այլ ինչ են, քան Հայաստանը դարձյալ աղատադրված ու μարդավաճ տեսնելու փափադով դրված կոչեր: Հայաստանի վաղ թե ուչ աղատադրվելու թեման կենտրոնական էր Հայկական ուչմիջնադարյան ու նոր չրջանի մատենադրության մեջ, ինչåես ն ժողովրդական ու դուսանական երդերում: Իսկ 21, 2711 ն 27111 դարերից վերը μերված վկայությունները խորՀրդանչում են, թե ժամանակի ն տարածության մեջ որքան ինտենսիվ էր Հայերի Հաղորդակցությունը իրենց Հայրենիքի ճակատադրի վերաμերյալ: Այսåիսով, վերը μերված փաստերի Համադրումից Հանդում ենք այն եղրակացության, որ ՋաՀկեցու Երդարանը նախատեսված էր ծառայելու իμրն 2711-27111 դարերում Ս. Էջմիածնի վավերացրած՝ Հայկական աղդային դաղափարախոսության մի իսկական առձեռն դասադիրք՝ իր յուրաՀատուկ ձնաμովանդակային ընդդրկումներով:

«Աղատադրական աղոթքը» Դաղար ՋաՀկեցին աղդի ցավով աåրող դործիչ էր: Իր Երդարան-ում նա Հետնյալ աղոթքով է դիմում Ս. Աստվածածնին. «Յիւսաւսակ եկեղեցեաց մեր՝ Հաստատութիւն, Եւ տառաւեալ աղդիս Հայոց՝ միչտ խաղաղութիւն, Բանտարկելոց եւ դերելոց՝ տու՛ր աղատութիւն, Աստուածածին ծնօղ միածին՝ փրկեայ՛»24:

Իսկ այն, որ ՋաՀկեցին տենչում էր Հայաստանը տեսնել աղատադրված՝ լիակատար անկախություն վերաՀաստատած մի Հղոր åետություն, փաստում է նան նրա ինքնադիր մատյանում դրառված մի աղոթք, որը կարելի է åայմանականորեն կոչել «Աղատադրական»: Մաչտոցի անվ. Մատենադարանում åաՀվող (ձեռ. 698) Դաղար ՋաՀկեցու ինքնադիր մատյանի 236μ էջում կարդում ենք Հետնյալ աղոթքը. «Մանավանդ աղդս Հայկաղյան՝ մեղքերի ւատճառով անարժան դարձած ն օտարացած, մեղքերի Հողմով փոչու ւես ցանուցիր եղած երկրի երեսին՝ օտարասեռ աղդերի ն ցեղերի մեջ:

Հայցում ենք ամենախնամ ն ամենադութ Արարչից, որւեսղի կտրվածը դարձյալ μժչկի. ն Հոդու դրդանքով - իμրն թռչունը, որ ձադերին իր թների տակ է ժողովում - իր ամրածածուկ աջով վերստին Հավաքելով Հայերին նրանց վիճակված սեփական, μնիկ ն Հայրենի երկրի ու դավառների մեջ, վերանորոդի այնւես, ինչւես ստեղծել էր ամենասկղμում՝ ւանծալի փառքով ն μարդավաճող արդյունքով: Ուժ տա, կաղդուրի ն ՀաստատաՀիմն դարձնի թադավորական ու Հոդնոր ինքնիչխանությամμ ն ամեն տեսակ μարիքներով: Հաղթող ն ղորավոր դարձնի ճչմարտության μոլոր թչնամիների դեմ»: (Մանաւանդ ղաղդս Հայկաղեան, ղտարժանեալս եւ ղվարատեալս մեղօք, ղցրուեալս ընդ երեսս երկրի. իμրեւ ղփոչի Հոսեալ մեղաց Հողմով ի յաղդս եւ յաղինս օտարասեռս: Հայցեսցուք յամենախնամ եւ յամադութ Արարչէն. ղի որ եՀատն դարձեալ μժչկեսցէ. եւ դրդմամμ Հոդուոյն, իμրեւ Հաւ ղձադս ժողովեալ ընդ թեւօք իւրովք, եւ ամրածածուկ աջովն իւրով Հաւաքեալ վերստին ի սեփական, ի μնիկ եւ ի Հայրենի երկիրս եւ ի դաւառս Հայկական վիճակի, նորնորոդեսցէ իμրեւ ղառաջնաստեղծն՝ ւերճ փառօք եւ μարդաւաճեալ յարդասիւք. կարողացուսցէ, կաղդուրացուսցէ եւ ՀաստատաՀիմն արասցէ թադաւորական եւ քաՀանայական ճոխութեամμ եւ յամենայն որւիսութեամμ μարեաց. յաղթող եւ ղօրաւոր արասցէ ընդդէմ ամենայն ներՀակաց ճչմարտութեան:)

Այս տողերը դրի են առնված ընդՀանուր չարադրանքից Հետո. 236ա էջը դատարկ է, իսկ դրան նախորդող երեք էջը åատռվածՀանված են (էջերը Համարակալելիս, այս μացը որնէ կերå չեն նչել): Բացի այդ, այս աղոթքը թեն դրված է նույն դրչի՝ Դաղար ՋաՀկեցու ձեռքով (լեղուն ն ոճը առավել նս նրանն են), սակայն, չարադրանքում եղածի Համեմատ, դիրը փոքր-ինչ մեծ է ն անխնամ, կարծես դրված լինի Հոդու խռովության åաՀին կամ ծեր Հասակում: Ըստ երնույթին, Դաղար ՋաՀկեցին դրառել է այս աղոթքը ձեռադիրը åատրաստելուց ավելի ուչ, այսինքն՝ 1719 թ. Հետո, որովՀետն աղոթքի մոտիվները դտնում ենք նան 1726 թ. նրա չարադրած Հիչատակարանում25:

Հետաքրքիրն այն է, որ այս աղոթքի ավելի վաղ (դուցե ն՝ ոչ նախնական) տարμերակը դրի է առնվել դեռնս 1674 թ. ոմն Փարթամ դրչի կողմից26: Սա նչանակում է, որ Հայ եկեղեցու դաղափարախոսությունը ներառում էր Հատուկ աղատադրական աղոթքների մի ավանդություն, որի åաՀաåաններից ու ղարդացնողներից էր նան Դաղար ՋաՀկեցին: Ինչնէ, անվտանդության Հասկանալի նկատառումներից ելնելով, ՋաՀկեցին այս աղոթքը դուրս է թողել իր åատրաստած Աստուածաղերս ժողովածուից: Թե որքան տարμեր էր Հայ եկեղեցու Հրաåարակային քարողը նրա դաղտնի տրամադրություններից, կարելի է åատկերացնել, Համեմատելով ՋաՀկեցու դրառած «Աղատադրական աղոթքը» տåադիր Աստուածաղերս-ի աղոթքներից մեկի Հետ, որտեղ Աստծուց դարձյալ աղերսվում է Հաստատել «ղՍուրμ կաթուղիկէ եւ Առաքելական եկեղեցի քո ղԷջմիածին եւ ղամենայն վանորայս եւ ղեկեղեցիս Հայաստանեայց անչարժ եւ Հաստատուն մնալ ի ներկայումս եւ առ յաåայ», այլնս ոչ մի խոսք չասելով Հայոց անկախ åետականության վերաՀաստատման մասին: Փոխարենը՝ կան կայսրության Հավատարիմ ռայային åատչաճող աՀա այսåիսի տողեր. «åաՀեա՛... ղμարեåաչտ թադաւորս եւ ղիչխանս աչխարՀաց, ղօրացո՛ ղօրութեամμ քով եւ կարողացո՛ ընդդէմ օտար թչնամեաց»27: Դաղար ՋաՀկեցու դրառած այս աղոթքը՝ թեմատիկ ուղղվածությամμ ն μառաåատկերային որոչ փոփոխությամμ՝ ակնՀայտ աղդեցություն է կրել Ստեփանոս Սյունեցու «Ողμք եւ Հառաչանքի» վերջաμանից, աՀա. «Թողումք ղողμանք ղցաւադին, Առնեմք աւարտ՝ լալեաց μանին: ՅուսաՀատիլ՝ չէ ւարտ μնաւին Մեղ ի յուսոյ անմաՀ μանին, Որ ի քարանցն անչնչային Կանդնէ որդիս ԱμրաՀամին: Այլ ւաղատիլ մեղ խիստ ուժդին, Գիրկս արկանել ոտից նորին: Զցայդ եւ ղցերեկ՝ կանխել ի սոյն Արթուն ի քնոյ ղμաղականին:

Զի թէ կարճէ ղչափ չարին, Որ մինչ ցայսօր ընդ մեղ անցին, Առնէ վաղճան սըդոյս խորին, Զոր μաղմամեայ կրեմք յանձին: Տայ նորոդումըն մեղ կըրկին, Որ μնաւ չյիչեմք ղփառսն առաջին: կանդնէ ղաթոռ թադաւորին Եւ ղդաւաղան Պատրիարդին. Ամենեցունց ըստ իւր կարդին: Ուղղէ ղդաՀոյս տիրականին, Նոր ղարդարէ փառօքն Հին, Եւ առաւել, քան ղոր էին: Տայ մեղ դոչել ձայնիւ ուժդին. Վերջինս է մեծ, քան ղառաջինն: Եւ մեք ամենս՝ ի միասին, Տամք դոՀութիւն մեր փըրկողին Հօր եւ Որդւոյ եւ Սուրμ Հոդւոյն, Փառք եւ åատիւ անեղ Բանին: Յաւէտ ամօք, որ չվճարին Այժմ եւ անկէտ՝ յաւիտենին (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»28:

Իսկ Սիմեոն Երնանցին, կարծես արձադանքելով ՋաՀկեցու ն մյուսների՝ Հայ աղդի «երկրի երեսին փոչու åես ցանուցիր» լինելու ցավին, քաղաքադետ-åատմաμանի սառնասրտությամμ ժամանակադրական Հստակ չրջանակի մեջ է դնում այդ երնույթը. «Արդ, ի սրμոյն Գրիդորէ Լուսաւորչէն մերմէ միչեւ ի սուրμն Գրիդոր Տղայ կոչեցեալն Հայրաւետ... յամս ՊԺԳ (813), (այսինքն՝) մինչեւ ի ՇԿԶ (1117) թուականն մեր... յայսքան միջոցս աղդ մեր դոյր անտարադիր, անցանեւցիր եւ Համաժողով յերկիրս Հայոց, եւ Հայկական իչանութեամμ վարիւր ըստ Հոդւոյ եւ ըստ մարմնոյ (թէւէտ երμեմն ւայծառ եւ երμեմն նուաղ) եւ կաթուղիկոսն ի յերկիրս իւր նստիւր՝ եւ ղաղդն ընդ ձեռամμ ունէր»29:

Պատառիկներ ՋաՀկեցու Հայրենասիրական-ա աղդայնական դաղափարախոսության ՋաՀկեցու Հայրենասիրական-աղդայնական դաղափարախոսությունը, Հռետորական ն դեղադիտական Հնարների տեսքով, սփռված է նրա ստեղծադործությունների տարμեր էջերում: Այսåես՝ Դրախտ ցանկալի-ի «Հայոց դերաղանցութիւնք» անվանված դլխում (էջ 666-670)30, ՋաՀկեցին վիճաμանում է կաթոլիկ Հոդեորսության այն քարողչական կարնոր դրույթի դեմ, որը Հայերին նախատում ու միաժամանակ դայթակղում էր, թե՝ «աՀա՛ ունիմք մեք ղթադաւորութիւնս ճոխս եւ ղաղդս մեծամեծս, իսկ դուք, Հայք, ոչ ունելով թադաւոր, ստրուկ եւ փոքր դոլով ոչ Հնաղանդիք իչխանութեանս մերում Հռօմէականի»31:

ՋաՀկեցու åատասխաններում երնակվում են աղդայնականի Հոդեμանությունն ու դաղափարախոսությունը, ինչåես նան միջաղդային Հարաμերություններին նրա դիտակությունը. «սնոտիք են, որք իչխանութեամμ ւարծին աղդն երկաμնակաց եւ ասեն՝ «մեք միայն ունիմք ղթադաւորութիւն եւ ղՀայրաւետութիւն եւ ամենայն աղդ եւ աղինք ւարտին Հնաղանդիլ մեղ»:...քանղի ոչ միայն յինքեանս դտանի ւերճութիւնս այս նիւթականաց, այլեւ ի μաղում աղդս, այսինքն՝ ի Հաւէչս, ի մօսկօֆս, ի լօթրանս (իմա՝ μողոքականների, լյութերականների, Ա.Ա.), ի մաՀմէտականս, ի կռամոլ Հնդիկս եւ ի ղանաղան աղդս μաղումս եւ ի սոսկավիթխար աղինս յոլովս դտանին իչխանութիւնս եւ ւետութիւնս... Իսկ եթէ ղփոքրկութիւն մեր եւերեն, եւ այդ չէ ինչ տարադէւ: Եւ մեք վասն ւատուիրանի Տեառն եւ վասն յուսոյ արքայութեան նորին՝ յանձն առնումք ղայդ: Քանղի Տերն μնաւից՝ փոքերց խոստացաւ ղարքայութիւն, ասելով՝ «մի՛ երկնչիր Հօտ փոքրիկ, ղի Հաճեցաւ Հայր ձեր տալ ձեղ արքայութիւն» (Մատ. 22.14)... Եւ լաւ է մի դոյացութիւն, քան ղμաղում ւատաՀումս: Եւ մի արեդակն, քան ղμաղում աստեղս: Եւ մի դլուխ, քան ղμաղում անդամս: Մի ակն ւատուական, քան ղμաղում քարինս անւիտան»32:

Այս վերջին տողն իր Հիմքում ունի ՀամընդՀանուր տարածում դտած Հայ ժողովրդական մի Հատու μանաձնում, որ Հանդիåում է նան 2711 դարի μանաստեղծ Դավիթ Սալաձորցու խաղերից մեկի մեջ. «Որւէս ակն ու դոՀար, մարդարիտ մանր է, Նոյնւէս Հայն փոքր աղդ է եւ դինն ծանր է»33:

Փաստորեն, Դաղար ՋաՀկեցին իր ստեղծադործություններում մչակել է աղդային դաղափարախոսության μավական ընդդրկուն մի տեսություն, ինչը թույլ է տալիս նրան Համարելու Գրիդոր Տաթնացուց Հետո Հայոց ամենախոչոր դաղափարախոսներից մեկը:

Ղաղար ՋաՀկեցին ընդդեմ կաթոլիկ քարողչության Զարմանալի չէ, որ Հայրենասիրական-աղդայնական այդåիսի Հաստատուն դիրքերի վրա կանդնած Հոդնորականը, կաթողիկոս դառնալուց առաջ էլ, դրանից Հետո էլ միչտ անղիջում դիրքորոչում է Հանդես μերել կաթոլիկ քարողիչների ն քարողչության Հանդեå: Նրա վաղ չրջանի Հայադավանաåաչտ անխախտ դիրքորոչումների մասին կարելի է åատկերացում կաղմել դեռնս 1719 թ. դրված Կերակուր վարդաւետաց-ի Հետնյալ տողերից. «կարկեա՛, Տէր, ղμերան Հերձուածողաց, չիջո՛ եւ լռեցոյ ղխռովութիւն»34: 1732 թ. կ. Պոլսից Հեռացած ն Թրակիայում աåաստանած Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ Դաղարը, իր Դրախտ ցանկալի-ի մեջ, դարձյալ իր դրիչն ուղղում էր կաթոլիկացած Հայերի ն կարծես նան նրանց որոչակի ղիջումներ անող μարձրաստիճան եկեղեցական դործիչների դեմ, մասնավորաåես դրելով. «Արդ, մի դուցէ վասն ձայնի վիճմանց եւ կականմանց ողμոց եւ աղաղակացս, արք ոմանք Համարեսցեն ղմեղ ամμարիչտս եւ մարդատեացս. ղոր քաւ եւ մի՛ լիցի ընդ այսմ մասին մեղանչել մեղ... Վասն ղի որովայն իմ ցաւի եւ ղդայարանք իմ ճմլին վասն կորստեան Հոդւոց ոմանց ի մենջ Հեստելոց կարդաւորաց եւ աչխարՀականաց, որք ինքեանք մոլորեցան ի ճչմարտութեանն ճանաւարՀէ եւ ղայլս միչտ մոլորեցուցանելոյ ո՛չ դադարին երμէք...»35:

1737 թ. լույս տեսած Աստուածաղերս-ում ՋաՀկեցին դարձյալ խոսում է նույն ցավոտ խնդրի մասին. «ՇնորՀեա՛, Տէր,...Հերձուածողաց կարկումն, աղանդից խափանումն» (էջ 244) կամ «Հերձուածողաց եւ Հերետիկոսաց՝ ստորասղութիւն» (էջ 252): Իսկ կաթողիկոս ընտրվելուց Հետո, ըստ մի Հավաստի աղμյուրի՝ «ՃաՀուկցի Ղաղար Կաթուղիկոսն Հարուցեալ չրջեր ղդրունս մեծամեծացն ղի Հանիցեն յամենայն ւատրիսն (իմա՝ կաթոլիկ միսիոներներին) ի յերկրէն Պարսից»36:

Դաղար ՋաՀկեցին իր ամμողջ կյանքն անց էր կացրել կաթոլիկ åառակտիչ քարողչության դեմ մղած անղիջում դաղափարախոսական åայքարում. åայքար, որ իր արտաՀայտությունն է դտել նրա μոլոր ստեղծադործություններում: Սակայն Հղոր ուժի դեմ Դաղար ՋաՀկեցու ձեռնարկած այս ծառացումն անՀետնանք մնալ չէր կարող, այն էլ՝ Հայաստանի Համար անկումային ն ծանրադույն մի ժամանակաչրջանում, երμ Հայ եկեղեցական դործիչներից չատերը փորձում էին ղիջումների դնով Հաչտվել Հռոմի Հետ, իսկ չատերն էլ՝ ուղղակի նետվում էին կաթոլիկության դիրկը: Այս ընդՀանուր մթնոլորտում Դաղարն ուներ քիչ դաչնակիցներ ն չատ թչնամիներ: Նրա յուրաքանչյուր վրիåումը, յուրաքանչյուր սխալն ուռճացվում էին ն ենթարկվում վարկաμեկումների ն Հարձակումների: Դաղար ՋաՀկեցու կերåարը Հատկաåես տուժել է (ն, ցավոք, մինչն այսօր էլ լիովին չի վերականդնվել) Դաղարին ժամանակակից մխիթարյանների միակողմանի Հաղորդումները՝ Զամչյանի Հայոց ւատմության միջոցով լայն չրջանառության մեջ դնելուց Հետո: Մխիթարյանների թչնամությունը Դաղար ՋաՀկեցու նկատմամμ եղել է այնքան խորն ու երկարատն, որ Զամչյանի անսովոր ընդարձակ μացասական անդրադարձը Ամենայն Հայոց այս կաթողիկոսին ընդունել է ցցուն վարկաμեկիչ μնույթ37: Արդյունքում՝ անդամ Օրմանյանի åես Հակակաթոլիկ Հեղինակը տուրք է տվել Դաղարի անձին մխիթարյանների ն նրա մյուս Հակառակորդների տված դնաՀատականներին38: Սակայն նույն Օրմանյանը մի ամփոփիչ խորաթափանց նկատողությամμ, դիտել է տվել նան Դաղար ՋաՀկեցու փառավոր կաթողիկոս լինելը.

«Եթէ դիտցած ըլլար իր ձիրքերը՝ կիրքերէ ղերծ ւաՀելով արդիւնաւորել, անչուչտ աւելի Հանդարտ ու երջանիկ, եւ տադնաւներէ տառաւանքներէ ղերծ կեանք վարած կըլլար, եւ իր անունը լաւադոյն կաթողիկոսներուն Հետ կդասուէր. մինչ այժմ իր անտեղի դործերն են, որ լաւ եւ ընտիր կողմերն ալ կքողարկեն եւ կաղաւաղեն, եւ իր անունը փառաւոր յիչատակէ կը ղրկեն»39:

կարծում ենք, սույն ուսումնասիրությունը վերականդնում է Ամենայն Հայոց այս Հայրաåետի Հանիրավի սնացված անունն ու մեծ վաստակը, մասնավորաμար՝ ի Հայտ μերելով, թե ինչåիսի ժամանակներում, ինչ միջավայրում ն ինչ Հղոր ուժերի Հակաղդեցության ներքո է դործել Դաղար ՋաՀկեցին40:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք նորաμոյս, որ կոչի ԵՐԳԱՐԱՆ, էջ 178: «Իսկ աղդիս Հայոց ի յԱստուծոյ առանձնական μարութիւն ւարդեւեալ այսոքիկ. Առաջին՝ դարձն Հրաչիւք: Երկրորդ՝ Սրμոյն Գրիդորի, որ վասն չինութեան եկեղեցւոյ տեսիլն: Երրորդ՝ յերկոտասանից առաքելոցն երիցն ի Հայս քարողութիւնն եւ վախճան: Զորրորդ՝ Աμդարու թադաւորին նախընծայ ի Քրիստոս Հաւատալն: Հինդերորդ՝ աստուածաւարդեւք դիրն: Վեցերորդ՝ տաւանն Նոյի յԱրարատ ի լեառն Մասիս: Եօթներորդ՝ եդեմաμուղխ երից դետոց Հոսումն: Ութերորդ՝ ղի արեւելեանք կոչին Հայք: Իններորդ՝ եւ յասմ կողմանէ եւ աստուածատունկ դրախտն: Տասներորդ՝ եւ այսմ կողմանէ՛ չարժին լուսաւորքդ ի յընթացս իւրեանց, որ են կարաւետ մեծին լուսոյ ծադմանն, վասնղի արեդակն արդարութեան Քրիստոս Հայրական փառօք եւ աստուածադումար դասուք եւ կարաւետեալ աստուածային նչանն անտի դալոց է ըստ Տեառնն (որւէս փայլակն, որ ելանէ յարեւելից՝ այսւէս եւ դալուստն որդւոյ մարդոյ)». - Գրիդոր Տաթեւացի, Գիրք Հարցմանց (Կոստանդնոււօլիս, 1729), էջ 555: Դրախտ ցանկալի, էջ 670-678: Նույն տեղում, էջ 677: Հմմտ. Արմեն Այվաղյան, Հայ ղինվորականության åատվո վարքականոնը (4-5-րդ դարեր): Երնան, «Արտադերս», 2000, էջ 7-10, 16-24: Հայկական Հին ն միջնադարյան աղդայնականության առանձնաՀատկությունների մասին տե՛ս Արմեն Այվաղյան, Մայրենի լեղուն ն աղդայնա1

կանության սկղμնավորումը (Հայկական ն եվրոåական աղμյուրների Համեմատական քննություն): Երնան:- Մատենադարան. «Արտադերս», 2001: Գրիդոր Տաթեւացի, Գիրք Հարցմանց, էջ 552: Աղատադրական լեդենդի մանրամասն քննությունը տե՛ս Աչ. ՀովՀաննիսյան, Դրվադներ Հայ աղատադրական մտքի åատմության: Գիրք Ա, Երնան, 1957: Տե՛ս Գրիդոր Տաթեւացի, Ընդդէմ Տաճկաց: Ուսումնասիրեց եւ Հրատարակեց՝ Բաμդէն Կիւլէսէրեան (Վիեննա, 1937), էջ 12-13: Դրախտ ցանկալի, էջ 512: ԶԱՔ, Բ, էջ 81: Ջամμռ, էջ 52: ìThe Patriarch at Etchmiadzin is of incalculable importance to the unity and nationality of the Armenian people. It is the central point where pilgrims, from the Ganges and the Indus, the Euphrates and the Nile, the Volga, the Neva, and the Bosphorus, first meet and become acquainted, and form ties of fraternal union... Thus the unity of the national Church is constantly recognized and cemented afresh;î Baron A. von Haxthausen, Transcaucasia (London, 1854), pp. 308-309: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 56ա: Նույն տեղում: Եսայիայ, Ա, 9: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 54μ-55ա: Նույն տեղում, էջ 61ա-61μ. Ղաղար ՋաՀկեցու փայլուն քարողների մասին տե՛ս նան էջ 62ա, 62μ, 63ա, 63μ: Տե՛ս աստ, Հավելված Ե: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 60ա: Ղ. Ալիչան, կամենից, էջ 203: Նույն տեղում, էջ 212. Հմմտ. Ա. Զուանեան, Հայ էջեր (Փարիղ, 1922), էջ 13: Արիստակես Լաստիվերտցի, Պատմություն: Թարդմանությունը՝ Վ. Ա. Գնորդյանի (Երնան. «Հայաստան», 1971), էջ 68: Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք նորաμոյս, որ կոչի ԵՐԳԱՐԱՆ, էջ 18: Բերենք այդ երկու ստեղծադործությունների մեջ եղած նմանություններից մի ցայտուն օրինակ. «Աղատադրական աղոթք»՝ «Հայցեսցուք յամենախնամ եւ յամադութ Արարչէն. ղի որ եՀատն դարձեալ μժչկեսցէ».

1726 թ. Հիչատակարան՝ «Այլ ակն ունիմք ի դթութիւն Աստուծոյ... նա՛ μժչկեսցէ ղվիրաւորեալ մարմին իւր...». - Հմմտ. Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2121, Հատկաւես էջ 368μ-369ա. տե՛ս աստ, Հավելված Բ): Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ..., էջ 747: Ղաղար ՋաՀկեցի, Աստուածաղերս, էջ 242-243: «Ողμք եւ Հառաչանք ի դիմաց Մօրս մեր սրμոց Աթոռոյն Էջմիածնի Տեառն Ստեփանոսի Սիւնեաց այցելուի, որդւոյ Տարսայիճ իչխանի, ըստ խնդրոյ Վարդաւետին Խաչատրոյ Կեչառեցւոյ ի ԶԽԸ (1299) թուիս մերոյ». - Կալկաթա, 1846, էջ 26-28. այս «Ողμ»-ի որոչ Հատվածները Հրաւարակվել են Հետնյալ վերնադրով՝ «Ողμ ի դիմաց Վաղարչաւատու Ս. Կաթուղիկէին». - Գանձարան Հայ Հին μանաստեղծության: Աչխատասիրությամμ՝ Պողոս Խաչատրյանի (Երնան, «Հայադիտակ», 2000), էջ 402-405 (քաղված Կ. Կոստանյանցի 1885 թ. թիֆլիսյան Հրատարակությունից): Ջամμռ, էջ 53: Այս դլխի խորադիրը տրված է Դրախտ ցանկալի-ի ցանկում, էջ 693: Նույն տեղում, էջ 666: Նույն տեղում, էջ 667-668: Ուչ միջնադարի Հայ μանաստեղծությունը (271-2711 դդ.): Հ. Բ: Աչխատասիրությամμ Հասմիկ ՍաՀակյանի (Երնան, 1987), էջ 363: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 698, էջ 235ա: Դրախտ ցանկալի, էջ 680-681: Այս դառը խորՀրդածությունները որոչակիորեն ձայնակցում են Ստեփանոս Օրμելյանի Հետնյալ տողերին, որոնց Ղաղարը, թվում է, ծանոթ ւետք է լիներ. «...եւ աներկիւղ μարμառով յառաջ մատչիմ, ձայն արկանեմ յաղդս Թորդոմայ... Աւաղ եւ եղուկ եմ ես: Քանի՞ վնասք առ մեօք մտին յեկեղեցի: Քանի՞ սերմանք օտարք ընձիւղեցան յանդաստանս մեր. թողին ղաղμիւրն ջրոյ կենդանոյ. ոչ լուան իմաստնոյն, թէ՝ «արμ ջուր ի քոց ամանոց» (Տե՛ս Ստեփաննոս Օրμելեան, Հակաճառութիւն ընդդէմ երկաμնակաց: Շարադրեալ ի թուին Հայոց ԶԾԱ (1302) ի կաթողիկոսութիւն Գրիդորի Անաւարղեցւոյ: Կ. Պօլիս, 1756, էջ 4, 93): Համաղասւ Ոսկեան, Եղիա Աստուածատուրեան Մուչեղեան (Վիեննա, 1927), էջ 46-47: ԶԱՄ, էջ 818-822, 827-835, 837-841: ԱԶԳ, սյուն. 2022-2028: ԱԶԳ, սյուն. 2034: Ղաղար ՋաՀկեցու, ինչւես նան Հայոց μաղմաթիվ այլ փառաՀեղ կաթողի-

կոսների անունը կրող որնէ փողոց կամ Հրաւարակ այսօրվա Հայաստանում չկա: Սակայն, ղարմանալիորեն, 1990-ական թթ. երնանյան մի փողոց անվանակոչվել է ի ւատիվ Կարաւետ Ուլնեցու՝ մի կաթողիկոսի, որը ւաչտոնավարել է ընդամենը երեք տարի (որից երկուսն է միայն Ս. Էջմիածնում անցկացրել) ն դրական չատ Համեստ ժառանդություն է թողել: Թե Հայոց մյուս կաթողիկոսների Համեմատ Կարաւետ Ուլնեցու ո՞ր առավելություններն են ցանկացել ընդդծած լինել փողոցն անվանակոչած այրերը՝ ւարղ չէ: Գուցե նրանց դուր է եկել Կարաւետ Ուլնեցու՝ կաթոլիկների նկատմամμ μռնած Հաչտարար դիրքորոչու՞մը, որն, ինչւես վերը ցույց ենք տվել, դրդված էր ղուտ քաղաքական Հանդամանքներով ն Հայոց եկեղեցու դիրքերն ամրաւնդելու սխալ Հաչվարկով:

ԳԼՈՒԽ Ժ.

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ կԱԹՈԴԻկՈՍՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

(1725-1734 ԹԹ.)

ԸնդՀանուր դիտարկումներ կարաåետ Ուլնեցու ընտրության կաåակցությամμ վերն արդեն նչել ենք, որ Բարձր Դուռն անåայման ցանկանալու էր Էջմիածնի դաՀին μաղմած տեսնել Օսմանյան կայսրությունում åաչտոնավարած վստաՀելի մի անձի, ն ոչ թե արնելաՀայ եկեղեցական դործիչներից որնէ մեկին, որը նախկինում կարող էր կաåեր Հաստատած լինել åարսկական ու ռուսական իչխանությունների Հետ, կամ Արցախում ն Սյունիքում թուրքերին դիմադրող Հայ ղինվորության Հնարավոր դաղտնի աջակիցը լինել: Բայց նույնը կարելի է ասել նան Այսրկովկասի օսմանյան ռաղմակալման տարիներին (1724-1735 թթ. միջն ընկած միջոցին) Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընտրված μոլոր երեք դործիչների մասին. մինչն կաթողիկոսանալը ո՛չ կարաåետ Ուլնեցին, ո՛չ ԱμրաՀամ Մչեցին, ն ո՛չ էլ ԱμրաՀամ կրետացին Օսմանյան կայսրության սաՀմաններից անդին երμնէ չէին դործել: կարաåետ Ուլնեցու կենսադրությունն արդեն ներկայացրել ենք: 1705 թ. ԱμրաՀամ Մչեցին, դուրս դալով Ամրդոլի Համալսարան-վանքից, Հաստատվել էր Մչո Ս. կարաåետում, որի վանաՀայրն էր դարձել 1717 թ. ու Օսմանյան կայսրության տարածքից երμեք չէր μացակայել1: Իսկ ԱμրաՀամ կրետացին 1709 մինչն 1734 թթ. անընդմեջ եղել

էր Թեքիրտաղի Հայոց թեմի առաջնորդը, այդ ընթացքում միայն երկու տարի՝ 1719-1720 թթ., անցկացնելով Երուսաղեմում2: կաթողիկոսական այս երեք ընտրությունները կարելի է դիտել իμրն օրինաչափ մի չարք: Արարատյան երկիրը ռաղմակալելուց Հետո Բարձր Դուռը, թեն Հայ եկեղեցուն Հնարավորություն էր ընձեռել աղատորեն կաթողիկոսական ընտրություններ անցկացնել, սակայն առաջ էր քաչել մի åարտադիր åայման, ըստ որի՝ առժամանակ, մինչն Այսրկովկասում իր դիրքերի վերջնական ամրաåնդումը, Ս. Էջմիածնի դաՀին չåետք է μաղմեին նախկին åարսկաՀåատակ եկեղեցական դործիչները, այլ միայն նախկին օսմանաՀåատակները: Մի կարնոր Հարց, սակայն, դեռնս åարղաμանման կարիք ունի: Ի տարμերություն կարաåետ Ուլնեցու, որն ընտրվել էր կ. Պոլսում՝ առանց Մայր Աթոռի միաμանության վճռորոչ մասնակցության ն Հատուկ արտաՀայտած ցանկության, Հաջորդ երկու կաթողիկոսների թեկնածությունն առաջադրել ն առանց ժամանակ կորցնելու ընտրել էին Ս. Էջմիածնում: Ինչու՞ էին Ս. Էջմիածնում դերադասել Հե՛նց ԱμրաՀամ Մչեցուն ն ԱμրաՀամ կրետացուն Հայ եկեղեցու օսմանաՀåատակ այլ երնելի դործիչներից:

ԱμրաՀամ Մչեցու ընտրությանը նւաստած ցարդ անՀայտ ւարադաները Ինչու՞ կարաåետ Ուլնեցու մաՀից Հետո Մայր Աթոռի միաμանությունն առանց վայրկյան իսկ կորցնելու անմիջաåես իր ընտրությունը կանդնեցրեց Մչո Ս. կարաåետի առաջնորդ ԱμրաՀամ Մչեցու վրա: Վերջինիս կաթողիկոս ընտրելու վճռի վրա աղդած åետք է լինեին երկու Հանդամանք: Առաջին, ինչåես վերն արդեն նչվել է, ԱμրաՀամ Մչեցին կտրուկ դեմ էր իր նախկին ամրդոլցի դասակից կոլոտ åատրիարքի՝ կաթոլիկների նկատմամμ վարած ղիջողական-Հաչտարարական քաղաքականությանը: Այս Հարցում ԱμրաՀամի ն Մայր Աթոռի միաμանության (ու ողջ արնելաՀայ կղերի) Հայացքները լիովին Համընկել են: Երկրորդ Հանդամանքի մասին ստիåված ենք խոսել որոչ վերաåաՀությամμ, թեն այս ենթադրությունն անելու Համար ունենք

ծանրակչիռ Հիմքեր: Դեռնս 2711 դարի երկրորդ կեսին ն 27111 դարի սկղμին արնմտաՀայությունը նույնåես Հույժ դաղտնի աåստամμական åատրաստություններ էր տեսնում. 1701 թ. արնելաՀայ դործիչները Հայտարարում էին, որ տասնյակ Հաղարավոր արնմտաՀայեր միանալու են իրենց μարձրացնելիք աåստամμությանը3: Արդ, մեծ Հավանականությամμ կարելի է åնդել, որ տակավին 1719-1722 թթ. Մայր Աթոռի միաμանության ն ԱμրաՀամ Մչեցու միջն եղած åետք է լիներ Հույժ դաղտնի Հաղորդակցություն՝ ծրադրվող ՀամաՀայկական ղինված աåստամμությանը Տարոնի μերելիք կարնոր մասնակցության վերաμերյալ: Ավելի Հստակ: Ինչåես վերն այլ առիթով արդեն ասվել է, 1722 թ. օդոստոս-սեåտեմμերին Լիմ անաåատ էր ժամանել արնելաՀայ աåստամμների åատվիրակը, որի խրախուսանքով Վասåուրականի Հայության աչխարՀիկ ն Հոդնոր ավադանին որոչել էր նախաåատրաստություններ տեսնել՝ միանալու Համար Արնելյան Հայաստանում μռնկված ղինված աåստամμությանը. «Առաջնորդք եւ վարդաւետք եւ քաՀանայք եւ իչխանք ամրակառոյց քաղաքիս Վանայ, մեծամեծք դաւառաց Վասւուրականի, Մելիքք յերկրաց Քաջμերունեաց եւ Բղնունեաց, դիւղաւետք Համայն դիւղօրէից Հաւաքեալ եղեն ի ծովաւատ սուրμ մենաստանս»4:

Այս դաղտնի ժողովում ընդունած որոչումներին իր օրՀնությունն է տվել նան Աղթամարի կաթողիկոս ՀովՀաննես Ձորեցին (կաթողիկոս է եղել ոչ ուչ, քան 1720-ից մինչն 1725 թ.): Թեն 1722 թ. Լիմի ժողովից Հետո, վերն արդեն նչված åատճառներով, Վասåուրականում ն առՀասարակ Արնմտյան Հայաստանում աåստամμական քայլեր չձեռնարկվեցին, սակայն Հինդ տարի անց՝ 1727 թ. Հոկտեմμերին, Թուրքիայում Հետախուղական ինչոր դաղտնի առաքելություն կատարող Հայ աղատադրական չարժման դործակալները Հայտնում էին, որ, նախկինում կնքված åայմանավորվածության Համաձայն, Վասåուրականի ն Դիարμեքիրի չրջանների ասորիներն ու Պաղուքի ցեղի քրդերը åատրաստ են միանալ Հայերին՝ օսմանցիների դեմ նրանց աåստամμելու դեåքում5: Ի դեå, ասորիների Հետ դաղտնի դաչինքի Հաստատմանը

կարող էր անձնական կաåերով նåաստած լինել Մինաս վրդ. Տիդրանյանը, որը ծնվել էր, ինչåես ինքն է ասում՝ «Տիդրանակերտում, որ Ասորեստանում է» («ք00èëԸÿ ÿ 6 շքճ0å Òèշքճíճ 6 ÀԸԸèքèè»)6: Նույն դերը կարող էր կատարած լինել նան արնելաՀայ չարժման åատվիրակը՝ Ներսես վարդաåետը, որը ծնունդով ռչտունեցի էր, այսինքն՝ նույնåես ասորիների μնակավայրերին մոտ չրջանից ն դուցե նան Մինասի միջոցով չարժմանը ներդրավված անձ: Նկատենք նան, որ Հայ աղատադրական չարժումների դաղտնի կաåն ասորիների Հետ առկա էր տակավին 2711 դարում7: Փաստերը, այսåիսով, ցույց են տալիս, որ նախաåատրաստվող աåստամμությանը տեղեկացված են եղել թե՛ ասորիները, ն թե՛ քրդական որոչ աչիրեթներ. սա նչանակում է, որ Հայկական ղինված ուժերի խոչոր μեկորներից մեկը åաՀåանած տարածադոտին՝ ՄուչՍասունը åետք է անåատճառ ն åարտադրաμար նույնåես տեղեկացված լիներ այս դաղտնի կաåերի ն նախաåատրաստական դործողությունների մասին: Իսկ այդ åարադայում, Մուչ-Սասունում աղատադրական դաղտնի åատրաստությունների ղեկավար դերերից մեկն ստանձնելու էր ոչ այլ ոք, քան Տարոնի Հոդնոր առաջնորդը, այսինքն՝ ԱμրաՀամ արքեåիսկոåոս Մչեցին: Այսåիսի եղրակացության օդտին ուժդնորեն խոսում է ավելի ուչ չրջանի մի փաստ՝ չորս տասնամյակ անց Մչո Ս. կարաåետ վանքի առաջնորդ ՀովՀան արքեåիսկոåոսի եռանդուն մասնակցությունը Հովսեփ Էմինի ծրադրած Հայկական աåստամμությանը8: Ավելին՝ 1763 թ. Էմինին դրած մի նամակում ՀովՀան արքեåիսկոåոսը վկայակոչում է ասորիների ն եղդիների Հետ վերաՀաստատված կամ, ավելի ճիչտ՝ վերանորոդված նույնատիå աղատադրական մի դաչինքի առկայությունը, ինչն ստիåում է կարծել, թե 1720-ական թթ. մինչն 1760-ական թթ. այդ դաղտնի կաåը երμեք չէր մոռացվել. «Անցնող տասննմեկ ամիսը դրելով էի ղμաղած: Ինձ չատ դյուրին եղավ ձեղմով չաՀադրդռել ու ձեր Հերոսական մտածողությամμն Համակել Թուրքիո μոլոր կարնոր Հայերը՝ Պոլիս, Զմյուռնիա, Կեսարիա, Թոքատ, Էրղրում, Տիարւեքիր...Վուեր (Վա՞ն -Ա.Ա.) նայլն, նայլն... Գալով կռվողներուն, դիտցեք որ... ձեղ ւիտի դիմավորեն 40,000 մարտիկներ: Ասորիներ նեղիտի քյուրտեր նմանաւես ւատրաստ են միանալու մեղ»9:

Ինչåես վերը նչել ենք, Հայ աղատադրական չարժման անմիջական մասնակից է եղել Աստվածատուր Համադանցի կաթողիկոսը: ԱՀա նրա միջոցով էլ՝ (1717 թ. Հուլիսից ի վեր10) Մչո Ս. կարաåետի վանաՀայր ԱμրաՀամը åետք է տեղեկացված լիներ Հայկական նախաåատրաստվող աåստամμությանը: Սա նչանակում է, որ Մայր Աթոռի երնելի այն միաμանները, որ մոտ են կանդնած եղել Աստվածատուր կաթողիկոսին, տեղյակ են եղել ԱμրաՀամ արքեåիսկոåոսի Հետ եղած կաåին: 1730 թ., կարաåետ Ուլնեցու մաՀից Հետո, ԱμրաՀամի Հետ նախկինում ունեցած այս դաղտնի կաåը åետք է լուրջ դեր խաղացած լիներ ԱμրաՀամին անվարան ն անՀաåաղ կաթողիկոսությունն առաջարկելու Համար: Ընդ որում՝ երկու կողմն էլ åետք է դոՀ լինեին Հայաստանի աղատադրության խնդրով տարիներ առաջ Հաստատված իրենց Հարաμերություններից ն Համադործակցությունից. այլ կերå ասած՝ 1720-ական թթ. սկղμին ԱμրաՀամն իր աջակցությունը åետք է Հայտնած լիներ Աստվածատուր կաթողիկոսի աղատադրական ծրադրերին ու նåատակներին ն անվերաåաՀորեն օրՀներ տարոնաՀայ ղինյալների մասնակցությունը նախաåատրաստվող ՀամաՀայկական աåստամμությանը՝ այնåես, ինչåես 1722 թ. սեåտեմμերին վասåուրականցիների աåստամμական նախաåատրաստություններն օրՀնեց Աղթամարի կաթողիկոս ՀովՀաննես Ձորեցին: Այլաåես՝ աղատադրական խնդրին ԱμրաՀամ Մչեցու մերժողական կամ սառը վերաμերմունքի դեåքում, 1730 թ. նրան չտաå Ս. Էջմիածին Հրավիրելը կարող էր նան վտանդավոր լինել Աստվածատուր կաթողիկոսի մտերիմ միաμանների Համար: Մեր այս ենթադրությունը Հիմնված է կողմնակի փաստերի Համադրման ու վերլուծության վրա, այն Հաստատող ուղղակի վկայություններ դեռնս Հայտնաμերված չեն: Սակայն ուղղակի վկայությունների μացակայությունը միանդամայն μնական է, որովՀետն վտանդավոր μոլոր փաստաթղթերը անվտանդության նկատառումներով ժամանակին ոչնչացվել են, Հատկաåես՝ եթե դրանք վերաμերել են Հայ եկեղեցու μարձրաստիճան åաչտոնյաներին ն այն դործիչներին, որոնք չարունակում էին աåրել Հայաստանում: Մի դիտարկում-Հաստատում նս: ԱրնելաՀայ աղատադրական չարժման դործիչները ն Ս. Էջմիածինը, անվտանդության åաՀանջներից ելնելով, ոչ մի դեåքում չէին տեղեկացնելու իրենց նåա154

տակների մասին կ. Պոլսի Հայոց առաջնորդներին, մանավանդ Բարձր Դռան Հետ մչտական կաå ունեցող (ու ինքնաμերաμար մչտաåես վերաՀսկողության տակ դտնվող) Պոլսի Հայոց åատրիարքներին:

ԱμրաՀամ Կրետացու ընտրությանը նւաստած ցարդ անՀայտ ւարադաները ԱμրաՀամ կրետացու ընտրությունը նս ունի Հետաքրքրական չμացաՀայտված դրվադներ: 1735 թ. Հոկտեմμերի 1-ին Գրիդոր Շղթայակիրը մի նամակ է դրում կոլոտին, որում խոսում է նան ԱμրաՀամ կրետացի նորընտիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ն կոլոտի Հարաμերություններում՝ 1734 թ. ինչ-ինչ åատճառներով առաջացած լուրջ դժտվածության մասին. «Եւ որովՀետեւ Եղμայրդ Սուրμ առ Աստուած դնաց, եւ անուանակից նորա ի տեղի նորա նստաւ (իմա՝ ԱμրաՀամ Բ Մչեցուն Հաջորդեց ԱμրաՀամ Գ Կրետացին - Ա.Ա.)՝ ո՞չ աւաքէն Ռ (1000)-աւատիկ լաւադոյն է, քան ղայլ աւերախտսն եւ ղանիրաւս. ընդէ՞ր ղթչնամութիւն ցոյց կուտաս, Հո՛դի: Եւ որովՀետեւ քո դրով ղնորա աչակերտ Յովաննէս վարդաւետն μերեալ ես՝ ընդէ՞ր ղխոստացեալդ ոչ կատարես, տալով նմա ղիւր ղվարդաւետի ղտեղն (իմա՝ Թրակիո-Թեքիրդաղի թեմը11): Վասնորոյ յստակ սրտիւ աղաչեմ ղքեղ. ղՀին սիրելութիւն՝ յատելութիւն մի՛ փոխարկիցես: Աղաչեմ եւ դարձեալ աղերսեմ. վասն խաթեր Հնացեալ ծերոյս եւ խոցեալ սրտիս, ա՛յնåէս առնիցես, ղի կրկին սէր ի միջի ձերում Հաստատիցի եւ մի՛ խռովութիւն: Եւ այն տղային տուր ղվիճակ Հօրն իւրոյ: Յոյժ սաստիկ ստիւով դրեցի, չկարացի յերկարել. խնդրեմ, ղի մի՛ լիցի անտես խնդիրն իմ, եւ լեր կրկին ողջ ի Տէր, ա՛մեն12 (ընդդծումն իմն է՝ Ա.Ա.)»:

Մեկ տարի անց այս կնճիռը մնացել էր չլուծված, որովՀետն 1735 թ. նոյեմμերի 14-ին Շղթայակիրը դարձյալ Հիչեցնում էր կոլոտին. «...ղայս յուչ առնեմ քեղ աղերսիւ՝ ղի իրիճայ եօլմայ կէլմիչ տըր (թուրքերեն՝ խնդրանքը ճամμու մեջ մտած է). իմ խաթերս Համար ղԹեքիրտաղու դիտողութիւն տուր Հոդեւոր Տիրի ՅովՀաննէս վարդաւետին, ղի դու դրեալ ես, թէ «եկ եւ տաց քեղ», ընդէ՞ր

խոստացեալսդ ջրեսցես. տուր եւ Հայրախնամ սիրով լեր ընդ նմա վասն սիրոյ Հնադոյն սիրելոյն մերոյ... Եւ լուայ, թէ Սրμոյ Աթոռոյ նուիրակ Պետրոս վարդաւետն այդր եկեալ է. եւ ղնա եւս սիրով ընկալ, ղի արդիւնք լիցի Սրμոյ Մօրն մերոյ՝ որ յայսչափ անտանելի տառաւանաց միջի է: Եւ ընդ Հոդեւոր Տիրին կատարեալ սիրով կաց՝ աղաչեմ, դիտէ Աստուած, ղի ինձ անմխիթարիս՝ մեծ մխիթարութիւն եղեւ նորա լինիլն Հայրաւետ, ղոր Տէր Հաստատ ւաՀեսցէ»13:

կոլոտի ն ԱμրաՀամ կրետացու դժտվածության ակունքները åետք է փնտրել մեղ արդեն Հայտնի այն փաստի մեջ, որ 1732 թվականին կ. Պոլսում Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ Դաղար ՋաՀկեցին՝ կոլոտ åատրիարքի Հետ իր ամենասուր ընդՀարումներից մեկի ժամանակ, աåաստանում է Թրակիայում (Թեքիրդաղում), որտեղ էլ, երեք ամիս ջերմորեն Հյուրընկալվելով տեղի Հայոց առաջնորդ ԱμրաՀամ կրետացու մոտ (ինչåես ինքն է ասում՝ «Հոդաμարձութեամμ նորին դիտի Տեառն ԱμրաՀամու երջանկաղարդ րաμունաåետին»)՝ չարադրում է իր Դրախտ ցանկալի դիրքը: Այսինքն՝ Դաղար ՋաՀկեցուն Թրակիայում աåաստան տալով, ԱμրաՀամ կրետացին իր Համերաչխությունն ու աջակցությունն է Հայտնել ն՛ Դաղարին, ն՛ Դաղարի թիկունքում կանդնած Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնին: ԱՀա այստեղից էլ կոլոտի եւ ԱμրաՀամ կրետացու Հարաμերությունները «Հին սիրելութիւնից» վերածել էին «ատելութեան»: Ըստ երնույթին, կոլոտը վիրավորվել էր իր թչնամու նկատմամμ Թրակիո առաջնորդի դրսնորած ընդդծված μարյացակամ վերաμերմունքից ու վերջինիս կաթողիկոս ընտրվելուց Հետո անդամ չէր ցանկացել մոռանալ այս åատմությունը: ԻՀարկե, չի μացառվում, որ åառակտման Հիմքում կարող են եղած լինել ն ուրիչ åատճառներ: 1720-ական թթ. սկղμի դրությամμ կոլոտի ն ԱμրաՀամ կրետացու ջերմ Հարաμերությունները, նրանց «Հին սիրելութիւն»ը վկայված է 1723 թ. կոլոտի ն Գրիդոր Շղթայակրի Հեղինակած մի Հիչատակարանում, որտեղ ԱμրաՀամ Մչեցին ն ԱμրաՀամ կրետացին Հիչված են իμրն մտերիմ μարեկամներ. «...Եւ ղՀամաչունչ եւ ղսիրով սիրելիսն մեր, եւ ղմիեղեն եղμարսն, այսինքն՝ ղերկոսին ղԱμրաՀամ, դիտնական եւ ղՀանճարաչատ վարդաւետսն. որ է մինն աթոռակալ սրμոյ Կարաւետին եւ

վերատեսուչ Տարօնոյ, իսկ միւսն է՛ Հեղինակ (իմա՝ առաջնորդ) Թրակիոյ, որք են ընդ մեղ՝ յամենայն դործս վասն Տեառն տան»14:

1736-1737 թթ. դրած իր Պատմութեան մեջ, ԱμրաՀամ կրետացին, Հիչելով իր 1719-1720 թթ. այցը Երուսաղեմ, ինքն էլ μարի ն Հարդալից μնութադրումներ է տալիս Գրիդոր Շղթայակրին ու կոլոտին. «...ի ւատրիարդութեան սրμոյն Սաղիմայ Գրիդորի ճդնաղդեաց եւ ՀեղաՀոդի սրμաղան վարդաւետի եւ առաջնորդութեան Կոստանդնոււօլսոյ ՅովՀաննէս քաջաջան Աստուածաμան վարդաւետի՝ աչակերտաց Վարդանայ վարդաւետին Բաղիչեցւոյ ի վանից Ամրտօլւոյ»15:

Հետաքրքիր է, որ 1734 թվականին էլ, այսինքն՝ այն ժամանակ, երμ կոլոտն իր նկատմամμ կոչտ դիրք էր μռնել, կրետացին դարձյալ μարեմտորեն է Հիչատակում նրան իμրն «åատրիարդի եղμոր մերոյ»16: Շղթայակրի այն ակնարկը, թե ԱμրաՀամ կրետացու μարձրանալը Ս. Էջմիածնի դաՀին «ո՞չ աåաքէն Ռ (1000)-աåատիկ լաւադոյն է, քան ղայլ աåերախտսն եւ ղանիրաւս», վերաμերում է, առաջին Հերթին, Դաղար ՋաՀկեցուն ն Հնարավոր է մի քանի ուրիչ μարձրաստիճան եկեղեցականների, որոնք, Շղթայակրի կարծիքով՝ ունեին կաթողիկոս ընտրվելու որոչակի Հնարավորություններ, μայց Դաղարի åես թչնամաμար էին տրամադրված կոլոտի դեմ: Ինչ վերաμերում է Դաղար ՋաՀկեցուն, աåա նա 1726 թվականից ի վեր աåրում էր Օսմանյան կայսրության սրտում՝ կեսարիայում, կ. Պոլսում ն Զմյուռնիայում, ու դժվար թե օսմանյան իչխանություններն այլնս կասկածեին նրան՝ Հայ աåստամμների կամ ռուսների ն åարսիկների Հետ դաղտնի կաåեր ունենալու մեջ ու, ըստ այդմ էլ, արդելեին նրա ընտրությունը: ԱՀա ուչադրություն åաՀանջող մի այլ Հարցադրում: Թեն 1736-1737 թթ. Հեղինակած իր Պատմութեան մեջ, ԱμրաՀամ կրետացին փորձում է ամեն կերå ցույց տալ իր՝ իμր անսåասելիորեն ն åատաՀականորեն կաթողիկոս ընտրվելը, մեր ունեցած տվյալները թույլ են տալիս լուրջ կասկածի ենթարկել ցայսօր անվերաåաՀորեն ընդունվող այս վարկածի ճչմարտացիությունը:

կետ առ կետ քննենք կրետացու ներկայացրած վարկածը: 1. կրետացին åնդում է, թե ինքը մեկնել է Ս. Էջմիածին, «քանղի ղկարօտութիւն... ունէի ի մանկութենէ իմմէ... վասն սրμոց Աթոռոց եւ եւս վասն Հայաստան երկրի վանորայից եւ ուխտատեղաց»17: Սակայն, անՀավատալի է, որ «ղμոսաչրջություն» Հիչեցնող այդåիսի մի ուխտադնացություն նա որոչել էր ձեռնարկել 1734 թվականին, այսինքն՝ ճիչտ այն åաՀին, երμ Հյուսիսային Իրանն ու Այսրկովկասը դարձել էին օսմանյան ն åարսկական μանակների միջն μախտորոչիչ մարտերի ասåարեղ, իսկ այդ սաստկացած åատերաղմն էլ որնէ մեկի Համար դաղտնիք չէր: 2. կրետացին Հավաստիացնում է, թե որոչել էր այցելել Ս. Էջմիածինն ու Մչո Ս. կարաåետի վանքը, μայց նա ժամանում է ուղիղ Ս. Էջմիածին, իր ասելով՝ թողնելով Ս. կարաåետի այցելությունը վերադարձի ճանաåարՀին: Այնինչ՝ նրա ուղնորության դիծը՝ Թեքիրդաղ-Թոխաթ-կարին-կարս-Էջմիածին18, ընկած էր Մուչից չատ մոտ տարածության վրա: Եվ ավելի μնական կլիներ, եթե ԱμրաՀամ կրետացին Մուչ մտնելուց Հետո նոր միայն ճանաåարվեր դեåի իր «ուխտադնացության» ամենաՀեռավոր կետը՝ Ս. Էջմիածին: 3. Ըստ կրետացու, 20 օր Ս. Էջմիածնում անցկացնելուց Հետո, ինքը փորձում է վերադառնալ, սակայն ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսը նրան թույլ չի տալիս: Այս կաåակցությամμ չատ Հետաքրքիր են կաթողիկոսի μերած åատճառաμանությունները19. դրանք լույս են սփռում մի քանի կարնոր Հանդամանքի վրա, որոնց մասին ԱμրաՀամ կրետացին նախընտրում է μացայայտորեն չխոսել: Ստորն, առանձին-առանձին, ներկայացնում ենք ԱμրաՀամ Մչեցու փաստարկները ն μացատրում դրանց ետնախորքը. ա) «Զքեղ ինձ Աստուած առաքեաց, տեսանելով ղխղճութիւնս իմ», այսինքն՝ կաթողիկոսն արդեն վատառողջ էր. μ) «Եւ դիտեմ ղՀարաղատութիւն քո ի Հեռուն Հետէ, եւ վկայէ Հոդի իմ, ղի μարեկամ եւ Հաւատարիմ ես ինձ, որåէս եւ իմայնոցն, որåէս լուեալ եմ այսքան տարի, նաեւ՝ ի Սուրμ ԳաՀիս» - կաթողիկոսի այս ակնարկի տակ åետք է անմիջաåես Հասկանանք ԱμրաՀամ կրետացու՝ Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ Դաղար ՋաՀկեցուն ցուցաμերած μարոյական ն նյութական մեծ աջակցությունը, Հատկաåես՝ 1732 թ. նրան Թրակիայում Հյուրընկալելը.

դ) «Վասն որոյ այսմ ամի դոնէ ոչ թողում դնալ, այլ կաց մնայ ի դիրկս եւ դոդ մօր քո լուսոյ Սուրμ Էջմիածնիս եւ լեր ինձ խորՀրդակից, ցաւակից եւ կարեկից». - փաստորեն, թեն Հստակ այդ մասին չի ասվում, կաթողիկոսն ԱμրաՀամ կրետացուն նչանակում է իր Հետնորդ աթոռակալը: Հայ եկեղեցու åատմության մեջ, Հատկաåես վայրիվերո ու վտանդավոր ժամանակաչրջաններում՝ չատ ընդունված ու åատմականորեն արդարացված միջոցառում էր կաթողիկոսի աթոռակալ-Հետնորդ կամ նույնիսկ մի քանի աթոռակալ նչանակելը: Հետադա դեåքերը Հաստատում են այս ենթադրությունը: Հետնած երեք ամսվա ընթացքում՝ մինչն կաթողիկոսի մաՀանալը (նոյեմμերի 11), ԱμրաՀամ կրետացին Հանդես է դալիս Մայր Աթոռում որåես անվիճելիորեն երկրորդ դեմք, ասել է թե՝ կաթողիկոսի աթոռակալ-Հետնորդի դերում: Նա է, օրինակ, դիչեր-ցերեկ Հսկում կաթողիկոսի մաՀճի մոտ ու նրա ձեռքերում էլ կաթողիկոսը մաՀանում է. «Եւ այսåէս աջ ձեռն ի մէջ ձեռացս դոլով Հեչտ ու Հանդիստ աւանդեաց ղմաքուր Հոդին իւր...»20: Նա է, որ կատարում է կաթողիկոսի թաղումը («ժամ արարի եւ օծի») ն Հաջորդ օրը, միաμանների դլուխ անցնելով, այցելում նրա չիրիմը՝ «առեալ իմ ղμոլոր ուխտ սուրμ Աթոռոյս դնացինք ի Գայիանէ»21: Վերջաåես, Մայր Աթոռի միաμաններն, առանց որնէ քննարկումների ն տարակարծությունների, ԱμրաՀամին են առաջարկում ստանձնել վեՀաåետի թափուր մնացած դաՀը: Այսåիսի միակարծությունը նս Հուչում է, որ Մայր Աթոռում վաղուց էին որոչում կայացրել ԱμրաՀամ կրետացուն Հաջորդ կաթողիկոս ընտրելու մասին, ն այս որոչումը μոլորովին էլ åայմանավորված չէր, ինչåես փորձում է ցույց տալ ինքը կրետացին, սոսկ արտակարդ իրավիճակով: Այսåիսով, ԱμրաՀամ կրետացին, առանց նույնիսկ åաչտոնական Հատուկ Հայտարարությունների ն ավելորդ Հրաåարակման, ներքին կարդով, նչանակվել էր վատառողջ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի աթոռակալ-Հետնորդի åաչտոնին: Եվ այս ամենը այն åարադայում, որ նրա ժամանման åաՀին Ս. Էջմիածնում արդեն կար մի այլ աթոռակալ, որի անունը մեղ Հայտնի չէ22: Այս ենթադրությունը Հաստատող մի լրացուցիչ փաստ էլ այն է, որ քաղաքականաåես ն ռաղմականաåես այն ծանր åաՀին,

երμ åարսկական ղորքերը Նադիրի դլխավորությամμ մոտենում էին Երնանին ու Ս. Էջմիածնին, ԱμրաՀամ կրետացին μաղմաթիվ այցելություններ է կատարում Արարատյան երկրի վանքերն ու μնակավայրերը՝ ՀոՀաննավանք, Սաղմոսավանք, Ուչի, Փարåի, կարμի, Մուղնի, Օչական, Ս. Լուսաւորչի անաåատ, Երնան, Խոր Վիրաå, Արկուռի, Հավուց Թառ, Աղջոց վանք, Գեղարդ, Գառնի, Նորք, Գետարդել23: Ինչåես ինքն է ասում, իր այցելությունների åաՀը Համընկել էր այնåիսի ծայրաստիճան լարված իրադրության Հետ, որ 1734 թ. սեåտեմμերի վերջին ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսը, Հրաժարվելով կրետացու Հետ միասին այցելություններ կատարելու իր նախկին մտադրությունից, Ս. Էջմիածնից չμացակայելու որոչում է ընդունում, սակայն միննույն ժամանակ, ղարմանալիորեն, թույլ է տալիս, որ կրետացին միայնակ չարունակի իր «ուխտադնացությունը». «Մանաւանդ ղի էր եւ ժամանակն խառնակ, եւ աղդի-աղդի ղրոյցք դային ի լսելիս ՎեՀին վասն դալստեան ԹաՀմաղ(ղուլի)-խանին եւ չարժելոյ ղօրացն ւարսկային, փութացաւ ղդարձն անդրէն առ ի սուրμ Աթոռն, ղի Հոդասցէ ղՀոդս ամենեցուն»:

Միթե՞ կարելի է Հավատալ, որ åատերաղմի օրեցօր մոտենալու այդåիսի վտանդավոր åաՀին կրետացու այցելությունների μուն նåատակը եղել է ուխտադնացություն-ղμոսաչրջությունը: Ամեննին: Իրականում՝ Ս. Էջմիածին ժամանելուց Հետո ԱμրաՀամ կրետացին անմիջաåես անցել է միանդամայն այլ խնդիրների լուծմանը: Մի դրվադ օդնում է åարղել, թե ի՛նչ խնդիրների մասին է խոսքը: Մեջμերելով Երնանի օսմանցի ռայիսին տված իր իսկ åատասխանը (որում նա իμրն թե Հրաժարվում էր Մայր Աթոռի ն Երնանի օսմանյան վարչության իրեն առաջարկվող կաթողիկոսությունից)՝ ԱμրաՀամ կրետացին նչում է, որ վատածանոթությունը Արարատյան երկրին լուրջ թերություն է Ս. Էջմիածնի դաՀակալի որնէ թեկնածուի Համար. «Զեմ μաւական այդմ դործոյ եւ ոչ ունիմ կարողութիւն յամենայն կողմանց: Մանաւանդ՝ ղարիւ եւ օտար եմ: Ուխտի աղադաւ եկեալ եմ այսր»24:

Այս խոստովանությունը Հիչեցնում է կարաåետ Ուլնեցու թերությունների մասին Սիմեոն Երնանցու արած դիտողությունն առ այն, որ նա «Աթոռոյս որåիսութեան, åատուոյն եւ իչխանութեան ամենեւին անտեղեակ» էր25: Ս. Էջմիածին ժամանելուն åես՝ ճիչտ նույն μացը փորձել է արադ լցնել ԱμրաՀամ կրետացին ն Հաջողությամμ լուծել է այդ խնդիրը. այն է՝ իր այցելությունների ընթացքում ծանոթացել է Արարատյան երկրին ն Հայ աչխարՀիկ ու Հոդնոր ավադանուն, որը վճռորոչ դեր էր ունենալու նրան կաթողիկոս ընտրելու ժամանակ: Բացի այդ, նա ղμաղվել է նան Մայր Աթոռի տնտեսական ղանաղան Հարցերի կարդավորմամμ (Հավանաμար, վատառողջ կաթողիկոսի Հանձնարարությամμ): կարծես այս է վկայում նան ԱμրաՀամ կրետացու՝ Ս. Էջմիածին ոտք դնելուն åես դրսնորած անմիջական Հետաքրքրությունը տեղական աåրանքների ն դների նկատմամμ, որ ստիåել է Ս. Տեր-Ավետիսյանին դրել, թե՝ «կրետացին անåայման ունեցել է ն առնտրական ջիղ»26: Հիչենք նան, որ 1733 թ. Հունիսի 11-ի վերը տարμեր առիթներով մեկնաμանված նամակում Գրիդոր Շղթայակիրն ակնարկում էր ԱμրաՀամ Մչեցու օրոք Մայր Աթոռի ունեցած դրամական ծանր åարտքերը՝ «Սրμոյ Եկեղեցոյդ åարտքն եւս դիղեալ կայ»: Սա Հաստատում է նան ինքը կրետացին. «Յետ այսորիկ (իմա՝ կաթողիկոս ընտրուելուց յետոյ, Ա.Ա.) սկսայ մտախոՀ լինիլ եւ յամենայն ղօրութենէ ջանալ եւ արիանալ վասն մեծի դործոյն եւ կառավարութեան Սուրμ Աթոռոյն մեծի. եւ ղի անծանօթ դոլով իմ երկրի, եւ մարդկանց, եւ միաμանից, եւ ամենայն ելից եւ մտից եւ արարողութեան եւ վասն ւակասութեան փողից, որս ոչ դոյր ամենեւին: Իսկ վանից ծախքն՝ μաղում եւ անթիւ»27:

Այս ամենն ստիåում է Հավանականության μավական մեծ աստիճանով ենթադրել, որ Թրակիայից ճանաåարՀվելով դեåի Ս. Էջմիածին՝ ԱμրաՀամ կրետացին արդեն տեղեկացված էր Մայր Աթոռում իրեն կաթողիկոսացնելու մտադրության մասին, ինչåես նան արդեն Հայտնած åետք է լիներ իր նախնական Համաձայնությունը: «Ուխտադնացության» ձեռնարկումով նա արդեն լիովին Հաստատում էր իր մտադրությունները:

Սակայն առաջանում է երկու Հարց, որոնց կåատասխանենք իրարաՀաջորդաμար: Նախ՝ ինչու՞ էին ԱμրաՀամ Մչեցի կաթողիկոսը ն Մայր Աթոռի միաμանները որոչել Հաջորդ կաթողիկոս ընտրել Հե՛նց ԱμրաՀամ կրետացուն: Պատասխանը μխում է մեր նախորդ քննության արդյունքներից. 1) ԱμրաՀամ կրետացին վաղուց ի վեր լավ Հարաμերություններ ուներ ԱμրաՀամ Մչեցու Հետ՝ առնվաղն սկսած 1719-1720 թթ. Երուսաղեմում միասին անցկացված ժամանակներից: 2) Իր թեմում Հյուրընկալելով Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակ Դաղար ՋաՀկեցուն՝ կոլոտ åատրիարքի Հետ վերջինիս լուրջ μախման մի ժամանակաչրջանում, կրետացին աåացուցել էր իր Հավատարմությունը Մայր Աթոռի դավանական Հարցերում վարած ավանդական կարծր դիրքորոչմանը ն Հայ եկեղեցու ընդՀանուր դործերում Ս. Էջմիածնի անառարկելի դերադաՀությանը: կրետացու այս դիրքորոչումներում Համողվելու Հնարավորություն է ունեցել անձամμ Դաղար ՋաՀկեցին, որն էլ այդ մասին åետք է տեղեկացրած լիներ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին: 3) ԱμրաՀամ կրետացին օսմանաՀåատակ էր, իր ամμողջ նախորդ կյանքը աåրել էր իրանյան սաՀմանից Հեռու դտնվող Թրակիայում ն, ի տարμերություն արնելաՀայ կղերականների, Հակաօսմանյան որնէ կաåերի մեջ կասկածվել չէր կարող: Ուստի՝ կրետացու արադ ընտրությունը չէր ստիåելու Երնանի փաչային Բարձր Դռնից լրացուցիչ ճչտումներ ն Հաստատում խնդրել: Այսինքն՝ ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքը Հայտնվելու էր (ինչåես ն 1729 թ. աչնանը՝ ԱμրաՀամ Մչեցու ընտրության ժամանակ) կատարված փաստի առջն ու Հնարավորություն չէր ունենալու Ս. Էջմիածնի դաՀին առաջադրել իրեն ցանկալի եկեղեցական դործչի կամ դուցե իր իսկ թեկնածությունը: 4) ԱμրաՀամ կրետացին Հայ եկեղեցու ամենաՀեղինակավոր դործիչներից էր, որն իր անթերի կենսուղով ու նան åատկառելի տարիքով ընդունելի էր Համարվելու μոլորի Համար. նրա ընտրվելուց Հետո՝ Հայ Հոդնորականության այս կամ այն թնում μուռն ընդդիմություն ն երկåառակումներ առաջանալ չէին կարող.

Երկրորդ Հարցը. ինչու՞ է ԱμրաՀամ կրետացին քողարկել Ս. Էջմիածին ուղնորվելու իր μուն նåատակը ն ներկայացրել այն իμրն մի սովորական ուխտադնացություն: Նչենք երեք Հնարավոր åատճառ. ա) եկեղեցական μարձրաստիճան դործիչներից չատերը μարի աչքով չէին նայելու Հայոց եկեղեցու կանոնակարդին Հակառակ՝ Արարատյան երկրի աչխարՀիկ ու Հոդնոր դործիչների որոչումով միայն, ԱμրաՀամ կրետացու կաթողիկոս դառնալուն. μ) ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքը, սրտի խորքում վիրավորված լինելով Դաղար ՋաՀկեցուն Թեքիրդաղում ջերմորեն Հյուրընկալելու åատմությունից, կարող էր ուղղակի ընդդիմանալ ԱμրաՀամի կաթողիկոսանալուն ն, օդտադործելով կ. Պոլսում իր ունեցած կաåերն ու լծակները, μարդություններ առաջացնել նրա ճանաåարՀորդության, ընտրության, ինչåես նան Հետադայում այդ ընտրությունն օսմանյան արքունիքում Հաստատելու առջն. μ) ուխտադնացության մեկնողները սովորաμար աղատվում էին մաքսերի մի ղդալի մասից, իսկ ԱμրաՀամ կրետացին Ս. Էջմիածին էր տանում մեծ թվով աåրանքներ28, այդ թվում՝ Զմյուռնիայի առաջնորդ Դաղար ՋաՀկեցու ուղարկած արժեքավոր նվերները29: ԱՀա այս երեք Հիմնական դրդաåատճառներն էլ ստիåել են ԱμրաՀամ կրետացուն ներկայացնել իր Ս. Էջմիածին կատարած ուղնորությունը իμրն ուխտադնացություն:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 24, 32 ն այլն: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 6, 32, 187: Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում. √. ¿. ›ÁÓ‚, Ըí0աåíèÿ 1åòքճ 8åëèê0շ0 Ը ճքìÿíԸêèì íճք000ì, ոՕê. 9, ոóíêò 25. Հմմտ. Լեո, Երկերի ժողովածու: Հայոց åատմություն, Երրորդ Հատոր, Գիրք երկրորդ (Երնան, 1973), էջ 56: Հիչատակարանն ամμողջությամμ ղետեղված է Հավելված Ե-ում, իսկ նրա մանրամասն քննությունը տե՛ս Armen M. Ayvazyan, ìThe Secret Meeting of Armenians on Lim Island in 1722: Concerning the Possible Involvement of Western Armenians in an All-Armenian Liberation Movement),ì in

J·nos M. Bak and PÈter Banyo, eds., Issues and Resources for the Study of Medieval Central and Eastern Europe: Reports and Articles (Department of Medieval Studies, Central European University and the Committee on Centers and Regional Associations of the Medieval Academy of America: Budapest-Cambridge, MA, 2001), pp. 59-68. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 62-63: Այդ ժամանակաչրջանում Հայ-ասորական μարեկամական Հարաμերությունների մասին վկայում են 1737 թ. Հունիսի 25-ին Երուսաղեմի Հայոց ւատրիարք Գրիդոր Շղթայակրի՝ Պոլսից դրած մի նամակի՝ Հետնյալ Հետաքրքրական տողերը. «Ասորոց Հալաւու դէտ (իմա՝ առաջնորդ, Ա.Ա.) Գէորդ վարդաւետն դրեաց մեղ՝ թէ «դրեա՛ քո մարդոց, որ մեր վանաց տիրութիւն անեն մինչեւ մեք մարդ ըղրկեմք»: Եւ ես իւրեանց կաթողիկոսին դրեալ եմ, թէ «լաւ մարդ մի ըղրկես», վասնորոյ տիրութիւն անէք վասն Աստուծոյ, ղի մե՛ր են» (ընդծումն իմն է՝ Ա.Ա.). «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1973, էջ 148: Տե՛ս Ë. ԽåëèêՇåò-6åê, “Ê 6èՕãքàՓèè ՇոՕոâèæíèêà 1Շքàåëÿ Օքè - ԽèíàՇà âàքոàոåòà.” - Տեղեկադիր (Հաս. դիտ.), 1946, Իo. 1, էջ 79: Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 95-96, 156-157, 161, 275: Հովնան արքեւիսկուոսի դործունեության մանրամասն քննության մասին տես՝ ¿. –. »Ó‡ÌÌËÒˇÌ, 10Ըèô Ջìèí (Էքåâàí, 1çո. Լ7, 1945), ՇՇ. 145-161, 230-235. Տե՛ս Հովսեփ Էմինի կյանքն ու դործունեությունը, նչվ. աչխ. էջ 267. Հմմտ. The Life and Adventures of Joseph Emin, an Armenian, pp. 234-235. cf. pp. 228-229. Այսինքն՝ այն ւաՀից, երμ Գրիդոր Շիրվանեցին մեկնեց Կ. Պոլիս՝ ստանձնելու Երուսաղեմի ւատրիարքի ւաչտոնը (Հմմտ. Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 32): Թեքիրդաղ-Թադավոր-դաղ-Ռոտոստո: Թադավոր-դաղ են անվանել 16061607 թթ. Անի-կամախից, Երղնկայից ն Դերջանից այստեղ տեղափոխված Ավետիսյան, Հայերը՝ ի Հիչատակ Հայաստանի Թադավոր-դաղի (Ս. Տեր-Ա «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», էջ 288, ծնթ. 1): «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն, 1972, էջ 469-470: Նույն տեղում, էջ 471: Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 221: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 32: Նույն տեղում, էջ 33: Նույն տեղում: Ս. Տեր-Ա Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», էջ 288, 316:

Ս. Էջմիածին ուղնորվելիս, Կարինի միջով էին անցել նան Կարաւետ Ուլնեցին (1728 թ.), ԱμրաՀամ Մչեցին (1729 թ.) ն Ղաղար ՋաՀկեցին (1737 թ.): ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 34: Նույն տեղում, էջ 40-41: Նույն տեղում, էջ 42: ԱμրաՀամ Կրետացին իր ծոցի տետրակում նչել է, որ Ս. Էջմիածին ժամանելուց Հետո «Աթոռակալին» է Հանձնել 2 ոսկի մի անդամ ն 1 ոսկի՝ մյուս Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», անդամ (տե՛ս Ս. Տեր-Ա էջ 320-321): ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, էջ 35-39: Նույն տեղում, էջ 44: Ջամμռ, էջ 235-236: Ս. Տեր-Ա Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», էջ 290, 317: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն, 46-47: Ս. Տեր-Ա Ավետիսյան, «ԱμրաՀամ Կրետացու Հիչատակարանը», էջ 288-291, 310-315, 318-321: Նույն տեղում, էջ 320:

ԳԼՈՒԽ ԺԱ.

ՎԵՐՋԱԲԱՆ ԵՎ ԵԶՐԱկԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պատասխան՝ ուսումնասիրության սկղμում առաջադրված Հարցին Ի մի μերենք ուսումնասիրության սկղμում առաջադրված Հարցի åատասխանը, որ ստացել ենք ամμողջ քննության արդյունքում: 1. Ամենայն Հացոց կաթողիկոսի ընտրությանը Բջնիի, Հաղμատի, Ս. Թադեոսի ն Տաթնի վանաՀայր-առաջնորդների Հավանություն տալու կանոնը åատմականորեն ստույդ է: 2. Այս կանոնն առաջացել է 1705 թ. ՆաՀաåետ Եդեսացի կաթողիկոսի մաՀից Հետո, երμ Աղեքսանդր Ջուղայեցու կաթողիկոսանալով վերջ դրվեց արնելաՀայ Հոդնորականության չրջանում խորաåես վարկաμեկված արնմտաՀայ Եղիաղար Այնթաåցի (16821691) ն ՆաՀաåետ Եդեսացի (1691-1705) կաթողիկոսների կղերական կուսակցության կառավարմանը: Ընդ որում՝ այդ կուսակցությանը Հաճախ վերադրվում էր լատինամետ ընթացք: կանոնը åետք է Հաստատված լինի Աղեքսանդր Ջուղայեցու դաՀակալման տարիներին՝ 1705-1715 թթ., առավել Հավանական է 1708 թ., երμ կաթողիկոսական ընտրությունների կարդի որոչ Հարցեր արծարծվեցին Հատուկ կոնդակով: 3. Այս կանոնը խախտվել է 1726 թ. փետրվարին, երμ կ. Պոլսում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է ընտրվել կարաåետ Բ Ուլնեցին

(1661-1729): Թեն վերջինս Հիմնականում Հաջող է կատարում իր åարտականությունները ն կարողանում է լավ Հարաμարություններ Հաստատել օսմանյան նորելուկ իչխանությունների Հետ, այնուամենայնիվ, իր կենսադրական աղերսների åատճառով, արնելաՀայ կղերը դիտում է նրան որåես Եղիաղար Այնթաåցու ն ՆաՀաåետ Եդեսացու մերժելի կուսակցության ներկայացուցիչ: 4. կ. Պոլսում կարաåետ Ուլնեցուն Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընտրելու ընթացքի վրա åետք է ուղղակիորեն աղդած լիներ Բարձր Դուռը: Վերջինս ցանկանալու էր Էջմիածնի դաՀին μաղմած տեսնել ո՛չ թե իրեն վատածանոթ արնելաՀայ եկեղեցական դործիչներից որնէ մեկին, որը կարող էր åարսկական կամ ռուսական իչխանությունների Հետ նախկինում կաåեր ունենալ, կամ էլ՝ Արցախում ու Սյունիքում թուրքերին Հաջողությամμ դիմադրող Հայ ղինվորության Հնարավոր դաղտնի աջակիցն ու ՀամախոՀը լինել, այլ Հե՛նց կարաåետի åես ողջ կյանքն Օսմանյան երկրում åաչտոնավարած վստաՀելի մի անձի: 5. Դաղար ՋաՀկեցին, իր «Դրախտ ցանկալի»-ում արծարծելով չորս աթոռների խնդիրը, արտաՀայտել է արնելաՀայ կղերի անՀանդստությունը՝ կ. Պոլսի 1726 թ. ընտրությունների Հնարավոր կրկնության առթիվ: Ըստ որում, Դ. ՋաՀկեցին ցանկացել է առավել կչիռ ու «լեդիտիմություն» Հաղորդել այս կանոնին ն այդ նåատակով դիտավորյալ դրա սաՀմանումը ժամանակադրորեն Հետ է տեղաչարժել՝ մոտավորաåես 27111 դարի սկղμներից դեåի Հեռավոր 12 դար: Զամչյանը փորձել է սրμադրել Դաղար ՋաՀկեցուն, սակայն կանոնի ստեղծումն սխալմամμ վերադրել է 1114 թվականին: Հետադա Հեղինակները նույնåես թյուրիմացության մեջ են եղել, փորձելով կամ մերժել կանոնի դոյությունն առՀասարակ (Վարդան Հացունի) կամ վերադրել այն 2111-217 դարերին (Դնոնդ Ալիչան, Լնոն Խաչիկյան):

Հայաստանը ն Հայոց եկեղեցին ՃՄԼԼ-Ճ ՃՄԼԼԼ դարերում 2711-27111 դարերում Հայաստանի աչխարՀաքաղաքական դրությունը սեփական ուժերով աղատադրվելու Հնարավորություն դրեթե չէր ընձեռում. Հայաստանը քրիստոնյա երկրներից Հեռու էր, μաժանված ու չորս կողմից չրջաåատված էր Հղորադույն մաՀմեդական տերությունների՝ Սեֆյան Իրանի ն Օսմանյան կայրության միջն: Քրիստոնյա աչխարՀի՝ Օսմանյան կայրության դեմ վարած åատերաղմները չէին կարող միասնական ընդՀանուր ճակատ ստեղծել Հայ աղդային-աղատադրական չարժման Հետ (ի տարμերություն μալկանյան ժողովուրդների աղատադրական åայքարի), մանավանդ, որ մինչն 2711 դարի երկրորդ կեսը օսմանցիների åատերաղմները եվրոåական åետությունների դեմ Հարձակողական էին ու Հաջողակ: 27111 դարի սկղμի (ինչåես ն 212 դարի վերջի-22 դարի սկղμի) Հայ աղատադրական չարժումները μնորոչվում էին, մասնավորաåես, նրանով, որ åոտենցիալ Հնարավորություն ունեին միաձուլվելու՝ Օսմանյան կայսրության ն Իրանի դեմ Ռուսաստանի մղած åատերաղմների Հետ: 1375 թ. կիլիկյան Հայաստանի կործանմամμ՝ միակ աղդայինւետական Հաստատությունը, որ չարունակեց դոյատնել՝ Հայ եկեղեցին էր, որը Հետադա օտար երկարատն տիրաåետության չրջանում՝ ընդՀուå մինչն 22 դար, ստիåված իր վրա էր ստանձնել աղդի առաջնորդի դերակատարումը: Ամենածանր 27-27111 դարերում, երμ Հայաստանի åետականությունը կործանվել էր, իսկ աղդային ղինուժը ոչնչացվել ու անՀետացել էր ասåարեղից (Հայկական առանձին ղորամիավորումներ էին åաՀåանվել միայն Հայաստանի որոչ լեռնային չրջաններում, Վրաստանում ու åարսկական ղորքերի կաղմում)՝ Հայ եկեղեցին մեծ դործ կատարեց. åաՀåանեց աղդային ինքնադիտակցությունը, կաղմակերåեց աղդային կրթությունը, Հնարավորին չափով առաջ տարավ մչակույթը, ավելին՝ դաղտնի դիվանադիտական դործունեություն ծավալեց Հայաստանը քրիստոնյա մեծ տերությունների օդնությամμ մաՀմեդական լծից աղատադրելու Համար ու նան այդ ուղղությամμ որոչակի դաղտնի նախաåատրաստական աչխատանք տարավ Հայկական միջավայրում: Սա թերնս առա168

վելադույնն էր, որ թուրք-åարսկական տիրաåետության åայմաններում Հնարավոր էր իրականացնել ն իրականացվեց: Իսկ 1720-ական թվականներին եկեղեցին Հայոց վերածնված ղինուժի ոդեչնչողն ու կառուցողներից էր: Բնականաμար, միամտություն կլիներ եկեղեցուց ակնկալել ռաղմաքաղաքական կառույցներին Հատուկ Հմտություններ, կարողություններ ու փորձառություն: Եկեղեցին ուներ աղատադրական չարժումներն արդյունավետորեն ծրադրելու ն դլխավորելու կառուցվածքային ներՀատուկ սաՀմանափակումներ: 27-27111 դարերում Հայոց եկեղեցին միակ ՀամաՀայկական Հաստատությունն էր: Այս իրողությունը ճանաչել են ն՛ Հայերը, ն՛ օտարները: Որåես այդåիսին Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը նան միակ կառույցն էր, որ մչակում էր Հայաստանի ն ամμողջ Հայության խնդիրներին վերաμերող քաղաքականություն՝ ներառյալ աåադա անելիքների առումով: Հայ աղատադրական չարժումների ղեկավարները միչտ կաåվում էին Մայր Աթոռի ն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների Հետ՝ ստանալու Համար նրանց աջակցությունն ու օրՀնանքը: Երμեմն էլ այդ չարժումները նախաձեռնվում ն ուղղորդվում էին Հե՛նց Մայր Աթոռից: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը ՀամաՀայկական ամենաՀեղինակավոր կենտրոնն էր, Հայությանը Հայաստանի Հետ կաåող ձդողական ամենաՀղոր կետը: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում մչակված աղդային-եկեղեցական դաղափարախոսությունը ՀամաՀայկական էր ն՛ իր μովանդակությամμ, ն՛ իր նåատակներով: Հայկական «åաչտոնական» այդ դաղափարախոսությունը քարողվում էր Հայաստանում ն ի սփյուռս աչխարՀի, որտեղ կար Հայկական Համայնք ն եկեղեցի, իսկ քարողիչներն էին Ս. Էջմիածնի նվիրակները, Հայ μարձրաստիճան կղերը, ինչåես նան Հայ Հոդնոր ն աչխարՀիկ մտավորականությունը: Սակայն Հայկական դաղափարախոսության այն տարրերը, որոնք վերաμերում էին Հայաստանի աղատադրությանն ու անկախության Հաստատմանը, քարողվում էին դաղտնաμար՝ μանավոր կամ քիչ ընդօրինակվող ձեռադրերում: Տåադիր նյութերում աղատադրական թեման միայն ակնարկվում էր, քանի որ տåադիր դրականությունն ուներ մեծ տåաքանակ ն լույս էր ընծայվում աղդի ղեկավար չրջանակների Հովանավորությամμ ն վերաՀսկողությամμ, այ169

սինքն՝ վտանդ կար, որ մաՀմեդական տիրակալները կարող էին մեղադրել ն ծանր åատիժների ենթարկել Հայ եկեղեցու առաջնորդներին: Ընձեռված Հնարավորությունների սաՀմաններում, Հայ եկեղեցու åայքարն ընդդեմ մաՀմեդականության ն կաթոլիկության՝ կարելի է Հիմնականում Հաջողված Համարել, թեն թերացումներն ու ձախողումները նույնåես քիչ չէին: ԱնՀաջողությունների åատճառներից էին Հայ եկեղեցու արնելաՀայ ն արնմտաՀայ Հատվածների միջն ծադած խնդիրները, որոնք, սակայն, անխուսափելի էին՝ Իրանի ն Օսմանյան կայսրության միջն Հայաստանի քաղաքական μաժանման åայմաններում: Հայոց åետականության μացակայության այդ դարաչրջանում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների դիրքը Հույժ կարնոր էր ոչ միայն քաղաքական, վարչական, տնտեսական, այլն դաղափարախոսական ասåարեղում ու նան յուրաքանչյուր Հայի մտայնության մեջ: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներին Հայերը åաչտում էին որåես աղդի դլուխ ն Հոդնոր առաջնորդ:

ՀԱՎԵԼՎԱԾՔ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ

ՎԱՎԵՐԱԳՐԵՐ)

Հ ԱՎԵ ԼՎԱԾ Ա

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ կԱԹՈԴԻկՈՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ

ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ 27-2711 ԴԱՐԵՐՈՒՄ

(Երկու Հնատիւ վավերադրի քննություն) Մեծի Տանն կիլիկիո կաթողիկոսության åաչտոնական «Հասկ» ամսադրում 1970 թ.՝ նորաՀայտ Հայ Հնատիå դրքերի մասին Լնոն Մինասյանի Հրաåարակած Հաղորդման մեջ նկարադրված էին նան Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի դիվանում åաՀվող երկու, ըստ Հեղինակի՝ Կոնդակ,, որոնք 1693 թ. տåադրվել էին Նոր Ջուղայի տåարանում՝ երկու Հարյուր օրինակով, մեկական էջի վրա, մեկի չափերը 80x28 սմ, մյուսինը՝ 44x35 սմ: Նկարադրության մեջ ասված էր, թե «երկու կոնդակի μովանդակությունն էլ μողոք ու Հանրաստորադրություն է կաթողիկոսական ընտրության չուրջ»: Նչված էր երկրորդ վավերադրի խորադիրը՝ «Յաղադս կարդի կաթողիկոս ձեռնադրութեան, դրեալ ի Մովսիսէ վարդաåետէ Բջնեցոյ. Համաձայնութեամμ սրμաղան վարդաåետաց եւ եåիսկոåոսաց», նչված էր նան, որ այն ստորադրել են 27 Հոդի՝ եåիսկոåոսներ, վարդաåետներ, խոջաներ ն ուրիչներ (անունները չեն Հիչատակված)1: Այս տեղեկությունները, μնականաμար, վավերադրերի մասին առարկայական åատկերացում կաղմելու Համար μավարար չէին: Նույն վավերադրերը նկարադրվել են նան Երնանում լույս տեսած՝ 1512-1800 թթ. Հայ տåադիր դրքի կոթողային մատենադիտության մեջ2: Այս նկարադրությունը նս, որ կատարված է Լ. Մինասյանի՝ Հայաստանի Աղդային դրադարանին ուղարկած լուսանկարների Հիման վրա, էական նորություն չունի: Ինչնիցե, ծանոթանալով Աղդային դրադարանում åաՀվող վերը նչված լուսանկարներին, այդ փաստաթղթերի մեջ տեսանք քննության կարոտ μաղմաթիվ Հարցեր ն խնդիրներ, որոնք թելադրեցին åատրաստելու այդ վավերադրերի ներկա՝ ծանոթադրված Հրատարուկությունը: Սկղμից նեթ նչենք վավերադրերը նկարադրած Հեղինակների ուչադրությունից վրիåած կարնոր երեք փաստ.

Ա. թեն երկու փաստաթուղթն էլ տåադրվել են միաժամանակ՝ 1693 թ. մայիսի 1-ին, դրանցից մեկը դրվել էր 28 տարի առաջ՝ 1665 թ.: Հետնաμար, որքան էլ այս վավերադրերը փոխկաåակցված են թե՛ միասին տåադրված լինելու, թե՛ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրության կանոնակարդին վերաμերելու առումով, դրանով Հանդերձ, նրանցից յուրաքանչյուրը åաՀանջում է առանձին մոտեցում ն քննություն: Բ. Այս վավերադրերը (նկարադրողների կոչածի նման) կոնդակ, այսինքն՝ Հայրաåետական կամ առաջնորդական ուղերձներ չեն, այլ մեկը 1665 թ. ԱրնելաՀայաստանի մի խումμ երնելի Հոդնոր ն աչխարՀիկ դործիչների դումարած ժողովի որոչումն է, իսկ մյուսը՝ 1693 թ. ջուղաՀայության անունից ԱրնելաՀայաստանի Հոդնոր կենտրոններին առաքված չրջաμերականը: Հ. Տեր-ՀովՀանյանցն դեռնս 1881 թ. ամμողջությամμ Հրաåարակել է 1693 թ. չարադրված չրջաμերականը՝ առանց որնէ քննության՝ «յաղադս լինելոյ աղդային Հնութեան, թէåէտ արտաքոյ կարդի åատմութեանս է դործ»3: Սակայն, այս արժեքավոր վավերադիրը Հետադայում անուչադրության է մատնվել, չարժանանալով որնէ քննության4: Այդ իսկ åատճառով Հրատարակում ենք ն՛ այդ μնադիրը (տողատակում նչանակելով Տէր-ՀովՀանյանցի չեղումներն ու թյուրընթերցումները ն μացատրելով օտար μառերը), ն՛ 1665 թ. ժողովի որոչումը, այնուՀետն ենթարկում դրանք åատմական մանրաղնին քննության, որի տրամաμանությանը Հետնելով էլ վավերադրերը Հրաåարակել ենք ժամանակադրական Հակադարձ կարդով:

Ա. ՆԱՀԱՊԵՏ ԵԴԵՍԱՑՈՒ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՆԱԼՈՒ

ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Ա վավերադիր (1693 թ.) «ՍՈՒՐԲ ԵՒ ՍԻՐԵԼԻ ՊԱՇՏՕՆԱԿՑԱՑ ՄԵՐՈՑ ԵՒ ՀԱՐԱԶԱՏԱՑ Հաւատարմաց, երջանկացելոց եղμարց ճչմարտախոՀից եւ ուղղասիրաց, վերադիտողացդ սրμաղանից ղետեղելոց ի դերադաՀ եւ ի դերաՀռչակ, ի սուրμ եւ ի սրμարար Աթոռդ Էջմիածին՝ ի մայրդ Հա174

սարակաց, նաեւ՝ որոց ընդ Հովանեաւ դորին որդիացելոց յաչխարՀիդ Արարադայ եւ յԱտրåատականի. քաՀանայաåետից եւ քաՀանայից, եւ Համօրէն լրման ուխտի ժառանդաւորաց եւ վիճակաւորաց սուրμ եկեղեցոյ. ողջո՛յն ի Քրիստոս մատուցանեմք, սիրալրական սիրով սրμութեան, երկնաւոր խաղաղութեամμն Հանդերձ, մեք՝ ի Շօչ եղեալ քրիստոնէախումμ դասք եկեղեցականաց եւ աչխարՀականաց: Ընդ որոյ եւ որով ծանուցանեմք åատուականութեան ձերոյ ղեղելոց իրաց դիåելոց, որ ի մերումս եղեալ թչուառութեան ամանակի յանղդուչութեան եւ յանåատրաստութեան մերոյ åատճառէ, որով կամք ամենեքեան երերեալ եւ տատանեալ՝ իμրեւ ղնաւ խռովեալ յալեաց ծովու: Քանղի սկիղμն եւ աւարտ խաղաղութեան ղμարեկարդութիւնն լինել5 իմանամք, ղի ուրանօր μարձեալ է μարեկարդութիւն՝ արմատացեալ լինի աղմուկ խռովութեան, որåէս եւ տեսանեմք մերովք տեսանելեօք: Քանղի որքան վախճան առեալ է ի կենցաղոյս ընդ երանելիսն Հանդուցեալ երջանիկ Հայրաåետն մեր Տէր Եղիաղար՝ վրդովումն խռովութեան ոչ åակասի ի մէնջ: Պատճառն՝ անխոՀեմ եւ անՀանճար մարդոց դործ եւ արարմունք, որք յիւրեանց փառամոլութեանց ախտիցն ձդեալք եւ åատրեալք6, որոց դլուխ եւ ղօրավիդ ղԱստաåատցի Մինասն, որ ո՛չ դրոց աչակերտեալ ի մանկութենէ եւ ո՛չ ճչմարտութեան վարուց Հետեւեալ, ո՛չ ղտեսականն ծանուցեալ եւ ո՛չ դործնականին մասին Հաղորդեալ, այլ ղօրէն դռեՀկաց ղերկրաւորս եւեթ ողջունեալ եւ ի նոյնն ցանկ դեդերեալ, ժամադիր եղեալ ընդ ՆաՀաåետին ձեռադրով եւ կնքով միմեանց, թէ՝ «միչտ ի քո կաթուղիկոսութեանդ ես եղէց աթոռակա՛լ»: Այսու åայմանաւ յառաջեցուցեալ ղայդ դործ, որ մեղ ամենեցուն ստոյդ եւ իրաւաåէս յայտնի եղեւ, որ այդ այդåէս է: Եւ առաւել քան ղայդ, դիտակ եղաք ամենայնի, ղոր չէ åարտ մի ըստ միոջէ արձանացուցանել ի դիրս: Արդ, ո՞վ իցէ Աստաåատցի Մինասն, որ ղայդ առնիցէ: Մի՞թէ աղդս արծաթադին է Հօր դորա՛, որ ում7 եւ կամիցի՝ վաճառիցէ յաղադս åորտոյ եւ յորովայնի իւրո՞յ: Եթէ այդåիսի է կարդ եւ կանոն կաթուղիկոս ձեռնադրութեան, ո՞վ է8 åակաս քան ղնա, որ ոչ կարիցէ ղոմն կատարօղ ախտի իւրոյ ձեռնադրել կաթուղիկոս: Քանղի ի ձերում աչխարՀի յոլովք դոն վանորայք եւ եåիսկոåոսունք,

նաեւ՝ ի մերս աչխարՀի: Եթէ այդåէս իցէ, որ առանց ընտրութեան եւ վկայականի թղթոյ ձեռնադրեալն է կաթուղիկոս, որում åարտ է Հնաղանդել՝ ո՞վ է, որ ոչ կարիցէ իμրեւ ղԱստաåատցին օծանել ղոք ի åատիւ կաթուղիկոսութեան: Ո՞վ է, որ åակա՛ս է քան ղնա, որ օծեալ նորա լիցի կաթուղիկոս, եւ այլոցն՝ ո՛չ: Եթէ նորայն ընդունելի է, ուրեմն այլոցն åա՛րտ է լինիլ եւ ընդունելի, իսկ թէ այլոցն ո՛չ, ուրեմն՝ եւ նորայն ո՛չ: Տի՛նա, որ Աստաåատցին ոչ է ի յարդի9 Հասարակաց, այլ յոռի եւ անարդ քան ղամենեսեան՝ յաղադս անուսման եւ անվարժութեան իւրոյ: Զոր տդիտութիւնն մայր դոլ սաՀմանեցին ամենայն մոլութեանց, որովք դա՛ կայ åարաւանդեալ, որ այդåիսի ոճրադործութիւն դործեաց ի մէջ աղդիս: Որ եւ յետ կատարման դործոյն դրեալ են առ մեղ կրկին åատճառ. նախ՝ թէ «ըստ կտակի Հոդեւոր Տիրին արարաք ղայս», երկրորդ՝ թէ «ի ձէնջ առաքեալ թղթոյն μանիւն դործեցաք»: Առաջնոյն ղայս åատասխանեմք, թէ Եղիաղար Հոդեւոր Տէրն ո՛չ է արարեալ ղայդ կտակ, որåէս եւ կանխադոյն յայտ իսկ է ձեղ եւ յետոյ մեղ եւս եղեւ ղստոյդն10 յայտնի, ղոր, եթէ կամիք, մե՛ք ծանուսցուք ձեղ ղճչ(մյարիտ կտակ Հոդեւոր Տիրին: Արդ, որովՀետեւ արար՝ վասն է՞ր ոչ դրոչմեաց ձեռամμ իւրով ի քարտիսի, ղոր կանխադոյն իսկ ունէր սովորութիւն յաւարտ μանին դնէր ձեռս, ասելով թէ. «առ ի Հաստատութիւն μանիս եդի ղձեռադիրս11 ի վերայ»: Որ քանի՛ թուղթ առ մեղ դոյ՝ այսåիսի դրեալ եւ դրոչմեալ: Հարկաւորաåէս եւ առաւելաåէս դմին իրի յաւէտ åա՛րտ էր12 ղայդ սովորութիւն ի դործ ածել, ղի ՀամաչխարՀական է13 μանդ եւ իրադործութիւն, որով երեւի ոչ դոլ ճչմարիտ ղասացեալն: Ասեմք, թէ եւ ասացեալ եւս լիցի. Հայեցարո՛ւք ի կարդս եւ ի կանոնս Հարցն սրμոց եւ երանելի նախնեաց՝ եթէ այդåէ՞ս է սովորութիւն եւ կարդ, որ14 կաթուղիկոսն, թարց ժողովոյ եåիսկոåոսաց եւ վարդաåետաց, նաեւ Հարց վանականաց լեռնակեաց կրօնաւորաց եւ աչխարՀաժողով Հանդիսի, ինքնաՀաճ կամօք, ըստ ախորժակաց սրտի իւրոյ, կոչեսցէ ղոք ի åատիւ կաթուղիկոսութեան: Եթէ այնåիսին ընդու(նյելի եղեալ է՝ եւ ա՛յժմս15 լինիցի, աåա թէ թիւր եւ ղարտուղի է յընթացից նախնեաց՝ ուրեմն ո՛չ է ընդունելի: Եթէ Հարցն առաջնոց եւ նոցին կանոնաց ոչ անսան, դոնէ ի մերումս եղեալ ժամանակի Հարցն անսասցեն, որ ի թուաՀա176

չու(ույթեան տոՀմիս Հայկական Հաղարերորդի Հարիւրորդի եւ տասնեւՀինդ ամի16 մեծանուն վարդաåետք, երեւելիք եւ նչանաւորք ժողովեալ են ի Սուրμ Աթոռդ Էջմիածին, Հետեւելով Հարցն սրμաղանից, եւ քանի դլխով μան կարդեալ յաղադս կաթուղիկոս ձեռնադրութեան, թէ որ ոչ լինի այնåէս՝ խոտելի է: Որոց դրեալ μանքն լուսաւոր Հոդի Մովսէս վարդաåետին ձեռնադրով եւ այլ սրμաղան վարդաåետաց կնքով եւ դրով առ մեղ է, որոյ սաւատն17 եւս առ ձեղ առաքեցաք: Եթէ այնց μանից միոյն Համաձայնի արարեալն ներկայիս, աåա է՛ մեղ ընդունելի, իսկ թէ ո՛չ՝ մեք ումեք ոչ եմք åարտական՝ եթէ ղåարտսն åաՀանջեսցէ: Այսքան առ առաջինն: Երկրորդին ղայս տամք åատասխանի. թէ դրեալ եմք մեք առ Տէր Եղիաղար կաթուղիկոսն եւ ոչ կարեմք յուրաստ լինել, թէ «որքան դու կենդանի ես՝ մեր կաթուղիկոս դու ես, եւ յետ քո կատարօղ եմք կամաց քոց եւ քոյոցն առնելոց եմք կաթուղիկոս»: ԱՀա Եղիաղար Հոդեւոր Տիրին ո՛չ մի ունէր աչակերտ, այլ յոլով: Եթէ մեք յանուանէ՛ մարդոյ անուն դրեալ եմք, աåա թէ մեղ վերայ Հաստատի μանդ: Իսկ թէ անորոչակի եմք դրեալ, աåա՝ ղուր եւ նանիր է մեղ վերայ ասացեալդ եւ անåատչաճ արարեալդ: Ի յաւիտենից ոչ ոք լուաւ, թէ նախքան ղթաղումն վախճանեալ կաթուղիկոսի օծանիցի նոր կաթուղիկոս, ղոր աՀա եղեւ: Մի՞թէ Եղիաղար Հոդեւոր Տէրն այր տդէտ երեւեցաւ յաչս ոմանց, քանղի, իւր խոՀեմութեամμն եւ խորադիտութեամμն, ի դալն յԵրուսաղէմայ նստաւ ի կոստանդնուåօլիս՝ ասելով, թէ «ոչ եկից ի Սուրμ Աթոռն, մինչեւ ո՛չ դայցէ մանսար ԻսåաՀանու»: Եւ յորժամ առաքեցաք՝ իսկոյն եկն: Այսåէս լինի արարք առն խոՀեմադունի: Եթէ յաղադս ինքեան այսåէս խորՀէր, աåա վասն այլոյ ղիա՞րդ Հրամայէր լինել առանց մեր մանսարի: Զոր յետ դործոյն կատարման թարց վկայականի թղթոյ աåա խնդրեալ էին ի մէնջ մանսար, ղոր մեք18 նարդեանս դրեալն յայնժամն էաք դրելոց: Բայց երկրորդ Հողեփեռնէսս19 եւ Գոդդոսս՝ անկեալ եւ կործանեալ չԱւետս20, կաչառակուր եղեալ եւ արծաթով կուրացեալ, կրկին եւ երեքկին անդամ ընկալեալ ղկաչառ, լի՛åասի Հուքմ21 Հանեալ եւ առաքեալ առանց մեր մանսարի22, սալաՀի23 եւ դիտութեան, որոյ վասն եւ ինքն կործանեցաւ եւ նոր քալանթար Հաստատեցաւ ՄաՀտասի-խօջա24 Պետրոսի որդի՝ Քրիստոսիւ օրՀնեալ խօջա Դուկասն, ամենեւի՛ն յար եւ նման μարե177

åաչտութեան Հօրն իւրոյ: ԱյսուՀետեւ կաչառն անդործ եղեալ՝ ճչմարտութիւնն է թադաւորելոց եւ ուղղութիւնն Հաստատելոց: Ժա՛մ է այսուՀետեւ մեղ, սիրելիք, ի քնոյ ղարթնուլ, քանղի դիչերն մերժեցաւ եւ տիւն մերձեցաւ: Զայս թուղթ վասն այնր առաքեցաք առ մեծութիւն ձեր, ղի ցուցանիցէք կաթուղիկոս եղնողիդ. եթէ կամի դա μռնութեամμ եւ ուժդնութեամμ μաղկի իւրոյ տիրել մեղ՝ ո՛չ կարէ: Քանղի մեք ոչ ումեք եմք արծաթադին: Զի μարձրեալն, որոյ տէրութիւնն սեփական է25 եւ իչխանութիւնն՝ μնութեամμ, μռնաμար ոչ ումեք տիրէ, թո՛ղ թէ մարդ: Իսկ աåա թէ արդարութեամμ եւ իրաւամμք տիրէ՝ Հնաղանդիմք եւ մեք առաւել քան ղառաւել: Եւ թէ ղի՞նչ է արդարութիւն եւ իրաւունք, այսինքն է՝ դնալ անխոտոր ղչաւիղս յառաջնոցն սրμոց. եթէ նախնեացն եւ դերադունիցն ոչ, սակայն յետնոցն, որ ի մերումս ամանակի ղառաջնոցն ստացան վարս եւ առաքինութիւնս, ճչմարտութեան կարդաց եւ կրօնից Հետեւելով: Զլուսաւոր Հոդիք Մովսէս եւ Փիլիååոս կաթուղիկոսացն ասեմք, որ ի վերջին ժամանակս փայլեցան իμրեւ ղարեդակն ջաՀաւորեալք ի մէջ սուրμ եկեղեցոյ26 եւ յաղդս27 Հայաստանեայց: Եւ ղի՞նչ է խնդիր մեր եւ ղո՞րս՝ Համառօտաμար կարդեսցուք երկոտասան դլխօք: Նախ. ղի կաթուղիկոսն միչտ եւ անåարաå ընթերցցի՛ ղԱստուածային դիրս եւ ինքն նովիմμ վարեսցի՛ եւ վարեսցէ՛ ղեկեղեցի: Երկրորդ. ղի դåրատունս եւ ղդասատունս Հաստատեսցէ՛ յամենայն տեղիս, որåէս սովորութիւն է այլաղդեաց քրիստոնէից, եւ մանաւանդ թէ մեղ իսկ դլխովին, նաեւ åարսից եւս, ղոր դիտողացն է քաջայայտ՝ թէ որքան ունին ջանք եւ փոյթ յայդմ իրի: Քանղի չինութիւն եւ Հաստատութիւն աղդի դովա՛ւ լինի: Որåէս եւ տեսանեմք խոåանացեալ եւ անդիտանացեալ աղդն վրաց՝ յաղադս ոչ ունելոյ փոյթ ղայնմանէ: Երրորդ. ղի եւ ինքն ասուեղէն ղդեցցի՛ եւ ո՛չ μամμակեղէն կամ վչեղէն, եւ ո՛չ այլոց թոյլ տայցէ: Զորրորդ. ղատ եւ առանձին ի միաμանից ո՛չ յաղօթս կացցէ եւ ո՛չ Հաց կերիցէ, այլ ընդ միաμանսն Հաղորդեսցի՛ ի յամենայն աղօթսն եւ ի Հացկերոյթ սեղանատեղսն: Հինդերորդ28. մի՛ լիցի առանձին տնտեստուն եւ մառան եւ

մի՛ իմ եւ քո ի մէջ μերիցէ ի Հասարակ տան. ինքն իւրայովքն աւելորդօք քան ղՀարկաւորն չատացեալ, եւ Հասարակն անխնամ եւ անայցելու մնացեալ կարօտ Հարկաւորին: Այլ ղամենայն մի լիցի՝ եթէ՛ դանձարան29, եթէ՛ չտեմարան, եթէ՛ տնտեստուն, եւ եթէ՛ սեղանատուն: Վեցերորդ. մի՛ ղարդարեալ սիդաքայլ երիվարօք յոխորտացեալ յօրանայցէ, այլ կիսիչեօ՛ք չրջեսցի, որåէս եւ տեսեալ ի՛սկ եմք ղնախնիսն աչօք մերովք: Եօթներորդ. ո՛չ ունիցի երկու կամ երեք եւ չորք փայեակ30, որåէս այժմս լսեմք, այլ միով սուրՀանդակաւ μաւականանալ՝ որåէս նախնի կաթուղիկոսունքն: Ութերորդ. նոր ղարմանս եւ ծիծաղելիս ո՛չ առնել, այսինքն՝ թէ քարչել առաջի, ըստ օրինի իչխանաց, եդակս31 մէկ, երկու եւ կամ աւելի եւ åակաս: Եւ կաåել թիւր եւ ղադարայ32, որ կարի Հեռի է ի Հոդեւոր իչխանութենէ, ղի ղէն ղինուորութեան մերոյ ո՛չ է մարմնաւոր, այլ Հոդեւոր՝ ըստ առաքելոյ33: Իններորդ. ո՛չ åաՀել մատաղ մանկունս ղսåասաւորս առաջի, ղարդարեալ ղդեստիւք՝ ի դայթակղութիւն տկարամտաց, այլ կատարեալ Հասակաւ եւ մուրուօք, սեւաղդեստ եւ խոչորաՀանդերձ՝ ի յամօթ Հակառակորդաց μամμասողաց: Տասներորդ. արանց տդիտաց եւ անվարժից մի՛ տայցէ åատիւ եåիսկոåոսական եւ իչխանութիւն վարդաåետական, քանղի նոքա՝ որ ունին ջան եւ աչխատասիրութիւն ուսման, տեսանելով ղայլս թարց ջանից եւ աչխատանաց ընկալեալ ղåատիւ եåիսկոåոսութեան եւ ղաստիճան վարդաåետութեան, եւ նոքա յուսաՀատեալ խափան լինին ի μարի յառաջադիմութենէ, եւ մնայ աղդս ի մէջ անդիտութեան խաւարի յաղադս անընտրութեան՝ ըստ Արիստոտէլի, որ ասէ. «եթէ կամիս μարեկարդութիւն տան՝ ընտրեայ ղլաւն ի վատթարէն եւ ղվաստ(այկաւորն յանջանէն»: Եւ ըստ իմաստնոյն, թէ «ղփառս իմաստունք ժառանդեսցեն»: Մետասաներորդ. ո՛չ ածել åատիժս անåատչաճս ի վերայ ուրուք անյարմար կարդի եւ աստիճանի, որåէս լսեմք, թէ այս ինչ մարդոյ մուրուս կտրեալ է եւ այս ինչ մարդ՝ ի սիւն կաåեալ: Ոչ մի անդամ լսեմք, այլ յոլովակի: Ուստի՞ ունի օրինակ ղայդåիսի անոåայ արարմանց. ղայր եåիսկոåոս առանց ժողովոյ եւ դատաստանի,

ի ժամ Հացկերութեան եւ դինի ըմåութեան կաåեալ ի սիւն եւ μրածեծ տալ առնել արանց սրիկայից եւ ելուղակաց, եւ յետոյ ղմուրուսն Հատանել: Բարեåաչտն կոստանդիանոս ե՞րμ արար ղայդ Արիոսի, թէåէտ եւ սåանման էր արժանի, եւ կամ Փոքրն Թէոդոս առ Նեստոր ե՞րμ դործեաց ղայդ, եւ կամ Հայրաåետքն սուրμք ե՞րμ օրէնս վարկան եւ իրաւունք Համարեցան այդåիսի դատաստանաւ դատել ղեկեղեցական եւ մանաւանդ եåիսկոåոս, որåէս դրէ սուրμն կիւրեղ Աղեքսանդրացի յաղադս åղծոյն Նեստորի՝ թէ. «լուծումն արարաք ղնա յեåիսկոåոսութենէն իրաւամμք ժողովոյն»: Զի Մովսէս Հոդեւոր Տէրն ե՞րμ արար ղայդ, եւ կամ լուսաւոր Հոդի Փիլիååոս կաթուղիկոսն՝ ԻԴ (24) ամ վարեալ ղկաթուղիկոսութիւնն, ե՞րμ եւ կամ ո՞ւմ մուրուս կտրեաց կամ սիւն կաåեաց: Նոյնåէս եւ Յակոμ Հոդեւոր Տէրն, քսան եւ Հինդ ամ կացեալ յԱթոռն, միայն Ոնոփրիոսին էած ղայդ åատիժ, նմին՝ աչխարՀ վկայէր մաՀու դոլ արժանի եւ ո՛չ լոկ åատժոյ: Զոր ա(յյժմս տարի եւ կէս է՝ քանիսն լսեմք ղայդåիսի խայտառակեալ ղուր եւ ունայն åատճառաւ: Այդåիսի åատիժ քաղաքական օրինի եւ դատաստանի է անկ եւ ո՛չ եկեղեցական: Վասն որոյ ոչ կամիմք ղայր եåիսկոåոս կամ վարդաåետ, թարց ժողովոյ եւ կանոնաց, դատել կամ åատժել: Յորմէ åատճառէ վնասս յոլովս34 ծնանի, ղի ժամանակս չար է35: Երկոտասաներորդ. մի փոփոխեսցէ ղթեմ եւ ղվիճակ եåիսկոåոսաց ըստ նմանութեան Բրքիչօյի եւ Շմուէլի, որ մինն ղմեռեալ եåիսկոåոսաց վիճակն յափչտակէր, իսկ ղմիւսն՝ եւ ղկենդանի եåիսկոåոսաց, որåէս դրէ քերթողաՀայրն Մովսէս ի Վիåադրութեան իւրում36, այլ, ըստ ուղիղ կանոնաց առաքելական եւ Հայրաåետական՝ իւրաքանչիւր եåիսկոåոս տիրէ յիւրում վիճակին, եւ իւրաքանչիւր թէմ՝ յիւրում աթոռոյ կացցէ եւ մնասցէ, ղոր ի μնէ ունի կարդեալ եւ Հաստատեալ: Բայց թէ առաջնորդ եåիսկոåոսն անուղղադործս ունիցի՝ դատեսցի ըստ իրաւանց կանոնաց եկեղեցւոյ եւ որåէս արժա՛նն է՝ åատժեսցի: Քանղի ի փոփոխմանէ եւ ի μաժանմանէ μաղում չարիս ծնեալ է, ծնանի եւ ծնանելոց է: Ըստ տէրունականն μանի՝ «տուն, քաղաք եւ թադաւորութիւն μաժանեալ՝ կործանի»37: Եւ ղի ամենեցունցդ է քաջայայտ, որ իւրաքանչիւր աթոռ åսակեալ է ընդ իւրոյ վիճակին, որոց ո՛չ է åարտ μաժանիլ ի միմեանց, թէåէտ յետ սրμասէր կաթուղիկոսին Տեառն Փիլիååոսի ոմանց μաժանումն ե180

ղեալ է, եւ այն՝ ոչ կանոնական իրաւամμք, այլ յանիրաւ յարձակմանէ, որոց յայսմ Հետէ ոչ կամիմք եւ ոչ թողացուցանեմք լինիլ ղայն անկարդութիւն38: Եւ ի վերայ այսր ամենայնի Աստաåատցի Մինասն արտաքսեսցէ՛ եւ Հալածեսցէ՛ ի Սուրμ Աթոռոյդ եւ յԱյրարատ դաւառէ եւ կորուսցէ՛ ի μնիկ տեղի իւր, եւ ղոր ինչ ստացեալ է եւ ունի, խլեսցէ՛ ի ձեռացն: Մուրուս կտրելոյ, սիւն կաåելոյ եւ μրածեծ առնելոյ դա՛ է արժանի, եւ ո՛չ այս եւ այն: Հալածեալ կորուսանիցե՛ք ձեռադրով, որ այլ յերեւան39 չկոխէ. μարի է: Աåա թէ ո՛չ, Ճչմարտին յայտնի է՝ մե՛ք առնեմք արքունի Հրամանաւ: Եւ դիտեմք, թէ որåէս անåատմելի եւ անասելի խայտառակութեամμ կորուսանելոց եմք Հանդերձ դատաåարտական åատժիւք, քանղի դա՛ եւս μաղմադիմի կաչառօք կուրացուցանէր ղայս դարչելի այրակերå դաղանս40 յաղադս ի դլուխ Հանելոյ ղիւր չարութեան դործն: Վասն որոյ ոչ կամիմք այդåիսի μանսարկու եւ չոդմոդ առն մնալ ի սուրμ եւ ի Հռչակաւոր տեղիդ, այլ յանկեան ուրեք ծակամուտ կացցէ՛, որåէս եւ արժան ի՛սկ է: ԱՀա ղայս երկոտասան μանք կարդեալք åաՀանջեմք ի կաթուղիկոսէն՝ ով ոք եւ իցէ: Եւ ղայս μանս խնդրանաց եղμայրական սիրով առ ձեղ առաքեցաք՝ իμրեւ անդամք միմեանց լինելով ցաւակիցք: Եւ դուք տարեալ ցուցէք իւրն: Եթէ Հաւանի եւ ընդունի՝ դրով եւ կնքով իւրով եւ վկայութեամμ երջանիկ եåիսկոåոսաց, առ մեղ առաքեսցէ իμրեւ ղայետիկար41 անջի(նյջ մնալ առ մեղ՝ յայնժամ եւ մեք սիրով Հլու Հåատակութեամμ Հնաղանդ լիցուք նմա իμրեւ դլխոյ, եւ ինքն թադաւորեսցէ յեկեղեցիս մեր որåէս ղարեդակն: Աåա թէ ոչ ընդունիցի ղասացեալս մեր եւ կամ դրեալքս խոտան Համարեսցի, յայնժամ ղդրեանս մեր դարձուսջիք յետս: Յայնմ Հետէ դիտեմք եւ մեք, թէ որåէս åա՛րտն իցէ առնել յամենայն կողմանէ անխիղճ: Տåեցաւ տիåս երկու Հարիւր. ի դրան Սուրμ Ամենափրկչի վանացս Նոր Ջուղայու. յԻսåաՀան քաղաքի. ի թուում կենարարին մերոյ Հաղար վեց Հարիւր (ինյնսուն եւ երեք եւ ի Հայոց՝ Հաղար Հարիւր քառասուն եւ երկու (1693), յամսեանն մայիսի Ա (1)»:

Քննություն Ա վավերադրի 1. Տåադրությունը Այսåիսով, 1693 թ. Նոր Ջուղայի Հայությունը («...ի Շոչ եղեալ քրիստոնէախումμ դասք եկեղեցականաց եւ աչխարՀականաց») այս դրությունն ուղարկել է Մայր Աթոռի միաμաններին ն Արարատյան ու Ատրåատականի երկրների Հոդնոր Հայրերին: Օդտվելով 1636 թ-ից ի վեր Նոր Ջուղայում Հաստատված ն ընդմիջումներով դործող տåարանի ընձեռած Հնարավորությունից ն, անչուչտ, նկատի ունենալով չրջաμերականի կարնորությունը՝ այն 200 օրինակ μաղմացրել են: Իմիջիայլոց, ընթացիկ խնդիրների այսåիսի արծարծումն աննախադեå երնույթ է 271-27111 դդ. Հայ տåադրության åատմության մեջ: Ընդ որում, այս երկու փաստաթուղթը Նոր Ջուղայի Հայ տåադրության առաջին չրջանի (1636-1696 թթ.) վերջին նմուչն են (Հայ տåադրությունն այնտեղ վերսկսվել է միայն 1872 թ.)42:

2. Պատմական ետնախորքը Մեղ Հետաքրքրող իրադարձությունների մասին ցարդ Հայտնի էր Հետնյալը: 1691 թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է դարձել ՆաՀաåետ Եդեսացին: Ժամանակակից Հայ Հեղինակները սրան μնութադրում էին իμրեւ «ճոռոմախօս, փառաåերճ, աՀարկու»43, սակայն «կարդալոյ եւ յօրինաց թոյլ» կաթողիկոս44: Այսåես, Զաքարիա Քանաքեռցին ՆաՀաåետի մասին դրել է. «...կարի սաստիկ էր ի վերայ յանցաւորաց, եւ եթէ ոք ւակասութիւն ինչ դործէր, սա կալեալ Հրաւարակաւ կախէր, եւ դանալից առնէր, եւ տուդանէր մարմնաւոր իչխանութեամμ, Հարէր ղմորուսն եւ դանդուրն, եւ արկանէր ի μանտ եւ չղթայէր: Եւ այսւէս աՀարկութեամμ կայր ի վերայ ամենայն եկեղեցականաց եւ քաՀանայից»45:

Քանաքեռցին նան Հայտնում է, որ այդåիսի վերաμերմունքի արժանանալուց Հետո միայն «վիրաւորեցան ոմանք ի սեւադլխոց ի մերումս աչխարՀէ» ն, միաμանելով Նախիջնանի ու Գողթնի եåիսկոåոսների Հետ՝ «դրեցին առ Ստեփաննոս վարդաւետն, որ էր առաջնորդ ԱսւաՀանայ եւ Ջուղայու, թէ «կաթուղիկոս այս խանդարեաց ամենայն կարդ եւ օրենք, ղոր սաՀմանեալ էին նախնիքն մեր, եւ ինքն ղոր ինչ եւ կամի՝ այնւէս վարէ առանց կանոնաց եւ վկայութեանց դրոյ»46:

ՀովՀաննավանքում, այսինքն՝ Էջմիածնի անմիջական վերաՀսկողության ներքո, åաչտոնավարող Զաքարիա Քանաքեռցին վերը նչված ն «այլ» (չՀիչատակված) ամμաստանությունները «սուտ» է անվանում, որ Հակասում է իր իսկ (վերը մեր մեջμերած) տողերին ն մի այլ առիթով արած åարղ դիտողությանը՝ «...Բայց ղկարդ եւ ղկանոն առաջին կաթուղիկոսացն քայքայեցաւ ի Սուրμ Աթոռոյն եւ յամենայն վանորէից վասն թոյլ տալոյ նոցա... (իմա՝ Եղիաղար եւ ՆաՀաåետ կաթողիկոսների, Ա.Ա.)»47: Ինչåես չուտով կտեսնենք, այս ցավալի իրողությունը Հաստատում են նան այլ փաստեր: ԱյնուՀետն, դեåքերը ղարդացել են այսåես. Ստեփաննոս Ջուղայեցին ձեռք է μերել ՆաՀաåետին դաՀաղրկելու ն նրա փոխարեն կաթողիկոսանալու չաՀական Հրովարտակ ն իրենից առաջ Էջմիածին է ուղարկել Դավիթ Ջուղայեցու աչակերտ Աղեքսանդր Ջուղայեցուն՝ ՆաՀաåետին Տաթնում արդելափակելու առաջադրանքով: Բայց վերջինս խույս է տվել: 1696 թ. նոյեմμերի 2-ին Էջմիածնում Ստեփաննոսը՝ Մինաս Ամդեցու ձեռքով, օծվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս: Սակայն ընդամենը երկու-երեք ամիս անց48 ՆաՀաåետը, օդնական ունենալով իր «մտերիմ μարեկամ», ընտանյոք մաՀմեդականացած ն չաՀի արքունիքում կարնոր դիրքի արժանացած Նոր Ջուղայի նախկին քալանթար Ավետիսին49, ինչåես նան կաչառքի ղորությունը, վերադրավել է Մայր Աթոռը: Ստեփաննոս Ջուղայեցին μանտարկվել է, ենթարկվել դաժանադույն խոչտանդումների ն մաՀացել: ԱյնուՀետն՝ ՆաՀաåետի կամքին Հակառակ, Նոր Ջուղայի առաջնորդ է ընտրվել Աղեքսանդր Ջուղայեցին (աåադա կաթողիկոսը): Հայտնի է նան, որ մինչն ՆաՀաåետի մաՀը (1705 թ. Հունիսի

13)50 Նոր Ջուղայի Հայությունը Հրաժարվել է ընդունել նրան որåես Ամենայն Հայոց կաթողիկոս51: Զաքարիա Քանաքեռցին, լռության մատնելով այս ՀանրաՀայտ փաստը, դրանով իսկ μացաՀայտում է ՆաՀաåետին վերաμերող Հարցերում իր դրչի կաչկանդվածությունը52: Արդ, ինչåես տեսնում ենք, մինչ այժմ մեր ձեռքի տակ եղած նյութերը, չնչին μացառությամμ53, չրջանցում են 1691-1696 թթ. միջն եղած անցուդարձը: ԱՀա այս μացն է, որ ղդալիորեն լրացնում է 1693 թ. Նոր Ջուղայում տåադրված չրջաμերականը:

3. ՆաՀաåետ Եդեսացու կաթողիկոսանալու Հանդամանքները Ըստ Զամչյանի՝ ՆաՀաåետի օծումը եղել է Եղիաղար Այնթաåցի կաթողիկոսի մաՀից ընդամենը երկու օր անց՝ օդոստոսի 10ին54: Այս արադությունը չփոթեցրել է անդամ ժամանակակիցներին. Ավետիք Եվդոկիացին իր Հիչատակարանի մեջ դրում էր, թե Եղիաղարը, կանխաղդալով իր մոտալուտ վախճանը, ելել է մաՀճից, åատարադ մատուցել ն իր ձեռքով օծել ՆաՀաåետին, այնուՀետն, անկողին վերադառնալով՝ «նոյնժամայն» մաՀացել55: Օրմանյանը, Զամչյանի Հաղորդած «ընտրելադոյն» ժամանակադրական տվյալների Հիման վրա, իրավամμ Հերքել է Ավետիք åատրիարքի այս Հաղորդման Հավաստիությունը, սակայն, ձեռքի տակ չունենալով լրացուցիչ աղμյուրներ, սխալմամμ ենթադրել է, թե ՆաՀաåետի ընտրությունը ժամանակի օրինականության սաՀմաններում է եղել, որից Հետո՝ «ոչ մի կողմեն նկատողություն չի Հարուցվիր ն ամեն կողմե առանց դիտողության կընդունվի ՆաՀաåետի կաթողիկոսությունը»56: Մինչդեռ, արդեն 1693 թ. մայիսի 1-ին, ջուղայեցիները, արձանադրելով, որ ՆաՀաåետի ձեռնադրությունը կատարվել էր «նախքան ղթաղումն վախճանեալ կաթուղիկոսի», մի μան՝ որ «ի յաւիտենից ոչ ոք լուաւ», վճռականորեն դատաåարտում էին եկեղեցական կանոնադրության այս կոåիտ խախտումը: Դեåքի մասին Հավե184

լյալ մանրամասնություններ է Հաղորդում Աղեքսանդր Ջուղայեցի կաթողիկոսը՝ 1708 թ. փետրվարի 20-ին արձակած չրջաμերականով. «Իսկ յետ վախճանի սորա (իմա՝ Եղիաղար Այնթաւցու, Ա.Ա.)՝ յինն ժամու, ձեռնադրեցաւ յԱթոռն Հայրաւետական Տէր ՆաՀաւետ կաթուղիկոս...՝ թարց աղդիս դիտութեան եւ առաջնորդաց եկեղեցեաց Հաւանութեան: Որւէս ի վերոյ դրեցաք յաղադս Յակոμ (Դ Ջուղայեցի) Հայրաւետի, թէ յԱրղրում եւ ի Դաւրէժ ոչ եՀաս լուրն57, իսկ սորայս ի Կաղղուան եւ ի Նախչուան ո՛չ իմացան: Քանղի յաւուր յորում Եղիաղարն փոխադրեցաւ, եւ սա ի նոյնում աւուր եւ ի նոյնում ւատարադւոջ, ուր էր դի նորա եդեալ ի դադաղի, նախ ինքն ձեռնադրեցաւ կաթուղիկոս եւ աւա օծեալ՝ ղնա իջոյց ի դերեղման: Զորւիսի ձեռնադրութիւն ո՛չ վայել է դեղջկան երիցու միոյ, թող թէ՝ կաթուղիկոսի եւ Հայրաւետի, եւ մանաւանդ աղդի դլխոյ»58:

Ավելին՝ ոտնաՀարված էր 2711-րդ դարում ավանդական դարձած Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրության կարդը, ըստ որի, եթե Էջմիածնում աղդային կամ եկեղեցական ընտրական ժողով չէր Հավաքվում, Մայր Աթոռի միաμանությունը, կաթողիկոս ձեռնադրելուց առաջ իր առաջադրած թեկնածուի անունը (որ սովորաμար որոչվում էր նախորդ կաթողիկոսի կամքը Հաչվի առնելով)59 åետք է Հաղորդեր μոլոր կարնոր թեմերին, այնուՀետն նրանցից ստանար Համաձայնության վկայականներ (այսåես կոչված, վկայական թղթեր կամ մաՀղար-ներ)60: Այս իսկ åատճառով Փիլիååոս Աղμակեցու ձեռնադրությունն, օրինակ, Հետաձդվել է ութ ամսով՝ 1632 թ. մայիսից մինչն 1633 թ. Հունվար61, իսկ Աղեքսանդր Ջուղայեցունը երեք ամսով՝ 1706 թ. սեåտեմμերից մինչն դեկտեմμերի 7-ը62: ՆաՀաåետ Եդեսացու ձեռնադրությունը կատարված փաստի առջն էր կանդնեցրել ո՛չ միայն ջուղայեցիներին: Մեկ այլ փաստաթղթից դիտենք, որ ՆաՀաåետի կաթողիկոսանալը՝ առանց նախաåես Հայաստանյայց եկեղեցու թեմական առաջնորդների ն ժողովրդի Համաձայնությունը ստանալու, դժդոՀություն էր առաջացրել նան åոլսաՀայության մեջ63:

4. Նորջուղայեցիների ն åոլսեցիների մասնակցությունը կաթողիկոսական ընտրություններին Բերված փաստերը վկայում են, որ ՆաՀաåետը, չունենալով Հայության երկու ամենաՀարուստ ն աղդեցիկ Հատվածների՝ åոլսեցիների ն ջուղայեցիների Հավանությունն ու աջակցությունը, օրինականության åաՀåանման դեåքում կաթողիկոս չէր ընտրվի, քանղի առաջինները ցանկանում էին կաթողիկոս ընտրել Մինաս Ամդեցուն, իսկ վերջինները՝ իրենց առաջնորդ Ստեփաննոսին: 1708 թ. փետրվարի 20-ի՝ վերը Հիչատակված չրջաμերականում Աղեքսանդր Ջուղայեցին Հատուկ չեչտում էր կաթողիկոսական ընտրություններում ջուղայեցիների ն åոլսեցիների ձայնի առաջնայնությունը. «...յետ այսր եւ առ յաւայ, յորում ժամանակի եւ իցէ՝ թարց սալաՀի եւ մանսարի եւ վկայական թղթոյ չորեքծադեան կողմանէ, որք թեմ եւ վիճակ են եւ ժողովուրդ Սուրμ Աթոռոյս եւ Հարաղատ որդիք Մօրս ամենայն եկեղեցեաց՝ Վաղարչաւատու սուրμ քաւարանին Էջմիածնի, յաւէտ եւս եւ մայրաքաղաքաց եւ արքայանիստ դաՀից, այսինքն՝ ԻսւաՀանու եւ Իստամւօլու, եւ առանց մեծի ժողովոյ ի Սուրμ Աթոռս՝ մի՛ ձեռնադրեսցեն ղոք ի ւատիւ կաթուղիկոսութեան: Եթէ ո՛չ այսւէս՝ անընդունակ եղիցի»64:

Հետնաμար, Հե՛նց այս չրջաμերականը նկատի ուներ ԱμրաՀամ կրետացին, երμ 1734 թ. Երնանի փաչային ասում էր, թե. «Մեր նախնի սովորութիւնն այն է, որ մաՀսար անէն ՍւաՀան եւ Ստամւօլ, որ այն Բ (2) քաղաքացիք միաμանին եւ ղմի ոմն ընտրեն եւ կացուցանեն (կաթողիկոս): Աւա թէ ո՛չ, Սուրμ Աթոռին եւ կաթողիկոս նստողին մեծ վնաս կլինի: Որ եւ դիր ունիմք այսւէս՝ Հաստատեալ μաղմաց դրով եւ կնքով եւ նղովիւք փակեալ»65:

Մյուս կողմից, սկսած նույն Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցուց, Էջմիածնի կաթողիկոսները, μացի åարսից չաՀից, ենթակա էին դառնում նան օսմանյան սուլթանի Հաստատմանը՝ «որոյ åատճառն է, ղայրույթով նչում է Սիմեոն Երնանցին, - դլխավորաåես Եղիաղա186

րու (կաթողիկոս Այնթափցույ եւ այլոց նոյնաåիսեաց լրμութիւնն»66: Սրանով, կաթողիկոսական ընտրություններն է՛լ ավելի էին ենթակա դառնում օտար միջամտություններին:

5. Մինաս եåս. Աստաåատցի Ջուղայեցիների 1691 թ. մայիսյան չրջաμերականից åարղվում է, որ ՆաՀաåետին օծել էր ոմն Մինաս Աստաåատցի եåիսկոåոսը, որը նան կաչառելով («կաչառակուր» անելով) Նոր Ջուղայի քալանթար, կարճ ժամանակ անց (1693-1694 թթ.) ուրացած վերոՀիչյալ Ավետիսին, առանց ջուղայեցիների դիտության, Հաջողեցնում է չաՀական արքունիքից ՆաՀաåետի անունով կաթողիկոսության ռաղամ ձեռք μերել: ՆաՀաåետն էլ, Հաչվի առնելով սրա ծառայությունները, նչանակում է նրան իր աթոռակալ-փոխանորդ: Այս Մինասի մասին մեղ Հասած կցկտուր տեղեկություններից ժամանակադրորեն առաջինը 1690 թ. Հուլիսի 2-ին՝ «ի դրանէ Սμ. Էջմիածնի»՝ «Պարոն Մօլարէթխուցէս (-դլխավոր դանձաåաՀ) Քայիխոսրով μեդին» ուղարկած նամակի մի Հատվածն է, որը դրել է «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ծառայ Մինաս վարդաåետ, աթոռակալ ամենաåայծառ եւ նախամեծար ՎեՀաղարդ սրμոյ Աթոռոյս Էջմիածնի»67: Այսåիսով, åարղվում է, որ Մինաս Աստաåատցին աթոռակալում էր (μայց ո՛չ աթոռակալ-փոխանորդի իրավունքով, որ նրան չնորՀեց ՆաՀաåետ կաթողիկոսը միայն) դեռնս Եղիաղար կաթողիկոսի օրոք: Սույնով Հասկանալի է դառնում, թե ինչու՞ ն ի՞նչ իրավասությամμ Հենց նա էր ՆաՀաåետին կաթողիկոս օծողը68: Սրա մասին նս մի տեղեկություն Հայտնում է Սμ. Թադեի վանական ԻսաՀակ եåիսկոåոսը (ո՛չ նույն վանքի առաջնորդ ԻսաՀակ վրդ. Արդարը). «Թվին ՌՃԽԱ (1692) դեկտեմμերի ամսոյ մէկին, Ծ (50) ոսկի աթոռՀակալ Մինաս վարդաåետէն Աստուծոյ փոխ առաւ Սարդիս վարդաåետն, յորժամ ուղէ անåատճառ տայ, դիտութեամμ տէր Դաւթին եւ տէր Յովսէփին»69: «Սուրμ Էջմիածնայ աթոռակալ Մինաս վարդաåետ»ի ստորադրությամμ Հայտնի է 1702 թ. նոյեմμերի 7-ով թվադրված մի նամակ, որը Հասցեադրված է Իսրայել Օրիին ն Մինաս վրդ. Տիդրանյա187

նին70: Աչ. ՀովՀաննիսյանը կարծում է, թե այս նամակը դրվել է Մինաս Տիդրանյանի ձեռքով71: Մեղ Համար կարնորն այն է, որ նամակը դրվել է Մինաս Աստաåատցու անունից: 1708 թ. այս Մինասը դեռնս ողջ էր. 1708 թ. փետրվարի 20-ի վերոՀիչյալ չրջաμերականը ստորադրող-Հաստատող 138 Հոդուց մեկը նա էր. «Ինձ՝ սաåուղ (-նախկին) աթոռակալ Մինաս վարդաåետիս այս սաՀմանադրութիւնս ղաåուլ է (-ընդունելի է)՝ որåէս սրμաղան ՎէՀիս կողմանէ»72: 1707-1714 թթ. միջն դրված մեկ այլ կոնդակից մակաμերում ենք, որ 1693 թ. չրջաμերականի åաՀանջը՝ Մինասին Մայր Աթոռից արտաքսել «ի μնիկ տեղի իւր» Աստաåատ, իսկաåես կատարվել է, սակայն միայն ՆաՀաåետի մաՀից Հետո73: Այդ վավերադիրն ասում է, թե Աստաåատի առաջնորդ Մինաս վարդաåետը ժամանել է Ս. Էջմիածին, Աղեքսանդր Ջուղայեցու կողմից իμր ջերմ ընդունելության արժանացել ն, ստանալով իր ծննդավայրում նվիրակություն անելու առաջադրանք, չուտով ետ ուղարկվել (նչենք, որ այդ ժամանակ Աստաåատը Նախիջնանի նաՀանդի ամենախոչոր μնակավայրերից էր74): Հավանաμար, այս Հաչտությունը, μացի մեղ անՀայտ ինչ-ինչ կետերից կայացել էր նան Մինասի՝ Մայր Աթոռի օդտին խոչոր դրամաՀավաք կաղմակերåելու åարտավորության Հողի վրա: Մինաս Աստաåատցու μնութադրությունը չրջաμերականում Հետաքրքիր է. «ո՛չ դրոց աչակերտեալ ի մանկութենէ եւ ո՛չ ճչմարտութեան վարուց Հետեւեալ, ո՛չ ղտեսականն ծանուցեալ, եւ ո՛չ դործնականին մասին Հաղորդեալ, այլ ղօրէն դռեՀկաց ղերկրաւորս եւեթ ողջունեալ եւ ի նոյնն ցանկ դեդերեալ»:

6. ՆաՀաåետի կաթողիկոսության չրջանի Հետնանքները «կատարված փաստի» մարտավարությունն սկղμում, կարծես, արդարացրեց ՆաՀաåետ Եդեսացու, Մինաս Աստաåատցու ն քալանթար Ավետիսի սåասումները: Սակայն, այս ոչ օրինական (մերօրյա μառաåաչարով ասած՝ ոչ լեդիտիմ) ձեռնադրությունը ղդացնել տվեց ընդՀուå մինչն ՆաՀաåետի մաՀը՝ Հարվածելով Հայ եկե188

ղեցու միասնականությանը, Հեղինակությանը, նյութական կացությանը, ինչåես նան նչանավոր դործիչների ճակատադրին: 1708 թ. Աղեքսանդր Ջուղայեցի կաթողիկոսն այսåիսի դնաՀատական էր տալիս իր նախորդի դաՀակալության չրջանին. «Եւ երեքտասան ամ կացեալ նա յԱթոռն՝ μայց խաղմ եւ խռովութիւն ոչ ւակասեցաւ ի ժամանակս սորա, այլ օր աւուր յաւելաւ, եւ μաղում եղեւ Աթոռոյս եւ Աղդիս վնաս, ղոր վնասուն այնորիկ արդասիքն աՀա մեք կրեմք՝ անձամμ անձին Հարկատւութեամμ»75:

Արդեն 1693 թ. սկղμին, ջուղայեցիների միաՀամուռ ճնչման տակ, քալանթար Ավետիսը åաչտոնանկ է արվում ու Հավանաμար այդ ժամանակ էլ Հավատափոխ լինում76: Շրջաμերականում այս ուրացողը μնութադրված է իμրն «դարչելի այրակերå դաղան, երկրորդ Հողեփեռնէս եւ Գոդդոս»: Հարկ է արժանին մատուցել ջուղայեցիներին ն նրանց առաջնորդ Ստեփաննոս վարդաåետին, որ անդամ այս կարդի խայտառակ անցուդարձին լավատեղյակ լինելով ն կացության վրա ներաղդելու կարողությունն ունենալով՝ նրանք խուսափել են Հարվածի սլաքն ուղղել անձամμ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի դեմ, այլ ցանկացել են նրան ղսåել ու ղդոնության կոչել՝ Մինաս Աստաåատցուն Մայր Աթոռից վռնդելու առաջարկված միջոցով: Վերջինս նչանակվել էր աթոռակալ-փոխանորդ ՆաՀաåետի միանձնյա կամքով: Հենց այս օրինախախտության առիթով էին ջուղայեցիք Հրաåարակ Հանել ու տåադրել Հակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսի նույնåիսի ղանցանքի դեմ 1665 թ. դրված փաստաթուղթը: Փաստորեն, 1691 թ. մայիսյան չրջաμերականը՝ ՆաՀաåետ Եդեսացի կաթողիկոսին ուղղված վերջնադիր է. նա կամ åետք է իր դործելակերåի մեջ կտրուկ չրջադարձ կատարեր ն մաքրեր իր չրջաåատը կամ åատրաստվեր դիմակայելու ջուղայեցիների μուռն ն, իրենց իսկ μնորոչմամμ՝ «անխիղճ» Հարձակումներին: Ցավոք, նա ընտրեց երկրորդը: Ինն ամիս անց՝ 1694 թ. փետրվարին, ՍåաՀանում դեդերող կարմելիտների Հռոմ ուղարկած մի ղեկույցից իմանում ենք, որ Ստեփաննոս Ջուղայեցին, Հավանաμար տեղեկանալով չրջաμերականի անՀետնանք մնալու մասին, իր վիճակի եկեղեցականնե189

րին կարդադրում է՝ åատարադի ն ժամերդության մեջ չՀիչատակել ՆաՀաåետի անունը77:

7. Ստեփաննոս Ջուղայեցու ընթացքն ու վախճանը Արդ, այս ամենով Հերքվում է նան Ստեփաննոս Ջուղայեցու դործողություններին Մ. Օրմանյանի տված դնաՀատականը, ըստ որի, դրանք սոսկ «անխորՀուրդ ձեռնարկներ» էին՝ «առանց եկեղեցական ն կանոնական օրինավորությանց կաթողիկոս մը դաՀընկեց ընելու ն անոր տեղն անցնելու Հավակնությամμ, լոկ մասնավոր խումμի մը դրդռությամμ»78: Ինչåես տեսանք, եկեղեցական-կանոնական օրենքներն ի սկղμանե μացաՀայտորեն ն չարունակաμար խախտողը ՆաՀաåետ Եդեսացին էր, որն իր դիրքերն ամրաåնդելու Համար չէր խորչում ո՛չ ուրացած Ավետիսին, ո՛չ էլ Հռոմի åաåին ու կաթոլիկ միսիոներներին դիմելուց79: Այս առումով åատաՀական չենք Համարում այն, որ ՆաՀաåետի վերաՀաստատմանը նåաստել էին Թավրիղի կաåուչինները80: Ժամանակակից ու Հետադա կաթոլիկ Հեղինակները նրան սովորաμար ներկայացնում են Հայոց «ամենալատինասեր» կաթողիկոսների չարքում81: ԲացաՀայտ լատինասիրությամμ ճանաչված էր նան ՆաՀաåետի նախորդ ն ուսուցիչ Եղիաղար Այնթաåցի կաթողիկոսը82: Մինչդեռ Ստեփաննոս Ջուղայեցին, որը ժամանակի ամենաուսյալ Հայ վարդաåետներից էր, Հայտնի էր իμրն Հայաստանյայց աղդային եկեղեցու եռանդուն åաչտåան՝ «ամոլն Հաւատոյ եւ սիւնն եկեղեցւոյ... Համաընթաց սուրμ Հարցն, վարուց քաջ եւ վրէժ խնդրող օրինացն Աստուծոյ եւ Հաստատիչ կարդաց եկեղեցւոյ եւ Հետեւող Հաւատոյ ուղղափառութեան, այր åարկեչտ եւ μաղում վչտաց Համμերող», իսկ լատինների μնորոչմամμ՝ «Հակաåաåական», «կատաղի Հերձուածող», «կաթոլիկների Հալածիչ»83: Վերջինիս եղերական վախճանի մասին ունենք մի քանի վկայություն: կարմելիտների Հաղորդման մեջ ասվում է, որ Ստեփաննոսին ձերμակալել ն երկիցս դանածեծ է արել Երնանի խանը: ԱյնուՀետն, ինչ-որ լճի մի կղղյակում նրան արդելափակել են ն սովամաՀ արել: Այս կղղյակում էլ իμր Ստեփաննոսի կողմնակիցները

դտնում են առնետների կողմից «կիսով չափ» Հոչոտված նրա դիակը (այս վավերադիրը Հրաåարակված է կրճատումներով, ն նրանից åարղ չի դառնում, թե ՆաՀաåետ Եդեսացին ինչ դիրք էր μռնել Ստեփաննոսի վախճանի նկատմամμ)84: Սակայն Հայկական աղμյուրները åնդում են μանտում Ստեփաննոսի մաՀանալը. այսåես, ժամանակակից Անանուն Վանեցու Հիչատակարանում կարդում ենք, որ Ստեփաննոսը «տարի մի ի μանտն մնաց եւ ՌՃԽԷ (1698) թվին μաղում չարչարանօք սåանին թադուն ի մէջ μանտին, որ եւ μաղում Հրաչս եցոյց այլաղդեաց եւ մերաղնեաց»85: Մեկ այլ Հիչատակադիր Հաղորդում է. «Դարձեալ որւէս դրեցաք ղկիրս Ստեփանոս կաթողիկոսին, որ ի ՌՃԽԶ (1697) թուին ի փետրուարին եդին ի μանտի Հրամանաւ ՇաՀին: Եւ մնացեալ անդ ի մէջ դառն նեղութեանց մինչեւ ի մուտս ՌՃԽԷ (1698) ամին, յունուար Դ (4) վախճանի ի նոյնում μանդի, եւ եթող ղնա անթաղ Երնանայ Խանն, մինչեւ ըստ Հաճոյից իւրոց արար ՆաՀաւետ Հոդեւոր Տէրն (խօսքը, Հաւանաμար, խանին տրուած կաչառքի մասին է՝ Ա.Ա.), եւ աւայ տայ Հրաման յունուար Է (7-ին) տանել թաղել, ղի մինչեւ ցայն աւր անթաղ կայր, եւ տարեալ ամփոփեցին ի վանքն Հռչակաւոր, Վիրաւ կոչեցեալ...»86:

Զաքարիա Քանաքեռցու Հավաստումով՝ «Ստեփաննոսին Հանին ի թեթեւ μանտէն եւ եդին ի մթին եւ դարչաՀոտ ղնդան, եւ ոտքն ի ծնդացն եդին ի կոճեղս, որ է տոմրուղ եւ ի ներքոյ թիկանցն քար ողորկ. եւ ի ղաղրութենէ Հոտոյն եւ յաճմանէ Հերացն, եւ ի μաղմանալոյ որդանցն վչտացեալ՝ մեռաւ անդէն»87:

Ու թեն Օրմանյանը փորձում է ՆաՀաåետի վրայից վերցնել այս դործողության åատասխանատվությունը՝ ասելով, թե «կաթողիկոսին վրա չէինք սիրեր ծանրացնել այդåիսի վայրադ վրեժխնդրություն մի»88, այնուՀանդերձ, ՆաՀաåետը լավադույն դեåքում լռելյայն Համաձայնել է Ստեփաննոսի այդօրինակ վախճանին: Սա նս Հաստատում է արնելյան μռնաåետի նրա կերåարը ն այդ կերåարի ճչդրիտ åատկերումը 1693 թ. մայիսի 1-ի չրջաμերականում:

Մեկ ճչտում նս, այս անդամ՝ ՆաՀաåետի մաՀվան վերաμերյալ: Հայտնի է, որ նա վախճանվել է 1705 թ. Հունիսի 13-ին, թաղված է Ս. Շողակաթ եկեղեցու μակում89: Այստեղ կարելի է ավելացնել ուսումնասիրողների աչքից վրիåած մի տեղեկություն նս. Դաղար ՋաՀկեցին՝ 1733 թ. կ. Պոլսում լույս տեսած իր «Դրախտ ցանկալի» աչխատության մեջ ծանուցում է, որ ՆաՀաåետը «Հանդեաւ ի Քրիստոս ի Հրեչտակաμնակ անաåատն Շատիկու եւ μերեալ ամփոփեցաւ ի ղանկակատուն սրμոյն Շողակաթի»90: Այս Հաղորդման Հավաստիությունը որնէ կասկած չի Հարուցում, քանղի Դաղար ՋաՀկեցին այդ տարիներին Շատիկա վանքի միաμան էր91: Այսåիսով, ՆաՀաåետն իր մաՀկանացուն կնքել է՝ օր ծերության մեղ անՀայտ նåատակներով ձեռնարկած մի ուղնորության ժամանակ:

8. Հայոց կաթողիկոսների կենցաղավարության ն տարաղի մասին 1693 թ. մայիսի 1-ի փաստաթղթի 3-ից 8-երորդ կետերի առաջադրած åաՀանջներն ունեին åատմական խոր արմատներ: ԱՀա թե ինչ էր դրում կոստանդին Ա Բարձրμերդցու (1221-1267) մասին 1230-ականներին կիլիկիա այցելած դերմանացի մի ճանաåարՀորդ. «Հայոց (Հոդնոր) առաջնորդներուն դլուխը կկոչվի կաթողիկոս: Անոր քով մնացի տասննչորս օր, ան իր մոտ ունի արքեւիկուոսներ ն եւիսկուոսներ, վանաՀայրեր ն ուրիչ եկեղեցականներ: Ան իր սնունդովն, ղդեստներովն ն կենցաղովն այնքան օրինակելի է, որ անոր նման ոչ մին տեսած եմ, ըլլա կրոնական ըլլա աչխարՀական, ն ստույդ կերւով կՀայտարարեմ, թե՝ իմ կարծիքովս իր Հադած ղդեստները Հինդ ստերլին չիլին արժեք չունին: Սակայն ան ունի չատ Հաստատուն դղյակներ ն մեծ եկամուտներ, ն Հարուստ է որնէ Հասարակ մարդե ավելի: Ան կը Հադնի ոչխարի կարմիր մորթե կոչտ մուչտակ մը, չատ մաչած ն տդեղ ն լայն թներով, ն անոր տակեն չատ Հինցած դորչ ւարեդոտ մը, ն դրեթե մաչած: Բաց աստ ան կՀադնի սն փորուրար մը, ն աժան տեսակեն Հաստ սն կրկնոց մը»92:

Մկրտիչ Աղավնունին ծանոթադրում է, որ 2111 «դարուն կիլիկիո Հայրաåետներեն ոմանք կխորչեին Հանդերձի փափկութենեն, ինչåես կդրեն Օրμելյան ն Սմμատ åատմիչ. վերջինս կավելցնե ՀովՀաննես մեծաμարո կաթողիկոսին Համար ըսելով. «անåաճոյճ անձամμ»93: Վաղ չրջանից եկող այս ավանդույթները չէին դադարել դործելուց նան 2711 դարում. 1662 թ. Էջմիածին այցելած ճիղվիտ երկու միսիոներներից մեկը՝ Հրանչոիս Փալիվը, իր ուղեդրության մեջ այսåես է նկարադրել Էջմիածնի միաμանների ընթրիքը. «...Նախ Հայրաւետը սեղանն օրՀնեց, ինչւես նան քանի մը Հաց, ղոր ձեռքը μռնեց, Հացը կտոր կտոր ըրավ, կտոր մը ինք առավ, իսկ մնացյալը μաժնվեցավ միաμաններուն: Խնդրած էինք, որ մեղի ալ տային ինչ որ մյուս կրոնավորներուն ւիտի տրվեր. ինչւես Հայրաւետին, մեղի ալ երկու ւնակ μակլա, ձիթաւտուղ ն ծնեμեկ Հրամցուցին, առանց յուղի ն կարադի, ինչւես նան կանանչ խոտեր, ն իμրն ըմւելի՝ սառով ջուր: Զարմանքով կնկատեինք, թե որքան չափավոր ն սակավաւետ էին այս կրոնավորները, որ ւաՀքի չրջաններուն օրը մեկ անդամ կճաչեն...94 ...(նրանց) տարաղը քիչ կտարμերի մեր կրոնավորներուն տարաղեն, միչտ կկրեն կոչտ քուրձ մը...: Իրենց աղոթասացությունները չատ երկար են...: Իրենց խուցերը չատ փոքր են: Այն կրոնավորները, որ եւիսկուոսական կարդ կստանան, կամ նույնիսկ Հայրաւետը ո՛չ իրենց տարաղը կփոխեն, ն ո՛չ ալ իրենց կենցաղը: ...(Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսն է) միակ ճչմարիտ Հայրաւետը μովանդակ Հայաստանի... իր իչխանությունն այնքան մեծ է, որ կրնա եւիսկուոսներն ու արքեւիսկուոսները իրենց Հասավոր ւաչտոններեն ղրկել: Ինքն է միայն, որ անոնց ամենուն կարդ կու տա, μայց կղերը ն ժողովուրդն է, որ ղանոնք իրեն կՀանձնարարեն: Նույնիսկ կրնա իրեն Հաջորդ մը ընտրել, որուն ւաչտոնը կՀաստատեն եւիսկուոսները: Հարյուր Հիսուն եւիսկուոս ն արքեւիսկուոս ունի իր Հրամանին տակ...»95:

Հայոց կաթողիկոսների ն եåիսկոåոսների՝ ձի չնստելու ն ջորիով չրջելու սովորության մասին մատենադրական վկայություններ է ժողովել Դուկաս Ինճիճյանը96: 1636 թ. Հակոμ Սսեցու դրած՝ «Վասն åախարակելոյ օրինաղանցիցն» չափածոյից իմանում ենք, որ 2711 դարում այս կանոնի չրջանցումները Հաճախացել էին.

«Այն անիրաւ նուիրակնուն, Տաճկի րախտով (-ձիասարքով) ձի կու Հեծնուն, Շարժմունքն ամեն ղէտ օսմանցուն. Ա՛յ սուրμ մեռոն, Հայիֆ սէնի (-ափսոս քեղ)»97:

Ութերորդ կետով ջուղայեցիները վրդովմունք էին Հայտնում, որ ՆաՀաåետն, ըստ իրենց Հասած լուրերի, որդեդրել էր աչխարՀական իչխանի կեցվածք. «նոր ղարմանս եւ ծիծաղելիս ո՛չ առնել, այսինքն՝ թէ... կաåել թիւր եւ ղադարայ(՞), որ կարի Հեռի է ի Հոդեւոր իչխանութենէ, ղի ղէն ղինուորութեան մերոյ ո՛չ է մարմնաւոր, այլ Հոդեւոր»: Այս տեղեկությունն այն աստիճան արտասովոր է, որ նրա արժանաՀավատությունն ակամա կասկած է առաջացնում: Սակայն եղած տարակույսները փարատվում են, երμ ընթերցում ես 1692 կամ 1693 թ. ՆաՀաåետի իսկ ձեռքով՝ μողոքարկու åոլսաՀայության առաջնորդներին դրված Հետնյալ տողերը. «...դուք է՞ր իմ կաթուղիկոսութիւնն չուղէք, քանց ո՞վ ւակաս եմ: Այս քսան-երեսուն տարի է, որ Եղիաղարին ղուլլուղ (-ծառայություն) եմ արեր այս աւուրս Համար: Դուք ո՞ր տեղացդ իմ սէիսիս ւարաւար մարդիք, որ կաթուղիկոս ընտրեր՝ ղորն է խէչվր, ղորն է քօսէ, ղորն քոռ, ղորն կիժ... դող ու μող Մարկոսի ւիսակոտ աչակերտն (իմա Մինաս Ամդեցուն) քանց Եղիաղարին (աչակերտն) (իմա՝ իրեն ՆաՀաւետին, Ա.Ա.) աւելի ուղէք: Այս է, որ մին փոքր դժուար է դալիս ինձ, թէ չէ՝ ձեր տօլվաթէն ես քան ղԵղիաղարն այլ մեծ եմ, քան ղՅակոμն այլ: Ես μերդն առեր եմ ու նստեր, ո՛վ խօսք ունի՝ դայ խօսի... Ես կորիւն առիւծու եմ՝ Եղիաղարին տեղն եմ. տեսնունք Մարկոսի åիսակոտն է ուժով թէ՞ Եղիաղարի ասլանն է... Ա՛յ խօճայք, դուք ղիմ լաւն ու վատն ինչէ՞ն իմացայք, որ կու դրէք, թէ ՆաՀաւետ կաթուղիկոսն չենք ուղեր, Հւայ այդ չալ Մինա՞սն կուղեք. լաւ է, ուղարկեցե՛ք դայ, ձեր Հաթերն Համար մին կաթուղիկոս չինեմ, որ աչխարՀ ամենայն Հաղ անէ» (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)98:

ՆաՀաåետի այս խոսքում չեչտված է իր նախորդին՝ Եղիաղար Այնթաåցուն աչակերտելու Հանդամանքը: 1695 թ. օդոստոսի 15-ին Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում դրված մի Հիչատակարան նույնåես ընդդծում է, թե՝ ՆաՀաåետ կաթողիկոսի «ղՀոդեւոր ծնօղն եւ ղդաստիարակն ղՏէր Եղիաղար, ղոր երկամք աստուածայնօք դաստի194

արակեալ Հասոյց յարμունս Հասակի իւրոյ, որով եւ արժանաժառանդ դտաւ առաքելական Աթոռոյս մեծի»99: Ժամանակակիցները նմանություններ էին նկատում այս երկու կաթողիկոսների վարքադծի մեջ: Այսåես, Զ. Քանաքեռցին դրում էր. «Այս երկու կաթուղիկոսաց ի ժամանակի չինեցաւ եւ նորոդեցաւ μաղում վանորայս եւ եկեղեցիս: ...Բայց ղկարդ եւ ղկանոն առաջին կաթուղիկոսացն100 քայքայեցաւ ի Ս. Աթոռոյն եւ յամենայն վանորէից վասն թոյլ տալոյ նոցա. ղի ամենայն առաջնորդք ըստ կամաց իւրեանց առնէին, եւ կաթուղիկոսացն ոչինչ լինէր փոյթ, ղի ինքեանք ղոր ինչ յիւրեանց աչխարՀին (իմա՝ Օսմանյան կայսրությունում, Ա.Ա.) վարեալ էին՝ ղնոյն եւ աստ առնէին: Այլեւ ղոր ինչ ւակասութիւն տեսանէին աμեղայից եւ երիցանց, μերեալ ղերծէին ղդլուխսն եւ ղմորուսն եւ μրածեծ առնէին մաՀու չափ: Եւ այսւէս կային ի ժամանակս կենաց իւրեանց»101:

Ավելի ուչ նրանց միջն ղուդաՀեռներ էր անցկացնում նան Սիմեոն Ա. Երնանցին՝ նկատելով, որ ՆաՀաåետը «էր նման Եղիաղարու (որոյ էր աչակերտ). այր ճոռամախօս եւ փառաåերճ, իչխան եւ աՀարկու, յորմէ կասկածէին ամենեքեան»102: 2711 դարի Հայ փիլիսոփայության åատմաμան Հ. Միրղոյանի կարծիքով, ՀովՀաննես Մրքուղ Ջուղայեցին (1643-1715)103, 1690ականների իրադարձությունների աղդեցությամμ, «ստիåված է եղել վերանայելու իր Գիրք սրμաղնադործութեան երկը՝ Հատուկ դլուխ Հատկացնելով կաթողիկոսների ցանկալի վարքադծի վերլուծությանը», որտեղ Հետնյալ տողերն ուղղված էին անձամμ ՆաՀաåետ Եդեսացուն. «...Նախ ժողովել ւարտիս ղդիտնականս եւ արս Հանճարեղս, եւ ունօղս խղճմտանս... եւ անխարդախս, եւ նոքօք խորՀեսցես, եւ ղվնաս ւատժաւարտին յայտ յանդիման առաջի ամենեցունց μացերեւոցես, եւ յետ վկայութեան ամենեցունց, աւա ղսուրն սոսկալի ի դործ դործցես»104:

Ուչադիր ղննելով ՀովՀաննես Ջուղայեցու երկի այդ Հավելյալ դլուխը105, նրա մեջ նչմարեցինք նս մի քանի Հատված, ուր խոսքն անտարակույս վերաμերում է ՆաՀաåետի դործելակերåին: ԱՀավասիկ, 1693 թ. չրջաμերականի Հետ ուղղակի աղերս ունեցող մի åարμերություն.

«...Աւա թէ ոչ այսւէս (իմա առաքինաμար՝ Ա.Ա.), այլ μարձրայօն չրջիցէ (կաթողիկոսը), կամելով ղարՀուրեցուցանել ղորս են ընդ ձեռամμ ղմեծադոյնս եւ ղփոքրադոյնս խորովելով եւ այրելով եւ ղկծեցուցանելով՝ ղոմանս դանելով եւ Հարկանելով, ատելով եւ տառաւեցուցանելով, եւ կամ Հրամայելով ի վեր քան ղչափն, եւ ղոմանս Հրաւիրելով ի դերադրական փառս, եւ յաստիճանս եւ ի ւատիւս առ ի յայրել, եւ ի խորովել ղաղքատսն Հոդւով, յաջ եւ յաՀեակ խոտորմամμ՝ ոչ աւաքէն վրիւումն ցուցանի... քանղի դանելն եւ Հարկանելն մարմնաւորացն է, եւ ո՛չ Հոդեւորաց... Եւ ո՞ւր ընթերցեալ լինի, եթէ ղոք Հարեալ իցէ Քրիստոս, այլ մանաւանդ ինքն՝ Հարեալ ինքն ձաղեալ, ինքն կռփաՀարեալ եւ աւտակեալ, յերեսն թքեալ եւ դան Հարեալ, ի խաչն μարձրացուցեալ, եւ ղայլիւք μեւեռօք ի փայտին μեւեռեալ, μարձրացեալ եւ նախատեալ»106:

Սակայն, Հեղինակի մի μացականչությունից եղրակացնում ենք, որ այս խրատական ուղերձը դրվել է ՆաՀաåետի մաՀից Հետո՝ Մայր Աթոռի դաՀին μաղմած ՀովՀաննես Մրքուղի դասընկեր Աղեքսանդր Ջուղայեցուն (Դավիթ Ջուղայեցու «երրորդ ընտրելադոյն եւ դերաՀրաչ աչակերտ»ին)107 ն Հաջորդ կաթողիկոսներին ՆաՀաåետի կատարած սխալներից ետ åաՀելու նåատակով. «...արդ, որւէս կամիս՝ Հեղութեամμ եւ խոնարՀութեամμ խրատեսցէ ղքեղ եւ քաղցրութեամμ, եթէ՝ սրտմտութեամμ, դանիւ, եւ Հարկանելով, եւ ի մէջ μաղմաց խայտառակելով, եւ ղամօթալի ղքեղ ամենեսեան ցուցեալ նչաւակելով. եւ դիտեմ, ղի ղառաջինն ընտրեսցե՛ս» (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)108:

9. Հայ ն օտար մչակույթների Համեմատական դնաՀատականներ (1625, 1693, 1733 ն 1740 թթ.) 1693 թ. մայիսի 1-ին Նոր Ջուղայի Հայ առաջնորդները, ընդդծելով աղդային առաջընթացի դործում կրթական-լուսավորչական լայն ցանց ստեղծելու անՀրաժեչտությունը, արձանադրում էին այդ åաՀին նույն μնադավառում Հարնան վրաց ժողովրդի ղդալի Հետամնացությունը.

«(Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը) դւրատունս եւ ղդասատունս Հաստատեսցէ՛ յամենայն տեղիս, որւէս սովորութիւն է այլաղդեաց քրիստոնէից, եւ մանաւանդ թէ մեղ իսկ դլխովին, նաեւ ւարսից եւս, ղոր դիտողացն է քաջայայտ՝ թէ որքան ունին ջանք եւ փոյթ յայդմ իրի: Քանղի չինութիւն եւ Հաստատութիւն աղդի դովա՛ւ լինի: Որåէս եւ տեսանեմք խոåանացեալ եւ անդիտանացեալ աղդն վրաց՝ յաղադս ոչ ունելոյ փոյթ ղայնմանէ»:

Արդարն, 271-2711 դարերում վրաց մչակույթը խորը ճդնաժամի մեջ էր, որ, նախ ն առաջ, արդյունք էր օտար նվաճողների կատարած վիթխարի ավերածությունների ն եղμայրասåան մեծ ու փոքր անվերջ åատերաղմների: Սակայն, 27111 դարի առաջին քառորդի ընթացքում, Քարթլիի ջանիչին (փոխարքա) (1703-1714), Հետադայում՝ թադավոր (1716-1724) Վախթանդ Զ-ի (1675-1737) չուրջը Համախմμված Հայրենասեր դործիչների եռանդուն ջանքերով, վրաց մչակույթն իսկական ղարթոնք աåրեց109, ն այն աստիճան, որ 1740 թ. Հունիսի 23-ին, կ. Պոլսի Հայոց ՀովՀաննես կոլոտ åատրիարքն արդեն տարμեր կարծիք էր Հայտնում Հայերի ն վրացիների մչակութային ձեռքμերումների մասին. «Բայց իմ նկատեալ ի փարթամութիւնս լատինացւոց եւ յաղքատութիւն աղին իմոյ եւ իմ իսկ դլխովին (ի կոչմանէ իմաստութեան եւ մեկնութեան Աստուածաչունչ դրոց) թաղձէի եւ մորմոքէի ի սրտի իմում, թէ վասն ո՞յր ւատճառի քան ղաղդն իմ այլ առաւել աղքատադոյն աղինք ւերճացեալք իցեն իմաստութեամμ, որւիսիք են Ասորիք եւ Վրացիք, յորոց ղμաղում μանս ի նոցունց թարդմանեալ ցուցանեն նախնիք մեր...» (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)110:

Դեռնս 1720-1723 թթ. դրած մի չափածոյում ՀովՀաննես կոլոտը դժդոՀում է Հայերի որոչ Հատկություններից, որոնք, իր կարծիքով, μնորոչ չեն այլ աղդերին. «Նա եւ այս իսկ է Հրաչական, եւ ղարմացման է իսկ արժան. Աղդք եւ աղինք Համանդամայն, Իւրաքանչիւրքն ամենեքեան Ըղդլխաւորս մեծարական՝ ւատուեն սիրով խոնարՀական,

Են Հնաղանդ յոյժ միաμան եւ վայելեն ի μարութեան: Մերքն միայն անդիտական, սիրեն մնալ տարադրական...»111

Իսկ 1733-ին կոլոտի աչակերտ Հակոμ Նալյանը, μարի նախանձախնդրությամμ վառված, Հետնելով իր ուսուցչին խտացնում էր դույները ն անում այսåիսի Համեմատություն. «...եւ մեր նկատեալ, թէ ամենայն աղդք քրիստոնէից ղμաղում ջանս ունին ի կրթումն իւրեանց յանձնեցեալ Հօտին, եւ մերս աղդ՝ կամ յիւրեանց անընդունակութենէ եւ կամ ղիմաստնոց ւատիւն ոչ դիտելոյ, մնացեալ են յանջրդի վայրս անճարակ եւ անդաստիարակ...»112:

կոլոտի ն Նալյանի կարծիքին ՀամաՀունչ Համեմատական մի դնաՀատական էլ՝ նրանցից մոտ մեկ դար առաջ, տվել է Սիմեոն ԼեՀացին (1584-1637): Թեåետ Սիմեոնը Հակակաթոլիկ եռանդուն դործիչ էր, μայց ն այնåես դիտության ու կրթության նկատմամμ Հայերի ն եվրոåացիների տարμեր վերաμերմունքը դնաՀատում էր ոչ Հայերի օդտին: 1619-1625 թթ. չարադրած իր «Ուղեդրության» մեջ, նա նախ ընդարձակորեն դովաμանել է եվրոåացիներին («աղդն Փռանկաց»). «Զի ամենեքեան իմաստունք են, կարդաւորք եւ աչխարՀականք, նաեւ չինականքն եւ ուսումնասէրք, ղի Աստուածաμանք, իմաստնասէրք, երաժիչտք, երկրաչափ եւ աստեղադէտք առ նոսա դտանին. եւ տասն տարեն տղան տասն μիւր դրամի Հաչիւն եւ Համարն ի մի ժամն կարէ տալ րախամով (-թվանչանով):...ղի նոցա փոքր տղայքն μուն վարդաւետք են... ղի ԺԵ (15) տարի, Ի (20), ԻԵ (25) ուսանին, եւ ոչ թէ մերձ ծնողաց, այլ Հեռաμնակ եւ օտար երկիրս»113:

ԱյնուՀետն Սիմեոն ԼեՀացին դնաՀատում է կրթական ասåարեղում Հայոց մեջ ստեղծված իրավիճակը. «Իսկ աղդն մեր յոյժ Հովցել եւ ղւատվիրան Աստուծոյ մոռացել. ղի եւ ղանունն Աստուծոյ երμեք ոչ յիչեմք. վասն ղի μնաւ չունին սէր ուսման. վասն որոյ եւ ղղաւակսն թողուն անձնաւաստան եւ անփոյթ. իսկ նոքա մեծացեալ որւէս ւախրէք

(-արջառներ) տդէտ եւ յիմարք դոլով՝ ի մեղս ծնողաց եւ ի նախատինս անձանց: Վասն որոյ նուաղեալ ւակասեցաւ եւ ջնջեցան կարդաւորք եւ իմաստունք յաղդս մեր. եւ որք կանն այժմս ամաչեմ կարդաւոր կոչել ղնոսա»114:

Փաստորեն, Հայերի կրթասիրությունն ու կրթական Համակարդը փոքրիչատե դրական է դնաՀատել վերը μերված չորսից միայն մեկ վավերադիր՝ 1693 թվականին դրվածը: Հասկանալու Համար այս Հակասությունը, μավական է Հայացք նետել åատմական այն ժամանակաչրջաններին, երμ տրվել են այս դնաՀատականները: Դրանց մեջ ամենաՀանդիստ ժամանակները Հե՛նց 1690-ականներն էին, երμ Հայաստանը, Հիսուն տարուց ավելի աåրելով խաղաղության åայմաններում, արդեն չունչ էր քաչել թուրք-åարսկական դարուկես տնած åատերաղմներից ու մեծաåես μարելավել էր իր սոցիալ-տնտեսական վիճակը: Մյուս երեք դնաՀատականները տրվել են Հայաստանի Համար խիստ ծանր ժամանակներում: Միաժամանակ՝ այս դնաՀատականներն արտացոլում են թերարժեքության այն μարդույթը, որն օտար տիրաåետության երկարատնության Հետնանքով, արդեն Հասցրել էր խոր արմատներ դցել Հայերի աղդային Հոդեμանության մեջ: կարնոր է նչել, սակայն, որ մյուս երեք Հեղինակները μոլորն էլ աղդասեր անՀատներ էին, ն նրանց սուր քննադատությունը նåատակային էր՝ Հայկական կրթության ղարդացմանը ղարկ տալուն միտված: ԱՀավասիկ, նույն Սիմեոն ԼեՀացին, այցելելով Ամիթ-Տիդրանակերտ, տալիս է Հայերի կրթասիրության μոլորովին այլ åատկեր. «(Տիդրանակերտ) ունէր դարւաս եւ եւիսկուոսարան եւ դւրատուն եւ վարդաւետ մի Բարսեղ անուն, որ եւ առաջնորդ, աչակերտ Սրաւիոն կաթողիկոսի, այր խրթին եւ μաղմիմաստ:...Եւ քաղաքացիքն յոյժ μարեկեցիկք եւ ւարկեչտ. նաեւ ընթրիս μաղմեալ ոչ արμենան, ոչ չատ խօսին, այլ Հեղ եւ Հանդարտութեամμ. ղի ամէնքն կարդացողք, տօմարադէտք եւ Հանճարեղք, ղրուցատրութիւն թէ առուտուր, թէ ասուլիս՝ ամէն մարդավարութեամμ եւ ամենայն ինչ իմաստութեամμ, եւ ղրուցն դրաμար եւ ոճիւ μառքն... Զի անդ է այժմ Հայոց Աթէնք. ղի եւ փոքր տղայք դիտունք եւ Հանճարեղք են, Հանաւաղ ի Հարցում եւ ի քննումսն են...»115

Բ. ՀԱԿԱՀԱԿՈԲՅԱՆ ԺՈՂՈՎՆԵՐ

(1664-11665 ԹԹ.) ԱՀա ն 1693 թ. մայիսի 1-ին Նոր Ջուղայում տåադրված երկրորդ վավերադիրը (դրության տարեթիվը՝ 1665 թ.):

Բ վավերադիր (1665 թ.) Յաղադս կարդի կաթուղիկոս ձեռնադրութեան, դրեալ ի Մովսիսէ վարդաւետէ Բջնեցոյ՝ Համաձայնութեամμ սրμաղան վարդաւետաց եւ եւիսկուոսաց վերադրելոց ի քարտիսիս. Յամի կենարարին մարդեղութեան Հաղար (վեց Հարիւրյերորդի եւ վաթսներորդի Հինդերորդի եւ, ըստ թուաՀաչու(ույթեան Հայկայինս տոՀմի՝ Հաղարերորդի Հարիւրերորդի ընդ Հինդետասանեկի մասնկի, մե՛ք, Արարատեան նաՀանդի վարդաåետք եւ եåիսկոåոսունք եւ առաջնորդ վանականաց, եւ միանդամայն Արեւելեան կողմանց Աթոռոյ ունողք եւ ժողովրդեան վերադիտողք, որ ընդ տէրութեամμ åարսկական արքայից արքայի, Հանդերձ աչխարՀիկ արանց116 մեծամեծօք, դումարեցաք ի մի վայր եւ ղայս երիս իրս սաՀմանեալ Հաստատեցաք ի միջի մերում՝ վասն դերադաՀ Աթոռոյն Սուրμ Էջմիածնի åայծառութեան եւ ժողովրդեան Աստուծոյ μարեկարդութեան: Նախ՝ ղի կաթուղիկոս ոք մի՛ իչխեսցէ ըստ կամաց իւրոց նստուցանել ղով ոք ախորժէ ի տեղի իւր, եթէ ո՛չ ըստ աղդաց քրիստոնէից Հանրականաց աւանդութեամμ, չորիւք յեղանակօք, այսինքն. կամ վիճակաւ իմիք, որåէս Հռովմայեցւոց է՛ սովորութիւն. կամ ընտրութեամμ Հասարակաց, որåէս առաջնոցն եւ յետնոցն եւս. եւ կամ ի Հաւանութեանց վեՀադունից μաղմաց Յ սրμաղան

արանց: Թողո՛ւմ ասել ղչորրորդն, որ է՝ վերին յայտնութենէն, որ ա՛յժմ իսկ դադարեալ է եւ լռեալ՝ վասն անարժանութեան մերում: Եւ ի μաց ի չորիցս յայսցանէ եղելոյ մի՛ ոյ կաթուղիկոս ինք(նյադլուխ մի՛ իչխեսցէ ընտրել ղոք ի åատիւ Հայրաåետութեան փոխանակ իւր՝ արտաքոյ սաՀմանադրութեան Հարց նախնեաց սրμոց: Երկրորդ. եթէ μռնասցի դլուխ աղդի կարդեալ կաթուղիկոսն առնել ըստ կամաց իւրոց՝ ղարտուղի խորՀրդով նստուցանել ղոր ոք Հաճեսցի անձն իւր փոխանակ իւր - կամ այլաղդեաց իչխանութեամμ, կամ անիրաւ մամոնայի սփռմամμ, եւ կամ խաμեութեամμ իմիք - ի դրելոց աստի եւ ըստ իւրաքանչիւր անուանելոց քարող կոչեցելոց վարդաåետաց՝ խոտեսցի ինքն կաթուղիկոսն եւ ընտրեալ իւր: Քանղի թէ սկիղμն (սուրμ էյ՝ սուրμ է ե՛ւ ղանկուածն ե՛ւ արմատն, աåաքէն ե՛ւ ոստքն: Իսկ եթէ է՛ ընդդէմ ճչմարտութեան մարտնչումն, եղիցի Համարեալ ի մասին մեղացն, որ ոչ քաւեսցի աստէն եւ անդէն. որåէս վկայէ տէրունական վճիռն յաւետարանի Հռչակութեան117: Եւ երրորդ. եթէ երկուքս այսոքիկ յառաջեսցին անՀանճար դնացիւք, Հարկ լիցի աåա ուրեմն ե՛ւ վարդաåետաց, ե՛ւ եåիսկոåոսաց, ե՛ւ μոլոր ուխտի վիճակաւորաց, ե՛ւ Համայն աչխարՀի արանց երեւելեաց՝ ընդդիմանալ միադունդ åնդութեամμ եւ ջանալ եղծանել ղաåարասանութիւն μռնացելոյ կաթուղիկոսին, որով Հօտն Աստուծոյ արածեսցի ի վայրի դալարոջ եւ սնուսցի ի ջուրս Հանդստեան եւ առաջի երկնաւոր թադաւորին åսակաց յաղթականաց արժանասցին, քան թէ սնոտի երկիւղիւ՝ åարտեցելոց եւ թուլամորթից åատժոց, որåէս եւ իրաւունք Համօրէն աղանց ուսուցանեն ղսոյն ղայսոսիկ այսåէս դոլ: Վասնորոյ եւ ղայս թուղթս, ղոր դրեցաք առ Յակոμ կաթուղիկոսն միաμանական Համաձայնութեամμ, յաղադս Հասարակաց եւ Հաստատութեան Սրμոյ Աթոռոյն Հանրական արամեան աղդիս Էջմիածնի՝ ոչ ի մէջ Հակառակութեան եւ երկåառակութեան: Եթէ ի åատճառս սորին Հոդեկան եւ մարմնական åատիժ յառաջեսցի ի նմանէ, դառնութիւն ինչ եւ μանադրանք, եւ կամ տուդանք եւ ղըղուանք ի վերայ միոյ ուրուք դալ եւ կամ առ ոմանս՝ իμրու ի յոլովս

ի վերայ ամենեցունց եղիցի: Զոր ուխտեցաք եւ Հաստատեցաք Համակամութեամμ վրէժխնդիր լինել մերժեցելոյն: Եւ ղվէրս մեղ Համարել եւ կռուել յոժարութեամμ: Քանղի եթէ վչտանայ մի անդամն, վչտանալ åա՛րտին ամենայն անդամքն ընդ նմա: Իսկ եթէ ոք յայսցանէ վրիåեալ վերջասցի անՀանճար խորՀրդով եւ ունայնական մտօք՝ նղովեսցի յերից սուրμ ժողովոյ Հայրաåետացն եւ մասն ընդ Յուդայի եւ խաչաՀանուացն ընկալցի, որք ղճչմարտութիւն քարողեցին եւ ղթիւրութիւն եւ ղմոլութիւն սերմանեալ ի μաց Հերքեցին: Եւ եղիցի այնåիսին լուծեալ ի կարդէն եւ որոչեալ յաստիճանէն դատաåարտական åատժիւք: Յորոյ վերայ կնքեսցի Ամէնն: Տåեցաւ սաւատս ի Նոր Ջուղայ, ի թուին Հաղար Հարիւր քառասուն եւ երկու (1693) եւ յամսեանն մայիսի ի մէկն: 1. ՅովՀաննէս վարդաւետ Մուղնեցի †118 2. Մովսէս վարդաւետի՛ է կնիքս եւ դիծս † 3. Միքայէլ վարդաւետ. առաջնորդ սուրμ Նախավկային† 4. Եսայի վարդաւետ. առաջնորդ սուրμ Կարաւետու † 5. Պետրոս վարդաւետ Ադուլեցի † 6. Մաթէոս վարդաւետ Ջուղայեցի † 7. Երեմիա վարդաւետ Մեղրեցի † 8. ՅովՀաննէս վարդաւետ Կարփցի † 9. Գաμրիէլ վարդաւետ † 10. Ստեփաննոս վարդաւետ ԼեՀացի † 11. Փիլիււոս վարդաւետ † 12. Մինաս վարդաւետ † 13. Մանուէլ վարդաւետ † 14. Յակոμ եւիսկուոս † 15. ՅոՀան վարդաւետ (Շամμե՞)ցի † 16. Դաւիթ վարդաւետ † 17. Խաչատուր եւիսկուոս † 18. Յակոμ ւատրիարք (՞՞- Ա.Ա.) † 19. ԻսաՀակ վարդաւետ Շախսաμանցի119 † 20. Ադուլեցի խօջայ Շմաւոն † 21. Մելիք Գասւար Երնանցի † 22. Խօջա Բարաքիաղ Ադուլեցի † 23. Ասլան Նորքցի †

24. 25. 26. 27.

Թաթոս Երնանցի † Յարութիւն Մարուքի որդի † Սարդիս (Ջորա)դեղցի120 † Յակոμջան Երնանցի †

Քննություն Բ վավերադրի 1. Վավերադրի դրության ժամանակը ն վայրը «Յամի կենարարին մարդեղութեան Հաղար (վեց Հարիւրյերորդի եւ վաթսներորդի Հինդերորդի եւ, ըստ թուաՀաչու(ույթեան Հայկայինս տոՀմի՝ Հաղարերորդի Հարիւրերորդի ընդ Հինդետասանեկի մասնկի՛»: Այստեղ դործածված է Հայկական չարժական տոմարը, որով 1115 թ. սկսվում է 1665 թ. Հոկտեմμերի 6-ին121: «Մասնկի՛» մակμայական կիրառությամμ դործածված μառը նչանակում է Հենց 1115-ի մի մասը, վերոդրյալ քրիստոնեական տոմարի μաղդատությամμ՝ մինչն 1666 թ.: Այսåիսով, փաստաթուղթն ընդունվել է 1665 թ. Հոկտեմμերի 6-ից մինչն դեկտեմμերի 31-ը ընկած ժամանակաՀատվածում (Հին տոմարով): Պարղ մակաμերություն կատարելով՝ ուղղանկյունաձն փակադծերում ավելացրել ենք վեց Հարիւր (վավերադրի վրա, Հավանաμար Լ. Մինասյանի կամ դուցե ավելի վաղ դրչի ձեռքով՝ նույնն է ավելացված): 1693 թ. Նոր Ջուղայում չարադրված փաստաթղթի Հեղինակները ժամանակադրական չփոթի տեղիք են տվել, երμ, նչելով այս վավերադրի դրության թվականը, μաց են թողել «մասնկի» μառը, որով՝ 1665-ի փոխարեն Հասկացվում է 1666 թ.: 1665 թ. վերջին կայացած ժողովի վայրը μուն վավերադրում չի Հիչվում, սակայն այն Հստակ նչված է 1693 թ. ջուղայեցիների չրջաμերականում՝ «...(1665 թ.յ մեծանուն վարդաåետք, երեւելիք եւ նչանաւորք ժողովեալ են ի Սուրμ Աթոռդ Էջմիածին»: Առաջադրենք այս ժողովի ժամանակն ու վայրը ճչտող մի վարկած: Իր «Օրադրության» մեջ՝ Զաքարիա Ադուլեցին չատ Համառոտ կերåով նչում է, որ 1665 թ. դեկտեմμերի 3-ին Ադուլիսից մեկ203

նել է Երնան, ուր Հասել է չորս օրից, այնուՀետն՝ դեկտեմμերի 15ին, μռնել է վերադարձի ճամփան122: Արդ, նա մի խոսք անդամ չի ասում իր ուղնորության դրդաåատճառների ն Երնանում անցկացված ութ օրվա անցքերի մասին, որ այլ առիթներով սովորաμար միչտ անում է: Սա կասկած է առաջացնում առ այն, որ այդ ձմեռային արադընթաց ճանաåարՀորդությունը կարող էր ձեռնարկված լինել իր եղμոր՝ ՀակաՀակոμյան ժողովի վճռի տակ աչխարՀականներից իր ստորադրությունն առաջինը դրած՝ խոջա Շմավոն Ադուլեցու123 կանչով, քանղի այս երկու եղμայրները մչտաåես ու սերտորեն Համադործակցում էին ն՛ առնտրական, ն՛ մյուս դործերում: Եթե մեր այս ենթադրությունը Համաåատասխանում է իրականությանը, աåա ժողովի անցկացման ժամանակը կարելի է ճչտել՝ 1665 թ. դեկտեմμերի առաջին կես, իսկ վայրը՝ 1664 թ. Հոկտեմμերին կայացած ժողովի124 åես՝ դարձյալ Երնան:

2. 1664 թ. Հոկտեմμերի ժողովը: Ժողովականները Համաձայն Զաքարիա Քանաքեռցու՝ Օնոփրիոս վարդաåետ կարկուտը, Հակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսից (1655-1680) իր åես դժդոՀ տարրերին ի մի է μերում, որովՀետն. «միաμանեցոյց ընդ ինքեան, եւ դրեցին μաղում ՀայՀոյանօք սուտս ի կաթուղիկոսէն առ Եղիաղար վարդաւետն, որ ւատրիարդ (էր) Երուսաղէմի, թէ «դու եկ ի Սուրμ Աթոռս, եւ մեք քեղ տամք ղկաթուղիկոսութիւնն Էջմիածնի՝ արքունական նօմոսիւք (-Հրամանադրով): Եւ աՀա առաքեցաք առ քեղ ղՕնոփրիոս վարդաւետ, ղի ղքեղ փառաւորաւէս μերցէ ի Սուրμ Աթոռս»: Զայս դրեցին եւ, ընդ Հաւատարմաց իւրեանց առաքեցին յառաջադոյն. եւ յետոյ դնաց Օնոփրիոսն ղկնի թղթոյն»125:

Ինչåես ճիչտ նկատում է կ. Ամատունին, «Զաքարիայի այս տվյալները կենթադրեն ժողովական դումարում»126: Այդ ժողովին վերաμերող մի ընդարձակ վավերադիր Հրաåարակել է Մեսրոå Նչանյանը, այն Համարելով կարկուտ Օնոփրիոսից Եղիաղար Այնթաåցուն ուղղված նամակ127: Այս առթիվ նկատենք, որ ա) փաստաթղթի

Հեղինակն իրոք Օնոփրիոսն է, μ) սա սովորական անձնական μնույթի նամակ չէ: Այսåես, տեսնենք, թե ինչ են μովանդակում Օնոփրիոսի չարադրանքի վերջին տողերը. «...եկի ի սուրμ յԵրուսաղէմ, ժամանեալ մարտի ամսոյ ի չորրորդումն աւուր (1665 թ.), եւ դտի ղԵղիաղար վարդաւետն կաթուղիկոս եւ ւատրիարք օծեալ ի վերայ նոյն Սուրμ Աթոռոյն ամսօք կանխօք,... եւ մի ըստ միոջէ ղամենայն վերոդրեալսն եւ այլ աւելիս ծանուցի նմա...: Վասն իմոյ կամաց եւ կարեաց ախորժութեան՝ ամենայն յօժարութեամμ իմով Հաւանեալ ետու ղանձն իմ ի ծառայութիւն կամաց Տեառն Եղիաղարու կաթուղիկոսին Ամենայն Հայոց. վասն որոյ դրեցի ղայս ձեռադրի ուխտադրութիւնս եւ կնքեցի, ղի մինչ ի մաՀ եւ ի վճար կենաց իմոց Աստուծով ղանձն իմ եդից ի վերայ անձին սորա՝ եթէ ի մաՀ եւ եթէ ի կաւանս եւ ի տանջանս. եւ ղամենայն ել եւ մուտ կացից եւ դնացից իմոց նորին կամաւ կալ եւ մնալ որքան ի մարմնի իմ, եւ թէ ստերիւրալ խեռիցեմ ի սիրոյ նորին ծառայութենէ՝ ընդ ուխտադրուժ ուխտաղանցսն կրիցեմ ըղդատաւարտութիւնն ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ»128:

կասկած չկա, որ այս տողերն իսկաåես նախատեսված էին ի տես Եղիաղարի, սակայն, փաստաթուղթը դրված է 2711-27111 դարերի վստաՀադիր-երդմնադրերում Հանդիåող ոճով129: Ուստի այսուՀետն այս դրությունը կանվանենք «երդմնադիր»: կարաåետ Ամատունին, որ Հանդամանորեն անդրադարձել է այս դրությանը130, կարծում է, թե այն դրվել է 1665 թ. մարտի 5-ին131: Սակայն Օնոփրիոսը åարղ նչում է, որ ժամանել է Երուսաղեմ 1665 թ. մարտի 5-ին, Հանձնել իր μերած նամակը Եղիաղարին, աåա մի քանի օր նրա մոտ մնացել՝ «առ նմա եղեալ աւուրμք ինչ...»132: Իսկ դրությունը չարադրել է, երμ ոմն Դաղար՝ «... առեալ Հրաման յարքունուստ եւ եկեալ դողօրէն եմուտ ի սուրμ Աթոռն յԵրուսաղէմի, եւ ղՀին եւ ղնոր արդիւնս եւ ղինչս Սուրμ Տանն կողոåտեալ եւ ցրուեալ ընդ վայր ընդ վայր կորուսանելով...՝ ղՍուրμ Տունն քակել եւ կործանել ջանայ, եւ ղիւր ստաåաåատիր դործն յառաջացուցանել եւ Հաստատել»133: Ամենայն Հավանականությամμ, Օնոփրիոսի նկարադրած անցքերը, Հետնաμար՝ նան «երդմնադիրը», վերաμերում են 1665 թ. մարտի կեսերից Հետո ընկած միջոցին, երμ Հակաեղիաղարյան խմμա205

կցությունն սկսեց ՀակաՀարված Հասցնել նրա դլուխ μերած ԱրնմտաՀայոց նորաստեղծ կաթողիկոսությանը: կարկուտ Օնոփրիոսի Համաձայն, 1664 թ. Հոկտեմμերին՝ «ի տիրաչէն մայրաքաղաքն յԵրնան մեծաՀանդէս ժողով եղեւ երջանկափառ վարդաåետաց եւ արՀիաåատիւ եåիսկոåոսաց»: Ժողովի 27 մասնակիցները Հիչված են Հականե-Հանվանե134: Մեկ տարի անց՝ 1665 թ. վերջին դումարված ժողովի ընդունած (վերնում մեր Հրաåարակած) փաստաթուղթը μացաՀայտում է մի խիստ ուչադրավ փաստ. անցած մեկ տարվա ընթացքում Հակոμ Ջուղայեցին կարողացել էր Հաչտվել իր նախկին Հակառակորդների մեծ մասի Հետ, որովՀետն 1664 թ. ժողովին ներկա 27 Հոդուց 21-ը կամ 22-ը 1665 թ. վերջում կայացած ժողովին μացակայում էին: Նույն անձերից ներկա ենք դտնում միայն ՀովՀաննես վարդաåետ Մուղնեցուն, Սμ. Նախավկայի առաջնորդ Միքայել վարդաåետին, Ստեփաննոս վարդաåետ ԼեՀացուն, Դավիթ վարդաåետին (որը Հայտնի էր որåես Մչեցի կամ åարղաåես Դավիթ), Սուսիկ ՀովՀաննես վարդաåետին (սա, ամենայն Հավանականությամμ, կարμեցի կամ Դափանցի ՀովՀաննեսն է) ն ՀոՀան վարդաåետ Շամμեցուն (վերջինիս մասնակցությունը թեական է, քանի որ 1665 թ. վերջին կայացած ժողովի փաստաթղթի մեջ «Շամåե» տառերը վերականդնել ենք ենթադրաμար135): Սակայն Հետաքրքրական է, որ այս երկու ժողովին էլ մասնակցել է ուղիղ 27 Հոդի: 1665 թ. ժողովականների թիվը Հաջողվել էր åաՀåանել նույնը՝ ներդրավելով նոր մարդկանց՝ 8 աչխարՀական, 13 կամ 14 Հոդնորական: Նկատենք, որ 1650-60-ական թթ.՝ Մայր Աթոռի միաμանությունը ունեցել էր մոտ 50 վանական: 1653 թ. դրված մի Հիչատակարան Հայտնում է, որ Մայր Աթոռում՝ «կայաւորեալք են μաղմութիւնք եղμարց կուսակրոնից իμրեւ յիսնեակ թուով. միչտ յԱստուածաչունչ դիրս ւարաւեալք եւ յար ի քն(ն)ութիւնս μնախօսական տառից կրթեալք»136:

Այդ տարիներին Ս. Էջմիածնի միաμանությունը մտավոր ղո206

րեղ ներուժ ուներ ն մեծ Հեղինակություն էր վայելում: ՀանրաՀայտ են Սիմեոն Ջուղայեցու, Առաքել Դավրիժեցու, Ստեփաննոս ԼեՀացու, Ոսկան Երնանցու անունները: Հարկ է նչել, որ իրենց դիտակրթական դործունեությամμ փայլել են նան ուրիչները: Այսåես, թվարկելով Հակոμ Ջուղայեցու կաթողիկոսության տարիներին Մայր Աթոռի միաμանության անդամներից տասին, որոնցից 6-ը, մեր Համեմատությամμ, մասնակցել էր 1665-ի վերջում եղած ժողովին (Ստեփաննոս ԼեՀացին, ՀովՀաննես Մուղնեցին, Միքայել, Մովսես, Գաμրիել ն Երեմիա վարդաåետները), ժամանակակից Դավիթ Բաղիչեցին դրում էր. «Սոքա ամենեքեան սիւնք եկեղեցոյ եւ անօթք Հոդոյն սրμոյ, անյաղթ փիլիսոփայք»137: Սրան ձայնակցում է մի այլ Հիչատակադիր. «Ի ՀրաՀանդս իմաստասիրութեան կրթէին ղանձինս իւրեանց, քանղի ղայնու ժամանակաւ (1670) μաղումք էին երեւելի վարդաåետք քաջաμանք, μանաստեղծք, Աստուածային դրոց դիտունք եւ Հմուտք»138: 1665 թ. վերջում դումարված ժողովի որոչումը խմμադրել է Մովսես վարդաåետ Բջնեցին («...դրեալ ի Մովսիսէ վարդաåետէ Բջնեցոյ՝ Համաձայնութեամμ սրμաղան վարդաåետաց եւ եåիսկոåոսաց...»), որն Արարատյան երկրի առաջնորդն էր առնվաղն 1656ից139: 1666 թ. դրված մի Հիչատակարանի մեջ նրա մասին կարդում ենք. «Հրամանաւ մեծի քաջ Հռետորի եւ անյաղթ փիլիսոփայի՝ Մովսէս Հոդիացեալ րաμունաåետի, դիտաåետի եւ արքեåիսկոåոսի Բջնւոյ մեծ նաՀանդի Արարատեանս երկրի»140: Մովսեսից էր նոտրդիրն ուսանել Պոլսի åատրիարք Եփրեմ վարդաåետը (1684-1686, 1694-1698), որը 1695 թ. նրան Հիչատակում է իμրն «Աստուածաμանութեան րաμունաåետ»141: Այն, որ Եփրեմ åատրիարքն «իμրն կաթոլիկության առաջին Հալածիչ նկատված է»142, թերնս, կարող է որոչ åատկերացում տալ նան Հայոց դավանանքի Հարցում նրա ուսուցչի ունեցած կարծր դիրքորոչման մասին: Նույն Մովսես Բջնեցին նան Ստեփաննոս ԼեՀացու դրչադրության ուսուցիչն էր143: Ժողովի որոչման վերջնական խմμադրումն իր վրա վերցնելով՝ Մովսես Բջնեցին իր մեծ Հեղինակությամμ ն իչխանությամμ կարծե՛ս åատնեչում էր մյուս ժողովականներին կաթողիկոսի Հնարավոր åատժամիջոցներից, որոնց մասին փաստաթուղթում մտավախություն է արտաՀայտված: Հետաքրքիր է նան այն, որ Մովսես Բջ207

նեցին չի մասնակցել Հակոμ կաթողիկոսի դեմ մեկ տարի առաջ՝ 1664 թ. Հոկտեմμերին Երնանում դումարված ժողովին: Սա վկայում է, որ կաթողիկոսի աթոռակալ-փոխանորդի Հարցն այնքան ցավոտ էր, որ մեկ տարի առաջ իր լուծումը չստանալով (Հայտնի է, որ Հակոμ Ջուղայեցին ցանկանում էր իրեն Հաջորդ տեսնել Արդար մականվանյալ ԻսաՀակ Մակվեցի եåիսկոåոսին)144, ինքնին ի վիճակի էր դարձյալ ըմμոստացնելու Հայ եկեղեցու μարձրադույն Հովիվներին, որոնցից էին ժողովին մասնակցած Ստեփաննոս վրդ. ԼեՀացին,145 Միքայել վրդ. Շամμեցին146, Մատթեոս վրդ. Ջուղայեցին147, Պետրոս վրդ. Ադուլեցին148, ՀովՀաննես վրդ. Մուղնեցին (Հավանաμար, նա ամենատարեցն էր 1665 թ. վերջում դումարված ժողովականների մեջ. դրանով ենք μացատրում ստորադրողների ցուցակի մեջ նրա անվան առաջինը դրված լինելը)149, ՀովՀաննավանքի առաջնորդ ՀովՀաննես վրդ. կարμեցին150, Երնջակի Ս. կարաåետի առաջնորդ Եսայի վարդաåետը151, Սաղմոսավանքի առաջնորդ Գաμրիել վրդ. կարμեցին152, Էջմիածնի միաμան Երեմիա, Մինաս ն Դավիթ վարդաåետները153: Նչված μոլոր դործիչները արքեåիսկոåոս ու եåիսկոåոս էին, իսկ վարդաåետ տիտղոսով ստորադրում էին Հայոց մեջ այդ ժամանակներում տարածված սովորության Համաձայն154, երμ վարդաåետության Հեղինակությունը μարձրացել էր մինչն այնտեղ, որ 1658 թ. մի Հիչատակադիր կարող էր ասել՝ «ի կաթուղիկոսութեանն ացի վարդաåետի»155: Ն. Մառը, Հայ վարսրμաղանի Յակոμի Ջուղայա դաւետության մասին խոսելիս156, նկատում էր, որ «Հին Հայ եկեղեցու մեջ վարդաåետների... Հեղինակությունը Հոդնոր Հարցերում չատ μարձր էր, երμեմն ավելի՝ քան եåիսկոåոսի ն նույնիսկ կաթողիկոսի Հեղինակությունն էր»157: Հոդնոր-կանոնական Հարցերի նույն այդ ոլորտին է åատկանում նան վերնում մեր Հրաåարակած փաստաթուղթը, ուստի վարդաåետ ստորադրելը միանդամայն μնական ու սովորական åետք է դիտել: Նմանաåես՝ օրինակ, 1652 թ. Երուսաղեմում կայացած՝ 271-27111 դարերում Հայոց ամենախոչոր եկեղեցական ժողովներից մեկը (մասնակցում էին երկու կաթողիկոս, 18 վարդաåետ, 8 եåիսկոåոս, 35 աμեղա, 60-ից ավելի քաՀանա) արձանադրող Մարտիրոս Դրիմեցին՝ Էջմիածնի ն Սսի կաթողիկոսներից Հետո, նախ ն առաջ թվարկում ու դովաμանում էր մասնակից տասնութ վարդաåետներին, որոնց էլ åատկանում էր եկեղեցական կա208

նոնները մեկնելու ն փոփոխելու իրավունքը158, ու նոր միայն այն ութ «եåիսկոåոսացն, որ են ընդ սոցին»159: Այս ժողովին մասնակցած Հոդնորականների առաջնայնության Հարցը նույն տրամաμանությամμ է լուծում նան Ա. Դավրիժեցին. «Տեառնս Փիլիււոսի կամեցեալ դնալ յԵրուսաղէմ, որ եւ ելեալ դնաց μաղում ամμոխիւ՝ (1) վարդաւետօք (2) եւ եւիսկուոսօք (3) եւ քաՀանայիւք (4) եւ սւասաւորօք» (Համարակալումն իմն է՝ Ա.Ա.)160:

Պատմական այդ չրջանից առաջ անցնելով՝ նչենք, որ 1802 թ., մի նմանատիå փաստաթուղթ (Դանիելին կաթողիկոս ճանաչելու ն Դավթին մերժելու չրջաμերականը) ստորադրելիս, առաջնայնությունը տրվում էր եåիսկոåոսներին, իսկ սրանցից չատերն էլ, անչուչտ ունենալով Հանդերձ նան վարդաåետական իչխանություն, արդեն ավելորդ էին Համարում իրենց նվիրաåետական այդ աստիճանի դրանցումը, ինչը վարդաåետության ինստիտուտի դաՀավեժ անկման åերճախոս վկայություն է161: Ինչնէ, 1665 թ. վերջին ընդունված փաստաթղթի տակ՝ ժողովին մասնակից ութ աչխարՀականներից առաջինն իր ստորադրությունը դրել է Զաքարիա Ադուլեցու եղμայրը՝ խոջա Շմավոնը: Վերջինս, չաՀի μարձր կարդադրությամμ, 1658-1663 ն 1664-1670 թթ. կառավարել է Երնանի «ղառաֆխանան» (փողերանոցը)՝ այդ åաչտոնում լինելով առաջին Հայը162, ու, թերնս, նան այդ տարիներին Երնանի նաՀանդի Հայ ամենաμարձրաստիճան åաչտոնյան: Մյուս աչխարՀականները վերջինիս չրջաåատից էին. Սարդիս Ձորադեղցին, օրինակ, Երնանի «ղառաֆμաչին» էր 1663 ն 1674-1679 թթ.163: Հակոμջան Երնանցին, իրականում, ՍåաՀանում երնանցիների Համայնքի («թաղի») ավադն էր, որին 1656 թ. տեղի ունեցած իրադարձությունների առիթով Հիչում է Առաքել Դավրիժեցին164: Նոր Ջուղայի «Երնան» թաղից էին նան մելիք-խոջա Գասåար Երնանցին165 ու Թաթոս երեց Երնանցին166: Նորջուղայեցիներին (որոնցից էր, ի դեå, նան Հեղինակավոր ԻսաՀակ վարդաåետ Շախսաμանցին167) այս ժողովին ներկա դտնվելու փաստը մեկ անդամ նս վկայում է, որ 1660-ական թթ. աղդային կյանքում առանց նրանց մասնակցության

որնէ Հիմնախնդիր Հնարավոր չէր լուծել168: Այս խոջաները ՀակաՀակոμյան ժողովին, ամենայն Հավանականությամμ, միացել էին՝ Էջմիածնի կաթողիկոսի Հետ ունեցած դրամական ինչ-ինչ Հաչիվների մղումով169: Թվում է՝ այսåիսի վտանդավոր μախումները Հետադայում կանխելու մտաՀոդությամμ է, որ 1677 թ. երկրորդ կեսին՝ մաՀից ընդամենը երեք տարի առաջ՝ Հակոμ Ջուղայեցին առաջարկում էր Էջմիածնի ֆինանսա-տնտեսական դործերը Հանձնել «դոլվաթաւոր երեսփոխանաց» ձեռնՀաս կառավարմանը, Հաստատելով սույն կարդը այն ժամանակ, «յերμ կաթողիկոս լինիք օրՀնելոյ»170:

3. 1665 թ. տարեմուտի ՀակաՀակոμյան ժողովի åաՀանջների Հարաμերական մեղմացման դրդաåատճառները ԱմենաՀետաքրքրականը, սակայն, Հետնյալն է. 1665 թ. վերջին Էջմիածնում Հավաքվածներն այլնս չէին մեղադրում Հակոμ կաթողիկոսին այն 17 մեղքերի մեջ, որոնք մանրամասն չարադրված են Օնոփրիոսի երդմնադրում ն ներկայացնում են 1664 թ. Հոկտեմμերին Երնանում կայացած ժողովի վճիռը: Այդ մեղադրանքներից կրկնվում է միայն Համար 3-ը՝ փոխանորդ-աթոռակալ ձեռնադրելու կաթողիկոսի ցանկությունը ն այս առթիվ ժողովականների ունեցած μուռն անՀամաձայնությունն ու ընդդիմությունը: Նան՝ ի տարμերություն 1664-ի Հոկտեմμերյան ժողովի, չէր դրվում Հակոμ Ջուղայեցուն անմիջաåես որնէ մեկով փոխարինելու խնդիրը: Արդ՝ ո՞րն էր մեկ տարվա ընթացքում Հակոμ կաթողիկոսի նկատմամμ տրամադրությունների այսåիսի նչանակալից մեղմացման åատճառը: Ինչու՞ էին այդ åաՀին նրանից դժդոՀ չատերը ետ քաչվել ու Հրաժարվել այս նոր ժողովին մասնակցելուց: Այս Հարցին åատասխանելու Համար նախ åիտի նկատել, որ 1664 թ. Հոկտեմμերին Երնանում դումարված եկեղեցական դործիչները խնդրում էին «սուրμ Երուսաղէմի աթոռակալ» Եղիաղար Այնթափցուն, որåեսղի նա «ի ցաւակցութիւն աղճատանաց Սուրμ Աթոռոյն Էջմիածնայ եւ μոլոր Տանս Հայոց»՝ իր ցանկացած վայրում դումարի եկեղեցական մի մեծ ժողով. «ղամենեսեան ղնոսա առ ինքն կոչելով՝ նստցի դատաւոր

ի միջի նոցա, եւ արասցէ դատ իրաւամμ եւ արդարութեամμ ըստ կանոնաց Հարցն սրμոց եւ նախնեաց մերոց՝ ի մէջ մեր ամենեցուն եւ ի մէջ կաթուղիկոսի նարդեան ժամուս՝ Տեառն Յակոμայ, որ նստի յԱթոռ Սուրμ Էջմիածնի»171:

Այս ծրադիրն անåայման նախատեսում էր նան այդ դումարվելիք ժողովի ժամանակ Մայր Աթոռի դաՀակալի՝ Հակոμ Ջուղայեցու դաՀընկեց անելը ն նրա փոխարեն Եղիաղարին կաթողիկոսացնելը: Առ այս վերն արդեն մեջμերեցինք նան Զաքարիա Քանաքեռցու ուղղակի վկայությունը («աՀա առաքեցաք առ քեղ ղՕնոփրիոս վարդաåետ, ղի ղքեղ փառաւորաåէս μերցէ ի Սուրμ Աթոռս»): Սակայն Հստակ է նան այն, որ ժողովի անցկացման åաՀին ԱրնմտաՀայ կաթողիկոսության Հիմնադրման մասին լուրը Արարատյան երկիր դեռ չէր Հասել: Այս մասին է վկայում նան Օնոփրիոսը, երμ ասում է, թե 1665 թ. մարտի 5-ին Երուսաղեմ ժամանելով, իր իսկ Համար անակնկալ կերåով՝ «դտի ղԵղիաղար վարդաåետն կաթուղիկոս եւ åատրիարք օծեալ ի վերայ նոյն Սուրμ Աթոռոյն, ընդ որ կարի յոյժ ուրախացեալ»172: Հ. Անասյանի մանրաղննին քննության Համաձայն՝ Եղիաղարը կաթողիկոս էր օծվել 1664 թ. Հոկտեմμերի 6/15-ից մինչն նոյեմμերի վերջն ընկած միջոցին173, իսկ ըստ Օնոփրիոսի երդմնադրի՝ 1665 թ. մարտի 5-ից առաջ «ամսօք կանխօք», որ միանդամայն Համընկնում է Անասյանի Հաչվարկի Հետ174: Գիտենք նան, որ Եղիաղարի կաթողիկոսանալուց Հետո նրա նախկին ՀամախոՀներից չատերը անցել էին Հակոμ Ջուղայեցու կողմը175: Արդ, վերը չարադրված փաստերի Համադրումից մակաμերում ենք, որ Էջմիածնի միաμանությունը, μնականորեն, ամենից չատ åիտի Հակառակվեր Եղիաղար Այնթափցուն ու նորաստեղծ åայմաններում Մայր Աթոռի երերուն դիրքերն է՛լ ավելի չթուլացնելու Համար՝ Համաձայնության դար Հակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսի Հետ: Այս է փաստում նան 1665 թ. Հունվարի սկղμին Մայր Աթոռ Սուրμ Էջմիածնում Եղիաղարի դործի խափանման նåատակով տեղի ունեցած նոր խորՀրդաժողովը. «ժողովեցան ամենայն առաջնորդք վանորէից, եåիսկոåոսք եւ վարդաåետք, եւ Հարք, եւ անաåատականք, եւ աչխարՀական արք երեւելիք, եւ մեծաւ փառօք ուղարկեցին ղկաթուղիկոսն ի կոստանդնուåոլիս»176: Ս. Էջմիածնի չաՀերի åաչտåանության նույն նåատակով էլ Եղիաղարի նախկին դաղափարակիցներ

Աստվածատուր Տարոնեցին ն Մարտիրոս Դրիմեցին, ինչåես նկատել է Հ. Անասյանը, չրջվում են ու դառնում նրա կատաղի Հակառակորդները177: Այսåիսով, Եղիաղարի՝ Հակաթոռ կաթողիկոս օծումով՝ Հակոμ Դ Ջուղայեցու ն Էջմիածնի միաμանության միջն ըստ երնույթին վաղուց ի վեր սկիղμ առած (ու դեռնս Հետադա մանրամասն Հետաղոտության կարոտ) սուր առճակատումը178 մեծաåես թուլանում էր, սակայն չէր վերանում իսåառ, որ ցույց է տալիս 1665 թ. վերջին Ս. Էջմիածնում դումարված նոր ժողովը: Բայց այդ ժողովին ստիåված էին Հաչվի նստելու նորաՀաս իրողությունների Հետ: Այս առումով չատ μնորոչ է վավերադրում դործածվող «Արեւելեան կողմանց Աթոռ... որ ընդ տէրութեամμ åարսկական արքայից արքայի» արտաՀայտությունը, որ փաստում է 1665 թ. վերջին Մայր Աթոռի ակամա Հաչտվածությունը՝ մեկ տարի առաջ Եղիաղար Այնթաåցու Հիմնած ԱրնմտաՀայ կաթողիկոսության դոյության Հետ179:

4. 1664 թ. ժողովը ն ԱրնմտաՀայոց կաթողիկոսության ստեղծումը Երնանում կայացած ՀակաՀակոμյան «մեծաՀանդէս ժողովի» դումարումը Հե՛նց Եղիաղար Այնթափցու կաթողիկոսանալու նախօրեին՝ 1664 թ. Հոկտեմμերին, μոլորովին էլ åատաՀական չէր: Ըստ Զամչյանի՝ կաթողիկոսանալու սուլթանական Հրովարտակը Եղիաղարը ձեռք էր μերել դեռնս 1663 թ. ն այդ փաստը դաղտնի էր åաՀել ու միայն որոչ ժամանակ անց Հալեåից այդ մասին տեղեկացրել կոստանդնուåոլսում դտնվող Խաչատուր Գաղատացուն: Վերջինս, ըստ Զամչյանի, դարձյալ 1663 թ. ընթացքում՝ «կոչեաց ի ծածուկ ղոմանս յերեւելեացն Հայոց եւ ի ղդօնամիտ արանց, ընդ որս էր եւ Երեմիայ Զէլէåի Քէօմիւրճեանց. եւ խորՀուրդ արար ընդ նոսա վասն իրացս այսոցիկ»: կանչվածներն ընդդիմանում են Թուրքիո Հայոց կաթողիկոսության դաղափարին. «Իսկ նոքա իμրեւ լուան, ափչեցան եւ ղաՀի Հարան, յայ-

տնի տեսանելով՝ թէ ո՛րւիսի ւառակտումն Հանդերձեալ է լինել ի մէջ աղդին, եւ ւատառումն անկարկատելի...: Վասնորոյ μաղում աղաչանօք Հաւանեցուցին ղԽաչատուր մի վաղվաղել, ղի թերեւս դտնեն Հնարս ինչ (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»180:

Այդ Հնարներից մեկը՝ Եղիաղարին տարՀամողելու նåատակով Երեմիա Զելեåիին չտաå Հալեå ուղարկելն էր. ղի թերեւս կարասցէ նա իմաստութեամμ իւրով փոխել ղմիտս նորա: (1664, ՌՃԺԳ) Հասեալ Երեմիայ ի Բերիա՝ յանդիման եղեւ Եղիաղարու եւ խօսեցաւ ընդ նմա μաղում ինչ ի μաղում աւուրս, այլ ինչ ոչ օդտեցաւ...: Եւ Երեմիայ Զէլէւի անյոյս լեալ ի փոխելոյ ղմիտս նորա՝ ծանոյց դրով ի Կոստանդնոււօլիս: Յետ սակաւուց եկն եւ Խաչատուր կաթուղիկոս Սսոյ ի Կոստանդնոււօլսոյ ի Բերիա. եւ անդ վերստին խորՀեալ ընդ Եղիաղարու... ձեռնադրեալ էօծ ղնա կաթուղիկոս (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)181:

Այսåիսով, նոր կաթողիկոսություն Հիմնելու Եղիաղարի մտադրությունը Հայտնի է դարձել այդ դաղափարի Հակառակորդներին 1663 թ. վերջերին կամ ամենաուչը՝ 1664 թ. սկղμին, ն նրանք դրա դեմն առնելու փորձեր են արել ու, նախ ն առաջ, Հաջողել են որոչ ժամանակ չաՀել: Զամչյանի այս տվյալների Համադրումից կարելի է Հետնեցնել, որ Պոլիս-Հալեå երթնեկը ու այդ ընթացքում եղած խորՀրդատվությունները առնվաղն մի քանի ամսվա միջոց էին խլել: Այս ընթացքում՝ Եղիաղարին իր ծրադրից ետ åաՀելու Համար, μացի Երեմիային Հալեå ուղարկելուց, անչուչտ, դիմած åիտի լինեին այլ միջոցների նս: Անկասկած, սåառնալիքի մասին չտաå տեղեկացվել են Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսն ու միաμանները: Ընդ որում, եթե Երեմիա Քյոմյուրճյանը ն նրա ՀամախոՀ åոլսեցի այլ երնելիները կարծում էին, «թէ Հաւան է μովանդակ աղդն ընդ Յակոμ կաթուղիկոս Էջմիածնի եւ սիրով կաåեալ ընդ նմա վասն μարելաւութեան նորա եւ չէր ուրուք դտեալ ի նմա արատս ինչ»182, աåա մեր ձեռքի տակ եղած վավերական նյութերը ասում են, որ այդ նույն ժամանակ ԱրնելաՀայաստանի Հոդնոր ու աչխարՀիկ առաջնորդներից չատերը (ներառյալ՝ Մայր Աթոռի միաμանների մի մասը) խիստ լարված Հարաμերություններ ունեին կաթողիկոսի Հետ, ն, μնական է, որ նրան էին մեղադրելու Հայ կյանքին սåառնացող աննախադեå ծա213

նր դրության՝ Հայաստանյայց եկեղեցու Հնարավոր «անկարկատելի åատառման» մեջ: ԱՀավասիկ, այսåիսի Հանդամանքներում է, որ 1664 թ. Հոկտեմμերին Երնանում փորձել են Հասունացող վտանդը կանխել Հակոμին դաՀաղրկելով ն նրա փոխարեն Եղիաղարին կաթողիկոսացնելով՝ մի μան, որ արվեց Հակոμի մաՀից Հետո միայն: Հետնաμար, Եղիաղարին Ս. Էջմիածին Հրավիրելու դաղափարը առաջին անդամ ծադել էր 1664, այլ ոչ թե 1681 թ.183: Ըստ Զ. Քանաքեռցու, Երնանի ժողովի օրերին Հակոμ կաթողիկոսը Երուսաղեմի ճանաåարՀին էր: Իր ու իր կողմից աթոռակալ նչանակված ԻսաՀակ Մակվեցու դեմ սկսված խլրտումների լուրը Հասավ կաթողիկոսին Թոխաթում ն ստիåեց նրան չտաå Մայր Աթոռ վերադառնալ184: Նրա Երուսաղեմ ուղնորվելն ինչ-որ կաå ուներ ծնունդ առնող նոր՝ «ԱրնմտաՀայոց» կաթողիկոսության ու Եղիաղարի Հետ, քանղի, ինչåես չատ աղոտ ասում է Քանաքեռցին՝ «Եղիաղարն իμրեւ լուաւ ղդառնալն կաթուղիկոսին՝ քամաՀանս վարկաւ ինքեան, եւ ի խոր խոցեցաւ ի սրտի իւրում»185: Ի մի μերենք: Եղիաղարի՝ արնմտաՀայոց կաթողիկոսություն Հիմնելու ընթացքը μոլորովին տարμեր ծրադրերով փորձել են կանխել, մի կողմից՝ Հակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսն ու իր մերձավոր եկեղեցականները, մյուս կողմից՝ Ս. Էջմիածնի միաμանների ղդալի մասն ու նրանց միացած արնելաՀայ նչանավոր Հոդնոր ն աչխարՀիկ մի չարք դործիչները: Ինչ խոսք, որ 1664-1665 թթ. արձանադրված այս ներՀակությունն էլ ամենից չատ է նåաստել Հակաեղիաղարյան դործողությունների անարդյունավետությանը: Այս առումով ուչադրավ է, որ Զաքարիա Քանաքեռցին փորձում է μացատրել ԱրնմտաՀայ կաթողիկոսության Հիմնումը Հե՛նց Հակոμ կաթողիկոսի ծրադրերի խանդարումով ու նրա կես ճանաåարՀից վերադարձով. «վասն որոյ (Եղիաղար Այնթափցինյ ժողովեաց ղամենայն Եåիսկոåոսունս յայնմ նաՀանդի ի Բերիա քաղաք՝ որ է Հալաå, եւ օրՀնեցաւ կաթուղիկոս ինքնադլուխ»186: Իսկ արդյունքում՝ Հայաստանյայց եկեղեցին ունեցավ անուղղելի վտանդներով Հղի 16-ամյա մի չրջան: Բարեμախտաμար, նույն այդ դործիչներն էին, որ տարիներ անց Հաջողեցին կացությունը μերել ի μնական չրջանս յուր187:

5. կոնկլավի կաննոները ն 1441 թ. Էջմիածնի կաթողիկոսի ընտրությունը 1665 թ. վերջին կայացած խորՀրդաժողովի որոչումը՝ Հակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսին ուղղված վերջնադիր է: Այն ընդամենը մեկ åաՀանջ ունի. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը իրավասու չէ իր միաձնյա կամքով որոչել Հաջորդ կաթողիկոսի ով լինելը, այլ այս Հարցում åարտավոր է առաջնորդվել քրիստոնյա աղդերի մեջ ընդունված ավանդությամμ, որոնք Հոդնոր դերադույն Հովիվ ընտրելու չորս «եղանակ» են ճանաչում: Նորից ընթերցենք մեղ Հետաքրքրող Հատվածը. «...ղի կաթուղիկոս ոք մի՛ իչխեսցէ ըստ կամաց իւրոց նստուցանել ղով ոք ախորժէ ի տեղի իւր, եթէ ոչ, ըստ աղդաց քրիստոնէից Հանրականաց աւանդութեամμ՝ չորիւք յեղանակօք, այսինքն. (1) կամ վիճակաւ իմիք, որւէս Հռովմայեցւոց է՛ սովորութիւն. (2) կամ ընտրութեամμ Հասարակաց, որւէս առաջնոցն եւ յետնոցն եւս (այստեղ խոսքը վերաμերում է աղդային-եկեղեցական Համաժողովին՝ Ա.Ա.) (3) եւ կամ ի Հաւանութեանց վեՀադունից μաղմաց եւ սրμաղան արանց (այսինքն՝ աղդի Հոդնոր ն աչխարՀիկ առաջնորդների Համաձայնությամμ, որ, ինչւես վերն արդեն խոսեցինք՝ կարող էր իրականացվել նան Հեռակա կարդով՝ Ա.Ա.): (4) Թողում ասել ղչորրորդն, որ է վերին յայտնութենէն, որ ա՛յժմ իսկ դադարեալ է եւ լռեալ՝ վասն անարժանութեան մերում»:

2711 դարի երկրորդ կեսին Հակոμ Ջուղայեցուն ու ՆաՀաåետ Եդեսացուն ուղղվող միննույն այս åաՀանջը միանդամայն ՀամաՀունչ էր Հայոց նախնյաց օրենսդրությանը: Դեռնս 1265 թ. Սմμատ Սåարաåետն իր դատաստանադրքում Հատուկ նչում էր. «կաթողիկոսն իրավունք չունի ինքնակամորեն որնէ մեկին կաթողիկոս ձեռնադրել, այլ կարող է որնէ մեկին ձեռնադրել կաթողիկոս միմիայն μաղմաց ընտրությամμ»188: Նույն դրույթը Հåանցիկ նչել է նան Մխիթար Գոչը. «...ի μաղմացն ընտրութենէն... ձեռնադրել կաթողիկոս»189:

Ուչադրություն է դրավում Հատկաåես 1-ին կետը, ուր ասված է, թե Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը կարող է ընտրվել նան «վիճակաւ իմիք, որåէս Հռովմայեցւոց է՛ սովորութիւն»: Խոսքը վերաμերում է մասնակի ձնափոխումներով մինչն այսօր դործող Հռոմի åաåերի ընտրության կարդին, որ սաՀմանվել է 1274 թ. Լիոնի Բ խորՀրդաժողովում՝ Գրիդոր Ժ åաåի «UԵ1 ք6r1cսlսո» («Որտե՞ղ է վտանդը») կոնդակով: Այս կոնդակի դլխավոր դրույթներն Հետնյալն են. åաåի մաՀից Հետո կարդինալները դումարում են ընտրական ժողով մի Հատուկ չենքի՝ կոնկլավի (այսինքն՝ փակ դաՀլիճի) մեջ, որտեղից նրանք դուրս դալու իրավունք չունեն այնքան ժամանակ, մինչն որ՝ փակ դաղտնի քվեարկությամμ,, չընտրեն իրենցից մեկին Հռոմի նոր åաå (ընտրական արարողությունն ունի μաղմաթիվ Հետաքրքրական մանրամասնություններ, որոնք, սակայն, մեր քննության Համար էական չեն)190: Արդ, Հարց է առաջանում. եթե 2711 դարի Հայ երնելի վարդաåետները, կաթոլիկ եկեղեցու Հետ սուր Հակամարտության մի ժամանակաչրջանում, ընդունելի են Համարել կոնկլավի կանոնների կիրառումը նան մեղանում՝ արդյո՞ք դրա Համար նրանք չեն ունեցել որոչակի նախադեå Հե՛նց Հայոց åատմության մեջ: կարծում ենք՝ ունեցել են: Ստորն առաջարկվող վերլուծության արդյունքներով, կոնկլավի դլխավոր åաՀանջների Համաձայն է ընտրվել ո՛չ այլ ոք, քան 1441 թ. Էջմիածնում վերաՀաստատված Մայր Աթոռի առաջին դաՀակալ կիրակոս Վիրաåեցին: Որո՞նք են մեր փաստարկները: Ս. Էջմիածնում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության վերաՀաստատվելը առավելադույնս կարնորելու միտումով՝ Աստուծո ուղղակի միջամտությունը կիրակոս Վիրաåեցու կաթողիկոսանալուն (այսինքն՝ վերը նչված չորրորդ կանոնի կիրառումը) չեչտվել է ինչåես μուն ընտրության åաՀին, այնåես էլ Հետադայում: Այդåես է ներկայացնում 1441 թ. ընտրությունները նան ականատես åատմիչ Թովմա Մեծոփեցին, μաղմիցս ասելով, որ այդ ընտրությունները կատարվել են՝ «...աղդեցութեամμ Հոդւոյն Սրμոյ, Հրաչադործութեամμ μարերարին Աստուծոյ...»,

«...ընտրութեամμ Հոդւոյն Սրμոյ, տեսլեամμ դիչերոյ եւ յանուրջս երաղոյ...», «(նախնական ընտրութիւնների անյաջողութիւնից Հետո)...աւաւինեցաք յԱստուած եւ միաμանութեամμ սկսաք աղօթիւք եւ ւաղատանօք խնդրել յԱստուծոյ տալ մեղ առաջնորդ ըստ կամաց իւրոց», «(ընտրութիւնից Հետո) Փառք Քեղ ամենասուրμ Երրորդութիւն Հայր եւ Որդի եւ Սուրμ Հոդի, ղի կատարեցեր ղխնդրուածս Հայկացեան սեռի... Եւ մեք ղոր ինչ խնդրեցաք, եւ առաք յԱստուծոյ ի Հօրէ»191:

Թովմա Մեծոփեցու վարքի Հեղինակ ու նրա աչակերտ կիրակոս Բանասեր Ռչտունեցին192, որ նույնåես խնդրո առարկա անցքերի մասնակից էր193, Հետնելով իր ուսուցչին, կիրակոս Վիրաåեցու ընտրության մասին դրում էր. «(Թովմա Մեծոփեցին) Հանաւաղ խնդրէր յԱստուծոյ ղի Էջմիածինն վերստին նորոդեսցի, կաթողիկոս եւ թադաւոր նստցի յԷջմիածինն: Եւ Աստուած... կատարեաց ղխնդրուածս նորա եւ ելից ղփափադ սրտի նորա. եւ Հրաչիւք եւ յայտնութեամμ երաղոյ եւ սքանչելեօք, աւետարանին վկայութեամμ յայտնեաց ղսքանչելի այրն Աստուծոյ... ղսուրμ Հայրաւետն ղՏէր Կիրակոս...»194:

1442 թ. Արարատյան երկրի Սերկնիլ դյուղում ՈՀաննես Թմոքվեցի դրիչը նմանաåես արձանադրում էր. «...ընդրեցին տեսլեամμ եւ կամաւք ամենասուրμ Երրորդութեան՝... որåէս Հայրաåետս մեր՝ Հոդեւոր Տէր կիրակոս կաթողիկոսս...»195: ԱյսուՀանդերձ, երկրային ընտրությունը նախատեսում էր որոչակի դործողություններ: Ըստ Թովմա Մեծոփեցու՝ ժողովականներն «արկին վիճակ ի սուրμ աւետարանն, եւ ել վիճակն կիրակոս Հայրաåետին»196: Օրմանյանը տարակուսած դրում էր, թե ընտրական այս ձնը «քիչ մը տարօրինակ կերնի..., վասնղի ավետարանին մեջ կիրակոսի անունը դտնել Հնար չէր: Ուստի, - եղրակացնում էր նա, - åետք է ըսել, թե կիրակոսի վրա Համաձայնություն դոյացնելեն ետքը, ավետարանի վիճակին ալ դիմած են, ն ավետարանը μացած ատեննին նåատակաՀարմար տունի մը Հանդիåած ն այս կերåով

կատարած ընտրություննին վերնային կամքին Համաձայն ճանչցած են»197: Սակայն, 1665 թ. վերջին Հակոμ Ջուղայեցուն Հասցեադրված վերջնադրում վիճակ μառն ունի μոլորովին այլ՝ քվեաթերթիկներ դործածելու իմաստ՝ «վիճակաւ իմիք, որåէս Հռովմայեցւոց է՛ սովորութիւն»: Անտարակույս, մեր դիտնական վարդաåետները քաջատեղյակ են եղել Հռոմի åաåի ընտրակարդի ընդՀանուր դրույթներին: 1664 թ. Հոկտեմμերին դրված՝ Հակոμ Ջուղայեցուն ամμաստանող մեկ այլ վավերադրում վիճակ-ը դործածված է նույնանման իմաստով. «...ղի ոչ ըստ կանոնաց սրμոց եւ սաՀմանի աղդաց կամի վիճակաւ եւ Հաւանութեամμ ամենայն եկեղեցւոյն ընտրել ղյաջորդ Սուրμ Աթոռոյն, այլ՝ ինքնաՀաւան անձնայաճութեամμ ղծերադոյնսն յետս ընկրկեալ եւ ղեսն իմն ունակացեալ, ղիւրային մակաμարոյսն յառաջացուցանէ»198:

Այս դեåքում «վիճակաւ... ամենայն եկեղեցւոյն ընտրել»-ը կարող է նչանակել միայն ընտրական թղթատար ինչ-որ դործողություն, ինչåիսին էին վերոՀիչյալ մաՀղարները ու նան՝ անմիջական դրավոր քվեարկությունը: Հետնաμար, Թովմա Մեծոփեցու՝ «արկին վիճակ ի սուրμ աւետարանն, եւ ել վիճակն կիրակոս Հայրաåետին» Հաղորդումը նչանակում է, որ Կիրակոս Ա Վիրաւեցի Հայրաւետն ընտրվել է փակ դաղտնի քվեարկության մի ինչ-որ արարողակարդով, որի վերջում նրա անունով ժողովականների լրացրած թերթիկները լցվել են ավետարանի վրա: Դատելով անցքերի ընթացքից՝ վերաåաՀություն åետք է անել միայն ընտրության իրական դաղտնիության աստիճանի առթիվ: 1441 թ. åատմական ընտրություններն ունեն կոնկլավի Հետ ուրիչ նմանություններ նս, որոնք դժվար թե μոլորը միասին սովորական ղուդադիåություն լինեն: Ա. կաթողիկոս ընտրվեց ներկա ժողովականներից մեկը, որ կոնկլավի Հիմնական կանոններից է: Բ. Թեն, ըստ Մեծոփեցու ն այլոց, ընտրությանն այս կամ այն կերå իրենց մասնակցությունն են μերել μաղմաթիվ աչխարՀական218

ներ՝ «աղատք եւ որդիք աղատաց, ձեռնաւորք եւ տանուտէրք»199, «սրμասէր աղտիք եւ ժողովուրդք»200, որ ն թույլ է տվել Օրմանյանին խոսելու «ընդՀանուր աղդային ժողովի» մասին՝ ընտրական ձայնի իրավունքով օժտված åիտի լինեին ոչ μոլորը, ինչåես կարծում էր Օրմանյանը201, անդամ ոչ μոլոր Հոդնորականները, որոնց թիվը Հասնում էր 300-ի202, այլ, ամենայն Հավանականությամμ՝ միայն վարդաåետներն ու եåիսկոåոսները, ինչåես որ կոնկլավում՝ միայն կարդինալները: Այսåես ասելու Համար նկատի ունենք, նախ, Մեծոփեցու՝ մի առիթով արած Հստակ նկատողությունը. «ղժողովս մեր...՝ վարդաւետք եւ եւիսկուոսք ի մի միաμանութիւն»203: Այս դիտողությունը μոլորովին անկախաμար կրկնված է 1441-ի դեկտեմμերին կամ 1442ին Վանում՝ կարաåետ երեցի դրած Հիչատակարանի մեջ՝ «յամի ՊԴԱ թուականութեանս Հայոց... եղեւ ժողով եåիսկոåոսաց եւ վարդաåետաց ի մայրաքաղաքն ի Վաղարչաåատ... եւ եդին ղՏէր կիրակոսն յԷջմիածին կաթողիկոս Ամենայն Հայոց...»204: Զամչյանը՝ անՀայտ ինչ-որ աղμյուր օդտադործելով, նս ծանուցում է 1441 թ. ընտրություններում եåիսկոåոսների ն վարդաåետների ունեցած վճռորոչ ձայնի մասին. Սմին իրի դրեցին եåիսկոåոսք եւ վարդաåետք առ Գրիդոր Մուսաμեկեանց, եւ Հրաւիրեցին դալ յԷջմիածին... Այլ իμրեւ չէառ նա յանձն դալ անդր, անուՀետեւ խորՀեցան առաջնորդք աղդին (իմա նույն եւիսկուոսներն ու վարդաւետները՝ Ա.Ա.) մեծ ժողով դումարել յԷջմիածին... (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)»205:

Երկրորդ. եթե ընդունելու լինեինք, որ ընտրական ձայնով օժտված են եղել նան աչխարՀականները, աåա Մեծոփեցու չարադրանքից անåայման åիտի եղրակացնեինք, որ կանայք նույնåես քվեարկողների թվում են եղել, քանղի μացի Հոդնորականներից, ժողովին մասնակցում էին «աղատք եւ որդիք աղատաց, ձեռնաւորք եւ տանուտէրք, եւ անթիւ եւ անՀամար μաղմութիւն ժողովրդեան՝ արանց եւ կանանց»206: Մինչդեռ Հայոց դատաստանադրքերից Հայտնի է, որ ուչ միջնադարում Հայ կնոջ իրավունքները, մասամμ, նան մուսուլմանական օրենքի՝ չարիաթի աղդեցությամμ, խիստ սաՀմանափակ էին. մասնավորաåես, կինը ղրկված էր անդամ դատարանում վկա լինելու իրավունքից207: Հետնաμար, աչխարՀականների մասնա219

կցությունը 1441 թ. կաթողիկոսական ընտրություններին սաՀմանափակվել է (ա) նյութական ն μարոյական աջակցությամμ, (μ) ընտրությունների արդյունքին, ինչåիսին էլ որ այն լիներ՝ Հավանություն տալով: Այլ կերå ասած, նրանք μոլորը միասին՝ տղամարդ ն կին, Հարուստ ն աղքատ, իրոք, մասնակից են եղել ընտրություններին, μայց ոչ ընտրելու, այլ ընտրությունները «Հաստատելու» իրավունքով, որ նույնåես չատ կարնոր էր, Հատկաåես՝ ժողովին Համաղդային μնույթ ն Հնչողություն Հաղորդելու իր դործողությամμ208: Իսկ ընտրելու ձայն ունեցել են, ամենայն Հավանականությամμ, Մեծոփեցու՝ Հականե-Հանվանե Հիչատակած 31 վարդաåետներն ու եåիսկոåոսները ն դուցե Հանրաճանաչ միայնակյացներից ու վանաՀայրերից էլի ոմանք: Սա Հաստատում է նան Հակոμ կաթողիկոս Ջուղայեցին, որը իր Պատմութիւն կաթողիկոսաց մեղ չՀասած երկում դրել է՝ «վարդաåետն Թումայ Մեծոփեցին արար ժողով եåիսկոåոսաց, վարդաåետաց եւ դիտնական արանց»209: 1441 թ. Էջմիածնի ժողովում ընտրողների մեջ åետք է Հաչվել նան այս ժողովին «թղթով միաμանեալ» այն 20 վարդաåետներին ու եåիսկոåոսներին, որոնք, այս կամ այն åատճառով ներկա չլինելով, նախաåես իրենց Համաձայնությունն էին Հայտնել կայացվելիք որնէ ընտրությանը210: Այս Հինդ տասնյակից անցնող քվեարկուների թիվն էլ Հենց ամենից ընդունելին ու իրականն է: Գ. կոնկլավում սկղμից անցկացվում են «փորձնական» ընտրություններ, որոնց ընթացքում ճչտվում է տարμեր կուսակցությունների փոխադարձ վերաμերմունքը ն ուժերի Հարաμերակցությունը211: 1441 թ. Էջմիածնում արվել է նույնը. ըստ Մեծոփեցու, սկղμում «μաղումք ի յեղμարցն յառաջ կոչեցաք դալ ի յառաջնորդութիւն Թորդոմական դրոՀիս, եւ ոչ կամեցան μառնալ ղծանրութիւն դառնութեան μարձրադոյն աստիճանին»212: Օրմանյանը, մրցակից կուսակցություններն ի Հայտ μերելով, մանրամասն մեկնաμանում է այս նախադասությունը ն դալիս այն ճիչտ եղրակացության, որ առաջ կոչվածների ետ քաչվելը ոչ թե «անկեղծ խոնարՀամտություն էր», այլ «մրցակիցների մեջ մղված խուլ åայքարի» Հետնանք213: Դ. կոնկլավի կանոններով, առանց նորընտիրի Համաձայնության, նա չի կարող åաå Հռչակվել: Մեծոփեցին Հատուկ չեչտում է

կիրակոսի Հնաղանդությունը. «Եւ մեք Հիացեալ ղարմացաք ղՀնաղանդութիւն առն Աստուծոյ... ղի կարի անՀնաղանդ μարս ունէր եւ ատէր ղփառս երկրաւորս»214: Պետք է ասել, սակայն, որ այս կանոնը սովորական է նան Հայաստանյայց եկեղեցու Համար: Ե. Մեծոփեցին Հիչատակում է նան, որ կիրակոսն, ընտրությունից անմիջաåես Հետո «եկեալ կանդնեցաւ ի մէջ աՀադին ատենին»215: կոնկլավի կանոնների Համաձայն նս՝ նորընտիր åաåը, դեռ մինչն դաՀակալության Հանդեսը, Հայտնվում է չենքի առջն Հավաքված ամμոխին: Զ. 1441թ. Վաղարչաåատում կայացած ընտրությունների տնողությունը: կ. կոստանյանցն սխալվում է, կարծելով, թե ժողովը տնել է «եթե ոչ ամիսներ, դեթ մի քանի չաμաթ», որի ընթացքում իμր μանակցություններ են եղել Գրիդոր Թ Մուսաμեկյանց կաթողիկոսի Հետ216: Այնինչ Թովմա Մեծոփեցին այս Հարցը լուծելու åարղ միջոց է ընձեռել՝ Հերթադրել է ընտրական ժողովի ընթացքում եղած տեսիլներն ու երաղները. փորձնական ընտրություններից Հետո՝ նույն կամ Հաջորդ օրն եղել է առաջին երաղը, «ի միւս օրն»՝ երկրորդը, «եւ ի միւս օրն»՝ երրորդը, նույն կամ Հաջորդ օրը՝ Հոդնորականներից մեկի Օչական դնալը, վերադարձը ն տեսիլի åատմելը, որ մեկ կամ երկու օր åետք է տներ217: Ուրեմն, ընտրական ժողովը տնել է նվաղադույնը 4, առավելադույնը՝ 6 օր: Օրմանյանը, անվանելով փորձնական ընտրությունները «խորՀրդակցություններ», կարծում էր, թե դրանք եղել են Վաղարչաåատում դումարված ժողովից առաջ, դեռնս Երնանում, որ μացարձակաåես չի Համաåատասխանում Մեծոփեցու տվյալներին ն անչուչտ սխալ է218: Արդ, այս 4-6 օրվա ընթացքում ժողովականների մի առանձնավայրում խմμված լինելն ենթադրելի է ն՛ չարադրանքից, ն՛ դեåքերի տրամաμանությունից, ն՛ Հատկաåես այն Հաղորդումից, որ մեկ անդամ միայն, թողնելով Համատեղ աղոթքի (ասել է թե՝ ժողովի անցկացման) վայրը, ժողովականներից մի Հոդի դնում է Օչական՝ սուրμ Մաչտոցի դերեղման ուխտի՝ «որåէսղի Հայցեն... ղաջողումն ձեռնադրութեան»: Հավանաμար, նա դնում է ընտրություններին անմիջականորեն չմասնակցող «դրսեցիների» ուղեկցությամμ՝ «Դարձեալ

ոմն ի յեղμարցն առնու նուէր եւ մատաղ եւ դնան ի սուրμ վարդաåետի դերեղմանն...»219: Սա կարող է դիտվել իμրն կոնկլավի կանոնների խախտում ն մեր ենթադրության դեմ խոսող փաստարկ, սակայն ուչադրավ է, որ նրա վերադառնալուն ն «օրՀնության տեսիլքը» åատմելուն åես՝ տեղի է ունենում վերջնական ընտրությունը: Ըստ երնույթին, երկու Հիմնական մրցակից խմμակցությունների՝ սյունեցիների ն վասåուրականցիների՝ կիրակոսի անձի վրա Համաձայնության դալուց Հետո, ժողովականներից մեկին ուղարկել են ուխտի՝ «օրՀնության տեսիլք» μերելու առաջադրանքով: Այս փաստը վկայում է, որ 1441 թ. կաթողիկոսական ընտրությունների ժամանակ կոնկլավի կանոնները կիրառվել են ոչ խստորեն, այլ միայն մասնակիորեն՝ Հարմարեցվելով առկա åայմաններին ն Հնարավորություններին: Այս առթիվ կարելի է նկատել, որ 1665 թ. վերջին դրված փաստաթուղթը նույնåես ընդդծում էր միայն կոնկլավի դլխավոր դրույթը՝ «վիճակաւ իմիք» Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընտրելու կարդը, այսինքն՝ փակ դաղտնի դրավոր որնէ կերւ կաղմակերւված քվեարկության օրինականությունը, ն ո՛չ՝ կոնկլավի անխտիր μոլոր կանոնների կիրարկումը: Միաժամանակ, åետք է նկատել, որ Հայերն իրենք էլ ունեցել են դրավոր քվեարկությամμ կաթողիկոս ընտրելու սեփական յուրօրինակ փորձ: Այսåես, 1343 թ. սկղμին կիլիկյան Հայաստանից Հռոմ առաքված մի վավերադիր արձանադրում է, որ կաթողիկոսի ընտրությունը կատարում է Հայոց թադավորի Հրավիրած եկեղեցական ժողովը, ուր մասնակիցներից յուրաքանչյուրը, իր դրով ու կնիքով Հաստատած թղթի վրա, թադավորին է ներկայացնում իր նախընտրած թեկնածուի անունը: Եթե թեկնածուները չատ են լինում, թադավորը կարդադրում է միաμանել երկուսի կամ երեքի վրա, աåա այս վերջիններից ընտրում նրան՝ ում ցանկանում է220: կիլիկյան Հայաստանում կաթողիկոսական ընտրության այս եղանակը չատ է Հիչեցնում 1737 թ. Ս. Էջմիածնում անցկացված դաղտնի դրավոր մի քվեարկությունը, որն առաջարկել էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի երեք թեկնածու, որոնցից մեկին կ. Պոլսի Հայության ժողովը (կարծես՝ կատարելով նախկինում Հայոց թադավորին վերաåաՀված դերը) Հաստատում է կաթողիկոս: Ըստ մի ականատեսի, Ս. Էջմիածնում՝

«Վաղվաղակի ղմիաμանքն Համայնի ժողովք առնին ամենեքեանք մի տեղի. թղթովք ընտրեն ղերիս Արըս ւատուելի՝ Էջմիածնայ կաթողիկոս լինելի» (ընդդծումն՝ Ա.Ա.)221:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Լ. Մինասեան, «Հայ Հնատիւ դրքի մատենադիտական ցուցակը ն մի քանի նորայայտ դրքեր ու այլ ծանօթութիւններ». - Հասկ, 1970, էջ 380: Ն. Ա. Ոսկանյան, Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան, Հայ դիրքը 15121800 թթ., էջ 114: ՏՅՈ, Բ, էջ 114-122: Մեղ ծանոթ միակ Հեղինակը, որ իր քննության ընթացքում Հւանցիկ վկայակոչում է այս վավերադրի մի տեղեկություն՝ Հակոμ Անասյանն է (տե՛ս Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում, էջ 270): «չինել» (ՏՅՈ, Բ, 115): «ւարաւեալք» (ՏՅՈ, Բ, 115): «որում» (ՏՅՈ, Բ, 115): «է»-ն դուրս է ընկել (ՏՅՈ, Բ, 115): «ի կարդի» (ՏՅՈ, Բ, 116): «ղըստոյդն» (ՏՅՈ, Բ, 116): «ղձեռադիր» (ՏՅՈ, Բ, 116): «ւարտէր» (ՏՅՈ, Բ, 116): «ՀամաչխարՀականէ» (ՏՅՈ, Բ, 116): «որ»ը դուրս է ընկել (ՏՅՈ, Բ, 116): «այժմ» (ՏՅՈ, Բ, 117): «...ի թուաՀաչու(ու)թեան տոՀմիս Հայկական Հաղարերորդի Հարիւրորդի եւ տասնեւՀինդ ամի» 6 1666, սակայն դրվել է 1665ի վերջին՝ տե՛ս ստորն, էջ 31: Սաւատ (արաμերէն) - ւատճեն: «մեքն» (ՏՅՈ, Բ, 118): «Հողեփեռնէոս» (ՏՅՈ, Բ, 118): «ղաւետս» (ՏՅՈ, Բ, 118): Լի՛ւասի Հուքմ (արաμերեն-ւարսկերեն) - ձեռնադրությունը Հաստատող Հրովարտակ, μառացիորեն՝ ղդեստավորվելու Հրովարտակ: Մանսար - մաՀղար (արաμ.) - այստեղ՝ Հանրադիր, վկայական, Սիմեոն

Երնանցու թարդմանությամμ՝ «μաղմակնիք թուղթ ՀամաՀաւանութեան», «ղՀաւանութեան μաղմակնիք» (Տե՛ս Ջամμռ, էջ 59): ՍալաՀ (ւարսկ.) - Համաձայնություն: «ՄաՀտեսի-խօջա» (ՏՅՈ, Բ, 118): «սեփականէ» (ՏՅՈ, Բ, 118): «եկեղեցւոյ» (ՏՅՈ, Բ, 118): «յաղադս» (ՏՅՈ, Բ, 118): Տեր-ՀովՀանյանցի Հրատարակության մեջ «Հինդերորդից» մինչն «երկոտասաներորդ» μոլոր թվաՀամարներն ուղղադրական սխալով են, այն է՝ μնադրի Հաւավումները μացված են երկու րր-ով (Հինդերրորդ ն այլն): «դան Յարան» (ՏՅՈ, Բ, 119): Փայեակ (ւարսկ.) - սուրՀանդակ: Եդակ-յետակ - «ւատվո ձի, Հանդիսությունների ժամանակ Հետիոտն ն ձեռքով առաջնորդվող նժույդ» (Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում, էջ 384): Ղադարայ - անծանոթ μառ է. Հավանաμար՝ ղինաՀանդերձանքի ինչ-որ ւարադա: Բ Կորնթ. Ժ, 4: «յոլով» (ՏՅՈ, Բ, 120): «չարէ» (ՏՅՈ, Բ, 120): Հմմտ. Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց: Քննական μնադիրը ն ներածութիւնը Մ. Աμեղյանի ն Ս. Հարությունյանի (նմանաՀանություն): Լրացումները՝ Ա. Բ. Սարդսյանի (Երնան, 1991), էջ 349, 353: Մատթէոս, ԺԲ, 25. Մարկոս, Գ, 24-25. Դուկաս, ԺԱ, 17: Հակոμ Ջուղայեցու, Եղիաղար Այնթաւցու ն ՆաՀաւետ Եդեսացու կողմից Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի վիճակի μաժանումների մասին տե՛ս ՏՅՈ, Բ, 96-104: Տե՛ս նաեւ Յ. Քիւրտեան, «Նիւթեր Յակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսի կենսադրութեան Համար (1655-1680)». - Հասկ, 1952, էջ 42, 87: Նույնի՝ «Նոր նիւթեր Եղիաղար կաթողիկոս Այնթաւցիի մասին». Հասկ, 1952, էջ 171-172. Հմմտ. Կ. Ամատունի, «Յակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոս Էջմիածնի (1600-1680)». - Բաղմավէå, 1992, էջ 39: 1678 թ. Հունվարի 2-ի մեկ այլ կոնդակով Հակոμ Ջուղայեցին Ոստին, Հորս, Խրաչկուս, Խրովատեղ, Արատես, Կալասեռ, Արտավին, Աղատակ ն Զեթաց դյուղերը Հանձնում էր Դարաչամμի Սμ. Ստեփաննոս Նախավկայի վանքին (այն վերանորոդվել էր իր տասնամյա անձնական ջանքերով, տե՛ս ԴԱՒ, էջ 281), Հավանաμար, Հանելով դրանք Սμ. Թադեի վիճակից. «ԱյսուՀետեւ ձեր իսկաւէս Հաստատուն Աթոռն Սուրμ Նախավկայն է, եւ դուք՝ Հարաղատ որդիք եւ ժողովուրդ նորին» (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 244, վավերադիր 245):

«յԵրեւան» (ՏՅՈ, Բ, էջ 121): Խոսքը վերաμերում է Նոր Ջուղայի նախկին քալանթար Ավետիսին (տե՛ս Դրվադներ, Բ, էջ 300-301. ԶԱՔ, Բ, էջ 137. ԽԱԶ, էջ 152): Յետիկար, երμեմն՝ Հետկար, ետկար-յատիկար (ւարսկ.) - յիչատակ, կտակ. Տե՛ս Լ. Մինասեան, Նոր Ջուղայի տåարանն ու իր տåադրած դրքերը (1636-1972) (Նոր Ջուղայ, 1972), էջ 60: Սրանով Հանդերձ, վերոյիչեալ փաստը ո՛չ այս, ո՛չ էլ այլ Հրաւարակման մէջ չի արձանադրուել: Ջամμռ, էջ 26: Տե՛ս «Կենսադրութիւն Աւետիք ւատրիարքի Հայոց Կ. ՊոՀսոյ». - Արարատ, 1874, էջ 113. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1826: ԶԱՔ, Բ, էջ 136. Հմմտ. անդ 107. ԽԱԶ, էջ 151: Այս ն մի քանի այլ դրվադներում Խաչատուր Ջուղայեցին դրեթե μառացիորեն վերարտադրում է Զաքարիա Քանաքեռցու ւատմածը, որ նչանակում է, թե Խաչատուրի աղμյուրը Զաքարիան էր: ԶԱՔ, Բ, էջ 136: ԶԱՔ, Բ, էջ 107: 1697 թ. փետր. 4-ի դրությամμ ՆաՀաւետն արդեն վերաՀաստատված էր էջմիածնում (տե՛ս Մեսրու Նչանեան, Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի: Երուսաղէմ, 1939, էջ ՃԽԲ. Հմմտ. ՄԺ, Ա, էջ 281-283, 285, 287, ծնթ. 10, 310, 312, ՄԺ, Բ, էջ 423, ծնթ. 31): Ստեփանոս Ռոչքան Ստեփաննոս Ջուղայեցու դաՀակալության տնողությունը Հաչվել է «ամիսս վեց», իսկ Մ. Զամչյանը՝ «ամիսս տասն» (տե՛ս Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք: Վիեննա, 1964, էջ 189. ԶԱՄ, Գ, էջ 725): Տե՛ս ԽԱԶ, էջ 152. Հմմտ. Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն..., էջ 189: ԱԶԳ, սյուն. 1871: Տե՛ս ՏՅՈ, Բ, էջ 46-48. Դրվադներ, Բ, էջ 302-304. CՃRԽ, ք. 482: Վաղդեն Հակոμյանն այս կողմնակալությունը μացատրում է նրանով, որ Զ. Քանաքեռցին «վախեցել է ՆաՀաւետ կաթողիկոսի խստություններից» (տե՛ս ՄԺ, Ա, էջ 283, ծնթ. 1): Դրվադներ, Բ, էջ 297-8. CARM, pp. 480-481: ԶԱՄ, Գ, էջ 722, 724: Տե՛ս «Արարատ», 1874, էջ 112. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1826: ԱԶԳ, սյուն. 1826: Փիլիււոս Ա. Աղμակեցին վախճանվել էր 1655 թ. մարտի 25-ին, Հակոμ Ջուղայեցին էլ կաթողիկոս էր օծվել 13 օր անց՝ աւրիլի 8-ին (տե՛ս ԱԶԳ. սյուն. 1708, 1723), այսինքն՝ Հանդուցյալի քառասունքը տակավին չլրացած: Աղդասէր Արարատեան, Կալկաթա, 1849, թ. 12, էջ 94: Ավելի Հին ժամանակաչրջանում նս երμեմն եղել են դfւքեր, երμ կաթո39

ղիկոսի ցուցումով է ընտրվել նրա Հաջորդը (տե՛ս Վարդան Հացունի, կաթողիկոսական ընտրութիւն եւ ձեռնադրութիւն åատմութեան մէջ: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1930, էջ 44-50): 1343 թ. մի փաստաթղթում Հատուկ չեչտված է, որ, օրինակ, թեն Աղվանից ն Աղթամարի կաթողիկոսների ւարադայում, նրանք են «ընտրում իրենց Հաջորդներին, սակայն ընտրվածների ձեռնադրությունը կատարվում է ո՛չ նրանց կենդանության օրոք, այլ մաՀանալուց Հետո միայն» (տե՛ս Խaոտi 1oaոոօտ Ծoոiոicստ, Sacrօrսո cօոc1l1օrսո ոօva 61 aոքl1551ոa cօll6c11օ. Gոa2, 1960-1962, Մol. 25 (Ճոոi 13001344), ք. 1258. Հմմտ. Վ. Հացունի, նույն տեղում, էջ 50): Ջամμռ, էջ 59: ԴԱՒ, էջ 257-260: Տե՛ս ՏՅՈ, Բ, էջ 48. Յով. ՇաՀխաթունեանց, Ստորադրութիւն կաթողիկէ Էջմիածնի եւ Հինդ դաւառաց Այրարատոյ: Հ. Բ (Վաղարչաւատ, 1842), էջ 224. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1884: Տե՛ս Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Բ (Երուսաղէմ, 1953), էջ 168-169: Աղդասէր Արարատեան, 1849, էջ 92: Տե՛ս ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն: Քննական μնադիր, ռուս. թարդմ., առաջաμան ն ծանոթադրություններ՝ Ն. Կ. Ղորղանյանի (Երնան, 1973), էջ 44-45. Հմմտ. Ջամμռ, էջ 59: Այս կարդի մասին ւատմում է նան Խուμյանցը՝ տե՛ս Յաղադս վարուց եւ դործոց կաթողիկոսաց Էջմիածնայ (1737-1827 թթ.), Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2766, էջ 4ա-μ: Ջամμռ, էջ 238: Տե՛ս Մսեր Մսերեանց, Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի ի Սիմէոնէ մինչ ցՅովՀաննէս Ը (1763-1831) (Մոսկուա, 1876), էջ 296: Այդ ժամանակներում Էջմիածնում էր Եղիաղար կաթողիկոսի մեկ այլ մտերիմ՝ նչանավոր Մինաս վարդաւետ Ամդեցին, սակայն նամակի Հեղինակը նա չէր կարող լինել՝ այն ւարղ ւատճառով, որ Էջմիածնից դուրս էր եկել 1690 թ. Հունիսի 2-ին, իսկ Հուլիսի 2-ին արդեն Էրղրումում էր (տե՛ս «Օրադրութիւն Երեմիայ Զելեւի Քէօմիւրճեանի», էջ ՃԽ): ՄԺ, Ա, էջ 312. Հմմտ. Աչ. ՀովՀաննիսյան, Հայ-ռուս օրիենտացիայի խնդիրը (Էջմիածին, 1921), էջ 40: √. ¿. ›ÁÓ‚, Ըí0աåíèÿ 1åòքճ 8åëèê0շ0 Ը ճքìÿíԸêèì íճք000ì, ոՕê. 85, Շ. 138-139. Տե՛ս Աչ. ՀովՀաննիսյան, Հայ-ռուս օրիենտացիայի խնդիրը, էջ 37-41. Դրվադներ, Բ, էջ 523-524: Աչ. ՀովՀաննիսյանը նան ենթադրում էր, թե 1722 թ. դեկտեմμերի 12-ին Թիֆլիսից ռուսներին Հղված նամակը, որ դրվել էր «ձեռամμ Մինաս Փերվաղեան վարդաւետէ. Աթոռակալ սուրμ յԷջմիածնի.

յաժմուս արքեւիսկուոս եւ առաջնորդ Հաղμատու Սուրμ Նչանին, թադաւորաչէն աթոռոյն եւ μոլոր Վրացտանու վերատեսուչ» (տե՛ս ՃԵՕ, ԼԼ, ոՕê. 169, Շ. 20)՝ կարող էր նույն Մինասի Հեղինակածը լինել (Աչ. ՀովՀաննիսյան. Հայ-ռուս օրիենտացիայի խնդիրը, էջ 41, ծնթ.): Սակայն այս ենթադրությունն սխալ է. Մինաս վրդ. Փերվաղյանը (1680-1757) ակնցի էր ն այլաւես Հայտնի դործիչ (նրա մասին, Համառոտաμար, տե՛ս ՅովՀաննէս ՊատկերաՀան, Նամականի, էջ 27-28, ծնթ. 27): Աղդասէր Արարատեան, 1849, էջ 95: Տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Արխիվային μաժին, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 243, վավ. 5: Այս փաստաթուղթն ունի միայն ամսաթիվ՝ 12-ը Հունիսի, Հետադա դրիչը, սակայն, նրա Հակառակ կողմում թվադրել է ՌՃԾԵ (1706), որ ն ստոյդ է ընդունել Հ. Անասյանը (տե՛ս նրա Հայկական մատենադիտություն. Ե-ԺԸ դարեր: Հ. Ա, Երնան, 1959, սյուն. 587): Մինչդեռ Հաստատ դիտենք, որ Աղեքսանդր Ջուղայեցին Հասած ւիտի լիներ Ս. Էջմիածին ամենաչուտը 1706 թ. սեւտեմμերի վերջին, քանղի Նոր Ջուղայից ճանաւարՀ էր ընկել միայն սեւտեմμերի 18-ին (ՏՅՈ, Բ, էջ 48): Հետադա դրչին, ըստ երնույթին, թյուրիմացության է մատնել վավերադրի վրա եղած՝ Աղեքսանդր Ջուղայեցու կաթողիկոսական կնիքը, որ μնականաμար ունի ՌՃԾԵ (1706)՝ նրա կաթողիկոս ձեռնադրվելու տարեթիվը: Նմանաւես, օրինակ, 1700 թ. դրած մի Հիչատակարանի տակ դրված՝ ՆաՀաւետ Եդեսացու կնիքը նս ունի ՌՃԽ (1691) թվականը, որ վերջինիս կաթողիկոսանալու տարեթիվն է (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 350, էջ 551μ). Կարաւետ Ուլնեցու (1661-1729) վարդաւետության չրջանի կնիքն ունի նրա՝ մասնավոր վարդաւետություն ստանալու տարեթիվը՝ 1684, իսկ կաթողիկոսության չրջանինը՝ կաթողիկոսանալու թվականը՝ 1726 (տե՛ս Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ կարմիր վանուց եւ չրջակայից, սյուն. 108. Հմմտ. «Կարաւետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր». - Բաղմավէå, 1978, էջ 286): 1663 թ. Աստաւատն ուներ 1000 ընտանիք. - տե՛ս ՍաՀակ Ճեմճեմեան, Նախիջեւանի Հայոց վարժարանը եւ Հռոմը (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 2000), էջ 138, ծնթ. 1: Տե՛ս Աղդասէր Արարատեան, 1849, էջ 94. Հմմտ. Դրվադներ, Բ, էջ 304: Ավետիսը, μնականաμար, չէր կարող մաՀմեդականություն ընդունել ն չարունակել ւաչտոնավարել իμրն Նոր Ջուղայի քալանթար, ուստի նա Հավատափոխ է եղել ւաչտոնանկ լինելուց Հետո, այսինքն՝ 1693 թ. առաջին ամիսներին: Նա Նոր Ջուղայի քալանթարն էր առնվաղն 1688-ից՝ «...ի քալանթարութեան ւայաղատ ւարոն Աւետին» (Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 108ա): Սակայն այս Հիմքի վրա նրան Ավետ Քալանթարյան անվանելը (նույն տեղում, էջ 803μ) ճիչտ չէ:

CARM, p. 480. ԱԶԳ, սյուն.1836: Իսկ Ա. Զամինյանն էլ ՆաՀաւետին դնաՀատում էր իμրն «չափաղանց խստաւաՀանջ ու կարդաւաՀ», որը սոսկ «աչխատում էր եկեղեցականներին μարեկարդել» (տե՛ս ԱμրաՀամ Զամինեան, Հայոց եկեղեցու åատմութիւն: Մասն Բ, Նոր Նախիջեւան, 1909, էջ 37): Մաչտոցի անվ. Մատենադարանում ւաՀվող՝ ՃՄԼԼ-րդ դարում օրինակված մի μժչկարանի վերջին թերթը սնադրությունն է կամ ւատճենը ՆաՀաւետի՝ Հռոմի Իննովկենտիոս ԺԲ ւաւին 1694 թ. սեւ. 5-ին դրված Հայտնի նամակի (տե՛ս ձեռ. 7304, էջ 88ա-μ), որ Ռոչքան, Զամչյանը ն Աղարյանը թվադրում են 1695-ով (տե՛ս Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն..., էջ 188. ԶԱՄ, Գ, 724. ԱԶԳ, սյուն. 1832. Հմմտ. Տէօքհaոստ Ճ2aոiaո, 1ccl651a6 Arո6ոa6 1rad111օ d6 Rօոaո1 քօո11f1c15 քr1ոa1ս jսr15d1c11օո15 61 1ո6rraԵ1l1 ոag1516r1օ. Roոaօ, 1870, քք. 130-131՝ այստեղ ղետեղված է սույն նամակի լատիներեն թարդմանությունը): Մատենադարանիս Համառոտ ձեռադրացուցակի մեջ այն դրանցվել է այսւես՝ «Թուղթ ՆաՀաւետի կթղ.-ի, 1694 թ.» (Հ. Բ, էջ 503): Այս մատյանն ունի Հետադայում մուծված Հատված, որ ուրիչ դրչի արտադրություն է (էջ 75ա-87μ): Մատյանը վերակարելու ընթացքում ՆաՀաւետի նամակը, μժչկարանի μովանդակության Հետ կաւ չունենալու ւատճառով, դարձյալ տեղափոխվել է ամենավերջ, ն 76-րդի փոխարեն դարձել 88-րդ էջը (մատյանից դուրս է ընկել սրան անմիջաւես նախորդող մեկ թերթ, որ ւետք է լիներ 75-րդը): Ինչնիցե, այս ձեռադիրը ւատկանել է ՆաՀաւետին կամ էլ նրա քարտուղարներից որնէ մեկին: Համենայն դեւս, դատելով Գ-Ք-Կ Հնչյունների, ինչւես նան արաμ.-օսմաներեն դարար-կարար (-որոչում) μառի օդտադործումից՝ կարելի է վստաՀաμար ասել, որ դրիչը արնմտաՀայ էր: ՊաՀւանվել է նան Իննովկենտիոս ԺԲ ւաւի ւատասխան նամակը, ինչւես նան նրա՝ ՆաՀաւետին ուղարկած թանկարժեք նվերների Հիչատակությունը (տե՛ս Ստ. Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն..., էջ 189. ԶԱՄ, Գ, 725. CARM, 482-483): Դրվադներ, Բ, էջ 303: Տե՛ս ԶԱՄ, Գ, էջ 724-727. 1acoԵo Մilloէօ, D1c11օոar1սո Nօvսո La11ոօArո6ոօr1սո. Roոaօ, 1714, ք. 756. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1826. Դրվադներ, Բ, էջ 303-305: Այս մասին մանրամասն տե՛ս Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում, էջ 256-267: Տե՛ս CARM, p. 480. Դրվադներ, Բ, էջ 301-304. Մ. Մ. Կարաւետյան, Է. Խ. Թաջիրյան, «Էջեր ՃՄԼԼ դարի վերջի Նոր Ջուղայի ւատմությունից». Բանμեր Երնանի Համալսարանի, 1998, Իo. 2 (95), էջ 82-83: Աչ. ՀովՀաննիսյանը չատ մեղմորեն էր նչում այս Հանդամանքը՝ «Ստեփաննոսն ավելի Հեռու էր միսիոներներից, քան նրա Հակառակորդը» (Դրվադներ, Բ,

էջ 301): CARM, p. 482. ՄԺ, Ա, էջ 285: Այս տեղեկության առթիվ Վաղդեն Հակոμյանը դրել է. «Այստեղ արդեն ակամա կասկած է առաջանում, թե արդյո՞ք սւանության մեջ այս կամ այն չափով մասնակցություն չի ունեցել նրա անՀաչտ Հակառակորդ ՆաՀաւետ կաթողիկոսը» (նույն տեղում, էջ 283): Տե՛ս Գ. Սրուանձտեանց, Թորոս Աղμար: (Մասն Բ), Կ. Պոլիս, 1884, էջ 410: Հետաքրքիր է, որ, ինչւես ն Զ. Քանաքեռցին, Արղնիի ԲարձրաՀայաց Ս. Աստվածածնի վանական ՍաՀակը՝ 1691-1696 թթ. ՆաՀաւետ կաթողիկոսի դեմ Հնչած μողոքները մերժում ն կեղծ «աւելորդաμանութիւններ» էր անվանում (նույն տեղում, էջ 408): Այս դեւքում, սակայն, նրա կարծիքի վրա աղդել էր ոչ թէ Էջմիածնի կաթողիկոսի անմիջական վերաՀսկողությունը, այլ այն, որ ՆաՀաւետը Եղիաղարի աչակերտն էր, իսկ Եղիաղարը՝ ԲարձրաՀայաց Ս. Աստվածածինը Հիմնովին նորոդողն ու կառուցաւատողը (տե՛ս նույն տեղում, էջ 404-405): ԶԱՔ, Բ, էջ 138. Հմմտ. ԽԱԶ, էջ 153: ԱԶԳ, սյուն.1826: Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն.1871: Դրախտ ցանկալի, էջ 606: Նույն տեղում, էջ 680: Տե՛ս Մկրտիչ Աղաւնունի, «Կիլիկիոյ Հայ արքունիքին եւ Հայ եկեղեցականութեան մասին ԺԳ դարուն օտար ճանաւարՀորդի մը տեղեկութիւնները». - Սիոն, 1933, էջ 179: Նույն տեղում, էջ 180. Հմմտ. «Տարեդիրք արարեալ Սմμատայ Սåարաåետի Հայոց որդւոյ կոստանդեայ կոմսին կոռիկոսոյ»: Ի լոյս ընծայեաց Հանդերձ ծանօթութեամμք Կարաւետ վրդ. ՇաՀնաղարեանց (Փարիղ, 1859), էջ 114: «Սմμատայ Սåարաåետի Տարեդիրք» (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1956), էջ 213: Դատելով Մսեր Մսերյանցի նկարադրությունից, ՃԼՃ-րդ դարի առաջին կեսին Էջմիածնի միաμանների ուտեստեղենը մեծ փոփոխություն չէր կրել (տե՛ս նրա՝ Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի..., էջ 273-276): Տե՛ս Հայկ Պերւերեան, «Էջիմածնի վանքը 1662-ին». - Հասկ, 1950, էջ 273-274: Տե՛ս Ղուկաս Ինճիճեան, Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի: Հ. Գ (Վենետիկ, 1835), էջ 268-269 (Հմմտ. Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, էջ 295: Մատթէոս ՈւռՀայեցի, Ժամանակադրութիւն: Վաղարչաւատ, 1898, էջ 104-105): Ի դեւ, Մ. Մսերյանցի մաՀից Հետո, նրա դրառումներում Հայտնաμերելով Ինճիճյանի այս Հատորից արված ընդարձակ արտադրություններ, Զարմայր Մսերյանցը, թյուրիմացա-

μար, Հրատարակել է դրանք իμրն իր Հոր տակավին 1852 թ. դրած «Հոդված» (Հմմտ. Ղուկաս Ինճիճեան, անդ, էջ 238-289 ն Մսեր Մսերեանց, Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի..., էջ 277-306): Ուչ միջնադարի Հայ μանաստեղծությունը (271-2711 դդ.): Հ. Բ: Աչխատասիրությամμ Հասմիկ ՍաՀակյանի (Երնան 1987), էջ 271: Տե՛ս Ն. Պողարյան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Հակոμյանց: Հ. Բ, էջ 168-169: Աչ. ՀովՀաննիսյանն այս ուղերձը Համարում էր «ժամանակի եկեղեցական μարքերի ն ըմμռնումների Համար չատ μնորոչ» վավերադիր (տե՛ս Դրվադներ, Բ, էջ 297-298): Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 1534, էջ 610ա: Զ. Քանաքեռցին այստեղ նկատի ունի Մովսես Գ. Տաթնացուն (16291632), Փիլիււոս Ա. Աղμակեցուն (1632-1655) ն, ւակաս չափով, Հակոμ Դ. Ջուղայեցուն (1655-1680): ԶԱՔ, Բ, էջ 107: Ջամμռ, էջ 26: Նրա մասին տե՛ս ԽԱԶ, էջ 153-218. Հ. Ղ. Միրղոյան, 2711 դարի Հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն (Երնան, 1983), էջ 176-190: Տե՛ս Հ. Ղ. Միրղոյան, 2711 դարի Հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն, էջ 189: Տե՛ս ՅովՀաննէս Մրքուղ Ջուղայեցի, Գիրք որ կոչի Սրμաղնադործութիւն... (Մադրաս, 1812), էջ 222-264՝ «Գլուխ ԻԹ. Յաղադս թէ սրμաղան Կաթողիկոսն, ւարտին առաւել խոնարՀել որքան առաւել դաՀադլուխք են, եւ յօրինակ Հայեցողացն լինել, ղի ղμարիս ուսցին խոնարՀադոյնքն»: Նույն տեղում, էջ 239: Տե՛ս ԽԱԶ, էջ 219: Նույն տեղում, էջ 243: Տե՛ս Õ. ¡Â‰ÁÂÌ˯‚ËÎË, ».ƒÊ‡‚‡ı˯‚ËÎË, —. ƒÊ‡Ì‡¯Ë‡. 1Ըò0քèÿ 1քóՅèè. ՎàՇòԵ 1 (՛6èëèՇè, 1946), Շ. 382-390: Պ. Ա. Զոμանյան, Վրացական ուղեդրությունները ն նրանց տեղեկությունները Հայերի մասին (Երնան, 1981), էջ 12-14: Տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, կոլոտ ՅովՀաննէս åատրիարք, էջ 44, 198-199. Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 280: Գ. Բամւուքճեան, ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ, էջ 218: Յակոμ Նալեան, Վէմ Հաւատոյ, էջ 8: Սիմէոն դւիր ԼեՀացի, Ուղեդրութիւն, տարեդրութիւն եւ յիչատակարանք: Ուսումնասիրեց եւ Հրատարակեց Ներսէս Ակինեան (Վիեննա, Մխիթարեան տւարան, 1936), էջ 111-112: Նույն տեղում:

Նույն տեղում, էջ 204-207: Բնադրի մեջ՝ «արարանց»: Մատթ., ԺԲ, 32. Մարկոս, Բ, 29: Ջախ կողմում, վերնից ներքն, ստորադրողների անուններն են, որ մենք Համարակալել ենք: 28 տարի անց՝ 1693 թ. մայիսի 1-ին, Հրատարակելով այս փաստաթուղը, ջուղայեցի տւադրիչները յուրաքանչյուր անվան աջ կողքին դրել են խաչի նչան (+): Զենք կարծում, թե այդ խաչով նրանք նչել են ստորադրողների մաՀացած լինելը: Ամենայն Հավանականությամμ, այս խաչը խորՀրդանչում էր յուրաքանչյուրի դրած ստորադրության ն կնիքի տեղը: Շախսաμան - Շըխչաμան կամ Շախչաμան՝ ՍւաՀանի թաղ (տե՛ս ԴԱՒ, էջ 352. ԶԱՔ, Ա, էջ 19-20): Փակադծերի մեջ առնված տառերը լուսաւատճենի կամ դուցե μնօրինակի վրա ջնջված են, սակայն, սա ըստ երնույթին Զաքարիա Ադուլեցու Հիչատակած Սարդիս Ջորադեղցին է (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», Երնան, 1938, էջ 123-124): Հմմտ. Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում, էջ 253, ծնթ. 1: Տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», 8 26, էջ 65-66: Նրա մասին տե՛ս աստ, էջ 39: Այս ժողովի մասին տե՛ս ստորն: ԶԱՔ, Բ, էջ 71: Տե՛ս Կարաւետ Ամատունի, «Յակոμ Դ. Ջուղայեցի կաթողիկոս Էջմիածնի (1600-1680)». - Բաղմավէå, 1993, էջ 36: Տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 151-153: Տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 153: Հմմտ., օրինակ, ՃԵՕ, ԼԼ, փաստաթղթեր ¹ 198, 200, 229, 233, 341, 342, 351: Տե՛ս Բաղմավէå, 1993, էջ 36-40: Նույն տեղում, էջ 36, 39. Հմմտ. Մեսրու Թերղեան, Յակոμ Դ. Ջուղայեցի (1655-1680): Պէյրութ, 1956, էջ 129: Սիոն, 1933, էջ 153: Նույն տեղում: Խոսքը վերաμերում է «դիվրիկեցի Ղաղար վարդաւետին» (տե՛ս Յ. Քիւրտեան. «Յակոμ կաթ. Ջուղայեցիի նորադիւտ խիստ կարեւոր վաւերաթուղթ մը». - Սիոն, 1969, էջ 129): Սիոն, 1933, էջ 151-152. տե՛ս նան Բաղմավէå, 1993, էջ 36: «...Էջմիածնայ յերկրէն Նախավկայի վանից Շամμեցի ՅոՀան վարդաւետ...»-ը Հիչվում է նան 1666 թ.՝ Կ. Պոլսում ծավալած Հակաեղիաղարյան դործունեության կաւակցությամμ (տե՛ս «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն,

1940, էջ 282): Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ (1641-1660 թթ.): Հ. Գ: Կաղմեց Վաղդեն Հակոμյան. Երնան, 1984, էջ 537): Դրանից մոտ մեկ տասնամյակ առաջ, 1641-1642 թթ., երμ Սիմեոն Ջուղայեցին նոր էր եկել Էջիմածին (տե՛ս Հ. Ղ. Միրղոյան, 2711 Հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն, էջ 148, ծնթ. 216)՝ միաμանների թիվը ավելի քիչ էր՝ «...ոչ միայն Էջմիածնի միաμանքն, այլ եւ μոլոր վանօրէից դրոց աչակերտեալ աμեղայքն... միաՀամուռ ժողովեցան անձինք երեսուն, եւ սկսան առնուլ դաս» (ԴԱՒ, 321. Հմմտ. Պօղոս Անանեան, «Ոսկան վարդաւետի նամականին». - Բաղմավէå, 1967, թիւ 6-8, էջ 133՝ «Սիմէոն վարդաւետն ...եկն ի սուրμ Աթոռս եւ Հաստատեաց ղնոր Աթէնս չնորՀօք ս. Հոդւոյն... եւ էին ամենեքեան (իմա՝ աչակերտողները - Ա.Ա.) մեծ եւ փոքր Լ (30) Հոդի»): 1710-1720-ական թթ. Ս. Էջմիածնում կրթաուսումնաμիրական իրավիճակը չատ ավելի μարվոք էր (մինչն 1724 թ. օսմանյան ներխուժումը). Ղաղար ՋաՀկեցու μառերով՝ «Էջմիածին փառօք ւատուեալ, Հայրաւետօք μարդաւաճեալ, վարդաւետօք փարթամացեալ, ուսումնասէր մանկամμք ծաղկեալ» (Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք նորաμոյս, որ կոչի ԵՐԳԱՐԱՆ, էջ 120): ՄԺ, Բ, էջ 361, Դավիթ Բաղիչեցու մասին տե՛ս նույն տեղում, էջ 287288: Աչ. ԱμրաՀամյան, «Դավիթ Բաղիչեցու տարեդրությունը ն նրա արժեքը Հայ մատենադրության մեջ». - Էջմիածին, 1946, ՄԼԼԼ-Ճ, էջ 55-59, ՃԼՃԼԼ, էջ 35-42: Հակոμ Դ Ջուղայեցու օրոք Էջմիածնի միաμանության անդամ վարդաւետներից 18-ի անունները Հիչված են նան 1681 թ. Հուլիսի 21ին չարադրված՝ «Գիր աղերսանաց դրեալ առ տէր Եղիաղար Կաթողիկոսն ի միաμանիցն սրμոյ Էջմիածնի ի սուրμ Երուսաղէմ» վավերադրում (տե՛ս Ն. Պօղարեան, Մայր ցուցակ..., Հ. Ա, էջ 480): Սակայն մեկ այլ դրչադրից դիտենք, որ «այս դրիս կայր ԼԳ (33) մօՀըր (-կնիք) դլուխ վարդաւետաց, եւ Լ (30) այլ իչխանաց մօՀըր» (նույն տեղում, էջ 554): Տե՛ս Միսաք Թ. Խոստիկեան, «Վերածնութեան չրջան - ԺԷ դարու վերանորոդիչ կաթուղիկոսները». - Արարատ, 1902, էջ 774: «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ (1641-1660 թթ.)»: Հ. Գ, էջ 723, 296, 539, 769, 957: Նրա մասին տե՛ս նան ԴԱՒ, էջ 285 (Ա. Դավրիժեցու երկի վերջին Հրատարակության ցանկում Մովսէս վարդաւետ անվան տակ սխալմամμ նույնացված են Մովսես Բջնեցին ն Մովսես Տաթնացին՝ տե՛ս էջ 580. Հմմտ. էջ 236, 285, 482, 483, 512): (Մսեր Մսերեանց), «Մովսէսի Բջնեցւոյ առեղծուած ղդրոյ». - Ճռաքաղ, 1861-1862, էջ 134-135: ՄԺ, Բ, 361: Տե՛ս Յ. Տաչեան, Ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա (Վիեննա, 1895), էջ 260: Տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2503, էջ 494ա. Հմմտ. Ներ-

սէս Ակինեան, Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեան. կեանքն եւ դրական դործունէութիւնը (Վիեննա, 1933), էջ 57: Այս ձեռադրի առաջին ստացողը նույն ինքը Մովսես Բջնեցին էր՝ «(1648 թ.) յանդեալ աւարտեցաւ տառս աստուածաμանական մեծին Դիոնէսիոսի Արիսւադացւոյ... ի վայելումն անձին իմում մեղաւարտի Մովսէսի իմաստութեան սիրողի» (տե՛ս նույն տեղում, էջ 372μ-373ա. նաեւ՝ «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 296): Տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1851-1852. Հմմտ. Աμ. Զամինեան, Հայոց եկեղեցու åատմութիւն: Մասն Բ, էջ 81: Տե՛ս Ղ. Ալիչան, կամենից, էջ 193: Տե՛ս Գ. Գալեմքեարեան, «Ո՞վ է Ջուղայեցի Յակոμ Դ կաթողիկոսին յաջորդը». - Հանդէս Ամսօրեայ, 1912, էջ 577-580: Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի Հայ աղատադրական չարժումները, էջ 265-266: Դրվադներ, Բ, 192, 2934, 300, 314, 543: Կ. Ամատունի, «ՍաՀակ վրդ. Մակուեցի». - Բաղմավէå, 1983, էջ 98-131, նույն Հոդվածը Համառոտված տե՛ս Բաղմավէå, 1988, էջ 53-56: 1661 թ. սեւտ. 28-ին Հռոմի Աղեքսանդր Է ւաւին ուղղված Հակոμ Ջուղայեցու նամակն անձամμ դրել էր Էջմիածնի կաթողիկոսի կնքաւաՀ (Տiջillaոiստ) «Քaէօո Տէօքհaոստ Waոէaոowic»-ը (տե՛ս Մեսրու Թերղեան, Յակոμ Դ Ջուղայեցի, էջ 123), այսինքն՝ նույն Ստեփաննոս ԼեՀացին, «յաղատ տանէ Վարդանէնց» (Հմմտ. Դ. Ալիչան, կամենից, էջ 140, 193): 1673 թ. Ստեփաննոս ԼեՀացու վարչական ւաչտոնն էր՝ «վերակացու եւ դանձաւետ ի սուրμ Կաթողիկոսարանն Էջմիածնի» (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Մկրտչյան, Հայադիտական ուսուձեռ. 678, էջ 166ա. Հմմտ. Գալուստ Տէր-Մ մնասիրություններ /Հայկականք ԺԳ-ԺԹ/: Երնան, Գիրք Ա, 1979, էջ 154): Հետաքրքիր է, որ Ստեփաննոս ԼեՀացին ն Միքայել վրդ. Շամμեցին դրեթե միաժամանակ՝ առաջինը 1679 թ. նոյեմμերին, երկրորդը՝ նույն թվի դեկտեմμերին, Հիչվում են իμրն Էջմիածնի կաթողիկոսի տեղաւաՀ ն աթոռակալ (ԶԱՔ, Գ, էջ 37. «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 145): Ամենայն Հավանականությամμ, այդ միջոցին նրանք եղել են «աթոռակից» տեղաւաՀներ: Ստեփաննոս ԼեՀացու մասին տե՛ս նան ԴԱՒ, էջ 322-324: ԶԱՄ, Գ, 620: Ներսէս Ակինեան, «Ստեփանոս վրդ. ԼեՀացի». - Հանդէս Ամսօրեայ, 1912, էջ 62-66, 147-153: «Հայելի վարուց»: Աչխատասիրությամμ Քնարիկ Տեր-Դավթյանի. Երնան, 1994, էջ 13-21: ¬. . ◊‡ÎÓˇÌ, 1Ըò0քèÿ ճքìÿíԸê0Ա ôèë0Ը0ôèè. Էքåâàí, 1959, Շ. 319-333. Ստ. ԼեՀացին վախճանվել է 1689 թ. (տե՛ս ՄԺ, Ա, էջ 327. Ստ. Ռոչքայ, Ժամանակադրութիւն..., էջ 185-186. ԶԱՄ, Գ, էջ 620): Դարաչամμի Ս. նախավկայի առաջնորդ Միքայել վարդաւետի մասին տե՛ս

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 244, վավ. 244. նան անդ, ձեռ. 3531, էջ 350ա. Դրվադներ, Բ, էջ 153, 156, 293: Հակոμ կաթողիկոսի՝ 1665-1672 թթ. μացակայության ժամանակ, Մատթեոս եւիսկուոսը Հիչվում է իμրն Էջմիածնում նստող «աթոռակալ» (տե՛ս ԶԱՔ, Բ, էջ 76. Հմմտ. «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 383, 632՝ 1654-ին Հիչվում է իμրն եւիսկուոս, 681): Պետրոս Ադուլեցին եւիսկուոս էր ձեռնադրվել 1654 թ., իսկ 1664 թվականից μաղմել էր Ադուլիսի Ս. Թովմայի առաջնորդության աթոռին (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 63): Սա էր «Գ եւիսկուոսների դլուխ անցած» այն Հրավիրակը, որին 1680 թ. դեկտեմμերին ուղարկել էին Երուսաղեմ՝ Եղիաղարին Էջմիածին μերելու ւատվերով (տե՛ս Արարատ, 1874, էջ 75. «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 152): Այս դործը լավադույնս դլուխ μերելուց Հետո (տե՛ս «Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի», էջ 430-433. Հմմտ. Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 263-264, 268-269), 1683 թ. Պետրոս Ադուլեցին նչանակվում է Էջմիածնի աթոռակալ, սակայն երկու ամիս անց Հեռանում է Ադուլիս՝ «իւր վանքը» (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 152): 1652-1655 թթ. ՀովՀաննես Մուղնեցին եղել է Կ. Պոլսի Հայոց ւատրիարքը, 1660-ականների սկղμին՝ Հակոμ Դ. Ջուղայեցու աթոռակալը, այդ ժամանակմիջոցին էլ այս երկուսի միջն սուր առճակատում է առաջացել (Մուղնեցու դժդոՀությունները չարադրված են 1664 թ. նոյեմμերի 4-ին Եղիաղար Այնթաւցուն ուղղած նամակում, տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 119-122): ՀովՀաննես Մուղնեցին Փիլիււոս կաթողիկոսի աչակերտներից էր. «ՅովՀաննէս անուամμ վարդաւետ՝ այր երեւելի», որին Հիչում է Դավրիժեցին այն ժամանակ, «մինչ քարողութեամμ չրջէր Տէր Փիլիււոս կաթուղիկոս յաչխարՀին Օսմանցւոց» (տե՛ս ԴԱՒ, էջ 265)՝ կարող էր միայն այս ՀովՀաննես վրդ. Մուղնեցին լինել, քանղի կաթողիկոսին 1651-1652 թթ. ուղեկցող վարդաւետներից միակ ՅովՀաննէսը, «տեսուչ Տիդրանակերտ քաղաքին»՝ նա էր (տե՛ս «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 523-524. նաեւ՝ էջ 58, 790): ՀովՀաննես Մուղնեցու մասին տե՛ս նան ԶԱՄ, էջ 629, 664. Մեսրու Նչանեան, Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի (Երուսաղէմ, 1939): Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 246-248: Ստ. Մխիթարեան, Ստորադրութիւն Հռչակաւոր վանաց Ս. Գեորդայ որ ի Մուղնի (Դաւրէժ, 1889), էջ 26, 28-29: ՅովՀաննէս Մուղնեցին մաՀացել է 1669 թ. աւրիլի 4-ին (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 83-84): ՀովՀաննես Կարμեցու մասին տե՛ս Կարաւետ Ամատունի, «ԺԷ դարու երնելի վարդաւետներ». - Բաղմավէå, 1987, էջ 76. ԴԱՒ, 504: ՀովՀաննա-

վանքի մեծ Հեղինակությունն ու աղդեցությունը ւայմանավորված էր նան նրանով, որ նրա վիճակի մեջ էր Զուխուր-Սադի, այն է՝ Երնանի նաՀանդի ամենաՀարուստ մաՀալը՝ Կարμին (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120, էջ 5ա. Հմմտ. Ջամμռ, էջ 291. Հմմտ. Հակոμ Փափաղյան, «Օտար տիրաւետությունը Արարատյան երկրում (ԺԷ դար)». - Լրաμեր Հասարակական դիտությունների, 1977, Իo. 1, էջ 38): Պոլսի վերոՀիչյալ Եփրեմ ւատրիարքն, որն իրեն «երաժիչտ» է անվանում (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2503, էջ 495ա), μացի Մովսես Բջնեցուց, աչակերտել էր «նաեւ քեռորդի՝ Տեառն Եսայեայ աստուածաμանութեան մեծի րաμունաւետի եւ առաջնորդի Նախիջեւանու վանիցն Սրμոյ Կարաւետին» (անդ, 494ա): Եփրեմը, սակայն, «քանի մի ամ» երաժտություն էր ուսանել ոչ սրանցից (ն ո՛չ էլ Մարտիրոս Ղրիմեցուց տե՛ս Ա. Ա. Մարտիրոսյան, Մարտիրոս Դրիմեցի (Երնան, 1958), էջ 27-28, 44, այլ մի երրորդ ուսուցչից՝ Գրիդոր վարդաւետ Զեյթունցուց (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 789, էջ 6μ): «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 108: Սրանք նս Էջմիածնի միաμանության առաջին դեմքերից էին (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 244, վավ. 244): Հմմտ. Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Վարդաåետութեան աստիճանները Հայ եկեղեցւոյ մէջ (Անթիլիաս, 1980), էջ 146-149 (այս աչխատությունը սկղμնաւես լույս էր տեսել 1905-1906 թթ.՝ Կյուլեսերյանի խմμադրած «Լոյս» չաμաթաթերթում): Հեղինակը, մասնավորաւես, նչում էր, թե «այսւիսի սովորություն մը ունեին Հին եւիսկուոսներ, որոնք ի ւատիվ իրենց վարդաւետության, կւաՀեին իրենց վարդաւետ տիտղոսը ն եւիսկուոսությունը կկցեին իրենց վիճակին Հետ» (անդ, էջ 147): Կյուլեսերյանը նան նկատում էր, որ ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում «վարդաւետ ըսված ատենը կՀասկցվէր Ծայրադույն վարդաւետ: Ոչ-ծայրադույնները Աμեղա կկոչվեին» (Բ. Կիւլէսէրեան, կոլոտ ՅովՀաննէս åատրիարք, էջ 34): «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 807: Բ. Կյուլեսէրյանին անծանոթ էին Վարդաւետական ինստիտուտի մասին Ն. Մառի ավելի վաղ արած այս դիտարկումները (տե՛ս Õ. Ç, Êքèòèêճ è ìåëêèå Ըòճòüè. Ը.-1åòåք6óքã, 1903, Շ. 34-38): Նույն տեղում, էջ 34. Հմմտ. Գառնիկ Գէորդեան, «Ճչտումներ Մինաս Ամթեցիի մասին». - Բաղմավէå, 1966, Իo. 7-8, էջ 194, ծնթ. 4: Հմմտ. Õ. Ç, Êքèòèêճ è ìåëêèå Ըòճòüè, Շ. 35-37. Տե՛ս «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 522524. Հմմտ. անդ, էջ 505՝ «...այսմ ամի Ս. Էջմիածնայ կաթողիկոսն եկն ի սուրμ քաղաքս Երուսաղէմ Ի (20) վարդաւետաւք եւ այլ միաμանք ընդ

նմա...»: ԴԱՒ, 269. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1688: Տե՛ս Արարատ, 1893, էջ 196. Հմմտ. «Դիւան Հայոց åատմութեան», դիրք Ե՝ «Դանիէլ կաթողիկոս /1800-1808/»: Աչխատասիրությամμ Գ. Աղանյանցի (Թիֆլիս, 1902), էջ 234-236: «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 71, 123-124: Շմավոնը մաՀացել է 1670 թ. դեկտեմμերին ՍւաՀանում (նույն տեղում, էջ 103): Նույն տեղում, էջ 123-124: Տե՛ս ԴԱՒ, 352: 1670 թ. խոջա Շմավոնը՝ ադուլիսյան մի եկեղեցու չինարարարության վրա վերակացու է նչանակում այս Հակոμջան Երնանցու որդի ՕՀան-Բաμային (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 82): 1671 թ. «Յակոμջան աղայ»ն, որ ւետք է նույն Հակոμջան Երնանցին լինի, Հիչվում է ջուղայեցի այն մեծաՀարուստների չարքում, «որոց մէն մի ունեցեալ են ղտասն կամ ղքսան ստորադրեալ վաճառականս» (տե՛ս ՏՅՈ, Ա, էջ 172): Տե՛ս «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 236, 252, 910: Իր՝ «Պատմութիւն Պետրոս աւադ դոնսուլին Հայոց եւ երկու ընկերացն՝ Քթռեչէնց Դեւդորոսին եւ Խանէնց Ստեփանին» չափածոյում, Թադեոսն այսւէս էր ներկայանում. «Մեղօք լցեալ Թադէոսի, Անուամμ եւեթ քաՀանայի, Գոլով որդի տէր Սարդսի, Եւ ի ցեղէ Համաղասւի. Շօչ քաղաքու ըսւաՀանցի, Կոչիմ աղդաւ Երեւանցի...» (տե՛ս Գ. Գալեմքեարեան, «Թադէի երիցու ւատմական մէկ դործը». - Հանդէս Ամսօրեայ, 1887, էջ 170): Թադեոս երեց Երնանցի Համաղասւյանի մասին եղած դրականության մատենադիտությունը, նորաՀայտ նյութերը ն ամփոփիչ դնաՀատականը տե՛ս ՍաՀակ Ճեմճեմեան, Մարսիլիոյ Հայկական տåարանը (Վենետիկ-Ս. Ղաղար), 1986: Ռաֆայել Իչխանյան, Հայ դրքի åատմություն: Հ. 1 (Երնան, 1977), էջ 476-495: Նույնի՝ «ՍաՀակ Ճեմճեմյան. Մարսիլիո Հայկական տւարանը». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1988, Իo. 1, էջ 208-209: Թադեոս երեցի մի Հետաքրքրական Հիչատակարանը (1674 թ.) տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, Մայր ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Դ. (Վենետիկ-Ս.Ղաղար, 1993), էջ 1049-1050: Տե՛ս «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ»: Հ. Գ, էջ 570: Ըստ երնույթին, սա նույն ԻսաՀակ կամ ՍաՀակ Ջուղայեցին էր, քանղի երկուսն էլ դրիչ էին (Հմմտ. անդ, էջ 570 եւ 295) ն նույն տարիներին դործում էին Նոր Ջուղայում: Նա, Համառոտաμար ներկայացնելով իր տոՀմածառը, ինքն իր աղդանունն էլ է ճչտում. «...ՍաՀակ վարդաւետիս Ջուղայեցւոյ... որ եմ աղդաւ Ղարատանեցի» (անդ, էջ 295. Հմմտ. անդ, էջ 756757՝ «...ՀեղաՀոդի եւ առաքելաչնորՀ քաջ Հովւի ԻսաՀակ վրդաւետին Ջու-

ղայեցւոյ», 962): Հմմտ. նան Ս. Ճեմճեմեան, Մայր ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Ե. (Վենետիկ-Ս.Ղաղար, 1995), էջ 780: Հմմտ. Հ. Ղ. Միրղոյան, 2711 Հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն, էջ 42-46: Հ. Միրղոյանն իրավամμ նկատում է, որ «արնելաՀայ Հասարական-քաղաքական կյանքում ջուղաՀայ առնտրական կաւիտալի այս դործուն դերն սկսել էր երնան դալ դեռնս Հին Ջուղայում՝ նախքան մեծ μռնադաղթը» (նույն տեղում, էջ 46): Հմմտ. «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 110, 139: Տե՛ս Լ. Ս. Խաչիկյան. «Հակոμ Ջուղայեցու կտակը». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1966, Իo. 4, էջ 183-185: Առայժմ չենք ճչտել ժողովի մյուս մասնակիցների կենսադրական մանրամասները: Երկուսի անձի վերաμերյալ, սակայն, ունենք ենթադրություններ. ա) Մարուքի որդի Հարությունը ւետք է որ μուն երնանցի լիներ, քանղի Զաքարյա Քանաքեռցին Հիչում է ԹաՀմասւկուլի-խան Ղաջարի՝ Երնանում ւաչտոնավարելու տարիներին (1625-1635) խոչտանդման ենթարկված ոմն Երնանցի Մարուդեին (ԶԱՔ, Ա, էջ 66), որը քաղաքի ուննորներից ւիտի լիներ. μ) Հակոμ եւիսկուոսը, Հնարավոր է, եղել է Ս. Ստեփաննոս Նախավկայի վանքի միաμան. 1679 թ. դրված մի Հիչատակարանում, այլ միաμան վարդաւետների չարքին, առաջինը Հիչվում է «Մեծ Յակոμ րաμունաւետն» (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. Մկրտչյան, Հայադիտական ուսումնասիրու3531, էջ 350ա. Հմմտ. Գ. Տեր-Մ թյուններ, էջ 156): Տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 151: Նույն տեղում, էջ 153: Տե՛ս Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 253, ծնթ. 1: Կ. Ամատունին, առանց որնէ աղμյուր վկայակոչելու, Եղիաղար Այնթափցու օծումը դնում է 1664 թ. սեւտեմμերին, որ ընդունելի չէ (տե՛ս Բաղմավէå, 1993, էջ 35): Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 254: Տե՛ս ԶԱՔ, Բ, 73. ԱԶԳ, սյուն. 1756, 1759: Օրմանյանի Հաչվարկով, Հակոμ կաթողիկոսն Էջմիածնից դուրս է եկել 1665-ի մարտի 26-ին Զատիկն անելուց Հետո (ԱԶԳ, սյուն. 1759): 1665 թ. Հուլիսի 28-ին «Եփրեմ կրօնաւորէ Տաթեւացւոյ» (որ Հետադայում դառնալու էր Պոլսի վերոՀիչյալ Եփրեմ ւատրիարքը) դրած մի Հիչատակարանից ւարղվում է, որ այդ օրը նա դեռնս Կեսարիայում էր (տե՛ս Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2291, էջ 380μ): Հ. Ս. Անասյան, 2711 դարի աղատադրական չարժումները..., էջ 254:

Այս առճակատման սրությունը երնում է նան Հակոμ Ջուղայեցու աթոռակալ ՀովՀաննես Մուղնեցու՝ Եղաղար Այնթաւցուն ուղղված մի նամակից. - տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 119-121: Արդեն 1667 թ. սեւտ. 24-ին Հակոμ Ջուղայեցին աղդարարում էր Եղիաղարին՝ «խաղաղութիւն եւ Հաչտութիւն» μանակցելու իր ցանկությունը (տե՛ս Սիոն, 1941, էջ 157-158. Եղիաղարի ւատասխան նամակը տե՛ս անդ, էջ 200-201): 1671 թ. Հուլիսի 4-ին Հակոμ Ջուղայեցին դրում է նրան մի նամակ նս՝ «առ ի մարղումն եւ ի Հրավիրումն ղքեղ ի խաղաղութիւն... միայն թէ փութայ դալ (Պօլիս)» (տե՛ս Ն. Պողարեան, Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Ա, Երուսաղէմ, 1966, էջ 553. Հաչտության որոնումների մասին տե՛ս նան Տ. Հ. Թ. Սաւալանեանց, Պատմութիւն Երուսաղէմի: Հ. Ա, Երուսաղէմ, 1931, էջ 618-637): Սակայն 1672 թ. սուլթանի Հրամանով Հակոμ Ջուղայեցին արտաքսվում է Օսմանյան կայսրության տարածքից ն, յոթամյա μացակայությունից Հետո (տե՛ս Ղ. Ալիչան, կամենից, էջ 264), նույն թվի մայիսի 15-ին ժամանում է Մայր Աթոռ Ս. էջմիածին (տե՛ս «Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը», էջ 66, 91): ԶԱՄ, Գ, էջ 699: Նույն տեղում, էջ 700: ԶԱՄ, էջ 699: Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1808: ԶԱՔ, Բ, էջ 72: Նույն տեղում: Նույն տեղում: 1665 թ. վերջին կայացած Էջմիածնի ժողովի որոչման ի Հայտ դալով ն վերը կատարված քննությամμ՝ լիովին Հերքվում է Կ. Ամատունու այն ենթադրությունը, թե Օնոփրիոսի երդմնադիրը իμր «ղուրկ է ւաչտոնական Հանդամանքե, անձնական թուղթ մըն է, ինքն է (իմա Օնոփրիոսը՝ Ա.Ա.) միայն անոր Հեղինակը...», ն թե «ոչ մեկ աւացույց ունինք Հաստատելու, թե ժողովին 27 անդամները կամ դեթ անոր մեծամասնությունը Հավանած ըլլան օրինավոր Հայրաւետը դատի Հանելու Հակաթոռ կաթողիկոսի ատյանին», այլաւես՝ «եթե անոնք Հավան եղած ըլլային այդ դաղափարին, նկատած դարուն μարքերը, դժվարին չէր վար առնել կաթողիկոս մը, ուրիչ մը նստեցնելու անոր տեղը» (տե՛ս Բաղմավէå, 1993, էջ 39): Օնոփրիոսի երդմնադրի μովանդակությունը որոչակի կասկած էր առաջացրել նան Աչ. ՀովՀաննիսյանի մոտ, քանղի նա «որւես թե» նախաμանով է վերաչարադրում 1664 թ. Հոկտեմμերի ժողովի մանրամասնությունները, իսկ ժողովականների՝ Եղիաղարին ուղղած Համակամ խնդրանքը վերադրում է, ինչւես ն Կ. Ամատունին՝ միայն Օնոփրիոս Կարկուտին (տե՛ս Դրվադներ, Բ, 153): Տե՛ս S6ոքad5chfr Խօd6x, հօոaստջօջօԵօո սոմ սԵօոտօէտէ voո 1oտօf Kaոտէ

(ՏէոaտտԵսոջ, 1905), ք. 74. Հմմտ. Ըó0åáíèê Ըìáճòճ Ըոճքճոåòճ (շóí0Ըòճáëÿ) 1265 շ. 1åքåâՕո ՇՕ ՇքåոíåàքìÿíՇêՕãՕ, ոքåոèՇëՕâèå è ոքèìåՎàíèÿ ոքՕՓ. Ճ. Լ. ԸóêèàՇÿíà (Էքåâàí, 1971), Շ. 88. Մխիթար Գոչ, Գիրք Դատաստանի: Աչխատասիրությամμ՝ Խոսրով Թորոսյանի (Երնան, 1975), էջ 89: Ubi periculum-ի Հիմնական դրույթները ն Հետադա էական ձնափոխումները չատ լավ Համառոտված են Հետնյալ Հանրադիտարանում՝ The World of Knowledge Encyclopeadia. Vol. VI, London-New York-Toronto-Sydney-Aucland, 1971. տե՛ս նան Lector. Conclave: son organisation, sa legislation ancienne et modern (Paris, 1894). ԿՈՍ, էջ 51, 53, 69, 73: Տե՛ս ՄԺ, Ա, էջ 113-114: Տե՛ս ԿՈՍ, էջ 81-82: Տե՛ս Գարեդին վրդ. Յովսէփեան, «Թովմա Մեծոփեցու կեանքը (կենսադրական նոր նիւթերով)». - Արարատ, 1914, էջ 8: «ԺԵ դարի Հայերեն ձեռադրերի Հիչատակարաններ»: Մասն Ա (14011450 թթ.): Կաղմեց Լ. Ս. Խաչիկյան (Երնան, 1955), էջ 531-532: ԿՈՍ, էջ 72: ԱԶԳ, սյուն. 1458: Տե՛ս Սիոն, 1933, էջ 151-152: ԿՈՍ, էջ 53: «ԺԵ դ. Հայերեն ձեռադրերի Հիչատակարաններ», Ա, էջ 531: ԱԶԳ, սյուն. 1453: ԿՈՍ, էջ 53: ԿՈՍ, էջ 68: ԴԱՒ, էջ 329: Գործածված է Հայկական չարժական տոմարը, որով ՊՂԱ (891) թվականն սկսվում է 1441 թ. դեկտեմμերի 1-ին (տե՛ս, օրինակ, Բ. Ե. Թումանյան, Տոմարի åատմությունը: Երնան, 1972, էջ 90): Լ. Խաչիկյանը Հաչվարկը կատարելով անչարժ տոմարով, Հիչատակարանը թվադրում է 1442-ով («ԺԵ դ. Հայերեն ձեռադրերի Հիչատակարաններ», Ա, էջ 536): ԶԱՄ, Գ, էջ 486 ն չար.. Հմմտ. Բաμդէն Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ (1441-էն մինչեւ մեր օրերը): Անթիլիաս, 1939, սյուն. 1211: Այս դեւքը դրեթե նույն μառերով չարադրելով 1713 թ. դրված իր «Գավաղանադրքում» (Երուսաղեմի Մատենադարան, ձեռ. 462)՝ Մաղաքիա դւիր ՃեվաՀիրճին նախորդում է Զամչյանին (տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 34, ծնթ.), որ կնչանակի, թե վերջինս օդտվել է Հենց այս դործից կամ էլ՝ երկուսն էլ ունեցել են մի երրորդ՝ մեղ անՀայտ աղμյուր: Համենայն դեւս, մի օրինակ էլ այս Գավաղանադրքից ւաՀվում է Ս. Ղաղարի մատենադարանում՝ ձեռ. Իo. 50-ը, սակայն այս-

տեղ ժամանակադրությունը Հասցված է առնվաղն մինչն 1741 թ. (տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, «Նոր նիւթեր Կ. Պոլսոյ երջանկայիչատակ ւատրիարք ՅովՀաննէս Կոլոտի մասին», էջ 282): ԿՈՍ, էջ 53: Տե՛ս Մխիթար Գոչ, Գիրք Դատաստանի, էջ 13-14, 543 (ծնթ. 17, 18, 19): Հետաքրքիր է, որ մի նմանատիւ ւատմական փաստ՝ 1652 թ. Երուսաղեմում կայացած եկեղեցական ժողովը մեկնաμանելիս, Օրմանյանը Հանդել էր ճիչտ մեր վերոդրյալ եղրակացությանը, այն է՝ որ «ժողովրդական ուխտավորներ Հաղար կամ այլ աւել, որոնք կերւով մը անցած կնկատվին ի թիւ ժողովին, իμր ղի (տic) ընդՀանուր աղդային Հաւանությամμ Հաստատվեցաւ երկու աթոռներու Հաչտությունը» (տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1688. Հմմտ. «Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ (1641-1660 թթ.)», Հ. Գ, էջ 522-524:) Տե՛ս Լ. Ս. Խաչիկյան, «Հակոμ Ջուղայեցու կտակը», էջ 179: ԿՈՍ, էջ 51-53: Ջíöèêë0ոå0èՎåԸêèԱ Ըë06ճքü. 1çո. Փ. ԵքՕêãàóç, 1. Ճ. ԷՓքՕí, òՕì ՃՃ11, Ը.-1åòåք6óքã, 1897, Շ. 739. Հմմտ. նույն Հանրադիտարանի Հ. 15, էջ 956: ԿՈՍ, էջ 69: ԱԶԳ, սյուն. 1457: Այդ մրցակցության կարնոր դրվադների ն նրμությունների մասին տե՛ս Հակոμ Փափաղյան, «Մի էջ Արնելյան Հայաստանի քաղաքական կյանքի ւատմությունից». - Տեղեկադիր Հայկ. ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի, 1955, Իo. 8, էջ 96-99: 1441 թ. ւատմական իրադարձություններին նվիրված Թ. Մեծոփեցու Հիչատակարանի ուչադրավ քննությունը տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ, սյուն. 31-42, 1125-1214: ԿՈՍ, էջ 73: ԿՈՍ, էջ 72-73: ԿՈՍ, էջ 40: ԿՈՍ, էջ 69-72: ԿՈՍ, էջ 69. Հմմտ. ԱԶԳ, սյուն. 1457: ԿՈՍ, էջ 71: Տե՛ս Խaոտi 1oaոոօտ Ծoոiոicստ, օք. c11., ք. 1258. Հմմտ. Ղուկաս Ինճիճեան, Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի: Հ. Գ, էջ 255 (Ինճիճյանից կատարված արտադրությունը տե՛ս Մսեր Մսերեանց. Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի ի Սիմէոնէ մինչ ցՅովՀաննէս Ը (1763-1831), Մոսկուա, 1876, էջ 281). ԱԶԳ, սյուն. 1290-1291. Վարդան Հացունի, կաթողիկոսական ընտրութիւն եւ ձեռնադրութիւն åատմութեան մէջ, էջ 44:

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9245, էջ 71μ: Իրականում, սակայն, Ս. Էջմիածնից Կ. Պոլիս ժամանած ւատվիրակները ներկայացնում են երկու թեկնածություն (այս մասին մանրամասն տե՛ս սույն ուսումնասիրության մեջ, Գլուխ Ը.):

Հ ԱՎԵ ԼՎԱԾ Բ

ՆՎԻՐԱկՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ծայրադույն նվիրակներ (1741-1797) Ստորն նչում ենք 1741-ից մինչն 1797 թ. սկղμնաղμյուրներում մեղ Հանդիåած՝ Ս. Էջմիածնի ծայրադույն նվիրակների անունները, նվիրակության վայրը ն առկա ղուդաՀեռ տեղեկություններ: Ծայրադույն նվիրակ (անանունյ, կ. Պոլիս (ամենայն Հավանականությամμ՝ 1742 թ. Հիչված ԻսաՀակ արքեåիսկոåոսն է, տե՛ս վարը) 1741 թ. Հունիսի 12-ին՝ կ. Պոլսի åատրիարք Հակոμ Նալյանը՝ իր μարեկամ Սարդիս վարդաåետին ուղղած մի նամակում, իմիջիայլոց, դրում էր. «Եթէ կամիս, դրեա՛ աստ քոյոց ծանօթաց եւ μարեկամաց եւ ընկալ ի նոցանէ ղղրոյց, թէ յորմէ Հետէ եկեալն է Ծայրադոյն նուիրակ Սրμոյ Աթոռոյն՝ որքանիցս ծանուցումն արարեալ եմ եւ որքան յորդորեալ ղժողովուրդն ի տուրս Սրμոյ Աթոռոյն, եւ թէ ի ժամանակս նախկին åատրիարքաց որքան էր եւ ինչ կերåիւ նուիրակութիւն Սրμոյ Աթոռոյն, եւ ի ժամանակս լուսաՀոդի Հօր մերոյ (իմա՝ 1741 թ. փետրվարի 13-ին մաՀացած ՀովՀաննես կոլոտի օրոք՝ Ա.Ա.) որքան յառաջացաւ եւ յորդեցաւ»1: ԻսաՀակ արքեւիսկուոս, Կ. Պոլիս 1742 թ. «Ծայրադոյն նուիրակ ի կոստանդնուåոլսո» է Հիչված «ԻսաՀակ աստուածաμանութեան վարդաåետը»2: Սա ՍաՀակ Բ

ԱՀադինն է, որ նվիրակել է կ. Պոլսում մինչն 1743 թ., այնուՀետն դարձել է Զմյունիայի առաջնորդ. 1746 թ. սկղμին դարձյալ Հիչված է իμրն նվիրակ3: 1784 թ. եղել է նվիրակ Զմյռւնիայում, մաՀացել է 1792 թ.4: 1757 թ. աåրիլին դեռնս Հիչվում է նույն տիտղոսով՝ «ԻսաՀակ արՀիեåիսկոåոսն եւ Ծայրադոյն նուիրակն լուսաՀիման մօրն Հաւատոյ Սրμոյ Էջմիածնայ5: Դանիէլ եւիսկուոս, Ղրիմ 1744 թ.՝ ԴրիմաՀայության դրած մի նամակում ասվում է. «ի թուոջ ՌՃԴԳ (1744)-ին, ըստ սովորութեան նախնեացն մերոց, եկն առ մեղ եւ յերկիրս մեր Ծայրադոյն նուիրակ Սրμոյ յԷջմիածնէ ամենասքանչ յԱթոռոյն՝ Տէր Դանիէլ աստուածաμան եåիսկոåոսն, որ մեք ամենեքեանքս μաղձմամμ մեծաւ խնդրեաք այսåիսի տեսուչ եւ Հովիւ, վասն որոյ յարեաք ի յոտին մեծամեծքս եւ փոքունքս, ծերքս եւ տղայքս, եւ Համայն ժողովուրդքս՝ ղդա Հաղիւ եւ μռնութեամμ իմն, ի ձեռն աղերսանաց, արդելաք յերկիրս մեր՝ առաջնորդ եւ դէտ տեսչութեան մեղ եւ նաՀանդիս մերոյ...»6 (փաստաթուղթն ամμողջությամμ Հրաåարակում ենք սույն Հավելվածի 2-րդ μաժնում որåես Վավերադիր Ա): Հովսեփ արքեւիսկուոս Արղության, Ռուսաստան 1777 թվականից ի վեր Ծայրադույն նվիրակի åաչտոն-տիտղոսով է Հիչատակվում Հովսեփ արքեåիսկոåոս Արղությանը: Ստորն, ըստ ժամանկադրական Հերթականության, μերում ենք Արղությանի տիտղոսի Հիչատակումները: 1777 թ. աւրիլի 8՝ «լուսակառոյց Աթոռոյն Սրμոյ Էջմիածնի ծայրադոյն նուիրակ եւ կողմանցս Հիւսիսոյ Հայոց Առաջնորդ Յովսէփ Արքեåիսկոåոս...»7: Արղությանը նչանակվել էր ՌուսաՀայոց թեմի առաջնորդ ն մեկնել Աստրախան տակավին 1773 թ., ուստի չի μացառվում, որ ծայրադույն նվիրակի տիտղոսը նրան չնորՀվել է 1773 թ.: 1780 թ. Հոկտեմμերին՝ Դուկաս կարնեցի կաթողիկոսը դիմում է Արղությանին որåես՝ «քրտնաջան ղաւակիդ Սրμոյ Աթոռոյս եւ Ծայրադոյն նուիրակիդ սորին», իսկ 1781 թ. փետ. 4-ին՝ «Ռուսաց օրՀնեցելոց երկրի Ծայրադոյն նուիրակ եւ առաջնորդ Յովսէփ աս243

տուածաμան վարդաåետ»8. 1788-ից մինչեւ 1797 թ. (ու, Հավանաμար, մինչն 1800 թ. կաթողիկոս ընտրվելը) եղած Հիչատակումներում՝ «Սրμոյ Աթոռոյն Էջմիածնի Ծայրադոյն նուիրակ»9: Դատելով ԻսաՀակ վարդաåետի ն Հովսեփ Արղությանի երկար տարիներ անընդմեջ Ծայրադույն նվիրակ Հորջորջվելուց՝ åետք է կարծել, որ սկսած 1740-ական թթ. Ծայրադույն նվիրակի åաչտոնը վերածվել էր տիտղոսի ն առանձնաՀատուկ åայմաններում նվիրակություն անելու երեք տարվա ժամկետն այլնս չէր åաՀåանվում: Թեն եղել են նան նախադեåեր. Մինաս Ամդեցին՝ որåես Ս. Էջմիածնի նվիրակ, չրջադայել է չուրջ 24 տարի՝ 1679-1703 թթ.10:

2. Ս. Էջմիածնի նվիրակներին վերաμերող դիվանական անտիւ նյութեր

ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ Ա

Ս. Էջմիածնի նվիրակ Դանիել եåիսկոåոսին՝ ղրիմաՀայության առաջնորդ ընտրելու վկայականը (1744 թ.)11 Տերութեամμ Տեառն Ամենաղօրին Աստուծոյ եւ խնամաւն նորա մեք՝ Դրիմու ժողովուրդքս՝ մեծամեծքս եւ փոքունքս, ծերքս եւ տղայքս, դլխաւորքս եւ առ Հասարակ ամենայն Հաւատացեալքս՝ քեաֆայիցիքս եւ ղարասուեցիքս, μաղջասարայեցիքս եւ կեօղլէվեցիքս, եւ ղաւուչանեցիքս, եւ օրեցիքս, եւ աղմեչիտիքս, այլ եւ դիւղեցիքս, այսինքն՝ օրթալանկեցիքս եւ թոփրուեցիքս, եւ ղամչլխեցիքս, եւ սալայեցիքս, եւ էսդիղրիմեցիքս, որ եմք ի μնէ թէմք եւ վիճակ վանացն մերոց՝ Սրμոյ Խաչին, որ է՛ յերկիրս Յոնաց: Եւ ղի այս թուի եր(րյորդ ամ եղեւ, որ մեք մեղուցեալ Հօտքս թարց Հովուի եւ առաջնորդի եմք, որ ի փաստէ այսմիկ ծնանէին ի մէնջ åէս åէս վնասս Հոդեկանս: Վասն որոյ ոչ կարացաք ժուժել առանց Հովուի, որ ի Հարկէ åիտոյ էր մեղ եւ երկրին մերոյ առաջնորդ ոք: Ուստի՝ ի աղդմանէն Արարչին, ի ցրտային ժամանակոջս

այսմիկ, ի թուոջ ՌՃԴԳ (1744)-ին, ըստ սովորութեան նախնեացն մերոց, եկն առ մեղ եւ յերկիրս մեր Ծայրադոյն նուիրակ Սրμոյ յԷջմիածնէ ամենասքանչ յԱթոռոյն՝ Տէր Դանիէլ աստուածաμան եåիսկոåոսն, որ մեք ամենեքեանքս μաղձմամμ մեծաւ խնդրեաք այսåիսի տեսուչ եւ Հովիւ, վասն որոյ յարեաք ի յոտին մեծամեծքս եւ փոքունքս, ծերքս եւ տղայքս, եւ Համայն ժողովուրդքս՝ ղդա Հաղիւ եւ μռնութեամμ իմն, ի ձեռն աղերսանաց, արդելաք յերկիրս մեր՝ առաջնորդ եւ դէտ տեսչութեան մեղ եւ նաՀանդիս մերոյ, որ յոժար կամաւ Հաճեցաք սմա եւ ընտրեցաք մեղ դոլ դէտ կամակցութեամμն Աստուծոյ եւ Հրամանաւն սրμաղանին տիեղերակալի: Վասն որոյ åարտիմք ամենեքեանքս Հնաղանդիլ սմա Հոդեւորաåէս՝ իμրեւ ճչմարիտ Հովուին եւ առաջնորդին մերոյ: Փրկչին եւ կենդանատուին՝ Տեառն μնաւից՝ երկնի եւ երկրի Յիսուսի Քրիստոսի, որ եւ վասն Հաւատարմութեան մերոյ ղթըխանկար մատնէ Հարս եդաք ի վերայ վկայական դրոյն մերոյ, ղի տեսոցացն Համայնից Հաճոյ թուեսցի սակաւադիծ դիրս: Ողջ լերուք: Բաւ է: (Սույն փաստաթուղթը Հաստատված է 69 Հայերեն կնիքով ն դրանց փոխարինող երեք մատնաՀետքով, որոնց ներքնի մասում դրված է՝ Գաμրիէլ, Յարութիւն, Խաչեղμայր՝ Ա.Ա.)

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 9120 (Վավերադրեր ն կաղաւարներ, ՃՄԼԼ-Ճ ՃՄԼԼԼ դդ.) Սիմեոն Ա. Երնանցի կաթողիկոսի (1763-1780) կարդադրությամμ, 1765 թ. Մայր Աթոռում åատրաստվել է Հաճախակի դործածվող դրակաղաåարների մի ժողովածու՝ Հավաքվել են մի կամ մի քանի տարμերակ այն դրություններից, որոնք Ս. Էջմիածնի միաμանության կամ կաթողիկոսի անունից, åարμերական Հաճախականությամμ կրկնվող այս կամ այն կարնոր առիթով, առաքվել են սովորական Հասցեներով12: Անուչադրության մատնված այս մատյանը Հայադիտությանը Հայտնի՝ Հայ եկեղեցական թղթակցության մեջ կիրառված ստանդարտ μանաձների միակ ժողովածուն է: Այստեղից էլ նրա երկակի արժեքը. ա) մեղանում այս մատյանն առՀասարակ ղարդացում չաåրած åատմադիտական ճյուղի՝ վավերադրադիտության (d1քlօոa11c5, d1քlօոa11Խa)13 ուչմիջնադարյան մի ձեռնարկ է ու, միաժամանակ՝ Հայ միջնադարյան վավերադրերի արդի ուսումնասիրությունը դյուրացնող առաջնակարդ աղμյուր. μ) մատյանիս՝ 1694-1765 թթ. ժամանակաՀատվածն ընդդրկող չուրջ ինը տասնյակ փաստաթղթերից Հրատարակվել է միայն մեկը (տե՛ս ստորն), մյուսները՝ ո՛չ մեջμերվել են, ո՛չ առանձին քննության արժանացել, այնինչ դրանցից յուրաքանչյուրը ցարդ անՀայտ åատմական կարնոր փաստերի չտեմարան է: Վավերադրերը լուսաμանում են Հատկաåես Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական Հաստատության, Մայր Աթոռի միաμանության, Հայ եկեղեցու ներքին կանոնադրության նւ արտաքին Հարաμերությունների կարնոր ն քիչ ուսումնասիրված Հարցերը: Բացի վերոՀիչյալ փաստաթղթերից, Էջմիածնի նվիրակների դործունեությունը կարդավորելու նåատակով, մատյանի մեջ՝ «Հաւաստի տեղեկութեամμ, անթերութեամμ եւ ուղիղ դասութեամμ», ժողովել են «ի մի վայր ղընդՀանուր թեմս եւ ղվիճակս սրμոյ Աթոռոյս. ղքաղաքս, ղղասաåայս եւ ղդլխաւոր դիւղորայս նոցին»: Բերված åատմաաչխարՀադրական Հարուստ տեղեկություններն իրենց քանակով ղդալիորեն դերաղանցում են Սիմեոն կաթողիկոսի «Ջամμռ»ում եղած Համանման նյութը՝ Հնարավորություն ընձեռելով ճչ246

տելու 1760-ական թթ. Հայության աչխարՀադրական-ժողովրդադրական սփռման սաՀմանները: Նվիրակության խնդիրները լուսաμանված են Հետնյալ խորադրերը կրող փաստաթղթերում. 1. «Ի յերկիրն Ռուսաց յորժամ նուիրակութեան կոնդակ դրիցի՝ այս է սկիղμն նորին եւ այսåէս է դրելի» (էջ 10ա): 2. «Օրինակ՝ ծայրադոյն նուիրակութեան մեռոնի» (էջ 13μ-15ա): 3. «Վասն յանձնարարութեան նուիրակի» (էջ 15μ): 4. «Թուղթ առ μաղիչեցիս՝ վասն μարձման քեսիմիւ նուիրակութեան տալոյն» (էջ 16μ-17ա): 5. «Թուղթ՝ վասն յանձնարարութեան նուիրակի (իչխանացն երկրին առ որ դնալոց է)» (էջ 17ա): 6. «Վասն յանձնարարութեան» (էջ 17μ): 7. «Վասն յանձնարարութեան նուիրակի առ մեծամեծ իչխանս դրելոյ» (էջ 18ա): 8. «Վասն յանձնարարութեան նուիրակի՝ ղերկաթս ժողովողի» (էջ 18μ): 9. «Վասն չնորՀակալութեան» (20ա-μ): 10. «Վասն չնորՀակալութեան ի կողմանէ նուիրակաց առ ամենայն քաղաքս» (էջ 19μ-20ա): 11. «Վասն չնորՀակալութեան» (21ա): 12. «Վասն չնորՀակալութեան» (21μ): 13. «Վասն չնորՀակալութեան» (22ա): 14. «Վասն չնորՀակալութեան դրելոյ, յորդորման եւ յանձնարարութեան եւ մանաւանդ խնդրանաց» (22ա-μ): 15. «Թուղթ վասն նոր նուիրակ կարդելոյ յայտքուստ» (էջ 24ա): 16. «Վասն ծայրադոյն նուիրակական կօնդակի (ղկնի օրՀնութեան՝ այսåէս դրեա՛)» (էջ 36ա-37ա): 17. «Օրինակ ծայրադունի նուիրակականի կօնդակի եւ օրՀնութեան նամակի» (էջ 41μ-45μ): 18. «Օրինակ՝ մասնաւորի նուիրակականի կօնդակի» (էջ 46ա-47μ)14:

Ստորն Հրաåարակում ենք այս մատյանից մեր քաղած երկու վավերադիր, որոնք խիստ արժեքավոր են իμրն åատմական փաստաթուղթ. առաջինը 1765 թ. Ս. Էջմիածնի նոտար Երեմիա աμեղայի åատրաստած՝ «նուիրակական վիճակների»15 սաՀմանները ճչտող վավերադիր է՝ 1760-ական թթ. Հայաμնակ վայրերի ն Հայկական եկեղեցիների մի իսկական Հանրադիտարան, որն առաջին անդամ Հրատարակել է Գյուտ Աղանյանցը, μայց ցայժմ անՀայտ էր մնում, թե նա ո՞ր մատյանից էր քաղել այս վավերադիրը16: Բավական μարդ ընթեռնելի այս փաստաթղթի վերաՀրատարակությունը կատարում ենք մեր մանրաղնին ընթերցման Համաձայն (թեն տարընթերցումները Աղանյանցի Հրատարակության Հետ չնչին են): Իսկ երկրորդ վավերադիրը՝ 1737 թ. մայիսի 23-ին Ս. Էջմիածնից Գանձասարի կաթողիկոսին Հղված մի Հետաքրքրական նամակ է:

ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ Բ

Ս. Էջմիածնի «նուիրակութեան վիճակները» (1765 թ.) (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120, էջ 1ա-5μ) (էջ 1այ Աստուածակառոյց մեծի Աթոռոյս Սրμոյ Էջմիածնի Համայն նուիրակաց յաղադս նուիրակական արդեանց չրջադայելի քաղաքքն Հանդերձ դիւղաքաղաքօք նոցին ընդ յատուկ յատուկ անուանց մի ըստ միոջէ ստորադրին.

ՍՏԱՄՊՕԼ Ի վերայ Աստուածաչէն եւ տիրաåաՀ, արքայանիստ եւ ծովաՀայեաց դլուխ ամենայն քաղաքաց մեծի մայրաքաղաքիդ կոստանդնուåօլսոյ, եւ ամենից սաՀմանաց եւ չրջակայից դորին. յորս եւ ղետեղեցելոց մերաղնէից լուսաւորչածին եւ Հայաղուն ի Քրիստոս Հաւատացելոց ամենեցունց եւ ի դոսին ղինուորեցելոց ի Տէր սրμոց եկեղեցեաց, այսինքն՝ Դումղափիու սրμուՀւոյ Աստուածածնի, Սամաթիու սրμոյն Գեւորդեայ ղօրավարին, Պալաթու սրμոց Հրեչտակաåետացն, Դալաթիու սրμոյ Հօրն մերոյ Գրիդորի Լուսաւորչին, Ուս248

կուդերու սրμոյն ՅովՀաննու կարաåետին եւ սրμոյ Խաչին, Խասդեղու սրμոյն Ստեփաննոսի Նախավկային, Օրթադեղու սրμուՀւոյ Աստուածածնին: Այլեւ՝ Բէչիկտաչու, Դուռուչէչմայու, Հիսարու, Բէքղօղու, Էեåու, Թօփղափիու, Դատիդեղու, Դարթալու եւ այլոց մերձաւոր եկեղեցեաց, նաեւ՝ այլոց քաղաքաց, ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին, այսինքն՝ Ադրիանուåօլսոյ, Թրակիու, Պրուսայու, Եղնմիտու, ՔեօթաՀեայու, Ադաμաղարու, Արմաչու եւ μոլոր չրջակայից դիւղորէից դոցին, Գիւռլայու եւ μոլոր երկրին Եալօվայու, Բիլաճիկու, ԵնկիչՀարու, Տավչանլուայ, Գեօլտաղու, ՄուՀալիճու, Պանդրմայու, Էտինճկու, Փիրմաստու, Բալիքեասրու, Էյնայու, ԲօղասՀեսրու, կելիåօլու, Մալղարայու, Զօռլուայ, Ուղունքեօրփուայ, կիւմուրճինու եւ այլոց չրջակայից դոցին մեծաց եւ փոքունց դեօղորէից ամենեցունց եւ ի միջի դոցին Հաստատեցելոց սրμոց եկեղեցեաց եւ եկեղեցականաց դասուցդ. նախ՝ եղμօր մերում երջանկաåատուոյ եւ Հանճարաղարդի Տեառն այս անուն Աստուածաμանի վարդաåետին եւ արժանաժառանդի Պատրիարդին եւ այլոց ԱրՀիաåատիւ եւ ուղղավէå Առաջնորդաց եւ ճչմարտաուսոյց վարդաåետաց:

(էջ 1μ) ԻԶՄԻՐ, ՈՐ Է ՏԷՐՈՒՆԻ

Ի Զմիւռին, ի ԳեօղՀիսար, ի Մանիսայ, ի Մանաման, ի Գիրիդ, ի Սախդըղ, ի Միդիլու, ի յԱյաղմայ, ի Քամար, ի Բէրղամայ, ի Դընըխ, ի Սօվմայ, ի Դրխաղաճ, ի յԱղասար, ի Գեօրդաստ, ի յԱտալա, ի Մառմառա, ի յԱլաչՀար, ի Դուրղութ, ի Բայընդուր, ի Թիրա, ի Բիրդի, ի յՕտամիչ, ի Էնկիåաղար, ի Նաղլու, ի Դէնկիղլու, ի Հօնաս, ի Ռադոսդ, ի Ստեանքեօյ, ի Բօդըռում, ի Մուղլայ, ի Մալաս, ի Մանդալեաթ, ի Դուչատայ, ի Սոքա, ի Քեօչք եւ յայլ թեմս եւ ի վիճակս Զմիւռնոյ:

ՂՐԻՄՈՒ Մայրաքաղաքիդ կաֆայու, Դարասուու, Պաղչասարայու, Գեօղլավայու, Աղմէչիտու, Օրթալանկու, Թոփտիու, Սալայու, Դամիչլըխու, Նորμերդու, Թամանու, Թօմրուկու, Դափլուու եւ μոլոր Զէրքէղու, Աղախու, Քիրմանու եւ Օրու:

Նաեւ՝ յԱստուծոյ օրՀնեալ յերկրիդ Ուռումելու, այսինքն՝ Քիլիսու, Իսմայիլու, Ուրուչճղու, Վառնայու, Թռնօվայու, Եաչու, Հօթինու, Բուքըրեչու, Աղքիրմանու, Դավչանու, Բանդէրու, Սըչօվայու, Պօչանու, Օրմանիու, Փօքչանու, Իåրայիլու, Մուսայիåղչլայու, Սուլթանղչլայու, Խանղչլայու, Իսախչայու, Բաμատաղու, Հաճիօղլուμաղարճղու, Շումլայու, Ռաղղատու, Տայադեղու, Հըրսօվայու, Սիլիսրէու, Քէօստէնճէու, Մալղարայու, Բուրղաղու, Այիտօստու, ԱՀեօլու, կառնաåատու, Իսլիմլայու, Բելըրղատու, Փիլիåէու, Թաթարåաղարճղու, Սօֆիու, Նիչու, Վիտինու, Ինաåօլու, կեոմիրճինու, Ենկիճու, Սրամայու, ԵնկիչՀարու, Եանåօլու, Քեօմփուրլուկու, Դաղանլըխու, Էսկիղաղարայու, եւ Օղիու եւ այլ չրջակայ ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին, յ(որսյ...17

ԹՕԽԱԹ Ի վերայ տիրախնամ մայրաքաղաքիդ Եւդոկիոյ՝ կրկին անդամ յորջորջեալ Թօխաթու, նաեւ՝ ի Սեμաստիոյ, Զառայու, Աղտու, Դավռայու, յԱկնայ, կամրկաåու, Աåուչեխու, Բէնկանու, Արաåկերու, Մատէնու, Մաչկերու, Ամասիու, Մարսըվանու, Հաճիքեօյու, կեսարիոյ, Նիկիտայու, Դէվէլիու, Թօմաըռաղու, Բօռու, Փէնէսու, Գեամրակու, Թալասու, կեարմիրու, Էրքիլատու, Մունճուսունու, Զիլայու, Քեօփրիու, կաստէմանու, Նիկիսարու, Հէյրակու, Սընաåու, Փաթսայու, Դօնիայու18, կեարղայու, Տաչքեօփրիու, Սամսօնու եւ այլ ամենայն չրջակայ ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին:

(էջ 2ա) ԿԱՐԻՆ, ՈՐ Է ԷՐԶՐՈՒՄ

Ի վերայ Աստուծոյ օրՀնեալ մայրաքաղաքիդ կարնոյ՝ կրկին անդամ յորջորջեալ Էրղրումայ, Էրղընկանայ, Տրաåիղոնայ, Իրիղայու, Գիրասօնու, Փերչամåայու, Օրտուա, ՇէåինղարաՀիսարու, Աչխարօվայու, Թամղարայու, կիւմիչխանայու, Բաμերդու, Թէրճանու, Դուղուչանու, կամախու, Արմտաներու, Քեղիու, Օլթիու, Նարիմանու, Սåերու, Խօտեջուր Հերձուած (51c)19, Հասանղալայու, վերին եւ ներքին Բասենու, Թորթումայու, Համչէնու, Թաքմանու, Խնուսու, Պուլանուխու եւ այլ չրջակայ μոլոր ղասաåայից եւ դ(իւղորէից դոցինյ:

ԳԱՂԱՏԻԱ, ՈՐ Է ԱՆԿԻՒՐԻԱ20

Ի վերայ յԱստուծոյ օրՀնեալ մայրաքաղաքիդ Գաղատիոյ, կրկին անուամμ յորջորջեալ Էնկիւրիայ, ՍիվրիՀիսարու, ԱֆիօնղարաՀիսարու, Ալայիայու, Մէնթէչու, Դաչու, Միաստայու, Ալմալիու, Դայաåաղարու, Դօնիու, Դարամանու, ԱղչէՀէրու, Զիլիֆքէու, Պօրիու, Ատալիու, Սåարթայու, Պուրտուրու, կուլասարօվայու, Սանդըխլիու, Դէմիրճինու, Ուչաղու, Բէկåաղարու, Նալլուխանու, Պօլիու, Ստանօղու, Դօվրիկու, Պարթինու, Ենկիխանու, Էրէկլիու, Զաֆրանåօլիու, Դօռնաֆայու, կեառատիու, Զէրքէղու, ԴօչՀիսարու, Թօսիու, Զանղրայու եւ Դալաչըխու, եւ այլ չրջակայ μոլոր ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին, յորս...21

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏ, ՈՐ ԱՍԻ ԴԷՐՊԷՔԻՐ

Դէրåէքիր. ի Բալու, ի Ճաåաղջուր, ի Զարսանճաղ, ի Ցաղման (՞), ի Բէրթակ, ի Սուրμ Մակաμայեցուոց թեմն, ի Մչու Սուրμ Առաքելոց թեմն, ի Սըղերտ, ի Զըռքան, ի Շիրուան, ի Մէրտին, ի Փերին, ի Մեծկերտ, ի Զմըչկածակ, ի Խառμերթ, ի Հիւսէինիկ, ի Արղընի, ի Մատան, ի Ջերմուկ, ի Շընքուչ, ի Մուսէåին, ի Սէվերակ, ի ՈւրՀայ, ի Ակըլ, ի Հայնէ, ի Դուլμ, ի Դիան, ի Լըճէ, ի կասկէ, ի Հաղրու, ի Բչէրիկ, ի Սասուն եւ ի Հըղու, եւ յայլ չրջակայ ղասաåայս եւ դիւղորայս դոցին, յորս (ենյ...22 Ի Ալիփոնղար, ի Դոյլու, ի կարմուջ, ի Զոխ23:

ՎԱՆ (ի μաչխէ) Վանայ, Բաղիչու, Մչու, Մօտկանու, Գղեխու, Խօչաåու, ՄաՀմուտանու, Աåաղու, Արճչու, Արծկու, Խըլաթու, կարճկանու, Բերկրու, Նօռդըղու եւ այլ չըր(ջակայյ...

ԲԱՅԱԶԻԴ (էջ 2μյ Բայաղիտու, Դիատինու, ՆաՀիու, Թօփրախղալու, Խամուրա, Բատնոցու, Մանաղկերտու, եւ այլ չրջակայ...

ՂԱՐՍ Ի տիրախնամ մայրաքաղաքդ կարս, ի կաղղվան, ի Քօրօղլու, ի Սօղանլու, ի Շիրակուան, ի Զառիչատ, ի Մաղղμերդ, ի Տիկօր, ի յԱխըլցխայ, ի յԱրտաՀան, ի կեօլէ, ի Ջավախէթ, ի Զըլտըր, ի յԱխըլքէլէկ, ի Շաւչէդ, ի յԱրդուին, ի Խոտէջուր, եւ յայլ չրջակայ ղասաåայս եւ դիւղորայս դոցին:

ԲԱՂԴԱՏ, ՈՐ Է ՏԷՐՈՒՆԻ

Ի յԱստուծոյ օրՀնեալ տիրախնամ մայրաքաղաքդ Բաղդատ, ի Դարաչօրան, ի Բասրայ, ի Բանդարμուչ, ի Բանտարըռիկ, ի Խարկ, ի Բանտարաåաս, եւ յայլ չրջակայ ղասաåայս եւ դիւղորայս դոցին, յորս կառուցեալ սրμոց Ե...24

ՀԸՆԴԿԱՑ, ՈՐ Է ՏԷՐՈՒՆԻ

Որք կայք μնակեալք ի կողմունսդ Հնդկաց, ի մայրաքաղաքսդ, ի քաղաքսդ, ի դիւղաքաղաքսդ եւ ի åանդոկսդ. նախ՝ ի մայրաքաղաքդ ՇաՀջՀանաåատ եւ ի դորին μոլոր նաՀանդսդ. ի Բանկալայ եւ ի յամենայն դաւառս դորին, ի կալկաթայ եւ յամենայն նաՀանդս դորին: Ի Զիջրա եւ յամենայն նաՀանդս դորին, ի Դաքայ եւ յամենայն նաՀանդս դորին, ի Սէյդաåատ եւ յամենայն նաՀանդս դորին, ի Փօրսանդէվի եւ յամենայն նաՀանդս դորին, ի Սուրաթ եւ յամենայն նաՀանդս դորին, եւ ղայլս յամենայն տեղիս, յորս դոն եւ դտանին Հայկաղինք: Յորս կառուցեալ եւ Հաստատեալ սրμոց եկեղեցեաց եւ...25

ՀԱՇՏԱՐԽԱՆ, ՈՐ Է ՏԷՐՈՒՆԻ

Ի տիրախնամ եւ ի կայսերաåերճ մայրաքաղաքդ Պետրåուրք, ի Մօսկով, ի Հաչտարխան, ի Դըղլար, ի Սառաֆան, ի Բորաղան, ի Զէրքէղ եւ այլ չրջակայ...26

ՇՕՇ, ՈՐ Է ՍՊԱՀԱՆ

Ի յԱստուծոյ օրՀնեալ մայրաքաղաքդ Շօչ, որ յորջորջի Նոր Ջուղայ, ի Համատան, ի Հէրի, ի կեանտիման, ի Բուրվարի, ի Լընճան, ի Շիրաղ, ի Քաչան եւ յայլս: Նաեւ՝ ի Դում, ի Դաղåին եւ յայլ չրջակայս, ուր եւ յօրՀնեալ յաղդէս մէրմէ դտանիցին:

(էջ 3ա) ԹԱՐՎԷԶ, ՈՐ Է ՈՒԶՈՒՄԶԻ ԳԻՒՂՆ ՏԷՐՈՒՆԻ

Որք կայք μնակեալք ի μոլոր օրՀնեալ թեմս եւ ի վիճակս սրμոց Առաքելոցն Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի: Նախ՝ ի մայրաքաղաքդ Թարվէղ, ի Մարաղայ, ի Դուխուրխան, ի Խօյ, ի Սալմաստ, ի Սօմայ, ի Յորմի, ի Հաղμակ, ի Սըլդուղ, ի Յուչնի, ի Մուժամåար, ի յՈւղումչի, ի Մակու եւ ի Զորսայ եւ յայլ չրջակայ ղասաåայս եւ դիւղորայս դոցին, յորս (ենյ...27

ԳԻԼԱՆ, ՈՐ Է ՏԷՐՈՒՆԻ

Ի վերայ յԱստուծոյ օրՀնեալ μոլոր երկրիդ Գիլանու, այսինքն՝ Ռէչտու, Անձալւոյ, Լաքեարանու28, Քիսմէսու, Սալիանու, Մաղանտարանու եւ այլ μոլոր չրջակայ ղասաåայից եւ դիւղորէից:

ԹԻՖԼԻԶ, ՈՐ Է ԶՈՐՍ ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՏԷՐՈՒՆԻ

Ի տիրախնամ մայրաքաղաքդ Թիֆլիղ, ի Գորի, ի յԱլ, ի Սուրամ, ի կրցխլուան, ի յԱխլդօր, ի Սայրեսթօ, ի Անանուր, ի Դուչէթ, ի յԱտենուձոր, ի Սաμարաթիան, ի կախէթ, ի Թէլաւ, ի Քիսեղ, ի Դաղախ, ի Բօլնիսձոր, ի Դումանէսձոր, ի Դայղուլի, ի Տաչիր, ի Լօռի, ի Բամμկաձոր, ի Սարիեր, ի Մէժէթուձոր, ի Հանիսուսար, ի Բաμաջանիձոր եւ ի μոլոր Սումխէթ եւ յայլ չրջակայ ղասաåայս եւ...29

ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ

Ի վերայ Հնոց եւ վաղնջուց քաղաքամօրդ Նախիջեւանու եւ երից սրμոց վանորէից μոլոր թեմից եւ վիճակաց, այսինքն՝ Աստաåատու, Շաղկերտու, Շօռութու, Դաղանչու, Գաղու, Նորաչինկու, ՃաՀկու, ՇըխմաՀմուտու, Քուլթափու, Ածօåու, Ադուլեաց, Դաչտու,

Ցըղնու, Շամμու, յԱրարքու, Ջաղաց տեղւոյ, Աղատակու, Եղեդաձորոյ, Վայո(ցյձորոյ եւ Օրտուվարու եւ այլ չրջակայ ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին:

ՂԱՓԱՆ Ի վերայ Սրμոյ Ստաթէի վանից μոլոր թեմի եւ վիճակի եւ μոլոր երկրիդ Դափանու. Մեղրու եւ դորին եղեալ դաւառաց եւ դիւղորէից, այսինքն՝ Գունէու, կաւաμերդու, Պղաμերդու, Զաւընդրու, Բարկուչատու, Սիսիանու, Քէչտաղու, Դարատաղու, Աջանանու, Քեղուաձորու, Գուլաμերդու, Շիվանաձորու, Մաղանճղու եւ այլ չրջակայ ղասաåայից եւ դիւղորէից դոցին:

(էջ 3μ) ԵՐԵՒԱՆ, ՈՐ Է ԱՅԺՄ ԿԷՍՆ ՏԷՐՈՒՆԻ

Երնանու եւ μոլոր դեօղօրէիցն դորին. Գառնու նաՀանդիդ, Վէթիμասարու, Դրխμուլաղու, Աղէքաձորու, Ծաղկունեաց ձորու, Շիրակվանու, Աåարանու եւ կարåու նաՀանդացդ եւ μոլոր դեօղորէից դոցին, յայնկոյս դետոյն Երասխայ, Բլրոյ եւ μոլոր չրջակայ դեօղօրէից դոցին:

ՄԵԾԻ ԱԹՈՌՈՅՍ ՍՐԲՈՅ ԷՋՄԻԱԾՆԻ

ԲՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱԿԱՆ ՀԱՍԻՑ

ԳԻՒՂՈՐԱՅՔՆ ԵՆ ԱՅՍՈՔԻԿ՝ Ի ՅԵՐԿՐՈՋՍ ԵՐԵՒԱՆ

Այս դիւղս, որ է կից Սրμոյ Աթոռոյս՝ Եղեւարդ, Յօչական, Ալիμէկլու, Դողս, Փարաքար, Գեօկդիւմμէթ, կաւակերտ, Արåատ, Քեալարայ, Փռանկանոց: Յայնկոյս Երասխայ մեծի դետոյն՝ Սուրմարի, կողμ, Ալեթլու:

ՎԻՐԱՊԱՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Արկուռի, Վէթի, Արտաչատ, Մուչախåիր, Ջղուն, Վանստան, Մանկուս, Աւանիկ, Վանիկ, Դեղձնավանք, Ուռձաձորն μոլոր:

ԹԱԴԷՈՍ ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Բայաղիդ իւր նաՀանդօվն, ՍաՀաթափոս իւր դիւղորէիւն՝ μաց ի Սուրմարիոյ (եւ ի Ալէթլուոյ)30, Խոյ իւր նաՀանդովն, Ալդուղ իւր նաՀանդովն, Մարաղայ իւր նաՀանդովն, Յուչնի, Մակու իւր դիւղէիւքն, Զորս:

ԲՃՆՈՒ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՍՆ

Երկուց նաՀանդաց՝ կոտէից եւ Ծաղկունեաց, այսինքն՝ Քանաքեռոյ, Գեդրոնայ, Արծնոյ, Էլառոյ, Գամրիսոյ, Թըթոյ, Գոկքիլիսոյ, որ է Նետիս, Քամալայ, Քանքանոյ, Աղօրանոյ, Դղլղալոյ, Դղլօրանոյ, Թէղխարաåին, Եղնաջրոյ, Այլաքակոյ, Աւաղանկին, կարմիրաւերակայ, Հաղարաμերոյ, Նռնունեաց, Արքոլոյ, կարենուց, Ջեկրաչինու, Օղանայ, Փռանկանոցին, Թեղուաց, Այլաμերուց, Ալաճաքիլիսոյ, Գոռդոչայ, Արտաղաքանոյ, (էջ 4այ Մեղուսայ, Դալուլարայ, Բճնոյ, Ծարայ, իսկ ի Ծաղկունեաց, այսինքն՝ Օղրաձորոյ, Եայչիլարայ, Դըդմաչինոյ, Թըթենաձորոյ, Ըռընդամալոյ, Գարնեղւոյ, Նախամարուց, Աղփարոյ, Աղտենոյ, Զամանկուտոյ, Շխերոյ, կորկոտանոյ, Խորձորոյ, կաղսոյ, Մասրիսոյ, Սօլաքայ, եւ այլ առՀասարակ31:

ՍԷՎԱՆ Ծաղկունք, Շարիս, Վարսերն, Գօմաձոր, Ցամաքաμերթ, Զåխլուն, Ուռիծառ, Դրախտիկ, Պորտակն, կորատեղ, Փէչմակալ, Վարղէլն, Բատակալ, կախմախի:

ՀԱՅՐԱՎԱՆՔ

Աղատքաղաք, Բերդն, Խըչլածակ, Նորատուս, Պիտնի, Եղնիստ, կորղաμակ, Ձադ, Փոքր Ձադ, Ծաքար, Մասըրիս, Հաåուլն, Դիլանչի, Էրնատար, Իլկավանք, Դալուղարդաչ, Գանձադ, Բուղխանայ, Արնեղի, Դուլալի, Դըչլախն, Դարադալուկ:

ՄԱՔԻՆԵԱՑ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

կոթ, Սալամալիք, Նչխարք, Մեծ կղնուտ, Փոքր կղնուտ, Բար, կածիս, Փռակունիս, Վարդենիս, Քօլատակ, Ախտենիս, Անմեռն, Ոսկաչէն, Դարանակսն, Մաղրէն, Աղճաղալէն, Էիչատ, կալեր, Սոթ, Էրք, Գետիք, Ճիլ, Արտաւուճ, կարմունջ, Ճամåարակ:

ԽՈՒԹԱՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ32

ԿԷԶԱՌԻՍ, ՈՐՈՅ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ԱՆՈՒՆՆ

ՍՈՒՐԲ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ Է

կէչառիս, Քուրտաքն, Հարփանտն, Էչակղուտրան, Թաքալուկն, Շօրաղն:

(էջ 4μ) ԳԵՏԱՐԳԵԼՈՅ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Աւան, Ձադաւանք, Ձադ, ՇըՀաåն, Արամուս, Աղասօր, Արախուս:

ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՎԱՆՔՆ, ՈՐ ԱՍԻ ԿԱՐԵՆՍՈՒ ՎԱՆՔ

կարենիս, Դարաօրան:

ԱՆԱՆԻԱՅ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Առինջ, Բոլոր Բօչայքն:

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳԻՍ

Ուչի, Լաղըրվան33, Բ (2) Թամիր, Թալին, Մաստարա, μոլոր Իլուն, կեօղլուքարվանսարա, Զըրփլու, Աղին:

ՏԵՂԵՐԱՎԱՆՔՆ, ՈՐ ԱՍԻ ՍՈՒՐԲ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ

Տեղեր, Բիրական, Աքարակ, Յաղձ, Վըժան:

ՄՕՂՆՈՒ ՎԱՆՔՆ

Մօղնի, ՇաՀրիար, Մօլաμայաղիդ, Ջաֆարաåատ:

ԿՈՇԱՎԱՆՔՆ

կոչ, Աղունատուն:

ՂԸՓԶԱՂԱՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Դըփչաղ, μոլոր Շիրակվան:

ՂԶԸԼՔԻԼԻՍԻ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

ՆաՀիէն μոլոր իւր թեմն է:

ՄԱՌՄԱՌԱՇԷՆ34

(էջ 5ա) ԳԵՂԱՐԴԱՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Նորադաւիթ, Ենկիճէն, Նորք, Տաճարաμակ, Պորտիկ, Բարձաåի:

ԱՄԵՆԱՓՐԿԻԶ

Երնան քաղաքն՝ կոնդովն եւ Նորադիւղովն, Շընդաւիթ, Ջրվէղ35, Գառնի, կոխտ, Հայոցթառ:

ԱՂՋՈՒՑՎԱՆՔ

Ճաթղռան, Մեծ Գլան, Փոքր Գլան:

ՅՕՀԱՆԱՎԱՆԻՑ ՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

կարμի, Փոքրդիւղն, Փարåի, Շարաåխանի կէսն:

ՍԱՂՄՈՍԱՎԱՆԻՑ ԹԵՄՆ

Բոլոր Աåարան, Գեղարդունոյ Գաւառ դիւղն, Յաչտարակ, Քիրաչլուն, Շարաåխանի կէսն, Սէրքեվիլ36: Մատակարարելոցդ անՀատավտակ չնորՀիւ սրμոյ Հոդւոյն, եւ ղարդարելոցդ նորին ղանաղան åարդեւօք, åատուականադունիցդ իմոց Հարց եւ ցանկալեացդ միանդամայն իմոյ նուաստութեան ի Քրիստոս եղμարց՝ դիտութիւն լիցի. ղի որովՀետեւ ի ձեռն ամենաμաւական չնորՀի նոյնոյ Հոդւոյն ճչմարտի յաջողին մեղ օր ըստ օրէ ընթացք μարի եւ կարդաւորեալ ուղղին որք ի մեղ թիւրութիւնք եւ լնանին թերութիւնք եւ կատարին իւրաՀաճոյ խորՀուրդք եւ տրին åէտք, այնր աղադաւ եւ իմոյս մոլեչաւղի՝ որ մի եմ ի կարօտելոց եւ ի åասքողաց նորին կենդանարար աղμեր ղովացուցիչ ջրոյ՝ յաջողեցան ընթացք μարի եւ լցան ոչ միայն որ յիս, այլեւ որ յիմումս դործարանի՝ դրատանս ասեմ Աստուածաիջի սրμոյ Աթոռոյս՝ կարօտօղք լնման թերութիւնք եւ μարեկարդեալ ուղղեցան թիւրութիւնք եւ տուան åէտք ըստ այսմ օրինակի: Քանղի դլխաւորաåէս այս էր իմ եւ դործարանիս իմոյ թերութիւն, ղի ոչ դոյին միանդամայն ժողովեցեալք առանց թերութեան ի մատենոջ յիչատակարանի թեմք եւ վիճակք սրμոյ Աթոռոյս, թէ՝ ո՞րք նուիրակացն սորին էին չրջադայելիք, եւ թէ՝ ո՞րք Առաջնորդացն ի Հայրաåետաց սորին կարդելոց Հովուելիք: Ուստի, ի դրելն իմում ղկոնդակ ինչ նուիրակական կամ Առաջնորդական՝ ո՛չ սակաւ աչխատէի ի ժողովելն իմ ղիւրաքանչիւրոցն թեմս եւ ղվիճակս՝ ղՀին կոնդակս որոնելով եւ ղդիտողս ոմանս Հարցանելով: Իսկ եւ թիւրութիւն այն ինչ էր, ղի յանտեղեկութենէ ոչ ըստ μարուոք դասաւորութեան դրէի ղվիճակսն, ղի (էջ 5μյ եւ չրջադայօղ նուիրակն ըստ դրեցելոյն կարդի չրջադայիցի, որåէս յետ ղԷջմիածինն դրելոյ՝ Փարաքարն åարտի դրիլ եւ ղկնի Երնան, եւ այլքն ըստ սոյն կարդի, այլ յետ Երնանու դրիւր Թարվէղ եւ ղկնի նորին Նախիջեւան եւ յետոյ Բայաղիդն եւ այլքն այսåիսի անուղիղ դասաւորութեամμ: Եւ ղի åատաՀմամμ վիճակ միոյ նուիրակի դրիւր ընդ վիճակս այլոց ուրուք նուիրակի: կամ՝ դրէին այնåիսիք վիճակք ի կոնդակս, յորս երμեմն μնակեալ լինէին Հայք եւ նարդենիս ո՛չ, եւ կամ՝ յաղթարմայու258

թիւն լինէին դարձեալք: Նաեւ՝ ոչ Առաջնորդացն թեմից լինէաք վերաՀասու: Ուստի, որåէս ասացաք, ի ձեռն առատաμուղխ չնորՀաց Հոդւոյն Աստուծոյ եւ Հրամանաւ եւ Հարկադրութեամμ առ լցելոյն եւ կատարելոյն նովաւ վեՀաղան Հայրաåետին սրμոյ ԳաՀիս Տեառն Սիմէօնի դերերջանիկ կաթուղիկոսին Ամենայն Հայոց եւ իմոյ Տեառն օրՀնածնօղի, ես՝ նուաստադունեղ ծառայս նորին եւ ձերումդ աղն(ւյութեան՝ Երեմիայ աμեղայս, նօտարս սրμոյ ԳաՀիս, Հաւաստի տեղեկութեամμ, անթերութեամμ եւ ուղիղ դասութեամμ ժողովեցի ի մի վայր ղընդՀանուր թեմս եւ ղվիճակս սրμոյ Աթոռոյս՝ ղքաղաքս, ղղասաåայս եւ ղդլխաւոր դիւղորայս նոցին յիւրաքանչիւրումն դասու: Զի ես յիմում ժամանակի եւ յետադայքն իմ յիւրաքանչիւր դարս անաչխատ դտցուք եւ դրեսցուք: Եւ այսåիսի օրինակաւ Հորդեցաւ ինձ եւ յետադայից իմոց անխոտոր չաւիղ, եւ դործարանիս իմոյ լցաւ թերութիւն եւ ուղղեցաւ թիւրութիւն, եւ տուան åէտքն ըստ վերոդրեցելոցն, ուստի եւ Տեառն իմոյ սրμաղանի կատարեցան μարի կամք, որ ի վաղուց կամէր այսմ այսåէս լինիլ: Արդ՝ աղաչեմ ղՀանդիåօղսդ եւ ղվայելօղսդ իմոյս սղուն աչխատանաց՝ յիչել ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր ղսրμաղան Հայրն եւ տէրն իմ վերոդրեցեալ եւ յուսկ յետոյ ղԵրեմիայ սեւաւորս աչխատօղս ի յայս: Գրեցաւ ի ՌՄԺԴ (1765) յունիսի ԺԸ (18):

ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ Գ

Ս. Էջմիածնի միաμանության անդամ մի աμեղայի նամակը Աղվանից Ներսես կաթողիկոսին (1737 թ. մայիսի 23)37 (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120, էջ 22ա-μ) Վասն չնորՀակալութեան դրելոյ, յորդորման եւ յանձնարարութեան եւ մանաւանդ խնդրանաց Յոդնաջան եւ եռերանեան Հաւուդ իմոյ՝ Տեառնդ Ներսիսի սրμաղան Հայրաåետիդ կողմանցդ Աղուանից: ԱՀա նուիրեմ առ ընթերակաց առնատիå՝ ծառայականն խոնարՀութեամμ, անյադ կարօտիւ եւ տաåադին սիրով՝ ղփրկչաւանդ միարարն սիրով՝ ողջո՛յն: Արդ՝ յետ սիրալրականիս ողջունատրութեան՝ արտադրեալ μացեւոցեմ Հեղաμարոյի անձինդ ղմչտադատ կիրս մտաց իմոց, քանղի յայնժամ ի դալստեանդ քում ոչ կարացի ես՝ ծառայս, åատաՀիլ Տեառնդ իմոյ սիրով եւ ըստ արժանաւորութեանդ åաչտել ղքեղ åաչտամամμ ծառայականաւ, որով թերեւս լնանիւր փափադ սրտի իմոյ: Նմին իրի ամէն ասեմ, ղի յոյժ կարօտ մնացի եւ կարի åակաս դտանեցայ ի Հայրականդ åաչտօնէ: Ուստի՝ ժտեմ աՀա յերես անկեալ յորդեսէր Հօրէդ իմմէ ղներումն այնց մեղանաց կր(տյսէր որդեկիս, վասն ղի աՀա՛ ցուցի ղղջումն եւ դոչեցի ղմեղայն: Բայց ակն ունիմ μարեխնդրակատար Տեառն իմոյ, ղի վերստին արժանացուսցէ ղնուաստս ուրախարար տեսութեանդ եւ լցուսցէ ղփափադ անձին իմոյ: Աստանօր եթէ դտի չնորՀս առաջի Տեառնդ՝ տու՛ր ի լսել ունկն քո, քանղի որովՀետեւ ղայսքան μարերարութիւնս եւ ղերախտիս ցուցին Սրμոյ Տանս երկրացիք քո եւ մանաւանդ Տեառնդ մեր իսկ ինքնդ: Վասն որոյ՝ աՀաւասիկ ղթուղթ չնորՀակալութեան առաքեցաք ի վերայ այնց դաւառաց, որք տրօք սիրեցին եւ åատուեցին ղԱթոռս սուրμ, որոց սիրով տալն եկեալ åատմեաց մեղ սիրելի եւ Հոդեւոր եղμայրն մեր եւ Հարաղատ որդին սրμոյ ԳաՀիս Ա(անունը չի

դրուած, Ա.Ա.յ վարդաåետն, ղորս եւ լուեալ՝ դոՀացաք ղնոցանէ միաμանութեամμ եւ օրՀնեցաք ղնոսա: Իսկ այսք չնորՀք եւ μարերարութիւնք որո՞ց տալի է, եթէ ոչ μաղմասէր Տեառնդ, որով սիրես ղսուրμ Աթոռս եւ ղåատաՀեալ միաμանսն սորին, ղորմէ եւս, այսինքն՝ ղանխարդախ սիրոյ քոյ (էջ 22μյ ճառեաց մեղ աստ Ա(անունը չի դրուած, Ա.Ա.յ վարդաåետ եղμայրն մեր: Սակս որոյ եւ ղվերաåատուելի Հօրէդ առաւել եւս եմք չնորՀակալ եւ դոՀ. Տէր Աստուած ղՀաւդ մեր Հոդեւոր ըստ իւրոցն Հաճոյից åաՀեսցէ եւ ի վերայ Գրիդորիսանիստ Աթոռոյդ անչարժ արասցէ, եւ ամենայն ժողովուրդօքն քոյ՝ ընդ քեղ չէն եւ աåատ եղիջիք: Ամէն: Հայցեմ եւս ի վեՀանձնութենէդ, ղի ղնոյն սէր, ղոր ունիս առ սուրμ ԳաՀս եւ ունէիր առ Քրիստոս Հանդուցեալ Հայրն մեր (իմա՝ ԱμրաՀամ կրետացի կաթողիկոսը, Ա.Ա.) եւ ՔաՀանայաåետակից եղμայրն քոյ՝ անխղելի åաՀեսցես եւ այժմ առ փեսայամեռ Հարսնս åանծալի եւ առ Հայրամեռ եւ որμացեալ որդեակսս, որք աՀա տրտմաղդեաց սåասեալ մնամք, ղի տայցէ մեղ Տէր ղՀովիւ μարի, ըստ μարեխնամ կամաց իւրոց: Ողջ լեր ի Քրիստոս ի փառս նորին եւ ի åարծանս եւ ի ղուարճութիւն ծառայի Տեառնդ՝ ֆիլան աμեղայի, մեղկ åաչտօնէի Սրμոյ Էջմիածնի, յորում դրեցի ղայս թուղթ առ քեղ ի ՌՃՁ եւ Զ (1737) թուոջս եւ ի Ի եւ Գ (23) աւուրն մայիս ամսոյ: ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթաւանակ 1, վավերադիր 14: Տե՛ս Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 374μ: Տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, Մխիթար ԱμμաՀօր Հրատարակչական առաքելութիւնը, էջ 190-192: Տե՛ս Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1964, Իo. 2, էջ 70, ծնթ. 16: Տե՛ս Ս. Ճեմճեմեան, Մայր ցուակ Հայերէն ձեռադրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Զ (Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1996), էջ 1010: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթաւանակ 1, վավերադիր 43: Նույն տեղում, թղթաւանակ 5, վավերադիր 12: Դիւան Հայոց åատմութեան, Գիրք Դ, էջ 45, 52, 67:

Տե՛ս Հայ դիրքը 1512-1800 թթ., էջ 617μ, 621μ, 644ա, 647ա, 654ա, 655ա, 665ա, 666ա, 667μ, 682μ, 683μ, 686μ, 703ա, 704ա, 705ա, 706ա, 714ա, 726μ, 728ա, 733μ, 735ա. Հմմտ. Վ. Գրիդորյան, «Հովսեփ Էմինի ն Հովսեփ Արղությանի անտիւ նամակները (1791-1792 թթ.)». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 4, էջ 187, 190: Տե՛ս Գառնիկ Գէորդեան, «Ճչտումներ Մինաս Ամթեցիի մասին». - Բաղմավէå, 1966, թիւ 7-8, էջ 193, 196: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թղթաւանակ 1, վավերադիր 43: Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120. թերթ՝ 56. թուղթ. 33,5-22,5, նոտրդիր: Եվրուական վավերադրադիտությունը, սկիղμ առնելով ՃՄԼԼ-րդ դարի երկրորդ կեսին, կատարել է վիթխարի ծավալի ուսումնաμիրություններ՝ Հայտնաμերելով ն Հրատարակելով տակավին ՄԼԼԼ-ԼՃ դարերում կաղմված ժողովածուներ, ինչւես, օրինակ, ֆռանկ թադավորների՝ Էoոոսla Խaոcսlfi-ն ն Էoոոսla Լոքօոialօտ-ը: Այս ուչադրավ՝ ամμողջությամμ Հրատարակվելու սւասող մատյանի մեջ կաթողիկոսական ընտրությունների կաղմակերւման խնդիրներին նվիրված է 10 կաղաւարային նմուչ-փաստաթուղթ, աՀավասիկ. 1. «Թուղթ վասն ղորս կամին նոր ընտրել ի կաթուղիկոսութեան» (էջ 10μ): 2. «Վասն վախճանման Հայրաւետի՝ թուղթ մխիթարական եւ յորդորական առ ամենայն աղդս Հայոց» (էջ 11ա-μ. նմանատիւ μովանդակությամμ մեկ այլ փաստաթուղթ տե՛ս անդ, էջ 53μ): 3. «Թուղթ մաՀսարական եւ խնդրանաց վասն նոր կաթուղիկոսից՝ ի Կոստանդինոււօլիս եւ առ ամենայն աղդս մեր» (էջ 11μ): 4. «Թուղթ առ նոր ընտրեցեալ կաթուղիկոսն ղկնի յանձն առնլոյն ղկաթուղիկոսութիւն, եւ տակաւին ի վիճակս եւ ի տեղիս իւր իցէ» (էջ 12ա): 5. «Թուղթ ընդՀանրական ի վերայ Ըստամւօլոյ եւ այլոց քաղաքաց» (էջ 12μ-13ա): 6. «Վասն կաթուղիկոսացուս ընտրելոյ. Թուղթ առ ամենայն աղդն մեր» (էջ 39ա-μ): 7. «Թուղթ առ Արքեւիսկուոս ոմն, ղոր ընտրեն ի կաթուղիկոս» (էջ 39μ-40ա. Հմմտ. անդ, էջ 56μ): 8. «Թուղթ խրատական, ղոր ւարտի դրել Հայրաւետն՝ յետ օծանելոյն իւրոյ՝ առ ամենայն քաղաքս յաղդս մեր, որք կամեցեալք ընտրեցին ղնա դոլ կաթուղիկոս իւրեանց» (էջ 40ա-41μ): 9. «Թուղթ մաՀսարական վասն նոր կաթուղիկոս ընտրելոյ» (էջ 53ա): 10. «Թուղթ Հրաւիրակական առ նոր ընտրեցեալ կաթուղիկոսացւոյ դրե-

լի» (էջ 54ա). - Հմմտ. Ջամμռ, էջ 59: «Նվիրակութեան վիճակներ» անունը փոխ ենք առել Սիմեոն Երնանցուց, տե՛ս Ջամμռ, էջ 44-45: Դիւան Հայոց åատմութեան, Գիրք Գ (Թիֆլիս, 1894), էջ 797-806: ՇնորՀակալություն ենք Հայտնում ւատմաμան Գեղամ Բադալյանին՝ մատնացույց անելու Համար ձեռադրից մեր քաղած այս փաստաթղթի ն Գ. Աղանյանցի Հրատարակածի նույնությունը, ինչւես նան տեղանունների ցանկում μաղմաթիվ ճչտումներ կատարելու Համար: Մատյանում այդւես է: «Ղօնիայու» μառը վերցված է չրջանակի մեջ. դուցե սա ջնջելու նչան է: «Խօտեջուր Հերձուած» μառերը ավելացված են տողի վերնում: 1718 թ. Անկյուրիայի Կարմիր վանքի միաμան ՍաՀակ դրիչն իր Հիչատակարանում այսւես է դրանցել Գաղատիայի եւիսկուոսական վիճակի սաՀմանները. «ի յԻկոնիսն եւ որք ի Լիւստրայ, որ է ԱխչէՀիր, ի ՂարաՀիսար եւ Ուչաղ, եւ անտի մինչ ի Ղարաման, եւ յարեւելս կոյս քաղաքիս Գաղատիոյ՝ Ղալաճուխ եւ Քիանղրի եւ Զէրքէչ, եւ ի Հիւսիս(ա)կողմն Պօլի եւ Ղաստամոնի ծովեղերօքն Հանդերձ, յորս յարեւելեան վաճառականքն Հովուին, եւ յարեւմուտս մեր քաղաքադեօղ Հայոց Ստանօղ, եւ յառաջ անտի Պեկնաղար եւ Նալլուխան» (տե՛ս Բ. Կիւլէսէրեան, Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ կարմիր վանուց եւ չրջակայից, էջ 911): Ավելի վաղ՝ 1663 թ. դրառված մի Հիչատակարանում Գաղատիոյ վիճակի մեջ Հատուկ նչվում է. «Ղօնիա՛ քաղաքն... է թէմ Էնկուրո՛ Սուրμ Աստուածածնի վանիցն» (տե՛ս նույն տեղում, էջ 221): Մատյանում այդւես է: Մատյանում այդւես է: Այս չորս μնակավայրերն ավելացված են վերջում՝ մի առանձին նչանի տակ, որը դրված է նան Բերթակի, Հըղուի ն Փերինի մոտ: Մատյանում այդւես է: Մատյանում այդւես է: Մատյանում այդւես է: Մատյանում այդւես է: «Լաքեարանու»-ն ավելացված է աջ լուսանցքում մեկ ուրիչ դրիչի ձեռքով: Մատյանում այդւես է: Փակադծերում դրվածն ավելացված է աջ լուսանցքում ուրիչ դրիչի ձեռքով: Ինչ-ինչ ւատճառներով Բջնիի նվիրակական վիճակի ամμողջ μովանդակությունը դրվել է նոր թղթի վրա ն աւա փակցվել Հին μովանդակության վրա:

Սրանից Հետո մատյանում դատարկ տեղ է թողնված, որն սակայն Հետադայում այդւես էլ չի լցվել: «Լաղըրվան»-ի «ը» տառի վերնում ավելացված է «օ» տառը: Սրանից Հետո մատյանում դատարկ տեղ է թողնված, որն սակայն Հետադայում այդւես էլ չի լցվել: Մատյանում այդւես է: «Սէրքեվիլն» ավելացված է Հետադայում՝ այլ դրիչի ձեռքով: Նամակը դրվել է Ս. Էջմիածնում կաթողիկոս չլինելու ւաՀին. ԱμրաՀամ Կրետացի կաթողիկոսը վախճանվել էր 1737 թ. աւրիլի 18-ին, իսկ Ղաղար ՋաՀկեցու ընտրությունն ու ժամանումը Ս. Էջմիածին մոտ մեկ տարի ժամանակ խլեց (տե՛ս ԱԶԳ, սյուն. 1990, 1993):

Հ ԱՎԵ ԼՎԱԾ Գ

ԴԱԶԱՐ ՋԱՀկԵՑՈՒ ՀԻՇԱՏԱկԱՐԱՆԸ

(կեսարիա, 1726 թ.) Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 2121, էջ 366μ-370ա:

(էջ 366μյ Արդ՝ դրեցաւ սա ի թուաμերութեանս աμեթական տօմարիս ՌՃՀԵ (1726)-երորդումն: Եւ ի Հայրաåետութեան Տեառն կարաåետի երիցս երանեալ ծայրադոյն քաՀանայաåետին Աստուծոյ, որ ի դաՀն տիեղերական Աստուածաէջ եւ ՔրիստոսաՀիմն սրօμէաճեմ եւ Ադինասարաս մեծի յԱթոռոյն Էջմիածնի ի սոյն ցաւալից եւ ի վչտաչատ, ի մառախլաåատ եւ ի կարկտաμեր յերեկոյացեալ ամի: Որ ընդ ամաւ յառաջ ել աղդն այլատարաղ՝ լէկղի Համμաւելն, էառ ղերկիրն Աղուանից մինչեւ ի դաւառն Գեղեմայ, աւարմամμ եւ դերութեամμ անմարդաμնակս եւ անաåատս արարին: ԶքաՀանայս կտտամաՀ եւ չարաչար տանջանօք սåանանէին եւ կամ ղոմանս ի կարդաւորաց ի չիչ քարչելով ընդ կենդանոյն ի Հուրս խորովէին: Զծերս եւ ղåառաւունս անողորմաμար կոտորէին, իսկ ղտղայս եւ ղաղջկունս Հանդերձ ղընչիւք եւ կարասիւք աւար առնէին: Ո՛Հ եւ եղուկ թչուառացեալ անձանց տեսողացս. ա՛խ եւ վա՛յ ներամանուկիս եղելոցս: Իսկ յետ յերից ամաց՝ սաստկացաւ ցաւն եւ դիղացեալ կուտակմամμ չտեմարանեաց ի վերայ դլխոց մերոց. ղսուդ անմխիթար եւ ղմէդ անփարատելի, քանղի ոմն ղօրադլուխ ժանդատեսիլ եւ դա265

ղանաμարոյ, առիթ չարեաց եւ åատճառ կորստեան, յաåստամμեալն յարքայէն Պարսից՝ Մեվրէիղ ողլի ՄաՀմուտ կոչեցեալն, յանկարծորէն եւ թարց դիտութեան ումեք ուժդնակի արչաւմամμ սրընթաց երիվարօք եւ յօդնախումμ Հեծելաղօրօք ել ի ԴանդաՀարա եւ եկն åաչարեաց ղարքայանիստ մայրաքաղաքն Շօչ (իմա՝ ՍåաՀան, Ա.Ա.): Վչտիւ եւ նեղութեամμ եւ սովով եւ ծարաւով նուաճեցուցաներ ղμաղմակուտակ եւ ղյոդնաժողով μնակիչս մեծի քաղաքին: Քանղի Հասեալ էր μարկութիւն Աստուծոյ ի վերայ արեան արμոյ եւ յափչտակող երկդիմի դաղանացն åարսից վասն չար եւ անօրէն դործոց իւրեանց, (էջ 367այ որ, թողեալ ղերկիւղն Աստուծոյ, չարաչար եւ åէս åէս դանիւ, կեղեքմամμ եւ ղանաղան տառաåանօք՝ ամμարչտեցաւ ընդ աղդս Հայոց: Թարց ամμաստանութեան եւ վկայի ըմμռնէր ղանմեղս եւ կաåէր ղարդարս, åրկեցուցանելով ի վերայ յերկրի ակցի եւ μռընցի: Խոչոր եւ ստուար փայտօք կռμէին եւ Հարկանէին: Զոմանց ղըղընկունս ոտիցն Հանէին եւ ղոմանց ղմատունս եւ ղթաթս ի դարչաåարացն թափէին, ղոմանց ղսրունքս եւ ղμարձս խորտակէին եւ ղայսåիսի անողորմ եւ դառն դանիւ տանջանօք կիսամաՀ արարեալ եդեալ ի μանտի՝ առնէին ղինչս եւ վաճառէին ղտունս եւ ղամենայն կարասիս տանն ի վաճառանոցս յղեցուցանէին: Ի խանութս եւ ի չուկայս՝ կիսադին ծախմամμ ղդինս վաճառելոցն առնէին եւ աåա արձակէին ղμանտարկեալսն, քանղի ղարդարն ընդ ամμարչտտին կորուսանէին եւ ղանմեղսն ընդ մեղանչականին åատժէին, ղի ոչ դոյր քննութիւն ի մէջ նոցին: Եւ ղայսåիսի դործս անօրենութեան, որով դործեցին ի յորμս եւ ի յայրիս, ի վանս եւ ի յանաåատս, ի կարդաւորս եւ ի ճդնակիր կրօնաւորսն Աստուծոյ: Եւ ո՞ կարողասցի μաւել ղանչափութիւն չարեաց չանցն կատաղելոց: Ուստի եՀաս յականջս Տեառն ղօրութեան ղաղիողորմ Հառաչումն եւ ղդառնակսկիծ արտասուախառն ողμումն դանելոցն եւ ղրկելոցն. ըստ առաքելոյ μանին, որ ի դիրս կաթողիկոսաց: Որով առեալ ղվրէժն Աստուած եւ Հասոյց ի վերայ նոցայ ղդաւաղան μարկութեան իւրոյ: Եւ առաքեաց ղթչնամիս իւրեանց ի վերայ նոցայ՝ առ ի կսկծեցուցանելով յափչտակել ղթադաւորութիւն նոցին: Ուստի եկեալ վերոյ ասացեալ անօրէն μռնակալին, նստելով ընդդէմ քաղաքին Շօչայ: Յայնժամ արքայն Պարսից, Հանդերձ արքայականօք, եւ իչխանքն ընդ իչխեցելովք, եւ ղօրադլուխքն ընդ ղօ266

րականօք ի åարտութիւն մատնեցան, սովով եւ ծարաւով Հաչեալ մաչեցան: Եւ այլ ղանաղան եւ åէս åէս տառաåանօք, աՀիւ եւ դողութեամμ նքտեալ տանջեցան: Անկան ի μարձրութեանց, մերկացան յիչխանութեանց, տկարացան ի ղօրութեանց, ցնորեցան ի խելաց, եւ լքեալ ի յուսոյ, աղիողորմ ողμով եւ ակամա կամօք, ելեալ (էջ 367μյ մեծամեծօք եւ փոքումμք ընդ առաջ μռնակալին ՄաՀմուտայ, սիրով եւ մեծարանօք մուծին ի քաղաքն: Տարեալ ի åալատն արքունի եւ նստուցին ղնա ի յաթոռն արքայական, որով թադաւորեց ի վերայ աղդին Պարսից եւ քաղաքին այնմիկ: Գործեցաւ ղայս սասանական եւ թադաւորաμարձ դործս տառաåանաց ի ՌՃՀ(Այ (1722) թուաμերութեան մերում, ներստորասուղեալ եւ խաւարամած μօթածալ ամանակիս: Իսկ որդիքն իսմայէլեան եւ ցեղքն օմարեան, տիրօղքն Բիւղանդիոյ եւ յամենայն տանն Յունաց, յորժամ լուան ղիրս եղելոցն, որ դործեցաւ ի åարսիկս եւ ի Հայս, եւ որոնեալ իմացաւ ղամայութիւն եւ ղանիչխանութիւն տանն Հայոց՝ յայնժամ ձայն տուեալ միմեանց ի սադրելոյ արքային իւրեանց, որ ի կոստանդինուåօլիս, ղօրս կուտակեցան եւ յօդնաՀանդէս խումμս կառուցան ղինուք եւ սուսերօք, արեան արμոյ եւ խստասրտիւք արամμք երկդիմի դաղանօք, անթիւ եւ անքանակ Հեծելաղօրօք, μարկութեամμ եւ դառնութեամμ, սաստկութեամμ եւ ղայրացմամμ Հասին ի վերայ μաղմավէր եւ ցաւալից տանցն Հայոց, Վրաց եւ Պարսից: Առին ղՏփխիս քաղաքն Վրաց աւարաւ եւ դերութեամμ: Եկ ինքնադլուխ իչխանն Վրաց, թողեալ ղքաղաքն, փախստական լեալ ղօրօքն Հանդերձ: Եւ յետ առնելոյ ղՎիրս՝ յարեան ղայրացմամμ ի վերայ Տանն Արարատու՝ ճակատ առ ճակատ åատերաղմունս մղելով ընդդէմ Հողաչէն եւ μարձրաμերձ ամրոցին եւ դղեկին Երնանայ: Իսկ աղդն Պարսից յօժարութեամμն իւրեանց ոչ ետուն ղμերթն, այլ ընդդիմութեամμ մաքառեալ ամրացեալք ի դղեկի ընդդէմ կացեալ աղդին Հղօրաց եւ արանցն քաջասրտաց, åատերաղմս տալով ամիսս երիս աւելի եւ կամ åակաս: Բայց յետոյ, նքտեալ ի սովու, ետուն ղամրոցն իւրեանց աղդին Իսմայէլեան եւ Հնաղանդեցան նոցա, քանղի անտիրացեալք էին եւ ո՛չ ոք էր, որ Հասանէր ի թիկունս կոյս առ ի օդնել եւ կամ աղատել ղնոսա ի ձեռաց օտար թչնամեաց: Եւ ի մրրկաամå մառախլաåատ ժամանակին, յորում ոչ էին առեալ ղμերթն, ղայրացմամμ եւ μարկու267

թեամμ ղինուք եւ սուսերօք (էջ 368այ յարեան ի վերայ քաղաքին եւ ամենայն Տանն Արարատու: Եւ ո՞ կարողասցի μաւել ղանչափութիւն աղետիցն, ողμոց եւ աղաղակացն: Քանղի Հասեալ էր ի վերայ նոցա ամåն կարկտաμեր, որով տեղեաց ի ծաղկափայլ եւ ի նորաμողμոջ μուրաստանս սրμոյ Լուսաւորչին: Ուստի սուր ի վերայ եդեալ անողորմաμար առՀասարակ կոտորեցին ղμնակիչս երկրին այնմիկ. վարդաåետք եւ քաՀանայք, սարկաւադունք եւ եկեղեցականք, իչխանք եւ իչխեցեալք, մեծամեծք եւ փոքունք, անմեղք եւ մեղանչականք, Հայք եւ åարսիկք, վասն ղի Հասեալ էր արդարավճիռ μարկութիւն Աստուծոյ ի վերայ մեր: Եւ մատնեաց ղմեղ ի ձեռս արեանարμոյ եւ դաղանադիմի արանցն խստասրտաց, որով թափեցին ի մեղ ղթոյնս դառնութեան եւ μարկութեան իւրեանց եւ այլ աղդի աղդի ղիրս ողμոցն եւ աղաղակացն թողցուք եւ յետոյ ճառեսցուք, ղի մի խառնափնտորեալ երեւեսցի ղիմացումն Համառօտաճառ μանիս: Բայց եւ յերկրին Նախչուանայ եղեալ դաւառք եւ դիւղաքաղաքք, այսինքն է՝ Աստաåատ, ՋաՀուկ եւ ամենայն տունն Երնջակայ եւ Գողդնեաց՝ Խաս անուամμ կոչեցեալ դեղօրայքն, ամենայն նախկնադոյն åատրաստելով ղանձինս իւրեանց, դնացեալ առ ղօրաåետն Օսմանցոց՝ Հնաղանդեցան նմա: Եւ μերեալ ղդրօչակս, նստուցին ի յերկիրն իւրեանց, որով եղեւ սուղ ինչ խաղաղութիւն ի մէջ նոցա եւ նախախնամութեամμն Աստուծոյ ո՛չ անկան ի դերութիւն: Այլ անփորձ åաՀեաց ղնոսա Աստուած ի åատուՀասակոծ դրաւմանէ եւ ի դառնավիչտ դերութէնէ: Եւ թէåէտ յօդնադիմի եղեւ վիչտ նոցին ի ձեռաց այլասեռից արանցն խստասրտաց, սակայն ոչ եղեն այնåէս, որåէս եղեն այլ միւս քաղաքքն եւ դաւառք ամենայն: Արդ՝ աղդն Օսմանցոց կարի եւ յոյժ ճակատամարտութեամμ Հղօրացեալ յարեան ի վերայ քաղաքաց եւ դաւառաց աւարմամμ եւ դերութեամμ: Առին ղքաղաքս μաղումս, այսինքն է՝ ղՆախչուան մայրն տիեղերաց, ղՈւրդուար, ղԽոյ, ղՇաՀաստան, ղՀամատան, ղԳանճայ եւ ղայլ ամենայն ղդաւառս եւ (էջ 368μյ ղդեօղս նոցին: Սակայն եւ մեր իսկ տեսեալ աչօք ղյոլովութիւն չարեացն, որ դործեցաւ ի նախաձայնեալ աղէտից սուրμ նաՀատակին Ներսիսի: Զարթի՛ր Երեմիայ, ղարթիր եւ ասա. Ո՞ տայր ղդլուխ իմ չտեմարանս ջուրց եւ ղաչս իմ յաղμիւրս արտասուաց, ղի նստեալ ողμայի μարձրադոչ ձայնիւ ղխաւարումն եկեղեցեաց եւ ղամայութիւն տանն

Հայաստանեայց: Ուստի ղեկեղեցիսն նսեմացեալ եւ ղսեղանն սուրμ կործանեալ, ղմատեանս Աստուծոյ ինս այրեցեալ եւ առ ոտն կոխեալ1: Զսåասն սրμութեան եւ ղքրիստոսական նչանս անարժանից ձեռօք չօչափեալ եւ նախատեալ: ԶաչխարՀս մեր եւ ղքաղաքս անաåատացեալ եւ μնակութիւն դաղանաց եղեալ, քանղի լցան լերինք եւ անաåատք մեր անղերծ փախստեամμք եւ դաչտք՝ դիակոյտ ոսկերօք կոտորելոցն: Անդաստանք մեր եւ Հովիտք առոդեցան արեամμք եւ կերաք մնացորդքս ղՀասկ սննդեան այնåիսի արտորէից: Աղատքն մեր ի ծառայութիւն իջին եւ փափուկքն մեր յանըմμերելի չարչարանս: Բարձունքն մեր խոնարՀեցան եւ փառաւորք մեր յանարդութիւնս ընկճեցան: կուսանքն մեր օտարաց եղեն, եւ երիտասարդքն մեր՝ ծառայք այլասեռից: կարոտացաք ողμոցն Երեմիայի եւ կրեցաք ղåատուՀաս Հնոյն Իսրայէլի: Տղայք մեր որμք եղեն եւ մարք նոցին՝ այրիք: Որդիքն վերնոյն Սիօնի ղուդակչիռք ոսկւոյ ղքարի Հարան իμրեւ անօթ ղանåիտան: Ցրուեցաւ Հօտն Տեառն, ճաåաղեցան խաչինք արօտի նորա: Վաճառակուր եղեն դնեցեալքն արեամμն Քրիստոսի եւ անմեղ դառինքն Լուսաւորչեան: Բաժանեցան ծնունդք ի ծնողաց: Որոչեցան քորքն ի սիրասնունդք եղμարց: Մեկնեցան Հարաղատքն ի միմեանց: Հեռացան μարեկամքն ի սիրելեաց աղիողորմ Հառաչմամμ եւ արիւնախառն արտասուօք: Դարձաւ տօնն մեր ի սուդ եւ ուրախութիւն յարտասուս եւ ոչ դոյ թիւ աղաղակի մերում, ղի չիք Համար չարեաց մերոց: Այլ ակն ունիմք ի դթութիւն Աստուծոյ եւ յողորմութիւն (էջ 369այ նորին՝ յաղադս միջնորդութեան մօրն իւրոյ եւ ծնողի եւ վասն աղօթից ճդնակիր Հօրն մերոյ Լուսաւորչին սրμոյ: Այն, որ μնաμարէ փրկելն եւ կեցուցանելն: Թէåէտ եւ ի մէնջ μռնադատեալ, յարկանէ յուսով խրատու դաւաղանաւ μարկութեան եւ չարչարէ ղանդամս իւր: Նա՛ μժչկեսցէ ղվիրաւորեալ մարմին իւր. ղսուրμ եկեղեցի եւ ղցրուեալ Հօտս իւր Հաւաքեսցէ առ ինքն յարօտս խաղաղութեան μարերար կամօք իւրովք՝ ի փառս անուան իւրոյ: Եւ ղսաղարթախիտ կանաչացեալ ղԱթոռս Հայրաåետական, ղտեառնախոխ եւ ղքրիստոսաՀիմն ղաստուածաչէն ԳաՀն ղսուրμ Էջմիածին՝ տեղիքն ամենայն åարծանաց եւ ըղձալին յամենայն աղանց, ղոր եթող մեղ ղաւակ յուսոյ Տէր ղօրութեանց, յորս դոյ աւրՀնութիւն Տիրոջն ամենակալի ի վերայ սորա, առ ի Հաստատուն եւ անսասան åաՀել ղօրութեամμ

ամենակիր եւ ամենաստեղծ Աջովն իւրով, Հանդերձ արժանաւոր կոչմամμ ղՏեառն կարաåետիւ Հայոց Մեծաց եւ Հանուրց վերադիտողիւ ղայժմուս նստեցելոյ: Նաեւ ղարժանաժառանդ աթոռակառօք մինչեւ ցյաւիտեան: Ամեն: Իսկ ի նսեմացեալ եւ ի ծերացեալ աւուրս, ի չարացեալ եւ ի դառնացեալ ժամանակիս մերում էր կաթողիկոս տէր Աստուածատուր μաղմաչարչար եւ սրμաղան Հայրաåետն ամենայն Հայոց, որ ի ԳաՀն Սրμոյն Էջմիածնի: Որ μաղմադիմի եւ յոդնատանջ տառաåանօք վարեաց ղիչխանութիւն Հայրաåետական åէս åէս վչտիւ եւ նեղութեամμ եւ այլ աղդի աղդի ցաւօք եւ փորձութեամμ. Հալածանօք Հանդերձ վտարանդի չրջելով ողμօք եւ արտասուօք, միջաμեկիւ եւ անմխիթարաւ սդով՝ երμեմն ի տունն Վրաց, եւ երμեմն ի տունն Նախչուանայ: Եւ անտի դարձեալ դա ի սեåՀական յԱթոռն իւր ի Սուրμ Էջմիածին, սուդ առնելով ի վերայ տանն Հայոց եւ ի վերայ դիչատեալ եւ ճաåաղեալ, խոցեալ եւ վիրաւորեալ դառանցն իւրոց անմեղաց, որåէս Երեմիաս՝ ի վերայ Հնոյն Իսրայէլի: Քանղի Հովիւս քաջ արիական յոժարութեամμ ղանձն իւր եդ ի վերայ μանաւոր ոչխարացն Քրիստոսի, կամէր մատնիլ ղանձն իւր ի դանս եւ ի μանտս, ի թուքս եւ ի յաåտակս, ի վիչտս եւ ի նեղութիւնս, ի չարչարանս եւ ի մաՀս՝ վասն փրկութեան եւ աղատութեան աղդին իւրոյ եւ Աթոռոյն: Իսկ երանելի Հայրս մեր եւ երկրորդն Զօրաμաμէլ åայծառաղարդութեան նորոդիչն մերոյս Սիօնի յաւուրս յաւուրս խաղաղութեան իւրոյ եւ ի Հանդարտութեան ժամանակին սåիտակացուցեալ ղմէջ սրμոյ տաճարին մեծի åէս åէս դեղանկար ղարդիւք եւ ղանաղան ոսկիափայլ ծաղկօք եւ երփն երփն որակօք, ՀիաՀրաչիւք ղարմացմամμ չքեղացուցեալ åայծառացոյց, ի յերկրէ Հեռաստանէ μերելով ղåատուական քարինս մարմարիոնեայս. դեղեցկայարմարիւք յօրինուածովք կառուցմամμ կաղմեալ կանդնեցոյց ղտեղի իջման միածնի μանին Աստուծոյ: Նաեւ ղմին խախտեալ սիւնն մեծի տաճարին վերստին ի Հիմանէ նորոդմամμ Հաստատեաց, որåէս եւ էրն յառաջադոյն: Այլ եւ յետ անμաւելի աչխատանաց եւ քրտնաջան վաստակոց իւրոց եկն էՀաս ղնախադրեալ åատուՀաս μարկութեան Աստուծոյ ի վերայ մեր, որով եւ երանելի Հայրս մեր անկաւ ի Հոդս տարակուսանաց: Ուստի ներվարանեցմանն, վճարեաց ղկեանս իւր եւ դո270

դովք արեամμք լցելովք դնացեալ եկաց առաջի Աստուցոյ: Որով ընկալաւ ղվարձս μարիս եւ դասեցաւ ի կարդս Հայրաåետաց: Որ եւ յիչատակ նորին աւրՀնութեամμ եղիցի: Աղոթիւք եւ μարեխօսութեամμ Հարցն սրμոց, Տէր ընդ մեղ եւ ընդ ամենայն Հաւատացեալս իւր Հաչտեսցի: Ամէն: Եւ յետ աւուրց ինչ անցելոյ յոդնաՀանդէս ժողով մեծ արարեալ ի Բիւղանդիա քաղաքն արքայանիստ, կամօք եւ Հաւանութեամμ ամենեքումμք ընտրեցին ղառաջնորդ Գաղատիոյ ղՏէր կարաåետ ՀեղաՀոդի եւ աստուածաμան սրμաղնադոյն եւ արժանաւոր քաՀանայաåետն Աստուծոյ: Ուստի μերեալ ի կոստանդինուåօլիս եւ անդ երեւելի եåիսկոåոսօք եւ μաղմաժողով վարդաåետօք արժանաւոր կոչմամμ ձեռնադրեալ ղնա օծմամμ Սուրμ Հոդւոյն եւ արարին կաթողիկոս ի վերայ ընդՀանուր լուսաւորչադաւան աղդիս Հայաղունեաց, որ կայ այժմ եւ վարէ ղիչխանութիւն Հայրաåետական: Եւ Տէր տացէ նմա ընդ երկայն աւուրս: Ամէն: (էջ 370այ Եւ ես ունայնախոՀ եւ խակամիտ Դաղար åիտակ եւեթ վարդաåետս, դոլով յերկրէն Նախչուանայ՝ ի դիւղաքաղաքէն ՃաՀկայ, որդի ումեմն μարեåաչտի եւ երկիւղածի, իմաստախոՀ եւ արժանաւոր քաՀանայի տէր Մկրտիչ վերակոչեցելոյ: Որ եւ իմ եկեալ ի յերկիրն յունաց եւ ի մայրաքաղաքն կեսարիոյ կաåադովկացւոց յաղադս նուիրակութեան սրμոյ եւ մեծի Աթոռոյն Էջմիածնի, եւ ետու դրել ջերմաջերմ սիրով եւ կաթոդին ըղձիւ ղծաղկափայլ μուրաստանս Հոդւոյն սրμոյ՝ Հանդերձ Համառօտաճառիւք յիչատակօք: Յաղադս առաåա (-առաåադայ, աåադայյ եկելոց աչակերտացդ ճչմարտութեան: Ի վայելումն անձին իմոյ առ ի ուրախութիւն Հոդւոյս եւ ի մխիթարութիւն խօթացեալ եւ μաղմավիչտ մարմնոյս: Յիչատակ ինձ եւ ծնողացն իմոց եւ յամենայն Համայնից եղμարց եւ ընտանեաց եւ Հարաղատադոյն աչակերտելոցն իմոց Հնաղանդեցելոց: Արդ յերեսս անկեալ աղաչեմ Հանդիåողացդ այսմ ծաղկափայլ μուրաստանիս՝ յիչել ղիս եւ ղծնօղս իմ ի Տէր: Եւ դուք յիչեալ լիջիք առաջի յաՀեղ ատենին Քրիստոսի ի միւս անդամ դալստեանն իւրոյ, այլեւ դովեալ եւ փառաւորեալ՝ ընդ Հօր իւրում եւ յամենասուրμ Հոդւոյն յաւիտեանս յաւիտենից: Ամէն2:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

1746 թ. մարտի 14-ին դրած մի դրության մեջ, Ղաղարն օդտադործել է այս ն սրան նախորդող մի քանի նախադասությունները (Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 9120, էջ 14μ): Այս մատյանն ունի նս մի քանի Հիչատակարան աՀա այսւիսի կարճ μովանդակությամμ՝ «Զստացող այսմ Հոդեկեցոյց սրμոյ մատենիս ղտէր Ղաղար ւիտակ եւեթ անուն վարդաւետս յիչել աղաչեմ», էջ 39μ. Հմմտ. էջ 286ա, 341ա, 370ա:

Հ ԱՎԵ ԼՎԱԾ Դ

«ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԱՄԱՍԻԱՑՒՈՅ ՎԱՐՔ ԵՒ ԳՈՐԾՔ

ԴԱԶԱՐ ՋԱՀկԵՑկՒՈՅ»

Մաչտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռադիր 9245, էջ 54ա-77ա

(էջ 54այ Ի ՅովՀաննիսէ վարդաåետէ Ամասիացւոյ՝ ի μուն աչակերտէ Դաղարու սրμաղան կաթողիկոսին ՋաՀկեցւոյ ասացեալ է այս μան վասն μաղմակի սիրոյ Տեառն իւրոյ. Նաեւ արժանաåատուութիւն նորին Հանդերձ որåիսութեամμն ոտանաւորօք վիåասանեալ μացայայտէ, ըստ կարի իւրում՝ փոքր ի չատէ: Ինձ åարտ է՛ ղայս դիր åատմութեանս առնելի, ղդործ Դաղարու Հայրաåետիս վիåելի. Լինի ծնեալ ի Նախջուան դաւառի, դեղեցկանիստ ՋաՀուկ անուն խաս դեղջի: Ւյետ վեչտասան տիոյ նորին ծաղկալի թողու ղաչխարՀս նաեւ՝ ծնօղս ըղկնի եւ մտանէ յԱնաåատն Հրաչալի՝ ի սուրμ Սիօն Շատիկ կոչեալ ճաՀ տեղի: (էջ 54μյ Ունականայ անդէն ղիմաստս μուն μանի åէս åէս ղչնորՀս ղդիտութիւնս լիալի,

յանտուստ ծադէ իμր ղարուսեակ աչխարՀի1, Համանման ՅօՀաննիսին Մկրտչի: Վերին օծմամμ ելեալ լինի նա անտի եւ Հրամանաւ սրμոյ վանաՀօր մեծի. լինի յայնժամ անուն ԱμμաՀօր տեղի Ստեփաննոս կաֆայեցի այր μարի: Հանդոյն սրμոյ Տարսոնացւոյն Պօղոսի, քարողութեամμ լնու ի մեր Հայ երկրի, յետոյ դիմէ յԱմասիայ քաղաքի, եւ անդ մնայ քարողելով առ ա՛մ մի: Անդէն քայլէ ղՀամμաւ նորին ցանկալի մինչ Հասանէ յԱթոռ Սրμոյն Գրիդորի՝ յականջ վեՀին Աստուածատրոյ մեր աղնի, որ էր տեղեաւ Համատանու քաղաքի: Նա Հրաւիրեալ կոչէ առ ինքն չեչտակի՝ յԱթոռ իւր Սուրμ իջման μանին Միածնի, ի փորձ առնէ ղՀամμաւոյն ղոր լըսի, եւ Հրամայէ քարող ասել ի դասի: (էջ 55այ Նոյն ժամայն անդ՝ μանայ ղμերանն չնորՀալի, ի մէջ μաղմաց ՀրաՀանդելոց դումարի, աղμերաμար անդ քարողէ ատենի. մնան լսօղք քարողութեան աåչելի: Ի վաղճանի Հռետորական քարողի խոնարՀի անդ ի Համμուրել ղԱջ վեՀի. վեՀն Համμուրէ ղդադաթ նորին նաղելի, այլեւ դովէ՛ ղիմաստ մտացն åանծալի: Սիրով ասէ ղվեՀ իւր ղայս μանս առաջի Համադումար անդ եղելոց ատենի, թէ՝ «ոչ թողցեր Տէր մեղ ղաւակ այսåիսի2. նմանէաք իμր Սօդոմայ Գօմորի»: Էականի μարւոյն դիտմամμ ղվեՀն Հաճի. իսկոյն կոչէ ղմիաμանս Համայնի եւ ձեռնադրէ եåիսկոåոս ընդՀանրի.

յղէ նուիրակ չորրորդ Հայոց աչխարՀի: Վաղվաղակի նախ ժամանէ յեղր երկրի՝ Ի Պոնտոսէ սկիղμն առնէ ժողովի, դայ Հասանէ յԱմասիայ քաղաքի աւարտ առնէ ղնուիրակութիւն նոյն կողմի: (էջ 55μյ Ամասիոյ ղինքըն ուղղէ յԵւդոկի, անդուստ դրէ՛ ղթուղթ իմն առ իս չեչտակի, վկայութեամμ սրμոց դրոց ճոխալի. ի դրելոց ղայս մինս μերցուք առաջի: Րենաμան Հայր ոսկեμերանն ղայս խօսի՝ «ԶՀայր եւ ղմայր թէ ընկողմիցի ի չեմի, կոխեա՛ ոտիւք ղծնօղս քո սրտալի. եւ Հա՛ս ղկնի փրկչին քո Սուրμ Յիսուսի»: Դոյն մինչեւ ղայս ընթեռնլով երμ Հասի՝ իսկոյն ելի առ μարեկամս դիմեցի, առնել ղխորՀուրդս ի նմանէ ելք Հնարի. նա առժամայն նոյն օրն ետես Հոդս ռաՀի: Առաւօտուն ի Հայրենեաց մինչ ելի, արտասուելով ղանձն իմ առ Տէր յանձնեցի, յաջողմամμ Հօր ղդործս իմ ամէն կաղմ դըտի, յայնժամ ի դաղտ ելեալ ծնօղաց դընացի: Պետին իմոյ նոյն դիչերի աղդ լինի, տեսլեամμ իմն դնալն իմ առ նա Հաւաստի, վասն այնորիկ յամէ սակաւ նոյն տեղի, մինչեւ առ նա Հասանիցեմ ըղկնի: (էջ 56այ Երեք օրէն աåա Հասի յԵւդոկի, μայց անդ չէր ժամ նուիրակութեան ժողովի, ղի դեռ երկու ամ անցեալ էր նուիրակի. վասն այն թողաք եւ դնացաք ի Դայսերի: Տակաւին անդ չէաք առեալ ղմերս Հոդի, եկն էՀաս ղդոյժ եւ տրտմութեան μօթալի՝

ի վաղճանէ Աստուածատրոյ սուրμ վեՀի. յանժամ եղեւ սիրտք մեր ցաւօք լիալի: Էր այս դուցէ կամք Աստուծոյ Հաճելի, μայց ժողովուրդքն առ մեղ եղեն դժåեՀի, ասեն՝ «չէ՛ åարտ ղնուիրակութիւն այժմ տալի, ղի ոչ դիտէ ոք, թէ վեՀն ե՞րμ լինի»: Արդ այսքան ցաւս սրտից մերոց չըμաւի, դեռ ռամկաց μանիւք սիրտ մեր խոցոտի, μայց ողորմածն Աստուած առ մեղ ողորմի3: ի փորձութեանց առնէ ղելսն չեչտակի: Մինչդեռ էաք ի մէջ սդոյ տրտմալի, ա՛նկարծ էՀաս ղՀրովարտակ Արքայի, թէ կարաåետ եåիսկոåոսն Զեյթունցի ի Բիւղանդին կաթուղիկոս ձեռնադրի: (էջ 56μյ Աåա լինի Հանդարտութիւն մեր սրտի, նաեւ՝ տրտունջ ժողովրդեան μաց μառնի. այնուՀետեւ դործ մեր կարդաւ ընթանի՝ ի չորս ամսէն անդ ժողովք մեր աւարտի: Սոյն սա՛ լինի ի թուոյ փրկչին Քրիստոսի Հաղարերորդ ղեօթն Հարիւրեակ ղՀետ լըծի քսան եւ Հինդերորդ թուով աւելի, եւ տասն եւ Հինդ աåրիլ ամսոյ Հաւաստի: Իսկոյն աåա դարձաք քաղաքն յԵւդոկի, որ այն միայն մնացեալ էր եղակի. անդ արարաք ղնուիրակութիւն ըստ կարդի, որåէս վերոյ ութերորդի տանն յիչի: Այլեւ ղնամակ վեՀին դա մեղ չնորՀալի, իչխանութիւն տեառն իմոյ նորոդի, նաեւ՝ փող ինչ Հասուցանել աղերսի. ղՀայրն իմ յղէ սուրՀանդակաւ չատ ոսկի: Յորժամ եղեւ եղերանալ մեր μանի, էաք ի Սուրμ եկեղեցին Սարդըսի,

ա՛նկարծ եկըն առ իս թուղթ իմն միակի, դրեալ ձեռամμ Հօրն իմոյ ծերունի: (էջ 57այ Ւիւթն թղթոյս, որ էր դրեալ այսåիսի, թէ՝ «եկ առ իս, ով իմ որդեակ նաղելի, ի դաղտ դնալդ արար սիրտ իմ վիրալի, ե՛կ, ղի տեսից մինչեւ իցեմ կենդանի»: Որ էր թէåէտ ինձ μանքս այս տրտմալի, սակայն չէր կամ ինձ Հայրենիս դնալի, μայց կասկածանս լինի վեՀն իմ իւր սըրտի, թէ մի՛ դուցէ երթեալ մնայցէ նոյն տեղի: Յաղադս որոյ կոչումն առնէ չեչտակի, ինձ ձեռնադրէ ի սարկաւադ աչտօնի, աåա կաղմէ յոլով անօթս åըղընձի, ինեւ յղէ ի յԱրղրում քաղաքի: Ինքն մնայ յամիսս երկու նոյն տեղի մինչեւ աւարտ Հասուցանել իւր μանի, աåա ելեալ ի տեղուոջէն μաղմակի՝ դայ Հասանի անարժանիս ըղկընի: Բաղմաμեղուն արդեամμք ելանք եւս անտի, Բաղձեալ տարաք կաåաւ ղօրայս μերկրալի4, Գնացեալ Հասաք յԱթոռն Սուրμ ցանկալի, որ է տեղին իջման μանին Միածնի: (էջ 57μյ Որոյ յայնժամ ղկաթուղիկոսն չէր տեղի, այլ էր ի մէջ ճանաåարՀին Բիւղանդի. յետ մեր դնալոյ երեք չաμաթ անցելի՝ աåա եկեալ յԱթոռն սուրμ Հասանի: Ւիւսմամμ ելաք դէմ ընդ առաջ Համայնի, եկեղեցւոյ ուխտի մանկամμք ընդՀանրի, յաղթանակօք Հնչմամμ ձայնիւ μերկրալի՝ μերեալ ածաք եւ նստուցաք յԱթոռի: Նաեւ՝ ծես էր առաջնորդաց ամենի

յարեւելեան Տանըն մեծի Հայկաղնի՝ դալ տեսանել եւ ողջունել նոր վեՀի, այն, որ մարթ էր ի մօտադոյն դաւառի: Այնու դայցէր Աμμայն սրμոյն Սիօնի՝ Շատիկ կոչեալ Անաåատին ցանկալի. եւ էր յայնժամ անուն Աμμային տեղի՝ Գրիդորիս Աստաåատցի այր μարի: Շարժեաւ իղձն իմ ի տես նորին կըրօնի, այն, որ վաղուց կայր ղμաղձանս իմ սըրտի՝ կրօնաւորիլ ի նոյն Մենաստան տեղի, μայց ոչ թողոյր ղԴաղարն վեՀն իմ åատուելի: (էջ 58այ Աåա լինի միջնորդութեամμ Հոդելի Աստաåատցին վարդաåետին Պետրոսի. Այնու վեՀն իմ Հըրաման տայ սոյն μանի՝ դնալ ըղՀետ ԱμμաՀօրըն Գրիդորի: կամակատար սրտիւք յայնժամ դընացի Շատիկ կոչեալ Անաåատն այն ցանկալի, μայց ղվեՀն իմ յամէ սակաւ իւր տեղի մինչ ի μացուիլ ղերեսս դարնան ղուարճալի: Երμ որ դարունն եկեալ վերա Հասանի, ծառք եւ ծաղկունք կանանչացեալ փլթըթի յայնժամ ղՀայրն իմ ի վեՀէն ձայնեալ Հրաւիրի ղնուիրակութեան դնալ նմին յորդորի: Րաμունին իմ μանից վեՀին Հåատակի եւ կամ ասէ՝ «åատրաստ քո սուրμ Հրամանի, ղի ծառայեմ իջման μանին Միածնի, նաեւ՝ սրμոյ Հայրաåետիդ իմ մեծի: Տեսեալ վեՀին կալ Հåատակ իւր μանի, դովէ՛ ղնա ի մէջ եղμարց ատենի, ասէ առ նա, թէ՝ «դու ես սիւն Տան մեծի եւ ժառանդորդ Սրμոյ Աթոռոյս Միածնի:

(էջ 58μյ Էն քեղ, -ասէ, - լիցի սատար քո ռաՀի, μարեաւ երթալ չուտ Հասանիլ Ռումելի, անդուստ դառնալ առողջութեամμ այս տեղի, եւ ժառանդել այնմ մեծութեան, ղոր ասի»: Դաղար վեՀն իմ Համμուրէ ղաջ սուրμ վեՀի, ելեալ դնայ նուիրակութեան Ռումելի, եւ Հասանի Հոդին քաղաք μարելի՝ անդուստ առնէ սկիղμն իւր ժողովի: Այլեւ՝ լնու քարողութեամμ Հրաչալի քաղաք եւ դեօղ՝ ուր եւ դնա ընդՀանրի. μաղում անդարձք մեղաւորքըն սրտալի դան ղղջացեալք Տեառն իմոյ առաջի: Զուարճացեալ սրտիւք ելեալ եւս անտի՝ μաղում արդեամμք եւ åարդեւօք լիալի դայ Հասանի կաֆայ քաղաք մեր նախնի, մինչեւ յանդ իւր դործն ամէն անդ լինի: Անդուստ ելեալ մինչ անկանիլն ընդ ռաՀի ղկարաåետ Հայրաåետն այն վաղճանի եւ փոխանակ ընտրեալ դնի ի տեղի սրμաղան Հայր ԱμրաՀամն Մըչեցի: (էջ 59այ Րաåաղ սրտիւք Հօրն իմ մերձիլ Սուրμ ԳաՀի, յոլով ախիւք եւ չատ արդեամμք μեռնալի. ղնոր վեՀն դայ դէմ ընդ առաջ սիրալի, ասէ՝ «μարեաւ եկիր դու աստ, իմ որդի»: Որով Հայրն իմ Համμուրէ ղԱջ սուրμ վեՀի, ղվեՀն Համμուրէ ճակատ նորին չնորՀալի. ասէ՝ «դու ես մըչակ եւ ժիր Տանս մեծի. արդ՝ μաղմեա՛ ընդ իմ սիրոյ սեղանի»: Ւիւսն սիրով յետ սեղանոյն խրախճանի, ելեալ դիմեն առ խորան սուրμ Հրաչալի՝ երկրåադեն տեղի իջման Միածնի օրՀներդութեամμ Հնչմամμ ձայնիւ ղուարճալի:

Սոյն այս մեծի նաւակատեաց ըղկընի՝ յաչխարՀն åարսից յոյժ մեծադոյն խառնակի, ԹէՀմէղ ՇաՀըն μաղում ղօրօք յոյժդնակի դալ յերկիրըն Արարատեան ըսկըսի: Րամից թուրքաց դնդից եւս աղդ լինի ղդալուստ ՇաՀին μաղում արամμք չեչտակի. åատրաստ կաղմէ ղօրքըն առ իւր Համայնի եւ ամրանայ Երնանայ Տըղեկի: (էջ 59μյ Բայց ղայս վայրի ղվեՀ մեր մտօք վարանի, դուցէ փողով ի նեղութեանց ղերծանի. ղփողըն եւս օր ըստ օրէ նուաղի վասն Հարկաց մեծամեծաց, որ յուղի: Արդ՝ վեՀն կոչէ ղՀայրն իմ առ իւր åալատի, խնդրէ իւրմէն դարձեալ դնալ նուիրակի՝ առ Բիւղանդին կայսերական քաղաքի, ասէ՝ «դու ես այնմիկ տեղին արժանի»: ԶՀայրն իմ ասէ՝ «ով սրμաղան Տէր μարի, Հրաման քո սուրμ՝ դլխոյս վերայ իմ լիցի. Է ինձ դրադիր եւ աչակերտ åիտանի, Է Անաåատն Շատիկ կոչեալ սուրμ տեղի»: Ասէ վեՀըն՝ «Գրեսցուք առ նա տոմսիկ մի՝ ելեալ անտի դայցէ առ մեղ փութակի, ընդ քեղ տարցես նուիրակութեան, որ åիտի Հաճոյ կամաց նաղելութեանդ քո լիցի»: Նոյն ժամայն թուղթս սուրՀանդակաւ ինձ յղի՝ երկուց Համայնց մեծաւորաց կրկնակի, թէ՝ «Հասանիլ թղթոյս առ քեղ Հրամանի՝ ելեալ դայցես Սուրμ Ուխտս առ մեղ չեչտակի: (էջ 60այ կեալըդ տեղւոյդ ճդնողութեամμ է՛ μարի, μայց Հնաղանդիլ մեր μանիցն է՛ դերμարի, ղի åիտոյ ես նուիրակութեան åաչտօնի,

թէ՛ տեղդ, թէ՛ աստ է՛ Աստուծոյ Հաճելի»: Աåա թէåէտ այսու խիղճ իմ Հանդարտի, μայց ռաՀն մեր յամէն կողմանց յոյժ փակի վասն դողոց արչաւելոց ի դաչտի, նաեւ՝ ի ձեանց ձմերայնոց սաստկալի: Թողեալ աåա մեր ճանաåարՀն արքունի, մտաք ի ռաՀն ընդ անծանօթ արտուղի՝ անցմամμ լերանց եւ դաժանմամμ դողուղի, Հաղիւ Հասաք յԷջմիածին ցանկալի: Ուստի մուտն իմ վեՀն իմ չէր անդ ի տեղի, այլ էր քաղաքն Երնանայ ի μերդի, ղի կոչեալ էր ղփաչայն առ իւր ատենի՝ սակըս ծածուկ դժուարադոյն իմն իրի: Ւիւծեալ մտօք մինչ ես կայի ի խըցի, նոյն երեկոյ եկըն վեՀն իմ ցանկալի. յառաջ մատեայ Համμուրել ղԱջ չնորՀալի, ասաց՝ «առ իս μարեաւ եկիր իմ որդի»: (էջ 60μյ Դեկն յուսոյ մարդկանց այժմ μեկանի վասն անթիւ դործեալ չարեաց իմ մեղի. ՇաՀըն ԹէՀմէղ մեծ ղօրօք դայ Հասանի Արարատեան դաչտին մեծին Արայի: Իսկ օսմանցոց ղօրքն դընան առաջի՝ տան åատերաղմ ընդ ղօրս ՇաՀին ԹէՀմէղի. յաղթեալք լինին ղօրքն օսմանցոց յետ մարտի, ոմանք փախնուն, ոմանք՝ åնդին ի μերդի: կամք ՇաՀին էր յետ յաղթութեան իւր մարտի իսկոյն դիմել երկիրն թուրքաց ուղղակի, μայց երեք խանք աåստամμեալք դէմ ՇաՀի, դրեալ ղթուղթ յըղեն ի μերդն դողուղի: Ուստի ղօրքն այն առաջաåաՀքն դիչերի ըմμռնին ղայրն, որ ղթուղթն ինքն ունի՝ μերեալ կարդան ԹէՀմէղ ՇաՀին առաջի. լսելն իսկոյն սիրտ իւր Համայն μեկանի:

Սակս այսորիկ դիչերամէջն վեր կանդնի, ղօրքն անցանել Երասխ դետով Հրամայի, դառնալ Թավրէղ քաղաքն մեծ իւր μաժնի. ղåատիժ խանից աåստամμէից անդ տըրի: (էջ 61այ Իսկ արդ դարձաք ղճառելիս մեր μանի. ոչ է՛ կամ մեր ղօրաց մարտից åատմելի, այլ ժամն այն, ղոր ինչ իմիք Հանդիåի, ոչ է՛ անդէå վիåել փոքր-ինչ ըստ կարդի: Նա ղի մնացաք այնքան Սուրμ Ուխտըն մեծի մինչ խաղաղիլ երկուց ղօրաց կայսերի յետ դալստեան Հոդւոյն Սրμոյ անցելի, աåա ելաք նուիրակութեան ի ռաՀի: Ջանիւ մեծաւ եւ քեվրանաւ μաղմակի, դնացեալ Հասաք ի քաղաքըն Դառս կոչի. անդուստ դնացաք Դարանաղեաց դաւառի. անդ էՀաս Տօն Լուսաւորչի Հօր մեծի: Անդէն թողաք ղկաՀքըն մեր ի խըցի, Հետեւեցաք ուխտաւորաց ըղկնի. ելաք ի լեառն ՍեåուՀ կոչեալ սուրμ տեղի՝ անդ արարաք Ուխտ մեր ղենմամμ ղուարճալի: Համադումարք վարդաåետքըն, որք անտի, քարող ասել առ Տեառն իմոյ Հորդորի. ղվեՀն իմ μանայ ղμերան չնորՀալի, ճառէ ղկիրս Լուսաւորչին Հրաչալի: (էջ 61μյ կատարեցման Հռետորական ճոխ μանի օրՀնէ ղժողովն այն օրՀնութեամμ, որ յերկնի. կան Հիացեալք լսողք Համայն քարողի, եւ փառս տան այնքան չնորՀաց տուողի: Ելեալ անտի առաւօտուն կանխակի՝ իջեալ ի լեռնէն դնացեալ Հասաք մեր տեղի. անդուստ դնացաք ի վանքըն սուրμ Ներսեսի,

կատարեցաք անդ եւս Ուխտ մեր ջերմակի: Յորժամ էանց յաւուրս երկուս ընդ մէջ մի, աåա åատրաստ ղճանաåարՀորդն եղանի, յայնժամ ելեալ անցմամμ μաղում դաւառի Հաղիւ Հասաք առ դետափըն յԵւդոկի: Ւիւսմամμ սիրով իսկոյն յառաջ դան մեղի Եւդոկիոյ նախածանօթն Համայնի. անդ մեծարեն åէս åէս μարեաւ լիալի, յետոյ տարեալ փառօք åատուեն ի տեղի: Որով անդէն առաք Հանդիստ ամիս մի մինչ դիåիլ մեղ ճանաåարՀորդ ընկերի. աåա ելեալ ընկերակցօք μաղմակի, դնացեալ Հասաք յՈւսկուտար մեծ որ ասի: (էջ 62այ Յայնժամ եկին ընդ առաջ մեր ջերմակի քաՀանայքըն Հանդերձ մանկամμք Սիօնի, եւ երդելով ղՀրաչափառն Հոդելի, այնåէս մուծին երկրåադել խորանի: Արդ՝ երμ ժամն երեկոյեան աւարտի, յայնժամ ղվեՀն իմ վառեալ սիրով ոտք կանդնի. μանայ ղμերան ճոռոմաμան քաղցրալի՝ ողջոյն սիրոյ անդէն μաչխէ Համայնի: Սակայն՝ ի նոյն երեկոյի աղդ լինի ՅովՀաննիսի åատրիարդին մեծ Պօլսի, թէ նուիրակըն լուսակառոյց Խորանի յՈւսկուտարայ վանք կոչեալ տեղն ղետեղի: Այլ առաւօտն երμ լուսանալ ըսկըսի åատրիարդին աթոռակալն դայ մեղի, ասէ՝ «μարի եկիր, ով Հայր åատուելի, արի՛ դնասցուք առ օթեւան մեր տեղի»: Ցայս վայր կուր մի վասըն մերոյ åատրաստի անցեալք ընդ ծով ելաք նոքօք ցամաքի, դնացեալ մտաք ի Պալատն Հօր մեծի՝ Տեառն ՅովՀաննու åատրիարդին մեծ Պօլսի:

(էջ 62μյ Ելեալ յայնժամ åատրիարդըն առաջի առ սրμաղան Տեառն իմոյ Նուիրակի, ջերմ Համμուրիւ ողջադուրեն մին ըղմի, եւ Հարցանեն ղորåէսն միմեանց ղուարճալի: Այլ Հասանիլ յերեկոյեան աղօթի, դան քաՀանայք Հանդերձ մանկամμք նոր ուխտի. քաղցրաՀնջմամμ եւ μուրվառաւ Հրաչալի, մուծին ղմեղ ի տաճար Սուրμ Մօր կուսի: Լրման աåա յերեկոյեան åաչտօնի ղվեՀն իմ կանդնի ի μաղմամμոխ ատենի եւ ողջունէ ղժողովուրդսն Համայնի, նաեւ՝ ճառէ ըղներդործսն ողջունի: Է՛ր անդ ներկայ ղåատրիարդն մեծ Պօլսի, նաեւ՝ նորին աչակերտքըն Հրաչալի. Համայնք էին կրթեալք ղիմաստս Սօփեստի, ասեն՝ «չքնաղ ետ ղլուծմունս ողջունի»: ԱյնուՀետեւ åատրիարդէն յոյժ սիրի ղվեՀն իմ Դաղար աստուածաμան åատուելի. «ղդատաստան ինչ իմն, - ասէ, - թէ լինի մինչդեռ աստես քեղ յանձնեցի առնելի»: (էջ 63այ Յետ այնորիկ առաջի օրն մեծ åասի ղվեՀն իմ դնէ ըղμնաμան Պօղոսի5, ասէ՝ «մի է միջնորդողըն երկ միջի մարդըն Յիսուս Քրիստոս կոչեալ առձայնի:» Սոյն μնաμանին վերա քարողն երկարի. ակն ունէին μուղումք ի վաղեան փոխելի, եւ ո՛չ փոխէ՛ ղμնաμանն յայլ μանի, յասուցանէ մինչեւ Մեծի ուրμաթի: Բայց ամէն օր, իւրաքանչիւր åատչաճի, ղխորՀուրդ աւուրն լիակատար իւրն ասի, ի μնաμանէն ոչինչ լինի արտուղի, եւ Համայնըն առ μնաμանին անկ լինի:

Այլ լսողքըն քարողութեան խոր μանի եղեն åակեալք ի Հիացեալք ատենի, ասեն՝ «յարմար կերտելն μանի μնաμանի ոչ է դիտնոց Հասարակի, այլ՝ մեծի»: Նաեւ՝ μաղում փողըս անդուստ ժողովի՝ նուիրակութեան Էջմիածնայ Տան մեծի. եւ մերձ ղերծման եկեղեցեաց, որք անտի, ղվեՀն իմ դնէ յայլ իմն μան ի մըտի: (էջ 63μյ Վասն իջման այսինքն տեղի Միածնի, ասէ՝ «տացուք չինել կանթեղս արծաթի՝ առ ի կախել ի մէջ չորից սեանց միջի, ղի եղիցի չրջաμոլոր åըսակի»: Աåա ձայնէ արծաթադործ կիրթ դործի. «դործեա, - ասէ, - Հարիւր կանթեղս արծաթի, լիցի, - ասէ, - ամէն մինըն մին նուկի, μայց արծաթըն ամենեւին ղուտ լիցի: Սակայն չորսըն մին մին Հոխայ եղիցի, որ ի միջի քսան եւ չորից կախիցի՝ յուրաքանչիւր ի չորեցունց սեանց միջի, μայց ամէնըն առ åատկերաւ կերտիցի»: Նիրակերտէ ղարծաթադործն չեչտակի կանթեղքն ամէն ըստ օրինի Հրամանի, μարձեալ μերէ առ Տեառն իմոյ ի խըցի, առեալ ղփողսն դնայ ուրախ իւր դործի: Բանայ աåա ըղμերան իւր քարողի ղՀայրն իմ Դաղար մեծ դիտնական րաμունի եւ յորդորէ՛ ժողովրդեանն ամենի առ ի առնուլ ղկանթեղսն արծաթի: (էջ 64այ Անխախտ սիրով մատեան μաղումք առաջի, առին ղկանթեղսն, ետուն ղփողսն սիրալի եւ մատուցին առ Խորան սուրμ Միածնի՝

յիչատակ իւր, իւրեանց ծնօղաց Համայնի: Զկնի այսմիկ խոՀեմական սոյն μանի, Աստուածածնայ նուիրակութիւն աւարտի, լինի թիւըն Հայոց մեծաց Արամի՝ Հաղար Հարիւր ութսուն եւ մին աւելի (1732), Մայիս ամսոյ քսան եւ Հինդն նոյն ամի յեկեղեցւոյ Աստուածածնայ ելանի, Ուսկուտարայ եկեղեցին առ դիմի՝ առ ի առնել նուիրակութիւն նոյն տեղի: Անդ յաւուրս մին քանի օր անցելի ղվեՀն իսկոյն ժանտացաւօք ըմμռնի, այնåէս մնայ ղաւուրս քսան յանկողնի՝ տառաåանօք եւ տրտմութեամμ ցաւալի: կամք Աստուծոյ լինի այնåէս Հաճելի, μայց ղդութ իւր իսåառ ի մէնջ ոչ μառնի, ղի ղոր սիրէ՝ Տէր խրատէ Պօղոսի6, տանջէ ղորդիս իւր՝ ընդունեալ որ լինի: (էջ 64μյ Ի նոյն աւուր ցաւօք անկեալ դիչերի, ձայնէ վեՀն իմ կանդնիլ առ իս չեչտակի. «դրեա՛, -ասէ, - ղկտակն իմ քարտիսի, աՀաւասիկ ղոդիս ի μաց åաՀանջի»: Սրտաթափիւ յարեայ լսելն իմ ձայնի, առեալ ցթուղթ դրեցի ղամէնն իւր կամի, եւ ասացի՝ «քեղ չէ այժմիկ ննջելի, կաթուղիկոս քեղ դեռ աåա լինելի»: Իսկ նախադէտ Աստուածային սաՀմանի քսան եւ մին օրէն վեՀն իմ վեր կանդնի եւ ժողովման նուիրակութեան Հոդ տանի, մինչ ի վաղճան յուլիս ամսոյ աւարտի: Րուå ինչ մնացեալ եղերելոյ մեր μանի. եկն ԱμրաՀամ եåիսկոåոսն կրետացի, է՛ր Առաջնորդ ի Թրակիոյ քաղաքի Հրաւիրել մեղ դնալ առ իւր Աթոռի:

Ուստի եկեալ ասէ՝ «Ով Տէր սիրելի, Բարի տեսաք ղքեղ Հոդւով μերկրալի, տեսութեան քո սիրտ իմ վաղուց կարօտի, ե՛լ եւ դնասցուք ի միասին խնդալի»: (էջ 65այ Յայնժամ իսկոյն նաւաåետին մարդ յըղի, որ վասն մեր ղնաւակ մի åատրաստի, եդեալ ղմեղ Հանդերձ ախիւք ի նաւի, եՀան յայնկոյս օդոստոսի երկրորդի: Տեսեալ ի Հեռուստ քաՀանայից դալ նաւի, եկին Հանդերձ ժողովրդովք յեղր ծովի՝ յառաջանկեալ մուծին ղմեղ յԱթոռի, Սուրμ ՅոՀաննու աւետարան դըրողի: Երեկոյի ղվեՀն իմ կանդնի ատենի, μանայ ղμերան Հոդիաμուղխ չնորՀալի, μաչխէ ղողջոյնն եւ ղօրՀնութիւն Համայնի, որåէս Հոդին ի վերնատան Հրեղինի: ԱյնուՀետեւ սիրտ Տեառն իմոյ Հանդարտի՝ Հոդսածութեամμ ԱμրաՀամու մեծ դիտի. այն, որ վաղուց դանձեալ ունէր իւր սրտի, ի յորոճալ եւ յայտածել ըսկըսի: Ու ետին ղիմաստն, որ կաղմեալ էր սենեկի՝ Հրեչտակաμնակ յԱնաåատին Շատիկի առ ոտս իւր վարժաåետին Հոդելի՝ Տեառն Մեսրոåայ Յուչականցի ճդնակըրի: (էջ 65μյ Նոյն այս միտս յարանց μաղմաց յորդորի վեՀն իմ կանխաւ չրջադայման ներ միջի՝ ղդիրք մի կերտել քաղկեդոնեան ընդ դիմի դուցէ, ասեն, ղեն մի ձեռին մեր լիցի: Իսկ այժմ, ասեն, ոչ դոյ դիրք մի այնåիսի, որ կարասցէ երկաμնակաց կալ դիմի, նաեւ՝ նման åարսաքարին քաջ Դաւթի,

տալ ի ճակատն ստայօդին Լեւօնի: Ւիւսմամμ այսքան Հարկեցուցչաց խըթանի, այլեւ Տեառնէ Հայրաåետէ երջանկի՝ սիրտ Տեառն իմոյ քաջալերեալ յօժարի վասն այն յայտնել կանխախոկեալն ըսկըսի: Րաμունին իմ նոյն կանխասաղմ ի մըտի կամի այժմիկ դրեալ լինի ի թըղթի, ասէ առ իս՝ «ով իմ որդեակ նաղելի, առ ղթուղթ քո եւ նիստ Հանդարտ ի դետնի»: Որ ղիմ առեալ եւ Հանդերձեալ ըստ μանի, դրեցի ղամէնն արտաμերման իւր μանի. ղդիրքն ղայն, Դրախտ ցանկալի որ կոչի, երեք յամսէն չնորՀօք Տեառն անդ լինի: (էջ 66այ Յայսմիկ դրքին չարայարումն ճոխ μանի լինի Հայոց Հաղար Հարիւրերորդի ութսուն եւ մին այլեւս թիւ Հետ լըծի (1732) Հոկտեմμերի քսան եւ ութն աւարտի: Նաեւ՝ որքան վեՀն իմ էր նոյն քաղաքի, åատմելն ղդեղ լուսակառոյց Խորանի՝ աղեկիղէր սիրտ Տեառն մեծի երջանկի ԱμրաՀամու Թրակիոյ Աջորդի: Արդ, սա ո՛չ էր ձեռնադրեցեալ նոյն տեղի, այլ առեալ էր իչխանութիւնն ի Սըսի. վասն այն տրտմէր սիրտ իւր այնåէս փղձկալի ի տեսանել տեղի իջման Հրաչալի: Եåերէ ղայն վեՀն իմ փոքր ինչ, իւր դիմի, տրտմումն սրտին ԱμրաՀամու մեծ դիտի, ասէ առ նա՝ «ոչ Հաւատամ քո ըղձի, թէ ոչ դնաս յԱթոռն իջման Միածնի»: Ւիւսէ դէտըն դաչըն առ մեր առաջի, ասէ՝ «դնացից յԷջմիածին ցանկալի ի դալ տարոյ ամաղայնոյ Հասելի. ուխտ իմ այս է՛ Տերամμ Հաստատ առնելի»:

(էջ 66μյ Անդանօր մեր նուիրակութիւն եղերի ի Թրակիայ ծովաՀայեաց քաղաքի. յանդուստ ելեալ նոյեմμերի երկրորդի եւ Հինդ օրէն Հասաք քաղաքն Անդրէի: Րաμունաåետ ԱμրաՀամըն նոյն տեղի էր ի նոյնոյ Անդրիանու մեծ åօլսի՝ ել ընդ առաջ քաՀանայիւք ցնծալի տարեալ նստոյց ղվեՀն իմ առ իւր Աթոռի: Ժուժէ վեՀն իմ մինչ աւարտման åաչտօնի, աåա կանդնի ի μաղմախուռն ատենի, ցօնէ ղողջոյնն ըստ Տեառնաւանդ Հրամանի, նաեւ՝ ծիսի Առաքելոց Համայնի: ԱյնուՀետեւ անդէն յուչիկ ըսկըսի ղնուիրակութիւն Էջմիածնայ Տան մեծի, ղի ակն ունէր Հինդ-վեց ամիս մընալի եւ է՛ր քաղաքն յոյժ μաղմամμոխ մարդալի: Նաեւ՝ չրջման ի թիւ Հայոց միւս ամի՝ Հաղար Հարիւր ութսուներկուերորդի եկն թուղթ մի ի կոստանդնու մեծ åօլսի, ի յամսեանն առաջներորդ յունվարի: (էջ 67այ Արդ, էր դրեալ ի åատրիարդէն նոյն տեղի՝ ՅովՀաննիսէ աստուածաμան մեծ åետի վասն սիրոյ առ Տեառն իմոյ Սոփեստի կրկին անդամ ի տեսանել մին ըղմի: Պատճէն թղթոյն, որ էր դրեալ այս կերåի. թէ՝ «չատ ողջոյն յինէն առ քեղ մատուսցի, թէ կարիցես աւարտ առնել քո μանի մինչ ի մեծի Բարեկենդան Հասելի: Արդ, խնդիրն է իմ առ ի քէն ըղձալի՝ Ելեալ դայցես առ մեղ սիրով չեչտակի, ղի ես ծեր եմ՝ դուցէ ղմաՀն իմ ժամանի՝ ե՛կ, արասցուք ղԲարեկենդանս մի տեղի.

Տեսցուք ղմիմեանս կրկին անդամ μերկրալի եւ լցուսցուք ղμաղձանս մեր կարօտի, ղի ո՞ դիտէ ղկեանըս մեր տեւելի՝ վաղեան աւուր կամ միւսում մընալի»: Ուստի վեՀն իմ տայ ղåատասխան իւր թղթի, թէ՝ «առ սրμոյ åատրիարդիտ մեծ åօլսի՝ Տեառնդ ՅովՀաննու աստուածաμան Հռետորի ողջոյն սիրոյ առ Հօրդ իմոյ μաղմասցի (էջ 67μյ Ւիւսմամμ սիրով դրեալ թուղթ քո քաղցրալի էՀաս առ մեղ առաջներորդ յունվարի եւ իմացաք ղμաղձանք Հաւոյդ իմ մեծի, μայց ո՞վ եմ ես, որ սիրտ Տեառնդ իմ ըղձասցի: Որ եմ ծառայ åատրաստական åօլսիդ Դիտի. որåէս կամի սիրտ Հօրդ իմոյ՝ նոյն լիցի, որ Աստուծով եւ աղօթիւքդ վըսեմի դալոց եմ ես, տալով կատար Հրամանի»: Ւիւսեալ դնէ ղվեՀն իմ չտաå իւր սըրտի, այնուՀետեւ յորդորելով ոչ դադրի, եւ ժողովէ ղնուիրակութիւն նոյն տեղի, Հանդերձ Տէրամμ յունվարի մէջն աւարտի: Թեւակոխեալ ղդործ մեր անդէն չեչտակի, իսկոյն ելաք ի ճանաåարՀ խնդալի, եկաք Հասաք ի քաղաքըն Բիւղանդի, մտաք ի åալատն åատրիարդին նոյն åօլսի: Իμրեւ ետես մեղ åատրիարդն μերկրալի՝ ուրախ եղեւ ինքն եւս սրտալի, ասէ՝ «μարի եկիր, ով իմ ըղձալի, աչք իմ դիտէր ձեր դալստեան մըչտակի»: (էջ 68այ Ւիւսմամμ սիրով մատչի յայնժամ առաջի վեՀն իմ առ åատրիարդի Հօր մեծի՝ տալ ի Համμոյր օծեալ Աջոյն չնորՀալի.

նա ոչ տայ Աջն, μայց Համμուրեն մին ըղմի: Նոյն այս դարձումն ի Բիւղանդին մեր լինի ի թուականի Հայոց մեծաց տօմարի Հաղար Հարիւր ութսուներկուերորդի եւ յամսեանն քսան եւ ինն յունվարի: Նաեւ Յակոμ վարդաåետըն մեծ արՀի՝ աչակերտըն åատրիարդին նոյն åօլսի, չէր անդ, յորժամ մեք անդանօր Հասելի, այլ էր յերկիրն կաåադովկեան կեսարի: Ուստի յետ մին-երկու աւուր անցելի նա եւս դայ ի Բիւղանդին Հասանի. յորժամ տեսաք, ողջունեցաք մին ըղմի, այլ աւելաւ ուրախութիւն մեր սըրտի: Րաμունին մեծ ղåատրիարդն Հարդելի յայնժամ ասէ յաչակեր(տյացն ընդՀանրի. «վաղիւն առէք ըղնուիրակն åատուելի եւ չուրջ ածեք ի վե(րյայ ջուրցն μերկրալի»: (էջ 68μյ Իսկ առաւօտն երկու նաւակ åատրաստի, մեղ եւ նոցին Հասարակաց ամենի, μայց åատրիարդն եւ դալ ընդ մեղ ոչ կամի, ղի նա սարսի ի վերայ ջուրց լինելի: Նոքա եւ մեք մտաք ի մէջ նաւակի եւ ասացաք քարչել ղթիակքն Հեղակի եւ երկու կուրքն ի միասին ղուդակի. այնåէս դնացաք կաåաւ սիրով մի տեղի: Հէ՞ ի μնէ է մախանք չարին μանսարկուի՝ ոչ կամի սէր, որք լիցին մէջ ընկերի, խառնի ղորոմն ի մէջ յիստակ ցորենի, որåէս դրի յԱւետարանն Մատթէի7: Այսåէս սիրոյ քաղցրերց μանից ներ միջի՝ մեջ Տեառն իմոյ մէջ Յակոμայ վարժ դիտի, աղդմամμ չարին առարկ իմն անկանի, որոմնական սերման նըման, որ ասի:

Նոյն այս առթին լինի Յակոμն րաμունի, դրդելով Տեառն իմոյ մեծի սօփեստի, թէ՝ «դու լիջի՛ր երկաμնաց իμր տեղի, եւ ես լինիմ Հայոց դասուցն երամի: (էջ 69այ Դոյն օրինակ առարկեսցուք մին ըղմի, μերցուք վկայս իւրաքանչիւր ըստ կարի, տեսցուք՝ μանք մեր եւ åատասխան ու՞ր անդի, ղի մի՛ դատարկ չրջադայք մեր անցանի»: Ետ åատասխան ղվեՀն իմ առ նա քաղցրալի, ասէ՝ «չէ այժմ Հակաճառումն առնելի, ղի է աւուրս Բարեկենդան Հրճուալի, դուցէ լիցի վերջ առարկմանս դառնալի»: Րաμունին սէդ Յակոμըն այն փքալի կարծէր լինիլ ղվեՀն իմ իւրեան կլանելի, կրկին ժըտէ Տեառնէ իմմէ μըռնալի, ասէ առնել Հակաճառումն սակաւ մի: «Ձեր կամք լիցի, - ասէ վեՀն իմ åատուելի, ես Աստուծով տամ åատասխան ձեր μանի, սակայն չէ՛ր åարտ այսօր այսåէս առնելի, որåէս կամիք՝ կամք ձեր μարին եղիցի»: Ուստի Հրճուի րաμունին այն իւր սըրտի, ասէ՝ «այսօր է յաղթանակ առնելի». այնուՀետեւ Հակաճառեալ ըսկըսի առ Տեառն իմոյ յոդնիմաստին սօփեստի: (էջ 69μյ Րաμունին իմ ետ åատասխան իւր μանի Աստուածային չնորՀօք ամէնն իւր տեղի, յետոյ μերեալ կաåէ ղՅակոμն մեծ սեåի, որ ոչ կարաց եւ խլրտալ անդամ մի: Պարաւանդօք ցնցտելն աստի եւ անտի, իւր սարկաւադն իւրեան վերայ ծիծաղի, Հարէ ղաåտակ սարկաւադին յոյժդնակի՝

մինչ ղի դտակն ի վերայ ջուրցն անկանի: Իսկ առ այս դործ սիրտ Տեառն իմոյ յոյժ նեղի, ասէ առ նա. «ո՛վ իմ եղμայր åատուելի, եթէ ունիս ղվկայութիւն՝ μեր յայտնի, աåա թէ ոչ՝ ղի՞ μարկանաս սաստկալի»: Սոյն տխրական սրտամնայ դառն μանի՝ ըսկըսեցաք երդել ղտաղս քաղցրալի առ ի դուրել ղցասումն սրտից երկակի, ղի մի ժամ մեր μանակռուով անցանի: Որ յետ դառնալ մեր ի åալատն Հասելի՝ ի փսփսուկն յականջ Տեառն անկանի. արդ åատրիարդն Հաւան կենա եւ ոչ մի, ասէ՝ «չէր åարտ դուք այդ այդåէս առնելի»: (էջ 70այ Ւիւթ մախանաց դաղեալ մնայ ի սըրտի առ Յակոμայ վարդաåետին մեծակի, յօրէ այնմիկ, որքան առ անդ մընալի, խեթիւ Հայէր առ Տեառն իմոյ մեծեղի: Թեթեւակի Բարեկենդանս ղրաւելի, դնացաք ի քաղաքն Նիկոմիդեայ որ կոչի, անդ արարաք ցնուիրակութիւնս չեչտակի, ի մին ամսէն դործք մեր անդէն աւարտի: Ելեալ անտի եւս անկաք մեր ուղղի, Հասաք ի քաղաքն ի ՔէօթաՀեայ որ կոչի. ի վեց չաμթէն անդ եւս դործք մեր կատարի, յանդուստ դարձաք ի Պուրսայ քաղաք որ ձայնի: Անդէն տեսաք ղԱրՀին այն մեծ րաμունի՝ μիւղանդացին ղերկրորդ Ներսեսն ՇնորՀալի, որ էր μերան ղդիրս Սուրμս Հոդելի՝ Աւետարան թէ Այսմաւուրք Համայնի: Մնացաք անդէն չաμաթս տասն μերկրալի, վայելելով ղսէր նորին ցանկալի, մինչ ի վաղճան դործոյն մերոյ Հասելի, աåա ելեալ եկաք Զմիւռին մեծ թիմի:

(էջ 70μյ Բայց մեր անդէն յաւուրս ութ անցելի ի Թրակիոյ առաջնոր(դյէ դայ թուղթ մի, ասէ. «ընդ ձեղ, որ կռեցի դաչին մի, այժմ փութամ տալ կատարումն նոյն ուխտի: Նոյն այս ուխտն է՛ Էջմիածին դընալի, որ առաջի եղμայրութեանդ ուխտեցի, այժմ åարտիս վասն իմ յաղօթս առնելի, աՀա դնամ՝ դու ողջ կացիր, նաղելի»: Որ մեր սկիղμն Հասման Բիւղանդ քաղաքի, ասաց առ մեղ ղåատրիարդն րաμունի, թէ՝ «եկեալ էր (Այմ(տյսրտամայ ինձ թուղթ մի, խնդրեալ էին, թէ կարդաւոր մեղ åիտի: Տե՛ս Աստուծով առ Զմիւռին Հասելի եւ åատրաստեա՛ կարդաւոր մի յըղելի. է՛ (Այմ(տյսրտամ քաղաք վիճակ քո թիմի, քաՀանայ մի յըղել առ անդ քեղ åարտի»: Անդէն վեՀն իմ åարտէր դիր մի դըրելի առ Սուրμ Աթոռն Էջմիածին ցանկալի, ի մէջ թղթոյն ինձ առաքելն իմ յիչի. վասն այն ՎեՀըն դրէ առ իս նամակ մի: (էջ 71այ Նոյնժամայն այն նամակն առ իս Հասելի. Տէրն իմ եւս տայ տոմսիկ մի Հրամանի երկուց Տէրանց իչխանութեամμ կրկնակի եկի ի քաղաքն յԱմստրդամ որ կոչի: Արդ՝ ղայս լինի ի թիւ Փրկչին Յիսուսի՝ Հաղարերորդ եօթնՀարիւրերորդի երեսուն թիւ նաեւ երեք Հետ լըծի եւ յամսեանն դեկտեմμերի տասնեկի: Ւիւսեալ յըղէ յետոյ առ իս թղթիկ մի ղվեՀն իմ Դաղար մեծ դիտնական րաμունի չրջման թուոյն երեսներորդ չորրորդի, փետրվարի ամսեանըն Հինդերորդի:

Ուստի ասէ՝ «իմա՛, որդեակ ղիմ μանի. ի կողմանէ Թրակիոյ յաջորդի ի յուխտ դնալն յԷջմիածին Հասելի, ըղՄըչեցի ԱμրաՀամ վեՀն վաղճանի: Րամեալ անդէն ղմիաμանքն Համայնի՝ ընտրեն իւրեանց ԱμրաՀամըն կրետացի եւ ձեռնադրեն ղկաթուղիկոս ամենի՝ թարց իմացմանց ոլորտ աչխարՀ ընդՀանրի: (էջ 71μյ Օրինակին որդւոյ կիսին Սաւուղի՝ որոնել ղէչն ընդ ընկերին մի տեղի8, դտանէ նա ղօծումն Արքայ լինելի, որåէս վերոյ յիչեալ այրըս տեսանի»: Քանղի նա եւ չորս ամ տեւէ կենդանի յԷջմիածին Աթոռըն սուրμ ցանկալի, դեռ կատարեալ չորրորդ ամըն ոչ ղրաւի, յաստի կենաց՝ յանանց կեանսըն ներդրաւի: Վաղվաղակի ղմիաμանքն Համայնի ժողովք առնին ամենեքեանք մի տեղի. թղթովք ընտրեն ղերիս Արըս åատուելի՝ Էջմիածնայ կաթողիկոս լինելի: Իսկ առաջին՝ ղåատրիարդն Սաղէմի, եւ երկրորդըն՝ ղՅովՀաննէսն մեծ Պօլսի, եւ երրորդն՝ ղԴաղարըն ՋաՀկեցի. ղայս երեքեանս էին խնդրեալք ընդՀանրի: Պնդեալ ղմռօք՝ երμ ղմաՀսարն Հասանի ի քաղաքըն Բիւղանդին մեծ որ ասի, ի ձեռն մեծի åատրիարդաց, որք անտի, որ Աստուծով Գրիդորն եւս անդ լինի: (էջ 72այ Աåա անդէն ժողովք առնեն μաղմակի վարդաåետօք, քաՀանայիւք Համայնի. նախ՝ Հրաւիրեն ղåատրիարդն Սաղէմի,

թէ՝ «դու լիջիր կաթուղիկոս ընդՀանրի»: Սակայն նա սոյն մեծաåատուէս Հրաժարի, ասելով թէ՝ «չէմ այն åատւոյն արժանի, չառնում յանձն ղկեան իմ վաղուան մընալի, ղի ես ծեր եմ՝ մաՀն իմ կայ միչտ իմ դիմի»: Աåա յետոյ առ Հրաւիրեն μըռնալի ՅովՀաննիսի åատրիարդին մեծ Պօլսի. նա եւս չառնու յանձն åէս-åէս åատճառի, ղտկարութիւն միչտ μերելով առաջի: Նաեւ ասէ՝ «չէ միչտ ի մէնջ դնելի, åարտ է այժմ արեւելցի լինելի, ղի երեք արք նստան ի մէնջ Աթոռի, åէս-åէս խարդախ անցեալ էր անդ ի միջի»: Եթէ կամիք ըղԴաղարըն ՋաՀկեցի, նա է՛ արժան այսօր ղնա առնելի, այլեւ՝ է՛ նա ծնեալ ի նոյն դաւառի, դուցէ ղտրտունջ նոցին այսօր μաց μառնի»: (էջ 72μյ Աåա ասեն Համադումարքն մի տեղի ի մի μերան եւ ի մի սիրտ, մի Հոդի. «կեցցէ ղԴաղարն Հայրաåետ մեր Աթոռի՝ ըստ μանի Հօր åատրիարդիս մեծ Պօլսի»: Լռիկ լինի մինչեւ ցայս վայր խօսողի ըղՊետրոսն, որ ղՔութուր անուանի, որ էր յայնժամ նուիրակ եղեալ նոյն տեղի, ասէ՝ «մի՞թէ չեմ ես ի նոյն արժանի»: Բացասաստեն ղåատրիարդունքն մի տեղի. «դու ոչ, - ասեն, - այլ ընկեր քո եղիցի, ոչ թէ ոք, ղանձն որ ընծայէ, նա՛ լինի, այլ ընտրութիւնն åարտ է Տէրամμ լինիցի: Աստէն, - ասեն, - ղանուն քո չէր ի թըղթի, այլ էր ղանուանս մեր երեքեանս մաՀսարի, թէ ղքեղ այժմ նստուցանեմք յԱթոռի՝ լինիմք ընդդէմ ընտրօղ մարդկանց ընդՀանրի»:

Ցայնժամ ժողովքն ընդ μաղմութեան մի խըմμի, ասեն՝ «μարուոք ասաց Հայր մեր åատուելի, թէ ոք ղինքն ինքեան արժան Համարի եւ այնåիսին ոչ է՛ μնաւին այր μարի»: (էջ 73այ Աåա դնան իչխանքն ի դուռն Արքայի, առնուն իսկոյն Հրովարտակս Հրամանի սակս Դաղարու Տեառն իմոյ երջանկի՝ կաթուղիկոս Էջմիածնայ լինելի: Յայնժամ Արըս երկուտասանս արքունի Հրովարտակօք յղեն Զմիւռին չեչտակի, անդուստ առցեն ղԴաղարն վեՀն իմ նաղելի եւ Հասուսցեն ի Սուրμ Աթոռն ցանկալի: Այլեւ յայտնեն ղայս Տեառն իմոյ առաջի, թէ՝ «դու ես մեր կաթուղիկոս ընդՀանրի, աՀա յղեցաք ռոճիկ μաղում, որ åիտի, նաեւ՝ ղԱրըս եւ ղՀրամանս Արքունի: Յարուսցեալ արդ՝ իսկոյն դնասցես քո տեղի, ղի մի՛ դուցէ Հասցէ վնաս Տան մեծի, թէ åակսութիւն քեղ լինիցի մին իրի, մեք åատրաստ եմք լցուցանել Համայնի: Տէր իմ յայնժամ սրտաåնդեալ ի մըտի, ոչ ընդդէմ կայ այնքան μաղմաց խնդրողի. յօժար սրտիւ ի յանձն առնու ղլուծ մեծի՝ Տանըն Սրμոյ լուսաՀիման Միածնի: (էջ 73μյ Էականի կարողութեամμ վեր կանդնի ղվեՀն իմ Դաղար եւ երջանիկ րաμունի, μաղում արամμք ուղեւորօք åատրաստի, ելեալ ի Զմիւռնոյ առ ի դընալ ըսկըսի: Ընթանան խումμք ուղեւորել ընդ վեՀի, ոտանաւորք եւ ձիաւորք ըղՀետի՝ Հայք, Հոյնք, ֆռանկ, իւրաքանչուր ըստ կարդի,

տրամ ընթացիւք ըստ սարասի արքայի9: Տէրն իմ իւրովք åաչտօնէիւք ամենի, նաեւ՝ մարդկամμք եւ առաքչօք արքունի, այլեւ՝ եկօք յարեցելովք ընդՀանրի՝ դնացեալ ի մերձ յԷջմիածին Հասանի: կաղմին յայնժամ միաμանքըն ըստ կարդի. եåիսկոåոսք եւ վարդաåետք ըստ կերåի, սարկաւադուք եւ տիրացուք ըստ ձեւի՝ μուրվառանօք, անուչ խնկօք åէսåիսի: (էջ 74այ Այլք խաչվառօք մոմեղինօք անթուելի ղոյդ ղոյդ կանդնեալ ճանաåարՀի դէմ դիմի՝ Հարմամμ ղանկակս խաղացուցմամμ ձնծղայի ընդառաջեն վեՀին իմոյ Տեառն մեծի: Րամեալք այսåէս անթիւ մարդկամք μաղմակի, քաղցր Հնջմամμ նուադարանօք ցնծալի, տարեալ åատուով նստուցանեն յԱթոռի, ասեն՝ «կեցցէ ՎեՀիդ մերոյ ամք կենի»: Իսկոյն յայնժամ Աթոռատեարցն ամենի իւրաքանչիւր առ սուրՀանդակս առաքի, այն, որ մերձ էր Վաղարչաåատ դաւառի՝ արադ դայցեն առ օծանել նոր ՎեՀի: Իսկ եւ նոքա ամենեքեան մի տեղի դան դումարեն ի մէջ մեծի Հանդիսի, աåա կանխեն առնել ղåաչտօնս Հրաչալի յերեկոյէ մինչեւ ի լոյս կիրակի: Ւիւսին ղդեստիւք ի յառաւօտն Հասելի եåիսկոåոսք եւ կարդաւորք Համայնի, μայց քաղցրաձայնքն ի նոցանէ անջատի սկսեն նոքա ղխորՀուրդ խորՀինս անՀասի: (էջ 74μյ Րաμμի վեՀն իմ յայնժամ åայծառ ղարդարի, աåա եկեալ երկնադումար ատենի,

յետ մեղայէն ձեռնալուայէն ըղկընի, ելեալ կանդնի սուրμ սեղանոյն առաջի: Ուստի սկսեն դեղդեղանօք մեղեդի՝ մինչեւ օծման խորՀուրդն վերայ Հասանի, աåա յայնժամ քաղցրաձայնքն մի տեղի, երդեն ղքարողն Աստուածային չնորՀի: Իիւսեալք ըղվեց եåիսկոåոսք մի կողմի, եւ վեց եւս կանդնին եւ այլ միւս կողմի՝ առեալ ըղչիչն ղսրμալոյս մեռոնի, ածեն մի տեղ ի սուրμ դադաթն նոր ՎեՀի: Մերձ աւարտման åատարադին Հրաչալի, չրջէ ղՎեՀն ղերեսըն իւր ատենի, ասէ՝ «ո՛վ Հարք եւ սրμաղանք Սուրμ Ուխտի, լուարուք փոքր տառաåելոյս ձեր Դիտի: Փառացս յայսմիկ ես ո՛չ էի արժանի, արդ, փառք åատիւ μարերարի Տեառն լիցի, այլեւ սրμոց Հարցդ աղօթից Համայնի, Հաւատամ ես, Հասանիլ ինձ այսմ չնորՀի: (էջ 75այ ՈրովՀետեւ åատրիարդունք մեր աղնի չենթադրեցին ղուսս իւրեանց այս լուծի, այլ ձդեցին Հարկադրելով ղիմ վըղի, որ ինձ չէր åարտ μանին նոցին կալ դիմի: Քանղի աåա ղի՞նչ այլ ունեմ ասելի, որ անցեալքն չէ մարթ յետըս μերելի խնդրի ի ձէնջ վասն իմ յաղօթս առնելի, ղի կարիցեմ տեւել ի ներքս սոյն Ուխտի»: Րէնականի ամի Փրկչին Յիսուսի Հաղար եօթն Հարիւրերորդ թուականի երեսուն եւ ութ այլեւս թիւ ղՀետ լըծի փետրվարի ի տասնեւութն ղայս դործի: Իսկ արդ այժմիկ կատարեցան μանք նախնի, որք ասացին կաթուղիկոս լինելի սակս Դաղարու Տեառն իմոյ երջանկի,

աՀա եղեւ լրումն μանից կանխասի: ՇնորՀալի էր Հայրաåետս այս ուժդնակի, նաեւ՝ μաղմաց ամենեցունց դովելի. յորժամ կանդնել քարող ասել ի դասի՝ ղարմանք կալնոյր սիրտ լըսողաց ամենի: (էջ 75μյ Արդ սա էր մեծ մառանաåետ μուն μանի ունէր դանձեալ մառանն μարեաւ åէսåիսի, թէ ե՞րμ լինէր կամ ու՞մ åիտոյ լինելի՝ Հանէր եւ տայր առատասիրտ լիալի: Տաֆան էր սա եդեմատունկ åարտիղի, ղկորդացեալս կակղէր խրատիւք քաղցրալի, աåա ցանէր սերմն μանին քարողի, լինէր åարարտ ի սիրտ մարդոյն åտղալի: Էր ամå ջրաμարձ Աստուածային չնորՀի, քարողութեամμ մչտացողօղ Համայնի. է՛ μարեխօս այժմ առ մեղ ընդՀանրի՝ որդւոյս մերոյ Լուսաւորչի Գրիդորի: ՎԵՐՋ Ասացաւ եւ դրեցաւ ի թուոյ Փրկչին 1756 ներ Ամսեանն Դեկտեմμերի 18. ընդ Հովանեաւ Սուրμ Հոդի եկեղեցւոյն Հայոց յԱմստերդամայ:

(էջ 76ա) Ի թուոյ Փրկչին 1760 եւ մայիսի առաջնումն ասացաւ ղայս ներμողեանս վասն կարօտի եւ սիրոյ Սրμաղանի Տեառն իւրոյ Ղաղարու կաթողիկոսին ամենայն Հայոց. եւ μացայայտէ ղտանադլուխքն, թէ ո՞վ ոք է:

Ի մէջ տանէն յարեւելեան յայտնեցար, օծմամμ Հոդւոյն Աստուածային åատուեցար, յաջորդ Սրμոյ Լուսաւորչին ընտրեցար՝ ո՛վ սրμաղան Հայր իմ Դաղար ցանկալի: Ոսկիափայլ μանիւք սրμովք դու լըցար, քարողութեամμ դեր, քան ղարքին փայլեցար, վերծանողաց μաղմաց դիտնոց Հրաչացար՝ ո՛վ սրμաղան: Հայոց Մեծաց կաթողիկոս կարդեցար, արդեամμ առատ, քան ղնախնիս åանծացար, արժանաւոր փառօք åատուովք ճոխացար՝ ո՛վ սրμաղան: Ներկուռ վարժմամμ եւ արուեստիւք կրթեցար, åէս åէս չնորՀըս դատողական ըստացար, նուաճելով ղըստաՀակըս ղօրարար, ո՛վ սրμաղան: (76μ) Ի մէջ սրμոյ եկեղեցւոյ ջաՀ լուցար, ճոխ իմաստիւք անչէջ կանթեղ վառեցար, Սրμոյ Հոդւոյն քաղցր կամաց կաղմեցար, ո՛վ սրμաղան: Էին աջով ղայն քան չնորՀաց տիրացար, եւ դանձաåետ դանձուց Հոդւոյն դու ցուցար, վճիտ խրատիւք μաղում որդիս չաՀեցար, ո՛վ սրμաղան: Անդուլ սիրով եւ Հաւատով վիմացար, ընդ Հերձուածողս μանիւք դրքօք ղինեցար, րամից մերոց ուղղափառաց դովեցար, ո՛վ սրμաղան:

Դառն կենօք յայսմ աչխարՀի դու կեցար, կամաåաչտից, սոåերց մարդկանց ձանձրացար, Արեանարμու Հինից չարեաց վչտացար, ո՛վ սրμաղան: Պինտ յօժարիւք թողուլ ղաչխարՀս ցանկացար, վասն այն նախքան փոխիլն յաստիս իմացար, Ելեալ ի մարմնոյդ ընդ յերկինս μարձրացար, ո՛վ սրμաղան: (77ա) Տեառնական մաքուր մարմնով ննջեցար, ի սուրμ դաւիթըս Գայիեանեանց թաղեցար, Էին լուսոյ դանձարանին դանձեցար, ո՛վ սրμաղան Հայր իմ Դաղար ցան կալի, μարեխօսեա առ իմ դերոյս ողμալի:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

ՅոՀնն, Ե, 35: Եսայիայ, Ա, 9: Կորնթ., Ժ, 19: Սաղմոս, ՃԻԵ, 6: Տիմթսի, Բ, 5: Եμրյցւց, ԺԲ, 6: Մատթսի, ԺԳ, 28: Թադավորություններ, Ա, 9, 3: «Սարասի արքայի» - սերասքեր, այսինքն՝ դլխավոր Հրամանատար:

Հ ԱՎԵ ԼՎԱԾ Ե

ԼԻՄ ԱՆԱՊԱՏԻ ՀԻՇԱՏԱկԱՐԱՆԸ (1722)1

Գրիչ՝ Մխիթար աμեղա

Ի թուականութեան Հայկաղեան տումարիս ՌՃՀԱ (1722) յոյժ դառնակսկիծ եւ նեղ ժամանակիս, ես սուտանուն եւ անարժան կրաւնաւոր Մխիթար միաμան աμեղայս սուրμ մենաստանիս, որ ի վերայ ծովաåատ կղղոյ, Լիմ Անաåատ կոչելոյ, աչաւք իսկ իմովք տեսի, թէ դարնանաμեր կենսանորոդ յեղինակիս, թէ որåիսի Հաւաքումն կատարեցաւ ի վերայ սուրμ կղղոյս՝ խորՀելոյ եւ մտածելոյ եւ ճար-ճարնանք դտանելոյ վասն աղատութեան տառաåեալ եւ ողորմելի աղդիս Հայոց: Առաջնորդք եւ վարդաåետք եւ քաՀանայք եւ իչխանք ամրակառոյց քաղաքիս Վանայ, մեծամեծք դաւառաց Վասåուրականի, Մելիքք յերկրաց Քաջμերունեաց եւ Բղնունեաց, դիւղաåետք Համայն դիւղօրէից Հաւաքեալ եղեն ի ծովաåատ սուրμ մենաստանս: Ես սուտանուն Մխիթար աμեղայս՝ անարժանաμար ի միտս առի ղրոյցք դաղտնի եւ ծածկախորՀուրդս: ՔաջաՀամμաւ եւ արիասիրտ վարդաåետ մի՝ յերկրէն Ռուչտունեաց Տէր Ներսէս անւանեալ, յոյժ յուղեալ եւ լալադին åատկերացոյց դառնակսկիծ վիճակս Համօրէն աղդիս Հայոց եւ յայտնեաց ցնծադին՝ թէ այր մի յերկրէն Սիւնեաց Դաւիթ μէկ անուանեալ, ղօրաչարժութիւն արարեալ իցէ վասն Հալածելոյ նեղիչք եւ կչտամμիչք մեր, միտս ունելով աղատադրելոյ արիւնածուփ ղաչխարՀն Հայաստան:

Արդ, ով μարեմիտ եւ Հայրենաւաչտ ժողովականք, չրջեսցէք դաւառս եւ ի կողմանս յերկրին ձերոյ, խրախուսեսցէք ժողովուրդս ձեր, որ մրափեալ է ի խոր խաւարի եւ տանջարանաց, ղի թոթափեսցին ղլուծ անիրաւանց μռնութեանցս, եւ յորժամ մեք առաքեսցուք ղՀրաւէր մարտի, μառնան ձայն աւստամμութեան ընդդէմ մարդակեր եւ խաչաՀալած թչնամեաց մերոց:

Զկնի աւարտման ղայս քաղցրալուր ճառասացութեանս՝ ժողովականք յոյժ վչտացեալ արտասուէին լռելեայն: Եւ եղեն ղրուցանողք μաղումք, կարծիք μաղմաղանս, առաջարկս անՀամարս: Յետ այնորիկ՝ իչխանք եւ åարոնք եւ Մելիքք եւ տանուտէրք յօժարեսցին վասն åատերաղմի Հաւաքելոց ղառնս μաղումք քաջակորով եւ կռուարար, եւ Հայթայթելոյ ուտեստս կռուաåաչարոյ, սայլք եւ նժոյդս μաղումս եւ åիտոյս μաղմաղանս, դամուրս (իմա՝ երկաթ, Ա.Ա.) եւ նաւս եւ μուրդս եւ ցորեանս եւ ոչխարս: Ամենայն (օրյ երիցս (անյդամ միաμանք սμ. մենաստանիս մեծարեն åատդամաւորս աղու Հացիւ եւ ընտիր ուտելեօք: Զկնի ղայս Հաւաքման, ղոր կատարեցաւ երիցս, յօթներրորդ օր՝ նաւ մի եկեալ ի դեղջէ Աւանց կոչեցելոյ եւ դիչեր մի լուսնակաղարդ՝ åատդամաւորք տեղաւորեսցին ի մէջ նաւին եւ ուղեւորեսցին ղծովաåատ եւ ղանառիկ կղղին յԱղթամար՝ առ ոտս վեՀաåատիւ Տէր ՅովՀաննէս կաթողիկոսի Հայոց Ձորեցւոյ, որում յայտնեալ իցեն ղմեծախորՀուրդ ձեռնարկս իւրեանց: Աստուածընտիր կաթողիկոսն ղՏէր ՅովՀաննէս Համաձայանաμար յօժարեալ իցէ չնորՀել ղկամս իւր, օրՀնելով ղåատդամաւորս, որք առաքինաμար ղոՀելոյ յանձն առեալ իցեն ղկեանս իւրեանց, վասն աղատելոյ յաչխարՀս Վասåուրական ի լուծոյ μռնաւորաց եւ փաչաներաց եւ μեկերաց եւ աղաներաց: Տէր Աստուած կատարեսցէ ղդործս ձեռաց իւրեանց, տայցէ յաջողութիւն նոցա դործելոյ եւ աղատելոյ ծովաղարդն եւ դեղատեսարան ղաչխարՀն մեր Վասåուրական, յորում յայսմ ժամանակի չէն եւ åայծառ մնացեալ են μաղում վանքս եւ մենաստանս եւ եկեղեցիս եւ մատուռս, μաղում դաւառս եւ անՀամար դիւղօրայս: Արդ, որ Հանդիåիք ղայս յիչատակարանիս, ղկնի ընթեռնելոյ՝ յիչեցէք սուտանուն կրոնաւօրս, Մխիթար աμեղայս, որ դրեաց սա յուսոյ սրտի եւ լալոյ աչաւք, եւ ասասցէք՝ «Աստուած լուսաւորեսցէ ղՀոդին իւրոյ այժմ եւ միչտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն»:

ÌԱÜàÂԱ¶ðàôÂÚàôÜܺð

Սույն Հիչատակարանը Հրատարակել ենք, թարդմանել անդլերեն ու մանրամասն քննել Հետնյալ Հոդվածում՝ Armen M. Ayvazyan, ìThe Secret Meeting of Armenians on Lim Island in 1722 (Concerning the Possible Involvement of Western Armenians in an All-Armenian Liberation Movement),ì in Janos M. Bak and Peter Banyo, eds., Issues and Resources for the Study of Medieval Central and Eastern Europe: Reports and Articles (Department of Medieval Studies, Central European University and the Committee on Centers and Regional Associations of the Medieval Academy of America: Budapest-Cambridge, MA, 2001), pp. 59-68; լույս է տեսել նան՝ Iran and the Caucasus, vol. 5 (Tehran: International Publications of Iranian Studies, 2001), pp. 85-92:

ՑԱՆԿԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

ՋԵՌԱԳԻՐ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ ԵՎ ԴԻՎԱՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐ

Մաչտոցի անվան Հին ձեռադրերի ինստիտուտ-Մ Մատենադարան

Ձեռադրեր՝ Nօ. 350, 678, 698, 789, 883, 1534, 2121, 2291, 2347, 2503, 2766, 3531, 7304, 9120, 9245, Nօ. 268 դրսի ժաåավենը: Դիւանական նյութեր՝ կաթողիկոսական դիվան, թղթաåանակ 1, վավերադրեր 14, 42, 43, 53 թղթաåանակ 1դ (åարսկերեն, արաμերեն, օսմաներեն վավերադրեր), վավերադրեր 306-311, 313, 314, 321. ցուցակ Nօ. 29, վավերադիր 291, 330: թղթաåանակ 5, վավերադիր 12. թղթաåանակ 243, վավերադիր 5. թղթաåանակ 244, վավերադրեր 244, 245:

ՏՊԱԳԻՐ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ԵՎ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա. ՀԱՅԵՐԵՆ

ԱμրաՀամ Երնանցի, Պատմութիւն åատերաղմացն 1721-1736 թուի: Հրատարակեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան. Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1977: ԱμրաՀամ Կրետացի, Պատմութիւն: Քննական μնադիր, ռուս. թարդմ., առաջաμան ն ծանոթադրություններ՝ Ն. Կ. Ղորղանյանի, Երնան, 1973: ԱμրաՀամյան, Աչ., «Դավիթ Բաղիչեցու տարեդրությունը ն նրա արժեքը Հայ մատենադրության մեջ». - Էջմիածին, 1946, ՄԼԼԼ-Ճ: Ալիչան, Ղեւոնդ. ՇնորՀալի եւ åարադայ իւր: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1873: Ալիչան, Ղեւոնդ. կամենից. Տարեդիրք Հացոց ԼեՀաստանի եւ Ռումենիոյ Հաւաստչեայ յաւելուածովք: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1896: Ալւօյաճեան, Արչակ. Տåադրութեան արուեստը եւ Հայք. անտիւ, Երնանի Եղիչէ Զարենցի անվան դրականության թանդարան: Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք åատմութեանց: Աչխատասիրությամμ՝ Լ. Ա. Խանլարյանի. Երնան, 1990: Արիստակես Լաստիվերտցի, Պատմություն: Թարդմանությունը՝ Վ. Ա. Գնորդյանի, Երնան, «Հայաստան», 1971: Գանձարան Հայ Հին μանաստեղծության: Աչխատասիրությամμ՝ Պողոս Խաչատրյանի: Երնան, «Հայադիտակ», 2000: Ակինեան, Ներսէս. Բաղէչի դåրոցը (1500-1704): Վիեննա, 1952: Ակինեան, Ներսէս. Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեան. կեանքն եւ դրական դործունէութիւնը: Վիեննա, 1933: Ակինեան, Ներսէս. «Ստեփանոս վրդ. ԼեՀացի». - Հանդէս Ամսօրեայ, 1912: Աղաւնունի, Մկրտիչ. «Կիլիկիոյ Հայ արքունիքին եւ Հայ եկեղեցականութեան մասին ԺԳ դարուն օտար ճանաւարՀորդի մը տեղեկութիւնները». Սիոն, 1933: «Աղեքսանդր Ջուղայեցի կաթողիկոսի կտակ-չրջաμերականը (1708 թ. փետրուարի 20)». - Աղդասէր Արարատեան, Կալկաթա, 1849, Իo. 12: Ամատունի, Կարաւետ. «ԺԷ դարու երեւելի վարդաւետներ». - Բաղմավէå, 1987: Ամատունի, Կարաւետ. «ՍաՀակ վրդ. Մակուեցի». - Բաղմավէå, 1983. նույն Հոդվածը Համառոտված տւադրվել է Բաղմավէå-ում, 1988: Ամատունի, Կարաւետ. «Յակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոս Էջմիածնի (1600-

1800)», Մաս Ա-Բ. - Բաղմավէå, 1992-1993: Այվաղյան, Ա. Մ., «1720-ական թթ. Սյունյաց աղատադրական չարժման ւատմությունից (սկղμնաղμյուրների Համադրման փորձ)». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 2 (129): Այվաղյան, Ա. Մ., «Դավիթ-μեկի Հայաստան դալու ժամանակն ու Հանդամանքները». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, Իo. 3 (130): Այվաղյան, Ա. Մ., «Իրադարձություններն Այսրկովկասում 1723 թ. ն արցախաՀայերի առաջին օդնական ռաղմերթը Սյունիք». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 4 (131): Այվաղյան, Ա. Մ., «Երնանի 1724 թ. ւաչտւանության ժամանակադրության մասին». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1991, Իo. 1 (132): Այվաղյան, Ա. Մ., «Իրադարձությունները Ղափանում ն Նախիջնանի խանությունում 1724 թվականին». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1991, Իo. 2 (Հ. 133): Այվաղյան, Ա. Մ., «Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրությանը՝ Բջնո, Հաղμատի, Ս. Թադեոսի ն Տաթնի արքեւիսկուոսների Հավանություն տալու կանոնը (Հավաստիությունը, առաջացման ժամանակն ու Հանդամանքները)». - Հայոց եկեղեցի ն åետություն: Երնան. Հայկական Հանրադիտարանի Հրատ., 2000: Այվաղյան, Ա. Մ., Հայ ղինվորականության åատվո վարքականոնը (4-5րդ դարեր): Երնան. Մատենադարան, «Արտադերս», 2000: Այվաղյան, Ա. Մ., «Հայոց կաթողիկոսի ընտրության Հանդամանքները ԺԵԺԷ դարերում (երկու Հնատիւ վավերադրերի քննություն)». - Հանդէս Ամսօրեայ, Հունվար-դեկտեմμեր 2000, Իo. 1-12: Այվաղյան, Ա. Մ., Մայրենի լեղուն ն աղդայնականության սկղμնավորումը (Հայկական ն եվրոåական աղμյուրների Համեմատական քննություն): Երնան. Մատենադարան, «Արտադերս», 2001: Այվաղյան, Ա. Մ., «Հայ եկեղեցու նվիրակական կառույցը ԺԶ-ԺԸ դարերում». - կանթեղ (ՀՀ ԳԱԱ Հումանիտար դիտությունների μաժանմունքի Գիտական Հոդվածների ժողովածու), Իo. 6, 2001 (Երնան, «Ասողիկ» Հրատ.): Այվաղյան, Ա. Մ., «Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսը (կթղ. 1715-1725) ն Հայ աղատադրական չարժումը». - Էջմիածին, Իo. Զ-Է (Հունիս-Հուլիս), 2002: Անանեան, Պօղոս. «Ոսկան վարդաւետի նամականին». - Բաղմավէå, 1967: Անասյան, Հ. Ս., Հայկական մատենադիտություն. Ե-ԺԸ դարեր: Հ. Ա, Երնան, 1959: Անասյան, Հ. Ս., 2711 դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում: Երնան, 1961:

Աստվածաչունչ մատյան: Արնչատյան, Ս., «Թովմա Աքվինացի». - Հայկական սովետական Հանրադիտարան, Հ. 4, Երնան, 1978: Բամւուքճեան, Գ., ՅովՀաննէս åատրիարք կոլոտ (1678-1741) եւ իր աչակերտները: Ստանւուլ, 1984: Բամւուքճեան, Գ., Յակոμ Նալեան åատրիարք 1706-1764: Ստանւուլ, 1981: Բամւուքճեան, Գ., «Մարտիրոս ւատրիարք Ղրիմեցի (1630՞-1683) եւ իր նորայայտ չափածոյ յիչատակարանը». - Բաղմավէå, 1994: Գալեմքերեան, Գրիդորիս. կենսադրութիւն Սարդիս Արքեåիսկոåոսի Սարաօեան եւ ժամանակին Հայ կաթողիկեայք: Վիեննա, Մխիթարեան տւ., 1908: Գալեմքերեան, Գ., «Թադէի երիցու ւատմական մէկ դործը». - Հանդէս Ամսօրեայ, 1887: Գալեմքերեան, Գ., «Ո՞վ է Ջուղայեցի Յակոμ Դ կաթողիկոսին յաջորդը». Հանդէս Ամսօրեայ, 1912: Գէորդեան, Գառնիկ. «Ճչտումներ Մինաս Ամթեցիի մասին». - Բաղմավէå, 1966, Իo. 7-8: Գրիդոր Տաթեւացի. Գիրք Հարցմանց: Կոստանդնոււօլիս, 1729: Գրիդոր Տաթեւացի. Ընդդէմ Տաճկաց: Ուսումնասիրեց եւ Հրատարակեց՝ Բաμդէն Կիւլէսէրեան. Վիեննա, 1937: (Գրիդոր Շղթայակիր). «Ստորադրութիւն ուղեւորութեան Տ. Գրիդորի Շղթայակրի Պատրիարքի Ս. Աթոռոյս՝ յԵրուսաղէմի ի Կ. Պօլիս». - Սիոն, 1866: (Գրիդոր Շղթայակիր). «Նամականի Գրիդոր Շղթայակիր ւատրիարքի». Սիոն, 1971: Գրիդորյան, Վ., «Հովսեփ Էմինի ն Հովսեփ Արղությանի անտիւ նամակները (1791-1792 թթ.)». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1990, Իo. 4: Դաւիթ Բէկ կամ «Պատմութիւն Դափանցուոց»: Աչխատասիրեց Սամուէլ Արամեան, Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1978: «Դանիէլին կաթողիկոս ճանաչելու եւ Դաւթին մերժելու չրջաμերականը». - Արարատ, 1893: Դիւան Հայոց åատմութեան: Աչխատասիրութեամμ՝ Գիւտ Աղանեանցի: Գիրք Գ, Թիֆլիս, 1894: Դիւան Հայոց åատմութեան: Աչխատասիրութեամμ՝ Գիւտ Աղանեանցի: Գիրք Դ, Թիֆլիս, 1899: Դիւան Հայոց åատմութեան: Գիրք Ե՝ «Դանիէլ կաթողիկոս /1800-1808/»: Աչխատասիրութեամμ Գ. Աղանեանցի, Թիֆլիս, 1902: Դիւան Հայոց åատմութեան: Աչխատասիրութեամμ՝ Գիւտ Աղանեանցի: Գիրք ԺԱ, Թիֆլիս, 1913:

Եղիա կարնեցու դիվանը: Նյութեր Մերձավոր Արնելքի ն Անդրկովկասի åատմության: Առաջաμանը ն ծանոթադրությունները ւրոֆ. Ա. Գ. ԱμրաՀամյանի: Երնան, Միտք Հրատ., 1968: Եսայի Հասան-Ջ Ջալալեան, Պատմութիւն Համառօտ Աղուանից երկրի: Երուսաղէմ, 1868: Զամինեան, ԱμրաՀամ. Հայոց եկեղեցու åատմութիւն: Մասն Բ, Նոր Նախիջեւան, 1909: ԶարμՀանալեան, Գ., Հայկական մատենադիտութիւն: Վենետիկ, 1883: Զաքարիա Ադուլեցու Օրադրութիւնը: Երնան, 1938: Զաքարեայ սարկաւադի åատմադրութիւն: Վաղարչաւատ, Գիրք Ա-Գ 1870: Մեսրու Թերղեան. Յակոμ Դ. Ջուղայեցի (1655-1680): Պէյրութ, 1956: Թովմա Մեծոμեցի. Պատմութիւն Լանկ-Թամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց: Աչխատասիրութեամμ՝ Կարաւետ ՇաՀնաղարեանի, Փարիղ, 1860: Թովմա Մեծոփեցու յիչատակարանը: Հրատարակեց իւր առաջաμանով Կարաւետ Կոստանեանց. Թիֆլիղ, 1892: Թորոսեան, ՅովՀաննէս. Վարք Մխիթարայ Աμμայի Սեμաստացւոյ: Վենետիկ, 1901: Թումանյան, Բ. Ե., Տոմարի åատմությունը: Երնան, 1972: ԺԵ դարի Հայերեն ձեռադրերի Հիչատակարաններ: Մասն Ա (1401-1450 թթ.): Կաղմեց Լ. Ս. Խաչիկյան. Երնան, 1955: Ինճիճեան, Ղուկաս. Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի: Հ. Գ, Վենետիկ, 1835: Իչխանյան, Ռաֆայել. Հայ դրքի åատմություն: Հ. 1, Երնան, 1977: Իչխանյան, Ռաֆայել. «ՍաՀակ Ճեմճեմյան. Մարսիլիո Հայկական տւարանը». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1988, Իo. 1: Լեո, Երկերի ժողովածու. Հայոց åատմություն: Երրորդ Հատոր, Գիրք երկրորդ: Երնան, 1973: Խաչատուր Ջուղայեցի, Պատմութիւն åարսից (ԺԸ դար): Աչխատութեամμ՝ Բ. Աղաւելեանցի. Վաղարչաւատ, 1905: Խաչիկյան, Լնոն. «Արտաղի Հայկական իչխանությունը ն Ծործորի դւրոցը». - Բանμեր Մատենադարանի, 1973, Իo. 11: Խաչիկյան, Լ. Ս., «Հակոμ Ջուղայեցու կտակը». - Պատմա-μանասիրական Հանդես, 1966, Իo. 4: Խոստիկեան, Միսաք Թ., «Վերածնութեան չրջան - ԺԷ դարու վերանորոդիչ կաթուղիկոսները». - Արարատ, 1902: (Խոսրովու Անձեւացի). «Մեկնութիւն աղօթից»: Արարեալ երանելւոյն Խոսրովու Անձեւացեաց եåիսկոåոսի եւ այլ սրμոց վարդաåետաց: Կ. Պոլիս, (մոտ. 1730-1734):

կանոնադիրք Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Վաղդեն Հակոμյանի: Հ. Ա, Բ, Երնան, ԳԱ Հրատ., 1964, 1971: (Կարաւետ Ուլնեցի). կարաåետի կաթողիկոսի Ուլնեցւոյ Վարք ինքնադիր: Հրատարակեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան. - Բաղմավէå, 1978: Կարաւետյան, Մ. Մ., Է. Խ. Թաջիրյան, «Էջեր ՃՄԼԼ դարի վերջի Նոր Ջուղայի ւատմությունից». - Բանμեր Երնանի Համալսարանի, 1998, Իo. 2 (95): «կենսադրութիւն Աւետիք åատրիարքի Հայոց կ. Պոլսոյ». - Արարատ, 1874: Կիրակոս Գանձակեցի. Պատմութիւն Հայոց: Աչխատասիրությամμ՝ Կ. Ա. Մելիք-ՕՀանջանյանի: Երնան, ԳԱ Հրատ., 1961: Կիւլէսէրեան, Բաμդէն. Պատմութիւն կաթողիկոսաց կիլիկիոյ (1441-էն մինչեւ մեր օրերը): Անթիլիաս, 1939: Կիւլէսէրեան, Բաμդէն. կոլոտ ՅովՀաննէս åատրիարք: Վիեննա, 1904: Կիւլէսէրեան, Բաμդէն. Ցուցակ ձեռադրաց Անկիւրիոյ կարմիր վանուց եւ չրջակայից: Անթիլիաս, 1957: Կիւլէսէրեան, Բաμդէն. Վարդաåետութեան աստիճանները Հայ եկեղեցւոյ մէջ: Անթիլիաս, 1980: Կղեմէս Գալանոս, Միաμանութիւն Հայոց սուրμ եկեղեցւոյն ընդ մեծի սուրμ եկեղեցւոյն Հռովմայ: Հ. Ա, Հռոմ, 1650: Հայելի վարուց: Աչխատասիրությամμ Քնարիկ Տեր-Դավթյանի. Երնան, 1994: Հայերեն ձեռադրերի ԺԷ դարի Հիչատակարաններ (1641-1660 թթ.): Հ. Գ: Կաղմեց Վաղդեն Հակոμյան. Երնան, 1984: Հայոց նոր վկաները. 1155-1843: (Գիտական Հրատարակութիւն): Աչխատասիրութեամμ Յ. Մանանդեանի եւ Հ. Աճառեանի: Վաղարչաւատ, 1903: Հացունի, Վարդան. կաթողիկոսական ընտրութիւն եւ ձեռնադրութիւն åատմութեան մէջ: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1930: Հրավեր ողջամտության: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1993: Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք աղօթից որ կոչի՝ «Աստուածաղերս»: Կ. Պոլիս, 1742-1744: Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք աստուածաμանական, որ կոչի «Դրախտ ցանկալի»: Կ. Պօլիս, 1733: Ղաղար ՋաՀկեցի, Գիրք նորաμոյս, որ կոչի «Երդարան»: Կ. Պոլիս, 1737: Ղաղիկեան, Ա., Հայկական նոր մատենադիտութիւն եւ Հանրադիտարան Հայ կեանքի: Վենետիկ, 1909-1912: Ղաֆադարյան, Կարո. Հաղμատ: Երնան, 1975: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. «Նոր նիւթեր Կ. Պոլսոյ երջանկայիչատակ ւատրիարք ՅովՀաննէս Կոլոտի մասին (քաղուած Ս. Ղաղարի դիւանէն)». - Բաղմա-

վէå, 1978: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Մխիթար ԱμμաՀօր Հրատարակչական առաքելութիւնը: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1980: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Մարսիլիոյ Հայկական տåարանը: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1986: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Մայր ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Դ, Վենետիկ-Ս.Ղաղար, 1993: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Մայր ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Ե, Վենետիկ-Ս.Ղաղար, 1995: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Մայր ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ: Հ. Զ, Վենետիկ-Ս.Ղաղար, 1996: Ճեմճեմեան, ՍաՀակ. Նախիջեւանի Հայոց վարժարանը եւ Հռոմը: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 2000: Մադսուտյան, Գրիդոր. Ընտրեալդ յԱստուծոյ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրութիւնը: Երնան. «Նաիրի», 1995: Մանկունի, ՎաՀրամ. «Կրօնական ւատմութիւն ժողովոց Հայաստանեայց եկեղեցւոյ Հանդերձ կանոնադրութեամμք». - Արարատ, 1874: Մանր ժամանակադրություններ ԺԳ-ԺԸ դարերի: Կաղմեց Վ. Ա. Հակոμյան, Հ. Ա-Բ, Երնան, 1951-1956: Մաչտոց ձեռնադրութեան կղերիկոսաց, սարկաւադաց եւ քաՀանայից: Վաղարչաւատ, 1876: Ցուցակ ձեռադրաց Մաչտոցի անվան Մատենադարանի: Կաղմեցին՝ Օ. Եդանյան, Ա. Զեյթունցյան, Փ. Անթաμյան, Հ. Բ, Երնան. ՀԳԱ Հրատ., 1970: Մարտիրոսյան, Ա.Ա., Մարտիրոս Դրիմեցի: Երնան, 1958: (Մինաս Փերվաղեան). Վարք դերաåատիւ Մինասայ արքեåիսկոåոսին Զմիւռնիոյ դրեալ Համառօտիւ ի դիմաց իւրոց: Մատենադարան Մխիթարեանց ի Վենետիկ (Ս. Ղաղար), ձեռադիր 2660: Մինասեան Լ., «Հայ Հնատիւ դրքի մատենադիտական ցուցակը եւ մի քանի նորայայտ դրքեր ու այլ ծանօթութիւններ». - Հասկ, 1970: Մինասեան Լ., Նոր Ջուղայի տåարանն ու իր տåադրած դրքերը (16361972): Նոր Ջուղայ, 1972: Միրղոյան, Հ. Ղ., 2711 դարի Հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն: Երնան, 1983: Մխիթար Գոչ, Գիրք Դատաստանի: Աչխատասիրությամμ՝ Խոսրով Թորոսյանի, Երնան, 1975: Մխիթարեան, Ստ., Ստորադրութիւն Հռչակաւոր վանաց Ս. Գեորդայ որ ի Մուղնի: Դաւրէժ, 1889: Մովսէս Խորենացի. Պատմութիւն Հայոց: Քննական μնադիրը ն ներածու-

թյունը Մ. Աμեղյանի ն Ս. Հարությունյանի (նմանաՀանություն): Լրացումները՝ Ա. Բ. Սարդսյանի. Երնան, 1991: Մսերեանց, Մսեր. Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի ի Սիմէոնէ մինչ ցՅովՀաննէս Ը (1763-1831): Մոսկուա, 1876: (Մսերեանց, Մսեր). «Մովսէսի Բջնեցւոյ առեղծուած ղդրոյ». - Ճռաքաղ, 1861-1862: ՅովՀաննէս Մրքուղ Ջուղայեցի, Գիրք որ կոչի Սրμաղնադործութիւն: Մադրաս, 1812: ՅովՀաննէս ՊատկերաՀան, Նամականի: Աչխատասիրեց ՍաՀակ Ճեմճեմեան, Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1988: ՅովՀաննիսեան, Աչ., «Յակոμ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսը եւ տաճկաՀայ նուիրակութեան խնդիրը». - Արարատ, 1915 (փետրուար-մարտ): ՅովՀաննիսեան, Աչ., Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնց: Ս. Էջմիածին, 1916: ՅովՀաննիսեան, Աչ., Հայ-ռուս օրիենտացիայի խնդիրը: Էջմիածին, 1921: ՀովՀաննիսյան, Աչ., Դրվադներ Հայ աղատադրական մտքի åատմության: Գիրք Ա, Երնան, 1957: ՀովՀաննիսյան, Աչ., Դրվադներ Հայ աղատադրական մտքի åատմության: Գիրք Բ, Երնան, 1959: Յովսէփեան, Գարեդին. «Թովմա Մեծոփեցու կեանքը (կենսադրական նոր նիւթերով)». - Արարատ, 1914: Նաղարյան, Շուչանիկ. Ողμի ն սթափման μանաստեղծություն: Երնան. ԳԱ Հրատ., 1992: Նալեան, Յակոμ. Վէմ Հաւատոյ: Կ. Պոլիս, 1733: Մատթէոս ՈւռՀայեցի, Ժամանակադրութիւն: Վաղարչաւատ, 1898: Նչանեան, Մեսրու. Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի: Երուսաղէմ, 1939: Նոր μառդիրք Հայկաղեան լեղուի: Հ. Ա-Բ, Վենետիկ, 1837: ՇաՀխաթունեանց, Յով., Ստորադրութիւն կաթողիկէ Էջմիածնի եւ Հինդ դաւառաց Այրարատոյ: Հ. Բ, Վաղարչաւատ, 1842: Ոսկանյան, Ն. Ա., Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան. Հայ դիրքը 15121800 թթ.: Հայ Հնատիå դրքի մատենադիտություն: Առաջաμանը՝ Ն. Ոսկանյանի, խմμադրությամμ՝ Ռ. Ա. Իչխանյանի, Երնան, 1988: Ոսկեան, Համաղասւ. Եղիա Աստուածատուրեան Մուչեղեան: Վիեննա, 1927: Ուչ միջնադարի Հայ μանաստեղծությունը (2712711 դդ.): Հ. Բ: Աչխատասիրությամμ Հասմիկ ՍաՀակյանի, Երնան 1987: Զամչեանց, Մ., Պատմութիւն Հայոց: Հ. Գ, Վենետիկ, 1786: Զոμանյան, Պ. Ա., Վրացական ուղեդրությունները ն նրանց տեղեկությունները Հայերի մասին: Երնան, 1981:

Պատկանյան, Ռափայել. Հայաստանի աղատության վարդաåետարան. Ցեղին ձայնը: Երնան, 1999: (Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնց). «Ժամանակադրութիւն Պետրոս դի Սարդիս Գիլանէնցի». - կռունկ Հայոց աչխարՀին, 1863, Իo. Բ-Գ: Պերւերեան, Հայկ. «Էջմիածնի վանքը 1662-ին». - Հասկ, 1950: Պողարեան, Ն., Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Բ, Երուսաղէմ, 1953: Պողարեան, Ն., Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Ա, Երուսաղէմ, 1966: Պողարեան, Ն., Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Գ: Երուսաղէմ, 1968: Պողարեան, Ն., Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Դ: Երուսաղէմ, 1969: Պողարեան, Ն., Մայր ցուցակ ձեռադրաց Սրμոց Յակոμեանց: Հ. Ը: Երուսաղէմ, 1977: Պոտուրեան, Մկրտիչ. «Հայ կաթողիկոսութիւն». - Բաղմավէå, 1902: Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի դրոց åատմադրաց: Հրտ. Արչակ Տէր-Միքելեանի: Վաղարչաւատ, 1893: Սաւալանեանց, Տիդրան Թ., Պատմութիւն Երուսաղէմի: Հ. Ա-Բ. Երուսաղէմ, 1931: Սիմէոն Երնանցի, Ջամμռ: Վաղարչաւատ, 1870: Սիմէոն ԼեՀացի, Ուղեդրութիւն, տարեդրութիւն եւ յիչատակարանք: Ուսումնասիրեց եւ Հրատարակեց Ներսէս Ակինեան: Վիեննա, Մխիթարեան տւարան, 1936: «Դիւան Սուրμ Յակոμի». - Սիոն (Երուսաղէմ), 1866, 1940, 1941, 1971, 1972, 1973: Սմμատայ Սåարաåետի Տարեդիրք, Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1956: (Սմμատ Սւարաւետ). Տարեդիրք արարեալ Սմμատայ Սåարաåետի Հայոց որդւոյ կոստանդեայ կոմսին կոռիկոսոյ: Ի լոյս ընծայեաց Հանդերձ ծանօթութեամμք Կարաւետ ՇաՀնաղարեանց. Փարիղ, 1859: Ստեփանոս Ռօչքայ, Ժամանակադրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք: Վիեննա, 1964: (Ստեփանոս Սիւնեցի), «Ողμք եւ Հառաչանք ի դիմաց Մօրս մեր սրμոց Աթոռոյն Էջմիածնի Տեառն Ստեփանոսի Սիւնեաց այցելուի, որդւոյ Տարսայիճ իչխանի, ըստ խնդրոյ Վարդաåետին Խաչատրոյ կեչառեցւոյ ի ԶԽԸ (1299) թուիս մերոյ», Կալկաթա, 1846: Ստեփանոս Տարոնացի (Ասողիկ), Պատմութիւն տիեղերական: Ս. Պետերμուրդ, 1885: Ստեփաննոս Օրμելեան, Հակաճառութիւն ընդդէմ երկաμնակաց: Շարադ-

ԱՆ Ջ Ն ԱՆ Ո ՒՆՆ Ե Ր Ի

Ց ԱՆ Կ

Սկղμնաղμյուրներից եկող անձնանունների ն տեղանունների ուղղադրությունը թողել ենք անփոփոխ: Համառոտադրություններ.

կթղ.՝ կաթողիկոս, åտր.՝ åատրիարք, արքեåս.՝ արքեåիսկոåոս, եåս.՝ եåիսկոåոս, վրդ.՝ վարդաåետ:

րեալ ի թուին Հայոց ԶԾԱ (1302) ի կաթողիկոսութիւն Գրիդորի Անաւարղեցւոյ: Կ. Պօլիս, 1756: Ստեփանոս Օրμելյան, Սյունիքի åատմություն: Թարդմ., ներած. ն ծանոթադրությունները՝ Ա.Ա. ԱμրաՀամյանի: Երնան, 1986: Սրուանձտեանց, Գ., Թորոս Աղμար, (մասն Բյ: Կ. Պոլիս, 1884: Վարդան Արեւելցի, Հաւաքումն åատմութեան: Աչխատասիրութեամμ՝ Ղ. Ալիչանի: Վենետիկ-Ս. Ղաղար, 1862: Վարդան Արեւելցի, Մեկնութիւն քերականի: Աչխատասիրությամμ՝ Լ. Գ. Խաչերյանի: Երնան, ԳԱ Հրատ., 1972:

Տաչեան, Ղեւոնդ. Մայր դիւան մխիթարեանց Վենետկոյ ի Ս. Դաղար, 1707-1733: Վենետիկ, 1930: Տաչեան, Յ., Ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա: Վիեննա, 1895: Տեր-Ա Ավետիսյան, Ս., «ԱμրաՀամ կրետացու Հիչատակարանը (ծոցի տետրակը)». - Երնանի Պետ. Համալսարանի «Գիտական աչխատություններ», Հ. ՃԼԼԼ, Երնան, 1940: Տեր-Մ Մկրտչյան, Գալուստ. Հայադիտական ուսումնասիրություններ (Հայկականք ԺԳ-ԺԹ): Երնան, Գիրք Ա, 1979: Տէր-Յ ՅովՀանեանց, Յ. Թ., Պատմութիւն Նոր Ջուղայու որ յԱսåաՀան:

Հ. Ա-Բ, Նոր Ջուղա, 1881. Տէր-Յ ՅովՀաննիսեան, Ա., Ժամանակադրական åատմութիւն Ս. Երուսաղէմի: Երուսաղէմ, 1890: Տեր-Ս Ստեփանյան, Արմեն. «Գնորդ Մխլայիմ». - Էջմիածին, 1984, Իo. 5 (մայիս): Տէրվիչեան, Տիրայր. Ցրուացանկ «Աղդաåատում»ի յատուկ անուններու: Լոս-Անջելէս, 1976: Ցուցակ ձեռադրաց Մաչտոցի անվան Մատենադարանի: Հ. Ա, Երնան, 1955: Փափաղյան, Հակոμ. «Օտար տիրաւետությունը Արարատյան երկրում (ԺԷ դար)». - Լրաμեր Հասարակական դիտությունների, 1977, Իo. 1: Փափաղյան, Հակոμ. «Մի էջ Արնելյան Հայաստանի քաղաքական կյանքի ւատմությունից». - Տեղեկադիր Հայկ. ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի, 1955, Իo. 8: Քեչիչեան, Մեսրու. Ցուցակ Հայերէն ձեռադրաց Զմմառի վանքի մատենադարանին: Վիեննա, 1964: (Քէօմիւրճեան, Երեմիա Զէլէւի). Օրադրութիւն Երեմիա Զէլէåի Քէօմիւրճեանի: Հրատ. Մեսրու Նչանեան, Երուսաղէմ, 1939: Քիւրտեան, Յ., «Նիւթեր Յակոμ Ջուղայեցի կաթողիկոսի կենսադրութեան Համար (1655-1680)». - Հասկ, 1952: Քիւրտեան, Յ., «Նոր նիւթեր Եղիաղար կաթողիկոս Այնթաւցիի մասին». - Հասկ, 1952: Քիւրտեան, Յ., «Յակոμ կաթ. «Ջուղայեցիի նորադիւտ խիստ կարնոր վաւերաթուղթ մը». - Սիոն, 1969:

Քրիստոնյա Հայաստան. Հանրադիտարան: Երնան, Հայկ. Հանրադիտարանի դլխավոր Հրատ., 2002: Օրմանեան, Մաղաքիա. Աղդաåատում: Հ. Ա-Բ, Կ. Պոլիս, 1912-1914:

Բ. ՕՏԱՐ ԼԵԶՈՒՆԵՐՈՎ

Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 6 10Ա òքåòè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ. ՛. 11, ՎàՇòԵ 1. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà, Էքåâàí: 1çո. ՃÍ Ճքì. ԸԸԵ, 1964. Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 6 10Ա òքåòè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ. ՛. 11, ՎàՇòԵ 11. 1Օո քåոàêöèåé Ճø. 1ՕàííèՇÿíà, Էքåâàí: 1çո. ՃÍ Ճքì. ԸԸԵ, 1967. Àքìÿí0-քóԸԸêèå 0òí0աåíèÿ 60 6ò0ք0ì òքè0öճòèëåòèè XV111 6åêճ. Ը6Օքíèê ոՕêóìåíòՕâ. ՛. 111. 1Օո քåոàêöèåé 8ՕՇêàíÿíà, Էքåâàí, 1978. ¡Â‰ÁÂÌ˯‚ËÎË, Õ, ». ƒÊ‡‚‡ı˯‚ËÎË, —. ƒÊ‡Ì‡¯Ë‡, 1Ըò0քèÿ 1քóՅèè. ՎàՇòԵ 1, ՛6èëèՇè, 1946. »Ó‡ÌÌËÒˇÌ ¿.–., 10Ըèô Ջìèí. Էքåâàí, 1çո. ԷԼ7, 1945. Ç, ., Êքèòèêճ è ìåëêèå Ըòճòüè. Ը16., 1903. ÇÚËÓÒˇÌ, ¬. Ã., œ. ¿. ◊Ó·‡ÌˇÌ, “7ՕêóìåíòԵ ոՕ èՇòՕքèè àքìÿíՕ-ãքóçèíՇêèõ

âçàèìՕՕòíՕøåíèé è Օ6ùåՇòâåííՕé æèçíè Լքóçèè (2-àÿ ոՕëՕâèíà 18 âåêà),” Êճ6êճՅ è 8èՅճíòèÿ, 8ԵոóՇê 3 (1982). ÃÂÎËÍÒÂÚ-·ÂÍ À., “Ê 6èՕãքàՓèè ՇոՕոâèæíèêà 1Շքàåëÿ Օքè ԽèíàՇà âàքոàոåòà,” Տեղեկադիր (Հաս. դիտ.), 1946, Իo. 1:

œÂÚÓÒ ‰Ë —‡„ËÒ √Ë·ÌÂ̈,

2íå6íèê 0Ըճ0Ե 1Ըոճշճíè ճôշճíճìè (1722-1723). 1åքåâՕո è Օ6ԵÿՇíåíèÿ Ê. 1àòêàíՕâà. Ը16., 1870. —ËÏÂÓÌ ≈‚‡ÌˆË, 22ճìáք. ԽՕՇêâà, 1çո. 8ՕՇò. Ëèò-քԵ, 1958. Ըó0åáíèê Ըìáճòճ Ըոճքճոåòճ (շóí0Ըòճáëÿ) 1265 շ.. 1åքåâՕո ՇՕ ՇքåոíåàքìÿíՇêՕãՕ, ոքåոèՇëՕâèå è ոքèìåՎàíèÿ ոքՕՓ. Ճ. Լ. ԸóêèàՇÿíà. Էք., 1971. 10ëí0å Ը0áքճíèå Յճê0í06 Ք0ԸԸèԱԸê0Ա èìոåքèè. ԽՕՇêâà, 1830, ò. V11. Ը06åòԸêճÿ èԸò0քèՎåԸêճÿ Չíöèêë0ոå0èÿ. ՛Օì 10, ԽՕՇêâà, 1967. ◊‡ÎÓˇÌ, ¬. ., 1ՇòՕքèÿ àքìÿíՇêՕé ՓèëՕՇՕՓèè. Էքåâàí, 1959. ›ÁÓ‚, √. ¿., Ըí0աåíèÿ 1åòքճ 8åëèê0շ0 Ը ճքìÿíԸêèì íճք000ì. 20êóìåíòԵ, èՅ6ëåՎåííԵå èՅ Ì0Ըê06Ըê0շ0 շëճ6í0շ0 è Ը.-1åòåքáóքշԸê0շ0 ճքõè606 ÌèíèԸòåքԸò6ճ 1í0ԸòքճííԵõ 2åë, ... è 0քóշèõ óՎքå20åíèԱ. Ը16.: ՛èոՕãքàՓèÿ 1ìոåք. ՃÍ, 1898. Ջíöèêë0ոå0èՎåԸêèԱ Ըë06ճքü. 1ç-

ոàòåëè: Փ. ԵքՕêãàóç, 1.Ճ. ԷՓքՕí, òՕì ՃՃ11, Ը16., 1897. Aivazian, Armen M., The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal. Center for Policy Analysis, American University of Armenia, Yerevan, Armenia, 1997. Ayvazyan, Armen M., ìThe Secret Meeting of Armenians on Lim Island in 1722: Concerning the Possible Involvement of Western Armenians in an All-Armenian Liberation Movement),ì in Janos M. Bak and Peter Banyo, eds., Issues and Resources for the Study of Medieval Central and Eastern Europe: Reports and Articles (Department of Medieval Studies, Central European University and the Committee on Centers and Regional Associations of the Medieval Academy of America: Budapest-Cambridge, MA, 2001); լույս է տեսել նան՝ Iran and the Caucasus, vol. 5 (Tehran: International Publications of Iranian Studies, 2001), pp. 85-92. Armen Aivazian, ìDemographic Situation in Karabakh in the 17101720s,ì Armenian Mind (journal of the National Academy of Sciences of Armenia), Vol. 5, No. 1-2, 2001, pp. 66-73 (in English); վերաՀրատարակվել է՝ Louys biweekly magazine (Los Angeles), March 2002, No. 4 (145). Azarian, Stephanus, Ecclesiae Armenae traditio de Romani pontif-

icis primatu jurisdictionis et inerrabili magisterio. Romae, 1870. Baron A. von Haxthausen, Transcaucasia (London, 1854). A Cronicle of the Carmelites in Persia and the Papal Mission of the XVII-XVIII Centuries. Vol. 1, London, 1939. Hammer, J. de, Histoire de l∞empire ottoman. T. XIV. Paris, 1839. Krusinski, Judasz Tadeusz. The History of the Late Revolutions of Persia. Vols. 1 and 2. New York, 1973 (Լոնդոնի 1740 թ. Հրատարակութեան վերատւութիւն). Mohammed A. Hekmat, Essai sur l∞Histoire des Relations Politiques Irano-Ottomanes de 1722 a 1747. Paris, 1937. Lector. Conclave: son organisation, sa legislation ancienne et modern. Paris.,1894. Lockhart, Laurence. The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia (London: Cambridge University Press, 1958). Mansi Joannes Dominicus. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio. Graz, 1960-1962, Vol. 25 (Anni 1300-1344). [Petros di Sarkis Gilanentz], The Chronicle of Petros di Sarkis Gilanentz. Translated from the original Armenian and annotated by Caro Owen Minasian. With an Introduction and additional Notes by Laurence Lockhart. Lisbon, 1959. A Reference Guide to Modern

Armenian Literature, 1500-1920. Compiled and with an Introduction by Kevork B. Bardakjian (Detroit: Wayne State University Press, 2000): Sempadschfr kodex, herausgegeben und ubersetst von Josef Karst. Strassburg, 1905. Villote, Jacobo. Dictionarium Novum Latino-Armenorium. Romae, 1714. The World of Knowledge Encyclopeadia. Vol. VI, London-New YorkToronto-Sydney-Aucland, 1971.

ԱμրաՀամ կրետացի, կթղ. Ս. Էջմիածնի – 13, 103, 147-148, 152160, 162, 183, 257, 260, 282-283, 284, 291 ԱμրաՀամ Մչեցի (Խոչաμեցի, կորդվացի, Քյուրդիստանցի), կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1730-1734 թթ. – 8085, 96-97, 100-101, 104-105, 100, 110, 113, 134, 147-149, 150-153, 155, 157-159, 162, 275, 291 ԱμրաՀամ, նաՀաåետ – 131, 138 ԱμրաՀամ Պետրոս Արծիվյան – 72, Աղարյան, Ս. – 225 Ալիչան, Դ. – 17-18, 102-103, 164 Ալåոյաճյան, Ա. – 100 Ակինյան, Ն. – 8, 100 ԱՀմեդ Գ, օսմանյան սուլթան – 5657, 70 Աղանյանց, Գ. – 8, 86, 244, 259 Աղավնունի, Մ. – 190 Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1706-1714 թթ. – 32, 55, 68, 163, 180, 182-183, 185-186, 193, Աղեքսանդր Բ. Բյուղանդացի, կթղ. Ս. Էջմիածնի – 27 Աղեքսանդր Է, Հռոմի åաå – 230 Ամատունի, կ. – 8 Այվաղ (Սիմեոն Ռոմանով), Հայ կաåավոր – 10, 15 Անանյան, Պ. – 8 Անանուն Վանեցի, դրիչ – 188 Անասյան, Հ. – 8, 12, 39, 62, 208209, 220, 224 Աչոտ Գ. Ողորմած Բադրատունի, թադավոր – 22 Առաքել Դավրիժեցի – 49, 97, 204206, 229, 231

Ասլան Նորքցի – 200 Ասողիկ, Ստեփանոս – 21 Աստվածատուր Ա. Համադանցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1715-1725 թթ. – 29-37, 39, 43-44, 48, 55, 57-58, 68, 96, 109, 111, 128, 130, 132, 151, 270, Աստվածատուր Տարոնեցի, åտր. Հայոց Երուսաղեմի – 209 Աստվածատուր վրդ. ՓաՀրաåատցի – 98, 105 Ավան-յուղμաչի – 32, 35 Ավետիս, Նոր Ջուղայի քալանթար (Ավետ Քալանթարյան) – 174, 180, 184-185, 187, 222, 224 Ավետիք վրդ., Թիֆլիսի Հայոց առաջնորդ, ՍանաՀնի ու Հաղμատի Հոդնոր Հովիվ – 27 Ավետիք Եվդոկիացի, կ. Պոլսի Հայոց åատրիարք – 181 Ատոմ Գնունի, նաՀատակ (†449) – Արամ, արքա Հայոց– 131, 282 Արնչատյան, Ս. – 74 Արիստակես Ա. Պարթն (սուրμ), կթղ. Ամենայն Հայոց, 325-333 թթ. – 129 Արիստակես Լաստիվերցի, åատմիչ Արիստոտել, Հին Հույն փիլիսոփա – Արչակ Բ Մեծ, արքա Հայոց – 131, Արչակունիներ, Հայոց – 131 Բադալյան, Գ. – 259 Բաղդասար Դåիր – 114 Բամåուքճյան, Գ. – 8, 57 Բարաքեաղ Ադուլեցի, խոջա – 199 Բարդուղիմեոս առաքյալ – 129

Բարդուղիմեոս Բոլոնիացի – 74 Բարսեղ վրդ.՝ աչակերտ Սրաåիոն կաթողիկոսի, առաջնորդ Տիդրանակերտի – 196 Բրքիչա – 177

129, 141 Գրիդոր Դ. Տղա, Ամենայն Հայոց կթղ., 1173-1193 թթ. – 139 Գրիդոր ԺԳ, Հռոմի åաå – 92 Գնորդ Մխլայիմ – 75-76

Գաμրիել, ղրիմաՀայ – 241 Գաμրիել կարμեցի, Սաղմոսավանքի առաջնորդ – 199, 204-205 Գալաջյան, Ա. – 99 Գալեմքյարյան, Գ. – 8 Գասåար Երնանցի, մելիք-խոջա – Գէորդ վարդաåետ, Հալեåի ասորիների առաջնորդ – 161 Գրիդորիս (Գրիդոր) Աստաåատցի, Շատիկա անաåատի առաջնորդ – Գրիդոր Լուսավորիչ (սուրμ Լուսատու) – 73, 127, 125, 129, 133, 139, 143, 264-265, 270, 278, 296 Գրիդոր Է. Անավարղեցի, Ամենայն Հայոց կթղ., 1293-1307 թթ. – 18-19, Գրիդոր վրդ. Զեյթունցի՝ կ. Պոլսի Հայոց åատրիարք Եփրեմի երաժչտության ուսուցիչ – 232 Գրիդոր Թ. Մուսաμեկյանց, Ամենայն Հայոց կթղ., 1439-1441 թթ., այնուՀետն Սսի կթղ. – 216, Գրիդոր Շղթայակիր (Շիրվանեցի) – 73, 81-83, 85-86, 93, 99, 104, 108, 114, 117-118, 152-154, 158, 161, 291 Գրիդոր Գ. ՊաՀլավունի (Փոքր վկայասեր), Ամենայն Հայոց կթղ., 1113-1166 թթ. – 18 Գրիդոր Բ, Հռոմի åաå – 213 Գրիդոր Տաթնացի – 121, 124-125,

Դադոնց – 54 Դանիել եåիսկոåոս – 239-241 Դանիել մարդարե – 84 Դավիթ, նվիրակ Ս. Էջմիածնի, նաՀատակ – 93 Դավիթ Բաղիչեցի – 204, 229 Դավիթ-μեկ – 35, 40, 132, 299 Դավիթ, քաՀանա – 184 Դավիթ վրդ. Մչեցի, միաμան Ս. Էջմիածնի – 199, 203, 205-206 Դավիթ վրդ. Ջուղայեցի – 180, 193 Դավիթ Սալաձորցի, μանաստեղծ – Դիոնեսիոս Արիսåադացի – 230 Եղիա վրդ. Մարտիրոսյան – 70 Եղիաղար Ա. Այնթաåցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1680-1691 թթ. – 12, 24, 50-52, 54-55, 62-63, 68, 91, 98, 163164, 172-174, 180-184, 187, 191-192, 201-202, 207-211, 221, 223, 226, 231, 234-235 Եսայի Հասան-Ջալալյան, Գանձասարի կաթողիկոս, 1701-1728 թթ. – 10-11, 15, 31-32, 36, 38 Եսայի մարդարե – 264-266, 298 Եսայի վրդ., առաջնորդ Երնջակի Ս. կարաåետի – 199, 205, 232 Երեմիա աμեղա, նոտար – 244, 255 Երեմիա մարդարե – 111 Երեմիա վրդ. Մեղրեցի, միաμան Ս. Էջմիածնի – 199, 204-205 Երեմիա Զելեåի Քեօմյուրճյան –

209-210 Եփրեմ Ա. Ձորադեղցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1809-1830 թթ. – 92, 94 Եփրեմ Դափանցի (Տաթնացի, Երաժիչտ), åտր. Հայոց կ. Պոլսի, 1684-1686, 1694-1698 թթ. – 76, 204, 232, 234

ՍաՀակ Բ ԱՀադին) – 238-240 ԻսաՀակ վրդ. Մակվեցի, Արդար մականվամμ, սμ. Թադեի վանքի առաջնորդ – 184, 205, 211 ԻսաՀակ վրդ. Շախսաμանցի – 199, 206 (տե՛ս ՍաՀակ վրդ. Ջուղայեցի) ԻսաՀակ եåս., վանական Ս. Թադեի Զամինյան, Ա. – 225 ԻսաՀակ (ՍաՀակ) վրդ. Ջուղայեցի – ԶարμՀանալյան, Գ. – 103 233 (տե՛ս նան ԻսաՀակ վրդ. Զաքարիա Ադուլեցի – 200, 203, Շախսաμանցի) 228, 234 Իսրայել Օրի – 12, 15, 184 Զաքարիա Քանաքեռցի, åատմիչ – 51, 179-181, 188, 199, 201, 208, 211, Լեւօն Ժ, åաå Հռոմի – 284 222, 226-227, 234 ԼոքՀարթ, Լ. – 39 Զօրաμաμէլ, Հրեաստանի Լուդովիկ Պելլուկա, կարդինալ – 73 կառավարիչ (Ք.Ա. 71 դ.) – 266 Խաչատուր վրդ. Աստաåատցի, միաμան Ս. Էջմիածնի – 58 Թադեոս առաքյալ – 20, 22, 129 Խաչատուր վրդ., նվիրակ Ս. Թադեոս (Թաթոս) երեց Երնանցի Էջմիածնի – 90 Համաղասåյան – 200, 206, 233 Խաչատուր վրդ. կեսարացի – 97-98 ԹաՀմասå-կուլի խան Դաջար – 37, Խաչատուր Գաղատացի, կթղ. Սսի – 157, 234 13, 50, 209, 210, 216 Թերղյան, Մ. – 8 Խաչատուր Ջուղայեցի, åատմիչ – ԹէՀմէղ (ԹաՀմասå կամ ԹաՀմաղ 222 Բ), Իրանի չաՀ – 276-277 Խաչիկյան, Լ. – 8, 17-19, 164 Թէոդոս փոքր – 177 Խաչեղμայր, ղրիմաՀայ – 241 Թովմա վրդ. – 118 Խաչիկ, Արչարունյաց եåս. – 21 Թովմա Ակվինացի – 74, 75, 79 Խոսրով, արքա Հայոց – 131 Թովմա Մեծոփեցի – 22, 59, 213- Խոսրով Անձնացի – 102 218, 237 Խուμյանց, Գնորդ (Եդոր Խուμով) – Թորդոմ նաՀաåետ – 145 Թորոս վրդ. – 53 կարաåետ Ամատունի – 201-202, Ինճիճյան, Դ. – 17-18, 190, 226, 237 234-235 Իննովկենտիոս ԺԲ, Հռոմի åաå – կարաåետ երեց – 216 15, 225 կարաåետ Բ Ուլնեցի, կթղ. Ս. ԻսաՀակ վրդ., Ս. Էջմիածնի Էջմիածնի, 1726-1729 թթ. – 23, 37, Ծայրադույն նվիրակ (տե՛ս նան 41, 43-50, 52-58, 61-68, 71-72, 77,

80-81, 83, 96, 99, 113, 147-148, 151, 158, 161, 163-164, 224, 261, 266267, 272, 275 կարկուտ Օնոփրիոս – 201-203 կյուրեղ Աղեքսանդրացի – 177 կիրակոս Ա. Վիրաåեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի – 213-216, 218-219 կիրակոս Բանասեր Ռչտունեցի – կիրակոս Գանձակեցի – 88 կյուլեսերյան, Բ. – 8, 17, 56, 232 կոստանդիանոս – 177 կոստանդին Ա. Բարձրμերդցի, Ամենայն Հայոց կթղ. – 87, 189 կոստանյանց, կ. – 17, 218 կրուչինսկի, Թադեոս, լեՀ ճիղվիտ – Հակոμ քաՀանա՝ որդի Ստեփաննոս քաՀանայի – 54 Հակոμ վրդ. Բուղայան, մխիթարյան միաμան – 65-67 Հակոμ եåս., միաμան Ս. Ստեփանոս Նախավկայի – 199, 234 Հակոμ Ջուղայեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1655-1680 թթ. – 54, 127, 177, 186, 198-199, 201, 203-205, 207-212, 215, 217, 221-222, 227-231 Հակոμ Նալյան, åտր. Հայոց կ. Պոլսի, 1741-1749, 1752-1764 թթ. – 58, 75, 93, 101, 114, 116, 195, 238, 287-289 Հակոμ Սսեցի – 190 Հակոμ Քռնեցի, Հայ դոմինիկյան (217 դ.) – 74 Հակոμյան Հուդա – 129 Հակոμյան, Վ. – 222, 226 Հակոμջան Երնանցի – 48, 200, 206,

Հայկ նաՀաåետ – 131 Հասրաթյան, Մ. – 17 Հարություն, կաֆայեցի – 90 Հարություն՝ Մարուքի որդի – 234 Հարությունյան, Պ. – 57 Հեթում Բ, թադավոր – 19, 25 ՀոՀան վրդ. Շամμեցի – 199, 203, ՀովՀան Գ. Օձնեցի, կթղ. Ամենայն Հայոց, 717-728 թթ. – 129 Հողեփեռնես – 186 Հովասափ, աթոռակալ Աստվածատուր կթս.-ի – 35, 58 ՀովՀան արքեåս., առաջնորդ Մչո Ս. կարաåետ վանքի – 150, 161 ՀովՀան վրդ. Որոտնեցի (1315-1386 թթ.) – 129 ՀովՀան(նես) Քռնեցի, Հայ դոմինիկյանների առաջնորդ, թարդմանիչ (†1347 թ.) – 74 ՀովՀաննես կոլոտ Բաղիչեցի, åտր. Հայոց կ. Պոլսի, 1715-1741 թթ. – 37, 41-43, 47-50, 52, 55, 57-58, 62-64, 67-75, 80-83, 85-86, 93, 96, 99, 104105, 108-109, 114-118, 148, 152-154, 159-160, 194-195, 238 ՀովՀաննես վրդ. Ամասիացի – 101102, 107-108, 110, 114-118, 132 ՀովՀաննես, նվիրակ Ս. Էջմիածնի – ՀովՀաննես Զեյթունցի, միաμան կարմիր վանքի – 47, 61 ՀովՀաննես վրդ., առաջնորդ ՍանաՀինի – 33 ՀովՀաննես կարμեցի, ՀովՀանավանքի առաջնորդ – 205, ՀովՀաննես Զ. Սսեցի, Ամենայն Հայոց կթղ., 1203-1221 թթ. – 190

ՀովՀաննես Ձորեցի, կթղ. Աղթամարի (†1725) – 149, 151 ՀովՀաննիսյան, Ա. Ռ. – 13 ՀովՀաննիսյան, Ա. Գ. – 8, 39, 185, 223, 225, 227, 235 ՀովՀաննես Մրքուղ Ջուղայեցի – 55, 193 ՀովՀաննես վրդ. Մուղնեցի – 203205, 231, 234 ՀովՀաննես վրդ. կարμեցի (Սուսիկ մականվամμ) – 203 ՀովՀաննես Սեμաստացի, մխիթարյան միաμան – 79 Հովնանյան, Վարդան, արքեåսկ. – Հովսեփ արքեåիսկ. Արղության – 239-240 Հովսեփ Էմին – 13, 150 Հրանչոիս Փալիվ, ճիղվիտ միսիոներ Դաղար Ա. ՋաՀկեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1737-1751 թթ. – 12, 2024, 45, 49, 88-89, 98-106, 107-118, 120-126, 128-145, 153-161, 164, 189, 229, 260-261, 267-269, 275, 280281, 290-293, 295-298 Դաղար, ոմն – 202 Դաղար վրդ. Դիվրիկեցի – 228 Դաղիկյան, Ա. – 100, 103 Դուկաս վրդ. Խարμերդցի – 74, 79 Դուկաս, խոջա – 174 Դուկաս Ա. կարնեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1780-1799 թթ. – 239 Դուկաս Սեμաստացի, մխիթարյան միաμան – 15 Ճեմճեմյան, Ս. – 8, 16, 26, 56, 63, 66, 73, 76

Մատթեոս վրդ. Ջուղայեցի, աթոռակալ Հակոμ Ջուղայեցի կթղ.ի, 1665-1672 թթ. – 199, 205, 230231 Մանաճիր – 130 Մաղաքիա ՃեվաՀիրճի, դåիր – 236 Մանկունի, Վ. – 17 Մանուէլ Աստաåատցի (մեծ), աթոռակալ կարաåետ Ուլնեցի կթղ.-ի – 43-44, 57-58, 71 Մանուէլ վրդ. – 199 Մառ, Ն. – 232 ՄէՀմէտ փաչա – 73 Մեսրոå Մաչտոց – 129, 218 Մարդար երեց՝ Հայր Սիմեոն եåիսկոåոսի – 53 Մարկոս՝ ուսուցիչ Մինաս Ամդեցու Մարտիրոս Դրիմեցի (Արնելցի) վրդ., նվիրակ («վէքիլ») Ս. Էջմիածնի – 51, 54, 205, 209, 232 Մարտիրոս վրդ. – 58 Մարուդե (Մարուք), երնանցի մեծաՀարուստ – 234 Մելիք Գասåար Երնանցի – 199 Մելքիսեդեկ μանասեր – 86 Մելքիսեթ – 79 Մեսրոå Հուչականցի (Քրիստոսակիր), ճդնավոր Շատիկա վանքում, ուսուցիչ Դաղար ՋաՀկեցու – 110, 283 Մեվրէիղ ողլի ՄաՀմուտ (ՄիրՄաՀմուտ), աֆղան աåստամμ, Իրանի ղավթիչ – 262-263 Մինաս վրդ. Ամդեցի, åտր. Հայոց Երուսաղեմի – 12, 15, 98, 105, 180, 183, 191, 223, 240 Մինաս վրդ. Աստաåատցի, միաμան

Ս. Էջմիածնի – 58, 172-173, 178, 184, 186, 199, 205 Մինաս վրդ. Տիդրանյան – 10-11, 12, 15, 30-31, 36, 58, 150, 184 Մինաս վրդ. Փերվաղյան Ակնեցի – 12, 23, 25-26, 43, 45, 58, 83, 223224 Մինասյան, Լ. – 170, 200 Միրղոյան, Հ. – 8, 192, 234 Միքայել վրդ., մխիթարյան միաμան Միքայել վրդ. Շամμեցի, առաջնորդ Ս. Նախավկայի – 199, 203-205, 230 Մխիթար Գոչ – 212 Մխիթար Սեμաստացի, Մխիթարյան միաμանության Հիմնադիր – 64-66, 70, 72, 74, 76, 78-79, 132 Մխիթար աμեղա, միաμան Լիմ անաåատի (1720-ական թթ.) – 132134, 299-300 Մկրտիչ քաՀանա, դործել է Դրիմում (1629-1631 թթ.) – 90 Մկրտիչ վրդ.՝ լրատու Պետրոս դի Սարդիս Գիլանենցի – 35 Մկրտիչ վրդ., միաμան Ս. Էջմիածնի, Պետրոս Քյություրի ուղեկից – 118 Մկրտիչ քաՀանա ՋաՀկեցի՝ Հայր Դաղար ՋաՀկեցու – 110, 267 Մկրտիչ վրդ. ՋաՀկեցի՝ եղμայր Դաղար ՋաՀկեցու, առաջնորդ Երնջակ-Գողթն (դուցե ն Նախիջնանի) թեմի – 120 Մկրտիչ վրդ., առաջնորդ Զեյթունի Ս. Աստվածածնի (1678 թ.-ից) – 54 Մովսես Գ. Տաթնացի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1629-1632 թթ. – 90, 175, 177, 227, 229 Մովսէս քերթողաՀայր (Մովսես Խորենացի) – 177

Մովսես վրդ. Բջնեցի, առաջնորդ Արարատյան երկրի (առնվաղն 1656 թ.-ից) – 51, 170, 174, 197, 199, 204205, 229-230, 232 Մսերյանց, Զ. – 226 Մուչեղ, սåարաåետ Մամիկոնյան Մուչեղյան, Եղիա (Եղիա կարնեցի) Մուստաֆա Զելեμի-ղադե, օսմանցի Հեղինակ – 78 Յակոμ Ջուղայեցի – 177, 198, 205, 210, 228 (տե՛ս նան Հակոμ Ջուղայեցի) Յակոμ վրդ. Նալեան – 101, 116, 287-289 (տե՛ս նան Հակոμ Նալյան) Յակոμ րաμունաåետ Մեծ – 234 (տե՛ս Հակոμ եåիսկոåոս) Յակոμջան Երնանցի – 200 (տե՛ս Հակոμջան Երնանցի ) Յարութիւն, ղրիմաՀայ – 241 Յարութիւն Մարուքի որդի – 200 (տե՛ս Հարություն՝ Մարուքի որդի) ՅոՀան վրդ. Շամμեցի – 199, 228 (ՀոՀան վրդ. Շամμեցի) ՅովՀաննէս կթղ. Ձորեցի – 300 (տե՛ս ՀովՀաննես Ձորեցի) ՅովՀաննէս վրդ. Ամասիացի – 269 (տե՛ս ՀովՀաննես Ամասիացի) ՅովՀաննէս վրդ. կարμեցի – 199 (տե՛ս ՀովՀաննես կարμեցի) ՅովՀաննէս վրդ. Մուղնեցի – 199 (տե՛ս ՀովՀաննես Մուղնեցի) ՅովՀաննէս մեծ Պօլսի – 279, 285286, 291-292 (տե՛ս ՀովՀաննես կոլոտ Բաղիչեցի) ՅոՀաննէս Մկրտիչ – 111, 270 Յովսէփ արքեåիսկ. – 239 (տե՛ս

Տ Ե ՂԱՆ Ո ՒՆՆ Ե Ր Ի

Հովսեփ Արղության) Յովսէփ քաՀանա – 184 Յուդա – 199

Ց ԱՆ Կ

Ոսկյանք, 5 քրիստոնյա վկաներ (1 դ.)– 129

Նադիր չաՀ – 157 ՆաՀաåետ Ա. Եդեսացի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1691-1705 թթ. – 12, 32, 50-52, 62-63, 68, 163-164, 171, 179188, 191-193, 212, 221-222, 224-226 Ներսես, կթղ. Աղվանից – 256 Ներսես, կթղ. Սսի – 53 Ներսէս Ա. Մեծ, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 353-373 թթ. – 127, 129 Ներսես վրդ. Ռչտունեցի, արնելաՀայերի åատվիրակ – 132134, 150, 299 Ներսէս նաՀատակ – 112, 264, 278 Ներսես ՇնորՀալի – 289 Նեստոր – 177 Նչանյան, Մ. – 201 Շմավոն – 129 Շմավոն Ադուլեցի, խոջա – 199, 201, 206, 233 Շմուէլ – 177

Զամչյան, Մ. – 12, 18-21, 23-24, 50, 56, 64, 66, 76, 99, 103, 142, 164, 181, 209-210, 216, 222, 225, 236

Պատկանյան, Ռ. – 59 Պատկանյան, Ք. – 39 Պոտուրյան, Մ. – 17 Պետրոս մաՀտասի-խոջա՝ Հայր խոջա Դուկասի – 174 Պետրոս Ա., Ռուսաստանի ցար – 10, Պետրոս վրդ. Ադուլեցի, առաջնորդ Ադուլիսի Ս. Թովմայի – 199, 205, Պետրոս Արադոնացի – 74 Պետրոս դի Սարդիս Գիլանենց – 33, 35, 39 Պետրոս վրդ. Քյություր – 91, 103105, 118, 153, 292 Պետրոս վրդ.՝ աչակերտ Աստվածատուր կաթողիկոսի – 110 Պետրոս վրդ. Աստաåատցի – 274 ՈՀաննես Թմոքվեցի, դրիչ – 214 Պերոչ (Պռոչ) իչխան՝ Հայր Իսրայել Ոնոփրիոս վրդ. – 177 (տե՛ս Օրու – 15 Օնոփրիոս վրդ. կարկուտ) Պղատոն (Պլատոն), Հին Հույն Ոսկան Երնանցի, արքեåիսկոåոս – փիլիսոփա – 121 Պողարյան, Ն., արքեåս. – 16

Պողիկարåոս – 21 Պորփիւր աստուածաμան – 121 Պօղոս առաքյալ – 280, 282 Պօղոս Տարսոնացի – 270 Ռաջաֆ փաչա – 60 Ռոմանով, Սիմեոն – 15 (տե՛ս Այվաղ) Ռոչքա, Ստեփանոս – 11, 221, 225 ՍաՀակ, վանական Արղնիի ԲարձրաՀայաց Ս. Աստվածածնի – ՍաՀակ Բ. ԱՀադին – 238-239 ՍաՀակ Աåուչեխցի, åտր. Հայոց կ. Պոլսի – 78 ՍաՀակ դրիչ, միաμան Անկյուրիայի կարմիր վանքի – 259 ՍաՀակ Ա. Պարթն, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 348-439 թթ. – 129 ՍաՀակ վրդ. Ջուղայեցի (Դարատանեցի) – 233 (տե՛ս ԻսաՀակ վրդ. Շախսաμանցի) Սաւուղ՝ որդի կիսի – 291 Սարդիս, նվիրակ Ս. Էջմիածնի – 93 Սարդիս վրդ. – 184 Սարդիս վրդ. (2 դ.) – 21 Սարդիս Ձորադեղցի, «ղառաֆμաչի» Երնանի (1663, 1674-1679 թթ.) – 200, 206, 228 Սիմեոն թարդմանիչ (2111 դ.) – 59 Սիմեոն ԼեՀացի – 91, 195-196 Սիմեոն՝ որդի Հալեåցի Մարդար երեցի – 53 Սիմեոն վրդ. Երնանցի (մեծ), նվիրակ Ս. Էջմիածնի (1724թ.), աթոռակալ կարաåետ Ուլնեցի կթղ.-ի (1726թ.) – 44, 56-57, 93, 95 Սիմեոն Ա. Երնանցի, կթղ. Ս.

Էջմիածնի, 1763-1780 թթ. – 22-23, 42-43, 48, 50, 52-53, 55-57, 60, 67, 70, 83, 88-89, 92, 99, 114, 127, 139, 158, 183, 192, 220-221, 242, 255, Սիմեոն վրդ. Ջուղայեցի – 229 Սիմեոն Բ. Սեμաստացի, կթղ. Սսի, 1633-1648 թթ. – 51 Սիմոնյան, Պողոս Տայի վրդ. – 72 Սկոթոս, աստվածաμան – 79 Սմμատ Սåարաåետ, åատմիչ – 190, 212 Ստեփաննոս վրդ. ԼեՀացի, «վերակացու եւ դանձաåետ ի սուրμ կաթողիկոսարանն Էջմիածնի» – 199, 203-205, 230 Ստեփաննոս վրդ. կաֆայեցի, վանաՀայր Շատիկա – 270 Ստեփաննոս վրդ. Ջուղայեցի – 180, 183, 186-188, 222, 225 Ստեփաննոս վրդ., մխիթարյան միաμան – 78 Ստեփանոս Գ. Սնանցի, կթղ. Ամենայն Հայոց, 969-972 թթ. – 2122 Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի, կթղ. Ամենայն Հայոց, 1290-1293 թթ. – Ստեփանոս վրդ. Զեյթունցի (Սաչլու)՝ Հոդնոր Հայր կարաåետ Ուլնեցու, առաջնորդ Անկյուրիայի վիճակի – 52, 54 Ստեփանոս քաՀանա՝ եղμայր կարաåետ Ուլնեցու – 54 Ստեփանոս Օրμելյան (Սյունեցի) – 18-19, 25, 138, 145, 190 Սրաåիոն կթղ.՝ Գրիդոր ԺԳ Սրաåիոն աթոռակից կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1603-1606 թթ. – 196

Վախթանդ Զ, Քարթլիի փոխարքա (1703-1714 թթ.), թադավոր (17161724 թթ.) – 194 ՎաՀան, Գայլ – 131 ՎաՀան Ա. Սյունեցի, կթղ. Ամենայն Հայոց, 968-969 թթ. – 20-21 Վաղարչակ, արքա Հայոց – 131 Վարդան վրդ. Բաղիչեցի՝ վանաՀայր Ամրդոլու վանքի, ուսուցիչ ՀովՀաննես կոլոտի, Գրիդոր Շղթայակրի, ԱμրաՀամ Խոչաμեցու Վարդան վրդ. Արնելցի – 87-88, 94 Վարդանէնց տուն – 230 Վարդան, ղրիմաՀայ – 90 Վարդան Հացունի – 18-19, 23, 164 Վրթանէս սուրμ՝ Վրթանես Ա. Պարթն, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 262-333 թթ. – 129 Վրթանէս կեսարացի Ստեփանյան, կեսարիայի արքեåս. – 59, 77

Քայիխոսրով μեդ – 184 Քյուրտյան, Հ. – 8 Քութուր, Պետրոս – 292 (տե՛ս նան Պետրոս Քյություր) Օնոփրիոս վրդ. կարկուտ – 207208, 235 Օրմանյան, Մաղաքիա, åտր. Հայոց կ. Պոլսի, 1896-1908 թթ. – 8, 13, 17, 21, 25, 38, 41-42, 50, 53, 57, 67, 77, 81, 94, 100, 142, 187-188, 214, 216218, 234, 237 Օրåելի, Սիւնեաց արՀիեåիսկոåոս – 19 (տե՛ս Ստեփանոս Օրμելյան) ՕՀան-Բաμա՝ որդի Հակոμջան Երնանցու – 233 1Շàéÿ ոàòքèàքõ – 40 Ճâàí 1ç6àøè – 35 Ճéâàç (ՃéâàՇ) – 11 Peեer Sեephaոus WarեaոՇwic –

Տեր-Ավետիսյան, Ս. – 158 Տեր-ՀովՀանյանց, Հ. – 6, 171, 221 Տիդրան Բ Մեծ, արքա Հայոց – 131 Տիդրանյան, Մինաս վրդ. – տե՛ս Մինաս վրդ. Տիդրանյան Տիրացու, Արտաղի եåիսկոåոս (2111 դ.) – 25 Տրդատ Գ Մեծ, արքա Հայոց – 130, 131, 135 Փարթամ, դրիչ – 138 Փիլիååոս Ա. Աղμակեցի, կթղ. Ս. Էջմիածնի, 1632-1655 թթ. – 53, 175, 177, 182, 206, 222, 227, 231 Փիլիååոս վրդ. – 199

Ադուլիս – 201, 231, 249 Ադաμաղար – 245 Ադրիանոււոլիս (Անդրէի քաղաք, Ադրիանու մեծ ւօլիս) – 102, 115, Աղախ (Աղով) – 245 Աղատակ (դյուղ) – 221, 250 Աղատքաղաք – 251 Աթէնք – 196, 229 Ալ – 249 Ալաճաքիլիսա – 251 Ալայիա – 247 ԱլաչՀար – 245 Ալդուլ – 251 Ալէթլու – 251 Ալիμեկլու – 250 Ալմալի – 247 Ախլցխա – 65, 66, 77, 248 Ախթամար (Աղթամար) – 17, 90, 149, 151, 223 Ախլդօր – 249 ԱխչեՀիր – 259 Ախլքէլէք (Ախալքալաք) – 248 Ախւատ (Հաղμատ) – 20 Ախտենիս – 252 Ածօւ – 249 Ակըլ – 247 Ակն – 246 ԱՀեօլ – 246 Աղասար – 245 Աղասօր – 252 Աղէքաձոր – 250 Աղին – 252 Աղճաղալէ – 252 Աղմեչիտ – 245 ԱղչէՀէր – 247 Աղվան – 223, 261 Աղտ – 246 Աղտեն – 251

Աղունատուն – 253 Աղփարա – 251 Աղքիրման – 246 Աղօրան – 251 Աճեմիստան (Իրան) - 70 Ամասիա – 111, 246, 270-271 Ամիթ (-Տիդրանակերտ) – 196 Ամստերդամ – 290, 296 Ամրդոլ, տես նան՝ Ամրտոլ – 82-83, 147, 154 Այաղմայ – 245 Այիտօստ – 246 Այլաμեր – 251 Այլաքակ – 251 Այսրկովկաս – 25, 29, 37, 69, 71, 80, 147-148, 155 Այրարատ – 223 Անանուր – 249 Անաւատ – 274 Անդեղակոթ – 11 Անդեղատուն – 131 Անդրէի քաղաք – 285 (տե՛ս նան Ադրիանոււոլիս) Անի – 21, 161 Անի-կամախ – 161 Անկյուրիա – 53-54, 65-67, 72, 259, 247 (տե՛ս նան Գաղատիա) Անձալի (-Անղելի, Էնղելի) – 249 Անմեռն – 252 Աչխարօվայ – 246 Աւաղ (Աμաղա) – 247 Աւարան – 250, 254 Աւուչեխ – 246 Աջանան – 250 Առինջ – 252 Ասիա – 98 Ասորեստան – 97, 150 ԱսւաՀան//ԻսւաՀան – 180 Աստաւատ – 44, 185, 224, 249, 264

Աստրախան – 239 Աւաղանկ – 251 Աւան – 252 Աւանիկ – 250 Ատալա – 245 Ատալի – 247 Ատենուձոր – 249 Ատրւատական – 172, 179 Արախուս –252 Արամուս – 252 Արա մեծի դաչտ//Արարատեան դաչտ Արաւկեր – 246 Արատես – 221 Արարատ//Արարադ – 64, 143, 172 Արարատեան տուն (նաՀանդ, երկիր, դաչտ) –28-29, 34, 48, 81, 112-113, 148, 158, 178-179, 197, 204, 208, 214, 263, 264, 276-277 Արարք – 250 Արդուին – 248 Արդինա – 21 Արեւլեան կողմանք (Հայոց) – 197 Արնելյան Հայաստան – 130, 149, 171, 210 Արնմտյան Հայաստան – 71-72, 149, Արղրում – 182, 273 (տե՛ս նան Էրղրում, Կարին) Արծն – 251 Արծկէ – 247 Արկուռի – 157, 250 Արղնի – 226, 247 Արճէչ – 247 Արմաչ – 245 Արմտաներ – 246 Արնեղի – 251 Արւատ – 250 Արտաղ – 17-18, 20, 22, 25

Արտաղ – 18 Արտաղաքան – 251 ԱրտաՀան – 248 Արտաչատ – 250 Արտավին (-Արտաμոյնք) – 221 Արտաւուճ – 252 Արցախ – 13, 29, 32, 35, 37-38, 4849, 69, 70-71, 147, 164 Աքարակ – 252 Արքոլ – 251 ԱֆիօնղարաՀիսար//ԱֆիոնդարաՀիս ար – 247

Բէրթակ – 247, 259 Բերիա – 210-211 (տե՛ս նան Հալեւ) Բերկրի – 247 Բէկւաղար – 247 Բէնկան – 246 Բէրղամայ (-Պերդամոն) – 245 Բէքղօղ – 245 Բղնունիք – 149 Բիլաճիկ – 245 Բիրական (Բյուրական)– 252 Բիրդի – 245 Բլուր – 250 Բիւղանդիոն//Բիւղանդի քաղաք// Բաμաջանիձոր – 249 Բիւղանդիա քաղաք – 116, 263, 267, Բաμատաղ –246 272, 276, 287, 290-291 (տե՛ս նան Կ. Բաμերդ – 246 Պոլիս) Բալիքեսար – 245 Բչէրիկ – 247 Բալու – 247 Բոլոր Բօչայք (-Կոնդ) – 252 Բաղդատ – 248 Բոսփոր – 128 Բաղէչ – 42, 82, 247 Բորաղան – 248 Բամμկաձոր – 249 Բջնի//Բճնի//Պչնի – 17-18, 22-23, Բայաղիտ(դ)//Բայաղետ – 57, 247, 163, 170, 204, 251, 259 251, 254 Բուղխանայ – 251 Բայընդուր – 245 Բուրղաղ (Բուրդաս) – 246 Բանդարμուչ – 248 Բուրվարի – 249 Բանդէր – 246 Բուքըրեչ (-Բուխարեստ) – 246 Բանկալայ – 248 Բօդըռում (-Հալիկառնասուս) – 245 Բանտարաւաս – 248 Բօլնիձոր (-Բոլնիսձոր)– 249 Բատակալ – 251 ԲօղասՀեսար (ԲողաղՀիսար) – 245 Բանտարըռիկ – 248 Բօռ – 246 Բասրայ – 248 Բար – 252 Բարկուչատ – 250 Գաղատիա (-Անկյուրիա) – 23, 43, Բարձաւի – 253 46-48, 52-54, 56, 58, 65-67, 77-79, Բելըրղատ (-Բելդրադ) – 246 Բասեն (Ներքին, Վերին) – 246 Գաղ – 249 Բեչիկտաչ – 245 Գամրա երկիր (-Գամիրք, Բատնոց – 247 Կաւադովկիա) – 53 Բերդ –251 Գամրիս – 251

Գանդէս – 128 Գանձակ – 29, 251 Գանձասար – 10, 29, 31-32, 90, 244 Գանճայ – 264 Գառնի –157, 250, 253 Գարնեղի – 251 Գեամրակ – 246 Գեդրոն – 251 Գեղարդունոյ դաւառ – 254 Գեղարդ – 157 Գեղեմայ (Գեղամայ) դաւառ – 261 (տե՛ս Գեղարդունոյ դաւառ) Գետարդել վանք – 157 Գետիք – 252 Գեօղլավ – 90, 245 (տե՛ս նան Կէղլով) ԳեօղՀիսար – 245 Գեօլտաղ– 245 Գեօկդիւմμէթ – 250 Գեօրդաստ – 245 Գղեխ – 247 Գիլան – 249 Գիրասօն – 246 Գիրիդ (-Կրետե) – 245 Գիւռլայ – 245 Գլաձոր – 74 Գլան (Մեծ, Փոքր) – 253 Գոկքիլիսէ – 251 Գողթն//Գողդնեաց – 31, 120, 180, Գոռդոչ – 251 Գորի – 249 Գուլաμերդ – 250 Գունէ (-Կենավուղ, Գենվուղ) – 250 Գօմաձոր – 251 Դալուլար – 251 Դալուղարդաչ – 251 Դաչտ – 249

Դարանակս – 252 Դարանաղի//Դարանաղիաց դավառ – 112-113, 278 Դարաչամμ – 221, 230 Դավրէժ, Դաւրէժ (տես՝ Թավրիղ) – 49, 182 Դավռայ – 246 Դեղձնավանք – 250 Դերμենդ – 28 Դերջան – 161 Դէմիրճի – 247 Դէնկիղլի – 245 Դէվէլի – 246 Դէրւէքիր//Դիարμեքիր//Դիարμէքիր //Տիարւեքիր – 65, 149-150, 247 Դըդմաչէն – 251 Դիատին – 247 Դիլանչի – 251 Դողս – 250 Դրախտիկ – 251 Դուխուրխան – 249 Դումանէսձոր – 249 Դուչէթ – 249 Դուրթուղ – 245 Դօվրիկ (Տեվրիկ) – 247

Եալօվայ – 23, 245 Եայչիլար – 251 Եանւօլ – 246 Եաչ (-Եասի) – 246 Եղնիստ – 251 Եղնմիտ (-Իղնամիտ, Նիկոմիդիա) – 245 Եղեդաձոր – 110, 256 Եղեւարդ – 250 Եղնաջուր – 251 ԵնկիչՀար – 245-246 Ենկիխան – 247

Իղմիթ,

Ենկիճ – 246 Ենկիճէն – 253 Եվդոկիա (-Թոխատ) – 91, 92, 111, 113, 271, 246, 279 Եվրուա – 62, 92 Երասխ – 250, 278 Երնան – 28-29, 33-35, 37, 48, 60, 71, 81, 85, 134, 157, 159, 170, 183, 187, 201, 203, 205-207, 209-210, 218, 227, 231, 234, 250, 253-254, 263, 276-277 Երղնկա – 161 Երնջակ//Երնջակայ տուն – 120, 205, Երուսաղեմ – 12, 14, 53, 79, 81-83, 85, 90, 104-105, 113, 117, 148, 154, 161, 174, 201-202, 205-208, 211, 232, 291 Եփեսոս Ս. – 73 Եփրատ – 128

Էչակղուտրան – 252 Էջմիածին//Ս. Էջմիածին – 8 ն Հտ. Էսկիղաղարայ – 246 Էտինճիկ – 245 Էրէկլի – 247 Էրղընկա – 246 (տե՛ս Երղնկա) Էրղրում – 71, 150, 223, 246 (տե՛ս նան Կարին) Էրնատար – 251 Էրք – 252 Էրքիլատ – 246

Թաթարւաղարճիղ – 246 Թալաս – 246 Թալին – 252 Թամա – 245 Թամղարայ – 246 Թամիր – 252 Թավրեղ//Թավրէղ//Թավրիղ – 111, 187, 249, 254, 278 Թաքալուկն – 252 Զառայ – 246 Թեքման – 246 Զառիչատ – 248 Թէղխարաւ – 251 Զաֆրանւօլի – 247 Թէլաւ – 249 Զեթայ (դյուղ) – 221 Թեղի – 251 Զեյթուն – 53, 54 Թէրճան (-Դերջան) – 246 Զըռքան – 247 Թեքիրդաղ(Թադավոր դաղ, Զիլայ – 246 Ռոտոստո) – 148, 152, 160-161 Զիլիֆքէ – 247 Թըթենաձոր – 251 Զմիւռնիա//Զմիւռին – 26, 46, 99, Թութ – 251 109, 114, 150, 154, 160, 239, 245, Թիրա – 245 289, 293 Թիֆլիս – 26-27, 31, 37, 45, 69, 111, 223, 249 Էեւ – 245 Թոխատ//Թոքատ//Թոխաթ – 65, 150, Էիչատ (-Էրիչատ) – 252 155, 211, 246 (տե՛ս նան Եվդոկիա) Էլառ – 251 Թորթում – 246 Էյնայ – 245 Թռնովայ – 246 Էնկիւրիայ – 247 (տե՛ս Անկյուրիա) Թրակիա – 100-103, 110, 141, 148, Էնկիւաղար – 245 152-153, 155, 158-161, 245, 282,

285, 290-291 Թուրքիա – 69, 149-150, 209 Խամուրա – 247 Թոմառղու – 246 Խանղչլայ – 246 Թօսիա – 247 Խառμերթ – 247 Թօմրուկ – 245 Խասդեղ – 245 Թոփղափի (-Թոփկափու) – 245 Խարա-Սու (-Խարասու μաղար) – 90 Թօփրախղալա (-Թոփրակկալա) – Խարկ – 248 Խըլաթ – 247 Խըչլածակ – 251 Իղմիր – 58, 114-118, 245 (տե՛ս նան Խնուս – 246 Զմիւռին) Խոչաμ ավան – 104 Իլկավանք – 251 ԽորՀրդային Հայաստան – 9 Իլուն – 252 Խորձոր – 251 Իկոնիս (-Իկոնիա) – 259 (տե՛ս նան Խոր Վիրաւ – 157 Ղոնիա) Խրաչկու (դյուղ) – 221 Ինաւօլ – 246 Խրովատեղ (դյուղ) – 221 Ինդոս – 128 Խօյ – 249, 251, 264 Իւրայիլ – 246 Խօչաւ – 247 Իսախչայ – 246 Խօտեջուր (-Խոտորջուր) – 246, 248, Իսլիմլա – 246 Իսմայիլ – 246 ԻսւաՀան – 174, 183 (տե՛ս նան Ծաղկունեաց ձոր – 250-251 ՍւաՀան ն Շոչ) Ծաղկունք – 251 Իսրայել//Իսրայէլ – 111, 265, 266 Ծար – 251 Իրան – 29, 69, 71, 165, 167 Ծաքար (-Ծակքար) – 251 Իրիղայ – 246 (տե՛ս նան Երղնկա) Կալասեռ (դյուղ) – 221 Լաղըրվան – 252 Կալեր – 252 Լաքեարան – 249 Կալկաթայ – 248 ԼեՀաստան – 79, 92, 97, 135 Կախէթ – 249 Լըճէ – 247 Կախմախի – 251 Լընճան – 249 Կածիս – 252 Լիմ կղղի, անաւատ– 132-133, 149, Կաղղուան//Կաղղվան – 182, 248 Կաղս – 251 Լիոն – 213 Կարենուց – 251 Լիւստրայ (ԱխչէՀիր) – 259 Կամախ – 161, 246 Լոռի – 111, 249 Կամրկաւ – 246 Լվով//Լէուոլիս – 74 Կամրջաձոր – 21 Կաւադովկիա//Կաւադոկեան երկիր

– 110, 287 (տե՛ս նան Գամիրք) Կառնաւատ – 246 Կասկէ – 247 Կաստէման – 246 Կաւաμերդ (-Կաքաւաμերդ) – 250 Կաւակերտ – 250 Կարμի//Կարւի – 157, 231, 253, 250 Կարենիս – 252 Կարին – 81, 155, 161, 246 (տե՛ս նան Արղրում//Էրղրում) Կարճկան – 247 Կարմիրաւերակ – 251 Կարմունջ – 252 Կարս – 57, 71, 113, 155, 248, 278 Կաֆա – 90, 113, 245, 275 Կեանտիման – 249 Կեառատի – 247 Կեարղայ – 246 Կեարմիր – 246 Կելիւօլ – 245 Կեոմիրճինա – 246 Կեսարիե – 45, 77, 109-111, 128, 150, 154, 234, 246, 267 (տե՛ս նան Ղայսէրի) Կեօղլու – 252 Կեօլէ – 248 Կէղլով – 90 (տե՛ս նան Գեօղլավ) Կէչառիս – 252 Կղնուտ (Փոքր, Մեծ) – 252 Կիլիկիա – 17, 19, 87, 170, 189-190, Կիլիկյան Հայաստան – 7, 50, 62, 130, 165 Կիւմիչխանայ – 246 Կիւմուրճին – 245 Կոթ – 252 Կոխտ – 253 Կողμ – 250 Կոնդ – 253

Կող – 253 Կովկաս – 69 Կոտայք – 251 Կորատեղ – 251 Կորղաμակ – 251 Կորկոտան – 251 Կոստանդնոււոլիս//Կ. Պօլիս – 1213, 23-24, 28-29, 36-37, 41, 44, 46, 47, 49, 51-52, 55, 57, 63-66, 69, 7274, 76-78, 80-81, 83, 85, 91-93, 96106, 110, 113-114, 116-118, 124-125, 141, 148, 150, 152-154, 160-161, 163164, 174, 189, 194, 204, 208-210, 219, 228, 231-232, 234, 237-239, 244, 263, 267, 279-280, 285, 291292 Կրցխլուան – 249 Կուլասարօվայ – 247 Հաղարաμեր – 251 Հաղրու – 247 Հալեւ//Հալաւ – 161, 209-211 (տե՛ս նան Բերիա) Հաղμակ (-Աղμակ) – 249 Հաղμատ – 17, 22-23, 25-27, 45, 163, Հաճիքեօյ – 246 Հաճիօղլուμաղարճիղ – 246 Համատան – 249, 264, 270 Համչեն – 111, 246 Հայաստան//Հայոց Տուն//Հայկաղյան տուն – 9, 12, 14, 20, 28, 30, 32, 45, 59, 65, 71, 112, 114, 121-122, 124-125, 127, 130-132, 136, 138-139, 142, 146, 151, 155, 165-167, 170, 175, 190-191, 207, 211, 218-219, 239, 263, 265-266, 271, 274, 299 Հայկական սղնախներ – 69 Հայնէ – 247

Հայոցթառ – 253 (տե՛ս նան Հավուց թառ) Հայոց ձոր – 104 Հայոց Սյունիք – 69 Հայոց Ստանօղ – 259 Հայրավանք – 251 Հանիսուսար – 249 Հաչտարխան 248 Հաւուլ – 251 Հասանղալայ – 246 Հավուց Թառ – 157 (տե՛ս նան Հայոցթառ) Հարփանտ – 252 Հէյրակ – 246 Հէրի – 249 Հըղու – 247 Հըրսօվայ – 246 Հիսար – 245 Հին Ջուղա – 234 Հիւսէինիկ – 247 Հյուսիսային Իրան – 37, 69, 155 Հնդկաստան – 92, 127, 248 Հոռոմստան – 24, 44, 97 Հորս (դյուղ) – 221 Հռոմ – 11-12, 15, 18, 24, 62, 67, 7377, 79, 92-93, 95, 142, 186, 213, 219, 224-225, 230 Հռոմկլայ – 18 Հունաստան (Հունաց տուն, երկիր) – 98, 110, 240 Հօթին//Հոդին – 246, 275 Հօնաս – 245 Ջադ – 251, 252 Փոքր Ջադ – 251 Ջադաւանք – 252 Ղաμալա – 31 Ղաղախ – 249

Ղաղանլըխ – 246 Ղաղան – 249 Ղաղւին – 249 Ղալաթիա – 79, 244, 247, 259, 267 Ղալաճուխ – 259 Ղալաչըխ – 247 Ղամիչլուխ – 245 Ղայաւաղար – 247 Ղայղուլի – 249 Ղայսերի (-Կայսերի) – 91, 271 (տե՛ս նան Կեսարիա) ՂանդաՀար – 262 Ղաստամոնի – 259 Ղավչան – 246 Ղատիդեղ – 245 Ղարաμաղ – 36, 69 Ղարադալուկ – 251 ՂարաՀիսար – 259 Ղարաման – 247, 259 Ղարաչօրան – 248 Ղարասու – 245 (տե՛ս նան Խարասու) Ղարատաղ – 250 Ղարաօրան – 252 Ղարթալ – 245 Ղարս//Ղառս – 248, 278 (տե՛ս նան Կարս) Ղափան – 31, 250 Ղափլու – 245 Ղըղլար – 248 Ղղլղալա – 251 Ղղլօրան – 251 Ղընխ – 245 Ղըչլախ – 251 Ղիան – 247 Ղրիմ//Խրիմ – 90, 92, 240, 245 Ղրխաղաճ – 245 Ղրխμուլաղ – 250 Ղուղուչան – 246

Ղուլալի – 251 Ղուլμ – 247 Ղում – 249 Ղումղափու (-Գումդափու) – 244 Ղուչատայ – 245 Ղուռառչէչմայ – 245 Ղօնիա – 246-247, 259 (տե՛ս նան Իկոնիս) ՂօչՀիսար – 247 Ղօռնաֆայ – 247

Մարսըվան – 246 Մելիտենէ (-Մալաթիա) – 53 Մեծկերտ – 247 Մեծ Հայք – 17, 20, 24 (տե՛ս նան Հայաստան) Մեղրի – 250 Մեղուս – 251 Մէժէթուձոր – 249 Մէնթէչ – 247 Միսատայ – 247 Միդիլու (-Լեսμոս) – 245 Ճաթղռան – 253 Մուժամւար – 249 ՃաՀուկ – 109, 110, 249, 267 ՄուՀալիճ – 245 Ճամւարակ – 252 Մուղան – 13 Ճիլ – 252 Մաղանճղ – 250 Մուղլայ – 245 Մաղանդարան//Մաղանտարան – 28, Մուղնի//Մօղնի – 157, 253 Մունճուսուն – 246 Մաղրէն – 252 Մուչ – 81-82, 147-148, 150-151, 155, Մալաս – 245 Մալղարայ – 245, 246 Մուչախւիր (-Մուչաղμիւր) – 250 Մակու – 249, 251 Մուսայիւղչլայ – 246 ՄաՀմուտան – 247 Մուսէւին (-Մծμին) – 247 Մաղաղμերդ – 248 Մօլաμայաղիդ – 253 Մանաղկերտ – 247 Մօսկով (-Մոսկվա) – 248 Մանաման – 245 Մօտկան – 247 Մանդալեաթ – 245 Մանիսայ – 245 Յաղձ – 252 Մանկուս – 250 Յաչտարակ (-Աչտարակ) – 254 Մաչկեր – 246 Յորմի – 249 Մառմառա – 245 Յուչնի – 249-250 Մառմառաչէն (-Մարմաչեն) – 253 Յօչական (-Օչական) – 250 Մասըրիս (Բջնիի) – 251 Մասիս – 143 Նալլուխան – 247, 259 Մաստարա – 60, 252 Նախամարք – 251 Մասրիս (Հայրավանքի) – 251 Նախիջնան//Նախչուան – 31, 35, 71, Մատան – 247 111, 120, 134, 181-182, 185, 232, Մատէն – 246 249, 254, 264, 266-267, 269 Մարաղայ –249, 251 ՆաՀիա (-ՆաՀեն) – 247

Նարիման – 246 ՇըխմաՀմուտ – 249 Նէղոս – 128 ՇըՀաւն – 252 Նեվա –128 Շընդաւիթ – 253 Նետիս – 251 Շընքուչ – 247 Նիչ – 246 Շիրաղ – 249 Նիկիսար – 246 Շիրակ//Շիրակվան//Շիրակուան – 21, Նիկիտայ – 246 248, 250 Նիկոմեդեայ – 289 (տե՛ս նան Շիրվան//Շիրուան – 31-32, 247 Իղնամիթ) Շիրվանաձոր – 250 Նչխարք – 252 Շխեր – 251 Նորադաւիթ – 253 Շումլայ – 246 Նորադիւղ – 253 Շօչ – տե՛ս ՍւաՀան Նորաչենիկ – 249 Շօռութ – 249 Նորատուս – 251 Շօրաղ – 252 Նորμերդ – 245 Նոր Նախիջեւան – 225 Ոսկաչէն – 252 Նոր Ջուղա – 29, 51, 52, 170, 178- Ոստին (դյուղ) – 221 181, 184, 193, 197, 199-200, 206, 221-222, 224, 233, 249 Զամանկուտ – 251 Նորք – 157, 253 Զանղրայ – 247 Նուռնուս – 251 Զաւընդուր – 250 Նօռդուղ – 247 Զարսանճաղ – 247 Զէրքէղ – 245, 248 Շախսաμան//Շըխչաμան//Շախչաμան՝ Զէրքէչ – 247, 259 ՍւաՀանի թաղ – 228 Զըլտըր – 248 ՇաՀաստան – 264 Զըրփլու – 252 ՇաՀջՀանաւատ – 248 Զիջրա – 248 ՇաՀրիար – 253 Զմըչկածակ – 247 Շաղկերտ – 249 Զորս – 249, 251 Շամախի – 29, 69, 31, 32 Զորրորդ Հայք – 113 Շամμ – 250 Զւխլու – 251 Շաչ – 247 (տե՛ս նան Ղաչ) Զուխուր-Սաադ – 231 (տե՛ս նան Շաւչէդ – 248 ՍաՀաթափոս) Շատիկի անաւատ (Շատիկա վանք) Զօռլու – 245 – 110-111, 189, 269, 274, 276 Շարաւխանա – 253-254 Պալաթ – 244 Շարիս – 251 Պախչա-Սարայ//Պաղչասարայ// Շաքի – 31 Բախչիսարայ – 90, 245 ՇէւինղարաՀիսար – 246 Պանդրմայ – 245

Պարթին – 247 ՊարսկաՀայաստան – 24, 48 Պարսկաստան – 29-30 Պեկնաղար – 259 (տե՛ս նան Բէկւաղար) Պէյրութ – 228 Պետրւուրք – 248 (տե՛ս նան Ս. Պետերμուրդ) Պիտնի – 251 Պղաμերդ (-Բաղաμերդ) – 250 Պոնտոս – 271 Պորտակ – 251 Պորտիկ – 253 Պրուսայ//Պուրսայ – 245, 289 Պուլանուխ (-Բուլանուխ) – 246 Պուրտուր – 247 Պօլի – 247, 259 Պօչան – 246 Պօրի – 247 ՋաՀուկ – 264 (տե՛ս նան ՃաՀուկ) Ջաղաց տեղ – 250 Ջավախէթ – 248 Ջաֆարաւատ – 253 Ջեկրաչեն – 251 Ջերմուկ – 247 Ջղուն – 250 Ջրվէղ – 253 Ջուղայ – 180

Ռեչտ – 69, 249 Ռընդամալ – 251 Ռոդոսթո//Ռոտոսթոյ//Ռադոսդ– 103, 245 Ռումելի – 113, 275 Ռուսաստան – 10, 36, 48, 127, 165 Սաμարաթիան – 249 Սախդըղ (-Քիոս) կղղի – 245 ՍաՀաթափոս – 251 (տե՛ս նան Զուխուր-Սաադ) Սալամալիք – 252 Սալայ – 245

Սալիան – 249 Սալմաստ – 249 Սաղէմ – 117, 291 (տե՛ս նան Երուսաղէմ) Սաղմոսավանք – 157 Սամաթիա – 244 Սամսօն – 246 Սայրեսթօ – 249 ՍանաՀին – 27, 33 Սանդըխլի – 247 Սառաֆան – 248 Սասուն – 247 Ս. Ղաղար կղղի –14, 236 Սարիեր – 249 Սեμաստիա – 246 ՍեւուՀ լեռ – 133, 278 Սէրքեվիլ//Սերկնիլ – 214, 254, 260 Սեֆյան Իրան – 8, 165 Սէյդաւատ – 248 Սէվան – 251 Սէվերակ (Սնավերակ) – 247 Սըլդուղ – 249 Սըղերտ – 247 Սընաւ (-Սինու) – 246 Սըչօվայ – 246 Սիլիսրէ – 246 Սիս – 42, 46, 50-55, 205, 210, 284 Սիսիան – 250 ՍիվրիՀիսար –247 Սիւնիք – 22, 69 Սիօն//Սիոն – 111-112, 126, 265-266, 269, 274, 279 Ս. Լուսավորչի անաւատ – 157 Սկիւտար – 46 Սղնախ – 70 Սյունիք – 13, 18-19, 29, 35, 37, 48-49, 70-71, 147, 164 Սոթ – 252 Սոքա – 245 ՍւաՀան – 172, 179, 206, 233, 249, 262 (տես նան Շոչ) Սւարթայ – 247 Սւեր – 246

Ստանօղ – 247 Ստեանքեօյ (-Կոս կղղի) – 245 Սրամայ – 246 Ստամμուլ//Ստամւօլ – 43, 70, 73, 93, 98, 104, 114, 126, 244 (տե՛ս 132 նան Կոստանդնոււոլիս) Սուլթանղչլայ – 246 Սումխէթ – 249 Սուրամ – 249 Սուրմարի – 250-251 Սօլաք – 251 Սօղանլու – 248 Սօմայ – 249 Սօվմայ – 245 Սօֆի – 246 Ս. Պետերμուրդ – 86

Վաղարչաւատ դաւառ – 22, 189, 216, 218, 294 Վայո(ց)ձոր – 250 Վան (Վուեր) – 71, 104, 149-150, 216, 247, 299 Վանիկ – 250 Վանստան – 250 Վառնա – 246 Վասւուրական – 70-71, 149, 299-300 Վարդենիս – 252 Վարղէլն – 251 Վարսերն – 251, Վենետիկ – 14, 45, 65-66, 70, 76-77, 102, 224 Վէթի (Վեդի) – 250 Վէթիμասար – 250 Վըժան – 252 Վիեննա – 229 Վիտին – 246 Վիրաւ – 188 Վիրք//Վրաստան//Վրացտան//Վրաց տուն – 37, 45, 111, 165, 224, 263, 266 Վոլդա – 128 Տաթն//Տաթեւ – 17, 19-20, 22-23, 29, 74, 163, 180 Տաճարաμակ – 253

ՏաճկաՀայաստան – 24 Տակճկաստան – 42 Տայադեղ – 246 Տաչիր – 249 Տաչքեօփրի – 246 Տավչանլու – 245 Տարոն – 71, 82, 149-150, 154 Տեղեր – 252 Տիդրանակերտ – 70, 150, 231, 247 Տիկօր – 248 Տրաւիղոն – 246 Տփխիս – 263

Ցաղման – 247 Ցամաքաμերթ – 251 Ցըղնի – 250

Ուղումչի – 249 Ուղունքեօրփու – 245 Ուչաղ – 247, 259 Ուչի – 157, 161, 252 Ուռիծառ – 251 Ուռձաձոր – 250 Ուռումելի – 246 Ուսկուդեր//Ուսկուտար – 118, 244-245, 279, 282 (տես նան Սկյուտար) Ուրդուար (-Օրդուμադ) – 264 ՈւրՀայ – 247 Ուրուչճըղ – 246

Փարաքար – 250, 254 Փարփի//Փարւի – 157, 161, 253 Փերին – 247, 259 Փերչամւայ – 246 Փէնէսէ – 246 Փէչմակալ – 251 Փիրմաստ – 245 Փոքր Հայք – 24 Փոքրդիւղ – 253

Փռակունիս (-Փառակունիս) – 252

Քաղկեդոն – 64 Քամալ – 251 Քամար – 245 Քանաքեռ – 251 Քաչան – 249 Քաջμերունիք – 149 Քարթլի – 194 Քարվանսարա – 252 Քեալարայ – 250 Քեղի – 246 Քեղուաձոր – 250 Քեօչք – 245 Քեօմփուրլուկ – 246 Քեօփրի – 246 Քէչտաղ – 250 ՔէօթաՀեայ – 245, 289 Քէօստէնճէ – 246 Քիանղրի – 259 Քիլիս – 246 Քիսեղ – 249 Քիսմէս – 249 Քիրաչլու – 254 Քիրման – 245 Քուլթափա – 249 Քուրտաք – 252 Քօլատակ – 252 Քօրօղլի – 248

Օղան – 251 Օղի – 246 Օլթի – 246 Օղրաձոր – 251 Օնցւոց աչխարՀ – 127 Օչական – 60, 157, 218 (տե՛ս նան Յօչական) Օսմանյան երկիր – 49, 51, 164 Օսմանյան կայսրություն – 8, 28-29, 48-49, 51, 71, 90, 92, 96-97, 147, 154, 165-167, 181, 192, 231

Օտամիչ – 245 Օրթադեղ – 245 Օրթալանկ – 245 Օրմանի – 246 Օրդու – 246 Օրտուվար (-Օրդուμադ) – 250 (տե՛ս նան Ուրդուար) Օր – 245 Ֆաթսա – 246 Ֆիլիւէ – 246 Ֆռանկանոց – 250-251 Ֆռանկստան//Ֆռէնկստան – 76, 93, 127 Ֆրանսիա – 73 Ֆօրսանդէվի – 248 Ֆօքչան – 246

ԵՕëøàÿ Ճքìåíèÿ – 35 Êàքà6àõ – 40 The Bosphorus ñ 144 The Euphrates ñ 144 The Ganges ñ 144 The Indus ñ 144 The Nile ñ 144 The Volga ñ 144

Բ Ո Վ ԱՆ Դ ԱԿ Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ Ա.

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՑՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆԸ՝ ԲՋՆԻԻ, ՀԱՂԲԱՏԻ,

Ս. ԹԱԴԵՈՍԻ ԵՎ ՏԱԹԵՎԻ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍՆԵՐԻ ՀԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԱԼՈՒ ԿԱՆՈՆԸ (առաջացման ժամանակն ու Հանդամանքները) . . . .

ԳԼՈՒԽ Բ.

ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 1720-ԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսը (1715-11725) ն նրա կաւերը Հայ աղատադրական չարժման Հետ . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Գ.

ԿԱՐԱՊԵՏ ՈՒԼՆԵՑԻՆ (1661-1729) ԵՎ ՆՐԱ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՆԱԼՈՒ

ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Կոլոտի դեմ դժդոՀությունների սկիղμը . . . . . . . . . . . Կարաւետ Ուլնեցու ընտրությանը մասնակցած արնելաՀայ եւիսկուոսները . . . . . . . . . . . . . . Կարաւետ Ուլնեցու կենսադրական կարնոր մանրամասներ . . . . . Կարաւետ Ուլնեցին իμրն «յայնկուսացի» (արնելաՀայ ն արնմտաՀայ կղերի Հարաμերությունները ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում) . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Դ.

ԿԱԹՈԼԻԿՈՒԹՅԱՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ԿԱՐԱՊԵՏ ՈՒԼՆԵՑՈՒ ԵՎ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԿՈԼՈՏԻ ՎԱՐԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ .

.

.

.

.

Գաղատիա-Ա Անկյուրիա թեմը ն Հայ-կկաթոլիկ Հարաμերությունները . . . . . . . . . . . . . . Կոլոտ ւատրիարքի ն Կարաւետ կաթողիկոսի՝ կաթոլիկների Հանդեւ որդեդրած Հաչտարար դիրքորոչման քաղաքական դրդաւատճառները . . . . . . . . . . ՀովՀաննես Կոլոտի ն Կարաւետ Ուլնեցու Հակակաթոլիկ ձեռնարկները . . . . . . . . . . . . . . . .

.

.

.

.

.

.

. .

. .

.

.

.

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ Ե.

ԱԲՐԱՀԱՄ Բ ԽՈՇԱԲԵՑԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԿՈԼՈՏ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻ ՀԵՏ (1719-1734 ԹԹ.) . . . . . . . . Նախնական դիտողություններ . . . . . . . . . . ԱμրաՀամ Խոչաμեցու ն Կոլոտի Հարաμերությունները 1719-11727 թթ. . . . . . . . . . . . . . . ԱμրաՀամ Խոչաμեցու ն Կոլոտի Հարաμերությունները 1730-11734 թթ. . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Զ.

Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՆՎԻՐԱԿՆԵՐԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ .

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ Է.

ԾԱՅՐԱԳՈՒՅՆ ՆՎԻՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ԱԲՐԱՀԱՄ Բ

ԽՈՇԱԲԵՑԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՕՐՈՔ . . . . . . . . . .

Ս. Էջմիածնի առաջին ծայրադույն նվիրակը՝ Ղաղար վարդաւետ ՋաՀկեցի . . . . . . . . . .

.

.

. .

. .

. .

.

.

.

ՂԱԶԱՐ ՋԱՀԿԵՑՈՒ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ . . . . .

Հայության աղդակաղմիչ տարրերի ջաՀկեցիական սաՀմանումը .

. .

. .

ԳԼՈՒԽ Ը.

ՂԱԶԱՐ ՋԱՀԿԵՑՈՒ ՆԱԽԸՆԹԱՑԸ (1719-1731 ԹԹ.) . . . .

Ղաղար ՋաՀկեցու տարիքը . . . . . . . . . . ՀովՀաննես Ամասիացին՝ Ղաղարի ն Կոլոտի Հարաμերությունների մասին . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Թ.

ՋաՀկեցու Երդարանը իμրն ՃՄԼԼԼ դարի Հայ ւաչտոնական աղդայնականության «ձեռնարկ» . . . . . . . . . Ղաղար ՋաՀկեցին՝ 1722 թ. Լիմ անաւատի դաղտնի ժողովում ընթերցված կոչի Հեղինա՞կ . . . . . . . . . . . ՋաՀկեցու «Ողμի» դլխավոր Հարցադրումը իμրն ուչմիջնադարյան Հայ մատենադրության կենտրոնական դրույթ . . . . . . «Աղատադրական աղոթքը» . . . . . . . . . . . Պատառիկներ ՋաՀկեցու Հայրենասիրական-ա աղդայնական դաղափարախոսության . . . . . . . . . . . . Ղաղար ՋաՀկեցին ընդդեմ կաթոլիկ քարողչության . . . .

.

. .

.

. .

. .

. .

. .

ԳԼՈՒԽ Ժ.

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ

ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ (1725-1734 ԹԹ.) . . . . .

ԸնդՀանուր դիտարկումներ . . . . . . . . . . . . . ԱμրաՀամ Մչեցու ընտրությանը նւաստած ցարդ անՀայտ ւարադաները . . . . . . . . . . . . . . ԱμրաՀամ Կրետացու ընտրությանը նւաստած ցարդ անՀայտ ւարադաները . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ ԺԱ.

ՎԵՐՋԱԲԱՆ ԵՎ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ . . . . . . . . . .

Պատասխան՝ ուսումնասիրության սկղμում առաջադրված Հարցին . . . Հայաստանը ն Հայոց եկեղեցին ՃՄԼԼ-Ճ ՃՄԼԼԼ դարերում . . . . . .

ՀԱՎԵԼՎԱԾՔ

(ուսումնասիրություններ ն վավերադրեր)

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Ա

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ ՃՄ-ՃՄԼԼ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

(երկու Հնատիւ վավերադրի քննություն) . . . . . . . . Ա. ՆաՀաւետ Եդեսացու կաթողիկոսանալու Հանդամանքներն ու դրա Հետնանքները . . . . . . . . . . . . . Ա վավերադիր (1693 թ.) . . . . . . . . . . . . Քննություն Ա վավերադրի . . . . . . . . . . .

.

.

. . .

. . .

1. Տւադրությունը . . . . . . . . . . . . . . . 2. Պատմական ետնախորքը . . . . . . . . . . . . 3. ՆաՀաւետ Եդեսացու կաթողիկոսանալու Հանդամանքները . . . 4. Նորջուղայեցիների ն ւոլսեցիների մասնակցությունը կաթողիկոսական ընտրություններին . . . . . . . . . . 5. Մինաս եւս. Աստաւատցի . . . . . . . . . . . 6. ՆաՀաւետի կաթողիկոսության չրջանի Հետնանքները . . . . 7. Ստեփաննոս Ջուղայեցու ընթացքն ու վախճանը . . . . . . 8. Հայոց կաթողիկոսների կենցաղավարության ն տարաղի մասին . . 9. Հայ ն օտար մչակույթների Համեմատական դնաՀատականներ (1625, 1693, 1733 ն 1740 թթ.) . . . . . . . . . . . . . Բ. ՀակաՀակոμյան ժողովներ (1664-11665 թթ.) . . . . . . . . Բ վավերադիր (1665 թ.) . . . . . . . . . . . . . . Քննություն Բ վավերադրի . . . . . . . . . . . . . 1. Վավերադրի դրության ժամանակը ն վայրը . . . . . . . 2. 1664 թ. Հոկտեմμերի ժողովը: Ժողովականները . . . . . . 3. 1665 թ. տարեմուտի ՀակաՀակոμյան ժողովի ւաՀանջների Հարաμերական մեղմացման դրդաւատճառները . . . . . . . 4. 1664 թ. ժողովը ն ԱրնմտաՀայոց կաթողիկոսության ստեղծումը . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Կոնկլավի կաննոները ն 1441 թ. Էջմիածնի կաթողիկոսի ընտրությունը . . . . . . . . . . . . . . . .

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Բ.

ՆՎԻՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ . . . . . . . .

1. Ծայրադույն նվիրակներ (1741-1797) . 2. Ս. Էջմիածնի նվիրակներին վերաμերող անտիւ նյութեր . . . . . . .

.

. . . . . . . դիվանական . . . .

. .

. .

. .

. .

.

.

.

.

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Գ.

ՂԱԶԱՐ ՋԱՀԿԵՑՈՒ ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆԸ (ԿԵՍԱՐԻԱ, 1726 Թ.) .

.

.

.

.

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Դ.

«ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԱՄԱՍԻԱՑՒՈՅ ՎԱՐՔ ԵՒ ԳՈՐԾՔ

ՂԱԶԱՐՈՒ ՋԱՀԿԵՑՒՈՅ» . . . . . . . .

.

.

.

.

.

.

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Ե.

ԼԻՄ ԱՆԱՊԱՏԻ ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆԸ (1722) .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ՑԱՆԿԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ .

ԱՆՋՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ .

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

.

.

.

.

.

.

.

.