Հայոց լեզու և խոսքի կուլտուրա

Ռ.Ն.

ԱՐԶՈՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՈՒ

ԵՎ ԽՈՍՔԻ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԳիՏջՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Ռ.

Ն.

ԱԿԱԴԵՍԻԱ

ԱՐԶՈՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՈՒ

ԵՎ ԽՈՍՔԻ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ՈՒՍՈՒՍՆԱԿԱՆ

1 ՄԱՍ

ՀԳԱ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ԵՎ

ՀՏԴ.

809.198.

Գ.ՄԴ

8է.2

Ա

ւ

(075)

Հ 773

է ՀԳԱ Տռյազրվում գիտական խորհրդի որոշմամբ

Խմբագիր՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԱԱ գիտաշխատող Օ.

Խաչատրյան

Գրախոմճեր՝ բանաւիրական գիտություններիդոկտոր, պրոֆեսոր, Երնանի պետական տնտեսագիտական ինստիտուտիհայոց լեզվի ամբիոնիվարիչ Բաբկեն Ղազարյան, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, Երնանի ն ճարտարապետության շինարարությանպետական համալսարանի լեզվի ն մշակույթի ամբիոնիվարիչ Ռռբնրտ Դավթյան

Ա

Արզոյան Ռ.Ն. ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ ԵՎ ԽՈՍՔԻ

Ուսումնականձեռնարկ. Եր.: ՀԳԱ, 2004. -

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ:

էջ:

Ջեռնճարկը.որն իրենից փաստոթնն ներկայացնում է գյուղատնտեսական գիտակրթական համակարգի համար նախատեսվողբուհական ուսումնական ձեռնարկի առաջին մասը, ընդգրկում է լեվի հասարակականդերին, նրա գործառություններին.հնդեվրոպականլեզվարնտունիքումհայոց լելվի գրաված տեղին օւ նրա վարգացման տարբեր շրջաններին վերաբերող կարնորեւգույն հիմնահարցերը:Ռարբառագիտական ժամանակակիցսկզբունքներիհիման վրա ներկայացվածէ հայերենի բարբառների ղասակարգման ընդհանուրպատկերը: Հայոց լեզվի իրողությունների հաշվառմամբ են նան սԿլարզաբանված «ԵՊԿ բաժինները. դրանց վերաբերյալ տրված են

արդի

աաաականն 4602020100 2004թ. Հ-ՀՀ7----

ԳՄԴ

0173(01)2004

ԼՏՏԻԼ

8124Հ 73

1-934-3-0 ՕԶՀայկական

Ծ

գյուղատնտեսականակադեմիա,2004թ..

Ռ.Ն.Արզոյան,2004թ.

Լե

երը հասարակական

կյանքում Ն

նրւս

ֆունկցիանե

Կենդանականաշխարհիմնացած բոլոր ճներկայացուցիչների նկատմամբ մարդուամենակարնորտարբերակիչգծերից մեկն այն է, որ ճա ապրում է հասարակական կյանքով: Եթե գոյության ն ինքնճապաշտպանության բնազդի հիմքի վրա են կագմավորվումկենդաճականաշխարհի տարբեր ներկայացուցիչներիհոտային խմբավորումները (հոտ, ոհմակ, երամ, վտառ նն.), ապա մարդը, անցնելով գիտակցության, մտածողության ն ու ձնավորման լեզվիու ընդհանրապես քադաքակրթության դժվարին տնական ճանապարհը, վաղուց վեր է կանգնել հոտային- խմբային մակարդակիցն դարձել հասարակական կյանքով ապրող գիտակից էակ: մեծ Պետք է ասել, ռր պատմության շատ ժամանակաշրջանում կատարված այդ հսկայական որակական տեղաշարժը հիմնականում պայմանավորված է եղել նրանով, որ մարդը, բնության հետ ունեցած առ ամենօրյա փոխհարաբերության մեջ, ճնախամարդուցքայլ քայլ է կատարոլ, աշխատանք հասարական կյանքով ապրոդ վերածվել մարդու: Բնության յուրացման, նրա տարբեր երնույթները, առարկաներն ու օբյեկտները մարդկանց շահերին ու նպատակներին հարմարեցնելու ն ծառայեցնելու անընդմեջ պրոցեսը նղել է ինչպես աշխատանքային կոնկրետ գործոդությունննրի, այնպես էլ ընդիանըապես աշխատանքի ընդլայնման ն կատարելագործման պրոցես: Ահա այս պրոցեսում է, որ միշտ գտնվելով անխզելի ու փոխադարձկապի մեջ, առաջացել, ձնավորվել ու զարգացման ներկա աստիճանին են հասել գիտակցությունը, ն մտածողությունը լեգուն:

1. Լեզու,

գիտակցություն

ն մտածոդություն

Գիտակցության առաջացումնանմիջականորենկապված է հոդաբաշխ խոսքի ծագման հետ, ռրոնք, ինչպես ն ինքը` զիտակցությունը,ձնավորվել են հասարակական աշխատանքային ն մնացած բոլոր ամենալայն ու բագմազան ոլորտներում: Խոսքը գիտակցական այնպիսի մի գործունեություն է, որը կատարվում, իրացվում է լեզվի, այսինքն` հաղորդակցմանմիջոցների մի որոշակի համակարգի միջոցով: Խոսքի Ն հիմնական միավորներն են բառը ՆՃախադասությունը:Բառը նշանակության ն դրա ճյութական կրողի՝ հնչման կամ գրության, նյութական ձնի միասնությունն է: Նշանակությունն արտացոլում է իրականության օբյեկտը ն ճերկայացնում է զգայական պատկեր կամ մտավորըմբոնում: Ճիշտ է, զիտակցություննու խոսքը անխզելի միասնության մեջ են, բայց դա չի նշանակում, թե ղրանք ճույնական են: Գրիտակցությունն արտացոլում է իրականությունը, իսկ լեգուն նշանակում է այդ

կյանքի

իրականությունը:

է մտքերը, ձնավորում, միաժամանակ արտահայտում Լեգուն կաղապարում է մարդկային մտածողությունը՝ իրենից ներկայացնելով հոզեորի, իդեալականի ե մատերիականի, նյութականի յուրօրինակ մի միասնություն: Չի կարող լինել լեզու առանց մտածողության, ն չեն կարոդ լինել լեզվից անջատ մտքեր ու գաղափարներ: 2. Լեզուն

որպես հաղորդակցման

միջոց

3.Լեզուն որպես

Նույն տեսակին պատկանող բոլոր կենղանիներիբոլոր խմբավորումներին էլ հատուկ են հաղորդակցման այս կամ այն տարրերից կազմված համակարգերը,բայց դրանք դեռնս լեզու չեն ն երբնէ չեն կարող վերածվել լեզվի, քանի որ ղրանց կրոդները ի վիճակի չեն ապրելու հասարակական կյանքով: Մարդկային լեզուն, լինելով իրակաճության գիտակցական արտացոլման, գիտակցականի մակարդակի հասցված հոգնոր-

զգացմունքային երնույթների

ն

ոացիոնալ-տրամաբամական

մտածողության ձնավորման միջոց, միաժամանակ հադորղակցման ամեճաունիվերսալ,ամենակատարյալ միջոցն է: Հաղորդակցումը խոսող անհատի կոդմից (ասելիք ունենալու դեպքում) խոսակցին մի բան ասելու, տեդեկացնելու,հաղորդելու գործընթացն է: Ընդ որում իր ճերքին խոսքը կագմելու ն օտարելու (խոսակցին հադորղելու) համար խոսողը պետք է դիմի իր գիտակցության մեջ գոյություն ունեցող լեզվական համակարզին պատկանող բոլոր ձների ու միջոցների օգնությանը: Խոսքային յուրաքանչյուր հաղորդակցում ունի եռակի՝ խոսոդի, ընկալողին լեզվական համակարզիվերաբերություն: Լեզուն ունի ճան հաղորդակցման այս կարնորագույն կողմին առնչվող գործառություններ: Դրանք հասարակական փորձն ու զիտելիքները կուտակելու (ակուժուլյատիվ) ն սերնղից սերունդ փոխանցելու իմացաբանճակամ (գնոսեռլոգիական)գործառություններն են: Հաղորղակցման պլանով լեզուն լինում է հնչյունային ն գրային: Գրային լեզվի հիմքի վրա ստեղծվում են երկրորղականկամ օժանդակ մժիջոցները՝ մատճախոսությունըն կետագրությունը: Սարդկային հասարակության մեջ կան հաղորդակցման մշակված ճան այլ միջոցներ, ինչպես օրինակ Մորզեի այբուբենը՝ հեռազրային բնագավառում, նավագնացության մեջ օգտազործվոդ, փոքր դրոշակների

շարժումներով իրականացվող ազդանշանային համակարգը, համակարզչային տեխնիկայի բնազավառում կիրառվող բազմաթիվ .անվտանզության պայմանական հետախուգական ն լեզուները, ճպատակներովօգտագործվողբազմաթիվծածկագրերնու գաղտնագրերը: Բայց դրանք բոլորն էլ ստեղծված են մարդկային լեզվի հիմքի վրա, դրա ածանցյալն են Հասարակական կյանքի պայմաններումառաջացած են էթնիկական ընղհանրությունները, որոնք հետազայում կոչվել

որպես

ժողովուրդներ, իսկ ավելի ու, պատմական շրջանում` ազգեր, համաՒթնիկական, համաժողովրդական, համազգային հաղորդակցման

միջոց ստեղծել, ձնավորել ն գարգացրել են իրենց սեփական, ազգային լեզուները: Տարբեր ժոդովուրդներիմիջն հաղորդակցումնապահոլլելու ճպատակով մարդկությունը իր բազմադարյանւպլատմությանընթացքում մշակել է մեկից ավելի լեզուներիիմացությանն թարգմանությանպրակտիկան: կուտակման

ն

հոգնոր-մշակութային արժեքների պահպանման միջոց

զարգացումը քաղաքականության ձնավորումն ու հասարակական կապված անխզելիորեն է, որ հարաբերություններիորոշակի տիպերիհաստատման ն զարգացմանհետ՝ այս բոլոր ժողովուրդներըպատմականտարբեր մժամաճակաշրջաններում են որոնց արժեքներ, հոգնոր-մշակութային ստեղծում կամ այն չափով համամարդկային, հումանիստական լավագույն մասը՝ իր նե կատարելությամբ, ձնի զեղարվեստական բովանդակությամբ կազմավորում են համաշխարհային հոգեոր-մշակութային արժեքների մի յուրօրինակ միասնականզանձարան: Նման արժեքներիստեղծման ճպատակովմարդկություննօգտագործելն ու մշակված պատմականորեն էլ օզտագործում է այժմ են երաժշտությունը, կատարելագործվածայնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք կերպարվեստը, ճարտարապետությունըն այլն: Այո, մարդը գույների, հնչյունների, որոշակի սկզբունքներովձնավորված շիճանյութի ն դրանցով ստեդծված գեդարվեստական պատկերների ու կերսլարների միջոցով արարել է հոգնոր-մշակութայինարժեքների հսկայական հարստություն: Բայց որքան էլ բարձը գնահատենք դրանց դերն ու ճշանակությունը, կյանքի այնուամենայնիվ, մարդկային հասարակության հոգնոր բովամդակության ծավալով, ւսոումով նշանակությամբ, իրենց զարգացման ու ձների բազմագանությամբճրանք չեն կարող համեմատվել այն ամենի, արժեքների այն անչափելի հարստության հետ, ինչ որ ստեղծվել է մարդկային լեզվով, ինչ որ գոյացել է տարբեր ժոդովուրդներիստեղծած գրականհուշարձաններիցն կոչվում է համաշխարհայինգրականություն: Այս իմաստով է, որ երբեմն տարբերակվածձեով ենք ներկայացնում գրականությունն արվեստ ըմբռնումները:Եվ դա կատարվում է ոչ թե այդ միայն միայն ու հասկացություններ միմյանց հակադրելուայլ գրականության չաւմագանց մեծ, համապարփակ դերի ընդգծման նպատակով,որը, բնականաբար, ճան մարդկայինլեզվի դերի ընդգծումնէ հանդիսանում: Գրական մեծագույն հուշարձանները երկար ժամանակ, մինչն մարդկության կոդմից գրային, գրավոր լեզվի օգտագործմաննանցնելը, ստեղծվել են բանավոր արվեստի ձնով` ղիցաբանճություն,ժողովրդական բանահյուսություն,իսկ էպոսի ժանրը հատկապես մեծ դեր է խաղացել արշալույսին: բոլոր ժողովուրդներիքաղաքակրթման Մարղկայի նշանակում

Գրերի

հայտնագործումը, լեզուննրի ձնավորումը ն գրավոր գրականության` որպես արվեստի ամենաընդգրկուն տեսակի ստեղծումը աննախընթաց չափերով մեծացնում են քաղաքակիրթ ժողովուրղների՝ հոգնոր-մշակութային արժեքներ ստեղծելու ն ղրանք գրավոր կերպով ամրագրելու, տվյալ ժողովրղի ն նրա միջոցով ճան համայն մարդկության հոգնոր հարստություններիգանձարանըլրացնելու հնճարավորությունները: Այղ հնարավորությունները ավելի քան բազմապատկվում են տպագրության գյուտից ն տպագրական գործի կազմակերպումիցհետո, երբ զանգվածային տպաքանակով հրապարակվում են ոչ միայն տվյալ ժամանակաշրջանի գրական կյանքի արղյունքները, այլն ճասխկինում բանավորկերպով ստեղծված գրական հուշարձանները, որոնք բազմաթիվ տարբերակներիհիմքի վրա հւսվաքվելովն ամբողջականտեսքի բերվելով, վերածվում են հոգնոր-մշակութայինմնայուն արժեքի: Այս առումով էլ մենք ասում ենք ռր լեզուն հանդես է գալիս որպես ու եոգնոր-մշակութայինարժեքների ստնղծման, կուտակման պահպանման միջոց:Ուշագրավ է, որ դրանց առկայությունը երբեմն կարող է արգելակող ներգործությունունենալ այս կամ այն գրավոր լեզվի գրային համակարգի բարենորոգման կամ փոփոխման ընթացքի վրա: Հավանաբար բոլորիս հայտնի է, որ հեռավոր արնելքի մի շարք ժողովուրդներ` չինացիները, ճապոնացիննըը նն, օգտագործում են ու հիերոգլիֆների խիստ բարդ բազմաքանակ համակարգ: Օրինակ, ճապոներենումդրանց թիվը հասնում է մոտ տասը հազարի: Եթե որեէ մեկը գիտի ն գրականության մեջ կարող է կիրառել ղրանց կեսը, համարվումԼ բավական գրագետ ն զարգացած մարդ, իսկ այղ համակարգին լիովին է տիրապետող մասճագետ լեզվաբանը ըստ արժանվույն ստանում բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան: Եվ առաջին հայացքից գարմւսնք է պատճառում,թե հնագույն քաւլաքակրթության այդ Ժողովոտդները ինչու՞ չեն անցնում այբբենական համակարգին, որն անհամեմատ ավելի հեշտ ու կատարյալ է: Բայց պարգվում է, որ դա փաստորեն անհնարին բան է: Խնդիրն այն է, որ այդ ժողովուրղները հազարամյակների ընթացքում իրենց գրական կարնորագույն հուշարձանները ստեղծել ն նախքան այդ բանավոր ստեղծածը գրի են առել հենց այդ հիերոգլիֆների համակարգով: Հետնաբար, հրաժարվել դրանից, ճշանակում է հրաժարվել սեփական պատմական ամբողջ կենսագրությունից,ազգային դեմքից ն կուտակած հոգնոր հարստության գանձարանից:Գործնականում հնարավոր չէ ճան այդ ամենը ւմոոխադրել գրության ճոր համակարգի, քանի որ դա կպահանջեր բավական երկար ժամանակ,նյութականհսկայական ներղրումճերն բացի այդ մեկընղմիշտ կկորչեր այղ հոգնոր ժառանգության այն անմիջական հմայքն ու ,

առանձնահատուկգեդարվեստականությունը,որոնք պայմանավորվածեն

հենց հիերոգլիֆների համակարգով: Բերված օրինակից պարզորոշ երնում է, որ յուրաքանչյուր լեզու, լինելով իրեն կրող ժողովրղի, ազգի ոգու արտահայտման ն այղ ռգու ստեղծած արդյունքների կուտակման ու պահպանման միջոցը, ունի իր ինքնատիպությունը, տվյալ ժողովրղի

հոգնոր կյանքով

ու

գեղարվեստականմտածողությամբպայմանավորված

առանձնահատկությունը:

Հոմերոսն ու Սապֆոն դասականհունարենով, Դանթեն ու Պետրարքան իտալերենով, Բայրոնն ու Դիկենսը անգլերենով, Հայնեն ու Գյոթեն գերմաներենով, Ռաբլեն ու Մտենդալը ֆրանսերենով, Պուշկինն ու Տոլստոյր ռուսերենովընկալվելու դեպքում միայն կարող են երնալ իրենց ամբողջական զեղարվեստական լիակատար ինքնատիպությամբ ու հնչեղությամբ: Գեղագիտականընկալման ու բավականությունստանալու համար միշտ էլ գերաղասելին համարվել է գրական-գեդարվեստական երկը բնագրով ընթերցելը, իսկ թարգմանության որակը պայմանավորվելէ նրանով, թե որքանով է համարժեքայն բնազրին: Եվ պատահականչէ, երբ հպարտությամբ ենք ասում, թե Գյոթեից ն Պուշկինից կատարված թումանյանականթարգմանություններըչեն զիջում բնազրերին: Ձանկացած ժողովրղի գրականության ն գրական լեզվի զարգացման փոխաղարձ կապը դիալեկտիկականէ, անխգելի: Դրանք փոխաղարձորեն պայմանավորում են մեկը մյուսին: Գրավոր զրական գործերի մեջ է ամբողջանումգրական լեզուն իր էական հատկանիշներովու գծերով, բայց ն գրականության գարգացման ամեն մի ճոր փուլը, որպես անհրաժեշտ լեզվա-արտահայտչականնյութ, օգտագործում է իր ժամանակաշրջանի գրականլեգվի զարգացմանորոշակի վիճակն ու աստիճանը: Այսպես, երբ 19-րդ ղ. կեսերին Խաչատուր Աբովյանը դնում էր մեր գրական լեզվի հիմքերը, գրական լեգվի պատրաստի ձների առումով փաստորեն ոչինչ չուներ ձեռքի տակ ն միայն համագգային կարնորագույն խնդիրների հանճարեդ ըմբոնումն էր, որ նրան հնարավորություն տվեց սեփական գրական ստեղծագործությամբ ուդենշելու նոր ժամանակների հայոց գրական լեզվի ձնավորման ու գարզացման ընթացքը: Իսկ ահա Հովհաննես Թումանյանը, Աբովյանի ն ճրա հաջորդներիջանքերի շնորհիվ ձների ն ուներ գրականլեզվի որոշակի պատրաստիու հղկված արդեն գործ ճրա զարգացմանբավական հասուն աստիճանի հետ: Լեզվական-զրական այս որակի վրա հենվելով` Թումանյանը կարողացավ իր հզոր հանճարի նոր աստիճանի: Շատ ուժով մեր գրական լեզուն բարձրացնել զարգացման ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն այսօրվա գրական գործիչները, որոնք գործ ունեն իրենց մեծ ճախռրդների կողմից ստեղծված ձների ու միջոցների անսպառ հարստության հետ: որպես ազգային-ազատագրական շարժումների գաղափարախոսության կրող ն խորհրդանիշ

4. Լեզուն

մարղկային հասարակությունը, ղրանց ձնավորման ն գոյության ամբողջ պատմությունը միասնական են ոչ թե վերացական իմաստով, այլ իրենց կոնկրետության, մասնավորումների մեջ: Եվ հասկամճալիէ, որ մարդկության պատմությունն ամփոփվում է, սկսած էթնիկական առաջին խմբավորումներից մինչե ներկա քաղաքակիրթ Մարդկությունը

ն

ագզերը, տարբեր

ժոդովուրղճերի գոյության

ու

ղրանց

փոխդարաբերությունների պատմության մեջ: Որպես համամարդկային լուսավոր գաղափարներիցմեկը միշտ էլ բոլոր ժողովուրղների լավագույն ներկայացուցիչներիհամար հանդես է եկել տարբեր երկրների,դրանցում ապրող էթնիկականխմբերի, ժողովուրդներիու ազգերի բարի դրացիական, եղբայրական փոխհարաբերությունների,խաղաղ համակեցության ու համագոյակցությանգաղափարը: Բայց ղժբախտաբարմիշտ չէ, որ մարղկությանպւստմությանընթացքում ժողովուրդների փոխհարաբերություններըկառուցվել են այդ լուսավոր զաղափարի ու արդարացի սկզբունքներիհիման վրա: Առավել հաճախ հանղիպում են պատմական այնպիսի իրավիճակներ, երբ գներիշխողը նվաճողի ն նվաճվողի, ստրկացնողի ե ստրկացվողի, զաղութացնողին

զաղութացվողի,

տարրալուծողի

տարըրալուծվողի

Ն

են: փոխհարաբերություններն Իսկ նման ղեպքերում լեզուն, տվյալ ղեպքում ճիչտ կլիճի ասել՝ լեզուները, ստանում են տարբեր նշանակություն ն վերածվում տարբեր, անգամ հակաղիր ճպատակներիիրականացմանկարնորագույնմիջոցի: Այս տեսանկյունից համաշխարհային պատմության բարդ ու տնական ընթացքիմեջ հայ ժոդովրյդիպատմությունըամենաուշագրավ ն ընդգծված նկարագիրունեցուլներիցմեկն Լ: Եվ ղա այն պատճառով որ Հայաստանը իրեն բաժին ընկած աշխարհագրական դիրքով համարյա թե անընղմեջ եղել է միջազգային հարաբերությունների առումով տարբեր գիշատիչների ռազմա-քաղաքական բախումների խաչուղիներում, նե հետնաբար հայ ժողովրղի պատմությունը զգալի չափով ազգային-ազատազրական ,

պայքարի պատմություն է: Խղ. սկզբին հանճարեղ Մաշտոցի կողմից գրերի գյուտի ստեղծման անհրաժեշտությունըառաջին հերթին բխում էր ազգային-ագատագրական պայքարի նպատակներից:17դ. վերջին Հայաստանն արղեն բաժանվել էր երկու` արնմտյան նե արնելյան մասերի, որոնցում բյուգանդամետ իշխաններին պատկանող տարածքներում ընդգծված էր հակումը դեպի հունարենը, իսկ պարսկասեր իշխաններին պատկանող գավառներում` դեպի պարսկերենը: Հայ ժողովրղի ագգային ինքնության ու պետական անկախության պահպամմանհամար անհրաժեշտէին զորեղ հոգնոր կռվաններ: Եվ որպես հանդե այդպիսիք իր եկան նկեղեցի՝ ինքնուրույն հայ ղավանաբանությամբն հայոց համազգային գրական լեզվի ձնավորման հիմքը հանղիսացողմեսրոպյան այբուբենը: ռրպես պատմության նախորդող շրջանի Վարդանանց պայքարը, օրգանական շարունակություն, դարձյալ մղվում էր այս կովանների պահպանման շուրջը, որոնց վերացման ն դրա միջոցով հայ ժողովրղին պարսիկներիհետ ձուլելու անսքող ճպատակնէլ հետապնդումէին պարսիկ նվաճողները: 2Ճռչղ. կեսերին հայկական ղպրոցները չփակելու, փաստորնն հայոց լեզվի գոյության իրավունքի համար մղվող պայքարը նշանակում էր ազգային-ազատագրականպայքարի դրոշ բարձրացնել Արնելյան ծ

Արեմտյան Հայաստանում՝ ցարական կառավարության, իսկ հայահալած Հայաստանում` թուրքական կառավարության քաղաքականությանղեմ:

Սովորաբար ոազմաքաղաքականբախումների հետեանքով հաղթոդ ղարձած ցեղախմբի, ժողովրդի, ազգի լեզուն ստորադաս վիճակի մեջ է դնում պարտվողի լեզվին, գերիշխոդ դառնալով քադաքականդիվանագիտական,առնտրա-տնտեսական,արդյունազործական ն այդ վիճակի տնական պահպանմանդեպքում` նան կենցադայինոլորտներում: Այս վիճակն ւսուսջին հերթին իր անմիջական արտացոլումնէ գտնում բառապաշարի մեջ, որի մեջ պարտադրվողլեզվի բառաշերտերըցույց նն տալիս տվյալ ժողովրդի կախվածության ն հարստահարմանփաստացի աստիճանը: Անհամեմատ պահպանողականն դիմաղրոդականեն լեզվի բառային հիմնական ֆոնդն ու հատկապեսքերականականկառուցվածքը, որոնք դարերի ընթացքում, անգամ դաժանազույն կախվածության ն

հարստահարմանպայմաններում համարյա թե էական փոթոխությունների չեն ենթարկվում: Մինն ՃՃճդ սկզբին ընկած վերջին չորսհինզհարյուրամյակների ընթացքում այդպիսին է եղել հայերեն ն թուրքերեն լեզուների փոխհարաբերության բնույթը` թուրքական բառաշերտերի չափից դուրս առատություն, բայց փաստորեն անխաթար մնացած բառային հիմնական ֆոնդով ն քերականական կառուցվածքով հատկանշվողկենսականկայունություն: է դառնում, թե ինչու՞ Վերը շարադրվածից միանգամայն պարզ ցանկացած ժոդովրդի համար իր լեզուն հատուկ հոգածության, անգամ պաշտամունքիառարկա է: Դա այդպես է, քանի որ յուրաքանչյուր լեզու իրեն կրող ժողովրդիհոգեոր կերտվածքիընդհանրությանէական հիմքն է: ն Աշխարհընկալման, աշխարհայեցոդութան իմաստով լայն հաղորդակցմանկարնորազույն միջոցն է: Հոգնոր-մշակութայինարժեքների ստեդծման ն դրանց` համազգային, իսկ դրա միջոցով նան համամարդկային հարստության կուտակման կարնորագույնմիջոց է: Ազգային-ազատազրական պայքարի դրոշի խորհրդանիշի ն ֆունկցիաներ կատարող, իսկ պատամական ճակատագրի բերումով սփյուռք ունեցող ժողովուրդներիհամար ազգապահպան ն ազզահավաք հսկայականնշաճակությունունեցող համընդգրկուներնույթ է լեզուն:

ա

լեզուները Աշխարհի

տիպերը

ն դրանց միջն եղած ընդհանըությունների

Այնքան էլ հեշտ բան չէ որոշել, թե որոնք են աշխարհի լեզուները ն ինչ թիվ են լլազմում ղրանք: Մոաջին դժվարությունն այն է, որ բոլոր երկրներն ու պետությունները չէ, որ ունեն ճշգրիտ տվյալներ իրենց տարածքում գոյություն ունեցող լեզուների մասին: Եվ այս առումով հարկ է լինում դրանց հետ համադրել բազմաթիվ միջազգային կազմակերպությունների՝ հաճախ իրարից զզալիորենտարբերվոլլտվյալները: Երկրորդն այն է, որ բավականաչափ բարդ գործ է լեզուների ն բարբառների սահմանների ստույգ որոշարկման գործը: Թվում է՝ վճռականը պետք է լինի այն սկզբունքը, քե հասկանալիության ինչ աստիճան կւս տարբեր բարբառով խոսողների միջն. միննույն լեզվի բարբառներով խոսողները պետք է հասկանան իրար, իսկ տարբեր լեզուներով խռսողները չեն կարող հասկանալ: Բայց պարզվում է, որ իրականում հաճախ Այսպես, իրար ամեննին էլ այդպես չէ բավականաչաւի լավ նն հասկանում ռուսն ռւ բելռռուսը, տաջիկն ու պարսիկը, ուզբեկն ու թուրքը, թուրքմենն ու ադրբեջանցին: Բայց ն է այն, որ միննույն լեգվի տարբեր բարբառներով հաճախադեպ խոսողները համարյա թե ամբողջովին չեն հասկանում իրաը: Օրինակ` լոռեցու համար մութ անտառի ճման մի բան են Կարճնանի կամ Համշենի ն բարբառները Կամ վերջերս հեռուստատեսութամբ ռաղիոյով քաղաթացիության իրավունք ձեռք բերեց մի երգ, որի տեքստը Քեսաբի բարբառի նմուշ է: Մի կողմ թողնենք` «Հլը, Հլը ճինո է», կրկներգը ն մեջբերենք մի քանի տող: Սշկեն, անումեդ Մայրում,- սա մեծագույն դժվարությամբ կարելի է կոահել, որ նշանակում է` «Աղջի, անունդ Մարիամ»: Իսկ -

-

հետնյալտողերից՝

Կարմիր ֆստոն հագուձի Չուց ալ աղվոր վիլուձի... սովորական գրականլեզվով խոսոդ հայը ոչինչ չի հասկանա: Պարզվում է, որ դա նշանակում է` Կարմիր շը է հագել, Որը ինչ էլ լավ սազում է... Ընդհանուր լեզվի նորմաներիցբարբառների աստիճանական հեռացման մենք-միքլ միս-մայս, օրինակներ է տալիս Ագուլիսի բարբառը` դու-դյու, կիր-կայը, հին-հայն, մարդ-մօրդ,. հարս-հօըս, մահ-մցհ ն այլն: Բարբառները երբեմն դիտարկվում են որպես առանձին լեզուներ, եթե դրանք ունեցել են տարբեր պատմական ճակատագրեր ն ղրանցով են տարբեր պետություններում: Օրինակ, խոսողները հայտնվլ շատ ֆլամանղերեննը քիչ է տարբերվում Բելգիայում տարածված Բացի կան լեզուներ, այղ, Նիդեռլանդներում խոսվող հոլանդերենից: խմբերը խիստ որոնցով խոսող էթնիկական փոքրաթիվ են: Այսպես, լիվերեն ֆիննաուգրական լեզվաընտանիքի լեզվով խոսողների թիվը 1Ո

կազմում է 300-400 մարդ: Համանման վիճակ է նկատվում Ռուսաստանի հյուսիսում ապրող ժոդովուրդներիմոտ: Ահա այս հիմնական ն ռրոշ այլ կարգի ղժվարություններիհաշվառմամբ էլ կարող ենք մոտավոր ճշտությամբ ասել, որ աշխարհում կան շուրջ երեք հազար լեզուներ, որոնց միջն եդող ընդհանըությունները կաբելի է բաժանել երեք տիպի: ն շփման փոխառությունների 1) ընդհանբություններ

հետնանքով

առաջագած

Եթն լեզուները չեն պատկանումմինճույն լեզվաընտանիքին, այսինքն չեն ծագում նույն նախամայը-հիմքից,բայց ունեն ընդհանուր շերտեր, ապա այս դեպքում մենք գործ ունենք փոխառություններիհետ: Փոխառություններըկարող են կատարվել պատճառներով, բայց տարբեր որպես առավել էական դեր խաղացոդ բառեր կարելի է առանձնացնել պատմական ն աշխարհագրական բնույթի պատճառներով փոխառյալ բառերը: Վերնում մենք արդեն առիթ ուննցւսնք քննարկելու ռընէ ժողովրդիկամ ժողովուրդներիմի խմբի` մեկ ուրիշ ժոդովրղի կամ ժողովուրղների մի այլ խմբի նկատմամբ գերիշխանության հաստատման ւվատմական երնույթը, որով ն սլայմանասվորվումեն դրանց լեզուների փիողհարաբերություններըն շփման բնույթը: Բնականաբար ավելի շատ փոխառում են ստորադաս վիճակում գտնվողներըն ավելի քիչ` գերիշխող վիճակում գտնվողները: Ընդ որում որքան տնական է այս վիճակը, այնքան մեծ է լեզվական ընդհանրության աստիճանը հատկապես բառապաշարի ոլորտում: ՃԱՃՐ/դ.դ. քաբարականգերիշխանությունը ռուս ժողովրղի նկատմամբ իր ոչ անցողիկ ղրոշմն է ղրել ռուսերեն լեզվի վրա, որի մեջ պետական կառավարման, վարչական կազմակերպման, արդյունագործության ն արհեստների, ինչպես նան կենցաղի բազմաթիվ այլ ոլորտների շատ են թաթարական երնույթների անվանումները իրենց սկիզբն առնում լեզվական, լեքսիկականհիմքից: Համանման վիճակ է եղել Հայաստանում 8-10-րդ ղարերում, նրբ այնտեղ գերիշլսում էին արաբները: Առավել ծանը էր վիճակը, երբ ղրանից որոշ ամանակ անց հաստատվեց թուրքական գնրիշխանությունը,որը տնելէ մոտ կես հազարամյակի չափ: Ճիշտ է, հետագայում ռուսերեն, Ռուսաստանի պետակամության նան հզորագումից հետո, ինչպե հայերենը հայ ժողովրղի պետականությանվերակագմավորմանն նրա խաղաղ, ստեղծագործական գոյության շրջանում անցել են «մաքրման»ն ինքնուրույն գրական զարգացմանճանապարհ: Այս ղեպքում գործել է` «Չկա չարիք` առանց բարիք» սկզբունքը, ն ժամանակին այդ լեզուների ինքնությանը վտանգ սպառնացոլ օտարամուտ շերտերը, կրճատվելով, զտվելով, մերվելով ղրանց ղարգացմանբնականոն, օրգանական ընթացքի հետ դարձել են այդ լեզուների լեզվական-բառային հարստության որոշակի մասը: Օրինակ, քչերի մսլքով կարող է անցնել, որ գրոհի գնացող ռուս զինվորների` Ոտ...

արտահայտությունը գալիս է թաթարական՝ «Վու՛ր, հա...» (Տու՛ր, հա...) արտահայտությունից, որ ԷտճՅՈՁՎՇԱՇՈաօ-ն զալիս է խազնա(գանձարան), իսկ Ճօղքոչտո-ը Երկու լեզուներում էլ այնքան շատ են թաթարական, այճուհետն թուրքական լեզուներից (իսկ դրանք հեռու չեն իրարից) եկած օտարամուտ շերտերը, որ կարիք չկա օրինակները

Հաշտարխան հիմքից:

բազմապատկելու:

ն

2) գեղակցական, ծագումնաբանական բճույթի ընդհանըություններ Ցեղակցական ընդհանըությունընշանակում է, որ մի խումբ լեզուներ (բացաոիկ ղեպթերում կարող է ճերկայացված լինել մեկ լեզվով) հանդիսանում են միննճույն հիմք-լեզվի պատմական ճյուղավորումները, որոնք սկզբում ներկայացրել եմ այդ միասնական լեզվի բարբառային տարբերակման վիճակը, իսկ հետազա պատմական տնական ժամանակաշրջանում իրարից խիստ հեռացել են ն ձեռք բերել առանձին մեծ է լեզուների կարզավիճակ:։ Որքան այղ ապատմական ժամանակաշրջանի տեողությունը, այնքան մեծ է այդ լեզուների միջն եզած ն, տարբերության աստիճանը ընղհակառակը, որքան փոքրը է տեողությունը,այնքան ավելի մոտ են իրար այղ լեզուճերը: Լեզուների ցեղակցական, ծագումնաբանական բնույթի ընդհանըությունների զոյության հիմնական ապացույցը միշտ էլ համարվել են քերականական կառուցվածքի ն բառային հիմնական ֆոնղի այն էական ընդհանըությունները,որոնք անառարկելիորենցույց են տալիս այդ լեզուների` միննույճ հիմքից առաջացած լիմճելու,սկզբնական շրջանում միննույն հիմք-լեզվի բարբառներըլինելու վիճակները: ՋՑեղակիցլեզուների ամբողջությունը ընղունված է կոչել լեզվաընտանիք: Թե հին, անզամ մեռած ն թե՛ ժամանակակից լեզուների` թվով երեք

Կոր բավական մեծարանան Վեր մեն Սիրանը դեպքերում լեզվաընտանիքի

է գաղափարը փաստորեն կարող առարկայանալ մեկ, միայնակ ու առանձին կանզնած լեզվի մեջ: Օրինակ` այդպիսի վիճակ է, երբ խոսքը վերաբերում է ճապոներենին ն կորեերենին: Իհարկե, մեկ լեզու չի կարող լեզվարնտանիթ կոչվել, ն աշխարհի լեզուների մեջ ունեցած տեսակարար աղռանձնացածությունը է լեզվաընտանիքներին հավասար մակարղակիվրա: կշիռը նրանց Կան երկու կամ երեր անդամ ունեցող լեզվաընտանիքներ: Օրինակ խուռա-ուրարտականը,որը բաղկացած է խուռիերեն ն

բայց

դնում

ուրարտերեն

մաներեն աա աթ զանա զագ (երկու բարբառներով` մեզրելերեն, ճաներեն կամլազերեն)

լեզուներով: բազմանղամ Միննույմ, ի

Ճիշտ այսպես մեր մտքով չի անցնում, որ քյուֆթա, քաս-քյուֆթա, քավաու կապակցություններիհամար «պարտական» ենք

մզաներեն Բայց լեզուաց

լեզվարնտանիթներ. դգրանցից են հնղեվրոպականը, ուզրո-ֆիննական, սեմականը,չինճ-տիբեթականը, թյուրքականը ե այլն: Մարղկության մոտավորապես կեսը խոսում է հնղեվրդպական լեզուներով, մեկ թառորղը` չին-"տիբեթական,իսկ մնացած մեկ քառորղը՝ մնացած լեզվաըրնտանիքներին պատկանւղ ն առանձին կանգնած

կան նան առավել հայտճի

ու

ն

բանամ

որնէ լեզվարնտանիքիը պատկանող միջե կարող եւ լինե տարբեր լեզունեի մերձավորության ե հեռավորության տարբեր աստիճաններ: Օրինակ, ռուսերենը, որ ներկայացնում է սլավոնական լեգուների արնելյան ճյուղը, շատ մոտ է ուկրաիներեն ն բելոռուսերեն լեզուներին, ճվազ մոտ է այդ լեզուների հարավային ճչուղը կազմողբուլղարերեն ն սերբախորվաթերենլեզուներին, համարյա նույն չափով է հարաբերվում արեմտասլավոնական ճյուղի չեխերեն, սլովակերեն ե լերերեն լեզուների հես: Շատ ալելի հեռու է նա բալբիականմճյուղի լատվիերեն ն լիտվերեն լեզուներից: Իսկ ահա ռուսերեն խոսողը բացարձակորեն չի կարող հասկանալ հայերեն կամ անգլերեն խոսողներին: ճիշտ նույն ձեռովիրար կարող են շատ լավ հասկանալ տաֆիկն ու պարսիկը, բայց ոչ նրանք հայերեն խոսողին ե դչ էլ հայը նրանց բոլորովին չեն կարող հասկանալ: Եվ դա այն ղեպքում, երբ նշված բոլոր լեզուներն էլ պատկանում են մինճույն՝ հնդեվրոպականլեզվաընտանիքին: 3) Նոստրատիկ ինդհանըություն Եբե լեգվաբանության մեջ համեմատական ն պատմական մեթոդների կիրառմամբ մասին տեսությունը ստեղծված լեզվարնտանիքնեի մարղկային լեզվի պատմությանըմասին որոշակի ն բավական ստույգ պատկերացումներ տվեց մ.թ.ա. Ոլ ն Բ հազարամյակների սկզբներին հասնող հնռավորությանչափով, ապա ճոստրատիկ տեսությունը Լլ ավելի է մեծացնում այդ սահմանը, ժամանակային նշված հեռավորությանն :

:

ւ

բայց

ավելացնելով ես 2-3 հազար տարվա պատմական |սորքով: Սկսած անցյալ դարի վերջից ն հատկապես 20-րդ դարում կատարված հետազոտությունները հաճախ էին ակնառու լեզվաբանական դարձնում, զգւլի կան Սան տարբեր որ պատկանողլեզուների միջն: զիտճական Հ.Պեղերսոնը առաջադրեց հետնյալ դրույթը թե հնդեվրոպական, սեմական ն ֆիննաուգրական լեզվարնտանիքներիմիջն կա հեռավոր ցեղակցություն (մերձավոր ցեղակցություն կարող Է լինել միայն բուն լեզվարնտանիքի ներսում): Այդ հեռւսվոր ցեդակցությունը ճա պայմանականորեն կոչեց «մեր» բառից, այսինքն` «մերային»): ճոստրատիկ (ատ.՝` ոօտեւ Հետագայում իրենց աշխատանքներով նոստրատիկ տեսությունն ավելի

լեգվարնտած

նմանություններ

Առաջինը դամիացի

Ա ԱԱ

րաիկաա աաա գագաթի Աթ ջ

ան

խառաուրարտական:

ազգակցական՝ մայրը -

-`

--

մարմնամասեր

-`

Հայոց լեզվի ծագումը 1. Ընդհանուր ակնարկ

:

-

դնի

Շատ

ճծյւշ,

ՊԵԱՇՈւԵ, ՊՏԱՅՈ:

ՀԱՇ

ավելի ակնառու

նմանությունճերը՝

տա

-

ոն

,

իժ

-

շշ

գործառությունճեր՝ «թու: լակել ոճաոյծ

մարմճական

-

օո

-

-

,

,

-

-

-

տեգը

ջիղ-- շօոոճ, միս լիզել 71185,

-

-

,

-

Ն մոն,2861 դմնմ, դնես,

2.

-

-

լեգվարրտանիքի լան լեզվարն Հճղեմրույական ր

ւղ,

:

-

կազձը լավ

Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող բազմաթիվ կենդանի ն մերձավորության աստիճանի խմբավորելու լեզուները, ըստ դեպքում, բաժանվում նն թվով տասնհինգխմբնըի՝ մեռած

1. 2. 3. 4. Տ. 6. 7. 8. ն 10.

11.

հնդիրանական թոխարական հայկական խեթալուվական կամ հին աճասալիական սլավոնական բալթիական իռյուզական

բրակյան հունական ալբանական իլիրական

12. վենետակաճ 13.

14. 15.

իտալյան կամ իտալիկյան կելտական գերմանական

խմբեր (ճյուղեր), որ ներկայացված են մեկական լեզվով ն կան ավելի լեզուներով ներկայացված խմբեր: Հայկական, փռյուգական, մեկից թրակյան, հունական, ալբանական, վենետական ճյուղերը ճերկայացված են մեկ լեզվով: Թռխարերենը ներկայացված է երկու լեզվով` արնելյան ն Բ.): Իլիրերենի մի առանձին արնեմտյան(թոխարերեն 1Վ.,թռխարերեն Կան

ճյուղերը բազմանդամ ձյուղավորումնէ համարվում մեսասլերենը: Մնացած են, որոնցից լեզուների առավել մնծ քանակով աչքի են ընկնում հնղիրաճականը,սլավոնականը, իտալյանը ն գերմաճականը: Մ յուս խմբերը հիմնականում ճերկայացվածծե են կեճռղանի լեզուներով, բայց նրանց որոշ մասում նույնպես կան մեռած լեզուներ` իրանականում` .

:

են

Շ0ՇՔթօոծ,

-:

,

`

տաս,

ոճեռո

-

սկեսուր

ոօսն,

--

Լեզվաբանության զարգացման ներկա վիճակը անվերապահորնն թույլ է տալոս ռո, ասելու հայերետր ապատկանճամ է .9նհնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, որի կագմի մնջ մտնոդ լեզուները ղեռ վաղ ժամանակներից (Մոտ մք. 3-4-րրդգ հագարամյակննրի սկզբից) տարածված նն եղել Եվրոպայից մինչն Հնդկաստան: Ներկայումս հնղեվրոպացիներ, մեծամասնություն են կագմում Եվրոպայում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում, զգալի չափով ճերկայացված են Ասիայում ն համեմատաբարփոքրաթիվ են Աֆրիկայում: Բազմաթիվ նեն հնդեվրոպական լեզուները, բայց աշխարհի ողջ բնակչության գրեբն կեսն ընդգրկողայս լեզվարնտանիքըճերկայացված Լ ման մեռած, միայն գրավոր աղբյարներով կւսմ հատուկ անուններով հայտնի լեզուներով: Բնական է, որը հայերենի այսմ լեզվաընտանիքին պատկանելու ամենաստույզ ապացույցն են հանղիսանում այն ընդհանրությունները, որդնբ գռյություն ունեն հայերենի ն մյա հնդեվրոպական լեզուների քերականական կասոուցվածքներիու բառային հիմնական ֆոնղերի միջն: Օրինակ, մայը բառի ոնտնյալ զուգահեռները` ուօհծ: (անգլ.), ործ (ռուս.), աԼ6(գելյմ.), ՈՀմար (ատ.), ոճմճւ (պարսկ.), պարզորոշ ցույց են տալիս այդ լեզուների ըսղհաճուր հիմքից բխելու փաստը: Ավելի հասկանալի լինելու համար դիմենք հայերենի ն բոչորիս շատ ծանոթ ու հասկանալի լեզվի ռուսերենի համեմատությանը:Ներկայումս այդ երկու լեվուննըը իրարից շատ հեռացած են, ն ղա բնական է, քաճի որ հեռացել են հազարամյակննը առաջ ե պատկանում են, ճիշտ է, միննույն լեվվաընտանիքին, բայց դրա տարբեր ճյուղերին: Եվ, այնուամենայնիվ, լեզվաբանական վերլուծության շնորհիվ (իսկ այս դեպքում դժվար է գերագնահատել համեմատական քերականության ղերը) կարելի է ցույց տալ այս երկու լեզուների քնրականական կառուցվածքների ն բառային չէին հիմնական ֆոնդերի այճ ըճդհանուր շերտերը, որոնք ոչ մի ղեպքում կարող փոխառության արղյունք լինել, ե հետնաբար ցեղակցական կամ ծագումնաբանականբնույթ ունեն: Այսպես, ակնհայտ է նմանությունը գինով-ուոօ» ն գիշերուլ-6Կ6քօՅ չկա) հոլովված ձների մեջ: Կամ (իմաստային էական տարբերություն հետեյալ խոնարհված ձեները` բերեմ. բերես, բերի(գրաբարով) քւթյ -

ն

--

սիրտ աչք մեռնել ոՇքծւն ՂՇՇտՂ թվականննեը՝չորս ԿՂելքծ տասը ն, սա Շր: ճա օո, Սու 010, մենք հք, Ել, ղու դերազուններ` Ցանկության ղեպքումայս ձների մեծ մասի համար զուգահեռնեը կարելի Լ ցույց տալ հնդեվրուլական այլ բազմաթիվլեզուներիհ̀ատկապես նրանց ավելի վաղ շրջանները ճերկայացնող ձների մեջ: 160,

ւ

Նույնատիպ` սամ, ճշքօլվե. ռօթօտ:

Պ6ոճը

կենդաճիներ` մուկ

`

ղուստը

մոն,

իմաստային խմբերին պատկանողբառային :

:

ւ

՛

լ5

սկյութերենը ն մարերենը, բալթիականում` պրուսերենո.. իտալյանում՝ օսկերենը ն ումբրերենը, կելտականում` զալնրենը,, զերմանականում`

գոթերենը, վանդալերենը ն բուրգունդերենը: «Մեռած լեզուներ» նն համարվում նան այն հին գրավոր ձնով լեզուները, որոնք փոփոիւված պահպանվելեն մեր օրերում ճույնպես` հին հնդկերենո(սանսկրիտ), հին հայերենը (գրաբար), հին հունարենը, իաալյան ճյուդում`լատիներենը, սլավոնականում` հին սլավոներենը: Պատմականն այլ հանգամանքների բերումով հնդեվրոսլականտարբեր լեզուներն ունեն հնության ավանդման տարբեր աստիճաններ: Այսսլնս, կան լեզուներ, ռր հայտնի են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակից: Օր. իւեթերենը՝ 17-րդ դ., հուճարննը՝ 14-րդդ., հնդկերենը`12-րդզ.: Կան նան (ն առավել մեծ քանակով) մ.ր.ա. 1-ին հազարամյակից ավանղված լեզուներ` հին պարսկերենը` 6-րդ ղ., լատիներենը՝ փոյուզերենը՝ 6-րդ դ., թրակերենը՝ 6-5-րդղ.դ., վենետերննը ն

6-րդ դ.:

՛

600թ. մեսապերենը`

Ժամանակագրականառումով երրորդ շարքը (ավանղման առումով) են այն ոնդեվրոսյականլեզուները, որոնք հայտնի են մթ. 1 հազարամյակից` գերմանականիսկանղինավյան ենթաճյուղի ռուներնն կոչվող գրերի լեզուն` 3-րդ ղ.. գորերննը՝ 4-րդ դ., հայերենը ն կելտական ճյուղից հին իռլտնդերենը`5-րդ դ.. անզլերենը` 7-րղ դ., գերմաներենըն սըսվոնականլեզուները` 9-րղ դ.: Կան լեզուներ, որ հայտնի են մեզ ավելի մոա շրջանից` ալբաներենը`15իղ դ., լեզուները` 15-16-ըդդղ.: բալթքիակաժ կազմում

ի

3.

Քանի

Հնդեվրոպականճախալեզվի գոյության ն հայերննի` ինքնուրույն լեզու դառնալու ժամանակաշրջանը

հնդեվրոպականլեզուները կազմում են մեկ միասնական լեզվաընտանիք,ուրեմն ճրանք բոլորն էլ ծագում են ղարձյալ մեկ ձիասնական նախալեզվիցկամ այլ կերպ` հիմք լեզվից: Դա նշանակումէ, որ այսօրվա այդ առանձին, հաճախ միմյանցիցշատ հեռացած լեզուները որոշակի մի ժամանակաշրջանում չեն հանղիսացելինքնուրույն լեզուներ, եղել են ընդամենը նշված հնդեվրոպականճախալեզվի բարբառային տարբերակումները: Իսկ բարբառների գոյությունը նույնիսկայդ հեռավոր ժամանակաշրջանում անխուսափելի էր. քանի որ լեզվի բացարձակ միասնությանվիճակ երբեք չի լինում: Ահա նախալեզվի այդ բարբառներն էլ պատմաաշխարհազրական, ն տնաեսական-քադաքական բազմաթիվ պաաճառներովանական այլնայլ տարբեր ժամանակահատվածներումմիմյանցից հեռացել են այն աստիճան, որ քերականականկառուցվածքի, բառային հիմնականֆոնղի ն լեզվական այլ կարգի առանձնահատկությունների մեջ որակական նոր ասաիճանի ձնավորմամբ ձեռք են բերել ինքնուրույն, առանձին լեզվի կարզավիճակ:Նշված լեզուների աստիճանականփոփոխման,միմյանցից առանձնանալուն ինքնուրույն դառնալու պրոցեսներըտեղի են ունեցել այն Ն

որ

որ աստիճանի խորությամբ դրանք հետագայում նույնիսկ վերախմբավորում են` կազմելով ենթաճյուդեր (օր.` իրանական, բալթիական,սլավոնական, սկանդինավյաննն.): որոշարկման Հնդեվրոպականնախալեզվի ժամանակաշրջանի նպատակով հնդեվրոպաբանություննօգտագործում է պատմության բոլոր մատչելի տվյալները ն մի շարք մեթոդներ, որոնցից տվյալ դեպքում գիտականըհամեմատականժամանակազրականսկզբունքն է: մենք արդեն տեսանք, որ խեթերենը, հին հունարենը ն հին հնդկերենը ավանդված են մ.թ.ա. 2-րդ հագարամյակից: Խեքթալուվականլեզուների շարքում ամեճավադ ավանդվածը խեթերեննէ` 17-րդդ., բայց նույն՝ մ.ք.ա. 2-րդ հազարամյակում ավանդված են արդեն բավական տարբերվող հետնյալ ցեդակցորենմերձ լեզուները՝սեպազիր պալայերենը ն լուվերենը՝ մ.թ.ա. 14-13-րդդ.դ.,հիերոզլիֆյան լուվերենը՝ մ.թ.ա. 12-8-րդ դ.դ.: Տրամաբանական է, որ իրարից բավականաչաւվփ տարբերվոդ այս լեզուները պետթ է, որ պատմականավելի վադ ժամանակաշրջանում(մոտ տարով ավել) հագար ունենային միասնական լխեքալուվական ոախալեզուն, որի գոյությունը, բնականաբար, կհասցվի մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ: Այս վերականզնված նախալեզուն իր հերթին մեծապես աարբերվում է արղեն նշված հին հունարենի ն հին հնդկերենի ավանդված վիճակներից,որոնք իրար հետ ավելի շատ ընդհանըություններունեն, քան՝ խեթալուվականի:Հետնաբար խեթալուվական լեզուները ամննավադն են անջատվել հնդեվրոպական միասնականությունից: Սա, լեգվական փոփոխություններիօրինաչափ գծին համապատասխան, պետք է տեղի ունենար մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակներիշրջանի վերջին, ն հետնաբար 54-րդ հազարամյակներն էլ ընդգրկում եմ հնդեվրոպական միասնության շրջանը: Խեթալուվականից հետո, 3-րդ հազարամյակում նույն սկզբունքով պետք է կատարվեր հուճահայկականմիասնությանառանձնացումը: Որոշ լեզվաբաններ՝Մ. Գիմբուտաս, Յ. Տիշլեր, գտնում են, որ հտյերենը ինքճուրույն լեզու է դարձել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում: ԱկադեմիկոսԳ. Ջահուկյանը,հենվելով Մ. Սվողդեշի առաջադրած լեգզվաժամանակագրական մեթոդի, ինչպեսնան (գզլուրոխրոնոլոգիական) Միջազետքի մի շարք լեզուների` շումերերենի, աքքադերենի ն սեմական նախալեզվի հետ ունեցած շփումների ու փոխառությունների տվյալների վրա, գալիս է այն եզրակացության, որ հայերենը իճքճուրույն լեզու է դարձել մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում: 4.

Հնդեվրոպական նախալեզվի

ն

հայերենի առաջացման

ու

ձնավորման տեղի

հարցը

Ասվեց, որ պատմական դրոշակի ժամանակաշրջանում արդեն առանձնացածհնդեվրոպական լեզուները տարածված են եդել Եվրոպայից մինչն Հնդկաստանընկած հսկայական տարածքով մեկ: Բայց հասկանալի մեկ ուրիշ ժամանակաշրջանում է, որ դրան անմիջականորեն նախորդող

հնդեվրոպացիները ցեղային

ն

լեզվական

միասնության շրջանում

եղել ե բնականաբար, զբադեցրել են ավելի փոքրաթիվ Հնդեվրոպարանության տարածք: կարնոր խնդիրներիցմեկճ էլ այն փոքը է, թե որտեղ է եղել այդ տարածքը: ւվատասխանեը բավական հեշտ. կլիներ, եթե հարցի, Այս հճղեվրոպական միասնության, այսինքն միասնական,դեուս բարբառային տարբերակմանու տրոհման չենթարկված հիմք-լեզվի գոյության շրջանում հնդեվրոպացիները գիր ունենային, ն մեր ձեռքի տակ լինեին այդ շրջանից եկող գրավորհուշարձաններ: Ցավոթ սրտի, Եվրոպայում այդ շրջանին վերաբերոդնշանների բնույթը ղեոնս ապլարզաբանված չէ, իսկ Ասիայում նղոդ նշանները ոչ մի դեպքում հնդեվրոպական ճլկարազրին ու բնույթին չեն համապատասխանում: Հետնաբար հարցի լուծման համար հնդեվրոպաբանություննստիւվված է անհամեմատ

են

ղիմել այլ կարգիապացույցների օգնությանը: Ժամանակակից գիտության մեջ մշակված են այս կամ այն ցեղախմբի ու լեզվաընտանիքիմիասնության գռյության տեղամայրի որոշարկման չորս հետնյալ հիմնականսկգբունքները. ա՛ Առավել հավանական է, որ նախահայրենիքը եղել է այն վայրերում, որտեղ ներկայումս կենտրոնացածեն առավել մեծ թվով ցեդակից լեզուներ. բ/ նախալեզվի տվյալները առավել չափով պետք է համապատասխանեն ճախահայրենիթջիաշխարհագրական տարածքի բնական պայմանճերի

ամբողջությւսնը

կարնոր ճշանակություն պետք է տալ տվյալ լեզվարնտանիքին պատկանողլեզուների հնագույն շփումներին ն առնչություններին, որ ցույց տրվի, թե ի՞նչ հնագույն լեզուների ն առավել նս նախալեզուներիհետ են կապված շփումները, փոխառություննեը ե առհասարակ լեզվական ընդհանուրշերտերը. դ/ ենթադրվում է, ռր նճախահայրեմիքիտարածքում զոյատնած լեզուները պետք է պահպանած լիճեն ավելի շատ արխաիկ (ոճազույն) զծեր, կառուցվածքով ավելի մոտ լինեն ճախալեզվին ն ճրանից (հատկապես բառային հիմնական ֆոնդից) ավելի մնծ թվով բառեր ժառանզած լինեն: Այս սկզբունքներից յուրաքանչյուրի մեջ կա ն. ռացիոնալ, ն՛ տրամաբանական մոտեցում, բայց խնդիրն այն է, որ իրականում ղրանք բոլոր դեպքերում ու պայմաններում չէ, որ հավասարապես կիրառելի են. սկզբունքներից յուրաքանչյուրի դեմ էլ կարոդ են լինել նույնքան տրամաբամճական առարկություններ: Օրինակ, բազմաթիվ են հնդեվրոպականն սեմական, հնդեվրոպականե փաստերը, ե թվում շումերական հնագույն շփումների ն փոխառությունների է, ինքնին բխում է այն եգրակացությունը, թե հնդեվրոպացիների նախահայրենիքն Առաջավոր Ասիան է: Բայց մյուս կողմից ոչ պակաս համոզիչ են հնչում հնդեվրուվականե ուրալյան հնտգույն շփումներինու առնչություններին վերաբերող փաստերը (ուրալյան լեզվաընտաճնիքը գ

հազարամյակում բաժանվում էր ֆիննաուգրականխմբերի):

մթա.

4րղ

սամոդիական ն

Մինչե 19-րդ դ. 60-ական թվականների սկիզբը առավել չափով ճախահայրենիք տարածված էր այն վարկածը, թե հնդեվրոպացիների գտնվել է Կենտրոնական Ասիայում`Հիմալայներից մինչն Կասպից ծովն ընկած տարածքում: Ռ. այն տեսակետը, թե, 1862թ Լաթամը առաջադրում է

հնդեվրոպացիներիճախահայրենիթըգտնվել է Եվրոպայում:Տեսակետն են ունեցավ (մինչե այժմ էլ ունի) բազմաթիվ կողմնակիցներ, որոնցից Ն. Ա Հ. Ադոնցը, Աճառյանը, Մեյեն, անվանի հայագետներՀ. Հյուբշմանը,

Հ. Մանանդյանըն ուրիշներ:Եթե եղել են ոչ էական տարակարծություններ, մասում է

Եվրոպայի որ միայն այն մասին, թե այդ ճախահայրենիքը է գտնվել: Առավել տարածվածվարկածը այն տեդավորված համարվում ն Սե Բալթիկ հարավ-արնելյանեվրոպականհատվածում` հատկապես ապա

ծովերի միջակայքում: ռկիատելի գերիշխանությանը տեսակետի այս Չնայած ու նորից ու նորից, հենվելով պատմական լեզվական հնդեվրոպաբանները են հնդեվրույական ճոր ճյութերի ն տվյալների վրա, վերադառնում 20է ճախահայրենիբըԱսիայում փնտրելու տնսակետին: Պեւռք ասել, որ ո րոնցից հետեորդներ, ըդ դարում հայտճվեցին այս տեսակետի ավելի շատ առաջինը պետք է հիշատակելԶ. Ֆայարին, ընդ որում ինչպես նա, այնպես մեծ մասը առավել հավանականտարածքը համարում էլ հեւտագոտողների են Առաջավոր Ասիան: Օր. Թ. Գամկրելիձեն ն Վ. Իվանովը սկզբնական ն շրջանում այդ նախահայրենիքըտեսնում էին Հյուսիսային Իրանում

ընղլայնեցին սահմանները՝ բայց հեւոո Հայկական բարձրավանդակում, այն Բալկաններից հասցնելով մինչն Թուրքմենիա: Սակայն այս կարծիքի 5-րդ հազարամյակում մք. այն է, որ որոշակի թուլություն բաժանվող հնդեվրոպակա գործնականում անհնարին էր իրարից ցեղախմբերիզանգվածայինու ահոելի տարածությունընդգրկող գաղթը միանգամայնաարբեր ուդղություններով: է՝ ոչ Առավել|ր բագմակողմանիու խորազնին (բայց հասկանալի Գ. որի Ջահուկյանին, է անվիճելի) տեսակետը սլատկանում ակաղեմիկոս են ու փաստարկված համոզիչ առաջադրած երեք դրույթները բավական թվում. տարածքը ունեցել է տարբեր լ. հնդեվրոպականնախահայրենիքի սահմաններ

մթ.ա.

հազարամյակում ե

2.

հազարամյակում ն մ.թ.ա. 4-րղ այն պատճառով,որ հնդեվրոպական

5-րդ

դա

լեզուների տրոհումը կատարվել է ոչ թե միանգամից, այլ երկարատնժամանակաշրջանում: են խաղացել Քանի որ հնղեվրռպացիներիկյանքում մեծ դեր ն տրոհումից ու անասնապահություն, որսորդություն անցել էին նոր երկրագործությանը անմիջապես առաջ նրանք ուրեմն շարժուն էին ու հակված անընդհատ տեղափոխումների, պատճառով էլ որպես ճախահայրենիքի համեմատաբար այղ կայուն տարածք պետք է համարել տրոհմանն անմիջապես նախորդող ղրությունն ու ղիրքը:

3.

Չի կարելի լիռվին ապացուցված համարել հնդեվրոպացիների

Ռ. Ա.) բառը ցնղակցությունը (մենք կավելացնեինք նոստրատիկ սեմիտնճերի,ինչպես նան թյուրքական ն այլ ժողովուրդներիհետ, բայց բառապաշարի ակնհայտ զուգադիպումները խոսում են նրանց հնագույն շփումների մասին: Հետնաբար հիշյալ մի պատմական շրջանում հնդեվրոպացիներն ապրել են տարածքում, որը հարնան է եղել սեձիտականբնակավայրերին: Նույն սկզբունքով Գ-. Ջահուկյանը գտնում է, որ եթե հնդեվրոպացիննըը հեռավոր, նոստրատիկ ցեղակցության մեջ են եղել սնմական, -

քարթվելական, ուրալյան, թյուրքական,դրավիղյանն

խուռաուրարտական լեզուների հետ, ապա ճրանց համար Եվրոպան չի կարոդ ենթաղրվել որպես նախահայրենիք, որի առավել հավանական տարածքը Առաջավոր Ասիան է: Իսկ նոստրատիկ ընդհանըության ժամանակաշրջանը պետք է տեղաղրել միջին քարե դարի (Սեզոլիթի) ժամանակաշրջանում՝մ.թ.ա. 7-6-րդ հազարամյակներում: էլ տեղի Հնդեվրոպական նախահայրենիքի որոշարկումից անմիջականորենբխում է այն հարցի լուծումը, թե աշխարհագրականո՞ր տարածքում ե ե՞րբ է տնղի ունեցել հայկական էթնոսի ն հայերենի առանձնացման,ինքնութույնացման ն ձնավորմանպրոցեսը: Տրամաբամականմէ, որ հնդեվրոպական նախահայրենիքըԵվրոպայում փնտրող գիտնականները հայերի սկզբնական տեղավայրերը նույնալես տեսնում են Եվրոպայում: Այս առումով |ւսյն տարածում գտած տեսակետն այն է, որ հայերը Եվրոպայի հարավ-արնելքից մ.թ.տ. 13-12-րդ դարերում հույների ն փոյուգացիների հետ միասինշարժվել են դեպի հարավ, մի որոշ ժամանակ ապրել Բալկանյան թերակղգու արնելյան մասերում, ապա փռյուգացիների հետ միասին տնղափոխվել են Փոքը Ասիա (ներկա Թուրքիայի տարածքը), այնտեղից էլ աստիճանաբար անցել հետագայում «Հայկական բարձրավանդակ»կոչված տարածքը: Նույնքան տրամաբանական է, որ հնդեվրոպական ճախահայրենիքը Առաջավոր Հնիայում փնտրոդ գիտնականները պնդում եմ, թե հայերի մախահայրենիքըբնականաբարգտնվել Փոքր Ասիայի ն առավել չափով Հայկական բարձրավանդակիսահմաններում, ն որ նրաճք հենց սկզբից էլ էական տեղաշարժեր չեն կատարել: Տրամագծորեն այս երկու հակադիրտեսակետներիմիջն կողմնորոշվելու առումով, բացի վերոհիշյալ արգումենտներից, այս դեպքում առանձնակի ստանում կարնորություն են հայոց լեզվի փաստերը: Եվ եթե

է

ընդհանրապես հնդեվրոպական նախահայրենիքիտեղավայրի

որոշարկումն ուներ կարնոր նշանակություն հայերի նախահայըենիբի տեղի ճշտման հարցում, ապա հայոց լեզվի տրամաղրած փաստերի վերլուծությունից կատարվող եզրակացությունըկարող է իր հհրթին մեծ նշանակություն ունենալ ընդհանուր հնդեվրոպական խնդիրների ն մասնավորապես հնղեվրոպական նախահայրենիքիտեղավայրիհարցի լուծման գործում:

Այդ փաստերը պետք է,

որ

օգնեն

լույս

սփռելու երկու մասնակի, բայց

շատ կարնոր հարցերիլուսաբանմանվրա, ա/ արդյոք հայերն ապրե՞լեն Եվրոպայում ն այնուհետն

վերնում նշված տնական ուղերթով հայտնվել Հայկական բարձրավանդակում բ/ փաստեր ն ապացույցներ կա՞նարդյոք այն մասին, որ դեռ մ.թ.ա. 13-12րդ դարերիցավելի վադ՝ 2-րդն նույնիսկ 3-րդ հազարամյակներումհայերն ենճ ապրել Առաջավոր Ասիայում (այսինքն հնդեվրոպական միասնությունից առանձնացնելուց հետո մինչ, պատմական առաջին տվյալներն ընդգրկողժամանակաշրջանը): Առաջին տեսակետի` հայերի` Եվրոպայից Առւսջավոր Ասիա գալու օգտին բերվում են հետեյալ էական ապացույցները. ա՛ առաջին ապացույցը ուղղակիորեն բխում է հնդեվրոպական Եվրոպայում նախահայրենիքի գտնվելու վարկածից. եթե հնդեվրուվականնախահայրենիքըգտնվելէ Եվրըռպայում,ապա հայերն էլ, որպես հնդեվրոպացիներ, սկզբում պետք է ապրեին Եվրոպայում, այնուհետնտեդափոխվեինԱսիա բ/ պատմության մեջ արձանագրված է, որ մ.թ.ա. 13-3-րդ դարերում արեմուտքից արնելք տեղի է ունեցել «ծովային ժոդովուրդների» շարժում, որոնց մեջ եղել են հույմ-աքայացիները, փոյուգացիները ն այլն, իսկ քանի որ հին հեղինակները խոսում են փոյուգերեն ն հայերեն լեզուների ճմանության մասին ն հայերին էլ համարում փռյուգական գաղութ, ուրեմն հայերնէլեղել են այդ «ծովային ժոդովուրդների»կազմում գ/ երրորդ ապացույցը հենվում է արգոնավորդճերիմասին առասպելի վրա, ըստ որի դրանց մեջ եդել է Հուճաստանի Թեսալիա -Քադաքից Արմենոս անունով մեկը, որի աճունով էլ կոչվել են հայերը դ/ այն երթուղու վրա, որով ենթադրվումէ, թե հայերը Եվրոպայիցանցել են Ասիա, շատ են արմեն հիմքով տեղանունները՝ օր, Օրմենիոն, Արճենե, Արճենիոն: Մ.թ.ա. 12-րդ դարից սկսած սեպազիր աղբյուրներում հաճախադեպ են Արմե ն Ուրմե երկրանունճերը:Հոմերոսը խոսում է արիմների մասին: ե/ անհաջող փորձեր են կատարվել ապացուցելու, որ զգալի ոչ ընդհանրություններ կան հայերի ն բալկանյան հնդեվրոպականլեգուների

միջն:

Բնականաբար որոշակի ապացույցներ կան ճան երկրորդ տեսակետի` այսինքն այն բանի օգտին, ռը հայերը դեո մ.թ.ա. 12-րդ դարից ավելի վաղ՝ 2-րդ, անգամ` 3-րդ հազարամյակում ն ոչ մի էական տեղաշարժ չեն կատարել:Եվ որո՞նքեն այդ ապացույցները. ա ն դեպքում էլ ապացույցը առաջի ամենակարեր այս պայմանավորվածէ հնդեվրոպական ճախահայրենիքի տեղի հարցի լուծմամբ. եթե այդ ճախահայրենիքը ի սկզբանե գտնվել է Առաջավտր Ասիայում, ապա ինքնըստինքյանվերանում է հայերի` Եվրռպայից գալու

վարկածը

բ/ մ.թ.ա. 12-րդ դարից առաջ եղած խեթական արձանագրություններում նշվում է, որ մ.թ.ա. 14-13-րդ դարերում խեթական թագավորության

արնելյան հարնանն է եղել Հայասա երկիրը, որը գիտնականներիմի մասի կարծիքով հայերի բնօրրան է (առաջինն այդ մասին հիմնավոր խոսք է ասել ակադեմիկոս Գ. Ղավփանցյանը): Հակառակ տեսակետի կողմնակիցներըժխտում են Հայասա ն հայ բառերի կապը գ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին ասուրական թազավոր Նարամսինի արձանագրության մեջ Էբլա երկրի հետ հանղիպում է ճան Արմանի երկրի հիշատակումը, որը խիստ կասկածելի է այդ երկրի թագավորի Ռեղ-Ադաղ (Ռեդ-Թեշուպ) որոշակիորեն ոչ հայկական անվան պատճառով,սակայն կասկածըորոշ չափով մեղմանումէ այն փաստով, որ հենց Սիրիայում հայտնագործված հին Էբլա երկրի արձանազրություններում հանդիպումենք Արմի տարբերակին դ/ հայերենը տալիս է ասիական այնպիսի լեզուների հետ ունեցած շփումների վկայություններ, որոնք ավանդված են մթա. 2-րղ հազարամյակից (ինչը շատ կարնոր է` մ.թ.ա. 13-12-րդ ղարերից առաջ). ղրանք եճ՝ խեթերենը,խուռիերենը,ասորերենը ն այլն: Մեր այս ձեռնարկում հնարավորին չափով անկոդմնակալ կերպով ներկայացվեցին ն հնղեվրոպական նախահայրենիքի, ն՛ հայկական էթնոսի ձնավորման տեղավայրի ու ժամանակաշրջանի որոշւսրկման խճնղիրներին վերաբերող հիմնականում երկու տարբեր տեսակետներըն

ղրանք հիմնավորող ապացույցներն ու փաստարկները` կողմնորոշման ն վերջնականեզրակացությունըթողնելով հնարավորությունը ընթերցողին: Հնդեվրոպաբամճության պրոբլեմները նան մարղկության ընդհանուր պատմության կարնորազույն պրոբլեմներից են Ն ղրանց հստակ ու վերջնական լուծման համար գուցե թե ռչ հեռու ապագան կարող է ճերկայացմել նոր գիտականտվյալներ ու փաստեր:

1.

Հայոց լեզվի բաղադրիչները

Հայերենի բնիկ հնդեվրոպական բաղադիիչճերը

Արդեն ւսսվեց, որ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հայերենն արդեն առանձնացվել ն ինքնուրույն լեզու էր դարձել, բայց դրանից անմիջապես առաջ նա պետք է, որ ավելի մերձ հարաբերություններունենար հարնան մի քանի հնդեվրոպականլեզուների կամ ճույնիսկ տարբեր ենթաճյուղերի (հնդեվրոպական) պատկանող լեզուների հետ: Առայժմ առավել հիմնավորված է թվում այն տեսակետը, որ հայերենը այդպիսի ընդհանրություն է ունեցել հունական (նան` փռյուգիական) ն արիական (հնդիրանական)լեզուննրի հետ` ղըանյ հետ հնդեվրոպականմիառնական հիմքի նկատմամբկազմելով ընդհանուրբարբառային տարածք: Միննույն լեզվական ընդհանրության ներսում գտանվող տարբերակների (բարբառների համընկնող կամ համապատասխանող լեզվական

լեզվտբանության մեջ առանձնահատկությունները

կոչվում

են

գուգաբանություններ (զոզլոսներ): զուգաբանությունները տվյալ դեպքում ամենաընդհանուր` հայ-հունա-արիական պլամով 16-0 են, հայհունական` 75-ը ն հայ-արիական` 25-ը: ..Զուգաբանությունների քանակական այս հարաբերակցությունից կարելի է գալ այն ստույգ եզրակացությանը, որ հնդեվրոպականմիասնության շրջանում հայերենը բարբառային ընդհանրություն կազմե է միայն հունարենի (ճան փռյուզերենի) հետ,իսկ արիական (հնդիրանական)լեզուների հետ ունեցել է խիստ մերձավոր ն տնական բնույթ կրող շփումներ ու առնչություններ: Երբ մենք խոսում ենք հայերենի բճնճիկ բաղաղրիչներիկամ, որ միննույն0 է, նրա բնիկ հնդեվրոպական բաղաղրիչների միասին, հիմնականում ի նկատի ունեն, քերականական կառուցվածքի տարրերը (մասնիկներ, վերջավորություններ ն այլն), տարբեր կարգի ածանցները ն հիմնական բառաֆոնդը կազմող բառերը: Հասկանալի է, որ տվյալ լեզվի բնիկ որպես միասնական արդյունք կարող ենք ստանալ միայն բաղաղըրիչները շփումմերի, առնչություններին փոխառություններիհետնանքով այլ, օտար լեզուներից ներմուծված տարրերը հաշվառելուց ե զտելույ հետո: Հայոց լեզվի հնդեվրոպականարմատները կազմում են վերականգնված հնղեվրոպականհիմք-լեզվի արմատների մեկ երրորդը: Ընդ որում պետք է նկատի ունենալ, որ երբեմն հնդեվրոպականմիննույնճարմատըհայերենում ներկայանում է մեկից ավելի ձներով` օր., քերել ե քորել. երբեմն էլ գրաբարում կան արմատներ, որ բւսսրբառներում չկան ն ընդհակառակը, են բարբառները պահպանել բնիկ հնդեվրոպական որ զրաբարումչկան: Ասենք, որ հայերենի տասնմեկ հազար արմատներիցմեկուկես հազարը ստույզ կերպով հնդեվրոպական ծագում ունի: Պետք է ճկատի ունենալ, որ Հ. Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանում» գրանցված արմատներն են, որ կազմում են հիշատակված տասնմեկ հազար թիվը: Դրանց մեջ մեծ թիվ են կազմում գրավռի աղբյուրներում մեկ կամ երկու Նման

ՊԽրմատները,

անգամ գործածված ձները, միննույն արմատի մեկից ավելի տարբերակները ն բազմաթիվ կասկածելի ու փոխառված ձննըը: Այդ պատճառով էլ հայերենի արմատներիթիվը իրականում չռրս հազարից չի անցնում, ն մեկուկես հագար հճղեվրոպական ծագում ունեցող արմատները կազմում նն ղրա պատկառելի մասը: Իհարկե, ուսումնական ձեռնարկումհարկ չկա այդ ամենը մանրամասն ներկայացնել, բայց որ որոշակի խմբավորմամբանհրաժեշտ է տալ հնդեվրոււղական նախալեգվից ժառանգված բառաշարքի ընդհանուր պատկերը, կասկածիցդուրս է (հիմնականում`գրաբար ձնով). 1. Ֆիզիկական աշխարհ` հող, գետին, լեառն (լեռ), բլուր, թումբ, ջուր, լիճ, գետ, հեղեղ, աղբիւր, ծառ, փայտ, քար, արեւ, արեգակն, լուսին, աստղ, լոյս, շող, օդ, հողմ, ամպրոպ, մէգ, ձիւն, կարկուտ, հուր, բոց, մուխ, մուր, այրել, բորբոք ն այլն: 2. Մարդ ն ընտանեկանհարաբերություններ՝մարդ, անձն, այը, կին, սեռ, ամուսին, հայը, մայրը, ծնօղ, դուստր, որղի, եղբայը, քույը, թոռն, սկեսուր, հարսն, տայգը (տեգր), տալ, քենի, սան, որբ, ն 3.

5.

ծ.

7.

Ֆիզիկական

.

լ0.

11.

աճասնապահություն՝կենղանի,որձ, հովիւ, ցով, եգն, կով, որթ(հորթ), մոզի, մաքի, գառն, այծ, ուլ, ձի, էշ, հաւ, աքաղաղ, թառ, ձագ, սագ, շուն, մուկն, գորտ, կաքաչւ, կկու, աղաւնի, արծիւ, բու, կռունկ. յոպոպ, որոր, ցին, ուրուր, լոր, ձռւկն,

12.

Կենդանիներն

գայլ,

առիւծ, ինձ, լուսան,

արջ,

աղուէս, եղն(իկ), անիծ,

լու,

ո(ը)ջիլ, սարդ, մեղու, թիթեռն, թրթուր, օձ, իժ, ոգնի ն այլն: Մարմնի մասեր ն մարմնական գործառություններմ̀իս, ջիլ(ջիղ), նճեարղ,մօրութ, արիւն, ոսկր, ըէկն(թիկունք), ողն, գլուխ, երես, ծԱօտ, այտ, ակն(աչք), ունկն(ականջ),քիմք, լեզու, ատամն, լինդ, կռկորդ, որկոը, ուս, թեւ, ձեոն, արմուկն(նարմունկ), մատն, բոյթ(0), ոտն, սրունք, ոլոք, ծունգն(ծունկ), կրուկն (կրունկ), եղունգն, լանջ, ստին-թ, գեղձ, սիրտ, լեարդ, որովայն, արգանղ, ձու, շունչ, հեւալ, քիրտն(քըտինք), թուք, ռրծկալ, քուն, անուրջ, արթուն, մէզ, ծին, ծնանիլ, ամուլ, յղի, կեանք, մեռանիլ, ղի, դամբ(արյ)ան,(առողջ, հիւանդ, լերկ, խալ, թոթով, շիլ ն այլն: Ուտել, ըմպել, ամանեղեն՝ ուտել, կեր, սնել, ծամել, ըմպել, (ա)նօքի, եփել, հում, խաշել. խորովել, բովել, պոյտն(պուտուկ), տիկ, տարգալ(գդալ), հաց, բլիթ, ալիւր, աղալ, թան, սիսեռն,

խստոր, բողկ, չիր, դեղձ, մոշ, սունկն, մեղր, կաթն, մածուն, կոգի(կարագ),գինի ն այլն: Հագուստ, արդուզարդ, խնամք` ագանիլ(հագնել), գգեստ, հինել, ոստայն, ասր(բուրդ), բուրդ, գեղմն(բուրղ), իլ(իկ), ասեղն, հերիւն, օքոց(ծածկոց),օձի-ք, քող, (գյարղ, գինդ ն այլն: Կացարան, կահկարասի` տուն, խուղ(հիւղ), բոյն, դառն, անղ(շեմք), խեղկ, նիգ(սողնակ), յատակ, որմ(ն), ձեղուն, ցիւ(կտուր), առաստաղ, քիվ(տանիքի եզր) ն այլն:

զործողություններ, արհեստագործություն՝

առնել(անել), կքել, տի(կապ), յօդ, զօդ, հարկանել, մալել(մանրել), բեկանել, ցելուլ(ճեղքել), փերթ, քերել, (սյփոել, ցրել, քամել, հեղուլ(թափել), լուանալ, աւելել(ավլել), ստեղծանել, մուրճ, թակն,

այլն:

կարը,

4.

Երկրագործություն ն բուսականություն` արտ, անղ(հանդ), այգի, ոռոգանել, արօր, թի, բիր, եղան, ցաքան, սերմ(ճ), քաղել, պտուղ, բերրի, բարղ(խոտի դեզ), դալար, բոյս, գինձ, դաղձ(ն), թելուկ, մամուռ, արմ(ատ), ոստ, բողբոջ, ծիլ, շիւ, թերչ(տերն), կաղին, մայրի, եղեւին(եղննի), բացի, թեղի, որթ ն այլն,

13.

14.

15.

16.

17. 18.

գերան, ձող, սիւն, թիթեղն, ղարբին, թեքել, սալ, հալել, ձուլել, բով, արծաթ, դուրգն,արծնել, ղառնալ, յարմար, ջանալ, եռանդ ն այլն: Շարժում, տեղափոխությունգ̀լորել, յառնել(վեր կենալ), ելանել, անկանիլ, իջանել(էջ), լողալ, լոգանալ, թոչիլ, ընթանալ, երթալ, գնալ, չուել, անցանել, գալ, հասնել, մօտ, մերձենալ, ածել(բերել), հեծանիլ, բամբ, ուղի, կամուրջ, լուծ, սամի, ճաւ, լաստ, առագաստ նայլն:

Ունեցվածք, առնտուր` ունիլ(ունենալ),առնուլ(վերցնել), կալովբռնել),ստանալ, ընծայել, ձօնել, որոնել, գտանել(գիւտ),

գողանալ,գին նայլն: Տարածական հարաբերություններ՝ ետղըտեղ), դնել, նստիլ, մճալ, լքանել, յարել(կցել), թաքուցանել, հանգչիլ(հանգստամալ), բարձը, ներքին, վեր, անդունդ-ք, հիմն, կէտ, կողմն, մէջ, ձեւ, մեծ, փոքը, մանը, երկայն, երկար, լայն, անձուկ(նեղ), թանձր, բավ(խիտ),նուրբ ն այլն: Քանակ, թիվ` քան(ի), թիւ, ամէն, յօգն(շատ), ավելի, յոլով(շատ), լի, սին(ղատարկ), ունայն, առաջ-ին, երկու, երեք, չորք, հինգ, վեց, եօթն, ութ, ինն, տասն, քսան, երեսուն, յիսուն, վաթսուն, եօթանասուն, ութսուն, իննսուն, հարիւր ն այլն: Ժամանակ` տի-ք(տարիք), նոր, հին, ծեր, արդ(այժմ), փոյթ, տեւել, յար(միշտ) երբեմն, օր, տիւ(օր), զիշեր, երեկ(ռյ), ամիս, ամ(տարի), հերոս, ձմեռն, գարունն այլն: լսել, Զգայական ընկալումներ՝ իմանալ, համ, հոտ, քաղցը, տեսանել, ցուցանել(ցոյց), երեւիլ, փայլ, բիլ(բաց կապույտ), ղեղին, ողորկ, սուր, բութ, գոլ, ցուրտ, հով, ջինջ ն այլն, Բարոյագեղագիտական` (զյարմանք, գողտրիկ, խինդ, ծիծաղ, ծաղ, սէր, ցավ, մորմոք, հոգ(հոգս), ողորմ, տրտում, լալ, ողբ, ատել, ցասնուլլբարկանալ), մոլ-ի, քէն, երկնչիլ, արտասու-ք, ստոյգ, բարի, լավ, գարշ, գեղ ն այլն: Մտածողություն` միտ-ք, ճանաչել(ծանաչել), ուսանիլ, մոռանալ, յորդորել ն այլն: Խոսք, գիր, ընթերցանություն`ձայն, բալոնոսել), երգել, բառ, բայ, առասպել, ասել, լուռ, անուն, հարցանել, արգելուլ, սպառնալ, գիր աղքատ,

ն այլն:

19. 20.

21. 22.

23.

Տարածքայնին, հասարակական, քաղաքական` գավառ, ցեղ, բողուլ, ստիպել, հիւը, լիրբ ն այլն: արբանեակ(ծառտա», Ռազմական՝ մարտ, աղեղն, թուր, զերի ն այլն: Օրենք` բողոք, երդնուլ, քաւել, արդար ն այլն: Կրոն, հավատալիք` դի-ք, տօն, մադթել(ադոթել), երէց, թռվել ն այլն: Դերանուններ, տպասարկու բառեր, մասնիկներ` ես, մեք, ղու, դուք, իճքն, իմ, մեր, քո, ձնր, իւր, սա, դա, նա, ռ(վ), (զ)ինչ, ոք, ոմ0,

իք, որ,ի, առ, ո-չ,

մի՛ ն այլն: 2.

ց,

ընդ,ըստ, ներ,արտ,մինչ,եւ,ու,

ե-թե,քան,

այլ,

մի քիչ ավելի վաղ -բարբառային-տարածքային կազմել: Լիովին համոզված չլինելով հայերենում ն հայասերենում ենթադրվող լեզվական գուգահեռներիստույգ լինելու մեջ, իսկ դրանք Գ. Ջահուկյանի կոդմից բերվում են որպես իր այս տեսակետի կովաններ,այնուամենայնիվ հարկ ենք համարում ներկայացնել այստեղ: Ասենք, որ Գ. Ջահուկյանը, որ

հազարամյակից

միասնությունեն

ընդհանրապես հայագիտությտն

լեզվաբանության հայ ամենաականավոր դեմքերից ինքը նույնպես դրանք որպես ցեդակցականբնույթի զուգահեռներ ներկայացնելու փորձը կատարում է մեծ վերապահումներով: ն

է,

Ահա ղրանք. լ. Անձճանուններ՝

Հայերենը ե հայասերենը

Արդեն ասվեց, որ մ.թ.ա. 14-13-րդ դարերի խեթական սեպագիր արձանագրություններումհանդիպում է Հայասա բառը (այն խեթական սեպագրերի ընբերցման սովորական կանոննեով կարղացվում է Գ. Հայաշա), որը Ղափանցյանի ենճթաղրությամբ հայկական վաղ կագմավորմանըն նրա երկրին տրված անվանում է: Ինչո՞վ է ապացուցում իր այս միտքը Գ. Ղափանցյանը: Բանն այն է, որ հայասերենը գիտությանը հայտնի է միայն անձնանուններով ն ցեղաճուննճերով, իսկ դրանցով լուրջ ն հիմճավոր դատողություններ ամել որեէ լեզվի ծագման մասին հնարա լոր չէ: Գ. Ղավփանցյանն, ինքն էլ զգալով, որ լուրջ կռվաններ չկան հայասերենի հնդեվրոպականբնույթը ցույց տալու համաը, ըճարում է մի այլ միջին ճանապարհ` երկու լեզուն էլ` ն՛ հայասերենը, ն ռայերենը համարում է ոչ ջե հճնղեվրոպասկան, խառնածին` ձնավորված այլ ե հնդեվրոպական, կուլկասյան, |սուռաուրարտակւասն լեզվական այ տարրերից: Ռուս գիտնական Ի. Դյակոնովը, հեռվելով հենց Գ. Ղափանցյանի տվյալների վրա, առավել հիմնավորվածությամբ ցույց է տալիս հայասերենի խուռական բնույթը ն նկատում, որ Հայասան կապվում է ոչ թե հայ, Հայաւտ:չս0 բառերի հետ, այէ խեթերենում եդած Հաքի անվան

հետ:

Գ, Ջահուկյանը իրեն հատուկ փաստարկվածությլանն օբյեկտիվության սկզբունքովքննաղատության է ենթարկում Գ. Դաւիանցյանի տեսությունը, ցույց տալիս դրա թուլությունները, բայց ինքն էլ, զարմանալի կերպով, հակվել է դեպի ինչոր միջին մի վիճակ գտնեռւ կողմը` մեկ այլ տարբերակով: Դեռ 1960-ական թվականներին նա գտնում էր, որ լ

՝

լ

ճյուղին, իսկ արդեն 1980-ական թվականներիննա հանգեց այն մտքին, որ հայասերենը հնդեվրոպականլեգու է ե հանդիսանումէ հայերենի հիմքը: Այս դեպքում անհասկանալի է մնում, թե հայասերենի՝ խեթալուվական ճյուղին պատկանելու ե հայերենի (միջին օղակ է հնդեվրոպական նախալեզվի ն հայերենի միջն) հիմքը հանդիսանալու ղրույթը ինչպես Ջահուկյանի կողմից այնքան հիմնավոր հաշտեցնենք նույն Գ. հնտ, թե հայերենը ն հունարենը դեռ մ.թ.ա. 3-րդ ղրույթի ապացուցված

Այսիը)ա, Աճի), Հուգանա, Կարանի, Մարիքյյա, Մուտի(Մութ). Վանի: Ենթադրվում է, որ իր)ա, մասնիկը բխում է հնդեվրոպականի(յ)ա վերջածանցից:

Ըալտաիկ, զակ(ան)-Ձակ(ան),Սիլիլի-,

Դիցանուններ`

2.

Տարումու(Թարումու), Տերիտիտունի, Ունագուստա Արիփաս, Արցի(յյա, Գազու-. Տեդանուններ` Ազ(զ)ի, Առնի(յա, Գասմիահա, Դուկամա(նա), Ինգալավա, Լահաղեռ), Լահիրհիլա, Պարայա, Կամ-, Կումախա, Հայասա, Պահռւտելա, Պատեվ-, Տամատա, Ուրա: Պիտիլարիգա, Սասլագուրվանտա,

3.

ն

Հայերենը ուրարտերենը

3.

Ասորեստանյան սեպագիր աղբյուրներում մ.թ.ա. 13-րդ դարից հիշատակվում է մի երկիր, որի Ուրուատրի, Ուրատրի նե Ուրարտու անվանումներըԱ(յ))րարատ բառի տարբերակներն են: Մ.թ.ա. 9-րդ դարից հայտնի բուն ութարտական արձանագրություններիցպարզ է ղառնում, որ ուրարտացիներըիրենց երկիրը կոչում են Բիայնի-լի: Բիայնի-ն փաստորեն է, խկ լի-ն հոգնակիակերտ մասնիկ է (ինչպես ք մասնիկը): գրաբարյան Ասորեստանյան սեպագրերի ն ուրարտական արձանագրությունների համեմատական վերլուծության շնորհիվ վերականգնված է ուրարտերենի ամբողջական նկարազիրը: Այս լեզուն զգալի թվով քիչ թ ե շատ ունի խուռերենի հետ ն նրա հետ միասին կազմում Է ընդհանըրություններ խուռաուրարտական լեգվարճտանիքը: Կասկած չի հարուցում Գ. Ջահուկյանի այն դրույթը («Ուրարտերենըն

ՎանԱնանԼին ձնն -

.

լ

ռավոր ցեղակցության մեջ, ղեվրույական ընտանիքի հետ գտնվու բնականաբար տարածվում է նան հայերենի վրա ն պայմանավորում որոշակի ընդհանրություններ. որը

Հնդեվրոպական ճախալեզու

այզ-«քշել, տաճմել»

հայերեն ած-(ել) «բերել»

ուրարտերեն ագ-«տանել»

աո-(0-ուլ)

ար-«բաժին հանել, ստանալ»

ղո-«տալ» էդ-«ուտել» էնո-«այն,

տա-(լ)

իմ, ին-ձ

թաշէ(տաշե)«ճվեր» ատ-«ուտել» ինի-«սա» մէ-«ինձ»

մ0ն-ալ

ման-«զինել»

ուտ-ել)

ճա(այ-)0

այս»

մե-(ինձ)

մի՛

մէ-«մի»

մեն-«մնալ»

պեր(ի)-«առաջ,այն կոդմը»

ար-«տալ»

առ

մէ(մի)«մի»

փար-(պարի)

«մինչն, դեպի» Հայկական ցեղերի կարնոր դեր են խաղացել ուրարտական պետականության կագմում, այդ պատճառով էլ բնական է, որ երկու լեզուներն էլ միմյանցից կատարել են բառային փոխառություններ: Եվ իսկապես հայերենում կան ուրարտերենի, փոխաոված բառեր, ն դա հավաստվում է ոււարտական արձանագրություններով:

Օրինակ.

Ուրաըտերեն

բաբա-«զեռ» բուրգաճա-«բուրգ»

խարխաը-շ-«քանդել» շանի(սանի)-ճ«աման»

ուլտու-«ուղտ»

Հայերեն բաբայ-«բլուր»

բուրզն խարխար-ել, խարխալ-(ել)«քանդել, խախտել»

սան-«կաթսա» ուղտ

Այս տիպի ստույգ մեկնաբանված բառերի թիվը հասնում է երեք հարյուրի: Բայց հավանաբար սրանց պետք է ավելացնել զզալի թվով բառեր, որոնց աղբյուրը հնարավոր չէ ցույց տալ ոչ հնդեվրոպական ճախալեզվի, ոչ էլ մինչն այժմ հայտնի որնէ այլ լեզվի մեջ: Իհարկե կան նան հայերեն սովորական գործածական բառեր, տեղանուններն ղիցանուններ, որ հայերենից անցել են ուրարտերենին.

հայերեն անդ«հանդ» արմ, զ-արմ

ավելի ծառ

ծով

ուրարտերեն

ծով» զենք»

աստուած

Աշտուցի(ղիցանուն)

արտճասառ-արտոյ)

ծին

ձուկն

Ալբուրի(րտեղանուն)

Արծիբինի(Մենուաթագավորի ձիու անունը)

Արծիբեդինի(դիցանուն) Արտո՛արասի(դիցանուն)

խանութ.

խանձարուր,

այլ

լեզուների

գրե

հետ

ուտ

խլուրդ.

ծոմ,

ծրար,

կաթսայ.

հեթանոս(սրանք

շաբաթ, ուրբաթ, սատանայ, սափըհունարենից էթնոս), հրէայ, մտրակ, (էլ), սուսեր, սրիկայ, տղայ, քահանայ, քարոզ, քուրմ ն այլն: Հայերենում չափազանց մեծե տեղ ենճ գրավում իրանական փոխառությունները,որոնք քանակով ավելի շատ են, քան թե մնացած -

բոլոր փոխառությունները. Ահա դրանցից քրինակներ ըստ 1.

2. 3. `

աբիլի-դ-«ավելացնել,միացնել» ծարի(ցար) «այգի» ծոմ-«իճ,

հայ

Հայ գրերի զյուտից առաջ ավելի քան մեկ հազարամյակ (այս շրջանի մեջ ընդզրկվումէ ամբողջմ.ք.ա. 1-ին հազարամյակը)հայերենը զտնվում է լեզվական շփումների մի ուրիշ արեալում: Կռրծանվել էին Հին աշխարհի հզոր պետությունները,անհետացելկամ անհետացմաճմ ճանապարհինէին խեթալուվականն խառաուրարտակամլեզուները: Մկսում են կարնոր դեր ն խաղալ սեմական լեզուներից արամեերեը ավելի ուշ` նրա բարբառներից մեկը` ասորերենը, իրանական լեզուներից մարերենը (մեդերենը),պարթներենըն պարսկերենը:Մերտանում են շփումները նան կովկասյան լեզուների հետ: Հայերենում շատ են փոխառությունները արամեերեն, այնուհետն՝ ասորերենլեզուներից. Արամեերենից`բերդ, գաղութ, գուբ, դար, կացին, կուպը, հաշիւ, ձէթ, ձիւթ, մանգաղ, մաշկ, մաքս, շաւիղ, շղթայ, քնարն այլն: աքսոր, լամայ, առնէտ, զոյգ... թարգման, Ասորերենից` աբեղայ,

5.

սուր-«սու,

արծուի, արծիւ

նախքան

4.

արմուցի-«զարմ»

Տավարածինի(տեղանուն) Հայերենի շփումները

4.

անդաճիճհանդ»,«շրջան, գավառ»

սուր

աղբիւր

տուարած

6.

բառայինիմաստայինխմբերի. ժայո, մարգ, Ֆիզիկական աշխարհ` աշխարհ. աւազան. դաշտ, վէմ ն այլն: զավակ... հարազատ Սեռ, տարիք, ազգակցություն ազն, նահապետ այլն: ն Կենդանական աշխարհ` բազէ, գոմէշ. կապիկ, յաւանակ. փիղ, յովազ, մատակ, սարեակ, սիրամարգ, վագր, վարազ ե այլն: Մարմնին վերաբերող` անդամ, բազուկ. գէս. դաստակ. դէմք, դմակ, երակ, ճակատ, մահ, վաբս ն այլն: Ուտելիք, ըմպելիք, ամանեղեն` արմաւ,

խորտիկ, Հագուստ,

կուժ, ճաշ,

նպա

մ

արդուզարդ` գրպան.

հանդերձ, շապիկ, վարտիք.

72.

8.

տարազ

անիր,

բաժակ,

դերձակ. ն

այլն:

բարձ. Բնակարան, կահույք` բնակարան, պատուհան, կահ(ատրութիւն), պատշգամբ. ն այլն: վարագույր. վրան. տաղաւար

Բուսականություն

ն

բրինձ.

թութ,

սրուակ:

երկրագործություն`

ամբա

կերպաս,

կոշիկ,

դահլիճ, ւվարիսպ.

դիւան, սրահ,

րագու

մաճ, հասմիկ, մանուշակ, նարգիզ, պարտէզ, վար, վարդ

ն

այլն:

Ցիուկունի(դիցանուն)

9. լ0.

Ֆիզիկական զործողություններ ն արհեստագործություն`ղժուար, վան-(ել), քարշ-(ել), ն այլն: զամբիւղ, կերտ-(ել), հնար, ճար, խարազան, կարաւան, Շարժում, փոխադրում` գահավորակ. ճախը-(ել), ճանապարհ,

ճեմ-(ել). պայուսակ, վազ-ել ն այլն: 11. Ունեցվածք, աոնտուր` ագահ, արժ-(ել), գունձ, դրամ. կրպակ. մուրհակ, պարտք, սակ, վաճառք, վաճառական, վաշխ. վարձ, 12.

քսակ,

օգուտ

ն

այլն:

Տարածական բնույքիէ բարակ, գունդ,

ճկոին,

հաւասար,

նման

պէս այլն: ն

13. Քանակ, թիվ` առատ, բազում, բաժին, բաւական, բովանղակ, գումար, համար, նոււսզ, շատ, պակաս ն այլն: 14. ժամանակ` անգամ, արագ, ժամ, ժամւսնակ, յաւետ. յաւերժ,

միշտ, նախ, շտապ ե այլն: Զգայակւսն ընկալումներ` ախորժ, անոյշ, գոյն, դիպ-(ել), երանգ խաւար, կապոյտ, կարմիր, ճերմակ, սպիտակ, տապ, տօթ ն այլն: 16. Զգացմունքային, բարոյազեղագիտական` ահ, ամբարտաւան, 15.

երախտ-ի-ք,

17. ԷՏ.

համբոյր,

ճուաստ,

տանջ-(ել), ուրախ նայլն:

Մտածողություն` ապուշ.

վարժապետ ն

խրատ.

կիրթ. հանճար.

հիշ-(ել),

այլն:

Ձայնարձակում, խոսքն գիր`

համբաւ, հրաւէր, մւստեւսն. 19.

վատ, վատքաը, վեհ, վստահ.

սուգ,

ազդ,

նւսմակ,

զանգակ, թմբուկ, պատգամ,

Հասարակականհարաբերություններա̀ւան,

խոստովան,

պատճէն դաւ,

վարժ.

ն

այլն: իշլխ-

թագաւոր,

ճել). հպատակ, հրաման, մոռւտակարւսը. նախւսյրար. շէն. ն այլն: ոստիկան, պետ, ռամիկ, սպասաւոր, տոհմ, քաղաք, օտար 20. Ռազմական զռըծ` արշաւ, գունդ, դաշս., դրօշ, զէնք. զինուոր, զօրք,

21.

զրահ,

թշնամի,

նիզակ,

պահակ,

պայքարը,

ռազմ, սպարապետ, տէգ պատերազմ, ե այլն:

Կրոնական` ատրուշան. բագին,

մարգարէ, մոգ այլն:

դեւ.

ղժոխ-ք.

վահան, զոհ,

խամը-(ել), մնացո

4.

ծանը,

կորդ(խոպան),

մնացո

խտիղ, չանչ

ե

խծուծ(կանեփի

լակոտ.

ոճ(խոճկոր

բառի

մեջ).

ճանճ

այլն:

Անհայտ ծագումունեցող բառերի շերտը հայերենում

Ըստ

ստուգաբանականտվյալների մեր լեգվի բառապաշարը կարելի է երկու խմբի` բնիկ հնդեվրռպական ծագման բառեր ու փոխառություններ, ն չստուգաբանված, անհայտ ծագման կամ ենթաշերտայինբառեր: Եթե Հ. Աճառյանի կոդմից հաշվառված տասնմեկ հազար արմատներիցհանենք մեկ անգամ, սխալագիր կամ կեղծազիր՝ թվով մոտ երկու հազար արմատները ապա մնացած ինը հագարը կբաշխվեն հետնյալ կերպ. լ. Ստուգաբանվածբնիկ հնդեվրռպական1̀500 2. Մտուգաբանվածփոխառյալ` 5000 3. Չստուգաբանված՝անհայտ ծագման՝ 2500 Կարելի է անել մեկ ուրիշ ղիտոդություն`անհայտ ծագման բառերը թվով զգալիորեն գերազանցում են բնիկ հնդեվրոպական բառերին ն կազմում փոխառյալ բառերի կեսը: Եվ այս դեպքում հարց է առաջանում, թե ինչու՞ ոչ սրանցով, այլ ավելի փոքը թիվ կազմոդ հնդեվրոպական (բնիկ) ենք որոշում հայերենի ծագումնաբանականբնույթը: Այս բառային՝Ցերտով հարցը սպառիչ կերպով լուսաբանվում է ակադեմիկոս Գ. Ջահուկյանի բաժանել

հետնյալ բացատրություններով. 1.

կախա

ն

2.

3.

4.

5.

ուզ(կալի

զզու-(ել), ոչխար. աբեթ, բակ,

վաշտ,

Սրդեն ասվեց, որ նշված, շրջանում հայերենը շփումներ ե առնչություններ է ունեցել կովկասյան, հատկապես քարթվելական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուների հետ: Մթ.ա. 19-րդ դարից սկսվում է քարթվելական միասնության տրոհման ն վրաց զանյան ու սվանական ճյուղերի առանձնացումը: Մ.թ.ա. 8-րդ դարում կատարվում է վրաց-զանյան ճյուղի ներքին տարբերակումը վրացական ու զանյան (մեգրելաճանական)ենթաճյուղերի: Հայերենը սվաներենի հետ առանձնապես էական առնչություններչի ունեցել, բայց երկու դեպքում էլ (նշված ժամանակահատվածնճերի առումով) ինտենսիվ շփումներ է ունեցել զաներենի, ւսպա` վրացերենի հետ` դրանցից կատւսրելովորոշ փոխառություններ. Ահա մի քանի օրինակներ.

խու.

Հայերենի քերականականբաղաղըիչներըհնդեվրոպականբնույթ ունեն: Հոլովման ն խոնարհման կազմիչների հիմնական մասը հնդեվրոպական են, իսկ եթե անհրաժեշտ լինի բացատրել հայերենի կառուցվածքային էական առանձնահատկությունները (օրինակ՝ անկանոն համարվող ձները), ապա այդ դեպքում հարկ կլինի դիմելու հնդեվըռպական մյուս լեզուների ն դրանց հիման վերականգնված վրա հնդեվրոպական նախալեզվի առանձնահատկություններին: Հայերենի ամենագործուն ածանցները հնղեվրոպականծագման կամ փոխառյալ են իսկ անհայտ ծագման ածանցները պակաս

գործածական են: Բառակազմական արժեքով, այսինքն` ածանցումներ տալու ն բարդություններ կազմելու ունակությամբ անհայտ ծագման են բառեր, զգալիորեն զիջում 0ստուգաբանվածներին, հատկապես՝ բնիկ բառերին: Անհայտ ծագման բառերի մեջ համարյա թե չկան դերանուններ, թվականներ ն սպասարկու բառեր, իսկ սրանք համարվում են մեծ լեզվի անկապտելի Ն շատ դժվարությամբ փռխառվոդ

տարրեր: Հնդեվրոպական դերանունների, թվականների

ն սպասարկու բառերինմիանում է հնդեվրոպականբառային ուրիշ մի մեծ շերտ,

դրանք միասին կազմում մասը:

ն

6.

Նախագրային

են

հայերենի բառապաշարիհնագույ0

Կիւրեղ,

Կոստանդին,

Հեղինե,

Ղեւոնդ(ուշ`

Լեոն),

Մարտիրոս.

Պետրոս,

Սոփիա,Ստեւիանոսնայլն: Ասորականներիցեն` Աբգար, Լհարռնճ, Աղամճ, Եղիշէ, Եւիրեմ, Յովնան, Շմաւոն, Շուշան ն այլն:

շըջանի հայերենի անձնանունները

Հնդեվրոպական անձնանունների հետքերը հայերենում գրեթե չեն պահպանվել: Հունարենի, հնդիրանական ն զերմանական լեզուների տվյալները ցույց են տալիս, որ հնդեվրոպական միասնության շրջանում լայն տարածում են ունեցել բարդ (երկհիմք) անձնանունները,իսկ ղրանք հայերենում խիստ սակավաթիվ են: Օրինակ` Նորայր ն Տիրայր բարդ անձնանունների հնությունը չի հասնում հնդեվրոպականշրջան, չնայած որ երկուսի բաղադրիչներնէլ առանձին-առանձինհնդեվրռպականծագում ունեն:

Նախագրային շրջանում հայերը գործածել են բնիկ հճնճղեվրոպական ծագման պարզ (արմատական) անձնանուններ, որոնք կամ հասարակ անուններից դարձել են հատուկ անուններ կամ Էլ փաղաքշական -ակ, -իկ, -ուկ մասնիկների, ինչպես ճան ոց ածանցի միջոցով են առաջացել: Բնիկ հնդեվրռպականծագման պարզ (արմատական) անձնանունները հիմնականում ծագում են. է. Կենդանիների անուններից`Արտոյտ, Կորիւն.

Ագգակցականանուններից`Դուստը, Եղբայրը, Հայը, Որդի. Բնությանը վերաբերողանուններից` Արեն. 4. "Վերացականանուններից`Գիւտ, Յոյս. 5. Նյութական անուններից` Գինդ, Մլաք, Մուր, Փաղաքշական -ակ, -իկ, -ուկ մասնիկներով՝ Այրուկ. Գառնիկ, Դստրիկ. 2.

3.

Եղնիկ,

Եղբայրիկ,

Ընձակ.

Լուսիկ,

Հաւուկ.

Չագիկ,

Չուիկ.

Մբջունիկ

ն

այլն: Ոզ ածանցով` Տիրոց, Բաղոզ: Հայերենում շատ մեծ թիվ են կազմում փոխառյալ անձնանունները, որոնց մեջ ըստ տեսակարար կշռի հետնյալ հերթականությամբբաշխվում են` իրանական, հունական, ասորական ն եբրայական փոխառյալ

անձնամունները: իրաճական փոխառությունների համար բնորոշ են իգական -անոիյշ. դուխտ, -ուհի, արական ն ընդհանուր -ակ, -էն, -իճ ածանցներով, Ասպ-, ասպ, Արշ-, -արշ, Արտա-, Բագա-, Դար-, -րատ, Միհը-, Մե(հ)ր-, Շահ-, Շաւ-, -պետ, -վարազ, Վարդ-, Տիր-, Փառ(ն)- Ա այլ բաղադրիչներով Զարմանդուխատ, Խոսրովամնու կազմված անձնանուններ Արշանույշ, -

-

ամազազասայուհ

Արտակ. Անպուրա

Վասակ, Արշա

ամազաս

Բագրատ, Սիհրդատ,

Տրդատ,

Միհրան, Սե(հ)րուժան,

Բարսեղ.

Արշա

Մուրէն. Գուրգէն, Վահրիճ, Շավա Արտաշէս. Արտաւա

Աշխէն,

Տիրուն, Փառանձեմ ն այլն: Հուճական փոխառյալ անձնանուններից Անդրէաս, Արիստակես,

Վարղ(ան)ուհի,

Վարազդատ,

արազդուխտ,

Վաղարշակ.

Գէորգ,

են`

Շահէն, Կարապետ,

Ագաթանգեղոս,

Գրիգոր,

Աթանաս

(Թէռդորոս, Կիրակոս,

ՖԽ

Հայոց լեզվի գրավոր ժամանակաշրջանի

պատմական փուլերը

Գրաբարից մինչն մեր ննրկա օինրը, այսինքն` գրերի գյուտից (405բ.) ահա մինչն այսօր, մեր լեզվի` ավելի քան մեկուկես հազարամյակ ընդգրկողգրավորը ժամաճակաշրջանիհամառռա ձեակերպումը: Բայց այղ ընթառքում հայոց լեզում փոտոխվել է այն աստիճան, որ ճերկա հայնրենով խոսող հայի նամար 5-ըդ դարում |սոսմած ու գրված է: Բնական Լ, որ մեր լեզվի լեզուն` գրաբարը, ըստ էուրյան անրիասկնանալի հետ կատարված փռփոխությունննըըայս տնական ժամանակաշրջանում կատարվել էն աստիճանաբար,ն անցումը ժամանակակիցհայոց լեզվին միանգամից չէ, որ տնղի է ունեցել: Անցման՝ բավական ժամանակ հատվածում հայոցլեզուն ապրել է միջակա մի վիճակ, որը ընդգրկող կոչվում է միջին հայերեն: Այսպիսով, 5-րդ դ. սկզբից մինչն մեր օրերը ունեցել ենք չորս գրական լեզու` գրաբար, միջին գրական հայերեն, արնմտահայ ն արնելահայ ժամամակակից գրական լեզուները, որոնցով էլ ժամանակագրվում են գրավոր հայոց լեզվի զարգացման էրեք հիմնական փուլերը. լ. հին՝ 5-11-րղ դարնը. 2. միջին` 12-16-րդղարեր, 3. նոր՝ 17-րղ դարից միճչն օրերը: լ.

Գրաբար

ՀԱսկանադիէ ռր գրաբար ասելով, հասկանում ենք 5-րդ դարի գրական լեզուն, որի անմիջական հիմքն Լ հանղիսացել այն գործածվող խոսակցական հայերենը, որը գրիէ առնվել հենց 5-րդ դ. սկզբին: Դրաբարի մշակվածությունն ու հղկվածությունը, լեզվաոճական ձների հարստությունն տ. ռնարավորություններըհաճախ նն առիթ տվել լուրջ կասկածներ նայնելու, քե. արդյո՞ք,գրաբարը գրի առնված լսոսակցալլան լեւլուն է: Լ վելացնննք ճան, որ եթե ցանկացած բարբառի բառապաշարը սովորաբար տատանվում է յոթից ութ հազարի սահմաններում, ապա գրաբարի բառապաշարը կազմումէ մոա վաթսունհազար բառ: Մյուս կողմից ստույգ է, որ այդ ժամանակ հայերննն ուներ բարբառային որոշակի տարբերակումներ, որոնցից մեկնումեկը պետթ է հանդիսանար գրաբարի հիմքը: Տրամաբանականէ համարել, որ այդ հիմքը պետք է լիներ կենտրոնականմասի` Այրարատյան ն նրան հարող Տարուբերանի նահանգներիբարբառայինվիճակը: Այս տարածքումէին կենտրոնացված (քանի ռր այնտեղ էր արքունիքը) Հայաստանի վարչական-պետական կառավարման հիմնական օղակներն ու առնտրական-տնտեսական հարաբերություններիկարնորագույնլծակմճերը:Հենց այդ է պատճառը,որ 5-րղ ղ. սկզբում գրի առնված լեզուն, լիճելով նշված հարաբերությունների արտահայտման միջոց, ոչ թե սոսկ բարբառային վիճակ էր, այլ կենտրոնական հատվածի բարբառի փոփոխման ու զարգացման ,

հետնանքով առաջացած ընդհանուր խոսակցական մի լնզու, որն իր անհամեմատ մեծ բառապաշարով, լեզվակւսն միջոցների ճկունությամբ ն հարստությամբ վաղուց դուրս էր եկել զուտ բարբառային նեղ եՆ էր զրական լեզվի շրջանակներից համարա թն պատրաստ ֆունկցիաճերկատարելու: Պայմանականորենայդ անցումնային վիճակը կարելի է կոչել հայերեն

մախագրական ընդհանուրխոսակցական լեզու: ա) Գրերի

գյուաը

ն ճրա համազգային-պատմական

նշանակությունը

Այս հարցին լիարժեք պաւտասխանելուառումով չափազանց կարնոր է ն նրա համազգային պատմական հայերեն գրերի գյուտ. նշանակությանլուսաբաճումը: Հայերեն զրերի ստեղծումը ուղղակիորեն կապված է քրիստռնեության՝ Հայաստանում 301 թվականինսլետական,պաշտոնական կըռճ դառնալու նան

փաստի հեւ:

Ւր հոգնոր բացարձակ իշխանությունը հաստապելու ն ամրապնդելու համաը եկեղեցին հայերեն լեզվով պետք է ստեղծեր աստվածաբանական գրականություն: Մակայն 301 թվականիցմինչն 405 թվականը՝փաստորեն մի ամբռղջհարյուրամյակ եկնղնցին չէր կարող գործնական քայլեր չանել

ճոր կրոնը վարղապետելուուղղությամբ: 4-րղ ղարում Հայաստանը քաղաքականապես երկատված էր. երկրի արնելյան մասը գտնվում էր «Ղարսկաստանի, արնմտյան մասը՝ Բյուզանդիայիքաղաքական ուժեղ ազղեցությանտակ: ճիշտ է, ելլեղեցին, իր կաթողիկոսականմիասլետականիշխանությամբ մի ամբողջությունէր, էլ երկրի հետեանքով ինքն բայց քաղաքական բաժանման ՍՄրա արտահայտությունը քաղաքականապես բաժանված էր Արնելյան մասում երկլեզվության տեղայնացման փաստն էր: քրիստոնեության պաշտոնական լեզուն ասորերենն էր, ն այս բանը վարպետորեն էին օգտագործում պարսիկները` հովանավորելով ասորի քրիստոնյաներին: Հետնաբար արնելյան հատվածում հայ եկեդեցին մոգության, թե՝ ասդրական եկեդեցու ստիպված էր պայքարել թե՛ սպլարսից պաշտոնական լեզուն քրիստոնեության հատվածում դեմ: Արնեմսյան հունարենն էր, ն այս առումով ուժեղ էր բյուգանղականեկեղեցու ազղեցության վտանգը: Հայ եկեղեցու պատմության լավագույն մասնագետներից մեկը` Մ. Օրմանյանըպատմական փաստերի հիման վրա ցույց է տալիս, ռր մինչն գրերի գյուտը եկեղեցու հստակ սպասավորների միջոցով (դրաճք փաստորեն բարձրարվեստթարգմանիչներէին) մի ամբողջ հարյուրամյակ քրիստոնեական քարոգչությունը տարել նն հունարենից ն ասորերենից բանավոր կերպովխոսակցականհայերենի թարգմանելու միջոցով: Վռամշապուհ թագավորն, իր հերթին, գիտակցելով, թե երկու մասի Արշակունյաց բաժանված երկրում դինաստիայի շահերի ն քաղաքական իր երերուն իշխանության պաշտպամոթան

ամրապնդման համար որքան կարնոր է երկրի ճերքին ինքնությունն ու պլանով, միասնությունը նան հոգեռր-գաղափարախոսական ամմիջականռօրենիր բոլոր ջանքերն ուղղեց հայերեն գրերի ստեղծմանը նպաստելուն: Գրերի ստեղծմամբ նույճքան շահագրգոված էր ազատների ղասը՝ ֆեռղալ ղասակարգը, նպատակ ունենալով տնտեսական ինքնուրույնությանու անկախության պաշտպառությունը: Այսպիսով, անվարան կարելի է ասել, որ գրերի գյուտը հայ ժողովրդի կյանքում համագգային-քաղաթքականկարնորագույն նշանակություն ուներ: Այն տվյալ պատմական շրջանում փաստորեն դւսոնում էր ազգային-ազատագրականւվայքարի ամուր հենարան ե հզոր զենք՝ այղ պայքարի գաղափարախոսության ստեղծման համար: Հանճարեդ Մաշտոցը իր տիտանական աշխատանքով ստեղծեց համաշխարհային պատմությանը հայտնի ամենակատարյալ այբուբեններից մեկր, որը մեզ ծառայում է արղեն շուրջ 1600 տարի ն հճարավոըրություն ընձեռում լինելու համաշխարհայինքաղաքակրթությանլիիրավ անդամներիցմեկը: ճնախագրական ընդհաճուր Գրերի գյուտից առաջ հայերենի խոսակցական, լեզու լինելու հանգամանքով էլ պետք է բացատրել, թե ինչպես հնարավոր եդավ Աստվածաշնչի նման գործի անմիջապես կատարվածկատարյալ թտրգմանությունը:Մյուս կողմից Աստվածաշունչը հենվում է հրեական բանաիյուսության վրա, իսկ հայերը ավելի քան հազարամյա ինքնուրույն քաղաքական-պետական միւսսնության պայմաններում նույճպես մշակել էին բարձրարվեստ քանահյուսություն, որի կատարյալ նմուշները ներկայացված են մեր մեծ քնրթողահայը՝ Մովսես Խորենացու մոտ: Ասվեց նան, որ մի ամբողջ հարյուրամյակ, քարոգների ընթացքում ճմանօրինակտնքստերիբանավոր թարգմանությունէ կատարվել: Գրերի գյուտն այն անհրաժեշտ հիմքն էր, որի վրա ծաղկեց հայ մշակույթի «ոսկե դղարը»: 5-ըդ դարում նախքան ինքնուրույն գրականության ստեղծումը (ն հետո` դրան զուգահեո), կատարվեց թարզմանական հսկայածավալ աշխատանք, որն ուներ մի քանի

Սրանց զուգահեռ թարգմանվել են Հակոբոս տեառնեղբոր, Խգնատիոս Անտիոքացու, Գրիգոր Աստվածաբանի (Նազիանզացու), Հովհան ն Կյուրեղ Ալեքսանղրացու Ոսկեբերանի, Բարսեղ Կեսարացու պատարագամատույցները: պատկամող Երկրորղ շարքը կազմում են այս նույն աստվածաբամմնճերին «Նամակճմերը»կամ «Թղթերը»: Դրանց թվում պետք է ավելացնել նան ասորական եկեղեցու «հայրերին»՝` Հակոբոս Ափրատ, Եփրեմ ասորի, Մարութաս Մայփերկաթցի, Ռաբուլաս, Հակոբոս Սրճեցի, ՏՖիլոքսեն Նաբուկեցի, Սիմեոն Բեթ-Արշամցի: Դավանաբանական-մեկնակւսնգործերից շատերը չկան ն հայտնի են միայն հայերեն թարգմանությամբ,որոնցից կարելի է նշել Արիստիդես Աթենացու «Ջատագովությունը»,Եվսերիոս Կեսարացու «Տիեգերական պատմությունըկամ Քրոնիկոնը», որոշ հատվածներՀիպոլիտի գործերից, Երենիոսի «Ցոյցք առաքելական քարոգութեանն», Տիմոթեոս Կուզի «Հակաճառութիւն առ սահմանելոն ի ժողովոյն Քադկեդոնի», Օրիգենեսի «Ղնտականի» որոշ հատվածներ ն այլն: Երրորղ շարքն են կազմում փիլիսոփայական բնույթի` հիմնականում Արիստոտելի ն Պորփյուրոսիգործերիթարգմանությունները: են զուտ քերականականներկայացնում ՉորրորՈՐր շարք, են Դիոնիսիոս գործերը, որռնցից կարնորներն ճարտասանականբնույթի ն Թեռն Ալեքսանդրացուքերականությունները: Թրակացու

ուղղություն:

Թարգմանական գործերի առաջին շարքը բնականաբար կազմում էին եկեղեցական «սուրբ» կանոնական գռրծերը: Թարգմանվել են հին կտակարանի`հայ նկեղեցու կողմից կանոնականհամարվողբոլոր գրքերը ասորերեն տեքստից` Պեյշիտոյից («Աո ի չգոյէ յունին հունարենի -

չլինելու պատճառով»): Դրանք են. Հնգամատյան, Յեսու, Դատաւորք, Հոութ, Թագաւորք ն Սնացորդք, Յոբ, Սաղմոսաց գիրք, Գիրք Առակաց, Ժողովողի ն Երգ երգոց, բոլոր Մարգարեները,Նեեմիա, Եզրաս, Եսթեր: Նոր կտակարանը թարգմանվելէ ամբողջությամբ: Գիտական ենթադրությունն այն է, որ այս աշխատանքներըմինչն 440 թվականն ավարտվածէին:

1.

Ընդհանուրակնարկ

Հայերենի բարբառները մեծ թիվ են կազմում, ե չնայած որ մի կոդմից է լեզվի հարստացման լրացուցիչ աղբյուրն համարվում, այնուամենայնիվղա լեզվի միասնականությանն զարգացմանընդհանուր

գրական

առումով լավ միտումներ վիճակի արտահայտություն չէ: Եվ ընդհանրապես,ինչպես ասում են, լավ օրից չէ, որ այղքան բարբառ ունենք: Մաքառումների, ֆիզիկական ն հոգնոր գոյության ու ինքնության պահպանման, անընդհատ ազգային-ագատագրական պայքար մղելու պատմություն ունեցող ազգ ենք մենք: Եվ այդ պատմության մեջ կենտրոնախույսմիտումները,երկրի մասնատվածությունը,ջարդը, ավերը, կոտորածը, զանգվածային գաղթեր՝ այն պատմական ցավալի եռ որոն, գործոններն են, մեծապես ազդե հայոց լեզվի տարանջատողական շղթայի գոյացմանը՝ բարբառային բագմաթիվ տարբերակումներիտեսքով, որոնցից շատերը այնքան են առանձնացելու խորացել, որ լիովին անհասկանալի են այսօրվա ընդհանուր գրական հայերենով խոսողի համար: Դեռ 8-րդ ղ. հզյ մատեճագիր Ստեփանոս Մյունեցին խոսում էր թվով 7 բարբառի մասին` Տայքի, Խութի, Կորճայքի, Չորրորդ Հայքի, Մպերի, Մյունիքի ե Արցախի: Չի բացառվում, որ բարբառները այդ ժամանակ փոքր-ինչ ավելի շատ լինեին. չէ որ 8-րդ դարում չէին կարող կատարված լինել գիտական հիմքի վրա դրված բարբառագիտականհետազոտություններ: Հայ բարբառներիգիտական ե համգամանալիցառաջին դասակարգումը կաւռարել է Հ. Աճառյանը՝ 20-րդ դ. սկզբին ճերկայացնելով 31 բարբառ: Արդեն 1953թ Ա. Ղարիբյանը թվարկում էր 47 բարբառ. մյուս լեզվաբանների ջանքերով այդ թիվը շուտով անցավ 50-ից: Մեզ առավել գիտական է թվում Գ. Ջահուկյանի մոտեցումը,որը հենվելով բարբառների դասակարզմանորոշակի ժամանակակիցսկզբունքներիվրա, ճշգրտում է այդ թիվը՝ 44: այերենի

բարբառների

առաջացման

ժամանակիհարցը :

Ե՞րբ են առաջացել հայերենի բարբառները.միաժամաճա՞կ,թե տարբեր ժամանակներում,ի՞նչ աստիճանի հնություն ուճեն: Մրանք հարցեր են, որոնց լուծումը կապված է լեզվական-պատմականշերտերի որոշակի

բարդություններիհետ: Եվ պատահականչէ, որ սրանց լուծմանը նվիրված 3ԵռչօՅոճուտ, բանավեճը (,Յօոքօշւ 1959-1962թ.թ.) փաստռրեն «միջազգայնացավ», նրան բացի հայ գիտնականներԱ. Ղարիբյանից, Է. Աղայաճնից Լ Գ. Ջահուկյանից, մասճակցեցին ֆրանսիացիներ Ժ. Ֆուրկեն, Ֆ. Ֆեյղին, իտալացի Վ. Պիզանին, ամերիկացի Վ. Լեմանը, մորվեգացի Ֆ. Նոգտը, լեհեր Յ. Օտրեմսկին, Լ. Զաբրոցկին,ռուսներ Է. Մականը, Վ. Իվանովըն Վ. Ժիրմունսկին: -

տարակարծությունների հիմնական առարկան: Հարցն ըստ էության վերաբերում է գրաբարի ն բարբառների փոխհարաբերությանը. են, թե՞ առաջացել են բարբառներըգրաբարից աճկախ կւսզմնավորումնե՞ը զրաբարից`նրանիցտարանջատվելով: Հարցի նկատմամբմոտեցումն, իհարկե, ավելի հին պատմություն ունի: մեջ այսպես կոչված ռուսական Օրինակ, ըստ հայ բարբառագիտության դպրոցի (19-րդ դ. երկրորդ կես ն 20-րդ դ. սկիզբ) ներկայացուցիչներՔ. Պատկանյանի, Լ. Սներյանցի ն Ա. Տռմաոնի կարծիքի, քարբառները գրաբարից անկախ կազմավորումներեն: Նրանք իրենց բարբառագիտականուսումնասիրություններիմեջ բարբառայինփաստերը համեմատում են ոչ թե գրաբարի, այլ հնդեվրոպական նախալեզվի լեգվական փաստերի հետ: Հակառակ տեսակետը ճերկայացնող Հ. Հյուբշմանը, Ա. Մեյեն, Հ. Աճառյանը ն մյուսները այն կարծիքին են, թե գրաբարի շրջանում բարբառային ընդգծված տարբերություններ չեն եդել, ն հայերենի հիմնական բարբառներըառաջացել են ավելի ուշ (օր. ըստ Հ. Աճառյանի` 12-րդդարից ): Փոքր-ինչ այլ կերս| են մոտենում հարցին հայտնի արնելագետՆ. Մառի հայ հետնորդները:Ուշագրավ է նրանցիցԱ. Ղարիբյանի տեսակետը, ըստ որի հայ բարբառներըճախկին ցեղային լեզուների մնացորդներն են, որոնք ոչ թե հեռացել են իրարից, այլ մերձեցել: Նրա կարծիքով հայ բարբառների է անմիջականորեն ձնավորվելլ բաղաձայնական համակարգը համակարգիհիմաճ վրա, բարբառների հնդեվրոպականբադաձայնմական մի մասի բաղաձայնականհամակարգերը գրաբարյանիցավելի հին են, ն գրաբարի բաղաձայնական համակարգը ներկայացնում է բարբառային համակարգերիցմեկը: Բանավեճի արդյունքում գերակշռողը եղավ Ա. Ղարիբյանի տեսակետին հակառակ կանգնած լեգվաբանների խմբի մոտեցումը, որռնք մասնակի հարցերումտարաձայնություններունենալով հանդերձ, համակարծիք են, որ՝ Ա. լ. Ղարիբյանը մեձ ուշադրություն դարձնելով բարբառային տարբերություններիվրա, դրանք կտրելով իրարից, անտեսում է էական նմանությունը ե մոռանում, որ դրանք ի վերջո մինճույն` հայոց լեզվի բարբառայինտարբերակումներեն ընդամենը: 2. Հաճախ Ա. Ղարիբյանը խառնում է բարբառային հին ու նոր երնույթները ն այդ պատճառով էլ կատարում զիտական հոդից կտրված հիմնագուրկ եզրակացություններ: Այս կապակցությամբ նախ պետք է պարզել` ճ՞իշտ է, արղյոք, այն հարցաղրումը,թե բարբառներն առաջացել են գրաբարից: Իհարկե, ճիշտ

Ո՞րձ

Հայերենի բարբառները

է

չէ: այս բառը դեպքում Ճիշտ չէ նախ այն առումով, որ գրաբար օգտագործվում է երկակի իմաստով: Օրինակ, Հ. Աճառյանը, որը գրաբար բառը գործածում էր ավելի լայն իմաստով, որպես ընդհանրապես հին հայերենի անվանում, գտնում է, ռր գրաբարը բոլոր հայ բարբառների

ակունքն է, մայր վիճակը, հետնաբար բարբառային տարբերակումները գրաբարի փոփոխություններ են, իսկ գրաբարում չհանդիպող, չվկայված փաստերը նորազոյացումներկամ փոխառություններ են: Բնական է, որ Հ. Աճառյանը ռրպես համեմատության հիմք ընկալում էր միայն ն միայն

գրաբարը:

Երկրորդ դեպքում` գրաբար բառի ավելի ճշգրիտ, գիտական գործածության դեպքում, այսինքն երբ գրաքար ասելով, հասկանում ենք հայոց լեզվի զրի առնված վիճակը, այս տեսակետը եճչում է առավել ես անհամոզիչ, քանի որ հենց այդ «գրառման» շրջանում էլ կային բարբառային տարբերակումներ: Այնպես որ բարբառների` գրաբարի համեմատությամբ ունեցած տարբերություններըկարող են ունենալ ն՛ հին ակունբներ, ն՛ նորագոյացումներիկամ նոր փոխառությունների արդյունք

լիճել:

նան է Անհրաժշտ հստակորեն պատկերացնել բարբառների ձեավորման խնդիրը ն ըստ ղրա հասկանալ, որ սովորնաբտրհնարավոր չէ կոնկրետացնել, թե այս ինչ բարբառը առաջացել, ձնավորվել է հենց կոնկրետ այսինչ ժամանակաշրջանում: Ինչպես ն աշխարհի բոլոր լեզուները, այնպես էլ հայոց լեգուն իր գոյության հենց սկզբից չէր կարոդ

միատարր լիճել:

Հասարակական-քադաքական, պատմական-

անհատակտն-հոգեբանական ն մի շարք այլ գործոնների ներգործությամբսկզբում որչվես խոսվածքային առանձնահատկություններհտնդես եկոդ տարբերությունները,գգալիորնն են մեծանալով, վերածվում բարբառային նեն ենթաբարբառային են տարբերությունների, իսկ երբ դրանք մեծանում փոխադարձ հասկամճալիության խզման աստիճանի ե ուդեկցվում են պետականքաղաքական առանձնացվածությանպայմաններով, այս ղեպքում արդեն են փաստորեն առաջանում նոր լեգուներ: Օրինակ, ոուերենը, ուկրաիներենը ն բելոռուսնրենը մինչե 14-րդ ղարը կազմում էին միննույն լեզուս, որից հետո հիշված պատճառներովառանձնացան: Հասկանալի է, որ հայոց լեզուն, հնղեվրոպական միասնությունից առանձնանալով դեռես մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակից, անցել է խոսվածքների, ենթաբարբառների ն բարբառների ձնով արտահայտված տարբերակումների, դրւսնց թե՛ մերձեցման,թե՛ հեռացման,թե՛ խորացման, թե դեպի միասնականացում գնալու բարդ ընթացք ինչպես նախագրաբարյան,այնպես էլ հետգրաբարյան ժամանակաշրջաններում: Եվ վերոհիշյալ բանավեճի հիմնական հարցերին էական պատասխան տալու առումով հարկավոր է պարզաբանել, թե հայերենը ինչ` ներթին տարբերակումներ է ունեցել գրաբարյան շրջանում` հատկապես 5-րղ դարում: Բայց եթե նման տարբերակումների որոշարկումը դժվար չէ օրինակ, ասենք հին հունարեն, Օ։-նկատմամբ, որի բարբառներին ուդղակիռըեն վերաբերող հին գրավոր հուշարձաններ կան պահպանված, ապա ցավոթ սրտի ճախագրաբարյտնշրջանի բարբառներինվերաբերոդ այդպիսի գրավոր փաստեր չկան: Գրաբարը հանդես է գալիս համեմատաբաըմիասնական,չտարբերակվածտեսքով: աշխարհագրական,

բարբաղային հայերենի շրջանի այնուամենայնվ այդ հնարավոր միջոցներկաճ. տարբերակումներիճանաչման ա/ Դրանք մատենագրականվկայություններենճ. 5-8-րդ դ.դ. հեղինակները տարբերառիթներովխոսում են բարբառայինտարբերակումճերիմասին բ/ Այդ շրջանի զրավոր հուշարձաններում եղած «տարընթերցումների», շեղումների, առհասարակ տարբերակային ձների ուսումնասիրությունը է տալիս, ռր Հայաստանի տարբեր տեդերից ծագում ունեցող ցույց հեդինակներիգործերում եդած նմաճ տարբերություններըբարբառային արտացոլումնեմ հանդիսանում: տարբերակումների գ Վերականգնված հնդեվրոպական ձների օգնությամբ (նրանց հետ համեմատությամբ)տարբերակայինայն հնագույն ձննրի բացահայտումն է, որոնք շեղվում են գրաբարյան միասնական նորմաներից: ակնհայտ Արդի դ բարբառների հատկանիշներից հանելով ճորազոյացումներնու փոխառությունները,կարելի է ստանալ առտվել հին ձների ընդհանուր պատկերը: Վերնում արդեն ներկայացվեց 8-րդ դ. հեղինակ Մտեփամոս Մյունեցու կոդմից տրված հայերենի բարբառների դաստկարգումը,ըստ ռթի դրանք յոթն են: Այսն նման բոլոր վկայությունների հաշվառման ն վերոհիշյալ զիտական սկզբունքներիհիման վրա Գ. Ջահուկյանը կատպրելէ այսօրվա վիճակով ամենաընղգրկունդասակարգումը. ա/ Արնմտյան (բյուղաճղահայ)` հիմնականում հետագա Թուրքիայի արնմտյանշրջանների բարբառային վիճակը. բ/ Պատմական Կիլիկիայի հետազա Թուրքիայի հարավ-արեմտյան շրջանի բարբառային վիճակը. գ/ Հետագա Թուրքիայի ծայը հարավի` Միրիային մերձավոր շրջանի բարբառայինվիճակը. դ/ Հետագա Թուրքիայի արնեելյանշրջանների բարբառային վիճակը (Հին Աղձնիք, Տարուբերան, Վասպուրական, Մոկք). ե/ Հտրավ-արնելյան շրջանների բարբառային վիճակը (Պարսկահայք, հետագա Նախիջնան). զ/ Հյուսիս-արնելյան շրջանների բարբառային վիճանը (Այրարատ, Տայք, Գուզարք, Մյունիք, հետագա ռուսահայության, ննրկա Հայաստանի, վիճակը): Ադրբեջանին Վրաստանի հայ բարբառմճերի Հասկանալի է, որ 5-րդ դարում եղած բարբառային տարբերությունները հետագայում ավելի խորացել են մեր ժողովրդի պատմությանը բնորոշ արդեն նշված պատճառներով: Եղածներին գումարվել են հնչական, քերականական ն բառային նդր տարբերություններ,հանդես են եկել ձեսբանական բնույթի նոր, էական տարբերություններ,որոնցից հատկապես պետք է մճշելներկա ժամանակի ում-ով ե կտոտվձեերի տարածումը, ումով ներգռյականի ն ից-ով բացառականիառաջացումը: Եվ

են պահպանված Ամբողջ ասվածից բխում է, որ բարբառներումկարող ու բառեր, որոնք կամ ավանղվածչեն զրաբարովկամ ձներ լինել այնպիսի էլ ավելի հին են, քան գրաբարյանձներն ու բառերը: Հայերենի բարբառներում եղած այդ տեսակի հճաբանությունները (արխաիգմները)մի քանի տիպի են. Հնղեվրոպական ճախալեզվում գոյություն է ունեցել ձայնադարձ կոչվող

երնույթը: Դա այն է, երբ արմատները,ածանցները, վերջավորությունները հանղես են գալիս ոչ բե միշտ միննույն` մեկ ձնով, այլ այնպիսի տարբեր ձներով, երբ նրանց ձայնավոր տարրերը կարող են փոփոխվելկամ սղվել. օ/0/օր.` (5ՊԷՇ"-, (5)Քօո, (5)ե: Այստեղ պարզ երնում է ձայնադարձի են պահպանել ահա կան դեպքեր, երբ բարբառները Եվ շարքը: Օր. պահպանվել: չի գրաբարը ձայնադարձով որոշ տարբերակներ, իսկ գրաբ.` մեղու, բրբ.` մողիկ(մեղու), գրաբ.` պեղել, բրբ.` պոդել(պեղել, բրել),

գրաբ.՝հաղ(անգամ), բրբ.՝հեղ(անգամ)նայլն: Բառային կագմություններիշերտը. բարբառներումկան ածանցավոր կագմությանայնպիսի ձներ, որոնք չկան գրաբարումն համենայն դեպս ճորագոյացումներչեն`

գրաբ.

բարբ.

անշուշտ հոլով

ճառագայթ ճմլիլ

տիղմ

ուրջ

շուշտել հոլ

ճառագ-ել

ճվլել տիլ ուղ

բարբաոռննրումհնղեվրոպականից եկող բառերը ն Մեծաթիվ արմատները, որոնթ գրաբարով չեն ավանդվել` բունձ(հողակոշտ), լապո(թույլ կախված գան(զզվանթ), գլփել(կորզել), թնալ(թնթալ,թնկթնկալ), հլուրել(հրել), հիսնիլ(տեսնել), մուլ(ծուխ), քայլ), լոք(մեծ միս), լափ(ափ), սլուլ(ցուրտ),քռո(կեղտ) ն այլն: հայերենի բարբառների թվի մեծացման, Արդեն ասվել է, որ տարբերությունների խորացման ն աշխարհագրականառումով լայն հանղիսացե՝ պատմական-քաղաքական տարածման պատճառ են հատկապես մեր ժողովրդի տարբեր աննպաստ գործոնները ն հատվածների գանգվածային գաղթերը: Այդ է պատճառը, որ արդեն մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմը հայ բարբառների տարածման ու ոլորտն ընդգրկում էր Ավստրա-Հունգարիայից, Ռուսաստանի ու Ճավա կղզի: Թուրքիայի արնմտյան կողմերից մինչն Հնդկաստան հետո Օսմանյան Թուրքիայում հայերի եղեռնական ցեղասպանությունից մեծ էլ հետնանքով որի չափեր, ավելի (1,5 մլն. հայ) գաղութն ընդունեց բոլոր փաստորեն ընդգրկեց ոլորտը հայերենի բարբառների ընդգրկման են

աշխարհամասերը:

Հայտնի է, որ մեր լեզվի պատմության նոր շրջանում, սկսած 19-րդ ղ.

կեսերից, ունեցել ենք

ն

հիմա էլ ունենք երկու` արնելահայ

բարբառներ:

Գիտական մոտեցման առաջին լուրջ փռրձը Հ. Աճառյանի կողմից առաջարկված ձնաբանական ղասակաըգումն էր, ըստ որի բարբառները բաժանվում են ում ն կը ճյուղերի (համաձայն ներկայի կազմության` գրում գրեմ): Սակայն շուտով պարզ դարձավ, ռը կան բարբառներ,ռրոնց եմ ն կը ճերկայի կազմությունը շեղվում է այս սկզբունքից: Սրա հիման վրա Ս. Ղարիբյանը ն Է. Աղայանը առաջարկեցին մասճնիկավորն դերբայական տփաստորեն ձնաբանական տիպի դասակարգման սկզբունքը, որը ըմբոնմանշարունակությունն է: Սրանց զուգահեռ եղել են ըստ հնչյումաբանական հատկանիշների դասակարգմանփորձեր: Գ. Ջահուկյանն առաջարկում է քբազմահատկանիշ ղասակարգման

սկզբունքը:

գեստ

զգեստ

գրական լեզուներ: Մռվորաբար,առանց մանրամասներիհաշվառման էլ, սրանց համապատասխան տարբերվել են արնելահայ ն արնեմտահայ բարբառներ: Բայց շուտով հասկանալի դարձավ, որ նման խմբավորումը հաճախ մեխանիկական բնույթ է կրում` երբեմն լեզվական նմանատիպ հատկանիշներով բարբառները հայտնվում են տարբեր խմբերում ն ընդհակառակը` նույն խմբում հայտնվում են իրարից խիստ հեռու

ն

արնմտահայ

Հայերենի բարբառները քիչ բե շատ միասնականություն, ընդհանըություն ղբսեռրում են շարահյուսության ն շարադասության առումով, մնացած բոլոր քերականական ն լեգվական հատկանիշներով զգալիորեն տարբերվում են իրարից: յկ. Բարբառների մեջ բոլոր ձայնավորները իրար մեջ անցումներ են կատարում: Օրինակ արնելահայ գրական լեզվի ա-ի դիմաց Ագուլիսի բարբառում` օ (հաստ-հօստ), ու (քաղցը-քուղցր), է (վազվէզ), ի (բանջար-բինջար): Նույն ձայնավորները կան ճան քմայնացած տարբերակներով: 2. ԶՑՖԶիստզգալի փոփոխություներ կան բաղաձայնական

համակարգում`

:

ձ. ջ բաղաձայններիդիմաց կարող հանղիպել ա/ը հ,ձ հ, ջ հ, բ/բ,գ, դ, ձ, ջ, գ/ պ, կ, տ, ծ, ճ, դ/ փ, թ, ք, ղ, չ: Պ, տ. կ, ծ, ճ բադաձայննճերի ղիմաց՝ բ, գ, ղ, ձ, 9:

բ, գ, դ,

են

հ, գ հ,դ

`

Շատ բարբառներում սովորական ներկայի կողթին կան շարունակական կամ անմիջական ճերկա ն անցյալ անկատար, որոնք ցույց են տալիս անմիջաբար կատարվող գործողություն (կազմվում ենճ կը(գը) ն կօր(գօը)) մասնիկերի համակցությամբ` գը սիրէմ գօր, գը սիըէի գօր՝ : Կան բարբառներ, որոնցում առաջացել են նոր դերբայներ ն ղրանցով կագմված ժամանակաձներ`քնուկ(քնած), էլման(ելած) գրէլական(գրելու): Պիտի եդաճակիչի կրճատված ձները տվել նն տարբնր ժամանակաձներ՝

3.

պի գրէմ, տի գրէմ, գրիլ

տ'էմ:

տարածում ունի օժանղակ է բայի անցումը ա-ի: Տարածված է գ-ի անկումը (ասի, նստի ն այլն): անցյալ կատարյալի Մեծ

նան

Քիչ չեն նան անունների քերականականտարբերությունները:Այսպես, եթե գրական լեզվի հոգնակիակերտմասնիկներնեն միայն եր,ներ-ը, ապա բարբառներումդրանք բազմազանեն` վի(աչվի), տի(կնկտիք),ճի(ծաղկնի), ան(ձիաճ), արաճնտեդրանք): Բազմաթիվեն Սեծաթիվ են հոլովների կազմության տարբերությունները: հետ բառային տարբերությունները: Գրաբարի ն գրական լեզուների են մեծ տեղ բարբառննրում բացի, ընդհանուր փոխառություններից որոնք գրավում միայն տվյալ բարբառայինհատուկ փոխառությունները, է կողքին են լեզուների կամ լեզվի ի՞նչ պայմանավորված ճրանով, թնե արաբերեն, ն (պարսկերեն, տվյալ բարբառը գտնվել առավել շատ շփվել թուրքերեն,վրացերեն, ռուսերեն ն այլն): թիվն այնքան մեծ է լինում, որ Երբեմն այս կարգի փոխառությունների ն է գերազանցում բնիկ հնդեվրոպական հնում փոխառվածբառերին: մոտ Օրինակ, Հ. Աճառյանի հաշվումներովպոլսահայ բարբառներումկա 4.000 թուրքականբառ գործածականբուն հայկական 1.500 բառի ղիմաց: հիման վրա Ահա վերնում հիշատակվածհամանման այլ հատկանիշճերի է խմբի տասնմեկ Գ. բաժանվող տարբերակում Ջահուկյանն քառասունչորսբարբառ. Քեսաբ-Մվեղիայի, 1. Անտիոքի կամ ծայրագույն հարավ-արնմտյան՝ 2.

3.

Բեյլանի,

Հաջընի, Մարաշ-Զեյթունի. Կիլիկիայի կամ հարավ-արնմտյանճ՝ արինի (Էրզրումի), ՇապինարնեմտյանԿ̀ կամ Ասիայի Փոքր Կարահիսարի, Սեբաստիայի, Եվդոկիայի, Մարզվան-Աճասիայի, Սիվրիհիսարի, Կյուրինի, Ղրիմ-Նոր-Նախիջնանի, Պոլսի, ԱսլաճԽարբերդ-Երզնկայի, Կեսարիայի, Մալաթիայի, Սյոլյոզի, բեկի, Ակնի, Արաբկիրի.

4. 5.

6. 7. 8.

9.

10.

11.

Համշենի, Եդեսիայի. Համշենի կամ հյուսիս-արեմտյան` ծայրագույն հյուսիսԱռդեալի (Տրանսիլվանիայի) կամ արնմաւյան՝Առդեալի. հարավ-կենտրոնականՄ̀ուշի, Մուշ-Տիգրանակերտի կամ բուն Սասունի. Տալվորիկ-Մոտկանի,

Վանի, Դիադինի. Վանի կամ հարավային` Խոյ-Մարաղայի. Խոյ-Մարաղայի կամ հարավ-արնելյան՝ Արարատյան կամ հյուսիս-արնելյան` Երնանի կամ բուն Արարատյան, Ջուղայի, Բայազետի, Աստրախանի, Արդվին-

Թբիլիսիի.

ծայրազույն հյուսիս-արնելյան՝ Ղազախ-Գանձակի, Կոզենի, Ղարաբաղի, Մեհտիշենի, Հավարիկի,Շամախիի, Բուրդուրի. Ագուլիս-Մեղրիիկամ արնելյան`Ագուլիսի,Մեղրիի:

Ղարաբաղ-Շամախիի կամ

Մտ

ր

.Առրնելահայ

գրանան լե

Վաղ աշխարհաբար

ազմամորում

(2«ՄԼդ. սկզբներից մինչն 1858թ.)

Հասարակական-տնտեսական հարաբերությունների որոշակի տիպի՝ բուրժուականհարաբերություններիձեավորման ու զարգացման ըճթացքի հետ կապված տեղի է ունենում ճան հայ ազգի ձնավորմամպրոցեսը, որի հետ համընկնում են հայոց լեգվի առավել աշխարհաբարացումը ն ճրաճում արդեն որոշակիորեն ճկատվող միասնականացման միտումները: Այս ամենն էլ հիմք են դառնումըճդհաճուր գրական լեզվի կազմավորման ն19րդ դ. կեսերին ճրա` գրաբարիղեմ տարածհաղթանակիհամար: Վաղ գրական աշխարհաբարը 17-19-րղ դդ. հեղինակների մոտ է անվաճվում «քաղաքացիականհայերեն» (այսինքն քադաքում ապրող մարդու հայերեն): Հովհաննես Հոլովը (17-րղ ղ.), Յ. Շրյոդերը ն Բաղդասար Դպիրը (18-րղ դ.) նշում են հայոց լեզվի առկա երեք վիճակ` հիճ զրական հայերեն (գրաբար), «քաղաթական» (քաղաքացիական) հայերեն ն բարբառներ: Յ. Շրյողերի, Շահան-Ջրպետի ն ուրիշների կողմից նույնիսկ բարբառների դասակարզմանփորձ է կատարվել: Արդեն 19-րղ դ. կեսերին Ստ. Նազարյանցը «թաղաքացիականհայերենի» փոխարենօգտագործում է «հասարակաց հայախոսություն» անվանումը: Այս շրջանում «քաղաքական հայերենը» ձնավորվում է տարերային կեբպով` ըստ զրաբարից, միջին հայերենից ն բարբառներից օգտվելու չափերի: Աստիճանաբար գերակշռող են դառնում արնմտյան Փոքր Ասիայի (Պոլսի ու շրջակայքի) ն Արարատյան դաշտավայրի (Երնանի ու շրջակայքի) բարբառներիու խոսվածքներիհիմքի վրա ձնավորվող երկու

տարբերակները: Բնականաբար երկրորդ տարբերակն է, որ ըստ էության դառնում է արնելահայ գրական լեզվի ն փաստորեն այսօրվա գրական ժամանակակիցհայոց լեզվի հիմքը: 19-րդ ղարում ավելի են ընդլայնվում քայլ առ քայլ գրական դարձող նոր աշխարհաբար լեզվի գործածության շըջաճակները: Վերելք է ապրում կազմակերպ.լ|ում են տարբեր մշակութային կյանքը, հրատարակություններ, դպրոցներ են բացվում, պարբերական մամուլի լեզուն հիմնականում արդեն ճոր լեզուն էր՝ գրական ղարձող աշխարհաբարը: Պատմականռրեն կարեռրագույն նշանակություն ունեցավ 1828 թվականին Արնելյան Հայաստանի մի զգալի մասի` Ռուսաստանին միացնելու փաստը: Այս շրջանի վերջին տասնամյակները դարձան «գրապայքարի» ժամանակաշրջանը,որը բնութագրվումէր գրաբարը լիովին դուրս մղելու ն աշխարհաբարը անբաժան ու միահեծան կերպով հաստատվելու պայքարով:

2)

) Երկճյուղ

աշլսարհաբարի

( (1858-1920 թ.թ.

շրջան ն

Գրաբարի արտաձղման ն նոր գրական հայերենի հաղթանակի այս շրջանի համար էւսկան գծերն են. է մղվում՝ արնելահայերենի մոտ լ. դուրս գրաբարը մոտ համնմատարար դանդադտեմպերով. արնեմտահայերենի 2. գրւսկան աշխարհաբարը հանղես է գալիս գրական լեզվի բոլոր |

3. 4.

արագ,

գործառություններով. քարբառների խորացման պրոցեսը. նոր կան` է առնում բարբառներչեն առաջամում. կանոնավորմանն մշակման հունի մեջ է դրվում գրական լեզուն, մեծանում է ճրա խոսակցական շրջանակը. եթե նախորդ շրջանում համար, որ գրեն այնպես, ինչպես պայքարը գնում էր այն բանի են ինչպես ձգտում խոսել այնպես, խոսում են, ապա այս շրջանում

գրում նն: Արղեն ասվել է, որ ճոլւ գրական հայերենը այնպես էլ չկարոդացավ հանդես գալ միասնական տեսքով ն դրսնորվեց երկու ստարբերակներով (ճյուղնրով)`արնելահայ ն արեմտահայ գրական լեզուներիտեսքով: Մա, իհարկե, պայմանավորված էր այն բարդ պատմական, քաղաքական հանգամանքներով, որոմց մեջ գտնվում էին հայ ժողովրդի իրարից տարանջատվածերկլու մնծ հատվածները: 1858 թվականից, Ինչ վերաբերում է գրապայքարին, ապա այն, սկսած ու մշակման զարգացման տարվում է արդեն նոր գրական լեգվի հոսանքի կղերապահպանուլական ուղղությամբ: Եթն նախորդ շրջանում գերիշխող, իբրն գրաբարն էին ներկայացուցիչները պայքարում տիրապետողլեզու ւպահպանելուհամար, ապա այս շրջանում ձգտում էին նա նոր գրականի զարգացումը տանել այնպիսի ուղղությամբ, որ հնարավորին չաւի մուռ լինի գրաբարինն ի վերջո ռանգի նրան: հայ-ազատական բուրժուագիայի Սրանց զպզալիարննհարում են ներկայացուցիչները,ն հատկապես Ստ. Նազարյանցը, որոնք ճիշտ Լ, պայքարում էին հանուն նոր գրական լեզվի հաղթանակի, բայց նրա մշակման գործում շեշտը դնում էին գրաբարի ն օտար լեգուներից կատարվող փոխառությունների վրա, իսկ բարբառների նկատմամբ դրսնռրումԼին արհամարհականվերաբերմունք: Դրան հակառակ, Ս. Տեր-Ազարյանը ն Թ. Դավթյանը պահանջում էին նոր գրականը հնարավորինչափ մուտեցնել բարբառայինհիմթին, բառերի ն լայնորեն գրություն, մոտեցնել բարբառային արտասանությանը

փոխառությունները: օգտագործելթյուրք-պարսկական

ձնավորմամգործում հայ մեծ գրական արնելահայերենի է լուսաւորիչ Խաչատուր Աբովյանի ղերը, որը իրավամբ համարվում Նա «Վերք իր արնելահայերենինոր գրական լեգվի հիմնադիրը այլ մի շարք վախտի խաղալիք» ն «Պարապ Հայաստանի», նոր դեպի գրաբարից նշանավորեցշրջադարձը ստեդծագործությումներով առկա են աշխարհաբար գրական լեզուն: Այղ ստեւլծագործություններում Անուրանալի

է

հայկական լեզվի մեջ նոր, աշխարհիկ զրական տածողության: բոլոր կարնորագույն հիմքերն ու գարգացման միտումները, որոնք հետազա լիարժեք մարմնավորում ստացան հայ գրականության հտջորդ մեծերի կողմից: Տեսական խնդիրների ն դրանց գործնտկան իրականացման ուղիների գնահատման առումով լեզվի զարգացման նլատմամբ ամենալայնախոհ մոտեցումնու պատմական ըմբռնումը ղրսնորում է Մ. Նալբանդյանը: Նա դեմ է լեզուն դեպի նեդ բարբառայճություն մղելուն, բայց գտնում է, որ անհրաժեշտ է օգտվել բարբառների բառաւվաշարից, լիովին չժխտելով գրաբարից օգտվելու հնարավորությունը, քճնճադատում է նռը գրական լեզուն գրաբարին խիստ մերձեցնելու, նրան հանգեցնելու փորձերը ն պայթարում է նոր լեզուն համաժոդովըդական, համահասկանալի ղարձնելու համար: 1870-ականթվականներիցսկսած հաղթահարվումեն լեզվի զարգացման նկատմամբ ծայրահեղ մռտեցումներն ու միտումները, Ն այդ պրոցեսը մտնում է զարգացման ու մշակման որոշակի բնականոն հուսի մեջ: Ել եդած տարբերություններն էլ հանդես են գալիս ոճական ւռկզբունքների ե ոճավորմաննղանակներիշրջանակներում: Այս տեսանկյունից էլ տվյալ շրջանի համար առանձնացվում էճ գրական լեզվի զարգացման միտամների նրկու ըմբռնում, դրա մշակման երկու ուդղուրյուն, որոնք պայմանականորենկոչվում են ժռղովրդական-զգրակամ ե ննճտրողական-գրական: Ժողովրղական-գրականուղղության ներկայացուցիչճերը (Պ. Պորշյան, Ղ. Աղայան, Հ. Թումանյան, Մ. Իսահակյան, գյուղագիրնճեր)դնեՀհն լեօմի ջերմոցային ու չսրոնստականբնույթին Կ պայքարում են նոա կենդանի կենսունակության ե հյուրեդուրյան, ժողովըրդավկանությւն համար: Իհարկե, նույճիսկ այս հեղինակներից լուրաքանչյուրը հսյսց լեզսմի պատմական ու առկա տարբեր շերտերից օգտվում Է տարըբնըչափերով: Կան հեղինակճնը, որոնց մոտ նկատվում ենճ հնչյունային, քերականական ու բառային շեղումներ հոգուտ բարբառների: Դա թիստ օգալի Լ հատկաւվես գյուղագիոնհրի մոտ: Նման երանգներ կաճ նա դաստկան հեղինակների մոտ: Օրինակ, Թումանյանը այս,այդ, ոյս դերանունների էն ձեննըը: փոխարեն հետնողականորեն օգտագործել Է Լա ել. գյումրվա խոսվածքային հատուկ Իսահակյանի մոտ զգալի են քնրականականձներն ու բառերը ն այղ միջոցով՝ թուրքերեն բառերը: Բայց էականն այճձճէ, որ բոլոր դնպքերում զործ ունենք ոչ թե բարբառների, այլ բարբառային տարբեր շերտերի տարբեր չափնրով ու օգտագործման հետ, որը դուրս չի գալիս Դ. Սունդուկյանը ռճավորմանշրջանակներից(ձիակ ուղդության ճնրկայացուցիչները փռոքըչաւփովոճավորման նպատակճերով. դիմում են հազվադեպ միայն

երանգավորման ոճական բացառությունը է): բտտբառնե Ընտրողական-գրական

ԱՆ Կանտի նոր ԿրոնԱԱՍԻԾ բառերից, րց:ԲԱՆ Հիա ԱՆՆ Հորաննի յան: խուսափում

.շ

Մուրացան) աշխատում են շեղումներ չկատարել քերականական ու լեզվական արդեն հաստատված նորմերից, համեմատաբար շատ են դիմում գրաբարինն օգտագործումբառային նորակազմություններից: Իհարկե, բացարձակ անջրպետ չկա այս երկու ուղդությունների լեզվական տարբերություններիմիջն: Միեճույն ուդդությանը պատկանող հեղինակները ոչ միայն հաճախ դիմում են մյուս ուղղության լեզվա-ոճական միջոցներին,այլն ուճեն ներքին ակճառու տարբերություններ: Օրինակ, Իսահակյանը գրում է նան երկեր (օը. «Լիլիթ»), որոնք ըստ էության պատկանումենճ երկրորդ ուղղությանը,

իսկ Ադայանը, լիովին պահպանելով հանդերձ լեզվի ժողովրդականությունը,գրեթե տուրք չի տալիս բարբառներին:Եվ պետք է ասել, որ նման օրինակները բավականին շատ են: Համեմատաբարուշ շրջանում հանդես ակած Վ. Տերյանի լեզուն զերծ է այս երկու ուդդությունների ընդգծված տարբերություններից ե փաստորեն իրենից ներկայացնում է այն վիճակը, ինչ որ ունի մեր ժամաճակակիցգրական հայերենը: Լեզվական այդ չափանիշներով էլ, լիճեով Վ. Տերյանի ազդեցության տակ, ձնավորումէր իր վադ շրջանի զործերըերիտասարդԵ. Չարենցը:

-

-

-

-

վերահսկողությունն իրականացվում է ՀԽՍՀ տերմինաբանական կոմիտեի, ՀԽՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի ն բուհական լեզուների ամբիոններիկողմից ժամանակակից հայերենը է հարստանում բազմաթիվ ճորաբանություններովն նոր փոխառություններով, որոնք կապված էին գիտատեխնիկական առաջընթացի ու հեղափոխության ն հասարակականկյանքի համանման այլնայլ պրոցեսներիհետ հետագա զարգացում է ապրում հայերենի շարահյուսական կառուցվածքը, անջատական ու միացական շաղկապների համակարգը, լայն կիրառություն են ստաճում բայանունները, ընդլայնվումէ գոյականների խնդրառությունը ուղղագրական են բարեփոխումների շնորհիվ մերձենում արտասանություննու գրությունը, կայունանում է ուղղագրությունը ժամանակակից գրական արնելահայերենըղառնում է վարչագործարարական, քաղաքական,դիվաճագիտական, պետական, միջազգային հարաբերությունների որոշակիորեն ձնավորվածպաշտոնական, պետականլեզու:

Խորհրդային շրջան

Եթե հայերենը պետական լեզու դարձնելու հիմքերը ղրվեցին Առաջին Հանրապետությաներկամյա գոյության ընթացքում, ապա հայոց լեզվի՝ որպես կայուն, կարգավորված պետական լեզու դառնալու ձնավորմաճ ընթացքը կայացավ խորհրդային իշխանության 70 տարվա գոյության ընթացքում: Իսկ 1991 թվականից, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ստեղծված Հայաստանի Հանրապետությունում հայոց լեզուն պետք է, ռր ունենա

որպես պետական լեզու

առավելագույնս զարգանալու բոլոր լիարժեք հնարավորություննճերը: Խորհրդային շրջանում հայերենը դառնում է Հայաստանում ապրող արնելահայության ն զանգվածային ներգաղբերի միջոցով Հայաստաճ տեդափոխված արնմտահայությանայն մասի համընդհանուրլեզուն, որը փրկվել էր ֆիզիկական բնաջնջումից: Հենց այդ լեզուն էլ ձեռք բերեց պետական լեզվի կարգավիճակ, որքանով որ դա հնարավոր էր ԽՍՀՄ ֆեդերալկառուցվածքիպլայմաններում: Եվ անկախ այդ շրջանին տրվող քաղաքական գճնճահատականներից՝ են մեծանում հհենց այդ ժամանակահատվածում է, որ անհամեմատ գրական լեզվի գործառության շրջանակները. ընդլայնվում է նրա խոսակցականբազան բուռն ընթացք է ստանում բարբառներիվերացման, գրական լեզվի առավել կայունացման, կանոնավորման ու միասնականացման պրոցեսը ստեդծվում է գիտատեխնիկականծավալուն տերմիճաբանություն, ադ հիմքեի դրված գործընթացի գիտական վրա

արնելահայ -

-

ՖՊՎՂՎԱ.ՀԱնչլուճաբանություն. Ողղախոսություն լ.

Հնչյունաբանություն '

1)

Ընդհանուրգիտելիք

ձեռնարկի առաջին գլխում պարզ դարձավ, որ լեզուն բովանդակության ն ձնի միասնական ամբոդջություն է, որը թե՛ մտքերի ձնավորման, թե՛ մարդկանց միջն դրանց հադորդակցման միջոց կամ զործիք է: Ձնը լեզվի կառուցվածքումհանդես է գալիս հնչյունների բազայի վրա. այլ լեզվական ձեի հիմքում ընկած են այն հռդաբաշխ, կերպ ասած հազարամյակներիընթացքումռրոշակիորենտարբերակվածհնչյունները, որոնք արտաբերվում ենճ մարդկային կոկորդից (զրավոր խոսքի ձնական կողմի հիմքում ընկած են տառերի կամ ճույն գործառությունը կատարող տարբեր ու այլազան նշանների համակարգերը): Առանձին-առանձին վերցրած հնչյունները չունեն բովանդակություն, իրար հետ (որնէ բան չեն նշանակում), բայց աննշանակ են հետնողականորեն կապակցվելով, որոշակի կարգով շարահարվելով, ճշաճակում են ինչ-որ մի բան (նշանակություն եց ստանում), ձեռք են բերումբովանդակություն: Նշանակային այս ձները, որոնք ներկայացնում են լեզվի ատաղձը՝ Դեռ

այս

բառերի,

ու բառակապանցությունների

ճախաղասություննճերի

կազմավորման, կառուցման հիմքը, կոչվում են ձեույթներ: Օրինակ` ուձկ, կձու հնչյուճակապակցություններըոչինչ չեն արտահայտում,բայց դրանց որոշակի կարգով` ձուկ շարահարությունը իրենից ոչ միայն ձնույթ, այլն ինքնուրույն բառ է ներկայացնում: Կամ ունճչ կապակցությունը, որը ղարձյալ անբովանդակ ու անիմաստ է, դարձյալ որոշակի կարգով ու հետնողականությամբշարահարվելու դեպքում կարոդէ ձեռք բերել երկու միանգամայն տարբեր նշանակություններ, որոնք ն՛ ձնույթ են, ն՛ բառ՝ շուն ն

նուշ:

Հնչյունները թվով սահմանափակ են, բայց նրանցովկազմվածբառերն ու Օրինակ, բառակապակցություննեը չափազանց մեծաքանակ են: հայերենի այբուբենի երեսունվեց տառերով արտահայտվածհնչյունների միջոցով կազմված երկուհարյուր հազարից ավելի բառերն ու բառակապակցությունները մեր լեզվի անբավ հարստությունն են: Երնի սխալ չի լինի անցկացնել հետնյալ զուգահեոր, թե Մենդելենի պարբերականաղյուսակով ներկայացված մոտ 110 տարրերն ընկած են ու անվերջ բնության անսպառ հավերժական, անսահման բազմազանությանհիմքում:

2) Հնչյուն

ն

հնչույթ, հայերենի հնչույթները

Այն, որ մարդկային լեզվի հնչյունները միմյանցից տարբերվում են որոշակի կերպով, հեշտությամբ կարելի է համոզվել Ն մեքենայական ստուգմամբ (լինգոֆոնիկ վերլուծություն) ն սռվորական գրառմամբ:Անգամ այն հանգամանքը,որ բացարծակորենանգրագետմարդը իրար շատ մոտ հնչյունների ուղդակի լսոդական նուրբ տարբերակմամբ կարողանում է իրարից տարբերել տարբեր իմաստ արտահայտոդ բառերը (օր.` դուր ն է միննույն լեզվում տուր), արդեն իսկ տրամաբանական ապացույց տարբերկերպով արտահայտվոդհնչյունների գոյության մւսսին: ՀԱչյունների գոյությունը լեզվի մեջ ոչ թե ինչ-որ վնրացականինկալում է, օբյեկտիվ ճշգրիտ իրողություն: այլանկախ, Հնչյունի նյութը օդի տատանումներն են, որոնք առաջանում են մեր ն արտասանական ապարատի որոշակիորեն կազմակեպված ուդղորդված գործունեությանշնորհիվ: Այդ արտասանական ապարատի որոշակի դիրքավորումների շնորհիվ, մեր թոքերից ղուրս եկոդ օղի է միջռցով, սսւանում հոսանքը, զույգ ձայնալարեր,՝ տատանման բազմազան ձներ ու որակներ, ն դրա հետնանքով էլ արտաբերվում են առանձինհնչական միավորճերը: Պետք է նկատել, որ մարդկային արտասանական ապարատը օրգան է, ռըն արդյունք է պատմականորենկազմավորված ու ձենավորված հասարակական համակեցության կյանքի բագմաթիվ ոլռրտներում եղած տարբեր փոխհարաբերությունների, այդ թվում` հատկապես Հեն: այդ ամեռօրյա աշխատանքային փոխհարաբերությունների:Օ։0մի ասելու, փոխհարաբերությունների ընթացքում իրար բան հաղորդակցվելու աճհադթահարելի ն հրամայական պահանջն է, որ հազարամյակների ընթացքում, մոդուլյացիայի ենթարկելով մարդկային նրան արտասանել հոդաբաշխ, անվարժ կոկորղը ստիպել է տարբերակված հնչյուններ դրանց ոթոշակիորեն կարգավորված դնելով իմաստ, նշանակություն ռւ մտքեր համակարգը ի սպաս արտահայտելու ինչպես նան հւսդորդակցվելունպատակննրին: Որպես ֆիզիկական երնույթ հնչյուններն ունեն ուժ, թափ, տնողություն, ձայն, ադմուկ, 7փականություն Ն հատկանիշներ: Սրանք այ արտասանական ն լսոդական բնույթի հատկանիշներ են ե հենց այս ուսումնասիրության առարկա: տեսանկյունիցէլ կարոդեն դառնալ հատուկ նան Կա հնչյունների ուտումնասիրության մարդակազմական ու բնախոսական ասպնկտը, որի դեպքում արտասանական ապարատի տարբեր մասերը ներկայացվում ու նկարագրվում են սռանձին-առանձին, որոշարկվում են նրանց տեղը, դիրքը, մասնակցության չափը հնչյունի արտաբերմանն նրա այս կամ այն հատկությանառաջացմանգործում: Կա վերջապես հնչյունների ուսումնասիրությւսն լեզվաբանական տեսանկյունը,որն ուսումնասիրումէ, թե ինչպե՞սեն տարորոշվում անկախ հնչյունական միավորները,ինչպե՞ս են հակադրվումմիմյանց, կարճ ասած,

ինչպիսի՞ հասարակական դեր

են

միավորներ:

կատարում իբրն

իմաստակիր

Այս երեք միջոցները միասին ավանդաբար շարունակում են կոչվել Մակայն մեքենայական արտակարգ զարգացման շնորհիվ կատարվել է որոշակի տարբերակում, որի հետնանքով առաջին հնչյունախոսություն, իսկ երրորդ՝ երկուսը միասին կոչվում եւ լեզվաբանականբնույթի մոտեցումը՝հնչույթաբանություն: հնչյունաբանություն:

3)

Հնչյուն

ն հնչույթ.

հայերենի

հնչու

է, որ լեզվաբանական տեսանկյունից հնչյունի Արդենհասկանալի կարնոր կողմըիմաստակիրմիավորներառաջացնելու ն հենց այդ առումով որոշակի հասարակականդեր ու նշանակությունունենալու կարողությունն

է:

Հնչյունի իմաստակիր լինելը դրսնորվում

է

կարողական:

երկու ձեով` անմիջական

ն

Հայերենի մի շարք հնչյուններ ինքնուրույն կերպով ճերկայացնում են ձնույթներ ն երբեմն ճույնիսկ` բառեր: Օրինակ, -ու հնչյունը շադկապ է, մարդու ձնի մեջ` սեռական ն տրական հոլովներիվերջավորություն:Եկա բառի մեջ ա-ն անցյալ կատարյալի վերջավորությունն է, եկար բառի մեջ ըն երկրորդ դեմք Լ որոշում, եկավ բառի մեջ վ-ն՝ երրորղդեմք ն այլն: Սրանք անմիջական իմաստակըության օրինակներնեն: Սակայն հնչյունները ռրպես լեզվական միավորներ գիտակցվում են ճան առանց անմիջական իմաստակրության: Այս դեպքում իմաստակրությունը լինում է կարողական բնույթի նե հանդես է գալիս երկու տեսակի

հակադրությամբ:

են

հնչյունները:

Փորձառական հնչյունաբանության ուսումնասիրությունները ցույց են մեջ տալիս, որ միննույն հնչյունը տարբեր հնչյումնակապակցությունների է արտաբերման արտաբերվելով տարբեր դիրքավորումներով, ունենում ճրբերանգներ, ռրոնք հաճախ լսելի չեն ականջի համար: Օրինակ`

պատկանել,

տաշտ,

տորոճ, տրեխ, տերն, արտ, հայտ բառերի մեջ տ հնչյունը անպայման ունի արտաբերմաներանգներ: Միննույճ հնչյունի համանման տարբերակներըշատ դեպքերումկապված են խոսողի` այս կամ այն բարբառային կամ խոսվածքային շրջանի արտասանական առանձնահատկությունների հետ: «Օրինակ, մի տասնամյակ առաջ, երբ Գավառ քադաքը կոչվում էր Կամո, այնտեղի եմ: Կան բնակիչը էր՝ ճերկայանալիս, ասում Կոլայմոյից բարբառախոսներ, ռրոնք բառասկզբի բ. գ. դ ձ. ջ հնչյուններն արտաբերումեն` բի, գի, ձի, ջի: Սի խոսքով հնչյուններն ունենում են բազմաթիվհատկանիշներ, որոնցից մեծ մասը ոչ էական են,ոչ տարբերակիչ, իսկ փոքրը մասըէական են, իմաստատարբերակիչ:Վերեում բերված օրինակներից հասկանալի էր, որ տ-ն, չնայած բազմաթիվ ճրբերանգներին, ունի իմաստատարբերակիչ

գործառություն:

Հենց էական, ինաստատարբերակիչու իմաստազատիչհատկանիշներն է հնչույթի արժեք ու նշանակություն` դառնալով հնչյունական խոսքի անկախ, անբաժանելի միավոր: Նա, հակադրվելով իր նմաններին, ձնավորում է իմաստային միավորները, տարբերակում դրանք իրարից, դրանք դարձնում հադորղակցման հնարավոր ձն` այսպիսով ձնավորմանու ճանաչողական հսկայական դեր կատարելովլեգվի կառուցվածքայինու իմաստայինոլորտներում: Հայերենի հնչույթները. հնչույթներն ամենից առաջ իրար հակադրվում են որպես ձայնավորներ ն բադաձայններ, որոնք իրարից տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով. ձայնավորներնարտաբերվումեն ձայնալարերիուժգին թրթոոցով կան բադաձայններ,որոնց արտաբերմանընույնպես մասնակցում են ձայնալարերը (ձայնորդներ ն ձայնեղճեր). բայց սրանց հիմնական որակականհատկանիշը աղմուկն է, որն արդյունք է արտասանական ապարատի մյուս մասերի հետ օդի շփման ձայնավորների արտաբերությունը տեղայնացված չէ այնպիսի որոշակիությամբ,ինչպիսին բաղաձայներիննէ ձայնավորներն ունեն վանկարար կամ վանկակազմ գործառություն, մինչդեռ բաղաձայններն այդպիսին չունեն, բայց իրենք չատ մտնում են վանկի կազմի մեջ: դեպքերում Հայերենը չունի ոնգային ձայնավորներ, քանի ռր դրանց կազմանը քթի խոռոչը չի մասնակցում. դրանք բոլորն էլ ձեավորվում են բերանի խոռռչում ունեն Օրթունքների մասնակցությամբ Ն երեք տարբերակիչ հատկանիշներ. 1. շարքեր (լեզվ առաջին մաս, միջին մաս, ետին մաս) 2. լեզվի տարբեր մասերի տարբնր բարձրացումներ (վերին, միջին, ստորին) 3. շրթնայճացում: են, որոնցով հնչյունն ստանում

-.

-`

նույն շարքի իմաստակիր Այդպիսի հնչյունները հակադրվում առանձնանում: Մյուս հնչյուններին ն դեպքում դառնում են համար ն իմաստատարբերակիչ գործոննե, տարբեր ձնույթնեի հակադրությունը տեդի է ունենում ձնույթների ոլորտում: Օրինակ ննես հնչյունները իմաստակիրչեն, բայց թան ն քաս բառերի համար կատարում եճ իմաստատարբերակիչգործոնի զործառություն: Հենց իմաստազատիչ, իմաստատարբերակիչ հատկանիշներով էլ հնչյուճական բազմաթիվ ու բագմազան աարբերակներից` որպես մասնավորներից առանձնանում, գոյանում է հնչյումական խոսքի նվազագույն միավռրը՝ հնչույթը, որպես ընդհանուր: Եվ այս առումով չափազանց կարնոր է այն հարցը, թե հնչույթային արժեք ն նշանակություն ձեռք բերլու համար ի՞նչ ֆիզիկական հատկանիշներ պետք է ունենան

պատյան,

մետր, հատոր,

տուտ,

կույտ,

հատիկ,

կտավ,

-

-

կտավատ.

ըսա Ձայնավորների աղյուսակ

լեզվի դիրքը

ստորին

առաջին շարք

միջին շարք

ետին շարը ըչ

շրթնային

|

շրթնային

կԿյզի|խլղ ետնալեզվային

էական հատկանիշների

|

ըչ

շրթնային

ըչ

միջնալեզվային

շրթնային

կոկորդային

Ն

բարձրացում

միջին

ա

3) Վանկ,

է

ը

օ

բարձրացում

ու

վերին բարձրացում

Բաղաձայններնեն՝բ. գ.

վ.

տ.

ը, զ,

փ. ք. ֆ։

ի

գ.գ.թ.ժ. լ. խ,ծ, կ.հ,ձ. ղ,ճ.

մ.

յ,

6.2,

Չու

չ. պ.

ս,

բազմաթիվ

եռ Բաղաձայնները միմյանցիցտարբերվում

հատկանիշներով, որոնցից իմաստազատիչ, իմաստատարբերակիչ, էական բնույթ ունեն չորսը՝ արտաբերմանտեդր, արտաբերմանեղաճմճակը, ձայճաղմկային հարաբերությունը ե կազմությունը: Ըստ արտաբերման տեղի բաղաձայնները լինում են շրթնային, ն ետնալեզվային: առաջնալեզվային, միջճալեզվային Ըստ արտաբերման եղանակի լինում են պայթական, շփական ն

պայթաշփական:

ձայնաղմկային հարաբերության լինում ձայնեղ, ձայճարդ կազմության լինում են պարզ ն բարղ (բարդ՝ Ծ-տս, 4-ղԻ ճ-տՀշ, չ-թ32, 9-դ-ժ, ց-թ-ն):

նխուլ:

են

Ըստ Ըստ

զ,

Բաղաձայնների

աղյուսանը

ըստ

էական հատկանիշների

ձայճորղ

բարղ

պարզ

արտաբեր. արտաբեր. եղ.ն եղանակը ձայնայնությունը պայթ. շփ. խյձյխ)ձ|խ.

շնչե

ձ.

| |

ռնզա-

յին

շփական

խ.

ձ.

մ

փ

վ1Ֆ

առաջնալեզվ. տ

ւվայթա- կիսա-

քուր

յ

հ

շեշտ ամանակ,

ն հնչերաճգ.

հնչյունափոխություն

Կենղանի խոսքի մեջ կան ուժեղացումներ, թուլացումներ ն ղաղարներ, ղրանք արտաբերող որոնք, պայմանավորված են հնչյունների ու արտասաճական ապարատի բնական ու բնախոսականհատկանիշներով: Քանի որ շնչառությունն ունի ճերս շնչելու, արտաշնչելու ն ղրանց միջե որոշ ղաղարի ռիթմ, այղ պաւոճառով էլ արտամղվող ն հնչյուններ գոյացնող օղի հոսանքը չի կարող անընդհատլինել: Բացի այդ հնչյունների արտասաճակւսն ձեավորման վրա ուգղակի ազղեցություն են ունենում ու այն հատվածներիբացվտծքներն ասյարատի այս կամ փակվածքները: Սրանցով էլ պայմանավորված է վանկի` որպես առանձին հնչականարտասանակամմիավորի գոյությունը: Վանկը խոսքի հնչարտաբերական այն ճվազագույն միավորն է, որը հնչեղության ուժգնությամբ. համեսատական .ինքնույույնությամբ է տարբերվում հնչարտաբերւսկան մյուս ամբողջականությամբ

տ

միավորներից: ու Քանի որ վանկի համար շատ էական են հնչեղություն ղրա ուժգնությունը, այդ պատճառով էլ վանկարար զործառություն կատարում եճ միայն ձայնավորները (խոսքը, հհարկե, վերաբերում է հայերենին. կան լեզուներ, որոնցում վանկարար գործառություն կաւոարում են նան ձայնորդները): Վանկի սկիզբն ավելի ուժեղ է, քան վերջը: Դա նշանակում է, որ վանկի ուժեղացում ն սկզբի բաղաձւասյններըթովլասումից գնում են դեւի ուժեղացումից դեսլի թուլացում: ընդհակառակը,վերջինբաղաձայննճերը՝ Վանկերը լինում են բաց ն փակ: Վանկը երկու կողմից բաց է, եքն ն երկու կոդմից փակ է, գոյանում է մեկ ձայնավորով եթեվանկարար է Ա-տամ ձայնավորը երկու կողմից էլ շրջապատված բաղաձայններով: լրիվ փակ վանկ: Հասկաճալի է, որ բառի մեջ ա-ն լրիվ բաց վամճկէ, ւտտամ-ը ըստ վանկարար ձայնավորի կոդքին (առաջ կամ հետո) բաղաձայնների տեղադրման, կարող են լինել աոջնիցբաց կամ ւիակ ն վերջից բաց կամ փակ վանկեր: Հայերենում բառերն ու վաճկերն ունեն իրար հետ 3/7 հարաբերություն: Իսահակյանի «Լիլիթի» սկզբի 100 բառին ընկնում է 235 վանկ, իսկ Սնակի «Լույս Ջվարթի» սկզբի 100 բառին՝ 214 վանկ: Շեշտ ասելով սովորաբար հասկանում ենք բառային շեշտը, որը յուրաքանչյուր բազմավանկ բառի որեէ վանկ առանձնացնում է մյուս վանկերից` տվյւսլ վանկը հակաղրելով ուժգնությամբ, հնչեղությամբ ու |

երկշըթնայինպ|բ շրթնատամնայ.

մա-

|ք

|դ|ս|վզ)|թ ծ

ճծ

| չգ, | Ճջ | որ

ը

հստակությամբ: Իհարկե, ռրպես այս հատկանիշներիհիմնական կրող հանզես է գալիս հիմնականվանկարարը՝ձայնավորը: Ճիշտ է, ամեն մի բառ առանձին շեշտ ունի, բայց խոսքի հոսանքի մեջ ն բառերը կարող են շեշտազրկվել (կամ շեշտը կարող է խիստ թուլանալ) է հետ միասին հարնան, ընդգծված շեշտավորումունեցող բառերի կարող աստեղոք կազմել մի ընդհանուրշեշտված միավոր: Օրինակ`«Ընդ ի՛նչկա սիրուն» նախադասության մնջ շեշտված չեն ընդ ն կա բառերը: են շեշտված Սովորաբար ոչ շեշտված սակավավանկբառերը հարում են ոտք: ն մեջ կազմում տաղաչափության բառերին, դառնում` շարույթ «Քան զանձկալի տողը` հաջորդ Օրինակ` նույն բանաստեղծության եղբայր անուն», ունի երկու շարույթայինշեշտ: Ժամանակակից գրականհայոց լեզվի շեշտը ն՛ կայուն է, ն՛ շարժական: ն Կայուն է, քանի որ որպես կանոն դրվում է բառի վերջին վանկի վրա քանի որ բառի` վերջում ածանցվելու ն բարդվելուղեպքում չեշտը միշտ դեպի վերջին վանկն է շարժվում: նան է Բացի բառական Ն շարույթային շեշտերից ընդունված տրամաբանականշեշտի գաղափարը: Տրամաբանականշեշտը, որն ն ընդգծոդական-ոճական առավելապես տեքստային-տրամաբանական ն գործառությունունի, ճախազասությանմեջ առանձնացնումէ որնէ բաո հիմնական այն դարձնում է մտքային կենտրոն, իմաստա-բովանդակային բեռնվածությանկրոդը: Ողջ կոնտեքստի պլանով տրամաբանականշեշտ նախաղասությունները: կարող են առնել անգամ ամբոդջական Հնչյուճափոխությունը լեզվի կենդանի ոդջ գոյության ընթացքում նրան ն քանի որ ուղեկցող ներքին օրինաչափություններիցմեկն է, է իսկ գիտելիքնարդեն կոնկրետ վերաբերող հնչյունափոխությանը տրված կգնա խոսք հիմնականում ձեռնարկում այս դպրոցական ծրագրով, հիմճականսկզբունքներիմասին: օրինաչափության է է, Այսպես, լինում երբ տվյալ լեգվի որնէ մեկ հնչույթը վերածվում մեկ է Ֆ-ով այլ հնչույթի: Օրինակ` հայերեն ճավթ բառի վ-ն փոխարինվել (հնչվում է ճաֆթ) Ն դա էլ այն դեպքում,երբ մինչն միջին հայերենն ընկած շրջանում մեր լեզուն ընդհանրապես ֆհնչույթ չիունեցել: Կա ճան հնչյուճափոխական այն երնույթը, երբ բառի մեջ նոր հնչյուն է առաջանում, օրինակ՝իւղ-յուղ: Սրան զուգահեռղիտվում է ն հակառակ երնույթը, երբ վերանումէ բառի երեխայարքայ-արքա, այս կամ այն հնչույթը, օրինակ` աղայ-աղա,

երեխա:

Այս երկու դեպքում էլ քննության հիմքում դրվում է բառի ծագումը նրա սկզբնական վիճակը: Բայց դա անտեսվում է հնչյունափոխությանայն է տեսակի դեպքում, երբ միննույն ձնույթի մեջ որնէ հնչյուն հնչվում ն էության ըստ ձնույթները արաւտ արած տարբեր կերպ: Լսենք, օրինակ Նախ դժվար է ճույնն են, բայց տարբեր` ծ ն լտ վերջառրություններով: ասել, թե դրանցիցորն է սկզբնականը,բայց եթե անգամ որոշենք, դա չէ, որ տվյալ դեպքում էականը կլինի, այլ այն որ դիտում ենք որպես

ծես-ծիսական, զուգաձնություններ, ինչպես օրինակ` բույր-բուրել, անձանց-անձամբ,խումբ-խմբականն այլն: Հնչյուռափոխականնշված երնույթներն առաջանում են երկու գռրծոնի՝ հնչյունի գրաված ղիրքի ն հնչյունաշարքում հնչյունների միմյանց վրա ունեցած փոխազդեցության շնորհիվ: Սրանք, թեկուգ ն ինքնուրույն գործոններ են, բայց հաճախ հանդես են գալիս փոխկապակցված, փոխազդելովմեկը մյուսի վրա: Օրինակ` շեշտի ազդեցությամբկատարվող դիրքային հնչյունափոխությունը մաքուր հնչյունափոխություն է` ձուկձըկան, ուր շեշտի անկմամբու-ն վերածվումէ ը-ի: Իսկ ահա գաղտնիբառի ղ-ն փոխարկվումէ խուլ խ-ի խուլ տ-ի ազդեցությամբ. սա ն՛ դիրքային, ն՛ փոխազղեցականհնչյուճափոխությանօրինակ է: Եվ այնուամենայնիվ, որքան էլ զուգաձնությունները հավասար համարենք, ի վերջո ծագում է նրանց սկզբնավիճակի, առաջնության հարցը, որը ըստ էության պատմական բնույթի է Ն որոշվում է ստուգաբանականմակարդակով: Ձայնավորների շեշտափոխական հնչյուռափոխությունը փաստորեն դիրքային հճչյուճափոխության դըսնորում է, նրբ շեշտը կորցնելով ն թուլանալով, հաճախ ձայնավորը փոխվում է այլ հնչյունի կաճ բոլորովին դուրս է

ընկնում: Պետք է ասել, որ շեշտափոխությամբկատարվող հնչյուճափոխությունը օրինաչափ է գրաբարի, բայց ոչ ժամանակակից գրական հայերենի համար: Դա հատուկ է եղել նան մեր հին բարբառների ու խոսվածքների համաը: Հետեաբար մեր ժամաճակակից գրական լեզվում եղած շեշտափռխությամբ հնչյունափոխության ոչ փոքրաքանակ փաստերը ոչ թե ճերկա լեզվում գործող օրինաչափության արդյունքն են, այլ պատրաստիձներ ու կաղապարներ,որոնք ժառանգվել են ու պահսլանվել են գրաբարից, հին բարբառներից ու խոսվածքներից: Այսպես, հթե ներկա գրականում սեր բառը ենթարկվեր ներկա օրինաչափությանը, ապա բայց առկա է գրաբարյան սեռական սնռականում պետք էլիներ սերիձեր, է հոլովի սիրո ձեր, որը արղյունք հենց գրաբարյան շեշտափոխմամբ Ն հնչյունափոխության քարացած, կաղապարված վիճակով անցել է ժամանակակիցհայերենին: Գրաբարում է, ի, ու ձայնավորները, զրկվելովշեշտից, փոխվումէին, իսկ ա,ե,ո ձայնավորներըմնում էին անփոփոխ (որոշ չափով փոփոխվում էին խոսվածքներում): Ներկայումս գրաբարի է-ն մենք բառամիջումտառադարձելենք ե-ով ն փոփոխվոդէ-ի ու չփոփոխվոդե-ի գրությունը նույնացելէ: Բաղաձայնների

դիրքային հնչյունափոխությունը

ն. բառամիջում, ն Ժամանակակից հայերենում ձայնորղից հետո է բառավերջում տեղի ունեցել ձայնեղների շնչեղ խլացում, այսինքնբ, գ,դ, ձ. ջ ձայնեղները ը-ից հետո արտասանվել են փ, ք, թ, ց, չ: Սակայն է այս ուղդախոսությաննորմերը կարգավորելիս՝ չպետք

օրինաչափությունը դիտարկել որպես համընդգրկունԼ. տարածել շարքի բոլոր բառերի վրա: Պարզվում է, ռր այս օրինաչափությունը դրսնորվումէ խոսվածքներից նկող կենդանի, բնական բառերի խմբում, բայց ահա ռչ խոսակցական, հատկապեսհին գրական ու բառարանային աղբյուրներից եկող բառերի դեպքում, դրանք արհեստականորեն այդ օրինաչափությամբ են հնչեցնելու դեպքում (իսկ նման արվել վերջին ւիորձեր շատ ե տասնամյակներում)ղրանք չեն ընկալվում, նշված ձայնեղների շնչեղ խլացումն էլ բոնազբոսիկ ու շինծու բնույթ է կրում: Օրինակ` բուրդ. արջ, կարգ, խուրձ, նուրբ բառերի մեջ բջփ, գշք. դշթ, ձշց,ջ5չ անցումները իսկապես բնական Լ. օրինական են, բայց ահա սարդ, սիրամարգ, արդ, |

արբանյակ,

բորբ,

հերձվածող,

հորձանք,

արգանակ,

որջ,

արգահատանք,

արգասիք. երիտասարդ ն այս բառերի կարգի բազմաթիվ այլ արտասանության դեսլքում բ, գ, դ, ձ. ջ ձայնեղները պետք է հնչեցնել անփոփոխ կերպով, քանի որ լեզվի բնական միտումն այղ է: Այսօր նույնիսկ նկատելի է խուլ շնչեղ դարձածների ձայնեղության վերականգնմանդեպքերիառատացում: Այժմ ձայնեղ են արտաբնքվում. Հ.

-

-

`

-

գրականփոխառությունները շրջանի բարբառային փոխառությունները(դարղ, ղադարգուն, զարբաբ, մարջան,նարդին այլն) ճոր գրական փոխառությունները(օրդեն, օրդեր, բերդան ն այլն) բացահայսւ կրկնությունները ն բառաբարղման հետնանքով ը-ին մուռեցած ձայՕնղները (զրգիռ, բարբառ, գոոգոռալ, տարբեր, հրձիգ ն այլն) այն բառերը, որոնք խոսվածքներում կան փոխված ձնով, բայց գրական լեզուն մերժել է դրանց բարբառային ձնը ն ընդունել գրականացված ձեր (քըրչ-քուրջ, խառթախ-խարդախ, բորփել-

զուտ ոշ

բռրբոթել):

։ արնանցի

հետո նշենք որ ըից ձայնեղների դիրքային փոխառություններիմասին ասված բոլոր նկատառումները ամբողջովին վերաբերում են նան ձայնավորներից հետո ձայնեղների դիրքային

փոխառություններին:

1.

թյու ա ՈՒղղագրություն

1) Այբուբենը

Քանի որ արդեն խոսք եդել է հայերենի այբուբենի ստեղծման հասարակական-քաղաքական պատճառների ն նրա համազգայինպատմական նշանակության մասին, այս բաժնում հիմնական ուշաղրությունը պետք է ղարձվի հայնրենի տառնրի համակարզի զուտ լեզվական,քերականական-լեզվաբանականկողմի վրա: Նախ` Մեսրոպ Մաշտոցը հայերենի արդեն ունեցած, բայց կորած ու նորից գտնված այբուբենի հասարակ վերականգնողըչէր: Հայտնի է, որ Վռամշապուհ թագավորի աջակցությամբ բերում են ասորի Դանիելի մոտ եղած «հայերեն» նշագրերը, Մահակն ու Մեսրոպըդպրոցներ ենճ բացում, սկսում ուսուցումը, բայց պարզվում է, որ այդ նշանագրերը չեն համապատասխանում հայերեն հնչյունակարգին: Կորյունն ու Խորենացին վկայում են, որ Դանիելյան այբուբենը հայերենի համար չէ, որ ստեղծված էր, պարզապեսԴանիելը, առանց որոշակի հիմնճավորվածության կարծելէ, թե այն կարոդէ օգտազործվելհայերի կողմից: Անշուշտ այն ժամանակների համար աչքի ընկնոդ կարզավորված պետականության մի այնպիսի երկիր, ինչպիսին Հայաստանն էր, չէր կարող չունենալ գիր ու գրականություն, մանավանղ` պաշտոնականպետական գրալլանություն: Բայց բազմաթիվ աղբյուրները աճկասկած վկայում են, որ դրանք եղել են հունարեն ն պարսկերեն լեգուներով: Մաշտոցի հանճարի ապշեցուցիչ մեծությունը հայերենի հնչյունական համակարգի մանրազնինու ընդգըկուն վերլուծության միջոցով առամձին է: Սա միայն հնչույթների տարբերակումը, ճանաչումն ու հաստատումն տիտանը կարող էր անել: Երկրորդ, ճիշտ է, նույնպես կարնոր գործը՝ հնչույթների համար համապատասխան տառեր ստեղծելու գործը, կարող Լին անել նան ուրիշները, եթե ունենային գեդագրելու ն նկարելու շնորհք, բայց այս բնագավառումես Յրա մեծությունն ակնառու է: Նրա տակ կար երեք տեսակ այբուբենային ն համակարգ աջընթաց (ձախից աջ գնացող), վարընթաց: ձճախընթաց Մաշտոցը ընտրեց առաջին` աջընթաց տարբերակը` առաջնությունը տալով հունարեն ն ռչ թե պարսկերեն ու ասորերեն տարբերակներին, որոնք ոչ միայն ճախընթաց,այլն կցագիր էին: Հատկապես կցագիր լինելը խիստ կխանգարեր Մաշտոցի այն սկզբունքի իրականացմանը, թե (իմա հնչույթ) պետք է հայերենի մեկ հնչյունին մեկ գիր համապատասխանի:Բայց նա, հենվելով հունական այբուբենի օգտակար՝ ու կարնուր այդ սկզբունքների վրա, դրա մեխանիկականպատճենողըչէ: Հունարենում կան տառերից բացի առանձին նշաններ, որոնք դրվելով տառերի վրա կամ անկյուններում, փոխում են դրանց գործառությունը, ն տառերը կարղացվում են այլ կերպ: Այստեղ էլ Մաշտոցը հանդես եկավ որպես ինքնուրույն ու մեծ ստեղծագործող ն լիակատար պարզության, հնչյունի ու գրության լրիվ համասլատասխանությանհասնելու համար -

-

տրամադրության

հաղթահարեց նշանների խճողված այղ համակարգը: Բացառություն էր կազմում միայն ու հնչյունը, որն արտահայտված էր երկու տառով`ո. ւ, սա բայց էլ բացատրվում է այն իրողությամբ, որ ու-ն 5-րղ ղարում երկբարբառայիներանգ է ունեցել: Հետագայումօ-ն առաջացել է տւ երկբարբառից,իսկ ֆ-ն փոխառվելէ օտար բառերի համար:

2) ՈՒղղագրություն,

սլատմական ղրա

փոփոխությունները

Բառն

ինքը հուշում է, որ ուղղագրությունը ճիշտ, միօրինակ գրելու կանոնների ամբողջությունն է, որոնք վերաբերում են բառերի, ճրանց բաղադրիչների ու վերջավորությունների կից կամ անջատ գրվելուն, մեծատառերի նե փոքրատառերի գործածությանը, տողաղարձին ե կետադրությանը: Միասնական ուղղագրության նպատակը մտքերի

Գրավոր հաղորղակցման դյուրինությունը,մատչելիությունը,

հստակությունը ն ճշտությունն է: Նա հենվում է տվյալ լեզվի հնչյունային համակարգի վրա ն որոշակի ժամանակաշրջանում ընդունելի ն պարտադիր է դառնում տվյալ լեզվի բոլոր կրողների համար: Սակայն պետք է նկատել, որ հնչյունային համակարգի Ն ուղղագրության՝ ժամանակի մեջ ծավալվող փոխհարաբերություններում ներքին մեծ լարումով հատկանշվող հակասականություն կա, որն ունենում է մե՛րթ հասնող չափեր: կոռնֆլիկտայինի մեղմ, մե՛րթ Լեզվի ենչույթային համակարգը, որպես հարափոփոխ ու կենղանի երնույթ, անընդհատ փոփոխվում է, իսկ ուղղագրությունը` անփոփոխ մնում է նույնը: միօրինակության իր ձգտումով, պահպաճնողականությամբ Նոր սերունղներըփռրձում են ուղղագրական մասնակի կամ արմատական փոփոխությունների միջոցով վերացնել հակասությունը, բայց այն լիովին վերացճելը ն՛ անհնարին, ն՛ աճնպատակահարմարէ: Հին գիր ունեցող լեզուների ներկա ուղղագրության վրա կամա թե ակամա խիստ զգալի է պատմական ավանղական ուղղագրության ազղեցությունը: Տվյալ ժամանակաշրջանի հնչյունակարգի ուղղագրության քիչ բե շատ արմատական բարեփոխումների ճանապարհին կանգնած են մի շարք

խոչընդոտներ:

Նախ հին սերունղը, որը սովորել է ավաճղական ուղղագզրությամբ, չի կարողանումկարդալ նոր գրքերը, մամուլնու գրությունները: Նոր սերնդի համար անմատչելիեն մնում հին գրքերն ու գրությունները, հսկ դրանք քաղաքակիրթ ժողովուրղների հոգնոր-մշակութային կյանքի անչափելի հարստությունն են ն ընղգրկում են պատմական շատ մեծ տնականությունունեցող ժամանակաշրջաններ: Շատ դեպքերում մթագնվում է լեզվի պատմական կողմը: Նախկինում` յառաջ. յատւր պատշաճի, յուղարկաւոր բառերի մեջ յ-ն ընկալում ենք որպես նախդիր, իսկ այժմ հառաջ, հավուր պատշաճի, հուղարկավոր բառերը ընկալում ենք ամբողջասլես, ինչպես կան, առանց մտածելու, որ այդ նախկին յ ճախղիրն Է, ռր փոխարկվել է հ-ի: Կամ՝ ծառա, խաղա. երեխա, տղա ն նման բւսոերի արտասանության ժամանակ անգամ չենք

գիտակցում, որ ղրանք ժամանակին վերջացել են յ կիսաձայնով` ծառա), խաղայ, տղայնայլն: Առաջանում են նույնանուն բառերի կուտակումներ,որոնք շփոթություն են առաջացնում: Անցյալում գրվում էին` սէր(խեր) ն սե ծէր(ծայը)

ն

ծեր(ծերունի),

գեր(վեր-գերագույն).

ն

մէր(մայր) ն մեր(մենք-ի սնոականը), գէր(մսալի)

յարկ(հարկաբաժին)

ն հարկ(տու

Այսօր ջնջվել են է-ի ն ե-ի, յ-ի ն հ-ի գրության տարբերությունները, ն բնականաբարառաջանում է նույնանունննրի շփոթություն: ՈՒղղագրությունը լինում է հնչյունային(հնչույթային), ձնաբանական ն պատմաավանղական: Հնչյունային ուղղագրության հիմքում ընկած է գրության ն հնչման համապատասխանությունը: Մինչե 1922 թվականը ա-ով վերջացող եամարյա բոլոր բառերըգրությամբավարտվումէին յ կիսաձայնով, որը չէր հնչում, այղ պատճառով էլ այն հանվեց գրությունից: Փաստորեն վերացվեց պատմական ուղղագրությունը. որն իր տեղը զիջեց հնչյունային ուղղագրությանը: Ճիշտ նույն ձնով յու հնչյունակապակցության իւ ձեր (երկիւղ, կորիւն, արիւն, եղջիւր, ալիվր) իր տեղը գիջեց հենց յու ձնի գրությանը (երկյուղ, կորյուն, արյուն, եղջյուր, ալյուր): Նույնն է ճան նախկին յ-ի փոխարենհ-ի գրության հաստատումը բառերի յեղափոխութիւն-հեղափռխություն այսօիինակ շարքում` յատակ-հատակ, յիշատակ-հիշատակ. յիսուն-հիսուն այլն: ե նհնչման համապաւռասխանությունը ուսստատվեցնան. ույ հնչվող, բայց ոյ գրվող հնչյունակապակցություն ուճեցող բառների ն բնոյթ-բնույթ, աշխոյժ-աշխույժ դեպքում` փոյթ-փույթ, զգոյշ-գգույշ, այլն ուով գրվող վ հնչյուն ունեցող հարակատարների ղեպըում՝

Գրության -

հատուած-հատված, հարուած-հարված, դիպուած-դիպված,

կալուած-կալվածն այլն: Ձնաբանական կոչվում է այն ուղղագրությունը, որը պահպանում է ենչյունի սկզբնական (արմատական)գրությունը, անկախ նրանից, թե ի՞նչ այլնայլ ղիրքերում է հանղես գալիս: Օրինակ` մարգ բառի մեջ գ հնչյունը հենց գ էլ գրվում է, բայց բարղված` մարգագետինձենիմեջ հնչվում էք ն այնուամենայնիվ զրվում է գ: Կամ ղդ հողը բառավերջում որպես կանոն ենչվում է որպես տ (զիրքտ, միտքտերգտ), բայց քանի որ այն ծագում է ուղղագրությանսկզբունքովգրում ենք դ: այդ ղերանունից, ձնաբանական Պատմաավանղական ուղղագրությունը հենվում է դարեր շարունակ անխաթար պահպանվող ն սերնղեսերունղ ավանդվող ուղղագրական վրա, ն այս ղեպքում միանգամայն անտեսվում են հնչման ու ու գրության անհամապատասխանմությունն հակասությունը: Օրինակ,ըստ է հնչյունային ուղղագրությանպետք գրվեր օվ, բայց գրում ենք ով, ինչպես 1500 տարի առաջ գրելէ Մաշտոցը: Ճիշտ նույն ըմբռնումով այսօր պեւտոք է ենք՝ զրեինք` լերփ, խոնաը, մառթ, բայց գրում վառթ., կարք, եքբ,խոճարհ,

սկզբունքի

մա

ա

արգ:

-

Սկսած 5-ըղ դարից հայերենը ուղղագրական փոփոխություններ է կրել,

են դանդաղ, աստիճանական մասնակի բնույթ: որոնք ունեցլ Հավանաբար 7-10-րդ դ.դ. ժամանակահատվածումեյ հնչվոդ ե-ն վերածվել

-.

է-ի:

է

Արդեն 10-րդ դարում օ տառը փոռխառվեցլատիներեն այբուբենից ն սկսեց գործածվել աւ երկհնչյունի օ-ով հնչման ղիրքերի համար` աւճ-04, ն այլն: աւը-օը, կարաւտ-կարօտ, արալը-արօր Մինչն 11-12-րդ դարերը ֆ ունեցող օտար բառերը տառադարձումէինք հ (ֆրեշտակ-հրեշտակ) կամ փ (ֆիլիսռֆա-փիլիսոփա), բայց հիշյալ շրջանում ֆ տառը հատկապես ներմուծվում է օտար բառերի գրության

համար:

Արղեն 12-13-րղ դարերում գրաբարի ուղղագրությանմեջ նկատվում էին անկայուն ն անկարգ վիճակի երանգներ: Հաճախ խառմվում էին վ-ի ե ւ-ի գրությունները, որոշ ձեռագրերումբ. գ.դ. ձ. ջ ձայնեղների փոխարեն հանղես էին գալիս խուլ ն շնչեղ խուլ հնչյունները ներկայացնող պ, կ. տ, ց. չ տառերը: Շփոթվում էին ո-0 ն օ-0, ը-0 ն ո-0, անկայուն էր բառավերջի յ-ի գրությունը: ԱրիստակեսԳրիչը, Գնորգ Մկնոացին ն ուրիշները փորձում են ուղղագրական որոշակի կարգուկանոն սահմանել: Հենվելով նրանց այղ ջանքերի վրա` 18-րդ դարում Մխիթարյանները ստեղծեցին գրաբարի ուղղագրուրյան կուռ ե ճշգրիտ համակարգ: Սակայն այս մշակված ու գրաբարի հնչյունական համակարգի առումով լիովին կանոնակարգված ուղղագրությունը շատ առումներով արեն չէր կարոդ սլիտանի լիճել նոր աշխարհաբար լեզվի ն հատկապես գրական այղ 18-19-րդ արեելահայերենի համար: ղարերում անհամապլայտասխանությունըվերացնելու նպատակով կատարված բոլոր առաջարկներն ու փորձերը ապարդյուն նղան գործողությունների եՆ միասնականության պետական մուռեցման բացակայության

պատճառով:

Այղ ուղղությամբ առաջին լուրջ քայլը կատարվեց 1922թվականկին,երբ հայագետ Մանուկ Աբեղյանն առաջարկեց ըստ էության ուղղագիականնոր համակարգ, որով՝ 0- տառը լիովի հանվեց այբուբենից (օր-որ, օգնել-ոգնել, տնօրենտնորեն ն այլն) ո-վ սկսվող (որդի, ոսոխ, ոզնի ն այլն) բառերը գրվեցին վո կապակցությամբ(վորղի, վոսոխ,վոզնի ն այլն) Է տաղը նույնպես լիովին հանվեց այբուբենից (էություն-եություն, էլել, էգ-եզ ն այլն) ե-ով սկսվող բառերը պետք է սկզբում յ ստանային (եղբայր-յեղբայր, ես-յես, երգ-յերգ ն այլն) ջնջվեց բառավերջի յ-ն (տղայ-տղա, ծառայ-ծառա, սիրոյ-սիրո ն այլն), բայց 1-ն սկսեց գրվել է-ի փոխարեն` ե-ի հետ ունեցած կապակցությամբ (էակ-եյակ, էի-եյի, էություն-եյություն ն այլն) վերացվեցին ւ-ն ն այն ու-ն որ հնչվում էր իբրն վ (պատվի, կատվի, կավ, կտավ ն այլն) մեծանուն

-

"

բառասկզբի յ-ն ղարձավ հ (յիշատակ-հիշատակ,յիսուն-հիսուն, յիճար-հիմար նայլն) ոյ կապակցությունըույ հնչվելու դեպքում պետք է գրվեր ույ (բոյսբույս, լռյս-լույս, կռյս-կույս ն այլն) հ կապակցությունը պետք է բոլոր դեպքերում գրվեր յու (երկիւդերկյուղ, գիւդ-գյուղ, արիւն-արյունճ ն այլն) հա,

եօ երկհնչյուններըպետք է գրվեին` յույո (մատեան-մատյան, արդեօք-արդյոբն այլն): Չնայած ե Խորհրդային Հայաստանի սփյուռքահայ մտավռրականության ու մեծաթիվ առարկություններին բողոքներին` այս ուղղագրությունը համարվեց պետականդրեն ընդունված ն պարտադիր: Սբեղյանական ուղղագրության անհարմար կողմերի հաղթահարման ուղղությամբ կատարվողբոլոր լրջմիտ առաջարկներըհաջողվեց ի մի բերել ն այդ մասին պետական մակարդակով որոշում ընղունել 1940 թվականին: Այդ ռրոշմամբ բառասկզբում վերականգնվեցին է ն օ տառերը, հանվեցին -

բառասկզբի ե-ից առաջ գրվող յ-ն ն ռ-ից առաջ գրվուլ վ-0, ռանվեց նան եից հետո գրվող յ-ն: Ամփոփելովկարելի է ասել, որ մեթ լեզուն անցել է ուղդագրության չորս պատմականշրջան. լ. Մեսրոպյան` հնչույթային ուդղագրության շրջան, երբ գրվում էր այնպես, ինչպես հնչվում էր (5-10դ.ղ.). 2. Երկգրական լեգվի շրջան ԱԼՆԱՄԴդ), երբ խախտվում են գրաբարյան ուղղագրության նորմերը, խորանում են հնչման ու գրության տարբերությունները. 3. Մխիթարյաններիկողմից գրաբարի ուղղագրության գիտական մշակման ու կայունացման շըջւան (17-18դ.դ.) 4. Գրական եռալեզվության շրջւսն (Ա9-20ղ.ղ.).գրաբարը իր արղեն

կայունացված ուղղագրությամբ, ոթը հիմքն Լ արնելահայ ն արեձտահայ գրական լեզուների ուղդագրությամբ, գրսական

արեմտահայերենը,որը ուղղագրությամբ նույտպես ավելի մոտ մնաց գրաբարին ն արնելահայ գրական հայերենը, որն անցնելով ուդղագրական «բարեփոխումների քուրայով» ներկայումս կանոնակարգված է որպես ժամանակակիցգրական հայոց լեզուն:

-

-

-

`

-

-

ր

Ճ

ՈՒղղախոսություն

Ուն (րացաղությամբ Ով-Օվ բառերի) բառասկզբում արտաբերվում է վո (ոսկի, որղ, որակ, ոռոզում) բառամիջում բարդ թառի վերջին բաղադրիչի սկզբի ո-ն, եթե ճրան ձայնավոր է նախորդում, հնչվում է վո (արջառրս, հնաոճ), մնացած դեպքերումվո արտաբերելը մերժելի է զրված բ-ն բոլոր ղիրքերում նույնությամբ հնչվում է ը շտ, սպ. սկ. զբ. զգ կապակցություններից ը արտաբերվում է ստ. առաջ, եթե ղրանք հնչյունափոխությանարդյունք չեն հնչում է հայերենի բոլոր չ իրար կողքի արտաբերվող թուլ

13 ՈՒղղախոսության հիմունքները

Է`

Ինչպես որ մշակվում եճ ուղիղ գրելու, ճիշտ, կանոնավոր գրելու նորմեր, ն ճիշտ այղպես էլ մշակվում են ու կան ուղիղ, ճիշտ կանոնավոր խոսելու Դա նորմեր, որոնց ամբռղջությունը կոչվում է ուղդախոսություն: ն նշանակում է, որ բառերը, նախաղասությունները խոսքի ցանկացածայլ տվյալ արտաբերել ազգային-հասարակական միավոր պետք է ու հաստատված պահանջներինու հանրության կողմից ընդունված

ճորմերինհաճապատասխան: է ՈՒղղախոսականկանոններիայս կամ այն համակարգը ձնավռրվում զարգացման լեզվի որոշակի ժամանակային ընթացքում (կախված տեմպերից)ն ունենում է կիրառմանժամանակայինորռշակի սահմաններ: կարգ է ներկայացնումն ենթակա է Հետնաբար այն իրենից սպատմական անընդմեջփոփոխության: Մեր նոր աշխարհաբար լեզվի ուղղախոսության հիմքում ընկած է արարատյան բարբառը, իսկ նոր գրական արնելահայերենի, այսինքն է ժամանակակից հայոց լեգվի ուղղախոսության մշակումն ընթացել ն գրաբարի ն արարատյանբարբառի հիմքի վրա: Այսպես, ը ձայնորղից հետո եկող ձայնեղ բաղաձայններիշնչեղ խլացումը որոշ ձայնավորներից 9-ն գալիս է արարատյանբարբառից, իսկ անշունչ (անհագագ) են: ը ն Բառամիջում գրաբարյան ավանդությանարդյունքն բառասկզբում է, իսկ ն գրարարյան նույնպես է արտաբերումը ե ձայնավորների օ արարատյանբարբառի բառասկզբումսրանց մռ ն յե արտաբերությունը

-`

-

չ

միջն ձայնավորների

բառասկզբի երկու բաղաձայնների միջն միշտ

`

(նկար, սնար, բրածո)

Հ``

-

`

-

-`

բ. գ.ձ.

ժառանգությաննէ:

Ժամանակակից գրական հայոց լեզվի ձայնավորներիուղղախոսական պատկերըհիմնականգծերովունի հետնյալ տեսքը. են մաքուր ւու, ը ձայնավորներըբոլոր դիրքերում արտաբերվում առանց քմայնացմանու ռնգայնացման ենճ բառասկզբում արտաբերվում է յե (երեխա, եղան), իսկ է (թեյ, մեջ, բագե) բառամիջումն, բառավերջում՝ եմ, ես, ենք, են օժանղակ բայերը, իբրն վերջնահար բառեր, (գրում եմ, բաղաձայններիցհետո արտաբերվումեն էնք, հետռ` գրում ես, գրում ենք, գրում են), իսկ ձայնավորներից յեմ,յես, են) գրելու ենք, ես, գրելու (գրելու եմ, գրելու -`

-

-

`

էմ,էս,

էն

լենք, յեն

նայլն բառերում`ամեռբա, ֆեոդալ, հրեա ե-ն հնչվումէյ փռքրաթիվ է, առաջին իսկ սկիզբն բաղաղրիչի ե-ն վերջին բարդբառերիմեջ, եթե

"`

յե

-`

է բաղաղրիչը վերջանում է ձայնավորով, ապա այն հնչվում ամենաեռանդուն), առաջին բաղադրիչի (ամենաերջանիկ, ղեպքում հնչվում է է-ով (քսաներկու, վերջանալու բաղաձայնով գուգերգ, աներկմիտ) է Եվ բառը արտաբերվումէ յեվ. ն-ը բարդ բառերիմեջ արտաբերվում եվ, եքն ճրան ձայնավոր չի նախորղում(տերն, ովնէ, ինչնէ)

չ

`

ը

է

արտաբերվում "

եթե բառասկզբում երեք բաղաձայն կա, ը-ն արտաբերվում է առաջին բաղաձայնից հնտո (սնդուկ,քրմապետ, կրթություն, սրտաբան) նթե բառասկզբում չորս բաղաձայն է, ապա բ-ն արտաբերվում է առաջին բաղաձայնից հետո ն երրորղից առաջ (Սկրտիչ, նկըտում, զղրդոց, կտրվածք) Լ՝ մնացած դեպքերում արտաբերման սխեման հետեյայն ( բզկտել, տնտղել) ղրդվել, բաղաձայնԻրՒբաղաձայն բաղաձայնը հինգ բաղաձայնով սկսվող բառերը ղեպքում՝ (արտմտել. տրտնջալ, բաղաձայն էըՒԷբաղաձայնչբաղաձայնիի մբմնջաց բառամիջումերկու ն երեք բաղաձայններն արտարերվում են առուճց ը-ի (երթալ, կորյուն ն մարղկային. արծվեճը) Քառամիջում չորս քաղաձայնի դեպքում ը-ն արտաբերվում է երկրորղից հետո (եթե այն ը :Լ)՝ ընկրկել, արձծնվելն այլն, իսկ նթե երկրորդը ը-է, ո-ճ արտաբերվում 1 ը-ից առաջ:

Բաղաձայնների ուղղախոսությունը Ը ձայնելը ձայնավորներից Ն մր ձայնորդներից հետո մեծամասամբ հնչվում է որպես ձայնեղ (ներբող, թմբուկ. խումբ, բորբ. ոռի, թումբ, թամբ ն այլն, իսկ որպես խուլ շնչեռ է արտաբերվում (այդ ճույն դիրքերում) ձերբակալել, |սաբել, երը, Սերոբ, հետեյալ բառերի մեջ` նուրբ, շաբաթ, լիրբ. որբ, դարբին, ուրբաթ, սուրբ, Հակոր,Գասբրիել,համքույո, համբելյել, Մամբրե, հարբել: Բ-Ա ղ-ից հետո արտաբերվում է ալ եղբայրը, ողո,ավպբառերում, բայց ներկայումս ճկատվումէ ձայննղացմանմիտում: զ.-0 ը-ից ն ձայմճավորներից հետք ք է արտասանվում հետնյալ բառերում (Ռան դրանց բարդացումներում)`տեգը. հոգի, հռգս, ուրագ, հոգնակի, ձիգ, ձագ, նորոգ, շոզ, պատարա մարդարե, երգ, կարզ, մարգարիտ, ոգ, էգ, արագ, մարա քագավոր, օգնել, Գրիգոր, սուգ, հոգնել, ոգի. թարգման, ճգնաժամ. ծեգին, ճգնավոր, ճրագ, Գնեռրգ, զուգեյ, Մարգիս, Պարգն, միրգ (հենց այս բառերի որոշ արմատական ձնեեր ն ղրանց

նվագ-նվաքկազմված որոշ բադեր հնչում են գ-ով` ճգնել-ճքնել-ճիգ, նվագարան, ավազ-4վաք-ավագանի): Մնացած բառերի 4-ն նշված ղիրքերում անպայման գ-է հնչվում` Տիգրան, փափազ, հեգել. մայԳ այլն: գ-ն հնչվում է դրպես գ: Բոլոր մնացածդի'քերում հետո ը-ից հնչվում Լ թ (զվարթ, նյարդ, բերղ, ջարդ, Դ-ն որոշ բառերում այլն), բայց մի շարք նոր կազմություններումհնչվում որդ, երդում, արդարԿ է որպես բայց անմարդկային այլն: ղ՝ մար(թյի, նան Հ-ն լիահունչ է երկո: ձայնավորների միջե (պահել, ահավոր), միավանկ բառերի չերջում (ահ, մահ, գոհ, կահ, խոհ): Լիահունչ է նան բառասկզբում ու բարդ թառերի վերջին բաղադրիչի սկզբում (հատուկ, յուրահատուկ, անհնար): հնար, հավ, հոգի ն մեծահոգի, Հ-ն շատ. թույլ է կամ չի հնչում բառավերջում` հատկապես ը-ից հետո Շնորհ, աշխարհ, ճս ճապարհ)ն ղրանցով կազմված բարղություններում: Ձ-ն ը-ից հետո որճշ բառերում զ է հնչում (որձ, ղերձան, խուրձ, փորձ, բարձ ն այլն) ն բստերիմի ուրիշ շարքում` ձ (արձան, խոլորձ, վրձին, ուղերձ, ձորձ, քուրձ, հերձված նայլն): Այս դեպքում էլ ներկայումսմիտումն ուղղված է դեպի թ. փ հնչյուններից առաջ Ղ-ն խուլ ն խուլ »նչեղ`պ, տ, կ, թ. զ. | են կազմումայնպիսի բառերը, ռրոնցում հնչվում է որպես |ս. բացառություն ղխուլ կամ խուլ շնչեղ կապակցությունն արղյունք է կրկնության, հակաղրության (ուղտ-ուխտ, պաղպաջուն, բարդության կամ իմաստային ծաղկել, աղցան փողփողել,պղաջակ» հնձուղտ, ն այլն): Դ-ն դ է հնչվումբառերի մի որոշակի շարքում (հղկել, խեղկատակ, աղմուկ, ծաղիկ, ճոզփյուն ն այլն) Ն խ է հնչվում մեկ ուրիշ շարքում աղջիկ, աղբ, չղջիկ, ն այլն): (աղբյուր, ղաղձ, Բառերի մեծ մասում յ կիսաձայնը լիահունչ է, որոշ բառերում` մյուս միմյանց հնչում է ի, իսկ մի քանի բառի մնջ չի հնչում` զգույշ. բույր, բույն, աշխույժ, անասնաբույժ, անասնաբույծ: ձայնավորներից ն ը, ռ. ղ բաղաձայններից հետո Զ-ն: Է մեծ մասում, բայց ճերկայումս նկատվում է հանդիպող ղիրքերի

Ն

ձայնեղ

ն

ինչպես

ձայճնղացումը:

-

դեղձ»

եղբայր

արտաբերվում

ձայնեդացմանուժեւ| միտում: Բ-ն տ, ծ.դւ թ, 9. ճո ց, ճ բաղաձայններից առաջ հնչվում է որւվես թույլ (արծաթ,պորտ, լյալդ, հարճ, որձ, լպիրշ, որձ, մորթի, ընթերցելն այլն): -

ՃԼ չէ.

ՈՒԽղղագրական նուղղախոսական վարժություններ

Դուրս

գրել երկհնչյունննրի ուղղագրությունը բառերը.բացատրել սկզբունքները:

ներկայացճող

Ասյան Իսպանիայից մեկնեց Եղիայի, Արաքսյայի ն Սուքիասի հետ: Գնացքում նրանք ծանոթացան մի հրեայի հետ, որը մեծ հաճույքով ինչոր հեքիաթ էր պատմում հոռմեական լեգնոճների մասին: Այնուհետն Սուքիասը հրեային խավիար հյուրասիրեց, իսկ Եղիան նրան հրավիրեցՀայաստան: Երբ հասան Փարիզ, արղեն երեկոյանում էր: Կայարանում նրանց ղիմավորեցին Մարիամը ն ղիմավորողները Օֆելյան: Եկվորներն ու գրկախառնվեցին ու համբուրվեցին: Մարիամը հաղորդեց, որ համբյուրներ է բերել ն Զաքարիայից,որը չի կարողացել գալ իշիաս հիվանդության պատճառով: Խումբը որոշեց այցելել նրան: Ճանապարհին հյութալի խնձորներ ն հնղկական թեյախոտ գնեցին: Դոտը զգուշորեն բախեցին: Մի քանի վայրկյան անց դուռը ն Ծանրորնն հետ գնաց, բացվածքից երնաց ու Զաքարիայի դալուկ բարյացակամ դեմքը, որը վայրկենաբար ողողվեց անթաթույց հրճվանքով: Էնխույժով լցվեց Զաքարիայի հարմարավետ բնակարանը: Շուտով տղամարդիկ սկսեցին զրուցել. իսկ կանայք, հայելու մեջ ճայելով ն իրենց հրապույըի րարմությունն ստուգելով, անցան խոհանոց, որի պատուհանից հիասքանչ տեսարան էր բացվում ղեպի ընկուզենիների այզին: Այգուց եկող առվի խոխտոջյունը գրավեցկանանցուշադրությունը:

ռ

2.

բաղաձայնների ուղղազրությունը ննրկայացնոդ բառերը գրել). բացատրել դուրս առանձնացնել|Ս(ընդգել|լ կամ սկզբունքները: Գ-կ-ք

Երգիչ Սարգիս Մարգարյանի ղռամար այդ ամառը հոգսաշատ էր: Մի մըցույբում նա շահել էր գլխավոր պարգնը ն այժմ պատրաստվում էր համերգներով հանղես գալ տարբեր վտյրերում: Իր էությամբ նա ազնիվ էր, կարգապւսհ ե ձգտում էր հանել այնւվիսի

հոգնկան բավականություն վարպետուրյան, որ պատճառեր ումկնդիրներին: Նա շատ էր ճգնում, ն կինը` Մարգարիտը,աշխատում էր օգնել նրան, ոգնորել:

ընկերնեը նույնպս իրենն: .9,օգտակար էին աջակցում երիտասարդին՝ խորհուրդննով հաղթահարելուխոչընդոտգերն ու արգելքները: ընկերասեր էր, մտահոգվում էր Սարգիսը շատ ըճկերների ղժվարություններով ն միշտ աշխատում կիսել նրանց հոգսերը: Նա չէր խուսափում ընկերական հավաքույրճերից, որտեղ բոլորին վարակում էր ուրախ տրամադրությամբ՝իր ձիրքը առատորենշռայլելով: Թվում էր՝ նրգչո եռանդն անսւվառ էր, բայց ամառվա երկարաձիգ համերգները ի վերջո վտաճգեցին նըրա առողջությունը, ն ամառվա վերջում Մարգիսն արդեն հոգնատանջ տեսք ուներ: Մի անգամ էլ, երբ նա համերգից առաջ հագնում էր իր բեմական հագուստը, գլխապտույտ զգաց ն ուշագնաւյ նղավ: Ըժիշկները խորհուրդ տվեցին որոշ ժամանակ հանգստանալ ն լավ սձվել, հատկապես շատ օզտագործել մեղը ն կարազ, շատ զբոսնել մաքուր օղում: Հնտնելով այղ խորհուրդներին Սարգիսն արագ ապաքիճլվեցն կրկին վնրադարձավ համերգասըահ: Ավագ

3.

Դուրս գրել Դ-Տ-Թ բաղաձայնների ուդղագրությունը ներկայացնոդ բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Հորդ անձընեըՎարդուհուն ստիպեց արագորեն վագել խորդուբորդ ճանապարհով: Երբ տուն հասավ, լրիվ թրջվել էր: Նուրբ մարմնի անդամները դոդում էին ցրտից: Վարդգեսն ընդհատեց ընթերցանությունը, ընդառաջ եկավ Վարդուհուն ն խալաթը գցեց նրա դրված ուսերին: Վարդուհին նստեց օջախի մոտ հետո հանգստանալուց Վարդուհին Քիչ բազկաթոռին: անցավ որդու սենյակ: Վարդանը զվարթ տրամադրությամբ զարղանախշեր էր գծում թղթի վրա: Մայրը որոշեց որդուն չխանգարել, անցավ լողասենյակ, հարդարեց իրեն, ապա Վարդգեսին խնդրեց նորոգել արդուկը: Արդյունքը դրական եղավ, ն Վարդուհին անցավ գործի: Քիչ անց անձընենարդեն դադարել էր, Վարդգեսըբւսցեց պատուհւսնը, ն թարմ օդը ներխուժեց սենյակ: Ապա եկավ օրիորդ Նվարդը, որ վարդերի մի փունջ էր բերել ընկերուհուն: Նրանք համբուրվեցին, ն Ալվարդը, չհամբերելով, սկսեց :պաամել փոդոցային մի երբեմն երթի մասին: Պատմելու ընթացքում նա նույնիսկ նյարդայնանում էր, երբեմն ապլայծառանում. արցունքներ երնացին աչքերում: Ալվարդին վրդովել էր ուտիկանի մի անմարդկայինարարքը:

4.

Դուրս գրել Ձ-Օ-Ց բադաձայնճերի ուղղագրությունըներկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները: Համբարձումն ու Հակոբը ամառվա արձակուրդներին ղարձյալ սար բարձրացան: Նրանք օգնում էին իրենց պապին, ինչ-որ չափով թեթնացնճում նրա հոգսը: Պապը տղաներին սովորեցնում էր խոտ հնձել, խուրձ կապել ն ներքուստ ցնծություն էր ապրում` տեսնելով պատանիներիեռանդն ու օրեցօր ամրապճնդվոդ ուժը: Ամառվա վերջում բավականին խոտ կուտակվեց, ու պապը շատ ուրախ էր, որ խոտքադնավարտվեցառանց փորձանքի: Իսկ փորձությունների նա շատ էր հանղիպել: Հատկապես շատ էր սիրում պատմել մի դեպքի մասին: Շատ տարիներ առաջ, երբինքը թոոների տարիքին էլ ղեռ չկար, առավոտյան փոքրիկ տոպրակի մեջ խցկել էր մոր թխած կաթնահունց բլիթները, մի քանի ղեղձ, նստել էր ձին, ձգել պախուրցն ու սլացել դաշտ` արտը հնձելու: Ձին կապել էր քիչ հեռվում, տոպրակը դրել արտի եզրին ու սկսել հունձը: Արտը ընդարձակ էր եդել, ինքը տարվել էր հնձով ու մոռացել քաղցը: Երեկոյան կողմ միւսյն հիշել էր ռացի մասին, բայց հանկարծ ճկատել էր, որ տոպրակի շուրջ մի մեծ օձ էր գալարվել: Ռրոշել էր օձին ձեռք չտալ ու շարունակել էր հունձը: ՛ճրագալույցին, երբ ցանկացել Լը բոնել տունդարձի ճամփան, տեսել էր, որ ո՛չ օձը կա, ոչ տոպրակը: Հուզված տուն էր հասել ու եղելությունը կցկտւտր պատմել անդամալույծ հորը: .Մայըը եզրակացրել էր. որ իրենց տան վրա անեծք կա:

ՄՈ

5.

Դուրս գրել Ջ-ճ-Չ բաղաձայններիուղղագրությունը ներկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Արջը վերջին անգամ կամուրջն անցել ու այզի էր մտել մի շաբաթ առաջ: Արջը Վաչեին մոտեցել էր թիկունքից, ու վերջինիս չէր նկատել ճրան: Վաչեն, որ վերջերս ծանը էր լսում, չէր զգացել, քե ինչպես էր արջը մոտենում իրեն` աջ ու ձախ տրորելով խաղոդի վազերը: Վաչեն մեջքին տաք շունչ էր զգացել ու շրջվել: Մի պահ գազաննու մարդը ճայել էին իրար աչքերի մեջ: Վաչեն անգիտակցաբայ ձեռքը մեկճել ու կառչել էր խաղոդի մոտակա ռրթից: Արջը մի քանի վայրկյան հոտոտել էր Վաչեին ու հանգիստ թողել, հնռացել: Այդ ամենը հեռվից տեսել էր վաչեի աղջիկը, որ խելակորույս վազելով հասել էր հորը ն ճրան ողջ ու առողջ

գտնելով՝գիտակցությունըկորցրել:

օը անց Վաչեն գյուղամիջում հավաքված մարդկանցպատմել էր այդ միջադեպի մասին: Շատերը չէին հավատացել, քրքջացել էին ճրա վրա, իսկ մեկն էլ կատակել էր, թե Վաչեն տակը թրջած է եղել, ն արջը զզվել է նրանից: Վաչեի ն այղ մարղու միջե վեճ Լը ծազել: Գյոսլացիները սպասել էին, մինչե բանը հասել էր ծեծկոտուքի,հետո բաժանել էին նրանց` հորդորելով զիջել միմյանց: Վաչեն թքել էր ու հեռացել` զղջալով, որ գլովս էր ղրել ճմաճ մարղկանցհետ:

Երկու

-.

6.

Դուրս գրել Ղ-Խ բաղաձայնների ուղղագրությունը ներկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Արնի շողքն ընկավ Սանդուխտի ղեմքին, ու նա արթնացավ: Դեռատի աղջիկը բացեց ւպվատուհանի ու փեղկ հագեցավ դրախտային ծաղկանոցի արբեցուցիչ բույրով: Նա սուր քաղց զգաց ու մոտեցավ սեղաճիկին, ռրի վրա ղրված էին հախճապակե մի բաժակ, թեյաման,հաց ու պանիր ն խաղողի մի ողկույգ: Աղքատիկնախաճաշիցհետռ աղջիկը հավաքեցթղթերն ու դուրս եկավ պարտեզ: Նրա գալուստը խախտեց վախկոտ ճապաստակների անդորրը, որոնք սկսեցին փախչել տարբեր ուղղություններով: Մի մեծ տախտակի վրա փռելով իր թղթերը՝ ճա շարունակեց նախորդ օրվանից կիսատ մնացած նկարը: Աղջիկը ճկարում էր գաղթի մի տեսարան, կլմախքացածմարղկանց, որոնք փախել էին ղժռխային ճախճիրից: նրա թախծոտ է հայացքը վկայում էր, որ ապրում իր սսմեղծագործությամբ,տառապում: Որոշ ժամանակ անց նրան հանկարծակիի բերեց կողքի պարտեզից լսված շան կաղկանձը. վրձնի անգգույշ շարժումը աղճատեց նկարի ղրվագը: Աղջիկը ու ճյարղայնացած վեր կացավ մոտեցավ ցանկաւվատին: Հարնանը մտրակովձաղկում էր շանը, ռրը երեի ինչ-որ մեղք էր գործել: Շունը փորձում էր ազատվել այդ տառաւվանքից, բայց պողպատե շղթան շատ ամուր էր: Տեսարանը նողկանք ւպլատճառեց օրիորղին, ռրը խղճահարությունիցարտասվեց:

7.

Դուրս գրել Ր-Ռ բաղաձայնների ուղղագրությունը ներկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Առաքելը առավռտյան աուսջինը արթճացավ ն, երբ մյուսներն էլ զարթնեցին, առաջարկեց հեռանալ անտառից: Արծաթ արնն արղեն դուրս էր եկել գորշ սարերի հետնից: Հպարտ արծիվը հանգիստ սավառնում եկան էր երկնքում: Երբ չորս ընկերներով ղուրս խրճիթից, հեռվում տեւան մի արջ: Արամը նշան բռնեց.ե պատրաստվումէր կրակել, երբ արցունքն աչքերին մոտ խնդրեց խնայել ծուռքաթին: վազեց հարսը ն ՍիառժամանակԱրամը զգարմանքովնայեց հարսին, հնտո հրացանի փողն իջեցընց: Արջն էլ կարծես արհամարհանքով նայեց որսորդներին ու հեռացավ: շարժվեցին: Առաքելի ոտքերի Որսորդներն առաջ Առավոտվա առջեից մի թոչուն թռավ սրտապատառ: թրջեց Արամի ոտքերը, ու սառնությունից մի ցողը անցավ նրա մարմնով: Կեսօրին որսորդներն սարսուռ արդեն դուրս էին եկել անտառից ն անցնում Լին հուոքի արտերի միջով: Շուտով ճրանք մի հարմար վայր ընտրեցին ու նստեցին ճաշի: Թարմ լավաշ ու ոչխարի պանիր, գառան միս ու սառը գարեջուր ճաշակելուց հետո նրանք պառկեցինհանգստանալու:

8.

Դուրս գրել Հ բաղաձայնի ուղղազրությունը ներկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Աշխարհային թոհուբոհից հազիվհազ զլուխներն ազատած ու երկար ճանապարհ կտրած թխահեր զանգվածներըտոհմական հնամենի բնազղովխորհուրդ գումարեցին: Հաղթահարելով հրի ու սրի ճարակ ղարձած իրենց հինավուրցհայրենիքիահռելի ձորերն ու ամեհի ճահճուտները՝ ճրանք մազապուրծ ու հալածական հյուրնրի նման հավաքվեցին իրենց չնաշխարհիկ լեռնաշխարհից մնացած Խորհրղային կոչվող Հայաստանիայս մի պատառիկհողում: Արհամարհելով ճանապարհի ղժվարությունները ն հայհոյանքների տարափ տեղալով իրենց օրհասական վիճակի մեղավորների հասցեին` նրանք ընդռուպ մոտեցան աշխարհակործան ոհմակների կողմից հաշմված ու հրկիզված հայրենիքի սահմաններին: Եվ որովհետե գաղթական ընտանիքներից շատերը մեծ գոհեր էին տվել ծանը նահանջի ճանապարհին, նրանցից ոմանք գոհ էին ռւ շնորհապարտ ն ապաշխարելու պես օրհնաբանում էին այն մի պատառ հողը, որ ապաստան էր լինելու իրենց համար ն էր ընդունելու ու ընղառաջ գնալու իրենց պատրաստ անղըջըհեղեղային, ղարերի ընթացքում անըճղհատ իրեն հիշեցնել տվող հայրենաղարձությանհուրհրատող անըջանբքին: Առաջին եկվորները կորուսյալ հայրենիքի առաջին Կուրհանդակներն էին, հրդեհի մատնված հյուղակների ու ընղարձակ արոտավայրերի երբեմնի տերերը, որոնք անհուն կսկիծով ու սահմոկեցուցիչ գույներով պատմում էին իրենց հող ու ջրի կորստյան մասին, իրենց համար գնհեն դարձած լեռնաշխարհիկործանմանմասին:

9,

Եվլն) հնչյունակապակցության ուղղագրությունը ճերկայացնող բառերն առանձնացնել (ղուրս գրել կամ ընդգծել), նթն դրաճք բարդ բառեր են, ենթարկել ճան բառակագմականվերլուծության: Երնանի փողոցներում քայլելիս հաճախակի կարող ես լսել Եվդոկիա.2»վգինե, Եվգենի, Եվպրաքսիաու այլնայլ օտարամուտու օտարահունչ աճուններ: Զարմանում ես,

թե ինչու՞, օրինակ, եվրոպական երկրճերում շըջագայելիս նրբնէ չես լսի, որ մի ժճննցի,ջենովացի կամ արնեմտագերմամացի իը ազգակցին դիմի, ասենք, Լնոն, Գնորգ կամ Սնակ անունճերով: Ավադ, մենք մեր միջից ղեռնս արմատախիլ չենք արել հոգնոր ուծացման այն մի կարնորագույն, ներնութական փայլ ուննցող օտարամոլության հատկանիշը, որը մեգ պարտաղրված է եղել երեի թե այս վերջին յոթ տասնամյակների

ընթացքում: ՈՒ քեն մնզլգերեվարել ու ստրկացրել նո բրնեժննեների նման ղափնեվարդերովպսասկված,իրենց հոգեվարքճ ապրող պետական գործիչոնըը, միննույն է, հյուսիսային բննեռիցփչող ցուրտ քամիները այլես ւսնկարող են մեզ ստիպելու մնալ ուղնորը այն խորտակվող նավի, որն իր հնտնորղներին այսուհետն էլ քամու թեթնասահ հնքից տերնի պես տարուբերելու է այս ու այն կողմ ու առաջապահ հեստեակայիններիպես մահվան բերանը մառմնելու: Մենք, հայերս, «բարն, կարմիր արն» վանկարկելով, մինչն տարեվերջ ազատվելու ննք հռգնվարք ապրող այս երկրի հոգնսպան ճիրաններից ն մնը կարեվեր ենջ հայրենիքի գինեվետ կենացնեն մաղըելու ագեվազի նման փախչող «ուննորներին սւնեզոկելու» սեքենեքողճերի այս մարմաջով համակված գաղափարական ճահճից:

10.

Դուրս գրել Ն-Մ բադաձայններիուդղագրությունը ներկայացնող բառերը.բացատրել սկզբունքները:

Նամակն

ստանալուն պես

Համբարձումը ուշադրությամբ այն մի փոքրիկ ու գրությամբ անբասի անպաճույճ լեզվով վերջում` պատասխանեց Սամվելին, բարեմադթություններ ու համբույրներ ուղարկեց նրան, ասաց, որ հունվար ամսին անպայման ն անպատճառ կայցելի նրան: Գրությունը նճա ամփոփեց մի ճերմակ ծրարի մեջ,։ տվեց Մանվելի ձեռքը, որ տանի

փոստատուն:

աչքի անցկացրեց,հետո

Ընկերական շրջապատում Համբարձումը ղեռնս ու անփորձ էր անընտել: Նրան բամբասել, ն հիմա ինքը ամբաստանել էին Սամվելի առաջ, ճանապարհներ էր փնտրում` իր անբասիր վարկը վերականգնելունպատակով: Եկավ հունվար ամիսը: Մամվելի հրավերքով նրանք միասին գնացին որսի: Արձակուրդների ընթացքում ազատ լինելով ամբիոնի պարապմունքներից` ճրանք ճամպրուկները կապեցին, առան ատրճանակ ու փամփուշտ ն ճամփա ընկան ղեպի անտառ: Մեկ-երկու ճապաստակ խփեցին, հետո համբերատար կերպով կրակ վառեցին,ճյուղերից շամւիուրներ պատրաստեցին ու նստեցին ճաշելու: Սամվելն անվարժ ու անփույթ էր խռրոված անելու գործում, ուստի Համբարձումն ինքը միսը կտրտեց,շամփրեց ու խորովեց: հետո Ուտել-խմելոց նախկին ամբարշտության հետքն իսկ չէր մնացել, ուստի երկուսով պառկեցին Գլուխ գլխի ու անուշ քուն մտան մինչն երեկո:

11.

Դուրս զրել ՋՁ-Մ, Ժ-Շ բաղաձայնների ուդղագրությունը ներկայացնողբառերը. բացատրել սկզբունքները: Վարղեգսի մեջքը բոնվել էր: Ասում էին` իշիաս է: Առավոտյան ճա վազքի մրցումների էր մասնակցել, հետո էլ` շատ էր վազվզել ֆուտբոլի գնդակի հետնից, քրտնել էր, տրոլեյբուսով տուն վերադառնալուցհետո դուրս թաց-թաց էր եկել պատշգամբ ու մրսել էր: Երեկոյան կողմ ջերմությունն սկսել էր բարձրանալ: Բազկաթոռոի միջից նրան տեդափոխնցին տաք անկողին: Մայըը, որ բժշկուհի էր, չարագույժ լուրն թողեց առնելուն պես հիվանդանոցի իր հերթապահությունը,որպեսզի ժամ առաջ տուն հասնի՝ հիվանդ որդուն դարմանելու: Ոչինչ չօզնեց: Վարդգեսը անկողնում զառանցում էր տենդի մեջ, ասես հիպնոսի տակ լիներ: Ինչպիսի ծանը դրություն սիրող մոր համար: Վարղգեսի հուժկու ու հաղթանդամմարմինը թուլացել, կծկվել էր: Ու հիմա, գույնզզույն մահճի մեջ պառկած, չզիտես ինչու շարունակ միննուն բառերն էր զառանցազին արտաբերում. «Մարզպան, Հագկերտ, Վարղան Մամիկոնյան, դշխուհի, գուժկան, կենտրոնախույսուժեր...»: Մայըը դժկամությամբձեռքն առավ «Վարդանանքի»երկրորդհատորը, որի շապիկին գույնզգույն տառերով ղրոշմված էր Դերենիկ Դեմիրճյանի անունը: Նա հիշեց, որ նախորդ օրը, երբ որղին պատշզամբում պառկած, ողջ գիշերը կլանված ընթերցումէր վեպը, ինքը չկարողացավ|ազդել նրա վրա, որպեսզի կտրվի ընթջնրցանությունց կամ գոնե խոհանոցումնստի, որովհետն դրսում սաստիկ քամի էր, օդն էլ` խոնավ: Եվ այսօր, երբ զուժկանը բնքրեցորդու հիվանդանալուլուրը, մայրը սկսեց աճիծել իր դժխեմ բախտը, ռր չկարողացավ իր որդուն այնպես դաստիարակել, որպեսզի նա ընդունակ լիներ անսալու ծնողիխոսքերին:Ահա ն հետնաճքը:

12.

բաղաձայնների ուղղագրությունը գրել կրկնակ ճերկայացնող բառերը. բացատրել սկզբունքները:

Դուրս

Երկարատն անդորրից հետո երկնքում մռայլ ամպեր կուտակվեցին, ու ճայբնց ամպրոպը: Արձակ դաշտերում մըրիկնսկսեց իր կատաղի պարը: Մի տարօրինակ սարսուռ զգաց Հովհաննեսը, որը երրորդ օրն էր, ինչ ճանասլարհ էր ընկել ղեպի իր հայրենի գյուղ, դեպի հարազատ բնօրըան: Քամուց ու անձրնից Հովհանըձնսըպատսպարվեց մի մեծ ժայռի ընդարձակ խոռոչում, որպիսին գտնելը լեռճաշխարհում ղժվար չէր: Շուտով մրրիկը դադարեց,ն լսվում էր միայն անձրնի միալար խշշոցը, որը որոշ ժամաճակ անց քուն բերեց Հովհաննեսի աչքերին: Թե ինչքա՞ն էր ճիրհել, Հովհաննեսը չիմացավ: Երբ արթնացավ, երկնքում փայլում էր պայծառ արնը, ն մեղուների բզզոցն ու թռչունների ճռվողյունը ականջ էին շոյում: Որոշ ժամանակ շրջակայքը ուշադիր զննելուց հետո Այդ Հովհաննեսն ուղնորվեեց ղեպի արնմուտք: հինգերորղ, ուղղությամբ նա քայլեց նան չորրորդ, վեցերորդ օրերը ն յոթերորդ օրվա երեկոյան հասավ իր գյուղի մատույցննըին: Սկզբում նրնացին հովվական անպաճույճ կացարանները, իսկ հետո գյուղի նեդլիկ փռղոցներն ու փոքրիկ, բայց գեղեցիկտները:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզվի դերը հասարակականկյանքում ն նրա ֆունկցիաները--------------- 3 Լեզու, գիտակցությունն մլմածոդոլթյոլԱ--------եՀԵՇԵ-ԵԷՀԷՇաաՀ Հաաա աեապաեաա 2. Լեզուն որպես հաղորդակցմանմիջոց 3. Լեզուն որպես հոգնոը-մշակութայինարժեքներիկուտակմանն պահսյանման միջոց4. Լեզուն որպես ազգային-ազատագրականշարժումննրի զաղափարախուությանկրող ն խորհըղանիշ--------ՀՀ-ՀՀ--Ըաոա Հաակեն աւա-1

1.

Է Աշխարհի լեզուները ն

«տիպերը ն

-

դրաճց միջնեղած

ընդհանըությունների

հետեանքով

1 շփմամճ փոխառությունների առաջացած ընդհանկըությԱլՑններ-----Հ----Հ-ՀՀՀԷ-աՀ ՀԱՀաաա աւա Գաաաա«Հաաա ա աաւաաաւաՀա12 2) ցեղակցական,ծւսգումնաբանական ընդհաճնրություններ-------

բնույթի

Հայոց լեզվի ծագումը Ընդհանուր ակնարկ 2. Հնդեվրոպականլեզվարճւուսնիքիկագճմը--Հ---ՀՀՀՀՀՇաաՀաՀաաՀանաւռաւեաչա 3. Հնդեվրոպական նախալեզվիգոյության ն հայերենի՝ ինքնուրույն լեզու դառնալու ժամանակաշրջամըը-------ՆԼՀ աաաուաաաոա 4. Հւդեվրոպական նախալեզվի Լ հայերենի առաջացման ու ձեավորման տեղի Խարցը---------ՀՀ--ե-Հ աաա աւաաշաո11 1.

Հեա

ե

2.

ա

Ը

աե

5.

6.

Հաաա

Հայղզ

լե

ավոր

ժամանակաշրջանի

Լ

Գրարար ա) գրերի գյուտը 3Ղ

2.

աւա

ա

աոա

Լա

աա

Հաա

հայերենի բնիկ հճղեվրոպական բադադրիչները--------------Շ--ՇՀՀ-Հ-Հ--- 23 հայերենը ն Ցայամերենը-----------ՀՆ-Հ աաաաաա անա աաաաա աեՀաւ Նաաեն հայնըննը Ալրաքտերենը---Հ--ՇՀե-ԷՀե Լաա աաւըաւաննահայնրենճիշփումները այլ լեզուների հետ նախքան հայ գրերի Գլուտը---29 առհայտ ծազում ունեցող բառերիշնրտը հայերնքըւմ----------Հ--Հո----»--- 31 նախագրայինշրջանի հայերեն անձնանդւնները-------------Հ-ԷՀե-աաաաՀա

1.

ա

աե

աա

--23

ո 4.

Լու

աա

Հայոց լեզվի բաղադրիչները

1.

ա

Լ

ա

Լ

ն

աա

ո

Լաո

անա

պատմականփուլերը---------

եայաւԸԸԸԼա Լոաա ա

ա

աոատ

աաաա

ո

ւաւաւն»-.-

նրա համազգային-պատմականնշանճակությունը------35

Հայերենի բարբաղները

Ընդհանուր ակնարկ հայերենի բարբառների առաջացմանժամանակի հարցը-----------------

ՄԱ

.-

Արնելահայ գրական լեզվիկազմավդրումը

13վաղ աշխարհաբար (24/11դ.սկզբներիցմինչն 1858թ.)------------------Հ--- 45 2) Երկճյուղ աշխարհաբարիշրջան (1858- |920թ.ք.)----------Հ--Լ-ԸՀաո-ԸՀաա-18 3) խորհրղային շրջան

ԷԱԼառաաաաեաաւաո--

ԶՈՌ

ԼԱ

Հնչլունաբանություն,

ՈւդղախոսուլթյղլԱը---ՀՀՀՀ-Հաաաաաաաաա Հաաա աաա աաաա-

հնչյունաբանոլթյոլն-------ՀՀՀ-ՇՀաաըաաաւա աաա 1) ընդհանուր գիտելիք-----------Է-ՆԸՀՆՆՀՆաա 2) հնչյուն ն հնչույթ, հայերենի հնչույթները ն 3) վանկ, ամանակ, շեշ հնչերանգ. հնչյունաւվփոխություն---Հ--ՀՀ.Հաա-----4. բաղաձայնների դիրքային հնչյունափոխությունը----------Հ--ՀՀՀՀՀՀՀԱա-Հ-Հ57 1.

ա--

աՀ»

Լւ

ՈՒղղագըրություն

1) այբոլբենը-----------Է--Հ-ՀՆՀ աՀա աաա աշա 2) ուղղագրություն,դրա պատմական փոփոխությունները---------------Հ--Հա---

ՈՒղղախոսություն 1) ուղղախոսության հիմունքները----------------

Ճ

Ճ1ՈՒղղագրական

ն ուղղախոսական

վարժություններ----------Հ-ՀՀՀՀՀՀաՀ-

Ստորագրվածէ տպագրության11.11.2004թ. Թղթի չափսը 60:84 Էտ տպ. մամուլ 5.0, հրատ. մամ. 3.7 Պատվեր331 Տպաքանակ ՀԳԱ-իտպարան

Տերյան 74

--.64