Հայ գրականության դասավանդման մեթոդիկա

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Գ.Հ.ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ

ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 37.016 : 821.19(07) ԳՄՏ 74.268.3 ց7 Կ 530

Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից

Գրախոսներ` Խմ ագիր`

Կ 530

ան. գիտ. թեկն., դոցենտ Օ.Մ.Խաչատրյան ան. գիտ. թեկն. Ն.Պ.Սարգսյան

Կիրակոսյան Գագիկ Հակո ի Հայ գրականության դասավանդման մեթոդիկա Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ Գ.Հ.Կիրակոսյան - Եր.: ՀԱԱՀ, 2015 - 200 էջ: Դասավանդման նոր պահանջների ոգով գրված այս աշխատությունն աչքի է ընկնում ժամանակակից մեթոդիկայի արդյունավետ ձների ու եղանակների հմուտ կիրառմամ , փաստական հարուստ նյութով: Դասավանդման միանգամայն տար եր մեթոդների ընտրությունը նախատեսում է գիտելիքի փոխանցում ոչ թե ավանդական սկզ ունքով, այլ հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն հասնել նյութի իմացությանն ու տալ անձնական գնահատական, արտահայտել վերա երմունք ն հայտնել սեփական կարծիքը: ՀՏԴ 37.016 : 821.19(07) ԳՄՏ 74.268.3 ց7

|SBN 978-993-54842-5

Թ Գ.Հ.Կիրակոսյան, 2015 Թ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2015

Սովորողը գրականության ժամին պետք է կարողանա  պահպանելով ուղղախոսական կանոնները` կարդալ սահուն, առոգանությամ , արտահայտիչ` ընկալելով կարդացածի ենթատեքստը, փոխա երական, այլա անական ն խորհրդանշական իմաստը, լեզվաոճական առանձնահատկությունները.  վերարտադրել սյուժեն.  պատմել նյութը մանրամասնորեն.  պատմել նյութը համառոտելով.  վերլուծել ստեղծագործությունը.  վերնագրել դասի առանձին հատվածները.  փոխել նյութի ավարտը.  ացատրել նյութի անհասկանալի առերը.  պատասխանել հարցերին.  կազմել պլան.  անել սեփական եզրակացություն.  ացահայտել դասի դաստիարակչական նպատակը.  խեցնել արոյախրատական եզրակացություն.  մեկնա անել կարդացածը ն վերլուծել.  նութագրել գրական հերոսին, նրա արարքները մեկնա անել սոցիալ-հոգե անական տեսանկյունից.  արտահայտել կարծիք կարդացածի ն լսածի մասին` հիմնվելով փաստացի ապացույցների վրա.  արդիականացնել նյութը.  տար երել հիմնական ասելիքը երկրորդականից.  տար երակել գրական ժանրերը.  տար երակել գրականության շրջա աժանումները.  զատել միմյանցից իրական, պատմական ն գեղարվեստական փաստերը.  տար երակել գրական ուղղություններն ու հոսանքները.  երկխոսություն, անավեճ վարել, տրամա անված կարծիք, տեսակետ, համոզմունք հայտնել.  գեղարվեստական խոսքի միջոցով արտահայտել իր հույզերը, ապրումներն ու մտորումները, անել ինքնուրույն ստեղծագործելու փորձեր.  հանդես գալ ընդարձակ ն հակիրճ ելույթներով.  ստեղծագործա ար կիրառել ձեռք երած գիտելիքները.  երնակայել, խորհել ն ենթադրություններ անել.

 լսել, ընկալել ն համարժեք վերա երմունք դրսնորել.  ըստ նշանակության ն տեղին օգտագործել սովորած տերմինները /եզրերը/, հասկացությունները ն արտահայտությունները.  հասկանալ ն ճիշտ օգտագործել հաղորդակցման ոչ խոսքային միջոցները.  անավոր ն գրավոր տրամա անված խոսք կառուցել.  ընկալել ն տեսնել գեղարվեստական խոսքի յուրահատկությունները, արժնորել ն սեփական գնահատականը տալ երկին.  ինքնուրույն հետազոտական աշխատանքով ացահայտել գրական երկի կառուցվածքի, ովանդակության, գործողությունների զարգացման յուրահատկությունները.  առաջադրել գրական երկում դիպաշարի, գործողությունների զարգացման սեփական վարկածը:

Կենսագրության ուսուցման մեթոդիկա «Գրողի կենսագրությունը նրա ստեղծագործության ամենալավ մեկնությունն է. իսկ ստեղծագործությունը` նրա կյանքի լավագույն հիմնավորումը»: Բելինսկի Գրողին հանրության ճանաչմանը ներկայացնելիս նկատելի է արմատացած մի մոտեցում` ներկայացնել հիմնականում գրական ժառանգությամ ն այդ ժառանգության վերլուծական արժեքավորումներով: Ներշնչանքի զորեղ աղ յուր է նան գրողի կյանքի պատմությունը, որը ն գրականության դպրոցական դասընթացի կարնոր աղադրիչն է: Սակայն գրականության դասավանդման պրակտիկայում գրողի կյանքի ուսումնասիրման գործը դեռնս ավարար չէ: Մեր նախնիները դեռնս պատմական խոր անցյալում քաջ գիտակցել են դաստիարակչական այն մեծ ուժը, որն իր մեջ պարունակում է նշանավոր մարդկանց կյանքի պատմությունը, ն այդ ուժի գործադրման հիանալի նմուշներ են կտակել գալիք սերունդներին: Բավական է հիշել Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» գիրքը, որը կենսագրական նույթի է: Ուզում եմ հենց Կորյունի խոսքերով ներկայացնել Կորյունի նպատակը, եր գրում էր «Վարք Մաշտոցին». «Ի քաջալերիչ օրինակ իրենց հոգնոր զավակներին ն այն ամենքին, որ նրանց միջոցով աշակերտելու են սերնդեսերունդ:» Սովորողներին մատուցվող կենսագրականները դեռնս հեռու են գրողի` ի րն մտածող ու հուզվող, տառապող ու տքնող, մաքառող ու մարտնչող մարդու կենդանի ն հյութեղ նկարագիրը լինելուց: Կենսագրական նյութի ճանաչողական ընդգրկումների անհրաժեշտ չափի պակասը կենսագրական նյութը զրկում է ազդելու, ներգործելու վիթխարի ուժից, նվազեցնում գրականության դասընթացի կրթադաստիարակչական արժեքը: Գրողի կյանքը պետք է ծառայեցնել աշակերտների դաստիարակության գործին, պետք է վարակել նրանց գրողի հայրենանվեր վարքի ու գործի, նավորության արժեքավոր գծերի ու առաքինությունների օրինակով, դաստիարակել հումանիզմի ու ժողովրդասիրության, ընդհանուրի շահերի նկատմամ սրտացավության, հասարակական պարտքի գիտակցման ոգով:

Այն հանգամանքը, որ գրողի կյանքը անալի է նրա ստեղծագործական իրողությունների պարզա անման համար, հենց դա էլ արժնորում է գրողի կենսագրության դաստիարակչական դերը: Դասավանդողի նպատակը պետք է լինի գրողի կյանքը դարձնել սերունդների ճակատագիրը դար նող ճշմարիտ ուղեցույց: Իսկ ինչպե՞ս ներկայացնել գրողին ու նրա կյանքը, ի՞նչ մոտեցում հանդես երել արվեստի նշանավոր գործիչների կյանքը քննելիս: Գրողին պետք է ուսումասիրել ոչ թե մասնակի մոտեցմամ , այլ ամ ողջության մեջ, նրա կյանքի ու գործունեության վերա երյալ ազմապիսի տեղեկությունների ընդգրկմամ : Որքան խորն ու ամ ողջական է գրողի անցած ուղու ուսումնասիրումը, այնքան ավելի մեծ է կենսագրական նյութի ճանաչողական ն դաստիարակչական նշանակությունը: Գրողի կյանքի ուսումնասիրումը պետք է իրագործել հաղորդվելիք նյութի օրինակով սերունդներին քաջալերելու, կրթելու, դաստիարակելու միտումով: Ելնելով վերոհիշյալից` առաջարկում եմ գրողի կենսագրության ուսուցման մոտավոր պլան. Ունենալ գրողի մեծ դիմանկարը ն կյանքը լուսա անող նկարներ, ալ ոմներ 1. Հայ ն օտարազգի նշանավոր մարդկանց ասույթներն ու կարծիքները գրողի ն նրա ստեղծագործության մասին. 2. Բանաստեղծություններ` նվիրված գրողին ու նրա ստեղծագործությանը. 3. Ժամանակակիցների հուշերը գրողի մասին. 4. Գրողի ապրած ժամանակաշրջանը. 5. Ինքնակենսագրական նյութեր. 6. Ծննդավայրը. 7. Ծնողները. 8. Մանկությունը. 9. Ուսումնառությունը. 10. Գրական գործունեությունը. 11. Հասարակական-քաղաքական դիմանկար. 12. Գրողի դերն ու նշանակությունը գրականության պատմության մեջ. 13. Գրողի նամականին (նրա ուղարկած ն իրեն հասցեագրված նամակները). 14. Գրողի կենսագրությանն առնչվող լրացուցիչ նյութեր, փաստեր. 15. էքսկուրսիա գրողի տուն-թանգարան: Այժմ փորձենք հնարավորինս ներկայացնել Սայաթ-Նովայի կենսագրությունն` ըստ այս ընդհանուր պլանի: Փակցնում եմ գրողի գունավոր մեծ դիմանկարը ն ասում, որ

Սայաթ - Նովայի իսկական, հարազատ պատկերը մեզ չի հասել, ինչպես չեն հասել միջնադարի ու ավելի ուշ շրջանի գրողների նկարները: Սովորողներին տեղեկացնում եմ, որ փակցված լուսանկարը Հրաչյա Լիպարիտի Ռուխկյանի ձեռքի գործն է (1945): Ցույց եմ տալիս Ռուխկյանի նկարների ալ ոմը ն ավելացնում, որ ՀՍՍՀ վաստակավոր նկարիչ Հր. Ռուխկյանը ծնվել է 1915թ. Ալեքսանդրապոլում (այժմ` Գյումրի): 1941 թվ. ավարտել է Թ իլիսիի գեղարվեստական ակադեմիան: 1941-44 թվ. մասնակցել է Հայրենական Մեծ պատերազմին: Ռուխկյանի ազմաթիվ նկարներ գտնվում են նախկին ՍՍՀՄ տար եր թանգարաններում (այդ թվում` Արնելքի ժողովուրդների արվեստի պետական թանգարանում (Մոսկվա) ն Հայաստանի պետական պատկերասրահում): Սրանից հետո անցում եմ կատարում պլանի 2-րդ կետին, քանի որ Սայաթ - Նովայի մասին խոսելիս անհնար է չհիշել հայ մշակույթի արեկամների խոսքերը մեծ երգչի մասին: Լսում եմ սովորողների գրած հայ ն օտարազգի նշանավոր մարդկանց աույթներն ու կարծիքները Սայաթ - Նովայի ն նրա ստեղծագործությունների մասին (աշխատանքը հանձնարարված էր նրանց մի քանի դաս առաջ): Լսելուց հետո ես ինքս եմ կատարում որոշ լրացումներ նախօրոք իմ գրածներից, որը ներկայացնում եմ նան Ձեզ: «Սայաթ - Նովան մեկն է այն առաջնակարգ անաստեղծներից, որոնք իրենց հանճարի ուժով արդեն դադարում են լինել մեծ ժողովրդի սեփականությունը ն դառնում են ովանդակ մարդկության սիրելին»: Վալերի Բրյուսով «Սայաթ - Նովան` որպես մեծ, ոչ մտացածին զգացմունքների երգիչ, գովա անեց մարդկային գեղեցկությունը ն մտածեց վեհ ձգտումներով ապրող ն շահերի ու արքաների քմահաճություններին ոչ ենթակա մարդու մասին»: Նիկոլայ Տիխոնով «Համարյա երեք հարյուր տարի է անցել, այց դեռ չի կտրվել Սայաթ - Նովայի քամանչի լարը, ն ոչ միայ չի կտրվել, այլն օրեցօր ավելի հուժկու, ավելի պայծառ է դառնում նրա երգը»: Նոդար Դում աձե «Սայաթ - Նովան Անդրկովկասի ժողովուրդների եղ այրության առաջին երգիչն է, ամենամեծ հայրենասերը: Կեցցե հայ ժողովրդի ծոցից ելած Անդրկովկասի մեծ հանճարը»: Իրակլի Ա աշիձե

«Սայաթ - Նովան մեր սր ությունն է, մեր ժողովուրդների արեկամության ամրակուռ հիմնաքարերից մեկը»: Կոստանտին Գամսախուրդիա «Սայաթ - Նովան Անդրկովկասի ժողովրդի մութ անցյալի լուսավոր աստղն է»: Գեորգի Լեոնիձե Բերենք նան հայ մշակույթի երախտավորների խոսքերը գուսանի մասին: «Եվ այսօր էլ` երկու դար հետո էլ, մենք նրանից (Սայաթ - Նովա) սովորում ենք ամենադժվարին գիտությունը` ազնվորեն ապրել ն դժվարագույն արվեստը` ոլորանվեր սիրելը…» Պ. Սնակ «Սայաթ - Նովան մինչն հիմա կախարդել է ինձ, ն ես չեմ կարող ելնել երնակայական դյութանքից»: Ավ. Իսահակյան «Սայաթ - Նովան երկպառակությունների, ազգային գժտության անզիջում հակառակորդն էր, նա Կովկասի ոլոր ժողովուրդների արեկամության համոզված կողմնակիցն էր, սիրո ն անկանության կոչ էր անում: Նա Անդրկովկասի համաժողովրդական ն համազգային աշուղն էր»: Հր. Հովհաննիսյան «Քանի՛ տարի մեջլիսներում տաղ ես ասել, Սայա՛թ - Նովա, Քանի՛ տարի դու սրտերի հետ ես խոսել, Սայա՛թ - Նովա, Կարոտ լ ուլ, ամեն գարուն եկել ես դու վարդերի հետ Ու սիրելով ու սիրվելով մեզ՛ ես հասել, Սայա՛թ - Նովա»: Սիլվա Կապուտիկյան «Ախ՛, թե գայիր, քեզ կտայինք` փառքի հազար դարեր վրան` Մասիս սարը` քեզ քյամանչա, ձյունը սադաֆ քարեր վրան, Արծաթ Զանգու, ոսկի Արազ` միշտ հայախոս լարեր վրան, Դու դարդիման իմ հայ սրտով Կովկասի յար Սայաթ - Նովա»: Հովհաննես Շիրազ

«Խաղով եկավ, Ախով գնաց Սայաթ - Նովան. Երգով եկավ, Վերքով գնաց Սայաթ - Նովան. Սիրով եկավ, Սրով գնաց Սայաթ - Նովան. Սիրով մնաց Սայաթ - Նովան»: Հովհաննես Թումանյան «Ոսկե առեր, անգին քարեր, լալ ու գոհար շարել ես դու, Քեզ միայն քո յարն է վառել - քանի՛ յարեր վառել ես դու: Ո՞ր շահն ունի այդքան ոսկի ու անգին քար, Սայաթ - Նովա, Չի ունեցել քեզ պես շռայլ խալխը` նոքար Սայաթ - Նովա»: Եղիշե Չարենց «Անմահ երգի շող ու շար աթ ու ադամանդ այնքան գտար, Գյոզալների գովքը արիր, ոչ մի գյոզալ քեզ չգթաց, Ձայնդ հասավ Հինդ ու Հա աշ, Արա ստան ու Չինմաչին, Բայց ոչ մի տեղ վառվող վերքիդ դեղ ու դարման դու չգտար»: Համո Սահյան Սայաթ - Նովային Քանի դեռ կա այս աշխարհը, Չես դադարի դու սիրվելուց, Գերեզմանիդ մարմար քարը Կմաշվի լոկ… համ ուրվելուց: Լ. Թորոսյան Սայաթ - Նովա Ամեն սազի միջին գոված, սազիդ ոսկե լարն է անգին, Նման մի սազ չնվագեց ուրիշ մեկը, Սայաթ - Նովա, Ուրիշ գյոզալ յարերի մեջ քո գյոզալի նազն էր անգին, Շահնշահի սիրտ գերողն էր քո նազանին, Սայաթ - Նովա: Սիրտդ սիրո հրից վառվեց,դաղվեց սիրտդ սիրո հրից, Եր Աննայիդ խլեց քեզնից արքան անգութ, Սայաթ - Նովա, Րա ուն դարձար մի խուլ վանքում, խալխի ցավով տառապեցիր, Յարիդ սիրուց Մեջնուն դարձար, անզուգական Սայաթ - Նովա:

Ոսկի, գոհար, լալ, ադամանդ չունեն գինը քո երգերի, Ժանգ են դրանք փառքիդ դիմաց, երգիդ դիմաց, Սայաթ - Նովա: Աշխարհի մեջ քանի դեռ կան աղ ու լ ուլ, ույրը վարդի, Երգերը քո հավերժ կապրեն վարդի ույրով, Սայաթ - Նովա: Սերգեյ Եպիսկոպոսյան

Վերջին գիշեր Սայաթ - Նովային Գիշերվա այս խորունկ ժամին Ո՞վ է արդյոք լուռ մաքառում` Հոգին խռով, ցասումնալի, Վերջին ձեթով կանթեղ վառում: Մտորում է նա ինքնիրեն Քամանչի հետ իր ան աժան, Մի՞թե խուցն է տան փոխարեն Բանտել նրա վիշտը դաժան… Ո՛չ պատերը սն, սառնաշունչ, Ո՛չ զգեստը վանականի, Չեն սպանել սեր ու անուրջ, Չեն մոռացրել „ ռաշ-նազանին…” Լսում է նա սիրակարոտ Հորովելը անուշ ու հեգ, Մեկ թռչում է Աննայի մոտ` Սրտում հազար հառաչ ու վերք: Մեկ լ ուլի հետ է լալիս Վանքը նեղ է, սիրտն անսահման, Մեկ երեկվան երնեկ տալիս` Վանդակն ընկած ղշի նման: Մեկ ռամիկի ձայնն է լսում. «Արի համով շուլլուղ արա», Ինքը մեկն է, վիշտը` ազում, «Վուր կրակին նա դիմանա»: Գիշեր է խոր, այդ ուշ ժամին

Նրա հոգին արթուն է դեռ, Գույժ են երում, որ թշնամին Իր հայրենի հողն է մտել: Եվ կանթեղն է վառվում վերջին… Անհավաար կռվի ոցում Թշնամին է վշտոտ երգչի Խոցված սիրտը նորից խոցում: «Քանի գուզե քամին տանե` Չի պակասի ծովից ավազ», Բայց աշխարհի մեջլիսներից Պակասում է ոսկե մի սազ… Ու հասնում է երգի հուրը, Հրդեհվում է նրա հոգին, Ով խմում է նրա ջուրը, Վարդ է ացվում նրա կրծքին, Ամեն մարդ է գերվում, այրվում Ոսկեփնջան նրա գրով, Ամեն մարդ է սիրահարվում Նրա երգած վարդի ույրով: Երգչի սերը վարդի փոխված` Շրթից շուրթ է անցնում անվերջ, Ու ապրում է Սայաթ - Նովան Ամեն սրտում, դարերի մեջ: Սուրեն Մուրադյան

Սայաթ - Նովա Երազ դառած ման ես գալիս Տխուր-տրտում, Սայաթ - Նովա, Որոնում ես, այց գյոզալիդ Դու չես գտնում» Սայաթ - Նովա:

Այն մութ դարում, խավար դարում Լույսի անմար ջահ ես եղել, Արքայական պալատներում Հոգով անաչառ ես եղել:

Ա՛խ, չգիտեմ` այդ ինչ սեր է, Որ չի հանգչում այսքան տարի, Այդ ինչ հուր է, որ վառվում է Ամեն սրտում, Սայաթ - Նովա:

Դու մի ռամիկ, խալխի նոքար, Մեծ ու հանճարեղ ես եղել, Արնի պես դու անվախճան Ու անհատնում Սայաթ - Նովա: Հրաչյա Բեգլարյան

Սովորողների գրածներին լրացում կատարելուց հետո հանձնարարում եմ գրականության տետրերում 5 րոպեի ընթացքում գրել այն, ինչ գիտեն Սայաթ - Նովայի կյանքի մասին: Լսելով նրանց գրառումները Սայաթ - Նովայի կյանքի մասին` կենսագրության հաղորդման ժամանակ աշխատում եմ չծանրանալ այն հարցերի վրա, որոնց տեղյակ են սովորողները, այլ ավելի հանգամանորեն անդրադառնալ սովորողներին անհայտ փաստերին, դեպքերին, եղելություններին: Պատմում եմ հետնյալը`

Կյանքը Սայաթ - Նովան ինքնակենսագրություն չի թողել, ն ոչ էլ իր ժամանակակիցներից որնէ մեկն է գրել նրա կենսագրությունը: Մեզ չի հասել նան Սայաթ - Նովայի պատկերը: Ուստի Սայաթ - Նովային պետք է տեսնել իր երգերի մեջ: Այդ երգերում են ամփոփված նրա կյանքի փաստերը, մնացածը հուշ է, զրույց, լեգենդ, որ հյուսված է երգչի ուրախություննեից ու վշտերից, նրա ապրած տառապանքներից ու վայելքներից, երազանքներից ու հուսախա ություններից: Տար եր ուսումնասիրողներ երգչի ծննդյան ն մահվան տարեթիվը ճշտելիս հանգել են տար եր թվականների: Սայաթ - Նովայի ծննդյան տարի են համարում 1707-1722 ընկած թվականները: Առավել շեշտված են 1712, 1717 ն 1722 թվականները, որոնք էլ տեղ են գտել «Հայկական սովետական հանրագիտարանում»: Ասլան Ասլանյանի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Սայաթ - Նովան ծնվել է 1707 թվականին: Այս թվականն է ընդունում նան Ալդա Գրիգորյանը` հիմք ընդունելով «Ալիփ ալահի սեվարսան, էի անդա» անաստեղծությունը: Թարգմանա ար նշանակում է` «Առաջինը Աստծուն սիրեք, երկրորդը` կապ- 11 -

վեք»: Այս խաղի 20-րդ տողում ասված է` «Լամ Ալիֆ լամ, ձ ու իքի րե»: Սա ծածկագիր է, ուր Սայաթ - Նովան ասում է, որ ինքը 47 տարեկանից արդեն քայլել է 48: Ծածկագիրը արա ական տառերի հերթական համարով է: Այսինքն` Լամ Հ 23, Ալիֆ Հ 1, լամ Հ 23 ընդհանուր գումարը 2321223Հ47, իսկ մյուս կեսում` ձ ու Ալի իքի րե ձ Հ 27 Ալիֆ Հ 1, րե Հ 10, քանի որ իքի րե - կնշանակի 2210. կլինի 2721220Հ48: Խաղը գրված է 1755թ. եթե 1755 - 48Հ1707: Ուրեմն Սայաթ - Նովան ծնվել է 1707 թվականին: Իսկ Պարույր Սնակը 15 փաստով ապացուցում է, որ Սայաթ Նովան ծնվել է 1722 թ: Եվ սա ավելի ճիշտ է. առաջին անաստեղծությունը գրել է 30 տարեկանում ն թվագրված է եղել 1752թ. 1752 30Հ1722: Երկրորդ փաստն այն է, որ Հերակլի քույրը` Աննան, ծնվել է 1722թվ-ին` /Ինձ ու իմ սիրած յարին մի տարի երած գիտենաք/ վկայակոչելով վրացական աղ յուրները: Ե՞ր է ծնվել Սայաթ - Նովան, ո՞ր օրը, ե՞ր է մահացել, ո՞ր օրը: Սրանով ոչինչ չի փոխվում: Իսկ ի՞նչ է մնում մեզ: Մնում է երախտագիտությամ գլուխ խոնարհել նրա ծնողների առաջ: Իսկ ովքեր են եղել Սայաթ - Նովայի ծնողները: Սայաթ - Նովայի նախնյաց հայրենիքը Կիլիկյան Հյաստանն է, իսկ հոր ծննդավայրը` Ադանան կամ Հալեպը. հորը կոչել են մահտեսի Կարապետ: 18-րդ սկզ ներին երկար թափառումներից հետո հասել է Անդրկովկաս, հաստատվել Թիֆլիս քաղաքում, ամուսնացել հավլաարցի Սառայի հետ: Սայաթ - Նովայի մոր ծնողներն էլ, ենթադրվում է, Լոռվա Սանահին գյուղից են: Խաղերից մեկում անաստեղծ - աշուղն ինքը աում է. Սայաթ - Նովու վաթանիցըն հարց կու տան. Մեկը կոսե Հինդ է, մեկը` Համադան… Վաթանըս Թիֆլիսն է, կողմը` Վրաստան, Մերըս` հավլա արցի, հերըս` հալա լու… Սայաթ - Նովայի հայրը ուխտ է գնացել Երուսաղեմի սուր վայրերը ու այդ պատճառով «մահտեսի» պատվանունն է ստացել: Վերոհիշյալը հաստատվում է նան 1766թ. Կախի քարվանսարայում արտագրած իր կրոնական մի ժողովածուի հիշատակագրության մեջ, ուր Սայաթ Նովան ասում է.«Ով ընթերցող, զգծող գրոյս Մեղապարտ Ստեփանոս քահանայս, որ Սայաթ - Նովային կոչեն ն հայրն իմ մահտեսի Կարապետ ն մայրն իմ Սառա: Սայաթ - Նովայի ընտանիքը Թիֆլիսի մոքալաքներից (քաղաքային արհեստավորներ) էր:

Կրթությունը Որտե՞ղ ն ի՞նչ կրթություն է ստացել Սայաթ - Նովան, հայտնի չէ: Վրաց գրականության մեջ անցյալ դարի 70-ական թվականներին,

հիմնվելով անավոր տեղեկությունների վրա, գրում են, որ Սայաթ Նովայի հայրը որդուն տվել է Դալիայի վանքը` գրագետ դառնալու: Այս կարծիքը տպագրվել է Թիֆլիսում հրապարակվող «Դրոյե ա» ամսագրում 1878 թ-ին: Գրել-կարդալ սովորել է նախ վրացերեն, իսկ հետո հայերեն, իմացել է նան արա երեն այ ու ենը: 12 տարեկանից Սայաթ - Նովային տվել են արհեստի («Ինձ հանձնեցին ուստաքարի») Տասնըերկու տարեկանում ինձ հանձնեցին ուստաքարին Տասնըերեք տարեկանում իմ արհեստում տըվի, անցա. Տասնըչորսում իմ շնորհքով վարպետս պարգն ստացավ: Ըստ Գ. Ախվերդյանի հավաքած տեղեկությունների` նա սովորել է ջուլհակություն ն կարճ ժամանակում այնքան հմտացել, որ կտավը հինելու ն գործելու նոր դազգահ է պատրաստել:

Բանաստեղծի գրական անվան պատմությունը Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր ստեղծագործող իր համար գրական անուն ընտրելիս նկատի է առնում զանազան հանգամանքներ: Նախ` որպեսզի ստեղծագործողը կոչվի աշուղ ն ունենա անուն, պետք է աշակերտի վարպետին: Իսկ աշակերտ եղած ժամանակ վարպետը, տեսնելով աշակերտի ով լինելը, ընդունակություններն ու հոգե անությունը, նրան տալիս է համապատասխան անվանում (օր` Շիրին քաղցր, Ջիվանի - երիտասարդ, Միսկին Բուրջի - աչքը կկոցված, Մահու ի Գնորգ - դժ ախտ Գնորգ): Նույնիսկ մրցակիցները, լսելով մեկը մյուսի անունը, արդեն գիտեին, թե նա ում աշակերտն է եղել ն ում հետ է գործ ունեցել: Այդպես է եղել ն Հարություն Սայադյանի անցած ճանապարհը: Նա աշակերտ եղած ժամանակ ունեցել է «Աշուղ Օղլան» կեղծանունը, որը նշանակում է աշուղ-տղա: 1738 թվականից Աշուղ Օղլանը իրեն ճանաչում է Սայաթ - Նովա (սայաթ արա երեն նշանակում է որսորդ, իսկ նովան` երաժշտություն, մեղեդի):

Աշուղության մեջ կատարելագործվելը 25 տարեկան հասակում Աշուղ Օղլանը դառնում է ինքնուրույն վարպետ ն մրցության ասպարեզ է մտնում: Մինչն 30 տարեկան հասակը աշուղը կատարելագործվել է աշուղական արվեստի մեջ, սովորել գլխավոր եղանակները ն պարզ ու խառը չափերը, հորինել խաղեր` հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիների: Հավանա ար ոչ քիչ տարիներ նա շրջել է Մերձավոր Արնելքում, եղել է Պարսկաստանում, Հնդկաստանում ն Օսմանյան կայսրությանը ենթակա երկրներում, ուխտի գնացել հայ աշուղների հովանավոր «Մշո սուլթան Սուր Կարապետ» վանքը, մինչն որ ձեռք է երել համընդհանուր ճանաչում: Հայաստանում լինելու երազանքը դադար չի տալիս նրան: Ինչը

երազ էր թվում ու ցանկություն, դառնում է իրականություն, ինչը անհուսալի էր համարվում` տեսնում է ն շոշափում: Դրանից հետո իր տաղերից մեկում գրում է. «էջմիածնա մայր աթոռը ն ազիզ ցեղը մերն է»: Արդյոք գրերի հայր Մաշտոցի շիրիմը՞ չէր, որ մեր երգչին հուշեց «Գիր սիրե, ղալամ սիրե, դավթար սիրե» անմահ տողը: Եվ նույն սուր շիրի՞մը չէր դարձյալ, որ նրա հոգում խոսեց.«Գրիր ինչ լեզվով որ կամենում ես, ինչ լեզվով որ կարող ես` ազր եջաներեն, վրացերեն, ֆրանսերեն, սակայն իմացիր, որ մայրենի լեզվով գրելիք քո երգերի մեջ է քո անմահությունը նախ ն առաջ…»: Սայաթ - Նովայի ուսումնառության գործում նախ ն առաջ որոշակի դեր են կատարել Անդրկովկասի հայ աշուղները ն ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների` Նաղաշ - Հովնաթանի ստեղծագործություններն ու աշուղ Դոստիի խաղերը: Ըստ ավանդական սովորույթի` ստեղծագործական առաջին քայլերը Սայաթ - Նովան սկսել է ադր եջանական խաղերով, ապա աստիճանա ար անցել է հայերենի ու վրացերենի: Մեզ հասած ավելի քան 230 խաղերից 66-ը հայերեն են, 36-ը` վրացերեն, 125-ը` ադր եջաներեն: Հայերեն են թարգմանված նրա վրացերեն ոլոր երգերը, իսկ ադր եջաներենից` 85-ը: Սայաթ - Նովայի խաղերից շատերի մեղեդիները մոռացվել ու առմիշտ կորել են:

Սայաթ - Նովան` վրաց արքունիքի երգիչ 1742թվականին, եր Վրաստանի Թեյմուրազ թագավորի որդին` Հերակլ 2-րդը, ընտրվեց Կախեթի թագավոր, հենց նույն թվականին էլ նա պետք է ստեղծեր իր արքունիքի կազմը, այդ թվում նան գուսանների (ժամանակին դա եղել է ընդունված կարգ, որ արքունիքը ունենա իր երաժշտական խում ը): Սայաթ - Նովան վանական եղած ժամանակ իր հյուրին` վրաց ա եղա Խելաշվիլուն, պատմել է հետնյալը. «Ես հիանալի չոնգուր էի նվագում ն միաժամանակ պարսկական ձների վրա հորինում - հարմարեցնում վրացերեն երգեր: Այդպիսի ան դեռ չէր եղած: Եր էրակլե թագավորը երաժիշտներիս մեջլիս հրավիրեց, ես պարսկական ձներով ու եղանակներով վրացերեն երգեցի: Թագավորին շատ դուր եկավ ն ինձ խալաթ պարգնեց: Դրանից հետո շատերը ցանկացան իմ օրինակին հետնել»: 1744թվականից Սայաթ - Նովան դառնում է արքունիքի երգիչ: Սայաթ - Նովայից առաջ վրաց պալատական երգիչն էր նրա անմիջական նախորդ հայ նշանավոր աշուղ ն նկարիչ Նաղաշ Հովնաթանը: Խաղաղ չի անցել Սայաթ - Նովայի կյանքը պալատում, դավեր են նյութել նրա դեմ, արտաքսել պալատից 2 անգամ, նախ` 1753-ին, ապա` 1759 -ին վերջնականապես:

Սայաթ - Նովան արքունիքում ունեցել է նվիրական սիրո գաղտնիք, գաղտնիք, որ միայն իր տաղերին է վստահել ն իր զմայլելի երգերի դավթարին` իր հոգու գաղտնարանին: Բանասիրությունը ավելի հավանական է համարել այն կարծիքը, որ անաստեղծի սիրո առարկան եղել է Թեյմուրազ արքայի դուստրը` Հերակլ ||- ի քույրը` Աննան: Սայաթ - Նովան պալատամերժ էր. նա եր եք հոգեկան հանգիստ չգտավ արքունիքում, չշլացավ այնտեղ տիրող փարթամությամ : Ընդհակառակը, այդ կյանքը նրա մեջ ավելի նս խտացրեց տերերի նկատմամ եղած ատելությունը: Նա շանթարձակ խոսքեր նետեց վերնախավի մարդկանց հասցեին, մերկացրեց նրանց ընչաքաղցությունն ու անմարդկային արարքները` միշտ խորին հարգանք ն սեր տածելով «ազնիվ մարթու» հանդեպ. Ազնիվ մարդը ապրուստի է ման գալի, Ամեն գյադա զար ա ի է տիրացել:

Սայաթ - Նովայի կյանքի վերջին շրջանը Թանձր մշուշով է պատված Սայաթ - Նովայի կյանքի վերջին շրջանը: 1759 թվականի կեսերին ավարտվում է Սայաթ - Նովայի` ի րն անաստեղծի ն երգահան - երաժշտի կյանքը, ն նա մուտք է գործում եկեղեցական - վանական գործունեության ապարեզ նախ` որպես քահանա (մինչն 1768 թ), իսկ այնուհետն` որպես ա եղա` Տեր - Ստեփանոս անունով: 1759 թվականին Հերակլ ||-ի հարկադրանքով Սայաթ - Նովան քահանա է ձեռնադրվել ն ուղարկվել Կասպից ծովի հարավային ափերին ընկած էնզելի նավահանգիստը: Այստեղ երգիչն ապաշխարել ն արտագրել է Նարեկացու «Մատյան ող երգության» պոեմը (1760): Ըստ որոշ տեղակությունների` Սայաթ - Նովան ամուսնանում է 1753թ լոռեցի Մարմարի հետ: Սակայն շատ շուտով վախճանվում է նրա կինը` թողնելով 4 անչափահաս երեխաներին` Հովհաննեսին, Մելիքսեթին, Սառային ն Մարիամին: 1766 թ-ին նա եղել է Կախի փոքրիկ ավանում որպես քահանա, որտեղ արտագրել է մի ուրիշ ձեռագիր (երկու ձեռագրերն է լ պահպանվում են Մաշտոցի անվան Մատենադարանում): 1768 կամ 1769 թվականին Տեր - Ստեփանոսը փոխադրվել է վանք, ծառայել Թիֆլիսում հաստատված Հաղպատի միա անության առաջնորդարանում, իսկ 1778 -ից, եր տնական ամայությունից հետո վերաշինվել է Հաղպատի վանքը,. կարգվել է Սուր Նշան վանքի լուսարար: Հետագայում` հավանա ար 1784-ին, միա անության հետ նորից վերադարձել է Թիֆլիս: Սայաթ - Նովայի ժամանակակիցների հուշերից իմանում ենք, որ

1795 թվականին, եր պարսից շահ Աղա Մահմեդ խան Ղաչարի զորքը գրավեց Թիֆլիսը, Հաղպատի ծերունի վանական Սայաթ - Նովան Թիֆլիսում էր ն Սուր Հակո ի վանքի մեջ սրախողխող եղավ շահի զինվորների ձեռքով: Շահի զինվորը Սայաթ - Նովային ասում է, որ նա դուրս գա եկեղեցուց: Սայաթ - Նովան պատասխանում է. «Իսիդան դոնմիրամ, քելիսադան չխմիրամ» (Հիսուսից չեմ հրաժարվի, եկեղեցուց դուրս չեմ գա): Այտեղ էլ նահատակվում է Սայաթ - Նովան` իր արյամ ներկելով եկեղեցու սալքարերը: Թումանյանի խոսքերով ասած. «Սիրով եկավ, սրով գնաց Սայաթ - Նովան»: Ըստ վրացական մեկ - երկու աղ յուրի` Սայաթ - Նովան ոչ թե սպանվել է 1795 -ին, այլ վախճանվել է իր նական մահով 1800 -ից հետո: Վրաստանի Սուր Գնորգ եկեղեցու ակում է մեծ սիրերգակի վերջին հանգրվանը:

Սայաթնովայագիտության հիմնադիրը Աշուղությունը վաղուց թողած Սայաթ - Նովա - Տեր Ստեփանոսի ող երգական վախճանից հետո նրա կյանքի անցուդարձերն աստիճանա ար սր վում են սերունդների հիշողությունից, իսկ խաղերը` գրեթե մռացվում են: Մեծ անաստեղծին հարություն տվողը ն սայաթնովայագիտության հիմնադիրը դարձավ հայագետ Գնորգ Ախվերդյանը: Վերջինս Մոսկվայի ժշկական համալսարանն ավարտած, ռուսական կայսրության ռազմական մինիստրի աձնական ժիշկն էր, որը 1846 թվականին հրաժարվում է ծառայությունից, գալիս է հայրենիք ն զ աղվում աշուղի երգերի հավաքումով (հավաքմամ ): 1848 թվականի մայիսին Ախվերդյանի ընկերն ու մտերիմ արեկամը` ժիշկ Հովհաննես Պոնդոյենցը, Սայաթ - Նովայի թոռից` Տեր Մովսեսից` Ջգրաշեն եկեղեցու ավագ քահանայից, աղաչանքով վերցնում է աշուղի «Դավթարը» ն տալիս Ախվերդյանին: «Մատյան Դավթարը» կազմված էր 140 էջից: Առաջինից մինչն 101 էջը գրի է առնված 114 թուրքերեն խաղ, 102 էջից մինչն 139 էջը` 39 հայերեն խաղ: Թուրքերեն խաղերը գրված են հայատառ թրքա առ: Հետազոտական տքնաջան աշխատանքից ու որոնումներից հետո` 1852 -ին Ախվերդյանը լույս ընծայեց Սայաթ - Նավայի հայերեն խաղերի առաջին ժողովածուն` կցելով հիշողությունների հիման վրա կազմված անաստեղծի կենսագրությունը, Թիֆլիսի ար առի քննությունը ն առաջին անաստեղծությունների առապաշարին վերա երող արժեքավոր մեկնություններ: Դա ծրագրվող «Գուսանք» մատենաշարի միակ գիրքը եղավ:

Սայաթ - Նովայի գրական ժառանգությունը ժողովրդականացնելու գործում մեծ վաստակ ունեն նան Հովհաննես Թումանյանը, նկարիչ Գ.Բաշինջաղյանը, գրականագետ Ն.Աղ ալյանը ն ուրիշներ, որոնց ջանքերով 1936թվ. տոնվեց Սայաթ - Նովայի ծննդյան 200-ամյա հո ելյանը: Արժեքքվոր է նան Պ.Սնակի «Սայաթ - Նովա» աշխատությունը:

Լրացուցիչ նյութեր

Աշուղ Աշուղը հասարակական - ժողովրդական անաստեղծ - երգիչ ն նվագածու է Անդրկովկասի ն Մերձավոր արնելքի ժողավուրդների մեջ: «Աշուղ» առը արա ական ծագում ունի` աշըգ, որը նշանակում է «սիրահար», «տարփածու»: Այս առը փոխառության ճանապարհով թուրքերենից անցել է հայոց լեզվի մեջ` աշըգ, աշըղ` հետագայում ընդունելով հայացած աշուղ ձնը: Իրենց խաղերը հյուսելիս ի՞նչ նյութեր են զ աղեցրել աշուղներին առհասարակ ն մեր աշուղների մասնավորապես: Ամենքից առաջ ն ամենքից շատ աշուղական գրականության մեջ մեծ տեղ է գրավել սերը: «Աշուղ» առի սկզ նական նշանակությունն արդարացած ենք տեսնում առանց ացառության ոլոր աշուղների մոտ: Քնարական տեսակետից սիրային երգերից հետո հին աշուղների մեջ խոշոր տեղ են գրավում կրոնա - արոյագիտական, ինչպես ն խրատական ովանդակություն ունեցող ոտանավորները: Աշուղական գրականության մեջ երրորդ տեղը ռնում են հեղինակների` իրենց ժամանակում պատահած նշանավոր դեպքերի նկարագրությունները (երկրաշարժ, հեղեղ, պատերազմ, սով): Իրենց թվով չորրորդ տեղը հայ աշուղների գործերի մեջ հասարակական - սոցիալական մոտիվներով երգերն են: Հինգերորդ տեղում են աշուղի, այսպես ասած, հարձակողական երգերը, որոնք գրված են ակնհայտ երգիծանքով, հեգնանքով, խարազանում ու ծաղրում են հասարակական ացասական երնույթներն ու դեմքերը: Աշուղական երգերի մեջ վեցերորդ տեղում այն ոտանավորներն են, որոնց նյութը հեղինակների անձնական կյանքն է: Յոթերորդ ն վերջին տեղում են այն երգերը, որոնք մտքեր են, դատողություններ, եզրակացություններ աշխարհի, կյանքի մասին: Գարեգին Լնոնյան «Աշուղները ն նրանց արվեստը» Հայպետհրատ, էրնան, 1944

Քամանչա Ժողովրդական լարային-աղեղնավոր նվագարան է: Իրանը գնդաձն է` ծածկված թաղանթային մեմ րանով: Կլոր կոթից իրանի միջով անցնում է մետաղյա կաղապարաձող, որը նվագարանի համար ծառայում է նան որպես «ոտք»: Նվագում են ծնկի վրա ուղղաձիգ ռնած դիրքում: Լայնորեն տարածված է Անդրկովկասում, Իրանում ու հարնան այլ երկրներում: 20-րդ դարի սկզ ներից քամանչան քառալար է (մետաղյա):

Հաղպատ Հաղպատի վանքը հիմնադրվել է 976 թվականին` Բագրատունի Աշոտ Գ-ի թագավորության ժամանակ: Վանքը միջնադրյան Հայաստանի խոշոր մշակութային կենտրոններից էր, ուր գործել են ժամանակի նշանավոր գործիչներ, գրվել ն նկարազարդվել են ազմաթիվ ձեռագրեր, որոնց թվում 1211թ. «Հաղպատի Ավետարանը», որն այժմ գտնվում է Մատենադարանում: Վանքի իսկական անունը Հաղ ատ է, հետագայում ընդհանրական է դարձել Հաղպատ ձնը: Անունը կազմված է երկու մասից` հաղ ն ատեմ: Հաղ նշանակում է որոգայթ: Հաղ ատ նշանակում է ատեմ զհաղ , այսինքն` ատում եմ կամ խույս եմ տալիս որոգայթից:Այս անունը վանքին տվել են առաջին միա անները, որոնք, աշխարհը, աշխարհիկ կյանքը որոգայթ համարելով, փախել են նրա ունայնությունից ն մտել վանք:

Հաղպատ Հաղպատի վանքի քար լռության մեջ Սր ատաշ ու սն քարերն են խոսում, Վանքում ծվարած ծիծեռնակների Հակիրճ ծիվ - ծիվում դարերն են խոսում, Սայաթ - Նովայի տրտունջն ու մեղան, Թե՞ քամանչայի լարերն են խոսում… Ծնված անողոք ժամանակներից, Վայրագ հողմերից ու ոսոխներից, Իմաստուն ու մի անօգ մանկան պես Վանքը լռում է, Սարերն են խոսում: Վարդ Ղազարյան

Աղա - Մահմեդ Խան Ղաջար Իրանի շահ 1796-ից, Ղաջարական դինաստիայի հիմնադիր: Պարսկական գերիշխանությունը Անդրկովկասում վերահաստատելու նպատակով 1795 թվականին արշավեց Ղարա աղ, Երնան ն Շամախի: 30 օրվա պաշարումից հետո Երնանը: Անհաջողություն կրելով Շուշվա երդի մոտ` արշավեց Վրաստան: Սեպտեմ երին գրավեց Թիֆլիսը: 1797թվականին երկրորդ անգամ արշավեց Անդրկովկաս, մտավ Սյունիք,գրավեց Շուշվա երդը, ուր ն սպանեցին նրան նրա հարազատ մարդիկ` չհանդուրժելով նրա ռնություններն ու դաժանությւնները:

Գրողի կենսագրությանն առչվող լրացուցիչ նյութեր, փաստեր Այլ տեղեկություններ կյանքից Իր սիրած էակին` Աննային (Աննան ծագումով վրացուհի էր ն դուստրը Զալ Ա աշիձեի), Արութինը` Սայաթ - Նովան, 1730 թվականի հունիսի 9-ին 23 տարեկան հասակում մատանի է նվիրում` ի նշան իր սիրո ն հավատարմության, տեղեկացնում, որ ինքը պետք է շրջագայի, շփվի տար եր ազգերի աշուղների հետ, մրցության մեջ մտնի, փորձ ձեռք երի: 1733 թվականին 26 տարեկան հասակում մեկնում է շրջագայության մինչն 1737 թ 30 տարեկանը (Մինչ այդ չի ամուսնանում, որովհետն աշուղը իրավունք չուներ մինչն 30 տարեկանն ամուսնանալ): Երգիչը վերադառնում է Թիֆլիս ն իմանում, որ Աննան ամուսնացել է իշխան Քայխոսրո Ցիցիշվիլու հետ:

Սայաթ - Նովայի հիշատակի հավերժացումը 1. «Սայաթ - Նովա» օպերա - / կոմպոզիտոր Ա. Հարությունյանը/ 2. Սայաթ - Նովա գյուղ / ՀՍՍՀ Մասիսի շրջանում/ 3. Սայաթ - Նովայի անվան հայկական գուսանական երգի անսամ լ - ստեղծվել է 1938թ., գոյատնել է մինչն 1969թ. (Հայկ. սովետ. հանրագ. Երնան,1984, էջ 163 հ10) 4. Սայաթ - Նովայի անվան երաժշտական դպրոց Երնանում 5. Սայաթ - Նովայի անվան փողոց Երնանում 6. Գեղարվեստական կինոնկար «Սայաթ - Նովա» 7. 1963 թվականին Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի որոշմամ նշվեց Սայաթ - Նովայի ծննդյան 250-ամյակը, իսկ 1976թ. Մոլորակագիտության միության պատվավոր պրեզիդենտ Գ.Կատերֆելդի առաջարկությամ Սայաթ - Նովայի անունով կոչվեց Մերկուրի մոլորակի խառնարաններից մեկը:

Կերպարի ուսուցման մեթոդիկա Աշխարհայացքի ձնավորման ու վարքագծի մշակման, գեղագիտական- արոյական դաստիարակության, կամքի կոփման ու զգացմունքների հղկման, հուզաշխարհի ազնվացման ն հոգնոր հարստության կուտակման անսպառ ակունք է ստեղծագործութան հերոսների օրինակը: Ինչպես ժամանակակից կյանքը, այնպես էլ հեռավոր անցյալը պատկերող ստեղծագործություններում իրականությունը վեր է հանվում ն արտացոլվում հիմնականում կերպարների միջոցով: Կերպարը հեղինակի խոսափողն է: Գրական կերպարը հեղինակի մտքերի, հույզերի, տրամադրությունների արտահայտիչն է: Կերպարի միջոցով հեղինակը դրսնորում է իր համակրանքն ու հակակրանքը, սերն ու ատելությունը, մերկացնում կամ դրվատում գոյություն ունեցող օրենքները, պետական կարգերը, ծառանում ընդդեմ օտար ռնակալների ն ներքին թշնամիների: Կերպարը նութագրելիս ուսուցիչը պետք է օգտագործի ոլոր այն ուշագրավ դրվագները, որոնք դաստիարակչական խոր իմաստ են պարունակում: Աշակերտները պետք է նկատեն, որ դրանցում դրսնորվում են հերոսի նվիրվածությունը, նպատակադրումը, աշխատասիրությունը, դժվարությունները հաղթահարելու մեծ հավատը, հաստատակամությունն ու վճռականությունը, ողոքը հոռի արքերի դեմ: Կերպարը նութագրելիս կարելի է առաջնորդվել հետնյալ պլանով. 1. հեղինակի տեղն ու դերը մեր գրականության մեջ. 2. ուսումնասիրվող երկրի տեղն ու դերը նրա գրական ժառանգության մեջ. 3. հերոսը՝ ուսումնասիրվող գործի ովանդակության ացահայտման միջոց. 4. հերոսի արտաքինը նկարագրող, նավորությունը ացահայտող էական գծեր. 5. հերոսի ծագումը, մանկությունը, շրջապատը. 6. ացահայտել հերոսի գաղափարական ն արոյական դիրքորոշումը. 7. հերոսի ինքնա նութագրումը. 8. շրջապատի կարծիքը հերոսի մասին. 9. գործողությունների դրդապատճառները. 10. ացահայտել հերոսի գաղափարական եսը. 11. հերոսի քաղաքական-հասարակական գործունեությունը. 12. նագրից երել փաստեր՝ ասածները հաստատելու. 13. հեղինակի վերա երմունքը հերոսի նկատմամ , քո կարծիքը,

ընդունված մեկնա անությունը. 14. հերոսի նախատիպը, հեղինակի շեղումները, նպատակը. 15. ուրիշ ի՞նչ հեղինակներ կամ արվեստագետներ են անդրադարձել այդ կերպարին, ի՞նչ նպատակով ն ինչպե՞ս. 16. գրական հերոսի արդիական լինելը` համաժամանակայնությունը:

Աղասու կերպարի ուսուցումը Գրականությունը սովորեցնում է մարդկանց ճիշտ ապրել կյանքը, լինել արի, անաչառ, ճշմարտախոս ն ազնիվ, մարդկային ն մարդասեր, հայրենասեր, ծնողասեր ն ընկերասեր: Այս ամենը կարելի է ամփոփել մեկ նախադասությամ ` օժտված լինել արոյական արձր հատկանիշներով, ունենալ արոյական արձր սկզ ունքներ: Աղասու կերպարի ուսուցումը մեզ տալիս է հնարավորություն`դաստիարակելու արոյական արձր հատկանիշներով օժտված մարդ: Ակտիվ ուսումնառություն ապահովելու, որոնողական աշխատանքի մղելու, ինքնուրույն գիտելիքներ ձեռք երելու նպատակով ես Աղասու կերպարի մասին ոչ մի խոսք չեմ ասում աշակերտներիս: Կերպարի ամ ողջ ներկայացումը թողնում եմ իրենց վրա: Ուղղակի մի երկու դաս առաջ տալիս եմ Աղասու կերպարի նութագրման պլան ն պահանջում պլանի ոլոր կետերի վերա երյալ գրականության տետրերում նշումներ կատարել` «Վերք Հայաստանի» վեպից ընտրելով համապատասխան տողեր ն արտահայտություններ:

Պլան 1. «Վերք Հայաստանին»` ականատեսի վկայություն 2. Հերոսի ընտրության հարցը 3. Աղասու անձնավորության խնդիրը 4. Աղասու ուժի ն արտաքինի նկարագրությունը 5. Աղասին` նության զավակ. նրա փիլիսոփայությունը մարդու մասին 6. Աղասու կյանքի նշանա անը 7. Ծնողների ն մեծերի հանդեպ նրա տածած սերն ու պատկառանքը 8. Խեղճին օգնելու արձր գիտակցությունը 9. Շրջապատի վերա երմունքը Աղասու նկատմամ 10. Աղասուն նութագրող այլ տողեր 11. Վեպի մյուս հայրենասեր հերոսները: Մինչ անցնելը պլանի հարցերի քննարկմանը, կարդում ենք նշանավոր մարդկանց ասույթները «Վերք Հայաստանի» վեպի մասին, որպեսզի աշակերտները լավ պատկերացնեն վեպի արժեքը, նրա տեղն ու դերը մեր գրականության մեջ: «Ավելի դյուցազներգություն է, քան թե վեպ: Պարզ ու համեստ մարդեր չեն իր հերոսները, այլ հսկաներ, որոնք իրենց «էրված սիրտը»

ողջակեզ կ երեն ազգին: Եվ, այսպես, Ա ովյանի տիպարները իրականությունեն դուրս կուգան կարծես ու կմտնեն հեքիաթային, առասպելական աշխարհի սահմաններեն ներս»: «Վերք Հայաստանին» նոր օրերու «Նարեկն» է, տարերային խումով ստեղծված գործ մը, որ ձեռագիր վիճակի մեջ իսկ տուն-տուն կարդացվեցավ երկյուղածությամ : Ընթացիկ առումով վեպ մը չէ սա: Դյուցազներգություն է ն անաստեղծություն նույն ատեն: Առաքյալի մը ն մարգարեի մը սիրտը կտրոփե անոր էջերուն մեջ »: «Մեծ կիրքե ծնված հեղեղանման գործ մըն է: Հոն առերը կգոռան ն կպայթեն: Այդ կիրքը Ա ավյանի խորունկ սերն է իր ժողովրդին հանդեպ: Հեղինակը խառնված է Հայաստանի քարին, հողին, պատմության, ներկային ն գալիքին: Հայաստան իր ծնողքն է, իր զավակը ն սիրուհի»: Մուշեղ Իշխան «…Որքան սր ազան ոգնորությամ է լցվում կարդացողի սիրտը. ահա ձեզ մի գրվածք («Վերք Հայաստանի»), որ ամ ողջովին «հեղինակի արյունով» է շաղախված, ամ ողջովին անաստեղծություն ու անկեղծ ոգնորության արտահայտություն է»: Ստ. Շահումյան «Վերք Հայաստանին» ն՛ հայրենասերի ող է` կսկիծով ու հառաչանքով լիքը, ն՛ ազգային դյուցազներգություն է, որ ուժ ու հպարտություն է շնչում, ն՛ արերարվածի ու փրկվածի ներ ող` ողողված ուրախության արտասուքներով, երախտագիտական ացականչություններով ու օրհնություններով: Եվ ամենը, ինչ որ դուրս է գալիս նրա սրտից, նրա երնից, նրա գրչի տակից, անկեղծ է, լիասիրտ ու ճշմարիտ, որովհետն ինքն ապրել, աչքով տեսել, ականջով լսել ու պատմել է»: «Վերք Հայաստանին» մի ող է, ող հայրենիքի թշվառության վրա, ող հայրենասերի` խած մի զգայուն սրտից, զարգացած ուղեղից: …Գեղարվեստական տեսկետից «Վերք Հայաստանին» սրտի խորքից խած մի նական ժայթքումն է»: Հովհաննես Թումանյան Սրանից հետո անցնում ենք պլանի կետերի հաջորդական քննարկմանը`լսելով սովորողների՝ գրականության տետրերում նախօրոք կատարած գրառումները.

1. «Վերք Հայաստանին»` ականատեսի վկայություն Աշակերտ - Ա ովյանը ազմաթիվ էջերում գրում է, որ ինքը ոչ միայն ականջալուր է, այլն ականատեսն է կատարվածի: «Ծնող, տուն, երեխայություն, ասած, լսած աներ էնպես էին կենդանացել, որ էլ աշխարքը միտս չէր գալիս: Ինչ խուլ, կորած, մոլորած մտքեր ունեի, ոլորը ացվել, եդ էին եկել»:

2. Հերոսի ընտրության հարցը Աշակերտ -«Վերքի» առաջա անում խոսելով հերոսի ընտրության մասին` Ա ովյանը գրել է.«Մեկ արիկենդանի` աշակերտներս` որ աց թողի, սկսեցի ինչ որ երեխայությունիցս լսած կամ տեսած ան գիտեի, տակ ու գլուխ անիլ: Վերջը իմ ջիվան Աղասին միտս ընկավ, նրա հետ հարիր քաջ հայի տղերք էլ իրանց գլուխը արձրացրին ու ամենն էլ ուզում էին, որ իրանց ոտը գնամ: Մյուսները մեծ-մեծ մարդիկ էին, շատերն էլ դեռ հլա սաղ - սալամաթ. փառք աստծո, Աղասին աղքատ ու մեռած, նրա սուր գերեզմանին ղուր ան: Ասացի կեղծավորություն չանեմ, նրան ընտրեցի»:

3. Աղասու անձնավորության խնդիրը Աշակերտ -Աղասին Ա ովյանի երնակայության ծնունդ չէ, այլ իրական անձնավորություն, որը մասնակցել է 1827-1828թթ. ռուս-պարսկական պատերազմին:

Աշակերտ -Աղասու իրական անձնավորություն լինելու մասին է վկայում նան Ա ովյանի հետնյալ վերհուշը .«Ես` ողորմելիս, նրա գերեզմանին ղուր ան, ա՛խ` աս նա` որ ինձ էնքան երեխա ժամանակ իր ծնկան վրա խաղացրել ու ինձանով մխիթարվել ա…»:

4. Աղասու ուժի ն արտաքինի նկարագրությունը Աշակերտ «Նրա սուրահի ոյը, նրա թուխ-թուխ աչքերը, նրա ղալամով քաշած ունքերը, նրա աննման, գեղեցիկ պատկերը, նրա անուշ լեզուն, քաղցր ձենը, նրա լեն թիկունքը, արձր ճակատը մարդի խելք էին տանում, տեսնողը մաթ էր մնում, չէր կշտանում»:

Աշակերտ «Բեղերն ապրշումի պես ոլորել, էնպես էր թշի տակովն տարել, որ ամեն մեկի մեկ ծերը ականջներին էին դիպչում: Մտիկ անողի խելքը գնում էր»:

Աշակերտ «էնքան ղվաթով էր, որ ձեռը մեկ տղամարդի գոտիկը որ չէր քցում, հավի ճուտի պես արձրացնում, գլխի ծերն էր հանում, պտիտ տալիս, էլ եդ վեր երում: Ձին հի ըլելիս, որ ձեռը չէր արձրացնում, ասլան ձին կզանում էր ու մեջքը դեմ անում»:

Աշակերտ -Աղասու արտակարգ ուժն ու ճարպկությունը երնում է նան «ջիրիդի» տեսարանում. «Ձիու ականջը մըտած` էնպես էր քշում, կրակին տալիս`որ հենց իմանաս` թնավոր ղուշ ըլի: Շատ անգամ ջիրիդը հեռու տեղից շպրտում, ձին չափ էր գցում, ու գետնիցը ծուլ ըլելիս ձիու վզիցը ռնում էր, էլ եդ քցում:Շատ անգամ հենց էնպես դուզ շպրտում էր, ու կրակի պես ետնիցը հասնում, կալանում, էլ եդ ծուլ անում: Գետնին վեր ընկած տեղիցն էլ` էնպես էր թամքի միջիցը կռանում, արձրացնում, որ ջիրիդն առաջին դողում էր: Ընկերտանց վրա էլ որ վախտ-վախտ ջիրիդ չէր քցում, էնպես էր նշանում, որ գդակների ծերին էր դիպչում, կամ գդակը հետը տանում»:

Աշակերտ «Հինգ մարդ վրա թափվեին, ռանց ձեռ կոլորեին: Գոմշի կամ եզան ողազը մեկ թուր խփելով` էնպես դուս կտրում, որ թրի ծերը գետինն էր խրվում: Շատ անգամ քսան հարամի հենց թրի ոռքով էր հետ ածում: Թուրքերը նրա անունը լսելիս` լեղապատառ էին ըլում: Շատ անգամ կռիվ քցած վախտը` հենց նրա ձենն իմանում էին թե չէ, ճանճի պես ցրվում, դես ու դեն էին կորչում, գյում ըլում: Ավելի անունը` Ասլան Բալասի էին դրել: Ձեռներն էլ կապած, որ հարամու, թուլու մեջ աց թողեիր, կարող էր, որ իր գլուխը պրծացներ»:

Աշակերտ «…էն ժամանակ նա իրան թրի, թվանքի ու կռան հունարը էնպես էր ցույց տալիս, որ թշնամին մնում էր կատու դառած…»:

Ուսուցիչ -Իսկ որտե՞ղ ենք մենք «ականատես լինում» Աղասու հերոսական արարքներին:

Աշակերտ -Աղասու հերոսական արարքներին մենք «ականատես ենք լինում» նրա հայրենի Քանաքեռում, Ապարանի լեռներում, Անիի ավերակներում, Երնանի երդի պատերի տակ ն այլուր:

5. Աղասին` նության զավակ. նրա փիլիսոփայությունը մարդու մասին Աշակերտ -Լինելով նության ազատ զավակ` Ա ովյանի հերոսը այդ նության շնորհիվ իմաստնանում է ն հասնում այն պարզ փիլիսոփայությանը, որ մարդ պետք է արի ու անկաշառ լինի, նմանվի նությանը. «…ծառի պես պտուղ տա, ծաղկի պես հոտ, սարի պես աղ յուր, դաշտի պես մասիլ, երկրի պես հաց, երկնքի պես լիս»:

Աշակերտ «…հանդ էր դուս գալի, իր մասիլն ու պտուղը, դաշտերի ծառն ու ծաղիկը, երկնքի պայծառ արեգակի, լուսնի, աստղերի լիսը տեսնելիս նրա հոգին վերանում էր, խելքր թռչում, շատ անգամ աչքերը ծով դառած` տեղն ու տեղը մնում կանգնած, հենց իմանում էր` թե իրան դրախտը տարան»:

6 . Աղասու կյանքի նշանա անը Աշակերտ -Նրա նշանա անն էր.«Մարդը պետք է ինքը աշխատի, որ կերածը հալալ ըլի»:

7 . Ծնողների ն մեծերի հանդեպ նրա տածած սերն ու պատկառանքը Աշակերտ «էս հասակը հասել էր, քսան տարին անց կացել` նա դեռ հորնը մոր առաջին էնպես էր, ինչպես մեկ անմեղ գառը: Մեկ օր նրանց խոսքիցը չէր դուս էկել, մեկ օր նրա երնիցը մեկ թթու խոսք չէր լսված, աչքը նրանց աչքին առնելիս, նա նրանց միտքը իսկույն իմանում ու գլուխը մահու էր տալիս, որ նրանց կամքը կատարի»:

Աշակերտ -Այս հերոսը ծնողասեր է.«Տես` էս սուրը որ ձեռիս ռնած եմ, առանց թշնամու` իմ սրիտս կխրեմ. մինչն քո աչքի, քո տան առաջին հարիր թշնամի քեզ մատաղ չըլին, մինչն էս ձեռս գյուլլա քցողին` հավի

պես չմորթի քո ոտիդ տակին…»:

Աշակերտ -Աղասին մեծ սեր, հարգանք ու պատկառանք էր տածում ոչ միայն իր ծնողների, այլն մեծերի հանդեպ. «նրա ձենը մինչն էն օրը ` իր հերնը մերն էլ չէին լսել»:

Աշակերտ -Շատերը «երանի էին տալիս նրա հորն ու մորը»:

Աշակերտ «Բայց ինչ կուզե, որ աներ, Աղասին իրանց տանն էնպես էր, ինչպես մեկ հարսը»:

8. Խեղճին օգնելու արձր գիտակցությունը Աշակերտ «Որ էր նրա դուռը գալիս, սուփրեն էր աց անում, կամ քիսեն, ում գութան չուներ, իրանցը անը տալիս. ում եզն ու հոտաղ չուներ, իրանցն ուղարկում. ում փող չուներ` որ մշակ ռնի` իքին էտի, փորի, յա թաղի, կամ թաղը ետ տա, ինքն էր առաջ ընկնում, գեղի տղերքը հավաքում ու գնում նրա անն` առանց կանչելու, առանց խնդրելու անում…»:

Աշակերտ -Աղասին միշտ ու ամեն պահի խեղճի կողքի է. դա է վկայում Թագուհուն փախցնելու տեսարանը. «Առյուծի պես ներս ընկավ հսկա երիտասարդը. ճամփին ականջովն էր ընկել` թե ի՞նչ խա ար ա: Երկուսի գլուխը սր ելեն ետն, մյուսներն ուզեցան, որ թուր հանեն, այց Քաջն Աղասի, որ երանը աց չի արեց. «Դժոխքի որդիք` ձեզ ո՞վ ա ղրկել էս տեղ, ու՞մ վրա եք էդպես կատաղել, ասենք` հայը ձեն չի հանում, պետք է նրան սաղ-սաղ ուտե՞ք…», որ չասեց ու մեկ էլ ուսը վեր երեց, մյուսի աղիքը վեր ածեց, էն վեցը տեսան, որ ճար չկա, ձիանը նի էլան ու ընչանք երդը մեկ գնացին»:

Աշակերտ «Մեկին մեկ փորձանք դիպչելիս, կամ մեկ դարդ ունենալիս, նա իր գլուխը եդ էր դնում, նրա մուրազին հասնում: Բերնի թիքեն հանում էր, ուրըշին ուտացնում է: Նքան իր ապրանքին, իր հանդի ու մալին չէր մուղայիթ, որքան իր հարնանների»:

Աշակերտ «Աղքատի ու նաչարի ընկերն էր»:

9. Շրջապատի վերա երմունքը Աղասու նկատմամ Աշակերտ «Գեղըցիքը ոլոր նրա արնովն էին խնդում, նրա գլխովն օրթում ուտում: Ամենքի աչքը նրա վրա էր, նրան էր գովում, նրան էր օրհնում»:

Աշակերտ «Գեղըցիքը հենց նրան տեսան թե չէ, ծափ տվին, պար էկան, ձենձենի տվին ու սկսեցին նրա խաղն ասիլ, նրա գովքն ածիլ. «Աղասի ջան, գլխիդ ղուր ան, էս թասը խմենք քո արնսադաղին, արնիդ մեռնիմ, մեր գլխիցը ոչ պակսիս…» ամեն կողմից ձեն տվին ու Աղասու թասը խմեցին: Ազնիվ երիտասարդն էլ ով որ իրան էսպես պատիվ էր տալիս, գդակով էր անում, քաղցր երեսով գլուխ տալիս ու անց կենում»:

Աշակերտ «Սաղ գեղը էնքան էր նրա սիրովը վառվել, որ մինչն նրա վրա խաղ էին հանել, իրանք ասում, էրեխեքանցը սովորեցնում»:

Աշակերտ «Շատ մոր աչքեր մնացել էր կարոտ, որ նրան իր փեսա շինի, նրա գլխովը պտիտ տա»:

Աշակերտ «Ջահել աղջկերքը նրա ձենը կամ անունը լսելիս, ուզում էին, որ հոգիները տան: Շատ անգամ ջրի ճամփին կամ տան կտրներին կանգնած տեղը, որ Աղասուն անց կենալիս չին տեսնում, էնպես էին կարծում, թե հրեշտակ է անց կենում, մնում էին քար դառած, մայիլ էլած: Նրա ձենը լսելիս, նրա ոյը տեսնելիս, սիրտըները կրակ էր ընկնում, խելքըները գնում, ուզում էին իրանց հոգին հանեն, նրան տան: Ջանգյուլում ասելիս կամ ֆալ գցելիս, կամ թիզ աց անելիս, ամենն էլ իրանց մտքումը նրան էին դնում, երազում նրան տեսնում, վեր կենում` նրա սիրուն ա՛խ, ո՛խ քաշում»:

10 . Աղասուն նութագրող այլ տողեր Աշակերտ «Բայց էսքան զարմանալի հատկություններ ունենալով` էլի երեխի հետ երեխա էր, մեծի հետ` մեծ»:

Աշակերտ «Խանի, շահի առաջի էնպես էր կանգնում, ջուղա հենց իմանաս` թագավորի որդի ըլի»:

տալիս, որ

Աշակերտ «Ծիծաղն ու խնդությունը նրա երեսից պակաս չէր հարկիզ, էնքան պարզ էր նրա սիրտը, էնքան հանգիստ նրա խղճմտանքը, էնքան արդար նրա հոգին»:

Աշակերտ «Նրա ամեն մի խոսքը անգին ջավահիր էր»:

Աշակերտ «Աղասու կունենան»:

արի

խասիաթը,

արի

սիրտն

ու

հոգին

քիչը

Աշակերտ «Սիրտն էնքան մրջիմը չէր կոխիլ»:

արի էր, որ նհախ տեղը ղուշ էլ չէր սպանիլ,

Աշակերտ -Ես էլ ուզում եմ շարունակել իմ ընկերոջ ասածը` մեջ երելով Ա ովյանի խոսքերը, ցույց տալու, թե որքան արի, մարդասեր ու ինչ քնքուշ սիրտ ունի Աղասին: Դա երնում է Թագուհու հանդեպ ցուցա երած վերա երմունքի մեջ. «Վայ իմ աչքին, իմ արնին, ինչպես փետացել, սառել ա: Թագուհի ջան, քո ջանին ղուր ան, առ, հոգիս առ, թող ես մեռնիմ, դու կենդանացիր ն քո խեղճ մոր սիրտը մի դուս կտրիր, մի դուս ճոռթիր, երեսս ոտիդ տակը»:

Աշակերտ «Ինչ տեղ մեկ մեջլիս կամ մեկ սուփրա էր աց ըլում, նա էր նրանց գլուխը, ուրախությունը ու քեֆ շհանց տվողը»:

Աշակերտ «Սազը ձեռն առածին պես քարին, փետին շունչ, հոգի, լեզու էր տալիս: Ղորդ ա, արնն երեսն էրել, գույնը փախցրել էր, ամա ծիծաղելիս, որ աչք ու ունքը չէր աց անում, հենց իմանաս` վարդ էր աց ըլում, երեսիցը լիս վեր թափում»:

Աշակերտ «Նրա թվանքի գյուլլեն դատարկ չէր անց կենալ»:

11. Վեպի մյուս հայրենասեր հերոսները Աշակերտ -Վեպի հայրենասեր հերոսներից է դսեղցի Մեհրա յան-Թումանյան Հովակիմն. «Նա մեծացել էր սարերի ու ձորերի մեջ, գազանի ու հարամու արինը թափելով,- գրում է Ա ովյանը:-Երկու մարդ նրա մեջքը չէր կարող խտտել»:

Աշակերտ -Հայրենասեր հերոսներից է նան Սարգիսը: Պարսիկները պաշարում են Խլղարաքիլիսան: Սարգիսը կոչ է անում դիմագրավել ար արոսներին: Սկսվում է անհավասար կռիվը: Ի՞նչ կարելի է անել Հասան խանի 5000-անոց անակի դեմ: Ա ովյանը դառնացած ու սրտի կսկիծով է նկարագրում յոթժամյա կռվից հետո ավերված, կործանված գյուղը: «Խոտի դեզերի կրակն ու ոցը, խեղճ օղլուշաղի հարայ-հրոցը, դարմանի ծուխը, կալերի մուխը ամպի պես էլին, օրը խավարեցին»:

Աշակերտ -Գեներալ Վալերի Մադաթով (Ռուստամ Մադաթյան), որի սխրանքներին անդրադառնալիս Ա ովյանը գրում է. «Քանի կովկասյան սարը կա, Մադաթովի արածը հավիտյան կհիշվի, կասվի: Աշխարհքը տակն ու վրա կըլնի, այց նրա հիշատակը անջնջելի կմնա մեր ազգի միջին ն մեր աշխարհքում»:

Աշակերտ -Վերք Հայաստանի» վեպի հերոսներին թվարկելիս չի կարելի չնկատել քնարական հերոսին`դեպքերի ականատես հերոսին, որն իր արցունքախառն աչքերով մեզ է նայում վեպի ամեն մի տողից, տողեր, որոնք գրված են ոչ թե թանաքով, այլ արցունքով ն արյունով:

Աշակերտ -Վարդ Վարդանի կերպարի մեջ խտացրել է ժողովրդի լավագույն հատկանիշները, ազատության համար մարտնչելու նրա վեհ ձգտումները, նրա արաքների միջոցով դրսնորել է մեր ժողովրդի հերոսական նավորությունը: Պատկերելով նրա արտաքին արեմասնությունները` «լեն ճակատը», «պարթն ոյը», «արծվի աչքերը», «գեղեցիկ պատկերը», «անուշ լեզուն», Ա ովյանը այդ կերպարի մեջ դրել է մի ազնիվ

հոգի: Վարդ Վարդանին համարելով հինգերորդ դարում նույն պարսիկների դեմ մղված պատերազմում նահատակված Վարդան Մամիկոնյանի շառավիղը` Ա ովյանը նրան օժտել է այդ տոհմին հատուկ ացառիկ գծերով`անկեղծ հայրենասիրությամ ն անսովոր քաջությամ : Հեղինակի խոսքերով ասած` «հրաշագեղ», «թագավորածին» ն «հզոր» այդ պատանին է, որ մի զարկով երկու կես է անում Օքյուզ Աղին, իսկ «հինգ սհաթումը քառասունից ավելի մարդ է սպանում կամ յարալու անում»: Այսքանով ավարտում եմ Աղասու կերպարի ուսուցումը ն համոզված եմ, որ եթե դուք էլ փորձեք նման մեթոդով առաջնորդվել, կունենաք շոշափելի արդյունք:

Սամվելի կերպարի ուսուցում Բոլոր ժամանակներում, ոլոր ժողովուրդներին ու ազգերին նորոշ է համամարդկային այնպիսի մի երնույթ, ինչպիսին է հայրենասիրությունը: Բարձրարժեք է այն գրական երկը, որ, ունենալով ազգային հող ու ազգային սյուժե, կատարում է խոր ընդհանրացումներ, արծարծում համամարդկային արժեքներ: Այդպիսի երկերը հարատնում են դարերով, կրթում ու դաստիարակում սերունդներին: Այդպիսի մնայուն արժեք է Րաֆֆու «Սամվել» վեպը, որը սերունդներին հայրենասիրության դասեր է տալիս: Դպրոցում գրականության ուսուցումը ոչ միայն ճանաչողական, կրթական այլն դաստիարակչական նշանակություն ունի: Ուսուցչի առաջնահերթ խնդիրներից է նան աշակերտների մեջ հայրենասիրության դաստիարակումը, հայրենասիրության մասին ամ ողջական պատկերացում տալը: Այստեղ արժի հիշել վեպի առաջա անից հետնյալ տողերը. «Խրախուսվելով այն գաղափարով, թե որքան մեծ կրթողական ազդեցություն ունի պատմական վեպը ընթերցողի համար, եր նա տեսնում է յուր նախնյաց մեծագործությունները ն աշխատում է հետնել նրանց առաքինություններին, տեսնում է նրանց մոլորությունները, աշխատում է հեռու պահել իրեն նրանց կատարած սխալներից…»:

Դիդակտիկ պարագաներ` Րաֆֆու մեծադիր նկարը, ասույթներ հայրենասիրության մասին, պատմական Հայաստանի քարտեզը, Մարտիրոս Սարյանի «Առավոտ» ն Գ.Նալ անդյանի «Արարատյան դաշտավայրը» կտավների լուսանկարները:

Խթանման փուլ Դասի խթանման փուլի ժամանակ երկի հուզական ընկալումն ապահովելու, կրթադաստիարակչական մի շարք խնդիրներ լուծելու նպատակով ընթերցում ն մեկնա անում ենք արդեն իսկ նախորդ դասին հանձնարարված ասույթները հայրենիքի ն հայրենասիրության մասին, որոնցից մի քանիսը տրվում է ստորն. «Կա հանցագործություն, որ չեն ներում. դա հայրենիքին դավաճանելն է»: Ժ. Բուաստ

«Եթե խոսենք կյանքի գեղեցկության մասին, ապա հենց հայրենիքի համար անձնուրաց պայքարն է գեղեցիկ կյանքի արձրագույն դրսնորումը»: Մ. Կալինին «Լուսավորյալ ժողովուրդների իսկական քաջությունը հանուն հայրենիքի ինքնազոհա երման պատրաստակամության մեջ է»: Գ. Հեգել «Հայրենիքի հանդեպ պարտականությունը մարդու սր ությունն է»: Վ. Սուխոմլինսկի «Հայրենասիրություն չի նշանակում միայն սիրել իր հայրենիքը: Դա անհամեմատ ավելի շատ ան է…Դա հայրենիքից իր ան աժանելիության գիտակցումն է ն նրա երջանիկ ու դժ ախտ օրերը նրա հետ միասին ան աժանելիորեն վերապրելը »: Ա. Տոլստոյ Եր հիմնական ուշադրությունը դարձվում է միայն Սամվելի կերպարի վերլուծությանը ն նրա միջոցով հայրենասիրության ացահայտմանը, ստացվում է միակողմանի, ոչ համոզիչ: Դրա համար նախ պետք է ծավալել զրույց հայրենասիրության մասին, իմանալ սովորողների պատկերացումները հայրենասիրության մասին, իմանալ, թե իրենք ինչքանով են հայրենասեր, որն է իրենց դերը հայրենիքում, իրենք ինչի են պատրաստ հանուն հայրենիքի: Շատ աշակերտների կարծիքով հայրենասեր կարելի է դառնալ միայն հայրենիքի համար կռվելով, պատերազմներին մասնակցելով: Բայց ոմանց կարծիքով էլ հայրենասիրությունը չի սահմանափակվում միայն նրա ազատության համար կռվելով ու նահատակվելով: Մեկն էլ կարծում է, որ ամեն մարդ իր ուժերի, կարողությունների չափով պետք է նպաստի իր հայրենիքի արգավաճմանը, հզորացմանը: Մյուսի կարծիքով` սերը մայրենի լեզվի ու մշակույթի նկատմամ նս հայրենասիրության արտահայտություն է: «Հայրենիքի նկատմամ սեր է անգամ մի ծառ տնկելը»,- արտահայտվում է մի երրորդ աշակերտ: Իսկ իմ այն հարցին, թե ինչպե՞ս է արտահայտվում իրենց` աշակերտի հայրենասիրությունը, եղան հետնյալ պատասխանները`խնամքով վարվել դպրոցական գույքի հետ,հարգել մեծերին, փողոցում չթքել, ծառ չկոտրել, մշակույթի օջախներում ծամոն չծամել, քաղաքը չկեղտոտել արնածաղկի սերմերով, լինել հարգալից օտարերկրացիների նկատմամ , սիրել ազգային մշակույթը, պահպանել ազգային ավանդույթները,

լինել հայ Առաքելական եկեղեցու զավակ, մասնակցել շա աթօրյակներին ն այլն: Պետք է լսել մինչն վերջին աշակերտի կարծիքը հայրենասիրության մասին, թույլ տալ, որ նրանք անավիճեն, իսկ վերջում ուսուցիչը պետք է կատարի աշակերտների արտահայտած մտքերի ամփոփում ն ացատրի հայրենսիրության էությունը:

Ուս. -Հայրենասիրությունը հայ ժողովրդի նավորության ան աժան գիծն է` փոխանցված նախնիներից գեներով: «Հայրենիքին հասցված վերքը մեզանից յուրաքանչյուրը զգում է իր սրտի խորքից».- գրել է Վիկտոր Հյուգոն: Իրոք, մարդու համար ամենաթանկը, ամենանվիրականը, ամենասուր ը, անփոխարինելին հայրենիքն է: Առանց հայրենիքի մարդը ժամանակի ու տարածության քմահաճույքներին մատնված ավազահատիկ է: Հայրենիքը մոռանալը անկարելի է: Կա այսպիսի մի ասույթ. «Ավելի լավ է չոր հաց սեփական տանը, քան ազում կերակուրներ` օտար երկրում»: Օտար երկրիը եր եք հայրենիք չի դառնա, քանի որ հայրենիքում է քո ն’ անցյալը, ն’ ապագան: Օտար երկրում` միայն ներկան: Սերը դեպի հայրենիքը քաղաքակիրթ մարդու առաջին արժանիքն է: Մարդ պետք է անկեղծ սիրի իր երկիրը, ամ ողջ հոգով նվիրվի նրան, միշտ ն ամենուր հպարտանա իր հայրենիքով, որովհետն հայրենիքն այդ երկիրը մշակող ն շենացնող ժողովրդի ոգին է, նրա մշակույթը: Հայրենիքը լքելը դավաճանության դասական տեսակ է:

Իմաստի ընկալման փուլ Աշակերտներին ամ ողջական պատկերացում տալու վեպի մասին, ինչպես նան կերպարը սպառիչ նութագրելու համար մեկնաանման ողջ ընթացքում պետք է միշտ դիմել հեղինակին, մեջ երումներ կատարել վեպից: Առանց փաստերի ու օրինակների` վերլուծությունը զուրկ է որոշակիությունից, վերացական է: Ուսուցիչը աշակերտին պետք է մղի ինքնուրույն, ստեղծագործական աշխատանքի` նախապես որոշ ուղղություն տալով: Սամվելի կերպարի ամ ողջական ացահայտման համար աշակերտների միջն աշխատանքի աժանում եմ կատարում: Աշակերտներից ամեն մեկը ինքը պետք է կարդա իր գրի առած հատվածները, ինքը մեկնա անի, արտահայտի իր վերա երմունքը` հիմք ընդունելով նախօրոք տրված պլանը. 1. Սամվելը` պատմական անձնավորություն. 2. Ընթերցողի առաջին հանդիպումը Սամվելի հետ. 3. Սամվելի ժողովրդականությունը. 4. Սամվել ն Աշխեն.

5.Հերոսի ներքին դրաման ու տագնապը. 6. Որդու ն ծնողների գաղափարական հակամարտությունը. 7. Զգացմունքների պայքար. 8. Հայրենիքի սերը ն ծնողական- մարդկային ներքին զգացումը . 9.Հոր ն որդու երկխոսությունը . 10. Շողացող սուրը մաքրեց փառավոր տոհմի անվան վրա դրված սն իծը. 11. Արյան մեջ թավալվող հոր ն երկար ժամանակ անշարժ արձանի նման կանգնած Սամվելի հոգեկան ծանր դրաման. 12. «…այն սուրը, որ սպանեց դավաճան հորը, կսպանե ն ուրացող մորը». 13. Հոգե անական ավարտի արագ ու համոզիչ լուծումը:

Սամվելը` պատմական անձնավորություն Աշ.- Սամվելը պատմական անձնավորություն է: Րաֆֆին իր հերոսի մասին տվյալներ է քաղել Փավստոս Բուզանդի պատմությունից, ուր տրված է հետնյալ ժլատ տեղեկությունը. «Ապա Վահանի մի որդին` Սամուել անունով, զարկեց սպանեց իր հայր Վահանին ն իր մայր Որմիզդուխտին` պարսից Շապուհ թագավորի քրոջը, ն ինքը փախավ գնաց Խաղտյաց երկիրը»: Այս մի քանի տողերը հնարավորություն են ընձեռել Րաֆֆուն` Սամվելին դարձնելու վեպի գլխավոր հերոս, ստեղծելու մի անմոռաց, հոյակապ կերպար: Աշ.- Օգտվելով Փ.Բուզանդի այն վկայությունից, թե Սամվելն իր հարազատ հորն սպանելուց հետո սպանեց նան խորթ մորը` Րաֆֆին փոխել է պատմական փաստը. խորթ մայրը դարձնելով հարազատ մայր` նա ընդգծել է այն միտքը, որ եղել են ու կան իրենց երկրի ու ժողովրդի ազատության համար անձնական երջանկությունը զոհա երող հերոսներ: Աշ.- Այո՛, պատմությունից հայտնի է, ինչպես նկատեց իմ ընկերը, որ Սամվելը սպանում է իր խորթ մորը: Սակայն Րաֆֆին փոխել է պատմական փաստը, ն Սամվելը սպանում է հարազատ մորը: Ինչո՞վ ացատրել այս փոփոխությունը: Այս անը կատարվել է հայրենասիրական զգացման խորությունն ավելի ընդգծելու համար, քանի որ հերոսին տառապանք չէր երի հայրենիքին սպառնացող վտանգի պահին խորթ մորն սպանելը, դա արտակարգ երնույթ չէր լինի ն ոչինչ չէր ավելացնի Սամվելի կերպարի հերոսականությանը:

Ընթերցողի առաջին հանդիպումը Սամվելի հետ Աշ.- Մենք` ընթերցողներս, առաջին անգամ Սամվելին տեսնում է «Գուժկան» գլխում, ուր ներկայացված են ն’ հերոսի կենցաղը, ն’ նրա հոգու խռովքը: «Ողական ամրոցի սենյակներից մեկի մեջ` թանկագին գորգերով պատած գահավորակի վրա, որի երեք կողմը դրած էին շքեղ կերպասներով պատած արձեր, նստած էր մի երիտասարդ: Նա, ինչպես երնում էր նրա քնեած դեմքից, դեռ նոր էր դուրս եկել յուր քնարանից ն դուրս էր եկել յուր զարթնելու ժամից շատ վաղ: Ոչ հագնվել էր, ոչ լվացվել էր ն ոչ սանդրվել էր: Մի լայն, ասրյա նուր վերարկուի մեջ փաթաթված էր նա, ն աց գլխի երկար գիսակները, գագաթից իջնելով, մեղմ ալիքներով սփռվել էին թիկունքի վրա, ն եր եմն սքողում էին նրա գեղեցիկ, գունաթափ դեմքը: Նրա անհանգիստ մատները անդադար ոլորում էին` փոքր-ինչ ուռած, կարմրագույն շրթունքի նորա ույս ընչացքը, թեն ոլորելու շատ պաշար չէին գտնում: Այդ ցույց էր տալիս սրտի խորին խռովությունը: Իսկ սնորակ նշաձն աչքերի մեջ նշմարվում էր մի ան ացատրելի վրդովմունք: Քսանհինգ տարեկան հազիվ կլիներ նա, նուր կազմվածքով ն փոքր-ինչ մուգդեղնագույն դեմքով, որ պահպանվել էր նրա մեջ ժառանգական արյունից»:

Սամվելի ժողովրդականությունը Աշ.- «Որսորդություն» գլխում կա մի հատված, ուր պատկերված է Սամվելի ժողովրդականությունը ն նրա նկատմամ հասարակ շինականի` նախարարական տների մեծամիտ երիտասարդների կողմից արհամարհված ժողովրդի անկեղծ սերն ու համակրանքը: Ժողովուրդը նրան տեսնելիս խոնարհ դեմքով կանգնում էր ու գլուխ տալիս: Իսկ Սամվելը, ի պատասխան այդ ջերմ վերա երմունքի, կանգնում էր, ողջունում, զրուցում նրանց հետ: «Սամվելը շատ սիրված էր ժողովրդից: Նրա քաղցր ու մեղմ նավորությունը, նրա անսահման գութն ու արությունը` թե՛ դեպի շինականը ն թե՛ դեպի քաղաքացին նրա անձը պաշտելի էին կացուցել: Նա,- գրում է Րաֆֆին,- չուներ նախարարական տների մեծամիտ երիտասարդների ոչ անգթությունը ն ոչ արհամարանքը, որոնց աչքում իրենց ազնվագույն նժույգը, շունը, ազեն ավելի արժանավորություն ունեին, քան ռամիկը»: Աշ.- Տեղյակ լինելով իր հանդեպ ժողովրդի այդ վերա երմունքին` նա «…հեռվից ձեռքով նշան էր տալիս, որ չանհանգստացնեն իրանց: Բայց նրանք չէին դադարում արժանավոր հարգանք մատուցանել իրանց երիտասարդ իշխանին»: Աշ.- «Կարծես իշխան չլինի, ոչ ծեծում է ն ոչ հայհոյում,-ասում էին Սամվելի մասին շինականները»:

Սամվել ն Աշխեն Աշ.- Այն, որ Սամվելը ամեն ինչից վեր է դասում հայրենիքի շահը, երնում է նան իր սիրած առջկա` Ռշտունյաց օրիորդի` Աշխենի հետ հանդիպման ժամանակ: Երկար ժամանակ տեսած չլինելով իրար ն նույնիսկ լուր չունենալով միմյանցից` նրանք սրտատրոփ սպասում են հանդիպման երջանիկ պահին` հանգստացնելու իրենց կարոտակեզ սրտերը: Սակայն եր Սամվելը հանդիպում է Աշխենին, դառնորեն խոստովանում է. «Լսի՛ր, Աշխեն, ես ինձ շատ դժ ախտ եմ համարում, որ երկար անջատումից հետո, եր կրկին պատահում է հանդիպել միմյանց, ես, փոխանակ սքանչանալու քո սիրո քաղցրությամ , փոխանակ վայելելու այն անսպառ երանությունը, որ աշխում է սիրված աղջիկը սիրող երիտասարդին, ստիպված եմ քեզ հետ խոսել վշտի ն դառնության խոսքեր: Մենք հանդիպում ենք միմյանց որպես երկու սգավորներ»: Աշ.- Այո՛, սիրո քնքուշ խոսքերի փոխարեն նրանք պատմում են հայրենիքի օրհասական վիճակի մասին: Աշխենի այն հարցին, թե որտեղից է գալիս Սամվելը ն ուր է գնում, երիտասարդը պատասխանում է. «Այժմ կասեմ քեզ, սիրելի՛ Աշխեն, թե ինչու՞ համար եկա կամ ո՞ւր եմ գնում: Երկու սիրելիներ դրված են իմ առջն, մեկը` վտանգի մեջ գտնվող հայրենիքը, մյուսը` վտանգի մեջ գտնվող կինը` դու: Երկուսն էլ ինձ համար հավասար չափով պաշտելի են, երկուսն էլ ինձ համար հավասար չափով անգնահատելի են: Երկուսի ձայնն նս կոչում են ինձ: Երկար ես տանջվում էի այն մտքով, թե դեպի ո՞րը դիմեմ: Երկուսի համար նս ես ուխտել եմ անկեղծ անձնազոհություն: Բայց իմ զգացմունքները դժվարացնում են ինձ վճռել, թե որի՞ն պետք է նվիրել առաջին զոհը: Ահա, իմ սրտագին ըղձերը, իմ ամենաջերմ փափագները թափում եմ քո առջն, սիրելի՛ Աշխեն, դու ցույց տուր ինձ ճանապարհը, թե դեպի ո՞րը գնամ:» Աշ.- Ի րն պատասխան Սամվելի հոգեկան դժվար կացության` Աշխենն ասում է. «Դեպի հայրենիքի փրկության գործը…դու ինձ արժանի չես լինի, Սամվե՛լ, եթե քո արյունը չխառնվի այն ան ավ արյան հեղեղների հետ, որ պիտի թափվեն մեր աշխարհի ազատության համար: Եվ ոչ ես արժան կլինեմ քեզ, եթե նույնը չանեմ…. - Դու՛,- ացականչեց Սամվելը, ն նրա տխուր դեմքը փայլեց անսպառ ուրախությամ : -Թույլ տուր գրկել իմ հրեշտակին, վրեժխնդրության ն արդար արկության հրեշտակին…. Նրանք գրկախառնվեցին: -Աշխարհի ոլոր երանությունները չէին կարող այնպես մխիթարել ինձ, որպես այդ խոսքերը, որ թռավ քո շրթունքներից, սիրելի՛ Աշխեն: Այդ խոսքը լցնում է իմ սիրտը մի սր ազան հպարտությամ , որ ես

վայելում եմ հայոց քաջազնուհիներից ամենաընտրյալի սերը »: Այս խոսքերը կարծես յուրօրինակ հավատարմության խոսքեր են, որոնք Սամվելի սիրտը լցնում են հպարտությամ : Սա յուրօրինակ անձնազոհություն է հանուն հայրենիքի, սա սիրող սրտերի սերը հայրենասիրության սուր զգացմանը զոհելու մի հերոսական արարք է: Եվ՛ Սամվելը, ն՛ Աշխենը առաջնորդվում են սոսկ հայրենիքի նկատմամ ունեցած մաքուր, անաղարտ սիրով: Ուս.- Իսկ ինչպիսի՞ն էր Աշխենը: Կկարդա՞ք նրան նութագրող տողեր: Աշ.- Իմ կարծիքով ճիշտ Սամվելին արժանի մի օրիորդ: Մեջ երեմ գրքից. «Զինված էր նա: Հոր անդրանիկը լինելով, նա փոխարինում էր ն՛ տղայի, ն՛ աղջկա: Այդ պատճառով ծնողքը տվեցին նրան այրական կրթություն, թեն Ռշտունյաց օրիորդները իրենց քաջությամ ետ չեն մնում տղամարդերից: Գլխին դրած ուներ ոսկենկար սաղավարտ, մեջքը սեղմել էր պողպատյա զրահի մեջ, աջ ձեռքում կրում էր մի թեթն նիզակ: Այդ զինավառության մեջ նմանվում էր Աթենաս-Պալասին, որ կարծես եկել էր այցելություն գործելու քարացյալ Նիո եի արտասուքներից գոյացած աղ յուրին»:

Հերոսի ներքին դրաման ու տագնապը: Աշ.- Եր Սամվելը լսում է հոր` Վահան Մամիկոնյանի ն մորեղոր` Մերուժան Արծրունու դավաճանության լուրը, ընկնում է հոգեկան ծանր վիճակի մեջ, ցնցվում է ողջ էությամ , դառնանում է հոգին, սիրտը լցվում է անհուն վշտով. «Մոգերով ու մոգպետներով է գալիս իմ հայրը, գալիս է ոչնչացնելու մեր եկեղեցիները, մեր դպրոցները, մեր դպրությունը, գալիս է պարսկացնելու մեզ: Նա գալիս է ձեռք ձեռքի տված Մերուժանի հետ: Թագավորությունը սպանեցին, այժմ պետք է սպանեն ազգությունը…»: Սամվելին հունից համում է նան այն միտքը, որ հոր ն մորեղ որ արարքները արատավորում են իրենց տոհմի անունն ու պատիվը: Խոցվում է Սամվելի սիրտը, այց ոչ ընկճվում: Նա վճռում է քավել հոր մեղքը ն մաքրել այն սն իծը Մամիկոնյան տոհմի վրայից, որ քաշել էր իր հայրը:

Հոր ն որդու երկխոսությունը Աշակերտները պետք է գիտակցեն ն հասկանան, որ հայրենասիրությունը այնքան խորը զգացմունք է, որի առաջ կարող են խոնարհվել մարդկային մի շարք զգացմունքներ: Հենց այս հանգամանքը ացահայտելու գործին ուսուցիչը առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնի այն ժամանակ, եր խոսվում է Սամվելի` ծնողներին սպանելու արարքի մասին:

Չպետք է պարզունակ ձնով ներկայացնել սովորողին, թե հորն ու մորը սպանելը Սամվելի համար մի հասարակ ան էր: Ծնողասիրությունը սուր ան է, ու եթե մեկը ձեռք է արձրացնում ծնողի վրա, նշանակում է նրա արարքը պետք է պատճառա անված լինի` հանցագործ չկոչվելու համար: Ուս.- Ի՞նչ տողեր կարող եք կարդալ, ուր նկարագրվում են Սամվելի հոգեկան ապրումները, նրա հոգեկան տանջանքները: Աշ.- Աշխենի հետ հանդիպման ժամանակ Սամվելը ցավով ասում է. «Դու կորցրած մայր ունես, իսկ ես կորցրած հայր: Քո մայրը կորավ յուր առաքինության համար, իսկ իմ հայրը կորած է յուր չարագործության համար: Մտնելով քո հայրենի երկիրը, ես անցա կրակի ն մոխիրների միջով: Ես տեսա քո քաջ նախահարց պատկառելի ամրոցների ավերակները: Ամոթը ն նախատինքը պատում է ինձ, եր մտածում եմ, որ այդ ոլորը կատարվել է իմ հոր ձեռքով… Այն մարդու ձեռքով, որի հարսը պետք է լինես դու…»: Աշ.- Մերուժանի վրանի մոտ Սամվելը տեսնում է տանջամահ արված հայերի գլուխներից կազմված լուրներ, շղթայակապ գերիների խմ եր, խարույկներ, ուր մոգերը այրում են հայկական մագաղաթյա գրքերը: Աշ.- Ամենուրեք տեսնելով հոր ն մորեղ որ ձեռքով ավերված գյուղեր ու քաղաքներ, խոշտանգված դիակներ, Վան քաղաքի միջնաերդում հոր ձոռքով կախված Համազասպուհուն` Սամվելի մեջ զայրույթն ու վիրավորանքը փոխվում է ատելության: Աշ.- Սամվելի մեջ պայքարում են երկու հզոր ուժեր` որդիական սերը ն հայրենիքի սերը: Նա որդի է նախ հայրենիքի, ապա ծնողների համար: Աշ.- Ծնողներին սպանելը կատարվում է երկար տվայտանքներից հետո, ն դա նախապես Սամվելի կողմից որոշված չի եղել: Հոր սպանության վճիռը նա ընդունում է հոգեկան ապրումների արդ ն հակասական ովով անցնելուց հետո: Սամվելը համառորեն ձգտում է համոզել ծնողներին, ետ կանգնեցնել հայրենիքին դավաճանելու ուղուց: Աշ.- «Այն օրից, որ դուրս եկա մեր ամրոցից, այն օրից, որ թողի Տարոնը, մինչն այստեղ հասնելը ես անցա մի շարք ավերակների, մի շարք ար արոսությունների միջով: Տեսա մոխիր դարձած քաղաքներ, տեսա անմարդացած գյուղեր, տեսա կործանված վանքեր ու տաճարներ… Ամեն քայլում ես ոտք էի կոխում արյան վրա, ն իմ հայրենակիցների արյան վրա…Ո՞վ կատարեց այդ անգթությունները, հա՛յր, ն ինչո՞ւ համար…»:

Աշ.- «Լսի՛ր, հա՛յր, ընդունի՛ր տառապյալ որդուդ աղաչանքը, մի՛ արատավորիր Մամիկոնյանների պայծառ անունը հավիտենական ամոթով: Դեռ ուշ չէ: Դեռ կարելի է վնասի կեսից ետ դառնալ: Ցրեցեք այդ անիծյալ պարսկական անակը, որի ներկայությունը պղծում է Հայոց երկիրը: …-Ես չկարողացա հասկացնել քեզ,- ասում է հայրը Սամվելին,-ո՛չ իմ միտքը, ո՛չ իմ նպատակները: Այժմ մնում է հարցնել քեզ. դու ո՞ր կուսակցության ես պատկանում: -Այն կուսակցությանը, որ հավատարիմ է մնացել հայրենի եկեղեցուն ն սիրելի թագավորին: -Ուրեմն, դու իմ որդին չես: Ով մեզ հակառակ է, մեզանից չէ: Մենք անխնա պատժել գիտենք այնպիսիներին: -Եվ ոչ դու իմ հայրն ես: -Սամվե՛լ…. -Ի՞նչ է, դավաճա՛ն…. .«Հայրը ձեռքը տարավ յուր սուրը: Բայց որդու սուրը արդեն մերկացված էր: Նա շողշողաց ն կայծակի նման մխվեցավ հոր սրտի մեջ»: Աշ.-Սամվելը սպանում է, որովհետն կա մի գեր արձր զգացմունք` հայրենասիրություն, որին ստորադասվում է ոչ պակաս արձր մի այլ զգացմունք` ծնողասիրությունը: Աշ.- Դավաճան հորը սպանող որդին սպանում է նան մորը, որը ստիպում է Սամվելին պաշտել պարսկական կրոնը, երկրպագել ատրուշանի մեջ այրվող կրակը: «Սամվելը թախծալի աչքերով նայեց կրակի վրա, նայեց ն մոգերի վրա: Փոփոխությունը չափազանց անմխիթարական էր: Մտա երեց, որ այժմյան ատրուշանը այն եկեղեցին էր, որտեղ աղոթել էին յուր նախնիքը, ն որի սուր ավազանից ինքը ծնունդ է առել: -Մա՛յր,-ասաց նա խռովյալ ձայնով,-ես ինձ ոլորովին դժ ախտ եմ համարում, որ վերադառնալեվ իմ հայրենական ամրոցը, ամեն կարգ, ամեն սր ություն խանգարված եմ գտնում: Եթե ցանկանում ես, որ ես քո որդին լինեմ, հանգցրու այդ կրակը: Մոր աչքերը վառվեցան արկության ոցով: -Ես աստվածապաշտ լինել կարող չեմ, Սամվե՛լ,- պատասխանեց նա, զայրացած կերպով հրաժարվելով:-Եթե դու իմ որդին ես, պետք է երկրպագություն տաս այն սր ությանը, որ պաշտում է քո մայրը: -Ուրեմն ես կսպանեմ քո աստծուն, մա՛յր: -Չես համարձակվի, Սամվե՛լ: …-Կրկնում եմ, մա՛յր, հանգցրու այդ կրակը…. -Անկարելի է, Սամվե՛լ….

-Կրկնում եմ, հանգցրու այդ պղծությունը, եթե ոչ…. -Եթե ոչ, ի՞նչ կանես…. -Քո արյունով կհանգցնեմ…. -Անիրա՛վ…. -Թող մարդիկ ինձ անիրավ կոչեն, թող մարդիկ ինձ եղեռնագործ կոչեն, ահա այն սուրը, որ սպանեց դավաճան հորը, կսպանե ն ուրացող մորը…. Վերջին խոսքերի հետ` նա ձեռքը տարավ դեպի մոր գլուխը, ռնեց երկար գիսակներից, քարշ տվեց կրակի սեղանի մոտ: Սուրը շողաց, տաք արյունը թափվեցավ սեղանի վրա… Բազմության միջից լսելի եղան ուրախաձայն աղաղակներ. -Արժանի՛ էր…»: Դասն ավարտում եմ` մի անգամ նս հիշեցնելով հետնյալ ասույթը. «Կա հանցագործություն, որ չեն ներում. դա հայրենիքին դավաճանելն է»:

Հովհաննես Թումանյանի «Թմկա երդի առումը» պոեմի ուսուցումը խիկ համակարգով Մեծ է գրականության դերն աճող սերնդի աշխարհայացքի ն մտահորիզոնի ձնավորման, ճանաչողական գիտելիքների հարստացման, արոյական ն գեղագիտական դաստիարակության գործում: Այս իմաստով լայն հնարավորություն է ընձեռում Հովհ. Թումանյանի «Թմկա երդի առումը» պոեմը: Այն ուսուցիչը, որը մտահոգված է 21-րդ դարի պահանջներով, աշխատում է խթանել, զարգացնել ն խրախուսել իր աշակերտների ինքնուրույն ն քննադատական մտածողությունը: Ուսուցչի աշխատանքը ապարդյուն կլինի, եթե ուսուցման ժամանակ չհիմնվի մեթոդիկայի նագավառում ժամանակակից նվաճումների վրա: Վերջին տարիներին մեթոդիկայի նագավառում ձեռք են երվել զգալի նվաճումներ: Վերջիններից է «Քննադատական մտածողության զարգացումը կարդալու ն գրելու միջոցով» (ՔՄԶԿԳՄ) ծրագիրը` ուսուցման նոր մեթոդների մի համակարգ, երեք մասից (խթանում, իմաստի ընկալում, կշռադատում (կարճ` խիկ) աղկացած մի ամ ողջություն, որը հաջությամ գործադրում եմ դասավանդման ժամանակ: Դասի պլանը կազմելիս ացառապես առաջնորդվել եմ խիկ համակարգով ն աշակերտակենտրոն ուսուցման սկզ ունքով, որը ենթադրում է ուսումնառության ընթացքում աշակերտների` հնարավորինս մեծ ակտիվության ապահովում ն ուսուցչի` աջակից, խորհրդատու դերի հաստատում: Դասի թեման` Հովհ. Թումանյանի «Թմկա երդի առումը» պոեմը Նպատակը` Հերոսականության, մարդկային առաքինության, մարդու անցողիկ կյանքի արժնորումը ն վեհ գործերի անմահության գաղափարի դրվատումը Դիդակտիկ պարագաներ ն տեխ.միջոցներ` մագնիտոֆոն, «Ալմաստ» օպերայի ձայնագրությունը, «Թմկա երդի առումը» պոեմի ձայներիզը` Սուրեն Քոչարյանի ընթերցմամ

Դասի տնողությունը` 2 դասաժամ

Խթանման փուլ Աշակերտներին հանձնարարում եմ 5 րոպեի ընթացքում գրել փոքրիկ շարադրություն ներքոհիշյալ թեմաներից որնէ մեկով (ըստ ցանկության). 1. Ու՞մ եմ համարում կամ ո՞վ է համարվում լավ մարդ ն ինչու՞: 2. Ու՞մ եմ հիշում երախտագիտությամ , դրվատանքով կամ ո՞վ է հիշվում տարիների ու դարերի հոլովույթում ն ինչու՞: 3. Ու՞մ եմ հիշում կամ ո՞վ է հիշվում տհաճությամ ն ինչու՞: 4. Ումի՞ց եմ օրինակ վերցնում ն ինչու՞: 5. Ու՞մ կուզենայի նմանվել ն ինչու՞: 5 րոպե անց դադարեցնում եմ գրելը ն հարցնում կարդալ: Ընթերցումից պարզվում է, որ ոլոր 5 հարցերի ինչուների պատասխանը մեկն է` գործը: Ըստ աշակերտների` նա է համարվում լավ մարդ, նրան են երախտագիտությամ հիշում, նրանից են օրինակ վերցնում, նրան են ուզում նմանվել, ով հիշարժան, ազգօգուտ, հայրենանվեր գործ է կատարել: 3-րդ հարցի պատասխանը նույնպես գործն է, այց այս անգամ արդեն չար, մերժելի, անեծքով հիշվող գործը: Բոլորի շարադրությունները լսելուց հետո տալիս եմ երկու րոպե ժամանակ, որպեսզի հիշեն կամ գրականության տետրերից կարդան առած-ասացվածքներ, թնավոր խոսքեր գործի մասին: Ահա մի քանի պատասխաններ. «Մի գովիր մարդու տեսքը կամ անթիվ անցավոր գանձերը, այլ գովիր մարդու գործը»: Ֆրիկ «Ծառը պտղով է գովելի, մարդը` գործով»: Ժող. առած «Ամեն մարդու մասին դատում են ըստ նրա գործերի»: Սերվանտես «Արձանին գեղեցկացնում է տեսքը, իսկ մարդուն` նրա գործը»: Պյութագորաս «Հարկ չկա տարիները հաշվել: Մարդիկ ավելի երկար էլ են ապրում: Բանը ապրած տարիները չեն, այլ` կատարած գործերը»: Օվիդիոս

«Մի արի գործը այնպես կիպ մոտեցնել մյուսին, որ նրանց միջն նվազագույն ճեղք անգամ չմնա` ահա թե ես ինչն եմ անվանում կյանքից հաճույք ստանալը»: Մարկոս Ավրելիոս Ես էլ կարդում եմ հետնյալ անաստեղծությունն ու պատմվածքը. Ոչ' վշտացիր, ոչ' թախծիր դու, Կյանք է, կանցնի, կգնա, Որպես արձան անցնող մարդու` Նրա գործը կմնա: Դարը կիջնի դարի վրա, Դարը դարից ուժ կառնի, Ու դարերի փոշին վրան` Պայծառ գործը կհառնի: «Մի չար մարդ է եղել, որը որքան չարություն, վատություն ու վատ գործեր է արել, այնքան մեխ է խփել ծառի նին: Այնքան է խփել, որ տեղ չի մնացել: Մի օր էլ գնացել է իմաստունի մոտ, պատմել արածը ն խորհուրդ հարցրել: Իմաստունը խորհուրդ է տվել գնալ ն արի գործ անել ն ամեն արության հետ մի մեխ հանել: Մարդը վարվում է այնպես, ինչպես ասել է իմաստունը: Որոշ ժամանակ անց այս մարդը նորից գալիս է իմաստունի մոտ ու ասում, որ նին այլնս մեխ չկա, տեղ է ացվել: Իմաստունը, որ իսկապես շատ իմաստուն էր, տխրել ու ասել է. - Մա՛րդ, ես քեզ այդ ամենը ասել էի, ոչ թե տեղ ացելու համար, այլ որ տեսնես ու հասկանաս, թե որքան էլ արություն անես, չարությանդ հետքերը կմնան»: Այս ամենից հետո հարցնեւմ եմ աշակերտներին, թե իրենց կարծիքով մեր նոր նյութը ինչի՞ մասին կլինի: Պատկերացրեք, որ ոլորը միա երան պատասխանում են` կյանքի անցողիկության ն գործի անմահության մասին: Սրանով ավարտում եմ խթանման փուլը ն անցնում իմաստի ընկալման փուլին:

Իմաստի ընկալում Նախքան ասմունքի անգերազանցելի վարպետի` Սուրեն Քոչարյանի կատարմամ պոեմի լսելը, պատասխանում եմ ես իմ առաջ քաշած հետնյալ հարցին, թե ինչն է եղել «Թմկա երդի առումը» պոեմի սյուժետային հիմքը:

Ասում եմ, որ այս պոեմի նյութը 1901թ. անաստեղծը լսել է Ախալքալաքում: Պահպանվում է ժողովրդական փոքրիկ ավանդություն, որի ովանդակությունը հետնյալն է. «Թմկա երդի քրդերը պատմեցին ինձ, թե մի ժամանակ Թմկա երդում իշխում էր մի հայ իշխան: Պարսից թագավորն եկել, երկար պաշարել է այս երդը, սակայն չի կարողացել առնել: Իշխանի կինը սիրահարվել է պարսից շահի վրա ն ծածուկ առել է նորա հաճությունը յուր հետ ամուսնանալու, եթե ինքը սպանե յուր ամուսնուն ն երդը հանձնե շահին: Եվ ի ր նա սպաենլ է ամուսնուն, հար եցրել է զորքին ն երդի անալիները ուղարկել շահին: Շահն այսպիսով տիրել է երդին ն հարցրել է մատնիչ իշխանուհուն. «Ես եմ գեղեցի՞կ, թե՞ ամուսինդ»: Եվ եր սա պատասխանում է, թե ամուսինս գեղեցիկ էր, շահը հրամայել է կապել սորան ձիու ագիից ն քաշ տալ մինչն մեռնելը` ասելով. «Եթե ամուսինդ գեղեցիկ էր, ինչու՞ դավաճանեցիր»» («Ջավախքի ուրմունք», ժող. նյութեր, գիրք Բ, հավաքեց Ե.Լալայանը, Թիֆլիս, 1892թ, էջ 57): Իրենց ովանդակությամ սրան մոտ են ու միաժամանակ ինչ-որ չափով տար եր այլ ժողովուրդների մոտ գրի առված լեգենդի տար երակները: Հետաքրքիր է հատկապես վրացական ավանդությունը թագավոր Վախթանգ Գորդասալի (5-րդ դար) մասին: Սրա կինը մատնում է նրա անխոցելիության գաղտնիքը մուսուլման թագավորին` խոստում ստանալով, որ նա իր հետ կամուսնանա: Բայց եր այդ ճանապարհով Վախթանգը սպանվում է, օտար թագավորն ասում է դավաճանին. «Դու չկարողացար գնահատել այդպիսի հերոսին ն փառա անված ամուսնուն, ինչպես պիտի ինձ գնահատես»: Նա հրամայում է կնոջը կապել ձիու պոչից. այդպես նա մաս-մաս եղավ: Վրացական այս լեգենդը գրի է առնվել Կախեթիայում ն տպագրվել «Դրոե ա» («Ժամանակ») թերթում 1889թ.: Ջր աշյանը գրում է. «Կասկած չի կարող լինել, որ Կախեթիայում ն Ջավախքում միաժամանակ գրի առված լեգենդներն ինչ-որ ծագումնա անական ընդհանրություններ են ունեցել»: Հիշատակում են նան հարավսլավական էպոսից Մոմլիչի պատմությունը: Սա նս զոհ է դառնում իր կնոջ դավաճանությանը: Սիրահար երիտասարդը, որի համար կատարվեց այդ դավաճանությունը, ասում է. «Եթե դու դավաճանեցիր այդպիսի ամուսնուն, որի նմանը աշխարհում չկա, ապա վաղը կարող ես ինձ էլ դավաճանել»: Եվ հրամայում է քառատել նրան: Թումանյանի արխիվում պահվում է մի պատառիկ. «Աղջիկը սիրահարվում է իր հոր թշնամի զորավարին, երդի ջրի գաղտնիքը հայտնում է ն դառնում երդի անկման պատճառը»: Ահա դավաճանության մասին այսպիսի ավանդությունները կազմեցին Թումանյանի պոեմի սյուժետային հիմքը:

Սրանից հետո աշակերտներին տալիս եմ հանրագիտարանային տեղեկություններ Թմկա երդի մասին. «Թմկա երդ, Թմուկ, Թմոք, Թմոգվի, Թմ ուկ - միջնադարյան դղյակ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Վերին Ջավախք գավառում, Կուր գետի ձախ ափին: Բերդը գտնվում էր երեք արձրադիր լուրների վրա ն ուներ մոտ 150մ երկարություն, 30մ լայնություն` շրջապատված պարիսպներով ու 3 լրի վրա առանձին կառուցված աշտարակներով: Պարիսպները ն աշտարակները շինված են սր ատաշ քարով ու կրով ն ունեին մոտ 1,5մ հաստություն: Թմկաերդն ուներ երեք դուռ` հարավային, հյուսիսային ն արնելյան: Հարավային դռան մոտից ստորգետնյա ճանապարհը ժայռի միջով իջնում էր դեպի Կուր գետը:Բերդը հետագայում ավերվել է»: (Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ.4, էջ 193, Երնան, 1978թ.) Պարզա անում եմ նան, թե ով է եղել ժողովրդական ավանդության անորոշ «պարսից շահը», որը պոեմում դարձել է Նադիր շահ: Վերջինս թագավորել է 18-րդ դարի 30-40-ական թվականներին, արշավանքներ է կատարել դեպի Իրանի ոլոր հարնան երկրները, այդ թվում նան Անդրկովկաս: Աչքի է ընկել իր դաժանությամ ն նենգությամ : Սրանից հետո լսում ենք «Թմկա երդի առումը» պոեմի ընթերցումը Սուրեն Քոչարյանի կատարմամ ն «Ալմաստ» օպերան:

Կշռադատման փուլ Այս փուլում աշակերտները մտովի հետադարձ հայացք են գցում ու խորհում անցյալ դասի ընթացքում հանդիպած գաղափարների ն ընկալած իմաստների շուրջ: Դրանց կիրառական դաշտն ընդլայնելու համար հարց եմ տալիս: Աշակերտները մեկնա անում են, անավիճում, հակադրվում միմյանց: Ահա կշռադատման փուլի հարցերը. որոշ հարցեր կազմելիս օգտվել եմ Ա. Առուստամյանի «Հովհ. Թումանյանի ստեղծագործության ուսուցման իմ փորձից» գրքից: 1. - Ինչու՞ է Թումանյանը պոեմը վերնագրել «Թմկա երդի առումը» ն ոչ թե «Թմկա երդի գրավումը»: Սա պատահակա՞ն է արդյոք, թե մտածված: 2. - Հաղթության փառքով ու գինով հար ած Քընած են երդի ն' զորքերն ն' տեր, Ու հավիտյան էլ մընացին քնած, Դավին անտեղյակ, ցավին անտար եր: 3. - Ասել այն տողերը, ուր նութագրված է Թաթուլ իշխանը: 4. - Համեմատեք ն վերնագրեք պոեմի նախերգանքը ն վերջը` 12-րդ հատվածը:

5. - Ինչու՞ է Թումանյանը իր ասելիքը հիմնավորում Ֆիրդուսու հայտնած մտքով. էդպես է ասել հընուց էդ մասին Ֆարսի յուլ յուլը, անմահ Ֆիրդուսին: 6. - Ինչու՞ դառնությամ լեցուն շահը չի կարող հանգիստ նայել իր ստոր արարքի մեղսակցին` Թմկա տիրուհուն: 7. - Իսկ ինչու՞ էր շահը դառնացած. ավելի ճիշտ չէր լինի, եթե նա պատկերվեր հրճվագին տրամադրության մեջ այդ կարնոր ու հեշտ ձեռք երված հաղթանակի առթիվ: 8. - Նայում է շահը անտեր գահույքին, Մտքով անցնում է աշխարքի անը… - Որն է աշխարքի անը, որ անցնում է շահի մտքով: 9. - Նկարագրեք Թմկա տիրուհուն Թումանյանի խոսքերով: 10. - Արդյո՞ք համապատասխանում են իրար Թմկա տիրուհու ներքին ն արտաքին գեղեցկությունը: 11. - Ինչու՞ է շահը այսպես արհամարհական ու կոպիտ ձնով դիմում Թմկա տիրուհուն. - Պատասխան տուր ինձ, մատնիչ սնաչյա… 12. - Ինչը՞ դրդեց իշխանուհուն դիմելու այդ ստոր արարքին: 13. - Ձեզ հանձնարարված էր գրել նշանավոր մարդկանց ասույթները փառամոլության մասին: Կարդացեք Ձեր գրածները: Պատ. - «Ամեն մարդու մեջ ճիշտ այնքան փառամոլություն կա, որքան նրան պակասում է խելքը»: Ա. Պոպ «Հիմարությունն ու փառամոլությունը ան աժան ընկերներ են»: Բոմարշե «Փառամոլությունը ավելի շատ նշան է ոչնչության, քան մեծության»: Ջ. Սվիֆթ «Փառամոլությունը սարսափելի ուժ է, որը գործում է մեր ներսում ու հենց մեր դեմ»: Վ. Հյուգո «Մարդու փառամոլությունը նրա մեծագույն թշվառությունների աղ յուրն է դառնում»: Ժ.Ժ. Ռուսո 14. - Ինչու՞ թմկա տիրուհին անուն չունի: 15. - Արդյո՞ք անաստեղծը ներում է իր հերոսուհուն: 16. - Դուք արդարացնու՞մ եք, մեղադրու՞մ, թե՞ խղճում թմկա տիրուհուն: Հիմնավորել:

17. - Ի՞նչ առեր, արտահայտություններ կընտրեք` նութագրելու թմկա տիրուհու արարքը: 18. - Թմկա տիրուհուն հակադրեք մեր կին հերոսուհիներին: 19. - Տարան անտակ էն ժեռ քարից, Որ կանգնած է մինչ էսօր, էն ահավոր քարի ծերից Գըլորեցին դեպի ծով: - Ինչու՞ գլորեցին դեպի ձորը: 20. - Ինչու՞ է Նադիր շահը աշուղի ուղարկել Թմկա երդ, այլ ոչ մեկ ուրիշի: 21. - Աշուղն ի՞նչ ձնով կարողացավ գրավել Թմկա տիրուհուն: Ուսուցիչ. - Այո', ճիշտ է, գովասանքով: Ուզում եմ կարդալ Հայկ Խաչատրյանի «Վանատուր» գրքից մի պատմություն, որի վերնագիրն է`

«Կանանց որսում են գովասանքով». - Իսկական այրը անի տեղ չի դնում կեղծ գովասանքը, - ասաց Վանատուրը: - Իսկ ինչու՞ միայն այրը. դու կարծում ես` կեղծ գովասանքը դու՞ր է գալիս կանանց: - Այո', տիկին Վարսե, այրերը կականց որսում են գովասանքով: Յուրաքանչյուր կին սիրում է, եր գովում են իրեն, նրան դուր է գալիս նույնիսկ կեղծ գովասանքը: - Բայց մի՞թե չի կարող լինել մի կին, որն անտար եր լսի տղամարդկանց գովասանքը: - Քառասուն գովասանքից 39-ը արհամարհող կինը, միննույն է, կլսի 40-րդ գովասանքը ն կընկնի տղամարդու թակարդը: (Հայկ Խաչատրյան, «Վանատուր, սով. գրող., Երնան, 1978թ.») 22. - Թմկա երդի առման դեպքը պատմող աշուղի երանով ամենայն որոշակիությամ սահմանվում է մարդու` անմահության հասնելու միջոցը: Ո՞րն է այդ միջոցը: 23. - Թումանյանի խոսքերից ո՞րը կդարձնես քո կյանքի նշանա անը: 24. - Ի՞նչ է խորհում մարդու անցողիկ կյանքի ն լավ գործի մասին Ավ. Իսահակյանի «Համ երանքի չի ուխը» պատմվածքի հերոսը` կյանքի փորձությամ իմաստնացած Օհան ամին: 25. - Արդյո՞ք միայն արի գործն է հիշվում:

Ուսուցիչ. - Այո', չարն էլ կարող է «անմահանալ»` հերոստրատյան հիշատակ թողնելով իրենից հետո: Բացատրում եմ «Հերոստրատյան փառք» թնավոր արտահայտությունը. «Այս թնավոր խոսքը կապված է Եփեսոս քաղաքի նակիչ Հերոստրատի անվան հետ, որն իր անունը անմահացնելու ն փառքի հասնելու համար այրում է աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը` Արտեմիսի տաճարը, որը կառուցել էին եփեսոսցիները` ի պատասխան Արտեմիս աստվածուհու նկատմամ տածած սիրո: Տաճարը ոչ միայն վեհաշուք էր, այլն զարդարված էր ոսկով, սուտակով ու շափյուղայով: Եվ ահա ցնցող լուր. 356թ. հուլիսին (մ.թ.ա.) այդ վերասքանչ կոթողն այրվեց: Կեսգիշերին մարդիկ սարսափահար վազում են դեպի տաճար: Բնակիչները ձեռքերը կառկառում են դեպի երկինք ն օգնություն հայցում Աստվածներից: Ամեն ինչ իզուր էր: Փլվեց տաճարը: Ցավից կծկվեց Եփեսոսը: Եր վշտալլուկ քաղաքացիները սթափվեցին, առաջին միտքը այն եղավ, թե ինչ պատիժ գտնեն այն մարդու համար, որը դատավորի հարցին, թե ինչու՞ հրդեհեցիր աշխարհի չքնաղ կոթողը, պատասխանում է. - Ուզեցի հայտնի դառնալ ն անմահանալ դարերում: Դատարանը մահվան վճիռ է կայացնում: Հոնիական ազգային ժողովն էլ Հերոստրատի անունն իսպառ ջնջելու նպատակով հայտարարում է, որ ով նրա անունը արտասանի, չարաչար կպատժվի: Եփեսոսցիներին արգելվեց չարագործի անունը տալ նույնիսկ տաճարի հրդեհման պատմությունն անելիս: Չնայած ոլոր միջոցառումներին` նրա անունը մնաց ն հասավ հետագա դարերին` որպես մի ամոթալի ն սն գործի հեղինակի: Այստեղից էլ սերունդներին մնաց «Հերոստրատի փառք» թնավոր արտահայտությունը, որը գործածվում է եղկելի փառքի իմաստով: Ի լրումն այս ամենի` կարդում եմ նան Ավ. Իսահակյանի «Ով է ապրում» պատմվածքը: Շատ դարեր առաջ արնելքում մի փառատենչ իշխան է լինում: Անունը մոռացվել է, այց գործը հիշվում է: ... Մի անգամ հանկարծակի խուժելով մի հեռավոր իշխանության սահմաններից ներս, հասնում է երկրի մայրաքաղաքի փակ դռներին: Պաշարում է քաղաքը, անակը զետեղում է ամրակուռ պարիսպների շուրջը, ինքն էլ նստում է արքայական վրանի մեջ՝ օր ու գիշեր հնարներ ու դավեր որոճելով քաղաքին տիրանալու: ... Մի օր իշխանը զորքի մեջ քննական պտույտ անելուց հետո վերադառնում է իր վրանը: ճանապարհն անցնում է քաղաքի ընդարձակ գերեզմանատան միջով: Իշխանը քաշում է նժույգի սանձը, կանգ առնում ն դիտում անծայրածիր գերեզմանները: Դիտում է ու խորհում

իր սրտի մեջ: ... Հարկավ ամեն մի քարի տակ մի հանգած կյանք կա, մի մեռած անհատ, ներկա ապրող աշխարհից առաջ մի անցած ապրող աշխարհ: ... Իշխանը իջավ ձիուց, մոտեցավ առաջին շիրմաքարին ն կարդաց արձանագիրը. անուն, տոհմանուն, մեծահարուստ վաճառական, ծնվեց այս թվին, մեռավ այս թվին. չապրեց ն ոչ մի օր: Ինչ տարօրինակ խորագիր: Կարդաց մի ուրիշը. - անուն, տոհմանուն, հռչակավոր զորապետ, միշտ հաղթանակ, ծնվեց, մեռավ, ապրեց միայն մի օր: Իշխանը զարմացած շարունակեց ընթերցումը հաջորդ մահարձանի. - մեծափարթամ կալվածատեր, ծնվեց - մեռավ, ապրեց 7 տարի: ... Ավելի զարմացավ իշխանը ն շիրմաքարից շիրմաքար անցնելով՝ կարդաց մի այլ արձանագիր. - անուն, ազգանուն, խորիմաստ հեղինակ, ծնվեց - մեռավ, ապրեց իր կյանքի ոլոր օրերը: Իշխանը մտասույզ կանգ առավ. ի՞նչ կնշանակե այս, ի՞նչ խորհուրդ ունեն այս գրությունները: Մտածեց, մտածեց ն անկարող եղավ լուծելու այս գաղտնիքը: Հրամայեց գտնել - երել տեղացի մի մարդ՝ գիտակ այս առեղծվածին: Ցրվեցին թիկնապահներն ամեն կողմ ն մի պահ անցած՝ երին մի ծերունի մարդ, որ նակվում էր գերեզմանի ծայրին՝ մի հյուղակի մեջ: -Կարո՞ղ ես ացատրել ինձ տապանագրերի իմաստը, - հարցրեց իշխանը: -Կես դար է, - ասաց ծերուկը, - դեգերում եմ այս մեռելաքաղաքի նակիչների մեջ: Այստեղ հանգչում են հայրերը ն նրանց կողքին իրենց որդիները, իսկ թոռները հիմա մարտնչում են քո դեմ: Ես գիտեմ այս մեռելաքաղաքի գործերը - մահի ն կյանքի առնտուրը: Կյանքն իր ծնված ժամից գրավ է դրված մահի մոտ: Մահը խիստ հզոր պարտատեր է: Ո՛չ հաղթապանծ իշխանը կազատվի այդ պարտքից, ո՛չ պարտված ստրուկը... Կյանքը սուտ է, միայն... Իշխանը մեղմով կտրեց ծերունու խոսքը: -Այո՛, այո՛, այց խնդրում եմ ինձ մեկնես այս գրերի խորհուրդը: Ծերունին մի պահ տրորեց ճակատը ն խամրած ձայնով ասաց. -Հնուց, դարերի մեջ սր ագործված մի սովորություն կա մեր քաղաքում: Եր մեռնում է մի քաղաքացի, դատի են նստում քաղաքի իմաստուն ծերունիները: Քաջություն, խելք, հարստություն անարժեք են, եր չի գործվում ուրիշի համար: Իրեն անձի համար ապրած օրերը նժարի մեջ կշիռ չունեն, արիք գործած օրերն են ապրած համարում: Ուրիշի համար ապրողն է ապրում, որովհետն կյանքի իմաստը ուրիշի համար ապրելու մեջ է: Եվ այսպես հաշվում են ննջեցյալի արիք գործած օրերը ն թիվը գրում տապանի վրա: ... Իշխանը գոհացավ ծերունու խոսքերից, առատ վարձատրեց

նրան ն հետիոտն, գլուխը քարշ, դանդաղ քայլերով գնաց վրանը: Բոլոր գիշերը մինչն լույս նա առանձնացած գլուխն առավ ափերի մեջ, ո՛չ քնեց ն ո՛չ հանգստացավ, մտածեց ու մտածեց: Եր լույսը ծագեց՝ փոխանակ ռազմակոչ շեփոր զարկելու, կռիվը նորոգելու համար, նահանջի հրաման արձակեց: Վերադարձավ իր երկիրը, անակը ցրեց ն ձեռնարկեց արի ն խաղաղարար գործեր՝ մնացած կյանքը ապրելով ուրիշների արօրության համար»: Սրանից հետո հանձնարարում եմ կին, գործ, դավաճանություն ն սեր առերով կառուցել պրիզմա:

Վերը երված է աշակերտների կառուցած պրիզմաներից մեկ օրինակ, որի արդյունքում ստացվեց կին - անհատականություն, կին կյանք, կին - հավատարմություն, գործ - անմահություն, գործ - տանջանք, գործ - օգնություն, դավաճանություն - ամոթ, դավաճանություն պատիժ ն այլն:

Դասն ավարտում եմ Իշխան Սիմոնյանի ընթերցմամ .

անստեղծության

Մայրս ասում էր, Թե մարդ իր կյանքում Երեք անգամ է Սրտագին երգում. Առաջին երգը ծնունդ է նրա, Երկրորդը գործն է կյանքում առօրյա, Իսկ երրորդ երգը մահն է սնագույն, Որ մարդիկ վերջին անգամ են երգում: Եվ ասում էր նա. - Աշխարհում, տղա՛ս, Քո կյանքի ճամփան երգելով գնաս Ու եր այն վերջին երգին մոտենաս Քո երկրորդ երգից մահը խլանա: - Այո', իմ սիրելի աշակերտներ, եկեք միշտ լավ ու հիշարժան ու մնայուն գործ կատարենք. - Որ մեզանից հետո չասեն լեզուները նենգ ու չար` Մարդը եկավ, մարդը գնաց` պարտք մնալով աշխարհին:

արի,

Չափածո ստեղծագործության ուսուցման փորձ «Ես իմ անուշ Հայաստանի…» անաստեղծության օրինակով Դասի թեման ` «Ես

իմ անուշ Հայաստանի…» անաստեղծու-

թյան վերլուծություն

Նպատակը` մեկնա անել անաստեղծությունը, ցույց տալ գեղարվեստական առանձնահատկությունները ն արժեքային համակարգը Խնդիրները` ունկնդիրը կիմանա, թե ինչ գեղարվեստական հնարանքներ է օգտագործված այս անաստեղծությունում, կիմանա այն արժեքային համակարգը, որ ներկայացված է անաստեղծությունում, կկարողանա արտահայտիչ, հուզական ն տրամա անական շեշտադրությամ արտասանել Հագեցվածությունը` թղթապանակներ` Հայաստանի տեսարժան վայրերի, գրականության, երաժշտության, կինոյի, նկարչության, պարարվեստի, գիտության, ճարտարապետության նագավառներում երնելի ն համաժողովրդական ճանաչում ու հարգանք վայելող մարդկանց նկարներով Դասի տնողությունը` 80 րոպե

Խթանման փուլ Աշակերտներին առաջարկում եմ թերթել թղթապանակները, նայել նկարները, կարող են իրար հարցեր տալ, դատողություններ անել: Սրանից հետո օգտվում եմ խմ ավորման մեթոդից. այն խրախուսում է աշակերտներին ազատ ու աց մտածել որնէ թեմայի շուրջ: Այս մեթոդը կարելի է կիրառել ն՛ խթանման, ն՛ կշռադատման փուլում, այսինքն` խմ ավորում կարելի է առաջարկել մինչն թեմայի ավելի խորը ուսումնասիրությունը, նան որպես սովորածն ի մի երելու միջոց: Խմ ավորման քայլերը պարզ են ն հեշտ հիշվող: Ահա այդ քայլերը. 1.գրատախտակի կամ թղթի կենտրոնում գրում եմ առանցքային առը. տվյալ դեպքում` Հայաստան. 2.առաջարկում եմ գրել ընտրված առանցքային առին առնչվող հնարավորին չափ շատ առեր ու արտահայտություններ. 3.եր առեր ու արտահայտություններ գրելը վերջացնում ենք, գրատախտակի մոտ հերթականությամ կանչում եմ մի քանի աշակերտի ն հանձնարարում գծիկնեով միացնել այն առերը, որոնք առնչվում են իրար: Խմ ավորման մեթոդից օգտվելիս անհրաժեշտ եմ համարում

պահպանել մի քանի հիմնական կանոն.  գրի առնել միտքը եկած ոլոր առերը.  թդադարեցնել գրել, քանի դեռ մտքեր են արտահայտվում.  այնքան միացման գծիկներ տանել, որքան հնարավոր է: Խմ ավորումն ավարտելուց հետո ամփոփում եմ ն հանձնարարում 5 րոպեի ընթացքում գրել շարադրություն` առանցքային առը դարձնելով վերնագիր, կիրառելով գծիկներով միացված առերը: Ժամանակը լրանալուց հետո ցանկացողներին հարցնում եմ կարդալ, իսկ ունկնդիրներով որոշում ենք ամենալավ շարադրությունն ու անցնում հաջորդ քայլին: Հարցնում եմ կարդալ նշանավոր մարդկանց կարծիքները, տպավորությունները Հայաստանի մասին (հանձնարարված է եղել նախորդ դասին): Աշակերտներին լսելուց հետո կարդում եմ նկարիչ Ռոքուել Քենտի խոսքերը Հայաստանի մասին. «Եթե ինձ հարցնեին, թե Երկիր մոլորակի վրա ամենից շատ որտե՞ղ կարելի է հանդիպել հրաշքների, ես ամենից առաջ Հայաստանի անունը կտայի: Ակամա ապշում ես աշխարհի այս փոքրիկ անկյունում տեսնելով այնպիսի հուշարձաններ ն այնպիսի մարդկանց, որոնք կարող են լինել ամ ողջ աշխարհի հպարտությունը»: Մեջ երումն անելուց հետո հարցնում եմ աշակերտներին, թե իրենց կարծիքով որը կլինի մեր այսօրվա դասի թեման: Բոլորն էլ միա երան ասում են, որ դասի թեման Հայաստանի մասին է: Հավանություն տալով՝ ասում եմ, որ դասը Եղիշե Չարենցի «Ես իմ ամուշ Հայաստանի…» անաստեղծությունն է: Այնուհետն լսում ենք անաստեղծությունը Վլադիմիր Ա աջյանի կատարմամ : Որպեսզի աշակերտներն իմանան, թե ինչպիսի մեծ նշանակություն ու կարնորություն ունի այս տաղը, ընթերցում եմ հետնյալները. «Դա մեր այսօրվա աղոթքն է: Աղոթք, որը կարելի է թե՛ մտքում հյուսել, թե՛ մրմնջալ շշուկով, թե՛ արտասանել արձրաձայն: Իսկ ինչի՞ հետ համեմատես «Ես իմ անուշը»: Քիչ կլինի ասել, թե անաստեղծություն է: Պոեմ էլ չէ, վեպ՝ նույնպես, որովհետն իրենց ծավալով, մոնումենտալությամ հանդերձ դրանք կյանքը ներկայացնում են այս կամ այն մասշտա ով: Այս անաստեղծությունը, ավելի շուտ, ոլոր մասշտա ներից դուրս, պաննո է (պաննո- մեծ չափերի նկար քաթանի վրա): Պաննո՝ հասցված ժողովրդական էպոսի աստիճանի: Դա անհիշելի ժամանակներից եկող Հայասա - Ուրարտու - Արմենիա երկրի համապարփակ պաննո - դիմանկար է: Դա մեր ազգի կենսագրության ու վարքի կենդանի արտացոլանքն է, մեր կրած տառապանքների ու փայփայած իդեալների, մեր անկումների ու վերելքների, արհավիրքների ենթակա մեր ճակատագրի ու անմեռ մնալու մեր ձգտման գեղարվես- 54 -

տական սինթեզն ու յուրեղացումն է: Այդպիսի մի երկ աշխարհ երելու համար պետք է ամենաքիչը կիսաաստված լինել»: Մարտիրոս Սարյան «Չարենցը, Չարենցը ... «Ես իմ անուշ Հայաստանի...»: Անոր չհանդիպած գիտեի արդեն իր այս քերթվածը: Սկսած էի արտասանել Ամերիկայի մեջ: Ամեն մեկ առ ացատրել տված էի ու գրեթե գոց սորված: Զայն մինչն այսօր կնկատեմ մեր երկրին, մեր հողին, մեր պատմության նվիրված ամենեն գեղեցիկ երգը, գովա անական աղոթքը: «Հայր մեր» - ին նմանող աղոթք մը»: Վիլյամ Սարոյան «Չարենցի այս անաստեղծությունը աղոթքի պես անկեղծ է ու անեղծ ն սիրո երդումի պես ջերմ ու անդրժելի»: Հր.Քոչար «Եթե «Տաղարանը» իր քսան տաղով նմանեցնենք քսան խոսուն ացվածքից աղկացած ճարտարապետական տարածուն շենքի, ապա նրա վերջին՝ «Ես իմ անուշ Հայաստանի... » տաղը այդ շենքի ավարտական դրվագն է, նրա վեր սլացող կոթողը»: Ա.Աղա ա յան Սրանով ավարտում եմ խթանման փուլը ն անցնում իմաստի ընկալման փուլին: Այս փուլում կազմակերպում եմ խմ ային աշխատանք: Պարկից միանման խաղալիքների ընտրման կամ կտրված նկարների հավաքման միջոցով կազմում եմ 4 խում : Յուրաքանչյուր խմ ի տալիս եմ մեկ քառատող ն հինգ րոպե ժամանակ վերլուծության համար: Ժամանակը լրանալուց անմիջապես հետո անցնում ենք քառատողերի վերլուծությանը: Յուրաքանչյու խմ ից ներկայացնում է այն մեկը, ում ընտրել է խում ը: Լսում ենք խմ երի վերլուծությունը, կարծիքներն ու մտքերը, դատողություններն ու եզրահանգումները: Վերլուծության ացը, թերի կողմերը լրացվում է հաջորդ`կշռադատման փուլում:

Կշռադատման փուլ Այս փուլում տալիս եմ հետնյալ հարցերը. 1. - Ո՞վ է անաստեղծության քնարական հերոսը: - Բանաստեղծության քնարական հերոսը Հայաստան - յարն է: 2. - Ինչու՞ է անաստեղծն ասում. «Ես իմ անուշ Հայաստանի ... »: - Այսպես է անաստեղծն արտահայտում իր ն հայրենի երկրի անքակտելի կապը: 3. - Ինչու՞ արնահամ առ:

- Արնահամ առ, քանի որ հնչում է ի րն մաքրամաքուր աղոթք ն սրտագրավ մեղեդի: Դրանով անաստեղծը ցույց է տալիս մեր նավորության, խոսքի ու առի ջերմությունը: 4. - Բացատրել «հին սազ, ող անվագ, լացակումած լար» առակապակցությունների իմաստը: - Հին սազ, ող անվագ, լացակումած լար, որովհետն աշուղները անհիշելի ժամանակներից ուղեկցել են մեր ժողովրդին ն իրենց երգով ներկայացրել մեր պատմության ող երգական էջերը: 5. - Ինչու՞ են ծաղիկներն արնանման: - Արնանման առն այստեղ հուշում է, որ մեր ծաղիկներն արյամ են ցողված, ծաղիկներ, որոնց վրա դեռ չի չորացել հայ ժողովրդի արյունը, ժողովուրդ, որ զոհեց իր կյանքը պայծառ գալիքի ն անկախության համար: 6. - Ինչու՞ է Չարենցը սիրում նաիրյան աղջիկների հեզաճկուն պարը: Մի՞թե սիրելու այլ ան չկար: - Սիրում է պարը, քանի որ պարի մեջ կա կյանք, ուրախություն, ապրելու խորհուրդ: Պարը արվեստի ձն է, որի արտահայտչամիջոցը շարժումներն են: Այս առիթն օգտագործում եմ ն կարդում «Հայկական պար» անաստեղծությունը.

Հայկական պար Պարելու պահին ով ամ ողջովին ոտնաթաթերն իր չի դնում գետնին, Հավանա ար նա արագիլի պես դեռ կիսով չափ է հավատում հողին: Ազգ իմ, դու ոգով քո ուրարտական եղել ես երգ ու պարերի վարպետ.Միշտ հողին է քո ոտքը հաղթական, ուր ննջում են քո զոհերը ասպետ: Պարերիդ նման պատմության միջով դու դոփելով ես առաջ գնացել... Ո՞վ է ոտքերի ծայրին քայլելով կյանքում թեկուզ մի արահետ ացել: Դրա համար էլ պարելիս այնպես ոտքդ ամուր ես խփում դու գետնին: Դոփում ես ուժգին, որ ձայն տալու պես արթնացնես քո քնած քաջերին... Եվ աշխուժորեն քո մկաններում խաղում է ուժը ոգուդ հանճարի: Կուրծքդ այնպես ես դու առաջ մղում, ասես փշրում ես պատնեշը չարի: 7.- Ինչպե՞ս կ ացատրեք երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե: - Հիացմունք մեր գեղեցիկ նության նկատմամ : 8.- Իսկ ի՞նչ կասեք հաջորդ տողի մասին: - Ներկայացված է հայկական խիստ ն ուրույն կլիման: 9. - Արդյո՞ք «անհյուրընկալ պատերը սն» արտահայտությամ

խոսվում է հայ ժողովրդի ոչ հյուրասեր լինելու մասին: - Բոլորովին էլ այդպես չէ: Հայ ժողովուրդը եղել է հյուրամեծար, հյուրապաշտ, հյուրընկալ ն է այդպիսին: Գետնափոր տները սնացել են մոմի, ճրագի, թոնրի ծխից: 10. - Մեկնա անեք խնդրեմ «հնամյա քաղաքների հազարամյա քար» արտահայտությունը: 11. - Իսկ ի՞նչ կասեք «երկաթագիր գրքերը մեր» արտահայտության մասին: - Հայ ժողովուրդը պաշտել է գիր ու գրականությունը, ունեցել է դպրության Աստված Տիր անունով: - Այո, ճիշտ է,- միջամտում եմ ես,- մեր ժողովուրդը պաշտել է գիրքը: Նույնիսկ տեղահանության, փախուստի ժամանակ թողել է ամեն ինչ, այց իր հետ է վերցրել գիրքը: Այդ է վկայում այն փաստը, որ այսօր Մատենադարանում պահվում է «Մշո ճառընտիրը»: Այն Մատենադարանի հազարավոր գրքերի մեջ ամենամեծն է, որն ունեցել է հետաքրքիր ճակատագիր: 1204թ. սելջուկներն սպանում են այս գրքի տիրոջը ն կողոպտում նրա ունեցվածքը: Հայերը հավաքում են 4000 արծաթ դրամ, ետ են գնում ձեռագիրը ն պահում Մշո Առաքելոց վանքում: 1915թ. գաղթողներն իրենց հետ տանում են գիրքը, որը կշռում էր երկու փութից ոչ ավելի: Ձեռագիրը աժանում են 2 մասի, մի մասը հասցնում են էջմիածին, մյուսը թաղում էրզրումի եկեղեցու ակում, որը հայտնա երվում է պատահա ար ն հետագայում միացվում մյուս կեսին: 19 թերթ Վենետիկի Մխիթարյանների մոտ է: Ավելացնում են նան, որ առաջին հայ տպագիր գիրքը լույս է տեսել Վենետիկում (Իտալիա) 1512թ. «Ուր աթագիրք» ժշկարանը: Հայ առաջին տպագրիչը Հակո Մեղապարտն է: Իսկ ինչ վերա երում է «Երկաթագիր» առին, ասում եմ, որ երկաթագիրը հայկական գրատեսակ է, ստեղծել է Մաշտոցը՝ որպես գլխագիր: Նան վիմագրության գիր է, գրվել է քարի վրա երկաթե գրոցով, որից ստացել է «երկաթագիր» անունը: Այս ձնի գրության ժամանակ երկար ու կարճ գծերը իրար են միանում ոչ թե ուղիղ, այլ կոր գծերով: Օգտագործվում է 5- րդ դարից մինչն այսօր (Հայկական սովետական հանրագիտարան, Երնան, 1977, հ 3, էջ 594): 12. - Ինչու՞ են հիշվում Նարեկացին ն Քուչակը: Հիշվում են որպես հպարտության խորհրդանիշներ: Հիշվում են որպես հարատնման զորավիգներ: Հիշվում է Նարեկացին որպես սուր գրքի՝ «Նարեկի» հեղինակ ն վերածննդի մեծ անաստեղծ: 13. - Վերջին քառատողում «չկա» առը կրկնվում է (հեքիաթ չկա, ճակատ չկա, գագաթ չկա): Իրո՞ք չկա: - Ժխտման իմաստ արտահայտող առը ոչ թե ացասում, այլ

հաստատում է փաստերի գոյությունը: 14. - Ինչու՞ Արարատ - Մասիս: Աչք ենք ացել ու դու մեր դեմ եղել ես, կաս, Արարատ, Բայց ամեն օր մեզնից հեռու ու մեզ անհաս Արարատ ... Աշխարհի մեջ ամեն հայի ամեն ծայրից երնում, Բայց մնում ես հեռու, հեռու, մնում երազ Արարատ (Կապուտիկյան): 15. - Ինչի՞ շնորհիվ գոյատնեցինք, կանք. ի՞նչը մեզ պահեց հայ: - Երնի թե աստվածային ինչ որ առաքելություն կա, որը մենք դեռ չենք կատարել, ն որի կարիքն ունի այս մոլորակը: Հարցերից հետո նորից կազմակերպում եմ խմ ային աշխատանք 4 խմ ով: Յուրաքանչյուր խմ ի տալիս եմ մեկ հարց ն հինգ րոպե ժամանակ. ահա այդ հարցերը. 1.Իսկ դուք ի՞նչն եք սիրում Հայաստանի: 2.Ի՞նչը չեք մոռանա, եթե Հայաստանում չլինեք: 3.Հայաստանի ինչո՞վ եք հպարտանում: 4.Կհեռանա՞ք Հայաստանից. եթե այո`ինչու՞, եթե ոչ` ինչու՞: Չորրորդ հարցի պատասխանը լսելուց հետո կարդում եմ Համո Սահյանի«Ախր ես ինչպես…» անաստեղծությունը. Ախր ես ինչպե՞ս վեր կենամ գնամ, ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ: Ախր ուրիշ տեղ հայրեններ չկան, Ախր ուրիշ տեղ հորովել չկա, Ախր ուրիշ տեղ սեփական մոխրում Սեփական հոգին խորովել չկա, Ախր ուրիշ տեղ Սեփական ախտից խռովել չկա, Ախր ես ինչպե՞ս վեր կենամ գնամ, Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ: Ախր ուրիշ տեղ Հողի մեջ այսքան օրհնություն չկա, Այսքան վաստակած հոգնություն չկա, Ախր ուրիշ տեղ ձյունի մեջ՝ արն, Եվ արնի մեջ այսքան ձյուն չկա: Ախր ուրիշ տեղ տեղահան եղած, Եկած ուսերով Արագած սարի Ուսերին հենված Սասնա տուն չկա: Ախր ուրիշ տեղ

Ամեն մի քարից, առվից, ակոսից Իմ աչքերով իմ աչքերին նայող Մանկություն չկա... Ախր ես ինչպե՞ս վեր կենամ գնամ, Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ, Ախր ես ինչպե՞ս ապրեմ առանց ինձ: Բանաստեղծությունից հետո խոսում եմ «Ես իմ անուշ Հայաստանի…» երգի մասին: Բանասեր Ռ.Դավթյանը գրում է. «Ելնելով անաստեղծության ներքին զգացողությունից՝ երաժշտությունը պետք է լիներ առնական, ունենար դրամատիկ հագեցվածություն: Սակայն անաստեղծության նկատմամ կոմպոզիտոր Աշոտ Սաթյանը ցուցա երել է ինքնատիպ վերա երմունք, որի հետնանքով էլ երաժշտությունը զարմանալիորեն հանդարտ է, զուսպ ու պարզ»: Իսկ եր 1970թ. Ամերիկայում հայկական արվեստի օրերին հնչեց «Ես իմ անուշ Հայաստանի» երգը Ռու են Մաթնոսյանի կատարմամ , «Լրա եր» թերթում գրվեց. «Այս երգը հայ ժողովրդի փառա անությունն է»: Ավելացնում եմ նան, որ այս երգը այնքան ժողովրդականություն էր վայելում, որ հայկական հեռուստատեսությունն իր հեռարձակման առաջին օրից մինչն վերջերս իր ծրագիրը սկսում ն ավարտում էր այս երգով»: Տնային առաջադրանք 1. Ի՞նչ կնկարես`որպես Հայաստանի խորհրդանշան: 2. Պատրաստել գովազդ Հայաստանի մասին: 3. Գեղարվեստական ի՞նչ հնարանքներից է օգտվել Չարենցը: 4. Մեկնա անել Մ. Սարյանի խոսքերը: 5. էլ ի՞նչ անաստեղծություններ գիտեք, որ ներկայացնում են Հայաստանը այս ձնով: 6. Գրել հնգյակ` նվիրված Հայաստանին: 7. Կետերը փոխարիենլ մակդիրներով. Ես իմ .......... Հայաստանի .......... առն եմ սիրում, Մեր .......... սազի .........., .......... լարն եմ սիրում, .......... ծաղիկների ու վարդերի ույրը .........., Ու .......... աղջիկների .......... պարն եմ սիրում: Սիրում եմ մեր երկինքը ........., ջրերը ..........,լիճը .........., Արնն .......... ու ձմեռվա .......... ուքը .........., Մթնում կորած խրճիթների .......... պատերը սն Ու .......... քաղաքների .......... քարն եմ սիրում: Ուր էլ լինեմ - չեմ մոռանա ես .......... երգերը մեր,

Չեմ մոռանա աղոթք դարձած .......... գրքերը մեր, Ինչքան էլ սուր սիրտս խոցեն .......... վերքերը մեր էլի ես որ ու .......... իմ Հայաստան յարն եմ սիրում: Իմ .......... սրտի համար ոչ մի ուրիշ հեքիաթ չկա, Նարեկացու, Քուչակի պես .......... ճակատ չկա, Աշխարհ անցիր, Արարատի նման .......... գագաթ չկա, Ինչպես .......... .......... ճամփա՝ ես իմ Մասիս սարն եմ սիրում:

Ուսուցչի հարցադրումը՝ որպես աշակերտի քննադատական մտածողությունը խթանող միջոց Եղիշե Չարենցի «Գանգրահեր տղան» նովելի ուսուցման օրինակով Դասավանդողի հաղորդած կամ դասագրքում տրված տեղեկությունները հասկանալն ու հիշելն արժեքավոր է ու կարնոր, այց զարգացնող ն ակտիվ ուսումնառություն ապահովելու համար սա ավարար չէ: Դասավանդողն իր գլխավոր նպատակը պետք է համարի սովորողի ինքնուրույն ու քննադատական մտածողության զարգացումը, որը խիստ անհրաժեշտ է նրանց կյանքում: Ինքնուրույն ն քննադատական մտածողության զարգացումը, ակտիվ ուսումնառությունը պահանջում է դասի այնպիսի կազմակերպում, եր գիտելիքները տրվում են ոչ թե պատրաստի վիճակում, այլ սովորողը ձեռք է երում ինքնուրույնա ար, քանի որ սեփական ջանքերով հայտնա երած գիտելիքները ոչ միայն ուշ են մոռացվում, այլ ոգնորում են սովորողին, նրան մղում որոնողական գործունեության: Ակտիվ ուսումնառության ն քննադատական մտածողության զարգացմանը նպաստում են դասավանդողի կողմից նախապես ճիշտ մշակված, իմաստավորված հարցադրումները: Վերջինս ամենահաճախ կիրառվող ռազմավարությունն է, քանի որ հարցադրումներից է ծնվում ն ակտիվանում մտածողությունը: Հարցադրման դերն ու նշանակությունը անգնահատելի է: Հարցադրումն օգնում է սովորողին ինքնուրույն գիտելիքներ ձեռք երել: Հարցադրման միջոցով ուսուցման ընթացքում ծանրա եռնվածությունն ընկնում է ոչ թե սովորողի հիշողության, այլ մտածողության վրա, ուսուցումը լինում է ոչ թե վերարտադրական, այլ ստեղծագործական գործունեություն: Հարցերը` որպես ուսուցման միջոց, օգտագործվում են ինչպես խմ ային, այնպես էլ անհատական աշխատանքի ժամանակ: Ի՞նչ հարցեր ենք մենք ամենից հաճախ տալիս: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դրանք լինում են` 1. սովորողների հետաքրքրությունը շարժող ն նրանց ուշադրությունը փաստերի վրա կենտրոնացնող. 2. գիտելիքների մակարդակը գնահատելու հնարավորություն ընձեռնող. 3. քննարկման հիմնական նյութին վերադարձնող. 4. դասը վարելուն օգնող. 5. թեմային խորությամ անդրադառնալու. 6. սովորողների ուշադրությունը այլ թեմաների վրա հրավիրող. 7. սովորողների զգացմունքները կարգավորող.

8. արտահայտած կարծիքների հիմնավորումը ստուգող. 9. թեմայի ամ ողջական ընդգրկումն ստուգող. 10.ախտորոշող: Ուսումնառության ընթացքում հարցեր տալիս են նան սովորողները: Նրանց հարցերն օգնում են ուսուցչին պարզելու, թե ինչն է մնացել չհասկացված, ինչ է աց թողնվել, ն որտեղից պետք է սկսի կամ շարունակի ինքը: Հարց տալն օգտակար է հենց իրենց` աշակերտների համար, քանի որ նպաստում է նրանց մտածողական ն լեզվական կարողությունների զարգացմանը, հարստացնում է առապաշարը: Դասին պատրաստվելիս ուսուցիչը պետք է կազմի հարցերի հաջորդականությունը կամ սցենարը: Նա պետք է հստակ իմանա, թե որ հարցն ինչ ձնակերպմամ պետք է հնչի ն եր : Սա անհրաժեշտ է, եր մենք ուզում ենք օգնել աշակերտներին փաստերի ուսումնասիրությունից անցնելու դրանց ընդհանրացմանը ն զարգացնելու մտածողության ավելի արդ հմտություններ: Հարցերին նախապատրաստվելն ու դրանք գրառելն ունի նս մեկ առավելություն: Այն օգնում է, որ ոչ մի հարց չվրիպի ուսուցչի տեսադաշտից, ն վերջինս հնարավորություն ունենա ամ ողջությամ վերահսկելու աշակերտների մտքի ընթացքը: Ի տար երություն այն հարցերի, որոնք ծնվում են դասի ժամանակ, նախապես մշակված սցենարը նպաստում է դասը պլանավորած հունով տանելուն: Ուսուցիչը չպետք է մոռանա, որ յուրաքանչյուր հարցի պետք է հետնի պատասխանին սպասելու անհրաժեշտ ժամանակը: Այժմ հարցադրման միջոցով անցնենք Եղիշե Չարենցի «Գանգրահեր տղան» նովելի ուսուցմանը:

Դասի թեման՝ Եղիշե Չարենցի «Գանգրահեր տղան» Մեթոդը՝ Հարցադրման Ակնկալվող արդյունքները. 1. Ունկնդիրը կիմանա, թե ինչու է այս ստեղծագործությունը չափածո նովել. 2. Կիմանա նովելի ոլոր խորհրդանշական պատկերների իմաստը. 3. Կիմանա, թե ինչ է անաստեղծական տեսիլք. 4. Կիմանա որոշ տեղեկություններ հին Երնանի մասին. 5. Կկարողանա նկարագրել ապագայի Երնանը` համաձայն իր պատկերացումների:

Ռեսուրսներ

Թուղթ, ֆլոմաստերներ, գունավոր կավիճներ, ֆլիպչարտ, գունավոր թղթեր, մագնիտոֆոն, ձայներիզներ:

Կազմակերպչական պահից հետո, եր հայտնում եմ դասի թեման, անցնում եմ խմ երի ստեղծմանը: Գունավոր թղթերի միջոցով ունկնդիրներին աժանում եմ հինգ խմ ի: Որպես խթանման միջոց՝ ընթերցում եմ Լնոն Միրիջանյանի՝ «Չարենցի արձանի առաջ» անաստեղծությունը:

ՉԱՐԵՆՑԻ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԱՋ

... Բանաստեղծն արդեն վաղուց է՝ չկա, Անունը նրա լեգենդ է դարձել, Նրա քնարած գալիքը ոսկյա Բացվել է շքեղ ու պայծառացել: Զնգում է օրը նոր Երնանում՝ Արնոտ, կապույտ երկնքի ներքո, Պիոներական վաշտերն են գնում Նրա հարազատ, հաղթական երգով: Ու ոչ թե հեռվում՝ դաշտի մեջ կորած, Այլ ծաղկած ակում նորոգ դպրոցի, Ոսկեհեր մանկանց կողքին իր սիրած՝ Երազն է շողում մեծ անաստեղծի: Երազը նրա, այց ոչ հինավուրց, Մի տապանաքար՝ դարձած գերեզման, Ու ոչ թե շիրիմ՝ մամռոտած վաղուց, Այլ՝ գրանիտե վսեմ պատվանդան: Ու պատվանդանից նայում է ահա Նա ինքը, ինքը՝ եր եք չմեռած Փոթորկոտ երգեր շուրթերի վրա, Խիղճը միշտ մաքուր, ճակատը միշտ աց... Ուրախ է այսօր գանգրահեր տղան, Ուրախ է նա էլ՝ անաստեղծը մեծ, Դեպի հավերժն է գնում հաղթական Մի պայծառ անուն՝ Եղիշե Չարենց:

Բանաստեղծության ընթերցումից հետո ցույց եմ տալիս օղակաձն զ ոսայգում տեղադրված Չարենցի հուշարձանի նկարը ն հաղորդում հետնյալ տեղեկություններն արձանի մասին. «Երնանի օղակաձն զ ոսայգում 18 մետր արձրությամ վեր է խոյանում ազմակերպար մոնումենտալ կոմպոզիցիան՝ մարմնավորելով չարենցյան ներքին մեծ ուժը, դինամիկան ու ազատատենչ ոգին: Հուշարձանը հենվում է կարմիր գրանիտից կերտված հսկա թեք պատվանդանին, որի մի կողմում Չարենցի ապրած տարիները նորոշող 40 աղ յուրներն են, իսկ մյուսում արձրանում է հավերժական կրակով հուշասյունը, որի վրա փորագրված են Չարենցի հրաշունչ անաստեղծության տողերը. «Ես եկել եմ դարերից ն գնում եմ հաղթական...»: Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Ն.Նիկողոսյանը, ճարտարապետ Ջ.Թորոսյանը»: Սրանից հետո ոլոր հինգ խմ ին հանձնարարում եմ գրել շարադրություն` «Երնանն իմ պատկերացմամ 25 տարի անց» վերնագրով: 10 րոպե անց խմ երն ընթերցում են իրենց գրած շարադրությունները: Գրատախտակին կամ ֆլիպչարտին գրում ենք այն առակապակցություններն ու նախադասությունները, որոնք նութագրում են Երնանը 25 տարի անց: Այնուհետն լսում են «Գանգրահեր տղան» չափածո նովելը ասմունքի վարպետ Վլադիմիր Ա աջյանի կատարմամ : Սրանից անմիջապես հետո ընթերցում եմ գրականագետ Սուրեն Աղա ա յանի գնահատանքի խոսքերը նովելի մասին. ««Գանգրահեր տղան» պայծառ հումանիզմով ու անհուն լավատեսությամ շնչող, վառվռուն գույներով հարուստ ասք է՝ գալիք օրերի մասին»: «Գանգրահեր տղան» ստեղծագործությունը սկզ ից մինչն վերջ մի շքեղ երգ է արդեն ձեռք երած նվաճումների ն գալիքում ստեղծվող նոր կյանքի մասին: Նախօրոք նովելը աժանել եմ 5 մասի՝ | մաս՝ 1-8-րդ տողը, || մաս՝ 9-20-րդ տողը, ||| մաս՝ 21-32-րդ տողը, |/ մաս՝ 33-52-րդ տող, / մաս՝ 53-76-րդ տողը: Յուրաքանչյուր խմ ի հանձնարարում եմ վերլուծել իրեն տրված հատվածը ն վերնագրել: Այս աշխատանքին հատկացնում եմ 10 րոպե ու ստուգում հանձնարարությունը: Բոլոր խմ երին հանձնարարում եմ ընտրել վերնագիր վերջին 4 տողի համար ն վերլուծել: Ստուգվում է այս աշխատանքը նս: Այս ամենից հետո հարցադրման միջոցով ուսուցանում եմ այն, ինչ չասվեց վերլուծությունների ժամանակ: Հարցերը մշակված են նախապես: 1. Ի՞նչ պատկերով է ացվում ստեղծագործությունը ն ի՞նչ հնարավորություն է դա տալիս: 2. Ո՞վ է գանգրահեր տղան կամ ու՞մ եք տեսնում գանգրահեր տղայի կերպարում: Ում ե՞ք նմանեցնում նրան:

Մինչն 3-րդ հարցի ձնակերպումը տեղեկություն եմ տալիս պիոների մասին: Պիոներ նշանակում է առաջին, առաջավոր, առաջամարտիկ: Աշխարհի ոլոր լեզուներով այդպես են անվանում նորի հիմնադիրներին, նրանց, ովքեր մարդկանց համար համարձակ ու դժվար ճանապարհ են ացում դեպի նորը: 1922 թվականի սկզ ին Մոսկվայում հայտնվեցին պիոներական առաջին ջոկատները, իսկ մայիսի 19-ին որոշում ընդունվեց Մոսկվայի օրինակով պիոներական ջոկատներ ստեղծել ամ ողջ երկրով մեկ: Հայաստանի պիոներական կազմակերպության ծննդյան օրը համարվում է 1922թ. հուլիսի մեկը: Վ.Ի.Լենինի մահից հետո պատանի պիոներների կազմակերպությունը կոչվեց նրա անունով: Պիոները համարվել է հայրենիքի ապագան: Պիոները միշտ հավատարիմ է մնացել իր հանդիսավոր խոստմանը, որը տվել է այդ շարքերը մտնելու օրը: Ահա այդ խոստումը. «Ես՝ Սովետական Միության պատանի պիոներս, իմ ընկերների առջն հանդիսավոր կերպով խոստանում եմ ջերմորեն սիրել իմ հայրենիքը, ապրել, սովորել ն պայքարել այնպես, ինչպես ավանդել է մեծ Լենինը, ինչպես սովորեցնում է կոմունիստական կուսակցությունը»: Պիոներներն ունեին իրենց օրենքները.  Պիոները սիրում է իր հայրենիքը:  Պիոները հարգում է նրանց հիշատակը, ովքեր իրենց կյանքը տվել են հայրենիքի ազատության ու արգավաճման համար մղված պայքարում:  Պիոները արեկամություն է անում աշխարհի ոլոր երկրների երեխաների հետ:  Պիոները սովորում է ջանասիրա ար, կարգապահ է ն քաղաքավարի:  Պիոները սիրում է աշխատել ն խնայում է ժողովրդական արիքը:  Պիոները լավ ընկեր է. հոգ է տանում իրենից փոքրերի մասին, օգնում է մեծերին:  Պիոները համարձակ է ն չի վախենում դժվարություններից:  Պիոները ճշմարտասեր է, նա թանկ է գնահատում իր ջոկատի պատիվը:  Պիոները կոփում է իրեն, ամեն օր անում է լիցքային վարժություններ:  Պիոները սիրում է նությունը. նա կանաչ տնկիների, թռչունների ու կենդանիների պաշտպանն է:  Պիոները ոլոր երեխաների համար լավ օրինակ է:

Պիոներներն ունեին նան իրենց համազգեստը. տղաները հագնում էին սպիտակ գույնի վերնաշապիկ ն մուգ գույնի շալվար, իսկ աղջիկները՝ սպիտակ վերնաշապիկ ն մուգ գույնի կիսաշրջազգեստ: Վերնաշապիկի օձիքի տակից կապում էին պիոներական կարմիր վզկապը, որի երեք ծայրերը երեք սերունդների ՝ կոմունիստների, կոմերիտականների ն պիոներների անխախտ արեկամության նշանն էր: 3. Գնում է պիոներական ջոկատը հաստատ դոփյունով, աչքերը՝ հստակ, դեմքերը՝ թովիչ: Ո՞վքեր են այդ կենսախինդ, ծիծաղկուն պատանիները, որ անցնում են ձորի մոտով: 4. Իսկ որո՞նք էին ապագան մարմնացնող խորհրդանիշները: 5. Ինչու՞ է անաստեղծի աչքերը հոգնած, ինչու՞ է ասում. «Փակում եմ հոգնած աչքերս մի պահ...»: 6. Ե՞ր են տեղի ունենում նովելի գործողությունները ն ինչու՞ հենց այդ ժամանակ: 7. Իսկ ո՞րն է Չարենցի հիշատակած խճուղին: (Աշակերտներին օգնելու նպատակով ասում եմ, որ այն ձգվում է կրկեսի մոտից մինչն մետրոյի «Գործարանային» կայարան): 8. Իսկ դուք գիտե՞ք, թե որ զ ոսայգին է փռված այդ պողոտայի վրա նախկին գերեզմանատան փոխարեն ն ինչո՞վ է հայտնի այդ այգին: Այս հարցի պատասխանից հետո ացատրում եմ, թե ինչ է նշանակում «պանթեոն»: Պանթեոն - ոլոր աստվածների կացարան: Պանթեոնը հին հունարեն առ է, որ կազմված է պան - նախածանցից ն թեոն (թեիոն) առից, տառացիորեն նշանակում է « ոլոր աստվածներին»: Այսպես կոչում էին ոլոր աստվածներին նվիրված տաճարները: Դարեր հետո պանթեոն սկսեցին կոչել «աստվածային մեծություն» ներկայացնող անվանի մարդկանց հատկացվող գերեզմանոց դամ արանները: Պանթեոն առը հաճախ գործածվում է խորհրդանշական-փոխա երական՝ «մեծությունների հավաքական սիմվոլիկ դամ արան» իմաստով: Այս հարցի պատասխանից հետո սովորողներին լրացնում եմ ես:

ԵՐԵՎԱՆԻ ԿՈՄԻՏԱՍԻ ԱՆՎԱՆ ԶԲՈՍԱՅԳԻ

Թաղված են պանթեոնում 1) Վահան Տերյան 1885-1920 2) Վրթանես Փափազյան 1866-1920

3) Հովհաննես Հովհաննիսյան 1864-1925 4) Ստեփան Եսայու Մանուկյան 1901-1930 5) Երվանդ Լալայան 1864-1931 6) Լեո-Առաքել Գրիգորի Բա ախանյան 1860-1932 7) ճարտարապետ Թորոս Թորամանյան 1864-1934 8) Վասիլ Դավթի Ղորղանյան 1865-1934 9) Ինժեներ Սահակ Լիսիցյան-Երնանի ջրմուղի կառուցողը 1864-1934 10) Ստեփան Գուրգենի Դեմուրյան 1872-1934 11) Խնկո Ապեր -Աթա եկ Խնկոյան 1870-1935 12) Ռոմանոս Հովակիմի Մելիքյան 1883-1935 13) Սպիրիդոն Ավետիքի Մելիքյան 1883-1935 14) Կոմիտաս 1869-1935 15) Շիրվանզադե 1858-1935 16) Ցոլակ Խորենի Խանզադյան 1886-1935 17) Տիգրան Պետրոսի Մուշեղյան 1886-1935 18) Ժողովրդական ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյան 1878-1936 19) Հովհաննես Արտեմի Ա ելյան 1865-1936 20) Նկարիչ Եղիշե Թադնոսյան 1870-1936 21) Վրթանես Գալուստի Ախիկյան 1872-1936 22) Ակադեմիկոս Հակո Համազասպի Մանանդյան 1873-1952

23) Ավետիք Իսահակյան 1882-1957 24) Տիկին Սոֆյա Իսահակյան 1882-1966 25) Հրաչյա Ներսիսյան 1895-1961 26) Ստեփան Զորյան 1889-1967 27) Սաթենիկ Զորյան 1901-1966 28) Վահրամ Փափազյան 1888-1968 29) Մարտիրոս Սարյան 1880-1972 30) Արզումանյան Գրիգոր Աղաֆոնի 1919-1976 9. Ո՞րն է անաստեղծական տեսիլքի ամենալուսավոր երնույթը: 10. Ասացեք խնդրեմ` որ տողերում է Չարենցը ուժեղ հակադրություն ստեղծում հին ու նոր կյանքի միջն, ո՞ր տողերում է մահվանը հակադրված հավերժ շարունակվող, միշտ առաջ ընթացող կյանքը: 11. Պիոներների երթից աժանվում է գանգրահեր տղան ն մոտենում շիրմաքարին: Ինչու՞: 12. Իսկ ու՞ր է գնում պիոներական վաշտը: 13. Իսկ ինչու՞ դեպի Արարատ: 14. Ինչու՞ գանգրահեր տղա ն ոչ թե աղջիկ: 15. Չարենցը չափածո նովելը գրել է 30-ական թվականներին: Այդ ժամանակ Չարենցը երազում էր մի անի մասին, որ չկար Երնանում, այց հիշատակել է իր նովելում: Ի՞նչ չկար: 16. Վերնում մի քանի անգամ ասվեց չափածո նովել: Ինչո՞վ է չափածո այս քերթվածը նովել հիշեցնում: Հարցադրման ավարտից հետո հանձնարարում եմ խմ երին գրել շարադրություն «Նամակ ապագայի քաղաքացուն» վերնագրով: Շարադրությունների ընթերցման ժամանակ լսարանի օգնությամ յուրաքանչյուր խմ ի շարադրությունից ընտրել 2 նախադասություն, գրել ֆլիպչարտին կամ գրատախտակին: Այդ տաս նախադասությունը դասավորել ըստ ովանդակության: Վերնագրել համատեղ ուժերով գրված անաստեղծությունը: Դասն ավարտում եմ հետնյալ երկու ասույթների քննարկմամ . «Ապրենք ներկայով, նայենք ապագային, չմոռանանք անցյալը» ն «Անցյալը պահում է, ապագան՝ անհանգստացնում, ներկան՝ փախչում»:

Հարցերն իրենց պատասխաններով. 1. - Ի՞նչ պատկերով է ացվում ստեղծագործությունը, ն ի՞նչ հնարավորություն է տալիս դա: - Նովելն սկսվում է տեսիլքի ձնով, որն էլ անաստեղծին հնարավորություն է տալիս պատկերել չեղածը որպես իրականություն: Տեսիլքի ձնով անաստեղծը պատկերել է գալիքի մի օրը: 2. - Ո՞վ է գանգրահեր տղան կամ ու՞մ եք տեսնում գանգրահեր տղայի կերպարում: - Գանգրահեր տղան ժողովրդի երազների ն հույսերի կրողն է, լուսավոր ապագայի մարմնացումը, ապագայի քաղաքացին՝ նոր օրերի մարդը: - Գանգրահեր տղայի կերպարով Չարենցը արտահայտում է այն միտքը, որ ժողովրդի ապագան ն այն գործը, որի համար մաքառեցին, կլինի վստահ ու մաքուր ձեռքերում: 3. - Գնում է պիոներական ջոկատը հաստատ դոփյունով, աչքերը՝ հստակ, դեմքերը՝ թովիչ: Ովքե՞ր են այդ կենսախինդ, ծիծաղկուն պատանիները, որ անցնում են այն ձորի մոտով: - Կյանքի ծաղկունքն են, այդ կյանքի կրողն ու կերտողը: 4. - Իսկ որո՞նք էին ապագան մարմնացնող խորհրդանիշները: - Շենքեր, ասֆալտապատ պողոտաներ, գործարաններ: 5. - Ինչու՞ է անաստեղծի աչքերը հոգնած, ինչու՞ է ասում. «Փակում եմ հոգնած աչքերս մի պահ...»: - Տարիներ շարունակ անաստեղծը տեսել է իր ժողովրդի անլուր տառապանքներն ու տանջանքները: 6. - Ե՞ր են տեղի ունենում նովելի գործողությունները ն ի՞նչու հենց այդ ժամանակ: - Գործողությունները տեղի են ունենում գարնանը ն առավոտյան, քանի որ գարունը կյանքի զարթոնքի, ծլարձակման, վերածննդի եղանակն է, գարունը հեռանկարի առումով վախ չի ծնում: Գարունը եղանակների գանգրահեր տղան է: Առավոտն էլ նոր օրվա սկիզ ն է, նույնպես սպասելիքների ժամանակ: Առավոտն էլ օրվա գանգրահեր տղան է: 7. - Իսկ ո՞րն է Չարենցի հիշատակած խճուղին: (Աշակերտներին օգնելու նպատակով ասում եմ, որ այն ձգվում է կրկեսի մոտից մինչն մետրոյի «Գործարանային» կայարան: Եթե ասում են պողոտայի անունը, լավ է, եթե ոչ, ես ինքս եմ ասում, որ այն կոչվում է Արշակունյաց պողոտա, նախկինում՝ Օրջոնիկիձեի, իսկ սրանից էլ առաջ՝ Ղամարլուի խճուղի): 8. - Իսկ դուք գիտե՞ք, թե որ զ ոսայգին է փռված այդ պողոտայի վրա նախկին գերեզմանատան փոխարեն ն ինչո՞վ է հայտնի այդ այգին:

- Արշակունյաց պողոտայի նախկին գերեզմանատան տեղը այժմ Կոմիտասի անվան զ ոսայգին է: Այդտեղ է գտնվում մեր կուլտուրայի, գիտության, արվեստի, գրականության նշանավոր գործիչների պանթեոնը: Ուսուցիչ.- Այո, այդ գերեզմանատան ննջեցյալների ժառանգներն են այսօր մեր ապագան խորհրդանշող գանգրահեր տղաները: - Երկիրը նորոգ է, շեն ու խաղաղ, երգեհոնի պես զնգում է օրը, անցնում է պիոներական վաշտը, ջոկատը: Բանաստեղծը կերտել է երկրի ճշգրիտ, ճշմարտացի պատկերը: Ամեն ինչ կա՝ շենշող ներկա, հուսալի ապագա, այց ն անցյալ կա: Ո՞րն է այդ անցյալը: - Ահա գերեզմանոցը. հանգչում են նրանք անանուն ու անգիր քարերի տակ, այց նրանց հիշում են, նրանց, որ այրվել են այս լուսե գալիքի համար, երազել ու կերտել այդ գալիքը: 9. - Ո՞րն է անաստեղծական տեսիլքի ամենալուսավոր երնույթը: - Զանգվի ափով քայլող պիոներական ջոկատը, որը մի պահ կանգնում է այն մարդկանց շիրիմների մոտ, ովքեր մաքառեցին ն այրվեցին գալիքի չքնաղ երազներով: Սերունդները պետք է հիշեն, գնահատեն ապագայի չքնաղ երազներով այրված, կյանքը իրենց մահով հաստատած մարդկանց: 10. - Ասացեք խնդրեմ, ո՞ր տողերում է Չարենցը ուժեղ հակադրություն ստեղծում հին ու նոր կյանքի միջն, ո՞ր տողերում է մահվանը հակադրված հավերժ շարունակվող, միշտ առաջ ընթացող կյանքը: - Եր Չարենցը իրար կողքի է դնում պիոներական կենսալի վաշտը ն ճանապարհի երկայնքով ձգված գերեզմանատունը: 11. - Պիոներների երթից աժանվում է գանգրահեր տղան ն մոտենում շիրմաքարին: Ինչու՞, ի՞նչ է ուզեցել դրանով ասել Չարենցը: - Ինչքան էլ պայծառ լինի մեր ներկան ու ավելի վառ մեր ապագան, պետք է ետ նայել, չմոռանալ նրանց, որոնց ջանքերով ստեղծվել է նոր կյանքը: 12. - Իսկ ու՞ր է գնում պիոներական վաշտը: - Նոր Երնանից դեպի Արարատ: - Ինչու՞: - Վաղ ժամանակներից Արարատը դիտվում է որպես մի ժողովրդի հավերժության խորհրդանիշ: Չարենցը ցանկացել է ասել, որ մեր ժողովուրդը հավերժող է, ինչպես հավերժ է Արարատ լեռը: 13. - Ինչու՞ գանգրահեր տղա ն ոչ թե աղջիկ: - Որովհետն օջախի, տոհմի շարունակողը համարվում է տղան: 14. - Չարենցը չափածո նովելը գրել է 30-ական թվականներին: Այդ ժամանակ Չարենցը երազում էր մի անի մասին, որ չկար Երնանում, այց հիշատակել է իր նովելում: - Ասֆալտ:

15. - ... Կոխոտի՛ր նրան ոտքերով քո լույս... - Ինչու՞ է այդպես ասում, չէ՞ որ գերեզմանը սր ություն է ն տրորելը սր ապղծություն: Ինչպե՞ս հասկանալ անաստեղծի պատգամը: - Միշտ հենվել հնի, ստեղծվածի վրա ն առաջ ընթանալ: ճիշտ է ասված. «Ապրենք ներկայով, նայենք ապագային, չմոռանանք անցյալը»: 16. - Ինչո՞վ է չափածո այս քերթվածը նովել հիշեցնում: - Քերթվածը չափածո գրված սյուժետային ստեղծագործություն է, որի վերջին 4 տողը նովելին հատուկ անակնկալ ավարտով իմաստուն մի պատմություն է:

Պետրոս Դուրյանի«Լճակ» անաստեղծության ուսուցումը Յուրաքանչյուր դասի արդյունավետության գրավականը դասի մուտքն է: Որքան լավ է կազմակերպված դասի մուտքը, այնքան մեծ է աշակերտների հետաքրքրության շրջանակը, սովորելու ցանկության խթանումը:

Խթանման փուլ Դասն սկսում եմ ներածական զրույցով: Կան անաստեղծներ, որոնք աշխարհ են ստեղծում, կան անաստեղծներ, որոնք աշխարհ են վերապատկերում, կան անաստեղծներ էլ, որոնք ո՛չ աշխարհ են պատկերում, ո՛չ էլ աշխարհ ստեղծում: Նրանք ացում են իրենց աշխարհը: Պետրոս Դուրյանը ացեց իր աշխարհը, որ իրենից հետո կոչվեց ու կոչվելու է իր իսկ անունով` Դուրյանական: Իր կարճատն կյանքի ընթացքում Դուրյանն ստեղծեց գեղարվեստական մեծարժեք ստեղծագործություններ` դրամատիկական երկերի, հրապարակախոսական հոդվածների ն քնարական անաստեղծությունների ամ ողջական շարքեր: Դուրյանի գրեթե երեք տասնյակ անաստեղծությունները մեր պոեզիայի գանձերն են: Պետրոս Դուրյանը ոչ միայն հայ, այլն համաշխարհային դասական գրականության սակավաթիվ անուններից է, որ տակավին քսան տարեկանում ստեղծած գրական փայլուն արժեքներով զարմանք ն հիացմուն պատճառեց հայ ն նույնիսկ օտարազգի ընթերցողներին: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Միլանում տպագրվեց Դուրյանի անաստեղծությունների ժողովածուն: Դրանից անմիջապես հետո թերթերը գրեցին. «Ի դեմս Դուրյանի` իտալական ծողովուրդը ծանոթանում է մի փոքրաքանակ ժողովրդի ներկայացուցչի, որն իր ազատագրության գաղափարներով ավելի քիչ չի ապրում, քան եվրոպական ուզածդ ժողովրդի անաստեղծը»: Ներածական այս փոքրիկ զրույցից հետո մեջ երում եմ Դուրյանի անաստեղծությունները թարգմանող Վալերի Բրյուսովի խոսքերը. «Պատանի Դուրյանը մնում է հայ պոեզիայի պատմության մեջ որպես վառ, հրաշեկ շտրիխ: Ի թիվս մյուս, ավելի հանդարտ անաստեղծների, նա ցույց տվեց, թե ինչ է նշանակում ստեղծագործության մեջ ավյունը, անմիջական ապրումների ուժը»:

Հարկ եմ համարում մեջ երել նան հետնյալ խոսքերը. «Ապրելու ն սիրելու իրավունքով ծնված անաստեղծը միայն կյանքի «սն կաթը» ըմպեց, այց եր եք չդավաճանեց իր քնարին ու իր վեհ կոչմանը: Իր մեծ նախորդ Սայաթ-Նովայի մնան «զայրացավ», այց եր եք չչարացավ, ատեց, այց եր եք չանիծեց»: Հովհ. Թումանյան «Դուրյանն է ամենեն պարզը ու իր պարզութեանը մեջ զգացմանց ամենեն վեհ արձրությանը հասնող, ուն ժողովրդային հանճարն է ըստ իս»: Գր. Զոհրապ «Մեր ժողովրդի տարա ախտ պատմության մեջ էլ եղել են արե ախտություններ: Մեր ազգային արե ախտություններից մեկն էլ Դուրյանն է` մեր ազնվության վկայականը աշխարհի առաջ: Նրա գալուստը հրաշքի պես մի ան էր…»: Պ. Սնակ Դասի հաջորդ քայլին հանձնարարում եմ գրել հնգյակ «լճակ» առով: Հնգյակ գրելու կանոնները հետնյալն են. 1.Առաջին տողը մեկ առ է, որը նկարագրում է հասկացությունը (սովորա ար գոյական): 2.Երկրորդ տողը աղկացած է հասկացությունը նկարագրող երկու առից (սովորա ար ածական): 3.Երրորդ տողը աղկացած է երեք առից, որոնք արտահայտում են հասկացության հետ կապված գործողություններ (սովորա ար դերայներ): 4.Չորրորդ տողը աղկացած է չորս առանի արտահայտությունից, որը ցույց է տալիս հասկացության նկատմամ զգացմունք կամ վերա երմունք: 5.Վերջին տողը մեկ հոմանիշ առ է, որ այլ կերպ է արտահայտում նույն հասկացությունը: Օրինակ` Լճակ Զմրուխտյա, գեղեցիկ Գրավող, դյութող, ապրումակցող Գեղեցիկ պահեր վերապրելու դրախտավայր Ծովակ

Աշակերտների գրած հնգյակներին անդրադառնալու ենք քիչ ավելի ուշ: Այսքանով ավարտում եմ դասի խթանման փուլը, անցնում իմաստի ընկալմանը:

Իմաստի ընկալման փուլ Լիովին ըմ ռնելու համար անաստեղծի հոգեկան ապրումները, նրանց տեղեկացնում եմ անաստեղծության գրելու շարժառիթի մասին՝ ասելով, որ «Լճակ» անաստեղծությունը գրելու շարժառիթը անձնական նույթ ունի: Այստեղ մեջ երում եմ դերասանուհի Ազնիվ Հրաչյայի հիշողություններից մի հատված. «Մի անգամ Իսկյուտար Ազիզիե թատրոնում դերասանուհիների հետ խոսելու միջոցին ներս մտավ պատանի մը երկար հասակով ու երկար վզով. ուներ երկար քիթ, գունատ էր: Մոխրագույն ու շատ մաշված զգեստ էր հագած: Թնին տակ կար տետրակ մը: Եր երնցավ, դերասանուհիները սկսան ծիծաղիլ, ըսելով. «Քա` Թերեզա, քուկինդ եկավ»: Իսկ Թերեզան պատասխանեց. «Այնքան գունատ է, որ ինձի պետք չէ, շուտով կմեռնի»: Դերասանուհին հաստատում է, որ այդ խոսքերը լսել է Դուրյանը, ն խիստ դառնացել նրա հոգին: Իսկ ո՞վ է տիկին Ազնիվ Հրաչյան. դերասանուհի/1853-1919թթ/, որը Դուրյանի մասին խոսում է իր «Իմ հիշողությունները» գրքի/1909թ. Փարիզ/ 31-րդ էջում. դերասանուհու պատմածից երնում է, որ անձամ հանդիպել է հանճարեղ անաստեղծին ն մասնակցել նրա թաղմանը: Իր այնքան հետաքրքրաշարժ հիշողությունները տիկին Ազնիվ Հրաչյան գրի է առել Հովհաննես Թումանյանի խորհրդով ու գիրքն էլ ձոնել է հանճարեղ լոռեցուն: «Անգամ մը, արդեն ծանրապես հիվանդ, Չամըլճա կերթա վերջին պտույտ մը ընելու, ետ դարձած ատեն կհանդիպի գինովի մը, որ անոր դժգույն դեմքը ն դանդաղկոտ քայլվածքը տեսնելով, կըսե.«Աս ալ երթալոց է»»,-սա էլ հայագետ Արշակ Չոպանյանի վկայությունն է: Գուցե «Լճակը» գրելու շարժառիթներ հանդիսացող այս երկու դեպքերն էլ ճիշտ են ն իրողություն, այց շատ ավելի հավանական է ու համապատասխանում է դերասանուհի Ազնիվի պատմածը: Բանաստեղծության գրելու շարժառիթներն ասելուց հետո լսում ենք «Լճակ» անաստեղծության` Հրաչյա Ներսիսյանի կամ Հրաչուհի Ջինանյանի անզուգական ընթերցումը: Ընթերցման ունկնդրման ավարտից հետո արդեն շատ տեղին է մեջ երել Պարույր Սնակի խոսքերը. «Դուրյանի աշխարհում լճակ կա, ն ի՞նչ լճակ. Եթե մի չար հրաշքով գոլորշիանան աշխարհի ոլոր լճակները, Դուրյանի «Լճակով» կարելի է վերստեղծել դրանք»:

Կշռադատման փուլ Դասի վերջին` կշռադատման փուլը կազմակերպում եմ հարցերի միջոցով, որպեսզի հնարավորություն տրվի աշակերտներին արտահայտելու իրենց զգացածն ու վերապրածը, զարգացնելու ինքնուրույն մտածողությունը, անավոր խոսքը: Այդ հարցերն են. 1.Ո՞վ է անաստեղծության քնարական հերոսը, ն ո՞ր տողերից եք դա հասկանում: 2. Պատահակա՞ն է արդյոք անաստեղծի դիմումը լճակին ն ոչ մարդկանց: 3.Ինչերի՞ միջն է զուգահեռներ անցկացնում անաստեղծը: 4. Յուր վշտերին հաղորդակից դարձնելով լճակին,եր եմն հակադրելով, եր եմն համադրելով իր հոգեկան կացությունը «հատակում փրփուրներ պահած լճակի» հետ` անաստեղծը պատմում է սեփական վիշտը, ցույց է տալիս մարդու հոգու խռովքի գերազանցությունը նության տարերքի խռովքի համեմատությամ : Որո՞նք են այդ տողերը: 5. Բանաստեղծության մեջ կա նան խուլ ողոքի շեշտեր զգացմունքից զուրկ մարդկանց դեմ. ասեք այդ տողերը: 6 Ու՞մ դեմ է Դուրյանի ընդվզումը: 7. Կա՞ արդյոք նմանություն անաստեղծի ն լճակի միջն ն եթե` այո, ապա որո՞նք են դրանք: 8. Որ՞ն է անաստեղծի ապրած հոգե անական դրաման, որ տողերում է երնում անաստեղծի արժանապատվության նվաստացման զգացումը: 9. Ոչ ոք չի փորձում անգամ խորանալ անաստեղծի հոգու խորքը, տեսնել նրա հոգու հարուստ գանձերը ն անսպառ հարստությունը: Իսկ ի՞նչ կա այնտեղ: 10. Կարո՞ղ եք հիշել մի այլ անաստեղծություն, որի քնարական հերոսը խոսքի է ռնվում գետի հետ, ի՞նչ նմանություն եք տեսնում այդ երկու ստեղծագործությունների միջն: 11.Միայն մեկ նախադասությամ նութագրեք անաստեղծությունը («Լճակը» կյանքից, սիրուց մերժված անաստեղծի խորազգաց հոգու պատմությունն է»: «Բանաստեղծի գերզգայիկ հոգին ութ ու անտար եր հասարակության մեջ զարնվել է անհոգի իրականությանը»: «Զգայուն անհատի դժգոհությունն ու ողոքն է անկարեկից միջավայրի դեմ»: «Լճակը» ինքնակենսագրական նույթ ունի»: «Անարձագանք մնացած սեր, շրջապատի մարդկանց անհոգի վերա երմունք, վիրավորվածություն հասարակությունից»:) 12. Պատկերավորման ն արտահայտչական Ի՞նչ միջոցներ է օգտագործված անաստեղծության մեջ, երեք օրինակներ: Հարցերից հետո անդրադառնում ենք աշակերտների գրած հնգ- 75 -

յակներին: Ցանկացողները կարդում են իրենց գրածները ն համեմատում Դուրյանի պատկերած լճակի հետ: Դասն ավարտում եմ Պարույր Սնակի խոսքերով.«Նա է մեր նոր քնարերգության առաջին մեծը ն միշտ էլ կմնա վերջինի կողքին, որովհետն նա չի հնանում, ինչպես չեն հնանում ժպիտն ու հառաչը, ծիծաղն ու հեծկլտոցը »: Հանձնարարում եմ տանը անգիր սովորել անաստեղծությունը:

Դանիել Վարուժանի «Ձոն» անաստեղծության ուսուցումը համագործակցային մեթոդի կիրառմամ Դասի թեման՝ «Ձոն» անաստեղծության ուսուցումը ինտերակտիվ մեթոդների կիրառմամ Խնդիրները՝ Այնպես կազմակերպել ուսուցումը, որ սովորողները կարողանան՝ 1.տեսնել քնարական անաստեղծության մեջ համադրված դրամատիկական, հերոսական ու վիպական տարրերը 2.զգալ նրա արտակարգ կանոնավոր, ռիթմիկ կառուցվածքը 3.զգալ ներքին երաժշտականությունը ն հանգավորումը (թե արտաքին, թե ներքին) 4. նութագրել նրանում արծարծված խնդիրների զարգացումը 5.հասկանալ անաստեղծության ովանդակության ն ձնի ներքին կապը, նրանց ներդաշնակությունը: Ռեսուրսներ՝ թուղթ, ֆլոմաստեր, գունավոր կավիճներ, նկարներ, աշխման նյութեր Տնողությունը՝ 80 րոպե: Խթանման փուլ Կարդալ անաստեղծություն, ասույթներ` Վարուժանին ն «Ձոն» անաստեղծությանը.

նվիրված

Դանիել

«Եվ զուլալ, արծաթյա ձայնով երգում էր արնի մասին, Իր գյուղի՛ արնի մասին, որ մորթել էին ցերեկով... Երգում էր հերկերի մասին, դաշտերի ու հողի, Քրտինքն էր երգում գեղջուկի ն նրա վաստակը արդար Բայց փոխվում էր երգը հանկարծ ն դառնում աղաղակ ոխի, Եվ մոմե շրթերով քերթողի սկսում էր նա նզովք կարդալ»: Չարենց «Վարուժանը հսկայի քայլերով արձրացավ դեպի կատարելություն՝ դրսնորելով իր անաստեղծական վիթխարի ուժը, իր գրարվեստի հմայքը, նոր խոսք ասելու, մեր քերթության սահմանները հանճարի հզոր ճախրանքով ընդլայնելու ն անաստեղծ սերունդների համար ուսուցիչ լինելու մեծ կարողությունը»: Մինաս Հյուսյան

«Իր խորունկ հայրենասիրությամ , անսահման մարդասիրությամ , սոցիալական ու քաղաքական ռնությունների դեմ ըմ ոստացող ոգով, նական ու հոգեկան գեղեցկությունների փառա անությամ , անաստեղծական պատկերավոր մտածողությամ Վարուժանի պոեզիան խոր հետք է թողել հետագա հայ անաստեղծության վրա ն շարունակում է «սրտերի նվաճման» Վազգեն Գա րիելյան, գրականագետ «Ձոնը»՝ մեր հայրենասիրական պոեզիայի գոհարներից մեկը, խտացնում է ն՛ հայրենիքի անցյալ ազատ կյանքի պատկերները, ն՛ ներկան՝ տառապանքի ոլոր կողմերով, ն՛ ընդվզումը՝ պայքարի կոչով: Ձնի ն ովանդակության ացառիկ ներդաշնակությամ , անթերի կառուցվածքով այս անաստեղծությունը հեղինակի առ հայրենիք ունեցած անսահման սիրո խորունկ դրսնորումն է»: Վազգեն Գա րիելյան, գրականագետ «Ձոնը» ծանր վշտի ն հայրենական կարոտի, տխուր ապրումների ն միաժամանակ հերոսական զգացումների ամ ողջությունն է Հր. Թամրազյան, Սրանից հետո կարդալ Դանիել Վարուժանի աշակերտի՝ Առաքել Պատրիկի հուշերից՝ կապված «Ցեղին սիրտը» գրքի լույսընծայման հետ. «1909 թվականին՝ Սե աստիայի Ազգային Արամյան վարժարանում դասավանդելու տարին, Վարուժանը մի օր դասարան է մտնում ուռած պայուսակով ն գոհունակությունից ճառագայթող դեմքով սեղանին դնում իր նոր լույս ընծայված անաստեղծությունների գիրքը: Կտրատելով գրքի թերթերը՝ նա գուրգուրոտ հայացք է գցում նրանց վրա ն աշակերտների համար, որոնք օգտվելով ուսուցչի տրամադրությունից անարգել նրա շուրջն էին խմ վել, սկսում է կարդալ հուզմունքից դողացող իր հնչեղ ձայնով. Եղեգնյա գրչով երգեցի փառքեր. -Քեզի ընծա իմ հայրենիք: Հեղինակի քերթվածների երկրորդ ժողովածուն «Ցեղին սիրտն» էր այդ»: Այս հուշը կարդալուց հետո կատարում եմ մի մեջ երում Դ.Վարուժանի նամակներից, որով ունկնդիրները Վարուժանին ամենից առաջ ճանաչում են որպես մեծ հայրենասերի. «Միակ նպատակս է

հայրենիքիս օգտակար դառնալ, ահա գաղափարականը, որ զիս կոգնորե ն կկանգնեցնե. արդ միայն իրմով կապրիմ, իրմով եմ հաղթական: 1904-1907 շրջանն էր, եր հայությունը կըխեղդվեր սուրի ու սովի մղձավանջին մեջ, ու ես չուզեցի տեղ տալ իմ անհատական ցավերուս, գրեթե լռեցուցի իմ սիրտս ու նախընտրեցի երգել ցեղին սիրտը, որուն ա ախյունները կզգայի իմ մեջս, իմ սեփական արյունիս խորը: Հայությունը կուլար ու կը մռնչեր իմ մեջս, ն երգերս դուրս կուգային օտար երկնքի տակ՝ կարոտի լարովը միայն կապված մեր երկրի հողին ու մարդուն հետ»: (1941թ. մարտի 20) Մի այլ տեղ Վարուժանը գրում է. «Ցեղին սիրտը արյուն կուլա մեջս, հրդեհված քաղաքներեն եկած ամեն լուր՝ տաք մոխրի պես կթափվի գլխիս ն սրտիս վրա: Բայց հայը պիտի ապրի... ժողովուրդներու սիրազարդ շղթային մեծ ոսկի օղակն ըլլալու համար»: Այսքանից հետո անցնում եմ իմաստի ընկալման փուլին: Ունկնդիրներին աժանում եմ թերթիկներ՝ հետնյալ գծապատկերով. Եթե երգվում կամ գրվում է անաստեղծություն Փառքի կարոտի արյան մասին տան պայքարի

Ու՞մ կամ ինչի՞ն կնվիրեք Դուք այդ անաստեղծությունը

Ու՞մ կամ ինչի՞ն է նվիրել Դանիել Վարուժանը հայրենիքին պանդուխտներին սուրի զոհերին ալեհեր հորը հայ մարտիկներին

Հրահանգավորում եմ, որ երկրորդ սյունակը լրացնեն թերթիկները ստանալուց անմիջապես հետո, իսկ երկրորդ սյունակը՝ կշռադատման փուլի ժամանակ: Բանն այն է, որ գրական տեսակը պահանջում է դասավանդման իր ուրույն մեթոդիկան: «Ձոնը» քնարական անաստեղծություն է, ն նրա առաջին ն ամ ողջական ընկալումը չափազանց կարնոր է: Եթե տեքստի անծանոթ առերը նախապես չ ացատրվեն, տեքստը չի ընկալվի ամ ողջությամ : Ուստի նախ անհրաժեշտ է կատարել առարանային աշխատանք, ապա անցնել տեքստի ընթերցմանը: Բացատրում եմ հետնյալ առերը.

քուրմ տարաշխարհիկ հեգ կընյուն հոտել կարեվեր անթրոց ձոն Սոսյաց անտառ

հեթանոսական կրոնի քահանա օտար աշխարհից եկած, օտարական, պանդուխտ խեղճ, թշվառ, ողորմելի, տառապյալ կնյունազգիների ընտանիքին պատկանող ազմամյա, ուղիղ ն ճկուն ճահճային խոտա ույս, ճիլ, պրտու կտրել, էտել ծանր վերքեր ունեցող կրակխառնիչ ընծայական, ուղերձ

Այս վերջինիս ացատրությունը կարդում եմ Հայկ Խաչատրյանի «Սոսյաց անտառ» գրքից «Սոսյաց անտառ» պատմվածքը . «Մեր թվականությունից շատ ու շատ դարեր առաջ, եր դեռ չկար աշխարհի յոթ հրաշալիքներից ն ոչ մեկը, Արարատյան դաշտում տնկվել է Սոսյաց անտառը, որ աշխարհի ամենահին արհեստական պուրակներից մեկն է: Մովսես Խորենացին գրել է, որ այդ անտառը տնկել է Հայկ Նահապետի որդի Արամանյակը: Այս Արամանյակի որդի Արամայիսն էլ Սոսյաց անտառի կողքին հիմնել է Արմավիր քաղաքը: Սոսյաց անտառը սր ազան վայր էր համարվում: Մովսես Խորենացին գրում է, որ այս անտառին է նվիրվել Արա Գեղեցիկի թոռ Անուշավանը, որի պատճառով էլ ստացել է Սոսանվեր մականունը: Հնում յուրաքանչյուր երկիր ունեցել է իր սր ազան ծառը: Հունաստանում այդպիսի ծառ է համարվել կաղնին, Հայաստանում` սոսին: Սոսին հեթանոսական Հայաստանի խորհրդանիշն էր` Մասիսին հավասարազոր: Հայերը ռազմի դաշտ էին իջնում Սոսյաց անտառը պատկերող դրոշներով: Ամենքդ էլ գիտեք, որ ոլոր ծառերի տերններն էլ ինչ-որ չափով կարող են խշխշալ, շնկշնկալ, սվսվալ, փսփսալ, այց հայոց նախնիք մյուս ծառերի տերնների շարժումներն անիմաստ են համարել ն սոսի առից կազմել սոսափել առը: Սոսյաց անտառը գոյատնել է 2300 տարի, մեր թվականությունից առաջ քսանհինգերորդ դարից մինչն երրորդ դարի վերջը: Պատմիչները չեն հաղորդում, թե ինչպես է կործանվել այդ անտառը, որից ոչ մի հետք չի մնացել: Բայց Հայաստանը չէր կարող մնալ առանց սր ազան անտառի: Եվ Արմավիրի Սոսյաց անտառին անմիջապես հաջորդել է Բագարանի Ծննդոց անտառը»:

Ասում եմ նան, որ սոսին հայոց ծառերի նահապետն է ու կարդում եմ նույն գրքից մի այլ պատմվածք. «Հայկ Նահապետի հոր անունը Թորգոմ էր, Թորգոմի հոր անունը` Թիրաս, Թիրասի հոր անունը` Գամեր, Գամերի հոր անունը` Հա եթ: Հենց սա էլ հայոց առաջին ապուպապն է: Մի անգամ Հա եթը թավուտ անտառով անցնելիս սկսում է ինքն իրեն խոսել: Հետո զարմանում է, որ ծառերից ոչ մեկը չի պատասխանում իրեն: Ապա ձայնը արձրացնում է, ացականչում ամ ողջ ուժով: Կանգ է առնում ն ունկնդրում: Նրան թվում է, թե ծառերից մեկն արձագանքում է իրեն: Մոտենում` վիթխարահասակ մի ծառի, որն ուներ մուգ դարչնագույն, ճաքճքված կեղնով ուն: Ծառի թաթաձն տերններն այնպես էին սվսվում` ասես զրուցում էին ցածրաձայն: Հենց այդ պահին էլ Հա եթը ծառը կնքում է սոսի անունով, որ նշանակում է արձրահասակ, պերճագեղ, սեգ, վեհ: Հետո իր տոհմանդամներին ասում է . -Խոսել գիտե միայն սոսի ծառը, մնացածները կամ համր են, կամ հայերեն չգիտեն: Այդ ժամանակվանից էլ սոսին դարձավ հայոց ծառերի նահապետը»: Վերոհիշյալ գրքի 116-124 էջերում կան ուրիշ պատմվածքներ էլ սոսի ծառի մասին, որ կարելի է կարդալ ժամանակի առկայության դեպքում կամ հանձնարարել տանը կարդալ: Կապված «կընյուն» առի հետ՝ կարդում եմ Ղուկաս Սիրունյանի «Հայ ույսը» փոքրիկ պատմվածքը. «Մի ույս կա մեր սարերում՝ Արագածի լանջերին, աճում է ժայռի ծերպերում: Նայում ես, թվում է, թե դուրս է եկել ուղղակի քարի միջից: Թերթերն էլ ասես քարի տաշեղներ լինեն՝ կոշտավուն, կլոր ու քիչ սրածայր: Բայց եր դիպչում ես նրանց, նուր թավշյա մի զովություն է լցվում մաշկիցդ ներս: Թերթերը լի են կենարար հյութով: Ամենատոթ ու տոչոր եղանակներին այդ ույսը ունի թարմ տեսք՝ վառ կանաչ գույնով: Որտեղի՞ց է նա հավաքում այդքան ուժ ու պաշար՝ դժվար է ասել, եր շուրջ ոլորը ամեն ինչ չոր է, վառվում է արնի հրից... Մի անգամ այդ ույսից պոկեցի մի ճյուղ, տարա տուն: Մտածում էի՝ կդնեմ ջրով լի աժակի մեջ, թող ապրի սեղանիս վրա: Վանեցի տատս տեսավ, ասաց. -Բալա ջան, իզուր տեղը ջրի մեջ մի դիր: Մեկ է, էդ ույսը կապրի էնքան, ինչքան որ մեջը կյանք կա: Կուզե՞ս կախի պատից, մեկ է ... Եվ կախեցի ... Անցան օրեր, ույսը չէր կորցնում վառ կանաչ տեսքը: Նույնիսկ ցողուն էր տվել, հետո էլ ծաղկեց ... -Հայի պես է, ալա ջան, մի՛ զարմանա, -ասաց տատս: -էդ որ

պատից կախ չի չորանա, ծաղիկ կըտա, հայ չէ, ապա ի՞նչ է: -Ասում էր ու գլոր-գլոր արտասվում իմ վանեցի տատը ... »: Այս պատմվածքից հետո կարդում եմ անաստեղծությունը: Գրական երկի արտահայտիչ ընթերցումը շատ կարնոր է, այն նպաստում է հեղինակի հույզերի ու մտքերի ացահայտմանն ու ըմ ռնմանը, ունկնդիրների մեջ զարգացնում է գեղեցիկ, արտահայտիչ կարդալու հմտություն: Այդ իսկ պատճառով «Ձոնի» առաջին ընթերցումը կատարում է ուսուցիչը՝ կարնոր նշանակություն տալով ձայնի ելնէջներին ու հնչերանգին, շեշտադրությանն ու դադարառությանը: Իսկ եթե կա «Ձոնի»` ասմունքի վարպետների կատարումը, լսում են այդ: «Ձոնը» լսելուց հետո լսարանը աժանում եմ հինգ խմ ի, յուրաքանչյուր խմ ին տալիս անաստեղծության մեկ տուն ն պահանջում վերլուծել տող առ տող՝ իրենց ուժերի ներածին չափով: Այս աշխատանքի համար տալիս եմ 10 րոպե ժամանակ: 10 րոպե անց պահանջում եմ դադարեցնել աշխատանքը տեքստի վրա: Լսում եմ 5 խմ ի վերլուծությունը:

1-ին խում .

- Բանաստեղծության առաջին վեցնյակը ձոներգ է, ներ ող փառքերի հայրենիքին: Նվիրական Սոսյաց անտառից կտրած եղեգնի, առասպելից վերցրած «եղեգան փողի» ն քուրմերի պատկերով անաստեղծը երգում է անցյալի փառքերը. մեզ տանում է մեր պատմության հեթանոսական շրջանը, դեպի այն երանելի ժամանակները, եր հայրենիքը ազատ էր, եր ամրապնդվեց հայ պետականությունը, հաղթանակների մեջ կոփվեց ժողովրդի ազատասիրական ոգին, որ պահպանվեց ն հասավ մինչն մեր օրերը: Այդ հպարտ, ազատասեր ոգին էր, որ ի րն լույս եղավ մեր հին եղեգնափողից: Փառքերի հայրենիքը, որն իր քաղաքակրթությունը ստեղծել է անհիշելի դարերում, հպարտության զգացում է ծնում անաստեղծի ն մեր հոգում:

2-րդ խում .

- Առաջին տան լուսերգակ անաստեղծը երկրորդ տան մեջ ակնհայտորեն ող երգակ է: Այստեղ անաստեղծը մեզ տեղափոխում է պատմության մռայլ դարերը, եր արշավանքների հետնանքով երկիրը քայքայվում, ավերվում ն ծայր է առնումտարագրությունը: Այս տան մեջ հնչում է պանդուխտի կարոտի ն վշտի երգը, որ ացած օջախների, ամուսնուն սպասող հարսների, մարող հայ օջախների սրտառուչ երգը: Առաջին տան սլացիկ եղեգները այստեղ խոնարհված են: Այն հրեղեն եղեգնից, որ լույս էր դուրս գալիս, այժմ ող է դուրս գալիս: Եղեգան փողից դուրս եկող լույսը ող ի է փոխվում: Այս վեցնյակին համահունչ են «կարոտի նամակ» ն «Ծեր կռունկ» անաստեղծությունները:

3-րդ խում . - Երրորդ տան մեջ պատկերվում է առավել դաժան ժամանակներ, որ հասնում է մինչն համիդյան ռնակալության շրջանը: Այս տան մեջ անաստեղծը անչափելի ող երգություն է ապրում՝ կերտելով կրակի ու սուրի զոհերի եղեռնապատումը: Ավերվում է երկիրը, այց չի մեռնում ժողովրդի ոգին: Այս տան մեջ անաստեղծի սիրտն է դուրս պոռթկում եղեգնա փողից: Այս վեցնյակը կարծես լինի «Ջարդը» անաստեղծության մանրանկարը:

4-րդ խում .

- Ոսոխը կրակի ճարակ է դարձնում նակիչների տունն ու ունեցվածքը. մնում է միայն վերք ու տխրություն, ավերակ տուն: Այս վեցնյակը քայքայվող, այց դեռ կանգուն հայրենի օջախների երգն է, օջախի, որի գաղափարը չի լքում անաստեղծին: Բանաստեղծը մեծ հավատ ունի իր հայրենի օջախների անմարելիությանը, քանի որ Ընդ եղեգան փող ծուխ ելաներ: Այս վեցնյակն էլ խտացումն է «Մարած օջախ» անաստեղծության:

5-րդ խում .

- Հայ օջախներում առկայծող կրակների ծուխը պաշտպանելու, հայրենի տունը շենացնելու համար հարկավոր է ազատվել օտարի լծից, հարկավոր է պայքարել: Այդ է պատճառը, որ հայրենասեր անաստեղծը հնչեցնում է պայքարի, վրեժի ու ցասման մոտիվը: Բանաստեղծն իր գրիչը դարձնում է «անթրոց սըրտերու հնոցի ... », այսինքն՝ գրիչը փոխակերպվում է կրակխառնիչի: Եղեգնափողից ոց է ելնում: Սա ազատագրական պայքարի խորհրդանիշն է: Վերլուծելուց հետո լրացնում ենք այն կիսատ թողած գծապատկերը, որ լրացրել էինք մի մասը խթանման փուլում: Իմաստի ընկալման փուլն այսքանով ավարտված եմ համարում ն անցում եմ կատարում կշռադատման փուլին: Սովորա ար ես այս փուլն իրականացնում եմ հարց ու պատասխանի միջոցով:

Հարց 1-ին.

- Ձեր վերլուծություններից եկանք այն համոզման, որ «Ձոնը» հայ հայրենասիրական պոեզիայի գլուխգործոցներից է: Հայրենիքի նկատմամ ունեցած իր խորունկ սիրո մասին Վարուժանից առաջ էլ ովքե՞ր են խոստովանանքի այդպիսի խոսքեր ասել: Պատասխան. - Իսահակյանը («Երնեկ ունենամ հազար ու մի կյանք»), Թումանյանը («Հայոց լեռներում»), Սիամանթոն («Ափ մը մոխիր, հայրենի տուն ...»), Տերյանը («Ինչպես չսիրեմ երկիրն իմ կիզված ...»), Չարենցը («Իմ Հայաստան յարն եմ սիրում»):

Հարց 2-րդ. - Ո՞վ է անաստեղծության քնարական հերոսը: Պատասխան. - Հայրենիք ունեցող ն հայրենիքի պատմական ճակատագրով, նրա ախտով ապրող մարդն է:

Հարց 3-րդ.

- Ո՞ր ժամանակահատվածն է ընդգրկված «Ձոնում»: Պատասխան. - Վիթխարի է «Ձոնի» ընդգրկումը՝ սկսած հայ ժողովրդի հեթանոսական դարերից՝ ներառյալ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակը:

Հարց 4-րդ.

- Բանաստեղծության մեջ կարող եք ցույց տալ անցումները՝ ինչից-ինչ: Պատասխան. - Անցյալի փառքերից, երանելի ժամանակներից, եր հայրենիքը ազատ էր, անցում ներկայի կյանք- ռնապետության թաթի տակ հեծծող հայրենիքի, պանդխտության, սրից ն կրակից ընկած զոհեր, հրկիզված երկիր ն այս ամենից ծնվող զայրույթ ն ընդվզում:

Հարց 5-րդ.

«Սոսյաց անտառեն էի զայն կըտրեր ...» «Ան տարաշխարհիկ ույսի մ’էր ծըղոտ ...» «Ան ծլած էր մոխրի մեջ ի րն կընյուն ...» «Ցամքած աղ յուրեն մեր զայն հոտեցի ...» «Գրիչս եղավ անթրոց սըրտերուն հնոցի ...» - Այս տողերը մնում են ի րն թերատ, անավարտ խոսք՝ կախման կետերի արտահայտչական ոճավորումով: Ի՞նչ է սա նշանակում (ենթադրում): Պատասխան. - Այդ 3 կետերը իրենց մեջ ընդհատված մեծ պատմություն են թաքցնում, պատմություն, որի վերածնումն ու շարունակումն թողնվում է ընթերցողի ենթագիտակցությանը:

Հարց 6-րդ.

- Բանաստեղծությունից ասեք մեր ժողովրդի ող երգական վիճակը նկարագրող առակապակցություններ: Պատասխան. - Մեր ժողովրդի ող երգական վիճակը պատկերված է «հեգ պանդուխտներ», «սուրի զոհեր», «ցամքած աղ յուր» ն այլ պատկերներով:

Հարց 7-րդ.

- Ի՞նչ նմանություն կա

անաստեղծության

ոլոր վեցնյակների

միջն: Պատասխան. - Առաջին ն հինգերորդ տողերի վերջում դրված է միջակետ, երկրորդ ն չորրորդ տողերի վերջում անջատված են գծիկով, երրորդ տողի վերջում՝ կախման կետեր, իսկ 6-րդ տողի վերջում՝ վերջակետ: Բոլոր տների առաջին ն հինգերորդ տողերը նույնն են՝ մի առի փոփոխությամ («Եղեգնյա գրչով երգեցի ...»), երկրորդ ն չորրորդ տողերը («Քեզի ընծա ...») ն վեցերորդ տողը («Ընդ եղեգան փող ...»):

Հարց 8-րդ.

- Ի՞նչ է ընդգծում նույն տողի կրկնությունը: Պատասխան. - Նույն տողի կրկնությունը ընդգծում է առաջատար տրամադրություն, իսկ տար երվող առը դառնում է վեցնյակի ովանդակության նախապատրաստությունն ու սկիզ ը: Օրինակ՝ կարոտ առը նորոշ է երկրորդ վեցնյակին, քանի որ խոսվում է կարոտի, պանդուխտի ն նրան սպասող հարսի մասին:

Հարց 9-րդ.

- Բանաստեղծության մեջ դրսնորվում է հեղինակի ոչ միայն հայրենասիրությունը, այլն ժողովրդի ազատագրության հզոր ձգտումը: Ինչպե՞ս: Վկայակոչեք համապատասխան տողերը: Պատասխան. - «Ու պայքա՛ր, պայքա՛ր, պայքա՛ր երգեցի ...»:

Հարց 10-րդ.

- Կարելի՞ է անաստեղծությունը վերջացնել ոչ թե վերջին վեցնյակով, այլ նախորդներից որնէ մեկով: Հիմնավորեք Ձեր ասածը: Պատասխան. - Ո՛չ, չի կարող, քանի որ «Ձոնը» ճարտարապետական մի կոթող է, որի ոլոր մասերը՝ սովորական քարերն ու խոյակները, նախապես հաշվարկված են, պահում են մեկը մյուսին, ն ամեն մի քար իր տեղում է:

Հարց 11-րդ.

- Բանաստեղծի սերն ունի իր հասցեն: Ո՞րն է այդ հասցեն: Պատասխան. - Այն է՝ հայրենիք, հայր, մայր, օջախ, զոհեր, մարտիկներ ... Որպես ավարտ կշռադատման փուլի՝ հրահանգավորում եմ ոլոր խմ երին ամփոփել անաստեղծությունը մեկ նախադասությամ : Ստացել եմ հետնյալ ամփոփումները. «Ձոնը» վարուժանյան պոռթկուն հայրենասիրության յուրեղացումն է:

Բանաստեղծական ծավալով ընդամենը հինգ վեցնյակ, իսկ ովանդակությամ մի աստվածատուր ն աստվածապաշտ ժողովրդի պատմություն: «Ձոնը» ի խորոց սրտի ասված սիրո խոստովանություն է առ հայրենիք: Բանաստեղծը պատմում է հայրենիքի փառքերի ու տառապանքների, վրեժի ու պայքարի մասին: «Ձոնը» հիմն է մի ժողովրդի, պատմություն, վրեժի ու պայքարի երգ: Վահագնաուժ ն Վահագնա ույր մի անաստեղծություն է սա: Վերջում ունկնդիրներին տալիս եմ մի քանի ա ստրակցիոն ոճի նկարներ ն պահանջում խմ երից ընտրել մեկ նկար՝ համապատասխան իրենց վերլուծած վեցնյակի ն մեկնա անել, թե ինչու ընտրեցին հենց այդ նկարը: Դասն ավարտում եմ գրականագետ Մինաս Հյուսյանի խոսքերով. «Վարուժանը գրական ասպարեզ եկավ ի րն ըմ ոստ քնարավոր, եկավ մրրկաշունչ թափով, Վահագնի հայացքով թափանցեց իրականության էության մեջ, իր ազգի ն մարդկության տառապանքի խորությունը չափեց ն ազատության ու լույսի, գեղեցկության ու հերոսության պատգամներ ավետեց իր դարի մարդկությանը»:

Ուսուցչի հարցադրումներով ուղղորդված ընթերցանության ն կանխագուշակման մեթոդների կիրառումը Գրիգոր Զոհրապի «Երջանիկ մահը» նովելն ուսուցանելիս Դասի թեման` Գրիգոր Զոհրապի «Երջանիկ մահը» նովելը Նպատակը` Սովորողների քննադատական, ինքնուրույն մտածողության ն անավոր խոսքի զարգացում Տնողությունը` 2 ժամ Զոհրապի նովելները իրենց ինքնատիպ, նր ագեղ արվեստով, հերոսների յուրօրինակ ճակատագրերի ազմազանությամ , գաղափարական նպատակադրունմերով ընդլայնում ն հարստացնում են աշակերտների գիտելիքները, կրթում ճաշակը: Գրիգոր Զոհրապի նորավեպերի մեծ մասը նվիված է կանանց ն սիրո հարցերին: Պետք է ապահովել գրականության զգայական ն տրամա անական ընկալման միասնությունը: Կարդացողը պետք է տեսնի ու զգա պատկերների միջոցով արտահայտված գաղափարները, մարդկային հոգու ելնէջները: Գիտնականներից մեկը նշում է, որ կա ընթերցանության երեք տեսակ. առաջին` կարդալ ն չհասկանալ, երկրորդ` կարդալ ն հասկանալ, երրորդ` կարդալ ն հասկանալ նույնիսկ այն, ինչը գրված չէ: Այդ չգրվածի խորհուրդը աշակերտը պիտի խորհի, գտնի, հայտնա երի ինքնուրույն դատողության, քննադատական մտածողության ն վերլուծության միջոցով: Նովելն առաջին անգամ ինքս եմ ընթերցում պար երություն առ պար երություն` սովորողների ակտիվ միջամտությամ կատարելով համապատասխան մեկնա անություններ:

Խթանման փուլ Մինչ անցնելը նովելին, հարցնում եմ սովորողներին, թե իրենք ի՞նչ են հասկանում երջանկություն ասելով կամ կարող են տալ երջանկության հակիրճ սահմանումը: Աշ.- Մարդկային երջանկությունը քչով ավարարվելու արվեստի մեջ է: Աշ.- «Երջանկություն» առը դեռ իր կատարյալ նութագրումը չի ստացել ն չի էլ կարող ստանալ:Չ՞է որ ամեն մարդ երջանիկ է յուրովի:

Աշ.- Սֆինքսի շուրթերով ծնվում է երջանկության իմաստի իսահակյանական փիլիսոփայությունը. «Գնա ն պատգամիր աշխարհին հանուր` հարավին, նույնպես հյուսիսին, արնելքին, նույնպես արնմուտքին` երջանկության իմաստը չպետք է զգալ, չպետք է խորհել, չպետք է կամենալ, այլ միայն քարանալ, քարանալ, քարանալ…» Ուս.- Իսկ ո՞րն է Իսահակյանի՝ երջանկության ակնթարթի մեջ քարանալու մեկնությունը: Աշ.- Ար եցումի այդ կախարդական ակնթարթում քարանալ ու լինել միշտ երջանիկ: Աշ.- Գեղեցիկ ու իմաստավորված ապրել կյանքիդ յուրաքանչյուր օրը: Պատասխանները լսելուց հետո հանձնարարում եմ «երջանկություն» առով կառուցել պրիզմա, կազմել նախադաություններ պրիզմայի աջ ն ձախ եզրա առերով: Այս աշխատանքից հետո հանձնարարում եմ «երջանկություն» առով կազմել առակապակցություններ: Լսում ենք ոլոր կազմած առակապակցությունները ն գրում ֆլիպչարտին. ահա դրանք` երջանկահիշատակ մարդ, երջանիկ զուգադիպություն, երջանիկ զույգ, երջանիկ ընտանիք, երջանիկ կին, երջանիկ ամուսին, երջանիկ ծնող, երջանիկ մանկություն, երջանիկ ծերություն, երջանիկ ապրել, երջանիկ կյանք: Որպեսզի այս առակապակցությունները չմնան որպես սոսկ վերացական հասկացություններ, որպեսզի զարգանա սովորողների անավոր խոսքը, պահանջում եմ դրանցից մի քանիսը մեկնա անեն, ացատրեն: Ուս.- Կասեք` ո՞վ է երջանկահիշատակ մարդ: Աշ.- Այն մարդը, ում անունը դարերի հոլովույթում հիշվում է երախտագիտությամ : Աշ.- Այն մարդը, ում հայրենանվեր գործը եր եք չի մոռացվում: Աշ.- Այն մարդը, որն իր անձնականից վեր է դասել հայրենիքի շահը: Աշ.- Այն մարդը, ով իր կյանքը ճիշտ է ապրում: Աշ.- Այն մարդը, ով զոհել է իր ամենաթանկ անը` կյանքը, հայրենիքի ապագայի ն ազատության համար: Ուս.- Իսկ ո՞վ է երջանիկ մարդ: Աշ.- Այն մարդը, ով եր եք չի վհատվում: Աշ.- Այն մարդը, ով չի նախանձում երջանիկներին: Աշ.- Այն մարդը, ով չի կառչում անհաջողությունից: Աշ.- Այն մարդը, ով ապագան պատկերացնում է միայն ամենա- 88 -

վառ գույներով: Աշ.- Ով մարդկանց տալիս է ավելին, քան սպասում են: Աշ.- Նա, ով ունի օգնական ընկեր, անդավաճան ընկեր, արի խորհրդատու ընկեր ն ցավակից ընկեր: Աշ.- Նա, ով տեսնում է, լսում է, լռում է ն համ երում է: Աշ.- Մարդը երջանիկ կլինի, եթե միշտ հիշի երեք կարնոր ան` սեփական արժանապատվություն, հարգանք այլոց նկատմամ , պատասխանատվություն սեփական գործողությունների նկատմամ : Աշ.- Նա, ով զուրկ է այս չորս չարիքից` փառամոլություն, ագահություն, կամակորություն, մոլեռանդություն: Աշ.- Նա, ով զուրկ է յոթ մոլորությունից` հպարտությունից, նախանձից, արկությունից, ծուլությունից, ագահությունից, որկրամոլությունից, ղջախոհությունից: Աշ.- Նա, ով իր մեջ ունի յոթ առաքինությունները` խոնարհություն, եղ այրասիրություն, հեզություն, աշխատասիրություն, ողորմածություն, ժուժկալություն ողջախոհություն: Ուս.- Ի՞նչ եք հասկանում «երջանիկ ապրել» ասելով: Ակնկալում եմ պատասխաններ եթե-ով սկսվող: Աշ.- Եթե եր նէ պատիվդ չես գցել: Աշ.- Եթե հավատարիմ ես եղել քո ընկերությանը: Աշ.- Եթե շռայլորեն ես ապրել մարդկանց համար: Աշ.- Եթե ոլորը վստահել են քեզ: Աշ.- Եթե չես մոլորվել ճանապարհների խաչմերուկներում: Աշ.- Եթե ապրել ես` ջերմացնելով սրտեր: Աշ.- Եթե ստանալուց հետո մի ան էլ ավել ես վերադարձրել: Ուս.- Իսկ ինչպե՞ս կ ացատրեք «երջանիկ կյանք» առակապակցությունը: Աշ.- Եր մարդ իր կյանքում չունենա անհրաժեշտի պակաս ն ավելորդի ձգտում: Աշ.- Եր շատ փող ունենաս, կյանքդ էլ երջանիկ կանցնի: Ուս.- Ես այդպես չեմ կարծում: Հիմա կկարդամ մի շատ փոքրիկ պատմվածք, դուք դրանից հետնություն կանեք. «Աշակերտը հարցնում է ուսուցչին. «ճի՞շտ է արդյոք այն խոսքը, թե երջանկությունը դրամիի մեջ չէ»: -Բացարձակապես ճիշտ է,- պատասխանում է ուսուցիչը,- քանի որ դրամով կարելի է գնել անկողին, այց ոչ քուն, ուտելիք, այց ոչ ախորժակ, դեղորայք, այց ոչ առողջություն, ծառա, այց ոչ արեկամ,

կին, այց ոչ սեր, նակարան, այց ոչ ընտանեկան օջախ, ուսուցիչ, այց ոչ գիտելիք, գրքեր, այց ոչ խելք, զարդեր, այց ոչ գեղեցկություն, ճոխություն, այց ոչ արեկեցություն, զվարճանք, այց ոչ երջանկություն, կրոն, այց ոչ հավատք»: Ուս.- Իսկ ո՞ր ընտանիքն եք համարում երջանիկ ընտանիք: Աշ.- Երջանիկ է այն ընտանիքը, որի տան պսակը աստվածապաշտությունն է, գեղեցկությունը` կանոնավորությունը, փառքը` հյուրասիրությունը, օրհնությունը` գոհունակությունը, զարդը` հյուրերը: Աշ.- Երջանիկ է այն ընտանիքը, որի հիմքում դրված է փոխադարձ սերը: Աշ.- Երջանիկ է այն ընտանիքը, որտեղ կա հարգանք փոքրից դեպի մեծ ն մեծից դեպի փոքր: Աշ.- Երջանիկ է այն ընտանիքը, որի տան պատերի ներսում միշտ թնածում է խաղաղության աղավնին: Այս հարցի հետ կապված` դասարանում «թխում ենք» տորթ, որի անունն է «Երջանիկ ընտանիք»: Սովորողներից պահանջում եմ, որ իրենք կազմեն այդ տորթի աղադրատոմսը: Ահա միահամուռ ուժերով կազմած տորթի մեր աղադրատոմսը, որը փակցնում ենք գրատախտակի կենտրոնում.

«Երջանիկ ընտանիք» տորթի աղադրատոմս «Վերցնում ենք 5 աժակ սեր, 4 աժակ խինդ, 3 աժակ հոգատարություն, 2 աժակ հույս, 1 աժակ ներողամտություն ն հավատ` ըստ չափի: Խառնում ենք ն այս ոլորը շաղախում նվիրվածությամ ու զիջողականությամ , վստահությամ ու հարգանքով, փոխըմ ռնմամ ու ինքնազոհողությամ , կարոտով ու սպասումով: Եփում ենք որ արնի տակ ն տաք-տաք աժանում այն մեր ընտանիքի անդամներին: Չմոռանանք աժին հանել նան նրանց համար, ովքեր դրա կարիքը շա՛տ, շա՛տ ունեն: անուշ լինի:» Ուս.- Լավ,իսկ որն է երջանիկ մանկության ձեր պատկերացումը: Աշ.- Եր երեխան մեծանում է` վայելելով ծնողական գուրգուրանք: Աշ.- Եր երեխայի մանկությունն անցնում է խաղաղ, առանց ցնցումների: Աշ.- Եր երեխան մեծանում է հաշտ ու համերաշխ ընտանիքում: Աշ.- Եր նա մեծանում ու դաստիարակվում է հոր ն մոր առկայությամ :

Ուս.- Հարց միայն աղջիկներին`ըստ ձեզ` ո՞վ է երջանիկ կին: Աշ.- Երջանիկ է այն կինը, որն իր կողքին ունի իրեն նվիրված, հարգող, հասկացող ն անդավաճան ամուսին: Աշ.- Երջանիկ է այն կինը, որն իր կողքին ունի առնական, այց ոչ կոպիտ ու անտաշ, համարձակ, այց ոչ լկտի, ինքնավստահ, այց ոչ լպիրշ ամուսին: Աշ.- Երջանիկ է այն կինը, որը տանը խոհարար է, դրսում` թագուհի: Ուս.- Հարց միայն տղաներին` ո՞վ է երջանիկ տղամարդ: Աշ.- Նա է, ում կինը ի վիճակի է հասկանալ ն գնահատել տղամարդու ինքնազոհությունը: Աշ.- Նա է, ում կողքին կինը իրեն կին է զգում: Աշ.- Նա է, ում կողքին կինն իրեն զգում է ապահով ու պաշտպանված: Աշ.- Նա է, ով իր կողքին ունի երեխաներին նվիրված մայր: Աշ.- Նա է, որի կինը իր կողքին է ն՛ ուրախության, ն՛ տխրության, ն՛ դժվարության ն՛ փորձությունների ժամանակ: Աշ.- Նա է, ով ունի գեղեցիկ, խելամիտ, իմաստուն ն անպայման շրջահայաց կին: Ուս.- Իսկ ի՞նչ եք հասկանում«երջանիկ ծերություն» ասելով: Աշ.- Եր ծերության ժամանակ երիտասարդների համար լինես հենարան, այլ ոչ թե խոչընդոտ, ուսուցիչ, այլ ոչ թե մրցակից, աջակցող, այլ ոչ թե անտար եր: Աշ.- Եր դեռ սեր է մնացել երաժշտության, թատրոնի, արտաքին աշխարհի, շրջապատիդ նկատմամ : Աշ.- Եր իր կյանքի համեմատական արձունքից ետ է նայում ն տեսնում է, որ իզուր չեն անցել կյանքի օրերը: Աշ.- Եր ծերությանդ օրերին շրջապատված ես արի, հոգատար ն ուշադիր հարազատներով: Աշ.- Եր շրջապատված ես քեզ սիրող թոռնիկներով: Ուս.- Մի ան եմ ուզում ձեզ ասել. միշտ հիշեք, որ դուք էլ եք մեծանալու, մեծահասակների հետ վարվեք այնպես, ինչպես որ դուք կուզենաք վարվեն ձեզ հետ: Կարծում եմ` այստեղ շատ տեղին կլինի կարդալ Գրիմ Եղ այրների «Պապն ու թոռը» փոքրիկ պատմվածքը. «Պապը շատ էր ծերացել: Նրա աչքերը լավ չէին տեսնում, ականջները ծանրացել էին, ձեռքերն ու ոտքերը ծերությունից դողում

էին այնպես, որ գդալը երանը տանելու ժամանակ կերակուրը վրան էր կաթեցնում: Այդ անը չէին հանդուրժում որդին ու հարսը: Նրանք պապին իրենց հետ սեղան չէին նստեցնում, այլ վառարանի ետնի մի անկյունում ն նրան ուտելու համար կավե ամանով էին կերակուր տալիս: Խեղճ ծերուկի աչքերը արցունքով էին լցվում, հա տխուր-տրտում նայում էր այն կողմը, ուր սեղանն էր պատրաստվում: Մի անգամ կերակուր ուտելիս ծերունու ձեռքերը դողացին, ամանը գետնին ընկավ, կոտրվեց: Հարսն ու որդին ավելի արկացան, նրանք մի փայտե պնակ գնեցին ն այնուհետն դրանով էին ուտելիք տալիս իրենց հորը: Ծերունին չորս տարեկան մի թոռնիկ ուներ: Մի անգամ մանկիկը, տախտակամածին նստած, փայտե իր էր շինում: -Ի՞նչ ես շինում, զավակս,-հարցրեց մայրը: -Փայտե պնակ եմ շինում,- պատասխանեց երեխան,- որ եր հայրիկս ու մայրիկս ծերանան, նրանով նրանց կերակուր տամ: Հայրն ու մայրը իրար նայեցին ն ամոթից կարմրեցին: Դրանից հետո նրանք սկսեցին ծերունուն իրենց հետ սեղան նստեցնել ն եր եք կոպիտ չէին վարվում նրա հետ »: Ուս.- Հիմա էլ պարզենք, թե ովքեն են երջանիկ ծնողներ: Աշ.- Այն ծնողը, որը վայելում է իր երեխաների սերն ու հարգանքը: Աշ.- Այն ծնողը, որի օգնությամ երեխաները հասել են իրենց նպատակին: Աշ.- Այն ծնողը, որի երեխաները գտել են իրենց տեղը կյանքում: Աշ.- Այն ծնողը, որի երեխաները կազմել են հաշտ ու խաղաղ ընտանիք: Աշ.- Այն ծնողը, որի ն՛ հարսն է լավը, ն՛ փեսան:

Իմաստի ընկալման փուլ Այսքանից հետո անցնում ենք նովելի ընթերցմանը. ասեմ, որ վերնագիրը չեմ ընթերցում` թողնելով սովորողների գուշակմանը: Հրահանգավորում եմ, որ լինեն շատ ուշադիր, քանի որ վերնագրելու են յուրաքանչյուր ընթերցված հատված ն պատասխանելու են որոշ հարցերի: «Տոքթոռ Վահանյան սովորական ժիշկ մը չէ…»: Ուս.- Այսպես է սկսվում մեր այսօրվա անցնելիք նովելը: Ըստ ձեզ` ինչու՞ սովորական ժիշկ չէ Վահանյանը: Բոլոր պատասխանները լսելուց, քննարկելուց հետո շարունա- 92 -

կում եմ նովելի ընթերցումը, որպեսզի սովորողներն իմանան, թե ինչու Զոհրապը այդպես է նութագրել նրան: «… մարմնի հիվանդություններուն չափ ու, թերնս անոնցմե ավելի, հոգիի ցավերուն հետամուտ, հետաքրքիր ժիշկ է անիկա: Իր ըմ ռնումին ու դատողության չափ` իր ներողության սահմանը ընդարձակ է: Գիտության ֆոռմյուլներուն, կամ իր արհեստին մեքենական կիրառումին մեջ տափկցած ու չքացած միտք մը չէ: Իր հմտության մեծությունը` չոր ու ցամաք ապառաժի զանգվածին չի նմանիր նավ, այլ դալար դաշտավայրի մը ծիծղուն երնույթը ունի: Վաթսունի մոտ, մազը, մորուքը ճերմակած,տկարակազմ, այց զվարթախոս մեկն է տոքթոռը: Մահվան դեմ` իր քառասուն տարվան ժշկի մղած պայքարովը, մտերմություն մը հաստատած է կարծես անոր հետ, անոր ամեն դավերը ու խաղերը գիտե. անոր զարհուրելի, եր եմն հանկարծահաս ու եր եմն համեցող հարվածներուն ոլոր գաղտնիքները ուսումնասիրած է: Իր խոսակցությունը օգտավետ դասերով, ուղիղ դիտողություններով ու իմաստուն խորհրդածություններով կը վխտա: Անձնական փորձառութենեն ու հիշատակներեն ընդելուզված պատմությունները հետաքրքրությամ մտիկ կըրվին»: Վերնագրում ենք այս հատվածն ու անցնում առաջ: Ուս. - Իմացա՞ք, թե ինչու սովորական ժիշկ չէ Վահանյանը: Լավ, անցնենք առաջ ու շարունակենք ընթերցումը. «Քատը գյուղի իր տանը մեջ իրիկուն մը ժողովվեր էինք, ն մարդոց համար ամենեն հետաքրքրական հարցումը մեջտեղ նետվեցավ հանկած»: Այստեղ ընդհատում եմ ընթերցանությունը ու դիմում լսարանին. -Կարող եք գուշակել` հավաքվածները ի՞նչ հարց սկսեցին քննարկել: Առանց ացառության` լսում եմ ոլորի կարծիքները. Աշ.- Հարցը վերա երում էր քաղաքականությանը: Աշ.- Խոսում էին սոցիալական իրավիճակին վերա երող հարցերի մասին: Աշ.- Քննարկում էին Երկրի իրավիճակին վերա երող հարցեր: Աշ.- Երիտասարդությանը վերա երող հարցեր: Աշ.- Կրթության որակին առնչվող հարցեր: Աշ.- Վարվեցողության կանոններին վերա երող: Աշ.- Մարդու վնասակար սովորություններին վերա երող: Աշ.- Մարդկային առաքինություններին վերա երող:

Աշ.- Աստվածաշնչյան թեմաներից խող հարցեր: Աշ.- Առողջ ապրելակերպին վերա երող: Աշ.- Հասարակությանը հուզող Ժամանակի հրատապ հարցեր: Աշ.- Առողջությանը վերա երող: Բոլորի պատասխանները լսելուց հետո նորից անցնում եմ ընթերցանության` զգուշացնելով, որ կարդում եմ քննարկվող հարցը. «Ո՞րն է հազար տեսակ մահերուն ամենեն քաղցրը, ժշկական ն հոգե անական կրկին տեսակետով»: Ուս. - Ահա այն հետաքրքիր հարցը, որ սկսեցին քննարկել հավաքվածները: Ես ուզում եմ, որ այս հարցը դառնա նան մեր քննարկման առարկան. դե, լսում եմ ձեզ: Արտահայտվեցին ամենատար եր կարծիքներ. ահա դրանցից մի քանիսը` Աշ.- Սրտի կաթվածը, քանի որ մարդ չի տանջվում: Աշ.- Եր մարդ չի գիտակցում իր մահը: Աշ.- Հանկարծամահությունը: Աշ.- Եր մարդ չի մնում ուրիշի հոգածությանը: Աշ.- Տատիկիս խոսքերն եմ ուզում կրկնել.«Չոր աչքով հող մտնեմ»: Աշ.- Եր որդիներն են ճանապարհում իրնց` ավականին տարիքն առած ծնողներին: Աշ.- Եր ապրելուց լավ է մահանալը: Ուս.- Ինչպես ձեր հայտնած կարծիքների մեջ չկա համաձայնություն, այնպես էլ հավաքվածները չեկան հնդհանուր եզրակացության, թե որն է երջանիկ մահը: Դիմենք հեղինակին. «Հայտնված կարծիքներուն մեջ համաձայնություն չկար. առողջ ու կայտառ աղջիկ մը, որ Ռաֆայել կարդացած էր ն դալուկ ու նիհար կազմվածքի մը կը տենչար, թոքախտի հյուծումն է, ըսավ, էն գեղեցիկ մահը. երիտասարդի մը կարծիքին նայելով`ռեվոլվերի գնդակն է ուղեղին մեջ. ուրիշ մը` ծովահեղձ ըլլալը ամենեն քիչ տանջանք տվող վախճան մը ըլլալուն վրա պնդեց. քլորոֆորմը երկու կուսակից գտավ: Բնության ու գիտության հնարած ոլոր միջոցները զատ-զատ քննվեցան ու քննադատվեցան. ամենքն ալ իրենց աղեկ ու գեշ կողմերը ունեին: Տոքթոռ ինքը, մտիկ կըներ ամենուս, առանց առ մը արտասանելու. վեճը կերկարեր ու համաձայնության մը գալե հեռու էինք:» Այնուհետն խոսքը վերցնում է ժիշկը. «Ես,-ըսավ տոքթոռը, խոսքերնիս կտրելով- ամենեն քաղցր մահը տեսա, այց չեմ կրնար

պնդել, որ ամեն անգամ մարդս կրնա զայն իր ձեռքին տակ ունենալ. մեկ հատիկ մահն էր ասիկա, զոր, իմ տեսած հազարավորներուս մեջեն, ոչ միայն ամենեն հեշտն էր կրնամ ըսել, այլ իրոք քաղցրն ու երջանիկն էր: Պատմություն մը ուներ լեզվին ծայրը. խելոք կեցած տղոց պես մտիկ ըրինք զինքը:» Այստեղ ընդհատում եմ ընթերցանությունը, վերնագրում ենք ընթերցված հատվածը ու հրահանգավերում սովորողներին, որ տասը րոպեի ընթացքում գրեն փոքրիկ շարադրություն, թե, ըստ իրենց, ի՞նչ պատմեց ժիշկը: Ժամանակը լրանալուն պես դադարեցնում ենք գրելը ն լսում գրածները: Նորից իրարից ոլորովին տար եր պատմություններ: Սրանից հետո կարդում եմ ժշկի պատմությունը ( գլուխ) ու սովորողների ուշադրությունը հրավիրում նովելի առանցքը կազմող կնոջ նկարագրության հետնյալ տողերի վրա. «…քառասունը հազիվ թնակոխեր էր, այց երեսունհինգ տարու չէր ցուցներ վրայեն. այն շատ սիրված կնիկներեն մեկն էր, որոնց սերունդը հետզհետե պակսելու, անհետանալու վրա է մեր մեջ», «Սուտ պարկեշտություններու, կեղծավոր կարմրություններու կինը չէր այն կինը. գլխեն մինչն ոտքը ամեն ան խիզախ ու համարձակ էր վրան», «էն աղվոր երիտասարդները, էն շնորհքով մարդիկը իր շուրջն էին, թիթեռնիկներու պես դառնալով, եր եմն էրելով մրկելով, իր ջերմ ու կիզիչ մթնոլորտին մեջ», «Բոլոր կիները չէին քաշեր զինքը, կը նախանձեին, կը չարախոսեին իր վրա. անոր համարձակ վարմունքը իրենց պարտկված մեղքերուն, իրենց շինծու ամոթխածությանը դեմ պայծառ արն մը հալածիչ լույսին կը նմաներ`խպնոտ ստվերներու վրա սփռված», «…մտքի ու սրտի տեր կին մըն էր», «-Դուք, ժիշկներ, կյանքը երկարացնելու աշխատող մարդիկ, կիներուն` այս հեք էակներուն կյանքը պահպանելու մի աշխատիք, քանի որ չեք կրնար այդ կյանքը իր թարմության, իր գեղեցկության մեջ անայլայլ ու հաստատ պահել. ճերմկած թափած մազերու, փոթփոթած երեսի, թուլացած միսի մը ավելի կամ նվազ տնողությունը նշանակություն չունի. կինը իր երիտասարդության, իր հրապույրներուն մեջ կրնա՞ք վար դնել, կեցնել»: «Տարօրինակ այց թերնս ամենեն ուղիղ ըմ ռնումն էր իրենը` աշխարհիս մեջ կնոջ մը դերին ն կոչումին վրա:Հույս ն Ուրախությունն էր ինքը ն անձնուրաց արիությամ մը կը աշխեր իր կենդանությունը, իր շնորհը, իր հրապույրը, եր որ ինքը պետք ուներ ատոնց…»: «…իր հասակին ու արդուզարդին շքեղությամ ը ամենայն զմայ- 95 -

լելին կը հանդիսանա»: Վերնագրում ենք այս հատվածը նս: Ուս.- Լավ, այսքանը մեր նովելի հերոսուհու մասին, իսկ ինչպե՞ս եք պատկերացնում այն երիտասարդին, որին սիրահարված էր մեր հերոսուհին: Աշ.- Բարեվայելուչ Աշ.- Բարձրահասակ ու լայնաթիկունք Աշ.- Ընդգծված ու շատ նուր դիմագծերով Աշ.- Իր արժեքը իմացող, իրեն գնահատող Աշ.- Մաքրասեր ու հետնողական իր անձի նկատմամ Աշ.- Շատ խնամված Աշ.- Ժամանակակից հագուկապով Աշ.- Հերոսուհուց տարիքով փոքր Աշ.- Դոն Ժուանի նավորությամ Աշ.- Բարձրաճաշակ ու խելացի: Ուս.- Հիմա էլ կրկին դիմենք հեղինակին ն տեսնենք, թե ինչպես է նա նկարագրել այն երջանիկ տղամարդուն, որին սիրահարված էր մեր այսքան գեղեցիկ, այսքան հրապուրիչ, այսքան խելամիտ ու շրջահայաց հերոսուհին. «Երիտասարդը` տժգույն ու նիհար մեկն էր, զոր կիները իրարու ձեռքե կը խլեն»: «Ուրույնություն մը ուներ անիկա, ն իրեն հատուկ դրոշմը կար իրեն պատկանող ամեն անի մեջ: Արհամարհոտ պզտիկ ժպիտ մը նուր ու սն պեխերուն ծայրը, կոպերը կտրած աչքերը, որոնք իր գիշերամոլ մարդու հոգնությունները կը պատմեին. ծես խրոխտություն մը, որ վաղաթարշամ երիտասարդությանը վրա ծավալած ծանրության պես ան մը կը նմաներ, կարծես ուսումներու ն հսկումներու մեջ խորասուզված մարդու ծանրությունը: Մտքի ու ճաշակի տեր մեկն էր:Իրավագիտություն սովորելու համար Եվրոպա եկած տարիներեն` միջակ վկայականով մը, այց նր ացած իմացականությամ ը վերադարձած էր հոս: Համալսարանին սրահներեն ավելի` գեղեցիկ կիներու քով, միանգամայն` տաղանդավոր մարդկանց ն լավագույն ընկերության մեջ մտած ու ապրած էր, մսխելով փչացնելով ունեցածը ն չունեցածը: Հոս ոչ փաստա ան եղեր էր ն ոչ դատավոր. անկեղծությամ , քաջությամ խոստովանած էր իր ապիկարությունը: Ամեն ինչ չափավոր, գրեթե մեղմ էր իր վրա, իր ձայնը, իր շարժումները, այց ատոր խերը կը տեսնայիր անձնավաստահ մարդու, կամ` ավելի ճիշտը ըսելու համար` իր գերազանցությունը գիտցող

մարդու մը անխռով հանդարտությունը: Աղջիկներու հետն չէր վազեր. երեխաներ անոնք` իր փորձ, գրեթե հայրական աչքին: Զիջում մը, ստորացում մը պիտի ըլլար իրեն համար խռովել կույսի մը մաքուր հոգին`այս կենցաղասեր մարդու մեջ ` ահա այս կերպ իր կյանքին հակասող ազնվություններ ալ կային… »: Ուս.- Երիտասարդի արտաքին նկարագրությունից հետո Զոհրապն անմիջապես անցում է կատարում այս զույգի պարի նկարագրությանը. «Վալսին` տիկինն ալ ելավ այն երիտասարդին հետ, որ իր խոսակիցը եղած էր գրեթե շարունակ, ն պարողներու մեջ ալ եղավ էն շնորհալի զույգը: Զմայլած կը դիտեինք զիրենք.պար մը չէր այս, այլ շլացուցիչ ան մը, եթերային ու ցնորական սլացում մը, հափշտակություն մը, քերթված մը ամ ողջ: Մյուս պարողները իրենք ալ կանգ առեր էին այս զույգին շուրջը հիացած, հիացում, որուն մեջ նախանձը իր արդար աժինը ուներ: Հանկարծ… »: Ուս.- Այտեղ նս մի անգամ դադարեցնում եմ ընթերցանությունը ու դիմում սովորողներին` ի՞նչ եք կարծում` ի՞նչ եղավ, կարո՞ղ եք նկարագրել դեպքերի հետագա ընթացքը: Ու նորից ամենատար եր պատասխաններն եմ լսում նրանցից. իհարկե լինում են նան պատասխաններ, որոնք համընկնում են նովելի ընթացքին: Խրախուսելով ոլորի պատասխանները` նորից անդրադառնում ենք հեղինակին. «Հանկարծ սայթաքումի պես ան մը պատահեցավ, կինը իր ոլոր ծանրությամ ը վար իյնալու պես եղավ. երիտասարդը մեծ ճիգով հաջեղեցավ իր գրկին մեջ ռնել զայն: …Հյուրերը մեկիկ-մեկիկ մեկնեցան. այց դեռ սանդուխներուն վրա անոնց ոտնաձայնը չմարած, անիկա իր հոգին ավանդեց, գլուխը իր սիրած տղուն գիրկին մեջ, նույնիսկ իր ույնին մեջ նետահար սպանված թռչունի մը պես, ժամանակ չձգելով, որ դեղ կամ դարման մը ընեմ: Այս եղավ ահա իր վախճանը. կյանքին ոլոր երանությունները միացած խտացած էին այս երկվայրկյանին մեջ, ուր կյանքը կը թողուր . ասկե ավելի երջանիկ մահ մը կրնա՞ք երնակայել, պատրաստել, շինել ձեզի համար: Հիվանդություններու, ցավերու մեջ չտառապեցավ, ծերությունը չփչացուց իր շնորհները. Պաշտելի ու պաշտված կինը մնաց մինչն վերջին վայրկյանին ու ընդհանուր զմայլումով մը ողջունված, իր սիրած տղուն թնին վրայեն գնաց հեռացավ անիկա: Բաժակի մը պես, որ կոչունքի ( հյուրասիրություն, հրավերք, ճաշկերույթ) մը սեղանին վրա, ցնծության մաղթանքներու, ախումներու մեջ կը փշրվի, փոխանակ դուրսը սպասավորներու ձեռքով, լվացքի աղտոտ ջուրին մեջ օր մը

կոտրելու անհետանալու, այս կինն ալ էն շնորհագեղ պատկերի մը մեջ գերագույն երջանկությունը զգացած ու պարգնած ժամուն անհետացավ»: Ուս.- Վերնագրել ընթերցված հատվածը, գտնել շեշտված տրամադրությունը` համապատասխան մեջ երումներով:

Կշռադատման փուլ Դասի վերջին` կշռադատման փուլում տալիս եմ հետնյալ հարցերը. 1. Ի՞նչ տրամադրություն առաջացրեց նովելը: 2. Ի՞նչ երաժշտություն էիք մտովի լսում նովելի ընթերցման ժամանակ: 3. Ո՞ր գույնն է գերակշռում նովելում: 4. Ինչու՞ է նովելը վվերնագրված «Երջանիկ մահ»: 5. Հոգե անորեն ն տրամա անորեն հիմնավորվա՞ծ է նովելի նմանօրինակ ավարտը, համոզի՞չ է նովելի լուծումը: 6. Որտե՞ղ է Զոհրապը տեսնում կյանքի գեղեցկություններն ու մեծությունները: 7. Նովելի ո՞ր մասերն են առանձնապես տպավորվել ն հուզական: Ձեր խոսքը հաստատեք համապատասխան հատվածներից ընտրված օրինակներով: 8. Բերեք օրինակներ, ուր երնում են Զոհրապի` առի, պատկերների խտացման ուժը: 9. Բացահայտեք գրողի վերա երմունքը իր հերոսի նկատմամ , ինչու՞ եք այդպես կարծում, ինչի՞ց է այն երնում կամ ինչու՞մ է դրսնորվում: 10. Ընդհանրապես հիվանդ մարդիկ զգուշավոր են լինում: Զոհրապը շեշտում է մի անզգույշ դեպք ն դա արդարացնում սիրո ա եցողությամ : Դուք էլ ե՞ք արդարացնում այդ քայլը: 11. Բնուրագրեք հերոսուհուն` օգտագործելով հեղինակային նկարագրությունները: 12. Ի՞նչ է ասում ձեզ գրվածքի ենթատեքստը: 13. Նովելից ընտրեք երկու առակապակցություն ն ապացուցեք, որ ձեր առանձնացրած օրինակում տվյալ մակդիրն այդ կապակցության մեջ ամենից հարմարն է: Հարցերից հետո հանձնարարում եմ տնային առաջադրանք. 1.Խորհել հետնյալի շուրջը.«Աստված մարդուն ծեփեց կավից, ն նրա մոտ չօգտագործված կավի մի կտոր մնաց: -էլ ի՞նչ ծեփեմ քեզ համար,-հարցրեց Աստված: -Երջանկություն ծեփիր ինձ համար,-խնդրեց մարդը:

Աստված ոչինչ չպատասխանեց, միայն կավի չօգտագործված կտորը դրեց մարդու ափի մեջ»: 2.Շարունակել ն ավարտել նախադասությունը. Կյանքի այս խելացնոր պտույտում, ուր միմյանց մեջ խառնված են վայելքն ու տառապանքը, վիշտն ու խնդությունը, կորուստն ու ձեռք երումը, հեշտ ն գեղեցիկ կապրես, եթե …: 3.Մեկնա անել հետնյալ նախադասությունը.«Պետք է վախենալ ոչ թե մահից, այլ փուչ կյանքից»:

Դաս- անավեճ «Սպանված աղավնի» վիպակի օրինակով Տար եր մարդկանց կողմից գեղարվեստական երկը տար եր կերպ է ընկալվում` կախված անհատի մտածողությունից, ճաշակից, կրթությունից: Ինչքան էլ որ տար եր ու հակասական լինեն ընկալումները, այնուամենայնիվ գրական երկի հիմքում ընկած է օ յեկտիվ ճշմարտություն, որի ացահայտման համար շատ կարնոր է ընտրված մեթոդը: Տարիների փորձը երել է այն համոզման, որ այս ստեղծագործության ուսուցման ամենաարդյունավետ միջոցը դաս- անավեճն է, որի միջոցով ուսուցիչր կարող է իրականացնել իր առջն դրված խնդիրներն ու նպատակները: Իսկ ո՞րն է դաս- անավեճի առավելություն, ինչի՞ զարգացմանն ու ակտիվացմանն է այն նպաստում, ի՞նչ է խթանում, ի՞նչ է տալիս այն ուսուցչին ն սովորողին: Բանավեճը ակտիվացնում է աշակերտների ուսումնառության գործընթացը. խթանում է ուսումնասիրվող նյութի ստեղծագործական ընկալումը ն իմացական հետաքրքրությունը. ապահովվում է ուսուցման գործընթացում սովորողների ներգրավվածության արձր մակարդակ. միջոց է գիտելիքների ակտիվ փոխանցման. զարգացնում է արագ արձագանքման ունակությունները. զարգացնում է սեփական համոզմունքներն ու կարծիքը համապատասխան փաստարկներով ու տրամա անությամ պաշտպանելու կարողություն. զարգացնում է սովորողների անավոր խոսքի կուլտուրան. զարգացնում է ինքնուրույն մտածողությունը. զարգացնում է մենախոսական կուլտուրան. մշակում է ուրիշի կարծիքն ու հայացքները հարգելու կուլտուրա. մշակում է անավիճելու կուլտուրա. ձնավորում է փաստերի, ելույթների, դեպքերի ինքնուրույն համադրմամ ու հակադրմամ օ յեկտիվ եզրահանգումներ կատարելու հմտություն. օժտում է աշակերտներին նուր զգացողությամ : օգնում է, որ ընկերները հաղորդակից լինեն միմյանց մտքերի, դատողությունների, ինչու չէ, նան կենսափորձի: Եվ որպեսզի անավեճը ծառայի իր նպատակին, այսինքն` ակտիվացնի, խթանի, ապահովի, զարգացնի, մշակի, ձնավորի վերը թվարկածները, պետք է խստորեն պահպանել անավեճի կանոնները: Ստորն

տրվում է անավեճի կանոնները, որը վերցրել ենք «Մասնագիտական զարգացման ձեռնարկ ուսուցիչների համար. Երնան, Կրթության ազգային ինստիտուտ, 2004» գրքից:

Բանավեճի կանոնները 1. Ցանկացած միտք, արտահայտություն, պնդում պետք է հիմնավորվի փաստերով: 2. Յուրաքանչյուր մասնակից պետք է արտահայտվելու հնարավորություն ունենա: 3. Պետք է խոսել կարճ ն քննարկումը չդարձնել որնէ մեկի մենաշնորհը: 4. Ամեն մի դիտողություն, տեսակետ պետք է ուշադրությամ ուսումնասիրվի: 5. Քննարկման ընթացքում անթույլատրելի է անձը վիրավորելը, պիտակավորելը: 6. Խոսել միայն նախագահողի թույլտվությամ : 7. Կրկնակի ելույթները կարող են լինել հիմնական ելույթներից հետո: 8. Անթույլատրելի է «լեզվակռիվը» մասնակիցների միջն: Մեր կողմից էլ սրան ուզում ենք ավելացնել նս մի քանի կետ. 9. Չընդհատել խոսողին: 10. Անհասկանալի հարցերը ձնակերպել գրավոր ն հանձնել անավեճը վարողին: 11. Պետք է տրամա անական փաստարկները վկայակոչելով՝ հերքել անընդունելի կեսակետերն ու կարծիքները: 12. Ուշադրությամ լսել ելույթ ունեցողին, անհրաժեշտության դեպքում կատարել նշումներ:

Իսկ ո՞րն է անավիճելու արվեստը Ա.Լեոնտնը նշում է, թե որպեսզի լիարժեքորեն ն ճիշտ հաղորդակցվես անավեճի ժամանակ, դու պետք է կարողանաս. 1. արագ ն ճիշտ կողմնորոշվել հաղորդակցման իրավիճակում. գտնել քո խոսելու ամենահարմար պահը ոչ միայն ժամանակի, այլն մտքերդ այդ պահին «հավաքված», «ձնավորված» լինելու իմաստով: Այսինքն` պիտի որոշած լինես, որ քո մեջ ծագած մտքերը հենց այդ պահին պիտի ասես ն հենց այդպես պիտի ասես: 2. արագ ն ճիշտ նախագծել խոսքդ, որոշել ասելիքիդ ովանդակությունը: Այսինքն` պիտի իմանաս` ինչ պիտի ասես (ինչպիսի ովանդակություն պիտի ունենա խոսքդ), մտքերդ ինչ հաջորդականությամ

պիտի դասավորես: 3. հմտորեն գտնել քո որոշած նախագծին համարժեք ովանդակությունը ներկայացնելու համար միջոցներ: Այսինքն` պիտի որոշես այն առերը, արտահայտությունները, խոսքային կառույցները, որոնք միտքդ կներկայացնեն ճշգրտորեն: 4. ապահովել ունկնդիրների հետ հետադարձ կապը: Այսինքն` պիտի հետնես խոսքիդ ազդեցությանը (հասկացվում է, չի հասկացվում, կարիք կա՞ ինչ-որ մեկնա անությունների ն այլն), ունկնդիրների արձագանքին (հետաքրքրություն ներկայացնու՞մ է խոսքիդ նյութը, թե ոչ) ն ըստ դրանց` կամ նույն ձնով շարունակես խոսել կամ փոխես ինչ-որ ան, կամ գուցե ն ավարտես խոսքդ, ամփոփես: Այս չորս քայլերից որնէ մեկի անտեսումը կամ խախտումը խոսքային գործունեությունը կդարձնի անարդյունավետ: Բանավեճ կարող է ծավալվել ամենատար եր թեմաների շուրջ: Դաս- անավեճը մտքերի փոնանակում է, որը պետք է ծառայի ուսուցանվող նյութի համակողմանի ն խոր ընկալման, ուստի անավեճի թեման պետք է պարունակի ներհակ կարծիքների կռվաններ, որն էլ իր հերթին կնպաստի անավեճի ոչ ստիպողա ար, այլ նական ծավալմանը: Դաս- անավեճը վարում է ուսուցիչը: Ուսուցչի նպատակն է այս դասով ձնավորել ն հարստացնել սովորողների արոյական աշխարհայացքը, դաստիարակել անավիճելու կուլտուրա, դպրոցականների մեջ զարգացնել ուսումնասիրվող նյութում գլխավորը, էականը առանձնացնելու, ուսումնասիրվող փաստերը համեմատելու, իր մտքերը տրամա անված շարադրելու, ընդհանրացնելու կարողություն: Ուսուցչի ոլոր ջանքերն ապարդյուն կլինեն ն չեն տա ցանկալի արդյունք, եթե գրական երկը վերլուծելիս ն առհասարակ դասավանդման գործընթացի ժամանակ պատշաճ տեղ չհատկացվի սովորողների ինքնուրույնությանն ու ակտիվությանը: Վիպակում ծավալված դեպքերի, մարդկանց փոխհարա երությունների, կերպարների, ստեղծագործության ովանդակության մասին ոչինչ չեմ ասում ն ոչ էլ թույլատրում եմ կարդալ վիպակի մասին որնէ քննադատական-վերլուծական հոդված, որպեսզի սովորողները հայտնեն իրենց սեփական կարծիքները, այլ ոչ թե կրկնեն ուրիշների ասածները: Գրականության դաստիարակչական հնարավորություններն անսահման են: «Սպանված աղավնի» վիպակը ուսումնասիրելիս առանձնացնում եմ դաստիարակչական նույթի հետնյալ հարցերն ու խնդիրները. 1. Զգացմունքների դաստիարակություն (սեր, ատելություն, կարեկցանք, միջանձնային հարա երությունների կուլտուրա).

2. Խորհրդածություններ սիրո, ամուսնության, հավատարմության հարցերի շուրջ. 3. Անտար երության վնասակարությունը, վտանգավորությունը. 4. Քաղքենիական կեղծ արեպաշտության ու արոյախոսության քննադատություն: Գրականության դասավանդման հաջողությունը, դասի նկատմամ հետաքրքրության առաջացումը ամենից առաջ ուսուցման ճիշտ մեթոդն ընտրելն է, որն էլ երում է գրական երկի պատշաճ ներկայացմանը: Հենց այս է պատճառը, որ այս վիպակի ուսուցման համար ընտրել եմ դաս- անավեճի մեթոդը: Ներածական խոսքում ասում եմ, որ գործ ունենք մի ստեղծագործության հետ, ուր քննարկվում են կենցաղային- արոյական թեմաներ, մարդու ն միջավայրի, անհատի ն հասարակության, շրջապատի անտար երության, սիրո, կնոջ, ընտանեկան կյանքի,երկու սեռերի փոխհարա երության հարցեր: Մեկ նախադասությամ ձնակերպում եմ, թե ինչ է վիպակը. վիպակը էպիկական ժանրի ստեղծագործություն է. վեպից տար երվում է նրանով, որ իր մեջ ընդգրկում է կյանքի ավելի նեղ ոլորտ, պատկերում է ավելի սահմանափակ միջավայր, հանդես է երում սակավաթիվ հերոսներ: Դաս- անավեճի ժամանակ շատ եմ կարնորում նան սովորողների նստելու դիրքը: Սեղանները դասավորում ենք n-աձն, որպեսզի ոլորը տեսնեն ն նայեն միմյանց: Իսկ այժմ ներկայացնեմ այն հարցերը, որոնք շոշափում ենք դաս- անավեճի ժամանակ: Ենթադրենք` Սառան ն Թուսյանը նստած են մեր դիմաց: Ի՞նչ կարող եք ասել նրանց պաշտպանելու կամ մեղադրելու համար: 1. - Ինչու՞ է Նար-Դոսն իր վիպակը վերնագրել«Սպանված աղավնի»: 2.- Ո՞վ է Թուսյանը: Իր իսկ խոստովանությամ . «…ինքն էլ չգիտե, թե ինչ է ինքը-մի սրիկա՞, թե՞ շատ սովորական մի մարդ, որոնցով լիքն է աշխարհս…»: -Իսկ ըստ ձեզ` ո՞վ է նա: 3.- Հեղինակի առաջին եզրակացությունը Թուսյանի մասին այս է.«…Մի գիծ այդ նավորության մեջ-թեն ացասական-կարծես թե գրավեց ինձ…նա ցինիկի պես անկեղծ էր, լր ի պես համարձակ ն երեխայի պես անփույթ»: - Ձեզ գրավե՞ց Թուսյանի նավորության այս գիծը: 4.- Թուսյանն ունի կյանքից օգտվելու իր սկզ ունքը. «Խլիր կյանքից այն ամենը, ինչ որ հաճույք կարող է պատճառել քեզ, ն ոչ մի անի մասին մի մտածիր»:

-Ինչո՞վ է վնասակար Թուսյանի փիլիսոփայությունը: Կարո՞ղ եք այն հերքել փաստերով: Իսկ ո՞րն է կյանքից օգտվելու ձեր սկզ ունքը: 5.- Թուսյանը կյանքը համարում է սոսկ «րոպեական հաճույք ն հաճոյական րոպեների մի շարահար շղթա: -Արդյո՞ք ճիշտ մոտեցում է կյանքին կամ արդյո՞ք պետք է այդպես ընկալել կյանքը: 6.- Թուսյանը օրվա մարդ է, չունի հեռանկարներ. «Քերականության միջից պետք է ջնջել ապառնի ժամանակը:Ապագա չկա,որովհետն անհայտ է, իսկ ինչ որ անհայտ է, այդ մասին մտածելն ու հոգալը, նականա ար, հիմարություն է: Վաղվա մասին մտածում են վախկոտները, այսինքն` նրանք, որոնք վստահություն չունեն իրենց ուժերի վրա»: - Համամիտ ե՞ք այս ձնակերպմանը: 7.- «Հսկայական հիմարներ եմ համարում առհասարակ այն մարդկանց, որոնք ներկան զոհում են ապագայի համար»: Սրանք Թուսյանի խոսքերն են: -Ինչպե՞ս ացատրել սա: 8.- Մի ան, որով կարող եմ պարծենալ, այդ այն է, որ ոչ ոքից ն ոչ մի անից չեմ քաշվում, որովհետն քաղաքավարությունը, համեստությունը, ամոթը ն այլ մնան, այսպես կոչված, առաքինությունները քողարկված կեղծավորություններ եմ համարում, որ մարդիկ հնարել են իրենց վատ ներքինը ծածկելու համար, ինչպես աղ ակույտը ծածկես թավշյա ծածկոցով: Տկլոր երեխան գլխիգլոր է գալիս, ցուցահանելով իր ոլոր հրաշալիքներն առանց ամաչելու: Ինչու՞: Որովհետն,- կասեիր դու,- նրա մեջ դեռ չի զարթնել ամոթի զգացումը: Իսկ ես ասեմ` որովհետն նրա հոգին դեռնս չի ապականվել: Ապականված հոգին է միայն, որ ամոթ է զգում: - Ի՞նչ կասեք այս մասին: 9.- Սառային նա սկզ ում սիրել է, հետո միանգամայն անկեծ կերպով ասում է` հեռացա, մոռացա: -Ի՞նչ եք կարծում` դա եղել է իսկակա՞ն սեր կամ արդյո՞ք Թուսյանը սիրել է Սառային: Խնդրեմ ասեք իսկական սիրո ձեր անաձնը: 10.- Թուսյանը կարծես մի պահ, միայն մի պահ լրջանում է` լսելով Սառայի մահվան լուրը: Թվում է` նրա հոգում էլ արթնանում է մարդկային խիղճը: Բայց միայն թվում է: Րոպեական ռնկման պահին փորձում է ինքնասպանություն գործել, այց իսկույն սթափվում է.«Ես կենդանի մարդ եմ, սիրում եմ կյանքը ն հանուն այդ սիրո պիտի շարունակեմ զոհել ամեն ինչ ն ամենքին, ով կհամարձակվի խոչընդոտ կանգնել իմ ճանապարհին»: -Այս մասին ի՞նչ կասեք: 11.- Սառան իր անկումը վերագրում է այն հասարակական պայ- 104 -

մաններին, որոնք սնուցել են Ռու են Թուսյանի նման արոյապես փչացած մարդու. «Եվ դուք համարձակվում եք այդ ասել ինձ, ինձ, որ ոտից գլուխ անիրավության մի զոհ եմ ն շուրջս համակ հանցավորներ եմ տեսնում: Ե՞ս հանցավոր, ես, ն ոչ այն սրիկան, որ խորտակեց իմ մատաղ կյանքը, ե՞ս, ն ոչ այն հասարակությունը, որ հանդուժում է իր մեջ այդպիսի սրիկաների, ե՞ս հանցավոր, որովհետն աշխարհի ն մարդկանց հանդեպ պայծառ հայացք եմ ունեցել… Օ՛, այս ինչ անիրավ աշխարհ է, ինչ անիրավավ…Այս ինչ անտար երություն ն անարդարություն է, որ տեսնում եմ շուրջս…Ո՞ր մեղքիս համար է, որ գցելել են ինձ այսպես մենակ, անօգնական»: - Իրավացի՞ է Սառան: 12.- «…Քանի որ ես ուրիշ հազարների պես չեմ կծկվել…ինքս եմ դուրս եկել ցույց տալու աշհարհին անպատվությունս…ն վրեժ եմ պահանջում…շատ տարօրինակ է թվում ձեզ…որովհետն չպետք է անեն… որովհետն դա ամոթ է, սովորական մորալից դուրս մի ան է»: - Կարո՞ղ ենք սա համարել Սառայի` միանգամայն իրավացի ինքնագնահատականը: 13.- Բայց արդյո՞ք Սառան «սպանված աղավնի է», զոհ,-հարցնում է անասիրական գիտությունների թեկնածու Թեհմինա Մարությանը: -Սառան «սպանված աղավնի» չէ, նա «սպանողն է».«սպանված աղավնին» անմեղ ու անլեզու երեխան էր, որին սպանեց Սառան, կործանեց նան Գարեգինին,-պատասխանում է իր հարցին անասերը: -Դուք ի՞նչ կասեք այս ձնակերպմանը, համաձա՞ն եք անասերի հետ: 14.- Ո՞վ է այս վիպակում իրական զոհը ըստ ձեզ: Սառա՞ն: Բայց Սառան ինքն անձնատուր եղավ Թուսյանին. չկար ռնություն, կար փոխադարձ սեր: 15.- Կարելի՞ է այսպես ձնակերպել. «Սառայի կործանման պատճառը ոչ թե Թուսյանն է, այլ հենց ինքը` իր անձնապաշտությամ »: 16.- Ըստ գրականագետ Ստեփան Թոփչյանի` Սառան ն՛ մաքրության, ն՛ լուսե հմայքի մարմնացում է, ն՛ անմեղ զոհ: - Դուք էլ ե՞ք այդպես կարծում: 17.- ճի՞շտ էր մտածում Սառան այս կամ այն արարքը կատարելիս կամ ուրիշ ի՞նչ կերպ կարող էր վարվել, համոզի՞չ են նրա արարքները, թե ոչ: 18.- Զուգահեռներ անցկացրեք Սառայի, Նար-Դոսի «Ադամամութին» պատմվածքի Շուշանիկի ն Գր. Զոհրապի «Փոստալը» նովելի հերոսուհու` Տիգրանուհու միջն: Ու՞մ եք մեղադրում: 19.- Թուսյան. «…Մինչդեռ իմ սպանածը միայն մի աղավնի էր: Նա աղի արցունք էր թափում մի անպետք թռչունի համար ն հանկարծ ինքն

իր ձեռքով սպանում է իր արգանդից նոր ելած մանուկը»: -Ի՞նչ կասեք սրա մասին: 20.- Կասեք հեղինակի դիրքորոշումը Սառայի հանդեպ. արդարացնում է Նար-Դոսն իր հերոսին, թե՞ մեղադրում: Ի՞նչ հիմքեր ունեք ձեր ասածը պնդելու: 21.- Սառայի ող երգության պատճառն իմ գնահատմամ : 22.- «Թշնամիներից մի վխեցիր, վատթարագույն դեպքում նրանք կարող են քեզ սպանել: Մի վախեցիր ընկերներից, վատթարագույն դեպքում նրանք կարող են դավաճանել քեզ: Վախեցիր անտար եր մարդկանցից, նրանք չեն սպանում, չեն դավաճանում, այց նրանց լուռ համաձայնությամ է, որ աշխարհում դավաճամություն ն սպանություն գոյություն ունի»: Ինչ՞ կապ ունի Ռո երտ է երդհարդտի այս խոսքերը մեր նյութի հետ: Բանավեճի ժամանակ անխուսափելիորեն շոշափվում են տղամարդու արոյական նկարագրի, կանացի արժանապատվության, աղջկական ամոթխածության ն ազմաթիվ այլ հարցեր, որոնք դեռահասների մեջ արթնացնում են ինքնադաստիարակման, ինքնակատարելագործման, ինքնատիրապետման ձգտում: Եր ավարտում ենք անավեճը, այպիսի առաջադրանք եմ տալիս սովորողներին. տղաները պետք է խորհուրդ տան աղջիկներին, իսկ աղջիկներն էլ` տղաներին: Հինգ րոպե ժամանակ եմ տալիս առաջադրանքը կատարելու համար, այնուհետն անցնում ենք խորհուրդների ընթերցմանը: Ուսուցչի գնահատման աշխատանքը հեշտացնելու համար տրվում է անավեճի գնահատման թերթիկ, որը վերցված է «Մասնագիտական զարգացման ձեռնարկ» գիքից:

Աշակերտներ Ա

Բ

Գ

Դ

Ե

քննարկվող հարցի մասին որոշակի դիրքորոշումը էական, տեղին միտք, դիտարկում, դիտողություն ապացույցներ, որոնք հաստատում են միտքը կամ փաստացի տվյալների մեջ երումը քննարկման մեջ մեկ ուրիշի ներգրավումը հարցեր` միտքը ճշգրտելու կամ քննարկումը շարունակելու նպատակով համեմատություններ գտնելը, զուգահեռներ անցկացնելը ընդհանուր հետաքրքրություններ կայացնող մտքերի ացահայտումը ոչ տեղին դիտողությունների ացահայտումը անուշադրությունը կամ ուրիշների ուշադրությունը շեղելը

խոսողին ընդհատելը

ոչ տեղին դիտողությունը

քննարկման մենաշնորհումը

անձնական վիրավորանք ընդհանուր միավորները

Վահե Հայկի «Կաթիդ փարան չմոռնաս, մամա» պատմվածքի ուսուցումը Սովորողների համոզմունքներն ու կենսադիրքորոշումը ձնավորելու հոգե անական արդ աշխատանքն արդի պայմաններում դպրոցի առաջնահերթ խնդիրներից մեկն է: Ուսուցման ընթացքում պետք է հմտորեն զուգակցվեն կրթության ն դաստիարակության հարցերը: Փաստական տվյալներն ինքնին աննպատակ նույթ են կրում, եթե աշակերտը չի սեփականացնում փաստերից խող եզրակացությունները: Գրականության ուսուցչի հիմնական նպատակը պետք է լինի գրականության դասը ծառայեցնել հիմնականում երկու խնդրի լուծման. ա) աշակերտներին սովորեցնել կարդալ, մեկնա անել, վերլուծել, նութագրել կերպարները, ացահայտել գաղափարական ն գեղարվեստական առանձնահատկությունները, անել ինքնուրույն եզրահանգումներ, փաստարկել ու հիմնավորել իր կարծիքը, ) դաստիարակել գրական ստեղծագործության առաջատար գաղափարներով ն գեղարվեստական արժանիքներով: Գրականությունը լայն հնարավորություն է ընձեռում սովորողների արոյագիտական համոզմունքների ձնավորման համար: Աշակերտների մեջ մարդասիրություն, ծնողասիրություն, պարտքի զգացում դաստիարակելու ն սերմանելու մեծ հնարավորություն է տալիս Վահե Հայկի «Կաթիդ փարան չմոռնաս, մամա» պատմվածքը: Այս պատմվածքն ուսումնասիրելիս իրականացնում եմ դաստիարակչական նույթի հետնյալ խնդիրը. 1. Զգացմունքների դաստիարակություն (սեր, ատելություն, կարեկցանք, ապրումակցում, միջանձնային հարա երությունների մշակույթ). 2. Ծնողասիրության դաստիարակություն ն պարտքի զգացման գիտակցում. 3. Հարգանք սր ությունների նկատմամ : Դասի առաջին` խթանման փուլը սկսում եմ պրիզմայի կառուցմամ .

Պրիզմա Պրիզման մտածողության ընթացքը պատկերավոր, շոշափելի դարձնելու պարզ ձն է: Պրիզմայի հիմնակն նպատակը ներկայացվող գաղափարի, հասկացության վերա երյալ ենթագիտակցական ոլորտում եղած ասոցիատիվ կապերի վերհանումն ու արձանագրումն է: Պրիզմանան կիրառվում է դասի խթանման փուլում` ապահովելով ինչ- 108 -

պես աշակերտների հետաքրքրությունն ու ակտիվությունը, այնպես էլ նյութի ուսումնասիրման գործընթացի արդյունավետ սկիզ ը:

Ընթացքը

1. Գրատախտակի կենտրոնում գրվում է այն հիմնական հասկացությունը, միտքը, թեման, մեկնա առը, ինչը ենթակա է ուսումնասիրության: 2. Հաջորդ քայլը առանց քննարկման գրանցվում են մեկնա առի ազդեցությամ մտքում ծագած առաջին երկու պատահական առերը: Հարկ է նշել, որ խմ ային աշխատանքի ժամանակ գրանցվում են առաջին հնչած առերը: Պետք է հետնել, որ հնարավորինս կանխվեն գիտակցական մակարդակում ծնված առերի ու հասկացությունների գրանցումը ն խրախուսվեն ենթագիտակցական ոլորտում ծնված ասոցիատիվ կապերը: 3. Ասոցիատիվ մտածողության վրա հենվող այս ընթացքը շարունակվում է մինչն վերջ: Առավել արդյունավետ է երեք շերտով աղկացած պրիզման (ինչպես տրված է օրինակում), որից հետո պրիզման սկսում ենք փակել: Այս անգամ առը լրացվում է նախորդ երկու առերի ասոցիատիվ կապը հաշվի առնելով: 4. Պրիզման եզրափակվում է վերջնա առով: 5. Պրիզմայի ամփոփիչ քայլը մեկնա առի ու վերջնա առի միջն տրամա անական կապ գտնելն է, որը պետք է իր արտացոլումը գտնի մեկ նախադասության կամ մտքի մեջ. վերջինիս կարելի է անդրադառնալ հետո`նյութի ամփոփման ժամանակ: 6. Որպեսզի միաժամանակ զարգանա նան անավոր խոսքը, կարելի է հանձնարարել պրիզմայի եզրա առերով կազմել նախադասություն: 7. Այսպիսով, եթե պրիզմայի կառուցման ամ ողջ ընթացքում ակտիվանում է ենթագիտակցական ոլորտը, ապա վերջին քայլում մեկնաառն ու վերջնա առը մեկ նախադասության մեջ կապելիս կամ եզրաառերով նախադասություն կազմելիս, ակտիվանում է գիտակցական ոլորտը: Ստորն երված է վերոհիշյալ քայլերով կատարված մի օրինակ «մայր» առով: Նույն այս առով կարող են ստացվել պրիզմայի ամենատար եր ազմաթիվ տար երակներ:

Պրիզման կառուցել ավարտելուց հետո պահանջում են աջ ն ձախ եզրա առերով կազմել նախադասություններ: Այնուհետն աշակերտներին հայտնում եմ դասի վերնագիրը ու որոշ կենսագրական տեղեկություններ Վահե Հայկի մասին.

Վահե Հայկի կենսագրությունը Վահե Հայկը (Տինճյան Վահե Մկրտչի) ծնվել է Արնմտյան Հայաստանի Խար երդ քաղաքում 1896թ. հունիսի 18-ին: Փայլուն առաջադիմությամ ավարտելով Խար երդի «Եփրատ» քոլեջը`1915թ. գնում է Պոլիս` ուսումը շարունակելու: Սակայն այստեղ սկսվում են հալածանքները գավառացի հայերի նկատմամ : Վահեն թաքնվում է մի հայի տանը`նրանց զավակի` Հայկի անձնագրով: Իր ն նրա անունով էլ հետագայում նա կազմում է իր գրական անունը` Վահե Հայկ: Սկսվում են քեմալական խստությունները, ն շատերի նման Վահե Հայկը նույնպես հեռանում է Պոլսից:Անցնում է Հունաստան, ապա 1920թ. ԱՄՆ ն Բոստոնի համալսարանում հետնում գրականության, պատմության ն իրավա անության դասընթացներին` միաժամանակ թղթակցելով սփյուռքահայ թերթերին ու հանդեսներին: Համալսարանն ավարտելուց հետո Վահե Հայկը հրավիրվում է խմ ագրելու Կալիֆոռնիայի «Նոր կյանք» թերթը: Երկար տարիներ եղել է «Հայաստանի կոչնակ» թերթի խմ ագիրը: Վահե Հայկը ջերմ կապերով էր կապված մայր հայրենիքի

հետ. մի քանի անգամ այցելել է Հայաստան: 1930թ. Վահե Հայկը հրատարակեց իր առաջին ժողովածուն`«Հայրենի ծխան» խորագրով: Նույն խորագրով նա հետագայում լույս է ընծայում պատմվածքների հինգ հատոր: Առանձին գրքերով հրատարակել է նան անասիրական, պատմագիտական ուսումնասիրություններ:Ամեն ժամ ն ամենուրեք ջանացել է իր գործով ն գրչով նեցուկ լինել հայապահպանման գոյամարտին: Եղել է Ռամկավավար ազատական կուսակցության գործիչ: Մահացել է 1983թ.: Կենսագրական այս տվյալները հաղորդելուց հետո հարկ եմ համարում հակիրճ խոսել գրողի որոշ ստեղծագործությունների մասին` նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ աշակերտները ծրագրի շրջանակներում այլնս չեն անցնելու Վահե Հայկի ստեղծագործություններից, ն իրենք էլ սեփական նախաձեռնությամ չեն կարդալու: Վահե Հայկը ուշադրությունը նեռում է մարդկային արոյական հարցերի, հոգեկան ապրումների ացահայտմանը: Պատմվածքներում գրողը քննում է անհոգի զավակների կողմից ծնողին լքելու, արհամարհելու, ծերանոց տանելու, նվաստացնելու անմարդկային արքերը: Աշակերտներին ասում եմ, որ գրողը այդ պատմվածքների մեջ ընդգծում է հատկապես ծնողների հոգեկան ապրումները, տառապանքները, որ որքան էլ որդիները արհամարհում ու նվաստացնում են իրենց ծնողներին, վերջիններիս սերն ու գորովանքը չի պակասում դեպի իրենց անարժան զավակները: «Վերը Աստված կա, Կարապետ» պատմվածքի հերոսը` Կարապետը, որը արձր դիրքի է հասել հոր շնորհիվ, հորը տարել է ծերանոց ն նույնիսկ չի էլ հետաքրքրվում նրանով: Չնայած իր տառապանքներին, արհամարհված ու հարազատների կողմից լքված վիճակին` ծերունու ուշքն ու միտքը զավակն ու թոռն են: Իմանալով, որ թոռընիկը հիվանդանոցում է` փախչում է ծերանոցից, որպեսզի գնա թոռանը տեսության: Անցնելով ծաղկավաճառանոցի մոտով` փորձում է աղ արկղի միջից կոտրված ծաղիկներ գտնել, քանի որ դրամ չուներ ծաղիկներ գնելու ու չէր էլ ուզում դատարկաձեռն գնալ: Եվ հանկարծ այդ միջոցին լսում է անսիրտ որդու գայլային ոռնոցը. «Ի՞նչ գործ ունիս, ցնդած մարդ, հոս եկեր ուտելիք կը փնտրես, անպատկառ մարդ…»: Ասես սառը ջուր լցրեցին ծերունու գլխին: Ինչ նպատակով ն ինչի համար էր եկել ու ինչի արժանացավ իրեն մոռացած ու հարազատներին նվիրված ծերունին: «Մարգար աղան զարհուրելի սարսուռ մը ապրեցավ… Ձեռքերը կոտրված ճյուղերու պես վար ինկան, ծունկերը սկսան դողդողալ»: Արցունքները մշուշում են աչքերը ն հազիվ կարողանում է շշնջալ. «Հերիք է, հերիք, յավրում, վերը Աստված կա, Կարապետ…Առաջ ինծի ըսեիր, թե ինչպես է անուշիկ Գնորգս, անուշիկ թոռնիկս, ա՛խ, ա՛խ…»:

«էսցեղ ճակտի գիր կ’ըլլի, Աստված» պատմվածքի մեջ Սաթենիկը` հարսը, իր դաժան ու ամնարդկային վերա երմունքով ող երգության պատճառ է դառնում: Կինը, որ երկար տարիներ միայնակ ապրում էր Սիրիայում, գալիս է Ամերիկա` որդու ընտանիքին տեսության: Մի օր էլ, քանի որ տունը ամերիկացի հյուրեր պիտի գային, անհոգի հարսը ծեր սկեսրոջը նստեցնում է ցուրտ ավտոտնակում ու պատվիրում` «չըլլա որ վերն գաս, լավ չէ, որ քեզ տեսնեն»: Խեղճ պօառավին ոչինչ չէր մնում անելու, քան լուռ ու մունջ ենթարկվելու հարսին: Ցուրտ ավտոտնակում մրսում է ծեր կինը, հիվանդանում ու անտրտունջ մահանում, քանի որ «համակ սեր ու գորով» ուներ իր սրտում նրանց նկատման : «Մամիկ ու թոռնիկ» պատմվածքը նման մի ող երգություն է: Լսելով չարհոգի կնոջ անվերջանալի տրտունջներն ու ողոքները` տղան մորը ուղարկում է մի ուրիշ քաղաք` հեռավոր մի ազգականի մոտ: Որդուց, թոռից աժանումը ծանր տանող մայրը կաթվածահար է լինու ու մահանում: Ու այսքանից հետո նրա վերջին խնդրանքն է լինում իր թոռնիկի նկարը դնել իր կրծքին: Ինչպես այս երեք, այնպես էլ «Կաթիդ փարան չմոռնաս, մամա» պատմվածքներում Վահե Հայկը որդիների անհոգի, անմարդկային, դաժան ու անսիրտ վերա երմունքին հակադրում է ծնողների մեծահոգությունը, անհիշաչարությունը, նվիրումը, սերն ու խանդաղատանքը: Այսքանով ավարտում եմ խթանման փուլի աշխատանքն ու անցնում դասի հաջորդ փուլին` իմաստի ընկալմանը:Առանց նախա անի, պատմվածքի մասին առանց մի խոսք ասելու ընթերցում եմ պատմվածքը` պահպանելով արնմտահայերենին նորոշ առոգանությունը, թախծի ու զայրույթի նր երանգները:Հայտնի փաստ է, որ գրականության դասի արդյունավետությունն ավելի է արձրանում, եր ուսուցման ընթացքում հմտորեն զուգակցվում են ընթերցանության հուզական ն տրամաանական որակները, եր աշակերտի համար ացահայտվում են հույզը պայմանավորող գործոնները: Պետք է կարդալ այնպես, որ ուսուցչի ձայնը, շեշտվող առի, նախադասության հնչերանգը համապատասխանի մարդկային հոգու ելնէջներին, հնչի այնպիսի հաճախականությամ ու երանգների ազմազանությամ , որ աշակերտներին լրիվ տեսանելի դառնան ն՛ մամային սրտին ացված խորունկ վերքերը, ն՛ խանութպանի` նույնիսկ կենդանական աշխարհին ոչ նորոշ անտարերությունը: Ապահովելով պատմվածքի հուզականությունը` աշակերտների մեջ կ նեռացնենք անմարդկայինը, այլանդակն ու տգեղը` նպատակամղելով նրան դեպի մարդկայինը, արին ու գեղեցիկը: Ընթերցումից հետո ացատրում եմ տեքստում եղած անծանոթ ն անհասկանալի առերը ն անցնում դասի երրորդ` կշռադատման փուլին, որն իրականացնում եմ հարցերի միջոցով.

1.- Ի՞նչ ընդհանուր ան նկատեցիք վերոհիշյալ պատմվածքներում, ո՞րն է այդ պատմվացքների միտքը: 2.- Ո՞ւմ նկատմամ ն Ի՞նչ խոհեր, զգացումներ արթնացրեց պատմվածքը ձեր մեջ: 3.- Հարազատությունը պայմանավորված է արյունակցակա՞ն կապով, թե՞ մարդկային ջերմ վերա երմունքով, սրտացավությամ , մտերմությամ ու հարգալից վարվեցողությամ : 4.- Մայրն ի՞նչ տրամադրությամ է մտնում որդու խանութը ն ինչու՞: 5.- Բացատրեք «Մամա, անուշիկ, անտեր մամա» արտահայտությունը: 6.- «-Բարն, մամա, ինչպե՞ս ես, աղե՞կ ես: Պառավը կնայի ինձի նախ ապշությամ ն զարմանքով»,- գրում է հեղինակը: Ի՞նչն էր այդ զարմանքի պատճառը: 7.- Ի՞նչ կարող եք ասել նպարավաճառի նավորության գծերի մասին: 8.- Որդին այպե՞ս պիտի հատուցի ծնողին, թե՞…: 9.- Ինչո՞վ եք հիմնավորում հեղինակի զայրույթը: 10. Ի՞նչ կանեիք դուք, եթե այդ պահին պատահա ար հայտնվեիք խանութում: 11.- Ձեր շրջապատում կա՞ն խանութպանի նմանները: 12.- Կա՞ ձեր մեջ մեկը, որ կարող է արդարացնել որդու արարքը, ն արդյո՞ք արդարացում ունի մորն արհամարհելը, նվաստացնելը, վիրավորելն ու կոպտելը: 13.- Պատմվածքի վերջին պար երության մեջ կան կախման կետեր: էլ ի՞նչ է ուզել ասել հեղինակը: 14.- Հեղինակը, որ ներկայանում է որպես այդ պատմության դիտող-մասնակից, չի թաքցնում իր արհամարհանքը ն զայրույթը որդու նկատմամ : Ինչի՞ց եք դա զգում, ինչպե՞ս է դա արտահայտված հեղինակի կողմից: 15.- Ո՞ր տողերում է խտացված պատմվածքի գաղափարը: 16.- Մայր առով կազմել առակապակցություններ ն ացատրել դրանց իմաստները: 17.- Ի՞նչ ենք հասկանում` ասելով «Հայի ավանդական օջախում ծնողի պաշտամունք կա»: Այնուհետն պահանջում եմ կազմել T-աձն աղյուսակ, որի մի սյունակում կգրվեն մորը նութագրող տողեր, իսկ մյուսում` խանութպանին.

խանութպանին

մորը

նութագրող տողեր

նութագրող տողեր

անհոգի, դաժան, գծուծ,

խեղճ ու կրակ պառավ, դժ ախտ

շահամոլ, երախտամոռ,

մամա, վշտից քիչ-քիչ սպառված,

կոպեկին կառչած, հաշվենկատ,

անուշիկ, անտեր մամա, չոր ու

անսիրտ, մեռած խղճով, խիղճը

կծկտած պատավ, անհիշաչար,

կորցրած, նյութապաշտ, իրամոլ,

ներողամիտ, խղճի խորհրդանիշ,

ընչաքաղց, անմարդկային,

լքված մամա, անտար երության

անասնակենցաղ

զոհ մամա, անպաշտպան մամա

Հանձնարարում եմ տանը կարդալ Ավ. Իսահակյանի «Մոր սիրտը», Հովհ, Շիրազի «Հուշարձան մայրիկիս», գրել ասույթներ մոր մասին, պատմվածքից դուրս գրել անծանոթ ն անհասկանալի առերը: Եթե ժամանակ է մնում, ապա կարդում եմ նան Գրիմ Եղ այրների «Պապն ու թոռը» պատմվածքը ու հարցնում աշակենտներին, թե ինչու դա կարդացի:

Պապն ու թոռը Պապը շատ էր ծերացել: Նրա աչքերը լավ չէին տեսնում, ականջները ծանրացել էին, ձեռքերն ու ոտքերը ծերությունից դողում էին այնպես, որ գդալը երանը տանելու ժամանակ կերակուրը վրան էր կաթեցնում: Այդ անը չէին հանդուրժում որդին ու հարսը: Նրանք պապին իրենց հետ սեղան չէին նստեցնում, այլ վառարանի ետնի մի անկյունում ն նրան ուտելու համար կավե ամանով էին կերակուր տալիս: Խեղճ ծերուկի աչքերը արցունքով էին լցվում, նա տխուրտրտում նայում էր այն կողմը, ուր սեղանն էր պատրաստվում: Մի անգամ կերակուր ուտելիս ծերունու ձեռքերը դողացին, ամանը գետնին ընկավ, կոտրվեց: Հարսն ու որդին ավելի արկացան, նրանք մի փայտե պնակ գնեցին ն այնուհետն դրանով էին ուտելիք տալիս իրենց հորը: Ծերունին չորս տարեկան մի թոռնիկ ուներ: Մի անգամ մանկիկը տախտակամածին նստած փայտե իր էր շինում: -Ի՞նչ ես շինում, զավակս,- հարցրեց մայրը:

-Փայտե պնակ եմ շինում,-պատասխանեց երեխան,-որ եր հայրիկս ու մայրիկս ծերանան, դրանով նրանց կերակուր տամ: Հայրն ու մայրը իրար նայեցին ն ամոթից կարմրեցին: Դրանից հետո նրանք սկսեցին ծերունուն իրենց հետ սեղան նստեցնել ն եր եք կոպիտ չէին վարվում հետը: Բարոյական դաստիարակության հարցերն, իհարկե, մեկ դասով չեն ավարտվում: Այդ խնդրով մտահոգված ուսուցիչը միշտ էլ կարող է ն պետք է հնարավորություն ստեղծի սովորողների արոյական կերպարը տար եր կողմերով ն դրական հատկանիշներով հարստացնելու համար: Դասն ավարտում եմ հետնյալ նախադասությամ . «Մարդկային հասարակության արշալույսից մինչն հիմա մայրը որդիների կողմից պաշտվել ու պետք է պաշտվի ավելի շատ, քան հին ու նոր աշխարհների ոլոր Աստվածները միասին վերցրած»:

Ավետիք Իսահակյանի «Ա ու- Լալա Մահարի» պոեմի ուսուցումը Ակտիվ է այն ուսումնառությունը, եր սովորողն առավելագույնս է ներգրավված դասի ընթացքի, նյութի հետազոտման մեջ, եր սովորողը դրվում է այնպիսի իրավիճակի մեջ, որ ինքն է ուզում կարդալ, խոսել, լսել, խորհրդակցել, մտորել, խորհել, խնդիրներ լուծել, եր սովորողը ընդգրկված է հարցերի քննարկման մեջ, եր գիտելիքները կառուցվում են սովորողի կողմից: Ես ուսուցման գլխավոր նպատակս համարում եմ աշակերտի ինքնուրույն տրամա անական մտածողության զարգացումը, որն անհրաժեշտ է նրան կյանքում: Ինքնուրույն տրամա անական մտածողության զարգացումը պահանջում է դասի այնպիսի կազմակերպում, եր գիտելիքները տրվում են ոչ թե պատրաստի վիճակում, այլ աշակերտը ձեռք է երում ինքնուրույնա ար: Բոլորիս հայտնի փաստ է, որ սեփական ջանքերով հայտնա երված գիտելիքները ն ուշ են մոռացվում, ն նրան մղում են որոնողական գործունեության: Տրամա անական մտածողության շնորհիվ տեսնում է առարկաների ն երնույթների միջն եղած ներքին կապը: Որքան խորն է իմացության աստիճանը, այնքան լայն են ճանաչողության շրջանակաները: Այդպես է նան գրականության նագավառում: Թափանցել գեղարվեստական երկի մեջ, նշանակում է տեսնել երկու պատկերվող երնույթների միջն եղած կապը: Կարդացողը պետք է տեսնի ու զգա պատկերների միջոցով արտահայտված գաղափարները, մարդկային հոգու ելնէջները: Մտածողությունը ծնվում ն ակտիվանում է հարցերի միջոցով: Հարցուպատասխանի միջոցով մի քանի կարնոր խնդիրներ են լուծում.  նյութը դառնում է դյուրըմ ռնելի.  հնարավորություն է ստեղծվում այն առավել արդյունավետ ներկայացնելու համար.  համակողմանի հարցաշարեր կազմելով` աշակերտներին օգնում եմ խորացնել ովանդակության իրենց ընկալումը: ճիշտ պատասխաններ ստանալու համար կարնոր են ճիշտ հարցադրումները, ն դրանք տրամա անական հերթականությամ ներկայացնելը: Պետք է աշխատել, որ հարցը լինի հստակ, հակիրճ, նպատակաուղղված, դասարանի մակարդակին համապատասխան ն մտածելու տեղիք տրվող: Վերոհիշյալն եմ նկատի ունեցել ն դրանով եմ առաջնորդվել «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմն ուսուցանելիս: Մինչն «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմն անցնելը թելադրում եմ այն առաջադրանքները, որոնք վերա երում են պոեմին.

1. Տանը կարդալ ամ ողջ պոեմը: 2. Դուրս գրել պոեմից ոլոր անհասկանալի առերն ու առակապակցությունները: 3. Գրականության տետրում գրել Իսահակյանի ժամանակակիցների, նշանավոր մարդկանց, գրականագետների խոսքերը «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմի մասին: 4. Գրականության տետրերում գրել ասույթներ, թնավոր արտահայտություններ արեկամի, ընկերոջ, ծանոթի, կնոջ, սիրո, հայրենիքի, հայրական տան, մարդու, ամ ոխի, փողի, հարստության, օրենքի, իրավունքի, իշխանության մասին: 5. Անգիր սովորել նախերգանքը, վերջին սուրահը ն երրորդ սուրահից հատվածներ: 6. Դուրս գրել մակդիրները, համեմատությունները ն փոխա երությունները: 7. Ինչ կարող եք պատմել պոեմի ստեղծագործական պատմության մասին:

Խթանման փուլ Դասն սկսում եմ աշակերտների կողմից «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմի մասին նշանավոր մարդկանց գնահատանքի խոսքերի ընթերցմամ : Աշակերտներին լսելուց հետո ինքս եմ կատարում լրացումներ, որոնք չընթերցվեցին: «Եթե մինչն «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմի լույս տեսնելը ոմանք Իսահակյանի պոեզիան համարում էին կես-գեղջական, կես-աշուղական, այց եր լույս տեսավ պոեմը, վերա երմունքը փոխվեց մեկեն: Պոեմը ձեռքից ձեռք էր անցնում ն արժանանում համընդհանուր հավանության: Պոեմի թեման, թափը, լեզվի գունագեղությունը ն մտքի համարձակությունը այնքան արտակարգ էին, որ ոմանք հարցնում էին, թե արդյոք՞ թարգմանություն չէ մի օտար լեզվից: Իմանալով` պոետի համարումը արձրանում էր ավելին»: Ստ. Զորյան «Ա ու-Լալա Մահարի» ժայթքած հրա ուխներից է»:

պոեմը

համաշխարհային

պոեզիայի

Վարդգես Պետրոսյան «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմը ատելության դասագիրք է մարդկային կեղծիքի, նենգության, կյանքը տգեղացնող, հեքիաթի, երազի պես շքեղ կյանքը ամյացնող ռնության դեմ ուղղված հզոր ատելություն»: Սուրեն Պետրոսյան ( անվոր)

«Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմը համաշխարհային գրականության մեծագույն նվաճումն է: Վիկտոր Կոչնսկի «Ա ու-Լալա Մահարին» իր դարաշրջանի ծնունդն է, ժամանակաշրջանի խորը հակասությունների արտացոլումը»: Գարիկ Հովհաննիսյան «Ա ու-Լալա Մահարին» հանճարեղ փայլատակում է, ուժգին պոռթկում, ափեր ու ամ արտակներ խորտակող հեղեղ, կապ ու կապանք չհանդուրժող, հոգեխռով ու ալեկոծված անաստեղծի ընդվզում աշխարհի սարք ու կարգի դեմ»: Վաչե Պարտիզունի «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմով կարելի է դատել, թե ի դեմս Ավետիք Իսահակյանի, ինչքան մեծ վարպետ ունի գրականությունը»: Վալերի Բրյուսով «Իսահակյան անաստեղծը եկավ ոչ թե ժխտելու, այլ հաստատելու կյանքը, սերը, նությունը, «Տիեզերքի պերճ հյուսվածքը - մարդուն»: Վարդգես Պետրոսյան «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմը կոլորիտային գույնի, շքեղ պատկերների խորիմաստ ու գեղեցիկ համեմատությունների, խոսուն խորհըրդանիշների մի ամ ողջ հեղեղ»: Գարիկ Հովհաննիսյան

Իմաստի ընկալման փուլ Քանի որ նախօրոք սովորողները դուրս են գրել անծանոթ առերն իրենց գրականության տետրերում, ուստի ասույթներն ընթերցելուց անմիջապես հետո անցնում ենք այդ առերի ացատրմանը` սուրահ առ սուրահ.

առաջին սուրահ

խալիֆա - արա ական ամիրապետ, թագավոր, մեծատուն - հարուստ, ուննոր, խորոգին - սաստիկ,խիստ, ուժգնորեն, սուրահ - որնէ գրքի մաս, գլուլխ, քաղցրալուր - լսելու համար հաճելի, արեհունչ,

մեղկ(փափկության մեջ) - հեշտասեր, ցանկասեր, զգայասեր, ջեննաթ - դրախտ, գազել - արա ական տաղաչափությունից փոխառված անաստեղծության հատուկ ձն, որտեղ յուրաքնչյուր զույգ տողի վերջը առաջին երկտողի վերջավորության կրկնությունն է, քյոշք - ապարանք, անշեղ դաշնակով - ներդաշնակություն, ներդաշնակ երգ, եղանակ, թափուր - ամայի, անմարդա նակ, անդուլ - անդադար, շարունակ, զազիր - կեղտոտ, չար, ստոր, նանիր - ունայն,սին, դատարկ, փուչ, գարշանք - գարշելի գործ, նողկալ - զզվել, գարշել, սիրտը խառնել, թույր - այստեղ` գույն, երանգ, ոգել - ասել, սեգ - հպարտ, խրոխտ, մխրճվել - խրվել, շղարշել - ծածկել, սնար - գլխավերն, այստեղ` գագաթ, շեղջ - կույտ, վայրագ - կատաղի, թավ պարանոցին - խիտ ն շատ մազեր ունեցող, շիթ - կաթիլ, մրմունջ - մեղմ ձայն, մրմնջոց, շշնջոց, ձիգ քարավան - երկարությամ ձգված, երկարաձիգ, կույս - հեռաստանը - ոտք չդրած, հեռավոր տեղ:

երկրորդ սուրահ

խորշակ - այրող տաք քամի, որ առանձնապես փչում է անապատներում ն անապատներից, պատրանք - սխալ, իրականությանը չհամապատասխանող պատկերացում որնէ անի մասին, նախանձ - այրող,տառապեցնելով հյուծող, կավատ - միջնորդ կին, այստեղ` անառակ, նանրամիտ - դատարկամիտ,ունայն, վարար - այստեղ`ցանկասեր, ցանկամոլ, ի լիս - դն,սատանա, ալասան - սպեղանի,դարման, տոչորված - այստեղ` այրված, վառված, որ ոքված, տառփանք - ուռն ցանկություն,

պագշոտ - ցանկասեր, ընդերք - երկրի խորքը, երկրի ներքին շերտերը, եղեռն - (անսանձ)- ոճիր, ոճրագործություն, չարագործություն, շողոմ - շողոքորթ, դժնյա - այստեղ`չար,անգութ, մահիճ - անկողին, երկունք - ծնունդ, ծննդա երություն, վտառն - (իժերի)- խում , տռփանք - ուռն կիրք, ժահր - գարշահոտ թարախ, թույն, երանավետ - չքնաղ, հրաշալի, երանությամ լի, հյուլե - մասնիկ տարր, ատոմ նախանյութ, գեհեն - անշեջ հնոց, ուր, ի ր, այրվոմ են մեղավորները, դժոխք, մեղանչել - մեղք, հանցանք գործել, թովչանք - այստեղ` հրապույր, գրավչություն, դժնի - (տատասկ) - դաժան, շարքի - (ներն անուշ) - նվագ, երգ:

երրորդ սուրահ

լուսնկա - այստեղ` լուսին, ուրյան - ուրավետ, հոտավետ, ուրող, դյութական - կախարդական, դյութիչ, փխ . խիստ գրավիչ, չափազանց հրապուրիչ, անխոնջ - առանց հոգնելու ձանձրանալու, դույզն - քիչ,սակավ, չնչին, աննշան չափով, գուլ(մարդիկ) - փխ . թամիտ, դժվար ըմ ռնող, ջեհնեմ - դժոխք, ժահր - այստեղ` մահադեղ, թույն, խարազան - այստեղ` փխ . պատժող, պատիժը գործադրող, խոլակա - կատաղի, անուրջը (վարդի) - երազանք(ը), եղկելի - (մարդիկ) - ողորմելի, խղճալի, թշվառ, ունայնաշունչ - դատարկ, ան ովանդակ շունչ ունեցող, ապիկար - անճարակ, անկարող անձեռնահաս, օազիս - ջուր ն ուսականություն ունեցող, ամոքել - մխիթարել, սփոփել, անհագ - չհագեցող, չ ավարարվող, անկշտում, ռնադատել - ռնություն գործադրել, կաթոգին - շատ կարոտով, սիրով, գուրգուրելով, գուրգուրանքով:

չորրորդ սուրահ

մահասարսուռ - սոսկալի, մահի պես սարսուռ ազդող, մահատարած,

ամեհի (հողմեր) - անզուսպ, կատաղի, զարհուրելի, ժանտ(քաղաքներ) - դաժանությամ , անողոքությամ օժտված, ազմաժխոր - աղմկալից, աղմկոտ, աչալուրջ - զգույշ, զգոն, ուշադիր, լլկել - տանջել, չարչարել, դրուժան - խարդախ, նենգ, չարամիտ, անհեթեթ - այլանդակ, տարօրինակ, անճոռնի ձն ունեցող, ջինն - դն, չար ոգի, խոժոռն (դեմքին) - խոժոռ, խոժոռված(մռայլություն, խստություն`

դաժանաություն արտահայտող), ապարոշ - գլուխը կապելու փաթույթ, փաթաթոց, քղանցք - հագուստի ներքնի եզրը, փեշ:

հինգերրորդ սուրահ

մահիճ պղծել - ամուսնական հավատարմությանը դավաճանել, նողկալի (համայնք - խիստ զզվանք, գարշանք առաջացնող, սաստիկ զզվելի, գարշելի փխ . ճնշող, կաշկանդող, հեղձուցիչ (օղակ) - այստեղ` փխ . ճնշող, կաշկանդող, գարշ(իրավունքով) - զզվելի, գարշանք, առաջացնող, գարշելի, նախճիր - կոտորած, արյունահեղություն, կառափ - այստեղ` մարդու գլուխ, գանգ, հազարաճիրան - ազմաթիվ ճիրաններ` մագիլներ ունեցող, խոլ (կայծակները) - կատաղի, մոլեգին, մոլի - մոլեգնած, կատաղի, վաշտերն(ամպերի) - այստեղ` խմ երը, արշավասույր - սրարշավ, արագ արշավող, քինոտ( ռունցքից) - քեն պահող, ոխակալ:

վեցերորդ սուրահ

արկ (արնի) - թեժ, այրիչ (այրող), որ , նարճիս - նարգիզ (ծաղիկ), ծոթոր - անուշահոտ ույս, ամ արտավան - իր մասին մեծ կարծիք ունեցող, մեծամիտ, գոռոզ,

որոմ - ցորենի հետ աճող ույս, ցորենի նման սն, մանր հատիկներով, որ հացի հետ խառնվելով` նրան թթու, անախորժ համ է տալիս ն ուտողին պատճառում գլխացավ, սրտխառնոց,

ապիրատ (աշխարհ) - անիրավ, անօրեն, անարդար, տխեղծ - այստեղ` խակամիտ, ոչ խելահաս, վիժվածք - այստեղ` փխ . հասարակության համար վնասակար տարրեր,

շեյթան - սատանա, ներհակ - հակադիր` հակառակ ուղղություն, հատկություն ունե-

ցող,

տարփողել - փողի, շեփորի ձայնով մի լուր հռչակել, տարածել, արձրաձայն հայտնել, լպիրշ - արոյական կարգ ու կանոնը խախտող, ան արո, ար շիռ - հար եցնող, զեխ, շվայտ, ներ ան - ոտքի ստորին մակերնույթը, որով կոխում են գետինը, խոլ (քարավանը) - այստեղ` փխ . սանձակոտոր, անսանձ, սրարշավ, խռիվ - այստեղ` խառնիխուռն, հանգրվան - հանգստանալու տեղ, կայան, իջնան:

յոթերորդ սուրահ

հակինթյա (ժայռին) - հակինթի գույն ունեցող, երկնակապույտ, դեղնակարմիր,

հակինթ - թանկագին քար` երկնագույն - կապույտ կամ կարմրա-

վուն - դեղին,

անպարփակ (ազատ) - չպարփակված, չպարփակվող, (այսինքն`

անսահման ազատ),

ծիր (երի մեջ) - սահման, եզրագիծ, առապար - քարքարոտ, ապառաժոտ տեղ, ադիե - անապատ, շահաստան - մեծ առնտրական քաղաք, թագավորանիստ քա-

ղաք,

կլա - ամրոց, սնդուսի - մետաքսե փայլուն գործվածք, սալամ - արն, շյուքր - փառք, շնորհակալություն, անապակ (գինի) - անխառն, անարատ, ծիրանի (շքեղ) - ծիրանագույն պատմուճան, պատմուճան - երկար, զարդարուն զգեստ, պարեգոտ, թիկնոց, գերահրաշ - հրաշագեղ, հիասքանչ, գերսքանչ:

վերջին սուրահ

սամում - կիզիչ հարավարնմտյան քամի հյուսիսային Աֆրիկայի ն

Արա իայի անապատներում, խորշակ, եդվին - անապատի քոչվոր արա , վուհադի - հովիտ, սյուք - թեթն քամի, հովիկ, զեփյուռ, քասիդ - նվագ, երգ, անաստեղծություն, գողտրիկ - քնքուշ, անուշիկ, ախորժելի, դուրեկան, մեղմանուշ, սոսափ - շրշյուն, շնկշնկոց. խշշոց, մերա - միրաժ ( նության այն երնույթը, եր հորիզոնի ետնում են օդում շրջված ձնով, շնորհիվ օդի շերտերի անհավասար ջերմության ն ճառագայթների որոշ եկման): պարուսան - սանձ, պախուրց, խոլա ար - մոլեգնորեն, կատաղի կերպով, կայլակել - ցայտել, անքթիթ - անթարթ, ակնապիշ, առանց աչքը թարթելու, հոլանի - մերկ, առանց զգեստի, աց, անծածկույթ: Բառերի ացատրությունը վերջացնելուլուց հետո անցնում ենք առաջադրանքների 4-րդ կետին`ասույթների ն թնավոր արտահայտությունների ընթերցմանը:Բոլորին լսելուց հետո ես էլ եմ կատարում որոշ լրացումներ ն մեկնա անում. «Որտեղ վերջանում են օրենքները, այնտեղ սկսվում է ռնակալությունը»: ՈՒ. Պիտ «Քաղաքացիների իսկական հավասարությունը նրանում է, որ նրանք ոլորը միատեսակ ենթարկվեն օրենքին»: Ժ. Դալամ եր «Առանց հայրենիքի մարդը ժամանակի ու տարածության պատահականությունների քմահաճույքներին մատնված ավազահատիկ է»: Լակորդեր «Օտար երկիրը հայրենիք չի դառնա»: Գյոթե «Սերը արի, վեհ, ուժեղ, ջերմ ու պայծառ ամեն ինչի արարիչն է»: Ձերժինսկի «Ընկերությունը կրկնապատկում է ուրախությունը ու կիսով չափ պակասեցնում վշտերը»: Բեկոն

«Սերը կրքերից ամենաուժեղն է, որովհետն նա միաժամանակ տիրում է գլխին, սրտին ն մարմնին»: Վոլտեր «Կին` դա մեծ խոսք է:Նրանում օրիորդի անաղարտությունն է, նրանում ընկերուհու ինքնազոհությունն է, նրանում մոր սխրագործությունն է»: Նեկրասով Հարկ եմ համարում սովորողների համար անպայման կարդալ Ավ.Իսահակյանի ասույթները հայրենիքի, ազգի, լեզվի,սիրո,կնոջ ն մոր մասին. «Սր ություն է հայրենիքը, նա մեր հացն է, նա` մայրական գիրկը: Մեր մանկությունն է նա, մեր պապերի գերեզմանը ն մեր մանուկների զվարթ օրորոցը: Նա մեր տարեգիրքն է ն մեր հին ու նոր քնարը: Նա հայրական տան ծուխն է, որ մեր հրճվանքն ու վիշտը տանում է աստղերին: Նվիրական է նա, որովհետն մեզ գրկող ազուկներն ու սիրող սրտերը հող են դարձել այնտեղ»: «…սերն իր արձր առումով իմ պոեզիայի առանցքն է: Առանց այդ սիրո ոչ մի անաստեղծ չէր կարող քնար հնչեցնել»: «Համ ուրելով այս երեք առերը` ազգ, լեզու, հայրենիք, հանձնում եմ հայութըանը` պահելու, իրականացնելու, ամրացնելու, զարգացնելու, հավերժացնելու»: «Դու արնի պես հեռու ես, այց անմատույց, այց լեւյս ու ջերմություն ես տալիս ինձ, ով կին, ով իդեալ»: «Հենց միայն մայր ունենալու համար արժե աշխարհ գալ»: Իմաստի ընկալման փուլի հաջորդ քայլը պոմի ստեղծագործական պատմության մասին աշակերտներին տեղեկացնելն է: Կարդում եմ հատված Իսահակյանի «Հիշատակարանից». «Կրկին հարցաքննությունից հետո Երնանից վերադառնում էի Ալեքսանդրապոլ: Եր գնացքը դուրս եկավ կայարանից, անցա լոկոմոտիվի վտանգավոր պլատֆորմը ն սկսեցի դիտել շրջակա լեռները, հեռագրասյուները, երկաթգիծը, որոնք գնացքի ընթացքի հետ փախչում էին աչքիս առաջին: Եվ քանի գնացքն արագացնում էր իր ընթացքն, այնքան ավելի կրկնապատվում էր իմ մեջ փախուստի տրամադրու- 124 -

թյունը: Մտածում էի, թե ինչքան լավ կլիներ, եթե գնացքն առանց կանգառի, այդպես անընդհատ գնար, դուրս գար երկաթգծից, ցարական տիրապետության սահմաններից ն գնար հեռու՛, հեռո՛ւ: Այս մտածումների մեջ էի, եր հասանք Սարդարապատ: Լուսնյակ գիշեր էր: Հեռվից նշմարվեց Կող ի կողմից եկող ուղտերի մի ձիգ քարավան: Գնացքով փախչելու մտածումներս զուգորդվեցին քարավանի հետ ն փոխարինվեցին քարավանով փախչելու ցանկության»: Սրանից անմիջապես հետո անցում ենք կատարում պոեմի կառուցվածքին: Պոեմը, ինչպես հայտնի է, աղկացած է նախերգանքից, յոթ սուրահից ն վերջերգից: Հարց սովորողներին. -Պատահակա՞ն է արդյոք 7 սուրահի աժանելը ն ի՞նչ պատմություններ ու արտահայտություններ գիտեք` կապված 7 թվի հետ: Մինչ սովորողներին լսելը ասում եմ, որ արարչական թվերի մեջ առանձնահատուկ թիվ է համարվել 7-ը: Այն կոչվել է կույս թիվ (կամ Հերմես), քանի որ 1-10-ը թվերի մեջ ոչ որնէ 2 թվի արտադրյալ է, ոչ էլ ազմապատկելի: Այս պատկերացմամ 7-ը կենդանի օրգանիզմների զարգացման սկիզ ն է. հավի սաղմը զարգանում է 21(327) օրում, ջայլամինը` 49(72 7) օրում, կատվինը`546(82 7) օրում, առյուծինը`142 7 օրում, մարդունը`402 7 օրում: Օրացույցը կրկնվում է 28 տարին մեկ(7 4), ծիածանն ունի 7 գույն, ձայնաշարը (օկտավա) ունի 7 ամ ողջ ձայն՝ դո, ռե, մի, ֆա, սոլ, լյա, սի: Պատահական չէ նան, որ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» աշխատաության մեջ Աստված, Հիսուս Քրիստոս, Տեր առերը գործածված են 49 անգամ(72 7): Աշ.- Աշխարհը ստեղծվել է 7 օրում.«Եւ հանգեաւ յաւուրն եօթներորդի յամենայն գործոց իւրոց`զոր արար: Եւ օրհնեաց Աստուած զօրն եօթներորդ»: Աշ.- 7 սարի հետն, 7-ը տալ/մահացածի/, 7 օր 7 գիշեր հարսանիք անել, 7 գոմշի ուժ ունի, 7 տարվա գինի, 7-ը որդով սեղան նստել,7 ծունր աղոթք անել,7 օրվա ճամփա, 7 գլխանի վիշապ: Աշ.- 7 թիվը հանդիպում է նան հայերի` արնի հետ կապված պատկերացումներում. հին հայկական տոմարի 7-րդ ամիսը արնի Աստծո` Միհրի անունով կոչվել է Մեհեկան: Աշ. - 7 թվի հետ կապված մի այլ պատում. եր Մեծ Մհերը գալիս է Արմաղանին կնության ուզելու, պարզվում է, որ քաղաքը, ուր ապրում էր Արմաղանը, արդեն 7 օր զրկված էր ջրից: Մհերը վիշապին սպանում է 7-րդ օրը` թռցնելով նրա 7 գլուխները:

Աշ.- 7 թիվը հայ ժողովրդի պատկերացումների, ավանդությունների ու առասպելների մեջ նս ունեցել է նույնպիսի դերակատարություն ն նույնպիսի աղդեցություն մտածողության վրա, ինչպիսին ունեցել է աշխարհի շատ այլ ժողովուրդների վրա: Օրինակ` ըստ հայկական մի ավանդության համաձայն` «Մեծ արջի» համաստեղությունը ստացել է նան «Յոթ սանամոր աստղեր» անվանւմը: Աշ.- Մի այլ ավանդության համաձայն` քուրդ ավազակների սպանած 7 եղ այրների թափած արյունից աճում է լեռնային արնագույն մի ծաղիկ, որին ժողովուրդն անվանում է «7 եղ որ արյուն»: Աշ.- Մեր էպոսի հերոսները ուսման, գիտելիքի յուրացման համար պիտանի ն հասուն են համարվում 7 տարեկանից. Եր որ Մհեր էկավ- էղավ յոթ տարեկան, Յոթ շենք էղավ իր ոյ: էն օր վանք-վարժարան դրին, Քիչ մի սորվավ, շնորհքով լցվավ: Աշ.- 7-ը դարձել է ուժ ու հզորություն, առավելություն դրսնորող, չափազանցություն արտահայտող թվերից մեկը: Ձենով Օհանը 7 գոմշի կաշի է փաթաթում իրեն ու նոր ղավում: Աշ.- Թումանյանի մոտ - Օխտն աղ յուրից ջուր է առել կույս սափորով լուռ ու մունջ, Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել, կապել սիրո ծաղկեփունջ: Հարկ եմ համարում, որ սովորողներն իմանան, թե ով է Ա ուԼալա Մահարին, որին Իսահակյանը ընտրել է իր պոեմի հերոս. Ա ուլ-Ալա-Ալ-Մահարի (լրիվ անունը` Ա ուլ-Ալա-Ահմեդ ին Ա դուլլահ ալ- Մահարի 973-1057), արա անաստեղծ, փիլիսոփա: Ծնվել է Մաարեթ-ան-Նուման գավառական քաղաքում /Սիրիա/, ազնվականի ընտանիքում: Վաղ ժամանակից զրկվել է տեսողությունից: Աշակերտել է անասեր հորը, ապա ազմակողմանի կրթություն ստացել Հալեպում, զ աղվել է ուսուցչությամ : 1007-1009թթ. եղել է Բաղդադում, շփվել առաջադեմ մտավորականների հետ: Թողել է գրական մեծ ժառանգություն, որի մեծ մասը կորել է խաչակրաց արշավանքների ժամանակ: Նրա ստեղծագործությունները տոգորված են վստահության, վշտի ու ողոքի տրամադրություններով /«ճանապարհին լքվածը»/: Քննադատել է իշխողներին, օրենսգետներին, կրոնական քարոզիչներին: Նրա շիրմաքարին փորագրված է. «Իմ հայրն ինձ դժ ախտացրեց, ես ոչ ոքի չեմ դժ ախտացրել»:

Կենսագրական այս տեղեկություններն ընթերցելուց հետո աշակերտների ուշադրությանն եմ ներկայացնում Ա ուլ-Ալա ալ Մահարու եյթերից, որոնք ցույց են տալիս, որ նրա պոեզիան իրոք ներշնչանքի աղ յուր է ծառայել Իսահակյանի համար. Զգույշ կացեք արեկամից, անծանոթից անցեք ահով, Թե գիտունն էլ ճամփա ցույց տա`չզգաք նավ ձեզ ապահով: Ով աշխարհի տիրակալներ, իշխելու մեջ է ձեր կյանքը, Քանի ապրեք, այնքան ավել չարիք է ծնում ձեր կամքը: Փախի՛ր մարդկանցից ն զվարճալի խրախճանքներից փախի՛ր զայրագին, Քո այդ քարոզած ճշմարտությունը ամ ոխի աչքում չունի ոչ մի գին: Պերճ քաղաքից առավել է, թե որ ապրես անապատում, Ուր գազանը ն շունն են հեզ լոկ ճամփորդին շրջապատում: Մարդիկ նման են հաճախ գայլերի` հետնում են քեզ` դունչները տնկած, Ու պատրաստ են քեզ ձեռաց հոշոտել, եր որ տկար ես ն ուժից ընկած: Բաշխի՛ր գանձդ ողջ ունեցած` առանց նավ ափսոսալու, Գիտցի՛ր, եր որ շիրիմ մտնես, քո ետնից նա չի լալու: Արա անաստեղծ Ա ու Ալ Ալա Մահարուց Իսահակյանը կատարել է հետնյալ թարգմանությունը. Ես տեսնում եմ`մարդկանց տարված կռիվներով, վեճերով, Աղանդավոր, մոլեկրոն, ապուշ ամեն կողմերով, Թագավորներ,որ խորհում են միայն ուտել, շվայտել: Նախարարներ, որ հոգում են հարկ ու տուգանք սոսկ կապտել, Նրանց անհագ ցանկությունն է` հպատակի տները Ավար առնել, ավար անել, ռնա արել կիները: Կա՞ նվիրված արդյոք մի վայր իրավունքիս երկրիս մեջ, Այս խավարում ման գամ, գտնեմ` ձեռքիս լապտեր մի անշեջ: Այս ամենից հետո անցնում ենք խմ ային աշխատանքի. դասարանը աժանում եմ 6 խմ ի ն յուրաքանչյուր խմ ի տալիս եմ մի հարց. 1. Բանաստեղծի վերա երմունքը կեղծ արեկամի, ընկերոջ, ծանոթների նկատմամ , ն դրանց քննադատությունը պոեմում: 2. Բանաստեղծի վերա երմունքը սիրո ն կնոջ նկատմամ , ն

դրանց քննադատությունը պոեմում: 3. Բանաստեղծի վերա երմունքը հայրենիքի, հայրական տան նկատմամ : 4. Բանաստեղծի դատողությունները մարդու, ամ ոխի, համայնքի մասին, ն դրանց քննադատությունը պոեմում: 5. Փողի, հարստության, օրենքի, իրավունքի ն իշխանության քննադատությունը պոեմում: 6. Բանաստեղծի գերագույն իդեալի արտահայտությունը պոեմում: 10 րոպե անց լսում ն քննարկում ենք խմ երի պատասխանները, կատարում լրացումներ, եթե դրա անհրաժեշտությունը կա, որից հետո անցնում ենք դասի երրորդ` կշռադատման փուլին:

Կշռադատման փուլ 1. Ի՞նչն էր պատճառը, ի՞նչը դրդեց Իսահակյանին գրելու «Ա ու- Լալա Մահարի» պոեմը: 2. Քանի՞ տող է «Ա ու-լալա Մահարի» պոեմը, քանի տող են կազմում հերոսի մտորումները, քանի տող են կազմում հեղինակային պատմությունները: 3. Ինչու՞ է այպես ասում . «Խփեմ վրանս օձ-կարիճների ըների գլխին վրանս խփեմ, Այստեղ յուր անգամ ես ապահով եմ, քան թե մարդկանց մոտ կեղծ ու ժպտադեմ»: 4. Մեր անցած անաստեղծությունների մեջ կինը մարդու էության ն օջախի սր ության խորհրդանիշն է («Արազի ափին ոստանս լինի», «Մաճկալ ես, եզարած ես»): Բայց Իսահակյանը պոեմի հերոսի երանով նզովքի խոսքեր է ուղղում այդ գեղեցիկ սեռի հասցեին. «Օհ, կնոջ մարմին, պագշոտ, օձեղեն, դիվական անոթ ոճիրների չար, Դու, որ մսեղեն դառն հաճույքով արնը հոգու դարձնում ես խավար»: Ինչու՞ այսպես: 5. Զայրացած անաստեզծը պոեմում քննադատում է ոչ միայն արեկամին, կնոոջը, մարդուն, այլն` ընկերոջը, հորը: Բայց կա մեկը, որին սր որեն հավատում էր անաստեղծը, պաշտում էր ինքնամոռաց: Ով էր այդ սր ությունը: 6. «Ատում եմ, ավա˜ղ, ն հայրենիքը-պերճ արոտավայրը հարուստների ցոփ, Որ հողն արնոտ` անդուլ հերկողը չոր քար է կրծում իր հացի հանդեպ»: Ատու՞մ է անաստեղծը հայրենիքը: 7. Ինչի՞ց է խում աշխարհի, իրականության ացասում, ժխտումը Իսահակյանի կողմից: 8. Իսկ որտեղից է գալիս արնի պաշտամունքը, արնի`ի րն

կյանքը նորոգող ուժի պատկերացման ակունքները: Երկրորդ հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ էր նախօրոք պատրաստվել, ուստի ինքս եմ ասում, որ պոեմը աղկացած է 364 տողից, հերոսի մտորումները կազմում են 233տող, իսկ հեղինակային պատմությունը` 131 տող: 8-րդ հարցի հետ կապված` անում եմ հետնյալ լրացումը. Ակունքները թաքնված են ժողովրդի մտածողության խոր ծալքերում: Հին Հայաստանի ամենատար եր վայրերում կառուցվել են կռապաշտական տաճարներ ն դրվել քանդակներ: «Հրային Աստծու» կուռքին էին նվիրված Բագառիճի ն Գառնիի հեթանոսական տաճարները: Խորենացին վկայել է, որ հայոց թագավորության առաջին մայրաքաղաք Արմավիրում Վաղարշակը կանգնեցրել է արնի ն լուսնի քանդակները, որոնք հետագայում Երվանդը տեղափոխել է Բագարան, Արտաշեսը` Արտաշատ: Հնագետ Հ.Իսրայելյանը իր` «Արնի պաշտամունքի հետքերը րոնզեդարյան Հայաստանում» աշխատության մեջ ցույց է տվել, թե արնի պաշտամունքը որքան ուժեղ է արտահայտվել նան նախնադարում. «Բրոնզեդարյան Հայաստանի նիկները արնին վերագրել են արարչական զորություն, պաշտել են այն որպես զարթոնքի, պտղա երության ն ամենայն արիքներ ստեղծող գեր նական ուժի: Այդ պատճառով էլ նրանք ազմաթիվ առարկաների վրա պատկերել են արն»: Մարդիկ արնով երդվել են, արնով օրհնել. «արնդ ապրի», «արնս վկա», «կանաչ արն լինես», «երկար արն ունենաս», «արնդ վառ մնա»: Մարդիկ նան արնով անիծել են.«արնդ մեռնի», «արնդ խավարի», «արնդ թաղեմ»: Հեթանոս հայերն ունեցել են արնի Աստված, որին կոչել են Միհր: Դասն ավարտում եմ` ասելով, որ պոեմը թարգմանվել է աշխարհի շուրջ 30 ժողովուրդների լեզուներով, իսկ դրա պատճառն այն է, որ հեղինակը ինքնատիպ ու արձր արվեստով է արտահայտել որքան ազգային, նույնքան էլ համամարդկային գաղափարներ:

Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքի ուսուցումը Դասի թեման` Ակ. Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը

Դասի նպատակը` աշակերտը կարողանա կապակցված, կուռ տրամա անական հաջորդականությամ մտքեր արտահայտի կարողանա փաստարկված, պատկերավոր ու արտահայտիչ խոսք կառուցի զարգացնել աշակերտի պատկերավոր մտածողությունը, խորացնել գեղագիտական ընկալումները նպաստել աշակերտների վերլուծական կարողությունների զարգացմանը զարգացնել անավոր խոսքի մշակույթը: Դասի տեսակը` խոսքի զարգացման Մեթոդը` հետազոտական, հարց ու պատասխանի Դիդակտիկ նյութեր` Հ.Կոջոյանի «Լեռնային հեքիաթ» ն «Աղ յուրի մոտ», Մ.Ավետիսյանի «Ծնունդ», Մ.Սարյանի «Մեռնող օր», Մ.Ա եղյանի «Աշուն» նկարների վերատպությունները, մանուշակի պատկերներով նկարներ: Խթանման փուլ Մարդու ն հայրենի նաշխարհի նկատմամ Բակունցի սիրո մեծագույն արտահայտություններից մեկը «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքն է: Որպեսզի աշակերտները լավ պատկերացնեն այս երկի տեղն ու դերը, նշանակությունն ու արժեքը ոչ միայն Բակունցի գրական ժառանգության, այլն մեր գրականության մեջ, ընթերցում ու մեկնա անում ենք նշանավոր մարդկանց ասույթները Բակունցի ն «Ալպիական մանուշակ» ստեղծագործության մասին: Այս աշխատանքը կազմակերպում եմ` կիրառելով պատկերասրահի մեթոդը: Յուրաքանչյուր աշակերտ Բակունցի այս ստեղծագործության մասին մի ասույթ է գրում ա4 չափի թղթի վրա ն ամրացնում այդ նպատակի համար պատրաստված վահանակին: Ամ ողջ դասարանով շրջում ենք վահանակների մոտով, յուրաքանչյուր աշակերտ կարդում է իր գրած ասույթը ն մեկնա անում: Ասույթների մեջ կարելի է ներկայացնել նան հենց իրենց` աշակերտնե- 130 -

րի գնահատական-կարծիքը ստեղծագործության մասին: Ընթերցումը վերջացնելուց հետո դասարանով որոշում ենք, թե ում ասույթն է ամ ողջական ն ճիշտ պատկերացում տալիս «Ալպիական մանուշակ» ստեղծագործության մասին: Ահա այդ ասույթները. «Բակունցը մեր նորագույն արձակի ամենափայլուն երկնաքարն է, նրա պայծառ, լուսավոր ապագան: «Ամենեն գեղեցիկ խոսքը անզարդությունն է»,- Պարոնյանի այս միտքը ամ ողջապես վերա երում է Բակունցին: «Նրա մաքուր, լեռնային վտակի նման վճիտ լեզվով մեր գրականությունը մի նոր գույն ստացավ: Նա կարողացավ թափանցել հայ մարդու հոգնոր ներքնաշխարհը, կրկնել ու ցույց տալ մեր ժողովրդի՝ դարերի խորքից եկող հոգնոր գեղեցկությունը: Բակունցի խոսքը հնչեղ էր, դյութիչ, հյութեղ, այդ խոսքն ասես հյուսված էր մեր նաշխարհի ոլոր գեղեցկություններով»: Ն. Շահնազարյան «Բակունցի առերը «հնամենի են, ուրյան», հին մատուռների «անջնջելի գրեր հնադարյան», «մյուռոնի նման սր ազնագույն», «մշտահմա», «որպես խորհուրդը մեր այրական ոգու»: Ե. Չարենց «Բանաստեղծական հուզականությամ հագեցված, գեղանկարչական ու քանդակագործական նր ակերտ պատկերներով զարդարված արձակի անկրկնելի նմուշ է Բակունցի «Ալպիական մանուշակը»»: Արտաշես Իսախանյան «Մարդու ն հայրենի նաշխարհի նկատմամ Բակունցի սիրո մեծագույն արտահայտություններից մեկը «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքն է»: «Դա ամեն ինչ է, անաստեղծություն, նության երգ, զանգեզուրյան պոեմ, քնքշություն, սեր ու թախիծ, սոցիալական ծանր պրո լեմ, դառնություն ն ոլորը միասին վերցրած՝ անզուգական մի ստեղծագործություն. մեկը հայ գրականության մարգարիտներից»: «Բակունցը մեր արձակի ամենամեծ նկարիչն է, խոսքի արվեստի կախարը»: Ն. Շահնազարյան

«Կոմիտասի երգերի ն քո գույների մասին խոսում են որպես առերով անթարգմանելի հրաշքների մասին: Բայց դա այնքան էլ ճիշտ չէ: Հայաստանում կա մի գրող, որի առերը զրնգում են կոմիտասյան շնչով ն փայլատակում են քո կտավների գույներով:» Դա Ակսել Բակունցն է»: Ավ.Իսահակյան «...Ուրիշ ո՞վ է կարողացել այդքան ույր ու իմաստ գտնել Հայաստանի սարերում: Սարյանի նկարներում սարերն ավելի կապույտ են, արնն ավելի վառ ու դեղին... Ձորերը շատ են գեղեցիկ: ... Շատ է նկարել ծաղիկներ. չէ՞ որ ծաղիկները կյանքի խորհրդանիշն են, որոնք իրենց քնքուշ թերթիկներում արտահայտում են աշխարհի գեղեցկությունը՝ այնքան մոտիկ ու հասկանալի: Սարյանը նկարում է կյանքի այդ գեղեցկությունը, որի համար պայքարել են մարդիկ՝ ոլոր ժամանակներում»: Այս նութագրություններն առանց վարանելու կարելի է վերագրել նան Բակունցին, որը մեր արձակի ամենամեծ նկարիչն է, խոսքի արվեստի կախարդ Սարյանը»: Վ. Պետրոսյան «Ոչ թե նավորության կամ գործողության նովել է, այլ քնարական-փիլիսոփայական պատկեր, որ զուրկ չէ փաստագրական տարրերից ն որում առկա է հեղինակային հստակ դիրքորոշումը»: Զ. Օհանյան «Պատմվածքը նման է քնարական զեղումի, որը հագեցված է նության գունագեղ նկարագրություններով, գրված է հյութեղ ու ճոխ լեզվով»: աշակերտ «Բակունցի պատկերավոր խոսքը, հուզաթաթավ լիրիզմը, ար գեղագիտական խոր գաղափարները սովորեցնում են խորապես սիրել հայրենիքը, ապրել մայր ժողովրդի ախտով, սիրով կապվել հայրենի նաշխարհի քար ու թփին, նախնիների թողած սուր մասունքներին»: աշակերտ Բակունց ստեղծագործողի դիմանկարն ավելի ամ ողջական լինելու համար ես ընթերցում եմ Համո Սահյանի անաստեղծությունը.

Միրհավի կանչն ես տանում դարերին Դու ոչ թե խոսում, այլ երգում էիր, Ականջ էր անում լեռնաշխարհը քեզ, Մեր լեռների պես զրնգում էիր, Զրնգում էիր ցուրտ աղ յուրի պես: Ներդաշնակում էր քո երգը այնպես Կյանքի որոտն ու սոսափը կյանքի, Եվ ոլորվում էր հորովելի պես, Հորովելի պես, այց առանց հանգի: Երգդ սրտերի խոպանն էր հերկում, Ու տառապանքն էր հերքում մարդկային: Ծիրանի ծառեր կային քո երգում Եվ ալպիական ծաղիկներ կային: Դու կանգնած էիր հայրենի հողին, Նրանից ուսած ծառ էիր կարծես, Գյազ ելի նման արձր էր քո հոգին, Եվ խոր էր խորունկ Մթնաձորի պես: Դու քանդակեցիր անմահ կոթողներ, Սր ատաշ տողեր քանդակեցիր դու, Արնի շողեր, անձրնի քողեր, Ծիրանի փողեր քանդակեցիր դու: Իջար արձրա երձ Կաքավա երդից, Մարութա սարից իջար միգապատ. Պաղ ջուր խմեցիր Բասուտա գետից, Հասար Կարմրաքար ու հասար Դորպատ: Լացացրել է ինձ քո Վանդունց Բադին, Խոնարհ աղջիկն է ինձ գերել մանկուց, Վրնջում է դեռ սպիտակ քո ձին, Իմ հուշերի մեջ, ո՛վ Ակսել Բակունց: Արձագանքն էիր դու մեր ձորերի, Անտառներն ի վեր փռված սարերին... Եվ շառաչի հետ այս մեծ օրերի Միրհավի կանչն ես տանում դարերին... Հ.Սահյան

Բանաստեղծության ընթերցումից հետո աշակերտների ուշադրությանն եմ ներկայացնում մանուշակի մասին ավանդապատումներ Արամ Ղանալանյան «Ավանդապատում» գրքից: Մանուշակը ժամանակին մի գեղեցիկ, այց շատ խա ար զիկ աղջիկ է եղել: Իրենց տան գաղտնիքները նա հայտնել է ուրիշներին, ուրիշներինն էլ տանեցիներին: Մայրը երկար խրատելուց հետո, եր տեսել է որ չի ուղղվում, անիծել է նրան` ասելով. «Չոլերն ընկնես, լեզուդ ծոծրակովդ դուրս գա»: Եվ նա անմիջապես ծաղիկ է դարձել: ճանապարհից հոգնած Հիսուսը նստում է մի թփի տակ հանգստանալու: Մանուշակը, չճանաչելելով նրան, ասում է. -Բարեկամ, մի քիչ հեռու ինձանից, շունչս կտրեցիր, հոտս առար: Հիսուսն անիծում է մանուշակին` ասելով. -Դեռ չզորացած` չորանաս: Դրա համար էլ մանուշակը ացվելուց հետո շուտ թառամում է: Տեսնելով իր մոտով անցնող Քրիստոսին` մանուշակն ասել է. -Հեռացիր մոտիցս, չխենթանաս հոտիցս: Բարկացած Քրիստոսն անիծել է նրան` ասելով. -Լեզուդ ծոծրակիցդ դուրս գա: Դրա համար էլ մանուշակի գլուխը միշտ դեպի ցած է խոնարհված: Վարդն ու մանուշակը քույր ու եղ այր են: Նրանք միշտ իրար կարոտ են: Եթե մեկը կարողանա պահել մանուշակին ն ցույց տալ քրոջը, ցանկացածն անմիջապես կկատարվի: Վարդն ու մանուշակը քույր ու եղ այր են եղել: Վարդը փշերով միշտ ծակոտել է մանուշակին, սա էլ ծծել է նրա արյունը ն քսել իր երեսին: Տեսնելով քրոջ ու եղ որ անվերջ կռիվները` մայրը անիծել է նրանց, որ միմյանց կարոտ մեռնեն: Այդ օրվանից վարդն ու մանուշակը այլնս մեկը մեկի երես չեն տեսնում: Ասում են, թե ով նրանց իրար մոտ երի, մուրազաչոր կմեռնի: Ապահովելով միջառարկայական կապ` նպատակահարմար եմ գտնում որոշ ուսա անական գիտելիքներ հաղորդել մանուշակ ծաղկի մասին: Մինչ այդ հարցնում եմ աշակերտներին, թե ինչ գիտեն ծաղկի արտաքին տեսքի, գույնի, չափեիր, աճման պայմանների, խնամքի մասին:

«Խորհուրդներ այգեգործներին» գրքից ընթերցում եմ հետնյալը` ամ ողջացնելով աշակերտների ասածը. «Ցածր ույս է՝ 10-15սմ արձրությամ : Տերնները կլորավուն, սրտաձն են, մուգ կանաչ գույնի: Ծաղիկները հոտավետ են, մինչն 2 սմ տրամագծով, կապույտ կամ թանաքագույն: Կան սպիտակ այլատեսակներ: Ծաղկում է ապրիլի կեսերին, մասամ նան` աշնանը: Բազմանում է սերմերով ն թփերի աժանումով: Սերմերը ցանում են ուշ աշնանը:Ծիլերը նոսրացնում են` թողնելով ույսերի միջն 15-12սմ տարածություն: Երիտասարդ ույսերը ծաղկում են երկրորդ տարում: Լավ են տանում կիսաստվերը: Սիրում են փուխր, պարարտ հող, վատ են տանում թարմ գոմաղ ը: Նույն տեղում թողնում են 3 տարի, որից հետո հարկավոր է թփերը աժանել, հակառակ դեպքում ծաղկման առատությունը նվազում է»: Խթանման այս փուլում, որպեսզի չթուլանա աշակերտների ուշադրությունն ու հետաքրքրությունը, ասում եմ, որ ծաղիկներն էլ «լեզու ունեն», որ մարդիկ, ծաղիկներ նվիրելով, ծաղիկների միջոցով ցանկանում են ինչ-որ ան ասել: Յուրաքանչյուր ծաղիկ որնէ ան է խորհրդանշում. եր նվիրում են մեխակ, նշանակում է` իմ սիրտը լի է քեզնով, հովտաշուշան - ես քեզ սիրեցի առաջին հայացքից, դու հմայիչ ես, վարդագույն մեխակ - ես եր եք չեմ մոռանա քեզ, կարմիր մեխակ - ես կարոտում եմ քեզ, թրաշուշան - արի հանդիպենք, (ծաղիկների քանակը նշում է հանդիպման ժամը) նարգիզ - չնայած դու անսիրտ ես, այց մնա այդպես հմայիչ, խատուտիկ - հավատարմություն, քաջվարդ - երջանիկ ամուսնություն, գարնանածաղիկ - ես չեմ կարող ապրել առանց քեզ, սպիտակ վարդ - արի մտերմանանք, ես արժանի եմ քեզ, վարդագույն վարդ - գերագույն երջանկություն, կարմիր վարդ - միննույնն է, դու իմը կլինես, եղրնանի - առաջին սեր, սպիտակ եղրնանի - սիրենք միմյանց, կակաչ - հիանալի սիրեկան, աստղածաղիկ - ես քեզ ավելի եմ սիրում, քան դու ինձ, սպիտակ քրիզանթեմ - հին սերը չի մոռացվում, դեղին քրիզանթեմ - դու ինձ հիասթափեցնում ես, սպիտակ հակինթ - ես երջանիկ եմ քո սիրով, հասմիկ - եր նէ կսիրե՞ս ինձ, նարդոս (լավանդա) - ես հավատարիմ եմ քեզ, լալա - երազում եմ քեզ հետ լինել, մարգարտածաղիկ - դու նման ես հրեշտակի, անթառամ - քո պատճառած ցավը չեմ կարող մոռանալ, անմոռուկ - հիշիր իմ մասին, իսկ մանուշակը խորհրդանշում է համեստություն ն գաղտնի սեր, զառ մանուշակ (Անյուտայի աչիկներ) - միայն քո մասին եմ մտածում:

Առիթն օգտագործելով` տեղեկություններ եմ հաղորդում Բակուր իշխանի ն Կաքավա երդի մասին` ապահովելով նան միջառարկայական կապ պատմության հետ. Բակուր Ա. իշխան - (ծննդյան ն մահվան թվականները անհայտ) Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 161-162թթ. Գահ է արձրացել Պարթնաց Վաղարշ Երրորդ թագավորի աջակցությամ , հռոմեական Դրածո Սոհեմոս թագավորի տապալումից հետո: Կրել է «Թագավոր Հայոց Մեծաց» տիտղոսը: Կաքավա երդ, Կաքավու երդ, Կքե երդ- երդ, Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Ձորք գավառում: Ստ. Օր ելյանը վկայում է, որ Կաքավա երդը 1126-ին գրավել ն կործանել են սելջուկ թուրքերը: Այսքանով ավարտում եմ դասի խթանման փուլը ն անցում կատարում իմաստի ընկալմանը:

Իմաստի ընկալման փուլ Նշում եմ, որ «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը պարզ է, համարյա թե առանց սյուժեի, առանց ացահայտ կոնֆլիկտի, սուր ախումների ու հակադրությունների: Բակունցի գեղագիտական ըմ ռնումների արտացոլումը հանդիսացող այս գողտրիկ պատմվածքը, սակայն, ունի ներքին կոնֆլիկտ, որն արտահայտվում է կերպարների նութագրմամ , նության ու գյուղական կյանքի նկարագրության մեջ, որի միջոցով էլ Բակունցը ացահայտում է կերպարների վարքագիծը, հոգեանությունը, կենցաղը, ապրելակերպը, թախիծն ու ուրախությունը, կատարում է ընդհանրացումներ, արտահայտում կյանքի մասին իր ըմ ռնումները: Պատմվածքի գաղափարը, հեղինակի գեղագիտական իդեալը դրսնորվում են հիմնականում ուշագրավ կերպարներով ն նանկարով: Այս կարճ ներածականից հետո անցնում ենք հնագետի ն նկարչի կերպարների նութագրմանը Վենի դիագրամի միջոցով:Երկու կերպարների ընդհանրությունների աժնում աշակերտները գրել էին. Ե՛վ հնագետը, ն՛ նկարիչը օժտված են իրենց զ աղմունքի մոլեռանդ պաշտամունքով ն միշտ արարման արգասավոր պահի մեջ են: Նկարիչն ու հնագետը անանուն հերոսներ են: Ե՛վ նկարիչը, ն՛ հնագետը միակողմանի հակումների տեր անձնավորություններ են:

Ե՛վ նկարիչը, ն՛ հնագետը աշխարհի հոգսերին ու կարիքներին անտար եր, անհոգ ապրող մարդիկ են: ճիշտ է, նկարիչն ու հնագետը տար եր նավորության տեր մարդիկ են, սակայն երկուսն էլ մի ընդհանրություն ունեն: նրանք իրական Հայաստանից ավական հեռու էին կանգնած: Տար երությունների աժնում լրացրել էին. Տար եր նախասիրությունների ն հակունմերի տեր են հնագետը ն նկարիչը: Եթե կյանքը արվեստ է, ապա հնագետն ու նկարիչը տար եր ձնով են ընկալում այդ արվեստը: Նկարիչը հնություններ չէր որոնում, հնագետն էլ անտար եր էր գեղեցիկի նկատմամ , քանի որ ամ ողջությամ կլանված էր հնություններով: Նկարչի մասին խոսելիս աշակերտներն ասում են, որ նա օժտված է նատուր շնորհքով, զգայուն սրտով, երնույթների արտաքին փայլով ինքնամոռացության աստիճանի տարվելու հատկանիշով: Նկարիչն ավելի շատ ապրում է իր երազներով, վայելում գեղեցիկի արտաքին հմայքով: Նա կարող է ժամերով հիանալ ու զմայլվել ալպիական տեսարաններով, անգղների թռիչքի ահեղ թափով, մանուշակի նուր թերթիկներով ն նկարել այն ամենը, ինչ տեսնում են նրա սուր աչքերը, զգայուն հոգին: Սակայն նկարիչը նույնպես սահմանափակ մարդ է, ունի թերություններ: Նա չէր խորանում իրերի ու երնույթների էության մեջ: Նկարչին հատուկ են լիրիկան ն երազանքը: Նա ունի գեղեցիկի պաշտամունք: Նա տեսնում է լեռնաշխարհի գույները, լսում է օրերի երգը, տեսնում գետի, ծովի ու ծաղկի հոգեպարար գեղեցկությունը, անմնացորդ հմայվում ու կախարդվում է դրանցով: Կաքավա երդը նկարչի ներկապնակին նոր ու վառ գույներ հաղորդեց: Հեռանալով ավերակներից` նա իր մտապատկերում տանում էր մի ներդաշնակություն` գեղջկուհիմանուշակ: Նկարչից հետո անցնում ենք հնագետի կերպարի նութագրմանը: Պատմվածքում հնագետի մասին կա ընդամենը 22 տող: Սակավաթիվ այս տողերում մենք տեսնում ենք իր նախասիրությանն անսահման հավատարիմ, նպատակին հասնելու վճռականությամ լի մտավորականի: Ամ ողջ ճանապարհին նա ոչինչ չէր նկատում: Նրամ չէին գրավում լեռնաշխարհի զմայլանքը ն լեռնա նակների կյանքը, որով- 137 -

հետն ամ ողջովին կլանված էր հայոց փառավոր անցյալով: Նա գերված էր մագաղաթյա մատյանների պատմությամ , իշխանական որսորդության աղմկոտ տեսարաններով, ամրոցի եր եմնի աղմկոտ կյանքով: Այնքան էր տարված իր երնակայությամ , որ չէր տեսնում մոխրի մեջ խաղացող կիամերկ երեխային ն նույնիսկ իրեն թեյ մատուցող մանուշակի պես գեղեցիկ գեղջկուհուն: «Աշխարհը նրա համար ընդարձակ թանգարան էր, ուր չկար ոչ մի կենդանի ն ոչ մի զեզ»,գրում է հեղինակը: Իր տենդագին տարերքի մեջ, կտրված իրականությունից` հնագետը եռանդագին պեղում էր` չափսոսալով ալպիական մանուշակն ու խոտը: Ակնոցավոր մարդը ուսյալ աչքերով զննում է պատմությունը, ըն ոշխնում Կաքավա երդի հեռա ույրը, լսում դարերից եկող հնավանդ երգը, որոնում է գերեզմաններ: Հնագետը միակողմանի հետաքրքրությունների տեր մարդ էր, չուներ հոգու քնքշանք, սեր դեպի գեղեցկությունը, իսկ դա մեծ ցավ է պատճառում հեղինակին: Բնության զավակը, առավելապես կրթված ու զարգացած մարդը պարտավոր է զգալ, տեսնել նությունը, հաղորդակից լինել ն ապրել իր ժողովրդի ցավերով ու հոգսերով: Աշակերտները մի առանձին սիրով ու հաճույքով են նութագրում գեղջկուհուն. Գեղջկուհին արձրահասակ է, արակիրան, լայն, արձր ու սպիտակ ճակատով, սն ու երկար ծամերով, նույնքան սն ու գրավիչ աչքերով: Նա ավանդապահ է ն ինքնաարտահայտման մեջ զուսպ է: Խանդի զոհը մահակի հարվածից գալարվում է, այց աղմուկ չի հանում, այլ դուրս է գալիս` վրանի առջն զսպված հեկեկալու: Բակունցը, նկարչի հետ ունեցած առնչությամ , զարգացնում է գեղջկուհու կերպարը: Գեղջկուհին նկարչի ուշադրության ն հետաքրքրությունների կենտրոնում է: «Ֆետրե գլխարկով մարդուն օջախի մոտ նստած կինը, որի զգեստի տակ պարզ երնում էին նրա ծնկները, թվում էր քրմուհի` եռոտանու առաջ ծխի շարժումները գուշակող»: Ժպտալիս նրա շրթունքները հիշեցնում են արնագույն մեխակի թերթեր: Գեղջկուհին միայն օջախի կրակը չէ, որ որ ոքում է. նա որոքում է նան նկարչի հոգում անթեղված կրակը, զարթնեցնում տանջալիորեն գեղեցիկ հուշեր: Գեղջկուհին աշխարհ է եկել կյանքը գեղեցկացնելու, հաճելի պահեր պարգնելու, այց ինքն էլ իր արժանիքները լավ չի գիտակցում:

Կաքավա երդի նության գլուխգործոցը գեղջկուհին է: Հեռավոր եզերքը, գույներն ու ձայները առկայծում ու արձագանքում են նրա էության մեջ: Նա այդ լեռների պոեզիան է, որը աչքի է ընկնում սպասումներով, տագնապներով, խորտակված անուրջներով: Գեղջկուհու մեջ կա ազնվություն, նր ություն, տառապանք: Նա ապրում է սահմանափակ ու ձանձրալի կյանքով: Նա անպաշտպան է, թույլ, այց գեղեցիկ է ու հպարտ: Ոչ ոք, ացի նկարչից, չի տեսնում նրա գեղեցկությունը: Չենք մոռանում մի քանի տողով էլ նութագրել կորեկի արտի հնձվորին: Գլխիկոր ու մռայլ այս մարդը, սոցիալական ծանր եռի տակ կքած, անպտուղ երազող է (Քանի կով կառներ….): Ան ավարարվածությունն ու համակերպվելու հոգե անությունը հնձվորի նավորության նորոշ գծերն են: Հնձվորը սխալ է վարվում, եր ծեծում է կնոջը: Բայց հոգե անորեն նրան էլ կարելի է հասկանալ, խանդոտ հնձվորը չէր կարող լուռ ու մունջ տանել իր օջախում իր ացակայությամ անծանոթ մարդկանց որոշ քայլերը` երեխային արծաթե դրամ, կոնսերվի տուփեր տալը, մինչն անգամ կնոջը նկարելը: Կյանքի պայմանները նրան դարձրել են խավարամիտ ու մռայլ, սահմանափակել աշխարհայացքն ու աշխարհըմ ռնումը: Նա խիստ ավանդապահ մարդ է: Պատմվածքի հերոսներից մեկը հեղինակն է: Բակունցի հոգին ձուլված է նության շնչին, հարատն շարժմանը, նության հետ խոսում է, հնագետի հետ պեղում, նկարչի հետ նկարում, կիսում է գեղջուկի հոգսերը, ուրախությունը, անկեղծորեն ապրում գեղջուկի ծանր վիճակը: Հեղինակը մեծ սեր ունի խեղճ ու միամիտ, անկեղծ ու անմիջական, աշխատասեր ու հյուրասեր մարդկանց նկատմամ : Եթե հնագետի ն նկարչի ընկալմամ Հայաստանը ներկայանում է հեքիաթային գույներով, ապա հեղինակի եսը հեքիաթը փոխում է իրականության ն ներկայացնւոմ է իրական Հայաստանը` իր մարդկանցով, նությամ , կենցաղով, հոգսերով: Բացում է մարդկային հոգու վարագույրները, ցույց տալիս աշխատավոր մարդու մեջ եղած ՄԱՐԴԸ: Ըստ հեղինակի` արվեստագետը չպիտի թռուցիկ տպավորությունների, պարզագույն պատկերացումների տակ ներկայացնի իրականությունը: Նա պարտավոր է թափանցել երնույթի էության խորքը, ճանաչել ու արտացոլել կյանքն իր ազմա ովանդակ դրսնորումների մեջ:

Նա պահանջում է լավ ճանաչել մարդուն, թափանցել նրա խոհերի ու զգացմունքների աշխարհը, պեղել, լույս աշխարհ հանել նրա հոգու աննշմարելի խորքերի գանձերը, ցույց տալ նրա հոգու պոեզիան, հաղորդակից լինել նրա հոգսերին, կարիքներին ն արձրացնել նրան: Հերոսների նութագրմամա ավարտում ենք իմաստի ընկալման փուլը ն անցնում կշռադատման փուլին:

Կշռադատման փուլ Այս փուլը կազմակերպում եմ հարցերի նիջոցով. 1. - Ինչու՞ է պատմվածքը կոչվում «Ալպիական մանուշակ»: Ի՞նչ դեր ունի այստեղ այդ գեղեցիկ ծաղիկը, ինչի՞ խորհրդանիշ է, յուրաքանչյուր դեպքում այն ի՞նչ է իմաստավորում: - Մանուշակը խորհրդանշում է մեղմություն ն ներդաշնակություն: - Ալպիական մանուշակը խորհրդանշում է նր ություն, քնքշություն՝ շրջապատի դաժանության, իրտ ուժի դեմ հանդիման: - Մանուշակը գեղեցկության մարմնացում է, գեղեցկություն, որ ոչնչացնում է իր օտար զ աղմունքով տարված մոլեռանդ մի մարդ: - Ալպիական մանուշակը, ինչ-որ հետադարձ ներգործության ուժով, մեզ համար դառնում է սիրո ն մտերմության խորհրդանշան, եր ասում է հեղինակը, թե «այն կնոջից» աժանվելուց հետո նկարչի «մտքի մեջ մնացին մի զույգ մանուշակագույն աչքեր»...: Իսկ եր խավար գիշեր է իջնում, մանուշակը մխիթարության աղ յուր է, գեղեցկություն, որ սփոփանք է երում: - Նկարչի քաղած ն ծոցատետրի մեջ դրած մանուշակը խորհրդանշում է կարոտ, խռովք, սփոփանք: - Մանուշակը խորհրդանշում է նան կորուսյալ գեղեցկություն, եր հնագետի կողմից փայտի ծայրով արմատախիլ է արվում քարի ճեղքում աճած այդ գեղեցկությունը: - Մանուշակը` որպես գարնան ամենասիրելի ծաղիկ, ժողովրդական հավատալիքներում խորհրդանշում է ան իծ գեղեցկություն, անաղարտություն: - Մանուշակի ույրի հետ սովորա ար համեմատում են այն կանանց ու աղջիկներին, ովքեր միշտ մնում են մաքուր ու անաղարտ: 2. - Գրականության մեջ «Ալպիական մանուշակը» դիտվում է ն՛ որպես պատմվածք, ն՛ որպես նովել: Ձեր կարծիքով ի՞նչ է այն: - Այս ստեղծագործության մեջ նկարագրությունները, խորհրդածություններն ավելի շատ են, քան գործողությունները: Շատ են նան քնարական շեղումները, երկն ունի սրընթաց ավարտ: Այն, ուրեմն,

քնարաշունչ նովել է, անաստեղծական մանրապատում: 3. - Պատմվածքում ի՞նչ մտքեր ու պատկերներ կան, որոնց « առերը զրնգում են կոմիտասյան շնչով ն փայլատակում են Սարյանի կտավների գույներով»: 4. - Գրողը պարզապես վերարտադրու՞մ է լեռնաշխարհի ինքնատիպ պեյզաժը, թե՞ հատուկ միտումով կերտում է նանկար: 5. - Ինչպե՞ս հասկանալ «ծաղկափոշու մեջ թաթախված գունավոր զեզին մանուշակը ճոճի էր թվում, իսկ աշխարհը՝ ծիրանագույն ուրաստան» մեծախորհուրդ պատկերը: (Փոքրիկ երեխաների պատկերը ուրախ թռչկոտելիս): 6. - Ինչի՞ մասին ն ինչպե՞ս է պատմում Բակունցը: 7. - Ծանոթանալով պատկերվող միջավայրին, տիպական հանգամանքներին` ի՞նչ տպավորություն եք ստանում, ի՞նչ ապրումներ եք ունենում, ի՞նչ զգացումներ են համակում ձեզ: 8. - Պատմվածքի կերպարներից ու՞մ եք համակրում, ու՞մ եք մերժում, ինչու՞: Ձեր տեսակետները հիմնավորեք կուռ ու տրամա անական փաստարկներով: 9. - Ի՞նչ անուն կարող եք տալ գեղջկուհուն կամ ինչ անուն կսազի նրան: -վայելչատես լեռնուհի, մանուշակ, եղեգնյա վրանի տիրուհին, ջրահարսը նության գրկում, իսկական ալպիական մանուշակ խստաշունչ լեռների ու վեհաշուք ավերակների մեջ, Կաքավա երդի քայլող ծաղիկ 10. - Ինչո՞վ է պատմվածքը գեղեցիկ: 11. - Ինչու՞ նա հանկարծ ծոցից հանեց ծոցատետրը, մատների արագ շարժումով նկարեց կնոջը: -Որքան էլ թանկ են ն նվիրական հնուց մնացած կոթողները, մարդն է ամենաանգնահատելի գեղեցկությունը, իր հոգով ու մարմնով նա է նության ստեղծած գեղեցկությունների պսակը: Հարցերի պատասխաններն ամփոփում եմ` մեջ երելով հետնյալ խոսքերը. «Մեր ազմահանճար ժողովրդի հայրենանվեր այրերն ու փափկասուն տիկնայք ձեռակերտ ազում գոհարներ են թողել ժամանակակիցներին ու սերունդներին: Դրանց մեջ են մեր անմահության գավազանակիր Մաշտոցի երկաթագիր գրերը, «Սասունցի Դավիթ» էպոսը, աստվածախոս Նարեկացու հոգու պոռթկումները, Քուչակի սիրո մրմունջները, ամենահայ-ամենահայր Կոմիտասի երգերը, արնային Սարյանի գույները, Չարենցի անզուգական «Անուշ Հայաստանը...»: Այս շարքում է, անշուշտ, ոսկելեզվակ Բակունցի՝ ցողունը կաքավի ոտքի պես կարմիր, ծաղիկը՝ ծիրանի գույն ալպիական մանուշակը, «Մանուշակ», որ շատ ու շատ սերունդների է աշխել ն էլի կ աշխի իր

անկրկնելի ույրն ու հմայքը»: Այս աշխատանքի ավարտից հետո էլ հանձնարարում եմ տանը մի անգամ նս ուշադիր կարդալ պատմվածքը, ուշադրություն դարձնել պատկերների միջոցով կյանքի ճշմարտացի արտացոլմանը, որովհետն «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքի հիման վրա «նկարահանելու են կինոնկար»: Այդ նպատակով սովորողներին աժանում եմ չորս խմ ի ու յուրաքանչյուր խմ ի տալիս եմ սցենարի հարցերը. Առաջին մաս 1.Ինչպե՞ս կսկսեիք Ձեր նկարահանած ֆիլմը: 2.Ինչպե՞ս ավելի ցայտուն կարելի է ներկայացնել երդի ավերակ, լքյալ վիճակը: 3.Ինչպե՞ս կներկայացնեք քարերին քանդակված քարե արծիվը: 4.Ինչպե՞ս պետք է ներկայացվի ալպիական մանուշակը, որ համընկնի ակունցյան նպատակադրմանը: 5.Ինչպե՞ս պետք է ներկայացնել Բասուտա գետը, նրա ափին թառած գյուղը Երկրորդ մաս 1.Ինչպե՞ս կնկարեիք սարվորների վրանները: 2.Ինչպե՞ս կնկարեիք հնագետին, նկարչին ուղեկցող գյուղացուն Կաքավա երդում: 3. Հայ աշխատավորի ծանր կյանքը, հոգսն ու կարիքը: Երրորդ մաս 1.Ինչպե՞ս կնկարեիք գեղջկական վրանը: 2.Ինչպիսի՞ն է գեղջկուհին. ինչպե՞ս կնկարեիք նրան: 3.Հակադրության ինչպիսի՞ հնարանք կարող եք օգտագործել լեռնային գեղեցկուհու ն ծովային գեղուհու կերպարները կերտելիս: Չորրորդ մաս 1.Ինչպե՞ս կներկայացնեիք հնձվոր գյուղացուն երեկոյան աշխատանքից տուն վերադառնալիս: 2. Հնձվոր գյուղացու խանդի տեսարանը: 3.Ինչպիսի՞ն կլիներ ֆիլմի ավարտը:

Գրերի գյուտի, Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի ու գործունեության ուսուցում Դասի թեման`

Գրերի գյուտը: Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքն ու

գործունեությունը

Նպատակը`

սովորողը պետք է իմանա` հայոց գրերի ստեղծման պատմական հանգամանքները, Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկի համառոտ ովանդակությունը սովորողը պետք է կարողանա` Կորյունի երկի հիման վրա ներկայացնել Մաշտոցի կյանքը, արժնորել գրերի գյուտը ն Մաշտոցի հետագա գործունեությունը Դասավանդման մեթոդը` դասախոսություն Դասի տնողությունը` 2 ժամ Դիդակտիկ նյութեր` Մոսրոպ Մաշտոցի դիմանկարը (նկարիչ Ստեփանոս Նազարյան), պատմական Հայաստանի քարտեզը, Գրիգոր Խանջյանի «Հայոց այ ու ենը» գո ելենի նկարը. էջմիածնի եկեղեցու թանգարանում պահվող ոսկեձույլ ն ադամանդակուռ հայ գրերի նկարը, Մատենադարանի, Մաշտոց ն Կարյուն քանդակի, Մաշտոց ն Սահակ Պարթն քանդակի, Օշականի Գրերի կոթողը հուշարձանի նկարները:

Իմաստի ընկալման փուլ Դասի այս փուլում ընթերցում եմ հունգար անասեր, հայագետ էդմոն Շուցի, գերմանացի գիտնական, հայագետ Մարկվարտի, անգլիացի անաստեղծ Ջորջ Բայրոնի, Ֆրանսիացի գրող Վիկտոր Հյուգոյի, Ֆրանսիացի հայագետ Ֆրեդերիկ Ֆեյդիի, ֆրանսիացի գիտնական, հայագետ Անտուան Մեյեի, Ֆրանսիացի լեզվա ան էմիլ Բենվենիստի, Լեոյի, Գ.Սնակի, Սիամանթոյի, էդ.Աղայանի, Դանիել Վարուժանի, Մարիետա Շահինյանի, Գնորգ էմինի արտահայտած մտքերը Մաշտոցի, այ ու ենի ն հայոց լեզվի մասին: «Մաշտոցի հրաշալի ստեղծագործության` հայկական այ ու ենի կատարելությունը աշխարհի մեծագույն լեզվա անների զարմանքն է առաջացրել»: էդմոնդ Շուց (հունգար անասեր, հայագետ)

«Եթե նկատի առնենք պատմական այն ացառիկ ծանր իրադրությունը, որի մեջ Մաշտոցը կարողացավ արթնացնել հայ ժողովրդի ազգային գիտակցությունը…ն նրա այդ գործը համեմատենք Պիպինոսի ն նրա զինակից Վինֆրիդի գործունեության հետ, որ նրանք արին գերմանական ժողովրդի համար, այս վերջինները «խեղճ թզուկներ» կերնան մտքի այդ հսկայի համեմատությամ »: Մարկվարտ (գերմանացի գիտնական, հայագետ) «…ճոխ է հայոց լեզուն, ն առատորեն կվարձատրվի նա, ով կուսումնասիրի այն: Ես փորձում եմ, իմ փորձն առաջ է ընթանում»: Ջորջ Բայրոն (անգլիացի անաստեղծ) «Ձեր հնամենի լեզուն ես չգիտեմ, այց սիրում եմ այն: Դրա մեջ արնելքն եմ զգում, դարերն եմ նշմարում այնտեղ, տեսնում եմ անցյալի խորհրդավոր նշույլի շողարձակումը: Ինձ համար պարծանք է հայերեն թարգմանվելը»: Վիկտոր Հյուգո (ֆրանսիացի գրող) «…Զ աղումներուս գլխավոր նյու՞թը այսօր: Մեկն ու միակը` հայերենը: Գրա արը, հայոց ար առները: Այս է իմ սիրուս առարկան: Մի զարմանալի մասնավոր շնորհ ունեցող այս լեզուն, որ այսօր իսկ զորություն ունի ազատորեն ն ստույգ արտահայտելու գիտական խստորոշ միտքը, փիլիսոփայական գաղափարները ն անաստեղծական նր ին, ազմերանգ կիսաստվերները միաժամանակ: Կյանքիս ամեն մի վայրկյանը նվիրված է այդ ուսումնասիրությանը: …Իմ գիտցած լեզուներուն մեջ հայերենը ացառիկ է նախ որպես զարմանալի տրամա անական լեզու, ապա նան` իր ճկունությամ , նոր առեր կազմելու դյուրություններով»: Ֆրեդերիկ Ֆեյդի (ֆրանսիացի հայագետ) «Հայ այ ու ենը գլուխգործոց մըն է: Հայ հնչյունա անության հնչյուններեն յուրաքանչյուրը հատուկ նշանով մը նոթագրված է, ն համակարգը այնքան լավ հաստատված է, որ հայ ազգին հայթայթած է հնչա անության վերջնական արտահայտություն մը, արտահայտություն, որ պահպանված է մինչն այսօր` առանց փոփոխություն մը կրելու»: Անտուան Մեյե (ֆրանսիացի գիտնական, հայագետ)

«Լատիներենի ն հայերենի այ ու ենները նշանագրության զարմանալի օրինակներ են, որ անվանում ենք հնչութային: Ժամանակակից վերլուծողը գրեթե ոչինչ չի կարող փոխել այստեղ, յուրաքանչյուր տառ միշտ համապատասխանում է միայն մեկ հնչույթի, յուրաքանչյուր հնչույթ միշտ վերարտադրվում է նույն տառով»: էմիլ Բենվենիստ (ֆրանսիացի լեզվա ան, հայագետ) «Մեր հազարամյա անցյալի այն երկար ճանապարհին, որի վրա փռված են մեր անհուն տառապանքները, ոչ անակներ ունեինք մեր պահպանության համար, ոչ ուժ, ոչ հնարավորություն, ոչ էլ դրսի օգնություն, այլ մի հատիկ ան միայն` Մեսրոպյան գիրը»: Լեո «Մեսրոպի շնորհիվ հայ ժողովուրդը ձեռք է երել մի անխորտակելի հոգնոր հայրենիք` մայրենի լեզվի իր կուլտուրան»: Գուրգեն Սնակ «Հայոց գրերը նույնքան են նպաստել հայ ժողովրդի պահպանմանը, որքան ն հայ ռազմիկները»: (Մատենադարանի այցելուի գրառում) «Մեսրոպ, հայ դարերուն դիմաց կեցող Դուն ադամանդյա ապառաժ…»: Սիամանթո «Դարերի ավերիչ շունչը չկարողացավ եղծել Մեսրոպի ստեղծած գիրը, իրար հաջորդող աշխարհացունց արհավիրքները` նվաճումները, կոտորածը, գերությունը, գաղթը չկարողացան մարել Մեսրոպի վառած լուսավոր ջահը, նվաճողմերի զորքերն ու ասիմիլյատորների ոլոր ռնություններն անզոր գտնվեցին 36 տառերի ամենահաղթ զորության առջն»: էդուարդ Աղայան «Փառք հայ տառերուն…Հայ լեզուն այդ տառերու սանդխտամատերուն վրա ոտն առ ոտն արձրացավ ամեն դարու ճակատին վրա` հոն փորագրելու համար անմահությունը մեր ցեղին»: Դանիել Վարուժան «Մաշտոցի հայոց այ ու ենի գյուտը վիթխարի նշանակություն ուներ հայ ժողովրդի գոյության, նրա ազգային ինքնատիպության

պահպանության համար: Ուսումնասիրելով դարաշրջանն ու Մաշտոցի գործը` ացառիկ պարզությամ ես տեսնում եմ, թե մարդկության պատմության մեջ ինչպիսի վճռական ուժ է հոգնոր մշակույթի զենքը: Հայ ժողովրդի ինքնատիպ զարգացումը ոչ մի տեսակի զենք, հնագույն սրից մինչն ռում ը, չէր կարող պաշտպանել այնպիսի ուժով, ինչպես որ այդ արեց Մեսրոպ Մաշտոցի հայկական գրերի գյուտը»: Մարիետա Շահինյան «Մեսրոպ Մաշտոցը անհնարին պայմաններում արեց միակ հնարավորը. ստեղծեց ժողովրդին կործանումից փրկող, միավորող, գալիք օրհասների դեմ նրան զինող ն նրա հարատնումն ապահովող միակ, պարզ ու հասարակ թվացող անը` հայոց տառերը, հայոց գիրը, որը ուժեղ դուրս եկավ հայ ժողովրդի ունեցած ոլոր զենքերից… Մաշտոցն իր այդ առաքելությունը կատարեց այնպիսի մի ժամանակ, եր նրա ստեղծածը, փաստորեն, տառեր չէին միայն, այլ մի ամ ողջ երկրի ու ժողովրդի փրկության անալի…»: Գնորգ էմին

Իմաստի ընկալման փուլ Այս փուլը կազմակերպում եմ դասախոսության միջոցով, ուր արծարծում եմ ներքոհիշյալ թվարկված հարցերն` ըստ տրված հերթականության. 1. Մաշտոցին նութագրող Խորենացու տողերը. 2. Մաշտոցի ծննդյան տարեթիվը, ծննդավայրը, ծնողները. 3. Ստացած կրթությունը. 4. Ծառայությունը Խոսրով Գ-ի արքունիքում` դիվանատան քարտուղարի ն թարգմանչի պաշտոնում. 5. Հմտանալը զինվորական արվեստում. 6. Աշխարհիկ կյանքից հրաժարվելը ն նվիրվելը ճգնակեցությանը. 7. Կրոնական-քարոզչական գործունեությունը իր հետնորդ հավատացյալների ն աշակերտների հետ. 8. Հայ ժողովրդի քաղաքական ն սոցիալան վիճակը Մաշտոցի քարոզչության տարիներին. 9. Մտահոգությունը հայ ժողովրդի ճակատագրով. 10. Մտադրությունը սեփական գիր ունենալու համար. 11. Մաշտոց, Սահակ Պարթն, Վռամշապուհ թագավոր. 12. Վահրիճը Հա ել երեցի մոտ` դանիելյան նշանագրերը վերցնելու. 13. Դանիելյան նշանագրերի փորձարկումը. 14. Մաշտոցը Ամիդում, Եդեսիայում, Սամոսատում.

15. Հակրիճ տեղեկություններ Ամիդի, Եդեսիայաի, Սամոսատի մասին. 16. Մաշտոցյան այ ու ենը ն նրա 5 հիմնական սկզ ունքները. 17. Մաշտոցի հանդիպումը հունական դպրության հմուտ գրագիր Հռոփանոսի հետ. 18. Վերադարձը հայրենիք. 19. Մաշտոցի, Սահակ Պարթնի ն Վռամշապուհ թագավորի մշակութային գործունեության շարունակությունը. 20. Մաշտոցը վրաց ն աղվան ժողովրդի այ ու ենի ստեղծող. 21. Պայքարը « որ որիտներ » աղանդավորական շարժման դեմ. 22. Մաշտոցը ն Սահակ Պարթնը «Աստվածաշնչի» թարգմանիչ. 23. Մաշտոցի վախճանը ն Խարենացու վկայությունը. 24. Հուղարկավորության հետ կապված հարցեր. 25. Մաշտոցի գրական ժառանգությունը` շարականներ, թղթեր ն «Յաճախապատում ճառք» ժողովածուն: 1600 տարեկան է այսօր հավերժ կենդանի Մեսրոպ Մաշտոցը, ն սակայն ամեն տարի նա յոթ տարեկան է դառնում` չէ որ ամենից շատ նա պատկերանում է մեզ առաջին դասարան հաճախող յոթ տարեկան երեխաների կերպարանքով, որոնք, առաջին անգամ դպրոց մտած, հեգում են հայոց այ ու ենի `դարերի ճամփա կտրած տառերը` այ , են, գիմ, դա…. Մեսրոպ Մաշտոցն ու նրա ստեղծած տառերը այսօր 1600 տարեկան են: 1600 տարին նրանց երկուսի համար էլ պատանեկան տարիք է, ն նրանց գալիք կյանքը չափվելու է տասնյակ հարյուրավոր դարերով: «…Նա հրեշտակի տեսք ուներ, եղմնավոր միտք, պայծառ էր խոսքով…, մարմնով` փառահեղ…, հավատով` ուղիղ, սիրով` անկեղծ»,- այպես է նրան նութագրել Մովսես Խորենացին: Մեսրոպ Մաշտոցը`հայ գրերի ստեղծողը, մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, առաջին ուսուցիչն ու հայալեզու դպրոցի հիմնադիրը, ծնվել է պատմական Հայաստանի Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում (այժմ` Թուրքիայում) կիսաազատ գյուղացու ընտանիքում: Մաշտոցի ծննդյան տարին ընդունված է համարել 361 թվականը: Նա Վարդան անունով երանելի մարդու որդին էր, որի մասին Մաշտոցի կենսագիրները ոչինչ չեն պատմում: Մեսրոպը իր ժամանակի համար լավ կրթություն է ստացել. նա կրթվում է հունական դպրությամ հայրենի գավառում` Տարոնում: Խորենացին մի կարնոր հիշատակություն է անում, ըստ որի` Մաշտոցը սնվել ու սովորել է Ներսես կաթողիկոսի մոտ: Հետո գնացել է Վաղարշապատ մայրաքաղաքը ն ծառայության մտել Խոսրով Գ-ի արքունիքում դիվանատան քարտուղարի ն թարգմանչի պաշտոնով: Նա իմացել է հունարեն, ասորերեն ն պարսկերեն: Արքունիքում Մաշտոցը հմտանում է զինվորական արվեստում,

որով սիրելի է դառնում իր զորականներին: Թե քանի տարի է Մեսրոպ Մաշտոցը պաշտոնավարել արքունիքում, ստուգապես հայտնի չէ: Այնուհետն նա թողնում է զինվորական ծառայությունը, տարվում է կրոնական գրքերի ընթերցանությամ , թողնում է աշխարհիկ կյանքը ու իր անձը նվիրում ճգնակեցության (394թ.): Խստակեցությամ ` միանձնությամ , լեռնակեցությամ , օրերը քաղցած ու ծարավ անցկացնելով` իր նկատմամ հավատ է առաջացնում ն ունենում ազմաթիվ հետնորդներ ու աշակերտներ, որոնց հետ սկսում է կրոնական-քարոզչական գործունեություն: Մաշտոցը իր հավատացյալներին առնելով` մեկնում է Գողթնի կողմերը (ներկայիս Ադր եջանի Նախիջնանի տարածքում), ուր դեռնս ամուր էր հեթանոսական կրոնը: Կորյունի վկայությամ ` Մաշտոցը Գողթնի «անկարգ ու անխնամ» տեղի աստվածավախ ու հյուրամեծար իշխան Շա իթի օգնությամ սկսում է քարոզել ն շատերին «գերում» ու երում «Քրիստոսի հնազանդությանը»: Ըստ Կորյունի ն Խորենացու` Մաշտոցը հենց այստեղ, գործնականում տեսնելով օտար լեզուներով եկեղեցական մատյանների միջոցով քրիստոնեության քարոզչության դժվարությունները, մտահղանում է հայոց լեզվով գրականություն ունենալու անհրաժեշտությունը: Մաշտոցը մտահոգված էր ամ ողջ հայ ժողովրդի ճակատագրով: Հայ ժողովրդի վիճակը Մաշտոցի գործունեության տարիներին չափազանց ծանր էր ն հղի շատ ավելի լուրջ հետնանքներով: Բաժանված լինելով երկու մեծ տերությունների` յուզանդական ն պարսկական պետությունների միջն` հայ ժողովուրդը ոչ միայն կորցրել էր իր միասնականությունն ու անկախությունը, այլն ընկել էր քաղաքական ն մշակութային տար եր ազդեցությունների տակ: Երկրում` ի րն պետական ն ուսումնական ու կրոնական-պաշտամունքային լեզու, տիրապետում էին հունարենն ու ասորերենը: Պարսից թագավորները ձգտում էին վերացնել քրիստոնեությունը ն հայերին պարտադրել զրադաշտական կրոնը, որը, ինչպես հայտնի է, հանգեցրեց Վարդանանց պատերազմին: Ձուլման վտանգը սպառնում էր երկու հատվածներում էլ: Այս պայմաններում զարմանալի չէր Մաշտոցի մտահոգությունը` սեփական գիր ունենալու համար: Իր մտադրությունը իրականացնելու նպատակով Մաշտոցը վերադառնեւմ է Վաղարշապատ ն դիմում Սահակ կաթողիկոսին: Պարզվում է, որ Սահակ Պարթնն էլ նույն մտատանջությունների նեջ է: Մաշտոցն ու Սահակ կաթողիկոսը որոշում են հրավիրել «երանելի միա անյալների» խորհուրդ` գրերի ստեղծման հարցը քննության առնելու: Ժողովը հավանություն է տալիս այդ ոգնորիչ ծրագրին: Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթնը իրենց մտադրության մասին պատմում էն Վռամշապուհ թագավորին, խնդրում ն համոզում են, որ հոգ տանի գրեր ստեղծելու ուղղությամ : Քաջալերելով այդ նախաձեռնությունը` Վռամշապուհ թագավորը հայտնում է, որ Դանիել անունով

ասորի մի եպիսկոպոսի մոտ կան հայերեն նշանագրերը: Թագավորը Վահրիճ անունով մեկին հրովարտակով ուղարկում է Հա ել երեցի մոտ, որն ասորի Դանիել եպիսկոպոսի մերձավորն էր: Հա ելը շտապ գնում է Դանիելի մոտ, նրանից վերցնում գրերը ն ուղարկում հայոց արքային: Կորյունը պատմում է, թե ինչպես դանիելյան գրերը ստանալուց հետո թագավորի օժանդակությամ դպրոցներ են ացվում, ն Մաշտոցն սկսում է զ աղվել ուսուցման գործով: Սակայն շուտով պարզվում է, որ այդ գրերը, որոնք հայագիտության մեջ «դանիելյան նշանագրեր» անունն են ստացել, չեն ավարարում հայոց լեզվի պահանջներին. հայերենի հարուստ հնչյունական համակարգի համար այն թեր, անկատար է: Ուստի Մաշտոցը հրաժարվում է այդ գրերից ու սկսում որոնումները: Որոնումները շարունակաելու նպատակով Մաշտոցը իր աշակերտներով լինում է այն ժամանակվա ուսումնական ու գիտական աչքի ընկնող կենտրոններում` Ամիդում ն Եդեսիայում: Աշակերտներից մի քանիսին ուղարկում է Սամոսատ` հունական կրթություն ստանալու: Այստեղ ընդհատում եմ դասախոսությունը ն հակիրճ տեղեկություն տալիս Ամիդի, Եդեսիայի ն Սամոսատի մասին.

Եդեսիա Եդեսիա - էդեսսա, Ուռհա, Ուրֆա քաղաք Միջագետքի հյուսիսարնմուտքում` Եփրատի վտակ Դայսան գետի վրա: Մեծ հռչակ էր վայելում Եդեսիայում Եփրեմ Ասորու հիմնադրած պարսկական դպրոցը, ուր ուսանելու էին գնում նան Հայաստանից: Եդեսիայում կար հարուստ մատենադարան: Ավանդության համաձայն տակավին Քրիստոսի օրոք Եդեսիայի նակչությունն ընդունել է քրիստոնեություն: Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով Մաշտոցն այստեղ է ստեղծել հայոց գրերը: Եդեսիան 5-6-րդ դարերում եղել է կռվախնձոր Պարսկաստանի ն Բյուզանդիայի միջն: 640 թվականին Եդեսիան գրավել են արա ները, որոնց տիրապետության տակ է մնացել մինչն 944 թվականը: Ապա Եդեսիային տիրել են յուզանդացիներըը, իսկ 1071 թվականին` սելջուկթուրքերը: 11-12-րդ դարերում ստվարանում է Եդեսիայի հայ նակչությունը: 1144 թվականին Եդեսիայում կար 47 հազար հայ նակիչ: 12-րդ դարի արա պատմագիր Ի ն ալ Ասիրի հավաստմամ Եդեսիան ամողջությամ հայերով է նակեցված: Եր 1144 թվականի Եդեսիայի վրա հարձակվեցին Մոսուլի Զանգի ամիրայի հրոսակները, քաղաքի պաշտպանների առաջին շարքերում հայերն էին, որոնց արիությունը Ներսես Շնորհալին համեմատում է Վարդանանց նահատակների սխրանքի հետ, իսկ Եդեսիայի ավերումը համարում նույնպիսի դժ ախտություն, ինչպիսին Անիի կործանումն էր: 1391 թվականին Եդեսիան ավերել են Լենկթեմուրի հրոսակները:

Ամիդ Դիար եքիր - ուն անունը` Ամիդ. քաղաք Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք նահանգում, Արնմտյան Տիգրիսի աջ ափին: Հիմնադրման ժամանակն անորոշ է: Ասորեստանյան տիրապետության քայքայումից հետո (մ.թ.ա.7-րդ դարի վերջ) Դիար եքիրը միացել է Հայաստանին: Տար եր ժամանակներում Դիար եքիրում հայերի կողքին նակություն են հաստատել ասորիները, հրեաները, քրդերը, թուրքմենները, թուրքերը: Դեռնս վաղ միջնադարում Դիար եքիրը հայ մշակույթի կենտրոն էր: Հայերն այստեղ զ աղվում էին արհեստներով, առնտրով, երկրագործությամ : Մերձավոր արնելքի շուկաներում հռչակված էր Դիար եքիրի ոսկերիչների, ջուլհակների, ներկարարների, կաշեգործների, դերձակների արտադրանքը: 19-րդ դարի վերջին Դիար եքիրում կար 7 հայկական վարժարան, որից երկուսը պատկանում էր եկեղեցուն: 19-րդ դաիր վերջու Դ-ում ապրում էր շուրջ 10 հազար հայ: նրանց մի մասը դարձավ 1895թ. համիդյան ջարդերի զոհ: Այժմ Դ. Թուրքիայի համանուն վիլայեթի կենտրոնն է: 20-րդ դարի սկզ ին հայերն ունեին երկու եկեղեցի` Ս. Սարգսի հնգախորանը (ուներ ազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր) ն Ս. Կիրակոսի յոթնախորանը:

Սամոսատ Սամոսատ, Շամուշատ-հնագույն քաղաք Կոմմագենեում` Եփրատի աջ ափին: Մ.թ.ա.8-րդ դարում հաճախ դաշնակցել է Ուրարտու պետությանը` ընդդեմ Ասորեստանի: Մ.թ.ա. 330-ից հետո մտել է Երվանդունիների հայկական թագավորության մեջ, մ.թ.ա. 3-րդ դարի առաջին կեսին դարձել Երվանդունիների միացյալ թագավորության մայրաքաղաքը ն Սամոս Ա թագավորի անունով վերանվանվել Սամոսատ: 639-ին արա ները գրավել են Սամոսատը ն մտցրել Ջազիրա նահանգի մեջ: Սամոսատի յուզանդացիների նվաճումից (958) հետո այնտեղ հաստատվել են մեծ թվով հայեր: Ըստ արա աշխարհագիրՅակուտ ալՀամավիի` 13-րդ դաիր սկզ ին Սամոսատում եղել է հայկական թաղամաս: Մինչն 1915թվականի Մեծ եղեռնը Սամոսատի նակիչները հիմնականում եղել են հայերը: Ներկայումս կոչվում է Սամսատ: Եդեսիայի դիվանատանը Մաշտոցն ուսումնասիրում է տար եր լեզուների այ ու ենները, ծանոթանում դրանց կառուցվածքին, տառերի ձներին, գրության սկզ ունքներին: Արդյունքն այն եղավ, որ ծնվեցին մեր սեփական գրերը` եղած օտարներից միանգամայն տար եր, օժտված ոլոր լավագույն արժանիքներով, որ ունեին այդ եղածները: Մաշտոցի ստեղծած հայկական այ ու ենի հիմնական սկզ ունքները հետնյալներն են. 1. մեկ տառին մեկ հնչյուն, մեկ հնչյունին` մեկ տառ,

2.առաջընթաց հորիզոնական գրություն, 3. տարորոշիչ նշանների ացակայություն, 4. հնչյունային գիր, 5. Մաշտոցն ընտրեց տառերի անջատական գրություն, տառերը գրվում են հատիկ-հատիկ ն առանձին: Եդեսիայում ավարտելով իր գործը` Մաշտոցը գնում է Սամոսատ: Նա այնտեղ հանդիպում է հունական դպրության հմուտ մի գրագրի («գրիչ ոմն հելլենական դպրութեան»)` Հռոփանոս անունով, որին ն հանձնարարում է իր ստեղծած տառերը ձնավորել գեղագրորեն: Ստեղծված այդ այ ու ենը հետագա երախտագետ սերունդների կողմից կոչվեց Մեսրոպյան գիր, իսկ նրանով գրվածը` Մեսրոպատառ հայերեն: Սամոսատում էլ Մաշտոցը թարգմանել է Սողոմոնի «Առակաց գրքից» մեկ նախադասություն. «ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զ անս հանճարոյ»: Գործն ավարտած համարելով` Մաշտոցը դիմում է դեպի հայրենիք: Դեպքերի մասնակից Կորյունը Ասորիքից հայրենիք վերադարձող Մաշտոցին համեմատում է Մովսես մարգարեի հետ: Կորյունը ոգեշունչ խանդավառությամ է նկարագրում այն ընդունելությունը, որին արժանանում է Մաշտոցը հայրենիք վերադառնալով: Թագավորն ու կաթողիկոսը, «նախարարագունդ ավագանու ամ ողջ ազմությունն առնելով», դուրս էին եկել քաղաքամայր Վաղարշապատից, հասել Ռահ կամ Երասխ գետր ափը, ուր դիմավորել էին Մեսրոպ Մաշտոցին ն նրա աշակերտներին: Ստեղծված էին հայկական գրերը ն գործադրմամ հավաստվել էր դրանց պիտանիությունը: 405 թվականին հորինելով տառերը` Մոսրոպ Մաշտոցը հայ ժողովրդին նվիրեց իր հոգեկան կերտվածքի յուրեղացման, իր մշակույթի զարգացման հզոր մի զենք: Մաշտոցը անհնարին պայմաններում արեց միակ հնարավորը` ստեղծեց ժողովրդին կործանումից փրկող, միավորող, գալիք ոլոր օրհասների դեմ նրան զինող ն նրա հարատնումն ապահովող միակ, պարզ ու հասարակ թվացող անը` հայոց տառերը, հայոց գիրը, որը ուժեղ դուրս եկավ հայ ժողովրդի ունեցած ոլոր զենքերից: Դրանք տառեր չէին միայն, այլ մի ամ ողջ երկրի ու ժողովրդի փրկության անալի: Բայց գրերի գյուտը ժողովրդին ոչ մի արիք չէր տա, եթե Մեսրոպ Մաշտոցը, Վռամշապուհ թագավորը ն Սահակ Պարթնը հետնողականորեն չշարունակեին իրենց մշակութային հոյակապ գործունեությունը: Գիտական, եկեղեցական ն մանկավարժական կադրեր պատրաստելու նպատակով թագավորի հրամանով Արնելյան Հայաստանի տար եր վայրերում պետական ծախսերով ացվում են ազմաթիվ դպրոցներ: Այդ դպրոցներում սովորում էին ոչ միայն հարուստների, այլն ռամիկների որդիները: Մաշտոցը կարողացավ վերացնել հունական իշխանությունների կամայականությունները ն Արնմտյան Հայաստանն էլ լուսավորել մայրենի դպրության լույսով: Մաշտոցի գործունեությունը արձր է գնահատում Թեոդոս Բ-ն (408-450թթ.), «որից ն հրաման դուրս

եկավ, որ վայել մեծարանքով Ակումիտ ( տքնող, անքուն, հսկող) անունով կոչեն սր ին»,-գրում է Կորյունը: Որոշ ժամանակ անց Մաշտոցը մտահոգվում է ստեղծել նշանագրեր հարնան ժողովուրդների լեզվի համար նս: Նա գնում է Վրաստան ն ներկայանում Բակուր թագավորին ն Մովսես եպիսկոպոսին: Սրանց օժանդակությամ ն Ջաղա անունով մեկի գործակցությամ , որը հայերենի ն հունարենի թարգմանիչ էր, Մաշտոցը «իրեն տրված երկնային շնորհով», ինչպես գրում է Խորենացին, ստեղծում է վրաց լեզվի նշանագրերը: Սրանից հետո Մաշտոցը նույն մտադրությամ գնում է Աղվանից աշխարհ: Ե՛վ Վրաստանում, ե՛վ Աղվանքում Մաշտոցը կազմակերպում է «աստվածային գրքերի» թարգմանությունը ն դպրոցական ուսուցման գործը: Մաշտոցի ազմա ովանդակ գործունեության մեջ հատկանշական է նան այն ժամանակ նոր ծագած աղանդավորական « որ որիտոններ աղանդ» շարժման դեմ տարած պայքարը: Մաշտոցի ջանքերը զուր են անցնում` աղանդավորներին «կամավոր» պաշտոնական եկեղեցեու դավանանքին երելու, ուստի ստիպված են լինում նրանց երկրից դուրս քշել: Միայն իր առաքելությունը ավարտելուց, Հայաստանի ոլոր կողմերում, ինչպես ն Աղվանքում ու Վրաստանում լուսավորության գործը հաստատուն հիմքերի վրա դնելուց հետո նա վերադառնում է մայրաքաղաք, միանում Սահակ Պարթնին ն շարունակում գրականթարգմանչական գործունեությունը: Նրանք երկուսով թարգմանում են «Աստվածաշունչը» գրեթե ամ ողջությամ ( կասկածի տակ է առնվում միայն Մակա այեցվոց գրքի թարգմանությունը): Հավանական է համարվում նան այլ եկեղեցական գրքերի թարգմանությունը Սահակ Պարթնի ն Մոսրոպ Մաշտոցի ձեռքով կամ գոնե նրանց անմիջական մասնակցությամ : Մեսրոպ Մաշտոցը վախճանվում է 440թվականին`փետրվարի 17ին: «Խաչի աղոտ ձնով լույս էր շողում այն տան վրա, որտեղ երանելին հոգին ավանդեց, ն շուտով չանհետացավ այդ շողքը, քչերին տեսանելի չեղավ, այլ ամ ողջ ազմությանը»,-գրում է Մովսես Խորենացին: Այնքան մեծ էր նրա ժողովրդականությունը, որ Վաղարշապատ մայրաքաղաքում ուռն վեճեր են առաջանում մարմինը թաղելու տեղի շուրջը: Խորենացին պատմում է, որ հասարակության ու իշխանավորության մի մասը առաջարկում է տանել ծննդավայր` Տարոնի Հացեկաց գյուղը, մյուս մասը` Գողթն, որտեղ առաջին անգամ Մաշտոցը սկսել էր ուսուցանել, մի մասն էլ առաջարկում էր թաղել հենց մայրաքաղաքում: Սակայն իր իշխանական դիրքով հաղթում է ժամանակի հազարապետ (այսօրվա ըմ ռնմամ ` վարչապետ) Վահան Ամատունին, որը Մաշտոցի աշակերտներից էր: Նա արժանավայել ու փառավոր հուղարկավորու- 152 -

թյամ ուսուցչի աճյունը տանում է իր գյուղը` Օշական: Թաղումը եղավ փառահեղ. ամ ողջ հոգնորական դասը, մայրաքաղաքի ժողովուրդը մասնակցեց թաղմանը: Ի հավերժացումն Մաշտոցի անվան` Վահան Ամատունին նրա գերեզմանին տաճար կանգնեցրեց մահվանից երեք տարի հետո: Օշականն այսօր սր ավայր է. այստեղ ամեն տարի երկու անգամ մեծ տոնակատարություն է լինում` Սուր Սահակի ն Մեսրոպի տոնը (հունիսի վերջին, հուլիսի սկզ ին) ն Թարգմանչաց (նրանց աշակերտների) տոնը (հոկտեմ երին): Մաշտոցին են վերագրվում նան ինքնուրույն երկեր, ինչպես` Ապաշխարհության շարականները, «Յաճախապատում ճառք» ժողովածուն, Պրոկղ եպիսկոպոսին ուղղված թուղթը ն այլն: Շարական - հոգնոր երգի տեսակ, որ երգվում է եկեղեցական արարողությունների ժամանակ: Շարականն օրհներգություն է` ձոնված ամենակալ Աստծուն: Առաջին շարականներն ստեղծեցին ն երգեցին Ս. Պարթնը, Մ. Մաշտոցը: Շարականներ պարունակող ժողովածուն կոչվում է «Շարակնոց» կամ «Շարական»: Սակայն կարծիք կա նան, որ այն նշանակում է թանկարժեք ակների (քարերի) շարան. քանի որ այս չքնաղ հոգնոր երգերը շատ նման են թանկարժեք քարերի շարանի: Մաշտոցը «Հաճախապատում ճառք»-ը գրել է 420-ական թվականներին: Համառոտ կանգ առնենք Մաշտոցի այդ գրքի գաղափարական ովանդակության վրա: «Հաճախապատումը» ընդհանուր առմամ կրոնափիլիսոփայական ն քրիստոնեա արոյախոսական ովանդակություն ունի: Նրա տեսակետով` ամեն ինչի ստեղծողն ու արարիչը ամենազոր Աստվածն է: Հայր Աստվածն իր զորությամ , գիտությամ , իմաստությամ , արարչությամ ն արերարությամ անժամանակ, անսկիզ , անվախճան ու հավիտենական է: Նա ունի որդի ն Սուր հոգի, որոնք միասնություն են կազմում, մի անձ, մի էություն: Մաշտոցի ստեղծագործության մեջ աշխատանքի միջոցով մարդը հասնում է իր հանճարի գագաթնակետին: «ճառերում» Աստված դիտվում է ի րն ողջ արության ու լավության մարմնացում: Աստծու նավորության մեջ ացասական ոչինչ չկա: Մեսրոպ Մաշտոցն անհուն սիրով կապված է մարդու հետ ն ցանկանում է, որ նա արոյապես ան իծ լինի: Մարդը պետք է սիրի իր նմանին, սիրի իր ծնողներին, ընկերներին, մերձավորներին, քաղաքացիներին: Բանակար մարդը պետք է արի գործ կատարի: Նա չպետք է զ աղվի մարդասպանությամ , գողությամ , ավազակությամ , անսարկությամ , սեռաակն սանձարձակությամ : Մաշտոցը մարդու արոյական ամենա արձր հատկանիշներից մեկը համարում է հեզությունը: Մաշտոցի հասկացողությամ հեզությունը խոնարհության, համ երության ն ժուժկալության ամենախոր արմատն է: Հեզությունը ուսուցիչ ն դաստիարակ է մանուկներին, ծերունիների փառքն է, երիտասարդների պատիվն է, կույսերի պանծալի

պսակն է: Հեզությունը եկեղեցու մանուկների հոգնոր սնունդն է, առաքինության զգաստությունը, արոյական անձանց զարդը, հավատի, հույսի, սիրո, սր ության, աղոթքի, պահքի, խոնարհության, ժուժկալության ն շատ արության հիմքն ու հենարանը: Մաշտոցի արոյախրատական ովանդակություն ունեցող ստեղծագործություններում մեծ տեղ են ռնում գթության գաղափարները: Ամեն մարդ պետք է ունենա գթության զգացում: Առանց հեզության ու գթության մարդը դադարում է Աստծու պատկեր լինելուց: Գթությունը սուր սիրո խնամք է, ծնողների հիշատակը, արության արմատը, ուրախության ծաղիկը: Գթություն ոչնչացնում է ագահությունը, մարդկանց վարժեցնում է սակավապետության, հանդիմանիչ է լկտիությանը, անմարդասիրությանը: Գթությունը հպարտության թշնամին է, նենգությունների լուծողը, խորամանկությունը խայտառակողը, ոխակալության մերժողը, համ երողներին քաջալերողը, զգաստության պսակը, մարդու մեջ սուր , անարատ ու ան իծ սեր ստեղծողը: Մաշտոցը գթությունը համարում է արոյական հավիտենական նորմաներից մեկը, որ կյանքում պետք է կիրառեն ոլորը: Սիրո գաղափարը նույնպես մեծ տեղ ունի Մաշտոցի աշխատության մեջ: Քրիստոնեական հոտի ոլոր անդամները պետք է սիրով կապված լինեն միմյանց հետ: Պետք է անսահման սիրել ու փառա անել Սուր Երրորդությունը: Սիրո արիքները անչափ են ու անսահման. սերը առողջության, անարատության, ան իծության ն աշխարհի ողջ արեգործությունների ու արոյական չափանիշների հիմքերից մեկն է: Սերը արիքների հորդ աղ յուր է, ոլոր խռովությունների թշնամին է, խաղաղություն երող, նեղությունների ու վշտերի լուծիչ: Առաքինության ոլոր չափանիշները սիրով ու հեզությամ են կապվում միմյանց հետ: Ահա այսքանը Մաշտոցի «Հաճախապատում ճառերի» գաղափարական շատ համառոտ ովանդակությունը: Սրանից հետո ոլոր սովորողներին աժանում եմ Սիլվա Կապուտիկյանի «Երդում մայրենի լեզվին». ոլոր սովորողները կանգնում են իրենց տեղում, ամենալավ ասմունքողին կանգնեցնում եմ դասարանի կամ լսարանի կենտրոնում ն հանձնարարում կարդալ. պահանջում եմ ուշադիր հետնել ընթերցողին, որպեսզի եր ընթերցվում է «երդվում եմ» առը, ոլորը արձրաձայն ու խրոխտ կրկնեն` երդվում եմ: Երդման արարողությունից հետո պահանջում եմ, որպեսզի ոլորը երդման այս թերթիկները տանը ամրացնեն գրականության տետրի հենց առաջին էջին:

Երդում մայրենի լեզվին «Ժամանակի ակունքներից ես գալիաս դու, իմ հա՛յ լեզու, դարերի լեռնապարի վրայով: Հայկյան նետի սույլ ու շառաչը կա քո մեջ, Ավարայրի վրա կանգնած աղոթք-աղաղակի սաստկությունը: Դու` փիղ ու ա անի զարհուրանքին դիմադիր հառնած անկործանելի պարիսպ, Զվարթնոց տաճարի չեղծված, չավերված սկզ նապատկեր: Երդվում եմ ծնունդովս կամուրջ դառնալ քո դարեդար անցումին, քար դառնալ քո պարսպացյալ ամրությանը, աղոթարար լինել քո սր ազնագույն տաճարին: Երդվու՛մ եմ: Դու Գողթան կրակված գուսաններից ինձ հասած մոխրաթաթախ անթեղ, ժամանակի ժանգը չ ռնող ` ոսկեդարի ոսկի, Դավթի իմաստուն պայծառություն ն Մհերի իմաստնագույն խռովք, Նարեկացու տիեզերածավալ ալեկոծում ն Քուչակի վարդաշաղախ սիրերգություն, Եղիշեից Եղիշե ձգվող անհուն մաքառումի զորավոր զրինգ: Երդվում եմ շուրթերովս որ ոք պահել քո վահագնա ոց կրակը, շքանշանի պես կրել քո ոսկին, լցվել քո լույսով ու քնքշությամ ` ինչպես վաղորդայնի օդով, զրահավորել հոգիս քո արի գեղեցկություններով: Երդվու՛մ եմ: Դու` հայրերիս քրտինքին շաղախված` սնահողի պես ազնի՛վ հորովել ն մայրական կաթնա ու՛յր մրմունջ:Դու` յուրավոր նահատակների վերջին հառաչի հետ ինձ ավանդված պատգամ, օտարության իրտ ալիքների միջից ինձ կանչող, ինձ ապավինող հարազատ: Դու` հոգեդարձ իմ ժողովրդի նորածնության նվիրական ճիչ, արարման ն ստեղծումի աշխարհալուր ղողանջ: Երդվում եմ պահպանել քեզ որպես սերնդեսերունդ փոխանցած ն ինձ վստահած տոհմանման սր ություն, նվիրումովս լրացնել քո մասունքանման կորուստները, նորոգել քո մագաղաթյա ազնվականությունը նոր ժամանակների հյութ ու ավիշով, քեզնով արտասանել միայն արդարությա՛ն խոսքեր: Երդվում եմ կրել քեզ շնչո՛վս, արյունո՛վս, այրումո՛վս ն ինձնով տանել-հաղորդել զավակներիս քո հավերժական կենդանությունը: Երդվու՛մ եմ»: Երդման արարողությունից հետո անդրադառնում եմ Գրիգոր Խանջյանի «Հայոց այ ու ենին»: Նախքան «Հայոց այ ու ենը» գո ելենի նկարի դիտումը հանրագիտարանային հակիրճ տեղեկություն եմ հաղորդում Գրիգոր Խանջյանի մասին.

Գրիգոր Խանջյան

Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ, ՍՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ, ՀՍՍՀ գիտությունների ակադենիայի թղթա- 155 -

կից անդամ, ՍՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր Գրիգոր Սեպուհի Խանջյանը ծնվել է Երնանում 1926թ.: Նկարչական կրթությունը ստացել է սկզ ում Փանոս Թերլեմեզյանի անվան ուսումնարանում (1945թ.), ապա` Երնանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում (1951թ.): Նա ազմաթիվ միջազգային, միութենական ն հանրապետական մրցանակների դափնեկիր է: Նրա հիմնական գեղանկարներից են` «Մթընշաղ», «Եվ՛ հաց, ն՛ սեր, ն՛ երազանք», «Հացը լեռներում» կտավները, գրաֆիկական գործերից են փարիզյան, իտալական, իսպանական ն մեքսիկական շարքերը, Հովհաննես Թումանյանի պոեմների` «Լոռեցի Սաքոյի», «Սասունցի Դավթի», Խաչատուր Ա ովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպի, Պարույր Սնակի «Անլռելի զանգակատուն», Գնորգ էմինի «Սասունցիների պարը» պոեմների, Միխայիլ Շոլոխովի «Մարդու ճակատագիրը» վիպակի նկարազարդումները: Նկարչի գործերից են գո ելենների համար արված մեծադիր ն ազմաֆիգուր ստվարաթղթերը (1981թ.)` .Վարդանանքը» ն «Հայոց այ ու ենը»: Այս տեղեկություններից հետո անցնում ենք նկարի դիտմանը: Սովորողների միջոցով ն իմ օգնությամ պարզում ենք, թե ով ն ինչ է նկարված, ինչ խորհրդանշական պատկերներ կան, ինչ են խորհրդանշում դրանք: Սովորողներին լսելուց հետո ընթերցում եմ Ասատուր Մնացականյանի մեկնա անությունը «Հայոց այ ու ենի» մասին. «Ներկայացվող գո ելենը, որ ստեղծել է շնորհապարգն նկարիչ Գրիգոր Խանջյանը, հոգե ուխ ու հավերժող փառա անություն է` նվիրված Հայոց գրերին ու դպրությանը: Տաճար է երկնասլաց ու պատարագ` հայա ար առ: Այն մարմին է առել մաքրամաքուր լույսից ն վար իջել` հարատնելու Արարատյան դաշտում՝ Մասիսների զանգաղողանջ գմ եթների առջն: Կենտրոնում Մեսրոպ Մաշտոցն է` հայոց նորահնար այ ու ենի տառերը ձեռքին: Նրա, Ազատ Մասսի, թագուհու ն հազարապետ Վահան Ամատունու միջն արքայավայել կանգնած է Վռամշապուհ արքան` ազմախորհուրդ մտածմունքով, ձախում` Սահակ Պարթնը` անթաքույց հրճվանքը դեմքին: Շուրջը հայ ժողովուրդն է` երազային հաղթանակի հպարտությամ : Երկնակամարի վրա Հայաստան աշխարհի հավերժական գոյատնման արեգակն է ոլորվել` Հայոց դպրության ազգապահպան ուժի խորհրդանիշ է-ի ճառագումով: Տեղ են հասել Ստեղծագործ Ոգու թնատարած սուրհանդակները` Մաշտոցին պսակադրելու առաքելությամ : Բուրվառում են գծերը, գույները, մանավանդ գույների վրա իշխելու միտող մագաղաթագույնը, մոմագույնը, քանդակազարդ գրակալը, հայակերպար ոգիները ն հրեշտակակերպ այն աղջիկները, որոնցից մեկի ձեռքին աղավնին է թառել, իսկ մյուսն ինքն է փոխակերպվել անմեղության աղավնու: Դարագլուխ է, սահմանազատվում են ներկան անցյալից, հավեր- 156 -

ժականը` հավիտենականից, Մաշտոցյանը` նախամաշտոցյանից: Ջր աժան գիծն անցնում է 4-5-րդ դարերի հանդիպման կետից ն ձգվում տաճարի կարպետազարդ աստիճանների վրայով: Այտեղից մտովի կարելի է իջնել դեպի պատմության խորխորատներն ու վաղնջական ժամանակները, եր Հին Արնելքին էր ճակատագրված մարդկությանը գիր ու գրականություն պարգնելու շնորհքը: Կենտրոնում հաստատուն կանգնել է Մեսրոպ Մաշտոցը` Հայոց համաժողովրդական այ ու ենը ձեռքին: Այ ու ենն այդ, սակայն, սոսկ այ ու են չէր, այլ նան Արտաշեսյան զորա անակներին ու Տիգրան Մեծի այրուձիուն փոխարինելու եկած մի ոգեղեն զորագունդ: Նրանով էր, հիմնականում, որ յուզանդա-պարսկական ամենակուլ անակներից ու հետագայի ոլոր ար արոսներից պիտի փրկվեին երկիրն ու ժողովուրդը: Այդ մասին է խորհում Վռամշապուհ արքան, այդ հույսն է փայփայում Սահակ Պարթնը` կրծքին սեղմած Մաշտոցյան հրաշագործության հակիրճ դյուցազնավեպը. Եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս: Այդ ոգով է ար առում տաճարային երկնակամարում արծվա ար սավառնող մարգարեական կոչը. ճԱՆԱՉԵԼ ԶԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ

ԶԲԱՆՍ ՀԱՆճԱՐՈՅ….

Գրիգոր Խանջյանը հմտորեն է ներդաշնակել գաղափարների մարմնավորման արվեստի եղանակները: Երանգապնակային հայտնի գույներից ացի նրան հաջողվել է օգտվել մի ուրիշ, հզորահզոր երանգից նս, որը թափանցել է ոլոր գույների ու գծերի, հոգիների ու հայացքների խորքերը ն իշխում է տեսարանի անպարփակության վրա: Եթե նյութականանար այդ երանգը, ապա այն կանվանվեր ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՆԳ: Ա՛յդ երանգով է կանգուն նրա նոր կառույցը ն ա՛յդ երանգի շնորհիվ է, որ այն պիտի շողշողա հավերժորեն` ի րն ոգեղեն լույսի փառա անության անձեռակերտ տաճար ու ԱՆԼՌԵԼԻ ԶԱՆԳԱԿԱՏՈՒՆ»: Տնային առաջադրանք - կարդալ Պատվական Խաչատրյանի «Ասք Մաշտոցի մասին», Սարմենի «Մեսրոպ Մաշտոց» պոեմները, անգիր սովորել «Երդում մայրենի լեզվին»:

Լրացուցիչ նյութեր դասը հետաքրքիր դարձնելու համար Սահակ Պարթն 5-րդ դարի հայ եկեղեցականնների շարքում` որպես կրոնական, պետական ու քաղաքական գործիչ, ամենամեծ դեմքը Սահակ Պարթնն է: Նա 4-րդ դարի հայ կաթողիկոս Ներսեսի ն Վարդան Մամիկոնյանի դուստր Սանդուխտի որդին էր: Ներսեսը ն Սանդուխտը միասին սովորում էին Կեսարիայում: Այդ երիտասարդ ուսանողները 384թ. սեպտեմերի 29-ին ունենում են իրենց ավագ որդուն, որին անվանում են Սահակ: Վերջինս հազիվ երեք տարեկան կլիներ, եր մահանում է մայրը: Փոքրիկ Սահակը մանկության շրջանը անցկացնում է Տարոնում` իր պապի` Վարդան Մամիկոնյանի տանը: Եր Սահակը չափահաս է դառնում, նրա հայրը` Ներսես Պարթնը, նրան ընդունել է տալիս Կեսարիայի ն Բյուզանդիոնի միջնակարգ ու արձրագույն դպրոցները, ուր տաղանդավոր երիտասարդը ուսումնասիրում է կրոնական մի շարք առարկաներ, անտիկ շրջանի գրականություն, քերթողական արվեստ, պատմություն, փիլիսոփայություն, լեզուներ: Սահակ Պարթնը հատկապես խորանում է հունարեն լեզվի ն դպրության մեջ, լավ ուսումնասիրում է նան ասորերենը ն պարսկերենը: Ուսումնառությունից հետո Սահակը վերադառնում է Հայաստան: Հայոց Խոսրով թագավորը Ասպուրակես կաթողիկոսի մահից հետո, հաշվի առնելով Սահակի կազմակերպչական ընդունակությունները, 40-45 տարեկան Սահակին է հանձնում հոգնոր գերագույն իշխանությունը` կաթողիկոսությունը: Նա իր ամ ողջ կյանքում պայքարում է հայկական կենտրոնական միապետության ամրապնդման համար: Փաստերը ցույց են տալիս նան, որ Մաշտոցը իր ստեղծած այ ու ենի վերջնական տեսքը, տառանվանումները, թվային արժեքների որոշումը կատարել է Սահակ Պարթնի մասնակցությամ : Նորաստեղծ հայկական դպրոցները ենթարկվում էին հայոց եկեղեցուն: Սահակ կաթողիկոսն այդ ժամանակվանից Հայաստանի ամ ողջ տարածքում`թե արնելյան, թե արնմտյան մասերում, նան հայա նակ այլ վայրերում, որոնց հոգնոր առաջնորդն ինքն էր, արգելեց հայ երեխաներին հաճախել հունական կամ ասորական դպրոց: «Աստվածաշնչի» թարգմանությունից ացի Սահակ Պարթնը թարգմանել է նան հույն հեղինակների մի շարք երկեր: Նա կազմել է հայոց եկեղեցու պատարագի կանոնը` Պատարագամատույցը: Նրա կարգադրությամ Մեծ Հայքի ամ ողջ տարածքում, նան Փոքր Հայքում ու հայա նակ այլ վայրերում հայ եկեղեցուց հանվեցին հունարեն ն ասորերեն լեզուները ն փոխարինվեցին հայերենով: Սահակ Պարթնը Մաշտոցին օգնում է հայոց եկեղեցու ծիսարանը կազմելու գործում: Այդ ծիսարանը հետագայում կոչվեց «Մաշտոց»: Սահակ Պարթնը գրեց նան մի շարք հոգնոր անաստեղծություններ` շարականներ, որոնք մտան հայոց Շարակնոցի մեջ:

Կորյուն Կորյունը հեղինակն է հայերեն առաջին գրքի, որը նվիրված է Մոսրոպ Մաշտոցի կենսագրությանն ու գրերի գյուտի պատմությանը: Կորյունի մասին կենսագրական որոշ տեղեկություններ պահպանվել են իր երկում: Հայտնի չեն ոչ նրա ծննդյան տարին ն ոչ էլ վայրը, միայն գիտենք, որ եղել է Մաշտոցի ավագ աշակերտներից Վաղարշապատի վարդապետարանում` հայկական առաջին դպրոցում: Ուսման շրջանն ավարտելուց հետո իր ընկերների հետ ուղարկվել է Հայաստանի գավառները` ուսուցչության ն քարոզչության, ապա 424թ., հավանա ար Մաշտոցի առաջարկով, ընկերներից Ղնոնդի հետ մեկնել է Կոստանդնուպոլիս` հունական մատենագրությանն ու հունարենում հմտանալու, թարգմանություններ կատարելու նպատակով: Ավարտելով կրթությունը` Կորյունը վերադառնում է հայրենիք, շարունակում զ աղվել կրթության, քարոզչության գործով: Մաշտոցի մահից հետո Կորյունը մտորում է գրել իր ուսուցչի կենսագրությունը ն գրում է իր գիրքը «Պատմութիւն վարուց ն մահուան առն երանելւոյ սր ոյն Մաշթոցի վարդապետի մերոյ թարգմանչի», որը համառոտ կոչվում է «Վարք Մաշտոցի»: Ամենայն հավանականությամ այն գրվել է 443-450թթ. միջն: Այս աշխատությունը մեզ է հասել երկու տար եր խմագրությամ ` ընդարձակ ն համառոտ: Կորյունի գրչին պատկանում է ընդարձակը: Կորյունը համեմատա ար ընդարձակ է խոսում Մաշտոցի մեծ գործի անմիջական մասնակից Սահակ Պարթն կաթողիկոսի մասին: Թեն Կորյունի նպատակն է եղել տալ միայն Մաշտոցի կյանքն ու գործունեությունը, սակայն նրա երկում կան կարնոր տեղեկություններ Հայաստանի ներքին քաղաքական ու հասարակական կյանքի մասին: «Վարքը» վերջանում է ժամանակագրական մի հատվածով: Սա առաջին ժամանակագրությունն է հայ մատենագրության մեջ: Այն հաղորդում է տվյալներ Մաշտոցի կենսագրության, գրերի գյուտի տարեթվի վերա երյալ: Ըստ էության` Կորյունի երկը միակ ն հավաստի աղյուրն է հայ գրերի գյուտի ն դպրության սկզ նավորության վերա երյալ: Կորյունն ուրիշ աշխատություններ գրելէ, թե ոչ, հայտնի չէ: Սակայն այդ միակ երկն էլ ավական է նրան հայ մատենագրության նշանավոր դեմքերից մեկը համարելու: Եվ իզուր չէ, որ նրան նութագրել են «Կորյուն սքանչելի», «Կորյուն երանելի», «Կորյուն հանճարա ան» ն այլ մեծարական խոսքերով: Կորյունի երկը Ոսկան Երնանցին թարգմանել է լատիներեն, թարգմանվել է նան ռուսերեն ն եվրոպական լեզուներով:

Վռամշապուհ Ծննդյան թվականն անհայտ է, ապրել է մինչն 414 թվականը: Հայոց Արշակունի թագավոր 389-ից: Հաջորդել է եղ որը` Խոսրով Գ-ին: Գահակալել է համեմատա ար խաղաղ ժամանակաշրջանում, հաշտ ու արեկամական հարա երություններ պահպանել ինչպես Սասանյան Պարսկաստանի, այնպես էլ Հռոմեական կայսրության հետ: 398-399-ին մեկնել է Հայոց միջագետք, հաշտարար-միջնորդի դերով կարգավորել պարսկահռոմեական վեճերը: Այստեղ էլ նա հայ ն ասորի մտավորականներից տեղեկացել է հայկական հին նշանագրերի մասին: Վռամշապուհը մեծապես նպաստել է հայ գրերի ստեղծման ն լուսավորական ձեռնարկումներին: «Մեսրոպ Մաշտոցն ու Կորյունը» արձանի մասին Քանդակագործն է Ղուկաս Գրիգորի Չու արյանը. ծնվել է 1923թ. Երնանում: 1942թ. ավարտել է Երնանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1950-ին գեղարվեստական ինստիտուտը: Չու արյանը ստեղծել է պատմական կերպարների մի ամ ողջ քանդակաշար` «Մեսրոպ Մաշտոց», «Մովսես Խորենացի», «Ֆրիկ», «Թորոս Ռոսլին», «Անանիա Շիրակացի», «Մխիթար Գոշ», որոնք Մատենադարանի ճարտարապետական-քանդակագործական համալիրի մաս են կազմում: «Մաշտոց ն Սահակ Պարթն» արձանի մասին Այս արձանի քանդակագործն է Արա Միհրանի Սարգսյանը. ծնվել է 1902թ. Կ.Պոլսում: Մասնագիտական կրթությունը ստացել է նախ ծննդավայրի գեղարվեստի վարժարանում, որտեղ հանդես է եկել ինքնուրույն դիմաքանդակներով, հայկական կոտորածների ն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությամ ` ող երգական թեմաներ պատկերող կոմպոզիցիաներով: Արա Սարգսյանն այնուհետն կրթությունը շարունակել է Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիայի արձրագույն դպրոցում 1921-24թթ.: 1925թ. Վիեննայից տեղափոխվել է Երնան: 1943-ին ստեղծել է իր մտահղացումների գլուխգործոցը`«Սահակ Պարթն ն Մեսրոպ Մաշտոց» երկֆիգուր կոմպոզիցիան: Այս քանդակի մոնումենտալ տար երակը կանգնեցվել է Երնանի պետական համալսարանի մուտքի առջն: Մաշտոցի դիմանկարի մասին Պարզ է, որ Ս. Մեսրոպի իրական դիմանկարը մեզ հասնել չէր կարող, չնայած միակ պատմական անձնավորությունն է, որի գերեզմանը պահպանված է առ այսօր: Մաշտոցի կերպարը ստեղծագործական ներշնչանքի աղ յուր է

եղել ազմաթրվ արվեստագետների համար: Ստեղծվել են ավեստի շատ գործեր` Մաշտոցի դիմանկարով: Այդ ոլորի մեջ կա մի դիմանկար, որ յուրաքանչյուրիս սրտում սեր ու խանդաղատանք է ջրվեժում, որ շուրջ 130 տարի սիրելի ու հարազատ է ոլորին: Մեսրոպ Մաշտոցի այդ դիմանկարի հեղինակն է Ստեփանոս Ներսիսյանը: Ստեփանոս Ներսիսյանը ծնվել է 1815թ. Երնանում: Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում: 1840թ. ավարտել է Պետեր ուրգի գեղարվեստի ակադեմիան: 1846թ. նկարչություն է դասավանդել Թիֆլիսի դպրոցներում: Աշխատել է նան Շուշիում: Ստեղծել է պատմական ու ժանրային նկարներ, դիմանկարներ, նանկարներ: Այս նկարում Մաշտոցը պատկերված է ոգեշնչման պահին: Կրծքին դրված ձեռքը, դեպի լույսն ուղղված հայացքը, հայկական նորոշ դիմագծերը կերպարին հարազատ ու մտերմիկ երանգ են հաղորդում: Նկարի հեղինակային ազմաթիվ օրինակներից մեկը (հեղինակի ստորագրությամ ) պահպանվում է էջմիածնի վանքի թանգարանում 1882 թվականից: Բնօրինակում Երանելին նայում է երկնքից կախված ձեռքին, ինչպես պատկերել է նկարիչը: Անշուշտ, նկարիչը ներշնչված է եղել Քերթողահոր տողերով. «Եվ տեսնում է ո՛չ երազ քնի մեջ, ո՛չ տեսիլք արթնության մեջ, այլ սրտի գործարանում նրա հոգու աչքերին երնում է աջ ձեռքի թաթ` քարի վրա գրելիս այնպես, որ քարը գծերի հետքը պահպանում էր, ինչպես ձյունի վրա»:

Մշո ճառընտիր Սա հայերեն ամենամեծ մագաղաթյա ձեռագիրն է: Այն գրվել ու ծաղկվել է 1200-1202 թվականներին Երզնկայի Ավագ վանքում Բա երդի տանուտեր Աստվածատուրի պատվերով: Գրիչը Վարդան Կարնեցին է, ծաղկողը` Ստեփանոսը: Այժմ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվող ճառընտիրը ունի 601 թերթ: Դրանցից յուրաքանչյուրը պատրաստված է մի երինջի կամ արջառի կաշվից: Բաժանված է 2 մասի, կազմ չունի, քաշը 27,5 կիլոգրամ է, իսկ մեծությունը 55,3270,5սմ: Ձեռագիրն ըստ տարվա տոների դասավորված ճառերի, վարքերի, վկայաանությունների, պատմական քաղվածքների ու ներ ողների ժողովածու է, որի համար կոչվում է «Տոնական»: Մշո ճառընտիրը սկզ ում ունեցել է 660 թերթ,որից 601-ը Երնանում է, 17 թերթ պահվում է Վենետիկում: Ձեռագիրը 1202 թվականին հափշտակել է Բա երդի այլազգի դատավոր Ալլադինը ն 2 տարի Խլաթում թաքցնելուց հետո 1204 թվականին 4000 արծաթե դրամով վաճառել Մշո Առաքելոց վանքին: Փրկագինը հավաքել են շրջակայքի նակիչները ն վանքի միա անները: Մինչն 1915 թվականը ձեռագիրը գտնվել է վանքում: Մեծ եղեռնի օրերին երկու հայ կանայք ձեռագիրը երկու մասի են աժանել (ծանր

լինելու պատճառով) ն շալակած հասցրել Արնելյան Հայաստան: Ապա երկու մասերը տար եր ուղիներով հասել է Թիֆլիսի Հայոց ազգագրական ընկերություն, որտեղից էլ երվել է Երնան: Մաշտոցը, լինելով առաջին հերթին կրոնական գործիչ, այ ուենը ստեղծել է հավասարակողմ եռանկյունու տեսքով, որի մեջ արտահայտված է քրիստոնեության հիմնական էությունը` Սուր Երրորդությունը` Աստված, Սուր Հոգի ն Որդի, այսինքն` Քրիստոս:

Ա (Արարիչ) ԲԳ ԴԵԶ էԸԹԺ ԻԼԽԾԿ ՀՁՂճՄՅ ՆՇՈՉՊՋՌ Ս (Սուր Հոգի) Վ Տ Ր Ց ՈՒ Փ Ք (Քրիստոս) Հայոց ոսկեձույլ այ ու ենը ստեղծվել է 1967 թվականին ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի պատվերով, պահպանվում է էջմիածնի գանձատանը: Գործ` Բ.Արզումանյանի ն Ժ.Չուլոյանի: Ակրոստիկոսի ձնով կազմված մի այ ու են, որը միաժամանակ աղոթք է ` նվիրված Աստծուն: Այս աղոթք-այ ու ենում Աստծու անունը կրկնված է 7 անգամ`1. Արարիչ. 2. Դուռ երկն, 3. Զորավոր էության, 4. Թագավոր ժամանակաց, 5. Յիսուս Նազովրեցի, 6. Տեր, 7. Քրիստոս: Պատահական չէ նան, որ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» աշխատաության մեջ Աստված, Հիսուս Քրիստոս, Տեր առերը գործածված են 49 անգամ(72 7), քանի որ 7-ը սուր թիվ է: Արարիչ

Ժամանակց,

ճեմարան

Ռա

Բովանդակ

Իրաց,

Մտաց,

Սր ոց

Գոյութեանց,

Լուսոյ,

Յիսուս

Վկայարան

Դուռ

Խավարի,

Նազովրեցի,

Տեր

Երկնի,

Ծովուց

Շներհ

մեՐ

ի,

Զօրաւոր

Կենսականաց,

Ըգեշունչ

Ցանկալի

էութիւն

Համայնից:

Չարեաց

Ւ

Ըստհուն

Ձսյն

Պատաղիչ,

Փառք

Թագավոր

Ղօղանջանաց,

Ջանադիր

Քրիստոսիդ

Տառերն իրենց անվանումով ն թվային արժեքով Ա - այ - 1

Ժ - ժե - 10

ճ - ճե - 100

Ռ - ռա - 1000

Բ - են - 2

Ի - ինի - 20

Մ - մեն - 200

Ս - սե - 2000

Գ - գիմ - 3

Լ - լյուն - 30

Յ - յի(հի) - 300

Վ - վեվ - 3000

Դ - դա - 4

Խ - խե - 40

Ն - նու - 400

Տ - տյուն - 4000

Ե - եչ - 5

Ծ - ծա - 50

Շ - շա - 500

Ր - րե - 5000

Զ - զա - 6

Կ - կեն - 60

Ո - վո - 600

Ց - ցո - 6000

է-է-7

Հ - հո - 70

Չ - չա - 700

Ւ - վյուն - 7000

Ը - ըթ - 8

Ձ - ձա - 80

Պ - պե - 800

Փ - փյուր - 8000

Թ - թո - 9

Ղ - ղատ - 90

Ջ - ջե - 900

Ք - քե - 9000

Որպես աշխարհի հնագույն լեզուներից մեկը` հայերենն ունի մեծագույն արժեք լեզվա անությանն ու պատմությանը հուզող շատ հարցեր պարզելու համար: Ահա թե ինչու հայոց լեզվի ուսումնասիրությամ զ աղվել ն զ աղվում են օտարեկրացի շատ անվանի գիտնականներ. հիշենք նրանցից մի քանիսին` գերմանացի Յո. Շրոդերին, Ֆ. Վինդիշմանին, Ֆ. Մյուլերին, Հ. Հյու շմանին, Յո. Մարկվարտին, ֆրանսիացիներ Ա. Մեյերին, է. Բենվենիստին, Ֆ. Ֆրեյդին, դանիացի Հ. Պեդերանին, չեխ Լ. Մոտալովային, հունգարացի էդ. Շուցին ն ուրիշներին: Ներկայումս հայագիտական կենտրոններ կան աշխարհի մի շարք երկրներում` ԱՄՆ, Իտալիա, Անգլիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա, Բելգիա, Իրան, Բրազիլիա ն այլն: Հայագիտական ամ իոններ կան մի շարք նշանավոր համալսարաններում` Օքսֆորդի, Հարվարդի, Կալիֆորնիայի, Կոլում իայի ն այլն:

Պատմիչ Եղիշեն հայերենի մասին Հունարենը մեղմ է, հռոմեական լեզուն` հզոր, հոներենը` ահա եկող, ասորերենը` աղերսական, պարսկերենը` պերճ, ալաներենը` գեղեցկազարդ, գոթերենը` հեգնական, եգիպտերենը` տափակախոս ու խավարաձայն, հնդկերենը` ճռվողական, հայերենը` քաղցր, որը միաժամանակ կարող է ոլոր լեզուների հատկություններն ամփոփել իր մեջ: 5-րդ դարից մինչն օրս մաշտոցյան այ ու ենի մեջ կատարվել է չնչին փոփոխություն. 12-րդ դարում օ (աւ երկհնչյունի փոխարեն) ն ֆ տառերը: 1922 թվականին գործածությունից հանվեց ւ տառը, որի փոխարեն գրվեց վ: Թեն հայերենի աղաձայնների թիվը հինգ անգամ մեծ է ձայնավորների թվից(30:6), այնուամենայնիվ, խոսքի մեջ 100 հնչյունից 42-ը ձայնավոր է, որով ստեղծվում է աղաձայնների ն ձայնավորների ներդաշնակություն: 100 հնչյունից 42-ը ձայնավոր է նան ռուսերենում, 48-ը` իտալերենում, 51-ը` ֆիններենում, 36-ը` գերմաներենում: Եվրոպական լեզուներից ամենակարճ այ ու ենը ունեն իտալերենը ն ֆիններենը` ընդամենը 21 տառ: Հայերեն առաջին տպագիր գիրքը` «Ուր աթագիրքը», լույս է տեսել 1512 թվականին Վենետիկում: Անցած 500 տարում աշխարհի այլնայլ կողմերում լույս է տեսել 100 հազար անուն հայերեն գիրք: 1512 թվականից մինչն 1800 թվականը լույս է տեսել 1000-ից ավելի գիրք: Այդ գրքերը կոչվում են հնատիպ: Լեզվա անները հաշվում են 24 լեզվաընտանիք, որոնցից ամենամեծը հնդեվրոպականն է: Հնդեվրոպական ընտանիքի զավակներից մեկը հայերենն է, որի եղ այր լեզուներն են հնդկերենը, պարսկերենը, ռուսերենը, ուկրաիներենը, չեխերենը, գերմաներենը, ֆրանսերենը, հունարենը, լեհերենը ն այլն: Աշխարհի ժողովուրդները խոսում են մոտ 2000 լեզուներով, որոնց շարքում խոսողների թվով հայերենը գրավում է 38-րդ տեղը: Հայերենը այն տասը լեզուներից է, որոնցով ամենից վաղ են տպագրական տառեր ձուլվել. այդ լեզուներից են` գերմաներեն, իտալերեն, ֆրանսերեն, ֆլամանդերեն, ե րայերեն, արա երեն, անգլերեն, սլավոներեն: Հայ նշանավոր ճարտարապետների գերդաստանի ներկայացուցիչ Հակո Պալյանը( 1838-1874) «սովորություն ուներ շա աթականն ավելցնել իր այն գործավորին, որ հետը հայերեն խոսած ատեն հաջողեր օտար առ չգործածել»: Գրավոր հայերենն անցել է զարգազման 3 շրջան` գրա ար (5-11-րդ դդ), միջին հայերեն (12-17-րդ դդ), աշխարհա ար (18-ից մինչն

մեր օրերը): Լեզուն ունի այնպիսի հատկություններ, որոնք ընդհանուր են ն հենց այդ լեզվի սեփականությունը: Հայոց լեզվի սեփական հատկություններն են` դյուրահնչյունություն, հարստություն, ճոխություն, համառոտություն, կանոնավորություն, հստակություն, պարզություն, մաքրություն:

Մատենադարանի մասին Մատենադարանի շենքը կառուցվել է 1945-1957 թվականներին: Շենքի ճարտարապետն է Մարկ Գրիգորյանը: Նախասրահի «Ավարայրի ճակատամարտ» խճանկարի, ինչպես նան որմնանկարների հեղինակն է նկարիչ Հովհաննես Խաչատրյանը: Շենքի առջն կանգնեցված են հայ մշակույթի ականավոր գործիչների արձանները. ձախից աջ` Թորոս Ռոսլին (քանդակագործ` Ա.Շահինյան) Գրիգոր Տաթնացի (քանդակագործ` Ա.Գրիգորյան) Անանիա Շիրակացի (քանդակագործ` Գ.Բադալյան) Մովսես Խորենացի (քանդակագործ` Ե.Վարդանյան) Մխիթար Գոշ (քանդակագործ` Ղ.Չու արյան) Ֆրիկ (քանդակագործ` Ս.Նազարյան): Մատենադարանի շենքի առջնի ներքնի հարթակում Մեսրոպ Մաշտոցի արձանն է (քանդակագործ` Ղ.Չու արյան): Նրա գլխավերնում արձանագրված է`«ճանաչել զիմաստութիւն ն զխրատ, իմանալ զ անս հանճարոյ»: Թուրը ռնած արծիվը խորհրդանշում է հոգնոր մշակույթի ուժը` ժողովրդի ազատության ն անկախության համար մղված դարավոր պայքարում: Վերջին տասնամյակներում հայագիտության ուռն վերելքը նոր խնդիրներ թելադրեց Մատենադարանին, ուստի Մատենադարանի շենքին հարող լեռան տակ կառուցվեց մի նոր եզակի գրապահոց, որտեղ գիտության վերջին խոսքով հրաշալի պայմաններ ստեղծվեցին ձեռագրերի պահպանության համար:

Հատված «Ասք Մաշտոցի մասին» պոեմից …Շարվել էին կարգով-շարքով Երեսունվեց քույր ու եղ այր, Մեկը մեկից սիրունատես, Մեկը մեկից հեզ ու խոնարհ: Շարվել էին` երթի պատրաստ, Ոտքից գլուխ երկաթակուռ, Նպատակով խավարամերժ, Երազանքով վառ ու մաքուր: Ամեն մեկը իր իսկ տեսքով, Իր տարազով արնալույս, Ու ոլորն են հայրենա ույր` Լեռների պես մեր երկնասույզ: Հայր Մաշտոցը դիմեց սիրով Զավակներին իր խելամիտ, Ասաց`մեր ջինջ հայերենի Պատկերն եք դուք լուսաժպիտ: Լեզու առեք քաղցր ու ճարտար Զրնգացեք երկաթաձայն Եղե՛ք հպարտ, եղե՛ք անպարտ Ձեր երթի մեջ հայապահպան: Ծնվելն հեշտ է արնի տակ, ճիշտ ապրելն է հաճախ դժվար, Ու եթե ճիշտ ապրեք կյանքում, Չեք ժանգոտվի դուք դարեդար: Այսօրվանից հանձնում եմ ձեզ Պատվիրաններն իմ փայփայած, Որոնք սրտիս հույսերն են տաք` Երազանքով լուսահայաց: Պիտի դրանք, իմ որդիներ, Ականջներիդ օղեր արեք, Որ մեր նավը հողմահալած Դեպի պայծառ ափեր տանեք: Պատվական Խաչատրյան

Հայոց տառերը Դուք այն գամերն եք, Որոնցով մեր հին, մեր հին ոսոխը Գամվեց մեր երդի հին պարիսպներին: Մահը նահանջեց, Մենք անմահացանք: ՌազմիկՏոնոյան

Մեր այ ու ենը Այ ու են չէ սա. Բերդ է անմատույց, Դանձ է աննվաճ, Դուռ է փրկության, Ելք, եր հույս չկա, Զարթոնքի նվագ: էությունն է մեր, Ընթացքն ու ուղին, Թագ ու զորավար. Ժողովուրդ մի կանչ, Իմաստուն խորհուրդ Լինելու համար: Խարիսխը նավի, Ծառը դպրության, Կնիքն ինքնության, Հացն հանապազօր հայի սեղանին Ձիրքերի հնձան: Ղողանջ երգի, ղեկը ընթացքի, ճեմարան ճառի, Մարզարան մտքի, մատյան հավատքի, Յուղ` անմար ջահի:

Նախահիմքն է մեր, Ոգին մեր ճարտար, Չինարին այգու, Պարիսպը մեր տան, Ջրաղացն արդար… Ռում ն է մեր ռազմի, ռունգը նազդի, Ռահվիրան փառքի, Սերն ու սիրտն է մեր, սերմը միշտ ծլող, Վեմ ու վիմագիր: Տունը ցամաքում, Տապանը ջրում, Րոպեն սլացքում. Ցորյանը արտում, Ուղին անհայտում, Փառքը սխրանքում: Քիստն ու քաղն է մեր, քանքար ու քնար, Քարավան ու ափ Եվ Օջախն անմար, Օժիտն անհատնում Ֆե-ից մինչն Այ : Գնորգ էմին

Տառերն հայոց Եր ծնվեցին, ոտքի ելան ու շարվեցին իրար կողքի, -Իմաստությու՛ն սիրեք,- ասին մեր նորածին տառերն հայոց: Եր անողոք, իրտ թշնամին խուժեց երկիրը մեր հայոց, -Միշտ իմացյալ մահով մեռեք,- պատգամեցին տառերն հայոց: Դար ու դարեր թալանվեցին, հրկիզվեցին գրքերը մեր, Ու ոցերից նորից ելան, զինվոր դարձան տառերն հայոց: Եվ հիմա էլ վերածնված ու դարերի հրով օծված` Խաղաղ կյանքի, հավերժ երթի երգ են գրում տառերն հայոց: Զոհրապ Մարկոսյան

Մեսրոպ Մաշտոցին Որ մեր լեզուն, մեր երկիրը ն մեր ոգին հայկական Աշխարհացունց հողմերի դեմ կանգուն մնար մշտական, Ստեղծեցիր մեր գրերը-մեր սրերը փրկության, Ո՛վ դու զավակ ազմախորհուրդ աշխատավոր հայության, Այդ գրերով մեր ոսկետառ մատյանները գրվեցին, Մեր երգերը թներ առած աշխարհով մեկ ցրվեցին: Խաչիկ Դաշտենց

Մեսրոպ Մաշտոցին Գիշեր է խավար. Եփրատի ափին Այն ո՞վ է անքուն մտորում անվերջ, Փնտրում անհանգիստ հայոց ջինջ արփին Դարերի համար ու դարերի մեջ: Եվ տքնեց հույսով նա գիշեր ու զօր, Եդեսիա, Ամիդ, հեռու Սամոսատ. Եվ երեսունվեց երկաթե զինվոր Իր ձեռքով հղկեց ու շարեց հատ-հատ: Ձեռքին «ավարը» լույս մագաղաթե, Դարձավ նա «կռվից» անհաղթ անակով, Ոչ մի զորավար պատմության մեջ դեռ Չի դարձել այսպես մեծ հաղթանակով: Սուրեն Մուրադյան

Դարերի ճամփորդին` Մեսրոպ Մաշտոցին Դու ճամփա ընկար դժվար մի դարում Այ ու ենը` զենք, հավատդ` զրահ մեկնած աշխարհին, Եվ, օ՛, ուրիշ էր, արձր ու վսեմ Նպատակը քո` ուսուցիչ արի: Քո առը արի հունցեցիր փոշով ապառաժ քաիր, Ու խոսքդ դարձավ ամրոց, երդ ու սյուն, Ձայնդ թնածեց, ճեղքեց շեկ կուրծքը հրե ամպերի Ու խոլ ժայռերն իսկ ծնրադիր եղան ոգուդ իմաստուն: ճամփան երկար էր, քայլելը` դժվար, տոկացիր սակայն, Դու` մեր պատմության սր ազնագույն էջ, հոգու դու մշակ, Դու` լույս խնկարկող ոսկեհուռ գրիչ, Դարերի ճամփորդ` մեր մեծ ուսուցիչ: Վարդանուշ Թորոսյան «Սուր լեզուն միակ կտրող զենքն է, որը մշտական գործածությունից ավելի է սրվում»: Իրվինգ «Լեզվի հստակությունը հստակ մտածողության արդյունք է»: Լի կնեխտ «Մարդկային ցեղը լեզվի իրական ստեղծողն է, ինչպես ն նրա իսկական պահպանողը»: Կանտ «Լեզուն նույնքան հին է, որքան գիտակցությունը »: Մարքս ն էնգելս «Լավ լեզուն ազնիվ զենք է»: Թ. Ֆուլե «Օտար լեզուն զենք է կյանքի պայքարում»: Մարքս «Իմանալ շատ լեզուներ, նշանակում է շատ անալիներ ունենալ միննույն փականքի համար»: Վոլտեր

«Լեզուն աճում է մշակույթի հետ միասին»: Տոլստոյ «Լեզվի հարստությունը մտքի հարստությունն է»: Կարամզին «Ժողովրդի լեզուն միշտ ամենասերտ կերպով կապված է ազգային ոգու հետ»: Հում ոլտ «Լեզուն ժողովրդի հոգին է: Լեզուն գաղափարների, զգացմունքների, մտքերի կենդանի մարմնացումն է»: Տոլստոյ

Լեզու - առածանի «Թռչունը թակարդն է ընկնում կտուցով, մարդը՝ լեզվով»: «Լեզուն ավելի խորն է խոցում, քան սուրը»: «Լավ է ոտքով սայթաքել, քան լեզվով»: «Լեզուն ոսկորներ չունի, այց ոսկորներ է ջարդում»: «Սրի տված վերքը կ ուժվի, լեզվինը՝ չէ»: «Քո լեզուն քո զենքն է ն դժվարություններիդ պատճառը»: «Մարդկանց շրջանում լեզուդ կարճ պահիր, սեղանի առաջ՝ ձեռքերդ»: «Դանակը մարմինն է վիրավորում, լեզուն՝ սիրտը»: «Աշխարհի շինողն ու քանդողը լեզուն է»: «Լեզու կա դեղ է, լեզու կա մկնդեղ է»: «Մինչն թուրն եկավ, լեզուն գլուխը կտրեց»: «Դանակը մի երան ունի, լեզուն՝ հարյուր»: «Լեզվի վրա փականք չես դնի»: «Լեզուն կարող է մարդուն ն՛ փառք երել, ն՛ անպատվություն»:

Նաիրի Զարյանի «Ասք Անդրանիկ զորավարի» պոեմի ուսուցումն աշակերտների կողմից տարվող որոնողական աշխատանքի մեթոդի կիրառմամ Մեզ համար այսօր կարնոր է ոչ միայն այն, թե ինչ սովորեցնել, այլն այն, թե ինչպես սովորեցնել, ինչպես կազմակերպել ուսումնառության գործընթացը, որ այն առավել արդյունավետ լինի: Ուսուցչի ն ուսուցման գլխավոր նպատակը պետք է լինի վեր հանել ու զարգացնել սովորողների ողջ ներուժը, ինքնուրույն մտածողությունը, որոնողական, պրպտողական աշխատանքի ձգտումը: Այսօր ուսուցիչը պետք է օգնի սովորողին ինքնուրույնա ար ձեռք երել գիտելիքներ: Սա պահանջում է դասի այնպիսի կազմակերպում, եր գիտելիքները տրվում են ոչ թե պատրաստի վիճակում, այլ սովորողը ձեռք է երում ինքնուրույնա ար: Հայտնի փաստ է, որ սեփական ջանքերով հայտնա երած գիտելիքները ոչ միայն ուշ են մոռացվում, այլն ոգնորում են սովորողին, նրան մղում որոնողական գործունեության: Դասավանդումն անիմաստ է` առանց ուսուցման գործընթացում սովորողների ակտիվությունը խթանելու: Դպրոցականի ակտիվությունը պետք է ուղղված լինի ոչ միայն նյութի ըմ ռնմանը, մտապահմանը, այլն գիտելիքի ինքնուրույնա ար ձեռք երմանը, փաստերի հետազոտմանը ն դրանց ընդհանրացմանը: Որոնողական աշխատանքը ձնավորում է ոչ միայն արժեքավոր մտավոր կարողություններ ն հմտություններ. այն զարգացնում է կամք, նպատակին հասնելու համառություն, վստահություն իր ուժերի նկատմամ : Մանկավարժական հայտնի դրույթ է, որ ամեն մի առարկայի դասավանդում, ուսուցողական նպատակներից ացի, հետապնդում է նան դաստիարակչական լուրջ նպատակներ: Իսկ ինչու՞ընտրեցի հենց այս մեթոդը այս ստեղծագործությունը ուսուցանելու համար: Արդարության դեմ չմեղանչելու համար ասենք, որ այս ստեղծագործությունը այն ստեղծագործությունը չէ, որ համակողմանի, ամ ողջությամ ներկայացնի մեր ազգի պարծանքի` Անդրանիկի թե՛ մարդկային նկարագիրը, թե՛ կատարած անգնահատելի գործը, թե՛ հայրենասիրությունը, թե՛ հայ ն թե այլազգի ժողովրդի սերը Անդրանիկի նկատմամ ն ազում այսպիսի որակներ: Հենց այս ն նման այլ ացեր լրացնելու համար ընտրեցի ուսուցման այս մեթոդը` ավելի ամ ողջական ներկայացնելու մեծ Հայդուկապետին: Սովորողի որոնողական աշխատանքը արդյունավետ է լինում

միայն այն դեպքում, եր ուսուցչի կողմից կազմակերպվում է գործուն օգնություն, այց չափավոր, որ չկաշկանդի սովորողի ինքնուրույնությունը: Տեղեկություներ հաղորդելուց ուսուցիչը պատք է դառնա երեխայի ինքնուրույն ուսումնառությանն աջակցող: Ուսուցման աշխատանքը կազմակերպում եմ այսպես. երեք շաաթ առաջ դասարանը աժանում եմ աշխատանքային-որոնողական խմ երի: Խմ երի անդամների քանակը կարող է լինել երեքից հինգ հոգի: Խմ ի քանակը պայմանավորված է քննարկվող կամ առաջադրվող որոնողական հարցերի քնակից: Տվյալ դեպքում կազմում եմ ութ խում ` աղկացած երեք հոգուց, քանի որ դասարանը քսանչորս հոգանոց է: Աշակերտներին եմ տրամադրում աշխատանքային տարիների ընթացքում կազմած երկու հաստափոր թղթապանակ` Անդրանիկի մասին ազմաթիվ նյութերով, հոդվածներով, հիշողություններով, վկայություններով: Սովորողներին տեղեկացնում եմ նան, որ կխրախուսվեն այն աշակերտները, ովքեր կօգտվեն այլ աղ յուրներից` համացանցից ն Անդրանիկի մասին հրատարակված գրականությունից (Հովհաննես Այվազյան, Զորավար Անդրանիկ ն Հովհաննես Թումանյան, Երնան, 2004: Սուրեն Սահակյան, վիպասք «Ասք Անդրանիկի մասին): Յուրաքանչյուր խմ ի տալիս եմ ներքոհիշյալ առաջադրանքներից մեկը: Խմ ի անդամները իրենց հատկացված ժամանակահատվածում պետք է գտնեն առաջադրանքին համապատասխան նյութեր` դասի ժամանակ ներկայացնելու: Յուրաքանչյուր խմ ի թղթապանակները տրվում են երկու օրով: Այդ առաջադրանքներն են` 1.Գնահատանքի խոսքեր ն անաստեղծություններ` նվիրված Անդրանիկին. 2.Հերոսական կյանքի էջերից. 3.Հայդուկապետի մտորումները ն խոստովանությունը. 4.Մեծ արեկամություն (Անդրանիկ - Հովհաննես Թումանյան). 5.Վկայություններ Անդրանիկի քաջագործությունների մասին. 6.Անդրանիկի ելույթը իր պատվին կազմակերպված հանդիսավոր երեկույթում ն կոչը. 7.Զորավարի ժշկի վկայաությունները`որպես ականատեսի. 8.Արժանահիշատակ այլ փաստեր, տեղեկություններ: Դասն սկսում ենք առաջին խմ ի աշխատանքով` անաստեղծությունների ն գնահատանքի խոսքերի ընթերցմամ . պահանջում եմ ուշադիր լսել ն ասույթների ովանդակությունն ասել մեկ առակապակցությամ կամ նախադասությամ :

Անդրանիկի սուրը Անդրանիկի սուրը կտրուկ Շողացել է ու պիտ շողա Կայծակնաթափ դար ու դարեր, Որ թշնամին անարգ` դողա. Մեր ցասումն է արդարության Այդ սրի մեջ նվիրական, Ազատության հայոց ոգին, Արծվաթն ու հաղթական: Հողից ծնված, հողից սնված, Դու մեր ոգու արնադաշտ, Պատվի գերի, անհնազանդ, Հայրենա եր ու ազգապաշտ Անդրանիկի սուրը կտրուկ Եղել է սուր մի դրոշակ, Ըր հավաքել է քաջերին Իր պանծալի հովանու տակ: Անդրանիկի սուրը փրկիչ Մեր պատմությունն է մարտական. Ցողված վշտի արտասուքով Ու օրհնանքով հայ մայրերի,

Բյուր յաթաղան է փշրվել Այդ սրի դեմ դյուցազնական, Ուժն է Աստվածը մեր ցեղի Կերպարանքով հայ քաջերի… Սրին սրով պատասխանել, Դու հառնել ես ու մաքառել, Ստեղծագործ իմ ժողովուրդ, Եվ օջախիդ լույսը վառել. Ավարայրից է ճառագել Հերոսական քո մեծ ոգին, Որ արձրացավ Անդրանիկի Կայծակնաթափ սրով կրկին: Այդ սրի հետ աշխարհներում Քո փառքն անհաս ծիածանեց, Ազատաշունչ վսեմ կյանքի Հրաշագեղ սերմեր ցանեց… Բարձրացել ես` իրավունքով Քո հանճարի ու ինքնության, Նոր ու հզոր զարթնած աշխարհ` Վերածնվող իմ Հայաստան: Բա կեն Կարապետյան

Անպարտ ֆիդային Աշխարհ էր եկել սրտերի կանչով, Որպես առաքյալ մեծ ազատության, Ու լցրել հոգին պայքարի կոչով Եվ ծաղիկներով գալիքի գարնան: Այնպես էր ուզում` մարդն ամենուրեք Մարդ մնա կրկին ու լինի ազատ. Սուր Նոյան լեռն էր նրան արուրել` Հայոց աշխարհի լույսերով արդար: Եվ նրա համար ճշմարիտն անհուն Հայրենյաց դատի լույսն էր փրկարար: Նա գիտեր անդող պատժել թշնամուն, Բայց լացել մի մերկ որ ուկի համար: Նա գիտեր տոկալ անհույս թեժ մարտում, Հրդեհել ցրտում իր սիրտը արի Եվ գիտեր կամքը թրծել քուրայում Ահեղամռունչ իր դաժան դարի: Նա գիտեր մարդուն մարդորեն նայել,

Զորավար Անդրանիկին

Իսկ չարի հանդեպ - աչքերը կախարդ` Շանթեղեն նետեր լինեին ասես… Երազող էր նա ու մեծ հոգեխույզ, Խառնվածք ուներ անաստեղծի. Անգամ օրերում այն խռովահույզ ճախրում էր մտքով որպես մի արծիվ, Տենչում էր փակված դռները անալ. Հավատարիմ էր նա իր երազին` Կեսնում էր գալիք օրերը զուլալ. Իր ամ ողջ կյանքը ողջակեզ արեց Հանուն հայրենյաց հողի փրկության: Նա խիղճն էր ազգի, ոգին արդարն, Անհաղթ ասպետը վեհ ազատության: Մեզ հետ է ոգին ըմ ոստ քաջերի, Անպարտ ֆիդայու ոգին ճառագած. Եվ քաջ գնդեր են ուղեկցում մարտի` Սուրն ազատության պատյանից հանած:

Գագիկ Հակո յան

«Հանձին Անդրանիկի` ողջունում եմ իսկական ժողովրդական հերոսին»: Ստեփան Շահումյան «Ատելի թուրքական լծի դեմ հայ ժողովրդի ազգայինազատագրական պայքարի պատմության մեջ Անդրանաիկը վաստակեց ժողովրդական լայն մասսաների խորը սերը»: Հովհհաննես Բաղրամյան «Հայերի շրջանում Անդրանիկի անունը շրջապատված էր փառքի լուսապսակով»: Անաստաս Միկոյան Առաջին երեք ասույթի միտքը ձնակերպում են այսպես.

Աշ.- Փառքի լուսապսակով, ժողովրդի սերը վայելող ազգային հերոս: «Ես ոչ առաջինն եմ, ոչ վերջինը. յուրաքանչյուրը, ով կարող է, պետք է գրի, պատմի, երգի Անդրանիկի մասին, որովհետն այդպիսի իսկական ազգային հերոսներ աշխարհ են գալիս ոչ այնքան հաճախ: Անդրանիկը պատրաստ էր մարտնչելու հայրենիքի կեղեքիչների դեմ ազգային պարտիզանական խմ երում, ուլղարական անակի կազմում, ռուսական կանոնավոր անակի շարքերում, ընդ որում կռվել ոչ միայն շարքային քաջարի մարտիկ, այլ նան որպես իսկական զինվորական մարդ, որ քաջածանոթ էր իր ժամանակի ռազմական արվեստին: Անդրանիկը մարտնչում էր առաջավոր շարքերում` արհամարհելով մահը, սակայն այդ չի եղել սոսկ դրագունյան խելահեղ հերոսություն, այլ վառ անձնական օրինակ մյուսների համար: Չէ որ թշնամիներն շատ անգամ խոստովանել են, որ նրա հաղթանակները ձեռք են երվել, Սուվորովի խոսքով ասած, «ոչ թե թվով, այլ խելքով»: Հովհաննես Իսակով

Աշ.- Ազգային հերոս, որ քաջածանոթ էր ռազմական արվեստին, մարտնչել է առաջավոր շարքերում ն արհամարհել է մահը: «Եթե հայերս իրավունք ունենք մեր անցյալը հերոսական անվանելու, ն եթե հարատնել ենք որպես ժողովուրդ առ այսօր, ապա այդ անում մենք մեծագույն չափով պարտական ենք մեր դարավոր հերոսապատումի հավերժ անմոռանալի դյուցազուններից մեկին` Անդրանիկին»: Մարտիրոս Սարյան

Աշ.- Մեր անցյալը հերոսականացնողը: «Մենք հպարտանում ենք մեր անցյալի ազգասեր զորավար Անդրանիկով ն անցյալի ազմաթիվ քաջ հայորդիներով»: Վիկտոր Համ արձումյան

Աշ.- Մեր հպարտությունը: «Հայերեն խոսիլ ես չսորվեցա` մինչն որ մեծ մայրս մեր տունը եկավ ու ամեն առավոտ երգեց զինվոր Անդրանաիկի մասին ն մինչն որ ես գիտցա, թե ան հայ մըն էր, լեռնական գեղջուկ մը, որ ափ մը մարդկանցով կը կռվեր թշնամիին դեմ… Հանձին Անդրանիկի` հայ ժողովուրդը հիշում է իր անհամար նահատակներին, ինչպես նան ողջերին, աշխարհի որ ծայրում էլ գտնվելիս լինեն նրանք: Անդրանիկը մեր ոլորի մեջ է»: Վիլյամ Սարոյան

Աշ.- Հային հայ պահող Անդրանիկը: «Անդրանիկը հայ ժողովրդի համար անհատ չէ, այլ մարմնացումն է մի հզոր ու անսասան գաղափարի: Եվ ի րն այդպիսին` նա ժողովրդի երնակայության մեջ անանձնացած, դյուցազնացած է: Կուռք է Անդրանիկը, որ մեր ժողովուրդն է կռել, կոփել ու քանդակել` համապատասխան իր դարավոր իղձերի, ձգտումների, ամ ողջ իր իդեալին, արդարության ն իրավունքի ծարավ իր հոգու պահանջներին»: Ավետիս Ահարոնյան

Աշ.- Հայ ժողովրդի իղձերը, ձգտումները, իդեալները մարմնավորող կուռքը: «Անդրանիկ ֆիդային եղավ, ամեն անեն առաջ, ասպետական հայդուկը, որ փոթորիկներուն մեջեն վեր կը արձրանա, տառապանքի ն արցունքի հովիտներեն, վեր, սարերու կատարներուն վրա հնչեցնելու, որոտացնելու համար քաշկռտվող ստրուկներուն ողոքը: Մրրկահավուն պես թելադրական, անիկա համակերպության տմույն ուխտավորներուն կը ներշնչեր ըմ ոստ խիզախումներու կամ էությունը, ու ցեղին դարերով ինկած արոյականը կը արձրացներ` ազատ լեռներն ի վեր քաշելով, առինքնելով, զոհերու շլացած աչքերուն առջն դառնալով շանթ ու պատուհաս ռնության ու կեղեքումի ուժերուն գլխուն…: Սուրիդ մատա՛ղ, Անդրանի՛կ…: Սուրեն Պարթնյան

Աշ.- Ստրուկների ողոքը հնչեցնող, ըմ ոստ խիզախումների կոչող, ռնությունների ու կեղեքումների դեմ պայքարող մրրկահավ: «Անդրանիկը մեռավ իր փափագին չհասած, որ ազգինն էր միանգամայն, այց նա երկար ու անձնվիրությամ ծառայեց համազգային նպատակին, ուստի իր անունն ու հիշատակը դարձան համազգային: Իր գործը ծանոթ է ամենքին ն անցած է պատմության, իսկ կյանքը եթե գրվի ստուգապես, ընտրանքով ն վերապրումներով, լավագույն դպրոցը կդառնա հետագա սերունդների համար, որ այնտեղ կառնեն գաղափարական նվիրման ն անշահախնդիր ռազմասիրության դասեր»: Նիկոլ Աղ ալյան

Աշ.- Գաղափարի նվիրման ու անշահախնդիր ռազմասիրության օրինակ: «Որքան տարիներ թավալին իր գերեզմանին հողին վրա, այնքան պիտի մեծնա Անդրանիկի դեմքը ն մեծնալով` հայութեան երկինքին վրա անիկա հուսափայլ ու մեկ հատիկ պիտի դառնա»: Վահան Թեքեյան

Աշ.- Անդրանիկը տարիների հոլովույթում: «Անդրանիկը հայության կենդանի սուրն է, ազգին իրավանց անպարտելի պաշտպան, թշնամվույն մշտական սարսափ… Անդրանիկը մեր պայքարն է, աներկյուղ ու ան ասիր ասպետը»: Արշակ Չոպանյան

Աշ.- Մեր կենդանի սուրը, թշնամու սարսափը, մեր պայքարի աներկյուղ ու ան ասիր ասպետը: «Խրիմյան Հայրիկեն ի վեր, մեր ժամանակներուն մեջ, ոչ մեկ հայ չէ եղած, որ այնքան խորապես նազդորեն, անվերապահորեն սիրված ըլլա ամ ողջ ժողովրդեն, որքան Անդրանիկը: Անիկա նութենեն օժտված էր, ինչպես Հայրիկը, առնական ու միանգամայն հանկուցիչ գեղեցկությամ մը ն հոգիներուն վրա ազդելու, սիրտերուն տիրելու, ժողովուրդ մը իր հետնեն քաշելու կարողությամ »: Արշակ Չոպանյան

Աշ.- Խրիմյան Հայրիկ ն Անդրանիկ: «Անդրանիկը հայ ազատագրության դրոշն է ու յուրաքանչյուր հայ անհատի պատիվը: Ավելին` նա խիղճն է համայն հայության, ուղեցույցն ու փարոսը նրա ինքնության ն ոլոր զինվորագրյալ հայերի անմոռաց երդումը»: Վահրամ Փափազյան

Աշ.- Հայի պատիվն ու ազատության դրոշը: «…Ձեր անունը միայն Ձերը չէ, նա արդեն վերացական է, ընդհանուրի սեփականությունը, քանի որ «Անդրանիկ» նշանակում է մարմնացումն հայկական դատի վրեժխնդրության»: Ս. Մելիք-Ստեփանյան

Աշ.- Հայ դատի վրեժխնդրության մարմնացում: «Անդրանիկի այն սրի վրա, որ նա նվիրել է Հայաստանի պատմության թանգարանին, դաջված են «Իրավունք, պատիվ» առերը: Սրով է պաշտպանել հայոց Գարի ալդին իր ժողովրդի ոտնահարված իրավունքն ու պատիվը»: Հ. Ղանալանյան

Աշ.- Հայոց Գարի ալդին: «Այս անունը ինքնին խանդավառութիւն մը, հպարտութիւն մըն է հայ ժողովուրդին համար, մշակէն ու արհեստաւորէն սկսեալ մինչեւ մտաւորականն ու անաստեղծը: Անիկա սիրելի ու ակնածալի էր ամէնուն, անոր երգը կը թրթռար ոլորին շրթներուն վրայ, անոր քաջութիւնները շրջան կընէին երնէ երան: Հայրիկէն յետոյ, ժամանակակից Հայութեան մեջ դէմք մը, որ այնքան ժողովրդականութիւն վայելած ըլլա, որքան ինքը: Ուսյալ չէր ան, այց հանճար մըն էր ու ատիկա կը ցոլար իր ամէն արտահայըութեան ու շարժուձեւին մեջ: Զինուորական արուեստ ու գիտութիւնը չէր սորված եւ ոչ մեկ տեղ, այց հերոս ծնած էր, ու հերոս մը եղաւ իր արիական գերծերով, իր պաղպատի պէս կուռ ու ամուր կամքով: Իր մաքուր ու անգծելի նկարագիրը, վճիտ ողջամտութիւնը, իր խորաթափանց հեռատեսութիւնն ու սրատեսութիւնը, եւ իր անսասան հավատքն ու հայրենասիրութիւնը իրեն կուտային այնպիսի հեղինակութիւնն մը, որ պատկառանք կը պարտադէր ամէնուն, հայուն եւ օտարին հաւասարապէս:

…Թշնամին ոչ միայն կը սարսափէր իրմէ, այլ նաեւ կը յարգէր զինք, իր արութեան ու արդարամտութեան համար: «Այդ մարդը չէք կըրնար նուաճել դուք, կըսէին Քիւրտ ու Թուրք զինուրներ իրենց հրամանատարներուն,-որովհետեւ ոչ միայն քաջ է ու արի, այլ նաեւ արի ու արդար»: Իր անունը նույնացած էր յաղթութեան հետ: սէրը, եւ իր ամ ողջ կեանքը նուիրեց անոր ազատագրութեանը: …Եւ Անդրանիկ գերազանցապես եղաւ ժողովուրդին, ազգին զինուորը: Ոչ մեկ նկատում կրցաւ աւելի արձր խօսիլ իր մէջ, քան հայրենասիրութիւնը, ոչինչ կրցաւ յաջ ու յահեակ հրապուրել զինք ու շեղեցնել շիտակ ճամ էն: Իր շրջապատէն արձր մնաց միշտ, ոչ մէկուն անսաց, այլ միայն իր խղճի ու հանճարի ձայնին, գնաց հոն, ուր որ պարտականութիւնը կանչեց զինք. եւ պարտականութեան ճամ են քայլեց ճակատը միշտ արձր ու անսայթաք»: «Պայքար», Բոստոն, 4 սեպտեմ երի 1927թ. (հատված)

Աշ.- ճակատը միշտ արձր ու անսայթաք քայլող հանճարը: «Ես եր եք այլնս չհանդիպեցա նման սքանչելի խում մը: Զարմանալի ներդաշնակություն մը ն համերաշխություն մը կար անոնց մեջ, ավելի կարծես նահապետական մեծ ընտանիքի մը հարազատ եղ այրները լինեին, հոգատար իրար հանդեպ, գուրգուրոտ ն ուշադիր»: Մալխաս

Աշ.- Նահապետական մեծ ընտանիք հիշեցնող ազատամարտիկների` իրար հանդեպ հոգատար ն ուշադիր խում : Այս աշխատանքն ավարտելուց հետո անցնում ենք երկրորդ խմ ի կատարած աշխատանքին: Այս խում ը ներկայացնում է Անդրանիկի հերոսական կյանքի էջերից` թվական տվյալներով:

Հերոսական կյանքի էջերից 1865 - ծնվել է Անդրանիկ Թորոսի Օզանյանը փետրվարի 25-ին Շապին Գարահիսար գյուղաքաղաքում, արհեստավորի ընտանիքում: Սովորել է տեղի Մուշեղյան վարժարանում: 1884 - փոխադրվել է Կ. Պոլիս ն աշխատել որպես հյուսն: Երիտասարդ հասակից զինվորագրվել է Արնմտյան Հայաստանի ազատագրական գործին: 1890 - դարձել է Արնմտյան Հայաստանում գործող հայդուկային խմ երի ղեկավար: 1894-1896 - հայկական կոտորածների ժամանակ Տարոնում ն Սասունում մասնակցել է թուրքական զորքերի դեմ մղվող ազատագրական կռիվներին: 1901 - ժողովրդական հերոսի համ ավ է վայելել Մշո Առաքելոց վանքի պաշտպանական մարտերում: 1902-1904 - կռիվներ է մղել Տարոնում, Սասունում, Վասպուրականում: Նշանավոր է Գոմեր գյուղի մոտ տարած հաղթանակը 1902 թվականի մայիսին: 1905 - հոկտեմ երին անցել է Թիֆլիս, հանդիպել հայ գործիչներին: 1905-1914 - հիմնականում ապրելով Բուլղարիայում` եղել է Շվեյցարիայում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, կապեր հաստատել հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչների հետ, զենք ու զինամթերք հայթայթել Արնմտյան Հայաստանում գործող զինվորական խմ երի հետ: 1906 - գրել է իր «Մարտական հրահանգները», որը պարտիզանական կռիվների կանոնագիրք ստեղծելու մի յուրատեսակ փորձ էր: 1907 - հեռացել է դաշնակցական կուսակցությունից: 1912-1913 - մասնակցել է Բալկանյան պատերազմին: 1914 - Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզ ին եկել է Թիֆլիս ն նշանակվել Կովկասյան անակի կազմում գործող հայկական կամավորական առաջին ջոկատի հրամանատար: Նրա ջոկատն աչքի է ընկել Աշնակի, Սարայի, Մոլլա Հասանի, Բարդուղիմեոսի վանքի, Բաշկալեի, Հայոց ձորի, Աղթամարի, Կարճկանի, Դատվանի, Վարդենիսի (Մուշի մոտ), Արճեշի կռիվներում ն հատկապես Դիլմանի ճակատամարտում: 1918 - հունվարին Կովկասյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը նրան շնորհել է գեներալ-մայորի կոչում, իսկ փետրվարին նշանակել էրզրումի պաշտպանության ղեկավար: Ապրիլից նշանակվել է հայկական առանձին հարվածային զորա- 180 -

մասի հրամանատար: Պաշտպանական կռիվներ մղելով` իր զորամասով նահանջել է Սարիղամիշ-Կարս-Ալեքսանդրապոլ ուղղությամ ` ապահովելով արնմտահայերի գաղթը դեպի Արնելյան Հայաստան: 1919 - հիասթափվելով հայ ժողովրդի հանդեպ Անտանտի տերությունների քաղաքականությունից, ինչպես նան չհաշտվելով դաշնակցական կառավարության հետ` գալիս է էջմիածին: Այստեղ նա ցրում է իր զորամասը, ունեցվածքը հանձնում կաթողիկոսին, գնում Թիֆլիս` արտասահման անցնելու մտադրությամ : Թիֆլիսում մի քանի օր հյուրընկալվում է Հովհաննես Թումանյանի մոտ: 1922 - մինչն մահն ապրել է ԱՄՆ-ի Ֆրեզնո քաղաքում: 1927 - մահացել է օգոստոսի 31-ին Չիքո ( Սակրամենտոյի մոտ ) քաղաքի Ռիչարդսոն Սփրինգս հանքայի ջրերի առողջարանային համալիրում` սրտի կաթվածից: Սեպտեմ երին թաղվել Ֆրեզնոյի «Արարատ » գերեզմանատանը: 1928 - աճյունը փոխադրվել է Փարիզ ն ամփոփվել Պեր-Լաշեզ գերեզմանատանը: 1965 - Խորհրդային Հայաստանը ն Սփյուռքի հայությունը նշեց Անդրանիկի ծննդյան 100-ամյակը: Ուջան գյուղում կանգնեցվեց Անդրանիկի հուշարձանը:

Հայդուկապետի մտորումները ներկայացնում են երրորդ խմ ի անդամները:

Հայդուկապետի մտորումները «Հայրենիքը մեր կուռքն է այսօր. պետք է երկրպագենք անոր սր ազան սեղանին առջն ն ուխտենք հերոսա ար պաշտպանել օսմանյան ար արոսներու հարձակաումներեն»: «…Ընդունելով այս պատմական սուրը` խոսք եմ տալիս հայ ժողովրդին իմ կյանքը դնել նրա փրկության ն աշխատավոր մարդկության համար` առանց ցեղի խտրության, իսկ թշնամու հանդեպ լինել անողոք, ռնության դեմ լինել անհաշտ, անարդարության դեմ լինել անսասան: Հայրենիքի փրկության համար արհամարհել գնդակն ու մահը… թող կեցցե հայ աշխատավոր ժողովուրդը, որի անմահ հոգին լինելու է մեր հաղթանակների ու անմահության կարմրի դրոշը»: «Մեղքը մերը չէ, եղ այրք, անեծք դուշմանին, նա պարզեց դրոշն արյունոտ մարտի…»: «Ես ազգայնական չեմ, ես ճանաչում եմ միայն մի ազգ` ճնշվածների ազգությունը»:

ոլոր

«Ես ոչ մի կուսակցություն չեմ ճանաչել, ես կճանաչիմ հայ ժողովուրդը ն նրա ազատության համար կկռվեմ թուրք ռնակալության դեմ»: «Աշխատեցեք, որ ապագա սերունդին ն ապագա պատմությանը լավ ան տաք ն ոչ անեծք»: Պետք է ցույց տալ թուրքերին, թե հայ ազուկը գիտե հրացան ռնել, հայ սիրտը գիտե կռվել ն պաշտպան կանգնել իր իրավունքներուն: Այս ամենը պետք է ի հայտ երեին «ափ մը ճան ֆիտայիներ», որոնք ուխտած էին զոհվիլ ազգին ազատության սիրույն, արդարացնելով այն մեծ հավատքն ու հույսը, որ ժողովուրդը կենտրոնացուցած էր իրենց վրա: Անդրանիկի հուշերից (հոկտեմ եր - նոյեմ եր 1901թ.)

Զորավարի խոստովանությունը Ամենատխուր պահերս 1921թվականին. եր Իզմիրեն Եգիպտոս կանցնեի Կիլիկիա երթալու ն անակ կազմելու թուրքերուն դեմ, հեռագրալուր մը գուժեց, թե թուրքեր 8000 զորքով Կարսը գրաված ն պարտության մատնած են հայկական 47600 հայ անակը: 1907 թվականին, եր Գնորգեն(Գրորգ Չավուշեն) մահվան լուրը հսավ ինձի:

Ուրախ պահս 1904 թվականին, եր Մշո դաշտին մեջ ս. Հովհաննեսի վանքին տակ գտնված Գոմերու կռիվը կը մղեի տասնյոթ զինվորներու հետ 1800 թուրք ն քուրդ ուժերուն դեմ: Այդ կռվի մեջ մեզի հետ էին երկու հայ կիներ, որոնք դիրքեր կը շինեին մեզի համար ն Խաս գյուղաց ՏերՔերով ե քահանան, որ զենքը ձեռքին կը կռվեր թշնամիին դեմ: Եր երկաթե կամքով ն մաքուր հայրենասիրությամ այդ փոքրիկ խում ը կը կռվեր հաղթանակը շահելով, այդ պահը իմ ամենաուրախ օրն էր:

Չորրորդ խմ ի որոնողական աշխատանքի արդյունքը մեզ ներկայանում է Անդրանիկի ն Հովհաննես Թումանյանի մեծ արեկամության մասին տվյալների ներկայացմամ :

Մեծ արեկամություն

Զորավարի ն անաստեղծի նամակագրությունից

Անդրանիկը արձր էր գնահատում հայ գրողների դերը մեր ժողովրդի ազատագրական պայքարում: Նա անձնական կապերի մեջ էր անվանի գրողներ Հովհաննես Թումանյանի, Սիամանթոյի, Վահան Թոթովենցի, Արշակ Չոպանյանի, Լնոն Շանթի, Զապել Եսայանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի ն ուրիշների հետ, որոնցից շատերը գրել են Անդրանիկի կյանքի ու սխրանքների մասին: 1917 թվականի դեկտեմ երի 23-ին «Հայաստան» թերթում Հովհաննես Թումանյանը տպագրում է իր հայտնի կոչը`«Նամակ Անդրանիկին» վերնագրով. «Սիրելի Անդրանիկ. Ահավոր մոմենտի առջն ամեն մարդ պետք է ընդհանուրի սեղանին երի, ինչ որ ունի ն կարող է` թե վերահաս վտանգը կանխելու ն թե աղձալի խաղաղությանը հասնելու համար: Ես չորս տղա ունիմ, չորսն էլ երկրի կառավարության, Ազգային խորհրդի ն Քո տրամադրության տակ են, իսկ չորս աղջիկս էլ պատրաստակամ գնում են թիկունքի աշխատանքներին, ինչի որ ընդունակ կլինեն: Ես էլ, անշուշտ, սրանից թանկ ոչինչ չունեմ, հետնա ար ոչինչ չեմ խնայեր, միայն թե կարողանանք ոլոր ազնիվ ժողովուրդների ն ազատասեր հոգիների հետ միասին ետ մղել վերահաս վտանգը ն պաշտպանել ամենքիս սր ազան իրավունքներն ու ազատությունը: Ես անսասան հավատում եմ Քո` շատ փոթորիկների մեջ ձեռք երած փորձությանը, վառ հայրենասիրությանն ու ազատասիրությանը, այլն նական մարդասիրությանը ն զինվորական արձր տաղանդին, ն պատրաստ եմ գալու, եր ն ուր կկոչի քո եղ այրական ձայնը: Համ ուրում եմ հերոսական ճակատդ: Միշտ քո` Հովհաննես Թումանյան»: Դեկտեմ երի 29-ին Անդրանիկն իր թերթում տպագրում է «Բաց նամակ անաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին» վերնագրով պատասխանը. «Սիրելի Հովհաննես. Ես հրճվանքով կարդացի նամակդ: Հասած է ժամը, որ ոլորը նմանին Քեզի` տրամադրելի ընելով իրենց զավակները ն դրամը հայրե- 184 -

նիքի պաշտպանության գործին: Պետք է մոռանանք պահ մը` գրիչը փոխարինելով սուրին, ստեղծելու համար հայրենիքը, որուն խաղաղ ծոցին մեջ միայն կծաղկի գեղարվեստին կյանքը: Ես շատ զգացված եմ Քու արձր տրամադրութենեդ ն կհուսամ, որ մեր ովանդակ մտավորականությունը կհետնի Քո օրինակին ն այսպիսով կդար նենք մեր սր ազան ազատությունը: Քոյդ` Անդրանիկ»: Թումանյանի հետ առաջին հանդիպման մասին այսպես է պատմում Անդրանիկը.«Բանաստեղծը իր զվարթ ու խնդուն նավորությամ լավ տպավորություն ն անուշ զգացումներ ունենալու հմայքը ստեղծեց մեզ: Մեկ նայվածքը մը ավ էր հասկանալու ն ճանաչելու անոր սրտի ան իծ ու նկարագրին անաղարտ վիճակը: Մագնիսական ուժ մը քաշած, կապած էր զիս իրեն ավելի սիրելու, ավելի մտերմանալու, ավելի հիանալու ն հարգելու: Լոռիի Դսեղ գյուղին մեջ նահապետական կյանք մը կապրեր ազմանդամ ընտանիքի մը հայրն ըլլալով: Բաց էին իր տան դռները ոլորին առջն: Վանքի մը պես ամեն օր ուխտավորներ ու այցելուներ կմտնեին ու կելնեին` վայելելով այդ նահապետական տան ճոխ սեղաններն ու արիքները: Առանց հյուրի սեղան չէր նստեր: Վրեժխնդրություն, քեն, ատելություն, չարիք ն նախանձ` կյանքի այս զգացումները անծանոթ էին իրեն: Բյուրեղի պես մաքուր ն պարզ էր իր սիրտն ու հոգին, ու մանիշակի չափ խոնարհ ու քնքուշ: Տիպար հայ էր` ազգասեր ու գործունյա: Առաքինության ն սիրո մարմնացում էր Թումանյանը»: Մի օր, էլի սեղանի շուրջը, Թումանյանն առաջարկեց խմել Անդրանիկի կենացը ն ինքը վերցրեց առաջին խոսքը: -Սրանից քսան տարի առաջ - սկսեց Թումանյանը,- կար երկու նշանավոր ան - Խրիմյան Հայրիկը ն իմ «Շունն ու կատուն», քսան տարի է անցել, այց էլի երկու նշանավոր ան կա - իմ «Շունն ու կատուն» ն Անդրանիկը, խմում եմ երկու նշանավորներից մեկի` Անդրանիկի կենացը: Բոլորն էլ սկսեցին ծիծաղել: Անդրանիկն էլ ծիծաղեց: Անդրանիկը Թումանյանին պատասխանեց. - Կանցնեն տարիներ, ո՛չ ես կլինեմ, ո՛չ էլ Թումանյանը, այց կլինի մի նշանավոր ան` «Շունն ու կատուն», խմենք նրա կենացը: Թումանյանն այնքան ծիծաղեց, որ ձեռքի գինին թափվեց:

Հետաքրքրական աշխատանք են կատարել հինգերորդ խմ ի աշակերտները` հավաքելով փաստեր, վկայություններ Անդրանիկի քաջագործությունների մասին:

Բուլղարական անակի սպա Կոննի վկայությունը հայ կամավորական վաշտի ն նրա հրամանատար Անդրանիկի քաջագործության մասին «Օ՛, առյուծներ են, կատարյալ առյուծներ, այսօր մեզ ոլորս անոնք փրկեցին, եթե անոնք չըլլային, մենք ոլորս կը ջարդվեինք, կը զոհվեինք: Այո, մեր կյանքը անոնց պարտական ենք, անոնք փրկեցին դրությունը: Ասիկա ես կըսեմ ն, ի րն հրապարակախոս, արոյական պարտք կը համարեմ ինձ, պուլկար հասարակության առաջ ալ կրկնելու նույն խոսքերը: Ինչպիսի քաջ տղաք կան, մարդ կը զարմանար: Շատ քաջ է մանավանդ Սարերու Ասլանը(Անդրանիկը), միաժամանակ թե՛ կերգե ն թե՛ կը կրակե: Այդ օրը թշնամին ապաստանած նական ամրություններու ետին, անընդհատ կը ռմ ակոծեր պուլկարական դիրքերը` անշարժության դատապարտելով պուլկար զորա աժինը. փոքրիկ շաժում մը մահացու կը վերջանար: Կռվի այդ տաք միջոցին, Անդրանիկը, իր հետ ունենալով միայն 14 անձնուրաց կտրիճ, գնդակներու տարափին տակ կը մոտենա թշնամի դիրքերուն ու երկուսուկես ժամ տնող սաստիկ հրաձգությունե ետք, կստիպեն զայն նահանջի: Հաղթությունը տարված էր: «Վիթոշ-Արարատ», Պուլկարահայ տարեգիրք, Պլովդիվ, 1935, էջ 191-192 1916, 1917, 1918 թթ. արշավանքներ

Հունաստանի թագավորություն Բանակի հրամանատարությունը պարգնատրում է Պատերազմական խաչի երկրորդ աստիճանի շքանշանով ԶՈՐԱՎԱՐ ՊԱՐՈՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻՆ ընդհանուր թշնամու դեմ, հանուն քաղաքակրթության ն արդարության մղվող պայքարի հաջողության համար նրա մատուցած փայլուն ծառայությունների դիմաց: ռազմաճակատ. 19 սեպտեմ երի 1920թ.

Անդրանիկը տեղանքի ն թշնամու էության գերազանց իմացությամ , իր ռազմական փորձով ու խորհուրդներով, իմ ջոկատում եղած ժամանակ, ազմիցս մատուցել է անգնահատելի ծառայություններ: Անձամ խենթորեն խիզախ մարդու նրա նշանա անն էր - հարձակում: Բացի այդ, իր մեծ վստահությամ Անդրանիկը գերազանցորեն ազդում էր անվարժ զանգվածի վրա ն համառությամ ու կամային ուժով կարգուկանոն պահպանում խմ ում: Կովկասյան երկրորդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Թ.Նազար եկով 12 մայիսի 1917թ.

Ողորմած տեր, պարոն Անդրանիկ Պատերազմի սկզ ից նեթ Դուք ներգրավվել եք Կովկասյան ճակատի ռազմական գործողություններին: Կազմավորելով առաջին հայկական ջոկատը` Դուք նրա հետ մասնակցել եք մի շարք մարտերի` ցուցա երելով անձնական քաջություն ն մարտական դրության հմուտ կողմնորոշում: Ինձ համար հաճելի պարտականություն եմ համարում հայտնելու Ձեզ` Ձեր գործունեության համար իմ անկեղծ երախտագիտությունը: Միանգամայն վստահորեն ընդունեք իմ հարգանքն ու հավատարմությունը: Միաժամանակ առաքում եմ Ձեզ շնորհած Գեորգինյան երկրորդ աստիճանի խաչը: Կովկասյան ռազմաճակատի գլխավոր հրամանատար գեներալ Ն. Յուդենիչ 7 հունիսի 1917 թ.

Վեցերորդ խում ը ներկայացնում է իր կատարած աշխատանքը. այն է` Անդրանիկի ելույթը իր պատվին կազմակերպված երեկույթում ն կոչը:

Անդրանիկի ելույթը իր պատվին կազմակերպված հանդիսավոր երեկույթում «…Իհարկե ինձ շատ հաճելի է լսել այստեղ ոգնորված «կեցցեներ», «ուռաներ» ն այլն: Շատ եմ տեսել ես նման անկետներ ն լսել օվացիաներ, գեղեցիկ ճառեր, ճռճռան ֆրազներ… սակայն, ինչ օգուտ այդ ոլորից իմ տանջված ժաղովրդի համար… Ես մեծ կրթության տեր չեմ, ես ժողովրդի զավակ եմ, չեմ կարող արտասենել գեղեցիկ ճառեր, այց ձեզ եմ դիմում, ողորմած տիկիններ ն պարոններ, ես կուզենայի, որ դուք առանց խոստովանահոր ինքներդ ձեր ու ձեր խղճի առաջ հարցնեիք, թե ինչ եք արել դուք տանջված, խոշտանգված տաճկահայության կյանքի արօրության համար… Ես տեսել եմ շատ արցունքներ ն տառապանք, տեսել եմ արյունալից արցունքներ իմ ցեղակիցների, տեսել եմ ` ինչպես նրանք քաղցած, ծարավ, հյուծված կերակրվել են խոտերով ու արմտիքներով… Եվ այս րոպեիս, եր լսում եմ այդ փքված ճառերը իմ ժողովրդի մասին, իմ աչքի առաջ պատկերանում են նրա դաժան անցյալի ստվերները, ու ես սարսափում եմ սոսկումից… Իմ քույրեր, ձեր վրա եմ ես հույսս դնում: Հայ մայրեր, իմ հույսս ձեր վրա է, դուք պետք է ձեր զավակներին կրթեք, դաստիարակեք ն նրանց ներշնչեք հերոսական ոգի, սեր դեպի իրան հայ եղ այրները… Ինչու համար եք դուք զուգվել թանկագին զգեստներով, ինչու եք զարդարվել այդ թանկագին ադամանդներով, հանեցեք այդ ամենը ն զոհա երեք ախտից անիծված, սն ճակատագրի զոհ, աղքատ ու քաղցից մեռնող հայ եղ այրներին… Այ, այստեղ արտասանում եք գեղեցիկ ճառեր, իսկ կես ժամից հետո, հեռանալով այս դահլիճից, դուք մոռանալու եք ձեր ոլոր ճառերն ու ասածները, որոնք այնքան ոգնորությամ արտասանվեցին այստեղ: Ես խնդրում եմ ձեզ խոսքից գործի անցնելու ն կարեկցության, օգնության ձեռք մեկնեք դժ ախտ տաճկահայությանը: Կրկին անգամ շնորհակալություն, թանկագին քույրեր ու եղ այրներ, ձեր ոլոր արեմաղթանքների համար»: «Արմյանսկի վեստնիկ» ամսագիր, 1916թ.

«Խոսքս դավաճաններուն ն հուդաներուն չի, այլ մարդասեր ոլոր ժողովուրդներուն» (Անդրանիկի կոչը) «… Մենք կեցած ենք, հայ տառապած ժողովուրդ, հայկական պատմության այնպիսի փոթորկոտ էջին վրա, ու մեր ժողովուրդը կապրի կամ վերջին օրերը ն կամ կգտնվի վաղվան ազատության նախօրյակին: Վայրկյանը, ներկա օրերը մեզ չեն ցուցներ միջին ճանապարհ: Վաղվան պատասխանը հայ ժաղովրդին պիտի ըլլա այո՛ կամ ոչ՛: Դարեր ի վեր մենք ռնեցինք հավաքական ազատության ճանապարհը, որ պսակեցավ մեր արյունով ն հայ երիտասարդության անասելի ոգորումներով: Հասած է ժամը վերջին մարտնչումի: Իմ խոսքս կուղղեմ այն ոլոր մարդոց, որոնք խոր գիտակցություն ունին հայ ժողովրդի լայնածավալ տառապանքին, որոնք ունին մարդասիրական սիրտ, ամեն ազգե, ըլլան անոնք հույն, եզիդի, ասորի, քյուրդ, իսլսմ կամ ոչ իսլամ, որոնք ենթակա եղած են օսմանյան ռնակալ կառավարության անմարդասեր սարսափներուն: Կոչ կընեմ ոլոր զենքի ընդունակ տղամարդկանց առանց դասակարգելու խտրության, գյուղացիեն, արհեստավորեն մինչն արձր դասու մտավորականությունն ու հարուստը: Ես կոչ կընեմ ոլոր չափահաս դպրոցականներուն, որոնք կը աղձան ծաղկավետ տեսնել վաղվան մշակույթին դաշտը, թող դիմեն զենքի, թող վազեն դեպի ճակատ: Ուղղելով իմ խոսքս մեր ոլոր մայրերուն ն քույրերուն` կը հորդորեմ, որ չընդունին իրենց սր ազան հարկի տակ հուդաներն ու դավաճանները, թող թքեն անոնց երեսին ն ղրկեն դեպի զորանոց: Դավաճան է այն մայրը, որ կքաջալերե իր զավակը, ամուսինը կամ եղ այրը մնալու տունը` ի րն կորովազուրկ ն որ ացած ազատության սերեն…»: «Հայաստան», 22 դեկտեմ երի 1917թ. Զորավար Անդրանիկը գնահատում էր մարդու գործունեությունն ու նվիրվածությունը`անկախ նրանից, թե տվյալ անձնավորությունը ինչ ազգի է պատկանում: Հայոց հայդուկապետը, իրոք, ժողովուրդների արեկամության պաշտպանն էր ու ջատագովը: Եթե թվարկելու լինենեք հայազգի հերոսների շարքը, անշուշտ, առաջինների մեջ, իսկ շատերը հենց առաջինը անպայման կնշեն հայ հռչակավոր զորավար Անդրանիկ Օզանյանի անունը:

Շատ հետաքրքրական փաստեր են ներկայացնում յոթերորդ խմ ի աշակերտները:

Զորավարի ժշկի` Վաղարշակ Հովակիմյանի ն Աշխարհա եկ Քալանթարի վկայությունները` որպես ականատեսների Լսելով գեներալ Տրյուխինի հրամանի մասին` դուրս երել զորքերն ազատագրված Վանից, սաստիկ վրդովված տմարդի այդ արարքից, ինչպես վկայում են զորավարի ժիշկ Վաղարշակ Հովակիմյանը ն Աշխարհա եկ Քալանթարը, շռնդալից ապտակ է հասցնում գեներալին ն պոկում նրա ուսադիրները: Նազար եկովի վկայությամ ` իր ն Չերնոզու ովի հրամանատարությամ գործող կոզակները պաշտելիս են եղել Անդրանիկին: Ահա մի կարնոր վկայություն այդ մասին: Ռուսական անակում ծառայող գեներալ Ա ացինը` ծագումով կես օս, կես թաթար, Բաղեշում եղած ժամանակ թաքցրած է լինում մի թուրք գեներալի: Վերջինս թաքստոցից կրակում է Անդրանիկի զինվորների վրա: Փոխհրաձգության ժամանակ թուրք գեներալը սպանվում է: Իմանալով այդ միջադեպի մասին` Ա ացինը կոզակների ուղեկցությամ մտնում է Անդրանիկի վրանը ն հրամայում զինաթափ անել զինվորներին: Անդրանիկը, ինչպես վկայում են Վ.Հովակիմյանը ն Ա.Քալանթարը, մի շռնդալից ապտակով գետին է տապալում Գեներալ Ա ացինին: Վերջինս հրամայում է կրակել: Կոզակները չեն ենթարկվում գեներալի հրամանին, հրացանները գետին են գցում ն սկսում են համ եւրվել Անդրանիկի ն նրա զինվորների հետ: Անդրանիկի հերոսական դիմանկարին նորաշ գծերից մեկն էլ սպարապետներ Վարդան ն Մուշեղ Մամիկոնյաններից ժառանգած պատգամներն են եղել` չարատավորել կանանց պատիվը, հարգել զինվորական աստիճանը: Կորդվաց լեռներում ն Տիգրիսի կիրճում թուրքերի ճիրաններից փրկելեվ քուրդ ն պարսիկ կանանց ու երեխաներին` Անդրանիկը կարգադրում է կերակրել սովալլուկ այդ թշվառներին իր գնդի սուղ միջոցներից, ապահովել ճամփի պաշարով ն ապա ազատ արձակել, ուր որ իրենք կկամենան գնալ: «Անդրանիկը դեռ իր խոսքը չէր ավարտել,- վկայում է զորավարի գնդի ժիշկը,- եր քրդուհիներից շատերը իրենց գլխի շորերը աճապարեցին փռել փաշայի ոտքերի տակ` գոչելով. -Մատաղ լինենք սարերի անհաղթ առյուծ Անդրանիկ փաշային, մեր գլխին, մեր աչքերաց վրա թող փայլե նրա արնը»: Հայ մայրերի համար Անդրանիկի վրանն անգամ ուխտատեղի է եղել: Մի անգամ` իր վրանի մոտ նստած ժամանակ, զորավարը հեռվից

նկատում է, որ դեպի իր վրանն է գալիս պառավ մի կին` ցուպը ձեռքին: Ամդրանիկը իսկույն ընդառաջ է գնում` ասելով. -Մարս, ինչ կարիք կար այդքան նեղություն կրելու` լոկ զիս տեսնելու համար: -Ուրեմն դու՞ ես Անդրանիկ փաշան, ա ես քու ջան ու ջիգյարին մատաղ, ոլոր սր երին ուխտի կերթամ` Աստծուց խնդրելու, որ քո կյանքը երկարացնի մեր խեղճ հայոց ազգի համար: Զորավարը սրտացավ վերա երմունք ուներ իր գնդի ոլոր զինվորների նկատմամ ` անկախ ազգային պատկանելությունից: Բայց միաժամանակ խստա արո ն անզիջում է եղել, եր անթույլատրելի աներ էին փորձում անել զինվորները: Տիգրիսի կիրճով անցնելիս զորավարը նկատում է սարի լանջը զուգող թարմ կանաչ խոտի վրա ընկած է արյունաթաթախ մի առնանգված հայ կնոջ դիակ` կողքին հինգ-վեց տարեկան արու զավակը: Անդրանիկը, ինչպես պատմում է ականատեսը, լուռ ծունկի է գալիս նահատակների դիակի առջն, արցունքոտ աչքերով համ ուրում է նախ մոր ն ապա մանկան ճակատը: «Այդ պահին,- գրում է ականատես Հովակիմյանը,- մեր գնդի հերոս տղաներից մեկը` մշեցի կամավոր ճազոն, հեկեկալով դարձավ Անդրանիկին. -Կուլաս, հապա հորի՞ զիս կարգելես թշնամու խետ վարվելու այդպես: -Զավակս,- պատասխանում է Անդրանիկը,- եթե ընդունակ ես անմեղ մարդկանց դեմ ատանկ գազանություններու, ապա դու ն քեզ նմանները չեն կրնա տեղ ունենալ իմ գնդի շարքերուն մեջ: Հայրենիքի պաշտպանության համար մարտնչող Անդրանիկի ազատարար անակի ոչ մի զինվոր իրավունք չի ունեցել ձեռք արձրացնել ծերերի, կանանց, երեխաների կամ զենքը ցած դրած գերիների ն վիրավորների վրա: Նրանք եր եք ավարի, կողոպուտի չեն դիմել. այդպես է կրթել զորավարը իր մարտիկներին: Արաքսի կամուրջով անցնելիս կռվի ռնվելով թուրքերի հետ` Անդրանիկը գերի է վերցնում մի թուրք գեներալի: Նախաճաշի ժամանակ հրավիրում է այդ գեներալին իր հետ սեղան նստել: -Հարգելով Ձեր զինվորական աստիճանը, չեմ թույլ տա զիս Ձեր ռազմական ուժերու մասին որնէ տեղեկություն հարցնելու, ատիկա կհամարեմ անհարմար ն անվայել: Սակայն եթե Ձերդ գերազանցությունը կցանկանա մեզ իրազեկ դարձնել, մեր շնորհակալությունը կհայտնենք: Թուրք գեներալը զինաթափվում է Անդրանիկի ասպետական վերա երմունքից ն ինքնակամ հայտնում է դիվիզիաների քանակն ու դասավորվածությունը, նրանց ունեցած զենքի տեսակները ն այլ կարնոր տեղեկություններ:

Իր հավաքած արժանահիշատակ փաստերով ն տեղեկություններով ներկայանում է նան ութերորդ խում ը, որի ներկայացրածը պակաս արժեքավոր չէ մյուս խմ երի ներկայացրածից:

Խօսք Զօր. Անդրանիկի հուշարձանի ացման առթիւ, 4-նոյեմ եր 1945թ. Անդրանիկ ջան. Ահա տասնեակ տարիներ է անցեր, ինչ դուն հեռացար անդարձ` թողելով Հայ ժողովուրդը ն Քու այնքան սիրած` զէնքի հաւատարիմ ընկերները սուգի ն հառաչանքի մէջ, օտար երկնքի տակ, որոնց համար երեսուն աւելի տարիներ մարտնչէցար մեր ոխերիմ թշնամու ռնակալութեան դէմ, կուրծքդ վահան ն կամքդ նիզակ ըրած: Անդրանիկ ջան, միշտ ու միշտ ականջիս Քու վերջին խոսքերուդ արձագանքը դեռ կը հնչէ զոր ըսիք. «Մահս չեմ հոգար, այլ գործս, որ կիսատ մնաց»: Անդրանիկ ջան, թող Քու տառապած ու յոգնած ոսկորները հանգիստ ընէ, այդ կիսաւարտ գործդ մեզ համար ամենասուր է ն նուիրական: Հայ ժողովուրդը խորին երկիւղածութեամ կխոնարհի ու ատրուշաններ կը վառէ կիսաւարտ գործիդ առջն, ն որպեսզի հանգիստ նիրհես Քու յաւիտենական քունը, Հայ ժողովուրդը ոտքի է կանգնած, մէկ շունչ, մէկ երան, ն մէկ ույժ այդ թանկագին գործդ աւարտելու աշխատանքին լծուած: Անդրանի ջան, ես վստահ ունիմ, որ շուտով կաւարտուի այդ կիսատ գործը… … Իսկ ես, իմ անմոռանալի Զօրավարս, ես զերթ վիրաւոր կռունկ մը, երամից զրկուած անզօր թեւերով ման կուգամ, մինչեւ որ տեսնեմ Ձեր սուր գործին լրիւ աւարտումը: Այո՛, ես դեռ պիտի ապրիմ, պիտի տեսնեմ մեր մարտիրոս ժողովուրդի երջանիկ օրը: Ու եր օր մը ես ալ հրաժեշտ տամ այս անցաւոր աշխարհին ու գամ Ձեզ միանալու, Ձեզի պիտի երեմ այդ սր ազան աւետիքը…

Զորավարի մկրատը Մեր տանը մի քանի մկրատ կա: Դրանցից մեկին Զորավարի մկրատ ենք ասում: Թեն մկրատներից ամենահինն է, այց ամենափայլունն ու ամենասուրն է: -Փաշի նվերն է, լաո՛, սուր նվեր է: Զորավարի տվուկ մկրատ զորավոր է, լավ պահեք, լաո՛,- պատգամում էր պապս: …Գաղթի ծանր օրերին է լինում: Անդրանիկն իր զորախմ ով

գալիս է` գաղթականների քարավանը հետնից: ճանապարհին դադար են առնում: Իր Ասլանին նստած` շրջում է Անդրանիկ Զորավարը… -էս երեխուն հաց տվեք… -Հիվանդներին տեղադրեք սայլերն… -Բոլորին` ալյուր ու չամիչ… -Աստված քըզի երկար արն էնե, փաշա՛,- շշնջում են մայրական հարյուրավոր շուրթեր: Անցնում է պապիս գերդաստանի մոտով: Տատս, երեքամյա իր որդուն գրկած, խոնարհա ար գլուխ է տալիս: Տեսնելով երեխայի երկար մազերը` ասում է. -Քույրի՛կ, էրեխի մազեր կտրե, որ շուտ զորանա… Տատս թե. -Քու արնուն մեռնիմ, փաշա՛, կըկտրենք, հմը չըհասցրինք մկրատ վերցնենք, մկրատ մնաց տուն… Եվ մինչն տատս կվերջացներ իր ասելիքը, Զորավարը կողքից կախված կաշվե պատյանից մի մկրատ է հանում, մեկնում տատիս` ասելով. -Վերցրու՛, քույրի՛կ, տղի մազեր կտրե, թող շուտ զորանա… Տատս ամաչում է, վարանում: -Վերցրու՛,- պատկառազդու ասում է փաշան… -Շնորհակալ իմ, փաշա,- ամոթխած շշնջում է տատս… Զորավարի մկրատը զորավոր խորհուրդ ունի մեր տանը:

Սուրեն Դավթյան Անդրանիկն իր զինվորներից մշտապես պահանջում էր. «Ձիդ չխնամած, զենքդ չմաքրած, կոշիկիդ ու հագուստիդ պատռվածքները չկարկատած ու մարմինդ կեղտից չմաքրած մի նստի ճաշի »: Գեներալ Անդրանիկը քաջ զորավար լինելուց ն փայլուն ռազմական գիտելիքների տիրապետելուց ացի ունեցել է նան հարուստ ժշկական գիտելիքներ: Անդրանիկի մասին հիացական խոսքեր են գրել քուրդ գրողները նս: Հիշենք «Սպիտակ Ձիավորը» խորագիրը կրող պատմվածքը: Անդրանիկին ազատարար են անվանել Հայաստանում ապրող ասորիները, հրեաները, հույները, որոնց նույնպես օգնության ձեռք է մեկնել նա: «Մահս չեմ հոգար, այլ գործս, որ կիսատ մնաց…»:

Անդրանիկ

«Այսուհետն իմ արձը Հայաստանի լեռներն են լինելու, իմ ամենա աղձալի երազանքը` Հայրենիքի համար մեռնելը»: (ֆիդայիների երդումից) 1990թ. Արմենֆիլմը նկարահանեց վավերագրական ֆիլմ` նվիրված Անդրանիկի ծննդյան 125 ամյակին: Ֆիլմի ռեժիսորն է Լնոն Մկրտչյանը: Ֆիլմի տեքստը կարդում է դերասան Խորեն Ա րահամյանը: Անդրանիկի անունով են կոչվում հրապարակներ, փողոցներ, դպրոցներ. նրա պատվին տեղադրված են արձաններ ն հուշատախտակներ աշխարհի մի շարք երկրներում (Հայաստան, Բուլղարիա, Ֆրանսիա, Ռումինիա): Այս ամենը լսելուց, քննարկելուց ն վերլուծելուց հետո հարցերս ուղղում եմ ոլորին. -Ի՞նչը տպավորվեց ձեր մեջ, ինչը կհիշեք հպարտության ն երախտագիտության զգացումով: -Անդրանիկի ո՞ր խոսքերը կընտրեք որպես ձեր կյանքի նշանաան: Նախքան դասի ավարտը կարդում եմ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա խոսքը Անդրանիկի գերեզմանին. «Անդրանիկ, քաջ զավակ հայ ժողովուրդի, դուն ազատության զինվոր, դուն` արդար ազուկ, դուն` պաշտպան հավատո ն հայրենյաց, դուն մեր պատմության քարայրներեն լույս աշխարհ եկած նոր օրերու Մհեր. ահավասիկ Ես` Հայոց Հայրապետը, քեզի կուգամ ս. էջմիածնեն, հայոց աշխարհեն, ն քեզի ողջույն կ երեմ: …Հայրենիքեն ափ մը հող Ես չ երի հետս գերեզմզնիդ, վասնզի հոգիս կվկայե, թե հեռու չէ այն օրը, եր ինքը` հայրենի հողը, իր կուրծքը պիտի անա ն ընդունի աճյուններդ, ուր Դուն պիտի հանգչիս հավիտյան»: Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա 1965թ. փետրվարի 4, Փարիզ, Պեր-Լաշեզ գերեզմանատուն

Սիրելի՛ աշակերտներ, այս մարգարեական խոսքերն իրականացան 35 տարի անց ` 2000թ.: Անդրանիկի աճյունը տեղափոխվեց Հայրենիք ն ամփոփվեց Երնանի Եռա լուր պանթեոնում: Դասն ավարտում եմ Անդրանիկի պատգամով. «Եր իրիկունը գլուխներդ արձին կդնեք, որ քնանաք, մի քիչ մտածեցեք Ձեր ազգի մասին»: Տնային հանձնարարություն Կարդալ Նաիրի Զարյանի «Ասք Անդրանիկ զորավարի» պոեմը, գրականության տետրերում պոեմից դուրս գրել Անդրանիկին նութագրող առերը, առակապակցությունները, տողերը (արծվաքիթ, թավա եղ, Հայաստանի զինվոր, ազատության զինվոր, անունդ ոց, երջանկության խոստում, քաջա ազուկ որդի, ասպետասիրտ քաջ, հայոց ազատամարտի ոգի, նոր օրերի Սասնա Դավիթ, դյուրա ար ոք, իմաստուն հոգի), ինքնուրույն գրել զորավարին նութագրող առեր, առակապակցություններ ն գրավոր պատասխանել այն հարցերին, որոնք առաջ են քաշված պոեմում:

úգտագործված աղµյուրներ 1. Ա.¸ոլուխանյան, Հայ գրականության դասավանդման մեթոդիկա, Երնան, 2006: 2 . Ս.Հովհաննիսյան, Հայ գրականության ծրագրային նյութերի թեմատիկ պլանավորում ն մեթոդական մշակում, Երնան, 1978, 1-ին ն 2-րդ մաս: 3. Ս.Հովհաննիսյան, Գրականության Åմանակակից դասը, Երնան, 1983: 4. Հ.Հովասա÷յան, Գրականության ուսուցման հարցեր, Երնան, 1979: 5. Հ.Խաչատրյան, Սոսյաց անտաé, Երնան, 1988: 6. Հ.Խաչատրյան, Հայոց հնûրյա զվար×ախոսները, Երնան, 2003: 7. Հ.Խաչատրյան, ìանատուր, Երնան, 1978: 8. øննադատական մտածողության զարգացումը կարդալու ն գրելու միçոցով, ուղեցույց, 1-7 պրակ, 1988: 9. Ա.Մկրտչյան, Հինգերորդ դարի հայ դպրություն, Երնան, 1968: 10. Երնանի պետական համալսարան, Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները 5-18-րդ դարեր, երնան, 1976: 11. Մ.Մկրյան, Հայ հին գրականության պատմություն, Երնան, 1976:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Սովորողը գրականության ժամին պետք է կարողանա

Կենսագրության ուսուցման մեթոդիկա

Կերպարի ուսուցման մեթոդիկա

Հովհաննես Թումանյանի «Թմկա երդի առումը» պոեմի ուսուցումը խիկ համակարգով

Չափածո ստեղծագործության ուսուցման փորձ «Ես իմ անուշ Հայաստանի» անաստեղծության օրինակով

Ուսուցչի հարցադրումը որպես աշակերտի քննադատական մտածողությունը խթանող միջոց Չարենցի «Գանգրահեր տղան» նովելի ուսուցման օրինակով

Պետրոս Դուրյանի «Լճակ» անաստեղծության ուսուցումը

Դանիել Վարուժանի «Ձոն» անաստեղծության ուսուցումը համագործակցային մեթոդի կիրառմամ

Ուսուցչի հարցադրումներով ուղղորդված ընթերցանության ն կանխագուշակման մեթոդների կիրառումը Գր. Զոհրապի «Երջանիկ մահը» նովելն ուսուցանելիս

Դաս- անավեճ Նար-Դոսի «Սպանված աղավնի» վիպակի օրինակով

Վահե Հայկի «Կաթիդ փարան չմոռնաս, մամա» պատմվածքի ուսուցումը

Ավետիք Իսահակյանի «Ա ու-Լալա Մահարի» պոեմի ուսուցումը

Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքի ուսուցումը

Գրերի գյուտի, Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի ու գործունեության ուսուցումը

Նաիրի Զարյանի «Ասք Անդրանիկ զորավարի» պոեմի ուսուցումն աշակերտների կողմից տարվող որոնողական աշխատանքի մեթոդի կիրառմամ

Օգտագործված աղ յուրներ

Կիրակոսյան Գագիկ Հակո ի

ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ 2015

Киракосян Гагик Акопович

МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ

АРМЯНСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

УЧЕБНО-МЕТОДИЧЕСКОЕ ПОСОБИЕ

ЕРЕВАН 2015

Ստորագրված է տպագրության 16.03.2015թ.. Թղթի չափսը 60284 1/16 , 12,5 տպ. մամուլ, 10 հրատ. մամուլ Պատվեր 175: Տպաքանակ 100: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74