Հայ ժողովրդի պատմություն - Հայակզ Ժամկաչյան

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱկԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ. Գ. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՍկԶԲԻՑ ՄԻՆԶԵՎ

Ք. Հ. III ԴԱՐԻ ՎԵՐԶԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ÒԵՌՆԱՐԿ

Զորրորդ, բարեւոխված Հրաւարակություն

Խմբադրությամբ

Պ. Հ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀՐԱՏԱՐԱկԶՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ 2006

ՀՏԴ 941 (479.25)(07) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) ց73 Ժ 225

Ժ 225

Ժամկոչյան, Հ. Գ. Հայ ժողովրդի åաւմություն. սկղբից մինչն Ք. Հ. III դարի վերջը / Խմբադրությամբ Պ. Հ. ՀովՀաննիսյանի.– Եր., Երնանի Համալս. Հրաւ., 2006, 356 էջ: Դասադրքում Հեղինակը Հանդամանորեն վերլուծել է նախնադարյան Հասարակության, Արարաւյան, Երվանդունիների, Արւաչեսյանների թադավորությունների, Հայ Արչակունիների առաջին åաւմաչրջանի Հայասւանի քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային åաւմության Հարցերը, բացաՀայւել Հայասւանի ւեղն ու դերը Հին աչխարՀի åաւմության ընդՀանուր Համակարդում, լուսաբանել վիճելի ղանաղան խնդիրներ, կաւարել ժամանակադրական ւարբեր ճչդրւումներ: Հասցեադրվում է սովորող երիւասարդությանը ն ընթերցող Հանրությանը:

Ժ

0503020913

2006 թ.

ԳՄԴ 63.3 (2Հ) ց73

704(02)06

ISBN 5-8084-0776-1

© ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2006 թ. © Ժամկոչյան Հ. Գ., 2006 թ.

ØՈôîՔÆ ÊՈêՔ

¶րùի ¨ նրա Ñ»ÕինաÏի Ùաëին

Հայ ժողովրդի պատմության բուհական դասագիրքն անցել է երկար ու բարդություններով լի ×անապարհ: 1950-ական թվականների երկրորդ կեսին միայն հնարավոր եղավ նման մի դասագրքի ստեղծումը, որին էլ ÓեռնամուË եղան Երնանի պետական համալսարանի հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի աշËատակիցները: ÜաËյրոք մշակված ծրագրի համաÓայն նաË լույս տեսան «Հայ ժողովրդի պատմությանի պրակները (նաËատեսված 12-ի ÷ոËարեն՝ 7-ը), ապա, 1963- 1970 թթ. ընթացքում, բուհական քառահատոր դասագիրքը: Ավելի ուշ՝ քառահատորյակի Ëմբագրման ու բարելավման միջոցով ստեղծվեց բուհական երկհատոր դասագիրքը (1975, 1979): Այս դասագրքի միջոցով է, որ կես դար շարունակ բուհական ուսանողությունը ն ընթերցող հանրությունը շ÷վում է հայոց պատմական անցյալին, սովորում հայոց պատմության դասը: Անկասկած, դասագիրքը կարնոր դեր է Ëաղացել ն ինչ որ չա÷ով շարունակում է Ëաղալ նան այսյր, երիտասարդության հայրենասիրական դաստիարակության գործում: ´ուհական դասագրքի առաջին պրակի (1959), քառահատորյակի առաջին (1963) ն երկհատորյակի առաջին (1975) հատորների ստեղծման գործում մեծ է հայոց պատմության ամբիոնի երկարամյա ու սիրված դասաËոս Հայկա½ Äամկոչյանի ավանդը: Üա հեղինակն է առաջին պրակի, որն ընդգրկում է հայ ժողովրդի պատմության չա÷ա½անց հետաքրքիր, բարդ ու միննույն ժամանակ ուսումնասիրության կարոտ, իրենց վերջնական լուսաբանությունը չստացած ն շատ հարցեր ընդգրկող մի քանի պատմաշրջաններ: Հատորի բովանդակությունը վերաբերում է նաËնադարյան, տոհմատիրական, ստրկատիրական ն վաղ ավատատիրական հայկական հասարակությունների պատմության հարցերին: Այստեղ հատկապես առանցքային են հասարակական կացութաÓներին, ուրարտական հասարակությանն ու մասնավորապես հայ ժողովրդի կա½մավորմանը վերաբերող հատվածները: Հասկանալի է, որ այդ հարցերը հեղինակը շարադրել է 1950-ական թվականներին Ëորհրդային պատմագրության մեջ տիրապետող տեսակետների համաÓայն, տեսակետներ, որոնց մի մասն այժմ հնացել է ն կարոտ է արմատական վերանայման: Êոստովանելի է նան, որ հեղինակի կողմից առաջ քաշված շատ հարցեր էլ հիմնավոր են ն բռնել են ժամանակի քննությունը: Æսկ ինչ որ հնացել է կամ մասամբ կարոտ է Ëմբագրման, ապա դա արդյունք է գիտական մտքի նոր արդյունքների Óեռքբերման, նոր մոտեցումների: äետք է նան շեշտել, որ հեղինակը հայոց պատմության հարցերը մեկնաբանել է առանց գաղա÷արաËոսական ավելորդ ×իգերի ու ջատագովության ն քիչ է առաջնորդ-

վել քաղաքական ու կուսակցական «ղեկավարի դրույթներով: ¸ասագիրքը վերահրատարակելիս բավարարվել ենք միայն մասնակի ու անհրաժեշտ Ëմբագրական միջամտություններով՝ հեղինակի տեսակետներն ու դրույթները թողնելով ան÷ո÷ոË: Հ. Äամկոչյանի հեղինակած դասագրքի սկ½բում անհրաժեշտ ենք համարել ½ետեղել անվանի աշËարհագետ Թադնոս Հակոբյանի գրչին պատկանող «Հայկական լեռնաշËարհի բնությունը ն Øեծ Հայքի վարչական բաժանումըի հատվածը, որն առկա է երկրորդ ն երրորդ հրատարակություններում: Թեն Հ. Գ. Äամկոչյանի հեղինակած «Հայ ժողովրդի պատմությանի դասագիրքը հանրահայտ է ն ուսանողական միջավայրում հորջորջվում է հենց այդպես՝ «Äամկոչյանի, ապա նույնը չի կարելի ասել նրա հեղինակի մասին: Այսյր քչերին է հայտնի այդ տաղանդաշատ, լայն ու հիմնարար գիտելիքների տեր մտավորականի անունը, որ գերադասում էր ոչ թե գրելը, այլ` դասաËոսելը: Հայկա½ Գնորգի Äամկոչյանը ծնվել է 1909 թ. Øալաթիա քաղաքում: Öաշակել է եղեռնի ամբողջ դառնությունները ն ÷րկվել հրաշքով: ÜաËնական կրթությունը ստացել է ´եյրութի ամերիկյան որբանոցի վարժարանում (1918-1924): Այնուհետն տեղա÷ոËվել է Ֆրանսիա: öարի½ում, ìալանսում ն ´րյուսելում բանվորություն է արել, գործուն մասնակցություն է ունեցել Ֆրանսիայի ն ´ելգիայի բանվորական շարժումներին, անդամակցել համայնավար կուսակցությանը: 1929 թ. ներգաղթել է Êորհրդային Հայաստան: Սովորել է Երնանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմատնտեսագիտական ն Երնանի պետական համալսարանի պատմության ýակուլտետներում: Համալսարանի ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո (1938), անընդմեջ, մինչն իր կյանքի վերջին յրը (4 մարտի, 1981), որպես դասաËոս աշËատել է համալսարանի հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնում: Այդ ընթացքում եղել է նան հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի վարիչ (1941-1944), պատմության ýակուլտետի դեկան (1941-1943, 1945-1955): 1941 թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենաËոսություն, 1943 թ. նրան շնորհվել է դոցենտի, իսկ 1970 թ.՝ Գիտության վաստակավոր գործչի կոչում: ÀնդարÓակ չէ Հ. Äամկոչյանի գիտական աշËատությունների ցանկը: Սակայն հեղինակ է պատմաբանասիրական բնույթի մի շարք արժեքավոր ուսումնասիրությունների՝ «ՃԼԼ-ՃԼԼԼ դարերի ա½դեցությունը «Սասունցի ¸ավիթի էպոսի տարբերակներումի (1939), «äատմութիւն վասն ա½գին նետողացի երկի հեղինակըի (1946), «Անի քաղաքի ՃԼԼԼ դարի երկու արÓանագրության մասինի (1955), «Ֆրիկի երեք տաղերի մասինի (1956), «äատմա-բանասիրական դիտողություններ Ֆրիկի ն նրա տաղերի մասինի (1958) ն այլն: Անշուշտ, Հ. Äամկոչյանի կյանքի գործը, նրա կարապի երգը եղավ «Հայ ժողովրդի պատմությանի առաջին պրակը (1961), որն այժմ Ëմբագրական անհրաժեշտ միջամտություններով ու շտկումներով դարÓյալ հասցեագրվում է բարÓրագույն դպրոցների աշակերտներին, ուսանողներին, ուսուցիչներին ն մտավորականներին: Սույն չորրորդ հրատարակության համար հիմք է ծառայել 1961 թ. տպագրությունը, միաժամանակ լայնորեն հաշվի են առնվել 1963 ն 1975 թթ. տպագրությունների հեղինակային Ëմբագրումներն ու հավելումները: Հարկ ենք համարում շեշտել, որ այս շահեկան աշËատանքի վերահրատա-

րակությունը հնարավոր եղավ Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնարկության Հայկական բաժնի տնյրեն դոկտոր ¼ավեն Եկավյանի ա½նիվ նաËաÓեռնության շնորհիվ: ä»ïñոս ÐոíÑաննÇսÛան

ՀԱՅկԱկԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ՎԱՐԶԱկԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

Հայ ժողովուրդն աåրել ու իր բաղմադարյան åաւմությունը կերւել է այն ւարածքում, որը Հայւնի է Հայկական լեռնաչխարՀ անունով: Հայկական լեռնաչխարՀը Հրաբխային ն լեռնակաղմական ուժերի դործողության Հեւնանքով առաջացած երկիր է, ֆիղիկա-աչխարՀադրական մի ուրույն մեծ չրջան: Նա Հարնան երկրներից ավելի բարձրադիր է ն անվանվում է «լեռնային կղղի»: Հյուսիսում նրա սաՀմանը Հասնում է մինչն Փոքր կովկասի ծայրաչղթաները, Հարավում' կորդվաց ն Մասիուս լեռները, արնելքում' Ուրմիա լճի մուերքը, իսկ արնմոււքում' Անւիւավրոս, ղբաղեցնելով ավելի քան 300.000 քառ. կմ ւարածություն: ԼեռնաչխարՀի միջին բարձրությունը ծովի մակերնույթից 1500– 1800 մ է: Տարբեր ուղղությամբ ձդվող լեռնաչղթաներն իրար Հեւ Հաւվելով' երկիրը վեր են ածել բաղմաթիվ ւակ չրջանների: Լեռնաչղթաների միջն ձդվում են ձորեր, Հովիւներ ն դաչւեր: Երկրում Հիմնականում ւարածված են Հրաբխային սարաՀարթեր ն առանձին լեռնաղանդվածներ, լեռներ, դեւաՀովիւներ ու դաչւեր: Հայկական լեռնաչխարՀը մւնում է երկրաչարժերի դուու մեջ: Հայկական լեռնաչխարՀում է դւնվում Առաջավոր Ասիայի միակ դործող Հրաբուխը' Թոնդուրեկը (Մասիսից Հարավ-արնմոււք), որի խառնարանից դուրս են դալիս ջրային դոլորչիներ, ծծմբային ու ածխածնային դաղեր ն մանր քարակւորներ, իսկ սւորուից բխում են Հանքային ւաք աղբյուրներ: Երկրում Հսկայական ւարածության վրա ձդվում են Փոքր կով7

կաս, Հայկական åար ն Հայկական Տավրոս լեռնաՀամակարդերը: Դրանցից առաջինը սկսվում է Բաթումի մուից ն Հարավ-արնելյան ուղղությամբ ձդվում մինչն Արաքս' Մեղրու մու: Փոքր կովկասը բաղկացած է Խոնավ, ՎիրաՀայոց, Փամբակի, Սյունյաց ն այլ լեռնաչղթաներից, որոնց միջն ւարածվում են մեծ ու ւոքր բարձրադիր չրջաններ: Փոքր կովկասի ամենաբարձր լեռնադադաթը կաåոււջուղն է (3916 մ): Փոքր կովկասին կից են Գեղամա Հրաբխային լեռնաչղթան ն Արադած լեռնադադաթը' 4096 մ բարձրությամբ: Հայկական åարը Հայկական լեռնաչխարՀի ամենաբարձր լեռնաչղթան է: Այն ձդվում է ղուդաՀեռականի ուղղությամբ: Լեռնաչղթայի արնելյան ծայրակեւում է դւնվում երկրի ամենաբարձր լեռը' Մեծ Մասիսը (Արարաւ' 5165 մ), որի դադաթը åաւված է Հավերժական ձյան ծածկույթով: Հայկական åարի լեռնադադաթներից Հայւնի են նան Սինակը, Բարդողը, Սուկավեւը (կամ Զրաբաչխ) ն Այծåւկունքը: Լեռնաչղթայի Հարավային մասով ձդվում են Ծաղկանց լեռները, որոնց լավաները արնելքում Հասնում են մինչն Թոնդուրեկ: Հայկական Տավրոսը կաղմում է Տավրոսյան լեռնաՀամակարդի արնելյան' ամենաերկար Հաւվածը: Նա ձդվում է ԶաՀան դեւի ակունքներից (կիլիկիայում) մինչն Ուրմիա լճի մուերքը: Սկղբնաղբյուրներում Հաճախ են Հիչաւակվում Հայկական Տավրոսի երեք դադաթները' Արւոսն ու կաåոււկողը' Վանա լճի Հարավային աւին, ն Անդոկը' լեռնաչղթայի կենւրոնական Հաւվածում: Հայկական Տավրոսին են միանում դեղադիր Նեմրութ լեռնադադաթի (3050 մ) լավաները, իսկ Նեմրութից Հյուսիս-արնելք' Վանա լճի Հյուսիսային աւին բարձրանում է Հայկական լեռնաչխարՀի երկրորդ բարձր լեռը' Սիւանը (4434 մ), որի դադաթից անկրկնելի ւեսարան է ներկայացնում Վանա լիճն իր չրջակայքով: Լճի արնելյան կողմում' Վան քաղաքից ոչ Հեռու, Վարադա լեռն է իր Համանուն վանքով: Հայկական լեռնաչխարՀի ւարածքի մեծադույն մասը կաղմում են Արաքս, Արածանի (Արնելյան Եւրաւ), Արնմւյան Եւրաւ (Եւրաւ) ն Ճորոխ դեւերի ավաղանները: Արաքսի ն նրա վւակների Հովիւներում են ւարածվում Տուարածաւաւի, Բասենի, կարսի (կամ Վանանդ), Շիրակի, Արարաւյան, Սուրմալուի, կոդովիւի, Մակուի (որի մի մասը Հայւնի էր Ավարայր անունով), կարմիր դեւի ն Նախճավանի արդավանդ դաչւերը: Նույնåիսի արդավանդություն

ունեն Արածանիի Հովւում սւռված Ալաչկերւի, Մանաղկերւի, Մուչի, ԲալաՀովիւի (Բալու) ու Խարբերդի ն կարինի (էրղրումի), Դերջանի, Երղնկայի ու կամախի դաչւերը: Երկրի լեռնային ռելիեֆի ն արւաքին աղդակների Հեւնանքով Հայկական լեռնաչխարՀի բնական åայմանները' կլիման, Հողերը, բույսերը, կենդանիները բաղմաղան են: Այսւեղ առկա են կիսանաåաւներից մինչն լեռնային «ւունդրան» ն նույնիսկ լեռնային«բնեռային» բնական բոլոր դուիները: Եվ այդ բոլորը իրար Հաջորդում են ընդամենը 15–20 կմ վրա: Բնական åայմանների այդåիսի ւարաւեսակությունն էլ åայմանավորել է երկրի առանձին չրջաններում ւարբեր ղբաղմունքների առաջացումն ու ղարդացումը: Հայասւանն ամբողջաåես դւնվում է ւաք, բարեխառն դուում: Նրա կլիման ցամաքային է, ւեղումներով սակավ ն ունի ջերմասւիճանների մեծ ւաւանումներ: Համեմաւաբար բավարար ւեղումներ են սւանում երկրի միայն Հյուսիս-արնելյան, Հյուսիսային, Հյուսիս-արնմւյան ն մասամբ Հարավային լեռնային ծայրաչրջանները: Երկրի կենւրոնական մասում Համեմաւաբար բավարար ւեղումներ են սւանում միայն Հայկական åարի, Ծաղկանց լեռների, Սիւանի ն այլ լեռների բարձրադիր լանջերը: Երկրում անՀամաչաւ է ւեղաբաչխված նան ջերմությունը: Ամռանը լինում են խիսւ չոդ օրեր, իսկ ձմռանը' ցրւեր: Երկրի ամենաչոդ չրջանները Արարաւյան դաչւն ու Արնմւյան Տիդրիսի Հովիւն են, որւեղ ամռանը սւվերում ջերմաւիճանը երբեմն անցնում է 41 ասւիճանից: Ցրւության կենւրոնը կարսի չրջանն է: Այսւեղ արձանադրվել է մինչն –42 ասւիճան սառնամանիք: Հայասւանի ցրւության այդ բնեռը իր Հերթին սառեցնում է ն Հարնան չրջանների օդը: Հայկական լեռնաչխարՀը ջրառաւ երկիր է: Այսւեղ դւնվում են մի քանի խոչոր լճեր ն բաղմաթիվ լճակներ: Նա ունի բավական ղարդացած դեւային ցանց ն Հայւնի է իր սառնորակ, Հորդաբուխ աղբյուրներով ու Հանքային բաղմաåիսի ջրերով: Հայկական լեռնաչխարՀի լճերից Հայւնի են Վանա լիճը (Բըղնունյաց ծով, Աղթամարի լիճ)' Աղթամար, Լիմ ն կւուց կղղիներով, Սնանա լիճը (Գեղամա ծով) ն Ուրմիա լիճը (կամ կաåոււան ծով): Վանա լիճն իր մեծությամբ Ուրմիայից Հեւո դրավում է երկրորդ ւեղը (3733 քառ. կմ): Նրա բարձրությունը ծովի մակերնույթից 1720 մ է, ւակ լիճ է, ջրերը աղի են' բորակով Հարուսւ: Հայւնի

է իր ւառեխ ձկան ւեսակով: Սնանա լիճը աչխարՀի լեռնային ամենամեծ ն ամենաբարձր լճերից է (մինչն մակարդակի իջեցումը բարձրությունը 1916 մ էր, իսկ մակերնույթը' 1416 քառ. կմ): Նրա ջրերը քաղցրաՀամ են ն ղարմանալի վճիւ: Նրա մեջ թաւվում են Գավառադեւը, Բախւակը, Վարդենիսը, Մասրիկը, Òկնադեւը ն այլն: Լճի Հյուսիս-արնմւյան կողմում դւնվում է Սնանա կղղին, որը լճի մակարդակի իջեցման Հեւնանքով վեր է ածվել թերակղղու: Սնանը Հայւնի է իր իչխան ձկով: Նչվածներից բացի, ւնւեսական որոչակի նչանակություն ունեն նան Արճակ (Վանա լճից արնելք), Նաղիկ (Վանա լճից արնմոււք), Ծովք (Արնմւյան Տիդրիսի ակունքի չրջանում), Մեծամոր (Սն ջուր դեւի ակունքում) ն մի չարք այլ ւոքրիկ լճակներ: Հայկական լեռնաչխարՀից են սկիղբ առնում Տիդրիս, Եւրաւ, Ճորոխ, կուր ն Արաքս դեւերը: կուրը սկիղբ է առնում åաւմական Տայք աչխարՀի կող դավառից: Արաքսը Հայասւանի մայր դեւն է: Նա աչխարՀի ամենաւղմու դեւն է: Սկիղբ է առնում Բյուրակն բարձրավանդակի Սրմանց դադաթի լանջերից ն թաւվում է կուրի մեջ կասåից ծովի մուակայքում: Òկնառաւ է ն արադաՀոս: Վարարումների ն Հունի ւուոխման åաւճառով åաւմության ընթացքում նրա վրա կառուցված կամուրջներից միայն Հովվի կամուրջն է (Բասենում) åաՀåանվել մինչն մեր օրերը: Արաքսի ձախակողմյան վւակներից Հայւնի են Ախուրյանը, Մեծամորը (Սն ջուր), Հրաղդանը, Աղաւը, Նախիջնանը, Երնջակը, Ողջին, Որուանը, Հադարին (կամ Աղավնո դեւ), իսկ աջակողմյաններից' Դեղին ու կուուր (կարմիր) դեւերը: Եւրաւը Հայկական լեռնաչխարՀից սկսվող դեւերի մեջ ամենաերկարն է, իսկ Տիդրիսը' ամենաջրառաւը: Այդ երկուսն էլ կաղմավորվում են երկուական ճյուղերից, Եւրաւը' Արածանիից (Արնելյան Եւրաւ) ն Արնմւյան Եւրաւից (Եւրաւ), իսկ Տիդրիսը' Արնմւյան Տիդրիսից ն Արնելյան Տիդրիսից (նան' Զերմ): Արնմւյան Եւրաւը սկիղբ է առնում էրղրումի սարաՀարթից, իսկ Արածանին' Ծաղկանց լեռներից: Երկու Եւրաւներն իրար են միանում ն կաղմում Եւրաւ դեւը Խարբերդի դաչւի Հյուսիս-արնմւյան կողմում: Արնմւյան Տիդրիսը սկիղբ է առնում Ծովք լճից: Հայկական լեռնաչխարՀի դեւերը լեռնային բնույթ ունեն, արադաՀոս են ն ւրւրալից: Դրանց անկման ուժը Հին ն միջին դարերում օդւադործվել է չաւ չնչին չաւով' ջրաղացներ դործի դնելու Համար:

Գեւերը արադաՀոսության ն մեծ անկման åաւճառով նավարկության Համար åիւանի չեն: Գեւերի նչանակությունը առանձնաåես մեծ է եղել ոռոդման ն ձկնորսության Համար: ԸնդՀանուր առմամբ Հայկական լեռնաչխարՀի Հողն արդավանդ է: Երկիրը Հավասարաåես նåասւավոր է դյուղաւնւեսության երկու կարնորադույն ճյուղերի' երկրադործության ն անասնաåաՀության ղարդացման Համար: Հողն ու բուսականությունը այսւեղ, կլիմայական åայմաններին Համաåաւասխան, բաղմաղան են. դրանք ուղղաձիդ ուղղությամբ կաղմում են մի քանի դուիներ: Ցածրադիր մասերում' ծովի մակերնույթից 500–1000 մ բարձրության վրա դւնվող Հարթություններում (Արարաւյան դաչւ, Մեղրու ն կաåանի Հովիւներ, Արնմւյան Տիդրիսի Հովիւ ն այլն) արՀեսւական ոռոդման դեåքում Հաջողությամբ աճում են չոր մերձարնադարձային մչակույթներ' բամբակ, նուռ, թուղ ն այլն: Այս դուում ՀացաՀաւիկային մչակաբույսերի Հեւ միասին աճեցնում են բրինձ: Հնադույն ժամանակներից ի վեր Հայասւանը մեծ Համբավ ունի իր խաղողով, դեղձով, ծիրանով ն åւուղների այլ ւեսակներով: Ցածրադիր այդ դուու բնական աղքաւ բուսածածկը Հիմնականում բաղկացած է օչինդրից ն ճաՀճաբույսերից: Ցածրադիր դուուց վեր' ծովի մակերնույթից 1100–1500 մ բարձրության վրա ընկած է նախալեռնային դուին, որի Համար բնորոչ մչակույթները ՀացաՀաւիկներն են' ցորենը, դարին, ւարեկանը, Հաճարը, կորեկը, իսկ ցածրադիր մասերում' մինչն 1300 մ բարձրության վրա խաղողի ու կորիղավոր åւուղների մչակույթը: ՀացաՀաւիկներով առանձնաåես աչքի են ընկել Շիրակը, Ալաչկերւը ն Մուչը: Հայկական լեռնաչխարՀի նախալեռնային դուում ւարածված են վայրի Հացաբույսերի մի քանի ւեսակներ: Հայասւանը վայրի ցորենի նախաՀայրենիքներից մեկն է: Երկրում լայն ւարածում ունեցող նախալեռնային դուուց վերն ւարածվում է լեռնային դուին, որը ծովի մակերնույթից ունի 1500– 2000 մ բարձրություն: Այսւեղ նույնåես ւարածված են ՀացաՀաւիկները, միայն այն ւարբերությամբ, որ ցորենի ւոխարեն դերիչխում են դարին ն ւարեկանը: ՀացաՀաւիկների ցանքերը այս դուում երբեմն վնասվում են կարկոււից ն ցրւերից: Լեռնային դուու բարձր չերւերում' 1900–2000 մեւրից վեր, ւարածվում են ալåյան ւարթամ ու Հյութեղ մարդադեւինները, որոնք դրավում են ընդար11

ձակ ւարածություններ: Ալåյան մարդադեւիններով առանձնաåես Հարուսւ են Բյուրակնյան, Խոնավ, Սնանի (Սնանա լճից արնելք), Գեղամա ն Սյունյաց լեռների բարձրադիր լանջերը: Անւառները Հայկական լեռնաչխարՀում Համեմաւաբար քիչ ւարածություն են դրավում: Նրա կենւրոնական չրջանները, եթե չՀաչվենք ւեղ-ւեղ երնացող առանձին åուրակները, դրեթե անւառաղուրկ են: Մեծ ղանդվածներով անւառներ դւնվում են Արցախում, Սյունիքում, Գուդարքում, Տայքում, Զորրորդ Հայքում, Արեվելյան Տիդրիսի ավաղանում: Հնում անւառներն ավելի ընդարձակ ւարածություններ են դրավել, քան այժմ: Հայկական լեռնաչխարՀի անւառներում առանձնաåես ւարածված են' կաղնին, Հաճարենին, բոխին, թխկին, Հացենին ն կեչին: Սյունիքի, Արցախի ն Գուդարքի անւառներում կան մեծ քանակությամբ վայրի åւղաւու ծառեր ու թւեր' ւանձենիներ, խնձորենիներ, սալորենիներ ն այլ ծառաւեսակներ: Սյունիքի Հարավային մասում, Վանա լճի ավաղանում ն մի քանի ւեղերում անւառային åուրակներ են կաղմում ընկուղենիները: Հին Հայասւանում ւնկվել են մի քանի անւառաåուրակներ: Դրանցից առանձնաåես նչանավոր են եղել «Սոսյաց անւառը» (Արմավիր մայրաքաղաքի մու), «Ծննդոց անւառը» (Ախուրյան դեւի աջ աւին, Բադարան քաղաքի չրջակայքում) ն, մանավանդ, «Խոսրովակերւ» անւառը, որը ւարածվում էր Աղաւ ն Վեդի դեւերի ջրբաժան չրջանում' Գառնիի բերդի մուից մինչն Դվին, աåա' Արւաչաւ: Վերջինիս մնացորդները մինչն օրս էլ մնում են Արարաւի չրջանում «Խոսրովի անւառ» անունով ն որåես åեւական արդելանոց åաՀåանվում են Հաւուկ խնամքով: Բաղմաղան է նան Հայկական լեռնաչխարՀի կենդանական աչխարՀը: Ընւանի կենդանիներից այսւեղ ւարածված են ոչխարը, այծը, կովն ու եղը, ձին, դոմեչը, ջորին, էչը, ն բաղմաղան թռչուններ: Վայրի կենդանիներից' աղվեսը, նաåասւակը, կղաքիսը, դայլը, արջը, բորենին, քարայծն ու վայրի ոչխարը, եղնիկը, վարաղը, ծայր Հարավային մասերում' նան առյուծ: Հին ն միջնադարյան Հայասւանի Համար ւնւեսական մեծ նչանակություն է ունեցել միջաւի մի ւեսակը, որն աճում էր Արարաւյան դաչւի Արաքսին Հարող ճաՀճոււներում: Այդ միջաւից åաւրասւում էին արւաքին չուկայում մեծ Համբավ ձեռք բերած Հայկական չդունաթաւվող վառ կարմիր ներկ' «որդան կարմիր»-ը: Հայկական լեռնաչխարՀն աչքի է ընկնում իր բնական Հարսւու12

թյուններով, ամենից առաջ' սեղանի աղով: Աղի երեք նչանավոր Հանքավայրերը' կողբը, Նախիջնանը ն կաղղվանը, Հայւնի էին վաղադույն ժամանակներից: Հայկական լեռնաչխարՀը Հայւնի է նան åղնձի, կաåարի ու ցինկի Հանքերով: Պղնձի Հանքավայրեր կան երկրի չաւ մասերում: Առանձնաåես Հայւնի են եղել Գուդարքի Տաչիրք դավառը, Սյունիքի Վայոց ձոր, Բաղք ն Òորք դավառները ն այլն: Երկաթն ավելի լայն ւարածում ունի: Անանիա Շիրակացու «ԱչխարՀացույց»-ի (7II դար) մեջ Հիչաւակվում է, որ երկաթով Հարուսւ են Աղձնիք, Տուրուբերան ն Ոււիք նաՀանդները: Առանձնաåես նչանավոր էին Վանա լճի Հարավային աւին դւնվող «ԵրկաթաՀաւ» կամ «ԵրկաթաՀանք» կոչված Հանքերը' կաåոււկող լեռան մու: Նավթը նույնåես Հիչաւակվում է Աղձնիք ն Տուրուբերան աչխարՀներում: Նավթային ավաղաններ կան նան Վանից Հարավ, Բերկրի քաղաքի չրջանում ն կարինում (էրղրում): Քարածխով աչքի են ընկնում Արնմւյան Տիդրիսի ն Արնմւյան Եւրաւի ավաղանները: Աղնիվ մեւաղներից Հիչաւակվում են ոսկին ն արծաթը: Արծաթի Հայւնի Հանքավայրը դւնվում էր Հին Հայասւանի Հյուսիսարնմւյան մասում, իսկ ոսկու Հանքեր ու ոսկեբեր ավաղներ Հիչաւակվում են Հայկական լեռնաչխարՀի Հինդ վայրերում' Սåեր դավառում, Արարաւյան դաչւում, Զորրորդ Հայք աչխարՀի Պաղնաւուն դավառում, Հայկական Տավրոսի Վանա լճին Հարող Հաւվածում ն Սյունիքում (Սոդք դավառում): Դրանցից առանձնաåես նչանավոր էին Սåերի ոսկու Հանքերը, որոնք Հայւնի են եղել ն մչակվել են չաւ Հին ժամանակներից: Երկրի Հրաբխային չրջաններում ն դունավոր մեւաղների Հանքավայրերում մեծ ւարածում ունի ծծումբը: ԼեռնաչխարՀի ւարբեր մասերում Հանդիåում են ւորֆ, ղառիկ, քրոմիւ: Հայկական լեռնաչխարՀը Հարուսւ է բաղմաւեսակ չինանյութերով: Երկրում ավաղը, կավը ն կրաքարերը ւարածված են դրեթե ամենուրեք: կան ւարբեր ւեսակի ու դույնի մարմարներ (Երնանի մու, Արղականում, Խոր Վիրաåում, Արարաւ կայարանի մու ն այլ ւեղերում): Հրաբխային չաւ չրջաններում Հղոր չերւերով ւարածված են բաղմադույն (սն, դորչ, վարդադույն ն այլն) ւուֆերը, որոնցից առանձնաåես մեծ Հռչակ է վայելում Արթիկի վարդադույն ւուֆը: Տուֆերով (Երնանում, Շիրակում ն այլուր), մարմարներով,

ինչåես ն åեմղայով (Շիրակում) ու դիåսով (Արարաւյան դաչւում) Հայւնի է եղել մանավանդ Այրարաւյան աչխարՀը: Պակաս ւարածում չունեն նան դրանիւը, բաղալւը, ֆերղիւները: Շինանյութերի բարձր որակն ու առաւությունը բնականաբար նåասւել են Հայկական լեռնաչխարՀի բնակիչների չինարարական արվեսւի ղարդացմանը, մի արվեսւ, որի ամենաւարբեր ժամանակներին վերաբերող կոթողներն այսօր էլ åաՀåանում են իրենց Հմայքը: Հրաբուխների ւարածվածության չնորՀիվ Հայկական լեռնաչխարՀի դրեթե բոլոր կողմերում բխում են բաղմաւեսակ ու բաղմաթիվ Հանքային ւաք ու սառն աղբյուրներ: Դրանք Հիմնականում ունեն ածխաթթվային, երկաթային, ծծմբային ն ածխաթթվա-ալկալիական բաղադրություն: Հրաղդան դեւի ավաղանում բխում են Հանքային մի չարք սառն աղբյուրներ, որոնց մեջ åաւմական չաւ Հին ժամանակներից ի վեր բուժիչ Հաւկություններով Հայւնի է Արղնիի ջուրը: Տաք աղբյուրներից Հայւնի են «Վարչակի ջերմուկը» (Բայաղեւ քաղաքից ոչ Հեռու, Դիադինի չրջանում), Զերմուկը (Սյունիքի Վայոց ձոր դավառում), կարինի (էրղրում) ն Երղնկայի ջերմուկները: Մեր օրերում լայնորեն օդւադործվում է Վայոց ձորի ջերմուկը, ուր կառուցվել են Հիանալի առողջարաններ: Հանքային բաղմաթիվ աղբյուրներ կան Փամբակ ու Աղսւն դեւերի ձորերում, Որուան ու Ողջի դեւերի ավաղաններում ն այլուր: Հայկական լեռնաչխարՀն իր կլիմայական ու Հողային բարենåասւ åայմաններով, ձկնառաւ լճերով ու արադաՀոս դեւերով, Հարուսւ բուսական ու կենդանական աչխարՀով, Հանքային բաղմաւեսակ Հարսւություններով մեծաåես նåասւել է ւնւեսության ղարդացմանը: Հայասւանը քաղաքակրթված Հին աչխարՀի բաղկացուցիչ մասերից մեկն էր ն, իբրն այդåիսին, Հայւնի էր åաւմության վաղադույն ժամանակներից: Հայասւանի Հնադույն չրջանի ւարածքի ն վարչական բաժանման վերաբերյալ Հիչաւակություններ են կաւարել Հերոդուոսը, Քսենուոնը, Սւրաբոնը, Պլինիոս Ավադը, Պւղոմեոսը ն Հայւնի այլ Հեղինակներ: Սելնկյան ւիրաåեւության ժամանակներից սկսած (Ք. ա. I7–II դար) Հայաբնակ բոլոր չրջանները բաժանված էին երեք խոչոր վարչական միավորների' Փոքր Հայք, Ծուք ն Մեծ Հայք, որոնք Ք. ա. III դարում դարձան առանձինառանձին անկախ åեւություններ: Դրանց մեջ ամենից ղորեղը Մեծ

Հայքի åեւությունն էր, որւեղ Ք. ա. II դարից մինչն Ք. Հ. 7 դարը թադավորում էին նախ Արւաչեսյանները, աåա Արչակունիները: Արւաչեսյանների օրոք, մանավանդ Արւաչես I-ի ն Տիդրան II-ի թադավորության չրջանում, Մեծ Հայքի ւարածքը' Հարնան Հայկական ու մասամբ ոչ Հայկական չրջանների, ինչåես նան Ծուքի ու Փոքր Հայքի Հաչվին ընդարձակվելով, Հասավ իր առավելադույն սաՀմաններին: Նրա սաՀմանները, որ դրեթե առանց էական ւուոխության մնացին նան I–I7 դարերում, Տիդրան II-ի օրոք Հասնում էին արնելքում կասåից ծով, արնմոււքում' Եւրաւ, Հյուսիսում' կուր դեւը, իսկ Հարավում կորդվաց լեռների Հարավային վերջավորությունները: Նչված սաՀմանների միջն ամւուված երկիրը, որը, եթե բացառելու լինենք արնելյան մի քանի չրջաններ, Հիմնականում Համընկնում է Հայկական լեռնաչխարՀի Հեւ, åաւմությանը Հայւնի է Մեծ Հայք կամ ուղղակի Հայասւան անունով' անկախ ժամանակի ընթացքում նրա կրած ւարածքային ու վարչական-քաղաքական ւուոխություններից: Մեծ Հայքը վարչական առումով Արւաչեսյանների թադավորության չրջանում բաժանվում էր ղորավորությունների (վարչաւարածքային ու ղինվորական միավորներ) ու բդեչխությունների, իսկ Արչակունիների օրոք' նախարարությունների ու բդեչխությունների: Հեւադայում երկրի ներքին վարչաւարածքային բաժանումներն ըսւ էության բաղմաթիվ անդամ ենթարկվում են ւուոխությունների: Սակայն դարեր չարունակ åաւմադիրների ու աչխարՀադիրների մու դործածության մեջ է մնում Մեծ Հայքի ւարածքային այն բաժանումը, որը ւրվում է 7II դարի «ԱչխարՀացույց»-ում: Ըսւ «ԱչխարՀացույց»-ի Մեծ Հայքը բաղկացած էր 15 աչխարՀներից, որոնք բոլորը միասին ունեին 191 դավառ: Այդ աչխարՀները Հեւնյալներն էին' Տայք, Բարձր Հայք կամ կարինի աչխարՀ, Զորրորդ Հայք, Աղձնիք, կորճեք կամ կորդվաց աչխարՀ, Մոկք, ՊարսկաՀայք, Փայւակարան, Արցախ, Ոււիք, Գուդարք, Տուրուբերան կամ Տարոնի երկիր, Սյունիք, Վասåուրական ն Այրարաւ: Հայ ժողովրդի åաւմության մեջ առանձնաåես կարնոր դեր են խաղացել Բարձր Հայքը, Զորրորդ Հայքը, Տուրուբերանը, Վասåուրականը, Սյունիքը, Արցախը, Գուդարքը ն Հաւկաåես Այրարաւը: Բարձր Հայքի դավառներից նչանավոր էին' Դարանաղի դավառն իր Անի ամրոցով, Եկեղյաց դավառը' Երիղա ավանով (Երղնկա), Մա15

նանաղի դավառը, որն առանձնաåես Հայւնի դարձավ Թոնդրակյան չարժման ժամանակ, կարինը կարին քաղաքով ն Սåեր դավառը Սåեր դյուղաքաղաքով: Զորրորդ Հայքի դավառներից նչանավոր էին Հանձիթը' Խարբերդ քաղաքով ն Հռանդեա վայրով, Մեծ Ծուքը, Անդեղւուն դավառը' Անդղ ամրոցով ն այլն: Տուրուբերան աչխարՀի ամենանչանավոր դավառը Տարոնն էր' Աչւիչաւ ու Գլակա վանքերով, Ողական ամրոցով, Մուչ դյուղաքաղաքով ն նչանավոր Հացեկաց ու Խորոնք դյուղերով: Վասåուրականը Մեծ Հայքի ամենաբաղմադավառ աչխարՀն էր, նրա դավառների թիվը Հասնում էր մինչն 37-ի: Հայւնի էին Հաւկաåես Ռչւունիքը' Ոսւան դյուղաքաղաքով, Նարեկա վանքով ն Աղթամար կղղով, Տոսåը' Վան քաղաքով ն Արւամեւ դյուղաքաղաքով, Արւաղը' Ավարայրի դաչւով ն Եղինդ դյուղով, Աղբակը' Արծրունիների Ադամակերւ ոսւանով, Նախճավանը' Նախճավան քաղաքով ն դուսաններով Հայւնի դինեվեւ Գողթն դավառը: Սյունիքի նչանավոր դավառներից էին Արնիքը, Բաղքը, Ծղուկը, Վայոց ձորը ն Գեղարքունիք դավառը: Մեծ Հայքի ամենաՀայւնի աչխարՀը Այրարաւն էր, Հայ åեւականության, մչակութային ու ւնւեսական կյանքի ամենանչանավոր կենւրոնը: Բավական է ասել, որ Հայկական åեւության մայրաքաղաքների մեծադույն մասը դւնվում էր Այրարաւում: Այրարաւյան աչխարՀի դավառներից Հայւնի էին' Բասենը' Վաղարչավան քաղաքով, Արչարունիքը' Երվանդաչաւ ու Բադարան քաղաքներով, Երվանդավան դղյակով ն Արւադերս ամրոցով, Վանանդը' կարս բերդով, Շիրակը' Անի բերդով, Արադածունը' Արմավիր ու Վաղարչաåաւ քաղաքներով, կուայքը' Երնան դյուղաքաղաքով, Մաղաղը' Գառնի բերդաքաղաքով, Բադրնանդը' Վաղարչակերւ դյուղաքաղաքով, Ծաղկունը' ՇաՀաåիվան վանքով, կոդովիւը' Բադրաւունիների ոսւան Դարույնքով (Բայաղեւ), Ոսւանը' Արւաչաւ ն Դվին քաղաքներով: Հայ մաւենադիրները, Հաւկաåես Ղաղար Փարåեցին, մեծ դովեսւով են խոսում Այրարաւի արդավանդության մասին: Մեծ Հայքից բացի Հայ ժողովուրդը ղդալիորեն մեծամասնություն է կաղմել նան Փոքր Հայքում, որն սկղբում դրավում էր միայն Իրիս դեւի ն նրա աջակողմյան Գայլ դեւի վերին ու միջին Հոսանքների ավաղանները, բայց Հեւադայում, I7 դարից սկսած, երբ այն բաժանվեց Առաջին ն Երկրորդ Հայք åրովինցիաների, նրա ւարածքը

ղդալի չաւով մեծացրին Հարնան չրջանների Հաչվին: Ավելի ուչ Մեծ Հայքից եկող բնակիչները Փոքր Հայքից բացի բնակություն Հասւաւեցին նան նրա Հարավային Հարնան' նախկին կաåադովկիայի ւարածքում, իսկ Ճ դարից' կիլիկիայում, որւեղ ՃI դարում նրանք սւեղծեցին իրենց åեւականությունը: Արաբական åեւության ժամանակներից սկսած' մեկը մյուսին ւոխարինող արւաքին նվաճողները աղավաղել, ւոխել են Հայասւանի աչխարՀադրական անունները: Այդ åաւճառով էլ մենք Հայասւանում Հանդիåում ենք ամենաւարբեր օւարածին աչխարՀադրական անունների: Սակայն նրա բնակչության Հիմնական ղանդվածները ն աչխարՀադրական անունների մեծ մասը, ընդՀուå մինչն Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմը, մնացին Հայերն ու Հայկական անունները:

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱԶԻՆ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ԵՎ ՎԱՂ ՍՏՐկԱՏԻՐԱկԱՆ

ՀԱՍԱՐԱկՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱԶԻՆ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍԱՐԱկՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

1. ՊԱԼԵՈԼԻԹԸ ԵՎ ՆԵՈԼԻԹԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Մարդկային Հասարակության կաղմավոՆախնադարյան րումն ու ղարդացումը երկարաւն մի դործընՇասարակության թաց է, որը ւնել է Հարյուր-Հաղարավոր ւարիներ: ղարգացման Ըսւ Հնադիւական ն երկրաբանական ւըվչրջանները յալների, մարդը երկրադնդի վրա Հանդես է եկել երկրի åաւմության չորրորդական ժամանակաչրջանի սկղբում, երբ, ընդՀանրաåես, երկրի կլիման ասւիճանաբար սկսել էր ցրւել: Քանի որ մարդկային Հասարակության ղարդացման նախնական ասւիճաններում աչխարՀադրական միջավայրը կարնոր դեր է խաղացել, ուսւի ն մարդը առաջին Հերթին Հանդես է եկել երկրադնդի այն մասերում, որւեղ նրա Համար դոյություն են ունեցել բնական նåասւավոր åայմաններ: Ի ւարբերություն բոլոր կենդանիների, մարդն իր սնունդը, իր կենսաåայմանները Հայթայթելու Համար բնության դեմ մղվող åայքարում Հանդես է դալիս ոչ թե դաւարկ ձեռքերով, այլ արւադրության դործիքներով: Աչխաւանքային կամ արւադրության դործիքների åաւրասւումը Հանդիսանում է մարդու առաջին ն Հիմնական առանձնաՀաւկությունը. դիւակցությունը, մւածողությունն ու

նåաւակադրումը Հանդիսանում են մարդու երկրորդ առանձնաՀաւկությունը: Մարդն իր առաջին դործիքները åաւրասւել է ւայւից, քարից ն ոսկրից, սակայն, Հասկանալի է, որ մեղ Հասել են միայն նրա åաւրասւած քարե, մասամբ ն ոսկրե դործիքները: Քարե դործիքների åաւրասւման Համար իբրն չինանյութ ծառայել են այն քարաւեսակները, որոնք ավելի Հեչւ են մչակվել ն ւվել են կւրող սուր ծայրեր: Այդåիսի քարաւեսակներ են եղել կայծքարը, օբսիդիանը (սաւանի եղունդ), կվարցիւը ն այլն: Միայն Հարյուր-Հաղարավոր ւարիներ Հեւո, երբ Հսկայական ւորձ է կոււակվում, մարդը ւիրաåեւելով մեւաղների մչակման արվեսւին, սկսում է դործիքներ åաւրասւել նան մեւաղներից' åղնձից, բրոնղից ն երկաթից: Նյութական բարիքներ արւադրելու Համար, բնության դեմ մղվող åայքարում մարդիկ Հանդես են դալիս ոչ թե միայնակ, իրարից մեկուսացած, այլ միասին, խմբերով կամ Հասարակություններով: Միայնակ մարդը, ինչåես ն նյութական բարիքների արւադրությունը Հասարակությունից դուրս դոյություն ունենալ չեն կարող: Արւադրությունը միչւ ն բոլոր åայմաններում բացառաåես Հասարակական բնույթ ունի: Նախնադարյան Հասարակության åաւմությունը սովորաբար, ըսւ աչխաւանքային դործիքների, բաժանվում է քարի դարի, բրոնղի դարի ն երկաթի դարի: Քարի դարն իր Հերթին բաժանվում է երկու խոչոր չրջանների' åալեոլիթ ն նեոլիթ, այսինքն' Հին քարի դար ն նոր քարի դար: Մարդկային Հասարակության, այդ թվում ն նախնադարյան Հասարակության ղարդացման մի ասւիճանից մյուսին անցնելու Համար վճռական նչանակություն ունի արւադրության դործիքների ղարդացումը: Որքան ցածր է արւադրողական ուժերի ղարդացումը, ն կամ որքան Հասարակ ու քիչ ղարդացած են արւադրության դործիքները, նույնքան ցածր ու քիչ ղարդացած է նան Հասարակության ղարդացման ասւիճանը ն ընդՀակառակն: Արւադրողական ուժերի ղարդացումը ոչ միայն Հասարակությունը ղարդացման ցածր ասւիճանից ւոխադրում է ավելի բարձր ասւիճանի, այլն առաջ է բերում արւադրական նոր Հարաբերություններ, ինչåես ն ւուոխում Հասարակության ներսում մինչ այդ դոյություն ունեցող քաղաքական, Հասարակական կառավարման ձները, իրավական նորմաները, դաղաւարները:

Նախնադարյան Հասարակության սկղբում մարդիկ աåրել են թաւառող խմբերով, Հուերով, իսկ Հեւադայում միավորվել են ւոՀմային Համայնքներում' Համաւեղ կերåով սնունդ Հայթայթելու, դիչաւիչ կենդանիներից ն Հարնան թչնամի ւոՀմերից åաչւåանվելու Համար: Նախնադարյան Հասարակությունում թե՛ աչխաւանքը ն թե՛ արւադրված նյութական բարիքների բաչխումն ու յուրացումը ունեցել են կոլեկւիվ, Հասարակական բնույթ: Այսւեղ չեն եղել ո՛չ չաՀադործում ն ո՛չ էլ դասակարդեր: ՇաՀադործման ն դասակարդերի բացակայությունը åայմանավորված էր արւադրողական ուժերի ղարդացման ցածր մակարդակով: Քարի դործիքներով ղինված նախնադարյան մարդը երկարաւն աչխաւաժամերի միջոցով Հաղիվ կարողանում էր åաՀåանել իր ն իր սերնդի դոյությունը: Հասարակության ներսում Հավելյալ կենսամթերքների արւադրության անՀնարինությունը բացառում էր չաՀադործման ն դասակարդերի առաջացման Հնարավորությունը: Այդ Հնարավորությունը առաջանում է միայն բրոնղի դարի վերջում ն երկաթի դարի սկղբում, երբ արւադրողական ուժերի Հեւադա ղդալի ղարդացման Հեւնանքով քայքայվում են նախնադարյան կարդերը, ն առաջանում է դասակարդային Հասարակություն: Պալեոլիթը կամ Հին քարի դարը ւնել է մի Պալեոլիթը քանի Հարյուր-Հաղար ւարի: Հայասւանում Վերջին ւարիներում կաւարված Հնադիւական մի չարք Հայւնադործություններ աåացուցեցին, որ Հայկական լեռնաչխարՀը Հանդիսացել է մարդկային Հասարակության ամենաՀին բնակավայրերից մեկը, որւեղ բնակության Համար դոյություն են ունեցել աչխարՀադրական, կլիմայական նåասւավոր åայմաններ: Հայասւանը ծածկված է եղել մերձարնադարձային կուսական խիւ անւառներով: 1944–1947 թթ. Արադածից դեåի Հարավ-արնմոււք դւնվող Արւին լեռան լանջերում, Երնանից ոչ Հեռու դւնվող Արղնի, Նուռնուս ն այլ դյուղերում Հայւնաբերված նախնադարյան մարդու կայաններից դուրս են բերվել մեծ թվով քարե դործիքներ, որոնք åաւկանում են åալեոլիթի ւարբեր չրջաններին: Այս կայանները, որոնք դւնվում են օբսիդիանի (սաւանի եղունդ) Հարուսւ Հանքերի մու, Հանդիսացել են քարե դործիքների åաւրասւման յուրաւեսակ արՀեսւանոցներ: Հայւնաբերված քարե դործիքների մեջ կան չաւ կոåիւ մչակված ձեռքի Հաւիչներ, քերիչներ, սրածայրեր ն այլ մանր դործիքներ,

որոնք åաւկանում են åալեոլիթի ամենավաղ չրջանների մչակույթներին կամ, այլ կերå ասած, դրանք նախնադարյան մարդու ամենաՀին քարե դործիքներից են: Սւորին åալեոլիթին բնորոչ քարե դործիքը Հանդիսացել է ձեռքի Հաւիչը, որը նախնադարյան մարդը օդւադործել է Հարվածելու, ճեղքելու, åաւռելու, կւրելու ն նույնիսկ ւորելու Համար: Òեռքի Հաւիչը մեկից մինչն երկու կիլոդրամ կչռող, 10–12 սանւիմեւր երկարություն ունեցող, մի ծայրը սուր, իսկ մյուսը Հասւ ու բութ մի քարի կւոր է, որը ճեղքելու կամ Հաւելու Համար որոչ չաւով մչակված է մարդու ձեռքով: Այդ ժամանակ մարդիկ աåրում էին թաւառող չաւ ւոքրաթիվ խմբերով, սնվում էին Հիմնականում Հավաքելու, մասամբ էլ որսորդության միջոցով ձեռք բերվող սննդով: Նրանք չունեին երկարաւն բնակության վայրեր ն կայաններ: Սւորին åալեոլիթի վերջում երկրաբանական ւուոխությունների Հեւնանքով Եվրոåայի ն կովկասի, այդ թվում ն Հայասւանի կլիման խիսւ կերåով ցրւում է, դոյանում են սառցադաչւային կենւրոններ: կլիմայի ւուոխության Հեւնանքով առաջացած սննդի Հայթայթման դժվարությունները Հայասւանում աåրող նախնադարյան մարդուն սւիåում են բարելավել իր աչխաւանքի դործիքները ն բարձրացնել աչխաւանքի արւադրողականությունը: Արւին լեռան լանջերում, Հրաղդան դեւի միջին Հոսանքի չրջանում, ինչåես ն կարս, Մալաթիա, Բուլանըխ քաղաքների չրջակայքում Հայւնաբերված նախնադարյան կայաններից Հայւնաբերվել են մեծ քանակությամբ ձեռքի Հաւիչներ, սրածայրեր, քերիչներ, դանակներ ն քարե այլ կւրող սուր դործիքներ, որոնք åաւկանում են վերին åալեոլիթին: Վերին åալեոլիթին åաւկանող մի Հեւաքրքիր քարե մեծ սրածայր դործիք է Հայւնաբերվել նան Պեմղաչենում: Ուչադրավ է, որ այս ժամանակի դործիքների մի մասը åաւրասւված է կայծքարից: Այդ դործիքները, նախկինների Հեւ Համեմաւած' ոչ միայն ավելի լավ են մչակված ն ունեն կւրող ու սուր ծայրեր, այլն որոչ չաւով ենթարկվել են ւարբերացման: Ամեն մի դործիք օդւադործվել է որոչակի աչխաւանքների Համար, այն է' կենդանիներին Հարվածելու, մորթելու, մաչկելու, ւայւ ւաչելու ն այլն: Այս ժամանակաչրջանի դործիքների սրածայր ն կւրող լինելը åայմանավորված էր նրանով, որ մեծ կենդանիների, Հաւկաåես մամոնւի, ռնդեղջյուրի, Հսկա եղջերուի, քարանձավային արջի կոլեկւիվ որ21

սորդությունը դարձել էր նախնադարյան մարդու Հիմնական ւընւեսական ղբաղմունքը ն նրա սննդի դլխավոր աղբյուրներից մեկը: Տարբեր ժամանակներում Լենինականում (Գյումրի) Ախուրյան դեւի աւին, Երնանի չրջակայքում, Լոռիում, Արնմւյան Հայասւանի Խնուս քաղաքում ն այլ վայրերում Հայւնաբերվել են մամոնւի, ռնդեղջյուրի, Հսկա եղջերուի, արջի, նախնական ձիու ն չորրորդական ժամանակաչրջանի այլ կենդանիների ոսկորներ ու կմախքներ, որոնք այժմ åաՀվում են Հայասւանի երկրաբանական, Թբիլիսիի ն Բրիւանական թանդարաններում: Հիչյալ կենդանիների ոսկորների ու կմախքների դյոււերը ինքնին նույնåես կարնոր աåացույց են Հանդիսանում, որ Հայասւանում աåրող վերին åալեոլիթի մարդը ղբաղվել է այդ կենդանիների որսորդությամբ: կլիմայի ւուոխությունը սւիåում է վերին åալեոլիթի մարդուն ցրւից åաւսåարվելու Համար աåասւարան ճարել: Հաւկաåես լեռնային երկրներում նախնադարյան մարդու առաջին բնակարանները դառնում են քարայրները, որոնք նա նվաճում է դիչաւիչ կենդանիների դեմ մղված Համառ åայքարում: Վերին åալեոլիթի նախնադարյան մարդը կաւարում է մարդկային Հասարակության ամենամեծ դյոււերից մեկը' կրակի դյոււը: կրակի դյոււը նախնադարյան մարդուն ոչ միայն åաչւåանում է ցրւից ու Հնարավորություն ւալիս նրան Հում մսից անցնելու եւած մսի դործածության, ոչ միայն Հեչւացնում է նրա աչխաւանքը, դործիքների åաւրասւումն ու սննդի Հայթայթումը, այլն մի աՀեղ ղենք է դառնում բնության ն դիչաւիչ կենդանիների դեմ åայքարելու Համար: կրակի դյոււը մարդկային Հասարակությանը Հնարավորություն է ւալիս ւարածվելու ավելի ընդարձակ ւարածքներում, ինչåես ն սւիåում է նախնադարյան մարդուն ասւիճանաբար անցնել նսւակեցության: Պալեոլիթի վերջում մարդը իր դոյության Հաղարամյակների ւորձով Հնարում է նան ւեդը, նիղակը, åարսաւիկը ն նեւն ու աղեղը: Ինչåես ցույց են ւալիս Հայասւանի նախնադարյան Հուչարձաններից դւնված իրերը, նախնադարյան մարդը որåես նեւի սլաքներ օդւադործել է կայծքարի ն օբսիդիանի սուր կւորներ: Նեւ ու աղեղը նախնադարյան մարդու Համար մի կարնոր դործիք ն ղենք է դառնում որսը Հեռվից սåանելու, վիրավորելու, ինչåես ն դիչաւիչ կենդանիներից ու թչնամիներից åաչւåանվելու Համար: Վերին åալեոլիթում մարդիկ իրար էին միացած բնության ն դիչաւիչ կենդանիների դեմ Համաւեղ åայքարելու, Համաւեղ սնունդ

Հայթայթելու անՀրաժեչւությամբ: Պալեոլիթի վերջում առաջանում է ւոՀմային Համայնքը, որւեղ արդեն, բացի նչված åաւճառներից, մարդիկ իրար էին միացած նան արյունակցությամբ, որը որոչվում էր մոր դծով: Այսւեղ թե՛ աչխաւանքը ն թե՛ նյութական բարիքների բաչխումն ու յուրացումը ուներ բացառաåես կոլեկւիվ, Համայնական բնույթ, որը åայմանավորված էր արւադրողական ուժերի խիսւ ցածր ասւիճանով: Նեոլիթը կամ նոր քարի դարը Հսկայական Նեոլիթը դեր է կաւարել նախնադարյան ՀասարակուՀայասւանում թյան ղարդացման åաւմության մեջ: Նա ւնել է ավելի քան ութ Հաղար ւարի (Ք. ա. ՃII Հաղարամյակի վերջերից մինչն I7 Հաղարամյակի կեսը): Թե՛ Արնելյան ն թե՛ Արնմւյան Հայասւանի բաղմաթիվ չըրջաններից Հայւնաբերված' նեոլիթին åաւկանող նյութական մչակույթի Հուչարձանների ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ Հայասւանում աåրող նոր քարեդարյան մարդը նախ խոչոր առաջադիմություն է կաւարում աչխաւանքի դործիքների åաւրասւման ասåարեղում: Հին քարի դարի կոåիւ, ծանր, քիչ ղարդացած քարե դործիքների ւոխարեն Հանդես են դալիս դեղեցիկ կերåով մչակված ու Հղկված, ավելի նåաւակաՀարմար ձն ւրված, ղդալի չաւով մասնադիւացված բաղմաթիվ նոր դործիքներ ու ղենքեր: Թալինի չրջանի Զաղաներ, Բառոժ, Արարաւյան դաչւի կղղյակ բլուր, Տերւերի ձոր, Մաչւոց բլուր, Սն բլուր կոչվող նեոլիթյան բանակաւեղերից, ինչåես ն Անի-Պեմղայի, Նոյեմբերյանի չրջանի կողբ դյուղի չրջակայքից ն Հայասւանի այլ վայրերից Հայւնաբերված դործիքների ու ղենքերի մեջ կան կայծքարից, օբսիդիանից ն ոսկրից åաւրասւված դանակներ, քերիչներ, ւրորիչներ, ւայւե կոթ անցկացնելու կամ կաåելու Հարմարություն ունեցող մուրճեր, կացիններ, մանդաղներ, սանդեր, աղորիքներ, Հերուններ, մախաթներ, իլիկի դլուխներ ն այլն: Նոր քարեդարյան մարդու խոչոր նվաճումներից մեկը Հանդիսացավ վայրի կենդանիների ընւելացումը ն դրա Հիման վրա անասնաåաՀության սկղբնավորումը: Հայասւանի նոր քարեդարյան դամբարաններից Հայւնաբերվել են ոչխարի, այծի, չան, խողի, կովի, ձիու ն այլ ընւանի կենդանիների ոսկորներ, որոնք ցույց են ւալիս վերին նեոլիթում Հայասւանում անասնաåաՀության ղդալի չաւով ղարդացած լինելը: Մարդը ոչ միայն օդւադործում էր կենդանու միսը, կաթը, կաչին ու մորթին, այլն նրա բուրդը ն մաղը: Քարից

կամ կավից åաւրասւված իլիկի դլուխների դւնվելը ցույց է ւալիս, որ Հայասւանի նեոլիթի մարդը բուրդը ն մաղը մչակում էր թել սւանալու Համար, որը նա օդւադործում էր մաւներով Հադուսւներ Հյուսելու ն մորթե Հադուսւեղենի առանձին մասերն իրար միացնելու Համար: Մարդը բուրդը ն մաղը օդւադործում էր նան թաղիք åաւրասւելու Համար: Այս ժամանակ Հաւկաåես կնոջ ջանքերով Հանդես է դալիս նան ձեռքի բրիչով մչակվող երկրադործությունը: Նեոլիթի վերջում Հայկական լեռնաչխարՀում դոյություն ունեցող երկրադործության մասին արժեքավոր ւվյալներ են Հասել Երնանի չրջակայքում դւնվող Շենդավիթի նախնադարյան բնակավայրի åեղումներից: Այս բնակավայրի բնակարաններից մեկի ներսում եղած կավե մեծ ամանների ն կրակարանի մու դւնվել են ցորենի, դարու ւարբեր ւեսակների Հաւիկներ ն ամբողջական Հասկեր, որոնք ղդալի չաւով նման են այժմ նս Հայասւանում ւարածված ցորենի ն դարու վայրի ւեսակներին: Այրված ցորեն ն դարի է դւնվել նան Նախճավանի մու դւնվող Քյուլ-թաւայի դամբարաններից մեկում: Շենդավիթ բնակավայրում ն այլ վայրերում Հայւնաբերվել են մանդաղկւրիչներ, սանդեր ն åարղ աղորիքներ, որոնք օդւադործվել են Հասկերը քաղելու, Հասկերից ՀացաՀաւիկը անջաւելու, ՀացաՀաւիկը մանրացնելու ն կոåիւ ալյուր սւանալու Համար: Առկա նյութը Հասւաւում է, որ Հայկական լեռնաչխարՀում երկրադործությունն առաջացել է Ք. ա. վեցերորդ Հաղարամյակում ն նրա առաջին կենւրոններն են դարձել Արարաւյան դաչւը, Արածանի դեւի սւորին Հովիւը, Երղնկայի դաչւը, Հայոց ձորը Վասåուրականում ն այլն: կրակի դյոււի չնորՀիվ նեոլիթի սկղբում առաջանում է նան կավադործությունը կամ խեցեդործությունը: Հայասւանում դւնվել են ղդալի քանակությամբ կավե ամաններ ու դործիքներ, որոնք åաւկանում են նեոլիթի ղարդացման ւարբեր չրջաններին: Հայւնաբերված իրերի մեջ կան մեծ ու ւոքր ամաններ, կարասներ, իլիկի դլուխներ, արձանիկներ ն այլն: Վաղ նեոլիթին åաւկանող կավե ամանները åաւրասւված են ձեռքով' կոåիւ ն անկանոն ձներով, ավաղախառն կավից: Իսկ վերին նեոլիթին åաւկանողները åաւրասւված են ճաչակով, բրոււի դրդի վրա ն մաքուր կավից: Սրանցից մի մասն իրենց վրա ունեն երկրաչաւական, բուսական ն քիչ չաւով նան կենդանական նախչեր:

Նեոլիթի չրջանում նախնադարյան մարդը սկսում է ասւիճանաբար անցնել նսւակեցության ն իր Համար կառուցել մչւական բնակաւեղիներ ու կացարաններ: Բնական է, որ նախնադարյան մարդն իր առաջին կացարանները åեւք է կառուցեր քարայրների նմանությամբ: Նման կացարաններ Հայասւանում Հայւնաբերվել են 0չական ն Այդեչաւ դյուղերի չրջակայքում: Սրանք դեւնաւոր, նեղ, երկար ու ցածր, առանց լուսամոււների ն ծխնելույղի, åաւերը խոչոր ու անւաչ քարերով չարված, կւուրը սալաքարերով ծածկված կացարաններ են: Նեոլիթի վերջի բնակաւեղիներ Հայւնաբերվել են Հայասւանի չաւ չրջաններում: Այս ժամանակաչրջանի բնակարանները ավելի Հարմար են ն լայն, ունեն դռներ ու լուսամոււներ, Հիմքը չարված է քարից, åաւերը' Հում աղյուսից, առասւաղը կառուցված է դերաններով, իսկ ւանիքը ծեւված է ցեխով: Սովորաբար ւան մեջւեղում կա մի մեծ քար, որը Հենարան է Հանդիսացել ւանիքի ծանրությունը åաՀåանող կենւրոնական սյունի Համար: Հայկական Հեւադա դյուղական ւների ներսում դւնվող թոնրի ւոխարեն սրանք ունեն կրակարաններ: Նեոլիթի վերջում առաջանում է նան մթերքների միջւոՀմային åարղ ւոխանակությունը: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում միջւոՀմային åարղ ւոխանակության Հիմնական առարկաներից մեկը դառնում է աղը, քանի որ այն դոյություն չուներ բոլոր ւոՀմերի աåրած ւարածքում: Որ իսկաåես քարաղը չաւ վաղ ժամանակներից արդյունաՀանվել ն ւոխանակության առարկա է դարձել, åարղ երնում է նրանից, որ Նախճավանի ն կողբի աղՀանքերից դւնվել են քարե մուրճեր, որոնցից մի քանիսը åաւկանում են սւորին նեոլիթին: Հայասւանում ւոխանակության կարնոր առարկաներից են եղել նան օբսիդիանը ու նրանից åաւրասւված դործիքները: Հաւկաåես Արադածի օբսիդիանը իր ծխադույն, երբեմն նան կարմրավուն դույնով ւարբերվում է այլ երկրների նույնանման քարաւեսակներից, որը մեղ Հնարավորություն է ւալիս որոչելու նրա ւարածման սաՀմանները: Ոչ լրիվ ւվյալներով' Արադածի օբսիդիանից åաւրասւված դործիքներ են դւնվել Անդրկովկասի, Պարսկասւանի, Միջադեւքի ն Փոքր Ասիայի ւարբեր մասերում: Տնւեսության նոր բնադավառների Հանդես Մայրական դալը նախնադարյան Հասարակության ներսում ւոՇմը առաջ է բերում աչխաւանքի բնական բաժա25

նում ւղամարդկանց ն կանանց միջն: Եթե ւղամարդը ղբաղվում էր որսորդությամբ ն դործիքներ åաւրասւելով, աåա կինը, բացի ւան աչխաւանքներից, ղբաղվում էր նան երկրադործությամբ, անասնաåաՀությամբ, բրդի մչակմամբ ն այլն: Սննդի մչւական ն Հիմնական միջոցները արւադրվում էին կնոջ աչխաւանքով, որովՀեւն որսորդությունը կախված էր åաւաՀական Հաջողության Հեւ: Պալեոլիթի վերջում առաջացած մայրական ւոՀմը լրիվ ղարդացման է Հասնում նեոլիթի չրջանում: Ամեն մի ւոՀմ ուներ իր ւարածքը, որի մեջ մւնում էին բնակաւեղը, որսաւեղը, արուը, անւառաչերւը ն այլն: Արւադրության բոլոր միջոցները' Հողը, արուը, անւառաչերւը, անասունները, դործիքները ն այլն Հանդիսանում էին ւոՀմի սեւականությունը: ՏոՀմի անդամի միայն ղենքերն ու ղարդերն էին åաւկանում նրան, որ ն մեծ մասամբ նրա Հեւ թաղվում էին դերեղմանում: Նյութական բարիքների արւադրությունը ն այդ բարիքների յուրացումն ունեին Համայնական բնույթ: ՏոՀմի ղեկավարման դերադույն մարմինը Հանդիսանում էր ւոՀմի խորՀուրդը, որւեղ Հավասար իրավունքներ ունեին ւղամարդիկ ու կանայք: ՏոՀմի խորՀուրդը վճռում էր ւոՀմի ներքին ն արւաքին բոլոր կարնոր Հարցերը, ընւրում ն Հրաժարեցնում էր ւոՀմի ավադին ն ռաղմական առաջնորդին: Վերին նեոլիթում առաջանում է ղույդային ամուսնությունը ն ղույդային ընւանիքը, որի ժամանակ ամուսնությունը թույլաւրվում էր ւարբեր, ոչ արյունակից ւոՀմերի անդամների միջն: Քանի որ մայրական իրավունքի Համաձայն ծադումը Հաչվվում էր միայն մոր դծով, ուսւի Հայրը ն նրա ղավակները նույն ւոՀմից չէին Համարվում, որով ն ղավակներն իրավունք չունեին ժառանդել իրենց Հոր ունեցած սեւական իրերը, այլ այդåիսիք ժառանդում էին մեռածի եղբայրները, քույրերը, քրոջ որդիները: Տուեմիղմը, որն առաջացել ն ղարդացել էր åալեոլիթի մարդու' բնության, բուսական ն կենդանական աչխարՀի նկաւմամբ ունեցած աչխարՀայեցողությունից, իր դոյությունը åաՀåանել էր նան նեոլիթի ժամանակ: Ամեն մի ւոՀմ ուներ իր բուսական կամ կենդանական ւուեմը ն կոչվում էր նրա անունով: Տվյալ ւոՀմի անդամները Հավաւում էին, որ իրենց ւոՀմը առաջացել է այս կամ այն բույսից կամ կենդանուց, ն որ ւվյալ բույսը կամ կենդանին Հանդիսանում է իրենց ւոՀմի դոյության Հիմքը: Աղդադրական ն այլ

ւվյալներ ցույց են ւալիս, որ Հայասւանում աåրող ւոՀմերը Հիմնականում ունեցել են կենդանական ւուեմներ: Ըսւ այդ ւվյալների' Հայասւանում աåրող ւոՀմերի ւուեմներ են Հանդիսացել ցուլը, եղը, ձին, վարաղը, խոյը, այծը, չունը, դայլը, եղջերուն, արջը, արծիվը, բաղեն, անդղը, աղավնին, ծիծեռնակը, կռունկը, արադիլը, սարյակը, օձը ն այլն: Այս ժամանակ մարդը, չկարողանալով բացաւրել մաՀվան ն քնի åաւճառները, ինչåես ն բնության մի չարք երնույթներ, սկսում է åաչւամունքի առարկա դարձնել բարի ն չար «ոդիներին»: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում աåրող նախնադարյան մարդը Հավաւում էր, որ մարդու մեռնելուց Հեւո նրա «Հոդին» չի մեռնում, այլ ւոխադրվում է մի այլ աչխարՀ: Դրա Համար էլ Հանդուցյալի Հեւ թաղված ենք ւեսնում նրա ղենքերը, ղարդերը, ձին, դործիքները, ամաններ, անասուններ, ոււելիք ն այլն: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում աåրող ւոՀմերը ունեցել են իրենց ւոՀմային դերեղմանաւները, որւեղ թաղվել են ւվյալ ւոՀմի անդամները: Դամբարանների åեղումներից երնում է, որ ննջեցյալները ոչ միայն թաղվել են ուղղակի Հողի մեջ, այլն դիակները կարասների, քարարկղների, մեծ սալաքարերից åաւրասւված ւնականման դոլմենների մեջ ւեղավորելուց Հեւո: Նչված ձներով թաղումներ են կաւարված նան դիակը այրելուց Հեւո: Հայասւանում ամենից չաւ ւարածված ն ւոՀմաւիրական կարդերին առանձնաՀաւուկ դամբարանները Հանդիսանում են դոլմենները, որոնք սկիղբ առնելով նեոլիթի ժամանակ, չարունակել են իրենց դոյությունը նան բրոնղի ն երկաթի դարերում: Սրանք երբեմն բռնում են ընդարձակ ւարածություններ: Դոլմենների Հեւ սերւորեն կաåված են նան մենՀիրները ն կրոմլեխները: ՄենՀիրները Հողի մեջ ամրացված ն սուր ծայրով վեր բարձրացող մեծ մենքարեր են, որոնց ւակ մեծ մասամբ լինում են դիակներ, իսկ կրոմլեխները չրջանակաձն, Հողի մեջ ամրացված ն իրար կողքի չարված խոչոր քարեր են, որոնց կենւրոնում Հաճախ լինում են դոլմեններ կամ մենՀիրներ: Դոլմեններ, մենՀիրներ ն կրոմլեխներ կան Աչւարակի, էջմիածնի, Աåարանի, Աղինի, Գորիսի, Ալավերդու, Երղնկայի, Վանի ն այլ չրջաններում:

2. էՆԵՈԼԻԹԸ ԵՎ ԲՐՈՆԶԻ ԴԱՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Հայասւանը Փոքր Ասիայի ն կովկասի Հեւ Հանդիսացել է մեւաղամչակության Հնադույն վայրերից մեկը: Այն Հայասւանում առաջացել ն ղարդացել է սկսած Ք. ա. չորրորդ Հաղարամյակում: Դրան մեծ չաւով նåասւել են Գուդարքում, Սյունիքում, Վասåուրականում, Աղձնիքում, Ծուքում ն այլ նաՀանդներում դւնվող åղնձի, կաåարի, արծաթի, երկաթի, անադի Հարուսւ Հանքերը: Մեւաղի մչակույթի իրացման առաջին ժամանակաչրջանը Հանդիսանում է էնեոլիթը, այսինքն' åղնձի-քարի դարը: Այն Հայկական լեռնաչխարՀում ւնել է Ք. ա. I7 Հաղարամյակի կեսից մինչն III Հաղարամյակի վերջը: Ինչåես չաւ երկրներում, այնåես էլ Հայասւանում աåրող նախնադարյան մարդն իր մեւաղյա առաջին դործիքները åաւրասւել է մաքուր åղնձից: Սակայն մաքուր åղինձն իր ւաւկության åաւճառով երկար չի մնում դործածության մեջ ն լրիվ չի ւոխարինում քարին: Այդ åաւճառով էլ էնեոլիթի ժամանակ նս քարե դործիքները չարունակում են կարնոր դեր կաւարել: Հնադիւական åեղումների ընթացքում թե՛ ԽորՀրդային Հայասւանում ն թե՛ Արնմւյան Հայասւանում Հայւնաբերվել են մեծ թվով էնեոլիթյան բնակավայրեր: Հաւկաåես բացառիկ նչանակություն ունեն Շենդավիթի, Աբովյանի, էջմիածնի չրջանի Մոխրաբլուրի, Սն բլուրի, Թադավորանիսւի (կիրովական), Վանի, կարինի, Բադրնանդի չրջաններում դւնվող բնակաւեղերը: Այդ վայրերում դւնվել են åղնձից åաւրասւված կացիններ, ուրադներ, դանակներ, մանդաղներ, դնդասեղներ, ձուկ որսալու կարթեր, ւեդի ւերնաձն ծայրեր, աåարանջաններ, օղեր ն այլն: Մեծ արժեք ունեն Շենդավիթում ն Քյուլ-թաւայում դւնված åղնձե Հարթ, կոթի ւեսքով կացինը, իսկ Գառնիի էնեոլիթյան չերւում' ականջավոր կացին ձուլելու քարե կաղաåարները: Այս դյոււերն աåացուցում են, որ Հայասւանում դւնված åղնձե իրերը ձուլվել ու åաւրասւվել են ւեղում: Մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում Շենդավիթում Հայւնաբերված ւոՀմային բնակարանները: Դրանք բաղկացած են 6–8 մեւր ւրամադիծ ունեցող կլոր կացարաններից ն Հարակից քառանկյունի, իրար Հեւ կաåված չինություններից, որոնց Հիմքերը չարված ¾նեոլիթը Հայասւանում

են անմչակ քարով, åաւերը' Հում աղյուսով, իսկ ւանիքները ծեւված են ցեխով: կլոր կացարանի կենւրոնում դւնվում է մի մեծ քար, որը Հենարան է Հանդիսացել կոնաձն ւանիքի վերջավորությունն ամւուող ն նրա ծանրությունը åաՀåանող սյան Համար: Այդ սյան մու դւնվում է åաչւամունքային կրակարանը, որն ունի իրար Հեւ կաåված երեք բաժանմունք: էնեոլիթյան այդåիսի բնակարաններ դւնվել են նան այլ վայրերում: Գործիքների Հեւադա կաւարելադործումը նåասւում է Հայասւանի նախնադարյան Հասարակության ւնւեսության ղարդացմանը: Հայասւանի էնեոլիթյան դրեթե բոլոր բնակավայրերում Հայւնաբերվել են մեծ քանակությամբ ոչխարի, այծի, կովի, չան, ձիու, խողի ն այլ ընւանի կենդանիների ոսկորներ: Նույն բնակավայրերից Հայւնաբերվել են նան վայրի կենդանիների, Հաւկաåես վայրի այծի, եղջերուի, արջի ն ձկան ոսկորներ, որոնք ցույց են ւալիս, որ էնեոլիթյան մարդը անասնաåաՀության Հեւ միաժամանակ ղբաղվում էր նան որսորդությամբ ու ձկնորսությամբ: էնեոլիթի չրջանում դոյություն ունեցող երկրադործության մասին մեղ արժեքավոր ւվյալներ են Հասել Շենդավիթի åեղումներից: կլոր կացարանների Հաւակին ն կավե մեծ ամանների մեջ դւնվել են ցորենի, դարու ւարբեր ւեսակների Հաւիկներ ու Հասկեր: էնեոլիթյան ւարբեր բնակաւեղերից դւնվել են նան ղդալի թվով քարե մանդաղներ, կւրիչներ, սանդեր ն աղորիքներ, որոնք օդւադործվել են Հասկեր քաղելու, ծեծելու միջոցով Հասկերից Հաւիկներն անջաւելու, մանրացնելու ն ալյուր սւանալու Համար: Սակայն այդ ժամանակ Հայկական լեռնաչխարՀում երկրադործությունը դեռնս դւնվում էր ղարդացման ցածր ասւիճանի վրա: Ցանքսը կաւարվում էր բնակավայրերին մուիկ դւնվող դեւերի աւերի նեղ չերւերում, Հողը մչակվում էր բրիչով: Համեմաւաբար ավելի բարձր ղարդացման է Հասնում կավադործությունը: Հայասւանի էնեոլիթյան բնակավայրերում դւնվել են մեծ քանակությամբ լավ ւայլեցված սն ն բաց կարմրավուն դույնի կավե ամաններ ն ամանների բեկորներ, որոնց վրա Հաճախ կան երկրաչաւական, բուսական ն կենդանական ղարդարանքներ ու նկարներ: Հայւնաբերվել են նան կավից åաւրասւված կնոջ, եղան, ոչխարի, չան ն թռչունների արձանիկներ: էնեոլիթին Հաջորդում է բրոնղի դարը, որը Բրոնղի դարը Հայասւանում ւնել է Ք. ա. III Հաղարամյակի Հայասւանում վերջից մինչն II Հաղարամյակի վերջը: Մաքուր

åղինձն իր ւաւկության åաւճառով երկար չի մնում դործածության մեջ: Հեւադայում մարդը åղնձի ն անադի Համաձուլվածքից սւանալով ավելի ամուր մի այլ մեւաղ' անադաåղինձը կամ բրոնղը, սկսում է իր դործիքները åաւրասւել դրանից: Հայասւանում չկա մի չրջան, որւեղ դւնված չլինեն բրոնղե դործիքներ, ղենքեր ն ղարդարանքի առարկաներ: Բրոնղե իրերի առաւությամբ Հաւկաåես Հայւնի են Ալավերդու, Նոյեմբերյանի, կիրովականի (Վանաձոր), կաåանի, Սիսիանի, Գորիսի, Դիլիջանի, Վանի, Խարբերդի ն այլ չըրջանները: Բրոնղի դարում սկսում են լայնորեն օդւադործման ենթարկել Հայասւանի åղնձի, կաåարի, ոսկու, արծաթի, անադի Հանքերը: Իր ժամանակի ւեխնիկայի ուսումնասիրության ւեսակեւից բացառիկ արժեք ունեն åեղումների միջոցով Հայւնաբերված Մեծամորի ւարբեր մեւաղների ն Զոդի ոսկու Հանքանյութի մչակման արւադրական Համալիրները: Հայասւանում Հայւնաբերված բրոնղե իրերի մեջ կան կացիններ, դանակներ, մանդաղներ, եղաններ, սանձեր, ասեղներ, Հերուններ ն ւնւեսական դործածության այլ մանր առարկաներ: Շաւ են Հաւկաåես ղենքերի ւեսակները, որոնց մեջ կան դաչույններ, սրեր, ւաåարներ, նիղակի ծայրեր, դուրղեր, նեւի սլաքներ ն այլն: Հարուսւ ն բաղմաղան են նան ւղամարդկանց ն կանանց ղարդարանքի առարկաները: Սրանց մեջ Հայւնաբերվել են լայն ու ղարդարված դուիներ, վարսակալներ, աåարանջաններ, մանյակներ, մաւանիներ, մեդալյոններ, դինդեր, կոճակներ, չղթաներ ն այլն: Հայասւանում դւնվել են նան ոսկուց, արծաթից ն սուրմայից åաւրասւված թասեր, ամաններ, մանյակներ ն այլ ղարդարանքներ, որոնք åաւկանում են բրոնղի դարին: Այս ւեսակեւից չաւ Հեւաքրքիր են կիրովականի բրոնղեդարյան դամբարաններից մեկում Հայւնաբերված իրերը: Այդ իրերի մեջ կան ոսկե մի թաս, արծաթե չորս աման, ոսկուց ն սարդիոնի ուլունքներից åաւրասւված դեղեցիկ մի մանյակ ն այլ իրեր: Ոսկյա թասը նուրբ ւորադրությամբ ղարդարված է երեք ղույդ առյուծներով: Մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում նան Լճաչենի ու Տոլորսի դամբարաններից Հայւնաբերված բրոնղե ու ոսկե իրերը: Գեղարվեսւական բացառիկ մեծ ճաչակով են åաւրասւված այսւեղ Հայւնաբերված ցուլի ն եղջերուի արձանները: Մեւաղամչակման Հանդես դալը ոչ միայն մեծ չաւով Հեչւացնում է աչխաւանքի դործիքների åաւրասւումը ն բարձրացնում աչխաւանքի արւադրողականությունը, այլն ղդալիորեն նåասւում է Հայասւանի նախնադարյան Հասարակության ւնւեսության բոլոր բնադավառների արադ ղարդացմանը:

Նախ մեծ չաւով ղարդանում է անասնաåաՀությունը: Ավելանում են անասունների Հուերը ն դրանց դլխաքանակը, որոչ չաւով բարելավվում է անասունների խնամքը ն դրանց ձմեռվա կերի Հայթայթումը: Հայասւանի բրոնղեդարյան դամբարաններից Հայւնաբերված ընւանի անասունների բաղմաքանակ ոսկորների ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ ոչ միայն ընդՀանրաåես ավելանում է բոլոր ւեսակի անասունների դլխաքանակը, այլն չաւ ավելի մեծ չաւով ն արադ կերåով աճում է մանր եղջերավոր անասունների' ոչխարների ու այծերի դլխաքանակը: Այս Հանդամանքն աåացուցում է, որ այդ ժամանակ անասնաåաՀությունը առավելաåես կիսաքոչվորային, յայլաղային բնույթ ուներ, որովՀեւն մանր անասուններին ավելի Հեչւ էր մի արուավայրից ւեղաւոխել մյուսը: ԱնասնաåաՀության կիսաքոչվորային բնույթը åայմանավորված էր նրանով, որ բնակավայրերին մուիկ դւնվող արուներն այլնս չէին բավարարում մեծ չաւով ավելացած Հուերի կերային կարիքները: Պեւք է կարծել, որ կային նան քոչվոր ւոՀմեր ն ցեղեր, որոնք իրենց անասունները արածացնելու Համար ամառը բարձրանում էին լեռնային արուները, իսկ ձմեռը իջնում ւաք դաչւավայրեր: Անասունները ջրելու, արուավայրերը ոռոդելու Համար Հայասւանի բրոնղեդարյան մարդը չաւ լեռների, բայց Հաւկաåես Արադածի ն Գեղամա լեռների լանջերում կառուցում է ջրանցքների ն առուների ամբողջական ցանցեր, որոնք սկիղբ էին առնում լեռնային աղբյուրներից: Այս աղբյուրների մու Հայւնաբերվել են Հսկա ձկան ւեսք ունեցող քարակոթողներ' «վիչաåներ», որոնք Համարվել են ջրի åաՀաåաններ: Զրանցքներից մի քանիսը բերված են մինչն լեռների մու դւնվող բնակավայրերը: Այս Հանդամանքը աåացուցում է, որ այդ ջրանցքները որոչ չաւով օդւադործվել են նան ցանքսերի ոռոդման Համար: Բրոնղի դարում ղդալի չաւով ղարդանում է նան երկրադործությունը: Ընդարձակվում են ցանքաւարածությունները, Հաւկաåես ՀացաՀաւիկային մչակաբույսերի ւարածությունները, բարելավվում են երկրադործության Հեւ կաåված աչխաւանքի դործընթացները: Պաւմական Հայասւանի ւարածքի դամբարաններից Հայւնաբերված իրեղեն ւվյալները ցույց են ւալիս, որ բացի ՀացաՀաւիկների' ցորենի, դարու ն Հաճարի մչակությունից, բրոնղի դարում առաջ է դալիս նան խաղողի ն åւղաւու ծառերի մչակությունը: Հայասւանը Համարվում է խաղողի Հնադույն Հայրենիքներից մեկը:

Այս ժամանակ Հանդես է դալիս ն ձեռքի բրիչին է ւոխարինում լծկան անասունների ուժով դործող արորը: Եթե բրոնղե մանդաղը ն եղանը Հեչւացնում են բերքաՀավաքը, աåա արորը Հեչւացնում, բարելավում է Հերկը ն Հնարավորություն է ընձեռում Հերկելու ավելի ընդարձակ ւարածություններ: Զդալի չաւով ավելացնելով ՀացաՀաւիկների ցանքսերը, բնական է, որ Հայասւանի բրոնղեդարյան մարդը åեւք է մւածեր նան ՀացաՀաւիկների կալսման մասին, որովՀեւն քարե սանդերը կամ ձեռքով Հասկերը ւչրելու եղանակը այլնս չէր կարող բավարարել այդ åաՀանջը: Դրա Համար էլ մարդը Հնարում է անասունների ուժով քաչվող ն ւախւակների Հակառակ կողմի ւոսիկների մեջ կայծքարի կւորներ ամրացվող կամը: Նման մի ամբողջական կամ դւնվել է Ախթալայի վաղ երկաթի դարին åաւկանող մի դամբարանից, որը, անկասկած, դոյություն ունեցած åեւք է լիներ նան բրոնղի դարում: Այս ենթադրության Հասւաւուն Հիմք է ւալիս ոչ միայն այն, որ Հայասւանի բրոնղեդարյան մի քանի դամբարաններից դւնվել են կամի ւոսիկների մեջ ամրացվող կայծքարի բաղմաթիվ կւորներ, այլն այն, որ Հայասւանին չաւ մուիկ դւնվող Խանլարի բրոնղեդարյան դամբարաններից մեկում նույնåես դւնվել է մի ամբողջական կամ, որը չաւ նման է Ախթալայում դւնված կամին: Բրոնղի դարում Հայասւանի նախնադարյան մարդը Հնարում է նան եղների ուժով չարժվող ւոխադրական միջոցը' երկանիվ ն քառանիվ սայլը: Բրոնղեդարյան ամբողջական սայլեր են դւնվել Լճաչենի ու Գեւաչենի դամբարաններից, որոնք այժմ åաՀվում են Հայասւանի åաւմության թանդարանում: Եթե երկրադործը սայլը օդւադործում էր քաղած ՀացաՀաւիկի կամ խուի խուրձեր ն բեռներ ւոխադրելու Համար, աåա կիսաքոչվոր անասնաåաՀը նրանով մի ւեղից մյուսն էր ւոխադրում իր ունեցած իրերը, վրանները ն երեխաներին: Մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում դամբարաններից Հայւնաբերված բարձրակող, ցածրակող, կամարակաå ծածկով, թանկարժեք կարմիր ւայւից åաւրասւված երկանիվ, քառանիվ ամբողջական սայլերն ու կառքերը: ԱնասնաåաՀության ն երկրադործության ղարդացման Հեւնանքով Հայասւանի լեռնային չրջաններում աåրող ւոՀմերն ու ցեղերը առավելաåես սկսում են ղբաղվել անասնաåաՀությամբ, իսկ դաչւավայրերում բնակվողները' երկրադործությամբ: Այս åաւճառով անասնաåաՀությունը ն երկրադործությունը բաժանվում են իրարից, ն ւեղի է ունենում աչխաւանքի առաջին խոչոր Հասարակական բաժանումը:

Մեծ չաւով ղարդանում են ինչåես Հին, նույնåես ն մեւաղամչակության Հեւ կաåված նոր առաջացած արՀեսւները: Ոչ միայն բարելավվում ն կաւարելադործվում են արՀեսւավորական դործիքները, այլն արւադրվում են ավելի որակյալ ն լավ ձնավորված դործիքներ, ղենքեր ն ղարդարանքներ: Դամբարաններում ն բնակավայրերում Հայւնաբերված Հաղարավոր կավե ամաններն ու իրերը ցույց են ւալիս, որ բրոնղի դարում Հայասւանում մեծ ղարդացման է Հասնում կավադործությունը: Հայւնաբերված իրերի մեջ կան մեծ մասամբ ձեռքով, իսկ երբեմն նան բրոււի դրդի վրա åաւրասւված, լավ թրծված, նախչերով Հարուսւ կաթսաներ, կճուճներ, դավեր, կժեր, դավաթներ, քամիչներ ն այլն: Մեծ Հեւաքրքրություն է ներկայացնում Լենինականի (Գյումրի) չրջանում դւնված ամաններից մեկը, որի վրա ոչխարի ղոՀաբերության ւեսարան է քանդակված: Նույնքան Հեւաքրքիր են նան Ալավերդու չրջանում դւնված այն ամանները, որոնց կոթերը ղանաղան կենդանիների' եղջերուի, օձի ն այլ ւեսք ունեն: Հայասւանի Հարուսւ åղնձաՀանքերը սկսում են մչակման ենթարկվել մեւաղամչակության Հանդես դալու Հենց սկղբից: Հանքաքարը ձեռք է բերվել ոչ միայն ձեռքով Հավաքելու, այլն ւորելու միջոցով, որի Համար օդւադործվել են սկղբում քարե, իսկ Հեւո' բրոնղե դործիքներ: Հանքաքարի ձուլումը նախ կաւարվել է բաց Հորերում, ն ձուլվել են այն Հանքաքարերը, որոնց վրա եղել է åղնձաժանդ: Լավորակ բրոնղ սւանալու Համար մաքուր åղնձին խառնել են 4-ից մինչն 10 ւոկոս անադ: Անադի ւոխարեն երբեմն օդւադործել են նան սուրմա ն կաåար: Հայասւանում Հայւնաբերված բրոնղե իրերը Հիմնականում åաւրասւված են քարե, աղյուսե ն այլ կաղաåարների մեջ Հալված մեւաղը լցնելու, այսինքն' ձուլելու եղանակով: Բրոնղե ւաåարի, կացնի ն ղարդարանքի քարե կաղաåարներ են Հայւնաբերվել Լենինականում, կարմիր բլուրում ն Մուխաննաթ-թաւայում: Լենինականում դւնված քարե կաղաåարը դուրս է եկել նախնադարյան արՀեսւանոցի մու, որւեղ եղել են մեւաղամչակման մնացորդներ: Բրոնղե դործիքների ն ղենքերի մի մասը ունեցել են ւայւե ն ոսկրե կոթեր, որոնք ղենքերին ն դործիքներին ամրացվել են բրոնղե սեåերի միջոցով: Հայասւանում դւնված նույնանուն դործիքները, ղենքերը ն ղարդարանքի առարկաները ոչ թե åաւրասւված են միաւեսակ, նույն չաւսերով, նույն կաղաåարներով, այլ բաղմաթիվ ձներով ն ւարբեր չաւսերով: Այսåես, օրինակ, բրոնղե դաչույններն իրենց ձներով,

չաւսերով ն ղարդարանքներով այնքան չաւ ն բաղմաղան են, որ դրեթե անՀնարին է ճիչւ կերåով որոչել դրանց ւեսակները: Դամբարաններից ն բնակավայրերից մեծ քանակությամբ բրոնղե իրերի Հայւնաբերումը ն նույնանուն իրերի բաղմաւեսակությունը ոչ միայն աåացուցում են բրոնղի մչակույթի Հարսւությունը Հայասւանում ն բրոնղե իրերը երկրի ւարբեր չրջաններում åաւրասւված լինելը, այլն մեւաղամչակության ն նրա Հեւ կաåված արՀեսւների' դարբնության, ղինադործության, ղարդադործության բարձր ղարդացումը: Հաւկաåես ղարդարանքի առարկաների ն ղենքերի մի մասի վրա կան ւորադրության ն այլ միջոցներով կաւարված երկրաչաւական, բուսական ն կենդանական ղարդաքանդակներ, նկարներ, որոնք ցույց են ւալիս բրոնղեդարյան արՀեսւավորների ն՛ Հմւությունը, ն՛ դեղարվեսւական ղարդացած ճաչակը: Զդալի չաւով ղարդանում են նան ւայւամչակությունը, քարադործությունը, կաչեդործությունը, ջուլՀակադործությունը ն այլն: Հայասւանի բրոնղեդարյան մարդու կարնոր նվաճումներից մեկն էլ այն էր, որ նա Ք. ա. Ճ7 դարում Հնարում է նան ձիերով քաչվող ռաղմակառքը: Ռաղմակառքի Հանդես դալը ոչ միայն ընդՀանրաåես արՀեսւների Հեւադա ղարդացման, այլն մի քանի ւարբեր արՀեսւների' դարբնության, ղինադործության ն աւաղձադործության åարղ Համադործակցության, ւարբեր արՀեսւավորների Համաւեղ աչխաւանքի Հեւնանք էր: Բրոնղի դարում ղդալի չաւով ղարդանում է նան ւոխանակությունը: Եթե առաջ ւոխանակությունը ւեղի էր ունենում Հարնան ւոՀմերի միջն ն այն էլ որåես բացառիկ երնույթ, աåա այժմ այն ւեղի է ունենում Հեռավոր ւոՀմերի ու ցեղերի ն նույնիսկ Հեռավոր երկրների միջն, ն ւնւեսության ղարդացմանը ղուդընթաց, դառնում սովորական երնույթ: Այս ժամանակ աղի Հեւ միասին ւոխանակության կարնոր առարկաներ են դառնում նան անասունը, բրոնղե դործիքները ն ղենքերը: Հնադույն այս ժամանակներից Հայասւանը ւոխանակային կաåեր է Հասւաւում ոչ միայն Անդրկովկասի, այլն Առաջավոր Ասիայի չաւ երկրների Հեւ: Փոխանակային այդ կաåի դլխավոր առարկան Հայասւանի Համար Հանդիսանում էր անադը, որովՀեւն այդ մեւաղը երկրում չաւ քիչ էր ն չէր կարող բավականացնել ղարդացող մեւաղամչակության åաՀանջները: Պեւք է ենթադրել, որ, իր Հերթին, Հայասւանը Առաջավոր Ասիայի երկըրներին ւալիս էր անասուններ ն մաքուր åղինձ:

ԱնասնաåաՀության քոչվորային ն կիսաքոչՀայրական ւոՇմը վորային բնույթը, Հուերը թչնամի ցեղերից ն դիչաւիչ կենդանիներից åաչւåանելու անՀրաժեչւությունը, երկրադործության մեջ արորի կիրառումը ն ֆիղիկական ավելի մեծ ուժ åաՀանջող աչխաւանքների Հանդես դալը åաՀանջում են ւնւեսության այս բնադավառներում կնոջ աչխաւանքը ւոխարինել ւղամարդու աչխաւանքով: Տղամարդը ւնւեսության բոլոր ճյուղերում Հանդես դալով իբրն Հիմնական արւադրող' դառնում է ոչ միայն ընւանիքի սնունդ Հայթայթողը, այլն Հասարակության կենւրոնական դեմքը: Զույդային ամուսնության Հիման վրա առաջանում է նաՀաåեւական ընւանիքը կամ դերդասւանը: ՆաՀաåեւական ընւանիքն իր մեջ ընդդրկում էր մուիկ արյունակիցների մի քանի սերունդներ, որի դլուխ էր կանդնած ընւանիքի ավադը Համարվող ւղամարդը կամ նաՀաåեւը: Աչխաւանքը արւադրության բոլոր ճյուղերում կաւարվում էր ընւանիքի բոլոր անդամների մասնակցությամբ: ՆաՀաåեւական ընւանիքի առաջացումը դեռնս էաåես չի խախւում, չի քայքայում ւոՀմաւիրական կարդերի Հիմքերը, քանի որ ւոՀմերը դեռնս իրար էին միացած արյունակցական կաåերով, ւոՀմային ընւանիքներում աչխաւանքը ն արւադրված նյութական բարիքների յուրացումը ուներ ընդՀանուր բնույթ, ն չաՀադործումը միայն åաւաՀական երնույթ էր: Մայրական ւոՀմը ն մայրական իրավունքը, որոնք արդեն չէին Համաåաւասխանում արւադրական նոր Հարաբերություններին, բրոնղի դարի սկղբում անՀրաժեչւաբար ւոխարինվում են Հայրական ւոՀմով ն Հայրական իրավունքով, որի ժամանակ երեխաների արյունակցությունը արդեն Հաչվվում էր Հոր դծով, ն Հայրը իրավունք էր սւանում իր ժառանդությունը թողնել երեխաներին: ԱյնուՀեւն սաՀմանվում է, որ ւոՀմի արական անդամները åեւք է մնան նույն ւոՀմում, իսկ իդական անդամները ամուսնանալուց åեւք է Հեռանան ւոՀմից, իսկ նրանց երեխաները åեւք է մւնեն իրենց Հոր ւոՀմի մեջ: Ցեղային կաղմակերåությունը, որը առաջացել էր մայրական ւոՀմի ժամանակ, մեծ չաւով ամրաåնդվում ն ուժեղանում է: Տընւեսական ւոխադարձ կաåերի, Հարնան թչնամի ւոՀմերից Համաւեղ կերåով åաչւåանվելու, մարդկանց ավելի մեծ խմբերի միացման միջոցով որոչ ձեռնարկումների ն աչխաւանքներ կաւարելու անՀրաժեչւությամբ արյունակից ւոՀմերը միանալով կաղմում են ցեղեր:

Ամեն մի ցեղ ուներ իր որոչակի ւարածքը, որի մեջ մւնում էին բնակաւեղիները, վարելաՀողը, անւառաչերւը, արուները: Ցեղի դերադույն մարմինը Հանդիսանում էր ցեղային խորՀուրդը, որը կաղմված էր ւոՀմերի ավադներից կամ ւոՀմաåեւերից: Ցեղային խորՀուրդը որոչում էր ցեղի ներքին ն արւաքին Հարցերը, կարդավորում էր ւոՀմերի միջն առաջացած վեճերը, ուժեղ ւոՀմաåեւերից մեկին ընւրում էր ցեղաåեւ: Ցեղի մեջ միավորված ւոՀմերը խոսում էին մի ընդՀանուր լեղվով, ունեին ընդՀանուր Հավաւալիքներ: Արուավայրերի, անասունների ն կողոåոււի Համար մղվող միջցեղային կռիվներն ու ընդՀարումները այս ժամանակ մչւական ն սովորական երնույթներ դառնալու åաւճառով Հուերը, երկրադործական կենսամթերքները, մեւաղե իրերը ն այլ Հարսւություններ թչնամու Հաւչւակությունից åաչւåանելը կարնոր նչանակություն է սւանում: Այդ կաåակցությամբ էլ Հայասւանում աåրող ցեղերը բարձր բլուրների վրա ն անառիկ վայրերում կառուցում են åարըսåաåաւված բնակավայրեր' բերդաչեներ կամ քաղաքաբերդեր: Սրանց åարիսåները կառուցված են միաչար կամ երկչար, անւաչ, մինչն 4 մեւր երկարություն, մեկ մեւրից ավելի լայնություն ունեցող խոչոր քարերով ն առանց չաղախի: Ամրոցի ներսում կա ընդարձակ ւարածություն, երբեմն ն բնակարանային բաժանումներ, իսկ ամրոցի չրջաåաւում' ընդարձակ դերեղմանաւներ: Նման բերդ-ամրոցներ կան Արադածի լանջերին, Սնանի ավաղանում, Շիրակում, Սյունիքում ն այլ վայրերում: ԱնասնաåաՀության ն Հաւկաåես երկրադործության ղարդացման Հեւնանքով, երբ ւոխվում է նախնադարյան Հասարակության ւնւեսության Հիմքը, ւոխվում են նան Հայասւանում աåրող նախնադարյան մարդու կրոնական Հավաւալիքները: Եթե անասնաåաՀությամբ ղբաղվող ցեղերի մու դեռ ուժեղ կերåով չարունակվում էր կենդանիների åաչւամունքը, աåա երկրադործությամբ ղբաղվող ցեղերի մու այդ åաչւամունքը սկսում է կաåվել երկրադործության Հեւ: Հաւկաåես մեծ չաւով ւարածվում է եղան åաչւամունքը, որը կաåված էր երկրադործության Հեւ: Առաջանում է նան արեդակի, Հողի, ջրի, նախնիների «Հոդու» åաչւամունքը: Հայասւանի նախնադարյան Հասարակության կրոնական Հավաւալիքների ու արվեսւի ուսումնասիրման ւեսակեւից չաւ արժեքավոր են Արադածի, Գեղամա լեռների, Սյունիքի լեռնալանջերում

դւնված ժայռաåաւկերները: Սրանցում åաւկերված են ընւելացած չների մասնակցությամբ, ղինված մարդկանց կողմից վայրի ու դիչաւիչ դաղանների Համաւեղ չուրջկալով կաւարվող որսորդական ւեսարաններ, åաչւամունքային, ծիսական չուրջåարեր ն այլն: Ուչադրավ է, որ åաւկերների մեջ կան նան եղներով լծված երկանիվ ն քառանիվ սայլեր: Ուսումնասիրողները դւնում են, որ այդ ժայռաåաւկերներից Հները, Հավանաբար, սւեղծվել են նոր քարի դարում, իսկ նորերը' բրոնղի դարում: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում աåրող ւոՀմերը ունեցել են իրենց ւոՀմային դերեղմանաւները: Դամբարանների åեղումներից երնում է, որ թաղումը կաւարվել է ննջեցյալներին կարասների, քարարկղների ն մեծ սալաքարերից åաւրասւված ւնականման դոլմենների մեջ ւեղավորելով: կիրառվել է նան դիակիղում:

3. ԵՐկԱԹԻ ԴԱՐԻ ՍկԻԶԲԸ ԵՎ ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՀԱՍԱՐԱկՈՒԹՅԱՆ ՔԱՅՔԱՅՈՒՄԸ

Երկաթի մչակությունը Արնմւյան Հայասւանում սկսել է Ք. ա. ՃII–ՃI դարերից, իսկ Արնելյան Հայասւանում' Ճ դարից: Դրան մեծ չաւով նåասւել են Հայկական Տավրոսում, Վասåուրականում, Զորրորդ Հայքում, Սասունում, Գողթն, Լոռի ն Գեղարքունիք դավառներում դւնվող երկաթի Հանքերը: Հաւկաåես Արնելյան Հայասւանում ն Անդրկովկասում երկաթի մչակույթը արադ ւարածվում է 7III–7II դարերում' ուրարւացիների անմիջական աղդեցությամբ, որոնք երկաթի մչակությունը այդ ժամանակ Հասցրել էին չդերաղանցված ասւիճանի: Դեբեդ դեւի ձորում, Ալավերդու չրջանում, Սնանի ավաղանում, Երնանի չրջակայքում, Վանում ն այլ վայրերում դւնվող բնակավայրերից ն դամբարաններից Հայւնաբերվել են ղդալի քանակությամբ երկաթե ղանաղան իրեր: Հայւնաբերված այդ իրերի մեջ կան բաՀեր, քլունդներ, կացիններ, եղաններ, մանդաղներ, դանակներ ն այլ դործիքներ: Շաւ են նան ղենքերը, որոնց մեջ կան բրոնղե երախակալներով դաչույններ, սրեր, թրեր, ւաåարներ, նիղակի ն նեւի ծայրեր ն այլն: Զենքերի մի մասն իր վրա ունի ղարդաքանդակներ: Մարդու Համար ամենակարնոր ն խիսւ կարծր մեւաղի' երկաթի մչակության Հանդես դալը մարդկային Հասարակության åաւմուԵրկաթի դարի սկիղբը Հայասւանում

թյան մեջ խոչոր Հեղաչրջող դեր է կաւարում: Երկաթե դործիքները մինչ այդ չւեսնված չաւով բարձրացնում են աչխաւանքի արւադրողականությունը ն ընդլայնում արւադրության բոլոր ճյուղերը: Համեմաւաբար մեծ չաւով ն աննախընթաց կերåով ղարդանում է երկրադործությունը: Եթե երկաթե սուր կացինը Հնարավորություն է ւալիս անւառները կւրաւելու միջոցով նչանակալիորեն ավելացնել ցանքաւարածությունները, աåա երկաթե խուով դործող արորը Հեղաչրջում է առաջ բերում երկրադործության մեջ: Պեւք է ենթադրել, որ այս ժամանակաչրջանից է սկսվում Սնանի ավաղանում ն Հայասւանի այլ վայրերում դւնվող անւառների ոչնչացումը' ցանքաւարածություններ սւեղծելու Համար: Բացի ցորենի, դարու ն Հաճարի մչակությունից, Հայասւանում սկսվում է նան կորեկի, ոսåի, սիսեռի, յուղաւու Հաւիկներից' կւավաւի, քնջութի մչակությունը: Զդալի չաւով ղարդանում է նան այդեդործությունն ու åւղաբուծությունը: կարմիր բլուրի, Վանի մու դւնվող Թուրակկալայի ն այլ բնակավայրերի åեղումները ցույց են ւալիս, որ ոչ միայն ուրարւացիները, այլն Հայասւանում աåրող մյուս ցեղերը այս ժամանակ ծանոթ են եղել դինու, դարեջրի ն ձեթի åաւրասւմանը: Զդալի չաւով ղարդանում է նան անասնաåաՀությունը: Երկաթի մչակության Հանդես դալը նåասւում է բոլոր արՀեսւների' դարբնության, ղինադործության, ոսկերչության, քարւաչության ն այլ արՀեսւների ղարդացմանը: Ավելի կաւարելադործվում են չինարարության, կառուցողական դործի ւեխնիկան ն արվեսւը: ԱրՀեսւները սկսում են ենթարկվել մասնադիւացման: Ամեն մի արՀեսւավոր մասնադիւանում է մի որնէ արՀեսւի մեջ: ԱրՀեսւների ղարդացումն ու մասնադիւացումը առաջ են բերում աչխաւանքի Հասարակական երկրորդ խոչոր բաժանումը' արՀեսւը բաժանվում է երկրադործությունից: Բրոնղի ն երկաթի դարերում արւադրողաՆախնադարյան կան ուժերի ղարդացումը ն դրա Հիման վրա կարգերի առաջացած աչխաւանքի Հասարակական աքայքայումը ռաջին ն երկրորդ բաժանումները սկսում են քայքայել նախնադարյան Հասարակությունը: Անասունների Հուերը, որոնք սկղբում åաւկանում էին ւոՀմերին, Հավանաբար բրոնղի դարի սկղբից դառնում են ընւանիքների ավադների մասնավոր սեւականությունը: Սրանց մասնավոր սեւականությունն են դառնում նան անասունների ւոխանակության մի38

ջոցով ձեռք բերված իրերը: Աչխաւանքի Հասարակական երկրորդ բաժանումից Հեւո մասնավոր սեւականության ղարդացումը ավելի մեծ չաւեր է ընդունում. անձնական ղենքերի, ղարդարանքների ն անասունների Հեւ միասին մասնավոր սեւականություն են դառնում նան աչխաւանքի դործիքները ն արւադրված նյութական բարիքները: Տնւեսության բոլոր ճյուղերի ընդլայնման ն աչխաւանքի արւադրողականության բարձրացման չնորՀիվ Հավելյալ կենսամթերքների սւացման Հնարավորությունը åայմաններ են սւեղծում չաՀադործման ն սւրկության առաջացման Համար: Եթե առաջ åարւված ն դերեվարված թչնամուն սåանում կամ որդեդրում էին Հաղթողների ւոՀմում, աåա այժմ նրան սւրկացնում են: Սւրկաւիրությունը, որը սկղբում միայն åաւաՀական երնույթ էր ն ուներ նաՀաåեւական բնույթ, բրոնղի դարի երկրորդ կեսից դառնում է ւարածված երնույթ: Եթե առաջ սւրուկները նաՀաåեւական ընւանիքի կամ ընւանեկան Համայնքի մասն էին կաղմում ն Հանդիսանում էին իրենց ւերերի օդնականները, աåա այժմ նրանք լրիվ կերåով իրավաղրկվելով, քչվում են դեåի դաչւերը, Հանքերն ու արՀեսւանոցները' ւաժանակիր աչխաւանք կաւարելու Համար: Սրանով մարդկային Հասարակության ներսում առաջանում է դասակարդային առաջին խոչոր բաժանումը. առաջ են դալիս սւրկաւերեր ն սւրուկներ, չաՀադործողներ ն չաՀադործվողներ: Հայասւանի ւարբեր չրջաններում åեղված դամբարանները ցույց են ւալիս, որ բրոնղի դարի վերջում սւրկությունը ղդալի չաւով ւարածված երնույթ է եղել: Մարւունու չրջանի Գեւաչեն դյուղում åեղված մի դամբարանում դւնվել է խորաքանդակ նախչեր ունեցող մի սայլ, որի վրա եղել է վարսակալով, լայն դուիով, ղենքերով, աåարանջանով, մաւանիով, ղարդարված դայիսոնով ն եռաժանիով թաղված մի դիակ: Բացի նչված, ինչåես ն այլ բրոնղե ու կավե իրերից, այս դամբարանում Հայւնաբերվել են նան սայլի վրա դւնվող դիակի ուքի ւակ չարված' սåանված մարդկանց կըմախքներ: կամոյի (Գավառ) չրջանի Արծվաքար դյուղի մի դամբարանում, որւեղ թաղված են եղել բրոնղե վարսակալով, աåարանջաններով ն ղարդարանքներով åճնված մի ւղամարդ ու կին' իրենց երկու երեխաներով, Հայւնաբերվել են դլխաւված սւրուկների 5 դանդ ն սրանց կմախքները: Նույն դյուղի երկու այլ դամբարանում դւնվել են' մեկում 7, մյուսում' 4 սåանված սւրուկների կմախքներ: Սåանված կամ առանց սåանելու իրենց ւերերի Հեւ

թաղված սւրուկների կմախքներ են Հայւնաբերվել նան Լոռու ն Սյունիքի ւարբեր վայրերում åեղված դամբարաններից: Մասնավոր սեւականության առաջացման Հեւնանքով Հարըսւությունը ասւիճանաբար սկսում է կոււակվել ւոՀմի աղդեցիկ անդամների, Հաւկաåես ւոՀմական ավադների ն ռաղմական առաջնորդների ձեռքում: կողոåոււի նåաւակով մղված միջցեղային կռիվները ավելի նս ուժեղանում են ն ամրաåնդում ւոՀմական ավադանու ւնւեսական կարողությունը ն նրա իչխանությունը: ՏոՀմի ներսում Հանդես է դալիս Հարուսւների ն աղքաւների ւարբերություն: ՆաՀաåեւական ընւանեկան Համայնքը քայքայվելով, առաջանում են ավելի ւոքր ընւանիքներ, որոնք իրենց սեւական ւնով ն Հողամասով Հարձակում են սկսում ւոՀմաւիրական վերջին սեւականության' Համայնական Հողաւիրության դեմ: ՆաՀաåեւական ընւանեկան Համայնքի քայքայման ն ւոքր ընւանիքների առաջացման երնույթը Հայասւանում åարղ երնում է åեղված դամբարաններից: Եթե բրոնղի դարի առաջին կեսի դամբարաններում Հաճախ նկաւելի են նաՀաåեւական ընւանիքներով, մինչն 40 Հոդու Հասնող կոլեկւիվ թաղումներ, աåա բրոնղի դարի վերջում մեծ մասամբ նկաւելի են ընւանեկան ւոքր, մարդու ն կնոջ ղույդ թաղումներ: Մասնավոր սեւականության վրա Հիմնված ընւանիքի Հանդես դալը, բնակչության աճող խւությունը ն ւարբեր ւոՀմերի անդամների մեջընդմեջ իրար խառնվելը, ւոՀմի ւարածքում սւրուկների չաւանալը վերացնում են ւոՀմային Համայնական Հողաւիրությունը, Հողի Համաւեղ մչակումը: ՏոՀմական Համայնքը վերածվում է դյուղական Համայնքի: Մասնավոր սեւականության առաջանալուց ն Հաւկաåես մասնադիւացված արՀեսւը երկրադործությունից բաժանվելուց Հեւո մեծ ղարկ է սւանում ւոխանակությունը, որը ՀեւղՀեւե վերածվում է ներքին ն արւաքին առնւրի: Ծավալուն ւոխանակության ժամանակ սկղբում ւողի դեր են կաւարել անասունը, աղը, կաչին, բրոնղե աåարանջանները, աåա կչռով ոսկին ն արծաթը: ԴրամաՀաւումը Առաջավոր Ասիայում Հանդես է եկել միայն Ք. ա. 7I դարի վերջում: Հայասւանում, բացի աղից ն անասուններից, Հավանաբար ւողի դեր են կաւարել նան բրոնղե աåարանջան-օղակները, որոնք մեծ քանակությամբ Հայւնաբերվել են դամբարաններում: Փոխադարձ ւնւեսական-մչակութային կաåերի ն արւաքին թչնամու դեմ Համաւեղ åայքարելու անՀրաժեչւությամբ սկղբում

առաջանում են ցեղային միությունները, իսկ Հեւադայում սրանց ձուլումից կաղմավորվում է ժողովուրդը' մի միասնական ւարածքով ու լեղվով: Ժողովուրդների մեծ մասի կաղմավորումը ւեղի է ունեցել ւոՀմաւիրական կարդերից դեåի դասակարդային Հասարակության անցման չրջանում: Այս ժամանակաչրջանում առաջ են դալիս ժողովըրդական Հանրաժողովը, խորՀուրդը ն ժողովրդի ղորաՀրամանաւարը, որոնք Հանդիսանում էին ւոՀմական Հասարակարդից առաջացած ռաղմական դեմոկրաւիայի մարմիններ: Հեւադայում այս մարմինները դառնում են ժառանդական, ն դրա Հիման վրա առաջանում է åեւությունը, որը մի դործիք է դառնում իչխող դասակարդերի ձեռքին' չաՀադործվող դասակարդերին ճնչելու ն Հåաւակության մեջ åաՀելու Համար: Այսåիսով, առկա նյութի վերլուծությունը Հնարավորություն է ւալիս åնդելու, որ Ք. ա. ՃII Հարյուրամյակում Հայկական լեռնաչխարՀում ւոՀմաւիրական Հասարակությունը սկսում է քայքայվել. Հանդես են դալիս առաջին åեւական կաղմավորումները:

ԳԼՈՒԽ ԵՐկՐՈՐԴ

ՈՒՐԱՐՏԱկԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ՆԱԻՐԻԻ ՑԵՂԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ք. ա. ՃI7–ՃIII դարերում Վանա լճի չըրԱոաջին ւեղեկու- ջանում ն նրանից դեåի Հարավ ու արնմոււք թյունները Նաիրի ընկած ընդարձակ ւարածության վրա աåրում էին բաղմաթիվ ցեղեր: Այս ցեղերի ղբաղեցրած երկրի մասին ւարածքն ասորեսւանյան արձանադրությունների մեջ անվանվում է Նաիրի երկիր: Նաիրի երկիրը առաջին անդամ Հիչաւակված է Ասորեսւանի Սալմանասար I (1280–1261) թադավորի մի արձանադրության մեջ, որւեղ նա Հայւնում է, որ դեåի Հյուսիս կաւարած իր արչավանքի ժամանակ, ի թիվս այլ երկրների, նվաճել է նան Նաիրի երկիրը: Հակառակ Սալմանասար I-ի այս Հայւարարության, նրա արչավանքը առանձին Հաջողություն չէր ունեցել: Դա երնում է այն բանից, որ նա Հեւադայում սւիåված է եղել սաՀմանամերձ մի քանի քաղաքներում նչանակել åաՀակաղորք' Ասորեսւանի ւիրաåեւության չրջանների վրա նաիրյան ցեղերի Հարձակումները կանխելու Համար: Հեւնելով իր Հորը' Թուկուլթի-Նինուրւան (1261–1239) նույնåես մի արչավանք է կաւարում Նաիրի երկրի վրա, որւեղ նրա դեմ դուրս են դալիս 40 ցեղերի առաջնորդներ կամ ցեղաåեւեր, որոնք ասորեսւանյան արձանադրության մեջ անվանված են «թադավորներ»: Թուկուլթի-Նինուրւան Հայւնում է, որ ինքը Հաղթել է Նաիրի երկրի «թադավորներին», նրանց Հարկի ւակ է դցել, նրանց բրոնղե չղթաներով կաåած բերել է Ասսուր ասւծու առաջ' նրանցից Հåաւակության ն Հնաղանդության երդում սւանալու Համար: Նաիրի երկրի մասին ավելի մանրամասն ն Հեւաքրքիր ւեղեկություններ ւալիս է Թիդլաթåալասար I-ը (1115–1077), որը երեք արչավանք է կաւարել այս երկրի վրա: 1114 թվականին Սւորին Զաբից' լեռնային նեղ արաՀեւներով, կիրճերով ն լեռնանցքներով չարժվելով դեåի Հյուսիս, Թիդլաթåալասարը մեծ ղորքով ու ռաղ42

մակառքերով մւնում է Նաիրի երկիրը, որը նա անվանում է «ընդարձակ, Հåաւակություն չիմացող ն անծանոթ երկիր»: Նաիրի երկրի 23 «թադավորներ», այսինքն ցեղային առաջնորդներ, անմիջաåես իրենց ղորքերը ն ռաղմակառքերը Հավաքելով, չարժվում են երկիրը ներխուժած արւաքին թչնամու դեմ' åաւերաղմելու ն ճակաւամարւ ւալու Համար: Շոււով սրանց օդնության են չւաåում նան նաիրյան 60 այլ ցեղային առաջնորդներ: Ճակաւամարւը ւեղի է ունենում Մանաղկերւի մու, որը սակայն վերջանում է նաիրցիների åարւությամբ, որւեղ նրանք թողնում են 120 ջարդված ռաղմակառք ն մեծ թվով սåանվածներ: Ի Հիչաւակ նաիրյան ցեղերի դեմ ւարած իր Հաղթանակի Թիդլաթåալասարը ճակաւամարւի վայրում մի արձանադրություն է թողել: Այս արձանադրությունը Հայասւանի ւարածքում մինչն այժմ Հայւնաբերված ամենաՀին արձանադրությունն է: Թիդլաթåալասար I-ի, ինչåես ն Ասորեսւանի մյուս թադավորների արչավանքները դեåի Նաիրի երկիր ունեցել են բացառաåես կողոåոււի բնույթ: ԱՀա թե ինչåես է նկարադրում Թիդլաթåալասարը Նաիրի երկրում իր կաւարած ավերումները ն կողոåոււը. «Նրանց մեծամեծ քաղաքները դրավեցի, նրանց ունեցվածքը, նրանց Հարսւությունը վերցրի ն ւոխադրեցի, նրանց բնակավայրերը Հրով այրեցի, ավերեցի, ավերակների բլուր ն խոåան դարձրի: Նրանց բաղմաթիվ ձիերի, ջորիների, երինջների երամակները ն նրանց երկրադործական անթիվ ունեցվածքը վերցրի ն ւոխադրեցի»: Թիդլաթåալասարը ձերբակալում է նան ցեղային առաջնորդներին ն միայն նրանց որդիներին åաւանդ վերցնելուց, նրանց վրա ւարեկան 1200 ձի ն 2000 խոչոր եղջերավոր անասուն Հարկ նչանակելուց ն Հավաւարմության ու Հåաւակության երդում ընդունելուց Հեւո աղաւ է արձակում: ՃIII–ՃII դարերում նաիրյան ցեղերի ւնւեսական Հիմնական ղբաղմունքը Հանդիսանում էր անասնաåաՀությունը. անասունները կաղմում էին նրանց Հիմնական Հարսւությունը: Այս ցեղերի մու երկրադործությունն ու արՀեսւադործությունը դեռնս Համեմաւաբար քիչ էին ղարդացած: Այս Հանդամանքը åարղ կերåով երնում է նրանից, որ Թիդլաթåալասարը Նաիրի երկրից ւարած իր ավարի ն նաիրյան ցեղերի վրա նչանակած Հարկերի մեջ Հիմնականում նչում է անասունները: Ուչադրավ է, որ թե՛ Թիդլաթåալասարի ն թե՛ Ասորեսւանի Հեւադա թադավորների' Նաիրի երկրից ւարած ավարի մեջ միչւ Հիչաւակվում են ձիերի ն ջորիների երամակները, որը ցույց է ւալիս, թե Հայկական լեռնաչխարՀի այս ւարածքը վաղ

ժամանակներից Հանդիսացել է ձիաբուծության կարնոր կենւրոններից մեկը: Նչված դարերում Նաիրի երկիրը չի եղել մի միասնական առաջնորդի կողմից կառավարվող ցեղային միություն, այլ այսւեղ ավելի չոււ դոյություն է ունեցել ցեղերի դաչնակցություն, որի կաղմի մեջ մւել են բաղմաթիվ ցեղեր, երբեմն նան ւոքր ցեղային միություններ: Նաիրյան ցեղերի դաչնակցությունը առաջին Հերթին առաջացել է արւաքին ուժեղ թչնամու, այսինքն Ասորեսւանի դեմ Համաւեղ կերåով åայքարելու անՀրաժեչւությամբ: Թուկուլթի-Նինուրւայի ն Թիդլաթåալասարի կողմից նաիրյան ցեղերի առաջնորդներից Հåաւակության ն Հավաւարմության երդում ընդունելու, ցեղային առաջնորդների որդիներին որåես åաւանդ վերցնելու ւասւերն աåացուցում են, որ ցեղային առաջնորդի կամ ցեղաåեւի åաչւոնը նաիրյան ցեղերի մու արդեն ժառանդական էր: Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում ղդալի Նաիրի երկիրը ւուոխություններ են ւեղի ունենում նաիրյան

Ք. ա. X-ԱX

ցեղերի ւնւեսական-Հասարակական կյանքում: դարերում Հաւկաåես IՃ դարի առաջին քառորդում Նաիրի երկրի մասին մեղ կարնոր ւեղեկություններ է ւալիս Ասսուրնաղիրåալ II (883–859) թադավորի ւարեդրությունը: Այս ւարեդրությունից իմանում ենք, որ Ասսուրնաղիրåալը 883, 882, 879 ն 866 թվականներին չորս խոչոր արչավանք է կաւարել Նաիրի երկրի վրա: Իրար Հաջորդող այս արչավանքների ընթացքում Ասսուրնաղիրåալը, դաժան կերåով ճնչելով նաիրյան ցեղերի դիմադրությունը, դրավում ն ավերում է նրանց քաղաքներն ու բնակավայրերը ն ծանր Հարկեր նչանակում: Նա Հայւնում է. «Նաիրի երկրում 250 քաղաք իրենց ղորավոր åարիսåներով ավերեցի, քանդեցի, ավերված ու խոåան երկրի վերածեցի»: Անկասկած է, որ այսւեղ նչված քաղաքների ճնչող մեծամասնությունը ոչ թե իրաåես քաղաքներ էին, այլ ավելի չոււ բերդեր, ամրոցներ ն ամրացված բնակավայրեր: Ասսուրնաղիրåալը, Հեւնելով իր նախորդներից Սալմանասար I-ի օրինակին, սաՀմանամերձ քաղաքներում ոչ միայն բնակեցնում է ասորեսւանյան դաղթականներ ն նչանակում åաՀակաղորք, այլն իր դրաված առանձին երկրամասերում ւեղական ցեղային առաջնորդների ւոխարեն նչանակում է ասորեսւանցի կառավարիչներ: Այս քաղաքականությունը նåաւակ ուներ ամրաåնդել ասորեսւանցիների ւիրաåեւությունը Նաիրի երկրում:

Իր ւարեդրության մեջ Ասսուրնաղիրåալը չաւ Հաճախ Հիչաւակում է, որ Նաիրի երկրից որåես ավար կամ որåես Հարկ ւարել է մեծ քանակությամբ դերիներ, ձիեր, ջորիներ, խոչոր ն մանր եղջերավոր անասուններ, ՀացաՀաւիկ, դինի, åղինձ, բրոնղ, կաåար, անադ, ոսկի, արծաթ, åղնձե ն բրոնղե ամաններ, կաթսաներ, դործված Հադուսւներ ն այլն: Այս ւվյալներից երնում է, որ Նաիրի երկրում, անասնաåաՀության Հեւադա ղարդացմանը ղուդընթաց, մեծ չաւով ղարդանում են նան երկրադործությունը, այդեդործությունը, մեւաղամչակությունը ն արՀեսւադործությունը: Արւադրողական ուժերի ղարդացման ն նրա Հեւ կաåված առանձին ցեղերի միջն ւնւեսական-մչակութային սերւ կաåերի առաջացման, ինչåես ն Ասորեսւանի դեմ Համաւեղ կերåով åայքարելու անՀրաժեչւության Հեւնանքով ՃI–Ճ դարերում Նաիրի երկրում նախկին ցեղային դաչնակցության կամ ւոքր ու թույլ ցեղային միությունների ւոխարեն առաջանում են մի քանի ուժեղ ցեղային միություններ, ինչåես, օրինակ' Ուրարւուի, Դայանիի, Խուբուչկիայի, Մուսասիրի ն նախաՀայկական այլ ցեղային միություններ: Ասորեսւանի դեմ մղվող åաւերաղմներն ու միջցեղային կռիվները ոչ միայն մեծ չաւով ամրաåնդում են ցեղային միության ն ռաղմական առաջնորդների ժառանդական իչխանությունը, այլն նըåասւում, որåեսղի Հարսւությունը կոււակվի վերջիններիս ձեռքում: Մասնավոր սեւականության ն դույքային անՀավասարության Հիման վրա ցեղի ներսում առաջացած չերւավորման, ինչåես ն սւրկաւիրության ն չաՀադործման առաջացման Հեւնանքով նաիրյան ցեղերի մու չաւ ավելի վաղ, քան Հայկական լեռնաչխարՀի մյուս ցեղերի մու, քայքայվում են ւոՀմաւիրական կարդերը, ն առաջանում է դասակարդային Հասարակությունը, որի Հիման վրա էլ կաղմավորվում է åեւությունը:

2. ՈՒՐԱՐՏԱկԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ք. ա. IՃ դարի կեսին Վանա լճի չրջանում կաղմավորվում ն åաւմության թաւերաբեմ է իջնում Հայկական լեռնաչխարՀի ամենաՀնադույն åեւությունը, որը ասորեսւանյան արձանադրությունների մեջ անվանվում է Ուրարւու, իսկ Ասւվածաչնչում' Արարաւի երկիր: Ուրարւական ւեւության աոաջացումը

Ուրարւացիներն իրենց åեւության կենւրոնական մասը անվանում էին Բիայնիլի: Նրանց մայրաքաղաքն էր այժմյան Վանը, որը կոչվում էր Տուչåա: Բիայնիլի–Բիայնա անունը åաՀåանվել է Հեւադայի Վան անվան, իսկ Տուչåա անունը' Տոսå դավառի անվան մեջ, դավառ, որի կենւրոնը Հանդիսանում էր Վանը: Սակայն åաւմադրության մեջ ընդունված է այս åեւությունը ասորեսւանյան ձնով անվանել Ուրարւու: Ուրարւու անունը Առաջավոր Ասիայում չաւ ւարածված է եղել: Այդ անունը ձնաւոխված կերåով Ասւվածաչնչում åաՀåանվել է «Արարաւ», իսկ Հերոդուոսի մու' «Ալարոդ» ձներով: Նույն այդ անվան ձնաւոխություններն են Հանդիսանում նան Մասիս լեռան ն Հայասւանի նաՀանդներից մեկին ւրվող «Արարաւ» ն «Այրարաւ» ւեղանունները: Ուրարւական åեւության մասին մեղ կարնոր ւեղեկություններ են ւալիս ասորեսւանյան ն, Հաւկաåես, ուրարւական սեåադիր արձանադրությունները: Մինչն այժմ Հայւնաբերվել է ավելի քան 500 ուրարւական արձանադրություն: Մեծ թվով արձանադրություններ դւնվել են Վանում, նրա չրջակայքում ն Ուրարւուի կենւրոնական մասում: Բացի այս վայրերից, ուրարւական արձանադրություններ են Հայւնաբերվել նան Մանաղկերւում, Մչո դաչւում, Հասան-կալայում, Բալու քաղաքում, Մալաթիա քաղաքի մու, Ուրմիո լճի Հարավ-արնմւյան աւի մու' կելիչին դյուղում, Մակու քաղաքում, Սարիղամիչում, Շիրակում, Արարաւյան դաչւի ւարբեր մասերում (Արմավիրում, Երնանի չրջակայքում), էլարում, Սնանա լճի ավաղանում ն այլն: Ուրարւուի åաւմության ուսումնասիրության Համար չաւ կարնոր աղբյուր են Հանդիսանում նան Հնադիւական åեղումների միջոցով ձեռք բերված նյութերը: Այս ւեսակեւից չաւ արժեքավոր նյութեր են սւացվել Վանի, Արմավիրի, բայց Հաւկաåես Վանի մու դւնվող ն Ք. ա. 7II դարում ուրարւական թադավորների կենւրոնաւեղին Հանդիսացող ամրոցի' Թուրակ-կալայի åեղումներից: Շաւ արժեքավոր ու անդնաՀաւելի նյութեր են սւացվել նան Երնանի մու դւնվող կարմիր բլուրի ն Արին բերդի åեղումներից: Ուրարւական արձանադրությունների Հայւնաբերված վայրերից ն այդ արձանադրություններում Հիչաւակված ւեղանունների ուսումնասիրությունից երնում է, որ Ուրարւական åեւությունն իր Հղորության ժամանակ իր սաՀմանների մեջ Հիմնականում ընդդրկել է åաւմական Հայասւանի ւարածքը: Նրա բնական սաՀմաններն են եղել արնելքից' Ուրմիո լիճը, արնմոււքից' Եւրաւ դեւը, Հյուսիսից' Փոքր կովկասը ն Հարավից' Հայկական Տավրոսը:

Ուրարւու երկրի մասին «Ուրուաւրի» ձնով առաջին անդամ Հիչաւակված է ՃIII դարի սկղբում' Ասորեսւանի թադավոր Սալմանասար I-ի մի արձանադրության մեջ: Սալմանասարը Հայւնում է, որ երեք օրում նվաճել է Ուրարւու երկիրն իր ութ երկրով ն 51 բնակավայրով, ն որ նա այնւեղից ւարել է դերիներ ու Հարուսւ ավար, ինչåես ն ուրարւացիների վրա մչւական Հարկեր նչանակել: Սալմանասարի այս, ինչåես ն ասորեսւանյան այլ արձանադրությունների վկայություններից երնում է, որ Ք. ա. ՃIII–Ճ դարերում Ուրարւուն եղել է նաիրյան ցեղային դաչնակցության մեջ մւած ւոքր ցեղային միություններից մեկը: «Ուրարւու» անվանումը Հին «Ուրուաւրի» ձնի ւոխարեն առաջին անդամ Հիչաւակված է Ասսուրնաղիրåալ II-ի արձանադրության մեջ: Այնւեղ նչված է, որ ասորեսւանցիք նվաճել են բոլոր երկրները' «Սուբնաւ դեւի (Զեբենե-սու) ակունքներից մինչն Ուրարւու երկիրը»: Այս վկայությունից Հեւնում է, որ IՃ դարի առաջին կեսում Ասսուրնաղիրåալի դեåի Նաիրի երկիրը կաւարած չորս ավերիչ ու կողոåւիչ արչավանքներից Ուրարւուի ւարածքը ղերծ էր մնացել: Այս Հանդամանքը, մի կողմից, աåաՀովում է ուրարւական ցեղային միության ւնւեսական-Հասարակական կյանքի բնական ղարդացումը, մյուս կողմից, ուրարւական ռաղմասւրկաւիրական ավադանու Համար սւեղծում է ւնւեսական-քաղաքական խոչոր դերակչռություն' նաիրյան ցեղային դաչնակցության մեջ: Ասորեսւանցիների կողմից խիսւ կերåով կողոåւված ն ծանր Հարկերի ւակ ընկած նաիրյան ցեղերը, որոնք վաղուց իրար Հեւ կաåված էին ւնւեսական, լեղվական, մչակութային ն ռաղմաքաղաքական կաåերով, Ասորեսւանի ծանր ն դաժան լուծը թոթաւելու, նրան Համաւեղ ուժերով դիմադրություն ցույց ւալու Համար իրենց ուժերը արադ կերåով ենթարկում են կենւրոնացման ն Համախմբվում Ուրարւուի չուրջը: Ուրարւական ռաղմասւրկաւիրական ավադանին, դլխավորելով նաիրյան ցեղերի միավորումը, Ք. ա. IՃ դարի առաջին կեսին սւեղծում է կենւրոնական åեւություն: Ուրարւական åեւության Հիմնադիրը ն նրա առաջին թադավորը լինում է Արամեն (մու 860–843): Հեւաքրքիր է նչել, որ Ուրարւական åեւության Հիմնադրի Հիչաւակը երկար ժամանակ åաՀåանված է եղել Հայկական ժողովրդական Հին ավանդությունների մեջ, որը մեղ է Հասել ՊաւմաՀայր Մովսես Խորենացու չնորՀիվ: Ըսւ ավանդության' Արամեն եղել է Հայերի նախաՀայր Հայկի սե47

րընդից. նա մի չարք ւառավոր Հաղթանակներ է ւարել Ասորիքի, Մարասւանի ն կաåադովկիայի (ըսւ Հին ավանդության անչուչւ' Ասորեսւանի, Մաննայի ն Խեթերի) դեմ, ն որ Արամեի անունով օւարները Հայերին կոչել են արմեն: Ք. ա. IՃ դարի կեսից Ուրարւական åեւությունն արդեն իրական ուժ էր ներկայացնում Ասորեսւանի' դեåի Հայկական լեռնաչխարՀը ձեռնարկած ղավթողական, կողոåւիչ արչավանքներին դիմադրություն ցույց ւալու Համար: Ասսուրնաղիրåալին Հաջորդած Սալմանասար III-ը (859–825) իր թադավորության Հենց սկղբից վճռական åայքար է սկսում Հյուսիսից ն Հյուսիս-արնմոււքից ասորեսւանցիների կողոåւիչ արչավանքների ճանաåարՀը ւակող ուրարւական նորասւեղծ åեւության դեմ: Իր թադավորության առաջին ւարում Սալմանասարը, մեծ ուժերով, Հարավից Հարձակվում է Ուրարւուի վրա: «Խուբուչկիայից,– կարդում ենք Սալմանասարի արձանադրության մեջ,– ելա ն ուրարւացի Արամեի բերդաքաղաք Սուդունիային մուեցա, քաղաքը åաչարեցի, դրավեցի, նրա ղինվորներից չաւերին սåանեցի, կողոåոււը ւեղաւոխեցի»: ԱյնուՀեւն Սալմանասարը Հայւնում է, որ ուրարւացի Արամեի երկրում այրել է 14 բնակավայր ն Սուդունիայից իջել է «Նաիրի ծովը», այսինքն' Վանա լիճը: Սալմանասարի արձանադրությունից դժվար չէ նկաւել, որ Ուրարւուի վրա Ասորեսւանի ձեռնարկած առաջին արչավանքը ոչ մի Հաջողություն չէր ունեցել, որովՀեւն ասորեսւանցիք սաՀմանամերձ չրջանում միայն Սուդունիա բերդաքաղաքը ն 14 բնակավայր դրավելուց ու ավերելուց Հեւո չւաå եւ էին նաՀանջել: Որ իսկաåես Ասորեսւանի առաջին արչավանքը ոչ մի արդյունք չէր ւվել, երնում է նան նրանից, որ Սալմանասարը երկու ւարի անց' 858 թվականին սւիåված է լինում մի նոր, խոչոր արչավանք կաւարել դեåի Ուրարւու: Ասորեսւանցիք այս անդամ ներխուժելով Ուրարւու, åաչարում են թադավորական քաղաք Արղասկուն: Արամեն իր ղորքով քաչվում է Արղասկուի մու դւնվող բլուրը' ճակաւամարւում ավելի նåասւավոր դիրք դրավելու Համար: Ըսւ Սալմանասարի արձանադրության' բլրի վրա ւեղի է ունենում ուժեղ ճակաւամարւ, որը վերջանում է ուրարւացիների åարւությամբ, որւեղ նրանք թողնում են 3400 սåանված ն մեծ ավար: Այս ճակաւամարւից Հեւո ասորեսւանցիք դրավում, ավերում ն այրում են Արղասկուն ն նրա չրջակայքի բնակավայրերը:

848 թվականին Սալմանասարը մի երրորդ արչավանք է կաւարում Ուրարւուի վրա, որի մասին նա իր արձանադրության մեջ նչում է չաւ Համառու կերåով. «Ուրարւացի Արամեի քաղաքները մինչն Եւրաւ դեւի (Արածանիի) ակունքը ավերեցի, քանդեցի, Հրով այրեցի»: Սալմանասարը Ուրարւուի վրա կաւարած իր առաջին ն երկրորդ արչավանքներին չաւ կարնոր նչանակություն է ւվել: Դրա Համար էլ այդ արչավանքների ժամանակ դրավված Սուդունիա ն Արղասկու քաղաքների դրավման ւեսարանները բարձրաքանդակներով քանդակել է ւվել Բալավաթի իր åալաւի բրոնղե դռների վրա, որոնք այժմ դւնվում են Բրիւանական թանդարանում: Այդ բարձրաքանդակները կարնոր åաւմական ն աղդադրական վավերադրեր են, որովՀեւն դրանք մեղ ոչ միայն որոչ դաղաւար են ւալիս ուրարւացիների մարդաբանական ւիåի, այլն նրանց քաղաքների ն ռաղմական ւեխնիկայի մասին: Բարձրաքանդակներից երնում է, որ Սուդունիան ն Արղասկուն կառուցված են եղել բլուրների վրա, ն Հաւկաåես Արղասկուն ունեցել է åաչւåանական աչւարակներով բարձր ու ուժեղ åարիսåներ: Սուդունիայի դրավման ւեսարանի մեջ ուրարւացի մարւիկները' ղինված նիղակներով, նեւ ու աղեղով, վաՀանով, սաղավարւով, դիմադրություն են ցույց ւալիս քաղաքը åաչարած թչնամուն: Զորրորդ արչավանքը Ուրարւուի դեմ, որը Ուրարւական ւեղի է ունենում 833 թվականին, Սալմանաւեւության սարը անձամբ չի կաւարում, այլ ուղարկում է ամրաւնդումը իր սåարաåեւին: Այս արչավանքի ժամանակ ասորեսւանցիների դեմ դուրս է դալիս Արամեին Հաջորդած Սարդուր I-ը (835–825), որին ասորեսւանցիք կոչում էին Սիդուր: «Ուրարւուի կառավարող Սիդուրը,– ասված է Սալմանասարի արձանադրության մեջ,– երբ այդ մասին լուր սւացավ, իր մեծաթիվ ղորքերի ուժին վսւաՀեց ն չարժվեց իմ դեմ ճակաւամարւ ւալու Համար: Ես åաւերաղմեցի նրա Հեւ ն Հաղթեցի»: Վանի միջնաբերդում Հայւնաբերվել է Սարդուր I-ի ասորեսւանյան լեղվով թողած ն բովանդակությամբ միանման երեք արձանադրություն, որոնց մեջ նա Հայւնում է, որ Ալնիունու քաղաքից քարեր է բերել ն բերդ կառուցել: Այս արձանադրությունների Հիման վրա ուսումնասիրողների մեծ մասը դւնում է, որ Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåայի (Վանի) Հիմնադիրը եղել է Սարդուրը:

Նչված արձանադրությունների մեջ Սարդուրը իրեն անվանում է «Մեծ արքա, Հղոր արքա, բաղմությունների արքա, Նաիրի երկրների արքա, արքա, որին ոչ մի թչնամի չի Հաղթել», ն այլ նման ւիւղոսներով: Նույն ւեղում նա Հայւնում է նան, որ «բոլոր թադավորներից (այսինքն' բոլոր ցեղաåեւերից) Հարկեր սւացա»: Սարդուրին ւրվող վերոՀիչյալ ւիւղոսները, նրա' մեծաթիվ ղորք ունենալը ն «բոլոր թադավորներից» Հարկեր դանձելը ցույց են ւալիս, որ IՃ դարի երկրորդ կեսում Ուրարւական åեւությունը ղդալի չաւով ուժեղացել էր ն իրեն աåաՀով էր ղդում Ասորեսւանի Հնարավոր արչավանքներից: Ուրարւական åեւությունը ավելի մեծ չաւով ուժեղանում ն ամրաåնդվում է Սարդուր I-ի որդու' Իչåուինիի (825–810) ժամանակ: Ք. ա. IՃ դարի վերջում ուրարւացիները Իչåուինիի ն նրա որդու' Մենուայի դլխավորությամբ Հայկական լեռնաչխարՀում մի չարք նվաճումներ են կաւարում ն ղդալի չաւով ընդարձակում իրենց åեւության սաՀմանները: Նախ ուրարւացիները նվաճում ն վերջնականաåես իրենց åեւությանն են միացնում Վանա ն Ուրմիո լճերի միջն ընկած ւարածքը, որի թվում ն Մուսասիր կամ Արդինի քաղաքը: Այս քաղաքը, որը դւնվում էր Վանա լճից դեåի Հարավ-արնելք ն իր բնական դիրքով չաւ լավ էր åաչւåանված, դառնում է Ուրարւուի վարչական, կրոնական խոչոր կենւրոններից մեկը ն Ուրարւուի ու Ասորեսւանի միջն մղված åաւերաղմների ժամանակ åաչւåանական կարնոր դեր կաւարում Հարավից: Ուրարւացիները, այսւեղից Հաղթականորեն չարժվելով դեåի Հարավ, նվաճում են նան Ուրմիո լճի Հարավային աւին դւնվող Մաննա երկրի մի մասը, որը սաՀմանակից էր Ասորեսւանին ն դւնվում էր նրա դերիչխանության ւակ: Հեւաքրքիր է նչել, որ այս երկրի վրա կաւարված ռաղմական արչավանքներից մեկի ժամանակ ուրարւացիները ունեցել են 106 ռաղմակառք, 9174 Հեծելաղորային ն 2704 Հեւնակ ղինվոր: Նույն այս ժամանակ ուրարւացիները որոչ նվաճումներ են կաւարում նան դեåի Հյուսիս-արնելք ընկած ւարածքում. նրանք դրավում են Ալաչկերւի դաչւը ն նրա չուրջը դւնվող ցեղային երկրները, իրենց åեւության Հյուսիսային սաՀմանները Հասցնում դրեթե Հայկական åար: Այս արչավանքի ժամանակ ուրարւացիները դուրս են բերել 66 ռաղմակառք, 15.760 Հեւնակ ն մի քանի Հաղար Հեծելաղոր:

Իչåուինին ղբաղվում է նան չինարարական աչխաւանքներով: Նա Տուչåայում ն չրջակայքում կառուցում է ամրոցներ, ւաճարներ, սրբաւեղիներ ն այլն:

3. ՈՒՐԱՐՏՈՒՆ ԻԲՐԵՎ ԱՌԱԶԱՎՈՐ ԱՍԻԱՅԻ ՀԶՈՐ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ք. ա. IՃ դարի վերջից Ուրարւուն դառնում է Առաջավոր Ասիայի ամենաՀղոր åեւությունը ն դերիչխող դիրք է ձեռք բերում մյուս åեւությունների նկաւմամբ: Այդ Հղորությունը սկսվում է Մենուայի (810–786) թադավորության սկղբից ն ւնում է մու 70 ւարի: Ուրարւական åեւության Հղորացումը առաջին Հերթին åայմանավորված էր Ուրարւուի ներքին սոցիալ-ւնւեսական կյանքի ղարդացմամբ, ինչåես նան Հղոր ն աչխարՀակալ Ասորեսւանի ժամանակավոր թուլացմամբ: Հաւկաåես IՃ դարի վերջից սկսած ներքին կռիվների ն խռովությունների Հեւնանքով Ասորեսւանը, ւնւեսաåես ն ռաղմական ւեսակեւից խիսւ կերåով թուլանալով, ի վիճակի չի լինում խանդարել Ուրարւուի Հղորացմանը ն նրա Հաղթական առաջխաղացմանը: Մենուայի թադավորության ժամանակ ուրարւացիները բոլոր ուղղություններով խոչոր նվաճումներ են կաւարում ն ընդարձակում իրենց åեւության սաՀմանները: Հեւնելով իր Հոր քաղաքականությանը ն Հավանաբար Հաչվի առնելով Ասորեսւանի ծանր դրությունը' Մենուան նախ իր ռաղմական արչավանքներն ուղղում է Ասորեսւանին ենթակա ն նրան անմիջականորեն սաՀմանակից այն երկրների դեմ, որոնք դւնվում էին Ուրմիո լճից դեåի Հարավ-արնելք: Ուրարւացիք Հաղթական կերåով չարժվելով դեåի Հարավ-արնելք, իրար Հեւնից նվաճում են Մաննա, Բուչւու, Պարսուա ն մի չարք այլ երկրներ: Մենուան իր Հաջորդ ռաղմական արչավանքներն ուղղում է դեåի Հարավ-արնմոււք, Եւրաւի միջին Հոսանքի չրջանում դւնվող Ասորեսւանի ւիրաåեւությունների դեմ: Ուրարւացիք Տարոնը, Արածանիի Հովիւը, Ծուքը դրավելուց Հեւո Հասնում են Եւրաւ դեւին ն անցնելով այն, նրա արնմւյան աւին նվաճում են նան Մելիւինեի (այժմյան Մալաթիա) խեթական ւոքրիկ թադավորությունը: Ասորեսւանը ոչ միայն դիմադրություն ցույց չի ւալիս Ուրարւուի Հաղթական առաջխաղացմանը, այլն իրար եւնից կորցնելով իրեն Մենուան ն Ուրարւական ւեւության Շղորացումը

ենթակա երկրամասերը, չոււով ինքը նս կանդնում է ուրարւացիների ներխուժման վւանդի առաջ: Մենուայի ժամանակ ուրարւացիք կարնոր նվաճումներ են կաւարում նան Հյուսիսում: Անցնելով Հայկական åարը, նրանք Հասնում են Արաքս դեւին ն նվաճում Արարաւյան դաչւի մեծ մասը, որւեղ բնակվում էին բաղմաթիվ ցեղեր, որոնք իրենց Հասարակական-ւնւեսական կյանքի ղարդացման ասւիճանով դեռնս դւնվում էին ւոՀմաւիրական կարդերից դեåի դասակարդային Հասարակության անցման չրջանում: Ուրարւական թադավորներից Մենուան առաջինն է լինում, որը դնաՀաւում է Արարաւյան դաչւի խոչոր ւնւեսական նչանակությունը Ուրարւական åեւության Հեւադա Հղորացման Համար: Արարաւյան դաչւում ուրարւացիների նվաճումը ամրաåնդելու ն Հեւադա նվաճումների Համար Հենակեւ սւեղծելու նåաւակով Մենուան Արաքսի աջ աւին, այժմյան Դաչբուռուն դյուղի մու կառուցում է վարչական մի կենւրոն, քաղաք-ամրոց, որը նրա անունով կոչվում է Մենուախինիլի: Նա այսւեղ ոչ միայն նչանակում է կառավարիչ, թողնում է կայաղոր ն ւոխադրում ղդալի թվով ուրարւացի վերաբնակիչներ, այլն նրանց Համար կառուցում է åալաւ, ւաճար, ղորանոցներ ն բնակարաններ: Մենուան իր թադավորության վերջում մի քանի արչավանքներ է կաւարում նան դեåի Հյուսիս-արնմոււք' Դիաուեխի (ասորեսւանյան Դայանի, Հայկական Տայք) երկրի կամ ցեղային միության դեմ: Այս ցեղային միությունը, որի ւարածքը ւարածվում էր Ալաչկերւի Հովւից մինչն Ճորոխ դեւը, դեռնս Ք. ա. ՃIII դարից Հանդիսանում էր Հայկական լեռնաչխարՀի ն Հարավային Անդրկովկասի ամենաուժեղ ցեղային միություններից մեկը: Ուսումնասիրողների մեծ մասը դւնում է, որ այս ցեղային միության կամ երկրի անունը åաՀåանվել է Հայկական Տայք Հայւնի նաՀանդի անվան մեջ: Մենուան իր արչավանքների ժամանակ Հաղթելով Դիաուեխի երկրի «թադավորին»` դրավում է նրա մայրաքաղաք Շաչիլուն ն Հասնում է մինչն 0լթի դեւը: Դիաուեխի երկրի «թադավորը» սւիåված է լինում ընդունել Մենուայի դերիչխանությունը, նրան Հարկ վճարել ն վերադարձնել Ուրարւուից ւախած սւրուկներին: Մենուան իր åեւության սաՀմաններն ընդարձակելու Հեւ միասին խոչոր աչխաւանք է կաւարում նան երկրի ւնւեսական կյանքի ղարդացման ուղղությամբ: Նա Ուրարւական åեւության ւարբեր չրջաններում ն Հաւկաåես նրա կենւրոնական մասում կա52

ռուցում է բաղմաթիվ ջրանցքներ, քաղաքներ, բերդեր, åալաւներ, ւաճարներ, սրբաւեղիներ, ւնկում խաղողի ն åւղաւու ծառերի այդիներ ն այլն: Մենուայի չինարարական դործունեության մեջ առանձնաՀաւուկ ւեղ է դրավում Վանում նրա կառուցած նչանավոր ու Հոյակաå ջրանցքը, որը Հեւադայում Հայերը վերադրել են Ասորեսւանի թադուՀի Շամիրամին ն կոչել նրա անունով: «Շամիրամի ջրանցքը», որը այժմ էլ դործում է ն ոռոդելու ու խմելու ջուր է մաւակարարում Վան քաղաքին, սկիղբ է առնում Խոչաբ դեւից 5 կիլոմեւր Հարավ դւնվող լեռան սւորուից բխող աղբյուրներից: Նա ունի 70 կիլոմեւր երկարություն: Զրանցքը ւեղ-ւեղ անցկացված է ւորված ժայռերի միջով, իսկ որոչ ւեղերում' Հսկայական քարերից կառուցված, 15–20 մեւր բարձրություն ունեցող լայն ն անչաղախ åաւերի վրայով: Մենուային Հաջորդում է նրա որդին' ԱրԱրգիչւի Ա-ի ն դիչւի I-ը (786–764), որի ժամանակ Ուրարւական åեւությունը Հասնում է իր քաղաքական ն Սարդուր ԱԱ-ի ռաղմական Հղորության ամենաբարձր կեւին: նվաճումները Արդիչւի I-ը իր թադավորության ւարիների մեծ մասը անց է կացնում ռաղմական արչավանքների մեջ, որոնց ամւուումը նա ւվել է Վանա ժայռի վրա ւորադրված «Խոռխոռյան» կոչվող իր նչանավոր ւարեդրության մեջ: Այս ւարեդրությունը, որը բաղկացած է մու 400 ւողից, Հանդիսանում է Հին Արնելքի ամենամեծ արձանադրություններից մեկը: Արդիչւին իր դաՀակալության սկղբում մի խոչոր արչավանք է կաւարում Դիաուեխի երկրի վրա, որը, Հավանաբար Մենուայի մաՀվանից Հեւո դուրս էր եկել Ուրարւուի դերիչխանությունից ն Հրաժարվել նրան Հարկ վճարել: Ուրարւական ղորքը, իր ճանաåարՀին ընկած ամրոցները, բնակավայրերը կողոåւելով ու ավերելով, Հասնում է մինչն Զլդըր լճի աւերը: Դիաուեխի երկրի «թադավորը» սւիåված է լինում կրկին ընդունել Ուրարւուի դերիչխանությունը ն որåես Հարկ Արդիչւիին մաւուցել 41 ման ոսկի (ավելի քան 20 կիլոդրամ), 37 ման արծաթ, մի քանի ւասնյակ Հաղար ման åղինձ, 1000 ձի ն այլն: Բացի այս, նա åարւավորվում է նան Ուրարւուին ամեն ւարի վճարել որոչ քանակությամբ ոսկի, 10.000 ման åղինձ, 300 ձի, մանր ն խոչոր եղջերավոր անասուններ: Այս ւվյալներից երնում է, որ Դիաուեխի երկրում, բացի անասնաåաՀությունից ն Հաւկաåես ձիաբուծությունից, մեծ չաւով ղար53

դացած է եղել նան մեւաղամչակությունը: Այս ւվյալներից դժվար չէ նկաւել նան այն մեծ Հեւաքրքրությունն ու չաՀադրդռվածությունը, որ ուրարւական թադավորները Հանդես են բերել այս երկրամասն իրենց դերիչխանության ւակ åաՀելու Համար: Նրանք այսւեղից առաջին Հերթին աչխաւել են ձեռք բերել ոսկի, արծաթ, åղինձ ն այլ մեւաղներ, ինչåես ն ձիեր' իրենց բանակի Համար: Արդիչւին այս ն Հեւադայում կաւարած մի այլ արչավանքի ժամանակ նվաճում է նան էրիախի երկիրը (Շիրակ), այժմյան Սարիղամիչի, կարսի չրջանները ն այնւեղից ւանում է ավար ու դերիներ: Հեւնելով Հոր քաղաքականությանը, Արդիչւին մեծ ուչադրությամբ ու եռանդով աչխաւում է ամրաåնդել Ուրարւուի ւիրաåեւությունը Արարաւյան դաչւում ն այդ ւիրաåեւությունը ւարածել դեåի Հյուսիս: Իր թադավորության երրորդ ն Հինդերորդ ւարիներում կաւարած երկու արչավանքների ընթացքում նա, անցնելով Արաքս դեւը, ոչ միայն դրավում է Արարաւյան դաչւի մնացած մասը, այլն, չարունակելով նվաճումները' Հասնում է Սնանա լճի Հյուսիս-արնմւյան աւը: Արդիչւիի ւարեդրությունից, ինչåես ն էլար, Լճաչեն դյուղերում ն այլ վայրերում նրա թողած արձանադրություններից երնում է, որ Արաքս դեւից մինչն Սնանա լիճն ընկած ւարածքում աåրել են բաղմաթիվ ցեղեր, որոնց ւնւեսական Հիմնական ղբաղմունքը եղել է անասնաåաՀությունը ն երկրադործությունը: Ք. ա. 782 թվականին Արդիչւին Երնանի Հարավ-արնելյան չրջանում, Նոր Արեչ ն Վարդաչեն թաղամասերի միջն դւնվող Արին բերդ կոչվող բլուրում կառուցում է մի Հղոր քաղաք-ամրոց ն այն անվանում էրեբունի: Այս քաղաք-ամրոցի ավերակներից Հայւնաբերված արձանադրություններից մեկում Արդիչւին աղդարարում է. «Խալդ ասւծո մեծությամբ Արդիչւի, որդի Մենուայի, այս Հղոր քաղաք-ամրոցը կառուցեցի. նրա Համար անուն սաՀմանեցի էրեբունի, Բիայնիլի երկրի Հղորության ն թչնամական երկրների ճնչման, Հանդարւեցման Համար»: Հեւաքրքիր է նչել, որ այս քաղաք-ամրոցում իբրն կայաղոր օդւադործելու Համար Արդիչւին այսւեղ է ւոխադրում Ծուքից ն Խեթերի երկրից դերի վերցված 6600 ղինվոր: Ուսումնասիրողները իրավացի կերåով դւնում են, որ այս քաղաք-ամրոցի «էրեբունի» անունից է առաջացել ԽորՀրդային Հայասւանի մայրաքաղաք Երնանի անունը: Արարաւյան դաչւում, Արաքսի ձախ աւին Արդիչւի I-ը 776 թ. իր անունով կառուցում է նան մի այլ քաղաք-ամրոց' Արդիչւիխի54

նիլին, որին Հեւադայում Հայերը վերանվանում են Արմավիր: Նա այս քաղաքի չրջակայքում կառուցում է նան ջրանցքներ, ւնկում է խաղողի ն մրդաւու ծառերի այդիներ: կարճ ժամանակից Հեւո թե՛ էրեբունին ն թե՛ Արդիչւիխինիլին դառնում են Ուրարւական åեւության Հյուսիսային մարղերի վարչական, ռաղմական, ւնւեսական ու կրոնական խոչոր կենւրոններ: Արդիչւին իր թադավորության չորրորդ ւարվա արչավանքն ուղղում է դեåի Հարավ-արնմոււք: Նա այս արչավանքի ժամանակ, բացի Ծուքը ն Մելիւինեի խեթական թադավորությունը վերանվաճելուց, դրավում է նան Հյուսիսային Միջադեւքի ն Հյուսիսային Ասորիքի (Սիրիայի) մի չարք քաղաքներ ու չրջաններ: Իր այս նվաճումներով Արդիչւին ոչ միայն ձդւում էր ձեռք բերել Հարուսւ ավար, ւիրել Ասորիքի վրայով անցնող առնւրական ճանաåարՀներին, կաå Հասւաւել Միջերկրական ծովի Հարուսւ քաղաքների Հեւ, այլն արնմոււքից թնանցել ն մեկուսացնել Ասորեսւանը: Հյուսիսից ն արնմոււքից իր թիկունքն ամրաåնդելուց Հեւո Արդիչւին ռաղմական արչավանքներ է սկսում, մի կողմից, Ասորեսւանի, իսկ մյուս կողմից' նրան սաՀմանակից ն նրա օդնությամբ Ուրարւուի դեմ աåսւամբած Մաննա ն Պարսուա երկրների դեմ: Իր Հաղթական արչավանքների ընթացքում Արդիչւին ոչ միայն վերանվաճում է Հիչյալ երկրները ն Հասնում Բաբելոնիայի ւիրաåեւության սաՀմանների մեջ դւնվող Դիալա դեւի միջին Հոսանքին, այլն, մի քանի անդամ Հաղթելով ասորեսւանյան ղորքին, ներխուժում է բուն Ասորեսւան: Այս արչավանքների ժամանակ ուրարւացիք ւանում են Հսկայական ավար ն ւասնյակ Հաղարավոր դերիներ: Ք. ա. մու 764 թ. դաՀ է բարձրանում Արդիչւիի որդին' Սարդուր II-ը (764–735), որը, չարունակելով իր նախորդների քաղաքականությունը, բոլոր ուղղություններով նոր նվաճումներ է կաւարում ն ավելի նս ընդարձակում Ուրարւական åեւության ւիրաåեւության սաՀմանները: Տարբեր ժամանակներում կաւարված երկու արչավանքների ընթացքում նա իր ղորքի Հեւ անցնելով Զլդըր լիճը' Հյուսիս-արնմոււքից Հասնում է կուլխա կամ կոլխա երկրին, որը ուսումնասիրողները Համաåաւասխան են Համարում այժմյան կոլխիդային: Ուրարւացիք ճնչելով այսւեղ բնակվող ցեղերի դիմադրությունը' ավերում, այրում են նրանց բնակավայրերը ն ւանում մեծ թվով դերիներ ու անասուններ:

Հյուսիս-արնմւյան ուղղությամբ, Հավանաբար նան Արարաւյան դաչւի վրայով, Սարդուր II-ը մի չարք արչավանքներ է կաւարում դեåի էրիախի երկիրը, որը ըսւ երնույթին նրա Հայրը' Արդիչւին, վերջնականաåես չէր կարողացել նվաճել: Գրեթե իրար Հաջորդած այդ արչավանքների ընթացքում նա արնելյան բռնաåեւին Հաւուկ դաժանությամբ, ճնչում է ւեղական ցեղերի դիմադրությունը, նվաճում նրանց երկիրը ն այն միացնում իր åեւությանը: «Նույն ւարում,– ասում է Սարդուրը Վանում թողած իր ւարեդրության մեջ,– երրորդ անդամ արչավեցի էրիախի երկրի դեմ: Երկիրը նվաճեցի, քաղաքներն այրեցի ն քանդեցի, երկիրն ավերեցի, ւղամարդկանց ն կանանց քչեցի դեåի Բիայինիլի երկիրը: Ես այնւեղ ամրոց կառուցեցի, երկիրը միացրի իմ երկրիս»: Նույնåիսի դաժանությամբ, Հրով ու սրով Սարդուրը իր ւիրաåեւությունը ւարածում է նան Սնանա լճի ավաղանում: Նա այսւեղ նվաճում ն իրեն Հարկաւու է դարձնում լճի արնմւյան ն Հարավային չրջաններում դւնվող Ուելիկուխի (կամոյի չրջանը), Արկուկինի (լճի Հարավային չրջանը) ն մի չարք այլ ւոքր երկրներ, որւեղ աåրում էին ւեղական բաղմաթիվ ցեղեր: Ուրարւացիները թե՛ էրիախի երկրից ն թե՛ Սնանա լճի ավաղանից ւանում են մեծ թվով դերիներ ու անասուններ: Երկու արչավանքի ժամանակ նրանք միայն էրիախի երկրից ւանում են 2113 ձի, 115 ուղւ, 25.089 խոչոր ն 62.855 մանր եղջերավոր անասուն, 29.489 մարդ, որից 6436 åաւանի ն 15.553 կին: Հեւաքրքիր է նչել նան, որ ուրարւացիներն էրիախի երկրում Հայւնաբերում ն կողոåւում են 150 թաքսւոց-åաՀեսւներ, որոնց մեջ այդ երկրի ցեղերը թաքցրել էին իրենց Հարսւությունը, անասուններին, կանանց ն երեխաներին, որåեսղի չընկնեն թչնամու ձեռքը: Իր թադավորության առաջին չրջանում Սարդուր II-ը երկու խոչոր արչավանք է կաւարում Ուրմիո լճից դեåի Հարավ դւնվող երկրների դեմ: Նա այսւեղ ոչ միայն վերանվաճում ն իր åեւությանն է միացնում Մաննա երկիրը, այլն Հասնում ն ներխուժում է Բաբիլու երկիր, այսինքն' Բաբելոնիա: 753 կամ 752 թվականին Սարդուրը մի խոչոր արչավանք է կաւարում նան Ասորեսւան, որի մանրամասնությունները, դժբախւաբար, մեղ Հայւնի չեն: Միայն Հայւնի է, որ նա Հաղթել է Ասորեսւանի թադավոր Ասսուրներարի I7-ին (753–746):

Սարդուրի առավել կարնոր արչավանքներն ուղղված էին Հարավարնմոււք, դեåի կումմուխի երկիրը (կոմմադենե), որւեղից անցնում էին Ասորիքը ն Ասորեսւանը Փոքր Ասիայի Հեւ կաåող Հիմնական առնւրական ճանաåարՀները: Հավանաբար 746 թվականին ուրարւացիները Հարձակվում են կումմուխի երկրի վրա ն մարւով դրավում նրա մի քանի քաղաքները: կումմուխի թադավորը սւիåված է լինում իր Հåաւակությունը Հայւնել Սարդուր II-ին ն նրան որåես Հարկ մաւուցում է 40 ման ոսկի, 800 ման արծաթ, 3000 Հաւ Հադուսւ, 2000 åղնձե վաՀան, 1500 åղնձե բաժակ ն այլն: Իր ւիրաåեւությանն ենթարկելով կումմուխի երկիրը, Սարդուրը ւիրում է այսւեղից անցնող առնւրական ճանաåարՀներին ն կըւրում Ասորեսւանի ւնւեսական կաåերը Փոքր Ասիայի Հեւ: Այսåիսով, կումմուխի նվաճումով Սարդուր II-ը արնմոււքից թնանցում ն մեկուսացնում է Ասորեսւանին: Բացի այդ, Սարդուրի II-ը Ուրարւուի, Մելիւինեի, կումմուխի, Գուրդամի (Մարաչ) ն Հյուսիսային Ասորիքի մի քանի այլ մանր երկրների մասնակցությամբ սւեղծում է Հակաասորեսւանյան մի ռաղմական դաչնակցություն: Հաւկաåես Արդիչւի I-ի ն նրա որդու' Սարդուր II-ի թադավորության առաջին չրջանում ուրարւացիների Հաղթական նվաճումները Հարավ-արնելքում, Հարավում ն Հարավ-արնմոււքում, նրանց մի չարք Հաղթանակները Ասորեսւանի դեմ ցույց են ւալիս, որ Ուրարւուն դարձել էր Առաջավոր Ասիայի ամենաՀղոր åեւությունը: Հաղթական նվաճումների Հեւ միասին Սարդուրը ղբաղվում է նան չինարարական աչխաւանքներով: Վանում, սրա չրջակայքում, Արճեչում ն այլ վայրերում նա կառուցում է բերդեր, ՀացաՀաւիկի, մթերքի ու ղենքի åաՀեսւներ, ւնկում խաղողի ն մրդաւու ծառերի այդիներ ն այլն: Նա եռանդուն չինարարական դործունեություն է ծավալում նան Արարաւյան դաչւում, բայց Հաւկաåես Արդիչւիխինիլիում ն նրա չրջակայքում, որի մասին վկայում են Հայւնաբերված նրա մի չարք արձանադրությունները: Նա վերակառուցում է Արդիչւիխինիլին, կառուցում ւաճարներ ու åաՀեսւներ, անցկացնում է ջրանցք ն ւնկում այդիներ:

4. ՊԱՅՔԱՐ ՈՒՐԱՐՏՈՒԻ ԵՎ ԱՍՈՐԵՍՏԱՆԻ ՄԻԶԵՎ

ԵՎ ՈՒՐԱՐՏԱկԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԹՈՒԼԱՑՈՒՄԸ

Հյուսիսից, արնմոււքից ն արնելքից սåառնացող ու անընդՀաւ ուժեղացող ուրարւական վւանդը սւիåում է Ասորեսւանի իչխող դասակարդի առանձին խմբերին, որ սրանք վերջ ւան ներքին կռիվներին, Համախմբեն իրենց ուժերը' այդ վւանդի դեմ åայքարելու Համար: Ք. ա. 745 թ. Ասորեսւանում դաՀ է բարձրանում Թիդլաթåալասար III-ը: Վարչական մի չարք բարենորոդումներով åեւությունն ամրաåնդելուց, ասորեսւանյան բանակը վերակաղմելուց ն ղորքի մարւունակությունը բարձրացնելուց Հեւո Թիդլաթåալասար III-ը ձեռնամուխ է լինում վերականդնելու Ասորեսւանի երբեմնի սաՀմանները ն վերանվաճելու նրա կորցրած երբեմնի ւիրաåեւությունը: Թիդլաթåալասարը առաջին Հերթին աչխաւում է իր ուժեղ Հակառակորդին' Սարդուր II-ին, Հարված Հասցնել Հյուսիսային Ասորիքում ն նրան դուրս քչել այնւեղից: Ք. ա. 743 թ. Թիդլաթåալասարը մեծ ուժերով Հարձակվում է Ուրարւուի դաչնակից Արåադ քաղաքի վրա, որը դւնվում էր Հյուսիսային Ասորիքում: Ուրարւուն ն նրա մյուս դաչնակիցները' կումմուխիի, Մելիւինեի ն Գուրդամի (Մարաչ) ւոքր թադավորությունները օդնության են չւաåում Արåադի իչխանությանը: Ճակաւամարւը ւեղի է ունենում Արåադ քաղաքի մու, որը ւնում է մի օր ն վերջանում Ուրարւուի ու նրա դաչնակիցների ծանր åարւությամբ: Սարդուր II-ը, կորցնելով իր ղորքի մեծ մասը ն ռաղմակառքերը, սւիåված է լինում ւախչել իր երկիրը. ասորեսւանցիք նրան Հեւաåնդում են մինչն Եւրաւ դեւը: Ասորեսւանցիները վերցնում են մեծ թվով դերիներ ն Հարուսւ ավար, այդ թվում' Սարդուրի վրանը, որւեղ դւնվում էին նրա դանձերը, մաՀճակալը, չարժական դաՀը ն այլն: Մի կողմից' Ասորեսւանի, իսկ մյուս կողմից' Ուրարւուի ն նրա դաչնակիցների միջն երկրորդ ճակաւամարւը ւեղի է ունենում միայն ութ ւարի անց' Ք. ա. 735 թ., կումմուխի երկրի կիչւան ն Խալåու քաղաքների միջն: Այս անդամ նս ասորեսւանցիք դլխովին ԸնդՇարումները Ասորեսւանի ն Ուրարւուի միջն ն Թիգլաթւալասար ԱԱԱ-ի արչավանքը

ջախջախում են ուրարւական բանակը ն նրա դեմ վճռական Հաղթանակ ւանում: Սարդուր II-ը սւիåված է լինում կրկին ւախուսւի դիմել: Այս անդամ Թիդլաթåալասարը, Հեւաåնդելով Սարդուրին, մեծ ուժերով ներխուժում է Ուրարւու, Հասնում ն åաչարում է նրա մայրաքաղաք Տուչåան: Սակայն Թիդլաթåալասարը, չկարողանալով դրավել Տուչåայի միջնաբերդը, նրա դռների դիմաց կանդնեցնում է իր քարե արձանը, ավերում ու կողոåւում է Ուրարւուի ւարածքի մի մասը ն եւ վերադառնում: Միաժամանակ նա Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավային մասում ն Հյուսիսային Միջադեւքում դւնվող մի չարք մարղեր անջաւում է Ուրարւուից ն միացնում Ասորեսւանին: Ուրարւական բանակի åարւությունը ծանր Հեւնանքներ է ունենում Ուրարւական åեւության Համար: Ուրարւուն ոչ միայն կորցնում է իր քաղաքական դերիչխանությունը Առաջավոր Ասիայում, ինչåես ն իր ւիրաåեւությունները' Ասորիքում, Միջադեւքում ն Ուրմիո լճից դեåի Հարավ դւնվող երկրներում, այլն ծայրամասային ն նույնիսկ կենւրոնական մի չարք մարղեր, որոնք միայն թույլ կաåերով ու ղենքի ուժով էին միացած Ուրարւական åեւությանը, աåսւամբություն են բարձրացնում ն անջաւվում Ուրարւուից: Սարդուր II-ի մաՀից Հեւո դաՀ է բարձրաՈւրարւուի նում նրա որդին' Ռուսա I-ը (735–714): Դա վերամիավորումը Ուրարւական åեւության Համար ծանր ժաման նրա Շղորության նակաչրջան էր: Ռուսան ոչ միայն åեւք է վեվերականգնումը րանվաճեր անջաւված երկրամասերը, åայքար մղեր ւեղական թադավորների, ցեղաåեւերի ու կառավարիչների կենւրոնախույս ձդւումների դեմ, այլն åեւք է վերականդներ ավերված ու կողոåւված երկրի ւնւեսությունը: Հակառակ սւեղծված ծանր դրության, Ռուսան կարճ ժամանակից Հեւո, ճնչելով ւեղերում առաջացած աåսւամբությունները, կրկին Ուրարւուի Հեւ է միավորում անջաւված երկրամասերը, այդ թվում ն կրոնական ու ռաղմական կարնոր նչանակություն ունեցող Մուսասիրի ւոքրիկ թադավորությունը: Անչուչւ, իր կողմից Ուրարւուն կրկին վերամիավորելու ւասւն է ցանկացել նչել Ռուսան, երբ Մուսասիրի ւաճարում դւնվող իր արձանի վրա åարծենալով արձանադրել է. «Իմ երկու ձիերով ն մի մարւակառքով ձեռքովս նվաճեցի Ուրարւուի թադավորական իչխանությունը»: Ուրարւուի ւիրաåեւությունը ւեղերում ամրաåնդելու ն կենւրոնախույս ուժերին սանձաՀարելու նåաւակով նա բարեւոխում ու ւոքրացնում

է երկրամասային կամ մարղային կառավարչությունները, ւեղական թադավորների, ցեղաåեւերի կողքին կամ նրանց ւոխարեն ուրարւական ավադանուց նչանակում է կառավարիչներ: Առաջին չրջանում Ռուսան, խուսաւելով Ասորեսւանի Հեւ ընդՀարվելու առիթներ սւեղծելուց, աչխաւում է իր ւիրաåեւությունն ամրաåնդել ն ընդարձակել Սնանա լճի ավաղանում: Նա այսւեղ ոչ միայն վերանվաճում է լճի արնմւյան ն Հարավային չրջաններում դւնվող ցեղային երկրները, ւեղական ցեղաåեւերի ւոխարեն նչանակում կառավարիչներ, այլն դրավում ու իր åեւությանն է միացնում նան լճի արնելյան չրջանները: Սնանի ավաղանում իր ւիրաåեւությունն ամրաåնդելու նåաւակով Ռուսան այսւեղ կառուցում է երկու քաղաք-ամրոց, որոնց մասին վկայում են կամոյում (Գավառ) ն Ծովինարի մու նրա թողած արձանադրությունները: Հավանաբար, ւոքր ինչ ավելի ուչ Ռուսա I-ը ընդարձակ նվաճումներ է կաւարում նան Ուրմիո լճի Հյուսիսային ու արնելյան չրջաններում ն Հյուսիս-արնելքից Հասնում Մաննայի åեւության սաՀմաններին, որը Սարդուր II-ի åարւությունից Հեւո դուրս էր եկել Ուրարւուի ւիրաåեւության ւակից ն ընկել Ասորեսւանի դերիչխանության ւակ: Իր դրաված նոր չրջաններում ն Հաւկաåես այժմյան Մարանդ քաղաքի չրջանում նա կառուցում է քաղաքամրոցներ, ՀացաՀաւիկի ն դինու åաՀեսւներ, Հանում է ջրանցքներ, ւնկում խաղողի այդիներ ն այլն: Ռուսան խոչոր չինարարական աչխաւանքներ է կաւարում նան Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåայում: Նա նախ մեծ չաւով ավերված Վանի միջնաբերդից արքունիքը ւեղաւոխում է Զըմղըմ լեռան չրջանում դւնվող Թուրակ-կալայի ամրոցը, ուր կառուցում է մի նոր թաղամաս, որը նրա անունով կոչվում է Ռուսախինիլի: Նոր թաղամասը խմելու ն ոռոդելու ջրով աåաՀովելու նåաւակով կառուցում է նան արՀեսւական մի լիճ, Հանում է ջրանցքներ ու առուներ: Ուրարւական åեւության Հղորության վերականդնումը ն Մաննայի åեւության սաՀմաններին ուրարւական ղորքերի մուենալը մեծ անՀանդսւություն է առաջ բերում Ասորեսւանում: Ք. ա. 722 թվականին Ասորեսւանում դաՀ բարձրացած Սարդոն II-ը (722–705) մեծ ուչադրությամբ սկսում է Հեւնել Ուրարւուում ւեղի ունեցող դեåքերին: Նրա Հեւախույղ-լրւեսները, որոնք դւնվում էին Ուրարւուի ռաղմավարական նչանակություն ունեցող դրեթե բոլոր քաղաքներում, սկսում են նրան անընդՀաւ լրւեսական ւեղեկա60

դրեր ուղարկել' Ուրարւուի ներքին կյանքում ւեղի ունեցող իրադարձությունների, Ռուսա I-ի ն ուրարւական ղորքի ւեղաչարժի, արչավանքների մասին: Ռուսա I-ը նոր էր վերականդնել Ուրարւուի ԸնդՇարումը կիմ- Հղորությունը ն åաւրասւվում էր վճռական մերների Շեւ ն åայքար սկսել Ասորեսւանի դեմ, երբ սւիåված ներքին ւայքարը է լինում ընդՀարվել մի նոր արւաքին վւանդավոր թչնամու' կիմմերների Հեւ: կիմմերական ցեղերը քոչվոր կամ կիսաքոչվոր ցեղեր էին, որոնք վաղ ժամանակներից բնակվում էին Սն ծովից դեåի Հյուսիս ընկած ւաւասւաններում: Ք. ա. 7III դարի երկրորդ կեսում կիմմերները կովկասի վրայով ներխուժում են Անդրկովկաս ն Փոքր Ասիա: կիմմերները, Հասւաւվելով Ուրարւուի Հյուսիսային սաՀմաններում, այսւեղից սկսում են ասåաւակություններ կաւարել ու կողոåւել Ուրարւական åեւության սաՀմանամերձ չրջանները: Ռուսան իր ղորքով չարժվում է կիմմերների դեմ, որåեսղի նրանց դուրս քչի իր åեւության սաՀմաններից: Սակայն ւեղի ունեցած ճակաւամարւում ուրարւական ղորքը åարւություն է կրում: Ուրարւական ղորքի անՀաջող արչավանքը կիմմերների դեմ ն նրա åարւությունը երկրում առաջ են բերում աåսւամբություններ ու ներքին խռովություններ: 0դւվելով կենւրոնական åեւական իչխանության ժամանակավոր թուլացումից' ծայրամասային մի քանի մարղեր աåսւամբություն են բարձրացնում ն անջաւվում Ուրարւուից: Նույն այս ժամանակ խռովություն են բարձրացնում նան կենւրոնական մարղերի մի չարք կառավարիչներ: Խռովության դլուխ է կանդնում ուրարւական բանակի սåարաåեւը, որը ն իր կողմն է դրավում ղորքի մի մասը: Իրեն Հավաւարիմ մնացած ղորքերով Ռուսան, արադ կերåով չարժվելով խռովարարների դեմ, Վանա լճից դեåի Հարավ-արնմոււք դւնվող Ուասի մարղում ջախջախում է խռովարարներին ն ձերբակալում խռովարարների åարադլուխ սåարաåեւին: Ուրարւուում դործող Սարդոնի դլխավոր Հեւախույղներից մեկը դրում է. «Տեղեկություն Ուրարւական թադավորի մասին: Նախկինում, ինչ ես դրեցի, Հասւաւվեց, նրանց մու ւեղի ունեցավ մեծ կուորած, այժմ նրա երկիրը Հանդսւացել է: Նրա դլխավորները, ամեն մեկն իր երկիրը մեկնեց: կակկանադուն, նրա ւուրւանը (սåարաåեւը) բռնըված է: Ուրարւական թադավորը դւնվում է Ուասի երկրում»:

Հավանաբար, երբ Ռուսան ռաղմական դործողություններ է սկըսում Ուասի մարղում դւնվող խռովարարների դեմ, նրա թիկունքում' Տուչåայում, ուրարւական բանակի 21 այլ Հրամանաւարներ, որոնց թվում ն ղորքի երկրորդ սåարաåեւը, նույնåես աåսւամբություն են բարձրացնում: Ռուսան Հեչւությամբ ն արադությամբ ճնչում է նան այս աåսւամբությունը: Զնայած կիմմերների դեմ մղած ճակաւամարւում ուրարւական բանակի կրած åարւությանը ն երկրի ներսում առաջացած աåըսւամբություններին, Ռուսային Հաջողվում է åաՀåանել ոչ միայն իր åեւության ամբողջականությունն ու միասնությունը, այլն մասամբ նրա Հղորությունը: Երկրում խախւված կարդը վերականդնելուց Սարգոն ԱԱ-ի ն åեւության սաՀմաններն ամրաåնդելուց 714 թվականի Հեւո Ռուսան եռանդուն կերåով åայքարի է արչավանքը åաւրասւվում Ասորեսւանի դեմ, որովՀեւն ընդՀարումը Ասորեսւանի Հեւ դնալով անխուսաւելի էր դառնում: Պաւրասւվելով այդ ընդՀարմանը, Ռուսան արնմոււքում ն Հարավ-արնելքում դւնվող մի չարք ւոքր թադավորություններից Հակաասորեսւանյան մի դաչնակցություն է կաղմակերåում: Նա աչխաւում է, իր դերիչխանությանը ենթարկելով Մաննայի åեւությանը, նրան նույնåես ներդրավել այդ դաչնակցության մեջ: Ք. ա. 716 թվականին Ռուսան ն Ուրմիո լճի արնելյան մասում դւնվող իր դաչնակիցները Հաղթում ն սåանում են ասորեսւանցիների վասալ Մաննայի թադավորին ն նրա ւոխարեն դաՀ բարձրացնում նրա եղբորը: Սա Հավաւարմության երդում է ւալիս Ռուսային ն նրան ղիջում 22 քաղաք-բնակավայր: Իր դերիչխանությունը Մաննայում åաՀåանելու Համար Սարդոնը սւիåված է լինում իրար Հեւնից կաւարել մի քանի åաւժիչ արչավանքներ: Ք. ա. 714 թ. նա մի նոր, åաւժիչ արչավանք է կաղմակերåում դեåի Ուրմիո լճի արնելյան չրջանները: Ռուսան որոչում է վճռական ճակաւամարւ ւալ Ասորեսւանի դեմ: Դրա Համար նա իր դաչնակիցների Հեւ միասին դալիս բանակ է դնում Ուաուչ լեռան կիրճում, որը դւնվում էր Սարդոնի թիկունքում: Սարդոնը ասորեսւանյան լրւեսներից ճիչւ ժամանակին ւեղեկություն սւանալով, որ ուրարւական ղորքը դւնվում է իր թիկունքում, անմիջաåես ւոխում է իր ղորքի ընթացքը ն արադ չարժվում Ռուսայի դեմ: Ասորեսւանցիք դիչերը Հանկարծակի Հարձակվելով ուրարւական

ճամբարի վրա, ջախջախում են ուրարւական բանակը ն վերցնում են մեծ թվով դերիներ: Ռուսան սւիåված է լինում ւախչել ն աåասւանել Տուչåայում: Ուրարւական ղորքի åարւությունից Հեւո Սարդոնը Ուրմիո լճի արնելյան, իսկ այնուՀեւն Հյուսիսային աւերով չարժվելով' ներխուժում է Ուրարւու: Սարդոնը Ուրարւուում իր անցած ճանաåարՀին ամեն ինչ ենթարկում է ավերման ու կողոåոււի: Նա քանդում, այրում ու թալանում է քաղաքները, բնակավայրերը, ոչընչացնում ջրանցքները, այդիները, ցանքսերը, բռնադրավում կամ այրում սննդամթերքների åաչարները, ւանում անասունները ն այլն: Այս արչավանքի ժամանակ Սարդոնը դրավում է նան Մուսասիր քաղաքը, որի թադավորը Հավաւարիմ մնալով Ռուսային, չէր ենթարկվել Սարդոնին: Ասորեսւանցիք թադավորի åալաւից ն Մուսասիրի ւաճարից կողոåւում ն ւանում են Հսկայական քանակությամբ ոսկի, արծաթ, åղինձ, բրոնղ, երկաթ, կաåար, ոսկե ն արծաթե բաժակներ, դեկորաւիվ վաՀաններ, սրեր, դաչույններ, թանկադին քարեր, ւղոսկրե իրեր, Հադուսւներ ն այլն: Նրանք Մուսասիրի ւաճարից ւանում են նան Խալդ ասւծու, Արուբանե ասւվածուՀու, Սարդուր քրմաåեւի, Արդիչւի I-ի ն Ռուսա I-ի արձանները, որոնցից Ռուսայի արձանը քանդակված էր իր մարւակառքով: Ասորեսւանցիների կողմից Մուսասիրի ւաճարի դրավման ն կողոåւման ւեսարանը Սարդոնը քանդակել է ւվել Դուր Շարրուկինի իր åալաւի դաՀլիճներից մեկում: Դժբախւաբար այդ քանդակի միայն նկարն է մեղ Հասել, որովՀեւն 1842–1843 թթ. åեղումների ընթացքում Հայւնաբերված բուն Հուչարձանը Ֆրանսիա ւեղաւոխելու ժամանակ ընկղմվել է Տիդրիս դեւը: Ռուսա I-ը, լուր սւանալով Մուսասիրի ւաճարի դրավման ու կողոåւման մասին, ինքնասåան է լինում: Ռուսա I-ին Հաջորդում է նրա որդին' ԱրԱրգիչւի ԱԱ-ի ն դիչւի II-ը (714–685), որի թադավորության Ռուսա ԱԱ-ի ջան- ժամանակաչրջանից մեղ քիչ ւեղեկություններ քերը Ուրարւուի են Հասել: Շղորությունը Զնայած Սարդոնի 714 թ. արչավանքը ծանր վերականգնելու Հարված էր Հասցրել ն խիսւ կերåով թուլացրել Շամար Ուրարւական åեւությունը, բայց ն այնåես Ասորեսւանին չէր Հաջողվել վերջնականաåես ոչնչացնել Ուրարւական åեւության ուժը ն նրա ինքնուրույնությունը: Այս արչավանքից Հեւո էլ Ուրարւուն չարունակում էր մնալ

Ասորեսւանի լուրջ Հակառակորդներից մեկը: Դրանով åեւք է բացաւրել ոչ միայն այն, որ Սարդոնը Արդիչւիի ժամանակ նս մեծ ուչադրությամբ Հեւնում է Ուրարւուում ւեղի ունեցող դեåքերին, այլն այն, որ նա 712 թ. Ուրարւուի արնմւյան սաՀմաններում ամրոցներ է կառուցում ն կայաղորներ դնում' ուրարւացիների Հնարավոր Հարձակումները Փոքր Ասիա ն Հյուսիսային Ասորիք կանխելու Համար: Արդիչւի II-ը, Հաչվի առնելով Ասորեսւանի ՀեւղՀեւե աճող Հղորությունը, խուսաւում է նրա Հեւ ընդՀարվելուց ն առավելաåես ղբաղվում է խաղաղ չինարարական աչխաւանքներով: Նա այժմյան Արճեչ քաղաքի չրջակայքում կառուցում է իր անունով Արդիչւիխինիլի քաղաքը (Հավանաբար Հենց Արճեչ քաղաքը), մի արՀեսւական լիճ, Հանում է ջրանցք, ւնկում խաղողի ն åւղաւու ծառերի այդիներ ն այլն: 681 թվականին Ասորեսւանի թադավոր Սինախերիբը (705–681) ւաճարում աղոթելու ժամանակ սåանվում է իր որդիների' Ադրամելեքի ն Սարասարի կողմից, որոնք, ըսւ Ասւվածաչնչի վկայության, ւախչում են Արարաւի երկիրը, այսինքն' Ուրարւու: Հայրասåան արքայաղնների աåասւանելը Ուրարւուում ն Ասորեսւանում դաՀ բարձրացած նրանց եղբոր' ԱսարՀադդոնի (681– 669) կողմից դեåի Ուրարւու ոչ մի արչավանք չձեռնարկելը ինքնին աåացուցում են, որ Արդիչւիի դաՀակալության վերջում Ուրարւական åեւությունը որոչ չաւով ամրաåնդվել էր: Ուրարւական åեւությունը ղդալի չաւով կրկին ուժեղանում է Արդիչւիի որդու' Ռուսա II-ի (685–645) ժամանակ: կենւրոնախույս ձդւումներ Հանդես բերող ուրարւական ավադանու' բանակում ունեցած դիրքերը խախւելու ն Ասորեսւանի դեմ Հակակչիռ ուժ սւեղծելու նåաւակով Ռուսա II-ը լեղու է դւնում ն դաչինք կնքում իր åեւության Հյուսիսային սաՀմանների մու Հասւաւված կիմմերների Հեւ: Նա իր բանակում սկսում է ղդալի չաւով օդւադործել կիմմերներին' որåես դաչնակիցների կամ վարձկան ղինվորների: Հավանաբար 672 թ. Ռուսա II-ը կիմմերների Հեւ դաչնակցած' մի խոչոր արչավանք է կաւարում դեåի արնմոււք: Այս արչավանքի ժամանակ նա դրավում ու կողոåւում է Փոքր Ասիայի արնելյան մասում դւնվող Մուչկինին (այսինքն' մուչկերի երկիրը, Փռյուդիան), Խաթթին (խեթերի երկիրը) ն Խալիւուն:

Ռուսա II-ը åեւության Հյուսիսային չրջաններում, Հաւկաåես Արարաւյան դաչւում, կաւարում է խոչոր չինարարական աչխաւանքներ: Մակու քաղաքի չրջանում Հայւնաբերված մի արձանադրությունից ւեղեկանում ենք, որ նա այսւեղ կառուցել է մի քաղաք ն այն իր անունով կոչել «Փոքր քաղաք Ռուսայի» կամ «Ռուսայի քաղաքիկ»: Հեւաքրքիր է նչել, որ կարմիր բլուրի åեղումների ժամանակ Հայւնաբերված իրերի մեջ կա նան բրոնղե մի բաժակ, որի վրա արձանադրված է. «Պաւկանում է Ռուսայի ւոքր քաղաքին»: Զվարթնոցի ւաճարի ավերակներում Հայւնաբերված արձանադրության մեջ Ռուսա II-ը Հայւնում է, որ նա կոււուրլինի դաչւում (Հավանաբար Հրաղդանի Հովւում) ւնկել է խաղողի այդիներ ն åւղաւու ծառեր, կաւարել ցանքս, Իլդարունի դեւից (Հրաղդան) անցկացրել է ջրանցք ն այլն: Գրեթե բոլոր ուսումնասիրողները դւնում են, որ Ռուսա II-ի' Հրաղդան դեւից անցկացրած ջրանցքը' Երնանի մու, կարմիր բլուրի դիմաց դւնվող այժմյան Դալմայի ջրանցքն է: Այս ջրանցքը, որը այժմ էլ դործում է, իր ժայռաւոր թունելով ուրարւական նչանավոր կառուցումներից մեկն է Հանդիսանում: Ռուսայի չինարարական դործունեության մեջ ամենանչանավորը Երնանի մու դւնվող Թեյչեբաինի քաղաքի (կարմիր բլուր) ն նրա միջնաբերդի կառուցումն է: Այս քաղաքը, որի ավերակները սւըռված են մու 40 Հեկւար ւարածության վրա, 7II դարի առաջին կեսում դառնում է Հարավային Անդրկովկասում Ուրարւական åեւության ռաղմավարչական ն åեւական ւնւեսության խոչոր կենւրոններից մեկը:

5. ՈՒՐԱՐՏՈՒԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՀԱՍԱՐԱկԱկԱՆ ԵՎ ՊԵՏԱկԱՆ կԱՐԳԸ

Հայկական լեռնաչխարՀում աåրող ցեղերին դեռնս վաղուց էին Հայւնի երկրադործությունն ու այդեդործությունը, սակայն դրանք առավել մեծ չաւով ղարդանում ն դաչւավայրերի ու լեռնաՀովիւների բնակչության ւնւեսական Հիմնական ղբաղմունքն են դառնում ուրարւական դարաչրջանում: Երկրադործության ն այդեդործության ղարդացումը եթե, մի կողմից, åայմանավորված էր դյուղաւնւեսության մեջ երկաթե դործիքների մոււքով, աåա մյուս կողմից' åայմանավորված էր արՀեսԵրկրագործությունը ն անասնաւաՇությունը

ւական ոռոդման ցանցի սւեղծումով: Թուրակ-կալայում ն այլ վայրերում Հայւնաբերվել են ծանր արորի երկաթե թիականման խուեր, բաՀեր, մանդաղներ, եղաններ, կացիններ: Հաւկաåես երկաթե խու ունեցող ծանր արորի կիրառումը երկրադործության մեջ ոչ միայն ղդալի չաւով բարձրացնում է աչխաւանքի արւադրողականությունը, այլն Հնարավորություն է ւալիս ընդարձակելու ցանքսերի ւարածությունը, բարելավելու Հողի մչակությունը: Ուրարւական åեւության ներսում բնակչության աճը ն նվաճված երկրներից Հարյուր-Հաղարավոր սւրուկների ւոխադրումը դեåի åեւության կենւրոնական չրջանները անՀրաժեչւաբար åաՀանջում էին մեծ չաւերով ընդարձակել մչակվող Հողային ւարածությունները: Սակայն աչխարՀադրական ւեսակեւից լեռնային անՀարթ մակերնույթ ն չոր կլիմա ունեցող Հայկական լեռնաչխարՀում մչակվող Հողային ւարածությունները Հնարավոր չէր ընդարձակել առանց արՀեսւական ոռոդման: Արնելքի երկրներում, որի թվում ն Հայկական լեռնաչխարՀում երկրադործության Համար միչւ էլ չաւ կենսական նչանակություն է ունեցել ն դյուղաւնւեսության Հիմքն է կաղմել արՀեսւական ոռոդումը: Ինչåես Արնելքի մյուս երկրներում, նույնåես ն Ուրարւուում արՀեսւական ոռոդման դործը իր ձեռքն է վերցնում åեւությունը: Ուրարւական դրեթե բոլոր թադավորները եռանդուն դործունեություն են ծավալում ջրանցքաչինության ասåարեղում: Նրանք կառուցում են ջրանցքներ, արՀեսւական լճեր, ջրամբարներ ու առուներ: Բացի Շամիրամի կամ Մենուայի նչանավոր ջրանցքից, ուրարւական թադավորները արՀեսւական ոռոդման ընդարձակ ու ճյուղավորված ցանցեր են սւեղծում Վանա լճի ավաղանում, Արարաւյան դաչւում, Արածանիի Հովւում, Ուրմիո լճի Հյուսիսային չրջանում ն այլն: Արձանադրություններից ն Հնադիւական ւվյալներից երնում է, որ ուրարւացիները մչակում էին դարի, ցորեն, կորեկ, Հաճար, սիսեռ, ոսå, քնջութ ն այլն: Սարդոն II-ը 714 թվականի արչավանքի կաåակցությամբ թողած իր արձանադրության մեջ Հաճախ է Հիչաւակում Ուրարւուի ւարբեր երկրամասերում ասորեսւանցիների կողմից կողոåւված կամ ոչնչացված ցորենի ու դարու անՀաչիվ, լիքը åաՀեսւների ու ամբարների մասին: կարմիր բլուրի åեղումների ժամանակ Հայւնաբերվել են դարու, ցորենի, կորեկի ու սիսեռի ածխացած մեծաքանակ մնացորդներ, կորեկից åաւրասւված Հաց, ոսåի Հաւիկներ, աղորիքներ, սանդեր: Ուրարւացիները մեծ չաւով ղբաղվում էին նան խաղողի ն åւղաւու ծառերի, այդիների մչա66

կությամբ: Ուրարւական թադավորներն իրենց թողած արձանադրությունների մեջ չաւ Հաճախ են Հիչաւակում Վանա լճի ավաղանում, Արարաւյան դաչւում խաղողի ու åւղաւու ծառերի այդիներ ւնկելու մասին: Ուչադրավ է, որ ուրարւացիները åւղաւու ծառերն անվանել են «ղարի» կամ «ղառի», որը Համաåաւասխանում է Հայերեն «ծառ» բառին: Ուրարւացիները վաղուց ծանոթ էին նան դինի, դարեջուր ն ձեթ åաւրասւելու արՀեսւին: Բացի վերնում նչված նյութերից, կարմիր բլուրում Հայւնաբերվել են նան ձիթաՀանքի մու դիղված քնջութի քուսåի մի մեծ կույւ, խաղողի ու նռան կորիղներ, դարեջրի Հումքի մնացուկներ: Ուրարւական åեւության Հաւկաåես նախալեռնային ու լեռնային չրջաններում ղարդացած էր նան անասնաåաՀությունը: Ուրարւացիները ն Հայկական լեռնաչխարՀի մյուս ցեղերը åաՀում էին խոչոր եղջերավոր անասուններ, ոչխար, այծ, ձի, ջորի, էչ, խող ն ուղւ: Ուրարւական թադավորներն իրենց կաւարած արչավանքների կաåակցությամբ դրեթե միչւ Հիչաւակում են Հայկական լեռնաչխարՀի ւարբեր երկրամասերից Հաղարավոր, երբեմն նան ւասնյակ ու Հարյուր Հաղարավոր անասուններ բռնադրավելու ն դեåի Բիայնիլի ւանելու մասին: Ուրմիո լճի Հյուսիս-արնելյան չրջաններում, Դիաուեխի երկրում, էրիախի երկրում ն այլ վայրերում ղարդացած է եղել նան ձիաբուծությունը: Ուրարւացիները ձին Հիմնականում օդւադործել են ռաղմական դործում, քանի որ ռաղմակառքերը ն Հեծելաղորը չաւ կարնոր դեր են կաւարել ուրարւական բանակում: Երկրադործության մեջ, ինչåես ն սովորական կառքերի ու սայլերի Համար որåես քաչող ուժ դրեթե բացառաåես օդւադործվել են եղները: Ուրարւացիները բարձր ղարդացման էին ԱրՇեսւները Հասցրել մեւաղների մչակությունը: Թուրակկալայում ն կարմիր բլուրում Հայւնաբերվել են մեծ քանակությամբ երկաթե ու բրոնղե ն ւոքր քանակությամբ նան ոսկե ու արծաթե իրեր: Հայւնաբերված այդ իրերի մեջ կան դյուղաւնւեսական դործիքներ, կացիններ, մուրճեր, ամաններ, կանթեղներ, սրեր, դաչույններ, վաՀաններ, սաղավարւներ, կաåարճներ, նեւի սլաքներ, արձաններ, դուիներ, աåարանջաններ, մանյակներ ն այլն: Ք. ա. 7III–7II դարերում Ուրարւուում մեւաղադործության մեջ դերակչռող է եղել երկաթի մչակությունը: Ուրարւացիները աչխա67

ւանքային դործիքներ ու ղենքեր åաւրասւելու Համար Հիմնականում օդւադործել են երկաթը, իսկ ամաններ, ղարդարանքի իրեր ու արձաններ åաւրասւելու Համար' բրոնղն ու åղինձը: Հայւնաբերված մեւաղե իրերի մի մասը åաւրասւված է ւեխնիկական ու դեղարվեսւական մեծ Հմւությամբ ն վարåեւությամբ: Ուրարւացիները Հիանալի ւիրաåեւում էին բրոնղե իրերը ոսկու բարակ չերւով åարուրելու կամ ոսկեղօծելու, քարը մեւաղի Հեւ ղուդակցելու ւեխնիկային: Այս ւեսակեւից մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում ուրարւական երկու արձանիկ, որոնցից առաջինը դւնվում է Բեռլինի թանդարանում, իսկ երկրորդը' Լենինդրադի (Ս. Պեւերբուրդ) էրմիւաժում: Առաջին արձանիկի իրանը åաւրասւված է բրոնղից' åարուրված ոսկու բարակ չերւով, իսկ դլուխը' սåիւակ քարից: Երկրորդ արձանիկը դաՀի մաս է կաղմել ն ներկայացնում է մարդու դլխով թնավոր առյուծ. նրա իրանն ու դլուխը åաւրասւված են բրոնղից, դեմքը' սåիւակ քարից, իսկ աչքերն ու Հոնքերը դրվադաղարդված են: Այս արձանիկը նս ոսկեղօծված է եղել, որի Հեւքերը դեռ ւեղ-ւեղ մնում են: Ուրարւական մեւաղադործական մչակույթի ն արվեսւի ւեսակեւից խոչոր արժեք ունեն ւորադրելու, քանդակելու ու քանդակադրոչմելու եղանակներով Հիանալի կերåով դեղաղարդված վաՀանները, սաղավարւները, կաåարճները, դուիները, ամանները ն այլն: կարմիր բլուրում դւնված Արդիչւի I-ի բրոնղե սաղավարւը Հոյակաå կերåով դեղաղարդված է սրբաղան ծառերի, ծառերի երկու կողմերը կանդնած ասւվածների ն Հեծյալ ղինվորների քանդակներով: Ռաղմակառքերի ու Հեծյալների նույնåիսի Հիանալի քանդակներով են ղարդարված նան նույն ւեղում դւնված բրոնղե կաåարճը, Սարդուր II-ի բրոնղե սաղավարւը: Ոսկե իրերի մեջ իր բարձր դեղարվեսւով առանձնաՀաւուկ ւեղ է դրավում Թուրակ-կալայում Հայւնաբերված մեդալյոնը, որի վրա քանդակված են դաՀի վրա բաղմած ուրարւական ասւվածուՀիներից մեկը ն նրա առաջ կանդնած բաղկաւարած մի թադուՀի: Այս մեդալյոնի վրա åաւկերված նույն ասւվածուՀու բրոնղե արձանիկը դւնվել է Վանից դեåի Հյուսիս դւնվող Դարաբեյ բերդի ավերակներում ն այժմ åաՀվում է Հայասւանի åաւմության թանդարանում: Մեւաղե ն Հաւկաåես երկաթե դործիքների Հանդես դալը մեծ չաւով նåասւում է նան քարի մչակությանը ն նրա Հեւ կաåված արՀեսւների ղարդացմանը: Երկաթե դործիքները բարելավում ու

Հեչւացնում են քարի ւաչումը, Հնարավորություն են ընձեռում անցնելու ավելի կարծր քարաւեսակների մչակությանը: Ուրարւացիների ւնւեսական կյանքում ու կենցաղում քարը կարնոր դեր է կաւարել: Բացի չինարարությունից, ուրարւացիները քարը լայնորեն օդւադործել են ւնային դործածության իրեր, ղարդարանքի առարկաներ, արձաններ, կնիքներ åաւրասւելու ն սեåադիր արձանադրություններ ւորադրելու Համար: Թուրակ-կալայում, կարմիր բլուրում, Արին բերդում ն այլ վայրերում Հայւնաբերվել են մեծ քանակությամբ քարե աղորիքներ, սանդեր, ւնային դործածության մանր իրեր, արձաններ, ւորադրության միջոցով ղանաղան կենդանիների, թռչունների նկարներով դեղաղարդված կընիքներ, կիսաթանկադին քարերից' ադաւից ու սարդիոնից åաւրասւված ն Հիանալի կերåով Հղկված Հուլունքներ: Ուրարւացիները ղարդացման նոր ասւիճանի են Հասցնում կավադործությունը: Ուրարւական åեւության ւարբեր վայրերում կաւարված Հնադիւական åեղումներից մեղ են Հասել մաքուր կավից åաւրասւված, լավ թրծված, սն, կարմիր ն դեղնավուն դույնի մեծ քանակությամբ կաթսաներ, կճուճներ, սաւորներ, կժեր, դավաթներ, ամաններ, արձանադրություններ դրելու աղյուսներ ն այլն: Մեղ Հասած իրերը Հիմնականում åաւրասւված են բրոււի դրդի վրա ն բարձր որակով: Սրանց մեջ կան սն ւայլարկով, կարմիր ջնարակով ն կարմրաւայլ դլաղուրով դունավորված, Հարուսւ նախչերով, կենդանիների ն այլ նկարներով դեղաղարդված բաղմաթիվ իրեր: Մեծ Հեւաքրքրություն են ներկայացնում ուրարւացի բրոււադործ վարåեւների åաւրասւած ն Ուրարւական åեւության սաՀմաններում լայնորեն ւարածված կարասները, որոնք երբեմն ունեն մինչն 600 լիւր ջրաւարողություն: կարասների մի մասի վրա կան Հիանալի ղարդանկարներ ն ւարողության չաւը նչող սեåադիր նչաններ: Ուրարւացիները կարասներն օդւադործել են ոչ միայն դինի, դարեջուր ն Հեղուկներ, այլն ՀացաՀաւիկներ, ղանաղան մըթերքներ ու իրեր åաՀելու Համար: Հայկական լեռնաչխարՀում բնակվող ցեղերին դեռնս վաղուց էին Հայւնի ոչխարի բրդից ն այծի մաղից իլիկով մանված թելերից Հադուսւներ ու դործվածքներ Հյուսելը: Զնայած անասնաåաՀության ղարդացմանը, այնուամենայնիվ, կենդանիների բուրդն ու մաղը չէին կարող բավարարել անընդՀաւ աճող բնակչության Հադուսւի ն դործվածքների նկաւմամբ ունեցած åաՀանջը: Դրա Համար էլ

Հայկական լեռնաչխարՀում աåրող ցեղերը սկսում են մչակել ն օդւադործել նան վուչի-կւավաւի թելերը' դործվածքներ Հյուսելու, åարաններ, թոկեր åաւրասւելու Համար: Սակայն մանածադործությունը, որåես արՀեսւադործության առանձին ճյուղ, առավել չաւով ղարդանում է ուրարւական դարաչրջանում: Ուրարւուում մանածադործության ղարդացած լինելու մասին են վկայում թե՛ սեåադիր արձանադրությունները ն թե՛ Հնադիւական նյութերը: Սարդոն II-ը 714 թ. արչավանքի կաåակցությամբ թողած իր արձանադրության մեջ Հայւնում է, որ Ուրարւուից ն Մուսասիրից, ի թիվս այլ թանկադին իրերի, ւարել է նան բաղմաթիվ դույնղդույն դործվածքներ, բրդե ու վուչե ղդեսւներ: կարմիր բլուրի åեղումների ժամանակ դւնվել են թավչանման խավու, ամուր, Հասւ ն նուրբ կերåով Հյուսված բրդե դործվածքի մնացորդներ, բրդի ն վուչի թելերից դործված ուղեկարåեւ, նուրբ կերåով մանված բրդե թելի կծիկներ, վուչի կամ քնջութի սուղադնդիկներ ն այլն: կարմիր բլուրի åեղումներից մեղ են Հասել նան ուրարւական չրջանում ւայւից åաւրասւված ղդալի թվով իրեր: Տարբեր ժամանակներում այսւեղ Հայւնաբերվել են կճուճանման ւայւե մի աման, եղջյուրով ներղարդված ւնային կաՀույքի մասեր, ոչխարի դլուխ ներկայացնող բռնակ, Հասւ ւախւակներից åաւրասւված դռան մնացորդներ, ւորադրված ւայւե առարկաների բեկորներ, ւայւե չերեւ, դդալ, կաչվով ծածկված ւայւե կաåարճ ն այլն: Նչված իրերը ն Հաւկաåես կճուճանման ամանը, որն իր վրա բացաՀայւ կերåով կրում է Հյուսնի ճախարակաՀասւոցի-չարխի միջոցով åաւրասւված լինելու Հեւքերը, ցույց են ւալիս, որ Ուրարւուում ղդալի չաւով ղարդացած էին նան ւայւի մչակությունը ն նրա Հեւ կաåված արՀեսւները: Ուրարւական բանակում ղանդվածաբար դործածվող ռաղմակառքերը, ինչåես ն սովորական կառքերն ու սայլերը, որոնց Հիմնական մասերը åաւրասւված էին ւայւից, նույնåես աåացուցում են, որ ւայւամչակության Հեւ կաåված արՀեսւները ղդալի ղարդացման էին Հասել Ուրարւուում: Ուրարւուի ներքին աåրանքաւոխանակուԱւրանքաւոխա- թյան մասին մեղ դրավոր ուղղակի վկայություննակությունը ներ չեն Հասել: Սակայն Հնադիւական ւվյալները ն դրավոր անուղղակի վկայությունները ցույց են ւալիս, որ Ուրարւուում որոչ չաւով ղարդացած է եղել աåրանքաւոխանակությունը, որը åայմանավորված էր մասնադիւացված արՀեսւը երկրադործությունից անջաւվելու Հեւ:

Թուրակ-կալայում, կարմիր բլուրում ն Արին բերդում դւնվել են ոսկուց, արծաթից, երկաթից, åղնձից, բրոնղից, անադից, արճճից, սուրմայից, ադաւից, սարդիոնից, լեռնային բյուրեղներից åաւրասւված բաղմաթիվ իրեր: Սակայն Հայւնի է, որ նչված վայրերի անմիջական չրջաåաւում վերոՀիչյալ մեւաղների ն կիսաթանկադին քարերի Հանքավայրեր դոյություն չունեն: Այսւեղից Հեւնում է, որ այդ բերդերում Հայւնաբերված նման իրերի մեծ մասը, եթե ոչ åաւրասւի վիճակում, դոնե նրանց Հումքը, ձեռք է բերվել ւոխանակության միջոցով: Հիմնականում աåրանքաւոխանակության Հեւնանքը åեւք է Համարել նան այն, որ աչխարՀադրականորեն իրարից չաւ Հեռու դւնվող ուրարւական բերդերից, բնակավայրերից ու դամբարաններից դւնվել են արՀեսւադործական բաղմաթիվ միանման իրեր, որոնք ոչ միայն åաւրասւված են նույն կայուն ու միաւիå կաղաåարներով, այլն երբեմն իրենց վրա ունեն նան åաւրասւող նույն արՀեսւանոցների կամ վարåեւների ւարբերադրոչմները: Աչխաւանքային դործիքների, ղենքերի, ւնային դործածության ն ղարդարանքի առարկաների ղդալի մասը կայուն ու միաւիå կաղաåարներով ձուլված լինելու երնույթն ինքնին աåացուցում է, որ ուրարւացի արՀեսւավորները Հիչյալ իրերը արւադրում էին ւոխանակության Համար: Բացի արՀեսւադործական արւադրանքներից, ւոխանակության առարկաներ են դառնում նան ՀացաՀաւիկն ու դյուղաւնւեսական մյուս մթերքները: Սարդոն II-ի թողած մի վկայությունից երնում է, որ Ուրարւական åեւությունն էլ էր մասնակցում դյուղաւնւեսական մթերքների վաճառքին ն դրանով ավելացնում իր եկամոււները: Հիչյալ վկայության մեջ Սարդոնը Հայւնում է, որ Ռուսա I-ը Ուլխու քաղաքի չրջակայքում դւնվող åեւական Հողերից սւացված ՀացաՀաւիկի վաճառքով ավելացնում էր իր եկամոււը: Ներքին աåրանքաւոխանակության Հեւ միասին Ուրարւուն սերւ ւնւեսական կաåեր է սւեղծում նան Հին Արնելքի, Փոքր Ասիայի, Հյուսիսային կովկասի, Իրանի ն այլ երկրների Հեւ: կարմիր բլուրից Հայւնաբերվել են Հախճաåակուց åաւրասւված եդիåւական Սոխմեւ դիցուՀու արձանիկը, Հիերոդլիֆադիր եդիåւական Հմայիլներ, Ասորեսւանում չինված կնիքներ, Հուլունքներ, մեւաղե իրեր, էդեյան ծովի չրջանից ծադող ոսկե օղեր, կնիքներ, սկյութական ձիասարքի մասեր, բրոնղե նեւասլաքներ, եղջյուրից åաւրասւված ղարդեր ն այլն: Հնադիւական այս ւվյալները մասամբ Հասւաւվում են նան դրավոր վկայություններով: Մուսասիրից իր ւարած

ավարի ցուցակում Սարդոնը Հիչաւակում է նան ւղոսկրից åաւրասւված բաղմաթիվ իրեր, Ասորեսւանոմ ու Տաբալում (Փոքր Ասիայի արնելյան մասում) åաւրասւված արծաթե բաժակներ: Ուրարւուն իր Հերթին նույնåես արւաՀանում էր ղանաղան աåրանքներ: Առաջավոր Ասիայում' Հաւկաåես մեծ Հռչակ ունեին ուրարւական մեւաղադործական իրերը: Ուրարւական մեւաղե իրեր Հայւնաբերվել են Ասորեսւանում, Միջադեւքում, Իրանում, Փոքր Ասիայի ւարբեր վայրերում, էդեյան ծովի չրջանում, Անդրկովկասում, Հյուսիսային կովկասում ն այլն: Ուրարւական Հասարակությունն իր բնույՍւրկաւերերը թով Հին արնելյան ւիåի վաղ ռաղմասւրկաւիրական Հասարակություն էր, որւեղ դեռնս ուժեղ կերåով åաՀåանված էին նան ւոՀմացեղային Հարաբերությունների մնացորդները: Ուրարւուի ւարբեր մասերը դւնվում էին ւնւեսական ն Հասարակական ղարդացման ւարբեր ասւիճանների վրա: Եթե åեւության բուն կենւրոնում' Բիայնիլիում, Մուսասիրում ն Արարաւյան դաչւում իչխում էին սւրկաւիրական Հասարակությունները, աåա åեւության ծայրամասերում, Հաւկաåես լեռնային չրջաններում աåրող ցեղերը դւնվում էին ւոՀմաւիրական կարդերի քայքայման ն ւոՀմաւիրական կարդերից դեåի դասակարդային Հասարակության անցման չրջանում: Տեղւեղ åաՀåանվել էին նան Համայնական կարդերը: Ուրարւուում իչխող ու չաՀադործող Հիմնական խավը Հանդիսանում էր ռաղմասւրկաւիրական ավադանին, որը կաղմված էր ինչåես ուրարւական, նույնåես ն նվաճված երկրների սւրկաւերերից: Ուրարւուում մչակվող Հողերը, Հաւկաåես արՀեսւական ոռոդման միջոցով յուրացվող Հողերը åաւկանում էին åեւությանը ն անմիջականորեն դւնվում թադավորի ւնօրինության ւակ: Պեւությանը կամ թադավորին էին åաւկանում նան ջրանցքները, քաղաքների մեծ մասը ն Հանքերը: Արձանադրությունների մեջ Հաճախ է Հիչաւակվում, թե այս կամ այն քաղաքը «կառուցված է թադավորի կողմից» կամ «åաւկանում է թադավորին»: Նման քաղաքները, որոնք չրջաåաւված էին åեւական ընդարձակ այդիներով ն մչակելի Հողային ւարածություններով, մեծ մասամբ Հանդիսանում էին ոչ միայն ռաղմավարչական, այլն åեւական ւնւեսության խոչոր կենւրոններ: Այս կենւրոններում էին մչակվում ն åաՀåանվում åեւական այդիներից ու Հողերից, ինչåես ն չրջա72

åաւի Հարկաւու բնակչությունից Հարկի դիմաց սւացված դյուղաւնւեսական մթերքները: Նման քաղաքներում կային նան åեւական խոչոր արՀեսւանոցներ, որոնք ղդալի եկամոււ էին ւալիս: Պաւերաղմների ժամանակ ձեռք բերված ավարի մեջ ւասնյակ Հաղարների, իսկ երբեմն նան Հարյուր Հաղարների էին Հասնում անասունները, որոնց մի խոչոր մասը բաժին էր ընկնում թադավորին: Արձանադրությունների վկայություններից երնում է, որ åեւությունը ուներ նան ընդարձակ արուներ, խոչոր ու մանր եղջերավոր անասունների Հուեր, ձիերի երամակներ: Պեւական ւնւեսության ւարբեր ճյուղերից սւացվող արւադրանքը թեն դւնվում էր թադավորի անմիջական ւնօրինության ւակ, սակայն այն միայն թադավորի ն նրա ընւանիքի կողմից չէր յուրացվում: Եթե արւադրանքի մի մասը ծախսվում էր սւրուկներին ն արՀեսւավորներին կերակրելու, այսինքն նրանց բանվորական ուժը վերականդնելու Համար, աåա մյուս մասը, որը Հանդիսանում էր արւադրողների սւեղծած Հավելյալ արդյունքը, որåես ռոճիկ բաժանվում էր åեւական ն ղինվորական ծառայության մեջ դւնվող սւրկաւերերի միջն: Հին Արնելքի սւրկաւիրական մյուս åեւությունների նման Ուրարւական åեւությունը նս Հանդես էր դալիս սւրուկներին ն աղաւ արւադրողներին կենւրոնացված ու կոլեկւիվ կերåով չաՀադործողի դերում: Ընդարձակ Հողային ւարածություններ, արուավայրեր ն անասունների Հուեր ունեին նան թադավորական աղդաւոՀմի անդամները ն խոչոր սւրկաւերերը: Սարդոն II-ի մի վկայությունից երնում է, որ թադավորի եղբայրները նույնիսկ ունեին իրենց քաղաքները: Պեւք է ենթադրել, որ թադավորի աղդաւոՀմի ներկայացուցիչները ն խոչոր սւրկաւերերն առանձին քաղաքներում ու բերդերում ունեին նան սւրկական աչխաւանքի վրա Հիմնված արՀեսւանոցներ: Քրմական դասը, որը ուրարւական Հասարակության կրոնական ու քաղաքական կյանքում կարնոր դեր էր կաւարում, կաղմում էր իչխող սւրկաւիրական դասակարդի անբաժանելի մասը: Պեւության մեջ թադավորից Հեւո երկրորդ դեմքը քրմաåեւն էր: Դրա Համար էլ չաւ Հաճախ քրմաåեւ էր նչանակվում թադավորի եղբայրներից կամ մուիկ աղդականներից մեկը: Ուրարւական ւաճարները, Հաւկաåես նրանցից մի քանիսը, ինչåես, օրինակ, Մուսասիրի ւաճարը, ոչ միայն կոււակել էին Հըսկայական Հարսւություններ, այլն ունեին ընդարձակ Հողային ւարածություններ, արուներ, ւասնյակ Հաղարավոր անասուններ,

սւրկական աչխաւանքի վրա Հիմնված խոչոր արՀեսւանոցներ: Տաճարական ւնւեսություններն իրենց մեծությամբ ղիջում էին միայն åեւական ւնւեսությանը: Տաճարները նման Հարսւությունները ձեռք էին բերում թադավորների, սւրկաւերերի ն Հավաւացյալների կողմից կաւարված նվիրաւվությունների, ւաճարական ւնւեսությունները չաՀադործելու, դնումների ն այլ միջոցներով: Հավանաբար, դոյություն ունեցող սովորույթի իրավունքով նվաճված երկրներից վերցված ավարի ն սւրուկների մի մասը նույնåես Հասնում էր ւաճարներին: Ուրարւական Հասարակության աղաւ բըԳյուղական Շա- նակչության ճնչող մեծամասնությունը կաղմըմայնքը ն աղաւ ված էր Հողադործներից, որոնք միավորված էին Շամայնականները դյուղական Համայնքներում ն աåրում էին մեծ ընւանիքներով կամ դերդասւաններով: Հաւկաåես արՀեսւական ոռոդման միջոցով յուրացված Հողերի վրա նսւած Համայնքների Հողերի սեւականության իրավունքը åաւկանում էր åեւությանը: Գյուղական Համայնքների ներքին կառուցվածքի ն ղեկավարման մարմինների մասին մեղ առանձին ւեղեկություններ չեն Հասել: Ուրարւական թադավորները խոսելով քաղաքների կառուցման, այդիների ւնկման ն նոր վարելաՀողերի սւեղծման մասին' դրեթե միչւ Հիչաւակում են, որ նրանք այդ բոլորը կաւարել են անմչակ, անմարդաբնակ, ոչ ոքի չåաւկանող Հողերում: Այսւեղից Հեւնում է, որ դյուղական Համայնքներն այնքան ուժեղ էին կաղմակերåված, որ նույնիսկ թադավորները ամեն կերå խուսաւում էին ընդՀարվել նրանց Հեւ ն բռնադրավել նրանց åաւկանող Հողերը: Ուրարւուում չաՀադործման էին ենթարկվում ոչ միայն սւրուկները, այլն աղաւ Համայնականները: Նրանք բնամթերքներով Հարկեր էին վճարում åեւությանը, ձրի ու åարւադիր կերåով մասնակցում ջրանցքների, ճանաåարՀների, քաղաքների ու բերդերի կառուցմանը, ղինվորական ծառայություն էին կաւարում բանակում ն այլն: Նրանք որոչ åարւավորություններ ունեին նան ւաճարների նկաւմամբ: Ուրարւական Հասարակության ընչաղուրկ Սւրուկները ու աղաւաղուրկ խավը կաղմում էին սւրուկները: Սւրուկների Հայթայթման Հիմնական աղբյուրը Հանդիսանում էր åաւերաղմը: Ուրարւական թադավորներն իրենց մղած նվաճողա74

կան ու կողոåւիչ åաւերաղմների ժամանակ նվաճված երկրներից դեåի Բիայինիլի, այսինքն åեւության կենւրոնական չրջանն էին քչում ն սւրկացնում ւասնյակ Հաղարավոր, երբեմն նան Հարյուր Հաղարավոր դերիներ: Ոչ լրիվ ւվյալներով Արդիչւի I-ը իր ռաղմական արչավանքների ընթացքում դերեվարել է 280.512, իսկ Սարդուր II-ը 197.521 ւղամարդ, կին ն åաւանի: Երկրում ամենամեծ սւրկաւերը åեւությունն էր, որովՀեւն դերեվարված սւրուկների մեծ մասը բաժին էր ընկնում թադավորին: Սւրկական աչխաւանքը կիրառվում էր åեւական այդիների ու Հողերի մչակման, քաղաքների, բերդերի, ջրանցքների, ճանաåարՀների կառուցման ն այլ բնադավառներում: Պեւական սւրուկները մեծ չաւով օդւադործվում էին նան åեւական Հանքերում ու արՀեսւանոցներում: Մովսես Խորենացին, օդւվելով ժողովրդական ավանդությունից, Հաղորդում է, որ «Շամիրամի», այսինքն Մենուայի կառուցած ջրանցքի վրա աչխաւել են 42.000 դործավորներ ն 6000 արՀեսւավոր վարåեւներ: Ժողովրդական ավանդության Հաղորդած այս թվերը կարող են ճիչւ լինել, միայն այն ւարբերությամբ, որ այսւեղ Հիչաւակվածները եղել են ոչ թե աղաւ դործավորներ, այլ սւրուկներ: Ուրարւական թադավորները երբեմն դերեվարում ն բռնի կերåով դեåի åեւության կենւրոնական չրջաններն էին ւեղաւոխում նան առանձին մարղերի կամ բնակավայրերի ամբողջ բնակչությանը: Տեղաւոխված այդ բնակչությանը, åաւությանը ծանր Հարկեր վճարելու ն åարՀակներ կաւարելու åայմանով, բնակեցնում էին åեւական Հողերում: Սրանք ըսւ էության նույնåես սւրուկներ էին, որոնք ի ւարբերություն սովորական åեւական սւրուկների' կոչվում էին «ինքնուրույն ւնւեսություն վարող åեւական սւրուկներ»: Սրանք իրենց ւնւեսական, սոցիալական ն իրավական վիճակով ավելի ցածր էին դւնվում, քան աղաւ Համայնականները, բայց ավելի բարձր, քան սովորական սւրուկները: Բացի åեւությունից, մեծ թվով սւրուկներ ունեին նան ւաճարները ն ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները: Սրանք Համաåաւասխանաբար իրենց սւրուկներին օդւադործում էին ւաճարական ն մասնավոր սւրկաւիրական ւնւեսություններում ու արՀեսւանոցներում: Ուրարւական մի քանի արձանադրություններ վկայում են, որ թադավորները դերեվարված սւրուկներ են բաժանել կամ նվիրել ոչ միայն ղինվորներին, այլն առանձին ւոՀմերի, ցեղերի կամ Համայնք75

ների: Այսւեղից Հեւնում է, որ սւրուկների մի մասը Հանդիսացել է ւոՀմերի, ցեղերի կամ Համայնքների ընդՀանուր սեւականությունը: Նման դեåքերում սւրկաւիրությունը ունեցել է առավելաåես նաՀաåեւական բնույթ: Զնայած սւրկաւիրական Հարաբերությունների որոչակի ղարդացմանը, այնուամենայնիվ արւադրողական ուժերի ղարդացման ւվյալ մակարդակի åայմաններում Ուրարւուում սւրակական աչխաւանքի կիրառման Հնարավորությունները սաՀմանաւակ էին: Ուրարւական բանակը նվաճված երկրներից վերցնում էր չաւ ավելի մեծ թվով դերիներ, քան åեւության կենւրոնական չրջանները կարող էին այդ դերիներին որåես սւրուկների օդւադործել կամ ւեղավորել արւադրության ւարբեր ճյուղերում: Դրա Համար էլ ուրարւացիներն իրենց վերցրած դերիների որոչ մասին սåանում էին ւեղում: Պեւք է ենթադրել, որ նրանք սåանում էին նան ուժասåառ ու ծեր սւրուկներին ն նրանց ւոխարինում երիւասարդ նոր սւրուկներով: Ուրարւական Թեյչեբաինի քաղաքի թաղամասերից մեկում կաւարված åեղումների ժամանակ Հայւնաբերվել են ընդՀանուր ծածկ ունեցող ն միաժամանակ կառուցված, ւնային կաՀավորանքից ղուրկ, անասուններ ն մթերքներ åաՀելու Հարմարություններ' դոմեր ու մառաններ չունեցող բնակարաններ: Այս բնակարաններում Հայւնաբերվել են ուրարւական ն ւեղական կավե ամանների բեկորներ, երկաթե բրիչի կամ ւայւաւի ծայր, դանակ, բրոււի դուրդ, խոչոր ն մանր եղջերավոր անասունների, խողի, ձիու, վայրի ոչխարի ու այծի, եղջերուի ն չան ոսկորներ: Բնակարաններից դեåի բակը դուրս դալու մոււքի մու եղել են åաՀաåան չներ կաåելու Հարմարանքներ: Նչված ւասւերը ցույց են ւալիս, որ այս բնակարաններում աåրել են միջնաբերդի, դուցե ն քաղաքի åեւական արՀեսւանոցներում, դյուղաւնւեսական մթերքների վերամչակման ցեխերում ն քաղաքի չրջակայքի åեւական Հողերում ու այդիներում աչխաւող սւրուկները, որոնք սեւական ւնւեսություն չեն ունեցել ն åարենավորվել են åեւության կողմից: Ուրարւական åեւությունը Հին արնելյան Պեւական կարգը ւիåի ռաղմասւրկաւիրական åեւություն էր: Ուրարւական åեւությունը այժմյան իմասւով աղդային åեւություն չէր, այլ ւնւեսական-Հասարակական ղարդացման ւարբեր ասւիճանների վրա դւնվող, էթնիկական ւարբեր ծադում ունեցող ն ւարբեր լեղուներով խոսող, բռնի ուժով

իրար միացած ցեղերի մի միություն: Տարածքային ն քաղաքական իմասւով åեւությունը բաժանված էր երկու մասի: Առաջինը' Բիայինիլին էր (Վանա լճի ավաղանը), որը Հանդիսանում էր ուրարւացիների բուն Հայրենիքը ն åեւության կենւրոնը: Երկրորդը' ցեղային այն երկրներն էին, որոնք բռնի ուժով միացվել էին Ուրարւուին ն խիսւ կերåով կողոåւվում ու չաՀադործվում էին ուրարւական ռաղմասւրկաւիրական ավադանու կողմից: Պեւական կառավարման ձնը Հին արնելյան ւիåի բացարձակ միաåեւությունն էր' թադավորի անսաՀմանաւակ իչխանությամբ: Թադավորը Հանդիսանում էր երկրի դերադույն կառավարողը, ղորքի դերադույն Հրամանաւարը ն երկրի դերադույն դաւավորը: Թադավորական իչխանությունը ժառանդական էր, որը Հորից անցնում էր ավադ որդուն: Պեւական կառավարման կարնոր օրդաններից մեկն էր Համարվում ավադների խորՀուրդը, որը կաղմված էր թադավորական ւան անդամներից, թադավորի խորՀրդականներից, åեւական ու ղինվորական բարձրասւիճան åաչւոնյաներից, ւարբեր ցեղերից ծադող խոչոր սւրկաւերերից: Ավադների խորՀուրդը քննարկում էր Համաåեւական նչանակություն ունեցող Հարցերը, առանձին ցեղերի միջն առաջացած վեճերը, åաՀåանում էր թադավորական ժառանդության դոյություն ունեցող կարդը ն այլն: Ավադների խորՀուրդը ւոՀմաւիրական կարդերից åաՀåանված մարմիններից մեկն էր, որը, սակայն, այժմ վերածվելով իր Հակադրությանը, դեմոկրաւական կառավարման մարմնից ւոխվել էր դասակարդային ճնչման ու åեւական մարմնի: Ուրարւական åեւության կենւրոնական դործադիր մարմինների կամ դերաւեսչությունների մասին մեղ առանձին ւեղեկություններ չեն Հասել: Սակայն անկասկած է, որ դրանք ունեցել են Հարկայինֆինանսական, åեւական ւնւեսության ղեկավարման, åեւականՀասարակական աչխաւանքների կաղմակերåման ն այլ դերաւեսչություններ: Վարչական ւեսակեւից ամբողջ åեւությունը բաժանված էր մեծ ու ւոքր մարղերի կամ ավելի ճիչւ' «երկրների»: Վարչական բաժանման Հիմքում ընկած էր ոչ թե ւնւեսական կամ աչխարՀադրական, այլ ցեղային Հաւկանիչը: Ամեն մի ցեղի ղբաղեցրած ւարածքն ներկայացնում էր վարչական մի մարղ կամ մի «երկիր», որով ն վարչական մարղի մեծությունն ու ւոքրությունը åայմանավորված էր ւվյալ ցեղի ղբաղեցրած ւարածքի մեծությամբ կամ ւոքրությամբ:

Թե՛ բուն ուրարւական ն թե՛ նվաճված ցեղային երկրները կամ մարղերը կառավարվում էին թադավորի կողմից նչանակված ւոխարքաների կամ կառավարիչների միջոցով: Այս åաչւոններում մեծ մասամբ նչանակվում էին ուրարւական, իսկ երբեմն նան ւեղական ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները: Պեւք է ենթադրել, որ բուն ուրարւական մարղերը առավելաåես կառավարվում էին նույն ցեղին åաւկանող ւեղական խոչոր սւրկաւերերի կողմից, որոնք սերվել էին ցեղային առաջնորդների ընւանիքներից: Սկղբնաղբյուրների վկայություններից երնում է, որ նըվաճված երկրներում իրենց դոյությունը åաՀåանում էին նան ւեղական թադավորները ն ցեղային առաջնորդները: Պեւական ֆինանսական միջոցները Հիմնականում դոյանում էին åաւերաղմների ժամանակ ձեռք բերված ավարից, åեւական ւընւեսություններից ու արՀեսւանոցներից սւացվող եկամոււներից, ինքնուրույն ւնւեսություն վարող åեւական սւրուկներից, նվաճված ցեղերից ն աղաւ Համայնականներից դանձվող Հարկերից: Ուրարւական Հասարակության մչւական Բանակը երնույթներից էին åաւերաղմները, որոնք մղվում էին նոր ւարածքներ նվաճելու, ավար ն սւրուկներ ձեռք բերելու Համար: Դրա Հեւնանքով էլ åեւական ու Հասարակական կյանքում բանակը առաջնակարդ ւեղ էր դրավում: Ուրարւական բանակը մչւական բանակ չէր: Թեն ուրարւական թադավորներն ունեին իրենց սեւական մչւական ղորքը, որը Հանդիսանում էր բանակի կորիղը, սակայն ուրարւական բանակի ճնչող մասը կաղմված էր մարղերի կամ ցեղային երկրների աղաւ բնակչությունից' աչխարՀաղորային Հիմունքներով Համալրված ղորամասերից: Ամեն մի մարղ ուներ իր ղորամասը, որի Հրամանաւարը Համարվում էր նան ւվյալ մարղի կառավարիչը: Պաւերաղմի ժամանակ մարղերի ղորամասերը, իրենց Հրամանաւարների դլխավորությամբ, åարւավոր էին անմիջաåես միանալ թադավորական ղորքին: Ուրարւական բանակի կաղմակերåման Հիմքում ընկած էր ւոՀմացեղային սկղբունքը: Նույն ցեղին åաւկանող ղինվորները միավորված էին միննույն ղորամասում: Բուն ուրարւացիները Համեմաւաբար թվով քիչ էին: Նրանք չաւ ավելի մեծ թվով ցեղերի էին նվաճել, քան կարող էին միայն իրենց սեւական ուժերով դրանք åաՀել մչւական Հնաղանդության մեջ:

Մի կողմից' այդ ցեղերին Հնաղանդության մեջ åաՀելու, իսկ մյուս կողմից' Ասորեսւանի դեմ Հաջող åայքար մղելու Համար ուրարւացիները սւիåված էին ղորամասեր սւեղծել նան Հåաւակեցված ցեղերից: Նման ղորամասերը ուրարւացիները մեծ մասամբ օդւադործում էին կայաղորային ծառայության Համար, այն էլ ոչ թե ւվյալ ցեղի, այլ էթնիկական ւարբեր ծադում ունեցող ցեղերի ւարածքներում: Ուրարւական բանակում ղորքի Հիմնական ւեսակներն էին ռաղմակառքերը, Հեծելաղորը ն Հեւնակը: Ռաղմակառքերը ն Հեծելաղորը, որոնք Համարվում էին ղորքի «արւոնյալ» ւեսակները, մեծ մասամբ Համալրվում էին իչխող ու արւոնյալ դասակարդի ներկայացուցիչներից, իսկ Հեւնակը' աղաւ Համայնականներից: Բանակի դերադույն Հրամանաւարը Համարվում էր թադավորը: Սակայն բանակը ուներ նան իր առաջին ն երկրորդ դլխավոր ղորաՀրամանաւարը կամ սåարաåեւը, որը Հավանաբար ասորեսւանյան ձնով կոչվում էր «ւուրւան»: Ուրարւական բանակում ղենքի Հիմնական ւեսակներն էին նեւն ու աղեղը, սուրը, դաչույնը, ւաåարը, նիղակը, վաՀանը, սաղավարւը ն այլն:

6. ՈՒՐԱՐՏԱկԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆկՈՒՄԸ

Ք. ա. 7II դարի կեսից Ուրարւական åեւությունը խիսւ կերåով թուլանում ն նույն դարի վերջում կանդնում է կործանման առաջ: Ուրարւական åեւության թուլացումը ն աåա կործանումը, մի կողմից, երկրի ներսում դասակարդերի ն Հասարակական ւարբեր խմբերի միջն մղվող åայքարի, ներքին Հակասությունների սրման, իսկ մյուս կողմից' արւաքին անՀաջողությունների ն արւաքին արչավանքների Հեւնանք էր: Նախ խիսւ կերåով սրվում է ուրարւական Հասարակության ներսում սւրուկների ն սւրկաւերերի միջն մղվող դասակարդային åայքարը: Սւրուկները, որոնք դաժան չաՀադործման էին ենթարկվում, ղայրույթով ն աւելությամբ էին լցված դեåի իրենց չաՀադործողները: Նրանք երբեմն բացաՀայւ, երբեմն դաղւնի ձներով åայքար էին մղում սւրկաւերերի դեմ ն ւորձում էին աղաւադրվել նրանց ւիրաåեւությունից: Ներքին Շակասությունների սրումը

Սւրկաւիրական Հասարակարդում դասակարդային åայքարի ձներից մեկը սւրուկների ւախուսւն էր իրենց ւերերից: Ուրարւուում սւրուկների ւախուսւը դոյություն ուներ դեռնս Մենուայի թադավորության չրջանում, սակայն ավելի ղանդվածային է դառնում ն սåառնալից չաւերի է Հասնում կենւրոնական իչխանության թուլացման ու անկման ժամանակ: Այս ժամանակաչրջանում Ուրարւուից ն Ասորեսւանից ւախչող սւրուկների Հիմնական աåասւաններից մեկն է դառնում Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավում դւնվող Շուåրիան (Աղձնիքը): Ասորեսւանի Ասարխադդոն թադավորը նույնիսկ սւիåված է լինում 673 թ. մի Հաւուկ արչավանք կաղմակերåել դեåի Շուåրիա, այնւեղ աåասւանած ասորեսւանյան սւրուկներին վերադարձնելու ն նրանց åաւժելու Համար: Նա, Շուåրիան դրավելուց Հեւո, ձերբակալում ն խիսւ åաւիժների է ենթարկում իրենց ւերերից ւախած ն այսւեղ աåասւանած ասորեսւանյան սւրուկներին. կւրել է ւալիս ւախսւականների մաւները, ականջները, քթերը, Հանել է ւալիս նրանց աչքերը: Շուåրիայում Ասարխադդոնի ձեռքն են ընկնում նան Ուրարւուից ւախած սւրուկները, որոնց մինչն այդ Ռուսսա II-ը Շուåրիայի կառավարչից åաՀանջել էր եւ վերադարձնել, սակայն վերջինս մերժել էր կաւարել այդ åաՀանջը: Ասարխադդոնը Ուրարւուից ւախած բոլոր սւրուկներին Հանձնում է Ռուսային: Սւրուկների ղանդվածային ւախուսւը չէր կարող բացասական կերåով չանդրադառնալ ն չնեղացնել սւրկական աչխաւանքի վրա Հիմնված արւադրությունը, որով ն չէր կարող չթուլացնել Ուրարւական åեւության ուժն ու Հղորությունը: Սոցիալ-ւնւեսական անՀրաժեչւ åայմանների բացակայության Հեւնանքով Ուրարւական åեւության կաղմի մեջ մւնող էթնիկական ւարբեր ծադում ունեցող, ւարբեր լեղուներով խոսող ցեղերը չկարողացան միաձուլվել ն կաղմավորվել որåես միասնական ժողովուրդ: Ուրարւացիները, բացի Մուսասիրից ն Արարաւյան դաչւից, իրենց նվաճած ցեղային երկրների վրա նայում էին իբրն դաղութների, որոնք, ըսւ ուրարւացիների, դոյություն ունեին միայն կողոåւվելու, սւրուկներ Հայթայթելու ն խիսւ ծանր Հարկեր վճարելու Համար: Բնական է, որ այսåիսի åայմաններում նվաճված ցեղային երկրները կարող էին միայն չաւ թույլ կաåերով կաåված լինել կենւրոնական իչխանության Հեւ:

Հåաւակեցված ցեղերը, որոնք աւելությամբ էին լցված դեåի իրենց կեղեքիչները, ամեն մի Հարմար առիթ ու Հնարավորություն օդւադործում էին կենւրոնական իչխանության դեմ աåսւամբելու ն չաՀադործման մեքենայի ճնչումից դուրս դալու Համար: Նման աåսւամբությունները դրեթե միչւ դլխավորում էին ւեղական ցեղային ն սւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները, որովՀեւն նրանք նույնåես դժդոՀ էին ուրարւական սւրկաւերերի ւիրաåեւությունից: Տեղական իչխող չերւերի դժդոՀության Հիմնական åաւճառն այն էր, որ ուրարւացիները մեծ չաւով սաՀմանաւակել էին նրանց կառավարման իրավունքները ն ցեղակիցներին չաՀադործելու Հնարավորությունները: Հåաւակեցված ցեղերի աåսւամբությունները, որոնք Հաճախ ւեղի էին ունենում նան առաջ, ավելի ղանդվածային ու մչւական են դառնում կենւրոնական իչխանության արւաքին անՀաջողությունների ժամանակ: Ուրարւացիները սւիåված են լինում Հսկայական ուժեր ն միջոցներ ծախսել այդ աåսւամբությունները ճնչելու Համար: կենւրոնական իչխանության թուլացման չրջանում արւաքին åաւերաղմները դադարելու, սւրուկների ղանդվածային ւախուսւի ն այլ åաւճառներով Ուրարւուում սւրուկների քանակը ղդալի չաւով åակասում է: Պեւությունը ն սւրկաւերերը åակասող սւրուկների ւոխարեն սկսում են ավելի սասւկացնել աղաւ Համայնականների չաՀադործումը ն նրանցից քամել իրենց կորցրած եկամոււների մի մասը: Այս Հողի վրա սրվում է նան åայքարը աղաւ Համայնականների ն սւրկաւերերի միջն: Ճնչումից ն ծանր չաՀադործումից աղաւվելու Համար Հաճախ աղաւ Համայնականները նս սւրուկների նման սկսում են ւախուսւի դիմել դեåի Հարնան երկրները: Աղաւ Համայնականների չրջանում սւրկաւերերի դեմ առաջացած ղայրույթն ու աւելությունը չէր կարող չանդրադառնալ նան ուրարւական բանակի ն նրա մարւունակության վրա, քանի որ բանակի չարքային կաղմը Հիմնականում Համալրված էր նույն աղաւ Համայնականներից: Լավ չէր դրությունը նան բուն ուրարւական սւրկաւերերի չըրջանում: Այսւեղ նս åայքար էր դնում սւրկաւերերի առանձին խմբերի միջն, åայքար, որը ավելի ցայւուն կերåով դրսնորվում էր արւաքին անՀաջողությունների ժամանակ: Եթե մարղերի կառավարիչները ձդւում էին կենւրոնական իչխանությունից անջաւվելով' ինքնուրույնություն ձեռք բերել, աåա բանակում ծառայող

ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները աչխաւում էին ավելի նս բարձրացնել բանակի դերը Հասարակության մեջ ն դաՀ բարձրացնել իրենց ներկայացուցչին: Այսåիսով, նախ ն առաջ, ուրարւական Հասարակության ներքին Հակասությունների սրման, առանձին սոցիալական խմբերի միջն մղվող åայքարի Հեւնանքով Ուրարւական åեւությունը խիսւ կերåով թուլանում ն կանդնում է կործանման առաջ: Ուրարւուն, որը իր կենսական ուժերը սåառել ու ջլաւել էր Ասորեսւանի, կիմմերների ն Սկյութների ւեղական ցեղերի դեմ մղվող երկարաւն åայարչավանքը քարում, Ք. ա. 7II դարի առաջին կեսից կանդնում է սկյութական ցեղերի ներխուժման վւանդի առաջ: Այս ցեղերը քոչվոր ու կիսաքոչվոր ցեղեր էին, որոնք աåրում էին Սն ծովի Հյուսիսային աւերին ն Հյուսիսային կովկասում: 7II դարի 80-ական թվականներին, այսինքն կիմմերների արչավանքից մու 50–60 ւարի Հեւո, սկյութները Հյուսիսային կովկասից Դերբենդի լեռնանցքով ներխուժում են Արնելյան Անդրկովկաս ն այսւեղ Հասւաւում իրենց թադավորությունը: Այսւեղից նրանք սկսում են արչավանքներ կաւարել դեåի Առաջավոր Ասիայի երկըրներ: Սկյութները առաջին անդամ Ասորեսւանի Հեւ ընդՀարվում են 7II դարի 70-ական թվականներին: Սակայն Ասորեսւանին չոււով Հաջողվում է դաչինք կնքել սկյութների Հեւ ն նրանց ուժերը օդւադործել իր թչնամիների դեմ: Ուրարւուն Ասորեսւանի ն նրա դաչնակից սկյութների Հարվածից խուսաւելու Համար աչխաւում է բարեկամություն Հասւաւել Ասորեսւանի Հեւ: Այդ նåաւակով էլ Ռուսա II-ը 654 թվականին մի դեսåանություն է ուղարկում Ասորեսւան' Բաբելոնիայի ն էլամի դեմ Հաղթանակ ւարած Ասսուրբանիåալին (668–633) ողջունելու Համար: Սակայն սկյութների Հարվածից խուսաւելու ուղղությամբ Ռուսա II-ի դործադրած ջանքերը Հավանաբար առանձին արդյունք չեն ւալիս: 7II դարի կեսին, Ասորեսւանի դրդումով, սկյութները Հարձակվում են կիմմերների վրա ն ջախջախում նրանց: Հավանաբար այս ժամանակ էլ սկյութները ներխուժում են նան Ուրարւուի Հյուսիս-արնելյան չրջանները ն սոսկալի ավերածություններ դործում: Սկյութների այս Հարվածից խիսւ թուլացած' Ուրարւուն այժմ աչխաւում է իր դարավոր Հակառակորդի' Ասորեսւանի Հովանա82

վորության ւակ մւնել ն նրանից օժանդակություն սւանալ: Դրանով åեւք է բացաւրել, որ Ռուսա II-ին Հաջորդած Սարդուր III-ը (645–625) նվերներ է ուղարկում Ասսուրբանիåալին ն իր դրած նամակներում ւոխանակ իր նախորդների նման նրան «եղբայր» անվանելու, անվանում է «իմ ւերը»: Դեռնս Ք. ա. երկրորդ Հաղարամյակի վերջից Մարասւանը ն մարերը աåրում էին Իրանական բարձրավանՈւրարւուի դակի Հյուսիս-արնմւյան մասում, իսկ նրանց կործանումը ցեղակից åարսիկները' նույն բարձրավանդակի Հարավային մասում: Մարական ն åարսկական ցեղերը մասամբ նսւակյաց ն մասամբ կիսաքոչվոր Հնդեվրոåական ցեղեր էին, որոնց ւնւեսական Հիմնական ղբաղմունքը երկրադործությունն ու անասնաåաՀությունն էր: Սկսած Ք. ա. IՃ դարից åարբերաբար կողոåւիչ արչավանքներ կաւարող Ասորեսւանի դեմ Համաւեղ կերåով åաչւåանվելու անՀրաժեչւությամբ մարական ցեղերը 7II դարի վերջում միավորվում ն կաղմակերåում են մի ուժեղ ցեղային միություն, որը Հեւադայում վերածվում է սւրկաւիրական åեւության: Մարասւանի (Մեդիա) մայրաքաղաք է դառնում էկբաւանը (այժմ' Համադան): Մարասւանը մեծ չաւով ուժեղանում ն Ասորեսւանի վւանդավոր ախոյանն է դառնում կիաքսար թադավորի (625–585) ժամանակ: Մարերը Բաբելոնիայի ն ւեղական ցեղերի Հեւ դաչնակցած' 612 թ. դրավում ն կործանում են Ասորեսւանի մայրաքաղաք Նինվեն, իսկ 605 թ.' երկրի վերջին Հենակեւը Հանդիսացող կարքեմիչ քաղաքը: Այսåիսով, երբեմնի Հղոր ու աչխարՀակալ Ասորեսւանը կործանվում ն դուրս է դալիս åաւմության թաւերաբեմից. նրա ւարածքը բաժանվում է Մարասւանի ն Բաբելոնիայի միջն: Ուրարւուն, որը Առաջավոր Ասիայում ւեղի ունեցող այս խոչոր անցքերի ժամանակ Հանդես էր եկել որåես Ասորեսւանի դաչնակիցը, նույնåես ղերծ չի մնում մարերի ն նրանց դաչնակիցների Հարվածից: Բաբելոնյան ւարեդրության մի վկայության Համաձայն Ք. ա. 610 կամ 609 թ. մարերը դրավում ն ավերում են Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåան: Սակայն Ասւվածաչնչի մի վկայությունից երնում է, որ այս դեåքից Հեւո էլ Ուրարւուն չարունակել է åաՀåանել իր դոյությունը մինչն 7I դարի 90-ական թվականները: Ուրարւուի վերջին թադավորն էր էրիմենայի որդի Ռուսա III-ը (605–590):

Մուավորաåես Ք. ա. 590 թ. մարերը մւնում են Արարաւյան դաչւ ն ւեղական ցեղերի օժանդակությամբ կործանում Ուրարւուի վարչական կենւրոնները, որոնց թվում ն Թեյչեբաինի քաղաքամրոցը: Հավանաբար նույն այս ժամանակ է, որ Ուրարւական åեւությունը վերջնականաåես կործանվում ն åաւմության թաւերաբեմից դուրս է դալիս մարերի ն նրանց դաչնակից Հայերի Հարվածների ւակ: Ուրարւուի կործանումից քիչ առաջ մարերը ոչնչացնում են նան Մաննայի åեւությունն ու Արնելյան Անդրկովկասում սկյութների Հիմնած թադավորությունը: Դրանից Հեւո սկյութական ցեղերը մեծ մասամբ վերադառնում են Սն ծովի Հյուսիսային աւերը ն Հյուսիսային կովկաս, իսկ ւեղում մնացածները' ձուլվում նոր կաղմավորվող ժողովուրդների Հեւ: Նոր նվաճված երկրներում իրենց ւիրաåեւությունը որոչ չաւով ամրաåնդելուց Հեւո մարերը չարժվում են դեåի արնմոււք ն մւնում Փոքր Ասիա: Սակայն այսւեղ նրանց ուժեղ դիմադրություն է ցույց ւալիս Լյուդիական åեւությունը: Մարերի ն լյուդիացիների միջն ճակաւամարւը ւեղի է ունենում Հալիս դեւի աւին, որը, սակայն, չոււով ընդՀաւվում է Ք. ա. 585 թ. մայիսի 28-ին ւեղի ունեցած արնի լրիվ խավարման åաւճառով: Պաւերաղմող կողմերի միջն կնքվում է Հաչւություն, որի Համաձայն Մարասւանի ն Լյուդիայի սաՀմանն է դառնում Հալիս դեւը: Այսåիսով, կիաքսարի թադավորության վերջում Մարասւանը դառնում է Առաջավոր Ասիայի ամենաՀղոր åեւությունը, որի սաՀմանների մեջ մւնում էին Իրանական բարձրավանդակի մեծ մասը, Արնելյան Անդրկովկասը, բուն Ասորեսւանը ն Փոքր Ասիայի արնելյան չրջանները:

7. ՈՒՐԱՐՏԱկԱՆ ՄՇԱկՈՒՅԹԸ

Գեղարվեսւական ու դիւական բնույթի ուրարւական դրավոր ւեքսւեր մեղ չեն Հասել: Այդ åաւճառով էլ մենք ւեղեկություններ չունենք Ուրարւուում դոյություն ունեցող դեղարվեսւական դրականության, դիւության ն Հոդնոր մչակույթի մյուս բնադավառների մասին: Մեղ են Հասել միայն ռաղմական, չինարարական, ւնւեսական ու կրոնական բնույթի ավելի քան 500 մեծ ու ւոքր արձանադրուԳիրը

թյուններ, որոնք ւորադրված են ժայռերի, բաղալւե սրբաւաչ քարակոթողների, չենքերի åաւերի, կավե աղյուսների, կավե ու մեւաղե իրերի վրա: Այդ արձանադրությունները դրեթե բացառաåես åեւական կամ թադավորական վավերադրեր են, որոնք դրված են åաչւոնական չոր լեղվով ն միաւիå ոճով: Ուրարւացիները սկղբում, կարճ ժամանակով, դրավոր խոսքի ն արձանադրություններ դրելու Համար օդւադործել են ոչ միայն ասսուրական սեåադիրը, այլն լեղուն: Սակայն Ք. ա. IՃ դարի վերջում նրանք, վերցնելով ասսուրական սեåադիրը ն այն որոչ ւուոխությունների ենթարկելով ու Հարմարեցնելով իրենց լեղվի առանձնաՀաւկություններին, սւեղծում են իրենց սեւական դիրն ու դրականությունը: Ուրարւերեն սեåադրերով ու լեղվով դրված առաջին արձանադրությունները մեղ են Հասել Իչåուինի թադավորից: Ուրարւական սեåադրերը դրված են ձախից աջ, առանց բառերը իրարից անջաւելու ն առանց ւողադարձի: Նրանք բաղկացած են մու Հարյուր Հնչյունադրերից ն վանկադրերից, նույնքան դաղաւարադրերից ն քիչ թվով դեւերմինաւիվ, այսինքն' բառի բնույթը որոչող նչաններից: Այս կամ այն ուրարւական արձանադրության մեջ անունները ն բառերի մի մասը դրված են Հնչյունադրերով ու վանկադրերով, իսկ բառերի մնացած մասը' լոկ դաղաւարադրերով: Գոյություն ունեն մի նչանով մի բառ կաղմող åարղ, ինչåես ն երկու նչանով մի բառ կաղմող բարդ դաղաւարադրեր: Այսåես, օրինակ, «ասւված» բառը դրվել է ասւղի նկարը ներկայացնող դաղաւարադրով, «քաղաք» բառը' լեռան վրա կառուցված չինության դաղաւարադրով, իսկ «ձի» բառը դրվել է «լեռ» ն «էչ» բառերի դաղաւարադրերի ղուդակցությամբ, նչանակելով' ւասւորեն «լեռնային էչ», «åալաւ» բառը' «մեծ» ն «ւուն» բառերի դաղաւարադրերի ղուդակցությամբ ն այլն: Եթե դաղաւարադրերը, մի կողմից, ուսումնասիրողներին Հնարավորություն են ւալիս Հեչւությամբ վերծանելու ուրարւական արձանադրությունների իմասւը, աåա մյուս կողմից' մեղ ղրկում են ու անՀնարին են դարձնում իմանալու, թե այդ դաղաւարադրերի ւակ թաքնված բառերը ուրարւացիները ինչåես են արւասանել կամ անվանել: Դեւերմինաւիվ նչանները միչւ դրվել են Հնչյունադրերով ու վանկադրերով դրված Հաւուկ անուններից առաջ, որåեսղի ընթերցողը ճիչւ որոչի նրանց բնույթը: Այսåես, օրինակ, եթե ւեքսւում դրվել է որնէ քաղաքի, երկրի, մարդու կամ ասւծու անունը, աåա Համաåաւասխանաբար այդ անունից առաջ դրել են նան քաղաքի,

երկրի, մարդու կամ ասւծու դաղաւարադիրը: Դեւերմինաւիվ նըչանները նույն դաղաւարադրերը լինելու ն ուրարւական ւեքսւերում բառերը իրարից անջաւված չլինելու åաւճառով Հաճախ արձանադրությունների վերծանման ժամանակ առաջացնում են դըժվարություններ ն թյուրիմացություններ: Ուրարւացիների մու թվական Հաչվումները Հիմնված են ւասնորդական սիսւեմի վրա: Դա երնում է նրանից, որ արձանադրությունների մեջ ւասնավորների, Հարյուրավորների ն Հաղարավորների Համար օդւադործվել են սեåադրերի ւարբեր ղուդակցումներ, ն թվերը Հաչվված են ւասնորդական սիսւեմով: Բացի սեåադրերից, ուրարւացիները օդւադործել են նան Հիերոդլիֆներ, որոնք ընդՀանուր դծերով նման են խեթականին: Մեղ Հասած ուրարւական բառաåաչարի ն քերականական ձեվերի սաՀմաններում դժվար է որոչակիորեն նչել ուրարւերենի ցեղակցական կաåը Հին կամ ժամանակակից լեղուների Հեւ: Սակայն լեղվաբանները որոչ ընդՀանուր նմանություններ ու կաåեր են բացաՀայւել, մի կողմից, ուրարւերենի, իսկ մյուս կողմից' խուրրիերենի, խեթերենի, Հայերենի ն այլ լեղուների միջն: Ուրարւական åեւության կաղմավորմանը Պաչւամունքը ղուդընթաց ձնավորվում ն առաջանում է նան ուրարւական åաչւամունքը: Վանի մու դըւնըվող «ՄՀերի դուռ» կոչվող ժայռի վրա Իչåուինի թադավորը ն նրա որդի Մենուան թողել են մի արձանադրություն, որւեղ նչել են ուրարւական åանթեոնի բոլոր ասւվածներին ն նրանցից յուրաքանչյուրին մաւուցվելիք ղոՀերի քանակը: Այդ արձանադրությունից ւեղեկանում ենք, որ ուրարւական åանթեոնի մեջ մւնում էին բուն ուրարւական ն նվաճված ցեղային երկրների մեծ ու ւոքր 79 ասւված: Ուրարւացիների դլխավոր ասւվածը կոչվում էր Խալդ: Նա Համարվում էր երկնքի, բարության, քաջության ն åաւերաղմի ասւվածը: Ուրարւական թադավորները Խալդ ասւծու անունով էին դնում åաւերաղմների ն նրան էին վերադրում իրենց ւարած Հաղթանակները: Խալդ ասւծու դլխավոր ւաճարը դւնվում էր Մուսասիր քաղաքում: Բացի այս դլխավոր ւաճարից, Ուրարւական åեւության ւարբեր մասերում դոյություն ունեին նան նրան նվիրված բաղմաթիվ այլ ւաճարներ ու սրբաւեղիներ: Բոլոր ասւվածներից ամենից չաւ ղոՀ մաւուցվում էր Խալդ ասւծուն' 17 ցուլ ն 34 խոյ:

Խալդ ասւծու կինն էր Համարվում Արուբանե ասւվածուՀին: Ենթադրվում է, որ Թուրակ-կալայում ն կարմիր բլուրում Հայւնաբերված ոսկե ու արծաթե մեդալյոնների վրա դաՀաբաղմած կնոջ կերåարանքով åաւկերված է այս ասւվածուՀին: Ուրարւական åանթեոնի երկրորդ դլխավոր ասւվածն էր Թեյչեբան: Սա Համարվում էր ջրի, անձրնի, Հեղեղի, ւոթորկի, åաւերաղմի ասւվածը: Սրա կինն էր Խուբա ասւվածուՀին: Թեյչեբա ասւծու դլխավոր ւաճարը դւնվում էր կումենու քաղաքում, որի ւեղը մինչն այժմ Հայւնի չէ: Երրորդ ւեղը ուրարւական åանթեոնում դրվում էր արնի ասւված Շիվինին, որի խորՀրդանիչը åաւկերվում էր ճառադայթող արնի սկավառակով կամ Հրե դնդով: Սրա կինն էր Ուրարւուի մայրաքաղաքի' Տուչåայի ասւվածուՀի Տուչåուեան: Շիվինի ասւծու ն նրա կնոջ դլխավոր ւաճարը դւնվում էր մայրաքաղաքում: Բացի երրորդություն կաղմող վերոՀիչյալ դլխավոր ասւվածներից, ուրարւական åանթեոնում դոյություն ունեին նան ւարբեր քաղաքների, ցեղային երկրների, Հողի, ջրի, լեռան, քարայրի, ճանաåարՀի, լուսնի, ասւղերի ն այլ ասւվածներ: Ուրարւացիների մեջ մեծ չաւով ւարածված էր նան սրբաղան ծառերի åաչւամունքը: Ուրարւուում ղարդացման բարձր ասւիճանի Ճարւարավրա են դւնվել ճարւարաåեւությունը ն չիւեւությունը նարարական ւեխնիկան: Նրանք կառուցել են քաղաքներ, ամրոցներ, åալաւներ, ւաճարներ, բնակելի չենքեր, ջրանցքներ, արՀեսւական լճեր ն այլ չինություններ, որոնց ավերակները ցրված են åաւմական Հայասւանի ւարբեր մասերում: Նրանք քաղաքների միջնաբերդերը ն ամրոցները կառուցել են բնական ամրություններ ունեցող անմաւչելի բլուրների վրա: Ուրարւական ճարւարաåեւական Հուչարձաններից Համեմաւաբար լավ է ուսումնասիրված Թեյչեբաինի քաղաքի միջնաբերդը: Այս միջնաբերդը, որը դրավել է չուրջ չորս Հեկւար ւարածություն, չրջաåաւված է եղել մու 6–12 մեւր բարձրություն ու 3 մեւր լայնություն ունեցող, վաւ Հղկված Հսկայական քարերի Հիմքի վրա խոչոր, Հում աղյուսներով չարված åարիսåներով, որոնք դլխավոր մոււքի մու ն անկյուններում ունեցել են նան åաչւåանական Հղոր աչւարակներ: Միջնաբերդի ներսի Հսկայական չինությունը կամ չենքը, որի åաւերը նույնåես չարված են Հում աղյուսներով, բաղ87

կացած է 120–150 իրար Հեւ կաå ունեցող սենյակներից: Շենքը Հիմնականում եղել է միՀարկանի, բացի նրա կենւրոնական մասից, որը ունեցել է երկու Հարկ: Ինչåես ցույց են ւալիս åեղումները, չենքի երկրորդ Հարկի սենյակներում ւեղավորված են եղել ուրարւական ւեղական կառավարչության åաչւոնյաները, իսկ առաջին Հարկի սենյակներում' ցորենի, դարու ն դյուղաւնւեսական այլ մթերքների åաՀեսւները, դինու մառանները, ձիթաՀանքը, մթերքների վերամչակման ցեխերը, արՀեսւանոցները ն այլն: Համանման չինարարական նյութերով ու ւեխնիկայով, բայց ճարւարաåեւական ւարբեր ձներով, ավելի Հղոր կամ թույլ åաչւåանական Համակարդերով են կառուցված նան ուրարւական քաղաքների միջնաբերդերից ու ամրոցներից չաւերը: Սակայն ուրարւացիները վաւ մչակված ն սրբաւաչ քարերից նս կառուցել են բաղմաթիվ åալաւներ, ւաճարներ, բնակելի չենքեր, åարիսåներ ն այլ չինություններ: Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåայի (Վան) միջնաբերդը չրջաåաւված է մչակված ու լավ չարված Հսկայական մեծություն ունեցող քարերից, իսկ Թուրակ-կալայում Հայւնաբերված ւաճարը' ւարբեր դույնի սրբաւաչ քարերից: Ուրարւացիները Վանում, Մանաղկերւում, Հին Բայաղեւի մու ն այլ վայրերում կառուցել են նան ժայռաւոր ընդարձակ բնակարաններ, դաՀլիճներ, որմնախորչեր, Հարթակներ, սանդուղքներ, ջրանցքի թունելներ ն այլն: Ժայռաւոր այս չինությունները ոչ միայն մեծ Հիացմունք են åաւճառում ժամանակակից դիւողներին, այլն ցույց են ւալիս ուրարւական չինարարական արվեսւի ու ւեխնիկայի բարձր ղարդացումը ն ուրարւացի չինարար վարåեւների բացառիկ Հմւությունը: Ճարւարաåեւության ւեսակեւից առանձնակի Հեւաքրքրություն է ներկայացնում Մուսասիրի ւաճարը, որի միայն քանդակի նկարն է Հասել մեղ: Տաճարն ունի երկթեք ւանիք, քանդակներով ն Հոնիական ոճի վեց սյուներով դեղաղարդված ճակաւ: Ուսումնասիրողները դւնում են, որ այս ւաճարը Հանդիսանում է Հունական դասական ճարւարաåեւության նախաւիåերից մեկը: Ուրարւացիները åալաւների, ւաճարների ն այլ չենքերի ներսի åաւերը դեղաղարդել են որմնանկարներով, դեկորաւիվ վաՀաններով, ղենքերով ն դեղարվեսւական այլ իրերով: էրեբունի ամրոցի åեղված դաՀլիճներից մեկի åաւերի վրա Հայւնաբերվել են սրբաղան ծառերի åաչւամունքի ւեսարանով, ցուլերի, ոչխարների

åաւկերներով ն այլ նախչերով որմնանկարներ: Որմնանկարների մնացորդներ են Հայւնաբերվել նան Թեյչեբաինի քաղաքի միջնաբերդում: Ուրարւուն իր դոյության ավելի քան երկու Ուրարւուի ն կես դարի ընթացքում սւեղծեց Հին Արնելմչակույթի ժա- քի ամենաղարդացած մչակույթներից մեկը, որը ոանգությունը Հանդիսանում է ՀամաչխարՀային մչակույթի անբաժանելի մասը: Ուրարւացիները խոր աղդեցություն թողեցին Հայկական լեռնաչխարՀի, Անդրկովկասի ու իրենց Հարնան ցեղային երկրների վրա ն մեծ չաւով նåասւեցին այդ երկրների ցեղերի ւնւեսական, Հասարակական ու մչակութային կյանքի ղարդացմանը: Որåես Հայ ժողովրդի կաղմավորմանը մասնակցած ցեղերից մեկը, ուրարւացիները ավելի քան խոր աղդեցություն թողեցին սկղբում Հայկական ցեղերի, որոնց Հեւ վաղուց ի վեր աåրում էին կողքկողքի, իսկ այնուՀեւն նոր կաղմավորվող Հայ ժողովրդի վրա: Հայկական լեռնաչխարՀում ուրարւացիներին ւոխարինեցին Հայերը, Հայկական åեւականությունը առաջացավ ու ղարդացավ նախկին Ուրարւուի ւարածքի վրա, իսկ ուրարւական ցեղերը ձուլվեցին Հայերի Հեւ ն Հանդիսացան կաղմավորված Հայ ժողովրդի Հիմնական նախնիներից ու բաղադրիչներից մեկը: Այս առումով էլ ուրարւական մչակույթի անմիջական ժառանդորդը Հանդիսանում է Հայ ժողովուրդը: Ուրարւացիները Հայերին ւոխանցեցին իրենց åեւական ու Հասարակական կյանքի ավելի ղարդացած ձների, իրենց արւադրական Հարուսւ կենսաւորձի, ւնւեսության ու մչակույթի ւարբեր բնադավառներում իրենց ձեռք բերած նվաճումների ղդալի մասը: Լեղվական ու Հնադիւական ւվյալները ցույց են ւալիս, որ երկրադործության, արՀեսւադործության ն Հաւկաåես մեւաղամչակության, չինարարական արվեսւի ավելի կաւարելադործված եղանակներն ու ւեխնիկան Հայ ժողովուրդը առավելաåես ժառանդել ն յուրացրել է իր նախնի ուրարւացիներից: Բացի Հայոց լեղվի բառային կաղմում åաՀåանված ուրարւերեն բաղմաթիվ բառերից, Հայերը ժառանդել են նան ուրարւական ժամանակաչրջանի ւեղանուններից ու Հաւուկ անուններից չաւերը, ուրարւական ծադում ունեն ուրարւերեն «նի» Հոդնակիով ն ուրարւերեն ու Հայերեն «նիք» կրկնակի Հոդնակիներով վերջացող Հայասւանի աչխարՀադրական դրեթե բոլոր ւեղանունները ն նախարարական ւների անունները: Այսåես, օրինակ, ուրարւական

ծադում ունեն Հայասւանի նաՀանդներից ու դավառներից' Սյունիք, Աղձնիք, Գեղարքունիք, Ռչւունիք, Բղնունիք ն այլն, դեւերից ու բնակավայրերից' Արածանի, Գառնի, Արղնի, Բջնի ն այլն, իսկ նախարարական ւներից' Արծրունի, Գնունի, Գնթունի, Խոռխոռունի ն այլ անուններ: Ուրարւական ծադում ունեն նան Արարաւ–Այրարաւ, Տոսå, Տարոն, Վան, Արճեչ, Ախուրյան ն բաղմաթիվ այլ ւեղանուններ: ԱնՀրաժեչւ է նչել նան, որ Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåա– Վանը ն Արդիչւիխինիլի–Արմավիրը դարձան Հայասւանի առաջին մայրաքաղաքները, Հայ ժողովրդի քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքի առաջին կենւրոնները: ԽորՀրդային Հայասւանի մայրաքաղաք Երնանը նս մեղանից ավելի քան 2750 ւարի առաջ Հիմնադրել են ուրարւացիները:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ուրարւական åեւության ամբողջ երկուսուկեսդարյա դոյության ընթացքում (IՃ–7I), ն դրանից էլ առաջ, նրա ւարածքում, ի թիվս այլ ցեղերի ն ժողովուրդների, բնակվում էին նան Հայկական կամ Հայերին աղդակից մի չարք այլ ցեղեր նս: Ուրարւուի կործանումից Հեւո, Ք. ա. 7II դարի վերջում կամ 7I դարի սկղբում, Հայերը դառնում են Հայկական լեռնաչխարՀի միակ ւիրաåեւող ժողովուրդը: Այդ ժամանակաչրջանից սկսած Ուրարւական åեւության նախկին ւարածքը' Հայկական լեռնաչխարՀը, դառնում է միայն Հայերի անբաժան Հայրենիքը: Հայերն իրենք իրենց անվանում են «Հայ», իսկ իրենց երկիրը' «Հայասւան» կամ «Հայք»: Մինչդեռ բոլոր մյուս ժողովուրդները, բացի վրացիներից, Հայերին անվանում են «արմեն», իսկ նրանց երկիրը' «Արմենիա»: Վրացիները Հայերին անվանում են «սոմեխի», իսկ նրանց երկիրը' «Սոմխեթի»: Հայ ժողովրդի էթնիկական ծադման ն կաղմավորման Հարցը մեր ժողովրդի åաւմության Հանդամանորեն չåարղաբանված, չաւ կողմերով մութ ու վիճելի Հարցերից մեկն է: Մինչն այժմ Հայ ժողովրդի ծադման ու նրան ւրվող անունների բացաւրման ուղղությամբ եղել են բաղմաթիվ ւեսություններ, ւեսակեւներ, ենթադրություններ: Սակայն դրանք մեծ մասամբ Հերքվել ու մերժվել են åաւմական ու ւասւական ւեսակեւից Հիմնաղուրկ լինելու åաւճառով: Ո՛չ Հայկական ն ո՛չ էլ օւար սկղբնաղբյուրներում Հայ ժողովրդի ծադման ու նրա կաղմավորման մասին åաւմական ճչդրիւ ու որոչակի վկայություններ չեն åաՀåանվել: Մեղ են Հասել միայն Հայկական, վրացական ու Հունական առասåելախառն ավանդություններ:

1. ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Նչված առասåելախառն ավանդությունների մեջ ամենաՀինը ն արժեքավորը Հայկական ժողովրդական ավանՀայկական ժո- դությունն է, որը Հայւնի է նան «Հայկի ու Բելի ղովրդական առասåել» անունով: Այս ավանդությունը մեղ է ավանդությունը Հասել երկու ւարբեր սկղբնաղբյուրներից' ՊաւմաՀայր Մովսես Խորենացու ն Սեբեոսի åաւմական աչխաւություններից: Ավանդության բովանդակությունը Հեւնյալն է: Առաջին ասւվածները աՀեղ ու երնելի էին ն աչխարՀին մեծամեծ բարիքներ åաւճառողներ: Սրանցից առաջանում է Հաղթանդամ ու վիթխարի Հսկաների ցեղը: Այդ Հսկաներից մեկն էր Թորդոմի որդի Հաåեւոսթյան Հայկը: Գեղադանդուր ու վայելչակաղմ, խայւակն ու Հասւաբաղուկ այս Հայկը, որը երնելի ու քաջ էր Հսկաների մեջ, ընդդիմադրում է բոլոր նրանց, ովքեր ձդւում էին իչխանություն ձեռք բերել ն իչխել Հսկաների ն դյուցաղունների վրա: Բաբելոնում աչւարակաչինության անՀաջող ւորձից Հեւո Հսկաներից մեկը' Տիւանյան Բելը, բռնանում է բոլորի վրա ն իրեն արքա է Հայւարարում: Հայկը չի կամենում Հնաղանդվել Բելին, ուսւի իր Արամանյակ որդին Բաբելոնում ծնվելուց Հեւո իր որդիների, դուսւրերի ն թոռների Հեւ, որոնք ղորավոր մարդիկ էին ն թվով մու երեք Հարյուր Հոդի, ինչåես ն այլ ընդոծինների ու իրեն միացած մարդկանց Հեւ, իր ամբողջ ունեցվածքով չվում, դնում է Արարաւի երկիրը, որը դւնվում էր Հյուսիսային կողմերում: Նա դնում բնակվում է մի լեռան սւորուում դւնվող դաչւավայրում ն այսւեղ նախաåես աåրող սակավաթիվ մարդկանց Հնաղանդեցնում իրեն: Հայկը այսւեղ բնակության ւուն է կառուցում ն այն իբրն ժառանդություն ւալիս է Արամանյակի որդուն, այսինքն' իր թոռանը' կադմոսին: Հայկը այսւեղից, իր մնացած ւունոււեղով չարժվելով դեåի Հյուսիս-արնմոււք, դալիս բնակվում է մի լեռնադաչւում ն այդ դաչւի անունը կոչում է Հարք, այսինքն թե այսւեղ բնակվողները Թորդոմի ւոՀմի ւան Հայրերն են: Նա այսւեղ չինում է նան մի դյուղ ն իր անունով կոչում է Հայկաչեն: Այս դաչւավայրի Հարավային կողմում, մի երկայնանիսւ լեռան մու, չաւ վաղուց աåրող սակավաթիվ մարդիկ ինքնակամ կերåով Հնաղանդվում են Հայկին:

Բելը, երբ լսում է Հայկի անՀնաղանդության մասին, իր որդուն Հավաւարիմ մարդկանց Հեւ ուղարկում է Հայկի մու ն åաՀանջում, որ եւ վերադառնա ն Հնաղանդվի իրեն: Սակայն Հայկը խսւությամբ մերժում է կաւարել այդ åաՀանջը: Բելը ղորաժողով է կաւարում ն Հեւնակ ղորքերի բաղմությամբ դալիս Հասնում է Արարաւի երկիրը, կադմոսի ւան մու, իսկ այնւեղից էլ չւաåում է Հասնել Հայկի բնակության սաՀմանները: Հայկը, ւախսւական կադմոսից Բելի Հարձակման լուրն առնելով, անմիջաåես Հավաքում է իր քաջ ն աղեղնավոր որդիներին ու թոռներին, ինչåես ն իր ձեռքի ւակ դւնվող մարդկանց, չարժվում է Բելի դեմ: Աղի ջուր ն մանր ձկներ ունեցող ծովակի (Վանա լիճ) մու, բարձր լեռների միջն դւնվող մի դաչւաձն ւեղում Հայկը ն նրա ուղեկիցները Հանդիåում են Բելի ղորքին: Ինքը' Բելը, երկաթե սաղավարւ դրած, կուրծքը, թիկունքն ու լանջերը åղնձե ւախւակներով ղրաՀաåաւած, երկսայրի սրով, նիղակով ու վաՀանով ղինված, աջ ն ձախ կողմերից Հսկաներով չրջաåաւված, դւնվում էր մի բլրի վրա: Երկու կողմի Հսկաները իրար են ընդՀարվում, ն այդ ընդՀարումից աՀադին դղրդյուն է բարձրանում երկրի վրա: Երկու կողմից էլ կռվի դաչւում ընկնում են ոչ քիչ թվով Հսկաներ, սակայն երկու կողմն էլ անåարւելի են մնում: Մարւի ընթացքից ղարՀուրած Բելը որոչում է իջնել բլրից ն ամրանալ ղորքի մեջ: Աղեղնավոր Հայկը այդ բանն իմանալով, առաջ է անցնում ն մուենում Բելին, åինդ քաչում իր լայնալիճ աղեղը ն երեքթնյան նեւի սլաքը ուղղում նրա կրծքի ղրաՀաւախւակին: Սլաքը թաւով անցնելով ն թիկունքից դուրս դալով, ւաåալում է Բելին, որն ընկնում է դեւնին ու չունչը ւչում: Նրա ղորքը այդ ւեսնելով' ւախուսւի է դիմում: Հայկը Հաղթանակի առթիվ ճակաւամարւի վայրում կառուցում է դասւակերւ ն անվանում Հայք. նույն åաւճառով դավառն էլ անվանվում է Հայոց ձոր: Իսկ մեր աչխարՀն էլ մեր նախաՀոր' Հայկի անունով կոչվում է Հայք: Ավանդության մեջ այնուՀեւն åաւմվում է, թե ինչåես Հայկի որդին' Արամանյակը, ն նրա Հաջորդ սերունդները չարժվելով դեåի Հյուսիս' բնակություն են Հասւաւում Արարաւյան դաչւում ն Հյուսիսային Հայասւանի ւարբեր մասերում, որւեղ ն նրանց անունով են կոչվում առանձին դավառների ու բնակավայրերի անունները: Այսåես, օրինակ, Արամանյակի անունով է կոչվում Արադած լեռը ն

Արադածուն դավառը, Արամայիսի անունով' Արմավիրը, չաւակեր Շարայի անունով' Շիրակը, Գեղամի անունով' Գեղարքունիքը, Սիսակի անունով' Սիսականը, Արայի անունով' Այրարաւը ն այլն: Ըսւ ավանդության, Հայկի սերնդից էր նան Արամը, որը բաղմաթիվ քաջադործություններ է կաւարում ն Հայոց աչխարՀի սաՀմանները ընդարձակում բոլոր կողմերից: Այդ åաւճառով էլ օւարները Արամի անունով Հայերին սկսում են անվանել արմեն, իսկ նրանց երկիրն էլ' Արմենիա: Հայադիւության մեջ ւիրել է այն կարծիքը, որ այս ավանդությունը նախաՀայկական ծադում ունի, ն որ նրա մեջ արւացոլվել են միայն Ասորեսւանի դեմ ուրարւացիների մղած դարավոր åայքարի արձադանքները ն ուրարւացիների կրոնական առասåելները: Սակայն այս կարծիքը մասամբ միայն ճիչւ լինելով' թերի է ն անընդունելի: Իրականն ու ճիչւը այն է, որ ավանդության մեջ իրենց արւացոլումն են դւել նան Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացը, այդ դործընթացին ւարբեր ցեղերի ունեցած մասնակցությունը, Հայկական ցեղերի ասւիճանական ւարածումը Հայկական լեռնաչխարՀում, Հայկական Հնադույն դիցաբանական ղրույցները ն այլն: Ճիչւ է, որ ավանդության առանձին մասերն (Արամի, Արա Գեղեցիկի ու Շամիրամի ն այլն) ունեն նախաՀայկական ծադում, սակայն ինքը ավանդությունը սւեղծվել է Հայ ժողովրդի կաղմավորման ժամանակ, երբ Հայկական ցեղերը դեռնս դւնվում էին ւոՀմաւիրական կարդերի քայքայման ն դասակարդային Հասարակության անցման չրջանում: Դժբախւաբար, Հայկի ու Բելի առասåելը իր նախնական ձնով ն Հարաղաւությամբ մեղ չի Հասել, այլ ավելի ուչ ժամանակաչրջանում քրիսւոնեական աչխարՀայացքի անմիջական աղդեցության ւակ ենթարկվել է որոչ խմբադրման ու ւուոխության: Հայ ժողովրդի ծադումը Ասւվածաչնչի Ծննդոց Գրքի Հեւ Հարմարեցնելու նåաւակով եկեղեցական Հայրերը ոչ միայն ավանդությունը կաåել են Ասւվածաչնչի առասåելներից մեկի' բաբելոնյան աչւարակաչինության Հեւ, այլն Հայկին կամ Հայերին աչխաւել են դաղթեցնել Բաբելոնից: Ինչåես արդեն ճիչւ կերåով ցույց են ւվել ուսումնասիրողներից չաւերը, ավանդության մեջ Հիչաւակվող Հերոսների մեծ մասը ոչ թե åաւմական անձնավորություններ են, այլ Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացին մասնակցած ն նրա կաղմի մեջ մւած ւարբեր ցեղերի Հերոսականացված ու անՀաւականացված անվա94

նադիրներ: Այսåես, օրինակ, ավանդության մեջ Հայկը Հանդես է դալիս որåես Հայ ցեղի կամ Հայասա երկրի անվանադիրը, Արամանյակը' արմեն ցեղի, Արան' ուրարւական ցեղի ն այլն: Տարբեր ցեղերի անվանադիրները Հաճախ միաժամանակ Հանդիսացել են նան նույն այդ ցեղերի ասւվածները: Հին Արնելքում սւեղծված չաւ ավանդությունների նման, այսւեղ նս ւարբեր ցեղերի դործողությունները վերադրված են նրանց ասւվածներին: Անդրկովկասի ժողովուրդների, այդ թվում ն Հայ ժողովրդի ծադման մասին մեղ է Հասել նան վրացական մի Վրացական ավանդություն, որն իր «Վրաց թադավորների ն ավանդությունը նախաՀայրերի ու ւոՀմերի åաւմությունը» վերնադրով աչխաւության մեջ բերել է ՃI դարի վրաց åաւմիչ Լեոնւի Մրովելին: Այդ ավանդության Համաձայն Հայերի նախաՀայր Հայկը, վրացիների նախաՀայր Քարթլոսը, աղվանների նախաՀայր Ռանոսը, եդերների նախաՀայր Եդրոսը ն վրացական ու կովկասյան մի քանի այլ ցեղերի նախաՀայրերը Հարաղաւ եղբայրներ են եղել ն սերել են մի Հորից' Թորդոմից: Բաբելոնի աչւարակաչինությունից ն լեղուների բաժանումից Հեւո Թորդոմը իր որդիներով ն իր ամբողջ ժողովրդով դուրս դալով Բաբելոնից, բնակություն է Հասւաւում Մասիս ն Արադած լեռների միջն, որոնք անմաւչելի են մարդկանց Համար: Սակայն չոււով Թորդոմի ժողովուրդը բաղմանում է, ն Մասիսի ու Արադածի երկիրը ի վիճակի չի լինում ւեղավորել նրանց, որի åաւճառով էլ նրանք ւարածվում են ն ընդարձակում իրենց բնակության սաՀմանները Սն ծովից մինչն կասåից ծովն ու կովկասյան լեռները: Թորդոմի որդիների մեջ, իբրն քաջարի ն անվանի Հսկաներ, Հայւնի են դառնում ութը, այն է' Հայկը, Քարթլոսը, Բարդոսը, Մովականը, Լեկոսը, Հերոսը, կովկասը ն Եդրոսը: Իրենց Հոր մաՀից մի քանի ւարի անց դյուցաղն եղբայրները աåսւամբություն են բարձրացնում աչխարՀի առաջին բռնակալ Նեբրովթի դեմ ն մարւում սåանում են նրան: Նեբրովթին Հաղթելուց Հեւո դյուցաղն եղբայրները սկսում են Հանդիսւ ն անկախ կերåով իչխել իրենց երկրներում: Ավանդությունը ավելացնում է նան, որ «Հայկը ն Քարթլոսը, ինչåես ն նըրանց եղբայրներն իրենց ամբողջ կյանքի ընթացքում ւոխադարձաբար սեր էին ւածում միմյանց նկաւմամբ ն իրար օդնում ամեն ւեսակի կարիքի ժամանակ»:

Ուսումնասիրողները Հիմնավոր ւասւերով արդեն ցույց են ւվել, որ այս ավանդությունը սւեղծվել է չաւ ուչ ժամանակաչրջանում, Հավանաբար IՃ–Ճ դարերում, Հայկական ժողովրդական ավանդության անմիջական աղդեցության ւակ ն նրա նմանությամբ ու Հեւնությամբ: Սրանից Հեւնում է, որ վրացական այս ավանդությունը Հայ ժողովրդի կաղմավորման Հարցի ուսումնասիրման ւեսակեւից առանձին դիւական արժեք չի կարող ունենալ: Այս ավանդության Հիմնական արժեքն այն է, որ այնւեղ չաւ Հիանալի կերåով ու վառ դույներով արւաՀայւված է Անդրկովկասի ժողովուրդների ն առաջին Հերթին Հայ ն վրաց ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունը, նրանց ւոխադարձ օդնությունը ու Համաւեղ åայքարը օւարերկրյա նվաճողների դեմ: Հայ ժողովրդի ծադման մասին մեղ է Հասել Հունական նան Հունական մի առասåել, որը բերված է աոասւելը Հույն նչանավոր աչխարՀադիր Սւրաբոնի աչխաւության մեջ: «Պաւմում են,– դրում է Սւրաբոնը,– որ դեåի կողքիս նավարկման ժամանակ Յասոնը դնացել էր թեսսալացի Արմենոսի Հեւ մինչն կասåից ծովը ն անցել Իբերիան, Ալբանիան (Աղվանքը) ն Արմենիայի ու Մարասւանի մեծադույն մասը, ինչåես այդ վկայում են Յասոնին նվիրված սրբավայրերը ն բաղմաթիվ Հիչաւակարաններ: Պաւմում են նան, որ Արմենոսը Արմենիոն քաղաքից էր, որն այն վայրերից մեկն էր, որոնք դւնվում էին Բոյբեյիս լճի չուրջը, Փերեի ն Լարիսայի միջն, ն որ նրա ուղեկիցները բնակվել էին Ակիլիսենեում ն Սյուսåիրիւիսում' մինչն կալաքենե ն Ադիաբենե: Եվ åաւմում են նմանաåես, որ երկիրն Արմենիա էր անվանվել Արմենոսի անունով»: Եթե ընդունենք, որ այս առասåելի մեջ Հիչաւակվող Արմենոսը արմեն ցեղի անվանադիրն է, աåա սւացվում է, որ Հին Հունական առասåելներից մեկի' արդոնավորդների սւեղծման ժամանակ, այսինքն Ք. ա. ՃI–Ճ դարերում արմենները դուրս դալով Թեսսալիայից, եկել ու Հասւաւվել են Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավարնմւյան չրջաններում ն Հյուսիսային Միջադեւքում: Սակայն նման ենթադրություններ անելու Համար åաւմական Հիմք դոյություն չունի: Սւրաբոնը իր աչխաւության մեջ մի այլ ւեղում կրկին դրեթե բառացիորեն մեջբերելով այս առասåելը' ավելացնում է. «կիրսիլոս Փարսալացին ն Մեդիոս Լարիսացին ու նրանց Հեւ եղողները, որ

մասնակցում էին Ալեքսանդրի արչավանքին, ասում են, որ երկիրն Արմենիա էր անվանվել Արմենոսի անունով»: Այս վկայությունից ոչ միայն երնում է, որ Սւրաբոնը այս առասåելը վերցրել է կիրսիլոս Փարսալացուց ն Մեդիոս Լարիսացուց, այլն, Հավանաբար, առասåելը Հորինվել է Ք. ա. I7 դարի վերջում, Ալեքսանդր Մակեդոնացու արչավանքների ժամանակ, երբ Հույները նման առասåելներ Հորինել էին նան åարսիկների ու մարերի' Բալկանյան թերակղղուց դաղթած լինելու մասին: ՎերոՀիչյալ դիւողությունից ն åաւմական այլ ւասւերից երեվում է, որ այս առասåելը նս Հայ ժողովրդի կաղմավորման Հարցի ուսումնասիրման ւեսակեւից առանձին դիւական արժեք չի կարող ունենալ:

2. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՄԱՆ ՀԱՐՑԸ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵԶ

Մինչն ՃIՃ դարի սկիղբը մարդկության, առանձին ժողովուրդների ու լեղուների առաջացումը դրեթե բացառաåես բացաւրվում էր Ասւվածաչնչի առասåելներով: Ըսւ այդ առասԵկեղեցական åելների' երկրադնդի վրա մարդկությունը ւեսությունը առաջին անդամ առաջացել է Ասւծու կողմից սւեղծված նախամարդու' Ադամի, իսկ երկրորդ անդամ' իր ւաåանով Արարաւ լեռան վրա Հանդչած ն ջրՀեղեղից ւրկված Նոյ ՆաՀաåեւի սերնդից: Մի այլ առասåելի Համաձայն' աչխարՀի ւարբեր ժողովուրդները ն նրանց լեղուներն առաջացել են բաբելոնյան աչւարակաչինության ժամանակ, երբ իբր թե Ասւված խառնել է մարդկանց լեղուները, որåեսղի նրանք չՀասկանան իրար ն չկարողանան կառուցել դեåի երկինք, Ասւծու մու բարձրացվող աչւարակը: Միջնադարյան åաւմադրության մեջ ւիրում էր այն ւեսակեւը, որ աչխարՀի ամենաՀին, Ադամի ն Նոյ ՆաՀաåեւի սերնդից սերած ժողովուրդը եղել են Հրեաները, իսկ մինչն բաբելոնյան աչւարակաչինությունը դոյություն ունեցող միակ լեղուն' եբրայեցերենը: Միջնադարյան Հայ մաւենադիրները նս åաչւåանում էին այս ւեսակեւը: Նրանք միաժամանակ դւնում էին, որ Հայոց լեղուն բաբելոնյան լեղվախառնման ժամանակ առաջացած լեղուներից մեկն է, որը Հայերի նախաՀայր Հայկը ն նրա ւոՀմի անդամները Բաբելոնից բերել են Հայասւան:

Ճ7III դարում ն ՃIՃ դարի սկղբում մասամբ եվրոåական, իսկ Հիմնականում Հայ եկեղեցական åաւմադրության ու լեղվաբանության ներկայացուցիչները, Հիմք ընդունելով Ասւվածաչնչի նույն առասåելները, Հայ ժողովրդի ն Հայոց լեղվի ծադման մասին սւեղծում են մի ւեսություն: Ըսւ այդ ւեսության մարդկությունը երկու անդամ էլ, այսինքն' թե՛ Ադամի ն թե՛ Նոյի սերնդից, առաջացել է Հայասւանում, որով ն Հայասւանը եղել է մարդկության օրրանը կամ նրա նախաՀայրենիքը, Հայ ժողովուրդը Հանդիսացել է աչխարՀի ամենաՀին ժողովուրդը, իսկ Հայերենը' մարդկության նախամայր լեղուն: Այս կաåակցությամբ էլ Հիչյալ ւեսության Հեղինակները, մի չարք ւասւարկներ բերելով ն դրանք Համադրելով իրար Հեւ, ճդնել են «աåացուցել», որ Ասւվածաչնչում նկարադրված դրախւը դւնվել է Հայասւանում: Նրանք աչխաւել են «Հիմնավորել», որ ջրՀեղեղից Հեւո Արարաւից իջնելով' Նոյը ն նրա Հաջորդները մնացել են Հայասւանում ն խոսել են Հայերեն: Ըսւ նրանց' այս իրողությունը «Հասւաւում են» Հայասւանի մի չարք ւեղանուններ. այսåես, օրինակ, այն ւեղը, ուր Նոյը ուռի է ւնկել, կոչվել է «Ակոռի («արկ ուռի»), Նոյի իջնանած առաջին վայրը անվանվել է «Նախճավան» («նախ իջնան»), իսկ Նոյի' Հեռվից ւեսած առաջին բնակավայրը' «Երնան» («երնալ» բառից): Հայ ժողովրդի ն Հայոց լեղվի ծադման մասին դոյություն ունեցող այս ւեսությունը Հիմնված է Ասւվածաչնչի առասåելների, կամայական ւասւարկումների ն ւեղանունների քմաՀաճ մեկնությունների վրա, Հեւնաåես դիւական արժեք չի կարող ունենալ: ՃIՃ դարի սկղբում առանձին ժողովուրդների ն նրանց լեղվի, այդ թվում ն Հայ ժողովրդի ու Հայոց լեղվի ծադման ՊաւմաՇամեու ցեղակցության մասին առաջացավ մի նոր մաւական կամ ւեսություն: Դա åաւմաՀամեմաւական կամ Շնդեվրուական Հնդեվրոåական լեղվաբանության առաջ քաչած ւեսությունը ւեսությունն էր: Քննության ենթարկելով ն Համեմաւելով առանձին լեղուներն իրար Հեւ' լեղվաբանները նկաւեցին ն ցույց ւվեցին, որ եվրոåական դրեթե բոլոր լեղուների ն Ասիայում աåրող մի չարք ժողովուրդների լեղուների բառաåաչարի, Հնչյունաբանության ն քերականական ձների միջն դոյություն ունեն որոչակի նմանություններ ու կաåեր: Այդ նմանություններն ու կաåերը բացաւրելու Համար լեղվաբանները ղարդացրին այն ւեսակեւը, որ Եվրոåայում աåրող դրեթե բոլոր ժողովուրդները, Ասիայում աåրող Հնդիկները, åար98

սիկները, քրդերը, աֆղանները, օսերը ն այլն ծադումով իրար ցեղակից են եղել, åաւմական Հեռավոր անցյալում նրանք աåրել են միաւեղ, մի նախաՀայրենիքում ն խոսել են մի ընդՀանուր' նախամայր լեղվով, ն որ Հեւադայում միայն նրանք բաժանվել են իրարից ն դաղթել ւարբեր վայրեր: Լեղվաբանները սկղբում ենթադրում էին, որ վերոՀիչյալ ժողովուրդների անմիջական նախնիներ Հանդիսացող ցեղերի նախաՀայրենիքը Հանդիսացել է Հնդկասւանը, իսկ նրանց նախամայր լեղուն' սանսկրիւը: Այսւեղից էլ այդ ցեղերն ու ժողովուրդները, ինչåես ն լեղվաբանության այս ուղղությունը կոչվեցին «Հնդեվրոåական»: Սակայն Հեւադայում, մերժելով Հընդկասւանը նախաՀայրենիք լինելու ւեսակեւը, Հնդեվրոåաբանների մի մասը սկսեց åնդել, որ նախաՀայրենիքը եղել է Միջին Ասիան, երկրորդ մասը' Բալթիկ ծովի աւերը, իսկ երրորդ մասը' ընդՀանրաåես Արնմւյան Եվրոåան: Նրանք, ժխւելով նան սանսկրիւը նախամայր լեղու լինելու ւեսակեւը, եկան այն եղրակացության, որ Հին ն ներկա Հնդեվրոåական ցեղերից կամ ժողովուրդներից ոչ մեկն էլ չի åաՀåանել նախամայր լեղուն: 1837 թ. առաջին անդամ Հ. Պեւերմանը, իսկ այնուՀեւն նան Ֆ. Վինդիչմանը, Ֆ. Բոååը ն ուրիչներ աåացուցեցին, որ Հայերենը նս Հնդեվրոåական լեղվաընւանիքի լեղուներից մեկն է: Սկղբում ւիրում էր այն կարծիքը, որ Հայերենը åաւկանում է իրանական կամ արիական ճյուղին: Սակայն Հեւադայում Հ. Հյուբչմանը ն նրա Հեւնորդները վերջնականաåես ն Հիմնավոր կերåով Հասւաւեցին, որ Հայերենը Հնդեվրոåական լեղվաընւանիքի մի անկախ ու ինքնուրույն ճյուղն է կաղմում: Հայոց լեղվի Հնդեվրոåական բնույթը Հասւաւելուց Հեւո, բնական է, որ այս ւեսությանը Հեւնող լեղվաբաններն ու åաւմաբանները åեւք է ղբաղվեին նան Հայ ժողովրդի ծադման Հարցով: Նրանք åեւք է աչխաւեին åարղել, թե ովքեր են եղել ներկա Հայերի Հնդեվրոåական անմիջական նախնիները ն սրանք ե՛րբ, որւեղի՛ց ու ի՛նչ ճանաåարՀներով են եկել ու Հասւաւվել իրենց նոր Հայրենիքում' Հայկական լեռնաչխարՀում: Հենվելով Հայ ժողովրդի ծադման մասին Սւրաբոնի բերած առասåելի ն Հույն åաւմիչների մի քանի վկայությունների վրա' Հնդեվրոåաբանները դւան, որ ներկա Հայերի Հնդեվրոåացի նախնիները Հանդիսացել են արմենները, որոնք Հեւադայում միայն ւեղական ոչ Հնդեվրոåական մի ցեղից վերցրել կամ ժառանդել են իրենց «Հայ» անունը: Հենվելով նույն այդ վկայությունների վրա'

նրանք արմենների դաղթի մասին ղարդացրին Հեւնյալ ւեսությունը. åաւմական չաւ Հեռավոր անցյալում արմենները Հնդեվրոåական մյուս ցեղերի կամ ժողովուրդների Հեւ միասին դուրս դալով նախաՀայրենիքից' նախ եկել բնակություն են Հասւաւել Բալկանյան թերակղղում' Թեսսալիայում: ԱյնուՀեւն արմենները լեղվական ու արյունակցական ւեսակեւից իրենց անմիջականորեն ցեղակից թրակա-ւռյուդական ցեղերի Հեւ Ք. ա. մու ՃIII–ՃII դարերում դուրս դալով նան Բալկանյան թերակղղուց ն անցնելով Հելլեսåոնւոսը' ներխուժել են Փոքր Ասիա, որւեղից էլ 500–600 ւարվա ընթացքում, դանդաղ առաջ չարժվելով` դեåի արնելք: Ք. ա. 7II դարի վերջում մւել են Հայկական լեռնաչխարՀը ն Հասւաւվել իրենց նոր Հայրենիքում: Ըսւ Հնդեվրոåաբանների' արմեններն են դլխավորել Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացը ն իրենց Հեւ ձուլել Հայկական լեռնաչխարՀի ւեղաբնիկ ցեղերին: Հայ ժողովրդի ու Հայոց լեղվի ծադման մասին Հնդեվրոåական այս ւեսությունը չոււով ւարածվեց ն ընդՀանուր ընդունելություն դւավ թե՛ Հայ ն թե՛ օւար լեղվաբանների ու åաւմաբանների կողմից: Այս ւեսության մեջ դիւականորեն ճիչւ է այն, որ Հայոց լեղուն իր Հիմնական բառաåաչարով, քերականական կառուցվածքով ն Հնչյունաբանությամբ åաւկանում է Հնդեվրոåական լեղվաընւանիքին ն կաղմում է նրա ճյուղերից մեկը: Ճիչւ է նան այն, որ Հայ ժողովրդի կաղմավորման մեջ առաջնային դեր են կաւարել ներկա Հայերի Հնդեվրոåական նախնիները: Սակայն այս ւեսության կողմնակիցների այն åնդումները, թե Հայերի Հնդեվրոåական միակ նախնիները Հանդիսացել են արմենները ն նրանք դաղթել են Բալկաններից ու անմիջական աղդակից են եղել թրակա-ւռյուդիական ցեղերի Հեւ' åաւմական Հասւաւուն ւասւերով չեն աåացուցված: Սւորն մեջ ենք բերում Հույն åաւմիչների այն վկայությունները, որոնք Հիմք են ծառայել այս ւեսության կողմնակիցներին' ընդունելու, որ արմենները դաղթել են Թեսսալիայից ն անմիջական աղդակից են եղել թրակա-ւռյուդիական ցեղերի Հեւ: Հերոդուոսը, åաւմելով Հույն-åարսկական åաւերաղմի մասին ն նչելով, որ ւռյուդիացիներն ու արմենները նույնåես դւընվում էին åարսից Արւաքսերքսես թադավորի (486–465) բանակում, դրում է. «Փռյուդիացիները, ինչåես մակեդոնացիներն են ասում, անվանվում էին բռիդներ, երբ Եվրոåայում էին դւնվում ն մակեդո100

նացիներին Հարնան էին: Անցնելով Ասիա' երկրի Հեւ միասին նրանք ւոխեցին ն իրենց անունը: Արմենները ղինված էին ւռյուդիացիների նման ն ւռյուդիացիների դաղութներն էին: Սրանց երկուսի առաջնորդն էր Արւոքմեսը, որն ամուսնացել էր ԴարեՀի աղջկա Հեւ»: Ք. ա. I7 դարի Հույն աչխարՀադեւ Եվդոքսոսը դրում է. «Իսկ արմենները ծադումով Փռյուդիայից են ն նրանց լեղվում չաւ բան ւռյուդերենից է»: Ք. ա. I դարի Հեղինակ Դիոնիսիոս Հալիկարնասցին ավելի է առաջ դնում, վկայելով, որ արմենները ն ւռյուդիացիները Համալեղու են: Հերոդուոսի վկայության մեջ, ինչåես երնում է, ոչ մի խոսք չկա ո՛չ արմենների' Եվրոåայից դաղթելու ն ո՛չ էլ արմենները ւռյուդիացիների Հեւ ցեղակից կամ Համալեղու լինելու մասին, այլ այդ վկայության մեջ միայն ասված է, որ արմենները ղինված էին ւռյուդիացիների նման ն ւռյուդիացիների դաղութներն էին: Նույն բանակում դւնվող ղորքերի միաւեսակ ղինված լինելը ն նույնիսկ միաւեսակ ւարաղը, իՀարկե, լուրջ ւասւարկ չի կարող ծառայել ւռյուդիացիների ու արմենների ցեղակցության ծանրակչիռ Հարցը որոչելու կամ արմեններին նս ւռյուդիացիների Հեւ Եվրոåայից' Բալկանյան թերակղղուց, դաղթեցնելու Համար, մանավանդ որ Հնադիւական ու մաւենադրական ւվյալներից Հայւնի է, որ Հին Հայերը իրենց ւարաղով, ղինվածությամբ ղդալի չաւով նման են եղել նան խեթերին, մարերին, åարսիկներին ն Հարնան այլ ժողովուրդներին: Խիսւ ուչադրավ է Հերոդուոսի վկայության այն մասը, որւեղ ասված է, որ արմենները ւռյուդիացիների դաղութներն էին: Վկայության այս մասից Հեւնում է, որ ւռյուդիացիները Հավանաբար Ք. ա. ՃIII–ՃII դարերում Բալկանյան թերակղղուց դեåի Փոքր Ասիա կաւարած ներխուժման ժամանակ նվաճել ու իրենց դաղութներն էին դարձրել նան Փոքր Ասիայի արնելյան ն Հայկական լեռնաչխարՀի արնմւյան մասում դւնվող Հայ-արմենական ցեղերի երկրամասերը: Հայկական առանձին երկրամասերը ւռյուդիացիների դաղութները լինելու ւասւն իսկ ինքնին կողմնակի կերåով աåացուցում է, որ Հայ-արմենական ցեղերը չաւ ավելի վաղ էին բնակվում Փոքր Ասիայի արնելյան ն Հայկական լեռնաչխարՀի արնմւյան մասերում, քան ւռյուդիացիների Եվրոåայից դեåի Փոքր Ասիա կաւարած ներխուժումը: Այս ւասւը նան Հիմք է ւալիս ենթադրելու, որ ւռյուդիացիների Հեւ մի ղորամասում եղող արմենները ոչ թե բուն Հայասւանի, այլ ւռյուդիացիների կողմից նվաճված ն նրանց ւիրաåեւության ւակ դւնվող Հայ-արմեններն էին:

Անչուչւ, չաւ ավելի լուրջ են Եվդոքսոսի ն Դիոնիսիոս Հալիկարնասցու վկայությունները, որոնց Համաձայն Հայերենը նման է ւռյուդերենին կամ արմենները ն ւռյուդիացիները Համալեղու են: Դժբախւաբար ւռյուդերեն լեղուն ամբողջությամբ մեղ չի Հասել, այլ միայն մու 200 բառ: Հայ ժողովրդի ու Հայոց լեղվի ծադման Հարցերը բաղմակողմանիորեն ուսումնասիրած Հ. Տաչյանը մեծ ուչադրությամբ ն մի առ մի Համեմաւելով ու քննելով Հայերեն ն ւռյուդերենից մեղ Հասած բառերը' եկել է այն վճռական եղրակացության, որ Հայերենը ոչ մի կաå չունի ւռյուդերենի Հեւ: Այս նույն ւեսակեւին են Հանդել նան Հայադեւներից Հ. Հյուբչմանը, Ա. Մեյեն, Հ. Աճառյանը, Յո. Մարկվարւը ն ուրիչներ: «Թեն,– դրում է Յո. Մարկվարւը,– Հնադույն Հայերեն Հիչաւակարանների ն ւռյուդերենի միջն 12 դարերի Հեռավորություն կա, բայց ն այնåես նմանություն չկա Հայ ն ւռյուդիական լեղուների միջն»: Ժխւելով Հայերենի ն ւռյուդերենի նմանությունը կամ նրանց միջն դոյություն ունեցող կաåը, ինքնին ւասւորեն ժխւվում է նան ւռյուդիացիների Հեւ արմենների ունեցած անմիջական ցեղակցությունը, ինչåես ւռյուդիացիների Հեւ արմենների Բալկանյան թերակղղուց դաղթած լինելու ւեսակեւը: Ինչ վերաբերում է Հայ ժողովրդի ծադման մասին Սւրաբոնի մու բերված առասåելին, աåա åեւք է ասել, որ դա åաւմական Հիմքից ղուրկ ն ուչ ժամանակաչրջանում Հորինված մի առասåել է, որը չի կարող դիւական ւասւարկ ծառայել արմենների' Թեսսալիայում աåրած լինելու, այնւեղ Արմենիոն անունով քաղաք կառուցելու, արմենների' Բալկանյան թերակղղուց դաղթելու ն նման այլ լուրջ Հարցեր աåացուցելու Համար: Այսåես կոչված Հաբեթական լեղվաբանուՀաբեթական թյան ւեսության Հիմնադիր Ն. Մառը Հայոց ն ասիանիկ լեղվի ծադման մասին առաջ է քաչում այլ ւեւեսությունները սակեւ: Բաղմաթիվ բառերի անՀիմն, ոչ դիւական մեկնություններով, նա նախ ւորձում էր աåացուցել, որ Հայերենը խառնածին լեղու է' կաղմված Հաբեթական (կովկասյան) ն Հնդեվրոåական երկբնույթի Համաղոր չերւերից: Հեւադայում Մառը, երբ սւեղծում է լեղուների ասւիճանական ղարդացման իր ւեսությունը, դւնում է, որ Հայերենը Հաբեթական ասւիճանից Հնդեվրոåական ասւիճանին ւոխանցվող լեղվի դասական օրինակ է:

Հեւնելով այս ւեսությանը' Ն. Մառի Հայ Հեւնորդները աչխաւեցին ոչ միայն ժխւել Հայերենի Հնդեվրոåական բնույթը, այլն աåացուցել, որ Հայ ժողովուրդը ն Հայոց լեղուն կաղմավորվել են բացառաåես ւեղաբնիկ ցեղերի ու նրանց լեղուների միաձուլման, խաչավորման միջոցով: Գր. Ղաւանցյանի ւեսակեւի Հիմքում նս ւասւորեն ընկած է Հայոց լեղվի խառնածին լինելու ւեսությունը: Ի ւարբերություն Մառի ն նրա Հեւնորդների, նա դւնում է, որ Հայերենը Հին, ւոքրասիական ծադում ունի ն åաւկանում է ասիանիկ կոչվող լեղվախմբին, որը կաղմվել է «Հայասացիների, խեթերենի, խուրրիւաուրարւական լեղուների, ինչåես ն Հնդեվրոåական մի (կամ մի քանի) լեղվի խառնուրդով: Գր. Ղաւանցյանը ճիչւ է նչում, որ Հայ ժողովրդի կաղմավորման մեջ առաջաւար, դլխավոր դերը կաւարել են Հայ (Հայասցիներ) ն արմեն կոչվող ցեղերը: Սակայն նա դւնում է նան, որ Հայասցիներն ու արմենները ոչ թե Հնդեվրոåական, այլ ւեղաբնիկ ցեղեր են, որոնցից առաջինը աղդակից է եղել խեթական, բալայական, բայց Հաւկաåես մենդրելական ու ճանական, իսկ երկրորդը' խուրրիւա-ուրարւական ցեղերին: Ն. Մառի, նրա Հեւնորդների ն Գր. Ղաւանցյանի վերոՀիչյալ ւեսակեւները Հիմնավոր չեն: Գիւականորեն աåացուցված է, որ խառնածին կամ խառն լեղուներ դոյություն չունեն, ն որ Հայերենն առաջացել է ոչ թե ւարբեր բնույթի ցեղային լեղուների միավորման, միաձուլման, միախառնման, այլ առաջաւար Հայ-արմեն ցեղախմբի Հնդեվրոåական լեղուն ցեղային մյուս լեղուների նկաւմամբ Հաղթանակող դուրս դալու, ամբողջությամբ իր քերականական ձներն ու բառային Հիմնական ֆոնդը åաՀåանելու, åարւված լեղուների Հաչվին մասամբ Հարսւանալու, ցեղային լեղվից ասւիճանաբար Համաժողովրդական լեղվի վերածվելու ճանաåարՀով: Հայոց լեղվի Հնդեվրոåական բնույթը, որն այժմ լեղվաբանության մեջ ոչ մի կասկած չի Հարուցում, ինքնին ցույց է ւալիս, որ Հայ ժողովրդի կաղմավորման մեջ առաջաւար դեր են կաւարել ոչ թե խուրրիւաուրարւական կամ կովկասյան, այլ Հնդեվրոåական ցեղերը: Իսկ ժամանակի ընթացքում նչված ցեղերն ասւիճանաբար ձուլվել են Հայ ժողովրդի մեջ:

3. ՀԱՅկԱկԱՆ ՑԵՂԵՐՆ ՈՒ ՑԵՂԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ասսուրա-բաբելական ն խեթական արձանադրությունների Հաղորդած ւեղեկություններից երնում է, որ Հայ ժողովրդի կորիղը ն նրա անմիջական նախնիները Հանդիսացող Հայկական ցեղերը չաւ վաղ, անՀիչելի ժամանակներից աåրել են Հայկական լեռնաչխարՀի արնմւյան ն կենւրոնական, ինչåես նան Փոքր Ասիայի արնելյան մասերում: Հին Հունական, Հռոմեական, սլավոնական կամ դերմանական ցեղերի նման Հայկական ցեղերը նս բաղկացած են եղել ւարբեր անուններ կրող արյունակից ցեղերից: Սակայն Հայկական բոլոր ցեղերի մասին մեղ դրավոր վկայություններ չեն Հասել, այլ առավելաåես ւեղեկություններ են Հասել «Հայ» ն «արմեն» կոչվող ցեղախմբերի մասին, որոնցից առաջինի անունը åաՀåանել են իրենք' Հայերը, իսկ երկրորդինը' օւարները: Հայ, արմեն ն այլ անուններ կրող Հայկական ցեղերը ոչ թե խոսել են ւարբեր լեղուներով, ինչåես կարծել են Հայադեւներից չաւերը, այլ իրար Հասկանալի, մի միասնական լեղվի' Հայերենի ցեղային բարբառներով: Դժբախւաբար Հայկական ցեղային Հին լեղվից կամ բարբառներից մեղ դրավոր Հիչաւակարաններ չեն Հասել: Սակայն այդ լեղվից առանձին բառեր ու քերականական մասնիկներ åաՀåանվել են Հայկական լեռնաչխարՀի ւեղանունների մեջ, որոնք, անկասկած, ունեն չաւ Հին ծադում: Հայոց լեղվի «ք» Հոդնակի մասնիկը, որն ունի Հնդեվրոåական ծադում, ոչ միայն եղակի բառը դարձնում է Հոդնակի, այլն ցույց է ւալիս այս կամ այն ցեղի, ժողովրդի բնակության վայրը, ինչåես, օրինակ, աղվան–Աղվանք, ասորի–Ասորիք, վիր–Վիրք, åարս–Պարսք ն այլն: Նույն այս նչանակությունն ունի նան ուրարւերեն «նի» Հոդնակի մասնիկը: Հայւնի է, որ Հայասւանի, Հաւկաåես կենւրոնական ն Հյուսիսային դավառների մի մասի անունը վերջանում է «նիք», այսինքն' ուրարւերենի «նի» ն Հայերեն «ք» Հոդնակի կրկնակի մասնիկներով, ինչåես, օրինակ, Ռչւունիք, Բղնունիք, Խոռխոռունիք, Գեղարքունիք, Արչարունիք ն այլն: Այս երնույթը ցույց է ւալիս, որ Հայկական ցեղերը Ուրարւական åեւության կենւրոնական ու Հյուսիսային չրջանները նվաճելու ժամանակ չեն իմացել, չեն դիւակցել ուրարւերեն «նի» մասնիկի նչանակությունը ն այդ åաւճառով էլ Հայկական ցեղերը

արդեն Հոդնակի կամ ւեղ ցույց ւվող ուրարւերեն մասնիկով ածանցված ւեղանունների վրա ավելացրել են նան իրենց ղոււ Հայկական-Հնդեվրոåական «ք» մասնիկը: Այս երնույթը միաժամանակ ցույց է ւալիս, որ «ք» մասնիկը Հայոց լեղվի քերականական Հնադույն մասնիկներից մեկն է: Ի ւարբերություն վերոՀիչյալ ւեղանունների, Հայասւանի մի չարք երկրամասերի, նաՀանդների ու դավառների անունները կաղմված են ղոււ Հայկական «ք» մասնիկով, ինչåես, օրինակ, Մեծ Հայք, Փոքր Հայք, Բարձր Հայք, Ծուք, Հարք, Մոկք, Տայք, Գուդարք, Ոււիք, կորճեք ն այլն: Ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ մեծ մասամբ նման կաղմություն ունեն այն երկրամասերի անունները, որոնք կա՛մ Հայկական ցեղերի Հնադույն բնակավայրերն են եղել (Փոքր Հայք, Բարձր Հայք, Ծուք, Հավանաբար նան Հարք ու Մոկք) ն կա՛մ Ուրարւական åեւության կաղմի մեջ չեն մւել, կա՛մ չաւ կարճաւն ժամանակով են մւել (Տայք, Գուդարք, Ոււիք ն այլն), որով ն նրանք չեն ունեցել ուրարւական «նի» մասնիկը: Հայւնի է, որ ուրարւական արձանադրություններում Ծուքը անվանված է «Ծուåանի» կամ «Ցուåանի»: Սակայն Հայերը ուրարւերենի Հեւնությամբ այն «Ծոււանիք» կամ «Ծուանիք» չեն անվանել, այլ «Ծուք», որովՀեւն այս երկրամասը չաւ ավելի վաղ, քան Ուրարւական åեւության կաղմավորումը, Հանդիսացել է Հայ-արմենական ցեղերի բնակավայրերից մեկը, որով ն ավելի վաղ ածանցված է եղել Հայկական «ք» մասնիկով ու կոչվել է «Ծուք»: Ուրարւադեւները ենթադրել են, որ Հայկական «Ծուք» ւեղանունը առաջացել է ուրարւական «Ծուåանի» ձնից: Սակայն այս ենթադրությունը անՀամողեցուցիչ է ն խիսւ կասկածելի: Ավելի քան Հավանական է, որ «Ծուք» ւեղանունը առաջացել է Հայերեն «ծով» բառից: Այս ենթադրության Համար Հիմք կարող է ծառայել այն, որ այժմ էլ Ծուքում Խարբերդ քաղաքի մու դւնվող լիճը կոչվում է «Ծովք»: Անկասկած է նան, որ ՀունաՀռոմեական մաւենադիրների մու այս երկրամասին ւրվող «Սոֆենե» անունը առաջացել է ոչ թե ուրարւական «Ծուåանի», այլ Հայկական «Ծուք» անվանաձնից: Ուչադրավ է, որ ոչ միայն Հայք աչխարՀադրական անունը, որը նչանակում է Հայերի բնակության վայրը կամ Հայասւան, ածանցված է Հայերենի Հնդեվրոåական «ք» մասնիկով, այլ Մեծ Հայք, Փոքր Հայք ն Բարձր Հայք անունների «մեծ», «ւոքր» ն «բարձր» ածականները Հայերենում ունեն Հնդեվրոåական ծադում: Հայկական ւարբեր երկրամասերը իրարից ղանաղանելու Համար Հիչյալ բառերի

դործածությունը, իՀարկե, åաւաՀական ն ուչ ժամանակաչրջանի երնույթներ չեն կարող Համարվել: ՀունաՀռոմեական սկղբնաղբյուրների վկայություններից Հայւնի է, որ Մեծ Հայքն ու Փոքր Հայքը իբրն վարչական միավորներ դոյություն ունեին դեռնս Ք. ա. I7 դարի կեսից: Ն. Ադոնցը կարծում է, որ վարչական այդ միավորները դոյություն ունեին նան Քսենուոնի ժամանակ' Ք. ա. 7 դարում: Խիսւ ուչադրավ է նան, որ Հայերենի Հնդեվրոåական ծադում ունեցող «ւուն» բառի ղուդորդությամբ կաղմված աչխարՀադրական անունների բացառաåես Հանդիåում ենք Հայ ն արմեն ցեղախմբերի բնակած Հնադույն ւարածքներում, ինչåես' Պաղնաւուն, Անդեղւուն, Տունն Թորդոմա: Ա. Խաչաւրյանը կարծում է, որ Հայերի բնակած երկիրը Հնում կոչվել է նան «Հայոց ւուն», որը միայն ուչ չրջանում նոր åարսկերենի աղդեցությամբ է դարձել «Հայասւան»: Նչված ւասւերը, ինչåես ն Հայոց լեղվի Հնդեվրոåական բնույթը ցույց են ւալիս, որ թե՛ Հայերը ն թե՛ արմենները խոսում էին նույն լեղվով կամ նույն լեղվի' Հայերենի ցեղային բարբառներով, ն նրանք ծադումով Հնդեվրոåական ցեղեր էին: Պաւմադրության ն լեղվաբանության մեջ ասւիճանաբար սկսում է ւիրել այն կարծիքը, որ Հայերը իրենց մարդաբանական ւիåով, ցեղակցությամբ, մասամբ նան լեղվով ավելի մու են եղել նեսիւխեթերի, լուվիական ն Փոքր Ասիայում բնակվող մյուս Հնդեվրոåական Հնադույն ցեղերին: Այս ւեսակեւից նախ խիսւ ուչադրավ է այն, որ չաւ դիւնականներ, Համեմաւելով Փոքր Ասիայի Հնադույն բնակիչների դանդերը ժամանակակից Հայերի դանդերի Հեւ, աåացուցել են, որ Փոքր Ասիայի Հնադույն բնակիչները ն ժամանակակից Հայերը åաւկանում են մարդաբանական նույն' «կարճադլուխ» կոչվող ւիåին: Դրա Համար էլ դիւնականները մարդաբանական այդ ւիåը Հայերի անունով կոչել են «արմենոիդ»: Ուսումնասիրողները ղդալի նմանություններ են Հայւնաբերել նան խեթերի ն Հին Հայերի նյութական մչակույթի, ղարդաքանդակների, թաղման ձների ու ւարաղի միջն: Խեթերի ու Հին Հայերի մու ւարածված է եղել նան նույն Տարկու–Տորք, Արա, Հեւիւ, Զավալ–Զիվաղ ն այլ ասւվածների ու չար ոդիների åաչւամունքը: Խեթադեւ-Հայադեւները որոչ լեղվական ընդՀանրություններ ու նմանություններ են Հայւնաբերել նան խեթերենի, լուվիական լեղվի ն Հայերենի միջն: Մեղ Հայւնի չեն թե՛ նեսիւ-խեթերի, լուվիական ն Փոքր Ասիայում բնակվող Հնդեվրոåական մյուս Հնադույն ցեղերի ն թե՛ Հայ106

կական ցեղերի որւեղից դաղթած լինելը, նրանց դաղթի ժամանակն ու ուղիները: Հայւնի է միայն, որ Հնդեվրոåական ցեղերը Փոքր Ասիայում բնակվում էին չաւ վաղ, անՀիչելի ժամանակներից: Հայկական ցեղերը, աåրելով Հին Արնելքի վաղ սւրկաւիրական Հղոր åեւությունների միջն ընկած ւարածություններում, երկրորդ Հաղարամյակի սկղբից åարբերաբար ենթարկվում են խեթերի, ասորեսւանցիների, միւանի-սուբարիների կողոåւիչ արչավանքներին: Արւաքին Հղոր թչնամիների դեմ Համաւեղ կերåով åայքարելու անՀրաժեչւությունից ելնելով' Հայկական ցեղերը ասւիճանաբար միավորվում են ն, Հավանաբար, Ք. ա. Ճ7II–Ճ7I դարերում սւեղծում մի քանի ցեղային միություններ: Մինչն այժմ մեր ժողովրդի աղդային «Հայ» Հայ անվան անվան բացաւրման ուղղությամբ եղել են բաղբացաւրման մաթիվ ւորձեր ու ենթադրություններ: ւորձերը Միջնադարից սկսած մինչն ՃIՃ դարի երկրորդ կեսը ոչ միայն Հայ ժողովրդի ծադումը, այլն «Հայ» ն «Հայք» անունները բացառաåես բացաւրվում էին Հայկի ու Բելի ավանդության մեջ եղած ժողովրդական մեկնությամբ: Միջնադարյան Հայ մաւենադիրները, ինչåես ն Ճ7III դարի ու ՃIՃ դարի առաջին կեսի եկեղեցական åաւմադրության ներկայացուցիչները անվիճելի էին Համարում, որ «Հայ» ն «Հայք» անունները առաջացել են Հայերի նախաՀոր' Հայկի անունից: Հայ Հին մաւենադրության մեջ Հայկ է անվանված 0րիոնի– Երնակի Համասւեղությունը, ն այն իբրն սովորական բառ դործածված է «Հսկա» իմասւով: «Հայկ» անվան կամ բառի' նման դործածությունները ոչ միայն ցույց են ւալիս, որ Հայկը սկղբում եղել է ասւված, իսկ Հեւադայում վերածվել է Հսկայի, այլն Հայկական Հնադույն Հեթանոսական կրոնը սերւորեն կաåված է եղել ասւղային Համակարդության Հեւ: Այսւեղից Հեւնում է նան, որ Հայկը որåես անվանադիր ոչ թե Հայ ցեղի անունն է, այլ նրա դլխավոր ասւծու անունը: «Հայկ» անվան կամ բառի ծադումը, ինչåես ն «Հայ» ն «Հայկ» բառերի միջն դոյություն ունեցող լեղվաբանական կաåը մեղ անՀայւ է: Սակայն անկասկած է, որ եթե նույնիսկ լեղվաբանական կաå դոյություն ունեցած լիներ այդ բառերի միջն, աåա «Հայ» անունից միայն կարող էր առաջանալ «Հայկ» անունը ն ոչ թե ընդՀակառակն, որովՀեւն ւվյալ դեåքում բառի արմաւը åեւք է

լիներ «Հայ» բառը: «Հայք» բառը, որը åարղաåես «Հայ» բառի Հոդնակի ձնն է ն նչանակում է «Հայեր» կամ «Հայասւան», նույնåես «Հայկ» անունից չէր կարող առաջացած լինել, քանի որ «Հայկ» բառի վերջին «կ» մասնիկը այսւեղ Հոդնակիի իմասւ չունի: Դա åարղ կերåով երնում է նրանից, որ Թեոնի «Յաղադս ճարւասանական կրթութեանց» աչխաւության Հայերեն Հին թարդմանության մեջ «Հսկա» նչանակությամբ այդ բառի Հոդնակին դործածված է «Հայկք» ձնով: Գերմանացի դիւնական Պ. Ենսենը ւորձել է աåացուցել, որ «Հայ» անունը առաջացել է խեթերի «Հաթ» կամ «Հաթիո» էթնիկական անունից, ն որ լեղվական սւուդաբանությամբ «Հաթ» ն «Հայ» բառերը, որåես էթնիկական անուններ, նույնն են: Վերջերս արնելադեւ Ի. Մ. Դյակոնովը, անծանոթ լինելով Պ. Ենսենի այս ւեսակեւին ն այդ առթիվ եղած քննադաւություններին, կրկին ւորձել է Հասւաւել, որ «Հաթ» ն «Հայ» անունները նույնանիչ են: Ըսւ Դյակոնովի ենթադրության' Ք. ա. ՃII–ՃI դարերում մուչկերը, այսինքն թրակա-ւռյուդիական ցեղերը եկել Հասւաւվել են Փոքր Հայքում ն իրենց լեղուն åարւադրել են ւեղում աåրող խեթերին, սակայն ն նրանք, չոււով կորցնելով կամ մոռանալով իրենց էթնիկական անունը, ւեղաբնիկ խեթերի անունով իրենց անվանել են «Հայ»: Ուսումնասիրողներից չաւերը վաղուց աåացուցել են, որ «Հաթ» ն «Հայ» անունների նույնանիչ լինելու վերոՀիչյալ ւեսակեւը սխալ է ն անՀիմն, որովՀեւն խեթերը նույն Հայերը կամ Հայերի անմիջական նախնիները չեն եղել, ն ոչ էլ «Հայ» անունը կարող էր առաջացած լինել «Հաթ» անունից: Հայւնի է, որ խեթերը իրենց երկիրը անվանել են «Հաթթի» կամ «Խաթթի», իսկ Հայ ցեղի երկիրը' «Հայասա»: Այս ւասւը ինքնին ցույց է ւալիս, որ խեթերը իրենք իրենց ւարբերել են Հայերից: Եթե իրոք «Հաթ» ն «Հայ» անունները նույնը լինեին, աåա ն խեթերը Հայերի բնակած երկիրն էլ åեւք է անվանեին «Խաթթի» կամ «Հաթթի», այլ ոչ թե «Հայասա»: Սակայն մերժելով «Հաթ» ն «Հայ» անունների նույնությունը' åեւք է ընդունել լեղվաբանորեն նրանց նմանությունը: Այդ նմանությունը, անկասկած, ոչ թե խեթերի ն Հայերի նույնության, այլ նրանց միջն դոյություն ունեցող անմիջական ցեղակցության Հեւեվանք է: Ֆ. Շåիդելը ն Հ. կիåերւը, իսկ նրանց Հեւնելով նան Ա. Խաչաւրյանն ու Ն. Դոլենսը, «Հայ» անունը աչխաւել են բացաւրել

Հնդեվրոåական §pBJi¦–«åըւի» բառով, որ նչանակում է «åեւ, դլխավոր»: Ըսւ նրանց, Հայերենին Հաւուկ կանոնավոր Հնչյունաւոխությամբ §pBJi¦-ն դարձել է «Հայ», ճիչւ այնåես, ինչåես նույն նախալեղվի §pBJer¦–«åըւեր» բառը դարձել է «Հայր»: Հիչյալ Հեղինակների ենթադրությամբ 7II դարում Հայկական լեռնաչխարՀը նվաճած եկվոր արմեններն են, որ այս «Հայ», այսինքն' «åեւ, դըլխավոր» անունը ւվել են իրենք իրենց, որåեսղի ւարբերվեն բնիկներից: Ն. Մառը ւորձել է ցույց ւալ, որ «Հայ» անունը առաջացել է Ք. ա. 7I դարում Հյուսիսից դեåի Հարավ արչաված Հենիոխների կամ Հանիոխների անունից: Փորձեր են եղել նան «Հայ» անունը ուրարւացիների դլխավոր ասւված Խալդի անունով բացաւրելու ուղղությամբ: «Հայ» անունը բացաւրելու վերոՀիչյալ բոլոր ւորձերն էլ, åաւմական ու ւասւական Հիմքից ղուրկ լոկ ենթադրություններ լինելով, դիւական ոչ մի արժեք չեն ներկայացնում ն Հայասա անընդունելի են: Խեթական սկղբնաղբյուրների Հաղորդած ւեղեկություններից երնում է, որ դեռնս Ք. ա. Ճ7 դարում, դուցե ն ավելի վաղ չրջանում, Փոքր Հայքի ն Բարձր Հայքի ընդարձակ ւարածքներում կաղմակերåվում է մի ուժեղ ցեղային միություն, որին խեթերը անվանում էին Հայասա կամ Հայասա–Աղղի: Առաջին անդամ կ. Ռոթը, իսկ այնուՀեւն ավելի Հանդամանորեն ն Հիմնավոր կերåով Պ. կրեչմերը ցույց են ւվել, որ Հայասա երկիրը åարղաåես նույնն է, ինչ որ Հայքը կամ Հայասւանը: Պ. կրեչմերը աåացուցել է, որ Հայասա անվան վերջին «սա» մասնիկը ւոքրասիական ածանց է, որը åարսկական «սւան» ածանցի նման ցույց է ւալիս այս կամ այն ցեղի կամ ժողովրդի բնակավայրը, ւեղը, որով «Հայասա» նչանակում է «Հայասների», «Հայոների» կամ «Հայերի երկիր»: Այժմ դրեթե բոլոր ուսումնասիրողները Համամիւ են, որ մեր ժողովրդի աղդային «Հայ» անունը առաջացել է Հայասա երկրում բնակվող «Հայ» կամ «Հայա» ցեղի անունից: Խեթական սկղբնաղբյուրներում նույն ցեղային միությունը երկու ւարբեր անուններով' Հայասա ն Աղղի անվանված լինելու ւասւից Հեւնում է, որ այսւեղ սկղբում դոյություն են ունեցել ցեղային երկու խմբավորում կամ միություն, որոնք Հեւադայում միանալով կաղմել են մի ցեղային միություն' Հայերի դլխավորությամբ: Սկղբնաղբյուրների Հաղորդած ւեղեկություններից երնում է, որ Հայերը առավելաåես բնակված են եղել Հայասայի արնմւյան ն

Հյուսիսային, իսկ աղղիները' Հարավային չրջաններում: Հայասա երկիրը առաջին անդամ Հիչաւակված է խեթական թադավոր Սուååիլուլիումի (1380–1346) ւարեդրության մեջ, որը խմբադրել է նրա որդին' Մուրչիլ II-ը (1345–1320): Այդ ւարեդրությունից իմանում ենք, որ խեթերի թադավոր Տուդխալիա III-ը (1410–1390) իր որդու' Սուååիլուլիումի մասնակցությամբ, երկու ռաղմական արչավանք է կաւարել Հայասա երկրի դեմ' այն իրեն ենթարկելու Համար: Երկրորդ արչավանքի ժամանակ Տուդխալիա III-ի դեմ դուրս է դալիս Հայասայի կարանի թադավորը: Ճակաւամարւը ւեղի է ունենում կումմախա քաղաքի մու, որը, Հավանաբար, վերջանում է կարանիի åարւությամբ: է. Ֆորերը, Ն. Ադոնցը, Գր. Ղաւանցյանը ն ուրիչներ ճիչւ կերåով կումմախա քաղաքը Համաåաւասխան Համարելով Եւրաւի աւին դւնվող կամախ քաղաքի Հեւ' դւնում են, որ այն Հանդիսացել է Հայասայի մայրաքաղաքը: Այս քաղաքը Հեւադայում Հայերը անվանել են նան կամախ–Անի կամ åարղաåես Դարանաղյաց դավառի Անի: Ն. Ադոնցը մաւնանչում է նան, որ Հայասայի թադավոր կարանիի անունը Հիչեցնում է կարին դավառի ն կարին քաղաքի անունը: Հայասա երկրի մասին ժամանակադրական ւեսակեւից Հեւադա ւեղեկությունները սւանում ենք Սուååիլուլիումի ն Հայասայի թադավոր Հուդդանայի միջն կնքված մի դաչնադրից: Այդ դաչնադրով åայմանավորվող կողմերը åարւավորվում են վերացնել դոյություն ունեցող թչնամությունը, չՀարձակվել միմյանց վրա ն ւոխադարձաբար օդնել ու åաչւåանել միմյանց: Հաւուկ մի կեւով Հուդդանան åարւավորվում է եւ վերադարձնել Խեթական թադավորությունից ւախած ն Հայասայում աåասւանած սւրուկներին: կընքված դաչնադիրը ավելի Հասւաւուն դարձնելու նåաւակով Սուååիլուլիումը իր քրոջը կնության է ւալիս Հուդդանային, սակայն åայմանով, որ իր քույրը վերադաս լինի Հուդդանայի մյուս կանանցից ն դառնա նրա առաջին կինը: Դաչնադրի վերջում Սուååիլուլիումը Հայւարարում է, որ ինքը ոչ մի թչնամություն ն վաւություն չի անի Հայասցիներին, եթե նույնը կաւարեն նրանք, իսկ եթե Հայասցիները դրժեն իրենց խոսւումը, աåա ինքը ղանդվածաբար կկուորի Հայասցիներին ն կավերի ու կոչնչացնի նրանց քաղաքները, բնակավայրերը, ւները, այդիները, ցանքսերը, խոչոր ու մանր եղջերավոր անասունները ն ամբողջ ունեցվածքը: Խեթերի ն Հայասների միջն ւեղի ունեցած Հեւադա ւոխՀա110

րաբերությունների մասին մեղ կարնոր ւեղեկություններ են Հասել Մուրչիլ II-ի ւարեդրությունից: Այդ ւարեդրությունից երնում է, որ Խեթերի երկրի ն Հայասայի միջն կնքված բարեկամության դաչնադիրը իր ուժը åաՀåանել է մինչն Հուդդանայի մաՀը: Սրան Հաջորդած Անիա թադավորը, Հավանաբար Ք. ա. 1338 թ., օդւվելով նրանից, որ Մուրչիլը ղբաղված էր Հայասցիների Հարնան կաչկա ցեղի դեմ մղվող åաւերաղմներով, Հարձակվում է սաՀմանակից խեթական Դանկուվա քաղաքի վրա, ավերում ու կողոåւում է այն, ինչåես ն այնւեղից բերում է մեծ թվով դերիներ, անասուններ ն այլ Հարսւություն: կաչկացիներին Հաղթելուց Հեւո Մուրչիլ II-ը մի դեսåանություն է ուղարկում Հայասա-Աղղիի թադավոր Անիայի մու ն åաՀանջում է վերադարձնել նրա երկիրը ւախած խեթական սւրուկներին, ինչåես ն այն դերիներին, որոնց նա ւարել էր Դանկուվա քաղաքից: Սակայն Անիան Հրաժարվում է կաւարել Մուրչիլի åաՀանջը ն նրան խիսւ åաւասխան է ւալիս: Դրանից Հեւո Մուրչիլը իր ղորքով դալիս ն ճամբար է դնում Հայասայի սաՀմանադլխին: Այսւեղից նա մի նամակ է դրում Անիային ն կրկին åաՀանջում վերադարձնել սւրուկներին ու դերիներին: Այդ նամակում Մուրչիլը դրում է. «Ես եկել ն քո սաՀմանի վրա ճամբար եմ դրել. ես քո երկիրը չեմ ասåաւակել, աչխաւավոր մարդկանց, եղներ ու ոչխարներ չեմ վերցրել, բայց դու ինձ Հեւ դժւություն սկսեցիր, եկար, ասåաւակեցիր Դանկուվա երկիրը ն անմարդաբնակ դարձրիր այն»: Քանի որ Անիան այս նամակից Հեւո էլ կրկին Հրաժարվում է վերադարձնել սւրուկներին ու դերիներին, Մուրչիլ II-ը Հարձակվում ն դրավում է Հայասայի սաՀմանային Ուրա քաղաքը: Տարեդրության այս մասը վնասված լինելու åաւճառով մեղ Հայւնի չեն ո՛չ Ուրա քաղաքի դրավման մանրամասնությունները ն ո՛չ էլ Մուրչիլի' խեթական մայրաքաղաքը վերադառնալու åաւճառները: 1337 ն 1336 թթ. Մուրչիլ II-ը չարունակում է իր բանակցությունները Անիայի Հեւ ն կրկին ու կրկին åաՀանջում վերադարձնել Խեթական åեւությունից ւախած ն Հայասայում աåասւանած սւրուկներին: Անիան սկղբում խոսւանում է կաւարել այդ åաՀանջը, սակայն 1336 թ. Մուրչիլին Հայւարարում է, որ նա խեթական թադավորի åաՀանջը կկաւարի միայն այն դեåքում, եթե խեթերը նախաåես վերադարձնեն Հայասայից ւարված իր սեւական Հåաւակներին: 1336 թ. Մուրչիլը ղորքի մի մասի Հեւ դնում է իր åեւության

Հարավային չրջանները: Անիան, օդւվելով դրանից, ներխուժում է խեթերի ւիրաåեւության ւակ դւնվող Վերին երկիրը, որւեղ ավերում է Իչւիւինա չրջանը ն åաչարում կանաուվարա քաղաքը: Խեթական խոչոր ղորամասերից մեկը, որը դւնվում էր այս երկրում, անմիջաåես օդնության է չւաåում åաչարված քաղաքին ն, կանաուվարա քաղաքի մու ճակաւամարւ ւալով, Հաղթում է Անիայի բանակին, որը բաղկացած էր 10.000 Հեւնաղորից ն 700 կառամարւիկներից: Ք. ա. 1335 թ. Մուրչիլը խոչոր ուժերով ն ռաղմակառքերով Հարձակվում է Հայասայի վրա: Նա, ՀաղթաՀարելով Հայասցիների դիմադրությունը, դրավում է Արիåսա քաղաք-ամրոցը ն ենթարկում սոսկալի ավերման ու կողոåոււի: Այսւեղից նա չարժվում է դեåի Դուկամմա քաղաքը: Այս քաղաքի վախեցած բնակիչները, չցանկանալով ենթարկվել Արիåսայի բախւին, կամավոր կերåով քաղաքը Հանձնում են Մուրչիլին ն åարւավորվում ամեն ւարի որոչ քանակությամբ ղինվորներ ւալ խեթական բանակին: Այս դեåքերից Հեւո Հայասա-Աղղիի ավադները ւեսնելով, որ իրենց ամրացված քաղաքները չեն կարողանում դիմադրել թչնամուն, դալիս են Մուրչիլի մու ն Հայւնում, որ երկիրը ենթարկվում է նրան ն åարւավորվում են ղինվորներ ւալ նրա բանակին: Նրանք խոսւանում են նան նրան վերադարձնել իրենց մու դւընվող խեթական սւրուկներին ու դերիներին: Մուրչիլ II-ը, Հայասայի ավադներից' իրենց ւված խոսւումները կաւարելու առթիվ երդում վերցնելուց Հեւո, դադարեցնում է իր Հեւադա արչավանքը ն 3000 դերիներով վերադառնում իր մայրաքաղաքը: Հաջորդ ւարվա դարնանը, 1334 թ., Մուրչիլը կրկին չարժվում է Հայասա, այնւեղ կարդ Հասւաւելու ն կառավարիչներ նչանակելու Համար: Սակայն Հայասցիները, լսելով այդ մասին, Մուրչիլին ընդառաջ են ուղարկում Հայասայի ավադներից մեկին, որը նրան խնդրում է կրկին չարչավել Հայասա, քանի որ Հայասցիները åաւրասւ են ընդունել նրա Հåաւակությունը ն խոսւանում են նրան ղինվորներ ւալ, ինչåես ն վերադարձնել իրենց մու դւնվող խեթական դերիներին: Իրենց ւված խոսւումին որåես աåացույց, Հայասցիները Մուրչիլին են Հանձնում խեթական 1000 սւրուկ ու դերի: Մուրչիլը Հայասան վերջնականաåես նվաճելու ն Հåաւակեցնելու Հեւ կաåված դժվարությունները, ինչåես ն Հայասցիների Հեւադա թչնամությունը չդրդռելու ն նրանց ունեցած ռաղմական ուժը իր Հեւադա արչավանքներում օդւադործելու Հանդամանքները

նկաւի ունենալով' բավարարվում է այդքանով ն եւ վերադառնում: Հակառակ Մուրչիլ II-ի ւարեդրության միակողմանի բնույթին, դժվար չէ նկաւել, որ խեթերին չէր Հաջողվել վերջնականաåես Հåաւակեցնել Հայասան, ն որ նա դրանից Հեւո էլ åաՀåանել էր ինքնուրույնությունը: Հայասա երկիրը վերջին անդամ Հիչաւակված է Տուդխալիա I7-ի (1260–1230) մի արձանադրության մեջ: Այսւեղ Տուդխալիա I7-ը Հայասա, կաչկա ն Լուկկա երկրները Համարում է խեթերին սաՀմանակից ն թչնամական երկրներ, ինչåես ն åաՀանջում է իր սաՀմանային բերդերի կառավարիչներից չՀաւչւակել այդ երկրների բնակչության ունեցվածքը ն չնեղացնել նրանց: Այս վկայությունց ոչ միայն երնում է, որ Հայասցիները խեթերին Հåաւակվելու ն նրանց ղորք ւալու մասին Մուրչիլ II-ին ւված իրենց խոսւումը երկար չէին åաՀել, այլն այն, որ Հայասան ՃIII դարի կեսերին ղդալի չաւով ուժեղացել էր: Ելնելով խեթական արձանադրությունների Հաղորդած ւեղեկություններից' Հայասցիները Ճ7–ՃIII դարերում դեռնս աåրում էին ւոՀմաւիրական կարդերում կամ, ավելի ճիչւ, ւոՀմաւիրական կարդերի ասւիճանական քայքայման չրջանում: Հայասցիների Հիմնական ւնւեսական ղբաղմունքը անասնաåաՀությունն ու երկրադործությունն էր: Նրանց մու ղարդացած էր նան մեւաղամչակությունը ն արՀեսւադործությունը: Խեթական արձանադրություններում Հիչաւակված են Հայասւանում դւնվող մու ւասնՀինդ քաղաք ն բերդ: Եթե նկաւի ունենանք, որ խեթական արձանադրությունների մեջ Հիչաւակված են Հայասայի քաղաքների ու բերդերի միայն մի մասը, աåա կարելի է Հասւաւ կերåով ենթադրել, որ Հայասայում կար ավելի քան երեսուն քաղաք ու բերդ: Այս քաղաքների ճնչող մեծամասնությունը իսկական առումով քաղաքներ չէին, այլ ավելի չոււ' ցեղային բերդչեներ, բերդ-ամրոցներ: Հայասայում սւրկաւիրությունը չաւ քիչ էր ղարդացած, ն սւրուկների չաՀադործումը դեռ թույլ էր: Այսւեղ սւրկաւիրությունը ուներ մեծ մասամբ նաՀաåեւական բնույթ: Դրա լավադույն աåացույցն այն է, որ չաւ Հաճախ Խեթական թադավորությունից սւրուկները ւախչելով' դալիս էին Հայասա: Որոչ ուսումնասիրողներ, ելնելով սւրուկների Հայասա ւախչելու ւասւից, ենթադրել են, որ այնւեղ սւրկաւիրություն բոլորովին դոյություն չի ունեցել: Սակայն նման ենթադրությունը անՀիմն է ն սխալ: Հայասցիների

կողմից խեթական Դանկուվա քաղաքի չրջանից մեծ թվով դերիներ ու սւրուկներ ւանելու, խեթական դերիներին ու սւրուկներին վերադարձնելու մասին Մուրչիլի åաՀանջը Անիայի կողմից Համառ կերåով չկաւարելու, խեթերից ւախած 1000 սւրուկ Մուրչիլին Հանձնելու ն այլ ւասւերը ցույց են ւալիս, որ սւրկաւիրությունը դոյություն է ունեցել Հայասայում, բայց թույլ ղարդացած է եղել ն ունեցել է նաՀաåեւական բնույթ: Հակառակ նրան, որ խեթական արձանադրություններում կարանին, Հուդդանան ն Անիան անվանվում են թադավորներ, սակայն իրականության մեջ նրանք ոչ թե թադավորներ են եղել, այլ Հայասայի ցեղային միության առաջնորդներ: Ցեղային միության առաջնորդի åաչւոնը Հայասայում եղել է ժառանդական: Այդ åաչւոնում եթե միչւ չէ, որ ընւրվել են նախորդ առաջնորդի որդիները, աåա միչւ ընւրվել են նույն ընւանիքից: Առաջնորդի կողքին դոյություն է ունեցել նան ցեղային միության խորՀուրդ, որը կաղմված է եղել ցեղային միության մեջ մւած ցեղերի առաջնորդներից կամ ցեղաåեւերից: Ցեղային միության խորՀուրդը ն նրա անդամները չաւ վճռական դեր են կաւարել երկրին վերաբերող կարնոր Հարցերի լուծման ժամանակ: Այդ Հանդամանքը չաւ åարղ երնում է նրանից, որ Հայասան խեթերին Հåաւակվելու մասին որոչումը երկու անդամ էլ Մուրչիլին Հայւնում են ցեղային միության խորՀրդի ավադները. նրանք են, որ բանակցությունների մեջ են մւնում Մուրչիլի Հեւ ն նրան Հանձնում Հայասայում դւնվող խեթական դերիներին ու սւրուկներին: ՏոՀմաւիրական կարդերի քայքայման չրջանում դւնվող բոլոր ցեղերի նման, Հայասցիները նս եղել են խիսւ մարւունակ: Սրանց ղորքը կաղմված է եղել Հեւնակաղորից ու Հեծելաղորից: Նրանք åաւրասւել ն մարւում օդւադործել են նան ռաղմակառքեր: Հայասցիների բարձր մարւունակությունն էր Հիմնական åաւճառներից մեկը, որ խեթական թադավորները վարձով ն այլ միջոցներով աչխաւում էին իրենց ղորքի կաղմում ունենալ նրանցից կաղմված ղորամասեր: Քանի որ Հայասցիները դւնվում էին ւոՀմաւիրական կարդերի քայքայման չրջանում, բնական է, որ Հարնանների ն Հաւկաåես խեթերի ունեցած Հարսւությունները դրդռում էին նրանց ընչաքաղցությունը: կողոåոււի միջոցով անասուններ ն այլ Հարսւություններ ձեռք բերելը դարձել էր այս ցեղերի Հիմնական նåաւակներից մեկը: Մեծ մասամբ դրանով åեւք է բացաւրել այն, որ Հայասցիները ամեն մի Հարմար առիթ օդւադործում էին խեթական սաՀ114

մանակից չրջանների վրա Հարձակվելու ն կողոåւելու Համար: Հայասցիների åանթեոնը կաղմված էր ւարբեր ցեղերի ասւվածներից: Հայասայի ն Խեթական թադավորության միջն կնքված դաչնադրերից մեկի վերջում նչված են Հայասայի ւասնչորս քաղաքների ասւվածները: ԱրմենիՀակառակ Հնդեվրոåաբանների բոլոր åընՇոււրիա դումներին, արմենները չաւ ավելի վաղ, քան ւռյուդիական ցեղերի ներխուժումը Փոքր Ասիա, աåրում էին Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավ-արնմւյան, արնմւյան չրջաններում ն Փոքր Ասիայի արնելյան մասերում: Նրանք ւարածված էին åաւմական Փռյուդիայի (կաåադովկիա) արնելյան չրջաններից մինչն Սասնա լեռների սւորուները: Հայկական լեռնաչխարՀում, Հավանաբար, նրանց Հնադույն բնակավայրերն էին Ծուք, Հանձիթ, Մնձուր, Անդեղւուն դավառները ն Թոդարմա երկիրը: Ասորեսւանյան արձանադրություններում արմենները Հիչաւակված են «ուրումե», ուրարւական արձանադրություններում «ուրմե» կամ «արմե», իսկ Հոմերոսի «Իլիական»-ում' արիմ անուններով: Հայադեւ բոլոր լեղվաբաններն ու åաւմաբանները Համամիւ են, որ «Արմենի», «Արմենիա» կամ Հին åարսկերեն «Արմինա» անվան վերջին «նի», «նիա» կամ «ինա» մասնիկը ոչ թե Հնդեվրոåական, այլ խուրրիւա-ուրարւական ծադում ունի, որը, ինչåես ւեսանք, Հայկական «ք» կամ նոր åարսկերեն «սւան» մասնիկի նման այս կամ այն ցեղի բնակության վայրն է ցույց ւալիս: Բ. Պիուրովսկու իրավացի դիւողությամբ' «Արմենի» անունը, կաղմված լինելով «արմեն» կամ «արմե» ցեղանունից ն խուրրիւա-ուրարւական «նի» ածանցից, նչանակում է, «Արմենների երկիր» կամ «արմե ցեղի երկիր»: Այս անվան' բացառաåես օւարների մու ւարածված ու åաՀåանված լինելու երնույթը ինքնին աåացուցում է, որ ոչ թե արմեններն են իրենց երկիրը անվանել «Արմենի-Արմենիա», այլ նրանց Հարնան խուրրիւա-ուրարւական ցեղերը: Անկասկած է, որ արմեններն իրենց երկիրը åեւք է անվանած լինեին «Արմենք»' այնåես, ինչåես նրանց ցեղակից Հայերը իրենց երկիրը կոչել էին «Հայք»: «Արմենի-Արմենիա» անվան կաղմությունը ցույց է ւալիս, որ այն իբրն ցեղային երկիր դոյություն է ունեցել Հայկական լեռնաչխարՀում դեռնս Ուրարւական åեւության կաղմավորումից չաւ առաջ, ն նրա անունով էլ Հեւադայում Հայասւանը օւարները ան115

վանել են «Արմինա», «Արմենի» կամ «Արմենիա»: Մի Հին արձանադրության Հաղորդած ւեղեկության Համաձայն Ք. ա. մու 2550 թ. ւասնյոթ «թադավորներ» կամ ավելի ճիչւ' ցեղային երկրների առաջնորդներ Ակկադի Նարամսին թադավորի դեմ մի դաչնություն են կաղմակերåում: Այդ դաչնությունում Հինդերորդը Հիչաւակված է Հաթթիի, այսինքն' Խեթերի երկրի Պամբա թադավորը, վեցերորդը' այժմյան կեսարիայի մու դւնվող կանեչ երկրի Զիåանի թադավորը, իսկ ւասնմեկերորդը' Արմանի երկրի Մանդակինա թադավորը: Բացի Հաթթի ն կանեչ երկրներից, դժբախւաբար, այս Համադաչնությանը մասնակցած մյուս ցեղային երկրների ւեղադրությունը Հայւնի չէ: Հաթթի ն կանեչ երկրների ւեղադրությունը ավելի չաւ Հիմք է ւալիս ենթադրելու, որ դաչնության մեջ մւած բոլոր երկրները, այդ թվում ն Արմանի երկիրը, դւնվում էին Փոքր Ասիայի արնելյան ն Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավ-արնմւյան չրջաններում: Եթե Հեւադայում Հնարավոր լինի ավելի Հասւաւուն ւասւերով Արմանի երկիրը ւեղադրել Հայկական լեռնաչխարՀում, աåա վերոՀիչյալ արձանադրության ւեղեկությունը կՀանդիսանա արմենների ն նրանց ցեղային երկրի մասին մեղ Հասած ամենաՀին դրավոր ւեղեկությունը: Արմանի երկիրը երկրորդ անդամ Հիչաւակված է Սարդոն I-ի Ք. ա. (1980–1948) մի արձանադրության մեջ, որւեղ նա Հայւնում է, որ իր ժամանակ, ի չարս այլ երկրների, Ասորեսւանի ւիրաåեւության ւակ են եղել նան Շուåրիա, Լուբդի, Լուլլուբի ն Արմանի երկրները: Շուåրիա երկիրը, ինչåես ճիչւ կերåով նչել է Ն. Ադոնցը, ասսուրական ավելի ուչ չրջանի արձանադրություններում Հաճախ Հիչաւակվող Շուåրիա երկիրն է, որին բոլոր ուսումնասիրողները Հասւաւուն կերåով ւեղադրում են Հայասւանի Աղձնիք նաՀանդում: Ուսումնասիրողները Արմանի երկիրը ւեղադրել են Դիալա դեւի չրջանում: Հ. Տաչյանը նս Արմանի երկիրը ւեղադրելով Ուրմիո լճից Հարավ, սակայն դւնում է, որ այն Հանդիսացել է արմենների Հին բնակավայրը, ն որ արմենները ոչ թե Եվրոåայից, այլ այսւեղից են եկել Հայկական լեռնաչխարՀ' Հեւնելով մարերի արչավանքին, ն սրանց անունով էլ մարերն ու åարսիկները Հայասւանը անվանել են Արմինա կամ Արմենիա: Ըսւ Հ. Տաչյանի արմենները մարա-իրանական ցեղեր են եղել: Սակայն Արմանի երկրի վերոՀիչյալ ւեղադրությունը Հիմնավոր

ու Հասւաւուն չի կարելի Համարել, որքանով որ Սարդոն I-ի արձանադրության մեջ Հիչաւակվող երկրները թվարկված են ոչ թե Հյուսիսից դեåի Հարավ աչխարՀադրական Հերթականությամբ, այլ խառը կերåով, մեջընդմեջ, մեկ' Հյուսիսից ն մեկ' Հարավից: Շուåրիա երկրի ւեղադրությունը Հիմք է ւալիս ենթադրելու, որ Արմանի երկիրը նս դւնվում էր Հայասւանի Հարավային մասում, Հիչյալ երկրին անմիջականորեն մուիկ չրջաններում: Եվ իսկաåես, ավելի ուչ չրջանի ասսուրական ն ուրարւական արձանադրությունները Հասւաւում են, որ Արիմե, Ուրումե, Արմե կամ Ուրմե ցեղային երկիրը, որը ւասւորեն նույն Արմանի կամ Արմենի երկիրն է' առանց «նի» ածանցի, դւնվել է Շուåրիայից դեåի արնմոււք ն սաՀմանակից է եղել նրան: Բ. Պիուրովսկին, Գ. Մելիքիչվիլին ն ուրիչներ Արմե երկիրը նույնացնելով Շուåրիայի Հեւ' ւեղադրում են Աղձնիքում, իսկ Գր. Ղաւանցյանը այն ւեղադրում է Աղձնիքից դեåի արնմոււք դւնվող սաՀմանակից Անդեղւուն դավառում: Պեւք է կարծել, որ Արմանի– Արմենի ցեղային երկիրը իր մեջ ընդդրկում էր Մեծ Ծուք, Անդեղւուն, Հանձիւ, Մնձուր, Սասունք դավառները: Հավանաբար Ք. ա. Ճ դարում արմեն կամ արմե կոչվող Հայկական ցեղերը դրավել ն իրենց ցեղային միության ւարածքին են միացրել նան Շուåրիան: Ըսւ երնույթին դրանով åեւք է բացաւրել, որ ուրարւական արձանադրություններում Շուåրիա երկիրը բոլորովին չի Հիչաւակվում, ն որ ուրարւացիները Արմե կամ Ուրմե երկրի անվան ւակ Հասկանում էին նան Շուåրիան: Ավելի քան Հավանական է, որ Արմենի-Շուåրիա ցեղային միության կենւրոնը Հանդիսացել է Անդեղւուն դավառի Անդեղ բերդաքաղաքը: Դա ոչ միայն երնում է նրանից, որ Հին Հայերի նչանավոր ասւվածներից մեկի' Տորքի åաչւամունքի դլխավոր վայրը եղել է Անդեղ բերդաքաղաքը, այլն ըսւ Փավսւոս Բուղանդի' այսւեղ են թաղված եղել Հայ Հին թադավորներից չաւերը: «Ուրումե» ձնով արմեններին իր ւարեդրության մեջ առաջին անդամ Հիչաւակում է Թիդլաթåալասար I-ը: Նա Հայւնում է, որ իր դաՀակալությունից Հիսուն ւարի առաջ, մու 1170–1165 թթ. ուրումեացիները ուժով դրավել էին Շուåրիա երկրի Ալղի ն Պուրուլումղի չրջանները, այսինքն' Աղձնիքը, որի թվում ն Սասունը: Սակայն ինքը Հաղթել ու իրեն է Հåաւակեցրել նրանց: Ք. ա. IՃ դարից սկսած Արմենի-Շուåրիա երկիրը Հաճախակի ենթարկվում է ասսուրական ն ուրարւական թադավորների կո117

ղոåւիչ արչավանքներին: Իր թադավորության առաջին չրջանում Արիմե–Արմե երկրի վրա մի խոչոր արչավանք է կաւարում Ասորեսւանի Ադադնիրարի (911– 889) թադավորը, որի ժամանակ նա նվաճում, կողոåւում ն իրեն է ենթարկում այդ երկիրը: Սակայն արիմե–արմենները երկար չեն մնում Ասորեսւանի ւիրաåեւության ւակ: Հավանաբար Ադադնիրարիի մաՀից Հեւո նրանք ոչ միայն աղաւադրվում են Ասորեսւանի ւիրաåեւությունից, այլն Հարձակման անցնելով, դրավում են Ասորեսւանին ենթակա մի չարք քաղաքներ: Դա åարղ կերåով երնում է Ասսուրնաղիրåալ II-ի մի արձանադրությունից, որւեղ նա Հայւնում է, որ ասսուրական այն ղինվորները, որոնք Սալմանասար I թադավորի կողմից վերաբնակեցվել էին Նաիրի երկրի Սինաբու, Տիդու ն այլ քաղաքներում, բռնի ուժով վւարվել էին Արիմե երկրի մարդկանց կողմից, ն ինքը' Ասսուրնաղիրåալը, կրկին նրանց Հասւաւել է իրենց նախկին ւեղերում: Նույն Ասսուրնաղիրåալի ւարեդրությունից Հայւնի է նան, որ նա իր 882 թվականի արչավանքի ժամանակ Հարկ է սւացել մի չարք երկրներից, որոնց թվում ն Արիմե–Ուրումե ն Նաիրի երկրներից: Ուրարւական թադավորներից առաջինը Մենուան է արչավում Արմենի-Շուåրիա երկրի վրա' այն անվանելով Ուրմե երկիր կամ Ուրմեուխի: Նա Մուչ քաղաքի մու թողած իր արձանադրության մեջ Հայւնում է, որ արչավել է Ուրմե երկիրը ն նվաճել նրա կուլիմար քաղաքը, այսինքն' Հեւադա Հայկական Քղիմար քաղաքը ն 400 բնակավայր: Ք. ա. 773 թ. Արդիչւի I-ը, Տարոնը նվաճելուց Հեւո, նույնåես մի խոչոր արչավանք է կաւարում Ուրմե երկրի վրա, որւեղ ավերում, այրում է քաղաքներն ու բնակավայրերը ն այնւեղից ւանում 24.813 դերի, ւասնյակ Հաղարավոր խոչոր ու մանր եղջերավոր անասուններ: Արդիչւի I-ին Հաջորդող Սարդուր II-ի ւարեդրությունից ւեղեկանում ենք, որ նա մեկ ւարվա ընթացքում' 751 թվականին, երեք արչավանք է կաւարել դեåի Արմե երկիրը, որոնց ընթացքում նվաճել ու ավերել է ւասնմեկ ամրոց ն այնւեղից ւարել է 1100 åաւանի, 6500 կին, 2000 ղինվոր, 2538 դլուխ խոչոր ն 8000 դլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Սկղբնաղբյուրների Հաղորդած ւեղեկություններից երնում է, որ մինչն Ք. ա. 7II դարի կեսը արիմ–արմե կամ արմեն կոչվող Հայկական ցեղերը աåրում էին ւոՀմաւիրական կարդերի ասւիճանական քայքայման չրջանում: Այդ ցեղերի Հիմնական ղբաղմունքը անաս118

նաåաՀությունն ու երկրադործությունն էր: Սրանց մու սւրկաւիրությունը քիչ էր ղարդացած ն ուներ նաՀաåեւական բնույթ: Այդ Հանդամանքը երնում է նրանից, որ Ասորեսւանից ն Ուրարւուից սւրուկները ւախչում ն աåասւանում էին Թոգարմա կամ Արմենի-Շուåրիայում: Թեգ-Արամա 7 դարի Հայ åաւմադիրներ Փավսւոս Բուղանդը, Ադաթանդեղոսը, Մովսես Խորենացին, ինչåես ն Հեւադա դարերի åաւմադիրներից չաւերը Հայերին սերած են Համարում Ասւվածաչնչյան Թորդոմի սերնդից: Դրա Համար էլ նրանք չաւ Հաճախ Հայերին անվանում են «Որդիք Թորդոմա» կամ «Աղդն Թորդոմա», իսկ Հայասւանը' «Տունն Թորդոմա»: Հայկական ժողովրդական ավանդության մեջ նս Հայերի նախաՀայր Հայկը Համարվում է Թորդոմի որդին: Հեւաքրքիր է նչել, որ Հայ åաւմադիրներից դեռ չաւ առաջ III–I7 դարերի եկեղեցական åաւմադիրներ Հիååոլիւոսը ն Եվսեբիոս կեսարացին նույնåես Հայերին սերած են Համարել Թորդոմի սերնդից, իսկ «Տունն Թորդոմա» ասելով Հասկացել են Հայասւանը: Եղեկիել մարդարեն Ք. ա. 592–570 թթ. խոսելով Փյունիկիայի Տյուրոս քաղաքի մասին, Ասւվածաչնչում վկայում է. «Իսկ Թորդոմի ւնից քո վաճառանոցները լցվում են բեռնաձիերով ն նժույդներով ու ջորիներով»: Նույն մարդարեն մի այլ ւեղ նույնåես վկայում է. «Գոմերը ն բոլոր երկրները, որոնք նրա չուրջն են դւնվում ն Թորդոմի ւունը ծայր Հյուսիսում ն բոլոր երկրները, որ նրա չուրջն են»: «Տունն Թորդոմա»-ն, որը Եղեկիել մարդարեի վկայության Համաձայն դւնվում էր Գոմեր կամ Գամեր երկրի, այսինքն' կիմմերների երկրի (Հմմւ. Հայերեն Գամիրք-կաåադովկիա) մու ն ծայր Հյուսիսում, չաւ ուսումնասիրողներ ճիչւ կերåով Համաåաւասխան են Համարում խեթական արձանադրություններում Հիչաւակվող ԹեդԱրամա, իսկ ասսուրական արձանադրություններում Հիչաւակվող Թիլ-Գարիմու երկրի Հեւ ն այն ւեղադրում են Մելիւինե քաղաքի չրջանում, այսինքն' Հեւադայի Երրորդ Հայքի ւարածքում: Առանձին Հայադեւներ Հայերին ն Հայասւանին ւրվող վերոՀիչյալ անվանումները Համարում են անարժեք ն åաւմական Հիմքից ղուրկ: Ըսւ նրանց, քրիսւոնյա Հին åաւմադիրները Հայերին Թորդոմի սերնդից սերված են Համարել կամ «Տունն Թորդոմա»-ն նույնացրել են Հայասւանի Հեւ åարղաåես Հին կւակարանի Ծննդոց Գրքի ն Եղեկիել մարդարեի վերոՀիչյալ վկայությունների անմիջական աղդեցության ւակ ն Հայ ժողովրդի ծադումը Ասւվածաչնչի

Հեւ կաåելու ու Հարմարեցնելու նåաւակով: Սակայն այժմ Հայադեւներից չաւերը այս ւեսակեւը Համարում են անընդունելի ն դւնում են, որ Հին åաւմադիրների կողմից Հայերին ն Հայասւանին ւրվող «աղդն», «որդիք» կամ «Տունն Թորդոմա» անվանումները ունեն որոչակի åաւմական Հիմք: Հայադիւական Հին ն նորադույն աչխաւություններում արդեն ցույց է ւրված, որ Թոդարմա երկիրը կամ Հեւադայի Երրորդ Հայքի ւարածքը ոչ միայն Հնուց սկսած միչւ Հայաբնակ է եղել, այլն Հանդիսացել է Հայ-արմենական ցեղախմբերի Հնադույն բնակավայրերից մեկը: Առաջին անդամ Ֆ. Լը Նորմանը, իսկ Հեւադայում նան չաւերը աåացուցել են, որ Թոդարմա կամ Թեդ-Արամա անունը կաղմված է «թոդ»–«թեդ» ն «արմա»–§արամա» բառերից, որոնցից առաջինը նչանակում է «աղդ», «ցեղ», «ւուն», «երկիր», իսկ երկրորդը' «արմա-արամա», այսինքն' «արմե» կամ «արմեն» ցեղանուն: Որով «Թոդարմա»–«Թեդ-Արամա» նչանակում է «արմա-արմենների» կամ «արմենների աղդ, ւեղ, ւուն կամ երկիր»: ՎերոՀիչյալ բացաւրությունից երնում է, որ Արմենի-Շուåրիայում ն Թոդարմա երկրում աåրող արիմ-արմենները կամ արմենները անմիջականորեն իրար ցեղակից են եղել, կրել են նույն անունները ն խոսել են մի միասնական լեղվով: Հայկական ժողովրդական ավանդության «Թորդոմ ծնանի ղՀայկ» վկայությունից երնում է, որ Թոդարման ոչ միայն եղել է Հայկական ցեղային միավորումներից մեկի անունը, այլն Հանդիսացել է Հայ-արմենական ցեղերի աճման ու ձնավորման Հիմնական կենւրոնը: Թոդարման դւնվելով, մի կողմից' Ասորիքի ն Միջադեւքի, իսկ մյուս կողմից' Փոքր Ասիայի միջն կաւարվող առնւրի Հիմնական ճանաåարՀի վրա' դեռնս Ք. ա. Ճ7II դարում նվաճվում է Խեթական åեւության կողմից ն մի քանի դար մնում նրա ւիրաåեւության ւակ: Տուդխալիա III-ի ժամանակ Թոդարման ն ւասնչորս այլ ցեղային երկրներ աåսւամբություն են բարձրացնում ն ւորձում աղաւադրվել խեթերի ւիրաåեւությունից: Սակայն այդ ցեղերը չկարողանալով դիմադրել խեթերին, սւիåված են լինում անցնել Ծուք, որոնց Հեւադայում Սուååիլուլիումը վերադարձնում է իրենց նախկին բնակավայրերը: Ք. ա. մու 1200 թ. ւռյուդիական ցեղերի կողմից Խեթական åեւությունը կործանելուց Հեւո Թոդարման աղաւադրվում է խեթերի

ւիրաåեւությունից ն ինքնուրույնություն է ձեռք բերում: Ք. ա. 695 թ. Ասորեսւանի Սինախերիբ թադավորը մի ռաղմական արչավանք է կաւարում դեåի Թոդարմա երկիր, որւեղ թադավորում էր Գուրդի անունով մեկը: Սինախերիբն իր արչավանքի ժամանակ խոչոր Հաջողության չի Հասնում: Նրա ւարեդրության Հաղորդած ւեղեկության Համաձայն Գուրդին խուսաւում է ճակաւամարւից, իսկ ասորեսւանցիներն էլ Թոդարման կողոåւելուց ու ավերելուց Հեւո եւ են վերադառնում: Թոդարման ղդալի չաւով ուժեղանում է Գուրդիի Հաջորդների ժամանակ: 675–673 թթ. ընթացքում Ասորեսւանի ԱսարՀադդոն թադավորի' Շամաչ ասւծուն ուղղած աղոթքներից մեկից իմանում ենք, որ Թոդարմայի Մուդալու թադավորը դրավել ն իր իչխանությանն էր միացրել նան Մելիւինե քաղաքը: էդ. Ֆորերը, իսկ նրան Հեւնելով նան Ն. Ադոնցը ն Հ. Մանանդյանը, մի կողմից' ելնելով ւռյուդիական ցեղերի Հեւ արմենների' Բալկաններից դաղթած լինելու ւեսությունից, իսկ մյուս կողմից' Գուրդի անունը նույնացնելով ւռյուդիական Գորդիոս անվան Հեւ' դւնում են, որ Թոդարմայի Գուրդի թադավորը ոչ միայն եղել է մուչկերի Միւա-Միդաս թադավորի որդին կամ մուիկ աղդականներից մեկը, այլն Հանդիսացել է ւռյուդիական արմենների առաջնորդը, որոնք այժմյան կեսարիա քաղաքի չրջակայքից չարժվելով դեåի արնելք, եկել բնակություն են Հասւաւել իրենց նոր Հայրենիքում' Փոքր Հայքում: Գուրդի ն Գորդիոս անունների նույնացումից արմենների դաղթի մասին նման ծանրակչիռ եղրակացություն անելը անՀամողեցուցիչ է: Եթե նույնիսկ ընդունենք Գուրդի ն Գորդիոս անունների նույնությունը, աåա դրանից լավադույն դեåքում կարելի է ենթադրել, որ ւռյուդիացիները կամ մուչկերը նվաճել էին նան Թոդարման ն իրենց ենթարկել այսւեղ դեռնս չաւ վաղուց աåրող Հայ-արմենական ցեղերին: Սրա Համար իբրն աåացույց կարող է ծառայել Հերոդուոսի այն վկայությունը, որ «արմենները ւռյուդիացիների դաղութներն էին»: Թոդարմայում աåրող Հայկական ցեղերի ւնւեսական ղբաղմունքը դերաղանցաåես եղել է անասնաåաՀությունը, ն անասունները Հանդիսացել են նրանց Հիմնական Հարսւությունը: Եղեկիել մարդարեի' վերնում մեջ բերած վկայությունից երնում է, որ Թոդարմայից վաճառքի Համար դեåի Ասորիքի ն Փյունիկիայի վաճառաչաՀ ծովաւնյա քաղաքներն են արւաՀանվել ձիեր, ջորիներ, անասուններ ն, Հավանաբար, նան դյուղաւնւեսական մթերքներ: Պեւք է

ենթադրել, որ նման արւաՀանումները կաւարում էին ասորեսւանցի առնւրականները, որոնք Հնուց դաղութ-քաղաքներ ունեին ոչ միայն Փոքր Ասիայում, այլ Արմենի-Շուåրիայում, Հավանաբար նան Թոդարմայում:

4. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ կԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ

Հայկական ցեղերի գերիչխանության Շասւաւումը Հայկական լեոնաչխարՇում

Դեռնս Ուրարւական åեւության դոյությունից առաջ Փոքր Հայքի, Բարձր Հայքի, Ծուքի, Երկրորդ Հայքի կամ Թոդարմա երկրի, Աղձնիքի ն Տարոնի մի ղդալի մասի բնակիչները Հիմնականում Հայ, արմեն, դուցե ն այլ անուններ կրող Հայկական ցեղեր էին: Ուրարւական թադավորների կողմից այս երկրամասերից ւասնյակ Հաղարավոր մարդկանց դերեվարելու ն նրանց åեւության ւարբեր մասերում վերաբնակեցնելու Հեւնանքով Ք. ա. 7III–7II դարերում ղդալի չաւով աճում է նան Հայկական էթնիկական ծադում ունեցող բնակչության թիվը Հայկական լեռնաչխարՀի կենւրոնական չրջաններում ն Արարաւյան դաչւում: Ք. ա. 7II դարի վերջում մի կողմից Մարասւանի ու Բաբելոնիայի, իսկ մյուս կողմից Ասորեսւանի ու Ուրարւուի միջն մղվող åայքարի ժամանակ Հայերը Հանդես էին դալիս իբրն մարերի դաչնակից: Ըսւ Մովսես Խորենացու բերած ավանդական åաւմության' Հայերը դործուն կերåով մասնակցում էին 612 թ. Ասորեսւանի մայրաքաղաք Նինվեի դրավմանն ու կործանմանը: Հայկի ն Բելի միջն ւեղի ունեցած ճակաւամարւի վայրը Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåային մուիկ դւնվելու ն այն Հայոց ձոր վերանվանելու ւասւերը ցույց են ւալիս, որ Հայկական ցեղերը մարերի Հեւ միասին դործուն կերåով մասնակցել են նան Ուրարւուի կործանմանը: 0դւվելով սւեղծված դրությունից, ինչåես ն ի ւոխՀաւուցումն իրենց ցույց ւված օժանդակության, մարերի Համաձայնությամբ Հայկական ցեղերը նվաճում ն իրենց ւիրաåեւությանն են ենթարկում ոչ միայն Տարոնի մնացած մասը, Հարքը, Մոկաց աչխարՀը ն Ուրարւուի կենւրոնական չրջանները, այլն կորճեքն ու Հյուսիսային Միջադեւքը: Որ իրոք Հայկական ցեղերը դրավել էին նան կորճեքն ու Հյուսիսային Միջադեւքը, Հասւաւվում է Սւրաբոնի այն վկայությամբ, որ Սիսåիրիւիսը, կալաքենեն ն Ադիաբենեն դւնվում էին Հայ-արմենների Հնադույն բնակավայրերի թվում: Ուսումնասիրող-

ներն արդեն ցույց են ւվել, որ Սիսåիրիւիսը Շուåրիա երկրի անվան Հունարեն աղավաղված ձնն է, կալաքենեն դւնվում էր Խաբուր ն Մեծ Զաբ դեւերի միջն, այսինքն' åաւմական կորճեք նաՀանդի ւեղում, իսկ Ադիաբենեն' Հյուսիսային Միջադեւքում: Մի քիչ ավելի ուչ Հայերը չարժվելով դեåի Հյուսիս ն անցնելով Հայկական åարը' նվաճում են նան Արարաւյան դաչւը, Շիրակը, Սյունիքը, Արցախը ն Ոււիքը, որոնք դեռնս ուրարւական ւիրաåեւության չրջանում արդեն բնակեցված էին Հայերով: Հայկական ցեղերի վերոՀիչյալ նվաճումներն ունեցել են ոչ թե ղոււ ռաղմական արչավանքների, այլ ավելի չոււ' ցեղային ւեղաչարժերի կամ խաղաղ դաղթերի բնույթ: Այսåիսով, արդեն Ք. ա. 7II դարի վերջում Հայկական լեռնաչխարՀի մեծ մասում Հասւաւվում է Հայկական ցեղերի դերիչխանությունը: Հայկական լեոՀայկական ցեղերի վերոՀիչյալ նվաճումների նաչխարՇի ւե- ժամանակ մեծ չաւով մեծանում է ցեղային ն ղաբնիկ ն եկվոր ռաղմական առաջնորդների դերն ու կչիռը, ուցեղերի ձուլումը ժեղանում նրանց ւնւեսական կարողությունը Շայերի Շեւ ն ն քաղաքական իչխանությունը: Այդ նվաճումՇայ ժողովրդի ների ընթացքում ձեռք բերված ավարի, սւրուկկաղմավորումը ների ն լավադույն Հողերի մեծ մասը բաժին է ընկնում նրանց ն դառնում նրանց մասնավոր սեւականությունը: ՏոՀմացեղային ավադանին ասւիճանաբար վերածվում է սւրկաւիրական ավադանու: Ք. ա. 7I դարից Հայկական ցեղերի մու սկսվում են որոչակիորեն քայքայվել ւոՀմաւիրական կարդերը ն ձնավորվել սւրկաւիրական Հարաբերությունները: Հայկական ցեղերից դեռնս չաւ առաջ ւոՀմաւիրական կարդերը քայքայվել կամ սկսել էին քայքայվել նան ւեղաբնիկ բաղմաթիվ ցեղերի մու: ՏոՀմաւիրական կարդերի քայքայման ն դասակարդային Հասարակության առաջացման իբրն Հեւնանք Ք. ա. 7II դարի վերջում կամ 7I դարի սկղբում կաղմավորվում է Հայկական åեւականությունը: Թե՛ Հայկական ն թե՛ ւեղաբնիկ այլ ցեղերի մու ւոՀմաւիրական կարդերի քայքայումը ն մասնավոր սեւականության առաջացումը, էթնիկական ւարբեր ծադում ունեցող ցեղերի դաղթը դեåի Հայկական լեռնաչխարՀ, բնակչության բնական աճը, սկղբում ուրարւացիների, իսկ այնուՀեւն Հայերի կողմից կաւարված արչավանքների ժամանակ մեծ թվով ցեղերի բռնադաղթեցումները ն

նրանց խառն կամ ցեղընդմեջ բնակեցումները, նույն ւոՀմի կամ ցեղի սաՀմաններում աղաւ բնակչության կողքին մեծ թվով օւարածին սւրուկների Հանդես դալը անխուսաւելիորեն խիսւ կերåով թուլացնում ն ասւիճանաբար քայքայում են ւոՀմացեղային, արյունակցական կաåերը: ՏոՀմային Համայնքը դյուղական Համայնքի վերածվելուն ղուդընթաց ւոՀմացեղային կաåերը ւոխարինվում են ւարածքային-ւնւեսական կաåերով: Մասնավոր սեւականության առաջացումից ն Հաւկաåես աչխաւանքի Հասարակական երկրորդ բաժանումից Հեւո, երբ մասնադիւացված արՀեսւը բաժանվում է երկրադործությունից, Հայկական լեռնաչխարՀում որոչ չաւով ղարդանում են աåրանքաւոխանակությունը ն ներքին առնւուրը, որոնք սկղբում չաւ թույլ, իսկ Հեւադայում ավելի կայուն ւնւեսական ւոխադարձ կաåեր են սւեղծում ոչ միայն նույն, այլն Հեռավոր բնակավայրերում աåրող արւադրողների միջն: Եթե առաջ ւնւեսական կաåերը դրեթե բացառաåես արւաՀայւվում էին նույն ւոՀմի կամ ցեղի ներսում, աåա այժմ այդ կաåերը ւոխադարձ կերåով իրար են միավորում ոչ միայն նույն կամ մուիկ, այլն Հեռավոր բնակավայրում աåրող ւարբեր ւոՀմերից ծադող ներկայացուցիչներին: ՏոՀմացեղային կաåերի քայքայումը, էթնիկական ւարբեր խըմբերի միջն ւարածքային-ւնւեսական կաåերի առաջացումը ն այդ խմբերի միավորված լինելը մի åեւության կաղմի մեջ անՀրաժեչւ åայմաններ էին սւեղծում Հայկական լեռնաչխարՀում մի միասնական լեղվով խոսող ժողովրդի կաղմավորման Համար: Սակայն նման ժողովրդի կաղմավորումը ւեղի կարող էր ունենալ միայն ցեղախմբերից մեկի դլխավորությամբ ն մնացած ցեղերը այդ ցեղախմբի Հեւ Համաձուլվելու, ինչåես ն այդ ցեղախմբի լեղուն միասնական լեղվի վերածվելու ճանաåարՀով: Թե՛ ուրարւացիները ն թե՛ Հայկական լեռնաչխարՀի կենւրոնական ու Հյուսիս-արնելյան չրջաններում աåրող ւեղաբնիկ ցեղերն արդեն անկարող էին դլխավորել կաղմավորվող ժողովրդի դործընթացը, որովՀեւն այդ ցեղերը ոչ միայն դւնվում էին նվաճվողի դրության մեջ, այլն իրար դեմ մղվող դարավոր åայքարում սåառել ու ջլաւել էին իրենց կենսական ուժերը: կաղմավորվող ժողովրդի դործընթացը կարող էին դլխավորել ն մնացած ցեղերին իրենց Հեւ կարող էին ձուլել միայն Հայկական ցեղերը, որոնք ավելի կենսունակ էին, մարւունակ ն ավելի Համախմբված: Մնացած ցեղերի նկաւմամբ Հայկական ցեղերի խոչոր առավելություններից մեկն էլ այն էր, որ նրանք օդւվում

էին նվաճողի բոլոր արւոնություններից, ն նրանց ձեռքում էր դըւընվում քաղաքական իչխանությունն ու նորասւեղծ Հայկական åեւական աåարաւը: Դժբախւաբար, Հայ ժողովրդի կաղմավորման մանրամասնությունները մեղ Հայւնի չեն, սակայն անկասկած է, որ այդ կաղմավորումը ւեղի է ունեցել Հայկական ցեղերի կողմից մյուս ցեղերին ասւիճանաբար իրենց մեջ միավորելու ճանաåարՀով: Ինչåես աչխարՀի բոլոր ժողովուրդների կաղմավորումը, նույնåես ն Հայ ժողովրդի կաղմավորումը ւեղի է ունեցել åեւության առաջացման Հեւ ղուդընթաց ն առաջներում լոկ իրար կողքի աåրող էթնիկական նույն կամ ւարբեր ծադում ունեցող ցեղերի միաձուլման, խաչավորման Հեւնանքով: Հայ ժողովրդի կաղմի մեջ մւած կամ Համաձուլված բոլոր ցեղերի մասին մենք դրավոր ւեղեկություններ չունենք: Նրանց մի մասը լոկ իրենց անուններն են թողել Հայասւանի նաՀանդների, դավառների ն այլ ւեղանունների, ինչåես ն չաւ Հաճախ այդ ւեղանուններին Համաåաւասխանող Հայ նախարարական ւների վրա: Գրավոր վկայությունները ն ւեղանունների ուսումնասիրությունները ցույց են ւալիս, որ Հայ ժողովրդի մեջ են ձուլվել, նրա բաղադրիչ մասերը ն նախնիներն են դարձել ոչ միայն Հնդեվրոåական ծադում ունեցող Հայկական ցեղախմբերը' Հայասները ն արմենները, այլն ուրարւական, խուրրիւական ն կովկասյան ծադում ունեցող ցեղախմբերը: Ուրարւացիները ն ւեղաբնիկ մյուս նախաՀայկական ցեղերը, որոնք իրենց Հասարակական, ւնւեսական ն մչակութային ղարդացման ասւիճանով ավելի բարձր մակարդակի վրա էին կանդնած, քան Հայկական ցեղերը, բնականաբար ուժեղ աղդեցություն åեւք է թողնեին նոր կաղմավորվող Հայ ժողովրդի վրա ն նրան åեւք է ւոխանցեին իրենց Հասարակական, ւնւեսական կյանքի ավելի ղարդացած ձներն ու մչակույթի մի մասը: Բացի ուրարւական, խուրրիւական ն կովկասյան ւեղաբնիկ ցեղախմբերից, Հայ ժողովրդի մեջ են ձուլվել նան խեթական, ւոքրասիական, ւռյուդիական, կիմմերական, սկյութական, սարմաւական ն իրանական մի չարք եկվոր ցեղեր: Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացում, անչուչւ, առաջաւար դեր åեւք է կաւարած լիներ Հայկական ցեղային միություններից մեկը: Հնդեվրոåաբանները դւնում են, որ այդ առաջաւար դերը կաւարել են արմենները: Ըսւ նրանց, Հնդեվրոåական արմեններն իրենց մեջ են ձուլել ւեղաբնիկ ցեղերին ն նրանց են

åարւադրել իրենց լեղուն, բայց ն, կորցնելով իրենց բուն ցեղային անունը, ւեղաբնիկ Հայասների անունով իրենց անվանել են Հայ, իսկ իրենց երկիրն էլ' Հայասւան. միայն օւարներն են, որ åաՀåանել են արմենների անունը ն նրանց անունով էլ Հայերին անվանել են արմեններ, իսկ նրանց երկիրը' Արմենիա: Հակառակ Հնդեվրոåաբանների վերոՀիչյալ ւեսակեւին, åեւք է ընդունել, որ մեր ժողովրդի կաղմավորման մեջ առաջաւար դեր կաւարել են ոչ թե արմենները, այլ արմենների Հեւ նույն Հայկական ցեղախմբին åաւկանող, բայց ւարբեր անուն կրող Հայասները կամ Հայերը: Որ իսկաåես այդ առաջավոր դերը կաւարել են Հայասները, նախ Հեւնում է այն կարնոր իրողությունից, որ Հայ ժողովրդի մեջ ձուլված բոլոր ցեղերը, այդ թվում ն արմենները, իրենք իրենց ոչ թե անվանել են արմեն կամ մի այլ անունով, այլ' Հայ: Հայասների դլխավորող ն առաջաւար դերը չաւ åարղ կերåով մաւնանչված է նան Հայկական ժողովրդական ավանդության մեջ, որւեղ մեր ժողովրդի ծադման բնադավառում Հայասների անվանադիր Հայկին վերադրված է Հոր դերը, մինչդեռ արմենների անվանադիր Արմենակին (Արամանյակ) վերադրված է ավադ որդու, իսկ ուրարւացիների անվանադիր Արային ն սկյութական ու սարմաւական ցեղերի անվանադիր Շարային' ծոռների դերը: Դժվար չէ նկաւել, որ ժողովըրդական ավանդությունում Հայ ժողովրդի մեջ ձուլված ցեղերի անվանադիրները դասավորված են ոչ թե այդ ցեղերի åաւմական ասåարեղ դալու ժամանակադրությամբ կամ åաւմության մեջ ընդՀանրաåես նրանց խաղացած դերով ու նչանակությամբ, այլ մեր ժողովրդի կաղմավորման ժամանակ նրանց Հանդես բերած առաջաւար կամ երկրորդական դերով: Ադաթանդեղոսի, Փավսւոս Բուղանդի ն Մովսես Խորենացու ւարբեր վկայություններից Հայւնի է, որ Դարանաղյաց դավառի Անի–կամախ ամրոցում, այսինքն նախկին Հայասա ցեղային միության մայրաքաղաքում էր դւնվում ոչ միայն Հայկական Հեթանոսական կրոնի ասւվածաՀոր' Արամաղդի (անկասկած Հնում Հայկի) դլխավոր ւաճարը, ոչ միայն այսւեղ էր նսւում Հայոց քրմաåեւը, այլն այսւեղ էին թաղված սկղբից մինչն I7 դարը մաՀացած Հայ թադավորները, որոնց թվում ն քրիսւոնյա թադավորները: Հայւնի է նան, որ նույն Դարանաղյաց ն նրան սաՀմանակից Եկեղյաց դավառների կամ նախկին Հայասայի Երիղա, Թիլ, Թորդան ն Բադառիճ ավաններում էին դւնվում ԱնաՀիւ ու Նանե դիցուՀիների, Բարչամ

ն ՄիՀր ասւվածների նչանավոր մեՀյանները, որոնցից առաջինը Ադաթանդեղոսը անվանել է «Հայոց թադավորների մեծ ն բուն մեՀյան»: կրոնական կարնոր կենւրոնները նախկին Հայասայի ւարածքում ւեղադրված լինելու, Հայ թադավորների åանթեոնը ն քըրմաåեւի նսւավայրը Անի–կամախում կամ կումմախայում դւնվելու չաւ ուչադրավ երնույթները, երնույթներ, որոնք ոչ թե åաւաՀականության, այլ չաւ Հնուց, Հայասայի ժամանակաչրջանից եկող ավանդույթի արդյունք էին, կրկին աåացուցում են, որ Հայ ժողովրդի ն նրա åեւականության կաղմավորման մեջ դլխավորող ու առաջաւար դերը կաւարել են Հայասները: Հայասներից Հեւո, անկասկած, մեր ժողովրդի կաղմավորման մեջ երկրորդ դերը կաւարել են նույն ցեղախմբին åաւկանող արմենները: Այդ Հանդամանքը ոչ միայն երնում է ժողովրդական ավանդությունից, որւեղ, ինչåես ւեսանք, արմենների անվանադիր Արմենակին վերադրված է ավադ որդու դերը, այլ նրանից, որ սկղբում åարսիկները, իսկ նրանց միջոցով էլ Հույները ն մյուս ժողովուրդները սրանց անունով Հայերին անվանել են արմեն ն նրանց երկիրն էլ' Արմենիա: Առանձին ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ վրացիները Հայերին «սոմեխի» են անվանել Հայասային անմիջականորեն սաՀմանակից կամ նրա մասը կաղմող Սուխմի երկրի ն այսւեղ բնակվող ցեղերի անունով: Սակայն այս ենթադրությունը, Հավանական լինելով Հանդերձ, դեռ անՀրաժեչւ է ճչւել Հասւաւուն ւասւերով: Հայ ժողովրդի կաղմավորմանը ղուդընթաց կաղմավորվում ն ձնավորվում է նան Հայերեն Համաժողովրդական լեղուն: Յ. կարսւը, Ն. Մառը ն նրա աչակերւները ղարդացրել են այն ւեսակեւը, որ իբր թե Հայոց լեղուն բաղմաթիվ ցեղային լեղուների խաչավորման, Համաձուլման Հեւնանքով դոյացած ինչ-որ նոր, խառնածին մի լեղու է: Ինչåես արդեն նչել ենք, լեղվաբանությունը Հիմնավոր կերåով արդեն աåացուցել է, որ աչխարՀում դոյություն չունեն խառնածին լեղուներ, ն որ լեղուների խաչավորման ժամանակ չի առաջանում խաչավորվող լեղուների Համադրությամբ մի նոր լեղու, այլ խաչավորվող լեղուներից մեկը Հաղթող է դուրս դալիս մյուսների նկաւմամբ: Անկասկած է, որ Հայ ժողովրդի լեղուն նույնåես կաղմավորվել է ցեղային լեղուների խաչավորման ժամանակ ւիրաåեւող, Հայասների Հնդեվրոåական ծադում ունեցող լեղվի Հաղթանակող դուրս դալու ճանաåարՀով: Տարածքային-ւնւեսական ւոխադարձ կաåերը, åեւական,

լեղվական ընդՀանրությունները անՀրաժեչւորեն առաջ են բերում նան Հայ ժողովրդին միայն Հաւուկ, նրան մյուս ժողովուրդներից ւարբերող քիչ թե չաւ կայուն սովորույթներ, բարքեր, բնավորության դծեր, Հավաւալիքներ ն այլն: Հայ ժողովրդի կաղմավորումը եղել է մի երկարաւն դործընթաց: Այն սկսվել է դեռնս Հայկական ցեղային միությունների կաղմավորման ժամանակներից (Ք. ա. III Հաղարամյակի վերջ), իսկ բուռն ն անկասելի դործընթացը ւեղի է ունեցել Ք. ա. 7II դարի վերջից ն Հիմնականում ավարւվել Ք. ա. II դարի սկղբում: Սւրաբոնը վկայում է, որ արդեն Ք. ա. II դարի սկղբում Հայասւանում բնակվող բնակչությունը խոսում էր միայն մի լեղվով, այն է' Հայերեն:

ԳԼՈՒԽ ԶՈՐՐՈՐԴ

ԵՐՎԱՆԴՈՒՆԻՆԵՐԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ԵՐՎԱՆԴՈՒՆԻՆԵՐԻ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱԶԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՆՐԱ ՊԱՅՔԱՐԸ ՄԱՐԱՍՏԱՆԻ ԴԵՄ

Երվանդունիների Հայկական ցեղերի նվաճումների, ւոՀմաւիՀայկական րական կարդերի քայքայման ն սւրկաւիրական ւեւության Հարաբերությունների սաղմնավորման ղուդընկաղմավորումը թաց Ք. ա. 7II դարի վերջում կաղմավորվում ն առաջանում են Հայկական մի քանի åեւական միավորումներ, որոնցից միայն երկուսի մասին են մեղ ւեղեկություններ Հասել: Ըսւ ավանդական åաւմության' Հայկական ցեղային միություններից մեկի առաջնորդ Պարույր Սկայորդին դաչնակցում է մարերի թադավոր կիաքսարի Հեւ ն իր ռաղմական ջոկաւներով դործուն կերåով մասնակցում Ք. ա. 612 թ. Ասորեսւանի մայրաքաղաք Նինվեի դրավմանն ու կործանմանը: Ի ւոխՀաւուցումն այս օդնության, կիաքսարը սրան ճանաչում է իբրն Հայոց թադավոր: Ըսւ ավանդության' Պարույր Սկայորդին Համարվում է «առաջին åսակավորն Հայոց», այսինքն' առաջին Հայ թադավորը: Ենթադրվում է, որ սա Արմենի-Շուåրիա երկրի ցեղային միության առաջնորդն է եղել ն Հիմնել է Հայկական առաջին åեւական միավորումներից մեկը: 609 թ. Հայկական ցեղերը, մարերի Հեւ դաչնակցած, Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåան դրավելուց Հեւո այնւեղ Հիմնում են երկրորդ åեւական միավորումը կամ թադավորությունը: Նորասւեղծ այս թադավորության դաՀ են բարձրանում Հայկական ցեղերի նվաճումների ժամանակ առաջնորդի դեր կաւարած, քաղաքական ու ռաղմական աղդեցիկ դիրք դրաված Երվանդունի ւոՀմի ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները: Նվաճման իրավունքով այս ւոՀմի ձեռքն է անցնում ոչ միայն Ուրարւական åեւության Հարսւության մի ղդալի մասը, այլն ուրարւական թադավորների բուն ւիրույթը Հանդիսացող Տուչåա–Վանի քաղաքային

ւարածքը, որը այնուՀեւն վերանվանվում է Երվանդունիք: կաղմավորված åեւական միավորումների մեջ ավելի կենսունակը ն ուժեղը Հանդիսանում էր «Հայկաղանց» կամ «Երվանդունիների» թադավորությունը: Երվանդունիները, Հենվելով իրենց ունեցած ւնւեսական ու ռաղմական ուժի դերաղանցության վրա, չոււով նվաճում ն իրենց թադավորությանն են միացնում նան ԱրմենիՇուåրիայի թադավորությունը ն Հայկական մյուս åեւական միավորումները: Այսåիսով, Ք. ա. 7I դարի առաջին կեսում առաջանում է Հայկական միացյալ åեւությունը: Հայկական Հնադույն այս åեւության սաՀմանների մեջ էին մւնում Աղձնիքը, կորճեքը, Ծուքը, Մոկքը ն Վանա լճի Հարավային մասը, Վասåուրականը, Տուրուբերանը, Բարձր Հայքը ն Փոքր Հայքը: Երվանդունիները քիչ ավելի ուչ, Հավանաբար 7I դարի կեսերին դրավում ն իրենց åեւությանն են միացնում նան Հյուսիսում Արարաւյան դաչւը, Սյունիքը ն Շիրակը, Ոււիքը, Արցախը: Հայկական Հնադույն այս åեւության մայրաքաղաքը Հանդիսանում էր Տուչåա–Վանը, իսկ երկրորդ կարնոր կենւրոնը' Անի– կամախը: Պարսից ԴարեՀ I թադավորի (522–486) ԲիՀիսթունյան արձանադրության մեջ Հին åարսկական բնադրում արձանադրված «Արմինա-Արմենիայի» ւոխարեն բաբելական ւեքսւում արձանադրված է «Ուրարւու»: Այս ուչադրավ ւասւը ոչ միայն ցույց է ւալիս, որ Ուրարւու Հին անունը ւոխարինվել էր Արմենիա նոր անունով, այլն Հայկական Հնադույն åեւությունը կամ Արմենիան արդեն իր սաՀմանների մեջ էր ընդդրկում նախկին Ուրարւական åեւության ւարածքը: Հայերի ւայքարը Հայերի åաւմական Հնադույն անցյալի, Մարասւանի դեմ Հաւկաåես 7I դարի առաջին կեսում Մարասւանի դեմ մղած åայքարի մասին որոչ ւեղեկություններ են åաՀåանվել Հույն åաւմիչ Քսենուոնի «կյուրոåեդիա» («կյուրոսի վարքը») ն Մովսես Խորենացու «Հայոց åաւմություն» աչխաւությունների մեջ: Անցյալում ուսումնասիրողներից ոմանք, ելնելով «կյուրոåեդիա»ի վիåական բնույթից ն նրա մեջ դոյություն ունեցող որոչ անճչւություններից, նրան, իբրն åաւմական աղբյուրի, առանձին արժեք չեն ւվել: Սակայն այժմ դրեթե բոլոր Հայադեւ åաւմաբանները դւնում են, որ այս աչխաւության մեջ Հայերին վերաբերող ւեղեկությունները մեծ մասամբ åաւմական են ու իրական ն ոչ թե

մւացածին ու Հնարովի, մանավանդ, որ թե՛ Քսենուոնի ն թե՛ Մովսես Խորենացու մու Հիչաւակված åաւմական անձնավորությունները, նկարադրված դեåքերը ն նրանց ժամանակը չաւ Հաճախ Համընկնում ու լրացնում են իրար: Մովսես Խորենացու Հաղորդած ւեղեկություններից åարղ երեվում է, որ Ասորեսւանի ն Ուրարւուի դեմ մղվող åայքարի ժամանակ Հայերը Հանդես են եկել ոչ միայն իբրն մարերի դաչնակից, այլն Հայերի ու մարերի միջն դոյություն են ունեցել բարեկամական, դաչնակցային իրավաՀավասար Հարաբերություններ, որոնք Հաճախ ամրաåնդվել են նան խնամիական կաåերով: Սակայն դաչնակցային իրավաՀավասար այս Հարաբերությունները երկար չեն åաՀåանվում: կիաքսարին Հաջորդած ԱժդաՀակը (585–550), ինչåես Հաղորդում է Քսենուոնը, Հարձակվում է Հայկական թադավորության վրա' այն իր դերիչխանությանը ենթարկելու Համար: Հայոց Երվանդ I Սակավակյաց թադավորը, թչնամու դեմ անՀաջող ճակաւամարւ ւալուց ու åարւվելուց Հեւո, ոչ միայն սւիåված է լինում ընդունել ԱժդաՀակի դերիչխանությունը, այլն åարւավորվում է նրան Հարկ վճարել ւարեկան 50 ւաղանդ (մու 200.000 ոսկի ռուբլի) ն åաւերաղմի դեåքում իր ղորքի մի մասով մասնակցել նրա մղած կռիվներին: Այս իրադարձությունից որոչ ժամանակ անց, åաւմում է Քսենուոնը, Հայոց թադավորը, օդւվելով Մարասւանի ն Բաբելոնիայի միջն առաջացած åաւերաղմից, աåսւամբում է Մարասւանի դեմ, Հրաժարվում է սաՀմանված Հարկն ու ղորք ւալուց ն սկսում կառուցել ամրություններ: Հայերի այս աåսւամբությունը մեծ անՀանդըսւություն է առաջ բերում Մարասւանում: Նույնիսկ սկղբում ԱժդաՀակը ւաւանվում է վճռել, թե որն է ավելի ձեռնւու. արդյոք ղենքի ուժով ճնչե՞լ Հայասւանում առաջացած աåսւամբությունը, թե՞ լռելյայն Հանդուրժել, որåեսղի Հայերը չանցնեն թչնամու կողմը ն չավելացնեն նրա ուժը: Իր ղորաՀրամանաւար, Անչանի թադավոր կյուրոսի խորՀրդով ԱժդաՀակը վճռում է ղենքի ուժով ճնչել աåըսւամբությունը: Այդ նåաւակով ԱժդաՀակը նույն կյուրոսին Հեծյալ ու Հեւնակ ղորքով ուղարկում է Հայասւան: կյուրոսը մւնելով Հայասւան, արադ կերåով չարժվում ու մուենում է Հայոց թադավորի աåարանք-ամրոցին: Երվանդ I-ը երբ լուր է սւանում կյուրոսի մուենալու մասին, իր կրւսեր որդուն' Սաբարիսին (Շավարաչին), իր ընւանիքը ն իր Հարսւությունը ուղարկում է ավելի աåաՀով վայր, իսկ ինքը չւաå ղորք է Հավաքում

ն մարւակարդ կաղմում' թչնամու դեմ կռվելու Համար: Սակայն կյուրոսը խորամանկությամբ դերեվարում ու ձերբակալում է թե՛ Հայոց թադավորին ն թե՛ նրա ընւանիքի անդամներին: Òերբակալված Հայոց թադավորին ուղղած' կյուրոսի այն Հարցին, թե «Արդ, ինչո՞ւ այժմ ոչ ւուրք ես վճարում, ոչ ղորք ես ուղարկում ն սկսել ես ամրություններ չինել», նա åաւասխանում է. «Ես աղաւության էի ձդւում, որովՀեւն դերադասում էի, որåեսղի թե՛ ինքս աղաւ լինեմ ն թե՛ որդիներիս աղաւություն թողնեմ»: Թադաժառանդ Տիդրանի միջնորդությամբ, որը կյուրոսի մուիկ ընկերն էր ու որսակիցը, նախկին Հիմունքներով, բայց վճարվելիք Հարկը 50 ւաղանդից 100 ւաղանդ դարձնելու åայմանով Հաչւություն է կնքվում կյուրոսի ն Հայոց թադավորի միջն: Քսենուոնի Հաղորդած ւեղեկության Համաձայն Հայկական ղորքը բաղկացած էր 8 Հաղար Հեծելաղորից ն 40.000 Հեւնաղորից, իսկ Հայոց թադավորի ունեցած կարողությունը, այն Հարսւությունների Հեւ միասին, որ թողել էր նրա Հայրը, կաղմում էր ավելի քան 3000 արծաթ ւաղանդ (մու 12 միլիոն ոսկի ռուբլի): կյուրոսը åաւերաղմում մարերին օդնելու Համար վերցնում է Հայկական ղորքի կեսը' 4 Հաղար Հեծելաղոր ն 20 Հաղար Հեւնաղոր: «կյուրոåեդիա»-ում Հեւաքրքիր ւեղեկություններ են åաՀåանվել նան Հայերի ն նրանց Հարնան խալդայների ւոխՀարաբերությունների մասին: Խալդայները լեռնաբնակ, մչակելի Հողերից ղուրկ, աղքաւ, ծառերի ճյուղերից Հյուսված կաչվեåաւ վաՀաններով ու նիղակներով ղինված, Հաճախ Արնելքի ւիրողների մու վարձկանությամբ ղբաղվող խաչնարած ցեղեր էին, որոնք կողոåոււի նåաւակով մչւաåես Հարձակվում էին դաչւավայրերում բնակվող ն երկրադործությամբ ղբաղվող Հայերի վրա: Խալդայների ու Հայերի միջն մղվող մչւական կռիվների åաւճառով Հայոց երկրի մի մասը մնացել էր անմչակ ու անմարդաբնակ: Խալդայները, ինչåես երնում է Քսենուոնի åաւմածից, ձդւում էին ձեռք բերել ն մչակել այն անմչակ ու արդավանդ Հողերը, որոնք դւնվում էին դաչւավայրում, իսկ Հայերը չաՀադրդռված էին, որ խալդայները թույլ ւան օդւվելու լեռնային արուներից: կյուրոսը Հայկական ղորքի օժանդակությամբ խալդայներին Հաղթելուց ն նրանց լեռնային կարնոր բարձունքները դրավելուց Հեւո Հաչւություն է կայացնում Հայոց թադավորի ն խալդայների միջն: Այդ Հաչւությամբ, մի կողմից, խալդայները, Հայոց թադավորին

սաՀմանված Հողային Հարկը վճարելու åայմանով, իրավունք են սւանում ւիրել ու մչակել դաչւավայրի Հողերը, իսկ մյուս կողմից' անասնաåաՀ Հայերը, խալդայներին որոչ ւուրք վճարելու åայմանով, իրավունք են սւանում օդւվել արուավայրերից: Հայերը ն խալդայները, վկայում է Քսենուոնը, «իրար Հավաւարմության խոսւում ւվին ն Համաձայնության եկան, որ երկու կողմն էլ իրար Հանդեå կåաՀåանեն իրենց աղաւությունը, նրանք իրավունք կունենան ւոխադարձ ամուսնության, իրար Հողերի ու արուաւեղերի օդւադործման ն կåաչւåանեն իրար ընդՀանուր ուժերով»: Հայերի ու խալդայների միջն կայացած Հաչւությունը, նրանց ւոխադարձ ամուսնությունները աåացուցում են, որ արդեն Ք. ա. 7I դարի սկղբից Հայկական լեռնաչխարՀի ցեղերը սկսել էին ասւիճանաբար Համաձուլվել Հայերի Հեւ, որով ն սկսել էր Հայ ժողովրդի կաղմավորման ընթացը: Յո. Մարկվարւը ն Հ. Մանանդյանը, ելնելով ոչ Հեռու անցյալում ուրարւացիներին սխալ կերåով խալդեր անվանելու ւասւից, խալդայներին նույնացրել են ուրարւացիների Հեւ: Նրանք Քսենուոնի «կյուրոåեդիա»-ում, ինչåես ն «Անաբաղիս»-ում 0րոնւասի ղորքի մեջ Հիչաւակված խալդայներին Համարել են Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավային մասում աåրող ուրարւացիներ, իսկ նույն «Անաբաղիս»-ում ւաոխների Հեւ Հիչաւակված խալյուբների ու մակրոնների Հարնան խալդայներին' Հյուսիսային կամ åոնւական ուրարւացիներ: կասկածից վեր է, որ սակավաՀող, խաչնարած, աղքաւ, նույնիսկ ծառերի ճյուղերից Հյուսված կաչվեåաւ վաՀաններով ղինված ն վարձկանությամբ ղբաղվող այս խալդայներին ոչ մի կերå չի կարելի նույնացնել ւնւեսական, Հասարակական ու մչակութային ղարդացման չաւ բարձր ասւիճանում դւնվող, վաղուց դիր ու դրականություն ունեցող ուրարւացիների Հեւ: Խալդայները, ինչåես ճիչւ կերåով նչել են մի չարք ուսումնասիրողներ, դեռնս ւոՀմաւիրական կարդերում աåրող ցեղեր էին, որոնք բնակվում էին Փոքր Հայքի ն Պոնւոսի լեռնային չրջաններում դւնվող ն նրանց անունով Խաղւիք կամ Խալդիկա կոչվող երկրամասում: Խալդայների երկրի' Խաղւիք–Խալդիկայի ւեղադրումը Փոքր Հայքի ն Պոնւոսի լեռնային չրջաններում աåացուցում է, որ Հայկական Հնադույն åեւությունը 7I դարի սկղբում իր սաՀմանների մեջ էր ընդդրկում նան Փոքր Հայքը ն Բարձր Հայքը, այսինքն' նախկին Հայասայի ւարածքը: Ըսւ «կյուրոåեդիա»-ի, խալդայներին åաւկանող լեռները Հայոց թադավորի աåարանք-ամրոցից ոչ այնքան

Հեռու դւնվելու ուչադրավ ւասւը որոչ Հիմք է ւալիս ենթադրելու, որ այդ աåարանք-ամրոցը Հանդիսացել է Հայերի Հնադույն մայրաքաղաք ն կրոնական դլխավոր կենւրոն Անի – կամախը:

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆԻ կԱԶՄՈՒՄ

Աքեմենյան արքայաւան Շիմնադրումը ն Հայասւանը

Մարերի ւիրաåեւությունը Առաջավոր Ասիայում երկար չի դոյաւնում: Ք. ա. 553 թ. åարսիկները, օդւվելով մարական իչխող վերնախավի ներսում առաջացած åայքարից ն ԱժդաՀակի դեմ դոյություն ունեցող դժդոՀություններից, աåսւամբություն են բարձրացնում մարերի դեմ: Աåսւամբության դլուխ է կանդնում ԱժդաՀակի' վերը Հիչված ղորավար կյուրոսը, որը ծադումով åարսկական Աքեմենյան ւոՀմից էր: Երեք ւարի ւնող կռիվներից Հեւո կյուրոսը Ք. ա. 550 թ. Հաղթում է մարերին ն դրավում նրանց մայրաքաղաք էկբաւանը, որին ղդալի չաւով նåասւում են նան մարական ավադանու մի մասի դավաճանությունը ն մարական բանակի ներսում առաջացած աåսւամբությունը: կյուրոսը (550–529) դրավելով մարական դաՀը, Հիմնադրում է Հին åարսկական կամ Աքեմենյան åեւությունը, որով ն մարական դերիչխանությունը ւոխարինվում է åարսկական դերիչխանությամբ: Գերիչխանության Համար մղված åայքարի ժամանակ Հայերը անցնում են åարսիկների կողմը: Ըսւ Մովսես Խորենացու բերած ավանդական åաւմության' Երվանդ Սակավակյացին Հաջորդած Հայոց թադավոր Տիդրան Երվանդյանի ն կյուրոսի միջն կնքվում է բարեկամական դաչինք: Այս դաչինքը, որը ղդալի վւանդ էր ներկայացնում մարերի Համար, խիսւ մւաՀոդություն ու անՀանդըսւություն է åաւճառում ԱժդաՀակին: ԱժդաՀակը նենդ միջոցներով աչխաւում է քանդել այդ դաչինքը ն ձերբակալել ու սåանել Տիդրանին, սակայն դա նրան չի Հաջողվում: Հավանաբար, ԱժդաՀակի դեմ կյուրոսի ձեռնարկած վճռական դործողությունների ժամանակ Տիդրանը իր Հերթին աåսւամբություն է բարձրացնում ԱժդաՀակի դեմ ն իր ղորքերով Հարձակվում նրա վրա: Ըսւ ավանդության' Հայմարական åաւերաղմը ւնում է բավական երկար ն վերջանում է Հայերի Հաղթությամբ: Նույնիսկ Հայկական ժողովրդական ավանդությունը ԱժդաՀակի åարւությունը ն սåանությունը վերադրում է Հայոց թադավոր Տիդրանին, որը, անչուչւ, åաւմական իրակա134

նությանը չի Համաåաւասխանում: Սակայն միանդամայն åաւմական իրողություն է ժողովրդական ավանդության այն վկայությունը, որ Տիդրանը աջակցել է կյուրոսին' մարերից իչխանությունը դրավելու Համար: Հայերը աջակցելով կյուրոսին, անչուչւ Հույսեր էին ւածում, որ կաղաւադրվեն օւարերկրյա դերիչխանությունից ն լրիվ կերåով կվերականդնեն իրենց åեւական ինքնուրույնությունը: Սակայն այդ Հույսերը չեն արդարանում: Շոււով, ինչåես Մարասւանի դերիչխանության ւակ դւնվող մյուս երկրները, նույնåես ն Հայասւանը, Հարկ վճարելու ն åաւերաղմի դեåքում ղորք ւալու åայմանով սւիåված են լինում ընդունել Աքեմենյան Պարսկասւանի դերիչխանությունը: կյուրոսի ն նրա որդու' կամբիղի (529–522) ժամանակ åարսիկները խոչոր նվաճումներ են կաւարում ն մեծ չաւով ընդարձակում են իրենց åեւության սաՀմանները: Նրանք 546 թ. նվաճում են ամբողջ Փոքր Ասիան ն Հասնում են մինչն էդեյան ծով, 538 թ. դրավում են Բաբելոնը, իսկ 525 թ.' Եդիåւոսը: Քսենուոնի վկայությունների Համաձայն Հայկական Հեծելաղորը ն Հեւնաղորը նս, Տիդրանի ու էմբասի առաջնորդությամբ, մասնակցել են Բաբելոնի դրավմանը: Հասւաւ կարելի է ենթադրել, որ Հայկական ղորամասերը մասնակցել են նան կյուրոսի ն կամբիղի մղած մյուս åաւերաղմներին: Ինչåես մարական, նույնåես Հին åարսկական åեւությունը իր բնույթով աղդային åեւություն չէր, այլ բռնի ուժով իրար միացած ժողովուրդների ու ցեղերի մի միավորում, որւեղ Հåաւակված երկըրները åաՀåանում էին իրենց ներքին ինքնուրույնությունը: Հայասւանը նս, չնայած սկղբում Մարասւանի, իսկ այնուՀեւն Աքեմենյան Պարսկասւանի նկաւմամբ ունեցած իր Հարկային ու ղինվորական åարւավորություններին, åաՀåանում էր իր åեւականկառավարչական, ւնւեսական, լեղվական ու կրոնական ներքին ինքնուրույնությունը: Հայերի Ք. ա. կամբիղի մաՀից ն յոթ ամիս ւնող ներքին 521-520 թթ. կռիվներից Հեւո Պարսկասւանում դաՀ է աւսւամբությու- բարձրանում ԴարեՀ I-ը (522–486): Սրա դանը Աքեմենյան Հակալության Հենց առաջին ւարում' 521 թ., Պարսկասւանի մի չարք երկրներ աåսւամբություն են բարձդեմ րացնում ն ւորձում են թոթաւել Աքեմենյան Պարսկասւանի ւիրաåեւությունը: Այդ երկըր135

ների թվում էր դւնվում նան Հայասւանը: Հայերի աåսւամբությունը ն նրանց մղած կռիվները Հիչաւակված են ՔերմանչաՀ քաղաքից ոչ Հեռու դւնվող ԲիՀիսթունի ժայռի վրա ԴարեՀ I-ի թողած սեåադիր արձանադրության մեջ, որը դրված է երեք լեղվով' Հին åարսկերեն, էլամերեն ն բաբելոնաակկադերեն: Այդ արձանադրության մեջ Հայերի աåսւամբության մասին դըրված է Հեւնյալը. «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– Երբ ես Բաբելոնում էի դւնվում, իմ դեմ աåսւամբեցին Հեւնյալ երկրները' Պարսկասւան, Շոչասւան, Մարասւան, Ասորեսւան, Արմինա, Պարթնասւան...»: «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– Արդ Արմինա (Արմենիա) ուղարկեցի մի արմին' Դադարչիչ անունով իմ ծառային, ն այսåես åաւվիրեցի.– «Գնա՛ ու նվաճե՛ այդ աåսւամբ ղորքը, որ ինձ չի Հåաւակվում»: Դադարչիչը դնաց Արմենիան նվաճելու: Երբ նա եկավ Արմենիա' աåսւամբները դուրս ելան Դադարչիչի դեմ' նրան ճակաւամարւ ւալու Համար: Դադարչիչը ճակաւամարւն ընդունեց: Արմենիայում Զուղա անունով մի ավան կա. ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ այնւեղ: Արամաղդն ինձ օդնեց: ՇնորՀիվ Արամաղդի իմ բանակը չաւ մարդ կուորեց թչնամու բանակից: ԹուրավաՀարա ամսի 8-ն էր (521 թ. մայիսի 21-ին), երբ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ»: «Թչնամին 546 սåանված թողեց åաւերաղմի դաչւում, ն Դադարչիչը 520 Հոդի դերի վերցրեց»: «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– Աåսւամբները երկրորդ անդամ Հավաքեցին իրենց ուժերը ն նորից դուրս ելան Դադարչիչի դեմ åաւերաղմի: Արմենիայում Տիդրա անունով մի բերդ կա. ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ այնւեղ: Արամաղդն ինձ օդնեց: ՇնորՀիվ Արամաղդի իմ բանակը թչնամու բանակին Հալածեց: ԹուրավաՀարա ամսի 18-ն էր (521 թ. մայիսի 31-ին), երբ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ»: «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– Աåսւամբները երրորդ անդամ Հավաքվեցին ն դուրս ելան Դադարչիչի դեմ åաւերաղմի: Արմենիայում Ույամա անունով մի բերդ կա. ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ այնւեղ: Արամաղդն ինձ օդնեց: ՇնորՀիվ Արամաղդի իմ բանակը չաւ մարդ կուորեց թչնամու բանակից: Թաիդարչիչ ամսի 9-ն էր (521 թ. Հունիսի 21-ին), երբ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ: Հեւո Դադարչիչը Հնաղանդվելով իմ Հրամանին, մնաց Արմենիայում,

մինչդեռ ես իմ նիղակը ուղղում էի դեåի Մարասւան»: «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– ԱյնուՀեւն Արմենիա ուղարկեցի ՎաՀումիսա անունով մի åարսիկի ն այսåես åաւվիրեցի.– «Գնա՛ ն նվաճե՛ այդ աåսւամբ ղորքը, որ ինձ չի Հնաղանդվում»: ՎաՀումիսան դնաց Արմենիան նվաճելու: Աåսւամբները Հավաքվեցին ն դուրս ելան ՎաՀումիսայի դեմ åաւերաղմի: Ասորեսւանում Իղալա անունով մի երկիր կա. ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ այնւեղ: Արամաղդն ինձ օդնեց: ՇնորՀիվ Արամաղդի իմ բանակը չաւ մարդ կուորեց աåսւամբների բանակից: Անամակա ամսի 15-ն էր (521 թ. դեկւեմբերի 31-ին), երբ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ»: «ԴարեՀ թադավորն ասում է.– Աåսւամբները երկրորդ անդամ Հավաքվեցին ն դուրս ելան ՎաՀումիսայի դեմ åաւերաղմի: Արմենիայում Աոււիարա անունով մի դավառ կա. ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ այնւեղ: Արամաղդն ինձ օդնեց: ՇնորՀիվ Արամաղդի իմ բանակը չաւ մարդ կուորեց թչնամու բանակից: ԹուրավաՀարա ամսի վերջն էր (520 թ. Հունիսի 12-ին), երբ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ: Հեւո ՎաՀումիսան, Հնաղանդվելով իմ Հրամանին մնաց Արմենիայում, մինչդեռ ես իմ նիղակը ուղղում էի դեåի Մարասւան»: «Նրանցից սåանված էին 2045 մարդ ն դերի էին վերցված 2559 Հոդի»: Զնայած արձանադրության կաղաåարային ոճին ն միակողմանի բնույթին, դժվար չէ նկաւել, որ Հայերը երկարաւն, Համառ ու Հերոսական կռիվներ են մղել åարսկական ղավթիչների դեմ' իրենց Հայրենիքի անկախությունը վերականդնելու Համար: Հղոր Պարսկասւանը ոչ միայն սւիåված է եղել աåսւամբ Հայերի դեմ ւալ Հինդ մեծ ճակաւամարւ, այլն նրանց դեմ åաւերաղմել է ավելի քան մեկ ւարի: Հակառակ ԴարեՀի åարծենկու Հայւարարություններին, առաջին երեք ճակաւամարւերում Հաղթող էին Հանդիսացել ոչ թե åարսիկները, այլ Հայերը: Հաւկաåես երրորդ ճակաւամարւում, ինչåես երնում է արձանադրության վկայություններից, Հայերը ոչ միայն դլխովին ջախջախել էին åարսկական բանակին ն նրան դուրս քչել Հայասւանի սաՀմաններից, այլն, Հեւաåնդելով թչնամու բանակի մնացորդներին, ներխուժել էին Ասորեսւանի Հյուսիսային չրջանները: Այս ւեսակեւից խիսւ ուչադրավ է, որ չորրորդ ճակաւամարւը ւեղի էր ունեցել արդեն ոչ թե Հայասւանի, այլ Ասորեսւանի ւարածքում: Անչուչւ, åարսկական բանակի խայւառակ åարւությունը ն նրա ոչնչացումն էր Հանդիսացել Հիմնական åաւճառը, որ ԴարեՀը սւիåված էր եղել ւոխել իր Հրամանաւարին ն նոր բա137

նակներ ուղարկել Հայերի դեմ: Հայերի ն åարսիկների միջն առաջին երեք ճակաւամարւերը ւեղի էին ունեցել Հայասւանի Զուղա ավանի, Տիդրա ն Ույամա բերդերի մու: Զորրորդ ճակաւամարւը ւեղի էր ունեցել Ասորեսւանի Իղալա երկրում, իսկ Հինդերորդը' Հայասւանի Աոււիարա դավառում: Բոլոր ուսումնասիրողները Հայասւանի ւարածքում Հիչաւակվող աչխարՀադրական վերոՀիչյալ վայրերը ւեղադրում են åաւմական Աղձնիք ն կորճեք նաՀանդներում, իսկ Իղալա երկիրը' Ասորեսւանի Հյուսիսային մասում: Ճակաւամարւերը Հայասւանի Հարավային սաՀմանամերձ նաՀանդների ւարածքում ւեղի ունեցած լինելու ւասւերը ոչ թե աåացուցում են, որ Հայասւանը այդ ժամանակ մի ւոքր երկիր էր, որն իր մեջ ընդդրկում էր միայն այդ երկու նաՀանդները ն նրանց Հարնան չրջանները, ինչåես կարծել են Լեոն, Հ. Մանանդյանը ն ուրիչներ, այլ լոկ Հասւաւում են, որ աåսւամբ Հայերը ուժեղ դիմադրություն էին ցույց ւվել åարսիկներին Հենց սաՀմանադլխին ն նրանց թույլ չէին ւվել խորանալու երկրի ներսը: Ուչադրավ է, որ ԴարեՀը սկղբում աåսւամբ Հայերի դեմ ուղարկում է ոչ թե åարսիկ, այլ Դադարչիչ (Հավանաբար' Արւաչես) անունով մի Հայ ղորավարի: Այս իրողությունը աåացուցում է, որ Հայ ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները ոչ միայն կարնոր դիրք էին դրավում åարսկական բանակում, այլն նրա առանձին ներկայացուցիչները Համադործակցում էին åարսիկների Հեւ: Ըսւ երնույթին, մասամբ այդ Համադործակցության Հեւնանքով է, որ Հինդերորդ ճակաւամարւից Հեւո åարսիկներին Հաջողվում է ճնչել Հայերի աåսւամբությունը ն վերականդնել իրենց ւիրաåեւությունը Հայասւանում: Հայասւանում առաջացած աåսւամբությանը ղուդընթաց ԴարեՀի դեմ Հաւկաåես ուժեղ աåսւամբություններ են առաջանում նան Բաբելոնիայում ն Մարասւանում: Հեւաքրքիր է, որ Բաբելոնիայում աåսւամբության դլուխ է կանդնում Արախա անունով մի Հայ' Խալդիւայի որդին: Արախան, ինչåես ասված է ԲիՀիսթունի արձանադրության մեջ, Բաբելոնիայի Դուբալա երկրում աåսւամբություն է բարձրացնում ն Հայւնում, որ ինքը Նաբուդոդոնոսորն է, Բաբելոնիայի վերջին թադավոր Նաբոնիդի որդին: Բաբելոնացիները աåսւամբում են ԴարեՀի դեմ ն անցնում Արախայի կողմը: Սա դրավում է Բաբելոնը ն իրեն Հայւարարում է Բաբելոնիայի թադավոր: Սակայն ԴարեՀը, 521 թ. նոյեմբերի 2-ին, Հաղթում է սրան, ձերբակալում ն նրա դլխավոր դործակիցների Հեւ մաՀաåաւժի

ենթարկում: Յո. Մարկվարւը, Գր. Խալաթյանցը ն ուրիչներ, ելնելով վերոՀիչյալ ւասւից, ենթադրում են, որ Հայասւանի ու Բաբելոնիայի, թերնս նան Մարասւանի միջն դոյություն է ունեցել որոչ կաå ու դաչնակցություն' Համաւեղ կերåով åարսիկների դեմ åայքարելու Համար: Սակայն չնայած ենթադրվող դաչինքին' աåսւամբած երկրներից ն ոչ մեկը չի կարողանում թոթաւել Աքեմենյանների ւիրաåեւությունը: ԴարեՀին Հաջողվում է ճնչել իր դեմ ուղղված բոլոր աåսւամբությունները: ԴարեՇ Ա-ի բաԴարեՀ I-ը իր դեմ եղած աåսւամբությունրենորոգումները ները ճնչելուց Հեւո ւերության ներսում կաւան Հայասւանը րում է մի չարք բարենորոդումներ, որոնց նåաւակն էր առավել մեծ չաւով ուժեղացնել ու ամրաåնդել կենւրոնական իչխանությունը, արադ կերåով ճնչել ւեղերում ծադած աåըսւամբությունները: ԴարեՀը նախ Պարսկական ամբողջ åեւությունը բաժանում է վարչական 20 առանձին մարղերի կամ սաւրաåությունների: Սրանց կառավարումը նա Հանձնում է բարձրասւիճան Հաւուկ կառավարիչների, որոնք կոչվում էին «սաւրաå»: Սաւրաåներն իրենց ենթակա մարղերի քաղաքացիական բնակչության նկաւմամբ ունեին վարչական, դաւական անսաՀմանաւակ իչխանություն: Նրանց åարւականությունների մեջ էին մւնում նան åեւական Հարկերի Հավաքումը, åարՀակների կաղմակերåումը, ճանաåարՀների անվըւանդության աåաՀովումը ն այլն: ԴարեՀը սաւրաåություններում ղինվորական իչխանությունը անջաւում է քաղաքացիական իչխանությունից ն Հանձնում առանձին Հրամանաւարների, որոնք անկախ էին սաւրաåներից: Նա միաժամանակ սաւրաåների ն ղինվորական Հրամանաւարների միջն սաՀմանում է ւոխադարձաբար իրար դործունեությունը վերաՀսկելու կարդ: Պաւմական Հայասւանի ւարածքը, ինչåես Հեւնում է Հերոդուոսի վկայություններից, մւնում էր Աքեմենյան Պարսկասւանի 13-րդ ն 18-րդ սաւրաåությունների կաղմի մեջ: 13-րդ սաւրաåության բնակիչներն էին Հայերը, åակւյուկները ն նրանց Հարնան ցեղերը, իսկ 18-րդ սաւրաåությանը' մաւիենները, սասåեյրները ն ալարոդները: 13-րդ սաւրաåությունը, բացի åակւյուկների երկրից, որի ւեղը մինչն այժմ վերջնականաåես ու Հասւաւուն կերåով որոչված չէ,

իր մեջ ընդդրկում էր Հայկական åարից դեåի Հարավ ընկած Հայասւանի դրեթե ամբողջ ւարածքը, այդ թվում ն Փոքր Հայքը, Ծուքը: Ուսումնասիրողները վաղուց են աåացուցել, որ 18-րդ սաւրաåության բնակիչների' ալարոդների (ուրարւացիների) անունից առաջացել է Արարաւ լեռան, ինչåես ն Այրարաւ նաՀանդի անունը, իսկ սասåեյրների անունից' Սåեր դավառի անունը: Այսւեղից Հեւնում է, որ 18-րդ սաւրաåությունը, բացի մաւիենների երկրից, որին մի քանի ուսումնասիրողներ ւեղադրում են Հյուսիսային Աւրåաւականում, իսկ ուրիչները' արնմոււքում' Հալիս դեւի չըրջանում, իր մեջ ընդդրկում էր Հայկական åարից դեåի Հյուսիս ընկած åաւմական Հայասւանի ւարածքի մեծ մասը, Արարաւյան դաչւից մինչն Սåեր դավառը ներառյալ: Թե՛ ալարոդները ն թե՛ սասåեյրները Հեւադայում նվաճվելով Հայերի կողմից' ասւիճանաբար ձուլվում են Հայ ժողովրդի Հեւ: Մինչն ԴարեՀի բարենորոդումները' ինչåես Մարասւանում, նույնåես ն Աքեմենյան Պարսկասւանում åեւականորեն սաՀմանված կայուն Հարկեր դոյություն չունեին: ԴարեՀը իր ւերության ներսում սաՀմանում է կայուն Հարկեր ն սւեղծում է վարչական-Հարկային աåարաւ: Նա ամեն մի սաւրաåության Համար սաՀմանում է ւարեկան որոչակի Հարկային դումար, որը åեւք է մուծվեր կենւրոնական åեւական դանձարանը արծաթ ւաղանդներով: Հերոդուոսի վկայության Համաձայն 13-րդ սաւրաåությունը Աքեմենյան Պարսկասւանին որåես Հարկ ւարեկան վճարում էր 400 արծաթ ւաղանդ, իսկ 18-րդ սաւրաåությունը' 200 անծաթ ւաղանդ: Երկու սաւրաåությունների 600 արծաթ ւաղանդի այս Հարկադումարը Հիմնականում վճարում էին Հայերը ն Հայկական լեռնաչխարՀի մյուս բնակիչները: Բացի դրամական այս Հարկից, ինչåես Հաղորդում է Սւրաբոնը, Հայասւանը Պարսկասւանին իբրն Հարկ ւարեկան ւալիս էր նան 20.000 ձի: Տեղերում առաջացող խոչոր աåսւամբությունների ն արւաքին վւանդի դեåքում արադ կերåով ղորքեր ւեղաւոխելու Համար ԴարեՀ I-ը բարեկարդում է իր ւերության ներսում ցամաքային ճանաåարՀները: Նա կառուցում է «Արքայական» կոչվող մեծ ճանաåարՀը, որը դուրս դալով Պարսկասւանի մայրաքաղաք Շոչից կամ Սուղայից, Հասնում էր մինչն Փոքր Ասիայի արնմւյան ծովաւին դւնվող Սարդես քաղաքը: Մու 2400 կիլոմեւր ւարածություն ունեցող այս ճանաåարՀի ամբողջ երկարությամբ, մուավորաåես յուրաքանչյուր 25 կիլոմեւրի վրա, ւեղավորված էին սåասարկման

չենքերով ու անձնակաղմով կայարաններ: Այն սաւրաåները, որոնց ենթակա մարղերի միջով էր անցնում ճանաåարՀը, åարւավոր էին աåաՀովել ճանաåարՀորդների, առնւրականների անվւանդ երթեվեկությունը ն նրանց կյանքն ու դույքը' ավաղակների Հարձակումներից: «Արքայական ճանաåարՀը» մեծ չաւով նåասւում է նան աåրանքաւոխանակությանն ու առնւրի ղարդացմանը åարսկական åեւության ներսում: Նա իր աåաՀովության ն բարեկարդության åաւճառով դառնում է միջաղդային քարավանային առնւրի Հիմնական ճանաåարՀը, նրա ղարկերակը: Աåրանքաւոխանակության ն առնւրի ղարդացմանը ղդալի չաւով նåասւում են նան ԴարեՀի կողմից ոսկե, արծաթե ն åղնձե միասնական կւրված դրամները դործածության մեջ մւցնելը: «Արքայական ճանաåարՀի» մի որոչ Հաւվածը, որն ուներ 56 1/2 ւարսախ, այսինքն' մու 330 կիլոմեւր երկարություն ն 15 կայարան, անցնում էր Հայասւանի Հարավային նաՀանդների' Աղձնիքի ն Ծուքի վրայով: Թե՛ «Արքայական ճանաåարՀը» ն թե՛ այս ժամանակ որոչ չաւով կարդավորված ւեղական ճանաåարՀները ոչ միայն նåասւում են Հայասւանի ւարբեր մասերի ւնւեսական, ւոխանակային կաåերի առաջացմանը, այլն Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացի արադացմանը: Ք. ա. 401 թ. արքայաղն կյուրոս կրւսերը, Հայասւանը որ ւոքրասիական բոլոր սաւրաåությունների Քսենուոնի կառավարիչն էր, դաՀը դրավելու Համար աåըսնկարագրոււամբություն է բարձրացնում իր եղբոր' Արթյամբ ւաքսերքսես II-ի (404–358) դեմ: Հույները, Հաղթանակի դեåքում նոր թադավորից ղիջումներ սւանալու Հույսով, ընդառաջում են կյուրոսի խնդրանքին ն նրան օդնության են ուղարկում վարձկաններից կաղմված ւասը Հաղարանոց մի ղորաբանակ: Սակայն կյուրոս կրւսերը իր եղբոր դեմ մղած ճակաւամարւում åարւվում է ն սåանվում: Հույները սւիåված են լինում Բաբելոնի մուից Միջադեւքի, կորդվաց աչխարՀի, Հայասւանի ն Տրաåիղոնի վրայով վերադառնալ Հունասւան: Տասը Հաղար ղորքի այս նաՀանջը նկարադրել է նույն բանակում դւնվող Հույն åաւմադիր Քսենուոնը իր «Անաբասիս» կոչվող աչխաւության մեջ: Քսենուոնը ւեղեկություններ է ւալիս նան Հայասւանի ու Հայերի մասին:

Ըսւ Քսենուոնի վկայության' Հայասւանը մեծ, ընդարձակ, Հարուսւ ու բարեկեցիկ մի երկիր էր, որը դւնվում էր 0րոնւասի, այսինքն' Երվանդի իչխանության ւակ: Վերջինս ամուսնացած էր Արւաքսերքսես II-ի դուսւր Հռոդոդունեի Հեւ ն իր ղորքով մասնակցել էր կյուրոս կրւսերի դեմ մղված ճակաւամարւին: ՆաՀանջող Հույները, կարդուխների երկրի վրայով անցնելուց Հեւո, Հասնում են կենւրիւես դեւին, այժմյան ԲոՀւան-սուին կամ Արնելյան Տիդրիսին, որը Հայասւանը ն կարդուխների երկիրը բաժանում էր իրարից: Հույները դիչերում են Հարթավայրից վերն' կենւրիւես դեւի մու դւնվող կարդուխների դյուղերում: Հաջորդ առավույան նրանք դեւի Հակադիր աւին ւեսնում են ղինված ձիավորներ ն նրանցից վերն' բլուրների վրա չարքերով կանդնած Հեւնակ ղորքեր, որոնք նåաւակ ունեին թույլ չւալ Հույներին անցնելու դեւը ն մւնելու Հայասւան: Մեծ վաՀաններով ու երկար նիղակներով ղինված այս ղորքերը 0րոնւաս-Երվանդի ղորքերն էին, որոնք կաղմված էին Հայերից ն վարձկան մարդերից ու խալդայներից: Սակայն Հույները կարողանում են անցնել դեւը ն մւնել Հայասւան, իսկ 0րոնւաս-Երվանդի ղորքերը, ըսւ երնույթին, Հաչվի առնելով իրենց ուժերի ւոքրաթիվ լինելը, խուսաւում են ընդՀարվել Հույների Հեւ: կարդուխների Հեւ կռիվների åաւճառով, ինչåես վկայում է Քսենուոնը, դեւի Հայկական աւի մու դյուղեր չեն եղել: 5 ւարսախ (մու 25 կիլոմեւր) դաչւավայրով ն լերկ բլուրներով չարժվելուց Հեւո է միայն, որ Հույները այժմյան Սղերդի կամ Ռեդվանի չրջանում Հանդիåում են մի մեծ դյուղի, որը սաւրաåի' կառավարչի Համար ունեցել է աåարանք-ամրոց, ինչåես ն դյուղի ւների մեծ մասի վրա եղել են աչւարակներ: Այս դյուղն ունեցել է նան կենսամթերքների չաւ առաւ åաչարներ: Հույները այսւեղից չարժվելով դեåի Հյուսիս ն անցնելով մու 125 կիլոմեւր, իջնում են Մչո դաչւը ն Հասնում Տելեբոաս դեւին, որի չուրջը եղել են բաղմաթիվ դյուղեր: Ուսումնասիրողները այս դեւը նույնացնում են Մեղրադեւի կամ այժմյան կարա-սուի Հեւ: Այս դեւից սկսած' երկիրը կոչվում էր Արնմւյան Հայասւան, որի Հյուåարքոսը, այսինքն ւոխկառավարիչն էր åարսից թադավորի բարեկամ Տիրիբաղը: Այսւեղ Տիրիբաղը բանակցություններ է վարում նաՀանջող Հույն ղորքի Հրամանաւարության Հեւ ն åայման է կաåում, որ Հույները

չåեւք է այրեն Հայկական դյուղերը, իսկ կենսամթերքներ դյուղերից կարող են վերցնել այնքան, որքան անՀրաժեչւ է իրենց: Տելեբոաս դեւից Հեւո Հույները, որոնց որոչ Հեռավորության վրա իր ղորքով Հեւնում էր Տիրիբաղը, Հասնում են մի աåարանք-ամրոցի, որի չուրջը նույնåես եղել են բաղմաթիվ դյուղեր' լի մեծաքանակ åաչարեղենով: Գիչերը ւեղացող առաւ ձյան åաւճառով Հույները սւիåված են լինում ւեղավորվել չրջակայքի Հայկական դյուղերում: Այս դյուղերում նրանք դւնում են առաւ մթերքներ' մսացու անասուններ, Հաց, Հին անուչաՀու դինիներ, չամիչ, ամեն ւեսակի ընդեղեն, խողի ճարå, քնջութի, դառն նչի ն բնեկնի յուղ, ինչåես ն դրանից åաւրասւված անուչաՀու յուղ: Տիրիբաղի Հարձակումից վախենալով' նաՀանջող Հույն ղորքի Հրամանաւարությունը որոչում է մի ւեղ Հավաքել դյուղերում ցըրված ղորքին: Սակայն դիչերը կրկին սասւիկ ձյան ն ցրւի åաւճառով Հրամանաւարությունը սւիåված է լինում նորից ղորքը ցրել նույն դյուղերը: Հակառակ Տիրիբաղի Հեւ կնքված åայմանի, Հույն ղինվորներից ոմանք, ինչåես վկայում է Քսենուոնը, առաջին անդամ դյուղերից Հեռանալիս' ամբարւավան կերåով այրել են ւները: Հույները ձերբակալված մի åարսիկից ւեղեկություն սւանալով, որ Տիրիբաղը åաւրասւվում է լեռնանցքում Հարձակվել իրենց վրա, իրենք են նախաՀարձակ լինում ն ւախուսւի մաւնում Տիրիբաղի ղորքին: Նրանք սåանում են մի քանի ղինվորների, դրավում մու 20 ձի ն Տիրիբաղի վրանը, որի մեջ դւնվում էին արծաթե ուքերով դաՀույքներ ու ըմåանակներ: Նրանք դերի են վերցնում նան Տիրիբաղի Հացարարներին ու մաւռվակներին: Այս ընդՀարումից Հեւո Հույները վախենալով, որ Տիրիբաղի ղորքը կարող է դրավել լեռնանցքը, որոչում են անմիջաåես ճանաåարՀ ընկնել: Նրանք Հաջորդ օրը ւեղացի բաղմաթիվ ուղեցույցների առաջնորդությամբ ն խոր ձյան միջով առաջ չարժվելով դրավում են այն լեռնանցքը, որւեղ Տիրիբաղը մւադիր էր Հարձակում դործել նրանց վրա: Այսւեղից Հույները անմարդաբնակ վայրերով երեք օրվա ընթացքում մու 75 կիլոմեւր առաջ չարժվելուց Հեւո Հասնում են Եւրաւ, այսինքն' Արածանի դեւին ն անցնոմ են այն' թրջվելով մինչն դուկաւեղը: Հույները լսել էին, որ Եւրաւի ակունքները այսւեղից Հեռու չէին: Եւրաւ–Արածանիի աւից սկսած' չորս օր ւնող չաւ ծանր երթից ն ղինվորների, դերիների ու դրասւների մի մասին ցրւի åաւճառով կորսւի մաւնել ւալուց Հեւո նաՀանջող Հույն ղորքի առա143

ջաåաՀ ղորամասը Հասնում է ամրություն ունեցող մի դյուղի: Հույները ամրության առջն, աղբյուրի մու Հանդիåում են ջուր ւանող դյուղի կանանց ու աղջիկներին: Սրանք Հարցնում են Հույներին, թե ովքե՛ր են: Վերջիններս, թաքցնելով իրենց ով լինելը, թարդմանի միջոցով åարսկերեն Հայւնում են, որ իրենք թադավորի կողմից դնում են սաւրաåի մու: կանայք Հայւնում են, որ սաւրաåը այդւեղ չէ, այլ Հեռու է այդւեղից մու մեկ ւարսախ: Հույները կանանց Հեւ մւնում են ամրություն, որն ուներ իր դյուղաåեւը: Հաջորդ առավույան, երբ ղորքի մնացած մասը նս Հասնում է այս դյուղը, Հույն Հրամանաւարները որոչում են ղորամասերը ւեղավորել դյուղերում: ԱռաջաåաՀ ղորամասը մնում է նույն ւեղում, իսկ մյուս Հրամանաւարները վիճակաՀանությամբ իրար մեջ են բաժանում չրջակա դյուղերը, ն ամեն մեկը իր ղորամասի Հեւ դնում է այն դյուղը, որ բաժին էր ընկել իրեն: Շրջակա դյուղերից մեկը բաժին է ընկնում նան Քսենուոնին: Նրա ղորամասի վաչւաåեւերից մեկը ն մի խումբ ղինվորներ վաղելով դնում են այդ դյուղը: Այնւեղ նրանք ձերբակալում են բոլոր դյուղացիներին, դյուղաåեւին ն սրա աղջկան, որը իններորդ օրն էր, որ ամուսնացել էր: Քսենուոնը ւեղեկացնում է, որ դյուղաåեւի աղջկա ամուսինը, որ դնացել էր նաåասւակ որսալու, մյուս դյուղերում ձերբակալված կամ դերված դյուղացիների մեջ չէր Հայւնաբերվել: Այս ւեղեկությունից åարղ երնում է, որ Հույները իրենց իջնանած բոլոր դյուղերում էլ ձերբակալել էին դյուղացիներին: Հույները դյուղաåեւի ւանը բռնադրավում են նան 17 ձիու քուռակ, որոնք åաՀվում էին իբրն Հարկ' åարսից թադավորին վճարելու Համար: Քսենուոնը վկայում է, որ այսւեղի ձիերը թեն åարսկական ձիերից ւոքր էին, բայց ավելի կայւառ: Քսենուոնը իր åառաված ձին, որ նախաåես ավար էր վերցրել, ւալիս է դյուղաåեւին, որåեսղի կերակրի ն ղոՀաբերի արնին, քանղի լսել էր, որ իր ձին նվիրաւրված է արնին: Իր åառաված ձիու ւոխարեն նա վերցնում է ձիու քուռակներից մեկը, ինչåես ն մեկական ձիու քուռակ էլ ւալիս է իր ղորամասի Հրամանաւարներին: Քսենուոնը ւեղեկացնում է, որ այսւեղ դյուղական ւները դեւնաւոր էին, մոււքը ջրՀորի բերանի նման, որից մարդիկ ցած էին իջնում սանդուղքներով: Տներում մարդկանց Հեւ աåրում էին նան ընւանի կենդանիներ' այծեր, ոչխարներ, եղներ, Հավեր' իրենց ճւերով, որոնց Համար ներքնից Հաւուկ մոււք էր չինված:

Բացի ցորենից, դարուց, այլ ընդեղեններից ն դինուց, այս ւներում կար նան կարասների մեջ åաւրասւված դարեջուր, որին Քսենուոնը անվանում է «դարուց åաւրասւված դինի»: Գարեջուրը խմում էին կարասների մեջ դրված եղեդներից' ծծելու միջոցով: Քսենուոնը Հայւնում է, որ այդ խմիչքը չաւ թունդ էր, եթե ջուր չէր խառնվում նրա մեջ, բայց սովոր մարդու Համար այն խիսւ ախորժելի էր: Հաջորդ օրը Քսենուոնը դյուղաåեւի Հեւ դնում է առաջաåաՀ ղորամասի իջնանած դյուղը: ՃանաåարՀին նա լինում է նան մի չարք այլ դյուղերում: Ամեն ւեղ Հույները կերուխումի, ուրախության մեջ էին ն Հյուրասիրում էին միմյանց: Նրանց սեղանների վրա կային ամենաընւիր կերակուրներ, ոչխարի, այծի, խողի, Հորթի ու Հավի միս, մեծ քանակությամբ ցորենի ու դարու Հաց: Շաւ առաւ էր նան դինին: Հույները Հայկական այս դյուղերում յոթ օր Հանդսւանալուց ն åարենավորվելուց Հեւո չարունակում են իրենց ճանաåարՀը: Նրանք իբրն ուղեցույց վերցնում են Քսենուոնի իջնանած դյուղի դյուղաåեւին, նախօրոք նրա ւունը լցնելով մյուս դյուղացիներից բռնադրավված åաչարեղենով ն աղաւ արձակելով նրա աղդականներին: Հույները իրենց Հեւ են վերցնում նան դյուղաåեւի դեռաՀաս որդուն, որåեսղի Հեւադայում իր Հոր Հեւ միասին վերադառնան դյուղ, եթե նրա Հայրը լավ առաջնորդի ղորքին: Երեք օր անմարդաբնակ վայրերով ն ձյան միջով առաջ չարժվելուց Հեւո առաջաåաՀ ղորամասի Հրամանաւար Խեյրիսուոսը բարկանում ն ծեծում է դյուղաåեւին, որը ղորքին չի առաջնորդել դյուղերի վրայով: Հույն Հրամանաւարի Հանդես բերած այս ւմարդի վերաբերմունքի åաւճառով դյուղաåեւը դիչերով ւախչում է բանակից, իր որդուն թողնելով Հույների մու: ԱյնուՀեւն, Հույները այսւեղից չարժվելով Փասիս, Հարåասոս ու Ճորոխ դեւերի երկարությամբ ն անցնելով ւասիանների, ւաոխների, խալյուբների, սկյութների ն այլ ցեղերի երկրների վրայով' Հասնում են Տրաåիղոն, իսկ այնւեղից էլ վերադառնում Հայրենիք: Քսենուոնի նկարադրությունից երնում է, որ արդեն Ք. ա. 7 դարի վերջում Հայկական լեռնաչխարՀում աåրող ցեղերի մեծ մասը Համաձուլվել էր կաղմավորվող Հայ ժողովրդի կաղմի մեջ: Դրա լավադույն աåացույցն այն է, որ նաՀանջող Հույները կենւրիւես– ԲոՀւան-սուից սկսած մինչն ւաոխների երկրի' Տայքի սաՀմանները ն ավելի քան 450 կիլոմեւր անցել էին Հայասւանի վրայով ու

բացառաåես Հանդիåել էին Հայկական դյուղերի: Սակայն այս ժամանակ Հայկական լեռնաչխարՀի առանձին մասերում դոյություն են ունեցել նան դեռնս իրենց ինքնուրույնությունը åաչւåանած այնåիսի ցեղեր, որոնք Հեւադայում են միայն ձուլվել Հայ ժողովրդի Հեւ: Այդåիսի ցեղերից Քսենուոնի մու Հիչաւակված են մարդերը, ւասիանները, ւաոխները, որոնց անունից են առաջացել åաւմական Հայասւանի Մարդասւան, Մարդաղի, Բասեն կամ Բասյան ն Տայք դավառների անունները: Անկասկած, մարդերի անունից է առաջացել նան Հայասւանի նչանավոր նախարարական ւներից մեկի' Մարդåեւունիների անունը: Պաւմադիւական դրեթե բոլոր երկերում Քսենուոնի մու Հիչաւակված 0րոնւասին Համարել են Արնելյան Հայասւանի սովորական åարսից սաւրաåներից մեկը: Այս եղրակացության Համար Հիմք է ծառայել այն, որ Հույն åաւմիչի մու Հիչաւակված է նան Արնմւյան Հայասւանի առանձին կառավարիչ Տիրիբաղը: Քսենուոնի մու 0րոնւասը Հիչաւակված է երկու ւարբեր վկայություններում, որոնք մեջ ենք բերում սւորն. «(Հույները) կդնան Հայասւան, որը մեծ է ու Հարուսւ ն դւնվում է 0րոնւասի իչխանության ւակ»: «Սրանք (ղորքերը) 0րոնւասի ն Արւուխասի Հայերն էին ն մարդերն ու խալդայները վարձկան»: Դժվար չէ նկաւել, որ առաջին վկայության մեջ Քսենուոնը 0րոնւասին Համարում է ոչ թե Հայասւանի մի մասի, այլ ամբողջ Հայասւանի իչխանավորը: Լեոն ն Հ. Մանանդյանը, ելնելով առաջին վկայությունից ն Քսենուոնի մու Տիրիբաղին ւրված «Հյուåարքոս»' «ւոխկառավարիչ» ւիւղոսից, ավելի ճիչւ կերåով ենթադրել են, որ Հայասւանը ունեցել է միայն մեկ սաւրաå, ն 0րոնւասը Հանդիսացել է ոչ միայն Արնելյան, այլն ամբողջ Հայասւանի սաւրաåը: Հայասւանի այս իչխանավորի 0րոնւաս-Երվանդ անունը ավելի չոււ Հիմք է ւալիս կարծելու, որ նա եղել է Երվանդունի Հայ թադավորներից մեկը, մեղ Հայւնի նույնանուն Հայ թադավորներից երկրորդը, որը միաժամանակ կաւարել է åարսից սաւրաåի դործառույթներ: Այս ւեսակեւից ոչ միայն խիսւ ուչադրավ է այն, որ Քսենուոնը 0րոնւասին սաւրաå չի անվանում, այլն այն, որ 0րոնւասի ն Արւուխասի ղորքերի թվում åարսիկներ չեն եղել: Հ. Մանանդյանը ընդունելով, որ երկրորդ վկայության մեջ «վարձկան» բառը վերա146

բերում է ոչ միայն խալդայներին, այլն մարդերին, իրավացի կերåով դւնում է, որ 0րոնւասի ղորքերի Հիմնական մասը կաղմված է եղել Հայերից: Անչուչւ, եթե 0րոնւասը ն Արւուխասը Հայեր չլինեին, աåա նրանց ղորքերն էլ չէին կարող Հիմնականում կաղմված լինել Հայերից: Ոչ մի åարսիկ սաւրաå, առանց åարսկական ղորամասերի, չէր կարող Հենվել միայն Հայկական ռաղմական ուժի վրա ն կաւարել իր åարւականությունները: Հայկական բանակը չէր սւեղծված իր իսկ Հայրենիքում օւար ւիրողի չաՀերը åաչւåանելու Համար: Հայւնի է, որ սաւրաåության åաչւոնում սովորաբար նչանակվում էին åարսկական աղնվաւոՀմ ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները, սակայն առանձին երկրներում, ինչåես, օրինակ, Եդիåւոսում այդ åաչւոնը Հանձնվում էր նան ւեղական նախկին թադավորներին կամ իչխանավորներին: Այդåիսի երկրներում ղինվորական իչխանությունը նս չէր բաժանվում քաղաքացիական իչխանությունից, ն այդ երկու իչխանություններն էլ նախկինի նման դւնվում էին ւեղական թադավորի ձեռքում: Քսենուոնի նկարադրությունից դժվար չէ եղրակացնել, որ Հար ն նման վիճակ դոյություն ուներ նան Հայասւանում: Ամենայն Հավանականությամբ Հայասւանում նս սաւրաåության åաչւոնը վսւաՀված ն Հանձնված էր Երվանդունի ւոՀմի Հայ թադավորներին, որոնցից մեկն էր ն այս 0րոնւաս-Երվանդ II-ը: Եթե ընդունելու լինենք, որ ԴարեՀ I-ից սկսած վերացել է Հայկական åեւականությունը ն Հայասւանում անընդմեջ իչխել են åարսիկ սաւրաåները, աåա անբացաւրելի է մնում մեր ժողովրդի åաւմության ամենանչանակալից երնույթներից մեկը' Հայ ժողովըրդի կաղմավորման չրջանում բուն Հայկական լեռնաչխարՀի բաղմաթիվ մեծ ու ւոքր ցեղերի ձուլումը Հայերի մեջ, որը åաւմական անվիճելի իրողություն էր Քսենուոնի ժամանակ: Հայ ժողովրդի կաղմավորման բուռն դործընթացը կարող էր ւեղի ունենալ միայն Հայկական åեւականության դոյության åայմաններում: Քսենուոնի վկայություններից Հեւնում է, որ այս ժամանակ Հայասւանը բաժանված էր երկու մասի' Արնելյան ն Արնմւյան: Սակայն դրանք Աքեմենյան Պարսկասւանի կաղմի մեջ մւնող ինքնուրույն, իրարից անկախ երկու ւարբեր սաւրաåություններ չէին, ինչåես կարծել են ուսումնասիրողներից չաւերը, այլ Հայասւանի վարչական ւեսակեւից բաժանված երկու երկրամասեր: Նման վարչական բաժանման անՀրաժեչւությունը, անկասկած, առաջացել էր

նրանից, որ բաղմաթիվ ցեղերի ն Հաւկաåես նախկին 18-րդ սաւրաåությունում բնակվող ցեղերի Հայացման ն նրանց երկրների միացման Հեւնանքով մեծ չաւով ընդարձակվել էր Հայասւանի ւարածքը: Արնելյան Հայասւանը իր մեջ ընդդրկում էր åաւմական Հայասւանի կորճեք ն Աղձնիք նաՀանդները, Վանա լճի ավաղանը ն Ծուքը, իսկ Արնմւյան Հայասւանը' Տարոնը, Բադրնանդը, Բասենը, Բարձր Հայքը ն Փոքր Հայքը: Հայասւանի թադավոր-սաւրաåը Հանդիսանում էր 0րոնւասԵրվանդ II-ը, իսկ Արնմւյան Հայասւանի Հյուåարքոս-ւոխկառավարիչը կամ կուսակալը' Տիրիբաղը: Այս վերջինը 0րոնւասԵրվանդի ենթական էր, դուցե ն նրա օդնականը: Մեղ Հայւնի չէ, թե արդյո՞ք Արնելյան Հայասւանը անմիջականորեն 0րոնւաս-Երվանդը ինքն է կառավարել, թե սա նույնåես ունեցել է իր կուսակալը: Քսենուոնը իր երկրորդ վկայության մեջ 0րոնւաս-Երվանդի Հեւ Հիչաւակում է նան Արւուխաս անունով մեկին, սակայն չի Հայւնում, թե ով էր սա: կարելի է միայն ենթադրել, որ այս Արւուխասը (Հավանաբար Արւաչեսը) եղել է Արնելյան Հայասւանի կուսակալը կամ ղորքի Հրամանաւարը: Գրեթե բոլոր ուսումնասիրողները ենթադրել են, որ կենւրիւես դեւից Հեւո Հույների Հանդիåած առաջին դյուղը եղել է 0րոնւասԵրվանդի նսւավայրը, նրա դաՀանիսւը: Սակայն այս ենթադրությունը Հիմնավոր չէ: Քսենուոնը Համաåաւասխան վկայության մեջ կամ այլ ւեղում չի Հայւնում, որ այս դյուղը եղել է Հայասւանի սաւրաåի նսւավայրը, այլ նչում միայն, որ այս մեծ դյուղը «ուներ սաւրաåի Համար աåարանք-ամրոց, ն ւների մեծադույն մասի վրա կային աչւարակներ»: Սաւրաåի որնէ դյուղում աåարանք-ամրոց ունենալը դեռնս լրիվ աåացույց չի կարող ծառայել, որ Հաւկաåես այդ դյուղը եղել է նրա նսւավայրը, որովՀեւն նա նման աåարանք-ամրոցներ կարող էր ունենալ նան այլ վայրերում: Անկասկած է, որ Հիչյալ դյուղը Հայասւանի թադավոր-սաւրաåների նսւավայրը, նրանց կենւրոնաւեղին չէր կարող եղած լինել, որովՀեւն, ինչåես վկայում է Քսենուոնը, այս դյուղը կարդուխների դեմ մղվող կռիվների թաւերաբեմից մու 25 կիլոմեւր Հեռավորության վրա էր դւնվում ն նրա չրջաåաւը անմարդաբնակ էր, դոնե Հույները կենւրիւես դեւից մինչն այս դյուղը ոչ մի այլ բնակավայրի չէին Հանդիåել: ԻՀարկե չի կարելի կարծել, որ Արեվելյան Հայասւանը այնքան ւոքր է եղել կամ Հայասւանի թադավոր-սաւրաåները այնքան անՀեռաւես էին դւնվել, որ իրենց դաՀը Հասւաւել

էին սաՀմանամերձ ն արւաքին թչնամու Հարձակումներին մչւաåես ենթակա այս դյուղում: Հասւաւ կարելի է ենթադրել, որ Հայասւանի թադավոր-սաւրաåների նըսւավայրը դւնվել է երկրի կենւրոնական չրջաններից մեկում, արւաքին թչնամու Հարձակումներից ավելի աåաՀով մի վայրում: Հիչյալ դյուղը ամրոց ունենալու ն ւների մեծ մասի վրա աչւարակներ լինելու ուչադրավ ւասւերն ինքնին աåացուցում են, որ դա Հանդիսացել է կարդուխների ներխուժումից երկիրը åաչւåանելու կարնոր ռաղմական Հենակեւերից, ամրություններից մեկը: Նման կարնոր Հենակեւում բնականաբար Հայասւանի սաւրաåը, ւեղական կառավարիչը կամ կայաղորի Հրամանաւարը կարող էին ունենալ իրենց աåարանք-ամրոցը:

3. ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱկԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ք. Ա. 7I–I7 ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ԲիՀիսթունիի արձանադրության, Հերոդուոսի ն Քսենուոնի աչխաւությունների Հաղորդած ւեղեկություններից երնում է, որ Հայերը վաղուց նսւակյաց էին: Նրանք մեծ մասամբ բնակվում էին դեւերի ու լեռների Հովիւներում, իրար մուիկ կառուցված դյուղերում: Նրանք ունեին նան բերդեր ն աåարանք-ամրոցներ: Հայերի ւնւեսական Հիմնական ղբաղմունքը երկրադործությունն ու անասնաåաՀությունն էր: Քեսնուոնի այն վկայությունները, որ Հայկական դյուղերում «åաչարեղենը չաւ առաւ էր», դյուղերը «լի էին բաղում åաչարեղենով», «լիառաւ էին» ն այլն ինքնին աåացուցում են, որ Հայասւանում երկրադործությունը դւնվում էր ղարդացման բավական բարձր ասւիճանի վրա: Հայերը մչակում էին ցորեն, դարի, քնջութ, կւավաւ ն այլ ընդեղեններ: Արածանիի վերին Հովւում, Վանա լճի ավաղանում, Ծուքում ն Արարաւյան դաչւում առավել մեծ չաւով ղարդացած էին նան այդեդործությունն ու åւղաբուծությունը: Դրա լավադույն աåացույցն այն է, որ նաՀանջող Հույները Հայկական դյուղերի մեծ մասում դւել էին կարասների մեջ åաՀվող մեծ քանակությամբ սովորական, Հին ու անուչաՀու դինիներ, չամիչ ն այլ չոր մրդեր: Գյուղաւնւեսությունը ն արՇեսւները

Բացի սովորական, Հին ու անուչաՀու դինիներից, Հայերը դիւեին åաւրասւել նան դարեջուր, քնջութի ն կւավաւի ձեթ, դառն նչի ն բնեկնի յուղ, օծանելիք, անուչաՀու յուղեր: Այս բոլորը ցույց են ւալիս, որ Ք. ա. 7 դարում Հայերը դւնվում էին ւնւեսական ու մչակութային ղարդացման բարձր մակարդակի վրա: Հայասւանում, Հաւկաåես նրա լեռնային ն նախալեռնային չըրջաններում ղարդացած էր նան անասնաåաՀությունը: «Հայերը,– վկայում է Հերոդուոսը,– Հարուսւ են անասուններով»: Հայերը åաՀում էին խոչոր եղջերավոր անասուններ, ոչխար, այծ, խող, ձի, ջորի, էչ, ուղւ ն ւնային թռչուններ: Հայասւանը Հաւկաåես Հարուսւ ն Հռչակված էր իր ձիերով: «Երկիրը (Հայասւանը),– ասում է Սւրաբոնը,– ձիերի Համար ունի Հարուսւ արուներ, որոնք մարականներից վաւ չեն, այնåես որ նեսեական ձիերը, որ դործածում էին åարսից թադավորները, այնւեղից էլ էին բերում, ն Հայասւանի սաւրաåը åարսից թադավորին ուղարկում էր ւարեկան 20.000 քուռակ»: Ք. ա. 7I–I7 դարերում Հայասւանում դոյություն ունեցող արՀեսւների մասին մեղ են Հասել թե՛ դրավոր ն թե՛ Հնադիւական անբավարար ւվյալներ, մեծ մասամբ կցկւուր ն կողմնակի վկայություններ: Սակայն այդ կցկւուր ն անբավարար ւեղեկություններն անդամ ցույց են ւալիս, որ Հայերի մու նս չաւ վաղուց կաւարվել էր աչխաւանքի երկրորդ մեծ Հասարակական բաժանումը. մասնադիւացված արՀեսւը բաժանվել էր երկրադործությունից: Դեռնս Հայկի ն Բելի ավանդության մեջ նչված է, որ երկու կողմերի Հսկաները իրար Հեւ կռվել են նեւ ու աղեղով ն սրերով: Շաւ բնորոչ է նան, որ Բելը ունեցել է երկաթե սաղավարւ, åղնձե ւախւակներից չինված ղրաՀ, երկսայրի սուր, վաՀան ն նիղակ, իսկ Հայկը Բելին սåանելու Համար դործածել է երեքթնյան նեւի սլաք, որը ծակել է Հակառակորդի կրծքի ու թիկունքի åղնձե ղրաՀաւախւակներն ու մարմինը: Հերոդուոսի ն Քսենուոնի ւարբեր վկայություններից Հայւնի է նույնåես, որ Հայերը իբրն ղենք օդւադործել են սրեր, դաչույններ, նեւ ու աղեղ, կարճ ու երկար նիղակներ, երկսայրի ւաåարներ, ւեդեր, մեծ ու ւոքր վաՀաններ, երկաթե կամ åղնձե լարերով Հյուսված սաղավարւներ, ղրաՀներ ն այլն: Քսենուոնը վկայում է, որ Հայոց թադավորը ունեցել է թանկարժեք ղարդեր ն ւնային կարասիներ, իսկ Հույները Տիրիբաղի վրանում դւել էին արծաթե ուքերով դաՀույքներ ն ըմåանակներ: Բացի դրավոր ւեղեկություններից, ւարբեր ժամանակներում Երղնկայում

ն Հայասւանի այլ վայրերում åաւաՀականորեն Հայւնաբերվել են արծաթից ու բրոնղից åաւրասւված, նախչերով, ւարբեր կենդանիների քանդակներով դեղաղարդված եղջյուրաբաժակներ, թասեր, դավաթներ, դլանաձն ւոքրիկ ւոււ, ամանի բռնակ ն այլն: Հասանկալայի դամբարաններից մեկում դւնվել է ոսկուց åաւրասւված ձիու բաչ: Հայւնաբերված այս իրերը, որոնք åաւկանում են Ք. ա. 7–I7 դարերին, մեծ նմանություն ունեն ոչ միայն աքեմենյան, այլն ուրարւական իրերին: Վերնում նչված բոլոր ւասւերը անվիճելի կերåով աåացուցում են, որ 7I–I7 դդ. Հայասւանում ղդալի չաւով ղարդացած էին մեւաղամչակությունը ն նրա Հեւ կաåված արՀեսւները, ն որ Հայերը ժառանդել ն Հիմնականում åաՀåանել էին մեւաղամչակության մչակույթի այն խոչոր նվաճումները, որ ձեռք էին բերել ուրարւացիները: 1950–1951 թթ. åեղումների ժամանակ ուրարւական էրեբունի (Արին բերդ) քաղաք-ամրոցում Հայւնաբերվել է սյունաղարդ, նախչերով ու որմնանկարներով Հարուսւ մի դաՀլիճ, որը նման է Աքեմենյան Պարսկասւանի մայրաքաղաքներ Սուղայում, Պերսեåոլսում ն այլ վայրերում Հայւնաբերված ընդունասրաՀների' աåադանաաåարանքներին: Հնադեւները դւնում են, որ այս դաՀլիճը կառուցվել կամ վերակառուցվել է Ք. ա. 7 դարում: ՆորաՀայւ այս դաՀլիճը, ինչåես ն բերդերի ու աåարանք-ամրոցների դոյությունը Հայասւանում ցույց են ւալիս, որ Հայերը åաՀåանել ու ղարդացրել էին նան ուրարւացիներից ժառանդած չինարարական արվեսւը ն սրա Հեւ կաåված արՀեսւները: Քսենուոնը վկայում է, որ խալդայներից դրավված բարձունքում ամրոց կառուցելու Համար, կյուրոսի առաջարկով, Հայոց թադավորը բերել է քարադործներ, Հյուսներ ն այլ արՀեսւավորներ: Ինչåես վկայում են Հույն åաւմիչները, Հայկական ավադանին ն ղինվորները Հադնում էին կարճ վերնաղդեսւներ, ճւքավոր կոչիկներ, իսկ դյուղացիները' ւարբեր դույնի երկար ղդեսւներ ն ւրեխներ: Հին Հայերը կրում էին նան սրածայր, սաղավարւանման ն այլ ձնի դլխարկներ: էրեբունի քաղաք-ամրոցի, Զրաչաւ դյուղի, Դվինի ն այլ վայրերի åեղումներից Հայւնաբերվել են նան 7–I7 դարերին åաւկանող կավե ամաններ, կարասներ, կժեր, կճուճներ, ւարբեր նյութերից åաւրասւված ղանաղան դույնի Հուլունքներ, քարե ւնային իրեր ն այլն: ՎերոՀիչյալ դրավոր վկայությունները ն նյութական մչակույթի մնացորդները Հասւաւում են, որ Հայասւանում 7I–I7 դարերում որոչ չաւով ղարդացած են եղել նան մանածա151

դործությունը, կաչեդործությունը, կավադործությունը ն մյուս արՀեսւները: «Հայասւանը,– ասում է Քսենուոնը,– մեծ է, Հարուսւ ն բարեկեցիկ»: Հույն åաւմիչի այս բնութադրումը åարղ մի աåացույց է, որ իրոք 7I–I7 դարերում Հայասւանը դւնվել է ւնւեսական ղարդացման բավական բարձր ասւիճանի վրա: Այդ ղարդացման ցուցանիչ է Հանդիսանում նան Հայասւանի երկու սաւրաåությունների' Աքեմենյան Պարսկասւանին ւարեկան վճարած 600 արծաթ ւաղանդի Հարկադումարը, որի կչիռը այժմյան կչռով Հավասար էր մու 19.584 կիլոդրամ արծաթի, իսկ արժեքով' մու 2.400.000 ոսկի ռուբլու: Իր ժամանակի Համար այս մեծ Հարկադումարը կարող էր վճարել միայն ւնւեսաåես ղարդացած երկիրը, մանավանդ, եթե Համեմաւության Համար նչենք, որ Հին Արնելքի ամենաՀարուսւ, ամենաղարդացած երկրներից Եդիåւոսը ւարեկան վճարում էր 700, Բաբելոնիան' 1000, իսկ Փոքր Ասիան, իր երեք սաւրաåությունների Հեւ միասին, 1760 արծաթ ւաղանդ: Սակայն Հայասւանի երկու մասերն իրենց ղարդացման մակարդակով միննույն ասւիճանի վրա չէին դւնվում: Արնելյան Հայասւանը, որն իր ւարածքի մեջ էր ընդդրկում Ուրարւական åեւության կենւրոնական չրջանները ն մուիկ էր դւնվում Հին Արնելքի առաջավոր երկրներին ու առնւրական Հիմնական ճանաåարՀներին, ավելի էր ղարդացած, քան Արնմւյան Հայասւանը: Զարդացման այդ ւարբերությունը åարղ կերåով երնում է Քսենուոնի դյուղական ւների նկարադրությունից: Եթե Արնելյան Հայասւանի դյուղական ւները կանոնավոր էին ն նույնիսկ նրանց մեծ մասի վրա կային աչւարակներ, աåա Արնմւյան Հայասւանի դյուղական ւները դեւնաւոր էին, ն մարդիկ ու ընւանի կենդանիները աåրում էին նույն Հարկի ւակ: Պաւմադիւական բոլոր երկերում ւարածՓոխանակուված է այն կարծիքը, որ Հայասւանում 7I–I7 թյունը ն դարերում քաղաքներ դոյություն չեն ունեցել: աոնւուրը Այս եղրակացության Համար Հիմք է Հանդիսացել այն, որ Հույները իրենց նաՀանջի ճանաåարՀին Հայասւանում ոչ մի քաղաքի չէին Հանդիåել: Սակայն նման եղրակացությունը Հիմնավոր չէ: Հավանաբար, Հույներն իրենք են խուսաւել Հայասւանում քաղաքների Հանդիåելուց ն նաՀանջել էին ոչ թե Հիմնական, բանուկ, այլ դյուղական ճանաåարՀների ն ճանաåարՀաղուրկ վայրերով:

ԻՀարկե, անւրամաբանական է կարծել, որ մարերը ն Հայերը կործանել ու մոխրակույւերի էին վերածել ուրարւական ժամանակաչջանի բոլոր նչանավոր քաղաքներն ու վարչական կենւրոնները: Մեղ Հասած կցկւուր ւվյալները Հակառակն են աåացուցում: Վանի միջնաբերդում Հայւնաբերվել է åարսից թադավոր Արւաքսերքսես I-ի (486–465) åարսկերեն լեղվով դրված սեåադիր մի արձանադրություն, որւեղ նա խոսում է իր կաւարած չինարարական աչխաւանքների մասին: Ուրարւական էրեբունի քաղաք-ամրոցում, ինչåես արդեն նչվել է, Հայւնաբերվել են աքեմենյան դարաչրջանին åաւկանող նյութական մչակույթի ղդալի մնացորդներ: Այս ւասւերը ցույց են ւալիս, որ Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåա–Վանը ն էրեբունի քաղաք-ամրոցը իրենց դոյությունն ու քաղաքային-վարչական նչանակությունը այս կամ այն կերå åաՀåանել էին նան 7I–I7 դարերում: Պեւք է կարծել, որ իրենց դոյությունը ն նչանակությունը åաՀåանել էին նան Արդիչւիխինիլի–Արմավիրը ն ուրարւական քաղաք-ամրոցներից չաւերը: Մասնավոր սեւականության առաջացումը ն աչխաւանքի երկրորդ Հասարակական մեծ բաժանումը, այսինքն' մասնադիւացված արՀեսւի բաժանումը երկրադործությունից, բնականորեն Հայկական Հասարակության ներսում նույնåես åեւք է նåասւեին աåրանքաւոխանակության ն առնւրի առաջացմանն ու Հեւադա ղարդացմանը: ՏոՀմա-ցեղային արւադրական ու արյունակցական կաåերից կւրված, մասնավոր սեւականության Հիման վրա անՀաւական ւնւեսություն վարող արւադրողների ւոխադարձ ւընւեսական կաåը Հնարավոր էր իրադործել միայն սկղբում åարղ աåրանքաւոխանակության, իսկ Հեւադայում' առնւրի միջոցով: Հայասւանում 7I–I7 դարերում դոյություն ունեցող աåրանքաւոխանակության, ներքին ու արւաքին առնւրի մասին մեղ են Հասել միայն կցկւուր ւեղեկություններ: Հայասւանի ն Բաբելոնի միջն Եւրաւ դեւի վրայով ւեղի ունեցող առնւրի մասին մի Հեւաքրքիր ւեղեկություն է åաՀåանվել Հերոդուոսի մու: «Այժմ ես կåաւմեմ,– ասում է Հերոդուոսը,– թե ինչն է, իմ կարծիքով, ամենից ղարմանալին իրենց քաղաքից (Բաբելոնից) Հեւո սրանց մու: Նրանց նավերը, որոնք դեւի վրայով դալիս են Բաբելոն, կլոր են ն բոլորը կաչվեåաւ: Հայերի երկրում, որոնք բնակվում են ասորեսւանցիներից վերն, սրանք կւրում են ուռիներ, չինում նավի կողերը ն åաւում են այդ կաչվե ծածկով, ւալով Հաւակի ձն...:

Լցնում են ամբողջ նավը ծղուով, բեռնում են ն թողնում, որ իջնեն դեւն ի վայր: Մեծ մասամբ նավերով ւանում են դինիով լիքը արմավենու ւակառներ...: Այդ նավերը լինում են ն չաւ մեծ ն ավելի ւոքր: Նրանցից ամենամեծերը ւանում են Հինդ Հաղար ւաղանդ բեռ: Ամեն մի նավում դւնվում է մեկ էչ, իսկ մեծ նավերում' մի քանիսը: Բաբելոն Հասնելուց ն բեռը ծախելուց Հեւո նրանք վաճառում են նան նավի կմախքը ն ամբողջ ծղուը, իսկ կաչին բարձում են էչերի վրա ն նորից դնում Հայերի երկիրը»: Ա. Գարադաչյանը, Գր. Խալաթյանցը ն ուրիչներ կարծել են, որ Հայասւանի ն Բաբելոնի միջն ւեղի ունեցող այս առնւրի միջնորդ առնւրականներ եղել են Հայերը: Սրան Հակառակ Հ. Մանանդյանը ցույց է ւվել, որ այդ միջնորդ առնւրականները եղել են ոչ թե Հայերը, այլ ասորեսւանցիները: Սակայն անկախ նրանից, թե ովքեր են եղել միջնորդ առնւրականները, կարնորն ու էականն այն է, որ Ք. ա. 7 դարում Հայասւանը Եւրաւ դեւի վրայով առնւրական կաåեր է ունեցել Բաբելոնի Հեւ ն արւաՀանել է մեծ քանակությամբ դինի, Հավանաբար նան դյուղաւնւեսական այլ աåրանքներ: Հերոդուոսի Հաղորդած ւեղեկության մեջ առավել ուչադրավ է այն, որ միջնորդ առնւրականները Հայասւանում դինի ն այլ դյուղաւնւեսական մթերքներ ձեռք բերելու Համար Բաբելոնից իրենց Հեւ աåրանքներ չեն բերել: Այսւեղից Հեւնում է, որ առնւրականները Հայասւանում իրենց դնումները կաւարել են ոսկու ու արծաթի կչռով կամ դրամաՀաւված ւողի միջոցով: Որ իրոք Հայասւանը այս ժամանակ անծանոթ չի եղել դրամական ւնւեսությանն ու ւողի չրջանառությանը, աåացուցում են նան Հնադիւական ւվյալները: Երնանի նախկին նաՀանդում Հայւնաբերվել է աքեմենյան արծաթե մի դրամ, իսկ ուրարւական էրեբունի քաղաք-ամրոցում' 7 դարին åաւկանող միլեթյան երկու արծաթե դրամ: Միլեթյան Հիչյալ դրամների Հայւնաբերումը էրեբունի քաղաքամրոցում աåացուցում է, որ աåրանքաւոխանակության, առնւրի ն արՀեսւադործության առաջին կենւրոնները Հանդիսացել են Հայասւանի քաղաքներն ու քաղաք-ամրոցները, թեն ինչåես Արնելքի չաւ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում քաղաքները դեռնս մեծ մասամբ ռաղմավարչական կենւրոններ էին: Հայասւանում դոյություն ունեցող առնւրի, առուծախի մասին կողմնակի վկայություններ կան նան Քսենուոնի «կյուրոåեդիա» աչխաւության մեջ:

«Զինվորներին նա (կյուրոսը) Հրամայեց,– վկայում է Քսենուոնը,– որ ոչ ոքի Հեւ անարդար չվարվեն, ն եթե Հայերից որնէ մեկը Հանդիåի' Հայւնեն, որ անՀանդիսւ չլինեն, ն ասեն, որ ցանկացողները ծախու աåրանքներ բերեն ուր որ իրենք են դւնվելու, եթե նրանք կամենում են ծախել ոււելիք ն կամ խմիչք»: Քսենուոնը մի այլ ւեղ վկայում է, որ կյուրոսը մերժելով Հայոց թադուՀու մաւուցած ոսկե ղարդը' նրան ասում է. «Տիկին առ այդ ւողը, որ բերում ես, ն դնա՛, ու այլնս մի՛ ւա Հայոց թադավորին, որ նա այդ դեւնի մեջ թաղե: Դու ուղարկի՛ր որդուդ ղորքի մեջ ու նրանցով ամենադեղեցիկ կերåով նրան ղարդարիր, իսկ մնացածով քեղ, ամուսնուդ, դուսւրերիդ ու որդիներիդ Համար դնի՛ր այնåիսի բաներ, ինչ ձեռք բերելով ն ինչով որ ղարդարվելով' ձեր կյանքը կանցկացնեք ավելի դեղեցիկ ու ավելի ուրախ կերåով»: Մեջբերված այս վկայությունները ցույց են ւալիս, որ Քսենուոնը նս ականաւես կամ ւեղյակ է եղել, որ Հայասւանի առանձին մասերում առնւուրը կաւարվել է ոսկու ու արծաթի կչռով կամ դրամաՀաւված ւողի միջոցով, իսկ բնակիչները մթերքներ ու խմիչքներ են վաճառել ղինվորներին: Հայոց թադավորի ունեցած 3000 արծաթ ւաղանդի կարողությունը ն Հայասւանի երկու սաւրաåությունների ւարեկան վճարած 600 ւաղանդի Հարկադումարը նույնåես կողմնակի կերåով աåացուցում են, որ Հայասւանը անծանոթ չի եղել այս դարաչրջանում դրամական ւնւեսությանը: Բացի դինուց ն դյուղաւնւեսական այլ մթերքներից Հայասւանը դեåի Փյունիկիայի Տյուրոս ն Սիդոն առնւրական քաղաքներն է արւաՀանել նան ձիեր, ջորիներ ն այլ անասուններ, ինչåես վկայում է «Ասւվածաչնչում» Եղեկիել մարդարեն' Հայասւանի մասը կաղմող Թոդարմա երկրի կաåակցությամբ: Սակայն Հայասւանում 7I–I7 դարերում դոյություն ունեցող ներքին ու արւաքին առնւրի, դրամական ւնւեսության ու չրջանառության դերը չի կարելի դերադնաՀաւել: Հասւաւ կերåով åեւք է կարծել, որ Հայասւանի դյուղերի մեծադույն մասը ն Հեռավոր չրջանները ոչ միայն դեռ անծանոթ էին դրամական ւնւեսությանը, այլն այս ւեղերում առնւուրը կաւարվում էր åարղ աåրանքաւոխանակության ձնով: Զնայած քաղաք-ամրոցների, արՀեսւների, ւոխանակության ու առնւրի դոյությանը ն ւնւեսության մեջ նրանց առաջ բերած որոչ ւուոխություններին' Հայասւանն Աքեմենյան դարաչրջանում դւնվում էր ւակ ու բնական ւնւեսության չրջանակներում:

7I-I7 դարերում Հայկական Հասարակությունը իր բնույթով Հիմնականում ւոՀմաւիրական կարդերը քայքայված, ւնւեսաåես ու սոցիալաåես չերւավորված ն ասւիճանաբար արնելյան ւիåի սւրկաւիրության վերածվող Հասարակություն էր, որւեղ ուժեղ էին նան ւոՀմա-ցեղային Հարաբերությունների մնացորդները: Հաւկաåես երկրի Հեռավոր ու լեռնային չրջաններում աåրող Հայկական, ինչåես ն այն ցեղերը, որոնք դեռնս չէին ձուլվել կաղմավորման դործընթացում դւնվող Հայ ժողովրդի Հեւ, մեծ մասամբ դւնվում էին ւոՀմաւիրական կարդերում կամ այդ կարդերի քայքայման չրջանում: Հասարակության իչխող ու չաՀադործող խավը կաղմված էր Հայկական ու ւեղական այլ ցեղերից առաջացած ռաղմասւրկաւիրական ն ւոՀմա-ցեղային ավադանու մեծ ու ւոքր ներկայացուցիչներից, որոնք ՀեւղՀեւե վերածվում էին սւրկաւիրական դասակարդի: Սրանց Քսենուոնը անվանում է «երնելի Հայեր», «åաւվավոր Հայեր» կամ «իչխանավորներ»: Ինչåես Աքեմենյան Պարսկասւանում ն Առաջավոր Ասիայի չաւ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում Հողը Հանդիսանում էր åեւության սեւականությունը: Այս Հանդամանքը կողմնակի կերåով մաւնանչված է այն Հարց ու åաւասխանների մեջ, որ, ըսւ Քսենուոնի «կյուրոåեդիա»-ի, ւեղի է ունեցել կյուրոսի, Հայոց թադավորի ն խալդայների միջն' Հաչւության ժամանակ: «Արդյոք չէ՞իք ցանկանա,– ասաց կյուրոսը,– որ դուք նս վճարեիք նույնը, ինչ որ մյուս Հայերը, ն թույլաւվություն սւանայիք մչակելու Հայասւանի Հողերը, որքան որ կամենայիք»: «Եթե մենք Հավաւացած լինեինք,– ասացին խալդայները,– որ նրանք մեղ չեն նեղացնելու»: «Իսկ դու, ո¯վ Հայոց թադավոր,– ասաց կյուրոսը, չէի՞ր ցանկա, որ քո այժմյան անմչակ Հողերը դառնային åւղաբեր, եթե Համաձայնեին վճարել քեղ մու ընդունված ւուրքերը»: «Այդ,– ասաց Հայոց թադավորը,– չաւ մեծ արժեք կունենար, որովՀեւն խիսւ կավելանար եկամոււը»: Մեջբերված այս Հաւվածից երնում է, որ Քսենուոնը ոչ միայն ւեղյակ է եղել, որ Հայասւանում Հողի սեւականության ու ւնօրինման իրավունքը åաւկանել է åեւությանը կամ թադավորին, այլն Հողամչակման Համար Հայերը åարւավոր են եղել åեւությանը վճարել որոչակիորեն սաՀմանված Հարկեր ու ւուրքեր: Այսւեղից Հեւնում է նան, որ Առաջավոր Ասիայի չաւ երկրների նման ՀաՀասարակական Շարաբերությունները

յասւանում նս Հողային բնաՀարկը ն åեւական Հարկը Հանդես են եկել միաձուլված ւեսքով: Բացի Հողից, Հայասւանում åեւությանը կամ թադավորին են åաւկանել նան քաղաքները, բերդերը, Հանքերը, ջրանցքները, ճանաåարՀները: 0դւադործման իրավունքով, դուցե ն դանձվող åեւական Հարկի մի մասը յուրացնելու åայմանով ընդարձակ Հողային ւիրույթներ են ունեցել թադավորական ն ռաղմասւրկական ավադանու աղդաւոՀմերը: Հայկական դյուղերի բնակչությունը, ինչåես երնում է Քսենուոնի վկայություններից, կաղմված էր ւոՀմացեղային կաåերից կւրված, մենամուսնության ն Հայրական իրավունքի Հիման վրա կաղմված առանձին ընւանիքներից կամ ծխերից, որոնք միավորված էին ւարածքային դյուղական Համայնքներում: Գյուղական ւները, նրանց մեջ åաՀվող անասունները, կենսամթերքները, խմիչքները, ւնային իրերը ն այլն Հանդիսանում էին այդ ընւանիքների կամ աղաւ Համայնականների մասնավոր սեւականությունը: Հայասւանում աղաւ Համայնականները չաՀադործվում էին կրկնակի կերåով: Նրանք բնամթերքներով Հարկեր ու ւուրքեր էին վճարում ոչ միայն Հայկական, այլն åարսկական åեւությանը: Բացի Հարկերից ու ւուրքերից, նրանք կաւարում էին նան չինարարական, ւոխադրական ն մի չարք այլ åարՀակներ: Համայնքի անդամներից Հարկերի դանձումը, ինչåես երնում է Քսենուոնի վկայությունից, կաւարվում էր դյուղաåեւի կողմից: Հայասւանում սւրկաւիրությունը դեռնս չաւ թույլ էր ղարդացած, ն սւրուկների թիվը չաւ քիչ էր: կային դերեվարված, åարւային ն ւիրոջ ւանը ծնված սւրուկներ: Սւրուկների մեծ մասը åաւկանում էր åեւությանը: Նրանց աչխաւանքը կիրառվում էր չինարարական աչխաւանքներում, Հանքերում ն ւնային ծառայության մեջ: Հնադույն Հայկական åեւությունն իր բնույթով արնելյան ւիåի միաåեւություն էր, որի դլուխ կանդնած էր թադավորը կամ թադավոր-սաւրաåը: Թադավորական իչխանությունը ժառանդական էր, որը Հորից անցնում էր անդրանիկ որդուն:

ԲԱԺԻՆ ԵՐկՐՈՐԴ

ՍՏՐկԱՏԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՀԱՅկԱկԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ք. Ա. I7–III ԴԱՐԵՐՈՒՄ

1. ՀԵԼԼԵՆԻԶՄԻ ԴԱՐԱՇՐԶԱՆԸ ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ

Հåաւակված երկրների ն ինքնուրույնության ձդւող ւեղական սաւրաåների աåըսւամբությունների, ներքին Հակամարւությունների ու դաՀակալական կռիվների åաւճառով Ք. ա. I7 դարի առաջին կեսից Աքեմենյան Պարսկասւանը խիսւ կերåով թուլանում է ն կանդնում կործանման առաջ: Այդ թուլությունը մեծ չաւով կաåված էր նան åարսկական åեւության ներսում ւնւեսական կյանքի խիսւ դանդաղ ղարդացման ու Հեւամնացության Հեւ: Հունա-մակեդոնական սւրկաւերերը, օդւվելով Աքեմենյան Պարսկասւանի այս թուլությունից, ծրադրում են նվաճել Փոքր Ասիան ն Արնելքի մյուս երկրները ու ձեռք բերել նոր Հարսւություններ, ւասնյակ Հաղարավոր սւրուկներ ու վաճառաՀանման չուկաներ: Սրան մեծ չաւով նåասւում է այն Հանդամանքը, որ Հույները, որոնք Հաճախ Արնելքում վարձկանությամբ էին ղբաղվում, չաւ լավ ծանոթ էին åարսկական åեւության ներքին թուլությանը: Մակեդոնիան, որը դւնվում էր Բալկանյան թերակղղու Հյուսիսային մասում, սկղբում ւնւեսական, քաղաքական ու մչակութային ւեսակեւից մի չաւ թույլ ու Հեւամնաց երկիր էր: Սակայն նա Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումները ն Սելնկյան ւեւության Շիմնադրումը

Փիլիåոս II թադավորի ժամանակ (359–336) մեծ չաւով ուժեղանում ն իրեն է ենթարկում ամբողջ Հունասւանը: 336 թվականին Փիլիåոս II-ը սåանվում է, երբ åաւրասւվում էր Հարձակվել Աքեմենյան Պարսկասւանի վրա: Փիլիåոսին Հաջորդում է նրա քսանամյա որդին' Ալեքսանդր Մակեդոնացին (336– 323), որը եղել էր Հույն նչանավոր ւիլիսուա Արիսւուելի աչակերւը: Հունա-մակեդոնական ղորքերը Ալեքսանդր Մակեդոնացու ղեկավարությամբ Ք. ա. 334 թ. ներխուժում են Փոքր Ասիա ն åաւերաղմ սկսում Աքեմենյան Պարսկասւանի դեմ: 334 թ. Մարմարա ծովը թաւվող Գրանիկ դեւի մու, 333 թ. կիլիկիայում դւնվող Իսոսի Հարթավայրում ւեղի ունեցած ճակաւամարւերում Ալեքսանդր Մակեդոնացին Հաղթում ու մեծ կորուսւներ է åաւճառում åարսիկներին' իրար եւնից նվաճելով ամբողջ Փոքր Ասիան, կիլիկիան, Ասորիքը, Փյունիկիան, Պաղեսւինը ն Եդիåւոսը: 331 թ. սեåւեմբերին Նինվեի ավերակներից ոչ այնքան Հեռու դւնվող Գավդամելա բնակավայրի մու վճռական ճակաւամարւ է ւեղի ունենում Աքեմենյան վերջին թադավոր ԴարեՀ III կոդոմանոսի (336–331) ն Ալեքսանդր Մակեդոնացու միջն: Զնայած ԴարեՀի ունեցած ուժերի մեծ դերակչռությանը, Ալեքսանդր Մակեդոնացին վճռական ու լրիվ Հաղթանակ է ւանում, ջախջախում է åարսկական ուժերին ն վերջնականաåես կործանում Աքեմենյան åեւությունը: Ալեքսանդր Մակեդոնացին սւեղծում է ընդարձակածավալ ու աչխարՀակալ մի åեւություն, որի սաՀմանները ւարածվում էին Դանուբ դեւի աւերից մինչն Գանդես դեւի ու Հնդկական օվկիանոսի աւերը, Սն ծովից ն Միջին Ասիայից մինչն Եթովåիայի սաՀմանները: Նորասւեղծ այս ւերության մայրաքաղաքն է դառնում Բաբելոնը: Սակայն Ալեքսանդր Մակեդոնացին երկար չի աåրում: Նա մաՀանում է 323 թ.: Ալեքսանդր Մակեդոնացու մաՀից Հեւո նրա սւեղծած åեւությունը, որը ներքին ւնւեսական ու քաղաքական կաåերից ղուրկ էր, արադ կերåով քայքայվում է: Նրա ղորավարները, Հենվելով իրենց ղինվորական ուժերի վրա, իրար դեմ åայքար են սկսում թադավորական իչխանությունը դրավելու Համար: Երկարաւն ու արյունալի կռիվներից Հեւո Ալեքսանդր Մակեդոնացու ղորավարները åեւությունը բաժանում են իրար մեջ ն Հիմնադրում ինքնուրույն երեք խոչոր Հելլենիսւական թադավորություններ: Մակեդոնիայի ն

Հունասւանի ւարածքում սւեղծվում է մի առանձին åեւություն. Պւղոմեոս ղորավարը Եդիåւոսում Հիմնադրում է Պւղոմեոսյան, իսկ Սելնկոս Նիկաւոր ղորավարը Առաջավոր Ասիայում' Սելնկյան åեւությունները: Սելնկյան åեւության Հիմնադրման ն սելնկյան Հաւուկ ւոմարի սկիղբը Համարվում է 312 թվականը: Սկղբում այս åեւության կորիղը ն նրա Հիմնական ւարածքը Հանդիսանում էր Բաբելոնիան: Սակայն Սելնկյան åեւությունը մեծ չաւով ընդարձակվում ն Հելլենիսւական ամենախոչոր ու Հղոր åեւությունն է դառնում միաՀեծան իչխանության ձդւող Անւիդոնոս ղորավարի դեմ մղած' 301 թվականի Իåսոսի ճակաւամարւից Հեւո: Արդեն Ք. ա. I7 դարի վերջում Սելնկյան åեւության կաղմի մեջ էին մւնում Բաբելոնիան, Հյուսիսային Միջադեւքը, Ասորիքը, Մարասւանը, Պարսկասւանը, էլամը, Միջին Ասիան ն Փոքր Ասիայի մեծ մասը: Սելնկյան åեւության մայրաքաղաքն էր սկղբում Բաբելոնը, Հեւո' Տիդրիս դեւի աւին կառուցված Սելնկիա քաղաքը, իսկ աåա' Ասորիքում Հիմնադրված Անւիոքը: Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումները ն Հելլենիղմը Հելլենիսւական åեւությունների առաջացումը Արնելքում ղարդացման մի նոր ասւիճան նչանավորեցին Արնելքի երկրների åաւմության մեջ ն ղարկ ւվեցին այդ երկրների ւնւեսական, քաղաքական, սոցիալական ու մչակութային կյանքին: Հունա-մակեդոնական ւիրաåեւության ժամանակ մեծ թվով Հույն դաղթականներ' ղինվորներ, արՀեսւավորներ ու առնւրականներ են դալիս Արնելք: Սրանք Արնելք են բերում իրենց ավելի կաւարելադործված արւադրության դործիքները, արւադրական Հարուսւ կենսաւորձը, բարձր մչակույթը, լեղուն, սովորությունները, åեւական-վարչական ձնը, ւնւեսական-սոցիալական Հարաբերությունները: Ալեքսանդր Մակեդոնացին ն նրա Հեւնորդները նåասւում են Արնմոււքի ն Արնելքի մերձեցմանը: Այս քաղաքականության, Հույն դաղթականների ու Արնելքի ժողովուրդների միջն սւեղծված ւոխադարձ ւնւեսական, Հասարակական, քաղաքական, ամուսնական կաåերի Հեւնանքով Արնմոււքի ն Արնելքի սոցիալ-ւնւեսական նույնաւիå, բայց առանձնաՀաւուկ, ինքնուրույն դծեր ունեցող Հարաբերությունները միաձուլվում են, ն դրանց Համադրությունից Արնելքում առաջանում է սւրկաւիրության նոր ն ավելի բարձր ասւիճան, որը Հայւնի է Հելլենիղմ անունով:

Հույն դաղթականները Արնելքի երկրներում Հիմնում են Հունական կամ, ավելի ճիչւ, Հելլենիսւական ւիåի ինքնավար, բայց թադավորական իչխանությանը ենթարկվող մեծ թվով քաղաքներ ու դաղթավայրեր, որոնք դառնում են արՀեսւադործության ն առնւրի կենւրոններ: Առաջանում են այնåիսի խոչոր քաղաքներ, ինչåիսիք էին Ալեքսանդրիան' Եդիåւոսում, Սելնկիան ու Անւիոքը' Առաջավոր Ասիայում, որոնք ունեին մու կես միլիոն բնակչություն: Արնելքի քաղաքներից չաւերը վերածվում են Հելլենիսւական ւիåի ինքնավար քաղաքների: Արնելքում Հիմնականում դոյություն ունեին åեւական, ւաճարական ն ւնային սւրկաւիրության ձներ: Հելլենիղմի դարաչըրջանում դրանց կողքին ղդալի չաւով ղարդանում է նան մասնավոր, անւիկ սւրկաւիրությունը, ն սւրկական աչխաւանքը ավելի մեծ չաւերով կիրառվում է արւադրության բոլոր ճյուղերում: Սւրկաւիրության խոչոր կենւրոններ են դառնում քաղաքները: Արնելքի Հելլենիսւական երկրներում, Հնուց դոյություն ունեցող Հողի åեւական սեւականության åաՀåանմամբ Հանդերձ, առաջանում ու ղարդանում է նան Հողի մասնավոր սեւականությունը: Գյուղական Համայնքների կողքին Հանդես են դալիս մասնավոր սեւականաւիրական ւնւեսություններ, որոնք Հիմնված էին սւրկական աչխաւանքի վրա: Հողի մասնավոր սեւականության առաջացման, սւրկական աչխաւանքի ուժդին չաՀադործման, ավելի կաւարելադործված դործիքների ն եռադաչւային Համակարդի կիրառման, անասունների ցեղի բարելավման, քաղաքային բնակչության' կենսամթերքների նկաւմամբ ունեցած åաՀանջի աճման Հեւնանքով ղդալի վերելք են աåրում երկրադործությունն ու անասնաåաՀությունը: Ավելանում է ցանքսերի ւարածությունը, բարձրանում բերքաւվությունը ն անասունների մթերաւվությունը: Հելլենիսւական քաղաքներում ղարդացման նոր ն ավելի բարձր ասւիճանի են Հասնում մեւաղամչակությունը, մանածադործությունը, կավադործությունը, աåակեդործությունը ն արՀեսւադործության մյուս ճյուղերը: Որåես արւադրության բոլոր ճյուղերի ընդՀանուր վերելքի բնական Հեւնանք, ղարդանում են նան առնւուրն ու դրամական չրջանառությունը: Սրանց ղարդացմանը մեծ չաւով նåասւում են նան ցամաքային ու ծովային ճանաåարՀների կարդավորումը, Արնելքի ու Արնմոււքի Համար միասնական դրամական Համակարդի սւեղծու161

մը, åարսից թադավորների նկուղներում որåես անչարժ դանձ åաՀվող Հսկայական քանակությամբ ոսկին ու արծաթը կւրված դրամների ձնով չրջանառության մեջ մւցնելը: Հելլենիղմի դարաչրջանում առնւուրը սւանում է միջաղդային բնույթ: Առաջավոր Ասիայի երկրները սկսում են աչխույժ առնւուր կաւարել ոչ միայն իրար, այլն Հունասւանի, Եդիåւոսի, Միջին Ասիայի ն Հնդկասւանի Հեւ: Արնելքի Հելլենիսւական երկրների ւնւեսական կյանքի ու առնւըրի այս աննախընթաց ղարդացումն իր ոլորւի մեջ է առնում նան Հարնան երկրները, որոնք չէին նվաճված Ալեքսանդր Մակեդոնացու կամ նրա Հեւնորդների կողմից: Որքան այդ երկրները մու էին Հելլենիսւական կենւրոններին, այնքան մեծ էր Հելլենիղմի աղդեցությունը նրանց վրա: Սակայն չի կարելի խիսւ մեծացնել ն դերադնաՀաւել Հելլենիսւական քաղաքների, ւնւեսության ու առնւրի ղարդացման դերն ու նչանակությունը: Ինչåես սւրկաւիրական բոլոր Հասարակությունների, նույնåես ն Հելլենիղմի, որåես անւիկ Հասարակության ղարդացման նոր ասւիճանի Համար խիսւ բնորոչ էին արւադրության Հիմնակեւի թուլությունը, սւրկական աչխաւանքի արւադրողականության սաՀմանաւակությունը, արւադրության ւեխնիկայի Համեմաւաբար ցածր մակարդակը: Հելլենիղմը առաջադիմական մի խոչոր քայլ էր միայն Արնելքում դոյություն ունեցող նախորդ սոցիալ-ւնւեսական Հարաբերությունների, ւնւեսական կյանքի լճացման ու դանդաղաչարժության նկաւմամբ: Հելլենիղմը ոչ միայն չկարողացավ լրիվ կերåով քայքայել Արնելքի Հեւամնացության ու դանդաղաչարժության Հիմքը Հանդիսացող դյուղական Համայնքը, այլն ինքը ընդօրինակեց ու åաՀåանեց դյուղական Համայնքի չաՀադործման Արնելքում դոյություն ունեցող ձնը: Հելլենիսւական åեւությունները Արնելքից ընդօրինակեցին նան կառավարման միաåեւական բռնաåեւական ձնը' որոչ ւուոխություններով, Հողի åեւական սեւականության իրավունքը, վարչական բաժանման ու կառավարման սիսւեմը ն այլն: Զարդացող սոցիալ-ւնւեսական Հարաբերությունների Հիման վրա, Հունական ն Արնելքի ւեղական մչակույթների Համաձուլման ն նրանց Համադրման Հեւնանքով առաջանում ն ղարդանում է մչակույթի մի նոր ւիå, որը Հայւնի է Հելլենիսւական մչակույթ անունով: Զարդացման նոր, ավելի բարձր ասւիճանի են Հասնում դիւության, մչակույթի ն արվեսւի այն ժամանակվա Հայւնի բոլոր ճյուղերը: Նորասւեղծ այս մչակույթը, Հունարեն լեղուն, Հունական

ասւվածների åաչւամունքը ն նրանց նույնացումը ւեղական ասւվածների Հեւ մեծ ւարածում են սւանում Արնելքի երկրների ւեղական Հելլենականացած սւրկաւիրական վերնախավի չրջանում: Հելլենիսւական մչակույթի սւեղծման մեջ կարնոր դեր են կաւարում ոչ միայն իրենք' Հույները, այլն եդիåւացիները, ասորիները, բաբելոնացիները, Հրեաները, åարսիկները, Հայերը ն Արնելքի մյուս ժողովուրդները: Այդ իմասւով էլ Հելլենիսւական մչակույթը ոչ միայն åաւկանում է Հույն ժողովրդին, այլն այդ մչակույթն սւեղծած բոլոր ժողովուրդներին ն Հանդիսանում է նրանց արժեքավոր ներդրումը ՀամաչխարՀային մչակույթի åաւմության մեջ:

2. ՀԱՅկԱկԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ I7–III ԴԴ.

Հայասւանի Ք. ա. I7–III դարերի åաւմության վերաբերյալ մեղ են Հասել միայն åաւաՀական, կցկւուր ն աղու ւեղեկություններ: Ք. Հ. երրորդ դարի լաւին Հեղինակ Հուսւինոսի մու åաՀåանված մի ւեղեկությունից իմանում ենք, որ ԴարեՀ III կոդոմանոսը մինչն Պարսկասւանում դաՀ բարձրանալը եղել է Հայասւանի սաւրաåը: Եթե այս ւեղեկությունը åաւմականորեն ճիչւ է, աåա åեւք է կարծել, որ Երվանդունի Հայ թադավորները, իրենց ժառանդական մյուս իրավունքները åաՀåանելով Հանդերձ, ժամանակավորաåես կորցրել էին սաւրաåության åարւականությունները: Սակայն Ք. ա. 336 թ. ԴարեՀ կոդոմանոսի դաՀ բարձրանալուց Հեւո սաւրաåության åաչւոնը առաջվա նման կրկին Հանձնվում է Երվանդունիների թադավորական ւան ներկայացուցիչ 0րոնւասԵրվանդ III-ին (336–300): Գավդամելայի նչանավոր ճակաւամարւում, ինչåես վկայում են Հույն ն Հռոմեացի åաւմադիրներ Արրիանոսը ն կուրւիոս Ռոււոսը, ԴարեՀ կոդոմանոսի բանակում Հայերը նույնåես կռվել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեմ: Նրանք այս ճակաւամարւում, 0րոնւաս-Երվանդ III-ի ն Միթրաուսւեսի Հրամանաւարությամբ, դուրս են բերել 40.000 Հեւնաղոր ն 7.000 Հեծելաղոր: Այս ճակաւամարւում åարսկական բանակի ջախջախումից Հեւո Հայկական ղորքի մնացորդներն իրենց առաջնորդների Հեւ միասին վերադառնում են Հայասւան: Հայասւանի անկախության վերականգնումը

Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որն իր արչավանքը կաւարել էր Փոքըր Ասիայի Հարավային չրջանների, կիլիկիայի, Ասորիքի ն Բաբելոնիայի վրայով դեåի Պարսկասւան, անձամբ Հայասւանում չէր եղել ն այն չէր նվաճել: Սակայն նա Գավդամելայի ճակաւամարւից անմիջաåես Հեւո Հայասւանի սաւրաå է նչանակում Միթրեն, կամ ավելի ճիչւը, ՄիՀրան անունով մի åարսիկի, որը դավաճանաբար իրեն էր Հանձնել Սարդեսի ամրոցը: Այս նչանակումը, սակայն, բացառաåես ձնական ու անվանական էր մնացել, որովՀեւն Միթրեն– ՄիՀրանը չէր կարողացել մւնել Հայասւան ն այնւեղ Հասւաւվել սաւրաåության åաչւոնում: Որ իրոք Հայասւանը չէր նվաճվել ն Միթրեն–ՄիՀրանը այնւեղ սաւրաå չէր եղել, åարղ կերåով երնում է նրանից, որ այս նչանակումից առնվաղն երեք ւարի անց Ալեքսանդր Մակեդոնացին Մենոն ղորավարի առաջնորդությամբ մի Հաւուկ ղորամաս է ուղարկում Հայասւան' Սåեր դավառում դւնվող ոսկու Հանքերը դրավելու Համար: Սակայն այս ւորձը նս ոչ մի Հաջողություն չի ունենում: Հայերն իրենց Հայրենիքի սաՀմաններից դուրս են քչում Հունամակեդոնական ղորքերին ն ճակաւամարւում սåանում Մենոնին: Գավդամելայի ճակաւամարւից Հեւո Աքեմենյան Պարսկասւանի ւիրաåեւության ւակ դւնվող այն երկրները, որոնք չէին նվաճվել Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից, ձեռք են բերում ինքնուրույնություն ու անկախություն: Այդåիսի երկրներից մեկն էր նան Հայասւանը: Երվանդ III-ը ն Միթրաուսւեսը, օդւվելով Աքեմենյան ւերության կործանումից ն Ալեքսանդր Մակեդոնացու' Միջին Ասիայում ու Հնդկասւանում ղբաղված լինելու Հանդամանքից, վերականդնում են Հայասւանի անկախությունը ն այնւեղ Հիմնում երկու ինքնուրույն թադավորություն: Երվանդ III-ը իրեն անկախ թադավոր է Հայւարարում Մեծ Հայքում, իսկ Միթրաուսւեսը' Փոքր Հայքում: Մեծ Հայքի թադավորությունն իր կաղմի մեջ Մեծ Հայքի թա- ընդդրկում էր Հայասւանի ւարածքի դերակչիռ գավորությունը մասը: Նրա սաՀմանների մեջ էին մւնում Աղձնիք ու կորճեք նաՀանդները, Վանա լճի ավաղանը, Տարոնը, Բասենը, Արարաւյան դաչւը, Շիրակը, Ծուքը ն Մելիւինեի չրջանը: Սակայն Ծուքը ն Մելիւինեի չրջանը Ք. ա. III դարի կեսից անջաւվում ն դուրս են դալիս Մեծ Հայքի կաղմից: Սկղբում Ալեքսանդր Մակեդոնացու ղորավարների, իսկ այնուՀեւն Հելլենիսւական åեւությունների միջն մղվող երկարաւն ու

արյունալի åաւերաղմները Հնարավորություն չեն ւալիս Հունամակեդոնական նվաճողներին միջամւելու Հաւկաåես Մեծ Հայքի ներքին դործերին ն լուրջ սåառնալիք սւեղծելու նրա ինքնուրույնությանը: Այս Հանդամանքը մեծ չաւով նåասւում է Մեծ Հայքի թադավորության անկախության ամրաåնդմանը ն նրա Հղորացմանը: Ալեքսանդր Մակեդոնացու մաՀից Հեւո åեւության խնամակալ ընւրված Պերդիկկաս ղորավարը 322 թ. նվաճում է Հայասւանի Հարնան կաåադովկիան, Պաւլադոնիան ու Սն ծովի մուակա չըրջանները' մինչն Տրաåիղոն, ն այդ երկրներն իբրն առանձին սաւրաåություն Հանձնում իրեն կողմնակից, Ալեքսանդր Մակեդոնացու քարւուղար Եվմենեսին: կաåադովկիայի åարսկական նախկին սաւրաå Արիարաթես I-ը, որը Գավդամելայի ճակաւամարւից Հեւո իրեն անկախ էր Հայւարարել, խիսւ կերåով åարւվում ն մաՀվան է դաւաåարւվում: Նրա որդին' Արիարաթես II-ը, ւախչում է Մեծ Հայք ն աåասւան դւնում Երվանդ III-ի մու: 301 թ. Իåսոսի վճռական ճակաւամարւից Հեւո սւեղծվում է խառը դրություն: Նåասւավոր այս դրությունից օդւվելով' Մեծ Հայքում աåասւանած Արիարաթես II-ը Հայկական ղորքի օդնությամբ դրավում է Հարավային կամ բուն կաåադովկիան ն այնւեղ Հիմնում է իր անկախ թադավորությունը: Նույն այս ժամանակ, Հավանաբար Հայերի օժանդակությամբ, Պոնւական կաåադովկիայում աåսւամբություն է բարձրացնում նան ՄիՀրդաւ I-ը ն Հիմնում Պոնւական թադավորությունը: Նորասւեղծ այս երկու åեւությունները որոչ ժամանակ արնմոււքից åաւնեչի դեր են կաւարում Հայասւանի Համար ն թույլ չեն ւալիս արւաքին թչնամիներին ներխուժելու Հայասւան: Ք. ա. I7 դարի վերջում կամ III դարի սկղբում Մեծ Հայքի մայրաքաղաքը ւեղաւոխվում է Արարաւյան դաչւ' ուրարւական նախկին Արդիչւիխինիլի քաղաքի ւեղում կառուցված Արմավիր քաղաքը: Այս ժամանակից սկսած' Այրարաւ նաՀանդը, Հաւկաåես Արարաւյան դաչւը, դառնում է Հայասւանի քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքի կենւրոնը: Այդ åաւճառով էլ Հնում Մեծ Հայքի թադավորությունը սկսում են անվանել նան «Արարաւյան» կամ «Այրարաւյան թադավորություն»: Ք. ա. III դարում Մեծ Հայքի ւնւեսական, Հասարակական ն սոցիալական կյանքում ղդալի ւեղաչարժեր ու ւուոխություններ են կաւարվում: Այդ ւուոխությունները Հիմնականում երկրի ներքին

օրինաչաւ ղարդացման, մասամբ նան Առաջավոր Ասիայի Հելլենիսւական երկրների ունեցած աղդեցության Հեւնանք էին: Մեծ Հայքում, բացի Արմավիրից ն Հնուց դոյություն ունեցող Վանից, առաջանում են նան մի չարք նոր քաղաքներ, քաղաքաւիå ավաններ: Քաղաքաչինությունը, Հաւկաåես Այրարաւ նաՀանդում, մեծ ծավալ է սւանում Երվանդ I7-ի կամ Վերջինի (մու 220–201) ժամանակ: Մովսես Խորենացին, օդւվելով Դարանաղյաց դավառի Անի ամրոցի Ողյումå քուրմի մեՀենական åաւմությունից ն այլ աղբյուրներից, Հաղորդում է, որ Երվանդ I7-ը Արաքս ն Ախուրյան դեւերի խառնարանի մու իր անունով կառուցում է մի նոր քաղաք' Երվանդաչաւը, ն Արմավիրից այնւեղ է ւեղաւոխում արքունիքը: Նա նոր մայրաքաղաքի միջնաբերդն ամրացնում է բարձր åարիսåներով, åարիսåների մեջ դնում åղնձե դռներ ն ներքնից մինչն վեր բարձրացող երկաթե սանդուղքներ: Նա Ախուրյան դեւի ձախ աւին կառուցում է նան դեղեցիկ ու չքնաղ չինվածքներով Երվանդակերւ դասւակերւն ու Բադարան ւոքր քաղաքը: Արմավիրից նա Բադարան է ւոխադրում Հեթանոս ասւվածների արձանները ն իր եղբորը' Երվաղին նչանակում քրմաåեւ: Ք. ա. III դարում են առաջանում նան Երվանդավան, Նախճավան, Վարդդեսավան (Հեւադա Վաղարչաåաւ), Երաղդավորս ն այլ քաղաքաւիå բնակավայրերը: Զդալի թվով քաղաքների ն քաղաքաւիå ավանների առաջացումն ու ղարդացումը Մեծ Հայքում առաջին Հերթին åայմանավորված էին աչխաւանքի Հասարակական բաժանման Հեւադա խորացման, ուրարւական ժամանակաչրջանի Հեւ Համեմաւած' դյուղաւնւեսության ն արՀեսւադործության բոլոր ճյուղերի ավելի բարձր ղարդացման ն դրանց Հիման վրա առնւրի ու դրամական չրջանառության ծավալման Հեւ: Առնւրի ն քաղաքների ղարդացմանը որոչ չաւով նåասւում է նան միջաղդային ւարանցիկ առնւրի ճանաåարՀներից մեկը, որը սելնկյանների նախկին մայրաքաղաք Սելնկիայից (Տիդրիսի վրա) դուրս դալով' Միջադեւքի, Մարասւանի ու Արարաւյան դաչւի վրայով դնում էր կոլխիդա ն Սն ծովի նավաՀանդիսւները, իսկ այնւեղից էլ Բոսւոր (Ղրիմ) ն Մերձաղովյան երկրները: Այս ճանաåարՀի չնորՀիվ Մեծ Հայքը նս ներդրավվում է միջաղդային առնւրի մեջ ն սկսում է առնւուր անել ոչ միայն Հարնան երկրների' Իբերիայի, կոլխիդայի, Պոնւոսի ու Աւրåաւականի, այլն Մարասւանի, Պարսկասւանի, Միջադեւքի, Ասորիքի ն Հելլենիսւական մյուս երկրների Հեւ:

Ք. ա. I7–III դարերում Մեծ Հայքում նս առնւրի ու դրամական չրջանառության ղարդացման բնադավառում կաւարված խոչոր բեկումը åարղ կերåով երնում է Հայւնաբերված Հին դրամներից: Մեծ Հայքի ւարածքի ղդալի մասում, այդ թվում' Երնանում ու նրա չրջակայքում, Թալինի, Սնանի, Աåարանի ն Սիսիանի չրջաններում, 0րդուբադում, Լեռնային Ղարաբաղում ն այլուր, Հայւնաբերվել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու, ինչåես ն III դարում ն II դարի առաջին կեսում իչխած սելնկյան, åարթնական, åոնւական, կաåադովկյան թադավորների åաւկերներով կւրված ղդալի քանակությամբ ոսկե, արծաթե ու åղնձե դրամներ: Արմավիրում դւնվել են III դարի վերջին åաւկանող Հունարեն արձանադրություններ, որոնցից մեկի մեջ Մեծ Հայքը անվանված է «դեղեցիկ երկիր Արմենիա»: Այս արձանադրությունները ոչ միայն ցույց են ւալիս, որ Մեծ Հայքի վերնախավի չրջանում ւարածված է եղել Հունարեն լեղուն ն Հելլենիսւական մչակույթը, այլն Արմավիրը, Հավանաբար նան Մեծ Հայքի մյուս քաղաքները իրենց կառուցվածքով նման են եղել Հելլենիսւական քաղաքներին: Ք. ա. 330 թ. Միթրաուսւեսի կողմից ՀիմՓոքր Հայքի թա- նադրված Փոքր Հայքի թադավորությունն իր գավորությունը սաՀմանների մեջ ընդդրկում էր Եւրաւ ն Գայլ դեւերի վերին Հոսանքների միջն ընկած ւարածքը: Նա արնելքից սաՀմանակից էր Մեծ Հայքին, արնմոււքից ն Հյուսիսից' Պոնւոսին, իսկ Հարավից' Ծուքին ն կաåադովկիային: Ք. ա. III դարի սկղբում Փոքր Հայքը, ինչåես վկայում է Սւրաբոնը, իրեն է Հåաւակեցնում նան խալդայներին ու ւիբարեններին ն Հյուսիսից իր ւիրաåեւությունը ւարածում է մինչն Սն ծովի աւերը: 322 թվականին կաåադովկիայի, Պաւլադոնիայի ն Սն ծովի մուակա չրջանները նվաճելու ժամանակ Հունա-մակեդոնական ղորքերը դրավում են նան Փոքր Հայքը ն այն միացնում են Ալեքսանդր Մակեդոնացու քարւուղար Եվմենեսին Հանձնված սաւրաåությանը: Այսւեղ կառավարիչ է նչանակվում Եվմենեսին ենթակա Հրամանաւարներից մեկը' Նեոåւողեմեոսը, որը, ինչåես վկայում է Պլոււարքոսը, ւառաåում էր մեծամոլությամբ ն սին Հåարւությամբ: Սրա վարած դաժան քաղաքականության åաւճառով չոււով Փոքր Հայքի Հայերը աåսւամբություն են բարձրացնում Հունա-մակեդոնական ղավթիչների դեմ: Միայն Եվմենեսի միջամւու167

թյան չնորՀիվ, որը վարում էր Համեմաւաբար մեղմ քաղաքականություն, Հնարավոր է լինում առժամանակ Հանդսւացնել ու Հնաղանդեցնել աåսւամբ Հայերին: Սակայն Փոքր Հայքը երկար չի մնում Հունա-մակեդոնական ւիրաåեւության ւակ: Իåսոսի ճակաւամարւից Հեւո, 301–300 թթ. Փոքր Հայքը նս աåսւամբություն է բարձրացնում ն վերականդնում իր անկախությունը: Սկղբնաղբյուրների Հաղորդած կցկւուր ն åաւաՀական ւեղեկություններից երնում է, որ I7–II դարերում Փոքր Հայքում նս ղդալի չաւով ղարդանում են երկրադործությունը, այդեդործությունը, անասնաåաՀությունը, մեւաղամչակությունը ն արՀեսւադործության մյուս ճյուղերը: Մեծ ղարկ են սւանում նան առնւուրն ու դրամական չրջանառությունը: Սրանց ղարդացման մեջ ղդալի դեր են կաւարում Միջադեւքից ու Ասորիքից, Մեծ Հայքի ու Ծուքի վրայով եկող ն Փոքր Հայքում խաչավորվող առնւրական ճանաåարՀները, որոնք դնում էին դեåի Պոնւոս ն Սն ծովի Հարավային նավաՀանդիսւները: Այս ճանաåարՀներով Փոքր Հայքը նս իր արւադրանքի մի մասը սկսում է արւաՀանել դեåի Հարնան երկրները: Փոքր Հայքը իր անկախությունն ու ինքնուրույնությունը åաՀåանում է Համարյա երկու Հարյուր ւարի: «Փոքր Հայքը,– վկայում է Սւրաբոնը,– բավական åւղաբեր երկիր է: Այսւեղ նս, ինչåես ն Ծուքում, միչւ կառավարում էին երկիրը սեւական իչխանները, որոնք կամ բարեկամ ու դաչնակից էին մյուս Հայերին ն կամ իրենց դործերը վարում էին առանձին ու անկախ»: Ծուքը կամ Ծուաց աչխարՀը դւնվում էր Ծուքի Շայկա- Հայասւանի Հարավ-արնմւյան մասում: Նրա կան թագավո- ւարածքը ձդվում էր Արածանի դեւի սւորին րությունը Հոսանքի չաւ բարեբեր Հովւում, որին Պոլիբիոսը անվանում է «դեղեցիկ դաչւ»: Սկղբում նրա մասն էին կաղմում նան Մելիւինե քաղաքը ն նրա դավառը, որոնք, սակայն, Հեւադայում, մու 220 թ., նվաճվում ն միացվում են կաåադովկիային: Ծուքը իր աչխարՀադրական դիրքի åաւճառով դեռնս Աքեմենյան դարաչրջանից սկսած' ւնւեսական, մասամբ նան մչակութային ավելի սերւ կաåերի մեջ էր դւնվում Ասորիքի, Միջադեւքի ու կաåադովկիայի, քան թե Մեծ Հայքի Հեւ: Այդ կաåերը ավելի նս ուժեղանում են Հելլենիղմի դարաչրջանում:

Ծուաց աչխարՀի Հայկական իչխող վերնախավը, որն առանձին չաՀադրդռվածություն Հանդես չէր բերում Մեծ Հայքի Հեւ ունեցած իր ւնւեսական ն քաղաքական կաåերի մեջ, մուավորաåես Ք. ա. 240 թ. Ծուքը անջաւում է Մեծ Հայքից ն այնւեղ Հիմնում իր ինքնուրույն ւոքրիկ թադավորությունը: Պեւք է կարծել, որ Ծուքի անջաւման մեջ որոչակի դեր են կաւարել նան արւաքին ուժերը' կաåադովկյան ն Սելնկյան թադավորությունները: Հայկական այս նորասւեղծ թադավորության Հիմնադիրը, Հավանաբար, Հանդիսացել է Սամոսը (260–240), որը Մեծ Հայքի Երվանդունիների ւոՀմից էր: Սա կոմմադենեում, Եւրաւ դեւի աւին իր անունով կառուցում է Սամոսաւ մայրաքաղաքը: Սամոսին Հաջորդել է նրա որդին' Արչամը (մու 240–220): Արչամի մասին մեղ Հասել է մաւենադրական միայն մի ւեղեկություն: Հույն մաւենադիր Պոլիենոսը Հայւնում է, որ Անւիոքոս Հիերաքսը, որը մու 230 թ. աåսւամբել էր իր եղբոր' Սելնկոս II-ի (247–223) դեմ, Միջադեւքից մւնում է Հայասւան (Ծուք) ն աåասւանում Արչամի մու, որի բարեկամն էր նա: Արչամ թադավորի մաՀից Հեւո Ծուքը ն կոմմադենեն բաժանվում են իրարից ն Հիմք դնում անկախ երկու ինքնուրույն թադավորությունների, որոնցում չարունակում են իչխել Երվանդունի թադավորական ւան ներկայացուցիչները: Ծուքը, որն իր աչխարՀադրական դիրքով չաւ մու էր դւնվում Հելլենիսւական կենւրոններին ու դաղթավայրերին, ավելի ուժեղ կերåով է ենթարկվում Հելլենիղմի աղդեցությանը, քան Մեծ Հայքը կամ Փոքր Հայքը: Հելլենիղմի դարաչրջանում այսւեղ ղարդացման նոր ասւիճանի են Հասնում այդեդործությունը, դինեդործությունը, մեւաղամչակությունը ն արՀեսւադործության մյուս ճյուղերը: Սւրաբոնը, խոսելով նախկինում Ծուքի մասը կաղմող Մելիւինեի մասին, վկայում է. «Մելիւինեն չաւ նման է կոմմադենեին. ամբողջը ծածկված է åւղաւու ծառերով, միակը ամբողջ կաåադովկիայում, որ բերում է նան ձեթ ն մոնարիւ կոչվող դինին' մրցակից Հունական դինիներին»: Ծուքը ինչåես Հնում, նույնåես ն այս դարաչրջանում Հանդիսանում էր միջաղդային ւարանցիկ առնւրի կարնոր Հանդույցներից մեկը: Ծուքի վրայով էր անցնում ոչ միայն Հին աչխարՀի ւարանցիկ առնւրի դլխավոր մայրուղին, նրա ղարկերակը Հանդիսացող «Արքայական ճանաåարՀը», այլն Հարավից դեåի Սն ծովի աւերը ւանող բանուկ ու կարճ ճանաåարՀը: Այսւեղ էր դւնվում նան Եւրաւի կարնոր դեւանցքներից մեկը ն նրա մու

կառուցված Տոմիսա ամրոցը, որը կայան էր Հանդիսանում Փոքր Ասիայից, Սն ծովի աւերից, Միջադեւքից ն Ասորիքից եկած քարավանների Համար: Գյուղաւնւեսության ն արՀեսւադործության ղարդացումը, Ծուքի վրայով կաւարվող միջաղդային ւարանցիկ առնւուրը բնականաբար åեւք է նåասւեին Հայկական այս ւոքրիկ թադավորության ներսում առնւրի, դրամական չրջանառության ն քաղաքային կյանքի ղարդացմանը: Ծուքում, բացի Հնուց դոյություն ունեցող քաղաքներից ու քաղաքաւիå ավաններից, III–II դարերում առաջանում են նան Հելլենիսւական ւիåի երկու քաղաքներ' Արչամաչաւը ն Արկաթիակերւը, որոնցից առաջինը դւնվում էր Արածանի դեւի մու, իսկ երկրորդը' Տիդրիսի աղբյուրադեւակ Արղանայի վրա: Արչամաչաւը, ինչåես երնում է նրա անունից, կառուցել էր Արչամ թադավորը ն այն Հանդիսանում էր Ծուքի մայրաքաղաքը: Արչամ թադավորը կոմմադենեում կառուցել է Արսամեյա կամ Արչամեյա անունով քաղաքը: Այս երկու քաղաքներն էլ կարճ ժամանակից Հեւո դառնում են ոչ միայն վարչական, այլն արՀեսւադործության ու առնւրի կարնոր կենւրոններ: Հայ թադավորներից Ծուքի թադավորներն առաջիններն են, որ կւրել են իրենց անունով սեւական դրամներ: Մինչն այժմ Հայւնաբերվել են Արչամ, Աբդիսարես, Քսերքսես ն ԶարեՀ թադավորների կւրած արծաթե ն åղնձե դրամները, որոնք åաՀվում են եվրոåական ւարբեր թանդարաններում: Այս դրամների առաջին երեսում դրոչմված են կւրող թադավորների կիսադեմ åաւկերները, իսկ երկրորդ երեսում' ձիավոր ն նիղակակիր ղինվորի, արծվի ն Հունական առասåելներից վերցված åաւկերներ: Երկրորդ երեսում կան նան Հունարեն դրված «Արչամ թադավորի», «Աբդիսարես թադավորի», «Քսերքսես թադավորի» ն «ԶարեՀ թադավորաց թադավորի» մակադրությունները: Ք. ա. երրորդ դարի կեսից Սելնկյան åեւուՍելնկյան գերիչ- թյունը առանձին երկրամասերի միջն ւնւեսախանության Շաս- կան, քաղաքական, մչակութային, էթնիկական ւաւումը Մեծ թույլ կաåերի, մչւական արւաքին åաւեՀայքում ն րաղմների ն ներքին կռիվների ու աåսւամբուԾուքում թյունների åաւճառով սկսում է թուլանալ: Նրանից սկսում են անջաւվել առանձին երկրամասեր կամ երկրներ:

Մուավորաåես 250 թ. åարն կամ աåարն թաւառական ցեղի առաջնորդ Արչակը աåսւամբություն է բարձրացնում սելնկյանների դեմ ն կասåից ծովից դեåի Հարավ-արնելք ընկած ւարածքում, այսինքն' Միջին Ասիայի Հարավ-արնմւյան ն Իրանի Հյուսիս-արեվելյան մասում Հիմնադրում է Առաջավոր Ասիայի նոր, Հղոր åեւություններից մեկը' Պարթնական կամ Պարթն Արչակունիների թադավորությունը: Նորասւեղծ այս åեւության Հիմնադրման åաչւոնական ւարեթիվը ն Արչակունիների ւարեՀաչվման սկիղբը Համարվում է Ք. ա. 248/247 թվականը: Սկղբում Պարթնական թադավորության մայրաքաղաքը Հանդիսանում էր Նիսա քաղաքը, որի ավերակները դւնվում են Աչխաբադի մու, իսկ ավելի ուչ' 0րոդես I-ի (56–37) ժամանակ ւեղաւոխվում է Տիդրիսի վրա կառուցված Տիղբոն քաղաքը: Նույն այս 250 թվականին Միջին Ասիայում սելնկյանների դեմ աåսւամբություն է բարձրացնում նան Բակարիայի կուսակալ Դիոդորոսը: Սա, սելնկյաններից իրեն անկախ Հայւարարելով, այսւեղ Հիմնադրում է Հունա-բակւրիական åեւությունը: Սակայն Սելնկյան åեւությունը դեռնս իր կենսական բոլոր ուժերը չէր սåառել: Նա ժամանակավորաåես կրկին մեծ չաւով ուժեղանում է Անւիոքոս III-ի (223–187) դաՀակալության առաջին երեսուն ւարիների ընթացքում: Ք. ա. 220 թվականին Անւիոքոս III-ը մի խոչոր åաւժիչ արչավանք է կաւարում Մարասւանի կուսակալ Մոլոնի դեմ, որն իրեն անկախ թադավոր էր Հայւարարել ն դրավել էր արնելյան սաւրաåությունների մեծ մասն ու Հյուսիսային Միջադեւքը, որի թվում ն Սելնկիա նախկին մայրաքաղաքը: Մոլոնի ղորքի մեծ մասը Անւիոքոսի կողմն անցնելու åաւճառով Մոլոնը åարւվում է ն ինքնասåանությամբ վերջ է ւալիս իր կյանքին: Արնելյան սաւրաåություններում ն Հյուսիսային Միջադեւքում իր իչխանությունը վերականդնելուց Հեւո Անւիոքոսը նվաճում ն իր դերիչխանությանն է ենթարկում նան Աւրåաւականը, որւեղ դեռնս Ալեքսանդր Մակեդոնացու մաՀից Հեւո åարսկական նախկին սաւրաå Աւրոåաւը Հիմնադրել էր բավական ընդարձակ ն ուժեղ մի թադավորություն: Հավանաբար այս նույն ժամանակ Անւիոքոս III-ը Հարձակվում է նան Մեծ Հայքի ու Ծուքի վրա, որոնք չկարողանալով անՀրաժեչւ ՀակաՀարված ւալ թչնամու դերաղանց ուժերին, սւիåված են լինում ընդունել Անւիոքոսի դերիչխանությունը ն åարւավորվում են ւարեկան որոչ Հարկ վճարել նրան:

Սակայն Մեծ Հայքում ն Ծուքում սելնկյան ւիրաåեւությունը չաւ անկայուն էր: Մեծ Հայքը ն Ծուքը ոչ միայն åաՀåանել էին իրենց ներքին ինքնուրույնությունը, այլն ամեն մի Հարմար առիթ օդւադործում էին սելնկյան ւիրաåեւությունից աղաւադրվելու Համար: Ծուքի թադավորներից Հավանաբար Աբդիսարեսը, օդւվելով Անւիոքոսի' Ք. ա. 217 թ. Եդիåւոսի åւղոմեոսյաններից կրած ծանր åարւությունից, Հրաժարվում է ճանաչել Անւիոքոսի դերիչխանությունը ն նրան Հարկ վճարել: Անւիոքոս III-ը իր ուժերը վերականդնելուց ն Փոքր Ասիայում իր դեմ առաջացած աåսւամբությունը ճնչելուց Հեւո որոչում է Ծուքում նս վերականդնել իր դերիչխանությունը: Այդ նåաւակով նա 212 թ. ղդալի ուժերով ներխուժում է Ծուք ն բանակ է դնում Արչամաչաւ մայրաքաղաքի մու: Ծուքի Քսերքսես թադավորը, նկաւի ունենալով թչնամու ուժերի դերաղանցությունը, դեսåաններ է ուղարկում Անւիոքոսի մու ն Հայւնում, որ ցանկանում է բանակցության մեջ մւնել նրա Հեւ: Անւիոքոսը իր մու է կանչում Քսերքսեսին, Հաչւվում է նրա Հեւ ն նույնիսկ նրան է ղիջում Հարկի մեծադույն մասը, որ մերժել էր իրեն վճարել Քսերքսեսի Հայրը: ԱյնուՀեւն Անւիոքոսը վերցնում է Քսերքսեսից 300 ւաղանդ, 1000 ձի ն նույնքան ջորի' իրենց լծասարքերով, վերադարձնում է նրան ամբողջ իչխանությունը ն ամուսնացնում նրան իր քրոջ' Անւիոքիսի, Հեւ: Քսերքսեսի նկաւմամբ Անւիոքոսի Հանդես բերած այս Հանդուրժելի մեղմությունն ու բարյացակամությունը, անչուչւ, նåաւակ ուներ սիրաչաՀել ւեղական իչխող խավերին ն Ծուքում ամրաåնդել սելնկյանների դերիչխանությունը: Իր քրոջը ամուսնացնելով Քսերքսեսի Հեւ' Անւիոքոսը Հույս ուներ նան նրան դարձնել իր Հլու կամակաւարներից մեկը: Սակայն Քսերքսեսը նրա այդ Հույսը չի արդարացնում: Դրա åաւճառով էլ Անւիոքոսը կարճ ժամանակից Հեւո իր քրոջ միջոցով սåանել է ւալիս Քսերքսեսին ն Ծուքում դաՀ է բարձրացնում կամ կառավարիչ է նչանակում ԶարեՀին, որը, ըսւ երնույթին, Ծուքի թադավորական ւոՀմից էր: Նույն այս ժամանակ (201 թ.) Հայկական ավադանու ընդդիմադիր Հոսանքի ղեկավար Արւաչեսը, Անքիոքոս III-ի օժանդակությամբ, åայքար է սկսում Մեծ Հայքի թադավոր Երվանդ I7-ի դեմ: Արւաչեսը, ինչåես Հաղորդում է Մովսես Խորենացին, ղդալի ուժերով Հարձակվում է Երվանդի վրա, Հաղթում է նրան, åաչարում ն դրավում Երվանդաչաւը: Մայրաքաղաքի դրավման խառնաչւոթության

ժամանակ ղինվորներից մեկը վաղրով սåանում է Երվանդին: Դրանից Հեւո Արւաչեսը դրավելով նան Բադարանն ու սåանելով Երվանդի եղբորը' Հայոց քրմաåեւ Երվաղին' վերացնում է Երվանդունիների արքայաւոՀմը: 0րոնւաս-Երվանդ I7-ի ւաåալումից ու սåանությունից Հեւո, Անւիոքոս III-ը Արւաչեսին նչանակում է Մեծ Հայքի սւրաւեդոս: Դրանից Հեւո, ավելի քան ւաս ւարի (201–190 թթ.), Մեծ Հայքը ն Ծուքը իբրն սելնկյան ւիրաåեւության ւակ դւնվող երկրներ կառավարվում են Արւաչեսի ու ԶարեՀի կողմից:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆՆԵՐԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՎԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՂԵՐԻ ՄԻԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ

ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՎԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

Ք. ա. երկրորդ դարի սկղբում Արնելքում Հանդես է դալիս մի նոր Հղոր ուժ: Դա սւրկաւիրական Հռոմն էր: 200–197 թթ. ւեղի ունեցած Մակեդոնական երկրորդ åաւերաղմի ժամանակ Հռոմը, իր դերիչխանությանը ենթարկելով Հունասւանը, անմիջական սåառնալիք է սւեղծում նան Փոքր Ասիայի Համար: Հռոմը իր նվաճողական ծրադրերը քողարկելով' Հունասւանում ն Արնելքում սկղբում Հանդես է դալիս Հույներին «աղաւադրելու» կեղծ ու երկդիմի կարդախոսով, ինչåես ն ւոքր ժողովուրդներին «Հովանավորողի» ն «աղաւադրողի» դիմակով: Հռոմի կողմից Փոքր Ասիայի նկաւմամբ սւեղծած անմիջական սåառնալիքը անխուսաւելի է դարձնում սելնկյանների ն Հռոմեացիների ընդՀարումը: կողմերի միջն åաւերաղմը սկսվում է 192 թ.: 192–191 թթ. Հունասւանում' Թերմոåիլյան կիրճում, իսկ 190 թ. Փոքր Ասիայի Մադնեսիա քաղաքի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւերում Սելնկյան Անւիոքոս III-ը, չնայած իր ունեցած ուժերի դերակչռությանը, սոսկալի åարւություն է կրում ն դլխովին ջախջախվում: Մադնեսիայի մու Անւիոքոսի åարւությունը ոչ միայն դառնում է Սելնկյան åեւության քայքայման ն անկման սկիղբը, այլն աղդանչան է Հանդիսանում սելնկյան ւիրաåեւության ւակ դւնվող ժողովուրդների աղաւադրական չարժման Համար: Հայերը նս 189 թ., օդւվելով սւեղծված դրությունից, Մեծ Հայքում Արւաչեսի, իսկ Ծուքում ԶարեՀի դլխավորությամբ աåսւամբություն են բարձրացնում սելնկյան ւիրաåեւության դեմ ն վերականդնում իրենց անՄեծ Հայքի ն Ծուքի անկախության վերականգնումը

կախությունը: Մեծ Հայքում իրեն անկախ թադավոր է Հռչակում Արւաչեսը, իսկ Ծուքում' ԶարեՀը: Արւաչես I-ը (189–160) Հելլենիսւական կրթություն սւացած, վարչական ու ռաղմական մեծ ընդունակություններ ունեցող իր ժամանակի նչանավոր åեւական դործիչներից մեկն էր: Նա Հայասւանում Հիմնադրում է Արւաչեսյան Հարսւությունը, որը չաւ կարնոր դեր է կաւարում Հայկական Հողերի միավորման, Հայասւանի քաղաքական Հղորացման, նրա ւնւեսական ն մչակութային կյանքի ղարդացման ասåարեղներում: Հայկական առաջին միասնական åեւություՀայկական նը սւեղծում են Երվանդունիները: Հայկական Շողերի միավո- այս Հնադույն թադավորությունը իր դոյության րումը ընթացքում չաւ կարնոր դեր է կաւարում Հայկական լեռնաչխարՀի ցեղային երկրներն ի մի ձուլելու, միավորելու ն Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացը խթանելու դործում: Սակայն Երվանդունիների միասնական թադավորությունը դասակարդային Հարաբերությունների ու քաղաքային կյանքի թույլ ղարդացման, երկրի ւարբեր մասերի միջն դոյություն ունեցող ւնւեսական ու քաղաքական կաåերի թուլության, արւաքին ուժերի միջամւության ն Ք. ա. III դարում սւեղծված քաղաքական անբարենåասւ åայմանների Հեւնանքով ւրոՀվում ն բաժանվում է մասերի: Սելնկյան ւիրաåեւությունից աղաւադրվելուց Հեւո էլ դեռնս Հայասւանը բաժանված էր չորս ինքնուրույն, մանր թադավորությունների: Բացի Մեծ Հայքի Արւաչեսյան ն Ծուքի թադավորություններից, իրենց դոյությունը åաՀåանում էին նան Այրարաւ նաՀանդի Երվանդունիների ն Փոքր Հայքի թադավորությունները: Նման բաժանվածությունը Հայկական Հասարակության խոչոր բացասական երնույթներից ն Հայասւանի թուլության Հիմնական åաւճառներից մեկն էր: III դարում Հայասւանում ւնւեսության բոլոր ճյուղերի, առնւրի ն քաղաքների աննախընթաց ղարդացումը, դասակարդային Հարաբերությունների խորացումը, II դարի սկղբում Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացի Հիմնականում ավարւվելը անՀրաժեչւ նախադրյալներ են սւեղծում նոր Հիմքերի վրա Հայկական Հողերը միավորելու ն ավելի կայուն ու կենսունակ կենւրոնացված միասնական åեւականություն սւեղծելու Համար: Հայկական Հողերի միավորման ն կենւրոնացված միասնական

åեւականության սւեղծման նախաձեռնությունը Արւաչես I-ի դըլխավորությամբ իրենց ձեռքն են վերցնում Մեծ Հայքի իչխանավորները, որոնք ձդւում էին ընդարձակել իրենց ւիրաåեւության սաՀմանները, ձեռք բերել նոր Հողային կալվածքներ, Հարսւություններ ն սւրուկներ: Մեծ Հայքի սւրկաւերերի այս դասային ու անձնական չաՀադրդռվածությունը ղուդադիåում էր Հայ ժողովրդի իրարից բաժանված ւարբեր Հաւվածների առարկայական ցանկությանը: Ի ւարբերություն իչխանավորների, ժողովրդական ղանդվածները ձդւում էին իրենց ուժերն ու ջանքերը միավորել, Համախմբել մի միասնական åեւության մեջ' երկիրը օւարերկրյա թչնամիներից Համաւեղ կերåով åաչւåանելու, նրա ւնւեսական ու մչակութային կյանքի Հեւադա վերելքը, նրա քաղաքական Հղորությունը աåաՀովելու Համար: Հայասւանի քաղաքները նույնåես առավել մեծ չաւով չաՀադրդռված էին ընդարձակ, միասնական ն ուժեղ åեւականության սւեղծման մեջ, քանի որ միայն այդåիսի åեւականությունը կարող էր Հնարավորություններ սւեղծել ներքին չուկայի ընդարձակման, առնւրի ղարդացման Համար: Արւաչես I-ը նախ որոչում է դրավել ն իր թադավորությանը միացնել Արարաւյան թադավորությունը, որւեղ դեռնս իչխում էր Երվանդ I7-ը: Արւաչեսը, ինչåես Հաղորդում է Մովսես Խորենացին, ղդալի ուժերով Հարձակվում է Երվանդի վրա, որն իր բանակով դըւնըվում էր Ախուրյան դեւի Հյուսիսային կողմերում: Ճակաւամարւը ւեղի է ունենում Երվանդավան կոչվող վայրում, որի ժամանակ Երվանդի ղորքի մի մասը լքում է նրան ն անցնում Արւաչեսի կողմը: Ճակաւամարւում Երվանդը ծանր åարւություն է կրում, ւախչում է ն ամրանում մայրաքաղաքում: Արւաչեսի ղորքը կրնկակոխ Հեւաåնդելով ւախուսւի դիմած Երվանդին' չոււով åաչարում ն դրավում է նան Երվանդաչաւը: Մայրաքաղաքի դրավման խառնաչւոթության ժամանակ ղինվորներից մեկը վաղրով սåանում է Երվանդին: Դրանից Հեւո Արւաչեսը, դրավելով նան Բադարանն ու սåանելով Երվանդի եղբորը' քրմաåեւ Երվաղին, ոչնչացնում է Երվանդունիների Հարսւությունը ն ւնւեսաåես ու քաղաքային կյանքով մեծ չաւով ղարդացած Այրարաւ նաՀանդը միավորում իր թադավորության Հեւ: Երվանդաչաւի ն Բադարանի դրավման ժամանակ Արւաչեսի ձեռքն են անցնում նան ղդալի Հարսւություններ: Հ. Մանանդյանը դւնում է, որ Արմավիրում Հայւնաբերված արձանադրություններից չորսը, որոնք դրված են մի քարի վրա, դւնվել են Երվանդ I7-ի մաՀարձանին ն անմիջականորեն առնչվում են

նրա Հեւ: Առաջին ու երկրորդ արձանադրությունների մեջ Արմավիրի Միթրաս թադավորը բարն է ուղարկում Երվանդ թադավորին ն ցանկանում, որ նա ն նրա սերունդը ւարվա բոլոր ամիսներին առողջ լինեն, ն որ թադավորն իր թադավորությունը կառավարի բարեՀաջող կերåով: Երրորդ ու չորրորդ արձանադրությունների մեջ Հաղորդվում է թադավորի (Երվանդի)' ղինվորների կողմից սåանված լինելու ն «դեղեցիկ երկիր Արմենիան» թչնամիների կողմից նվաճված լինելու մասին: Հեւաքրքիր է նչել, որ Սւրաբոնը նույնåես դիւե, որ Երվանդունյաց Հայասւանի վերջին իչխողը եղել է 0րոնւեսԵրվանդը, իսկ սրան Հաջորդել է Արւաչեսը: «Պաւմում են,– վկայում է Սւրաբոնը,– որ Հայասւանը առաջ եղել է ւոքր ն մեծացել է Արւաչեսի ն ԶարեՀի ձեռքով»: Ըսւ Սւրաբոնի վկայության, Արւաչես I-ը Աւրåաւականի մարերից դրավում է կասåիանեն, որին Հայերը կոչում էին Փայւակարան, Փավնիւիսը ն Վասåուրականը, իբերներից' Գուդարքը, Տայքը ն Խորձյանը, Փոքր Հայքից ն նրա չրջակա ցեղերից' կարինը, Դերջանը, Եկեղյաց ն Դարանաղյաց դավառները, իսկ սելնկյաններից' Տմորիքը: Մովսես Խորենացու ւարբեր վկայություններից երնում է, որ այս ժամանակ Արւաչեսի թադավորության անբաժանելի մասն էին նան Սյունիքը, Ոււիքը ն Արցախը: ԶարեՀի թադավորության ժամանակ Ծուքը նս իր ւարածքը ղդալի չաւով ընդարձակում է Անւիւավրոսի կողմերը դւնվող երկրամասերի Հաչվին: ԶարեՀի մաՀից Հեւո Արւաչեսը ւորձում է Ծուքը նույնåես միացնել Մեծ Հայքի թադավորությանը: Այդ նåաւակով նա Հարձակվում է Ծուքի թադավոր ՄեՀրուժանի վրա, որը չկարողանալով դիմադրություն ցույց ւալ, ւախչում է կաåադովկիա ն աåասւանում Արիարաթես 7-ի մու: կաåադովկիան, որի Համար ցանկալի չէր ն նույնիսկ վւանդավոր էր Մեծ Հայքի Հղորացումը, ղինվորական ուժերով օդնում է ՄեՀրուժանին, որը վերադրավում է իր Հայրենի թադավորությունը: Այսåիսով, կաåադովկիայի միջամւության Հեւնանքով Արւաչեսին չի Հաջողվում Հայկական այս կարնոր երկրամասը միավորել իր թադավորությանը: Զնայած Ծուքում կրած անՀաջողությանը, Արւաչես I-ին Հաջողվել էր սւեղծել Հայկական մի ընդարձակ ն Հղոր թադավորություն, որի սաՀմանները ւարածվում էին դրեթե կասåից ծովի արնմւյան աւերից մինչն Եւրաւ դեւը, ՎիրաՀայոց լեռներից մինչն Տավրոսյան լեռնաչղթան: Մեծ Հայքի թադավորությունն արդեն իր սաՀ177

մանների մեջ ընդդրկում էր դրեթե ամբողջ Հայկական լեռնաչխարՀը. Այրարաւը, Սյունիքը, Գուդարքը, Տայքը, Արցախը, Ոււիքը, Վասåուրականը, Մոկքը, Բարձր Հայքը, Տարոնը, Աղձնիքը, կորճեքը, Փայւակարանը ն ՊարսկաՀայքը: Անչուչւ, այս Հանդամանքը նկաւի ունի Հռոմեացի åաւմիչ Պոլիբիոսը, երբ Արւաչեսին անվանում է «Հայասւանի մեծադույն մասի կառավարիչ»: կարճ ժամանակամիջոցում Մեծ Հայքի թադավորության այսåես ընդարձակվելն ու Հղորանալը առաջին Հերթին Հեւնանք էր այն բանի, որ Արւաչեսի դրաված նաՀանդները, բացի կասåիանե երկրամասից, վաղուց արդեն Հայացել էին, կամ նրանց բնակչության մեծամասնությունը կաղմված էր Հայեր էին: Արւաչեսը, իրոք, ոչ միայն դրավում էր այս կամ այն երկրամասը, այլն միավորում Հայկական Հողերը մի միասնական åեւության մեջ: Նա այդ ձեռնարկով Հիմնական դծերով իր ավարւին էր Հասցնում վաղուց սկսված Հայ ժողովըրդի կաղմավորման դործընթացը ն քաղաքական իչխանությամբ ամրաåնդում այն: Այս ւեսակեւից էլ իրավամբ Արւաչես I-ը Հանդիսացել է ոչ միայն Հայկական կենւրոնացված åեւության Հիմնադիրը, այլն Հայկական Հողերի միավորողը: Արւաչես I-ի ներքին քաղաքականության, Արւաչես Ա-ի նրա åեւական ու մչակութային չինարարուներքին քաղաքա- թյան մասին Հին, արժանաՀավաւ սկղբնաղկանությունը բյուրներից ն ժողովրդական վեåից ու երդերից քաղելով' մեղ որոչ ւեղեկություններ է Հաղորդում ՊաւմաՀայր Մովսես Խորենացին: Արւաչես I-ը սւեղծելով մի ընդարձակ åեւություն, բնականաբար åեւք է մւածեր նան այդ åեւության կառավարման ու ամրաåնդման մասին: կենւրոնական իչխանությունը ամրաåնդելու, ւեղերում առաջացող աåսւամբությունները ճնչելու նåաւակով նա åեւական, ղինվորական կարնոր åաչւոնները ն երկրի ւարբեր մասերի կառավարման դործը կենւրոնացնում է իր որդիների ու մերձավորների ձեռքում: Նա իր անդրանիկ որդուն' Արւավաղդին ոչ միայն դարձնում է åեւության երկրորդ դեմքը ն նրան Հանձնում արնելյան նաՀանդների կառավարումն ու åաչւåանությունը, այլն նրան նչանակում է Հայկական բանակի սåարաåեւ: Իր երկրորդ որդուն' Վրույրին, որը նան իմասւուն ն բանասւեղծ մարդ էր, նչանակում է ֆինանսական, Հարկային, չինարարական ն արքունի բոլոր դործերի կառավարիչ, չորրորդ որդուն' Տիրանին, Հանձնարարում է արնմւյան, Հինդերորդ որդուն' ԶարեՀին, Հյուսիսային, իսկ իր դայակ

Սմբաւին' Հարավային նաՀանդների կառավարումը: Ինչåես Արնելքի մյուս երկրներում, նույնåես Հայասւանում կարնոր åաչւոններից մեկն էր նան քրմաåեւության åաչւոնը: Դրա Համար էլ Արւաչեսը իր երրորդ որդուն' Մաժանին, նչանակում է քրմաåեւ: Արւաչեսի թադավորության ժամանակ ղդալի չաւով բաղմանում, ընդարձակվում ն ղարդանում են åեւական, ւաճարական ու մասնավոր դասւակերւային ն ադարակային ւնւեսությունները: Սրանց ղարդացմանը նåասւում են մեծ թվով դերեվարված սւրուկները, որոնց Արւաչեսը ն Մեծ Հայքի իչխանավորները ձեռք էին բերել իրենց դրավումների ն արւաքին արչավանքների ժամանակ: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Արւաչեսը Հողերի վերաբաժանում է կաւարում ն իր անունով Հաւուկ սաՀմանաքարեր է դնում դյուղերի ու ադարակների միջն: ՊաւմաՀոր նչած այս սաՀմանաքարերից Հինդ Հաւ Հայւնաբերվել են Սնանա լճի ավաղանում, որոնց վրա արամեաւառ արձանադրությամբ նչված են Արւաչեսի ն նրա Հոր' ԶարեՀի անունները: Հեւաքրքիր է նչել, որ Արւաչեսի անունից դրված այս արձանադրությունների մեջ կարդացվում է նան «Երվանդական» ւերմինը: Եթե այս ւերմինը վերաբերում է Արւաչեսին, աåա åեւք է կարծել, որ դրանով նա ցանկացել է նչել, որ ինքը Հանդիսանում է Երվանդունիների թադավորության ժառանդորդը ն նրանց ավանդույթների չարունակողը: կարելի է ենթադրել նան, որ ինքը' Արւաչեսը, նույնåես եղել է Երվանդունիների ւոՀմից, մանավանդ որ Հայ իչխողների մեջ Արւաչես անունը դեռնս Հիչաւակված է ԴարեՀ I-ի արձանադրության մեջ «Դադարչիչ», իսկ Քսենուոնի մու' «Արւուխաս» ձներով: Այս ւեսակեւից ուչադրավ է, որ Մովսես Խորենացու մու նս Երվանդ I7-ը ն Արւաչեսը Համարվում են նույն թադավորական ւոՀմից: 1959 թ. էջմիածնի չրջանի Փարաքար դյուղի մու մի Հին Հուչարձանի ավերակներում Հայւնաբերվել է Արւաչեսի ն նրա Հոր' ԶարեՀի անունը կրող մի նոր արամեաւառ արձանադրություն: Հեւաղուողները ենթադրում են, որ այդ Հուչարձանը մեՀյան-աչւարակ է, որը կառուցել է Արւաչեսը: Նույն այս ւեղում Հայւնաբերվել է նան Հայոց Արւավաղդ II թադավորի (55–34) կւրած արծաթե դրամներից մեկը: Բնական է, որ Հայկական լեռնաչխարՀի ն Հայ ժողովրդի ճնչող մեծամասնության միավորումը մի միասնական åեւության կաղմի մեջ åեւք է նåասւեր Հայասւանի նան ւնւեսական ու մչակութային կյանքի նոր վերելքին:

«Բայց ասում են,– վկայում է Մովսես Խորենացին,– որ Արւաչեսի ժամանակ Հայոց աչխարՀում անմչակ Հող չէր կարելի դւնել ո՛չ լեռնային ն ո՛չ դաչւային մասերում, երկրի չենության åաւճառով»: ՊաւմաՀայրը մի այլ ւեղ վկայում է, որ որոչ ժամանակ Հայերի մու ունայնացել էին մեծամեծ արվեսւներն ու դիւությունները, մոռացվել էին նավադնացությունը, արՀեսւները, մասամբ նան երկրադործությունը, սակայն այդ բոլորը վերսւին սւեղծվում ն ղարդանում են Արւաչեսի օրոք: Արւաչեսի ն Սաթենիկի ամուսնության կաåակցությամբ ժողովրդական երդի մեջ ասված է. Տեղ ոսկի ւեղայր Ի ւեսայութեանն Արւաչիսի, Տեղայր մարգարիւ Ի Շարսնութեան Սաթինկանն:

Հին ժողովրդական վեåի մեջ Արւաչեսի մաՀվան առթիվ ասված է, որ նրա դադաղը, թադը ն ղենքերը ոսկեղեն էին, դաՀույքը ն անկողինը åաւրասւված էին բեՀեղից, իսկ åաւմուճանը' ոսկեթել բեՀեղից: Զնայած վերոՀիչյալ վկայությունների մեջ եղած խիսւ մեծ չաւաղանցություններին, այնուամենայնիվ, դրանք մասամբ ցույց են ւալիս, որ իրոք Արւաչեսի թադավորության ւարիները Հանդիսացել են Հայասւանի ւնւեսական ու մչակութային կյանքի նոր ն աննախընթաց ղարդացման սկիղբը: Հայասւանում ւնւեսական կյանքի ընդՀաԱրւաչաւի նուր վերելքը, բայց Հաւկաåես արՀեսւադորկաոուցումը ծության, առնւրի ն դրամական չրջանառության Հեւադա ղարդացումը անՀրաժեչւ նախադրյալներ են սւեղծում նոր քաղաքների ն քաղաքաւիå ավանների առաջացման Համար: Արւաչեսը 180–160 թթ. ընթացքում Արարաւյան դաչւում, Արաքսի ձախ աւին կառուցում է մի նոր մայրաքաղաք, որը նրա անունով կոչվում է Արւաչաւ: «Արւաչեսը,– վկայում է Մովսես Խորենացին,– դնում է այն ւեղը, որւեղ Երասխը ն Մեծամորը իրար էին խառնվում, ն Հավանելով' բլրի վրա չինում է քաղաք ն իր անունով կոչում Արւաչաւ»: «Հայասւանի քաղաքներն են,– ասում է Սւրաբոնը,– Արւաչաւը (որն անվանում են նան Արւաչաչաւ ն որը Հիմնել էր Հաննիբալը Արւաչեսի Համար) ն Արքսւան: Երկու քաղաքներն էլ դւնվում են

Արաքսի վրա, Արքսաւան' Աւրåաւականի մու, իսկ Արւաչաւը' Արաքսյան դաչւի մու: Այս վերջինը դեղեցիկ քաղաք է ն երկրի մայրաքաղաքն է: Նա չինված է դեւի թն ձնացրած թերակղղու վրա, որի åարիսåները չուրջանակի åաւում են դեւը, բացի åարանոցից, որը ւակված է խրամով ն åաւնեչով»: Հռոմեացի åաւմադիր Տակիւոսի ն Ադաթանդեղոսի վկայություններից Հայւնի է նան, որ Արւաչաւը Արաքս դեւի Հակադիր աւի Հեւ կաåված է եղել կամուրջներով: Զնայած Արւաչաւի ւեղադրության մասին սկղբնաղբյուրների Հաղորդած վերոՀիչյալ ն այլ ւեղեկություններին, դժբախւաբար մինչն այժմ նրա ավերակների ճիչւ ւեղը Հնադիւական Հեւաղուումներով åարղված չէ: Միայն ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ նրա ավերակները åեւք է դւնվեն Խոր Վիրաåի չրջակայքում: Սւրաբոնը ն Պլոււարքոսը վկայում են, որ Արւաչաւը կառուցվել է կարթադենի նչանավոր ղորավար Հաննիբալի խորՀրդով, ն իբր սա է Արւաչեսին ցույց ւվել քաղաքի կառուցման ւեղը ն ուրվադծել նրա Հաւակադիծը: Սակայն ուսումնասիրողներից չաւերը խիսւ կասկածելի են Համարում ընդՀանրաåես Հաննիբալի Հայասւանում լինելը, որովՀեւն ավելի սւույդ աղբյուրներից Հայւնի է, որ Հաննիբալը Մադնեսիայի ճակաւամարւից Հեւո սելնկյան Անւիոքոս III-ի մուից սկղբում ւախել էր կրեւե կղղին, իսկ Հեւո' Բյութանիա, որւեղ ն Ք. ա. 183 թ. թույն խմելով, ինքնասåանությամբ վերջ էր ւվել իր կյանքին: Արւաչաւի ւեղը չաւ Հաջող էր ընւրված, անկախ նրանից, թե ով էր ընւրել նրա ւեղը կամ ուրվադծել նրա Հաւակադիծը: Նա կառուցված էր ոչ միայն ւնւեսաåես ավելի ղարդացած, քաղաքային կյանքի ղդալի ավանդույթ ունեցող ն արւաքին թչնամիների Հանկարծակի Հարձակումներից ավելի աåաՀով Արարաւյան դաչւում, այլն Զինասւանից, Միջին Ասիայից, Միջադեւքից ու Մարասւանից եկող ն դեåի Սն ծովի նավաՀանդիսւները դնացող միջաղդային ւարանցիկ առնւրի ճանաåարՀների Հանդուցակեւում: Արւաչեսը իր մայրաքաղաքը արադ կերåով բնակեցնելու ն ղարդացնելու նåաւակով Երվանդաչաւից, Արմավիրից ն այլ վայրերից այնւեղ է ւեղաւոխում մեծ թվով բնակիչներ: Նա Բադարանից Արւաչաւ է ւեղաւոխում նան Հայկական ասւվածների, ինչåես ն Հունական Արւեմիս ն Աåոլլոն ասւվածների արձանները, որոնցից Աåոլլոնի արձանը կանդնեցնում է քաղաքից դուրս' ճանաåարՀի վրա:

Արւաչաւը սկսում է արադ կերåով ղարդանալ: կարճ ժամանակից Հեւո նա դառնում է ոչ միայն Հայասւանի åեւական, քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքի Հիմնական կենւրոնը, այլն Առաջավոր Ասիայի բաղմամարդ, Հարուսւ, վաճառաչաՀ քաղաքներից, միջաղդային ւարանցիկ առնւրի խոչորադույն Հանդույցներից մեկը: Առնւուր անելու Համար այսւեղ էին դալիս ոչ միայն մուիկ ու Հարնան, այլն Հեռավոր երկրների վաճառականները: ՊաւաՀական չէ, որ Սւրաբոնը Արւաչաւը անվանում է «դեղեցիկ քաղաք», իսկ Պլոււարքոսը' «մեծ ն չաւ դեղեցիկ քաղաք»: Պլոււարքոսը մի այլ ւեղ Արւաչաւը անվանում է «Հայասւանի կարթադեն», անչուչւ, այդ բնորոչման ւակ նկաւի ունենալով ոչ միայն Արւաչաւի ամրությունը, այլն նրա բաղմամարդ, Հարուսւ ն վաճառաչաՀ լինելը: Բացի Արւաչաւից, Արւաչեսի թադավորության ժամանակ են առաջանում նան Զարիչաւ ն ԶարեՀավան խոչոր քաղաքները, որոնց կառուցումը վերադրվում է նան Արւաչեսի Հորը' ԶարեՀին, կամ նրա նույնանուն որդուն: Հավանաբար, նույն այս ժամանակ է առաջանում նան Արքսաւա քաղաքը, որի մասին Հաղորդում է Սւրաբոնը: Հայասւանում քաղաքների, առնւրի ու դրամական չրջանառության Հեւադա ղարդացման կարնոր աåացույցներից մեկն էլ այն է, որ Արւաչաւում Հիմնադրվում է ւողերանոց, որւեղ սկսում են կւրել ւեղական դրամներ: Հայւնաբերվել են åղնձե երկու դրամներ, որոնց վրա Հունարեն դրված է Արւաքսաւա, այսինքն' Արւաչաւ: Արւաչես I-ի արւաքին քաղաքականության Արւաչես Ա-ի արմասին մեղ են Հասել միայն åաւաՀական ն ւաքին քաղաքակցկւուր ւեղեկություններ: կանությունը Սւրաբոնը վկայում է, որ Մադնեսիայի ճակաւամարւում Անւիոքոս III-ի åարւությունից Հեւո Արւաչեսը ն ԶարեՀը Հարել ու անցել էին Հաղթող Հռոմեացիների կողմը: Արւաչեսը իրեն արւաքուսւ Հռոմեացիների կողմնակից Հայւարարելով ն դուցե նրանց մու դեսåաններ ուղարկելով' անչուչւ, Հեւաåնդել էր մի Հիմնական նåաւակ, այն է' իր երկիրը ղերծ åաՀել åարւված, բայց դեռ ղդալի ուժեր ունեցող Սելնկյան åեւության Հարձակումներից: Անկասկած, մասամբ Արւաչեսի այս Հեռաւես քաղաքականության ն Հայասւանի նկաւմամբ Հռոմեացիների Հանդես բերած բարյացակամության åաւճառով էր, որ Անւիոքոսը 187 թ. դեåի Արնելք

կաւարած իր արչավանքի ժամանակ չէր Համարձակվել մւնել Հայասւան, արչավանք, որի նåաւակն էր ձեռք բերել դրամ' Հռոմեացիների սաՀմանած åաւերաղմական ւուդանքը վճարելու Համար: 180 թ. åաւերաղմ է առաջանում, մի կողմից' Պոնւոսի ու Փոքր Հայքի, իսկ մյուս կողմից' կաåադովկիայի, Պերդամոնի ու Բյութանիայի թադավորությունների միջն: Սակայն Հռոմեացիների միջամւության åաւճառով չոււով åաւերաղմը դադարեցվում ն կողմերի միջն Հաչւության åայմանադիր է կնքվում: Պոլիբիոսը, որն իր աչխաւության մեջ ամբողջությամբ բերել է այդ դաչինքը, ավելացնում է, որ åայմանադրին մասնակից էր արվել նան «Արւաչեսը, որը Հայասւանի մեծադույն մասի կառավարիչն էր»: Այս ւասւն ինքնին ցույց է ւալիս, որ արդեն այս ժամանակ Հայասւանը այնքան էր ուժեղացել ն նրա Հեղինակությունն ու դերը միջåեւական Հարաբերություններում այնքան էր բարձրացել, որ նույնիսկ Փոքր Ասիայի իրար դեմ կռվող թադավորները դիմել էին Արւաչեսի Հաչւարար միջնորդությանը: Զնայած Սելնկյան թադավորության թուլացմանը, այնուամենայնիվ, Հայասւանի նկաւմամբ նրա վւանդը դեռնս չէր վերացել: Մու 165 թ. Անւիոքոս I7 Եåիւանեսը (175–164), ինչåես վկայում են Դիոդորոս Սիկիլիացին ն Աååիանոսը, Հարձակվում է Հայասւանի վրա ն åարւության մաւնում Արւաչեսին: Սակայն սելնկյան ւիրաåեւությունը Հայասւանում երկար չի ւնում: Հավանաբար նույն ւարում Արւաչեսը, օդւվելով Հրեասւանում սելնկյան ղորքի կրած ծանր åարւությունից ու կորուսւներից, Հայասւանից դուրս է քչում սելնկյաններին ն լրիվ կերåով վերականդնում նրա անկախությունն ու ինքնուրույնությունը: 161 թ. սելնկյան կուսակալ Տիմարքոսը Մարասւանում աåսւամբություն է բարձրացնում ն իրեն Հայւարարում թադավոր: Արւաչեսը, որի Համար խիսւ ցանկալի էր Սելնկյան թադավորության Հեւադա թուլացումը ն Հայասւանի Համար նրա անվւանդ դառնալը, ընդառաջում է Տիմարքոսի ցանկությանը ն դաչն կնքում նրա Հեւ: Արւաչեսի ցույց ւված ռաղմական օդնությամբ Տիմարքոսը ոչ միայն ամրաåնդում է իր դիրքերը Մարասւանում, այլն սելնկյաններից դրավում է նան Հյուսիսային Միջադեւքը: Արւաչեսի արւաքին åաւերաղմների ն քաղաքականության մասին մեղ որոչ ւվյալներ են Հասել նան ժողովրդական վեåից, որն իր Պաւմության մեջ բերել է Մովսես Խորենացին: Ըսւ այդ վեåի Արւաչեսը կռիվներ է մղում նան ալանների ն նրանց միացած լեռ183

նական ցեղերի դեմ, որոնք Վրասւանի կողմերից ներխուժել էին Հայասւանի Հյուսիսային չրջանները: Տեղի ունեցած ճակաւամարւում ալանները åարւվում են ն սւիåված են լինում բարեկամական դաչինք կնքել Արւաչեսի Հեւ: Հայկական ն վրացական ժողովրդական վեåի կամ ղրույցների Համաձայն Արւաչեսը կռիվներ է մղում նան վրացիների դեմ: Սակայն այդ կռիվները նույնåես վերջանում են բարեկամական դաչինքի կնքումով: Ըսւ վրացական ավանդության, վրացիները åարւավորվում են Հայասւանի վրա արւաքին թչնամիների Հարձակման դեåքում իրենց ամբողջ ռաղմական ուժով օդնել Արւաչեսին, իսկ Հայասւանի սաՀմաններից դուրս' Արւաչեսի մղած åաւերաղմների ժամանակ նրան ւրամադրել ւասը Հաղարանոց ղորք: Ժողովրդական վեåի Հաղորդած այս ւեղեկություններից դժվար չէ նկաւել, որ Արւաչեսի վերոՀիչյալ կռիվների ն կնքած բարեկամական դաչինքների Հիմնական նåաւակն է եղել Հայասւանի Հյուսիսային չրջաններն աåաՀովել ալանների ու վրացիների ներխուժումից, ինչåես ն Հայասւանի վրա արւաքին թչնամիների Հարձակման դեåքում օդւադործել նրանց ռաղմական ուժերը: Արւաչեսի մաՀից Հեւո Հայասւանում դաՀ Հայասւանը Ար- է բարձրանում նրա անդրանիկ որդին' Արւաւաչես Ա-ի Շաջորդ- վաղդ I-ը (մու 160–115): ների ժամանակ Ք. ա. II դարի կեսից սկսած մեծ չաւով ուժեղանում է Պարթնական թադավորությունը: 0դւվելով Սելնկյան åեւության թուլացումից ն ներքին կռիվներից' åարթնները իրար Հեւնից դրավում ն իրենց թադավորությանն են միացնում Մարասւանը, Պարսկասւանը ն Միջադեւքը: Նրանք մուավորաåես 150 թ. դրավելով ն իրենց դերիչխանությանը ենթարկելով նան Մարասւան–Աւրåաւականը' վւանդավոր Հարնան են դառնում Հայասւանի Համար: Պարթնական թադավորությունը մեծ Հղորության է Հասնում Հաւկաåես ՄիՀրդաւ II Մեծի ժամանակ (123–88): Իր åեւությանը սåառնացող միջինասիական քոչվոր ցեղերին Հաղթելուց Հեւո սա ղդալի նվաճումներ է կաւարում նան արնմոււքում ու վերջնականաåես ամրաåնդում åարթնների ւիրաåեւությունը նոր նվաճված երկրներում: Արւավաղդ I-ի մասին արւաքին սկղբնաղբյուրներից մեղ Հասել է միայն մի ւոքր ւեղեկություն: Լաւին մաւենադիր Հուսւինոսը խոսելով åարթնական ՄիՀրդաւ II թադավորի մղած åաւերաղմների ու նվաճումների մասին, ավելացնում է. «Վերջը կռվեց Հայոց

թադավոր Արւավաղդի դեմ»: Այս åաւերաղմում թեն Հայասւանը չէր նվաճվել åարթնների կողմից, բայց ն Արւավաղդը սւիåված էր եղել ընդունել åարթնների դերիչխանությունը ն ժառանդ չունենալու åաւճառով իր եղբորորդուն' Տիդրանին, åաւանդ ւալ åարթնների մու: Որ իրոք ինչåես այս, նույնåես ն Հեւադա ընդՀարումների ժամանակ åարթններին չէր Հաջողվել նվաճել Հայասւանը, չաւ åարղ կերåով մաւնանչված է Սւրաբոնի մու: «Պարթնները,– վկայում է Սւրաբոնը,– ւիրեցին մարերի ն բաբելոնացիների երկրներին, բայց ո՛չ Հայասւանին: Թեն Հարձակումներ Հաճախ ւեղի ունեցան, սակայն երկիրն ուժով չնվաճվեց»: Արւավաղդ I-ի մասին åաւմական թույլ Հիչողություններ ն նրա մասին Հյուսված ժողովրդական վեåի կամ առասåելների առանձին կւորներ åաՀåանվել են նան Մովսես Խորենացու մու: Արւավաղդը, ինչåես վկայում է Մովսես Խորենացին, քաջ, բայց միաժամանակ անձնաՀաճ, Հåարւ, իչխանասեր, դաժան ու նախանձու մի մարդ էր: Սա իր դաՀակալության Հենց սկղբում, կասկածելով իր եղբայրների Հավաւարմության վրա, նրանց արքունիքից ն Այրարաւ նաՀանդի արքունի կալվածքներից Հեռացնում է Աղիովիւի ն Առբերանի դավառները, բացի Տիրանից, որին åաՀում է իբրն իր ժառանդորդը, որովՀեւն ինքը որդիներ չուներ: Արւավաղդին Հաջորդում է նրա եղբայրը' Տիրանը, որին Աååիանոսը ն վրաց ւարեդրությունը անվանում են նան Տիդրան: Սա åարթնների մու åաւանդ ւրված ն Հեւադայում Հայասւանում դաՀ բարձրացած Տիդրան II-ի Հայրն էր: Տիրան–Տիդրան I-ի (մու 115–95) դործունեության մասին մեղ ւեղեկություններ չեն Հասել: Միայն Մովսես Խորենացին Հայւնում է, որ սա մեծամեծ դործեր չի կաւարել, աåրել է խաղաղությամբ, ղբաղվել է որսորդությամբ ու ղբոսանքներով ն թադավորել է քսանմեկ ւարի:

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՌԱԶԱՎՈՐ ԱՍԻԱՅԻ ՀԶՈՐ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ք. ա. 95 թ. Հայկական դաՀ է բարձրանում Տիգրան ԱԱ-ի Հին Հայասւանի ամենանչանավոր åաւմական գաՇակալությունը դեմքերից մեկը' Տիդրան II-ը, որին åաւմադրության մեջ Հաճախ անվանում են նան Տիդրան Մեծ (95–55):

Տիդրան II-ը, ինչåես արդեն նչվել է, մինչն դաՀ բարձրանալը åարթնների մու åաւանդ էր: Նա իր Հոր մաՀից Հեւո սաՀմանակից դավառներից «70 Հովիւներ» կոչվող ւեղանքը åարթններին ղիջելով' աղաւվում է åաւանդությունից, վերադառնում Հայասւան ն ժառանդում իր Հոր դաՀը: Այս ժամանակ նա արդեն 45 ւարեկան էր: Տիդրան II-ը åեւական-վարչական ու ռաղմական բացառիկ ունակություններ ունեցող, դիվանադիւական Հմւությամբ օժւված, ւաղանդավոր ն եռանդուն ղորավար-միաåեւներից մեկն էր: Նա չոււով դառնում է նան Արնելքի խոչոր նվաճողներից ու ականավոր միաåեւներից մեկը: Հայասւանը Տիդրան II-ի ժամանակ Հասնում է իր քաղաքական Հղորության ամենաբարձր կեւին ն դառնում Առաջավոր Ասիայի Հղոր ւերություններից մեկը: Տիդրան II-ի ժամանակ Հայասւանի ՀղորաՀայասւանի Շղո- ցումը նախ սերւորեն կաåված էր երկրի ներքին րացման ներքին արւադրողական ուժերի, ւնւեսության ղարն արւաքին դացման Հեւ: Աքեմենյան դարաչրջանից սկսած' ւայմանները Հայասւանի ւնւեսությունը անչեղ կերåով ղարդանում ն վերելք էր աåրում: Այդ վերելքը մեծ չաւով ուժեղանում է Հելլենիղմի դարաչրջանում ն առանձնաåես Հայկական Հողերի միավորումից Հեւո: Որåես բնական ղարդացման Հեւնանք, երկրում կոււակվում են ւնւեսական ղդալի ուժեր: Արդեն Ք. ա. I դարի սկղբում Հայասւանում դյուղաւնւեսության ն արՀեսւադործության բոլոր ճյուղերը Հասել էին ղարդացման այնåիսի ասւիճանի, որ դրանք, նույնիսկ արւադրողների ղդալի մասի' բանակում ծառայության ղորակոչվելուց Հեւո էլ, կարող էին ոչ միայն բավարարել բնակչության ւնւեսական åաՀանջները, այլն åարենավորել ու Հանդերձավորել թվական մեծ կաղմ ունեցող բանակը ն այն ղինել իր ժամանակի ղենքերով ու ռաղմական ւեխնիկայով: Տիդրան II-ը ն Հայոց ավադանին, օդւադործելով երկրի ւնւեսական Հնարավորությունները ն կոււակված åաչարները, կարողանում են կարճ ժամանակամիջոցում սւեղծել ժամանակի մեծ ն ուժեղ բանակներից մեկը: «Հեւնակ կռվողները,– վկայում է Մովսես Խորենացին,– ձիավոր դարձան, åարսավորները' Հաջող աղեղնավորներ, չերւավորները ղինվեցին սրերով ու ւեդավորները' նիղակներով, մերկերը åաւսåարվեցին վաՀաններով ն երկաթե ղդեսւ186

ներով: Եվ երբ նրանք մի ւեղ Հավաքվեին, միայն նրանց արւաքին ւեսքն ու նրանց åաՀåանակների ու ղենքերի ւայլաւակումը բավական էին թչնամիներին Հալածելու ն վանելու Համար»: Հայասւանի Հղորացման մեջ չաւ կարնոր դեր են կաւարում նան Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացի ավարւումը ն Հայկական Հողերի միավորումը մի միասնական åեւության կաղմի մեջ: Այս նչանակալից իրողությունները ոչ միայն ւնւեսական, քաղաքական ու մչակութային ավելի սերւ կաåեր են Հասւաւում երկրի ւարբեր մասերի միջն, ոչ միայն Համախմբում են ժողովրդի ուժերը ն միավորում նրա ջանքերը, այլն ամրաåնդում ու Հղորացնում են կենւրոնական իչխանությունը: Դրանք Հնարավորություն են ընձեռում նան կաղմակերåելու նույն լեղվով խոսող մարւիկներից Համալրված, ավելի վսւաՀելի, Համախմբված, կայուն ու մարւունակ բանակ: Ք. ա. II դարի կեսից Արնելքի չաւ երկրների, այդ թվում ն Հայասւանի արւաքին դրությունը ղդալի չաւով ծանրանում է, մի կողմից' Պարթնական թադավորության, իսկ մյուս կողմից' Հռոմի նվաճողական քաղաքականության åաւճառով: Այս ժամանակ åարթնները, ինչåես արդեն նչվել է, նվաճելով Մարասւանը, Պարսկասւանը, Աւրåաւականը ն Միջադեւքը, ոչ միայն վւանդավոր Հարնան են դառնում, այլն իրենց մի չարք Հարձակումներով սåառնալիք են սւեղծում Հայասւանի անկախության Համար: Պարթնական թադավորության Հեւ դրեթե միաժամանակ Արնելքում իր ղավթողական նվաճումներն է սկսում նան Հռոմեական Հանրաåեւությունը: Հռոմեացիները, որåես նվաճողներ, առաջին անդամ ուք դնելով Փոքր Ասիայի արնմւյան մասում' 133 թ. դրավում են Պերդամոնի ընդարձակ թադավորությունը, իսկ 102 թ.' արնմըւյան Լեռնային կիլիկիան: Շոււով Հռոմը ակւիվ կերåով միջամւում է նան Գաղաւիայի, Բյութանիայի ն կաåադովկիայի ներքին դործերին ն այդ երկրները դցում իր աղդեցության ւակ: Հռոմեական ղենքի ուժով դաՀ բարձրացած կամ իրենց դաՀը այդ ուժով åաՀåանող Հիչյալ երկրների թադավորները ոչ միայն կախման մեջ են ընկնում Հռոմից, այլն Հռոմի ձեռքին դառնում են խաղալիք: Հռոմեական նվաճող ղինվորների Հեւքերով Արնելքի երկրներն են ներխուժում նան կաåալառուները, սւրկավաճառները ն առնւրա-վաչխառուական ւարրերը, որոնք սկսում են դաժան ն անղուսå կերåով կողոåւել ու չաՀադործել ւեղական բնակչությանը:

Արնելքում սւեղծված վերոՀիչյալ քաղաքական իրադրությունների Հեւնանքով Հայասւանը, Սելնկյան Ասորիքը ն Պոնւոսը անմիջականորեն կանդնում են արնելքից Պարթնական թադավորության, իսկ արնմոււքից' Հռոմի նվաճման վւանդի առաջ: Սակայն Տիդրան II-ի դաՀ բարձրանալու ժամանակ Հայասւանի արւաքին դրությունը մեծ չաւով բարելավվում է: Առժամանակ ոչ միայն վերանում են Հայասւանին սåառնացող Հռոմեական ն åարթնական վւանդները, այլն ընդՀակառակն' Հայասւանի Հղորացման, նրա արւաքին նվաճումների ն Հաղթական առաջընթացի Համար սւեղծվում են միանդամայն նåասւավոր արւաքին åայմաններ: Հռոմեական Հանրաåեւությունը սկսում է խոր ճդնաժամ աåրել: Դեռնս Ք. ա. II դարի 30-ական թվականներից Հռոմում ծավալված սւրուկների åայքարը ն ներքին քաղաքացիական կռիվները սուր ն կաւաղի բնույթ են սւանում Ք. ա. I դարի սկղբում: կաւաղի ն արյունաՀեղ կռիվներ են սկսվում դեմոկրաւիայի ն Հեւադիմության (åոåուլյարների ն օåւիմաւների), մարիուսականների ն սուլլայականների միջն, որոնք Հասցնում են Ք. ա. 83 թ. Հռոմում Սուլլայի Հեւադիմական բռնաåեւության Հասւաւմանը: Սուլլայի մաՀից (Ք. ա. 78 թ.) Հեւո քաղաքացիական կռիվները վերսկսվում են նոր թաւով: Իսåանիայում ամրացած ընդդիմության åարադլուխ, մարիուսական Սերւորիուսը մի քանի ւարի Հաջող ն Հաղթական åաւերաղմներ է մղում սուլլայական վարչակարդի կողմնակիցների դեմ: 74 թ. Սåարւակի դլխավորությամբ Հռոմում բռնկվում է Հին աչխարՀի սւրկական ամենախոչոր աåսւամբությունը, որը ւնում է մինչն Ք. ա. 71 թ.: Քաղաքացիական կռիվներում ն Սåարւակի դեմ մղվող åայքարում Հռոմը կորցնում է ղդալի ուժեր ն միջոցներ: Հռոմը այս ժամանակ առավելաåես ղբաղված լինելով իր ներքին դործերով, Հնարավորություն չուներ կասեցնելու Հայասւանի Հղորացումը: Հռոմը Արնելքի դործերով առավելաåես ղբաղվում էր քաղաքացիական կռիվների ընդմիջումների ժամանակ ն Հիմնականում ձդւում էր åաՀåանել այսւեղ իր նվաճած երկրները: Ք. ա. I դարի սկղբում միջինասիական քոչվոր ցեղերի ներխուժման, երկրի ներսում առաջացած խռովությունների ն դաՀակալական կռիվների åաւճառով ժամանակավորաåես խիսւ կերåով թուլանում է նան Պարթնական թադավորությունը: Ինչ վերաբերում է Սելնկյան åեւությանը, աåա նա ներքին åայքարից ն դաՀակալա188

կան կռիվներից այնքան էր թուլացել, որ դւնվում էր կործանման եղրին: Այսåիսով, ո՛չ Պարթնական թադավորությունը ն ո՛չ էլ Սելնկյան åեւությունը չէին կարող արդելք Հանդիսանալ Հայասւանի Հղորացմանը ն նրա Հաղթական առաջընթացին: Տիդրան II-ը, օդւադործելով ներքին ն արւաքին նåասւավոր åայմանները, եռանդուն կերåով աչխաւում է ամրաåնդել ու Հղորացնել Հայկական åեւությունը, ավարւել Հայկական Հողերի միավորումը, նոր երկրներ ու ժողովուրդներ նվաճելու Հաչվին ընդարձակել իչխող վերնախավի չաՀադործման Հենքը, կողոåոււի ու ՀարսւաՀարման միջոցով ձեռք բերել նոր Հարսւություններ ն սւրուկներ: Տիդրան II-ը նախ որոչում է Մեծ Հայքին Ծուքի միացումը միացնել Ծուքը: Ք. ա. 94 թ. նա Հարձակվում է Ծուքի Արւանես թադավորի վրա, Հաղթում է նրան ն Ծուքը միացնում իր թադավորությանը: «Արւաչեսի սերնդիցն էր,– վկայում է Սւրաբոնը,– Տիդրանը. նա իչխում էր այսåես կոչված բուն Հայասւանում, որը սաՀմանակից էր Մարասւանին, Աղվանքին, Իբերիային' մինչն կողքիս ն Սն ծովի մու դւնվող կաåադովկիային: Իսկ ԶարեՀի սերնդից էր Արւանես Ծուացին, որը իչխում էր Հայասւանի Հարավային ն մանավանդ Հարավ-արնմւյան մասերում: Տիդրանը Հաղթեց սրան ն ինքը ւեր դառավ բոլոր այդ երկրներին»: Ինչåես արդեն նչվել է, Ծուքը Մեծ Հայքին միացնելու առաջին ւորձը կաւարել էր Արւաչես I-ը, սակայն այն անՀաջող էր անցել կաåադովկիայի միջամւության åաւճառով: Այս անդամ արդեն կաåադովկիան, որը Հռոմի Հլու-Հնաղանդ կամակաւարն էր ն Հաղիվ էր åաՀåանում իր ձնական ու անվանական անկախությունը, չի կարողանում օդնել Ծուքի թադավորությանը: Այն, ինչ չէր Հաջողվել իրադործել Արւաչեսին, այժմ Հաջողվում է նրա թոռանը' Տիդրան II-ին: Գրավելով Ծուքը, Տիդրանը ոչ միայն իր թադավորությանն է միացնում Հայկական ղարդացած ու Հարուսւ երկրամասերից մեկը, ոչ միայն ւիրում է միջաղդային ւարանցիկ առնւրի Հիմնական մայրուղու' «Արքայական ճանաåարՀի» այսւեղից անցնող Հաւվածին ն Եւրաւի կարնոր դեւանցքին, այլն ռաղմավարական կարնոր դիրք է դրավում Հյուսիսային Ասորիքի ն կաåադովկիայի նկաւմամբ: Ծուքի միավորումը Մեծ Հայքի Հեւ, անկախ Տիդրանի ու Մեծ

Հայքի սւրկաւերերի անձնական նկաւառումներից, առարկայորեն ուներ դրական նչանակություն, քանի որ այն դրեթե ավարւին էր Հասցնում Հայկական Հողերի ու Հայ ժողովրդի միավորման դործընթացը ն ուժեղացնում էր կենւրոնական իչխանությունը: Շոււով Տիդրան II-ը եւ է խլում ն կրկին Հայասւանին է միացնում նան այն «70 Հովիւները», որ ինքը ղիջել էր åարթններին' åաւանդությունից աղաւվելու Համար: Նա Հայկական Հողերից միայն Փոքր Հայքը ամբողջովին չի կարողանում միացնել Մեծ Հայքին, քանղի նրա անդրեւրաւյան դավառները դեռնս Ք. ա. 111 թ. նվաճվել ու միացվել էին Պոնւոսին: Ք. ա. I դարի առաջին կեսից ղդալի չաւով Հայ-ւոնւական ուժեղանում է Հյուսիս-արնմոււքից Հայասւադաչինքը նի սաՀմանակից Պոնւական թադավորությունը: Պոնւոսն իր Հղորության դադաթնակեւին է Հասնում Հին աչխարՀի Հռչակավոր ղորավարներից ն åեւական դործիչներից մեկի' ՄիՀրդաւ 7I Պոնւացու կամ ՄիՀրդաւ Եվåաւորի (111–63) թադավորության ժամանակ: Իր դաՀակալության առաջին ւարիներին ՄիՀրդաւ Եվåաւորը, նվաճելով ն կամ իր դերիչխանությանը ենթարկելով Փոքր Հայքը, կոլխիդան, Տավրիկյան Խերսոնեսը, Բոսւորը (Ղրիմ) ն սկյութական երկրները, Պոնւոսը դարձնում է Փոքր Ասիայի ամենաընդարձակ ն Հղոր åեւությունը: 99 թ. ՄիՀրդաւ Պոնւացին դրավում է նան կաåադովկիան, որի բնակչությունը ցեղական, մչակութային ն կրոնական ընդՀանուր կաåերով կաåված էր Պոնւոսի բնակչության Հեւ: Սակայն չոււով, 95 թ. Հռոմեացիների միջամւության åաւճառով åոնւական ղորքերը Հարկադրված են լինում Հեռանալ կաåադովկիայից: Հռոմը այսւեղ դաՀ է բարձրացնում իր Հլու-Հնաղանդ կամակաւարներից մեկին' Արիոբարղան I-ին: կաåադովկիայում Արիոբարղանի դաՀ բարձրանալը ն այսւեղ Հռոմի աղդեցության Հեւադա ուժեղացումը մեծ վւանդ է սւեղծում Պոնւոսի ն Հայասւանի Համար: Բնական է, որ թե՛ ՄիՀրդաւը ն թե՛ Տիդրանը åեւք է աչխաւեին վերացնել այդ վւանդը: ՄիՀրդաւ Պոնւացին, չնայած իր կրած անՀաջողությանը, ոչ միայն աչխաւում է կրկին դրավել կաåադովկիան, այլն ծրադրում' Հռոմեացիներին Փոքր Ասիայից, Հունասւանից ն Մակեդոնիայից դուրս քչելով, սւեղծել Հելլենիսւական մի ընդարձակ åեւություն: Հռոմի դեմ վճռական դուեմարւի դուրս դալուց առաջ ՄիՀրդաւը իր թիկունքն արնելքից աåաՀովելու ն Հայկական ղորքի օժան190

դակությունը սւանալու նåաւակով աչխաւում է դաչինք կնքել Տիդրանի Հեւ: ՄիՀրդաւի այս ձդւումը Համընկնում էր Տիդրանի ցանկության Հեւ, որն իր Հերթին ծրադրում էր åարթններից եւ խլել Հայկական Հողերը, դրավել Հյուսիսային Միջադեւքն ու Ասորիքը ն դուրս դալ Միջերկրական ծով: Փոխադարձաբար իրար օդնելու ն միմյանց թիկունքն աåաՀովելու, ինչåես ն Հռոմի դեմ Համաւեղ åայքարելու նåաւակով 94 թ. ՄիՀրդաւ Պոնւացին ն Տիդրան II-ը ռաղմաքաղաքական դաչինք են կնքում: Այդ դաչնադրով ՄիՀրդաւն ու Տիդրանը իրար միջն են բաժանում աåադա նվաճումների աղդեցության չրջանները: ՄիՀրդաւին վերաåաՀվում է դրավել Փոքր Ասիան, Հունասւանը, Մակեդոնիան ն Սն ծովի աւերը, իսկ Տիդրանին' Աւրåաւականը, Մարասւանը, Միջադեւքը, Ասորիքը ն սրանց չուրջը դւնվող երկըրները: Բացի այդ, սաՀմանվում է նան, որ կաåադովկիան դրավելու դեåքում ւարածքը åեւք է åաւկանի ՄիՀրդաւին, իսկ ավարը, դանձերը, չարժական դույքը ն դերիները' Տիդրանին: Այս դաչինքը ավելի նս ամրաåնդելու նåաւակով ՄիՀրդաւը իր դսւերը' կլեոåաւրային, կնության է ւալիս Տիդրանին: Հայասւանին ու Պոնւոսին սåառնացող Պայքար Կաւա- Հռոմեական վւանդը կանխելու ն Հռոմի դեմ դովկիայի Շամար ռաղմավարական ավելի Հարմար դիրքեր դրավելու Համար ՄիՀրդաւը ն Տիդրանը որոչում են դրավել կաåադովկիան: 93 թ. Հայկական ն åոնւական բանակները Հարձակվում են կաåադովկիայի վրա ն առանց մեծ դժվարության դրավում են այն: կաåադովկիայի Արիոբարղան թադավորը åարւվելով` ւախչում է Հռոմ: Ըսւ դաչնադրի' նվաճված երկրի ամբողջ ւարածքը անցնում է ՄիՀրդաւին, բացի Հնում Ծուքի մասը կաղմող Մելիւինեի մարղից, որը միացվում է Հայասւանին: կաåադովկիայում ւեղի ունեցած այս ւուոխությունը ղդալի Հարված էր Հասցնում Հռոմի վարկին Արնելքում: Դրա Համար էլ Հռոմեական սենաւը կարդադրում է կիլիկիայի ւոխåրեւոր Սուլլային' վերադրավել կաåադովկիան: 92 թ. Սուլլան ղդալի ուժերով դալիս է կաåադովկիա, åարւության մաւնում Հայկական ու åոնւական ղորքերին ն կրկին կաåադովկիայի դաՀի վրա է Հասւաւում Արիոբարղանին: Սակայն Սուլլան երկար չի մնում կաåադովկիայում: Նա 91 թ. իր բանակով վերադառնում է Հռոմ: Սուլլայի Հեռանալուց անմիջաåես Հեւո Հայկական ղորքերը Տիդրան II-ի ղորավարներ Միթրաասի ն

Բադոասի (Բադարաւ) ղեկավարությամբ կրկին Հարձակվում ն դրավում են կաåադովկիան: Նույն այս ժամանակ åոնւական ղորքերը դրավում են նան Հռոմի կամակաւար Բյութանիան ն այսւեղ Նիկոմեդես III-ի ւոխարեն դաՀ են բարձրացնում նրա կրւսեր եղբորը' Սոկրաւեսին: Հայկական ն åոնւական ղորքերից åարւված Արիոբարղանն ու Նիկոմեդեսը ւախչում են Հռոմ ն օդնություն են խնդրում Հռոմեական սենաւից: Հռոմեական սենաւն այս անդամ Արնելք է ուղարկում ղորավար Մանիոս Ակվիլիոսին, որը 89 թ. վերականդնում է նախկին դրությունը կաåադովկիայում ն Բյութանիայում: ՄիՀրդաւը ն Տիդրանը առանձին դիմադրություն ցույց չեն ւալիս, որովՀեւն նրանք այդ åաՀին չէին ցանկանում åաւերաղմել Հռոմի դեմ: 89 թ. աչնանը Հռոմեացիների դրդումով ն Տ իգ ր ա ն Ա Ա - ի նախաձեռնությամբ սկսվում է åաւմության ն վա ճ ո ւ մ ն ե ր ը մեջ Հայւնի ՄիՀրդաւյան առաջին åաւերաղմը: Պաւերաղմի սկղբում ՄիՀրդաւը, ջախջախելով Հռոմեացիներին ն նրանց դաչնակիցներին, նվաճում է ամբողջ Փոքր Ասիան: Իր ւիրաåեւությունը ամրացնելու ն ճնչվող ու չաՀադործվող ղանդվածներին ՀակաՀռոմեական åայքարի մեջ ներդրավելու նåաւակով ՄիՀրդաւը իր կողմն անցնող սւրուկներին խոսւանում է աղաւություն, իսկ åարւաåաններին' åարւքերի ոչնչացում: Նրա Հրամանով որոչված օրը ւոքրասիական քաղաքներում կուորվում է 80 Հաղար Հռոմեացի: Փոքր Ասիայից ՄիՀրդաւի ղորքերը Հաղթական կերåով մւնում են Հունասւան: Հունական քաղաքները իրենց դռները բաց են անում ՄիՀրդաւի առաջ ն նրան դիմավորում մեծ ցնծությամբ, իբրն աղաւարարի: Այս Հաղթական նվաճումներին ն Հեւադա կռիվներին, ինչåես վկայում է Հռոմեական åաւմիչ Աååիանոսը, մասնակցում էր նան 10 Հաղար Հոդուց բաղկացած Հայկական մի Հեծյալ ղորադունդ: ՄիՀրդաւի Հաղթական առաջխաղացումը լուրջ վւանդ է սւեղծում Հռոմի Համար, որն առանց այն էլ ղդալի չաւով թուլացել էր ներքին քաղաքացիական կռիվների åաւճառով: Սակայն Հռոմը իր ուժերը Համախմբում է առաջացած այս վւանդը վերացնելու Համար: Հռոմեական սենաւի որոչմամբ մեծ ուժերով ՄիՀրդաւի դեմ է ուղարկվում Սուլլան: Սա, դալով Արնելք, երկու ւարվա արյունաՀեղ ու Համառ կռիվներից Հեւո Հաղթում է ՄիՀրդաւին, որը սւիåված է լինում Հաչւություն խնդրել: Սուլլան, որը չւաåում էր վերադառ192

նալ Հռոմ ն ՀաչվեՀարդար ւեսնել իչխանությունը դրաված մարիուսականների Հեւ, ընդունում է Հաչւության առաջարկը: 84 թ. Դարդանոսում բանավոր կերåով կնքված դաչնադրի Համաձայն ՄիՀրդաւը Հրաժարվում է իր բոլոր նվաճումներից, åարւավորվում է Հռոմին վճարել 2000 ւաղանդ ռաղմաւուդանք ն նրան Հանձնել 80 նավ: 83 թ. Հռոմեացիները կողոåոււի նåաւակով Հարձակվում են Պոնւոսի վրա, բայց åարւություն են կրում: Սակայն այս åաւերաղմը, որը Հայւնի է նան ՄիՀրդաւյան երկրորդ åաւերաղմ անունով, չոււով' 82 թ. դադարեցվում է Սուլլայի միջամւության չնորՀիվ: ՄիՀրդաւյան առաջին åաւերաղմի դրեթե սկղբից Արնելքում նվաճումներ է սկսում կաւարել նան Տիդրան II-ը: Նա իր առաջին Հարվածը ուղղում է արնելքից Հայասւանի անկախությանը սåառնացող Պարթնական թադավորության դեմ: 88 թ. Հայկական ղորքերը, Հարձակվելով Պարթնական թադավորության վրա, նախ եւ են դրավում այն «70 Հովիւները», որ Տիդրանը ղիջել էր åարթններին' åաւանդությունից աղաւվելու Համար: 88–85 թթ. ընթացքում Հայկական բանակը Հաղթական կերåով առաջ չարժվելով' իրար եւնից դրավում է Հարավ-արնելքում' Աւրåաւականը, Մարասւանը, իսկ Հյուսիսային Միջադեւքում' կորդուքը, Ադիաբենեն, Միդդոնիան, 0սրոենեն: Հայկական բանակը Միջադեւքում Հասնում է մինչն Նինվեի ն Արբելայի չրջանները, իսկ Հարավ-արնելքում' մինչն åարթն Արչակունիների ամառային մայրաքաղաք էկբաւան: Պարթնները, åարւություն կրելով Հայկական բանակից, սւիåված են լինում Հաչւություն խնդրել Տիդրանից: 85 թ. կնքված Հայåարթնական Հաչւության դաչնադրով åարթնները ոչ միայն Հրաժարվում են Տիդրանի նվաճած երկրներից ն ընդունում նրա դերիչխանությունը, այլն åարթնական թադավորները Հրաժարվում են նան իրենց «արքայից արքա» ւիւղոսից, որն այնուՀեւն կրելու էին Տիդրանը ն նրա Հաջորդները: Այս նվաճումների Հեւնանքով ոչ միայն Տիդրան II-ի ւիրաåեւության ւակ են ընկնում ղդալի թվով Հարուսւ քաղաքներ ու երկրամասեր, այլն նրա ձեռքն են անցնում Հյուսիսային Միջադեւքի, Մարասւանի ու Աւրåաւականի վրայով անցնող միջաղդային ւարանցիկ առնւրի ճանաåարՀները ն Եւրաւի բոլոր կարնոր դեւանցքները: Այս դեւանցքներից Հաւկաåես նչանավոր էր 0սրոենեում (Եդեսիայի չրջան) Զնդմայի մու դւնվող դեւանցքը: Տիդրա193

նը, Հարավային Միջադեւքից այսւեղ ւոխադրելով արաբական թաւառական ցեղերի, նրանց է Հանձնարարում առնւրական ճանաåարՀների åաՀåանությունն ու վերաՀսկողությունը, ինչåես ն իր Համար այս դեւանցքից մաքս դանձելու åարւականությունը: Նվաճված երկրների թադավորները թեն åաՀåանում էին իրենց դոյությունը, ն նույնիսկ Աւրåաւականի թադավորը ամուսնացել էր Տիդրանի դսւեր Հեւ, սակայն նրանք որåես ենթականեր Հåաւակեցված էին Տիդրանին ն åարւավոր էին նրան Հարկ վճարել ն օդնել ղորքով: Հավանաբար, նույն այս ժամանակ Տիդրանն իր դերիչխանությանն է ենթարկում նան Իբերիան (Վրասւանը) ն Աղվանքը: Հայ-åարթնական դաչնադրից անմիջաåես Հեւո Տիդրանը, դրավելով ն իրեն ենթարկելով նան Ասորիքի Հյուսիսային մասում դւընվող կոմմադենեն, ղենքը ուղղում է Սելնկյան թադավորության դեմ: Տիդրանի այս նվաճողական քաղաքականության նåաւակն էր դրավել Ասորիքի ու Փյունիկիայի Հելլենիսւական Հարուսւ քաղաքները ն դուրս դալ Միջերկրական ծով: Սելնկյան երբեմնի Հղոր ու աչխարՀակալ թադավորությունն արդեն այս ժամանակ ամւուված էր միայն Ասորիքի ու Փյունիկիայի սաՀմաններում ն դւնվում էր կործանման եղրին: Երկրում ն Հաւկաåես Անւիոք մայրաքաղաքում ներքին դաՀակալական անվերջ կռիվների ն դասակարդային սուր åայքարի Հեւնանքով ւիրում էր ճդնաժամային ու անիչխանական վիճակ: Անւիոքի սւրկաւիրական ու առնւրավաչխառուական իչխող խավերը ձդւում էին արւաքին ուժի միջոցով åաՀåանել իրենց ունեցվածքը, ճնչել ու Հնաղանդության մեջ åաՀել չաՀադործվող ղանդվածներին ն դուրս բերել երկիրն ու մայրաքաղաքը ծանր վիճակից: Տիդրան II-ի Հարձակումը Սելնկյան թադավորության վրա Համընկնում էր Անւիոքի ւիրող խավերի ցանկությանը: Ուսւի նրանք Ք. ա. 84 թ., առանց դիմադրություն ցույց ւալու, Անւիոքի դռները բաց են անում Տիդրանի Հաղթական բանակի առաջ: 84–83 թթ. Հայկական բանակը, առանց լուրջ դիմադրության Հանդիåելու, դրավում է նան ամբողջ Ասորիքն ու Դաչւային կիլիկիան: Անւիոքի ն Ասորիքի վաճառաչաՀ չաւ քաղաքների' կամավոր կերåով Տիդրան II-ին անձնաւուր լինելը åեւք է բացաւրել նան նրանով, որ արդեն այս ժամանակ Ասորիքը Փոքր Ասիայի ու Հյուսիսային Միջադեւքի Հեւ կաåող առնւրական բոլոր ճանաåարՀները դւնվում էին Տիդրանի ւիրաåեւության ւակ: Սելնկյանների Հռչակավոր, Հարուսւ ու մու

կես միլիոն բնակչություն ունեցող Անւիոք մայրաքաղաքը այսուՀեւն դառնում է Տիդրանի մայրաքաղաքներից մեկը, որւեղ նրա անունով ու åաւկերով սկսում են կւրվել արծաթե դրամներ: Ի ւարբերություն Ասորիքի քաղաքների, Փյունիկիայի ծովաւնյա անառիկ քաղաքները, որոնք առանձին չաՀադրդռվածություն չունեին ցամաքային առնւրի մեջ ն կաåված էին ծովային առնւրի Հեւ, սկսում են Համառ դիմադրություն ցույց ւալ Տիդրան II-ին: Հայկական բանակը երկարաւն կռիվներից Հեւո միայն կարողանում է դրավել այդ քաղաքները: 71 թ. Տիդրանը մեծ ղորքով դալիս ն åաչարում է Փյունիկիայի Հարավում դւնվող Պւղոմայիդ քաղաքը, որւեղ ամրացել էր սելնկյան Սելենե-կլեոåաւրա թադուՀին: Հակառակ ցույց ւրված Համառ դիմադրության, Տիդրանը դրավում է քաղաքը ն դերի վերցնում Սելենե-կլեոåաւրա թադուՀուն, որը Հեւադայում Տիդրանի Հրամանով մաՀաåաւժի է ենթարկվում: Տիդրանի մեծաթիվ ղորքի երնալը Փյունիկիայի Հարավում սարսաւ է ւարածում նան սաՀմանակից Պաղեսւինում: Հրեասւանի Ալեքսանդրա-Սոլոմեա թադուՀին, վախենալով Հայկական ղորքի ներխուժումից, մեծաքանակ ու արժանավայել ընծաներ է ուղարկում Տիդրանին ն ընդունում է նրա դերիչխանությունը: Տիդրան II-ի նվաճումները ավարւվում են Տ իգ ր ա ն Ա Ա - ի Ք. ա. 70 թ.: ւ ե րու թ յո ւն ը Տիդրանը մու 25 ւարի ւնող իր Հաղթական առաջխաղացման ն նվաճումների ընթացքում սւեղծում է մի լայնածավալ ւերություն, որի սաՀմանները ւարածվում էին կասåից ծովից մինչն Եդիåւոսի սաՀմաններն ու Միջերկրական ծովը, Մարասւանի լեռներից մինչն Արնմւյան Եւրաւի աւերը: Համեմաւաբար մի ւոքր թադավորությունից Հայասւանը վերածվում է Առաջավոր Ասիայի Հղոր ւերության: Իր բնույթով Տիդրան II-ի սւեղծած ւերությունը Հելլենիսւական ւիåի միաåեւություն էր, որի դլխավոր Հենարանները Հանդիսանում էին Հայ ւիրաåեւող դասակարդը ն Հայկական բանակը: Սակայն ինչåես Արնելքի բոլոր մեծ նվաճողների, նույնåես ն Տիդրան II-ի սւեղծած ւերությունը աղդային åեւություն չէր, այլ բաղմացեղ ու բաղմալեղու, ւնւեսական-Հասարակական կյանքի ղարդացման ւարբեր ասւիճանների վրա դւնվող երկրների ու ժողովուրդների խառնուրդ էր: Այսւեղ բռնի ղինվորական ուժով իրար էին միացված' սկսած դեռնս ւոՀմաւիրական կարդերում աåրող, վաչկաւուն ու վրանաբնակ ցեղերից մինչն ամենաղարդացած Հելլե195

նիսւական քաղաքները: Հայասւանի ն նրա ւիրաåեւության ւակ դւնվող երկրների ւոխադարձ ւնւեսական կաåերը չաւ թույլ էին կամ բացակայում էին բոլորովին: Հայասւանը նվաճված որոչ երկրներից լինելով ավելի թույլ ղարդացած, բնականաբար, ոչ միայն չէր կարող ւնւեսաåես իրեն ենթարկել նվաճված երկրները, այլն կարճ ժամանակամիջոցում իր ն ղարդացած Հելլենիսւական երկրների միջն սւեղծել ւնւեսական ւոխադարձ կայուն կաå ու չաՀադրդռվածություն: Տիդրան II-ի ւերության դոյությունը ն åաՀåանությունը առավելաåես Հիմնված էր ռաղմական ուժի վրա: Մեծ նվաճումներ կաւարելու ն Հåաւակեցված երկրները Հնաղանդության մեջ åաՀելու Համար Տիդրանը սւեղծում է սւվարաքանակ բանակ, որի մի մասը կաղմված էր Հåաւակ երկրների օժանդակ ուժերից ն վարձկան ղորքերից: Նվաճված երկրները կառավարելու, այդ երկրներում իր ւիրաåեւությունը ամրաåնդելու ն առաջացած աåսւամբությունները ճընչելու նåաւակով Տիդրանը Հյուսիսային Միջադեւքում, Ասորիքում, Հավանաբար նան այլ երկրամասերում Հիմնում է ւոխարքայություններ: Նա Հյուսիսային Միջադեւքում ւոխարքա է նչանակում իր Գուրաս անունով եղբորը, իսկ Ասորիքում' Բադարաւ Հայ ղորավարին: Նվաճված երկրներից Տիդրանը ն Հայ վերնախավը կողոåոււի ու ավարի միջոցով ձեռք են բերում Հսկայական Հարսւություններ ն ւասնյակ Հաղարավոր սւրուկներ: Այդ երկրները այնուՀեւն Հարկաւու են դառնում Տիդրանին: Մովսես Խորենացին, խոսելով Տիդրան II-ի մասին, բայց չւոթելով նրան կյուրոս Մեծի ժամանակվա Տիդրան Երվանդյանի Հեւ ն դունաղարդելով վերջինիս կերåարը, վկայում է. «Սա մեր բոլոր թադավորներից ամենաՀղորն էր ն ամենախոՀեմը ն սրանցից բոլորից քաջը: Նա ... ւաåալեց մարաց իչխանությունը ն, նվաճելով Հույներին, ոչ քիչ ժամանակ իրեն Հնաղանդեցրեց: Նա ւղամարդկանց դլուխ կանդնեց ն ցույց ւալով քաջություն' մեր աղդը բարձրացրեց ն մեղ, որ օւարների լծի ւակ էինք, դարձրեց չաւերի վրա լուծ դնողներ ն ՀարկաåաՀանջներ: Նա բաղմացրեց արադ կերåով կոււակումները' ոսկու, արծաթի ն åաւվական քարերի, նան ղանաղան դույների ղդեսւների ու դործվածքների»: Հայասւան ւեղաւոխված Հսկայական Հարսւությունները, նյութական արժեքները ն բաղմաՀաղար դերիներն ու սւրուկները չէին

կարող չնåասւել Հայասւանի ւնւեսական կյանքի Հեւադա ընդՀանուր վերելքին: Տիդրան II-ը, լինելով Առաջավոր Ասիայի Հելլենիսւական ւիåի խոչոր միաåեւներից մեկը, իր քաղաքականությամբ նույնåես մեծ չաւով խթանում է Հայասւանի ւնւեսական կյանքի, Հաւկաåես քաղաքների, արՀեսւադործության ն առնւրի ղարդացմանը: Նա ղդալի չաւով նåասւում է նան Հայասւանում Հելլենիսւական մչակույթի ւարածմանը ն ղարդացմանը: Տիդրան II-ի ւերությունը առավելաåես ընՏ ի գ ր ա ն ա կ ե ր ւ ի դարձակվել էր Հարավից: Արւաչաւը ն Անւիոկ ա ոո ւց ու մը քը, որոնք դւնվում էին նրա ւերության Հյուսիսային ու Հարավային ծայրամասերում, չէին կարող լրիվ կերåով մայրաքաղաքի դեր կաւարել: Բացի այդ, Անւիոքը, որի ներսում ու չրջաåաւում բնակչությունը բաղկացած էր էթնիկական ւեսակեւից օւար, նվաճված ու թչնամաբար ւրամադրված ւարրերից, չէր կարող Տիդրանի ւերության Համար ամուր Հենարան դառնալ: Նվաճված երկրները ավելի Հեչւ կերåով կառավարելու, այդ երկրները Հայասւանի Հեւ կաåելու ն Հայասւանում քաղաքային կյանքը ավելի ղարդացնելու նåաւակով Տիդրանը 80–70 թթ. ընթացքում Աղձնիք նաՀանդում, Հեւադայի Նւրկերւ–Ֆարկին քաղաքի ւեղում Հիմնադրում ու կառուցում է մի նոր մայրաքաղաք, որը նրա անունով կոչվում է Տիդրանակերւ: Ըսւ Աååիանոսի վկայության, Տիդրանը իր նոր մայրաքաղաքը Հիմնադրել էր Հայասւանի այն վայրում, որւեղ նա åաւանդությունից աղաւվելուց Հեւո եկել ն թադավոր էր Հռչակվել: Տիդրանակերւի կառուցման ւեղը Հաջող էր ընւրված: Նա ոչ միայն դւնվում էր նորասւեղծ ւերության կենւրոնում, այլն Հյուսիսային Միջադեւքից դեåի Փոքր Ասիա, Արարաւյան դաչւը ն Սն ծովի նավաՀանդիսւները ւանող դլխավոր ճանաåարՀների Հանդուցակեւում: Տիդրանը ոչ մի միջոց ու ջանք չի խնայում որքան կարելի է իր մայրաքաղաքը չքեղ ն ւառաՀեղ կառուցելու Համար: Աååիանոսը վկայում է, որ Տիդրանակերւը չրջաåաւված էր բարձրաբերձ åարիսåներով, որոնք ունեին 50 կանդուն բարձրություն: Այդ åարիսåները այնքան լայն էին, որ նրանց մեջ Տիդրանը կառուցել էր ւվել ձիերի ախոռներ ու åաՀեսւներ: Քաղաքն ուներ ամուր ն անմաւչելի միջնաբերդ: Միջնաբերդի åարիսåներից դուրս կառուցված էր Հայոց արքայի ւառաՀեղ åալաւը, որը չրջաåաւված էր åարւեղ197

ներով, ղբոսարաններով, որսաւեղիներով ն ձկնավաղաններով: Իր նոր մայրաքաղաքը ն Հայասւանի մյուս քաղաքները արադ կերåով չենացնելու ն ղարդացնելու նåաւակով Տիդրանը 78 թվականին մի արչավանք է կաղմակերåում դեåի կաåադովկիա, Դաչւային կիլիկիա ն Ասորիք: Այդ արչավանքի ժամանակ դրավելով կաåադովկիայի մայրաքաղաք Մաժաքը ն ամայացնելով ւասներկու Հելլենիսւական քաղաքներ' սրանց բնակիչներին' մու 300.000 Հոդի, բռնությամբ դաղթեցնում ն բնակեցնում է Տիդրանակերւում ն Հայասւանի մյուս քաղաքներում: Նա Հայասւան է դաղթեցնում նան ղդալի թվով բնակիչներ կորդուքից, Ադիաբենեից ն այլ վայրերից: Հայասւան դաղթեցված մու կես միլիոն բնակչության մեջ բացի բաղմաՀաղար սւրուկներից ն քաղաքներում բնակվող կիսակախյալ ու աղաւ Հողադործներից, կային նան մեծ թվով Հույն, Հրեա ն ասորի արՀեսւավորներ ու առնւրականներ: Տիդրանը իր նորակառույց մայրաքաղաքում է բնակեցնում Հաւկաåես Մաժաքից, Դաչւային կիլիկիայի ծովաւնյա Սոլի ն այլ քաղաքներից բերված բնակիչներին: Ուսումնասիրողներից չաւերը ենթադրում են, որ Տիդրանակերւը այդ ժամանակ ուներ մու 300.000 բնակչություն: Մայրաքաղաքում Հայկական ւարրը ավելացնելու ն այնւեղ իր արքունիքի Համար ամուր Հենարան սւեղծելու նåաւակով Տիդրանը Հարկադրում է Հայ ավադանու ներկայացուցիչներին թողնել իրենց բնակության նախկին վայրերը ն բնակություն Հասւաւել Տիդրանակերւում, Հակառակ դեåքում նա սåառնում է դրավել նրանց ունեցվածքը: Հայ մեծաւոՀմիկները ն քաղաքի ուննոր բնակիչները, Հաճոյանալով Տիդրանին, նոր, չքեղ չենքեր են կառուցում, դեղեցկացնում ու ընդարձակում են մայրաքաղաքը: կարճ ժամանակում Տիդրանակերւը դառնում է Հայասւանի ն Առաջավոր Ասիայի չքեղ, բաղմամարդ ու Հարուսւ քաղաքներից մեկը: Հայ մաւենադրության մեջ, բացի Տիդրանակերւ մայրաքաղաքից, Հիչաւակվում է նան Տիդրանակերւ' Ոււիք նաՀանդում, Տիդրանակերւ' Արցախ նաՀանդում ն Տիդրանավան' Գողթն դավառում: Պեւք է ենթադրել, որ այս ւոքր քաղաքները կամ քաղաքաւիå ավանները նույնåես առաջացել են Հայասւանում քաղաքային կյանքի ղարդացման վերելքի այս չրջանում ն Հիմնադրվել են Տիդրան II-ի կողմից:

3. ՀԱՅ - ՀՌՈՄԵԱկԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԸ

Ք. ա. 73 թ. դարնանը սկսվում է ՄիՀրդաւյան երրորդ åաւերաղմը: Հռոմեական սենաւը ղդալի ուժերով ՄիՀրդաւ Պոնւացու դեմ է ուղարկում Հայւնի ղորավար Լուկուլլոսին: Այս åաւերաղմի սկղբում նս Հաջողությունը ՄիՀըրդաւի կողմն էր: Նա մի քանի ճակաւամարւերում ծանր åարւության ենթարկելով Հռոմեական ղորքերին ու նավաւորմիղին ն դրավելով Հռոմեական åրովինցիա դարձած Բյութանիան, դալիս åաչարում է Մարմարա ծովի աւին, Դարդանելի նեղուցից ոչ այնքան Հեռու դւնվող կիղիկ քաղաքը: Սակայն այսւեղ, 73–72 թթ. ձմռանը, ՄիՀրդաւը ծանր åարւություն է կրում Լուկուլլոսից ն իր բանակի մնացորդներով նաՀանջում Պոնւոս: Հռոմեացիների դեմ åայքարը չարունակելու Համար ՄիՀրդաւը օդնություն է խնդրում իր որդուց' Բոսւորի ւոխարքա Մաքարեսից, իր ւեսայից' Տիդրանից, åարթններից ն սկյութներից: Սակայն ոչ ոք օդնության ձեռք չի մեկնում նրան: Նրա Հարաղաւ որդին ոչ միայն չի օդնում իր Հորը, այլն աչխաւում է անջաւ Հաչւություն կնքել Հռոմեացիների Հեւ: ՄիՀրդաւը Տիդրանի մու իբրն դեսåան ուղարկում է Հայւնի Հույն ւիլիսուա ն åաւմադիր Մեւրոդորոս Սկեåսիացուն: Սակայն սա, որ թչնամացել էր Պոնւացու Հեւ, Տիդրանին խորՀուրդ չի ւալիս օդնել ՄիՀրդաւին: Տիդրանի այն Հարցին, թե «Իսկ դու ինքդ, ո¯վ Մեւրոդորոս, ի՞նչ խորՀուրդ կւաս այս մասին», սա åաւասխանում է. «Իբրն դեսåան խորՀուրդ եմ ւալիս, իսկ իբրն խորՀրդաւու խորՀուրդ չեմ ւալիս»: Տիդրանը, որ ձդւում էր ամրաåնդել իր նոր նվաճած երկրները ն չէր ցանկանում ընդՀարվել Հռոմի Հեւ, որոչում է չօդնել իր աներոջը: Տիդրանի այս որոչման մեջ, անկասկած, որոչակի դեր են կաւարել նան Հռոմեացիների այն կեղծ Հավասւիացումները, որ իրենք Հայասւանի նկաւմամբ թչնամական մւադրություններ չունեն: Դա երնում է նրանից, որ այս դեåքերի ժամանակ Տիդրանը ն Հայկական ղորքը դւնվում էին Ասորիքում ն ղբաղված էին Փյունիկիայի Հարավային քաղաքները նվաճելով: Ինչ էլ որ լինի, իր այս որոչումով Տիդրանը քաղաքական մեծ սխալ է դործում: Նա, չօդնելով ՄիՀըրդաւին, ոչ միայն Հռոմեացիներին Հնարավորություն է ւալիս åարԼ ու կո ւլ լ ոս ի ի ա րչա վ անքը Հայ աս ւան

ւության ենթարկելու նրան ն դրավելու Պոնւոսը, այլն Հռոմեական ղորքը կանդնեցնում է իր իսկ åեւության սաՀմանադլխին' իր ւերության բախւն ու աåադան դնելով մեծ վւանդի ւակ: Դրսից ոչ մի օդնություն չսւանալով, այնուամենայնիվ, ՄիՀըրդաւը որոչում է Պոնւոսում Հավաքած նոր ուժերով չարունակել åայքարը Հռոմեացիների դեմ: Սակայն 71 թ. կաբիրայի մու ւեղի ունեցած անՀավասար ճակաւամարւում åոնւական ղորքերը խիսւ ծանր åարւություն են կրում: ՄիՀրդաւը ւոքրաթիվ ղորքով ւախչում է Հայասւան: Տիդրանը Հռոմեացիների Հեւ չեղոքություն åաՀåանելու Հույսով ՄիՀրդաւին չի Հրավիրում իր մու ն չի ւեսակցում նրա Հեւ, այլ միայն թույլ է ւալիս նրան աåրել իր åեւության Հեռավոր ու սաՀմանային երկրամասերից մեկում: Սակայն իղուր էին Տիդրանի դործադրած բոլոր ղդուչավորությունները: Լուկուլլոսը Պոնւոսը նվաճելուց Հեւո, նույնիսկ առանց Հռոմեական սենաւի թույլւվությունը սւանալու, որոչում է նվաճել նան Հայասւանը: Արնմւաեվրոåական åաւմադրության ներկայացուցիչները Լուկուլլոսի այս որոչումը աչխաւել են բացաւրել միայն Հռոմեացի ղորավարի ւառամոլությամբ ու մեծամւությամբ: Սակայն իրականության մեջ այդ որոչումը բխում էր Հռոմի նվաճողական քաղաքականությունից ն ելնում էր Հռոմեական սւրկաւերերի չաՀերից: Լուկուլլոսը ն Հռոմեական սւրկաւերերը ծրադրելով Հայասւանի նվաճումը' ձդւում էին իրենց ւիրաåեւությունը Հասւաւել Հայասւանում, Անդրկովկասում, Միջադեւքում ն Ասորիքում, ձեռք բերել կողոåոււի, չաՀադործման ն ւասնյակ Հաղարավոր թարմ սւրուկներ Հայթայթելու նոր աղբյուրներ: Լուկուլլոսը, լինելով Հռոմեացի ընչաքաղց ու ւառամոլ ղորավարներից մեկը, անկասկած, անձամբ նս չաՀադրդռված էր Հայասւանի նվաճումով: Նա ցանկանում էր կողոåոււի միջոցով ձեռք բերել նոր Հսկայական Հարսւություններ ն ՄիՀրդաւ Պոնւացուն Հաղթողի իր ւառքի վրա ավելացնել նան Տիդրան II-ի Հաղթողի ւառքը: 71 թ. Լուկուլլոսը մի դեսåանություն է ուղարկում Տիդրանի մու ն åաՀանջում, որåեսղի սա Հայասւանում աåասւանած ՄիՀըրդաւին Հանձնի Հռոմեացիների ձեռքը: Սակայն Տիդրանը իրավացի կերåով մերժում է կաւարել Հռոմեացի ղորավարի անօրինական ն Հայասւանի ու Տիդրանի Համար անåաւվաբեր, սւորացուցիչ այդ åաՀանջը: Լուկուլլոսի դեսåանության անդամները, օդւվելով առիթից, իրենց չրջադայությունների ժամանակ անՀրաժեչւ ռաղմական ու

լրւեսական ւեղեկություններ են Հավաքում Հայասւանի մասին, Ասորիքի Հելլենիսւական քաղաքներին ու նվաճված երկրների առանձին իչխանավորներին աåսւամբության կոչ անում ն դրդռում Տիդրանի դեմ: ՄիՀրդաւի Հարցը åաւրվակ դարձնելով, Լուկուլլոսը մեկ ու կես ւարի եռանդուն ն դաղւնի կերåով սկսում է åաւրասւություններ ւեսնել Հայասւանի վրա Հարձակվելու Համար: 0դւվելով նրանից, որ Տիդրանը իր բանակով դեռնս դւնվում էր Փյունիկիայի Հարավում, 69 թ. Հռոմեական ղորքերն առանց նախօրոք åաւերաղմ Հայւարարելու Մելիւինե քաղաքի մուից Հանկարծակի անցնում են Եւրաւ դեւը ն ներխուժում Ծուք: Ծուքի Հայ ավադանին, որը դժդոՀ էր Տիդրանից' իր երբեմնի ունեցած մի քանի արւոնություններից ղրկված լինելու åաւճառով, ոչ մի դիմադրություն չի կաղմակերåում երկիրը ներխուժած թչնամու դեմ: Հռոմեական ղորքերը Ծուքից ուղղություն են վերցնում ն արադ կերåով չարժվում դեåի Տիդրանակերւ: Լուկուլլոսի ռաղմավարական ծրադիրն էր' արադ ու անակնկալ Հարվածով դրավել Տիդրանակերւը, դրանով իսկ անջաւել Տիդրանի' Հարավում նվաճած երկրները Հայասւանից ն թույլ չւալ այդ երկրներին' օդնություն ուղարկելու Տիդրանին: Տիդրանը Հանկարծակիի էր եկել, քանղի Հայասւանում անՀրաժեչւ քանակությամբ åաւրասւի ղորք չկար: Նա միայն 3000 Հոդուց բաղկացած Հեծելաղորային մի ղորամաս է ուղարկում թչնամու դեմ' ՄեՀրուժան ղորավարի ղեկավարությամբ, որåեսղի սա կասեցնի Հակառակորդի առաջխաղացումը ն ուչացնի նրա դրոՀը: Միաժամանակ մայրաքաղաքի åաչւåանությունը Հանձնարարում է կայաղորի Հրամանաւար Մանկայոսին: ՄեՀրուժանի Հեծելաղորային ղորամասը մարւի է բռնվում թչնամու Հեւ, սակայն անՀավասար կռվում åարւվում է: Հանդուդն ու խիսւ անՀավասար այս կռվում ընկնում են Հայ ղինվորներից չաւերը, որոնց թվում ն նրանց խիղախ Հրամանաւար ՄեՀրուժանը: Հայկական այս ւոքրաթիվ ղորամասի դիմադրությունը ՀաղթաՀարելուց Հեւո Հռոմեական ղորքերը դալիս ու åաչարում են Տիդրանակերւը: Հռոմեացիները åարիսåներ քանդող ռաղմական մեքենաների օդնությամբ բաղմաթիվ դրոՀներ են կաւարում քաղաքը դրավելու Համար: Սակայն ամեն անդամ մայրաքաղաքի կայաղորի մարւիկները, նեւերի ւարաւ ւեղալով ն նավթով ռաղմական մեքենաները այրելով, եւ են քչում Հռոմեական ղավթիչներին: Մու Հինդ ամիս Տիդրանակերւի կայաղորը ն բնակչությունը, Մանկայոս ղորա201

վարի դլխավորությամբ, Համառ ու Հերոսական դիմադրություն են ցույց ւալիս քաղաքը åաչարած Հռոմեական ղորքերին: Պաչարման սկղբում Հայկական Հեծելադնդներից մեկը ճեղքելով Հռոմեացիների åաչարողական չղթան' մւնում է քաղաք ն այնւեղից դուրս բերում Տիդրանի կանանոցը ն åեւական արժեքավոր դանձերը, որոնց Տիդրանը Հեռանալիս իր Հեւ չէր վերցրել: Լուր սւանալով Հռոմեացիների Հարձակման Տ ի գ ր ա ն ա կ ե ր ւ ի մասին, Տիդրան II-ը իր բանակով Փյունիկիայից ճ ա կ ա ւ ա մ ա ր ւ ը վերադառնում է Հայասւան: Նա իր մու է Հրավիրում ՄիՀրդաւին ն խորՀրդակցում նրա Հեւ: Որոչվում է, որ ՄիՀրդաւը 10.000 Հայկական ղորքով մեկնի Պոնւոս ն այնւեղ նոր կռիվներ սկսի Հռոմեացիների դեմ, որåեսղի նրանք սւիåված լինեն իրենց ուժերը բաժանել երկու մասի ն Հնարավորություն չունենան նոր ուժեր ուղարկել Հայասւան: Նույն այդ ժամանակ Տիդրանը ՀեւղՀեւե ղդալի ուժեր է Հավաքում: Բացի Հայասւանում ղորակոչված ղորքից, նրան իրենց ուժերով օդնության են դալիս ենթակա երկրների' Աւրåաւականի ու Ադիաբենեի թադավորները, ինչåես ն օժանդակ ղորամասեր են ուղարկում Վրասւանը, Աղվանքը ն Միջադեւքի արաբները: Տիդրանն իր բանակով Մչո դաչւի ու Տավրոսյան լեռների վրայով չարժվելով, 69 թ. Հոկւեմբերի սկղբին դալիս է ն բանակ դնում Տիդրանակերւի մուից Հոսող Նիկեւորիոն–Ֆարկին դեւակի աւին: Սակայն անՀեռաւեսություն Հանդես բերելով, նա չի դրավում իր բանակի թիկունքում դւնվող ցածրադիր բլուրները: 69 թ. Հոկւեմբերի 6-ին Տիդրանակերւի մու Հայկական ն Հռոմեական բանակների միջն ւեղի է ունենում ճակաւամարւ: Պլոււարքոսը ն Աååիանոսը, որոնք Հավանաբար օդւվել են Լուկուլլոսի' չաւաղանցություններով, սոււ ւեղեկություններով, ինքնաåարծենկուությամբ լի ն åաւմական իրականությունը խեղաթյուրած ղեկուցադրերից, վկայում են, որ իբր թե Տիդրանակերւի ճակաւամարւում Հայկական բանակը բաղկացած է եղել 300.000 Հոդուց, իսկ Հռոմեական բանակը' մու 15.000 Հոդուց: Մինչդեռ ւոքրասիական ավելի չեղոք åաւմադիրներ Մեմնոնի ն Փլեդոն Տրալլացու մու Հայկական բանակի թիվը ցույց է ւրված 70.000 կամ 80.000, որը ավելի ճիչւ է: Հռոմեական աղբյուրներում դիւավորյալ կերåով ոչ միայն խիսւ åակաս է ցույց ւրված բուն Հռոմեական ղորքի թիվը, այլն բոլորովին չի Հիչաւակված Լուկուլլոսի բանակում դւնվող դաղաւական, թրակիական, բյութանական, կաåադովկյան ն Հռոմի մյուս «դաչնակից» ղորքերի թիվը: Հ. Մանանդյանը իրավա202

ցի կերåով դւնում է, որ Տիդրանակերւի ճակաւամարւում Լուկուլլոսի բանակը բաղկացած էր առնվաղն 40.000 Հոդուց: Ճակաւամարւի սկղբում թչնամու Հեծելաղորը Հարձակվում է Հայկական բանակի կենւրոնի վրա ն աåա կեղծ ւախուսւի է դիմում: Հայկական ղորքերը Հեւաåնդելով ւախուսւի դիմած թչնամուն, ղդալի չաւով բացաղաւվում ն ցրվում են: Նույն այդ ժամանակ Հակառակորդի Հեւնակ ղորքերը, որոնք մինչ այդ դաղւնաբար դրավել էին Հայկական բանակի եւնում դւնվող բլուրները, սկսում են թիկունքից Հարձակվել Հայկական ղրաՀավոր Հեծելաղորի ն դրասւադումակի վրա: Այս Հանկարծակի Հարձակումը առաջ է բերում խուճաå: Զնայած իր ունեցած թվական դերակչռությանը, ոչ այնքան Հռոմեացիների քաջության, որքան առաջացած խուճաåի Հեւնանքով Հայկական բանակը åարւվում է: Պլոււարքոսը ւեղեկացնում է, որ իբր թե Տիդրանակերւի ճակաւամարւում Հայկական Հեւնաղորից կուորվել է ավելի քան 100.000 մարդ, իսկ Հեծելաղորից չաւ քչերն են աղաւվել. դրանց դիմաց Հռոմեացիներից վիրավորվել է 100 ն սåանվել ընդամենը 5 մարդ: Այս թվերը այնքան չինծու են ն բացաՀայւ կերåով սոււ, որ ոչ մի արժանաՀավաւություն չեն ներչնչում: Ուսումնասիրողները այդ թվերը լոկ մւացածին ն Հնարովի Հերյուրանքներ են Համարում: Ավելի արժանաՀավաւ է ու ճիչւ Փլեդոն Տրալլացու վկայությունը, ըսւ որի Հայկական ղորքի կորուսւը կաղմել էր մու 5000 մարդ: Հայկական բանակի åարւությունից Հեւո Լուկուլլոսը չարունակում ն ուժեղացնում է Տիդրանակերւի åաչարումը: Մինչն ճակաւամարւի սկսվելը մայրաքաղաքի օւար ու բռնի կերåով այսւեղ դաղթեցված բնակիչները ն նրանցից կաղմված կայաղորի առանձին ղորամասեր Հավաւարիմ էին մնացել ն նույնիսկ կռվում էին մայրաքաղաքի åաչւåանության Համար: Սակայն ճակաւամարւից որոչ ժամանակ անց նրանք աåսւամբություն են բարձրացնում ն դավաճանաբար մայրաքաղաքը Հանձնում են թչնամու ձեռքը: Հռոմեացիները անխնա կերåով կողոåւում ն ավերում են Տիդրանակերւը: Այդ կողոåոււից Լուկուլլոսին անձնաåես բաժին է ընկնում 8000 արծաթ ւաղանդ (մու 17 միլիոն ոսկի ռուբլի), իսկ Հռոմեական ամեն մի ղինվորին' 800 դրաքմե (մու 280 ոսկի ռուբլի), չՀաչված մյուս թանկադին իրերն ու Հարսւությունները: Ի ւոխՀաւուցումն իրենց աåսւամբության ն դավաճանության, Լուկուլլոսը Տիդրանակերւի Հույն ն օւար բնակիչներին եւ է ուղարկում իրենց նախկին քաղաքներն ու երկրները:

Հայկական ղորքի åարւությունը ծանր ու բացասական Հեւնանք է ունենում Տիդրան II-ի ւերության Համար: Ասորիքը, Փյունիկիան, Դաչւային կիլիկիան ն կոմմադենեն անջաւվում են Հայասւանից: Այդ երկրներից առաջին երեքը կարճ ժամանակից Հեւո վերածվում են Հռոմեական åրովինցիայի, իսկ կոմմադենեն, իր ւեղական թադավորությունը åաՀåանելով Հանդերձ, դառնում է Հռոմի Հլու-Հնաղանդ ենթակա երկրներից մեկը: Ժամանակավորաåես Հայասւանից անջաւվում է նան կորդուքը կամ կորդվաց աչխարՀը: Այս երկրի Զարբիենոս թադավորը դեռ մինչն Լուկուլլոսի արչավանքը դավաճանելով Տիդրանին` դաղւնաբար անցել էր Հռոմեացիների կողմը: Սակայն Տիդրանը' լուր սւանալով սրա դավաճանության մասին, Հրամայել էր' նրան ն նրա ընւանիքին սրի անցկացնել: Տիդրանակերւի անկումից Հեւո ձմեռվա Լուկուլլոսի սկսվող ցրւերի åաւճառով երկու կողմերն էլ Շեւագա արչա- դադարեցնում են åաւերաղմական Հեւադա վանքը ն ւար- դործողությունները ն նախաåաւրասւվում ւությունը նոր ընդՀարումների: Լուկուլլոսը, վախենալով թչնամաբար ւրամադրված չրջաåաւից ն Հռոմեացիների Համար անսովոր' ձմեռվա ընթացքում Հայկական բանակի Հարձակումներից, իր ղորքը դուրս է բերում Տիդրանակերւից ու Հայասւանից ն դնում ձմեռում է Հայերի Հեւ թչնամացած կորդվաց աչխարՀում, որւեղ կային նան Հացի առաւ åաչարներ: ՄիՀրդաւը դեռ Պոնւոս չՀասած, լուր սւանալով Տիդրանի åարւության մասին, եւ է վերադառնում: Տիդրանը ն ՄիՀրդաւը անմիջաåես եռանդուն կերåով ձեռնամուխ են լինում նոր åաւերաղմի նախաåաւրասւմանը: Նրանք Հայ երիւասարդներից նոր ղորք են Հավաքում: Հռոմեացիների դեմ մղած åաւերաղմների երկարամյա ւորձ ունեցող ՄիՀրդաւը ն նրա ղորավարները վերակառուցում ն վարժեցնում են Հայկական բանակը' այն Հռոմեականի նման բաժանելով ջոկաւների, վաչւերի: Òմեռվա ընթացքում Հայ արՀեսւավորները բանակի Համար կռում են նոր ղենքեր ն åաւրասւում այլ ռաղմաՀանդերձանք: Տիդրանը ն ՄիՀրդաւը կարճ ժամանակում ոչ միայն åաւրասւում են ավելի վարժեցված ու արադաչարժ Հեւնաղոր, այլն Հռոմեականից ավելի մարւունակ ու մեծաթիվ Հեծելաղոր: Տիդրանի նոր բանակում կային նան վրացական ու մարական ղորամասեր: Մարա204

կան ղորամասերին ինչåես Տիդրանակերւի ճակաւամարւի ժամանակ, նույնåես ն այժմ առաջնորդում էր Աւրåաւականի ՄիՀըրդաւ թադավորը, որը Տիդրանի ւեսան էր: 69–68 թթ. ձմեռվա ընթացքում թե՛ Տիդրանն ու ՄիՀրդաւ Պոնւացին, թե՛ Լուկուլլոսը ծավալում են նան դիվանադիւական աչխույժ դործունեություն: Պաւերաղմող երկու կողմերի Համար էլ չաւ կարնոր ու էական նչանակություն ուներ Պարթնական թադավորության դիրքը: Եթե åարթնները միանային կռվող կողմերից մեկին, աåա այդ կողմը կսւանար բացարձակ դերակչռություն: Տիդրանն ու ՄիՀրդաւը իրենց դեսåանների միջոցով, նվաճված անդրեւրաւյան երկրները åարթններին վերադարձնելու åայմանով, աչխաւում էին Համողել åարթնների ՀրաՀաւ III թադավորին (70–57), որåեսղի նա միանար իրենց Հեւ ն Համաւեղ åայքար սկսեր Արնելքի ընդՀանուր ն վւանդավոր թչնամու' Հռոմի դեմ: Նրանք միաժամանակ ղդուչացնում էին ՀրաՀաւին, որ եթե Հայասւանը åարւվի ու նվաճվի, աåա այնուՀեւն Հռոմեացիները կՀարձակվեն åարթնների վրա: Իր Հերթին Լուկուլլոսը իր դեսåանների միջոցով օդւադործելով Հայերի ու åարթնների միջն դոյություն ունեցող թչնամությունը' աչխաւում էր ՀրաՀաւին դրավել իր կողմը ն նրան դուրս բերել Հայասւանի դեմ: Սակայն åարթնները որոչում են չեղոքություն åաՀåանել: Նրանք Հույս ունեին, որ åաւերաղմում երկու կողմերն էլ խիսւ կերåով կթուլանան, դրանով իսկ կաåաՀովվի իրենց ւերության անվըւանդությունը, ն իրենք Արնելքում կդրավեն դերիչխող դիրք: 68 թ. դարնան վերջին վերսկսվում են åաւերաղմական դործողությունները: Լուկուլլոսը ւեսնելով, որ Տիդրանը ո՛չ նախաՀարձակ է լինում ն ո՛չ էլ Հաչւություն է խնդրում, իր ղորքերով դուրս է դալիս կորդվաց աչխարՀից ն Տիդրանակերւի մուով ու Տավրոսյան լեռների վրայով չարժվում դեåի Մչո դաչւը ն Արածանիի Հովիւը, դեåի Հայասւանի խորքերը: Լուկուլլոսի նåաւակն էր կանոնավոր ու բաց ճակաւամարւում Հաղթել Հայկական բանակին կամ դրավել Հայասւանի Հին մայրաքաղաք Արւաչաւը ն սւիåել Տիդրանին վերջնական Հաչւություն կնքել Հռոմեացիների առաջարկած åայմաններով: Հայկական բանակը այս նոր կռիվների ժամանակ դործադրում է աչխույժ åաչւåանական նաՀանջի, թչնամուն դեåի երկրի խորքերը քաչելու, մանր ու անկանոն կռիվներում նրա ուժերը Հյուծելու ու բարոյալքելու մարւավարություն:

ՄիՀրդաւի ղեկավարությամբ դործող Հայկական բանակի Հեւնակային ղորամասերը ն Հեծելաղորի մի մասը որոչ Հեռավորությունից թչնամուն ճակաւից անընդՀաւ նեւաՀարելով կամ նրա Հեւ ւոքր ընդՀարումներ ունենալով, բայց ն խուսաւելով կանոնավոր ճակաւամարւից, սկսում է չաւ դանդաղ կերåով ու ասւիճանաբար նաՀանջել ն թչնամուն քաչել դեåի երկրի խորքերը: Մյուս կողմից, Տիդրանի Հրամանաւարությամբ դործող Հեծելաղորային արադաչարժ ղորամասերը, չարժվելով թչնամու բանակի թեվերից ու թիկունքից, Հեռվից նեւաՀարում ն դիչեր ու ցերեկ լարված ու անՀանդիսւ վիճակի մեջ էին åաՀում Հակառակորդին, չրջաåաւում ու ոչնչացնում էին թչնամու ւոքր խմբերն ու դումակը, կւրում Հաղորդակցության ճանաåարՀները ն դժվարացնում åարենավորումը: Երբ Հռոմեացիները խորանում են երկրի խորքը ն անմիջական սåառնալիք են սւեղծում Հայկական åեւականության դոյությանը, Հայ ժողովուրդը նույնåես ուքի է կանդնում իր Հայրենիքը, անկախությունն ու åեւականությունը օւարերկրյա նվաճողներից åաչւåանելու Համար: Ժողովրդական ղանդվածների ցասումն ու վրեժխընդրությունը ավելի է բորբոքվում, երբ Հռոմեացիները Լուկուլլոսի Հրամանով սկսում են ավերել ու այրել Հայկական դյուղերը: Հռոմեական ղավթիչների կամ, ինչåես ժողովրդական ավանդությունն է բնորոչում նրանց, «ելուղակների», այսինքն կողոåւիչ ավաղակների դեմ ծավալվում է ժողովրդական åայքար: Հայկական ղորքերի Հասցրած Հարվածների, ժողովրդական ղանդվածների ծավալած åայքարի, աւելության ն թչնամանքի Հեւնանքով Հռոմեական բանակը ընկնում է ծանր դրության մեջ: Դժվարանում է Հռոմեական բանակի åարենավորումը, անընդՀաւ աճում է սåանված ն ծանր վիրավորված ղինվորների թիվը: Հռոմեացիներն իրենց ուժերը լարելով, ճիչւ է, չաւ դանդաղ կերåով, բայց ն առաջ չարժվելով, Հասնում են Արածանիի դեւանցքին, որւեղից ուղիղ ճանաåարՀ էր բացվում դեåի Արւաչաւ: Տիդրանը ն ՄիՀրդաւը նկաւի ունենալով Հայասւանի մայրաքաղաքին սåառնացող վւանդը' որոչում են թչնամու դեմ ւալ վճռական ճակաւամարւ: 68 թ. սեåւեմբերին Արածանի դեւի աւին ւեղի է ունենում ՀայՀռոմեական åաւերաղմի երկրորդ խոչոր ճակաւամարւը: Հռոմեացի ղորավարների, այդ թվում ն Լուկուլլոսի ւառքը ւողով

դովերդող Պլոււարքոսը ւեղեկացնում է, որ իբր թե Արածանիի ճակաւամարւում նս Հաղթել են Հռոմեացիները ն ոչնչացրել Հայկական բանակը: Հակառակ Պլոււարքոսի, Հույն åաւմադիր Դիոն կասիոսը վկայում է, որ այս ճակաւամարւում Հայկական Հեծելաղորը չաւ նեղն էր դցել Հռոմեացիներին ն չաւերին սåանել ու վիրավորել էր: Նույն Հեղինակը վկայում է նան, որ Հայերի դործածած նեւերի սլաքները թունավոր էին ն ունեին երկու ծայր, որոնք այնåես էին իրար կցված, որ թե՛ վերքի մեջ մնալով ն թե՛ դուրս Հանելով' արադ մաՀ էին åաւճառում: Եթե իրոք, ըսւ Պլոււարքոսի, Հայկական ղորքը åարւված ու ոչնչացված էր, աåա ամենաուչը Հինդ օրից Հռոմեացիները åեւք է Հաղթական կերåով մւած լինեին Արւաչաւ: Սակայն ընթերցողի Համար միանդամայն անսåասելի կերåով նույն Պլոււարքոսը Հայւնում է, որ ճակաւամարւից մի քանի օր Հեւո Լուկուլլոսի Հրամանով Հռոմեական բանակը սկսեց եւ նաՀանջել, որովՀեւն ղորքը աåսւամբել ն կւրականաåես åաՀանջել էր Լուկուլլոսից' եւ դառնալ: Նա Հռոմեական ղորքի աåսւամբությունը ն նաՀանջը åաւճառաբանում է նրանով, որ իբր թե սեåւեմբերի կեսին ձյուն էր եկել Հայասւանում, ն սկսվել էին անժամանակ ցրւերը: Ցիցերոնը նույն այս աåսւամբության ն նաՀանջի åաւճառը Համարում է այն, որ իբր թե Հռոմեացի ղինվորները չաւ էին Հեռացել երկրից ն կարուել էին Հայրենիքը: Հայասւանում, առավել նս Արածանիի վերին Հոսանքի չրջանում, սեåւեմբերին ուժեղ ցրւեր չեն լինում, իսկ եթե, այնուամենայնիվ, իրաåես ցրւեր էին սկսվել, աåա ցրւից åաւսåարվելու Համար չաւ ավելի մու էր Արւաչաւը, քան Հռոմեական ղորքի նաՀանջի ուղին: Անկասկած է նան, որ Հաղթող ն կողոåոււի ւենչով ւարված Հռոմեական ղինվորների մու Հայրենիքի կարու չէր կարող առաջացած լինել, մանավանդ որ այդ ղինվորների առջնում էր դւնվում կողոåոււի ենթակա այնåիսի մի Հարուսւ քաղաք, ինչåիսին էր Արւաչաւը կամ, ինչåես իրենք Հռոմեացիներն էին անվանում, «Հայասւանի կարթադենը»: Թե՛ Պլոււարքոսի ն թե՛ Ցիցերոնի բացաւրությունները լոկ չինծու ու Հնարովի Հերյուրանքներ են, որոնց նåաւակն էր քողարկել Լուկուլլոսի խայւառակ ն ծանր åարւությունը: Հռոմեական ղորքի աåսւամբությունը ն նաՀանջը ոչ թե ցրւի ն Հայրենիքի կարուի, այլ այդ ղորքի ւված մեծ կորուսւների ու åարւության Հեւնանք էր: Պարւված ն բարոյալքված Հռոմեացի ղինվորները ոչ միայն չէին ուղում կորցնել Փոքր Ասիայում, Պոնւոսում

ն Տիդրանակերւում իրենց ձեռք բերած կողոåոււը, այլն առավել նս չէին ցանկանում Հայկական Հողում թողնել իրենց անարդ դիակը: Հայկական ղորքի նեւերից ու սրերի Հարվածներից ընկած կամ ծանր ն անբուժելի վերքերով ծածկված թչնամու չաւ ղինվորներ վառ օրինակ էին Հանդիսանում իրենց ողջ մնացած ընկերների Համար: Արածանիի ճակաւամարւում åարւված կամ լավադույն դեåքում ծանր կորուսւներ կրած Հռոմեական բանակը իր եկած ճանաåարՀով սկսում է եւ նաՀանջել դեåի Հարավ: Սակայն Տիդրանը ն ՄիՀրդաւը այս նաՀանջի ժամանակ թույլ են ւալիս ռաղմադիւական խոչոր սխալ: Նրանք, Հեւնելով իրենց առաջվա մարւավարությանը, խուսաւում են թչնամու դեմ կանոնավոր ու վճռական ճակաւամարւ ւալուց, չեն Հեւաåնդում նաՀանջող թչնամուն: Եթե Հռոմեական ղորքի Հարձակման ժամանակ այս մարւավարությունը ճիչւ էր ն ընդունելի, աåա այժմ այն բոլորովին սխալ էր: ԸնդՀակառակն, այժմ Տիդրանի ն ՄիՀրդաւի Հիմնական խնդիրը åեւք է լիներ անåայման կանոնավոր ճակաւամարւ ւալ բարոյալքված, Հուսալքված ու Հյուծված թչնամու դեմ ն թույլ չւալ, որ ոչ մի Հռոմեացի նվաճող կենդանի դուրս դար Հայկական Հողից: Լուկուլլոսը, օդւվելով Տիդրանի ն ՄիՀրդաւի թույլ ւված այս սխալից, կարողանում է իր ղորքի մնացորդները դուրս բերել Հայասւանից ն ւանել Հյուսիսային Միջադեւք: Այսւեղ Հռոմեական ղորքը åաչարում է Հայկական ւոխարքայության կենւրոնը Հանդիսացող Մծբին քաղաքը, որը ռաղմական կարնոր նչանակություն ուներ ն չրջաåաւված էր կրկնակի åարիսåներով: Մծբինի Հայկական ւոքրաթիվ կայաղորը Տիդրանի եղբոր' Գուրասի դլխավորությամբ Համառ ու երկարաւն դիմադրություն է ցույց ւալիս թչնամուն: Միայն երկու կամ երեք ամսից Հեւո Հռոմեացիները, օդւվելով դիչերային ւեղաւարաւ անձրնից ու ւոթորկից, կարողանում են դրավել քաղաքը: 68–67 թթ. ամբողջ ձմեռը Հռոմեացիները մնում են Հյուսիսային Միջադեւքի ւաք ն åաչարներով լի կայաններում: Հռոմեական ղորքի նաՀանջից Հեւո ՄիՀրդաւը 8000 ղինվոր սւանալով Տիդրանից' մեկնում է Պոնւոս ն կարճ ժամանակամիջոցում աղաւադրում իր թադավորության արնելյան չրջանները: Ժողովուրդը ցնծությամբ է ընդունում ն օդնում է ՄիՀրդաւին, որովՀեւն ցասումով ն աւելությամբ էր լցված դեåի Հռոմեացի կեղեքիչները: 67 թ. դարնանը Զելայի մու Հայ-åոնւական ղորքերը դլխովին ջախջախում են այսւեղ դւնվող Հռոմեական ուժերին ն աղաւադրում ամբողջ Պոնւոսը:

Նույն այս ժամանակ Հայ-մարական ղորքերը, Տիդրանի ն նրա ւեսա ՄիՀրդաւի դլխավորությամբ, անցնում են Եւրաւ դեւը ն Հարձակվում Հռոմի «դաչնակից» կաåադովկիայի վրա: Հայ-մարական ղորքերը, անխնա կերåով կուորելով Հռոմեացիներին, ավերում ն նվաճում են կաåադովկիան: 67 թ. դարնանը Լուկուլլոսը իր ղորքով, դուրս դալով Միջադեւքից ն չարժվելով դեåի արնմոււք, դնում է Փոքր Ասիա: Նրա Հեռանալուց Հեւո Տիդրան II-ը կրկին դրավում ն իր ւերությանն է միացնում կորդվաց աչխարՀը ն Հյուսիսային Միջադեւքը: Այսåիսով, Լուկուլլոսի' յոթ ւարի առաջ սկսած åոնւական ն Հայկական արչավանքները վերջանում են առանց էական արդյունքի ն անւառունակ կերåով: Լուկուլլոսը, որ չէր բավականացել ՄիՀըրդաւ Պոնւացուն Հաղթողի իր ւառքով, այժմ ղրկվել էր նան դրանից: Տիդրանը ն ՄիՀրդաւը ոչ միայն վերականդնել էին իրենց թադավորությունները, ոչ միայն Հայկական ղորքերը դրավել էին կաåադովկիան, այլն Հռոմի ւոքրասիական åրովինցիաները դըւնըվում էին Հայկական ն åոնւական ղորքերի ներխուժման վւանդի ւակ: Հայ-åոնւական դաչինքն ու ՀամադործակՆ ե ր ք ի ն Շ ա կ ա - ցությունը ոչ մի անդամ այնքան ամուր չէին ս ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի թվում, որքան Լուկուլլոսի Հայասւան կաւասրո ւ մը րած արչավանքից ն նրա åարւությունից Հեւո: Սակայն այդ դաչինքը չոււով քայքայվում ն նույնիսկ թչնամությամբ է ւոխարինվում' Հայասւանում առաջացած ներքին դաՀակալական կռիվների ն իչխող վերնախավի ներսում Հակասությունների սրման Հեւնանքով: Հայ ավադանու մի չարք ներկայացուցիչներ, որոնք Հավանաբար, դժդոՀ էին թադավորի ներքին ու արւաքին քաղաքականությունից, åայքար են սկսում Տիդրան II-ի իչխանության դեմ: Տիդրանի դեմ կաղմակերåվում են խռովություններ ու դավադրություններ, որոնց դլուխ կանդնում են Հայկական դաՀի ամենամուիկ Հավակնորդները' նրա Հարաղաւ որդիները: Անդրանիկ որդին' ԶարեՀը, Տիդրանից դժդոՀ Հայ ավադանու ներկայացուցիչների Հեւ դաղւնի դավեր լարելով' խռովություն է բարձրացնում իր Հոր դեմ: Սակայն խռովությունը ճնչվում է: ԶարեՀն ու նրա կողմնակիցները կռվում Հաղթվում ն սåանվում են: Նրա երկրորդ որդին, որի անունը մեղ չի Հասել, նույնåես աչխաւում է դաՀը խլել, օդւվելով Հոր Հեւ åաւաՀած մի արկածից: Մի անդամ որսի ժամանակ Տիդրան II-ը ձիուց

վայր է ընկնում ու ուչաթաւվում: Այս որդին, թողնելով իր Հորը ծանր վիճակում, վերցնում է նրա թադը, դնում է իր դլխին ն Հեռանում: Տիդրանը ուչքի դալուց Հեւո Հրամայում է բռնել ն մաՀաåաւժի ենթարկել նրան: Սակայն չոււով իչխող վերնախավի ընդդիմադիր ու դժդոՀ ւարրերի åարադլուխը ն նրանց չաՀերի արւաՀայւիչն է դառնում Տիդրանի երրորդ որդին, որի անունը նույնåես Տիդրան էր: 67 թ. վերջին Տիդրան կրւսերը, օդւվելով այն բանից, որ Հայրը արչավանքի մեջ էր դւնվում կաåադովկիայում, իր կողմնակիցների Հեւ աåսւամբում ու խռովություն է բարձրացնում ն ւորձում է դրավել դաՀը: Տիդրան Մեծը, լուր սւանալով այս աåսւամբության մասին, 66 թ. սկղբին ղորքով վերադառնում է Հայասւան ն կռվում åարւության է մաւնում որդուն: Տիդրան կրւսերը իր կողմնակից դավադիր Հայ ավադանու ներկայացուցիչների Հեւ ւախչում է åարթնների մու ն այնւեղ ամուսնանում ՀրաՀաւ III-ի դսւեր Հեւ: Իրար եւնից առաջացած այս դավադրություններն ու խռովությունները ոչ միայն ծանրացնում ն անկայուն են դարձնում Հայասւանի ներքին դրությունը, այլն խիսւ կերåով վաւացնում են դաչնակից թադավորների' Տիդրանի ն ՄիՀրդաւի բարեկամական Հարաբերությունները: Տիդրան Մեծը իրավացի Հիմքով կասկածում էր, որ իր որդիներին խռովության ն դավադրության դրդողն ու ՀրաՀրողը Հանդիսանում է ՄիՀրդաւը: Հայկական ռաղմական ուժերը իր քաղաքական նåաւակներն օդւադործելու ւեսակեւից, անչուչւ, ՄիՀրդաւի Համար ավելի ցանկալի էր Հայկական դաՀի վրա ւեսնել իր երիւասարդ թոռանը, քան ինքնուրույն քաղաքականություն վարող Տիդրան Մեծին: Բացառված չէ նան այն ենթադրությունը, որ այս խռովությունները կարող էին ՀրաՀրված լինել նան Հռոմեացիների ն åարթնների կողմից: Ք. ա. 67 թ. վերջին Հռոմեական սենաւի Պ ո մ ւ ե ո ս ի ա ր - որոչմամբ Լուկուլլոսի ւոխարեն Արնելքում չ ա վ ա ն ք ը ն Շ ա յ - դործող Հռոմեական ղորքերի ընդՀանուր ՀրաՇ ո ո մ ե ա կ ա ն Շ ա չ - մանաւար է նչանակվում Պոմåեոսը, որը մինչ այդ Հռչակվել էր Իսåանիայում Սերւորիուսի, ւ ու թյ ու նը իսկ Միջերկրական ծովում ծովաՀենների դեմ մղված åաւերաղմներում: Նրան ւրվում են åաւերաղմ վարելու, Հաչւություն կնքելու, åրովինցիաները կառավարելու ու նրանց եկամոււները ւնօրինելու արւակարդ լիաղորություններ ն անսաՀմանաւակ իչխանություն:

Պոմåեոսը իր նչանակման մասին լուրը սւանալով կիլիկիայում' անմիջաåես ձեռնամուխ է լինում ՄիՀրդաւի ն Տիդրանի դեմ նոր åաւերաղմի նախաåաւրասւմանը: Նա կարճ ժամանակամիջոցում իր, Լուկուլլոսի ն Հռոմին ենթակա ու դաչնակից երկրների ուժերից սւեղծում է մի խոչոր բանակ: Նախքան åաւերաղմական դործողություններ սկսելը Պոմåեոսը կարողանում է Միջադեւքում Տիդրանի դրաված երկրները åարթններին վերադարձնելու խոսւումով իր կողմը դրավել ՀրաՀաւ III-ին ն սրան դարձնել Հայասւանի վւանդավոր Հակառակորդ' թիկունքից: Հայասւանի ն Պոնւոսի դեմ ուղղված åարթնաՀռոմեական այս դաչինքի կնքման մեջ որոչ դեր է կաւարում նան Տիդրան կրւսերը: 66 թ. դարնանը Պոմåեոսը ավելի քան 60.000 ղորքով Հարձակվում է Պոնւոսի վրա: Հռոմեական ուժերի դեմ ՄիՀրդաւը իր քայքայված ն ուժասåառ եղած երկրից կարողանում է դուրս բերել միայն 33 Հաղար ղորք: Նկաւի ունենալով Հակառակորդի դերակչռությունը' ՄիՀրդաւը խուսաւում է կանոնավոր ճակաւամարւից ն սկսում է մղել åարւիղանական լեռնային մանր կռիվներ: Սակայն Պոմåեոսը Գայլ դեւից դեåի Հարավ, Փոքր Հայքի Դասւիր բնակավայրի մու դւնվող նեղ կիրճում չրջաåաւում է ՄիՀրդաւի բանակը ու վերջնական åարւության մաւնում: ՄիՀրդաւը ւոքրաթիվ ուժերով ւախչում է սկղբում կողքիս, իսկ Հեւո Բոսւոր (Ղրիմ), որւեղ ն Ք. ա. 63 թ. ինքնասåանությամբ վերջ է ւալիս իր խռովաՀույղ ու ւոթորկալից կյանքին: Պոնւոսը ն Փոքր Հայքը նվաճվում ու վերածվում են Հռոմեական åրովինցիայի: Ք. ա. 66 թ. դարնանը Հայասւանը իր Հերթին ենթարկվում է åարթնների Հարձակմանը: ՀրաՀաւ III-ը åարթնների կորցրած Հողերը վերադրավելու ն իր ւեսա Տիդրան կրւսերին Հայկական դաՀի վրա բարձրացնելու նåաւակով ներխուժում է Հայասւան ն դալիս åաչարում Արւաչաւը: Տիդրան Մեծը, մայրաքաղաքի åաչւåանությունը կայաղորին Հանձնարարելով, ինքը Հեռանում է երկրի լեռնային չրջանները ղորք Հավաքելու Համար: Արւաչաւի կայաղորը ն բնակչությունը երկարաւն ու Համառ դիմադրություն են ցույց ւալիս թչնամուն: Երբ ՀրաՀաւը ւեսնում է, որ Արւաչաւի åաչարումը խիսւ երկարում է, Հեւադա åաչարումը Հանձնարարելով Տիդրան կրւսերին, ինքը ղորքի մի մասով վերադառնում է իր երկիրը: Սրա Հեռանալուց անմիջաåես Հեւո Տիդրան Մեծը իր Հավաքած ղորքերով Հարձակվում ն դլխովին ջախջախում է դավաճան որդուն. վերջինս մաղաåուրծ ւախչում ն դնում է Պոմåեոսի մու:

ՄիՀրդաւին վերջնական åարւության ենթարկելուց Հեւո 66 թ. աչնանը Պոմåեոսը Հարձակվում է նան Հայասւանի վրա ն չարժվում դեåի Արւաչաւ: Տիդրան Մեծի Համար սւեղծվում է չաւ ծանր դրություն: Նա միայն իր ուժերով, առանց դաչնակիցների չէր կարող միաժամանակ åաւերաղմել թե՛ Հղոր Հռոմի ն թե՛ Պարթնական թադավորության դեմ, մանավանդ որ Հայասւանի ներքին դրությունն էլ կայուն չէր: Հայասւանի åարւությունը դառնում էր անխուսաւելի: Ելնելով սւեղծված դրությունից, ինչåես ն երկիրը անւեղի ու անօդոււ ավերածություններից ղերծ åաՀելու, åարթնների Հեւադա արչավանքներն ու նվաճողական ձդւումները սանձաՀարելու ն ժամանակ չաՀելու նåաւակով Տիդրանը Հաչւություն է առաջարկում Պոմåեոսին, որն ընդունում է այդ առաջարկությունը: Երկու կողմերի միջն ւեղի ունեցած բանակցություններից Հեւո, 66 թ. աչնանը Արւաչաւում Հաչւության åայմանադիր է կնքվում Հռոմի ն Հայասւանի միջն: Այդ åայմանադրով նախաւեսվում է Հեւնյալը. 1. Բացի åարթններից դրաված Հողերի մեծ մասից, Տիդրանը Հրաժարվում էր Հայասւանից դուրս կաւարած իր բոլոր նվաճումներից: 2. Ծուքը ժամանակավորաåես անջաւվելու էր Հայասւանից, ն այսւեղ թադավոր էր դառնալու Տիդրան կրւսերը: Սա իր Հոր մաՀից Հեւո ժառանդելու էր նան նրա դաՀը: 3. Տիդրանը åարւավորվում էր իբրն åաւերաղմական ւուդանք Պոմåեոսին վճարել 6000 ւաղանդ, յուրաքանչյուր Հռոմեացի ղինվորին' 50 դրաքմե, յուրաքանչյուր Հարյուրաåեւին' 100 դրաքմե, իսկ յուրաքանչյուր ղինվորական ւրիբունին' մեկ ւաղանդ: ԸնդՀանուր առմամբ Տիդրանը åեւք է վճարեր մու 12.000 ւաղանդ (մու 25 միլիոն ոսկի ռուբլի): Այս դումարները մեծ մասամբ åեւք է ւրվեին Ծուքում åաՀվող åեւական դանձերից: 4. ԱյսուՀեւն Տիդրանը Հռչակվում էր «Հռոմեական ժողովրդի բարեկամը ն դաչնակիցը»: Այս վերջին կեւը նչանակում էր, որ Հայասւանը, իր ներքին ինքնուրույնությունը ն åեւականությունը åաՀåանելով Հանդերձ, ճանաչում էր Հռոմի դերիչխանությունը ն åաւերաղմի ժամանակ åարւավորվում էր նրան օդնել ղորքով: Այսåիսով, ներքին Հակասությունների ն Հռոմեական նվաճողական քաղաքականության Հեւնանքով քայքայվում է Տիդրան II-ի

ւերությունը: Հայասւանը դադարում է Առաջավոր Ասիայի Հղոր åեւություն լինելուց ն ամւուվում է Հայկական լեռնաչխարՀի սաՀմաններում: Պաւմաբաններից ոմանք դւնում են, որ իբր թե Պոմåեոսը, խըղճալով Տիդրանի ծերությունը, նրա Հեւ կնքել է չաւ մեղմ åայմաններով Հաչւություն: Սակայն նրանք մոռանում են, որ նվաճողները խիղճ չեն ունենում: Պոմåեոսը Համեմաւաբար ընդունելի åայմաններով Հաչւություն կնքելով Տիդրանի Հեւ' իրաåես ոչ թե խղճացել էր ծերունի թադավորին, այլ ելել էր Հռոմեական սւրկաւերերի, Հռոմի Հեւադա նվաճողական քաղաքականության չաՀերից: Նա, լինելով Հռոմեական Հեռաւես ու քաղաքադեւ ղորավարներից մեկը, լավ էր Հասկանում, որ վաղ թե ուչ Հռոմը անխուսաւելիորեն åեւք է ընդՀարվի Պարթնական թադավորության Հեւ, ն որ աåադա այդ ընդՀարման ժամանակ խիսւ էական նչանակություն կունենային Հայասւանի ռաղմավարական դիրքը ն Հայերի վերաբերմունքը: Այս åայմանադրով Հռոմեացի ղորավարը åարղաåես աչխաւել էր չաւ չդրդռել Հայերին ն աåադա åաւերաղմում նրանց չմղել åարթնների կողմը: Անչուչւ, Հայ-åարթնական Հեւադա դաչնակցությունը խաւանելու նåաւակով էր նան, որ Պոմåեոսը Հայկական դաՀը չէր ւվել Տիդրան կրւսերին, որովՀեւն Տիդրան Մեծը, լինելով åարթնների Հակառակորդ, ավելի ցանկալի դաչնակից էր Հռոմեացիների Համար, քան åարթնների կողմը թեքված ն նրանց Հեւ աղդակցական կաåերով կաåված Տիդրան կրւսերը: Բացի այդ, Պոմåեոսը ՀրաՀաւ III-ի ւեսային' Տիդրան կրւսերին էր ւվել Ծուքը ն ոչ թե Հայասւանի մի այլ մաս այն åարղ åաւճառով, որ սա ընդՀանուր սաՀման չունենա åարթնների Հեւ: կնքված Հաչւությունից խիսւ դժդոՀ է մնում Տիդրան կրւսերը, որն ի ւոխՀաւուցում իր դավաճանության, Հույս ուներ սւանալու Հայկական դաՀը: Սա անարդում ու վիրավորում է Պոմåեոսին, ըմբոսւանում ն չի ուղում իր Հորը Հանձնել Ծուքում դւնվող դանձերը նոր դավեր նյութելով Հոր դեմ: Պոմåեոսը ձերբակալում է Տիդրան կրւսերին, սրա ընւանիքին ու ղավակներին ն, Հակառակ ՀրաՀաւ III-ի բողոքներին, ուղարկում Հռոմ: 65 թ. Հայասւանից Պոմåեոսը արչավում է դեåի Իբերիա (Վրասւան), իսկ աåա' Աղվանք: Իբերները ն աղվանները ուժեղ ու Համառ դիմադրություն են ցույց ւալիս Հռոմեական ղավթիչներին: Սակայն Հարնան այս երկրների թադավորները նույնåես սւիåված են լինում

ընդունել Հռոմի դերիչխանությունը ն իրենց Հռչակել «Հռոմեական ժողովրդի բարեկամ ու դաչնակից»: Շոււով Հռոմի դերիչխանությունը ընդունում է նան Հայասւանի Հարնան ու դաչնակից Աւրåաւականը: Նույն 65 թ. ՀրաՀաւ III-ը դրավում է Միջադեւքն ու կորդվաց աչխարՀը, որոնք Պոմåեոսի Հեւ կնքված դաչինքի Համաձայն åաւկանելու էին åարթններին: Սակայն Պոմåեոսը åաՀանջում է ՀրաՀաւից աղաւել կորդվաց աչխարՀը ն Հյուսիսային Միջադեւքի մի մասը: Նա, նույնիսկ չսåասելով ՀրաՀաւի åաւասխանին, Հրամայում է Հռոմեական ղորքերին' դրավել այդ երկրները ն Հանձնել Տիդրան II-ին: Այս դործողությամբ Պոմåեոսը խախւում էր իր իսկ կնքած դաչինքը: Այժմ, անչուչւ, Հռոմեացիների Համար ավելի ձեռընւու էր, որ ռաղմավարական կարնոր դիրք ունեցող կորդուքը ն Հյուսիսային Միջադեւքը դւնվեին դաչնակից Հայերի, քան թե ուժեղացող åարթնների ձեռքում: ՀրաՀաւ III-ը սւիåված է լինում անլուր կերåով ւանել Հռոմեացի ղորավարի նան այս բացարձակ բռնությունն ու անարդանքը: Այժմ արդեն ՀրաՀաւը åեւք է Հասկացած լիներ, թե ինչåիսի խոչոր ու ճակաւադրական սխալ էր դործել' դաչնակցելով Հռոմեացիների Հեւ: Նա լքելով իր բնական դաչնակցին' Հայասւանին, ն խւելով նրա թիկունքին' ոչ միայն նåասւել էր Հայասւանի նվաճմանը, այլն Հռոմեական վւանդը անմիջականորեն մուեցրել իր åեւության սաՀմաններին: Հաչւության դաչնադրից Հեւո Տիդրան II-ը թադավորում է նս ւասը ւարի: Նա մաՀանում է Ք. ա. 55 թ. 85 ւարեկան Հասակում:

4. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՅՔԱՐԸ ԻՐ ԻՆՔՆՈՒՐՈՒՅՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Տիդրան II-ին Հաջորդում է նրա որդին' Արւավաղդ II-ը (55–34), որը, Հավանաբար, դեռնս Հոր կենդանության վերջին ւարիներին դարձել էր նրա աթոռակիցը: Արւավաղդը քաղաքական բարդ իրադրությունների մեջ կողմնորոչվող, իր Հայրենիքի չաՀերը åաչւåանող Հայ թադավորներից մեկն էր: Նա Հայկական արքունիքում Հելլենիսւական Հիանալի կըրթություն սւացած, Հելլենիսւական մչակույթը մեծաåես դնաՀաւող ու Հովանավորող, ղարդացած åեւական դործիչներից էր: Ա րւա վաղդ ԱԱ

Մեղ են Հասել Արւաչաւի ւողերանոցում կամ դրամաւանը կւրված Արւավաղդի դեղեցիկ արծաթյա դրամները, որոնց առաջին երեսում դրոչմված է արքայական թադով նրա åաւկերը, իսկ երկրորդ երեսում' քառաձի մարւակառք: Իր դրամների վրա Հունարեն մակադրությամբ Արւավաղդը իրեն անվանում է «արքայից արքա»: Զնայած Լուկուլլոսի ն Պոմåեոսի կաւարած արչավանքների Հեւնանքով Հայասւանի կրած ւարածքային մեծ կորուսւներին, Հռոմեացիների կողմից կաւարած ավերումներին ն կողոåոււին Արւավաղդի ժամանակ դեռնս Հայասւանը բավական ընդարձակ ն ուժեղ åեւություն էր: Նա ուներ ղդալի ռաղմական ուժեր ն նյութական միջոցներ: Այդ Հանդամանքը իրենց åայքարի ժամանակ Հաչվի էին առնում թե՛ Հռոմեացիները ն թե՛ åարթնները: Եթե Հռոմեացիները, Հենվելով իրենց կնքած Հաչւության դաչնադրի վրա, առանց Հայասւանի բուն չաՀերը նկաւի ունենալու, աչխաւում էին Հայկական ուժերը օդւադործել բացառաåես իրենց նվաճողական քաղաքականության իրականացման Համար, աåա åարթնները, ուղղելով իրենց սխալը, ձդւում էին դաչնակցել Հայերի Հեւ' ընդդեմ Հռոմի: Այդ åաւճառով էր, որ åարթնները լռելյայն Համաձայնվել էին, որ կորդուքը ն Հյուսիսային Միջադեւքը մնային Հայասւանի կաղմում: Արւավաղդ II-ը դաՀ բարձրանալուց Հեւո, Հենվելով երկրի ռաղմական ուժերի վրա ն օդւադործելով Հռոմա-åարթնական Հակասությունները, աչխաւում է Հայասւանը դուրս բերել Հռոմի նկաւմամբ ունեցած կախումից, վերականդնել Հայասւանի ինքնուրույնությունն ու նախկին Հղորությունը: Ք. ա. 60 թ. Հռոմում կաղմվում է առաջին Կ ր ա ս ո ս ի ւ ա ր թ ե - ւրիումվիրաւը կամ եռաåեւությունը, որի վ ա կ ա ն ա ր չ ա վ ա ն - կաղմի մեջ մւնում էին Գնեոս Պոմåեոսը, Հուքը ն Շայ լիոս կեսարը ն Մարկոս կրասոսը: Եռաåեւները ւար թնակ ան ւասւորեն իրենց ձեռքում են կենւրոնացնում դա չի նք ը ամբողջ իչխանությունը ն Հռոմի նվաճած երկըրների կառավարումը բաժանում իրար միջն: Արնելքի երկրների կառավարումը Հանձնարարվում է կրասոսին, որը Հռոմի ամենաՀարուսւ, ընչաքաղց սւրկաւեր-վաչխառուներից մեկն էր: Նա Հայւնի էր նան Սåարւակի աåսւամբությունը ճնչելու ժամանակ իր դործադրած վայրադությամբ ու դաժանությամբ: 54 թ. կրասոսը դալով Ասորիք, նախաåաւրասւվում է Միջադեւքի վրայով մեծ արչավանք կաւարել åարթնների դեմ: Այդ ար215

չավանքով նա ձդւում էր ձեռք բերել նոր Հարսւություններ ն ռաղմական ւառք: Նույն այս թվականին Արւավաղդ II-ը 6000-անոց Հեծելաղորով դալիս է կրասոսի մու ն նրան խոսւանում ւալ 10.000 Հեծելաղոր ն 30.000 Հեւնաղոր: Միաժամանակ, Հաչվի առնելով, որ Հայկական ղորքը երկրից դուրս դալու դեåքում åարթնները կարող են Հարձակվել ու ավերել Հայասւանը, նա խորՀուրդ է ւալիս կրասոսին իր արչավանքը կաւարել ոչ թե Միջադեւքի անաåաւային Հարթավայրերով, այլ Հայասւանի լեռնային չրջաններով, որւեղ Հռոմեացիները կչարժվեին աåաՀով կերåով ն չէին ենթարկվի åարթնական Հեծելաղորի վւանդավոր Հարձակումներին: Սակայն կրասոսը մերժում է այդ խորՀուրդը, որից Հեւո Արւավաղդը վերադառնում է Հայասւան: 53 թ. դարնանը կրասոսը ավելի քան 45.000 ղորքով անցնելով Եւրաւ դեւը' Միջադեւքի անաåաւային Հարթավայրերով չարժվում է åարթնների դեմ: Պարթնների 0րոդես I թադավորը (56–37) իր ղորքի մի մասը' ւաղանդավոր ղորավար Սուրենի առաջնորդությամբ, ուղարկում է կրասոսի դեմ, իսկ ինքը ղորքի մյուս մասով արչավում է Հայասւան: Արւավաղդը սուրՀանդակներ է ուղարկում կրասոսի մու ն Հայւնում, որ ինքը չի կարող օժանդակ ղորք ւալ նրան, որովՀեւն åարթնները Հարձակվել են Հայասւանի վրա: «կրասոսը,– ասում է Պլոււարքոսը,– բարկացած լինելով ն անքաղաքավարի դւնվելով, Արւավաղդին դրավոր åաւասխան չուղարկեց, այլ ասաց բերանացի, որ այժմ նա ժամանակ չունի ղբաղվելու Հայերով, բայց կվերադառնա ն կåաւժի Արւավաղդին' դավաճանության Համար»: Մեծամիւ ու ամբարւավան Հռոմեացի ղորավարը ոչ միայն կարծում էր, որ Հայկական բանակը սւեղծված է միայն Հռոմեական նվաճողական քաղաքականությանը ծառայելու Համար, այլն դւնում էր, որ Հայերի' իրենց իսկ Հայրենիքի åաչւåանությունը Հանդիսանում է դավաճանություն: ԱՀա թե Հռոմեացիները ինչåես էին Հասկանում «բարեկամությունն ու դաչնակցությունը»: Արւավաղդը ն Հայկական ղորքը ոչ մի չաՀադրդռվածություն չունեին åարթնների դեմ մղվող åաւերաղմում: Դեռ ավելին. նրանք չաւ լավ էին դիւակցում, որ Հռոմեացիները åարթններին Հաղթելուց Հեւո անåայման կավերեն, կկողոåւեն երկիրը, կվերացնեն Հայկական åեւականությունը ն Հայասւանը կդարձնեն Հռոմեական սովորական մի åրովինցիա: կրասոսի վերոՀիչյալ սåառնալիքից Հե216

ւո Հայասւանի չաՀերը åաՀանջում էին անՀաåաղ դաչինք կնքել åարթնների Հեւ ն Համաւեղ կերåով åայքարել Հռոմեական նվաճողների դեմ, մանավանդ որ åարթններն էլ ձդւում էին դրան: Շոււով 0րոդեսը ն Արւավաղդը բանակցություններ են սկսում ն Հռոմեացիների դեմ ուղղված բարեկամական դաչինք են կնքում: Այդ դաչինքը ամրաåնդելու նåաւակով Արւավաղդը իր քրոջը կնության է ւալիս 0րոդեսի որդուն' թադաժառանդ Բակուրին: Մինչ այդ կրասոսը, չարունակելով արչավանքը, աչխաւում է չոււաւույթ բախվել åարթնական ղորքի Հեւ, որը Հիմնականում կաղմված էր Հեծելաղորից: Սկղբում åարթնները խուսաւում են ճակաւամարւից ն թչնամուն քաչում են Միջադեւքի անաåաւները: 53 թ. մայիսի 6-ին åարթնները Խառան քաղաքի մու Հանկարծակի չրջաåաւում, անխնա կերåով կուորում ու դլխովին ջախջախում են Հռոմեացիներին: Պարթնների Հաղթությունը կաւարյալ էր ու ւառավոր: Հռոմեացիները ւալիս են 20.000 սåանված ն 10.000 դերի: Սåանվում են կրասոսը ն նրա որդին: Բացի Հարուսւ ավարից, åարթնների ձեռքն են ընկնում նան Հռոմեական արծվանիչ դրոչները: Սուրեն ղորավարը կրասոսի կւրված դլուխը ուղարկում է Արւաչաւ, որւեղ այս ժամանակ դւնվում էին åարթնների 0րոդես թադավորը ն åարթն մեծամեծները: Այսւեղ Հռոմեացիների դեմ ւարված Հաղթանակի ն թադաժառանդ Բակուրի ու Արւավաղդի քրոջ ամուսնության կաåակցությամբ ւեղի էին ունենում ղվարճություններ ն ւոնաՀանդեսներ: կրասոսի դլուխը բերում են այն ժամանակ, երբ արքունի թաւրոնում Հույն դերասանների խումբը ներկայացնում էր էվրիåիդեսի «ԲաքոսուՀիներ» ողբերդությունը: Ըսւ ողբերդության դործողության ընթացքի, երբ åեւք է ցուցադրվեր բաքոսուՀիների կողմից Հոչուված առասåելական Պենթնս թադավորի դլուխը, դերակաւար Յասոնը մի կողմ նեւելով Պենթնսի բոււաֆորային դլուխը ն նրա ւոխարեն վերցնելով ու Հանդիսաւեսներին ցուցադրելով կրասոսի կւրված դլուխը' մոլեդնությամբ ու խանդավառությամբ արւասանում է ողբերդության Հեւնյալ ւողերը. «Տուն վերադառնալով, մենք բերում ենք լեռներից նոր սåանված եղջերուն, բախւավոր մի որս»: Այս ւեսարանը Հանդիսաւեսները ընդունում են բուռն ծաւաՀարություններով ն մեծ ցնծությամբ: 51–40 թթ. ընթացքում Հայ-åարթնական ղորքերը բաղմաթիվ արչավանքներ են կաւարում դեåի Ասորիք, Փյունիկիա ն Պաղեսւին: Հռոմեացիների կողմից կեղեքված ու ՀարսւաՀարված այս երկրների բնակչությունը Համակրանքով է ընդունում ն ոչ մի դի217

մադրություն ցույց չի ւալիս Հայ-åարթնական ղորքերին: Այս արչավանքների ընթացքում, բացի Հարուսւ ավարից, Արւավաղդ II-ը բերում է նան ղդալի թվով Հույն, ասորի ն Հրեա դաղթականներ, որոնց բնակեցնում է Հայասւանի քաղաքներում: Հավանաբար Ք. ա. 52 կամ 51 թ. Արւավաղդը դրավում ն կրկին Հայասւանին է միացնում Ծուքը, որը դեռնս 63 թ. Պոմåեոսը Հանձնել էր կաåադովկիային: Այսåիսով, Արւավաղդ II-ը, օդւվելով Հռոմեացիների åարւությունից, վերականդնում է Հայասւանի լրիվ ինքնուրույնությունը, մասամբ նան' նրա նախկին Հղորությունը: Ք. ա. 49 թ. Հռոմում ներքին քաղաքացիական Ա ն ւ ո ն ի ո ս ի ւ ա ր - կռիվներ են սկսվում Հուլիոս կեսարի ն Պոմթ ն ա կ ա ն ն Շ ա յ - åեոսի միջն: 48 թ. Հունիսի 6-ին Հունասւանում կ ա կ ա ն ա ր չ ա - Փարսալոսի մու ւեղի ունեցած ճակաւավա նքնե րը մարւում Պոմåեոսը åարւվում ն ւախչում է Եդիåւոս, որւեղ ն սåանվում է: Սակայն Հուլիոս կեսարը, որ ձդւում էր Հռոմում միաåեւական կարդեր Հասւաւել, երկար չի աåրում: Հանրաåեւության կողմնակիցները Ք. ա. 44 թ. նրա դեմ դավադրություն են կաղմակերåում ն սենաւում սåանում նրան: Հուլիոս կեսարը սåանությունից Հեւո 43 թ. Անաւոնիոսը, 0կւավիանոսը ն Լեåիդոսը Հռոմում կաղմում են երկրորդ եռաåեւությունը: Եռաåեւության անդամները 42 թ. Հունասւանում ամրացած Հանրաåեւականներին Հաղթելուց ն այնուՀեւն իրար դեմ åայքարելուց ու Հաչւվելուց Հեւո 40 թ. Հռոմեական åրովինցիաները բաժանում են իրար միջն: Արնելքը բաժին է ընկնում Մարկոս Անւոնիոսին: Անւոնիոսը Արնելք է ուղարկում իր նչանավոր ղորավարներից մեկին' Վենւիդիոս Բասսոսին: Սա 39–38 թթ. ընթացքում ծանր åարւության է մաւնում åարթններին ն նրանցից վերադրավում Ասորիքը: Հյուսիսային Ասորիքում ւեղի ունեցած ճակաւամարւերից մեկում սåանվում է նան åարթնական ղորքի Հրամանաւար թադաժառանդ Բակուրը: Ք. ա. 38 թ. մեծ ուժերով Արնելք է դալիս նան ինքը' Անւոնիոսը: Սա երկու ւարի մնում է Եդիåւոսում իր կնոջ' կլեոåաւրա թադուՀու մու: Նա միաժամանակ նախաåաւրասւվում է մի խոչոր արչավանք կաւարել åարթնների դեմ: Անւոնիոսը Հաչվի առնելով կրասոսի արչավանքի ւխուր ւորձը'

ծրադրում է իր արչավանքը կաւարել Հայասւանի ն Աւրåաւականի վրայով, Հայասւանը դարձնել իր արչավանքի ելակեւն ու Հենարանը: Այդ նåաւակով նա որոչում է Հայասւանը կրկին ենթարկել Հռոմի դերիչխանությանը: Անւոնիոսի Հրամանով 37 թ. նրա արնելյան åրովինցիաների կառավարիչ Պուբլիոս կանիդիոսը ղդալի ուժերով ներխուժում է Հայասւան: Դաչնակից åարթնները ոչ մի օդնություն չեն կարողանում ցույց ւալ Հայասւանին, որովՀեւն Հենց նոր դաՀ բարձրացած ՀրաՀաւ I7-ը (37–2) վւանդավոր մրցակիցներից աղաւվելու Համար կուորել էր ւվել իր Հորը' 0րոդեսին, եղբայրներին ու åարթն մեծամեծներից չաւերին ն երկրում սւեղծել էր խառն ու անկայուն վիճակ: Արւավաղդը դրսից ոչ մի օդնություն չսւանալով ն մենակ մնալով Հռոմեացիների դեմ' սւիåված է լինում կրկին ընդունել Հռոմի դերիչխանությունը ն ճանաչել «Հռոմեական ժողովրդի դաչնակցի ու բարեկամի» åարւավորությունները: 36 թ. Անւոնիոսը սկսում է իր åարթնական արչավանքը: Նա խոչոր ուժերով դուրս դալով Եդիåւոսից' դալիս է Հայասւան ն բանակ է դնում կարնո դաչւում, որւեղ Հավաքվել էին նան «դաչնակից» թադավորների ղորքերը: Այսւեղից Անւոնիոսի բանակը, որ կաղմված էր ավելի քան 100.000 ղորքից ն 300 սայլերի վրա բարձած åաչարողական մեքենաներից, Հունիսին չարժվում է դեåի Աւրåաւական' այնւեղից åարթնների վրա Հարձակվելու Համար: Անւոնիոսը դանդաղ չարժվող åաչարողական մեքենաների åաչւåանությունը ն ուղեկցումը Հանձնարարելով երկու լեդեոն ղորքի' ինքը դլխավոր ուժերով արադ դալիս ն åաչարում Ուրմիո լճի Հարավարնելյան կողմում դւնվող Աւրåաւականի մայրաքաղաք Փրաասåան կամ Գանձակը: Աւրåաւականի մայրաքաղաքը ուժեղ ն Համառ դիմադրություն է ցույց ւալիս' վիժեցնելով թչնամու Հեւադա մւադրությունները: Շոււով Աւրåաւականին 50.000 Հեծելաղորով օդնության են դալիս åարթնները: Պարթնական խոչոր ղորամասերից մեկը, անցնելով Հակառակորդի թիկունքը, åաչարում ն ոչնչացնում է դեռնս դլխավոր բանակին չՀասած åաչարողական մեքենաները ն դլխովին կուորում նրանց ուղեկցող Հռոմեական ղինվորներին: Այս մեքենաների ոչնչացումով ոչ միայն Հռոմեական բանակը ղրկվում է իր ունեցած դերակչռությունից, այլն նրա Հաղթությունը դառնում է խիսւ կասկածելի:

Հայկական Հեծելաղորը, որին, ըսւ երնույթին, նույնåես Հանձնարարված էր այս մեքենաների åաչւåանությունը, ոչ մի օդնություն ցույց չի ւալիս Հռոմեացիներին, չի ցանկանում կռվել åարթնների դեմ: Արւավաղդը, կանխաւեսելով Հռոմեացիների åարւությունը ն Հույս ունենալով վերանորոդելու åարթնների Հեւ բարեկամական դաչինքը, չի մասնակցում կռիվներին ն իր ղորքի Հեւ վերադառնում է Հայասւան: Աւրåաւականում ւեղի ունեցած կռիվների ընթացքում Անւոնիոսի բանակը ծանր կորուսւներ է կրում: Վրա Հասնող աչնան ցրւերը ն սննդամթերքների åակասությունը ավելի նս ծանրացնում են Հռոմեական ղորքի վիճակը: Անւոնիոսը ոչ մի էական Հաջողության չՀասած ն նույնիսկ åարթնների երկիրը չմւած' սւիåված է լինում իր մնացած ղորքի Հեւ Աւրåաւականից նաՀանջել Հայասւան, նաՀանջի ճանաåարՀին ւալով նույնåես ղդալի կորուսւներ: Անւոնիոսը Հայասւան դալուց Հեւո Արւավաղդին ցույց է ւալիս կեղծ Հարդանք ն բարեկամություն, որåեսղի իր ղորքի Համար նրանից վերցնի կենսամթերք, ւող ն չդրդռի Հայերի թչնամությունը: Անւոնիոսը վախենալով, որ åարթնները, մարերը ն Հայերը միացած' կարող են ձմեռվա åայմաններում Հարձակվել ու դլխովին ոչընչացնել իր բարոյալքված ու Հուսաբեկված բանակը, ղորքի Հեւ դուրս է դալիս Հայասւանից ն դնում Ասորիք' ճանաåարՀին ցրւից կորցնելով նս 8000 մարդ: Անւոնիոսը åարթնական արչավանքի ժամանակ կորցնում է ավելի քան 32.000 մարդ ն Հսկայական նյութական ու ֆինանսական միջոցներ: Այսåիսով, åարթնների դեմ Հռոմեացիների կաղմակերåած երկրորդ արչավանքը նս վերջանում է նրանց Համար խայւառակ åարւությամբ: Անւոնիոսը ն նրա Հրամանաւարները այս խայւառակ åարւությունը Հեւադայում սկսում են վերադրել Արւավաղդի իբրն թե կաւարած դավաճանությանը: Սա ոչ միայն մի միջոց էր ծեծված ու åախարակված Հռոմեացի ղորավարին' Անւոնիոսին արդարացնելու Համար, այլն Հնարված մի åաւրվակ' Հայասւանը նվաճելու ու կողոåւելու Համար: Իրաåես Արւավաղդի Հանցանքը ն սխալն այն էր եղել, որ նա, Հավաւալով Հռոմեացի նենդ ղորավարի ցույց ւված կեղծ Հարդանքին ու բարեկամությանը, åարենամթերքներ էր Հայթայթել Հռոմեական բանակին ն ձմեռվա չաւ ծանր åայմաններում կաւարվող նաՀանջի ժամանակ չէր Հարձակվել բարոյալըքված այդ բանակի վրա ու Հայկական ձյունառաւ լեռները դերեղման չէր դարձրել նրանց Համար:

Նախքան Հայասւան արչավելը Անւոնիոսը նենդությամբ ու խաբեությամբ աչխաւում է ձերբակալել Արւավաղդ II-ին: Այդ նåաւակով նա մի քանի անդամ իր մու է Հրավիրում Արւավաղդին, սակայն վերջինս, Հասկանալով այդ Հրավերների ւակ թաքնված նենդությունը, Հրաժարվում է դնալ նրա մու: Ք. ա. 34 թ. դարնանը Անւոնիոսը առանց նախօրոք åաւերաղմ Հայւարարելու Փոքր Հայքի վրայով Հանկարծակի ներխուժում է Հայասւան ն արադ չարժվում դեåի Արւաչաւ: Արւավաղդը իր երկիրը ավերածություններից ւրկելու, դուցե ն անձնական բանակցությունների միջոցով Հաչւության եղր դւնելու Հույսով դնում ն ներկայանում է Անւոնիոսին, իսկ սա դրժելով իր խոսւումները' անմիջաåես ձերբակալում ն չղթայում է նրան: Սկղբում Անւոնիոսը ձերբակալված Հայոց թադավորին իր Հեւ ման է ածում Հայասւանի բերդերը, որåեսղի առանց կռվի կարողանա բռնադրավել արքունի դանձերը: Նա ամեն ւեղ անամոթաբար Հայւարարում է, որ Արւավաղդին ձերբակալել է միայն նրա Համար, որåեսղի ւրկադին վերցնի: Սակայն բերդերի կայաղորները նրան չեն լսում ն չեն բավարարում նրա ընչաքաղցությունը: Վրեժխնդրության ցասումով ն ղայրույթով լցված Հայերը ն Հաւկաåես Հայկական ղորքերը թադավոր են Հռչակում ձերբակալությունից ղերծ մնացած Արւավաղդի անդրանիկ որդուն' Արւաչեսին, ն åաւերաղմի են դուրս դալիս Հռոմեական նվաճողների դեմ: Սակայն Հայկական ղորքերը, որոնք չէին նախաåաւրասւվել մեծ åաւերաղմի Համար, ճակաւամարւում åարւվում են: Արւաչես II-ը (34–20) ւախչում է åարթնների մու: Հայկական ղորքի åարւությունից Հեւո Հռոմեացիները նվաճում են Հայասւանը ն սկսում անխնա կերåով կողոåւել: Նրանք այն ասւիճանի են սւորանում, որ նույնիսկ կողոåւում են Հայասւանի ւաճարները: Ինքը' Անւոնիոսը Հաւչւակում է Եկեղյաց դավառի Երիղա ավանի ւաճարում դւնվող ԱնաՀիւ ասւվածուՀու ոսկեձույլ արձանը: 34 թ. ամառվա վերջերին Անւոնիոսը ղորքի մի մասի Հեւ, կողոåոււի միջոցով ձեռք բերած Հսկայական Հարսւություններով վերադառնում է Եդիåւոս' իր Հեւ ւանելով նան ձերբակալված Արւավաղդին, սրա ընւանիքին, որդիներին' Տիդրանին ու Արւավաղդին: Նա Հայասւանում ւարած իր «Հաղթանակի» առթիվ Ալեքսանդրիայում կաղմակերåում է Հաղթական չքերթ' ւրիումֆ: Ոսկե չղթա221

ներով կաåված Արւավաղդը, սրա ընւանիքի անդամները ն մյուս դերիները ւարվում էին չքերթի առջնից, իսկ կլեոåաւրան նսւած էր ոսկե դաՀի վրա' արծաթաåաւ բեմում: Հռոմեացիները Արւավաղդին ն նրա ընւանիքի անդամներին աղաւություն էին խոսւանում, եթե նրանք կլեոåաւրայի առջնից անցնելիս նրան անվանեին «թադուՀիների թադուՀի» ն նրան դիմեին աղերսանքով: Սակայն Հայ թադավորն ու իր ընւանիքը, մաՀը դերադասելով սւրկական աղերսանքով ձեռք բերված աղաւությունից, արՀամարՀանքով լի Հåարւությամբ անցնում են կլեոåաւրայի առջնից. «Հայերը,– ասում է Դիոն կասիոսը,– ցույց ւվին իրենց Հոդու վեՀությունը, ուսւի ն ւառավոր անվան արժանացան»: Բացի Հաղթական չքերթից' Անւոնիոսը Հայասւանի նվաճման առթիվ կւրել է ւալիս նան իր ու կլեոåաւրայի åաւկերներով դրոչմված ն «Անւոնիոսը Հայասւանը նվաճած» մակադրությամբ դրամներ: Այս չքերթից Հեւո Անւոնիոսը կլեոåաւրաՀ ա յ ա ս ւ ա ն ի ա ն - յին Հանդիսավոր կերåով Հայւարարում է «թակ ա խ ո ւ թ յ ա ն վ ե - դուՀիների թադուՀի», նրա ն իր որդիներին ւար ա կ ա ն գ ն ո ւ մ ը լիս է առանձին երկրներ, որոնք Հռոմեական åրովինցիաների մեջ էին մւնում կամ ինքնուրույն թադավորություններ էին: Այսåես, օրինակ, նա իր ն կլեոåաւրայի վեց ւարեկան որդուն' Ալեքսանդրին, ւալիս է Հայասւանը, Մարասւանը ն Պարթնական թադավորությունը, որը դեռ անՀրաժեչւ էր նվաճել: Անւոնիոսի այս արարքները, նրա åարթնական անՀաջող արչավանքը դժդոՀություն են առաջ բերում Հռոմում ն դցում նրա Հեղինակությունը: 0կւավիանոսը, որը ձդւում էր միաåեւական իչխանության, օդւադործում է այս դժդոՀությունները ն åայքարի է դուրս դալիս Անւոնիոսի ն կլեոåաւրայի դեմ: Երկու կողմերի միջն ճակաւամարւը ւեղի է ունենում 31 թ. սեåւեմբերի 2-ին Ակւիում Հրվանդանի մու, որը վերջանում է Անւոնիոսի åարւությամբ: Դեռնս ճակաւամարւի սկղբում նախ կլեոåաւրան, իսկ աåա Անւոնիոսը ւախչում են Եդիåւոս ն ինքնասåանությամբ վերջ են ւալիս իրենց կյանքին: Ակւիումի ճակաւամարւից առաջ կլեոåաւրայի Հրամանով Արւավաղդ II-ը մաՀաåաւժի է ենթարկվում, իսկ նրա կնոջը ն որդիներին 0կւավիանոսը ւանում է Հռոմ: Ակւիումի ճակաւամարւից Հեւո, 31 թ. աչնանը, åարթնների

մու աåասւանած Արւաչես II-ը, օդւվելով սւեղծված նåասւավոր դրությունից, åարթնական ղորքերով վերադառնում է Հայասւան: Նա ջախջախելով այսւեղ դւնվող Հռոմեական ուժերին' վերականդնում է Հայասւանի åեւական անկախությունն ու ինքնուրույնությունը ն վերադրավում իր Հայրենի դաՀը: Նույն այս ժամանակ կամ դրանից քիչ Հեւո Արւաչես II-ը Հայåարթնական ուժերով Հարձակվում է Աւրåաւականի վրա, որի Արւավաղդ թադավորը Հռոմեացիների դաչնակիցն էր ն åարթնների ու Հայերի վւանդավոր թչնամին: Աւրåաւականի Արւավաղդ թադավորը, որի Հեծելաղորը Անւոնիոսը ւարել էր Ակւիումի ճակաւամարւում 0կւավիանոսի դեմ կռվելու Համար, չի կարողանում դիմադրություն ցույց ւալ Հայ-åարթնական ուժերին, åարւվում է ն դերի ընկնում: Պարթնների Համաձայնությամբ Աւրåաւականը միացվում է Արւաչեսի թադավորությանը, որով Արւաչես II-ը ոչ միայն դառնում է Հայասւանի, այլն Աւրåաւականի թադավոր: Հայասւանում ժողովրդական ղանդվածները խոր ղայրույթով ն վրեժխնդրությամբ էին լցված Հռոմեական նվաճողների ու կեղեքիչների դեմ: Արւաչեսի վերադարձից Հեւո ՀակաՀռոմեական åայքարը Համաժողովրդական բնույթ է սւանում: Արւաչեսը, որն իր Հոր դերության ն եղերական սåանության åաւճառով նույնåես լցված էր ցասումով ու աւելությամբ, Հրամայում է անխնա կերåով կուորել Հայասւանի ւարբեր մասերում մնացած Հռոմեական կայաղորներին ու բոլոր Հռոմեացիներին: 0կւավիանոսը Հռոմում իր դիրքերը ամրաåնդելու ն ձեռք բերած Հաղթանակը վւանդի չենթարկելու նåաւակով առժամանակ Համբերությամբ ւանում է Հայասւանում Հռոմեացիներին ւրված այս Հարվածը ն խուսաւում է կռվել Հայերի ու åարթնների դեմ: Ք. ա. 29 թ. Արւաչես II-ը բանակցություններ է վարում 0կւավիանոսի Հեւ: Նա 0կւավիանոսից åաՀանջում է դերությունից աղաւել ն Հայասւան վերադարձնել Հռոմ ւարված իր կրւսեր եղբայրներին' Տիդրանին ու Արւավաղդին: Սակայն վերջինս մերժում է կաւարել այդ åաՀանջը' åաւճառաբանելով, որ Արւաչեսը կուորել է ւվել իր երկրում մնացած բոլոր Հռոմեացիներին: Արւաչեսը, դաչնակցած åարթնների Հեւ, վարում է միանդամայն ինքնուրույն ն ՀակաՀռոմեական քաղաքականություն: «Արւաչեսը,– վկայում է Հռոմեացի åաւմադիր Տակիւոսը,– որն իր Հոր Հեւ կաå ունեցող Հիչողության åաւճառով մեղ թչնամացած էր, åաՀåանեց իր անձը ն իր թադավորությունը Արչակունիների ուժով:

Նա նս իր åաåի ն իր Հոր նման կրում էր «արքայից արքա» ւիւղոսը»: Սակայն Հռոմը երկար չէր կարող Հանդուրժել Ա ր ւ ա չ ե ս յ ա ն անկախ Հայասւանի Հղորացումը, մանավանդ թ ա գ ա վ ո ր ո ւ թ յ ա ն նրա դաչնակցությունը åարթնների Հեւ: Հայան կու մ ը åարթնական դաչնակցությունը ոչ միայն դերակչռություն էր սւեղծում Արնելքում' ընդդեմ Հռոմի, այլն անմիջական սåառնալիք Հռոմի ւիրաåեւության ւակ դւնվող Ասորիքի, Փյունիկիայի, կաåադովկիայի, Պոնւոսի ն մյուս երկրների Համար: Ք. ա. 27 թ. Հռոմում Հասւաւվում են միաåեւական կարդեր: 0կւավիանոսը դառնում է Հռոմի առաջին կայսրը: Հռոմեական սենաւը նրան չնորՀում է «0դոսւոս» åաւվաւիւղոսը, այսինքն' «սրբաղան» կամ «ասւվածների կողմից բարձրացյալ»: 0դոսւոսն իր դիրքերն ամրաåնդելուց Հեւո աչխաւում է Հայասւանը կրկին ենթարկել Հռոմի դերիչխանությանը: Դեռնս 29 թ. Պարթնական թադավորության ներսում առաջանում են դաՀակալական նոր կռիվներ, որոնք' Հռոմի թելադրանքլով ու օժանդակությամբ, չարունակվում են նան Հեւադա ւարիներին: 0դոսւոսը օդւադործելով այս նåասւավոր դրությունը' աչխաւում է դիվանադիւական ճանաåարՀով, ռաղմական ճնչում դործադրելու, նենդասåառնալիքի ն այլ միջոցներով Հռոմի Համար ձեռնւու Հաչւության դաչնադիր կնքել åարթնների Հեւ, քանդել Հայ-åարթնական դաչնակցությունը ն մեկուսացնել Հայասւանը: 20 թ. 0դոսւոսը ռաղմական մեծ ուժերով դալիս է Ասորիք: ՀրաՀաւ I7-ը, նկաւի ունենալով իր երկրի անկայուն վիճակն ու ներքին åայքարը, ինչåես ն վախենալով Հռոմեացիների ներխուժումից, սւիåված է լինում Համաձայնություն կնքել 0դոսւոսի Հեւ: Այդ Համաձայնությամբ åարթնները ոչ միայն եւ են վերադարձնում կրասոսի ն Անւոնիոսի արչավանքների ժամանակ իրենց դրաված արծվակիր դրոչները, այլն Հարկադրված են լինում ճանաչել Հռոմի դերիչխանությունը Հայասւանի նկաւմամբ: Այս Համաձայնությունից Հեւո 0դոսւոսն իր որդեդիր Տիբերիոս կլավդիոսին մեծ ղորքով ուղարկում է Հայասւան ն Հրամայում դաՀընկեց անել Արւաչես II-ին ու նրա ւոխարեն դաՀ բարձրացնել նրա կրւսեր եղբորը' Տիդրանին: Նույն այս ժամանակ Հռոմեական դործակալների դրդումով, դուցե ն կաչառքով, Հայասւանի իչխող վերնախավի չերւերում նս առա224

ջանում են ներքին երկåառակություններ: Հռոմը Հայասւանի քաղաքների Հայ ն օւար առնւրա-դրամաւիրական չրջաններում ուներ իր կողմնակիցները: Սրանք ոչ միայն չաՀադրդռված էին Ասորիքի, Պոնւոսի, կաåադովկիայի քաղաքների Հեւ ունեցած իրենց ւնւեսական-առնւրական կաåերով, որոնք ղդալի չաւով խաւանվել էին Արւաչես II-ի թադավորության ժամանակ, այլն ձդւում էին Հռոմեական ուժերով ավելի նս ամրաåնդել իրենց ւիրաåեւությունը ն Հարսւանալ: Երբ դեռ Հռոմեական ղորքերը Հայասւան չէին մւել, Հռոմի կողմնակիցները դավադրաբար սåանում են Արւաչեսին ն կաղմալուծում երկրի åաչւåանությունը: Հռոմեացիները օդւվելով սւեղծված այս դրությունից' առանց դիմադրության Հանդիåելու մւնում են Հայասւան ն դրավում նրա մայրաքաղաք Արւաչաւը: Այսւեղ Տիբերիոս կլավդիոսը Ք. ա. 20 թ. Արւավաղդ II-ի միջնակ որդուն' Տիդրան III-ին Հանդիսավոր կերåով Հայւարարում է Հայասւանի թադավոր (20–8): Սա ավելի քան ւասը ւարի աåրած ու դասւիարակված լինելով Հռոմում' դարձել էր նրա ջաւադովներից, նրա Հլու-Հնաղանդ կամակաւարներից մեկը: Տիդրան III-ի դաՀ բարձրացվելը ն Հռոմի դերիչխանության վերաՀասւաւումը Հայասւանում Հռոմեացիները սկսում են մեծ աղմուկով ցուցադրել որåես իրենց խոչոր Հաղթանակներից մեկը Արեվելքում: Այս առթիվ 0դոսւոսը կւրել է ւալիս «Հայասւանը նվաճված» կամ «Հայասւանը վերանվաճված» մակադրություններով ն Հայասւանի խորՀրդանիչները åաւկերող ոսկե ու արծաթե դրամներ: Հռոմեական նչանավոր բանասւեղծներից Հորացիոսը դրում է. «Հային ցած է դցել Տիբերիոս կլավդիոսի աՀռելի ուժը», իսկ 0վիդիոսը նչում. «Հայն այժմ աղերսում է խաղաղություն»: 0դոսւոսն իր կւակի մեջ Տիդրան III-ի նման մի աննչան թադավորի Հայասւանում դաՀ բարձրացնելը Համարում է նույնիսկ Հայերին ւրված մեծ չնորՀ: «Մեծ Հայասւանը,– ասում է 0դոսւոսը,– թեն ես կարող էի նրա Արւաչես թադավորի սåանությունից Հեւո դարձնել åրովինցիա, սակայն ավելի լավ Համարեցի, Հեւնելով մեր նախնիների օրինակին, այդ թադավորությունը ւալ Տիդրանին, որն Արւավաղդի որդին էր ն Տիդրան թադավորի թոռը»: Հակառակ 0դոսւոսի åարծենկու Հայւարարությանը ն Հռոմում կաւարվող ւոնախմբություններին, չնայած Հայ իչխող դասակարդի առանձին չերւերի դավաճանությանը ն նրանց' թչնամու Հեւ ունեցած Համադործակցությանը, ւառավոր ուղի անցած ն իր մեջ կեն225

սական մեծ ուժեր ունեցող Հայ ժողովուրդը երբեք մւադիր չէր կորցնել իր åեւական անկախությունը ն ղենքը ցած դնել Հռոմեական նվաճողների ու կեղեքիչների առաջ: Հռոմեական նչանավոր բանասւեղծ Վերդիլիոսը, որն ավելի լավ էր Հասկացել Հայերին, քան իր դրչակիցները, ւոխաբերաբար դրում էր. «Արաքսը ղայրույթով լի է դեåի կամուրջը», այսինքն Հայասւանը ղայրույթով է լցված դեåի Հռոմեական լուծը: Եվ, իսկաåես, Հայ ժողովուրդը Հեւադայում նս, մեծ մասամբ մենակ, իսկ երբեմն էլ åարթնների Հեւ դաչնակցած, ւչրում ու ոչնչացնում է Հռոմեական «կամուրջը»: Տիդրան III-ի դործունեության մասին մեղ ւեղեկություններ չեն Հասել: Սակայն, անկասկած, նա վարել է Հռոմեասեր քաղաքականություն: Տիդրան III-ի մաՀից Հեւո, Ք. ա. 8 թ., Հայերը աåսւամբում են Հռոմի դեմ ն առանց նրա Համաձայնության դաՀ բարձրացնում թադաժառանդ Տիդրան I7-ին ն նրա խորթ քրոջը' էրաւոյին: Սրանք Հայասւանը աղաւադրում են Հռոմի դերիչխանությունից, վերականդնում նրա անկախությունը ն վարում միանդամայն ինքնուրույն քաղաքականություն: Հռոմեական åաւմադիր կուրւիոս Ռոււոսը, խոսելով Տիդրան I7-ի ժամանակ Հռոմի դեմ Հայերի բարձրացրած աåսւամբության մասին, վկայում է, որ այդ ժամանակ Հայերը ավելի Հղոր էին, քան åարթնները, որոնք մեծ չաւով ենթարկվել էին Հռոմի աղդեցությանը, ն նույնիսկ ՀրաՀաւ I7-ը իր չորս որդիներին իբրն åաւանդ ուղարկել էր Հռոմ: Հայերի աåսւամբությունը ոչ միայն վարկաբեկում էր Հռոմի Հեղինակությունը Արնելքում, այլն կարող էր օրինակ ծառայել մյուս երկրների Համար: Ուսւի 0դոսւոսը մի ւարի Հեւո նոր ղորքեր է ուղարկում Հայասւան' Հռոմի դերիչխանությունը կրկին վերականդնելու Համար: Տիդրան I7-ը ն էրաւո թադուՀին, որոնք ոչ մի օդնություն չէին կարող սåասել Հռոմի Հեւ բարեկամացած åարթններից, սւիåված են լինում Հռոմեական ղորքերի ճնչման ւակ աåասւանել Հարնան երկրներից մեկում: Հռոմեացիները Ք. ա. 5 թ. դաՀ են բարձրացնում Տիդրան III-ի եղբորը' Արւավաղդ III-ին (5–2): Սակայն Հռոմեական այս նոր թեկնածուի ւիրաåեւությունը երկար չի ւնում: Իր Հայրենիքի անկախության ձդւող Հայ ժողովուրդը Ք. ա. 2 թ. աåսւամբություն է բարձրացնում սրա դեմ: Աåսւամբած Հայերը օդնություն սւանալով åարթնների նոր թադավոր ՀրաՀաւակից' åարւության են մաւնում Հայասւանում դւնվող Հռոմեական ղորքերին, դաՀընկեց են անում Արւավաղդին ն նրան ու Հռո226

մեացիներին դուրս վւարում երկրից: Նրանք Հայկական դաՀի վրա կրկին Հասւաւում են Տիդրան I7-ին ն էրաւո թադուՀուն: Հռոմը, որն այդ ժամանակ Հասել էր իր Հղորության դադաթնակեւին, իՀարկե չէր կարող Հաչւվել Հայասւանում ւեղի ունեցած այս ւուոխության Հեւ: 0դոսւոսը Ք. Հ. 1 թ. խոչոր ուժերով Արնելք է ուղարկում իր մյուս որդեդիր Գայոս կեսարին: Սա բանակով դալիս է Ասորիք ն åաւերաղմի նախաåաւրասւություններ է ւեսնում: ՀրաՀաւակը իրեն ամուր չղդալով åարթնական դաՀի վրա ն վախենալով Հռոմեացիների Հարձակումից' Հաչւություն է կնքում Գայոս կեսարի Հեւ ն åարւավորվում է չմիջամւել Հայասւանի դործերին ու չօդնել նրան: Տիդրան I7-ը Հաչվի առնելով սւեղծված այս անբարենåասւ դրությունը' իր Հերթին նույնåես Հաչւություն է կնքում Հռոմեացիների Հեւ: Սակայն չոււով Ք. Հ. 1 թ. նա սåանվում է կովկասյան լեռնականների դեմ մղվող åաւերաղմում, իսկ նրա քույրը' էրաւոն Հրաժարվում է դաՀից: Տիդրան I7-ի ն էրաւո թադուՀու անունով մեղ է Հասել մի դեղեցիկ դրամ, որն այժմ åաՀվում է Փարիղի Աղդային դրադարանում: Այս դրամի ւարբեր երեսներին դրոչմված են Տիդրանի ն էրաւոյի åաւկերները, որոնց չուրջը Հունարեն մակադրված են. «Տիդրան' արքայից արքա» ն «էրաւո' քույրը Տիդրան թադավորի»: Տիդրան I7-ի մաՀով վերջանում է Արւաչեսյան Հարսւությունը Հայասւանում:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՍԱՐԱկԱկԱՆ ԵՎ

ՊԵՏԱկԱՆ կԱՐԳԸ

1. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱկԱՆ ՃՅՈՒՂԵՐԸ

Հին Հայասւանի ւնւեսության Հիմքը ն նրա առաջաւար ճյուղը չարունակում էր մնալ դյուղաւնւեսությունը' չնայած քաղաքների, արՀեսւադործության ն առնւրի աննախընթաց ղարդացմանը: Երկրի բնակչության ճնչող մեծամասնության Հիմնական ւնւեսական ղբաղմունքը երկրադործությունն ու անասնաåաՀությունն էր: Ք. ա. I7 դարի երկրորդ կեսում Հայասւանի անկախության վերականդնումը, իսկ այնուՀեւն II–I դարերում Հայկական Հողերի միավորումը ն Հայասւանի Հղորացումը, բաղմաՀաղար քաղաքային բնակչության ն ղորքի կենսամթերքների նկաւմամբ ունեցած åաՀանջը, մասնավոր սեւականաւիրական ւնւեսությունների առաջացումը, ավելի կաւարելադործված երկաթե դործիքների ղանդվածային կիրառումը նåասւավոր åայմաններ են սւեղծում ն խթանում են դյուղաւնւեսության ղարդացումը: Հաւկաåես Արւաչեսյան թադավորության ն Հեւադա չրջանում ընդարձակվում են ցանքաւարածությունները, բարելավվում է Հողի մչակությունը: Բարեկարդվում ու մաքրվում են Հին ջրանցքները, անցկացվում են նոր ջրանցքներ ու առուներ: Հաւուկ ուչադրություն է դարձվում երկրադործական մչակաբույսերի բերքաւվության բարձրացմանը: Այդ նåաւակով Հողամչակման մեջ կիրառվում են ավելի արդյունավեւ ձներ ու մեթոդներ: Նախկինում դոյություն ունեցող Հողամչակման երկդաչւային Համակարդից անցնում են եռադաչւային Համակարդին: Հողերը åարարւացվում են դոմաղբով ու մոխիրով, ուչադիր կերåով ցանքսերը քաղՀանում ու մաքրում են մոլախուերից, ւըխրեցնում են Հերկված դաչւերը ն այլն: Գյ ու ղ աւնւ եսո ւթ յո ւ նը

Երկրադործության մեջ կարնոր ւեղ էին դրավում ոչ միայն ՀացաՀաւիկային, այլն յուղաւու ն թելաւու ւեխնիկական բույսերի մչակությունը: Սկղբնաղբյուրների վկայությունից, Հնադիւական ն լեղվական ւվյալներից երնում է, որ III–I դարերում ն Հեւադա չըրջանում Հայասւանում մչակում էին ցորեն, դարի, Հաճար, սիսեռ, ոսå, կորեկ, բրինձ, քնջութ, կւավաւ, կանեւ, Հավանաբար նան բամբակ: Այս դարաչրջանում արմաւավորվում ն ղդալի չաւով ւարածվում է ն բանջարանոցային ու բոսւանային մչակաբույսերի մչակությունը: Դրանցից մչակվում էին կաղամբ, ճակնդեղ, սւեåղին (դաղար), վարունդ, ձմերուկ, սեխ, սոխ, բողկ, չաղդամ ն այլն: Ինչåես Հնում, նույնåես ն այս åաւմաչրջանում Արարաւյան դաչւում, Սյունիքի Հարավային չրջաններում, Արածանիի Հովւում, Վանա լճի չրջակայքում, Ծուքում ն այլ վայրերում ղարդացած էր նան այդեդործությունն ու åւղաբուծությունը: Սւրաբոնը վկայում է, որ Հայասւանը «մեծ մասամբ այդեչաւ ու դինեվեւ է»: Մի այլ ւեղ նա, խոսելով Հայասւանի մասին, ասում է. «Ամբողջ այս երկիրը լիքն է ՀացաՀաւիկներով, åւղաւու ն մչւադալար ծառերով»: Հայասւանում աճեցնում ու խնամում էին խնձորի, դեղձի, ւանձի, սալորի, սերկնիլի, ծիրանի, ընկույղի, կաղինի, նչի, թթի, նռան, թղի ն այլ åւղաւու ծառեր: Զդալի չաւով ղարդացած էր նան դյուղաւնւեսական մթերքների մի մասի վերամչակումը: Քնջութի, կւավաւի, կանեւի Հաւիկներից, ընկույղից, կաղինից, նչից ն յուղաւու կորիղների միջուկներից Հանում էին ձեթ, խաղողից åաւրասւում էին դինի, օղի ն չամիչ, ղանաղան åւուղներից' չորացրած մրդեր ն օչարակներ, իսկ վարդից ու ծաղիկներից' անուչաՀու յուղեր: Հայասւանի լեռնային ն նախալեռնային չրջաններում, որւեղ կային ալåյան Հարուսւ արուավայրեր, առաջվա նման ղարդացած էր նան անասնաåաՀությունը: Երկրի մի չարք նաՀանդներ Հռչակված էին ձիաբուծությամբ: Երկրադործության, այդեդործության ն անասնաåաՀության ղուդընթաց դյուղական բնակչության մի մասը ղբաղվում էր նան մեղվաբուծությամբ: Ժողովրդական ավանդությունը վկայում է, որ «Արւաչեսի ժամանակ Հայոց աչխարՀում անմչակ Հող չէր կարելի դւնել ո՛չ լեռնային ն ո՛չ դաչւային մասերում, երկրի չենության åաւճառով»: Մի այլ ւեղ ասված է. «Խաղաղություն ն չենություն բերող Տիդրանը յուղով ու մեղրով էր կերակրում ամեն Հասակի մարդկանց»: Զնայած այս վկայությունների մեջ եղած որոչ չաւաղանցություններին ն

դունաղարդումներին, այնուամենայնիվ դրանք ցույց են ւալիս, որ իրոք II–I դարերում Հայասւանում դյուղաւնւեսությունը դւնվել է ղարդացման չաւ ավելի բարձր ասւիճանի վրա, քան նախորդ դարերում: Անկախ այս վկայություններից, անկասկած, Հիչյալ ն Հեւադա դարերում Հայասւանում դյուղաւնւեսությունը Հասել էր ղարդացման այնåիսի ասւիճանի, որ ոչ միայն բավարարում էր իր իսկ սեւական, այլն քաղաքային բաղմաՀաղար բնակչության, Հայկական մեծաթիվ ղորքի, արՀեսւադործության ն արւաքին առնւրի' դյուղաւնւեսական մթերքների ու Հումքի նկաւմամբ ունեցած åաՀանջները: Հայասւանի մի չարք նաՀանդներ ու դաՀ ա ն ք ա մ չ ա կ ո ւ - վառներ, բայց Հաւկաåես Սյունիքը, Գուդարքը, թ յ ունը ն արԱղձնիքը, Սåերը, Ռչւունիքը ն այլն, Հարուսւ Շեսւներ ը էին մեւաղաՀանքերով ն օդւակար Հանածոներով: Այդ մեւաղաՀանքերից չաւերն օդւադործվում էին դեռնս բրոնղի դարում ն ուրարւական չրջանում: Սակայն դրանց չաՀադործումը ավելի ուժեղանում ու արդյունավեւ է դառնում II–I դարերում ն Հեւադա չրջանում: Արւաչեսյան åաւմաչրջանում Հայասւանում արդյունաՀանվում էր ոսկի, արծաթ, åղինձ, երկաթ, կաåար, անադ, սուրմա, ծծումբ ն այլն: Հայկական Հին սկղբնաղբյուրների վկայությունների Համաձայն Հանքերում աչխաւողներն ըսւ մեւաղների կոչվում էին «երկաթաՀաւ», «կաåարաՀաւ», «åղնձաՀաւ», «արծաթաՀաւ», «ոսկեՀաւ»: Ինչåես չաւ Հնում, նույնåես ն այս չրջանում չաՀադործվում էին նան Նախճավանի, կողբի, կաղղվանի ն այլ վայրերի Հարուսւ աղաՀանքերը: Սւրաբոնը վկայում է, որ Հայասւանում կար ն արդյունաՀանվում էր ծիրանի դույն ւվող սանդիքս անունով Հանքային ներկը, որը կոչվում էր նան «Հայկական ներկ»: Հին աչխարՀում ավելի մեծ չաւով Հռչակված էր Հայկական «որդան կարմիր» կոչվող ներկը, որը բացառաåես մչակվում ն արդյունաՀանվում էր Արարաւյան դաչւում: ԱրդյունաՀանվող մեւաղների ու օդւակար Հանածոների, ինչåես ն դյուղաւնւեսական արւադրանքի' կաչվի, բրդի, թելաւու մչակաբույսերի, ւայւի ն բուսական ներկերի Հումքային Հարուսւ Հենքի վրա ղարդանում է նան արՀեսւադործությունը: Հնադիւական, մաւենադրական ն լեղվաբանական ւվյալները ցույց են ւալիս, որ Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում նս ավելի բարելավվում ու կաւարելադործվում են արՀեսւավորական դործիքները, արՀեսւա230

դործության դլխավոր ու Հիմնական ճյուղերը ղդալի չաւով ւրոՀվում են ն առաջանում նոր ու ավելի նեղ մասնադիւացված արՀեսւներ, բարձրանում է արՀեսւավորների Հմւությունն ու վարåեւությունը: Բացի Հնուց դոյություն ունեցող բրոււի դրդից, արՀեսւադործական մի չարք ճյուղերում Հանդես են դալիս նան ուքի կամ ձեռքի ուժով åււվող ճախարակներ, ճախարակաՀասւոցներ, դայլիկոններ, ծակող, կւրող, ւաչող ն Հարթող դործիքներ: Աչխաւանքի Հասարակական բաժանման Հեւադա խորացումը, արՀեսւների ավելի նեղ մասնադիւացումը, դրանց միջն առաջացած ւոխադարձ կաåն ու կախվածությունը, արւադրանքը սåառողների ավելի լայն չուկայում վաճառելու անՀրաժեչւությունը, քաղաքային բնակչությանը ւրվող արւոնությունները խթանում են դյուղերում աåրող արՀեսւավորների ղդալի մասին' կենւրոնանալու քաղաքներում ն քաղաքաւիå ավաններում: Մեծ մասամբ նվաճված երկրներից, իսկ երբեմն նույնիսկ Հայասւանի ւարբեր չրջաններից արՀեսւավորների կենւրոնացումը քաղաքներում ւեղի էր ունենում նան åեւական բռնի ուժով: Այսåիսով, արՀեսւադործության Հիմնական կենւրոններ են դառնում քաղաքներն ու քաղաքաւիå ավանները: կենւրոնանալով քաղաքներում, մասնադիւացված արՀեսւները Հասնում են ղարդացման ավելի բարձր ասւիճանի: Ընդլայնվում է արՀեսւադործական արւադրությունը ն նկաւելի չաւով աճում է չուկայի Համար նրա բաց թողած աåրանքային արւադրանքի քանակը: Քաղաքի արՀեսւավորները բավարարում էին åեւության, սւրկաւերերի, քաղաքային բնակչության, արւաքին առնւրի, մասամբ նան դյուղական բնակչության åաՀանջները: Հայասւանի դյուղական չրջանները դեռնս Հիմնականում ինքնամւու կյանք էին վարում: Գյուղերում աåրող արՀեսւավորները åաւրասւում էին այն բոլոր դործիքները ն ւնային դործածության իրերը, որոնք անՀրաժեչւ էին դյուղացու Համար: Հին Հայասւանում ղարդացման բավականին բարձր ասւիճանի էին Հասել երկաթի ու åղնձի մչակման Հեւ կաåված արՀեսւները: Երկաթադործներն ու դարբինները åաւրասւում էին դյուղաւնւեսական ու արՀեսւադործական աչխաւանքային բաղմաղան դործիքներ' երկաթե խուեր, դերանդիներ, մանդաղներ, բաՀեր, մուրճեր, ունելիներ, սղոցներ, կացիններ, դանակներ, սանձեր, չղթաներ ն այլն, իսկ åղնձադործները' åղնձե ն բրոնղե մեծ ու ւոքր կաթսաներ, ամաններ, ջաՀեր ն ւնային ու կենցաղային դործածության այլ առարկաներ: Գառնիի Հնադիւական åեղումների ժամանակ դւնվել

են քարւաչի երկաթե մուրճ, կուելու ն ւորադրելու սուր Հաւիչներ, դանակներ, եռաժանի կամ եղան ն այլ իրեր, որոնք åաւկանում են Ք. Հ. I դարին: Իր ժամանակի ռաղմական ւեխնիկայի առաջադիմության ն ղենքերի ղանդվածային արւադրության ւեսակեւից բարձր մակարդակի վրա էր դւնվում ղինադործությունը: Զենքերի արւադրությունը Հիմնականում կենւրոնացված էր քաղաքներում ու ամրոցներում դւնվող արքունի մեծ արՀեսւանոցներում կամ «դործոց ւներում», որւեղ աչխաւում էին նան ղդալի թվով սւրուկներ: Զինադործական այդ արՀեսւանոցներում Հայկական մեծաթիվ բանակի Համար åաւրասւում էին սրեր, թրեր, դաչույններ, åաւերաղմական կացիններ, նիղակներ, նեւ ու աղեղներ, նեւի երկաթե սովորական ն կեռ սլաքներ, վաՀաններ, ղրաՀներ, սաղավարւներ, ռաղմակառքեր, Հավանաբար' նան åարիսåներ քանդող մեքենաներ: Այս դարաչրջանում դործածվող մեւաղների մեջ ամենաւարածվածը դառնում է երկաթը: Աչխաւանքային դործիքները ն Հարձակողական կւրող ղենքերը դրեթե բացառաåես åաւրասւվում էին երկաթից: Գործիքների ն կւրող ղենքերի մի մասը åաւրասւվում էր նան åողåաւից, որին Հայկական սկղբնաղբյուրները անվանում են «åողովաւ»: Զդալի չաւով ղարդացած էր նան ոսկերչությունը: Ոսկերիչ վարåեւները արքունիքի ն սւրկաւեր ավադանու Համար ոսկուց ու արծաթից åաւրասւում էին դոՀարաåաւ ն քանդակաղարդ թադեր, խույրեր, մանյակներ, դուիներ, օղեր, մաւանիներ, ճարմանդներ, դեղաղարդված բաժակներ, բաժակակալներ, թասեր, ճաչասեղանի սåասեղեններ ն այլ իրեր: Հասարակ քաղաքացիների ղարդարանքի առարկաները մեծ մասամբ åաւրասւվել են արծաթից, բրոնղից ու åղնձից, իսկ քիչ դեåքերում' նան ոսկուց: Գառնիի ն Վաղարչաåաւի I–II դարերին åաւկանող Հասարակ քաղաքացիների դամբարաններից դւնվել են ոսկու Հաւիկներից չինված ու քարեր ունեցող, ինչåես ն արծաթե օղեր, արծաթից, բրոնղից ն åղնձից åաւրասւված մաւանիներ, ճարմանդներ, աåարանջաններ ն ղարդարանքի այլ առարկաներ: Այս իրերից մի քանիսի վրա կան նան քանդակներ ու նախչեր: Հեւաքրքրություն են ներկայացնում նան Գառնիի դամբարաններից Հայւնաբերված արծաթադույն մեւաղե Հայելիները: Նախորդ դարաչրջանի Հեւ Համեմաւած' խոչոր առաջադիմություն էր ւեղի ունեցել նան մանածադործության ն նրա Հեւ կաå232

ված արՀեսւների ղարդացման բնադավառում: Բացի բրդից, վուչից, կանեւից ն բամբակից åաւրասւվող սովորական կւորեղեններից, Հայասւանում արւադրվում էին նան «դիåակ», «սնդուս», «ծիրանի» ն «բեՀեղ» կոչվող մեւաքսե ն բամբակե նուրբ ու ծաղկավոր կերåասներ: Սրանից էին կարվում թադավորական ն բարձրասւիճան ավադանու ւան անդամների ղդեսւները, որոնք Հաճախ դեղաղարդվում էին ոսկե, արծաթե թելերով ու մարդարիւներով: Հայասւանում արւադրվում էին նան դորդեր, կարåեւներ, բաղմոցների ու բարձերի երեսներ ն այլն: Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում նոր առաջացած ն ղարդացման բավականին բարձր ասւիճանի Հասած արՀեսւադործության ճյուղերից մեկն էր աåակեդործությունը: Գառնիի ն Վաղարչաåաւի նչված դամբարաններից Հայւնաբերվել են դեղնավուն, կաåւավուն, մուդ կարմրավուն, մանուչակադույն, արծաթադույն ն այլ դույներով բաղմաթիվ սրվակներ, ւոքր չչեր, ջրամաններ, թասիկներ, ինչåես ն Հախճաåակու ն սովորական աåակու կւորներ: Այս իրերից չաւերը, որոնք åաւրասւված են մեծ Հմւությամբ, իրենց վրա ունեն նախչեր ու ղարդարանքներ: Առավել Հեւաքըրքըրություն է ներկայացնում մանուչակադույն ւոքր չչերից մեկը, որի ցածի մասը երկու Հակադիր կողմերից դեղաղարդված է կանացի Հերարձակ դլուխներով: Զարդացած էին նան կավադործությունը, ւայւամչակությունը, քարամչակությունը, կաչեդործությունը ն դրանց Հեւ կաåված արՀեսւները: Հայկական ինքնուրույն ն թարդմանական Հին մաւենադրության մեջ Հիչաւակված են մի քանի ւասնյակ արՀեսւներ: Անկասկած է, որ այդ արՀեսւների մեծ մասը դոյություն է ունեցել նան Հելլենիղմի դարաչրջանում: Այդ Հանդամանքը åարղ կերåով երնում է նրանից, որ Հիչյալ արՀեսւների անունները, ինչåես, օրինակ, «քարւաչ», «Հյուսն», «վարսավիր», «Հացարար», «կավադործ», «դերձակ», «կոչկակար» ն այլն բնիկ Հայերեն կամ ամենաուչը' մինչն III դարը åաՀլավերենից Հայոց լեղվի մեջ ւոխառված բառեր են: Աչխաւանքի Հասարակական բաժանման Ներքին ն արւա- խորացման, դյուղաւնւեսության, Հանքամչաքին աոնւուրը կության ն արՀեսւադործության ընդՀանուր վերելքի իբրն բնական Հեւնանք Հայասւանում ղդալի չաւով ղարդանում է նան ներքին առնւուրը: Քաղաքների առաջացման ու ղարդացման, արՀեսւները քաղաքներում կենւրո233

նանալուն ղուդընթաց աճում ն ընդլայնվում է ներքին չուկան: Եթե առաջ արՀեսւավորները դրեթե բացառաåես արւադրում էին åաւվիրաւուի åաւվերով ն նրա նյութով, աåա այժմ նրանք իրենց արւադրանքի ղդալի մասը սկսում են արւադրել չուկայի, անծանոթ սåառողի Համար: Բացի այդ, արքունի ն մասնավոր սեւականաւիրական ւնւեսություններն ու արՀեսւանոցները նս իրենց արւադրանքի մի մասը դուրս են բերում չուկա' վաճառելու Համար: Թեն քաղաքացիներից չաւերը միաժամանակ ղբաղվում էին դյուղաւնւեսությամբ, բայց ո՛չ սրանց ն ո՛չ էլ մասնավոր ւնւեսությունների արւադրանքը չէր կարող բավարարել քաղաքային բաղմաՀաղար բնակչության ն արՀեսւադործական մի չարք ճյուղերի դյուղաւնւեսական մթերքների ու Հումքի նկաւմամբ ունեցած åաՀանջները: Քաղաքներում ղդալի չաւով աճում է դյուղաւնւեսական մթերքների, իսկ դյուղերում' քաղաքներում վաճառվող առանձին դործիքների, ւնային ն կենցաղային իրերի åաՀանջը: Այս åաւճառով էլ Հաւկաåես քաղաքամերձ դյուղական չրջաններն իրենց արւադրանքի մի մասը դուրս են բերում չուկա: Հայկական Հին մաւենադրության մեջ åաՀåանված «կաղամբավաճառ», «ոչխարավաճառ», «մսավաճառանոց», «դինեվաճառիկ», «ծիրանավաճառ», «Հացարար» ն այլ բառերը ցույց են ւալիս, որ իրոք դեռնս Հելլենիղմի դարաչրջանում դյուղաւնւեսական մթերքների մի մասը դարձել էր վաճառքի առարկա ն աåրանքային բնույթ էր սւացել: Ներքին առնւրի Հեւ միաժամանակ ղարդանում է նան արւաքին առնւուրը: Դեռնս Երվանդունիների ժամանակ ընդդրկվելով Հելլենիսւական երկրների ւնւեսական Հարաբերությունների ոլորւի մեջ, Հայասւանը առնւրական կաåեր է սւեղծում Միջադեւքի, Ասորիքի, Պարթնսւանի, Պոնւոսի, կաåադովկիայի, Աւրåաւականի, Վրասւանի ն այլ երկրների Հեւ: Տնւեսական կաåերի սւեղծման ն արւաքին առնւրի ղարդացման մեջ կարնոր դեր է կաւարում միջաղդային քարավանային ւարանցիկ առնւուրը, որի երկու Հիմնական մայրուղիները անցնում էին Հայասւանի վրայով: Վաղ Հելլենիղմի չրջանից սկսած' կարնոր նչանակություն է սւանում Միջադեւքից դեåի կոլխիդա դնացող ճանաåարՀը: Դուրս դալով Տիդրիս դեւի աւին կառուցված Սելնկիա քաղաքից' այս ճանաåարՀը Մարասւանի, Աւրåաւականի ն Արարաւյան դաչւի վրայով դնում էր կոլխիդա, իսկ այնւեղից էլ' Բոսւոր (Ղրիմ) ն Մերձաղովյան չրջաններ: Այս Հիմնական մայրուղուն էին միանում

նան էկբաւան քաղաքում' Հնդկասւանից ու Պարսից ծոցից, իսկ Աւրåաւականի Գանձակ մայրաքաղաքում' Զինասւանից, Հեռավոր Արնելքից, Բակւրիայից ն Քուչանաց թադավորությունից եկող ճանաåարՀները: Արարաւյան դաչւում այս ճանաåարՀի դլխավոր Հանդուցային կայանն էր Հանդիսանում սկղբում Արմավիրը, իսկ Հեւադայում' Արւաչաւը: Ք. ա. II դարում Արւաչաւը առանձին ճանաåարՀներով, Վրասւանի մայրաքաղաք Արմաղի–Մցխեթի վրայով, կաåված էր կոլխիդայի, իսկ Փոքր Հայքի վրայով' Սն ծովի åոնւական նավաՀանդիսւների ն Փոքր Ասիայի Հեւ: Մի կողմից' Բոսւորի թադավորության ու Մերձաղովյան չրջանի, իսկ մյուս կողմից' Հայասւանի ու Աւրåաւականի միջն ւեղի ունեցող ւարանցիկ առնւրի մեջ միջնորդի դեր էին կաւարում սարմաւա-սկյութական ցեղին åաւկանող աորսները, որոնք բնակվում էին Տանայիս (Դոն) դեւի երկարությամբ: Նրանք, վկայում է Սւրաբոնը, «քարավանային առնւուր էին կաւարում ն ուղւերով Հընդկական ն բաբելոնական աåրանքներ էին ւեղաւոխում, դրանք սւանալով Հայերից ու մարերից: Սրանով էլ նրանք Հարսւանալով' ոսկեՀուռ ղդեսւներ էին կրում»: Հելլենիղմի դարաչրջանում նս միջաղդային առնւրի մեջ բացառիկ դեր էր կաւարում Աքեմենյան ԴարեՀ I-ի ժամանակ կառուցված, ծովային ու ցամաքային ուղիներով Հնդկասւանի Հեւ կաåված «Արքայական ճանաåարՀը», որի մի Հաւվածը, ինչåես արդեն նչվել է, անցնում էր Հայասւանի Հարավային նաՀանդների' Աղձնիքի ն Ծուքի վրայով: Այս մայրուղու նչանակությունը ավելի է մեծանում, երբ Հյուսիսային Միջադեւքի ն Աղձնիքի սաՀմանների մու նրան են միանում սկղբում Սելնկիայից ու Անւիոքից, իսկ Հեւադայում նան Տիղբոնից եկող ճանաåարՀները: Ծուքում «Արքայական ճանաåարՀը» բաժանվում էր երկու ճյուղի. մեկը Հին ուղիով դնում էր դեåի կաåադովկիա ն Փոքր Ասիայի արնմւյան երկրամասերը, իսկ երկրորդը' Փոքր Հայքի վրայով դեåի Սն ծովի åոնւական նավաՀանդիսւները: Ծուքում առնւրական քարավանների կայաններ ու Հանդուցակեւեր էին Հանդիսանում ոչ միայն Արչամաչաւը ն Արկաթիակերւը, այլն Տոմիսա ամրոցը, որի մու դւնվում էր Եւրաւի կարնոր դեւանցքներից մեկը: Տիդրան II-ի ժամանակ Հայասւանի ւնւեսական-առնւրական կաåերը Հելլենիսւական աչխարՀի Հեւ ավելի են աչխուժանում: Հայասւանը կարճ ժամանակով իր վերաՀսկողության ւակ է առնում

ոչ միայն միջաղդային ւարանցիկ առնւրի մայրուղիները, այլն Եւրաւի Հիմնական' Զնդմայի, Սամոսաւի ն Տոմիսայի դեւանցքները, որոնք մաքսային մեծ եկամոււ էին բերում: Ռաղմական ու ւնւեսական նկաւառումներով Տիդրան II-ը կառուցում է նան Տիդրանակերւից Արւաչաւ դնացող «Արքունի ճանաåարՀը»: Այս ճանաåարՀը Հայասւանի Հյուսիսային քաղաքները ոչ միայն կաåում է Հայասւանի Հարավային, այլն Միջադեւքի, Ասորիքի, կաåադովկիայի վաճառաչաՀ քաղաքների Հեւ: ՎերոՀիչյալ ւարանցիկ առնւրական ճանաåարՀներով Հնդկասւանից Հայասւան էին ներմուծվում Համեմունքներ, թանկադին քարեր, ւղոսկր, Զինասւանից' Հում մեւաքս ն մեւաքսե կւորներ, Ասորիքից' նուրբ աåակյա ամաններ, դեղարվեսւական իրեր ն åերճանքի առարկաներ, Մերձաղովյան չրջանից' թանկադին մորթիներ ն այլն: Հայասւանը իր դյուղաւնւեսական ն արՀեսւադործական արւադրանքներով նույնåես դործուն կերåով մասնակցում էր միջաղդային առնւրին: Սւրաբոնը, խոսելով Փոքր Հայքի սաՀմանի մու դւնվող åոնւական կոմանա քաղաքի մասին, դրում է. «կոմանան բաղմամարդ քաղաք է ն Հանդիսանում է Հայասւանից եկած աåրանքների նչանավոր վաճառաւեղի»: Հայասւանից ւարբեր երկրներ էին արւաՀանվում բուսական ու Հանքային ներկեր, Հաւկաåես «որդան կարմիր», դինի, դեղաբույսեր, ղանաղան քարեր, ձիեր, ջորիներ, մեւաղներ ն այլն: Ներքին ու արւաքին առնւրի ղարդացման Հեւնանքով Հայասւանում մեծանում ու ուժեղանում է նան դրամական չրջանառությունը: Վաղ Հելլենիղմի դարաչրջանից սկսած' Հայասւանում Հաւված դրեթե ամբողջ դրամը դառնում է վաճառվող աåրանքների ընդՀանուր արժեքաչաւ, չրջանառության ն Հարսւության կոււակման միջոց: Բացի Ծուքից, սեւական դրամներ Հաւանելու անՀրաժեչւություն է առաջանում նան Մեծ Հայքում: Մեղ են Հասել Տիդրան II-ի, Արւավաղդ II-ի, Արւաչես II-ի, Տիդրան III-ի, Տիդրան I7-ի ն էրաւո թադուՀու' իրենց åաւկերներով կւրած դրամները: Հայասւանի դրեթե բոլոր Հին բնակավայրերում Հայւնաբերվել են նան մեծ քանակությամբ սելնկյան, åարթնական, åոնւական, Հռոմեական ն այլ դրամներ: Զնայած աåրանքաւոխանակության, առնւրի ն դրամական չըրջանառության ղդալի չաւով ղարդանալուն' Հելլենիղմի դարաչրջանում նս Հայասւանի ւնւեսությունը բնաւնւեսական ն ւակ բնույթ ուներ:

2. ՀԱՍԱՐԱկԱկԱՆ ԵՎ ՊԵՏԱկԱՆ կԱՐԳԸ

Որոչ վերաåաՀումով կարելի է ասել, որ ՀելՀ ա ս ա ր ա կ ա ր գ ը լենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում ւիրում ն ի չ խ ո ղ դ ա ս ա - էին սւրկաւիրական կարդեր: Սակայն այդ կար գը կարդերը նման չէին Հին Հունասւանում ն Հին Հռոմում դոյություն ունեցող դասական սւրկաւիրական կարդերին: Հայկական Հասարակությունն իր բնույթով արնելյան Հելլենիսւական ւիåի, Համեմաւաբար ավելի թույլ ղարդացած սւրկաւիրական Հասարակություն էր: Երկրի ւարբեր չրջանները Հասարակական-ւնւեսական ղարդացման ւեսակեւից դւնվում էին ւարբեր ասւիճանների վրա: Եթե քաղաքներում, քաղաքաւիå ավաններում, ամրոցներում ն քաղաքամերձ չրջաններում ւիրում էին սւրկաւիրական Հարաբերությունները, աåա դյուղական չրջաններում ւիրաåեւող էր դյուղական Համայնքը: Ծայրամասային ն լեռնային չրջաններում դեռնս ուժեղ էին նան ւոՀմացեղային Հարաբերությունների մնացուկները ն ցեղային կաåերը: Ի ւարբերություն դասական սւրկաւիրական երկրների, Հայասւանում սւրկական աչխաւանքը ոչ միայն չի կարողանում աղաւ քաղաքացու աչխաւանքը դուրս մղել արւադրության բոլոր ճյուղերից ն ւոխարինել նրան, այլն սւրուկները չեն կաղմում բնակչության ճնչող մեծամասնությունը: Իչխող Հիմնական դասակարդը Հանդիսանում էր սւրկաւերերի դասակարդը, որի նյութական բարեկեցությունն ու Հարսւությունը åայմանավորված էին սւրուկների ն դյուղական Համայնքի անդամների աչխաւանքի չաՀադործումով: Երկրում իչխանությունը դւնվում էր թադավորական աղդաւոՀմի անդամների ն Հայկական ւարբեր ւոՀմերից ծադող ռաղմասւրկաւիրական ավադանու ձեռքում: Սրանցից էին նչանակվում åալաւական ն åեւական բարձրասւիճան åաչւոնյաները, նաՀանդների ու դավառների կառավարիչները, ղինվորական Հրամանաւարները: Իչխող դասակարդի անբաժանելի մասն էին կաղմում նան քրմական դասը, միջին ու սւորին åեւական åաչւոնյաները, քաղաքների ն դյուղական վայրերի մեծ ու ւոքր սւրկաւերերը: Երկրի քաղաքական ու ռաղմական կյանքում կարնոր դեր էին կաւարում նան ծայրամասային ու լեռնային չրջանների ցեղային առաջնորդները: Սրանք ոչ միայն իրենց երկրամասերի կիսանկախ իչխան237

ներն էին, այլն ցեղային սկղբունքով կաղմակերåված իրենց ղորամասերի Հրամանաւարները: Դասակարդային Հասարակության åայմաններում ասւիճանաբար քայքայվող Հասարակական այս խավը նույնåես Համալրում էր ւիրաåեւող դասակարդի չարքերը: Ինչåես Արնելքի բոլոր երկրներում, նույնåես Պեւական ն մաս- ն Հայասւանում Հողի սեւականության դերանավոր սւրկաւի- դույն իրավունքը åաւկանում էր åեւությանը, րական ւնւեսու- թեն Հելլենիղմի դարաչրջանում այդ իրավունքը թյունները ղդալի չաւով խախւվել էր ն ղոււ իրավական ու ձնական բնույթ էր սւացել: Երկրի բոլոր Հողերը կոչվում էին «արքունի երկիր»: Պեւությանը կամ թադավորին էին åաւկանում նան երկրադործության Համար կենսական նչանակություն ունեցող արՀեսւական ոռոդման սիսւեմները ն ջրօդւադործման իրավունքը: Երկրի ամենախոչոր սեւականաւերը Հանդիսանում էր åեւությունը: Բացի Հողային ընդարձակ ւիրույթներից, åեւությունը Հայասւանի դյուղական դրեթե բոլոր չրջաններում ուներ նան սւրկական ն մասամբ վարձու աչխաւանքի վրա Հիմնված մեծ թվով ւընւեսություններ, իսկ քաղաքներում ու ամրոցներում' խոչոր արՀեսւանոցներ, որոնք կոչվում էին «դործոց ւներ»: Պեւական ւնւեսություններում արւադրվում էին դյուղաւնւեսական ղանաղան մթերքներ, բուսական ներկեր, ձեթ, դինի ն այլն: Հավանաբար այս ւնւեսություններում էին մչակվում ն կենւրոն ուղարկվում չրջակա դյուղերից Հարկի ձնով դանձվող դյուղաւնւեսական բնամթերքները: Պեւական արՀեսւանոցներում կամ «դործոց ւներում», բացի ղենքերից ու սåառաղինությունից, արւադրում էին դյուղաւնւեսական ու արՀեսւավորական աչխաւանքային դործիքներ, Հադուսւներ, կոչիկներ, ւնային դործածության իրեր, åերճանքի ու ղարդարանքի առարկաներ ն այլն: Պեւության մենաչնորՀային սեւականությունն էին Հանդիսանում նան երկրի բոլոր Հանքերը, որոնք դրեթե բացառաåես մչակվում էին սւրուկների աչխաւանքով: Պեւական ւնւեսության ճյուղերից մեկն էր նան ձկնորսությունը: Լճերի աւերին դոյություն ունեին «արքունի ձկնորսարաններ»: Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում Հողի åեւական սեւականության կողքին առաջանում ն որոչ չաւով ղարդանում է նան Հողի մասնավոր ու ժառանդական սեւականությունը: Այս ւեսակեւից խիսւ ուչադրավ են Արմավիրում Հայւնաբերված Հունարեն

արձանադրություններից երկուսը, որոնց մեջ արդեն դաւաåարւվում է մուիկ աղդականների միջն ժառանդական դույքի անարդարացի բաժանումը ն Արւեմիս-ԱնաՀիւ ասւվածուՀու անունից åաՀանջվում է ժառանդական դույքի ն Հողային կալվածքների բաժանումն ու սաՀմանաղաւումը կաւարել արդարացի կերåով: Տակիւոսը, խոսելով Հռոմա-åարթնական ւասնամյա åաւերաղմի (54– 64 թթ.) մասին, վկայում է, որ Տրդաւը ավերում էր Հայկական ավադանու այն ներկայացուցիչների կալվածքները, որոնք թեքված էին Հռոմեացիների կողմը, իսկ կորբուլոնը, ընդՀակառակը, ավերում ու ՀրդեՀում էր նրանց կալվածքները, որոնք թչնամաբար էին ւրամադրված Հռոմեացիների դեմ: Բերված այս վկայություններից երնում է, որ նախկինում լոկ օդւադործման իրավունքով սւրկաւերերի ւիրաåեւման ւակ դւնվող Հողերը ասւիճանաբար դարձել էին նրանց մասնավոր ու ժառանդական սեւականությունը: Հին սկղբնաղբյուրներից ն ավանդական åաւմություններից քաղելով' Մովսես Խորենացին ւարբեր առիթներով ւեղեկացնում է, որ Հայ թադավորները ն ավադանու ներկայացուցիչները դրսից բերված դերի սւրուկներին բնակեցնելով` Հիմնում էին նոր ավաններ ն դյուղեր, որոնք կոչվում էին «դասւակերւ» կամ «ձեռակերւ», որը բառացի նչանակում է «ձեռքով չինված»: Այս դասւակերւների սաՀմաններում կամ նրանց սաՀմաններից դուրս առաջանում են նան անմիջականորեն սւրկաւերերի կողմից վարվող ն սւրկական աչխաւանքի վրա Հիմնված ւնւեսություններ, որոնք կոչվում էին «ադարակ»: Նման դասւակերւներ ու ադարակներ ունեին թադավորները, թադավորական ւան անդամները, սւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները ն Հեթանոսական ւաճարները: Իբրն կանոն, դասւակերւները ն ադարակները Հիմնվում էին դյուղական Համայնքներին չåաւկանող աղաւ Հողերի վրա: Սակայն սւրկաւերերը, Հաճախ խախւելով այս կարդը, սկսում են բըռնադրավել դյուղական Համայնքներին åաւկանող Հողերը ն նրանց Հաչվին ընդարձակել իրենց դասւակերւների ու ադարակների սաՀմանները: Այս երնույթը արդեն Ք. ա. II դարի առաջին կեսում խոր դժդոՀություններ է առաջ բերում դյուղական Համայնքների ներսում: Արւաչես I-ը սւիåված է լինում Հողերի վերաբաժանում կաւարել ն դյուղական Համայնքներին åաւկանող ու սւրկաւիրական ւնւեսությունների միջն իր անունով Հաւուկ սաՀմանաքարեր դնել, որոնք կոչվում էին «Արւաչիսական»:

«Բոլոր իր առաքինի արարքներից, ուղղադաւ դործերից Հեւո,– ւեղեկացնում է Մովսես Խորենացին,– Արւաչեսը Հրամայում է դյուղերի ն ադարակների սաՀմանները որոչել, որովՀեւն նա բաղմամարդացրել էր Հայոց աչխարՀը, դրսից բերելով չաւ աղդերի, որոնց բնակեցրել էր լեռներում, Հովիւներում ու դաչւերում: Եվ սաՀմանների Համար նա Հասւաւում է նչաններ այսåես. Հրամայում է ւաչել քառակուսի քարերը, ւորել մեջերը ւոսեր' åնակի նմանությամբ ն թաղել դեւնի մեջ, իսկ նրանց վրա կանդնեցնել քառակուսի աչւարակներ' դեւնից քիչ բարձր»: Սկղբնաղբյուրների վկայություններից երնում է, որ թե՛ ադարակները ն թե՛ դասւակերւները սւրկաւիրական կալվածքներ էին: Սակայն սրանց միջն կար էական ւարբերություն: Եթե ադարակները ղոււ սւրկաւիրական ւնւեսություններ էին, աåա դասւակերւները դյուղերի ձնով կառուցված սւրկաւիրական ւիրույթներ էին: Բացի ադարակներից ու դասւակերւներից, թադավորական ւան անդամները, սւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչները ն խոչոր սւրկաւերերը քաղաքներում, ամրոցներում ն իրենց կալվածքներում ունեին նան սւրկական աչխաւանքի վրա Հիմնված արՀեսւանոցներ կամ «դործող ւներ»: Թե՛ åեւական ն թե՛ մասնավոր սւրկաւիրական ւնւեսությունների ու արՀեսւանոցների արւադրանքը ոչ միայն դործադըրվում էր իչխող դասակարդի ու ղորքի սåառողական կարիքները բավարարելու, սւրկական աչխաւուժը վերարւադրելու Համար, այլն նրանց արւադրանքի մի մասը դուրս էր բերվում' ներքին ու արւաքին չուկաներում վաճառելու Համար: Քրմական դասը իչխող սւրկաւիրական դաՔ ր մ ա կ ա ն դ ա ս ը սակարդի անբաժանելի մասն էր կաղմում: Նա ն ւ ա ճ ա ր ա կ ա ն կարնոր դեր էր կաւարում երկրի կրոնական ու ւ ն ւ ե ս ո ւ թ յ ո ւ ն ը քաղաքական կյանքում ն խոչոր աղդեցություն ուներ բնակչության դիւակցության վրա: Երկրում թադավորից Հեւո երկրորդ դեմքը Հանդիսանում էր քըրմաåեւը: Այդ åաւճառով էլ, ինչåես Ուրարւուում ն Արնելքի մյուս երկրներում, նույնåես ն Հին Հայասւանում քրմաåեւ էր նչանակվում թադավորի եղբայրներից կամ որդիներից մեկը: Քրմաåեւը ոչ միայն երկրի Հոդնոր åեւն էր, այլն թադավորի առաջին խորՀրդականը: Նրա ձեռքում էր դւնվում նան դերադույն դաւավորի åաչւոնը, իսկ քրմական դասի ձեռքում' երկրի դաւական դործը:

Բացի քրմաåեւի åաչւոնից, մնացած ամբողջ քրմությունը ւոՀմա-ժառանդական ու կասւայական բնույթ ուներ: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ քրմական ծառայությունը ժառանդաբար åաւկանում էր Հայկական Հին աղդաւոՀմերից մեկին' ՎաՀունիներին: Գրեթե բոլոր քրմերը ծադում էին այս աղդաւոՀմից: Հեթանոսական ւաճարները միաժամանակ Հանդիսանում էին ւնւեսության կարնոր կենւրոններ: Նրանք ունեին ընդարձակ Հողային ւիրույթներ ու արուավայրեր, բաղմաթիվ դասւակերւներ, ադարակներ ու արՀեսւանոցներ: ԱնաՀիւ ասւվածուՀու դլխավոր ւաճարին էր åաւկանում ամբողջ Եկեղյաց դավառը ն նրա անունով էլ կոչվում էր նան «ԱնաՀւական»: Զենոբ Գլակը վկայում է, որ Աչւիչաւի նչանավոր մեՀյանը ուներ 12 մեծամեծ ավաններ: Տաճարական ւնւեսություններում աչխաւում էին ւաճարներին նվիրված սւրուկ-սåասավորները, որոնց Հույն մաւենադիրները անվանում են «Հիերոդուլներ»: ՄեՀյանները Հարսւանում էին նան թադավորների, սւրկաւերերի ու Հասարակ ժողովրդի նվիրաւվություններով: Ադաթանդեղոսը, խոսելով Տարոն դավառի Աչւիչաւ ավանում դւնվող ՎաՀադն ասւծու մեՀյանի մասին, վկայում է, որ սա մեծադանձ էր, լի էր ոսկով, արծաթով ն թադավորների ւված բաղմաթիվ նվերներով: Նման Հարուսւ դանձեր ունեին նան մյուս նչանավոր մեՀյանները: Գոյություն ունեցող սովորույթի Համաձայն åաւերաղմների միջոցով ձեռք բերված սւրուկների ու ավարի մի մասը նս բաժին էր Հանվում ւաճարներին: Անձնական ունեցվածքներ, Հարսւություններ ն սւրուկներ ունեին նան քրմաåեւներն ու բարձրասւիճան քրմերը: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Բադարանի դրավման ժամանակ Արւաչեսի դայակ ու ղորավար Սմբաւի ձեռքն են ընկնում ոչ միայն քրմաåեւ Երվաղի անձնական դանձերը, այլն նրա 500 անձնական սւրուկները, որոնց Սմբաւը ւանում բնակեցնում է Մասիս լեռան թիկունքում' իր նոր կառուցած նույնանուն Բադարան դասւակերւում: Արւադրողական ուժերի ընդՀանուր վերելքի, Ք ա ղ ա ք ն ե ր ը ն առնւրի ու դրամական չրջանառության ղարքաղ աքային դացման, Հասարակական աչխաւանքի ն ւընբ ն ա կ չ ո ւ թ յ ո ւ ն ը ւեսական Հարաբերությունների Հեւադա խորացման իբրն բնական Հեւնանք' Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում առաջանում ն ղարդանում են քաղաքները: Քաղաքների ղարդացմանը որոչ չաւով նåասւում է նան

միջաղդային ւարանցիկ առնւուրը: Հայասւանի ւարածքի վրայով անցնող առնւրի այդ Հյուսիսային ճանաåարՀի վրա առաջանում են Արմավիր, Երվանդաչաւ, Արւաչաւ, Նախճավան ու Վաղարչաåաւ, Հարավային ճանաåարՀի վրա' Արչամաչաւ, Արկաթիակերւ ու Տիդրանակերւ, իսկ Տիդրան II-ի կառուցած «Արքունի ճանաåարՀի» վրա' Վան, ԶարեՀավան, Զարիչաւ ն Մծուրն խոչոր քաղաքները: Նույն այս ճանաåարՀների ն նրանց ճյուղավորումների վրա առաջանում են նան մու երկու ւասնյակ քաղաքաւիå ավաններ: Մեծ թվով քաղաքների առաջացումն ու ղարդացումը սւրկաւիրական կարդերին Հաւուկ ու բնորոչ երնույթներից մեկն էր: Քաղաքները Հանդիսանում էին ոչ միայն արՀեսւադործության, առնւրի ն Հայկական Հելլենիսւական մչակույթի, այլն ւնւեսության Հիմնական կենւրոններ: Ինչåես Արնելքի մյուս Հելլենիսւական երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում քաղաքները մեծ մասամբ Հիմնադրվում ն կառուցվում էին թադավորների կողմից: Այդ åաւճառով էլ նրանք ոչ միայն կոչվում էին իրենց Հիմնադիրների անունով, այլն Համարվում էին åեւության սեւականությունը ն Հանդիսանում էին արքունի դասւակերւներ: Հայ թադավորները Հաւուկ ուչադրություն էին դարձնում քաղաքների ղարդացմանը, որովՀեւն նրանք ոչ միայն խոչոր եկամոււներ էին ւալիս åեւական դանձարանին, այլն կենւրոնական իչխանության Համար ամուր Հենարան էին Հանդիսանում: Քաղաքային բնակչության սւրկաւիրական ն առնւրա-վաչխառուական խավերը իրենց Հերթին նույնåես չաՀադրդռված էին կենւրոնական իչխանության Հղորությամբ, որովՀեւն միայն կենւրոնացված ու Հղոր åեւությունը կարող էր åաւերաղմների միջոցով Հայթայթել թարմ ու էժան սւրուկներ, ընդլայնել սւրկաւերերի չաՀադործման åայմանները, աåաՀովել առնւրական քարավանների անվւանդ երթնեկությունը: Բացի այս, վերոՀիչյալ խավերը կենւրոնական åեւության ռաղմական ուժի մեջ էին ւեսնում իրենց ունեցվածքը åաՀåանելու, սւրուկներին ու չաՀադործվող դասերին Հնաղանդության մեջ åաՀելու երաչխիքը: Հելլենիսւական Հայասւանի քաղաքները նս Հիմնված էին Հողային սեւականության ն երկրադործության վրա: Ավելին, այսւեղ քաղաքները չաւ ավելի սերւորեն էին կաåված դյուղի Հեւ, քան Հին Հունասւանի ու Հին Հռոմի քաղաքները: Քաղաքային բնակչությունը արՀեսւադործության, առնւրի կամ վաչխառության Հեւ

միաժամանակ ղբաղվում էր նան երկրադործությամբ: Յուրաքանչյուր քաղաք իր չրջակայքում ուներ թադավորի կողմից Հաւկացված ընդարձակ Հողային ւարածություններ, որոնք Հաճախ Հավասար էին մի ամբողջ դավառի: Վան քաղաքին åաւկանող ւարածքը կաղմում էր մի առանձին դավառ ն այդ քաղաքի ուրարւական չրջանի անունով կոչվում էր «Տոսå» (Տուչåա), Նախճավան քաղաքինը կրում էր նույն քաղաքի անունը' «Նախճավան», իսկ Վաղարչաåաւ քաղաքինը կոչվում էր «Քաղաքադաչւ»: Քաղաքներին åաւկանող Հողերը բաժանվում էին աղաւ քաղաքացիների միջն: ԱրՀեսւավորները ն Հասարակ քաղաքացիները իրենց Հողաբաժինները մչակում էին իրենք, իսկ սւրկաւերերը ն Հարուսւ քաղաքացիները' սւրուկների, կախյալ դյուղացիների ու վարձկան մչակների միջոցով: Քաղաքային իչխող խավերը ունեին նան այդ Հողերի վրա Հիմնված ադարակներ ու դասւակերւներ: Հայասւանի քաղաքներն իրենց կառուցվածքով նման էին Արնելքի Հելլենիսւական քաղաքներին: Նրանք, մի կողմից, ենթարկվում էին կենւրոնական իչխանությանը ն Համարվում էին արքունի դասւակերւներ, իսկ մյուս կողմից, Հին Հունական քաղաք-åեւությունների կամ åոլիսների նման ունեին ներքին ինքնավարություն: Քաղաքային ինքնավարության բարձրադույն մարմինը Հանդիսանում էր քաղաքի խորՀուրդը, որի անդամները ընւրվում էին աղաւ քաղաքացիների կողմից: Քաղաքային ինքնավարության մարմիններն էին կառավարում ու կարդավորում քաղաքի ներքին վարչական, դաւական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքը: Քաղաքները իբրն կանոն մարղերի կառավարիչներին կամ ղինվորական Հրամանաւարներին չէին ենթարկվում, այլ ենթարկվում էին միայն կենւրոնական իչխանությանը կամ թադավորին: Յուրաքանչյուր քաղաք ուներ թադավորի կողմից նչանակված իր կառավարիչը, որը կոչվում էր «չաՀաå» կամ «վերակացու քաղաքի»: Սրա Հիմնական åարւականություններին էին' Հեւնել ու Հսկել թադավորի կարդադրությունների, åեւական åարւավորությունների կաւարմանը, քաղաքից դանձվող Հարկերի Հավաքմանը ն այլն: Քաղաքի կառավարիչը իրավունք չուներ միջամւել ներքին ինքնավարության մարմինների դործունեությանը: Նա կարող էր միայն այդ մարմիններին Հանձնարարություններ ն խորՀուրդներ ւալ: Յուրաքանչյուր քաղաք ուներ նան քաղաքացիներից Հավաքադրված իր սեւական ղորամասը, որը խաղաղ ժամանակ ղբաղվում էր իր բնակավայրը Հանկարծակի Հարձակումներից åաչւåանելու,

ներքին կարդը աåաՀովելու ն Հնարավոր աåսւամբություններն ու ելույթները ճնչելու Համար: Խաղաղ ժամանակ, բացի մայրաքաղաքից, մյուս քաղաքներում թադավորական ղորքերը մըչւական մնալու իրավունք չունեին: Միայն åաւերաղմի կամ կենւրոնական իչխանության դեմ այս կամ այն քաղաքի աåսւամբության դեåքում թադավորը կարող էր իր ղորքերը մւցնել քաղաք: Տիդրանակերւի Հյուսիսային åարսåի ավերակների վրա Հայւնաբերվել է Հավանաբար Ք. Հ. I7 դարի վերջի Հայ Արչակունի թադավորներից մեկի թողած Հունարեն արձանադրությունը, որն ուղղված է քաղաքի ներքին ինքնավարության մարմնին' քաղաքային խորՀրդին: Այդ արձանադրությունից իմանում ենք, որ Տիդրանակերւի քաղաքային Համայնքը աåսւամբել է թադավորի դեմ, սակայն թադավորը ճնչել է աåսւամբությունը ն իբրն Հեւադա աåսւամբությունները կանխելու միջոց իր ղորքերը թողել է քաղաքում: Հայասւանի քաղաքները էթնիկական-կրոնական ւեսակեւից ունեին խայւաբղեւ բնակչություն: Բացի Հայերից, քաղաքներում աåրում էին նան Հրեաներ, ասորիներ, Հույներ ն åարսիկներ, որոնց Տիդրան II-ն ու Արւավաղդ II-ը իրենց արչավանքների ժամանակ բռնի կերåով բերել էին Արնելքի ւարբեր երկրներից: Խոչոր քաղաքներում Հաւկաåես մեծ էր Հրեաների թիվը: Փավսւոս Բուղանդը, խոսելով 367 թ. åարսից ՇաåուՀ II թադավորի (309–379) Հայասւան կաւարած արչավանքի մասին, ւեղեկացնում է, որ åարսիկները դերեվարել ն Պարսկասւան են ւարել Արւաչաւ, Երվանդաչաւ, ԶարեՀավան, Վան ն Նախճավան քաղաքներից 177 Հաղար ծուխ, որից 95 Հաղար ծուխ Հրեա ն 82 Հաղար ծուխ Հայ: Մովսես Խորենացին նույնåես վկայում է, որ Արմավիրում, Արւաչաւում, Վաղարչաåաւում ն Վանում կային մեծ թվով Հրեաներ: Ուչադրավ է նան, որ Հայերենում առնւրի Հեւ կաåված մի քանի բառեր, ինչåես, օրինակ' «չուկա», «խանութ», «Հաչիվ», «դաղութ» ն այլն ունեն սեմական ծադում ն ւոխառություններ են ասորերենից: ՎերոՀիչյալ ւասւերը ցույց են ւալիս, որ Հայասւանի քաղաքներում ոչ միայն ղդալի թիվ են կաղմել Հրեաներն ու ասորիները, այլն նրանք կարնոր դեր են կաւարել Հայասւանում առնւրի ու քաղաքային կյանքի ղարդացման մեջ: Քաղաքային բնակչության էթնիկական-կրոնական ւարբեր խըմբերը աåրում էին Համայնքներով' քաղաքի առանձին թաղամասերում: Այդ Համայնքները ունեին իրենց ներքին վարչական մարմինները, դաւարանները ն մչակութային-կրոնական Հիմնարկները: Հիչ244

յալ դաւարանները մեծ մասամբ ւեղական իրավական նորմաների Հիման վրա քննում ն կարդավորում էին նույն Համայնքի անդամների միջն առաջացած քաղաքացիական, ժառանդական, ամուսնական ն այլ վեճերը: Քրեական ծանր Հանցադործությունները ն ւարբեր Համայնքների անդամների միջն առաջացած դաւական դործերը քննվում էին Համաքաղաքային դաւարաններում: Քաղաքային բնակչության իչխող վերնախավի մեջ էին մւնում սւրկաւերերը, խոչոր առնւրականներն ու վաչխառուները: Սրանք ունեին մեծ արՀեսւանոցներ կամ «դործոց ւներ», ադարակներ, դասւակերւներ, խանութներ ն ւներ: Սրանց ձեռքում էր դւնվում քաղաքային ինքնավարության վարչական ու դաւական մարմինների ղեկավարությունը: Քաղաքում մեծ թիվ էին կաղմում արՀեսւավորները, որոնք աչխաւում էին իրենց սեւական մանր արՀեսւանոցներում կամ արքունի ու մասնավոր «դործոց ւներում»: Քաղաքում կային նան մեծ թվով Հողադործներ, օրավարձով աչխաւողներ ն լյումåեն åրոլեւարներ: Վերնում Հիչված սոցիալական բոլոր խավերը կաղմում էին քաղաքի աղաւ բնակչությունը ն կոչվում էին «քաղաքացիներ»: Բացի անձնական աղաւությունից ն քաղաքային ինքնավարության իրավունքից, աղաւ քաղաքացիները օդւվում էին նան Հարկային, åարՀակային, ղինվորական ն այլ արւոնություններից, որոնք չնորՀվում էին թադավորների կողմից: Սրանք ենթարկվում էին ոչ թե Համաåեւական, այլ քաղաքային ինքնավարության օրենքներին, թեն միաժամանակ Հարկաւու էին կենւրոնական իչխանությանը: Քաղաքացիները իրենց իրավական ու սոցիալական դրությամբ ավելի բարձր էին կանդնած, քան աղաւ դյուղացիները կամ Համայնականները: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Հայոց Վաղարչակ թադավորը «Հրամայեց, որåեսղի քաղաքացիների Հարդն ու åաւիվը ավելի լինի, քան դյուղացիներինը, ն որ դյուղացիները åաւվեն քաղաքացիներին, ինչåես իչխաններին»: Քաղաքների աղաւաղրկված, իրավաղուրկ ն ընչաղուրկ բնակիչները Հանդիսանում էին սւրուկները, որոնք դաժան կերåով չաՀադործվում էին åեւական ն մասնավոր «դործոց ւներում», ադարակներում ու ւնային ծառայությունների մեջ: Հելլենիղմի դարաչրջանում նս Հայասւանի Գյուղական աղաւ բնակչության ճնչող մեծամասնությունը Շամայնքը աåրում էր չեներում, դյուղերում ու ավաններում ն միավորված էր դյուղական Համայնքներում:

Գյուղական Համայնքի Հիմքը ն նրա ւնւեսական միավորը Հանդիսացող դյուղացիական ընւանիքը կոչվում էր «երդ» կամ «ծուխ», իսկ Համայնքի անդամը կամ Համայնականը' «չինական»: Գյուղական Համայնքը կաղմակերåված էր ւարածքային Հաւկանիչով: Յուրաքանչյուր դյուղական Համայնք ուներ իր որոչակի ւարածքը, որի մեջ մւնում էին բնակաւեղը, վարելաՀողը, արուավայրը, անւառաչերւը, ջրերը, դեւերն ու առուները: Գյուղական Համայնքում ւները, դոմերը, բակերը, ւնամերձ Հողամասերը, անասունները, աչխաւանքային դործիքները ն ւնային դործածության իրերը Հանդիսանում էին ընւանիքների, այսինքն' երդերի կամ աղաւ չինականների մասնավոր, ժառանդական սեւականությունը: Թեն դյուղական Համայնքների Հողերի դերադույն սեւականության իրավունքը åաւկանում էր åեւությանը, սակայն այդ իրավունքը մեծ մասամբ ձնական նչանակություն ուներ, քանի որ դյուղական Համայնքները չարունակում էին իրենցը Համարել Հողերի ընդՀանուր սեւականությունը, ն նրանց ձեռքում էր դւնվում Հողերի օդւադործման ու վերաբաժանման ւնօրինումը: Յուրաքանչյուր Համայնքի սաՀմանների մեջ դւնվող արուավայրերը, անւառները, լճերը, դեւերը Համայնքի անդամների կողմից օդւադործվում էին Համաւեղ, ՀամաՀավասար իրավունքով ն ըսւ կարիքի: Հակառակ սրան, վարելաՀողը åարբերաբար, ըսւ ընւանիքի անդամների թվի, վերաբաժանվում էր երդերի կամ ծխերի միջն' անՀաւական օդւադործման Համար, բայց առանց օւարելու ն վաճառելու իրավունքի: Շինականը իրեն բաժին Հասած վարելաՀողը, որը կոչվում էր «Հող երդոյ», Հիմնականում մչակում էր իր ընւանիքի անդամների ուժերով ն իր սեւական արւադրության միջոցներով, որով ն սւացված արդյունքն էլ յուրացնում էր մասնավոր կարդով: Շինականները, բացի Հողից, արւադրության միջոցների մասնավոր սեւականության Հիմքի վրա Հիմնված անՀաւական ւնւեսություն վարող աղաւ ն մանր արւադրողներ էին: Գյուղական Համայնքի դերադույն մարմինը Հանդիսանում էր Համայնքի ընդՀանուր ժողովը, որը որոչում էր Հողաբաչխման, ջրօդւադործման ն Համայնքի ներքին ու արւաքին կյանքին վերաբերող կարնոր Հարցերը: ԸնդՀանուր ժողովը Համայնքի ընթացիկ դործերը վարելու, վեճերը կարդավորելու Համար ընւրում էր նան ավադների խորՀուրդ, դեղջավադ կամ դյուղաåեւ, իսկ ջրօդւադործումը կանոնավորելու Համար' ջրåեւ կամ ջրաբաչխ:

Շինականներն իրենց օդւադործած Հողաբաժինների Համար, ինչåես ն իբրն երկրի Հåաւակներ, բնամթերային ն դրամական Հարկեր ու ւուրքեր էին վճարում åեւությանը, կաւարում էին չինարարական, ւոխադրական ն այլ åարՀակներ, որոնք կոչվում էին «մարդաՀարկ», «Հարկ բեռնակրաց», «Հարկ քարաՀաւաց», «խաչար» ն այլն: Պաւերաղմի ժամանակ նրանք կաւարում էին նան ղինվորական ծառայություն: Պեւական Հարկերի ու ւուրքերի վճարման ւեսակեւից, Հավանաբար, դյուղական Համայնքում դոյություն ուներ Համաåարւ երաչխավորության սիսւեմ: Պեւական կարդադրությունները, Հարկերի դանձումը ն չինականներին åարՀակների, ղինվորական ծառայության ուղարկելը իրադործվում էր դյուղաåեւի կողմից, որով ն դյուղաåեւի կամ դեղջավադի åաչւոնը դասակարդային Հասարակության åայմաններում երկակի բնույթ էր սւանում: Մի կողմից' դյուղաåեւը Հանդիսանում էր դյուղական Համայնքի ընւրովի ու Հասարակական ղեկավարը, իսկ մյուս կողմից' Հանդես էր դալիս իբրն åեւական åաչւոնյա: Գյուղական Համայնքում դոյություն ունեցող արւադրության մասնավոր սեւականաւիրական բնույթը ն արւադրված արդյունքի մասնավոր յուրացումը Համայնքի երդերի կամ ծխերի միջն անխուսաւելիորեն առաջ է բերում ւնւեսական, ունեցվածքային ւարբերություն: Դեռնս Քսենուոնի ժամանակ Հայասւանում դյուղական Համայնքի ծխերի միջն նկաւվող ւնւեսական, դույքային ւարբերությունը Հելլենիղմի դարաչրջանում սւրկաւիրական Հարաբերությունների, առնւրի ու դրամական չրջանառության ղարդացման Հեւնանքով ավելի է խորանում: Գյուղական Համայնքի ներսում առաջանում են, մի կողմից, ւնւեսաåես Հարուսւ, իսկ մյուս կողմից' աղքաւ ու չքավոր ընւանիքներ: Աղքաւ չինականների մի մասը ասւիճանաբար ընչաղրկվում ն Հողաղրկվում է: Դրան ղդալի չաւով նåասւում է քաղաքներում ու դյուղերում ղարդացող վաչխառությունը: Ծանր åարւքերի ւակ ընկած աղաւ Համայնականը Հարկադրված է լինում ոչ միայն իր չարժական դույքը, այլն իր Հողաբաժնի օդւադործման իրավունքը, բայց ոչ Հողը, վաճառել կամ դրավ դնել åարւաւիրոջ կամ Հարուսւ Համադյուղացու մու: Այս ճանաåարՀով Հողաղրկված չինականը դառնում է Հարուսւ դյուղացիների վարձկան մչակը: Սակայն դյուղական Համայնքի առկայության åայմաններում ուննոր դյուղացու չաՀադործման Հնարավորությունները սաՀմանա247

ւակ էին, որովՀեւն նա չէր կարող անընդՀաւ ընդարձակել իր Հողային ւարածությունները ն դրա Հիման վրա չաՀադործել մեծ թվով վարձկան մչակների ն սւրուկների աչխաւանքը: Նա չէր կարող նան դուրս դալ դյուղական Համայնքից, որովՀեւն այդ դեåքում կղրկվեր Համայնքի ւնօրինության ւակ դւնվող Հողից ու ջրից օդւվելու իրավունքից: Համայնքի կաչկանդիչ այս åայմաններից դուրս դալու նåաւակով ւնւեսաåես Հարուսւ ու քաղաքականաåես աղդեցիկ ընւանիքները ասւիճանաբար ձդւում են մասնավոր սեւականության վերածել Համայնքին åաւկանող կամ նրա ւնօրինության ւակ դւնվող վարելաՀողը, արուավայրերն ու ջրանցքները: Մի կողմից' Հարուսւ դյուղացիների այս ձդւման, իսկ մյուս կողմից' չքավոր Համայնականների մի մասի ընչաղրկման ու Հողաղրկման Հեւնանքով ոչ միայն սրվում է åայքարը Համայնքի ներսում, այլն դյուղական Համայնքը սկսում է ասւիճանաբար քայքայվել: Սակայն ինչåես Արնելքի մյուս երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում սւրկաւիրական ու աåրանքադրամական Հարաբերությունների Համեմաւաբար թույլ ղարդացման, Համայնքի ներսում առաջացած անբավարար չերւավորման ն Հողի åեւական սեւականության Հեւնանքով դյուղական Համայնքների քայքայումը ւեղի էր ունենում չաւ դանդաղ կերåով: Հելլենիղմի դարաչրջանում նս դյուղական Համայնքները, չնայած նրանց ասւիճանական քայքայմանը, դեռ ղդալի չաւով ուժեղ էին ն Համեմաւաբար կայուն: Գյուղական Համայնքում արւադրողական ուժերի ղարդացումը ւեղի էր ունենում չաւ դանդաղ: Նրա ներսում դերիչխում էր ոչ թե ընդլայնված, այլ åարղ վերարւադրությունը: Գյուղական Համայնքը իր դոյությամբ ոչ միայն արդելակում էր երկրի արւադրողական ուժերի Հեւադա վերելքը, այլն Արնելքի, այդ թվում ն Հայասւանի ւնւեսական Հեւամնացության, դանդաղաչարժության Հիմքն էր Հանդիսանում: Ինչåես Արնելքի Հելլենիսւական մյուս երկրների, նույնåես ն Հայասւանի ւնւեսական կյանքում դեռնս չաւ կարնոր դեր էր կաւարում դյուղական Համայնքը: Սակայն նա սւրկաւիրական կարդերում լոկ անցողիկ ու քայքայվող ւնւեսական կացութաձնի բնույթ ուներ: Որքան էլ նչանակալից լիներ նրա դերը Հասարակական ւնւեսության մեջ, այնուամենայնիվ նա, իբրն քայքայվող ւնւեսաձն, սւրկաւիրական չաՀադործման åայմաններում ւիրող Հարաբերությունների վերարւադրության Հիմնական աղբյուրներից մեկն էր:

Ք. ա. II-I դարերում Հայասւանում սւրկաւիրությունը ւարածված ն ընդՀանուր երնույթ է դառնում: Հնում դոյություն ունեցող åեւական ն ւաճարական սւրկաւիրության կողքին առաջանում ու ղարդանում է նան մասնավոր սւրկաւիրությունը: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում սւրկության Հիմնական աղբյուրը åաւերաղմներն էին: Հայկական ն Հունա-Հռոմեական åաւմիչները վկայում են, որ Արւաչես I-ը, Տիդրան II-ը ն Արւավաղդ II-ը իրենց կաւարած նվաճումների ու արչավանքների ժամանակ ւարբեր երկրներից Հայասւան են բերել ու սւրկացրել Հարյուր-Հաղարավոր դերիներ: Ըսւ Աååիանոսի վկայության' Տիդրան II-ը միայն կաåադովկիայից Հայասւան է բերել մու 300.000 մարդ: Անչուչւ, նա նման մեծ թվով դերիներ է բերել նան Ասորիքից, կիլիկիայից, Փյունիկիայից, Հյուսիսային Միջադեւքից ն այլ երկըրներից: Ռաղմադերիների սւրկացումը Համարվել է բնական ու օրինական: Մչակված ն սաՀմանված կարդի Համաձայն ռաղմական ավարը ն դերիները բաչխվում էին թադավորի, սւրկաւիրական ավադանու ներկայացուցիչների ն ւաճարների միջն: Պաւերաղմի միջոցով ձեռք բերված սւրուկները կոչվում էին «օւարածին սւրուկներ»: Սւրկության երկրորդ կարնոր աղբյուրը սւրուկների բնական աճն էր, սւրուկներից ծնված երեխաները: Այս կամ այն սւրկաւիրոջ ւանը իր սւրուկներից ծնված երեխաները նույնåես Համարվում էին սւրկաւիրոջ սեւականությունը, նրա սւրուկները: Այս կարդի սւրուկները, ի ւարբերություն դերեվարությամբ ձեռք բերված սւրուկների, կոչվում էին «ընդոծին»: Սւրկության երրորդ կարնոր աղբյուրը åարւային սւրկությունն էր: Հայասւանի սւորին դասերին åաւկանող աղաւ քաղաքացիները' չինականները ն ռամիկները, Հաճախ ընկնելով ծանր åարւքերի ւակ ն չկարողանալով վճարել դրանք, դոյություն ունեցող օրենքի Համաձայն åարւաւիրոջ կողմից սւրկացվում ն վաճառվում էին: Շաւ դեåքերում åարւաւերը ոչ միայն սւրկացնում էր åարւաåանին, այլն նրա կնոջն ու երեխաներին: Անվճարունակ չինականներն ու ռամիկները Հաճախ նան իրենք էին սւիåված լինում իրենց երեխաներին սւրկության վաճառել' åարւաւիրոջ åարւքը վճարելու Համար: Գնման ու վաճառքի միջոցով ձեռք բերված սւրուկները կոչվում էին «արծաթադին» կամ «դրամադին»: Սւրուկները

Շինականները ն ռամիկներն աղաւաղրկվում, ընչաղրկվում ն սւրկացվում էին նան åեւական ու կրոնական ծանր Հանցանքներ դործելու դեåքում: Ինչåես այլ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում սւրուկները լրիվ կերåով ընչաղրկված, աղաւաղրկված ու իրավաղրկված էին: Նրանք Համարվում էին իրենց ւիրոջ սեւականությունը: Սւրկաւերը կարող էր սւրուկին ոչ միայն նվիրել, վաճառել, ծեծել, բանւարկել ն խեղանդամ դարձնել, այլն սåանել: Սւրուկը կարող էր աղաւվել միայն ւիրոջ կամքով ն ւրկադնմամբ: Սակայն ւրկադնման դեåքում անդամ, եթե առանձին ւրկավճար չէր ւրված, աղաւադրված սւրուկի կինն ու երեխաները մնում էին սւրկաւիրոջ մու, որովՀեւն սրանք չարունակում էին սւրկաւիրոջ սեւականությունը Համարվել: Երկրի ամենամեծ սւրկաւերը Հանդիսանում էր åեւությունը կամ թադավորը: Պեւության åաւկանող սւրուկները կոչվում էին «արքունի սւրուկներ»: Մեծ թվով սւրուկներ ունեին նան ւաճարները ն ավադանու ներկայացուցիչները: Տաճարներին åաւկանող սւրուկները կոչվում էին «սåասավոր» կամ Հունական ւերմինով' «Հիերոդուլ»: Հելլենիղմի դարաչրջանում սւրուկների աչխաւանքը մեծ չաւով կիրառվում էր åեւական, ւաճարական ն մասնավոր սւրկաւիրական ադարակներում, արՀեսւանոցներում, Հանքերում, ձկնորսարաններում, քաղաքների, բերդերի, ջրանցքների ն ճանաåարՀների չինարարության վրա ն այլն: Սւրուկների աչխաւանքը առաջվա նման մեծ չաւով կիրառվում էր նան ւնային ծառայության մեջ: Արական սեռին åաւկանող ւնային սւրուկները կոչվում էին «ծառա» կամ «սåասավոր», իսկ իդական սեռին åաւկանողները' «աղախին» կամ «սåասուՀի»: Հայ թադավորները, Հեթանոսական ւաճարներն ու սւրկաւերերը իրենց բաժին Հասած բոլոր ռաղմադերիներին լրիվ չէին սւրկացնում, այլ նրանց մի մասին բնակեցնում էին սւրկաւիրական ւիրույթներում, այսինքն' դասւակերւ կոչվող ավաններում ու դյուղերում: Սկղբնաղբյուրների վկայություններից երնում է, որ դասւակերւների բնակիչները մեծ մասամբ դերեվարված ու դրսից բերված, Հողին ամրացված ն իրենց ւերերին ենթարկված, բայց ն դյուղական Համայնքի սկղբունքով Հողաբաժին' «Հող երդոյ» սւացած ն ինքնուրույն ւնւեսություն վարող կիսասւրուկ Հողադործներ էին, որոնք բացի åեւական Հարկերից, իրենց արւադրանքի մի մասը վճարում

էին Հողաւեր-սւրկաւերերին: կիսասւրուկ Հողադործների սոցիալական այս չերւը Արնելքի երկրներում Հայւնի էր վաղուց: Սրանք Ասորեսւանում ն Ուրարւուում կոչվում էին «ինքնուրույն ւնւեսություն վարող åեւական սւրուկներ»: Սրանք իրենց ւնւեսական ու սոցիալական դրությամբ նման էին Հելլենիղմի դարաչրջանում Եդիåւոսում ն Մերձավոր Արնելքի մյուս երկրներում դոյություն ունեցող «լաոյ» կոչված կախյալ Հողադործներին կամ Հռոմի ուչ չրջանի åաւմությունից Հայւնի «կոլոն» կոչվող կիսասւրուկներին: Այս ւեսակեւից խիսւ ուչադրավ է, որ Սւրաբոնը Վրասւանի Հասարակության չորրորդ դասը անվանում է թադավորական Հողի վրա նսւած «լաոյներին» ն նրանց կոչում է «թադավորական սւրուկներ»: Անկասկած է, որ այս նույն դասը դոյություն ուներ նան Հայասւանում ն, ամենայն Հավանականությամբ, այդ դասը կաղմում էին դասւակերւների կիսասւրուկ կամ կախյալ Հողադործները: Հայկական åեւությունն իր բնույթով ՀելլեՊեւական նիսւական ւիåի կենւրոնացած սւրկաւիրակարգը կան åեւություն էր: Պեւական կառավարման ձնը բացարձակ միաåեւությունն էր' թադավորի անսաՀմանաւակ իրավունքով: Թադավորը ոչ միայն Հանդիսանում էր երկրի դերադույն կառավարողը, այլն ղորքի դերադույն Հրամանաւարը ն երկրի դերադույն դաւավորը: Նրա իրավունքի մեջ էին մւնում åաւերաղմ Հայւարարելը, խաղաղության դաչնադիր կնքելը, åեւական ն ղինվորական բարձր åաչւոնյաներ նչանակելը, åեւական Հարկեր սաՀմանելը ն այլն: Դրամ կւրելու իրավունք ուներ միայն թադավորը: Հայ թադավորները կրում էին «Մեծ Հայքի թադավոր» կամ «թադավոր Հայոց մեծաց», իսկ Տիդրան II-ից սկսած' նան «արքայից արքա» ւիւղոսը: Երկրի կառավարման, ներքին ն արւաքին քաղաքականության մեջ կարնոր դեր էին կաւարում թադավորի խորՀրդականները: Սրանք բացառաåես նչանակվում էին թադավորական ւան անդամներից, ավադանու ներկայացուցիչներից ն բարձրասւիճան քրմերից: Թադավորի առաջին խորՀրդականներից մեկն էր քրմաåեւը: Պեւական կենւրոնական կարնոր դործադիր դերաւեսչություններից էին Հարկային-ֆինանսական, արքունի ւնւեսության կառավարման, åեւական-Հասարակական աչխաւանքների, չինարարությունների կաղմակերåման, ռաղմական, դաւական դերաւեսչությունները, որոնք դւնվում էին ավադանու ձեռքում: Պեւական ներքին ու արւաքին դրադրությունը, օրենքների ու կարդադրություննե251

րի Հրաւարակումը, Հարկային ցուցակները ն այլն կենւրոնացված էին արքունի դրասենյակում, որը կոչվում էր «դիվան»: Այս դրասենյակում աչխաւող դրադիրները կոչվում էին «դåիր», իսկ նրանց åեւը' «դåրաåեւ» կամ «դիվանաåեւ»: Վարչական ւեսակեւից Հայասւանը բաժանված էր ւասնՀինդ նաՀանդների կամ «աչխարՀների» ն նրանց կաղմի մեջ մւնող մեծ ու ւոքր բաղմաթիվ դավառների: ՆաՀանդների վարչական բաժանման Հիմքում մեծ մասամբ ընկած էին նախկին ցեղային մեծ միությունների կամ åեւական միավորումների ւարածքները, իսկ դավառների Հիմքում' նախկին ցեղային երկրները: Թեն Հայասւանի վարչական բաժանման մանրամասնությունները մեղ Հայւնի են ավելի ուչ չրջանի սկղբնաղբյուրներից, բայց ուսումնասիրողները իրավացի կերåով դւնում են, որ այդ բաժանումը կաւարվել է Տիդրան II-ի ժամանակ, քանի որ բոլոր նաՀանդները Հայասւանի կաղմում են դւնվել միայն նրա թադավորության օրոք: Ք. Հ. I դարի Հռոմեացի Հեղինակ Պլինիոսը ւեղեկացնում է, որ իր ժամանակ Հայասւանը բաժանված էր 120 սւրաւեդիաների, այսինքն' ռաղմավարչական չրջանների կամ ղորավարությունների: Թե՛ նաՀանդները ն թե՛ դավառները կառավարվում էին թադավորի նչանակած կառավարիչների կողմից: Այս åաչւոններում մեծ մասամբ նչանակվում էին թադավորի աղդականները, մերձավորներն ու ղինվորական Հրամանաւարները, իսկ երբեմն նան ւեղական ավադանու ներկայացուցիչներն ու ցեղային առաջնորդները: ՆաՀանդների կառավարիչները կոչվում էին «աչխարՀակալ» կամ «կուսակալ», իսկ դավառների կառավարիչները' «դավառակալ» կամ «կողմնակալ»: ՆաՀանդների ու դավառների կառավարիչների åարւականությունն էր Հեւնել ւեղերում կարդի åաՀåանմանը, ճնչել առաջացած աåսւամբություններն ու ելույթները, Հեւնել Հարկերը ժամանակին Հավաքելու ն կենւրոն ուղարկելու դործին, վերաՀսկել åեւական ւնւեսությունների դործունեությունը ն այլն: Հիչյալ խընդիրները կաւարելու Համար նրանք իրենց ւնօրինության ւակ ունեին ղորամասեր, կայաղորներ, վարչական ու ՀարկաՀավաք åաչւոնյաներ: Արւաքին Հարձակումներից երկիրը åաչւåանելու Համար Հայասւանը ըսւ աչխարՀադրական կողմերի բաժանված էր սաՀմանաåաՀ չորս խոչոր ղինվորական իչխանությունների կամ չրջանների, որոնք կոչվում էին բդեչխություններ, իսկ այդ չրջանների ղորա252

Հրամանաւարները' բդեչխներ: Հայասւանի բոլոր նաՀանդներն ու դավառները կցված էին այդ բդեչխություններին: Պաւերաղմի դեåքում նաՀանդների ու դավառների կառավարիչները իրենց ւրամադրության ւակ դւնվող ղորամասերով åարւավոր էին ներկայանալ այն բդեչխությունների ղորաՀրամանաւարներին, որոնց որ նրանք կցված էին: ՍաՀմանաåաՀ ղինվորական այս իչխանությունները կամ չրջանները, ինչåես վկայում է Մովսես Խորենացին, կաղմակերåել էր Արւաչես I-ը ն այդ իչխանությունների ղորաՀրամանաւար նչանակել իր որդիներին ու իր ղորավար Սմբաւին: Ավելի ուչ' ավաւաւիրության ժամանակ բդեչխի կարնոր åաչւոնը անցնում է ւեղական ավաւաւերերի ձեռքը: Հայկական սկղբնաղբյուրների վկայություններից Հայւնի են Ծուքի, Աղձնիքի, Նոչիրականի ն Գուդարքի բդեչխությունները: Տիդրան II-ի ժամանակ նվաճված երկրները վերածված էին առանձին ւոխարքայությունների, որոնք կառավարվում էին Տիդրանի կողմից նչանակված ւոխարքաների միջոցով: «Շաւ թադավորներ,– վկայում է Պլոււարքոսը,– սåասավորում էին Տիդրանին: Բայց նրանցից չորսը միչւ նրա Հեւ էին լինում որåես ուղեկիցներ ն թիկնաåաՀներ, ն երբ նա դնում էր ձիով, նրանք կարճ քիւոններ Հադած, վաղում էին առջնից, իսկ երբ նսւած էր լինում ն åաչւոնական դործերով էր ղբաղվում, նրանք կանդնած էին լինում նրա չուրջը' իրար ձեռքից բռնած»: Պլոււարքոսի այս վկայությունից երնում է, որ Պարսկասւանի ն Արնելքի չաւ երկրների նման Հայասւանում նս իրենց դոյությունը åաՀåանել էին նախկին åեւական մանր միավորումների թադավորիկները, ցեղային միությունների ն ցեղերի առաջնորդները: Ենթադրվում է, որ այս վկայության մեջ նչված չորս թադավորները ոչ այլ ոք են, եթե ոչ 7 դարի Հայ մաւենադիրների վկայություններից Հայւնի Հայասւանի չորս բդեչխները, որոնք սկղբում եղել են ինքնիչխան մանր թադավորներ, իսկ Հեւադայում նվաճման իրավունքով ենթարկվել են Մեծ Հայքի թադավորներին ն դարձել նրանց ենթակաները: Պեւական ւնւեսական-ֆինանսական միջոցները դոյանում էին Հիմնականում åեւական ւնւեսություններից, արՀեսւանոցներից, Հանքերից ու ձկնորսարաններից սւացվող եկամոււներից, քաղաքային ն դյուղական բնակչությունից դանձվող Հարկերից, ւուրքերից ու մաքսից: Ք. ա. II–I դարերում Հայկական åեւության եկամոււի կարնոր աղբյուրներ էին նան åաւերաղմի միջոցով ձեռք բերվող

ավարը ն նվաճված երկրներից դանձվող Հարկերը: Հայկական բանակը åարւադիր ղինվորաԲանակը կան ծառայության Հիման վրա աղաւ բնակչության բոլոր խավերից Հավաքադրված բանակ չէր: Բանակի կորիղը կաղմում էր արքունի մչւական ղորքը, որի կաղմը Համալրվում էր արւոնյալ խավերից: Պաւերաղմի դեåքում բանակը Համալրվում էր նան աչխարՀաղորային, իսկ երբեմն նան ղորակոչային Հիմունքով քաղաքային ռամիկներից ու չինականներից կաղմված ղորամասերով: Հայկական բանակի մաս էին կաղմում նան ցեղային սկղբունքով կաղմակերåված ղորամասերը, որոնք կռվում էին իրենց առաջնորդների Հրամանաւարությամբ ու ղեկավարությամբ' ենթարկվելով միաժամանակ բանակի դլխավոր Հրամանաւարությանը: Հայկական բանակը բաժանվում էր դնդերի, դումարւակների, վաչւերի ն ավելի մանր սւորաբաժանումների, թեն ղինվորական այդ սւորաբաժանումների թվական կաղմի ն նրանց ներքին կառուցվածքի մասին մեղ ւեղեկություններ չեն Հասել: Բանակը կաղմված էր թեթնաղեն ն ղրաՀավորված Հեծյալ ու Հեւնակ ղորամասերից, åարիսåներ քանդող սակրավոր ջոկաւներից, օժանդակ ուժերից ն դումակից: Իր մարւունակությամբ Արնելքում Հաւկաåես Հռչակված էր Հայկական Հեծելաղորը կամ «Հայոց այրուձին»: Հունա-Հռոմեական սկղբնաղբյուրները վկայում են, որ Տիդրան I I - ի ժամանակ Հայկական բանակը բաղկացած էր 300 Հաղար մարդուց: Այդ բանակի մեջ անչուչւ մւնում էին նան Հåաւակեցված ու դաչնակից երկրների օժանդակ ղորամասերը: Բուն Հայկական ղորքի թիվը Հավանաբար Հասնում էր մու 120 Հաղարի: Բանակի դերադույն Հրամանաւարը ն մեծ մասամբ ղորքին առաջնորդողը åաւերաղմում Հանդիսանում էր թադավորը: Սակայն բանակը ուներ նան իր դլխավոր Հրամանաւարը, որ կոչվում էր սåարաåեւ: Հայկական բանակում մարւիկները ղինված էին երկար նիղակներով, ւեդերով, սրերով, թրերով, դաչույններով, վաղր ու սակր կոչվող ւաåարներով, նեւ ու աղեղով: Թչնամու Հարվածներից իրենց դեմքը åաչւåանելու Համար մարւիկները կրում էին վաՀաններ, իսկ դլուխն ու իրանը åաչւåանելու Համար Հադնում էին մեւաղե լարերից կամ թերթերից åաւրասւված սաղավարւներ ու ղրաՀներ: Հայերը թչնամու դեմ օդւադործում էին նան կեռ ճանկերով, թունավորված նեւի սլաքներ:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԱՐՇԱկՈՒՆՅԱՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

I–III ԴԱՐԵՐՈՒՄ

1. ՀԱՅկԱկԱՆ ՊԵՏԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱկԱՆԳՆՈՒՄԸ

Առաջին դարի սկղբից Հայասւանը կորցնում է իր åեւական անկախությունը ն դառնում մեծաåես Հռոմին ենՀայ ժողովրդի թարկված երկրներից մեկը: Հայասւանը ասւիւայքարը Հոոմի ճանաբար åրովինցիայի վերածելու նåաւակով ն նրա կողմից Հռոմեացիները սկսում են այնւեղ նչանակել նչանակված ծադումով օւար թադավորներ: Հռոմի դրածո օւարաղգի թա- այս թադավորները Հայկական դաՀի վրա իրենց գավորների դեմ ղդալով ժամանակավոր ն անաåաՀով' ոչ միայն չէին åաչւåանում երկրի չաՀերը, այլն, որքան կարելի է, կողոåւում էին այն: Սրանք մեծ մասամբ իրենց ւիրաåեւությունը åաՀåանում էին Հռոմեական ռաղմական ուժերի միջոցով: Ի åաւասխան Հռոմի այս քաղաքականության Հայ ժողովուրդը նոր աåսւամբություններ է բարձրացնում: Նա Հռոմի դեմ անՀավասար, բայց Հերոսական åայքար է մղում, Համառ ջանքեր է դործադրում' իր åեւականությունը ն անկախությունը վերականդնելու Համար: Տիդրան I7-ի սåանությունից ն էրաւո թադուՀու' դաՀից Հրաժարվելուց Հեւո 2 թ. 0դոսւոսի որդեդիր Գայոս կեսարը, որը դեռ դւնվում էր Արնելքում, Հայկական դաՀը Հանձնում է Աւրåաւականի թադավոր Արիոբարղանին' ւասւորեն Հայասւանը միացնելով Աւրåաւականի Հեւ: Այս երնույթը խոր վիրավորանք է åաւճառում Հայ ժողովրդին ն Հայկական ավադանուն, որովՀեւն Աւրåաւականը ոչ Հեռու անցյալում դւնվում էր Հայասւանի ւիրաåեւության ւակ ն Հանդիսանում էր նրա ենթակա երկրներից մեկը: Հայ ժողովուրդը, վրդովված դրանից, աåսւամբություն է բարձրացնում, բայց Գայոս կեսարը Հռոմեական ուժերով ճնչում է այն:

Միայն Արւադերս ամրոցը չարունակում է Համառ դիմադրություն ցույց ւալ թչնամուն: Գայոս կեսարը դալիս է åաչարված բերդի մու: ԲերդաåաՀ ղորքի Հրամանաւար Ադդոնը բերդի åարիսåների ւակ կեղծ բանակցություններ է սկսում Գայոս կեսարի Հեւ ն նրան է Հանձնում ամրոցում åաՀվող արքունի դանձերի ցուցակը: Երբ ընչաքաղց Հռոմեացի ղորավարը ուչադիր կերåով ծանոթանում էր այդ ցուցակին, Ադդոնը դաչույնով մաՀացու Հարվածներ է ւալիս նրան ն թաքնվում է բերդում: Սւացած վերքերից էլ Գայոս կեսարը Հեւադայում մաՀանում է: Գաղաղած Հռոմեացիները երկարաւն åաչարումից Հեւո ՀրդեՀում ն դրավում են Արւադերսը ն քանդում նրա åարիսåները: Ադդոնը թչնամիների ձեռքը կենդանի չընկնելու Համար ամրոցի աչւարակից իրեն դցում է խարույկի մեջ: Արիոբարղանի դաՀակալությունը Հայասւանում երկար չի ւեվում: Երկու ւարի Հեւո 4 թ. սա, ինչåես վկայում է Տակիւոսը, մաՀանում է åաւաՀական մաՀով: Պեւք է կարծել, որ Հայերը սրան թունավորել կամ այլ միջոցով սåանել ու վերացրել են մեջւեղից: Հայասւանի դաՀը 0դոսւոսը Հանձնում է Արիոբարղանի որդուն' Արւավաղդ I7-ին: Սակայն Հայերը, Հավանաբար մեկ ւարի Հեւո, 5 թ. նոր աåսւամբություն են բարձրացնում ն սåանում են նան Հռոմեական այս նոր դրածոյին: Հայ ժողովրդի Համառ դիմադրությունը, Արիոբարղանի կասկածելի åաւաՀական մաՀը ն Արւավաղդ I7-ի սåանությունը Հարկադրում են Հռոմին Հրաժարվելու Հայասւանը Աւրåաւականի Հեւ միացնելու իր ծրադրից: 6 թ. 0դոսւոսը Հայասւանում թադավոր է նչանակում Տիդրան 7-ին' Հրեասւանի Հերովդես թադավորի թոռանը: Իր կւակի մեջ 0դոսւոսը Հայւնում է, որ սա «Հայոց արքունի ւոՀմից էր»: Սակայն իրականում նա ծադումով Հրեա էր ն միայն մոր կողմից Հեռավոր աղդակցական կաå ուներ Արւաչեսյան թադավորական ւան Հեւ: Նույն 6 թ. Հայերը նոր աåսւամբություն են բարձրացնում: Նրանք Հռոմեացիներին ն Տիդրան 7-ին դուրս վւարելով Հայասւանից կրկին դաՀ են բարձրացնում Արւաչեսյան թադավորական ւոՀմի վերջին ներկայացուցիչ էրաւո թադուՀուն: Սակայն սա արդեն ծերացած լինելով, չի կարողանում երկիրը կառավարել, որի åաւճառով էլ կարճ ժամանակից Հեւո Հեռացվում է դաՀից: Դրանից Հեւո մի քանի ւարի Հայասւանը մնում է առանց թադավորի: 6 թ. աåսւամբությունից Հեւո Հայասւանը, աղաւադրվելով Հռոմի դերիչխանությունից, ավելի քան Հինդ ւարի ինքնուրույնու256

թյուն է ձեռք բերում: Սակայն Հայ ավադանին չի կարողանում օդւադործել այդ ժամանակը' երկրում կայուն åեւականություն սւեղծելու Համար: Դրան մեծ չաւով խանդարում են ավադանու ւարբեր Հոսանքների միջն դոյություն ունեցող Հակասությունները ն դրանց միջն մղվող åայքարը: 11 թ. åարթնական դաՀին ւիրում է ծադումով Արչակունի, վարչական ու ռաղմական մեծ ընդունակություններ ունեցող Արւավան III-ը (11–40): Սա ճակաւամարւում Հաղթում ն երկրից դուրս է վւարում Հռոմի կողմնակից ու կամակաւար Վոնոն թադավորին, որը մինչն թադավոր դառնալը երկար ժամանակ աåրել ու դասւիարակվել էր Հռոմում: Պարւված ն դաՀընկեց արված Վոնոնը դալիս է Հայասւան, որի դաՀը դեռնս թաւուր էր: Նա Հռոմեացիների ն նրանց կողմնակից Հայկական ավադանու ներկայացուցիչների օդնությամբ դրավում է Հայկական դաՀը ն կարճ ժամանակով դառնում է Հայասւանի թադավոր (12–16): Սրա դաՀակալության չրջանում Հայասւանը կրկին ընկնում է Հռոմի դերիչխանության ւակ: ԻՀարկե, Արւավան III-ը երկար չի կարող Հանդուրժել իր Հակառակորդի դաՀակալությունը Հայասւանում: Նա, երկրում իր իչխանությունը ամրաåնդելուց Հեւո, åաւերաղմի սåառնալիքով Հռոմից åաՀանջում է իր ախոյանին Հեռացնել Հայասւանից: Խուսաւելով Արնելքում վւանդավոր åաւերաղմից' Հռոմը բավարարում է Արւավանի åաՀանջը, մանավանդ որ, ինչåես վկայում է Հովսեåոս Փլավիոսը' «Հայասւանի մեծամեծները, որոնք Նåաւ լեռան չուրջն էին բնակվում, Հարել էին Արւավանին»: 0դոսւոսին Հաջորդած Տիբերիոս կայսեր (14–37) կարդադրությամբ Ասորիքի Հռոմեական կուսակալը 16 թ. իր մու է Հրավիրում Վոնոնին ն ձերբակալում է: Տիբերիոսը չոււով Արնելք է ուղարկում իր որդեդիր Գերմանիկոսին: Սա 18 թ. Հռոմեական ղորքերով դալիս է Արւաչաւ ն Հայերի Համաձայնությամբ Հայասւանի թադավոր է Հռչակում Պոնւոսի Պոլեմոն թադավորի որդուն' Զենոնին, որն ամենավաղ մանկությունից աåրել էր Հայկական միջավայրում ն յուրացրել էր Հայերի սովորույթներն ու բարքերը: Հայերը ւոխում են սրա օւար ու խորթ անունը ն վերանվանում են Արւաչես: Զենոն-Արւաչես III-ը (18–34) Հռոմի կողմից Հայասւանում նչանակված օւարաղդի թադավորներից միակն է, որ թադավորել է բավական երկար, մու 17 ւարի, ն մաՀացել իր բնական մաՀով: Այս Հանդամանքն, անչուչւ, åեւք է բացաւրել նրանով, որ նա ոչ միայն

վարել է մեղմ ն Համեմաւաբար Հռոմից անկախ քաղաքականություն, այլն åայքարել է երկրի ինքնուրույնության Համար: Զենոն-Արւաչեսի դաՀակալության ժամանակ Հայասւանում Հասւաւվում է խաղաղություն: Սակայն այդ խաղաղությունը նրա մաՀից Հեւո կրկին խախւվում է. Հայասւանի Համար նոր åայքար է սկսվում Պարթնական թադավորության ն Հռոմեական կայսրության միջն: Արւավան III-ը, որը Իրանի Հարնան ցեղերի դեմ մղած Հաղթական կռիվների ընթացքում ղդալի չաւով ամրաåնդել, ընդարձակել ն Հղորացրել էր Պարթնական թադավորությունը, Զենոն-Արւաչեսի մաՀից Հեւո 34 թ. Հայկական ավադանու Համաձայնությամբ իր անդրանիկ որդուն' Արչակին դարձնում է Հայասւանի թադավոր: Հայերը Համակրանքով են ընդունում Արչակ I-ի (34–35) դաՀակալությունը, որովՀեւն նրանք, թեկուղ ն Հայասւանը Արչակունիների Հարսւության åեւական Համակարդի մեջ մւցնելու åայմանով, ձդւում էին վերականդնել երկրի åեւական անկախությունն ու ինքնուրույնությունը: Հայասւանում ւեղի ունեցած այս ւուոխությունը մեծ Հարված է Հասցնում Արնելքում Հռոմի Հեղինակությանը ն խոչոր վւանդ էր սւեղծում Հռոմեական մյուս ւիրաåեւությունների Համար, մանավանդ որ Արւավան III-ը կաåադովկիայում, Պոնւոսում ն մյուս երկրներում սկսել էր ՀակաՀռոմեական աåսւամբություններ ՀրաՀրել: Հռոմեական կայսրությունն իր ուժերն ու մեքենայությունները լարում է առաջացած այս վւանդը վերացնելու ն Հայասւանում իր դերիչխանությունը վերականդնելու Համար: Նա ոչ միայն նոր խոչոր ուժեր է ուղարկում Արնելք, այլն իբերներին, աղվաններին ն կովկասի լեռնականներին դուրս է բերում åարթնների ու Հայերի դեմ: Այս ժամանակ Հռոմեացիներին Հաջողվել էր խախւել անդրկովկասյան ժողովուրդների բարեկամությունն ու միասնությունը: Իբերական ն աղվանական իչխող վերնախավերը, վախենալով Պարթնական թադավորության Հեւադա ուժեղացումից, անցել էին Հռոմի կողմը: Հաւկաåես Իբերիայի Փարսման թադավորը դարձել էր Հռոմի «բարեկամն ու դաչնակիցը»: Հռոմեացիների թելադրանքով 35 թ. Փարսմանը ն նրա եղբայրը' ՄիՀրդաւը կաչառքի ու դավադրության միջոցով åալաւական ծառայողների ձեռքով Արչակին թունավորելուց Հեւո մեծ ղորքով Հարձակ վում են Հա յաս ւա նի վրա ն դրա վում Ար ւաչ ա ւը: Ար ւա վան III-ը լուր սւանալով որդու սåանության մասին' իր մյուս որ258

դուն' 0րոդեսին ղորքով ուղարկում է Հայասւան' իբերներից վրեժ լուծելու Համար: Սակայն Փարսմանը ն ՄիՀրդաւը աղվաններից ն կովկասի լեռնականներից օդնական մեծ ուժեր սւանալով' Հաղթում են 0րոդեսին: Դրանից Հեւո Արւավանը ինքը մեծ ղորքով չարժվում է Հայասւան: Սակայն Հենց այդ ժամանակ Հռոմեացիները ոչ միայն իրենց ղորքերով սկսում են սåառնալ Պարթնական թադավորության սաՀմաններին, այլն աåսւամբություն են առաջացնում Տիղբոնում ն åարթնական ավադանու դժդոՀ մասի միջոցով դաՀ են բարձրացնում իրենց կամակաւարներից մեկին: Արւավանը սւիåված է լինում առժամանակ ւախչել Վրկանաց աչխարՀ: Այսåիսով, Հռոմին կրկին Հաջողվում է իր դերիչխանությունը վերաՀասւաւել Հայասւանում: Հռոմեացիների Համաձայնությամբ Հայկական դաՀին ւիրում ն Հայասւանի թադավոր է դառնում Փարսմանի եղբայրը' ՄիՀրդաւը: 37 թ. åարթնական դաՀի վրա վերաՀասւաւված Արւավանը սւիåված է լինում Հաչւություն կնքել Հռոմեացիների Հեւ: Տիբերիոսին Հաջորդած կալիդուլա կայսրը (37–41) Հավանաբար åարթնների Հեւ նոր ընդՀարումներ չառաջացնելու, Հռոմի ծախսերը կրճաւելու նåաւակով, սակայն Հայասւանի ինքնուրույնության åաՀåանման ն åարթնների կողմից չդրավվելու åայմանով Հայասւանի թադավոր ՄիՀրդաւին 37 թ. կանչում է Հռոմ, ձերբակալում է ն աքսորում: Սակայն Հռոմի նոր կայսր կլավդիոսը (41–54), օդւվելով Արւավան III-ի մաՀից Հեւո åարթնների մու առաջացած դաՀակալական կռիվներից, որոչում է Հայասւանը կրկին ենթարկել Հռոմի ւիրաåեւությանը: Այդ նåաւակով նա 43 թ. աքսորից աղաւում է ՄիՀրդաւին ն նրան Հռոմեական ղորքեր ւալով, ուղարկում է Հայասւան, միաժամանակ կարդադրելով Փարսմանին իբերական ղորքերով օդնելու իր եղբորը: 43 թ. արնմոււքից' Հռոմեական, իսկ Հյուսիսից' իբերական ղորքերը միաժամանակ Հարձակվում են Հայասւանի վրա: Հայերը Հայկական բանակի սåարաåեւ Գիսակ Դիմաքսյանի դլխավորությամբ դիմադրություն են ցույց ւալիս երկիրը ներխուժած թչնամիներին: Սակայն Հռոմեական ն իբերական ղորքերն իրենց ունեցած դերակչռության չնորՀիվ ՀաղթաՀարում են Հայերի դիմադրությունը ն վերանվաճում Հայասւանը: 47 թ. Հայկական դաՀի վրա կրկին Հասւաւվում է ՄիՀրդաւը: Սրա իչխանության մասին Տակիւոսը վկայում է, որ «ավելի դաժան էր, քան Հարմար էր նոր թադավորության»: Հայերը, բնականաբար,

աւելությամբ էին լցված Հռոմեական այս դրածոյի Հանդեå: Այդ åաւճառով էլ, ինչåես վկայում է նույն Տակիւոսը, ՄիՀրդաւը Հայասւանին ւիրում էր Գառնի բերդում ն այլ վայրերում դւնվող Հռոմեական ղորքերի ուժերով: ՄիՀրդաւը ղոՀ է դնում իր Հարաղաւ եղբոր' Փարսմանի ն սրա որդու կաղմակերåած դավադրությանը: Փարսմանը ուներ Հռադամիղդ անունով ւառասեր, իչխանասեր ն ամեն վաւ բանի ընդունակ մի որդի: Սա ծրադրում է դրավել իր Հոր դաՀը: Սակայն Փարսմանը, վւանդն իրենից Հեռացնելու նåաւակով իր որդուն մաւնացույց է անում Հայասւանի դաՀը ն խորՀուրդ ւալիս դավադրության միջոցով սåանել ՄիՀրդաւին, որը ոչ միայն իր եղբայրն էր, այլն իր աղջկա ամուսինը ն Հռադամիղդի աները: Հռադամիղդը իր Հորեղբոր Հեւ կեղծ բարեկամություն Հասւաւելուց ն դժդոՀ Հայ մեծամեծներից չաւերին իր կողմը դրավելուց Հեւո 51 թ. իբերական ղորքերով Հարձակվում է ՄիՀրդաւի վրա, իսկ սա Հանկարծակի Հարձակումից աՀաբեկված, բուն երկրի բնակչության մեջ ոչ մի Հենարան չունենալով' ւախչում է Գառնի ամրոցը ն աåավինում Հռոմեական կայաղորի åաչւåանությանը: Հռադամիղդը åաչարում ն դրոՀով ւորձում է դրավել Գառնին, սակայն դա նրան չի Հաջողվում: Դրանից Հեւո նա կաչառում է Հռոմեական կայաղորի ադաՀ Հրամանաւար, åրեֆեկւ կելիոս Պոլլիոնին, որը ՄիՀրդաւին Հանձնում է իր Հակառակորդի ձեռքը: Հռադամիղդը ՄիՀրդաւին ն նրա կնոջը, այսինքն իր քրոջը խեղդել է ւալիս ծանր դորդերի ւակ, որովՀեւն խոսւացել էր նրանց չսåանել ոչ սրով ն ոչ էլ թույնով: Հռադամիղդը սåանել է ւալիս նան ՄիՀրդաւի որդիներին այն åաւճառաբանությամբ, որ սրանք լաց էին եղել իրենց ծնողների եղերական սåանության ժամանակ: ՄիՀրդաւի սåանության լուրը Արնելքի Հռոմեական բարձրասւիճան կառավարիչներն ու Հրամանաւարներն ընդունում են բացաՀայւ անւարբերությամբ ն նույնիսկ ուրախությամբ: Նրանք խորՀըրդակցություն են դումարում' Հայասւանում սւեղծված դրությունը քննարկելու Համար: Այսւեղ չաւերը դւնում են, որ Հռոմի քաղաքական չաՀերի ն անվւանդության ւեսակեւից օւարների ամեն մի ոճրադործություն åեւք է ընդունվի ուրախությամբ, որ նույնիսկ անՀրաժեչւ է նրանց մեջ առաջ բերել աւելություն ն երկåառակություններ: ԽորՀրդակցության մասնակիցները, ինչåես վկայում է Տակիւոսը, դալիս են այն եղրակացության, որ «Թող Հռադամիղդն ունենա իր իչխանության ւակ Հանցանքով ձեռք բերածը, միայն թե նա լինի աւելի ու վաւանուն, որովՀեւն այդ ավելի օդոււ կբերե,

քան եթե նա վւարվելու լինի ւառքով»: 51 թ. կաåադովկիայի Հռոմեական կաչառված կուսակալի ներկայությամբ Հռադամիղդը Արւաչաւում Հայւարարվում է Հայասւանի թադավոր: Իր Հայրենիքի անկախության ն åեւականության վերականդընման Համար åայքարող Հայ ժողովուրդը, բնական է, որ ավելի խոր աւելությամբ åեւք է լցվեր մարդկային բարոյականությունից ղուրկ, դաժան ու ոճրադործ Հռադամիղդի ն սրան Հովանավորող Հռոմեացիների Հանդեå: 51 թ. իր եղբայրների Համաձայնությամբ դաՀ է բարձրանում åարթնական ամենանչանավոր թադավորներից Տրդաւ Ա-ի գաՇա- մեկը' Վաղարչ I-ը (51–75): Սա իր դաՀակալության Հենց սկղբից վճռական åայքար է մղում կալությունը Հռոմեական աղդեցության դեմ, մեծ ղարկ է ւալիս իրանական մչակույթի ղարդացմանը, վերականդնում է ղրադաչւական կրոնը ն Հավաքում այդ կրոնին վերաբերող Հին դրքեր: Վաղարչը դաՀակալական Հնարավոր կռիվները կանխելու նåաւակով իր Բակուր եղբորը դարձնում է Աւրåաւականի թադավոր, որը դեռնս առաջին դարի սկղբից անցել էր åարթնների դերիչխանության ւակ: Նա որոչում է նան Հռոմեացիներին ու նրանց կամակաւար Հռադամիղդին դուրս քչել Հայասւանից ն Հայկական դաՀը ւալ իր մյուս եղբորը' Տրդաւին, իսկ Հայասւանը դարձնել Արչակունյաց ւոՀմի երկրորդ ինքնուրույն թադավորությունը: Սրանով Վաղարչը ձդւում էր նան իր թադավորության սաՀմաններն աåաՀովել Հռոմեական վւանդից ն դաչինք կնքել Հայերի Հեւ: Հայասւանում դերիչխանություն Հասւաւելու Համար Հռոմի ն Պարթնական թադավորության միջն մղվող åայքարի ընթացքում Հայկական ավադանու ճնչող մեծամասնությունը թեքված էր åարթնների կողմը: Դրա Հիմնական åաւճառն այն էր, որ åարթնները չէին սåառնում Հայասւանի ինքնուրույնությանը ն նրա ւարածքային ամբողջությանը, մինչդեռ Հռոմեացիները ձդւում էին Հայասւանը վերածել Հռոմեական åրովինցիայի: Բացի այդ, Հայերը ոչ միայն իրենց երկրի դիրքով, բարքերով ու նիսւուկացով, իրենց Հասարակական, քաղաքական, ղինվորական կաղմակերåության նմանությամբ չաւ մու էին åարթններին, այլն նրանց Հեւ կաåված էին մչա կու թա յին, կրո նա կան ն ամուս նա կան ւո խա դարձ կա åե րով: Մինչ դեռ «Հա յե րը, – ինչ åես վկա յում է Տա կի ւո սը, – լի էին

աւե լու թյամբ դե åի Հռո մե ա ցի նե րը»: Երկիրը Հռոմեացիների ւիրաåեւությունից դուրս բերելու ն կայուն åեւականություն սւեղծելու նåաւակով Հայկական ավադանին ընդառաջելով Վաղարչ I-ի ցանկությանը' Համաձայնության է դալիս նրա Հեւ, որåեսղի Հայերն ու åարթնները Համաւեղ կերåով åայքարեն Հռոմի դեմ, ն Տրդաւը դառնա Հայասւանի թադավոր: 52 թ. Վաղարչը ն Տրդաւը åարթնական ղորքերով մւնում են Հայասւան: Արւաչաւը ն Տիդրանակերւը Հոժարակամ իրենց դռները բացում են åարթնական ղորքի առաջ: Պարթնները ն աåըսւամբություն բարձրացրած Հայերը երկրից դուրս են քչում Հռոմեացիներին ն նրանց «դաչնակից» իբերներին: Հռադամիղդը առանց դիմադրություն ցույց ւալու ւախչում է իր Հոր մու' Իբերիա, Տրդաւը Հայւարարվում է Հայասւանի թադավոր: Սակայն վրա Հասնող դաժան ձմեռը, åաչարի åակասությունը ն ղորքի մեջ առաջացած Համաճարակը Հարկադրում են Վաղարչին ու Տրդաւին' իրենց ղորքերով ժամանակավորաåես թողնել Հայասւանը: Հռադամիղդը օդւվելով åարթնների Հեռանալուց' 53 թ. իբերական ղորքով կրկին ներխուժում է Հայասւան ն սկսում դաժան ՀաչվեՀարդար ւեսնել աåսւամբած ու åարթնների կողմն անցած Հայերի Հեւ: Համբերությունից դուրս եկած Հայերը ղինված ջոկաւներով չրջաåաւում են թադավորական åալաւը ն ւորձում են սåանել Հռադամիղդին: Հայերի վրեժխնդրությունից աղաւվելու Համար Հռադամիղդը աåավինում է իր ձիերի արադավաղությանը ն կնոջ Հեւ ւախչում դեåի Իբերիա: Սակայն նրա Հղի կինը, չդիմանալով ւախուսւի ճանաåարՀի դժվարություններին ն ցնցաՀար լինելով, աղերսում է ամուսնուն, որ իրեն åաւվավոր մաՀով աղաւի դերության անարդանքից: Հռադամիղդը, վարժված լինելով դաժանությունների ու Հանցադործությունների մեջ ն վախենալով, որ ուրիչը կւիրանա իր կնոջը, եթե ինքը կենդանի լքի նրան, դաչույնաՀարում է նրան ն դցում Արաքս դեւը: Սակայն չոււով Հովիվները ւրկում են դժբախւ ու կիսամեռ թադուՀուն, կաåում ու դյուղական դեղերով բուժում են նրա վերքերը, այնուՀեւն ուղարկում Տրդաւի մու, որն ընդունում է նրան սիրալիր կերåով ն åաՀում արժանավայել åաւվով: Հայերի բարձրացրած այս նոր աåսւամբությունից Հեւո, 54 թ., Տրդաւը åարթնական ղորքերով կրկին դալիս է Հայասւան ն վերաՀասւաւվում Հայկական դաՀի վրա: Տրդաւ I-ի դաՀակալությամբ ոչ միայն Հայասւանում ւասւորեն

Հիմնադրվում է Հայ Արչակունյաց թադավորական Հարսւությունը, այլն վերանում է Հռոմեական ւիրաåեւությունը, որի Հասւաւման ու åաՀåանման Համար Հռոմը մու Հարյուր ւարվա ընթացքում աåարդյուն կերåով Հսկայական ուժեր ու նյութական միջոցներ էր ծախսել: Հայասւանում Հռոմեական ւիրաåեւության այսåիսի անկայուն վիճակը առաջին Հերթին իր Հայրենիքի անկախության Համար åայքարող Հայ ժողովրդի, իսկ այնուՀեւն åարթնների Համառ ու երկարաւն դիմադրության Հեւնանք էր: Արչակունյաց արքայաւան ն åարթնական Կորբուլոնի դերիչխանության Հասւաւումը Հայասւանում արչավանքը առաջ է բերում նոր åաւերաղմ Հռոմեական կայսրության ն Պարթնական թադավորության ու նրա դաչնակից Հայասւանի միջն, որը ւնում է ւասը ւարի (54-64): Հռոմեական ւիրաåեւությունը Հայասւանում վերականդնելու նåաւակով նոր դաՀ բարձրացած Ներոն կայսրը (54-68) Արնելք է ուղարկում Հռոմեացի Հայւնի ղորավար կորբուլոնին: Սա, դալով Արնելք, ձեռնամուխ է լինում Հայասւանի դեմ նոր արչավանքի նախաåաւրասւմանը: Տասնամյա åաւերաղմի առաջին չորս ւարիների ընթացքում կողմերի միջն ւուոխակի Հաջողություններով ւեղի են ունենում միայն ւոքր ու սաՀմանային ընդՀարումներ: Երկու կողմերն էլ առժամանակ խուսաւում են åաւերաղմական խոչոր դործողություններից: Սակայն չոււով այս դրությունը խախւվում է, ն åաւերաղմը սուր ընթացք է ընդունում: 58 թ. դարնանը կորբուլոնը, օդւվելով Վրկանաց աչխարՀում åարթնների դեմ առաջացած աåսւամբությունից ն åարթնական ղորքի այնւեղ ղբաղված լինելուց, Հռոմեական մեծ ուժերով ներխուժում է Հայասւան: Նրա թելադրանքով նույն այդ ժամանակ Հայասւանի վրա են Հարձակվում նան Հարավից կոմմադենեի Անւիոքոս, Հյուսիսից' Իբերիայի Փարսման թադավորները, Հենիոխները ն Հռոմի մյուս դաչնակիցները: Հայասւանի Համար սւեղծվում է ծանր դրություն: Տրդաւը իր եղբորից' Վաղարչից ոչ մի օդնություն չսւանալով, սւիåված է լինում Հռոմեացիների ն նրանց դաչնակիցների դեմ կռվել միայն Հայկական ուժերով: Նա առավելաåես մղում է մանր åարւիղանական կռիվներ ն աչխաւում է խանդարել Սն ծովի նավաՀանդիսւներից սւացվող Հռոմեական ղորքի åարենավորումը: կորբուլոնը, երբ նկաւում է, որ Տրդաւը խուսաւում է վճռական

ու կանոնավոր ճակաւամարւից, իր ղորքերով չարժվում է դեåի Արւաչաւ: Հռոմեացիները իրենց Հաղորդակցության ճանաåարՀները աåաՀովելու ն Հայկական ղորքերին Հենակեւերից ղրկելու նåաւակով Արւաչաւի ճանաåարՀին åաչարում ու դրավում են մի քանի ամրոցներ, որոնց բոլոր չաւաՀաս բնակիչներին սրի են անցկացնում, իսկ անռաղմունակներին' սւրկության վաճառում: Արւաչաւին սåառնացող վւանդը վերացնելու Համար Տրդաւը իր ղորքերով մայրաքաղաքի մաւույցների մու չրջաåաւում է Հռոմեական արչավող բանակը ն Հարձակվում նրա վրա, բայց առանձին Հաջողություն չի ունենում: Այս անՀաջող ընդՀարումից Հեւո Տրդաւը սւիåված է լինում իր ղորքերով Հայասւանից նաՀանջել Աւրåաւական: Տրդաւի Հեռանալուց Հեւո կորբուլոնը առանց կռվի դրավում է Արւաչաւը ն իր բանակի Հեւ 58-59 թթ. ձմեռը անցկացնում է այնւեղ: 59 թ. դարնանը Հռոմեական ղորքը դուրս դալով Արւաչաւից' չարժվում է դեåի Տիդրանակերւ: Նախքան Հեռանալը Հռոմեացիները կորբուլոնի Հրամանով ՀրդեՀում, քարուքանդ են անում ու Հողին են Հավասարեցնում Արւաչաւը: կորբուլոնը այս վայրադությունը արդարացնում էր նրանով, որ Հայասւանի մայրաքաղաքն իր åարիսåների լայնածավալության åաւճառով առանց ուժեղ åաՀակաղորի չէր կարելի åաՀåանել, իսկ ինքը այնքան ուժ չուներ, որ թե՛ Արւաչաւը åաՀåաներ ն թե՛ åաւերաղմ մղեր: Իրաåես Արւաչաւը կործանելու Հիմնական åաւճառը ոչ այնքան կորբուլոնի' ուժեր չունենալն էր, որքան այն, որ Հայասւանի մայրաքաղաքը ՀակաՀռոմեական չարժումների ու åայքարի, Հեւնաåես ն Հայասւանի անկախության ձդւող ուժերի միավորման Հիմնական կենւրոնն էր: Արւաչաւի կործանումը ավելի նս ուժեղացնում է Հայ ժողովրդի մեջ աւելությունը Հռոմեական ղավթիչների նկաւմամբ: Վրեժխընդրությամբ լցված Հայերը Արւաչաւից դեåի Տիդրանակերւ չարժվող Հռոմեական բանակի դեմ մղում են åարւիղանական ուժեղ կռիվներ: Թչնամու ղորքերը Հաւկաåես Հանդուդն ն խիսւ Հարձակումների են ենթարկվում Արածանիի վերին Հովւի լեռնային չրջաններում: Հռոմեական բանակին ուժեղ դիմադրություն են ցույց ւալիս նան ճանաåարՀի վրա դւնվող ամրոցները, որոնցից երկուսը Հռոմեացիները åաչարելուց ն կաւաղի կռվից Հեւո կարողանում են դրավել: Զնայած Հայերի ցույց ւված դիմադրությանը' այնուամենայնիվ կորբուլոնին Հաջողվում է իր ղորքերով Տարոնի վրայով մուենալ

Հայասւանի երկրորդ մայրաքաղաքին: Տիդրանակերւի մեծ մասամբ օւար ու Հելլենականացած բնակիչները, որոնք առնւրաւնւեսական սերւ կաåերով կաåված էին Ասորիքի ու կաåադովկիայի Հեւ ն ավելի թեքված էին Հռոմեացիների, քան åարթնների կողմը, քաղաքի դռները բաց են անում Հռոմեական ղորքի առաջ: Միայն քաղաքի անվախ երիւասարդությունը ամրանում է միջնաբերդում ն Համառ մարւեր է մղում թչնամու դեմ: Սակայն Հռոմեացիներին վերջ ի վերջո Հաջողվում է դրավել նան միջնաբերդը: կորբուլոնը սåանություններով ու ՀրդեՀներով ավերում է նան Հարավային Հայասւանի Հայ ավադանու այն ներկայացուցիչների կալվածքները, բերդերը, որոնք թեքված էին åարթնների կողմը: Հայասւանի վերանվաճման առթիվ Հռոմում կաղմակերåվում են ւոնաՀանդեսներ, կւրվում են åղնձե, արծաթե ու ոսկե դրամներ' «Հայասւանը նվաճված» ն այլ մակադրություններով: Ներոնի կողմից Հայկական դաՀի Համար նոր թեկնածու է ընւըրվում կաåադովկիայի Արքեղայոս թադավորի ծոռը' Տիդրանը, որը 60 թ. դալիս է Հայասւան ն Տիդրանակերւում դաՀ բարձրանում: Հայոց այս նոր թադավոր Տիդրան 7I-ը (60-61), ինչåես վկայում է Տակիւոսը, երկար ժամանակ Հռոմում åաւանդ լինելով' ձեռք էր բերել սւրուկներին Հաւուկ Համբերություն ու սւորաքարչություն: Հակառակ Հռոմեական ղորքի ներկայությանը ն Հռոմեացիների դործադրած աՀաբեկումներին, սրա թեկնածությունը Հայասւանում ընդունվում է բացաՀայւ դժդոՀությամբ, որովՀեւն Հայերի Համակրանքը Տրդաւի կողմն էր: կորբուլոնը Տիդրան 7I-ի ւրամադրության ւակ մու 5000 ղորք թողնելուց Հեւո ինքը Հռոմեական մնացած ղորքերով Հայասւանից Հեռանում է Ասորիք, որւեղ նա կուսակալ էր նչանակված Ներոնի կողմից: 61 թ. դարնանը Հռոմեացիների թելադրանքով Տիդրան 7I-ը Հարձակվում է åարթնների դերիչխանության ւակ դւնվող Ադիաբենեի վրա: Նա Հայասւանի սաՀմանակից այս երկիրը, ինչåես վկայում է Տակիւոսը, «ավերել էր ավելի լայն չաւերով ն ավելի երկարաւն, քան լինում է ավաղակության ժամանակ»: Հավանաբար, այս Հարձակման նåաւակն էր եղել սւիåել åարթններին ընդունելու Հայասւանում ւեղի ունեցած ւուոխությունը: Տրդաւի արւաքսվելը Հայասւանից ն նրա ւոխարեն Տիդրան 7I-ի դաՀ բարձրանալը, ինչåես ն այս վերջինի Հարձակումը Ադիաբենեի վրա åարթնական ավադանու չրջանում խիսւ դժդոՀություն265

ներ ու վրդովմունք են առաջ բերում Վաղարչ I-ի դեմ, որը Վրկանաց աչխարՀում չարունակվող աåսւամբության åաւճառով երկմւանքի մեջ էր ն անվճռականություն էր Հանդես բերում Հռոմեացիների նկաւմամբ: Իր եղբորից խիսւ դժդոՀ էր նան Տրդաւը, որը նրան Հանդիմանում ն ասում էր. «Անդործությամբ չէ, որ åաՀåանում են մեծ åեւությունները, այլ մարդկանց ու ղենքերի մրցակցությամբ: Մարդկային բախւի դադաթնակեւում նա է ավելի արդարը, ով ավելի ուժեղ է»: Վաղարչ I-ը Հաչվի առնելով այս դժդոՀուՊեւոսի արչա- թյունները, անմիջաåես Հաչւություն է կնքում վանքը ն նրա Վրկանաց աչխարՀի Հեւ, չւաå նոր, խոչոր ոււարւությունը ժեր է Հավաքում ն նույն 61 թ. åաւերաղմ է սկսում Հռոմի ն նրա կամակաւար Տիդրան 7I-ի դեմ: Պարթնական բանակը բաժանվում է երկու մասի: Զորքի մի մասը, Տրդաւի Հրամանաւարությամբ, մւնում է Հայասւան, իսկ մյուս մասը, իր' Վաղարչի ղեկավարությամբ, Միջադեւքի կողմից չարժվում է դեåի Ասորիք: կորբուլոնը լուր սւանալով åարթնների Հարձակման մասին, չւաå կերåով Տիդրան 7I-ին օդնություն է ուղարկում երկու լեդեոն ղորք, իսկ ինքը ամրացնում է Եւրաւ դեւի աւը ն այնւեղ åաչւåանական դիրքեր դրավում, որåեսղի կասեցնի åարթնական ղորքի ներխուժումը Ասորիք: Նա Համողված լինելով, որ այժմ արդեն չի կարող կռվել ու Հաղթել Հայ-åարթնական միացյալ ուժերին, ինչåես ն վախենալով, որ վւանդավոր այս åաւերաղմում կարող է կորցնել նան նախկինում Հեչւությամբ ձեռք բերած իր ւառքը, խնդրում է Ներոն կայսրից նոր ղորավար ուղարկել Հայասւան: Նա իր այս խընդիրքը åաւճառաբանում էր նրանով, որ Ասորիքը դւնվում է åարթնների ներխուժման վւանդի ւակ ն ինքը սւիåված է åաչւåանել այն: Տրդաւի Հրամանաւարությամբ Հայասւան մւած åարթնական ղորքերը ն նրանց միացած Հայկական ուժերը չոււով դալիս են ու åաչարում Տիդրանակերւը, որւեղ, ճակաւամարւից խույս ւալով, ամրացել էին Տիդրան 7I-ը ն Հռոմեական լեդեոնները: Հայ-åարթնական ղորքերը դրոՀով ւորձում են դրավել քաղաքը, բայց դա նրանց չի Հաջողվում: Դրանից Հեւո նրանք որոչում են քաղաքը ենթարկել երկարաւն åաչարման ն սովի սåառնալիքով սւիåել թչնամուն անձնաւուր լինել: կորբուլոնը մինչն նոր Հրամանաւարի դալը' ժամանակ չաՀելու,

åաւերաղմի åաւասխանաւվությունից խուսաւելու ն Տիդրանակերւում åաչարված Հռոմեական լեդեոններին ւրկելու նåաւակով, Մծբին քաղաքում åարթնների առաջարկած åայմաններով ղինադադար է կնքում Վաղարչ I-ի Հեւ: Ըսւ ղինադադարի åայմանների' կորբուլոնը Տրդաւին ճանաչում է իբրն Հայասւանի թադավոր: Միաժամանակ թե՛ Վաղարչ I-ը ն թե՛ կորբուլոնը Հայասւանից դուրս են բերում åարթնական ու Հռոմեական ղորքերը, ինչåես ն Տիդրան 7I-ին: Այսåիսով, կողմերի միջն կնքված Համաձայնությամբ, Տրդաւի դաՀակալության åայմանով Հայասւանը ճանաչվում է անկախ ու ինքնուրույն åեւություն: Վաղարչ I-ը ղինադադարի åայմանների Հիման վրա վերջնական Հաչւություն կնքելու նåաւակով դեսåաններ է ուղարկում Հռոմ: Սակայն Ներոն կայսրը մերժում է այդ åայմանները ն դեսåաններին եւ է ուղարկում ձեռնունայն: Պաւերաղմը չարունակելու Համար Ներոնը նոր բանակով Արնելք է ուղարկում Պեւոս ղորավարին: Սա դալով կաåադովկիա' Հայւարարում է, թե ինքը Հաղթված Հայերի վրա Հարկ է դնելու, նրանց ենթարկելու է Հռոմեական օրենքներին ն Հայասւանում թադավորի սւվերի ւոխարեն Հասւաւելու է Հռոմեական իչխանություն: Այս Հայւարարությունից Հեւնում էր, որ Հռոմեական կայսրությունը որոչել էր իսåառ վերացնել Հայկական åեւականությունը ն Հայասւանը վերածել Հռոմեական åրովինցիայի: 62 թ. ամռանը Պեւոսը իր ղորքերով Մելիւինեի մուից անցնելով Եւրաւ դեւը, ներխուժում է Հայասւան ն Տավրոսյան լեռների վրայով չարժվում է դեåի Տիդրանակերւ: Սակայն Հայերը ուժեղ դիմադրություն են ցույց ւալիս, որի åաւճառով էլ նրան Հաղիվ է Հաջողվում դրավել սաՀմանամերձ մի քանի ամրություններ: Պեւոսը նկաւի ունենալով վրա Հասնող ձմեռվա ցրւերը, չոււով իր ղորքերը եւ է ւանում ն բանակ է դնում Խարբերդի դաչւում, Արածանիի աւին, Հռանդեա կոչվող վայրում: Մեծամիւ Հռոմեացի ղորավարը սաՀմանամերձ վերոՀիչյալ ամրությունների դրավումը բավարար Համարելով, մի ղեկուցադիր է դրում Ներոն կայսրին, որւեղ Հայւնում է, որ իբր թե ինքը արդեն նվաճել է Հայասւանը, ն վերջացել է åաւերաղմը: Սակայն իրականում չոււով նրան դառն ու խայւառակ åարւություն էր սåասում: 62 թ. աչնանը åարթնական Հիմնական ուժերը Հյուսիսային Միջադեւքից, իսկ Հայկական ղորքերը Տիդրանակերւից, դուցե ն Տա267

րոնից ու այլ վայրերից չարժվում են Ծուք' Պեւոսի դեմ: Հայåարթնական ղորքերը Տավրոսի լեռնանցքները åաչւåանող ն դաչավայրի ւարբեր մասերում դւնվող Հռոմեական բոլոր ղորամասերին դլխովին ջախջախելուց Հեւո դալիս են ու չրջաåաւում Պեւոսի ամրացված ճամբարը: Նրանք սկսում են ուժեղ ճնչում դործադրել, մուիկից Հարվածներ Հասցնել ն ղդալի կորուսւներ åաւճառել åաչարված Հռոմեացիներին: Հռոմեական բանակում խիսւ կերåով ընկնում է կարդաåաՀությունը, ն մեծ չաւեր է ընդունում դասալքությունը: Պեւոսը իր բանակի մնացած մասը վերջնական կործանումից ւրկելու Համար Հաչւություն է խնդրում: Վաղարչ I-ը բանակցություններ վարելու ն ղինադադարի Հաչւություն կնքելու Համար Պեւոսի մու է ուղարկում Հայ ղորավար Վասակին: Սա åաՀանջում է Հռոմեացիներից անվերաåաՀ կերåով անձնաւուր լինել' Հայւարարելով, որ Հայասւանը դրավելու կամ åաՀելու միայն åաւրանքն է մնացել Հռոմեացիների մու, իսկ իրական ուժը Հայերի ու åարթնների ձեռքում է: Փոխադարձ քննարկումից Հեւո որոչվում է, որ Հռոմեական լեդեոնները åեւք է աղաւվեն åաչարումից ն անՀաåաղ Հեռանան Հայասւանից' åարթններին ու Հայերին Հանձնելով իրենց դրաված ամրությունները, ղենքերը ն åարենի åաչարները: Հայ ղինվորները չրջաւակելով ելքի բոլոր ճանաåարՀները ն մւնելով Հռոմեական ամրացված ճամբարը' սկսում են ղինաթաւել Հռոմեացիներին, եւ խլել նրանցից դերիներին, անասունները ն այն ամբողջ ավարը, որ նրանք թալանել էին Հայասւանում: Վախից սարսաւած Հռոմեացիները ձայն ու ծåւուն չեն Հանում, որåեսղի կռվի որնէ առիթ չծադի: Հռոմեական «անåարւելի» Համարվող բանակը ենթարկվում է սւորացման, ծաղր ու ծանակի: Հայերը ղինաթաւված Հռոմեացի ղինվորներին ու Հրամանաւարներին ծնկաչոք անց են կացնում նիղակներով åաւրասւված «լծի» ւակով, որը այդ ժամանակ Համարվում էր ամենամեծ սւորացումը ն åարւվողների սւրկացման աåացույցը: Պեւոսի ն նրա բանակի մնացորդների Հեռանալը Հայասւանից վերածվում է ամոթալի ւախուսւի: Նրանք մի օրվա ընթացքում, առանց եւ նայելու, ւախչում են ավելի քան 60 կիլոմեւր' ճանաåարՀին թողնելով վիրավորներին:

Վաղարչ I-ը նոր դեսåաններ է ուղարկում Հռոմ, որոնք այնւեղ են ժամանում 63 թ. դարնանը: Սրանք Ներոնին են Հանձնում Վաղարչի նամակը, որւեղ նա Հայւնում էր, որ թեն åարթնները Հաղթել են Հռոմեացիներին ն ունեն ղինվորական դերակչռություն, բայց առաջարկվում է Տրդաւին Հայասւանում թադավոր ճանաչելու åայմանով Հաչւություն կնքել: Ներոնը մերժում է Հաչւության առաջարկը, որովՀեւն այն Համարում է Հռոմի Համար նվասւացուցիչ ու անåաւվաբեր: Սակայն այս անդամ Վաղարչի դեսåաններին նվերներ են ւալիս ն նրանց Հասկացնում, որ åարթնների առաջարկած åայմաններով Հաչւություն կկնքվի, եթե Տըրդաւը անձամբ դա Հռոմ ն իր թադը սւանա Ներոնի ձեռքից: Սրանով Հռոմը ցանկանում էր մեղմացնել իր ղորքերի ծանր åարւության ւåավորությունը ն åաՀåանել իր վարկը Արնելքում: Ներոնը Հայերի ու åարթնների դեմ åաւերաղմը չարունակելու դործը կրկին Հանձնարարում է կորբուլոնին' ւալով նրան åաւերաղմ վարելու, Հաչւություն կնքելու արւակարդ լիաղորություններ: 64 թ. կորբուլոնը խոչոր ուժերով մւնում է Ծուք: Սակայն ելնելով Հռոմից սւացած ՀրաՀանդներից' խուսաւում է åաւերաղմից ն աչխաւում է Հաչւություն կնքել: Այդ նåաւակով նա բանակցություններ է սկսում Վաղարչի ն Տրդաւի Հեւ: Վաղարչը ն Տրդաւը Հայասւանը Հեւադա ավերումից աղաւելու ն Հռոմի Հեւ կայուն խաղաղություն Հասւաւելու նåաւակով åաՀանջում են, որ կողմերի Հանդիåումը ն Հաչւության դաչնադրի կնքումը ւեղի ունենա Հռոմեական բանակի åարւության վայրում, որåեսղի ընդդծված լինի, որ Տրդաւը Հայկական դաՀը Ներոնից սւանում է ոչ թե իբրն åարդն, այլ Հայ-åարթնական բանակների ւարած Հաղթանակի չնորՀիվ: կորբուլոնը սւիåված է լինում Համաձայնել Հռոմի Համար ոչ åաւվաբեր այդ առաջարկության Հեւ: 64 թ. Հռանդեայում կողմերի միջն կնքվում է Հաչւության դաչնադիր: Այդ դաչնադրով Տրդաւը ճանաչվում է Հայասւանի թադավոր. միայն նա åեւք է անձամբ դնար Հռոմ ն թադը սւանար Ներոնի ձեռքից: Հաչւությունից Հեւո Հռոմեական ն åարթնական ղորքերը Հեռանում են Հայասւանից: Վերականդնվում են Հայասւանի նախկին սաՀմաններն ու ինքնուրույնությունը: 65 թ. Տրդաւը կնոջ ու ղավակների, եղբորորդիների Հեւ, ինչåես ն 300 Հայ ու åարթն Հեծյալներից բաղկացած չքախմբի ն ՀռոմեաՀո անդ եայ ի դա չն ագիր ը ն Շ այ կա կան թա գավ ո րո ւթ յա ն վ ե րա կ ա ն գնո ւմ ը

կան մի Հաւուկ ղորամասի ուղեկցությամբ ցամաքային ճանաåարՀով ուղնորվում է Հռոմ, որովՀեւն իբրն ղրադաչւական կրոնի քուրմ, Հրաժարվում է ուղնորվել ծովային ճանաåարՀով: Նրա ուղնորությունը ւնում է մու ինը ամիս: Տրդաւին ու նրա ուղեկիցներին բոլոր քաղաքներում Հանդիսավոր ու ւառաՀեղ ընդունելություն են ցույց ւալիս: Ուղնորության ամբողջ ծախսը, որ կաղմում էր օրական մու 200.000 դինար-դրաքմե, այսինքն' մու 160.000 ոսկի ռուբլի, վճարում էր Հռոմեական կայսրությունը: Տրդաւը Նեաåոլիս քաղաքում ներկայանում է Ներոն կայսրին, որը նրան ընդունում է սիրալիր ն նրա åաւվին կաղմակերåում է կրկեսային խաղեր, սուսերամարւեր ու այլ Հանդեսներ: Ներոնը Հռոմի Ֆորում Հրաåարակում Հանդիսավոր կերåով, բաղմաՀաղար բնակչության ն ղորքի ներկայությամբ թադադրում է Տրդաւին: Թադադրման Հանդեսից Հեւո, Հռոմեական սենաւի որոչումով, Պոմåեոսի մեծ թաւրոնում ներկայացում է ւրվում Տրդաւի åաւվին, որը վերջանում է ճոխ խնջույքով: կորբուլոնի կողմից ավերված Արւաչաւը վերաչինելու Համար Ներոնը Տրդաւին նվիրում է 50 միլիոն դինար-դրաքմե, այսինքն' մու 40 միլիոն ոսկի ռուբլի, ինչåես ն նրան է ւալիս Հռոմեացի բաղմաթիվ արՀեսւավորներ: Հռոմեական կայսրի այս առաւաձեռնության նåաւակն էր, անչուչւ, սիրաչաՀել Տրդաւին ն մեղմացնել Հայերի աւելությունն ու ղայրույթը Հռոմեացիների նկաւմամբ: 66 թ. Տրդաւը իր ուղեկիցներով վերադառնում է Հայասւան: Հռանդեայի դաչնադրով ն աåա Հռոմում Տրդաւի թադադրումով իրավական ւեսակեւից նս վերջնականաåես վերականդնվում է Հայ ժողովրդի åեւականությունը, ն Հայասւանում Հասւաւվում է Արչակունյաց թադավորությունը: Թեն Տրդաւն ու նրան Հաջորդող թադավորները ընդունում էին Հռոմի դերիչխանությունը ն Համարվում էին Հռոմեական կայսրության «բարեկամն ու դաչնակիցը», սակայն այժմ այդ դերիչխանությունը, «բարեկամությունն ու դաչնակցությունը» մեծ մասամբ ձնական էր ու անվանական, քան իրական: Իրականում Հայասւանը դառնում էր Արչակունիների ինքնուրույն երկրորդ թադավորությունը, Պարթնական թադավորությունից Հեւո: Հայասւանում թադավորող առաջին Արչակունի թադավորներն իրենց ծադումով åարթններ էին: Սակայն Հեւադայում նրանք ասւիճանաբար, խնամիական կաåեր սւեղծելով ւեղական իչխանական ւների Հեւ, լրիվ Հայանում են, ն արքայաւունն աղդայնանա270

լով' սւանում է Հայկական բնույթ: Հայասւանում ւասւորեն առաջանում է Հայ Արչակունիների Հարսւությունը: Արչակունյաց թադավորության Հասւաւումը Հայասւանում խոչոր դրական նչանակություն ուներ, որովՀեւն երկրում սւեղծում էր քիչ թե չաւ կայուն ու կենւրոնացված åեւականություն, այլն նåասւում էր Հասարակական-ւնւեսական կյանքի ն Հայկական մչակույթի Հեւադա ղարդացմանը: Հռանդեայի դաչնադրից Հեւո Արնելքում Տ ր դ ա ւ Ա - ի Շ ե ւ ա - Հասւաւվում է խաղաղություն, որը ւնում է գ ա գ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ - Հիսուն ւարի (64–114): Խաղաղության այս չըրթ յ ու նը ջանը ղդալի չաւով նåասւում է Հայասւանում քաղաքների, արՀեսւադործության ու առնւրի ղարդացմանը: Տրդաւ I-ը Հռոմից վերադառնալուց Հեւո վերաչինում է ավերված Արւաչաւը, որը ի åաւիվ Ներոն կայսրի վերանվանվում է Ներոնեա: Սակայն այս նոր անունը ժողովրդականություն չի սւանում ն չի ւարածվում: կարճ ժամանակից Հեւո Արւաչաւը կրկին դառնում է Հայասւանի åեւական, քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքի կենւրոնը: Տրդաւ I-ը, ինչåես երնում է Գառնիում Հայւնաբերված նրա Հունարեն արձանադրությունից, իր թադավորության ւասնմեկերորդ ւարում, այսինքն' 77 թ., վերակառուցում է նան Գառնիի բերդը ն նրա ներսում կառուցում նոր չենքեր: Նրա կառուցած Հոյակաå չենքերից մեկը Գառնիի սյունաղարդ ն սքանչելի քանդակներով ղարդարված Հեթանոսական ւաճարն է, որի ավերակներն անդամ մեծ Հիացմունք են åաւճառում ժամանակակից դիւողներին: Մովսես Խորենացին այս ւաճարի կառուցումը սխալմամբ վերադրելով Տրդաւ III-ին, այն անվանում է «Տուն Հովանոց», իսկ ժողովուրդը այն կոչում է «Տրդաւաթախւ»: Տրդաւ I-ից սկսած' Գառնին դառնում է Հայ Արչակունի թադավորների ամառային նըսւավայրը: Այդ ժամանակ Հայասւանի Հաւկաåես Հյուսիսային ու Հյուսիսարնելյան չրջանների Հանդսւությունը որոչ չաւով խանդարում են ալանները, որոնք կովկասյան մյուս ցեղերի ու վրացիների Հեւ միասին 72 թ. կողոåոււի նåաւակով արչավում են դեåի Աւրåաւական ու Հայասւան: Տրդաւը Հայկական ուժերով ռաղմերթի ելնելով' ճակաւամարւ է ւալիս նրանց դեմ: Ալանների արչավանքը կրկընվում է նան 75 թ.: Տրդաւի կյանքի վերջին ւարիները ն նրա մաՀվան ճիչւ թվակա271

նը Հայւնի չեն: Ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ նա թադավորել է մինչն 78 թ.: Տրդաւ I-ին Հաջորդում է Սանաւրուկը (78– Հայասւանը 110): Նա ծադումով Արչակունի էր ն ՀավանաՍանաւրուկի բար Տրդաւ I-ի որդին: «Հայոց թադավոր Սաժամանակ նաւրուկը,– վկայում է Հույն մաւենադիր Սուիդասը,– ուներ միջին Հասակ, բայց Հակում ուներ ամեն մի մեծ բանի ն, մանավանդ, դեåի åաւերաղմական դործերը: Նա Հավաւարիմ åաՀաåան էր արդարադաւության ն իր կենցաղավարության մեջ ղուսå էր, նան չաւավոր ն ուղղամիւ, ինչåես լավադույնները Հույների ն Հռոմեացիների մեջ»: Սանաւրուկի ժամանակ Հայասւանում չարունակում է ղարդանալ քաղաքաչինությունը: Փավսւոս Բուղանդը վկայում է, որ Սանաւրուկ թադավորը Արածանի դեւի ն նրա Հեւ միախառնվող Մեղրադեւի խառնարանի մու կառուցել է Մծուրք կամ Մծուրն քաղաքը, որ դեռնս I7 դարում ՀիմնաՀաւակ կործանված է եղել: Սանաւրուկը, ինչåես երնում է Սեբեոսի åաւմության առաջին դլխում Մար Աբաս կաւինա Մծուրնացու դրքից բերված մի Հաւվածից, Մծուրն քաղաքում կառուցել է նան թադավորական աåարանք ն արքունի åալաւի դռան դիմաց քանդակել է ւվել Հունարեն մի արձանադրություն, որւեղ Հայ ն åարթն Արչակունի առաջին Հինդ թադավորների մասին ժամանակադրական ւեղեկություններ են եղել: Թե՛ այս ն թե՛ Մովսես Խորենացու վկայություններից Հեւնում է, որ Սանաւրուկը իր կառուցած Մծուրն կամ Մծուրք քաղաքը դարձրել է աթոռանիսւ կենւրոններից մեկը: Հ. Մանանդյանը դւնում է, որ Մծուրն քաղաքը կառուցված է եղել Մչո դաչւի արնմւյան կողմում, Արւաչաւից Տիդրանակերւ դնացող առնւրական ու ռաղմական մեծ ճանաåարՀի վրա, ն որ այն առնւրական կաåերով կաåված էր Մելիւինեի, Տիդրանակերւի, Արւաչաւի, կարինի ն Հայասւանի մյուս քաղաքների Հեւ: Սանաւրուկը մաՀանում է մու 110 թվականին ն թաղվում Դարանաղյաց դավառի Անի ամրոցում դւնվող Հայ թադավորների ւոՀմային դերեղմանաւանը: Սրա դամբարանը, ինչåես վկայում է Փավսւոս Բուղանդը, Հսկայաչեն, ամրաåինդ ն ճարւարադործ մի կառուցվածք էր, որը նույնիսկ չէին կարողացել բանալ åարսիկները, երբ նրանք 367 թ. դրավելով Անի ամրոցը, քանդել էին Հայ թադավորների դերեղմանները ն նրանց մեջ եղած ոսկորները ւարել իրենց Հեւ:

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ II–III ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Զնայած Արչակունյաց արքայաւոՀմի ՀասՏրայանոս կայսեր ւաւմանը, մինչն III դարի սկիղբը Հայկական դաՀը ժառանդաբար չէր անցնում Հայասւանի արչավանքը Արչակունի թադավորների որդիներին: Հռանդեայի դաչնադրի Հիման վրա յուրաքանչյուր թադավորի մաՀից Հեւո åարթն Արչակունիները Հայկական դաՀի Համար իրենց ւոՀմից առաջարկում էին նոր թեկնածու, որը կարող էր թադավորել Հռոմեական կայսրության Հավանությունը ն Հասւաւումը սւանալուց Հեւո միայն: Սանաւրուկի մաՀից Հեւո åարթն Արչակունիների առաջարկությամբ ն Հռոմեական կայսրության Համաձայնությամբ Հայասւանում դաՀ է բարձրանում åարթնաց Բակուր II թադավորի (77–110) որդին' Աչխադարը (մու 110–113): Սրա դործունեության մասին մեղ ոչ մի ւեղեկություն չի Հասել: I դարի Հաւկաåես երկրորդ կեսում Հռոմեական կայսրությունը ժամանակավորաåես ղդալի չաւով թուլանում է, ն խախւվում են նրա ւիրաåեւող դիրքերը Արնելքում: Հռոմեական կայսրության Հարնան երկրները, ասւիճանաբար ընդօրինակելով ու յուրացնելով Հռոմեական ռաղմական ւեխնիկան ն մարւավարության եղանակները, ի չիք են դարձնում կայսրության ռաղմական դերակչռությունը ն սկսում են սåառնալ նրա ւիրաåեւությանը: Հռոմեական կայսրության այս թուլության անմիջական Հեւեվանքն էր նան Հռանդեայի դաչնադիրը: Այդ դաչնադիրը Հայասւանի Հարցում Հռոմեական կայսրության ն Պարթնական թադավորության միջն ւոխղիջումային Համաձայնության դալու մի ւորձ էր միայն: Հասկանալի է, որ այդ դաչնադիրը կայուն ն երկարաւն չէր կարող լինել, մանավանդ որ երկու կողմերն էլ Հարմար առիթի էին սåասում' այդ դաչնադիրը խախւելու ն իրենց լիակաւար դերիչխանությունը Հայասւանում Հասւաւելու Համար: Հռոմեական կայսրությունը կրկին մեծ չաւով ուժեղանում է Տրայանոս ռաղմաւենչ կայսեր (98–117) ժամանակ: 113 թ. åարթնների նոր թադավոր Խոսրովը, իր չաՀերի ւեսակեւից անՀամաåաւասխան Համարելով Աչխադարին, ինքնադլուխ, առանց Հռոմեական կայսրության Համաձայնության Աչխադարին Հեռացնում է Հայկական դաՀից ն նրա ւոխարեն Հայասւանի թա273

դավոր է նչանակում Բակուր II-ի մյուս որդուն' Պարթամասիրին (113–114): Տրայանոս կայսրը Հայասւանում կաւարված այս ւուոխությունը Համարելով Հռանդեայի դաչնադրի խախւում ն Հռոմեական չաՀերի ունաՀարում' մի խոչոր արչավանք է կաւարում դեåի Արնելք: Այս արչավանքի անմիջական չարժառիթը թեն Հայասւանում կաւարված ւուոխություններն էին, սակայն իրականում այս արչավանքով Տրայանոսը ն Հռոմեական սւրկաւերերը ձդւում էին Արնելքում վերականդնել Հռոմի խախւված դիրքերը, ավելացնել կայսրության եկամոււները, ձեռք բերել նոր Հարսւություններ ու սւրուկներ, ինչåես ն ւիրել Զինասւանից եկող ն Աւրåաւականի ու Հայասւանի վրայով անցնող միջաղդային ւարանցիկ առնւրի ճանաåարՀներին: 114 թ. դարնանը Տրայանոսը իր ղորքերով մւնում է Հայասւան ն Ծուքի մայրաքաղաք Արչամաչաւը դրավելուց Հեւո դալիս բանակ է դնում Եկեղյաց դավառում: Այսւեղ Տրայանոսին է ներկայանում Հայասւանի թադավոր Պարթամասիրը ն իր թադը դնում նրա ուքերի մու այն Հույսով, որ այդ թադը կրկին եւ կսւանա կայսեր ձեռքից: Հռոմեական ղինվորները Հայոց թադավորին առանց թադի կայսեր առջն կանդնած ւեսնելով' մեծ աղաղակ են բարձրացնում ն Տրայանոսին, անարյուն «Հաղթանակ» ւանելու առթիվ, կոչում են իմåերաւոր: Պարթամասիրը ղորքի ներկայությամբ Համարձակորեն ասում է, որ ինքը ոչ åաւերաղմի մեջ է Հաղթվել ն ոչ էլ դերի է վերցվել, այլ եկել է կամավոր կերåով, Հավաւացած լինելով, թե իրեն որնէ վիրավորանք չեն Հասցնի, ն ինքը կսւանա իր թադավորությունը, ինչåես որ Տրդաւը սւացել էր Ներոնից: Տրայանոսը մերժում է Հայկական դաՀը վերադարձնել Պարթամասիրին ն Հայւարարում է, որ ինքը որոչել է Հայասւանը դարձնել Հռոմեական åրովինցիա: Տրայանոսը Պարթամասիրին ն նրան ուղեկցող åարթններին թույլ է ւալիս Հեծյալ մի åաՀակախմբի Հսկողությամբ Հեռանալ Հռոմեական բանակից: Սակայն ճանաåարՀին ուղեկցող åարթնների ն Հռոմեական åաՀակախմբի միջն ւեղի է ունենում ընդՀարում, որւեղ ն սåանվում է Պարթամասիրը: Շոււով Տրայանոսը նվաճում է Հայասւանի մեծ մասը ն այն վերածում է Հռոմեական åրովինցիայի: Նվաճումից աղաւ են մնում միայն Հայասւանի Հյուսիսային նաՀանդները: Տրայանոս կայսրը իր Հեւադա արչավանքի ընթացքում, 114–116

թթ., դրավում է նան Մծբինը, Եդեսիան, åարթնների մայրաքաղաք Տիղբոնը, Սելնկիան ն Հասնում մինչն Պարսից ծոց: 116 թ. Հայասւանում, Միջադեւքում ն Ադիաբենեում ուժեղ աåսւամբություններ են ւեղի ունենում Հռոմեացիների դեմ: Այս աåսւամբությունները ոդնորում են նան åարթն Արչակունիներին, որոնք մի կողմ թողնելով իրենց ներքին ւարաձայնությունները' ամբողջ ուժերը Համախմբում են արւաքին թչնամուն ՀակաՀարված ւալու Համար: Աåսւամբներն ու åարթնական ղորքերը չաւ ւեղերում ջարդում կամ դուրս են վւարում Հռոմեական åաՀաåան ղորքերին: Տրայանոսն իր թիկունքը վւանդված ւեսնելով' չւաå վերադառնում է Միջադեւք ն դաժան կերåով ճնչում այսւեղ բարձրացած աåսւամբությունները: Սակայն դրանից Հեւո Տրայանոս կայսրը երկար չի աåրում: Նա մաՀանում է 117 թ. կիլիկիայում: Տրայանոսի մաՀից Հեւո Ասորիքում դւնվող Հոոմա-ւարթնա- Հռոմեական ղորքերը կայսր են Հռչակում նրա կան Շեւագա աղդական Ադրիանոսին (117–138): Սա ւոխում մրցակցությունը է իր նախորդի նվաճողական քաղաքականուն Հայասւանը թյունը ն դլխավորաåես ուչադրություն է ԱԱ դարում դարձնում կայսրության սաՀմաններն ամրաåնդելու, խաղաղությունը åաՀåանելու, կայսրության սաՀմաններում քաղաքների ու ւնւեսական կյանքի Հեւադա ղարդացման վրա: Ադրիանոսը Հրաժարվում է Տրայանոսի բոլոր նվաճումներից ն նոր նվաճված երկրամասերը վերադարձնում է Պարթնական թադավորությանը, որովՀեւն կայսրությունը առանց ուժերի ծայրաՀեղ լարման ու նյութական մեծ միջոցների չէր կարող åաՀել դեռնս ւեղւեղ աåսւամբություններով բռնկված, չխաղաղեցված ն Հռոմեացիների դեմ թչնամաբար ւրամադրված այդ երկրամասերը: Հայ ժողովրդի բարձրացրած աåսւամբության ն ցույց ւված Համառ դիմադրության, ինչåես ն åարթնների Հեւ ընդՀարվելու վւանդի Հեւնանքով Ադրիանոսը սւիåված է լինում Հռոմեական ղորքերը դուրս բերել Հայասւանից ն Հրաժարվել Հայասւանը Հռոմեական åրովինցիայի վերածելու իր նախորդի ծրադրից: 117 թ. կրկին վերականդնվում են Հայասւանի ներքին ինքնուրույնությունն ու թադավորությունը: Հռոմեական կայսրության ն Պարթնական թադավորության Համաձայնությամբ Հայասւանում դաՀ է բարձրանում Արչակունիների ւոՀմից Սանաւրուկ թադավորի որդին' Վաղարչ I-ը (117–140):

Հայասւանում կրկին Հասւաւվում է Համեմաւաբար երկարաւն խաղաղություն: Հաւկաåես Արարաւյան դաչւում, որը կորբուլոնի արչավանքից Հեւո ավելի քան 75 ւարի չէր ենթարկվել արւաքին Հարձակումների ու կողոåոււի, ղդալի չաւով ղարդանում են դյուղաւնւեսությունը, արՀեսւադործությունը, ներքին առնւուրը ն դրամական չրջանառությունը: Տնւեսական կյանքի այս վերելքի Հեւնանքով Արարաւյան դաչւում, Հայասւանի մայրաքաղաք Արւաչաւից ոչ այնքան Հեռու, առաջանում է մի նոր մեծ քաղաք: Դեռնս Երվանդյանների ժամանակ դյուղաքաղաք Հանդիսացող Վարդդեսավանը ասւիճանաբար մեծանում, բաղմամարդանում ն առնւրաչաՀ քաղաքի է վերածվում: Հայոց Վաղարչ I թադավորը ամուր åարիսåներով ու åաւվարով չրջաåաւում է Վարդդեսավանը ն այն իր անունով վերանվանում Վաղարչաåաւ, որը Հայկական ն Հունա-Հռոմեական սկղբնաղբյուրներում կոչվում է նան Նոր քաղաք կամ կայնեåոլիս: I–II դարերում Արւաչաւի, Վաղարչաåաւի ն Հայասւանի մյուս քաղաքների ու քաղաքաւիå ավանների ղարդացմանը ղդալի չաւով նåասւում է նան մի կողմից Զինասւանի, Միջին Ասիայի, Հնդկասւանի, Իրանի ու Միջադեւքի, իսկ մյուս կողմից' Ասորիքի, Միջերկրական ու Սն ծովերի նավաՀանդիսւների, Փոքր Ասիայի ն Հռոմի միջն ւեղի ունեցող միջաղդային աչխույժ առնւուրը: Հռանդեայի դաչնադրից Հեւո Հայասւանը մեծ մասամբ դառնում է չեղոք երկիր: Այդ åաւճառով էլ Հիչյալ ն Հեւադա դարերում Արւաչաւը դառնում է միջաղդային ւարանցիկ առնւրի խոչոր Հանդուցակեւերից ու կենւրոններից մեկը, որւեղ առնւուր անելու Համար դալիս էին բաղմաթիվ երկրների վաճառականներ: Վաղարչ I-ի մաՀից Հեւո մեղ անՀայւ åաւճառներով Հայասւանում կրկին Հասւաւվում է Հռոմեական դերիչխանությունը: 140 թ. Անւոնինոս Պիոս կայսրը (138–161) Հայասւանում թադավոր է նչանակում Հռոմեական սենաւի անդամ ՍոՀեմոսին (առաջին անդամ' 140–161), որին Խորենացին անվանում է Տիդրան: Սա ծադումով Արչակունի չէր, այլ Եմեսայի (այժմ' Հոմս) իչխանական ւոՀմից: ՍոՀեմոս-Տիդրանին դաՀ բարձրացնելը Հայասւանում, որը բացաՀայւ կերåով Հռոմեացիների կողմից Հռանդեայի դաչնադրի խախւումն էր Հանդիսանում, իՀարկե չէր կարող Հանդուրժելի լինել åարթնների Համար: Պարթններն իրենց խախւված իրավունքները վերականդնելու Համար երկու անդամ' 140 ն 154 թթ., åաւերաղմ

սկսելու ւորձ են կաւարում, բայց դրանք առժամանակ կանխվում են Անւոնիոս Պիոս կայսեր սåառնալիքների ն åարթնների երկրում առաջացած երկåառակությունների åաւճառով: Սակայն Անւոնինոս Պիոս կայսեր մաՀից Հեւո' 161 թ., åարթնական արքունիքը վճռական դործողություններ է սկսում: Վաղարչ III-ի (148–191) Հրամանով åարթնական ղորքերը մւնում են Հայասւան, դլխովին ջախջախում Հռոմեական լեդեոններին ն ՍոՀեմոսին դուրս են վւարում Հայասւանից, որը ւախչում ն աåասւանում է Հռոմում: Պարթնները Հայասւանի թադավոր են Հռչակում Արչակունի Բակուրին (161–163): Հռոմեացիները կաåադովկիայից նոր ուժեր են ուղարկում Հայասւան: Սակայն այս ուժերը նս Բարձր Հայքում ւեղի ունեցած ճակաւամարւում չարաչար åարւվում են Հայ-åարթնական ղորքերի կողմից: Պարթնները Հայասւանում ձեռք բերած իրենց Հաջողություններից ոդնորված' չոււով անցնում են Եւրաւ դեւը ն ներխուժում են նան Ասորիք ու կաåադովկիա: Պարթնների Հաղթական առաջխաղացումը կասեցնելու ն եւ մղելու Համար Մարկոս Ավրելիոս կայսրը (161–180) խոչոր ուժերով Արնելք է ուղարկում իր դաՀակից եղբորը' Լուկիոս Վերոսին (161–169): 163 թ. ամառը Հռոմեական ղորքերը Միջադեւքի ն Հայասւանի ուղղություններով անցնում են Հարձակման: Հռոմեական ղորաբանակներից մեկը, Սւաւիոս Պրիսկոս ղորավարի դլխավորությամբ, կաåադովկիայի վրայով ներխուժում է Հայասւան ն Համառ կռիվներից Հեւո նվաճում է այն: 163 թ. վերջին Հռոմեացիները նվաճում են նան Արւաչաւը ն այն կրկին ղդալի չաւով ավերում: Հայասւանի թադավոր Բակուրը դերի ընկնելով' ուղարկվում է Հռոմ, որւեղ որդեդրվում է արքայական Ավրելյան աղդաւոՀմի կողմից ն այսւեղ էլ մաՀանում է: 164 թ. Հռոմեացիները Հայասւանում նորից դաՀ են բարձրացնում Հռոմից վերադարձած ՍոՀեմոս-Տիդրանին: Դրանից վրդովված Հայերը Տրդաւ Հայ իչխանի դլխավորությամբ Հուժկու աåսւամբություն են բարձրացնում: Սակայն Հռոմեական ղորքերը դաժան կերåով ճնչում են աåսւամբությունը ն ձերբակալում Տրդաւին: Երբ Անւիոքում Լուկիոս Վերոսը Հանդիմանում է Տրդաւին' Հայասւանում աåսւամբություն առաջ բերելու ն Հռոմեացիների դաչնակից Հենիոխների թադավորին սåանելու Համար, Տրդաւը բարկացած իր սու277

րը Հանում ն ցանկանում է սåանել նան Լուկիոս Վերոսին: Մարկոս Ավրելիոս կայսրը, Հավանաբար, Տրդաւի կողմնակիցներին սիրաչաՀելու նåաւակով նրան ւոխանակ մաՀաåաւժի ենթարկելու, աքսորում է Բրիւանիա: Հռոմեացիները ղդալի չաւով ավերված Արւաչաւի ւոխարեն Վաղարչաåաւը Հայւարարում են Հայասւանի դլխավոր քաղաքը ն այն դարձնում են Հռոմեական ղորքերի կայան' Հեւադայում åարՀակների միջոցով ավելի նս ամրացնելով նրա åարիսåները: 164 թ. սկսած մինչն 7 դարի երկրորդ կեսը Վաղարչաåաւը դառնում է Հայասւանի մայրաքաղաքը, թեն Արւաչաւը նս Հեւադա դարերում չարունակում է մնալ երկրի ւնւեսական, քաղաքական ու մչակութային Հիմնական կենւրոններից ն մայրաքաղաքներից մեկը: Միջադեւքի ուղղությամբ åարթնների դեմ դործող Հռոմեական ղորքերը նույնåես խոչոր Հաջողություններ են ձեռք բերում: Նրանք 163–165 թթ. ընթացքում դրավում են Եդեսիան, Մծբինը, Սելնկիան, Տիղբոնը: 166 թ. åարթնները սւիåված են լինում մեծ ղիջումներով խաղաղության դաչինք կնքել Հռոմեական կայսրության Հեւ: Ըսւ այդ դաչնադրի Հայասւանը կրկին ընկնում է Հռոմեական դերիչխանության ւակ, թեն անվանաåես åաՀåանվում են նրա անկախությունն ու թադավորությունը: Մեղ Հայւնի չէ, թե երկրորդ անդամ ՍոՀեմոսը մինչն երբ է թադավորել: Ենթադրում են, որ նա մաՀացել է 185 թ.: ՍոՀեմոս-Տիդրանի մաՀից Հեւո Հայկական Հայ Արչակունյաց դաՀը դրավում է åարթնաց թադավորի եղբայր Վաղարչ II-ը (185–198): Հռոմեական կայսրուժաոանգական թյունը, որն այս ժամանակ ներքին անկայուն դինասւիայի վիճակ էր աåրում, Համաձայնվում է այս ւոՇասւաւումը ւոխության Հեւ: 193 թ. Հռոմեական կայսրության ւարբեր մասերում Համարյա միաժամանակ Հանդես են դալիս կայսերական դաՀի երեք թեկնածուներ. Բրիւանիայում դւնվող լեդեոնները կայսր են Հռչակում Ալբինոսին, Իլլիրիայում դւնվող լեդեոնները' Սեåւիմիոս Սներոսին, իսկ Ասորիքում ն Արնելքում դւնվող լեդեոնները' Պեսկեննիոս Նիդերին: Սեåւիմիոս Սներոսը (193–211) ավելի մուիկ դւնվելով Հռոմին' անմիջաåես դրավում է մայրաքաղաքը ն իչխանությունը վերցնում իր ձեռքը: Նա չոււով Համաձայնություն է կնքում Ալբինոսի Հեւ ն որդեդրում նրան: Այս Համաձայնությունից Հեւո Սներոսը մեծ ուժե278

րով չարժվում է Արնելք' Նիդերի դեմ, որին åարթնները ն Արնելքի չաւ երկրներ ճանաչել էին իբրն Հռոմեական կայսր: Նիդերը իր Հակառակորդի դեմ åայքարելու Համար օդնություն է խնդրում åարթնաց, Հայոց ն Հռոմի վասալ այլ երկրների թադավորներից: Մի չարք երկրներ ղորքով օդնում են նրան: Սակայն Հայոց թադավոր Վաղարչ II-ը Հաչվի առնելով, որ դերակչռությունը դւնվում է Սներոսի կողմը, չեղոքություն է åաՀåանում ն Հրաժարվում է օդնել Նիդերին: Պեւք է կարծել, որ Վաղարչ II-ի չեղոքության այս քաղաքականության մեջ որոչ դեր են կաւարել նան Հայասւանում դւնվող Հռոմեական ղորքերը, որոնց Համակրանքը, ըսւ երնույթին, եղել է Սներոսի կողմը: 194 թ. աչնանը Նիդերը կիլիկիայում åարւվում է ն սåանվում: Սներոսը խիսւ կերåով åաւժում է Նիդերին աջակցություն ցույց ւված քաղաքներին: Անւիոքը ն Բյուղանդիոնը մեծ չաւով ավերվում, կողոåւվում ն ղրկվում են իրենց քաղաքային ինքնավարությունից: 194 թ. Սներոսը արչավում է նան åարթնների դեմ, որոնք աջակցել էին նրա ախոյանին: Այդ արչավանքի ժամանակ նա åարթններից նվաճում է Միջադեւքը Սներոսը ցանկանում է ներխուժել նան Հայասւան: Սակայն Հայոց թադավոր Վաղարչ II-ը կանխում է' ուղարկելով նրան ւող, նվերներ ու åաւանդներ, ինչåես ն խոսւանալով ղինակցություն ու բարեկամություն: 196 թ. Սներոսը սւիåված է լինում վերադառնալ Արնմոււք, որովՀեւն այնւեղ նրա դեմ էր դուրս եկել Ալբինոսը: Պարթնները օդւվելով Սներոսի ն Ալբինոսի միջն առաջացած կռիվներից' վերադրավում են Միջադեւքը ն åաչարում Մծբինը, որւեղ Հռոմեական կայաղորը Համառ դիմադրություն է ցույց ւալիս: 197 թ. վերսկսվում է Հռոմաåարթնական åաւերաղմը: Սներոսը Ալբինոսին Հաղթելուց Հեւո կրկին դալիս է Արնելք ն Հարձակվում է Միջադեւքի վրա: Պարթնները առանց ճակաւամարւ ւալու դաւարկում են Միջադեւքը ն եւ են նաՀանջում: Հռոմեացիները չոււով ոչ միայն վերանվաճում են Միջադեւքը, այլն դրավում են åարթնների մայրաքաղաք Տիղբոնը ն Բաբելոնը: 199 թ. åարթնաց թադավորը սւիåված է լինում Հաչւության դաչնադիր կնքել Սներոսի Հեւ: Այդ դաչնադրով Միջադեւքը անցնում է Հռոմեական կայսրությանը: Հռոմեական կայսրությանը միացվելուց Հեւո åարթնա-Հռոմեական Հեւադա åաւերաղմների ժամանակ Հայասւանի ւոխարեն

Հիմնական ռաղմաբեմ է դառնում Միջադեւքը: Ասորիքը ն Հռոմեական մյուս ւիրաåեւությունները åարթնների Հարձակումներից åաչւåանելու ւեսակեւից Հայասւանի աչխարՀադրական դիրքը մեծ չաւով կորցնում է իր ռաղմավարական նախկին նչանակությունը: Բացի այդ, Հռոմեացիները դրավելով ն åրովինցիայի վերածելով Միջադեւքը' ւասւորեն սեå են խրում Հայասւանի ն Պարթնասւանի միջն ն այդ երկրները բաժանում իրարից: Հայ Արչակունիները, որոնք վաղուց ձդւում էին աղաւվել åարթն Արչակունիների վերաՀսկողությունից ն Հայասւանում Հիմնել իրենց սեւական ժառանդական արքայաւունը, աչխաւում են դաչինք կնքել Հաղթական Հռոմեական կայսրության Հեւ, մանավանդ որ այժմ կայսրությունը այն չաւով չէր սåառնում երկրի անկախությանն ու ինքնուրույնությանը, որքան առաջ: Սեåւիմիոս Սներոս կայսրը Հայերին սիրաչաՀելու, Հայ-åարթնական Հեւադա Հնարավոր դաչնակցությունը խաւանելու, նրանց վերջնականաåես իրարից բաժանելու նåաւակով ընդառաջում է Վաղարչ II-ի ցանկությանը ն բարեկամական դաչնադիր է կնքում նրա Հեւ: Ըսւ այդ դաչնադրի' Սեåւիմիոս Սներոս կայսրը դուրս է բերում Հայասւանում դւնվող Հռոմեական ղորքերը, թույլ է ւալիս մեծացնել Հայկական Հեծելաղորի թիվը ն ամեն ւարի ղդալի դումար է բաց թողնում նրա åաՀåանման Համար, սակայն åայմանով, որ այդ ղորքը åեւք է մասնակցեր Հռոմեական արչավանքներին: Այս դաչնադրի Հեւնանքով թեն Հայասւանը մնում է Հռոմեական կայսրության «դաչնակիցն ու բարեկամը», բայց ավելի մեծ չաւով է ձեռք բերում ինքնուրույնություն ու անկախություն: Հայասւանում Հիմնվում է Հայ Արչակունիների սեւական ժառանդական արքայաւոՀմը, որի Հիմնադիրը, ինչåես ճիչւ կերåով նչել է Հ. Մանանդյանը, դառնում է Վաղարչ II-ը: Այս Վաղարչը ոչ այլ ոք է, եթե ոչ Խորենացու մու Հիչաւակված Հայոց թադավոր Վաղարչակը: 1961 թ. Գառնիի åեղումների ժամանակ Հայւնաբերվել է åաՀլավերեն մի արձանադրություն, որի նախնական ընթերցումից åարղվում է, որ այն թողել է Հայոց Վաղարչ թադավորի որդին: Այս ւասւը նս աåացուցում է, որ Վաղարչ II-ի ժամանակ Հայ Արչակունիների թադավորությունը դարձել էր ժառանդական: 198 թ. կովկասյան լեռնականները նոր արչավանք են կաւարում դեåի Հայասւան: Թեն Վաղարչ II-ը Հաղթում ն դուրս է քչում

նրանց Հայասւանից, սակայն ւեղի ունեցած մարւերից մեկում սåանվում է նան ինքը: Վաղարչ II-ին Հաջորդում է նրա որդին' Խոսրով I-ը (198–215): Նա, ինչåես վկայում է Խորենացին, իր Հոր վրեժը լուծելու նåաւակով մի արչավանք է կաւարում կովկասի լեռնականների դեմ ն Հաղթում նրանց: Սեåւիմոս Սներոսի մաՀից Հեւո կայսր է Կարակալլա կայ- դառնում նրա որդին' Անւոնինոս կարակալլան սեր արչավանքը (211–217): Սա անդութ, նենդամիւ, վրիժառու ն Հայասւան ւոքրոդի մի բռնակալ էր: Նա երաղում էր նմանվել իր ամենասիրելի Հերոսին' Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, ն նվաճել ամբողջ Առաջավոր Ասիան: Այդ նåաւակով էլ կարակալլան 215 թ. դալիս է Ասորիք: Նա åարթնների դեմ åաւերաղմական դործողություններ սկսելուց առաջ որոչում է դրավել Հայասւանը ն դարձնել Հռոմեական åրովինցիա: Հենց այդ ժամանակ Հայոց Խոսրով I թադավորի ն նրա որդիների միջն ներքին ւարաձայնություններ ու վեճեր էին առաջանում: կարակալլան, օդւվելով դրանից, Հայոց թադավորին ն նրա որդիներին Հաչւեցնելու åաւրվակով կեղծ բարեկամական նամակներով իր մու' Անւիոք է կանչում Խոսրովին ու նրա ընւանիքի անդամներին: Երբ Խոսրովն ու նրա կինը միամւաբար դալիս են Անւիոք, կարակալլան ձերբակալում է վերջիններիս ն ուղարկում Հռոմ: Հռոմեական կայսեր այս նենդ ու ւմարդի արարքն ընդՀանուր ղայրույթ է առաջ բերում Հայասւանում: Հայերը ղենք են բարձրացնում ն չեն ուղում Հåաւակվել կարակալլային: Նրանք Հայասւանի թադավոր են Հռչակում Խոսրով I-ի որդիներից մեկին' Տրդաւ II-ին (215–251): կարակալլան ղորքեր է ուղարկում Հայասւան ն աչխաւում ղենքի ուժով Հնաղանդեցնել Հայերին, բայց Հաջողություն չի ունենում: Հայերը նրա ուղարկած ղորքերին ջախջախում ն դուրս են քչում երկրի սաՀմաններից: 216 թ. կարակալլան åաւերաղմ է սկսում åարթնների դեմ: Նա Մարասւանի չուրջը դւնվող ւարածքներն ավերելուց ն Ադիաբենեն դրավելուց Հեւո վերադառնում ն ձմեռում է Եդեսիայում: Պարթնների Արւավան 7 (216-224) թադավորը առանց ճակաւամարւ ւալու եւ է քաչվում ն երկրի ներսում աչխաւում է åաւրասւել մի ուժեղ բանակ' թչնամուն ՀակաՀարված ւալու Համար: 217 թ. դարնանը կա րա կալ լան նոր ար չա վան քի է դուրս դա լիս åարթննե րի դեմ,

բայց Հենց այդ ժամանակ էլ սåանվում է իր ղինվորների ձեռքով: Նոր կայսր Մակրինոսը (217–218) թեն չարունակում է åաւերաղմը, սակայն Մծբինի մու երկու անդամ åարւություն կրելով, սւիåված է լինում Հաչւություն կնքել Արւավան 7-ի Հեւ ն իբրն åաւերաղմական վնասների Հաւուցում նրան վճարել 50 միլիոն դինար, այսինքն' մու 20 միլիոն ոսկի ռուբլի: Սակայն Արւավանին չի Հաջողվում Հռոմեացիներից եւ խլել Միջադեւքը: Մակրինոսը սւիåված է լինում դադարեցնել նան թչնամությունը Հայասւանի նկաւմամբ: Եվ որովՀեւն Խոսրով I-ը մաՀացել էր բանւում, ուսւի Մակրինոսը նրա որդուն' Տրդաւ II-ին, ճանաչում է Հայասւանի թադավոր ն նրան ուղարկում է թադ: Մակրինոսը բանւից աղաւում ու եւ է դարձնում նան Տրդաւի մորը: Բացի այդ, նա Տրդաւին է վերադարձնում նան Հայասւանից ւարված ավարը ն նրա Հոր ունեցած կալվածքները կաåադովկիայում: Պարթնական թադավորության ներսում Սասանյան ար- սոցիալ-դասակարդային Հարաբերությունների քայաւան Շաս- սրման, ներքին աåսւամբությունների, անվերջ ւաւումը Պարս- դաՀակալական կռիվների ն Հռոմեական կայսկասւանում ն րության դեմ մղված անՀաջող երկարաւն åաՀայասւանը ւերաղմների Հեւնանքով åարթն Արչակունիների արքայաւունը Հեղինակաղրկվում, թուլանում ն կանդնում է անկման առաջ: Պարթն Արչակունիների դեմ չարժումը սկսվում է բուն åարսկական նաՀանդից' Ֆարսից կամ Պարսքից, որը Հանդիսանում է Աքեմենյանների Հայրենիքը ն ղրադաչւական կրոնի կենւրոնը: Շարժման դլուխ է կանդնում Պարսքի ՍւաՀր քաղաքի արքայիկ Արւաչիրը, որը նույն քաղաքի քրմաåեւ Սասանի թոռն էր: Արւաչիրը Պարսքը իր իչխանության ւակ միավորելուց Հեւո դրավում է նան ՍåաՀանի, կրմանի, Խուղիսւանի մարղերը: Արւավան 7-ը, անՀանդսւացած Արւաչիրի ձեռք բերած Հաջողություններից, 224 թ. դարնանը åաւերաղմի է դուրս դալիս նրա դեմ: Սակայն ւեղի ունեցած ճակաւամարւում Արւավանը åարւվում ն սåանվում է: Շոււով Արւաչիրը դրավում է նան Պարթնական թադավորության մնացած մարղերը ն նրա մայրաքաղաք Տիղբոնը: 226 թ. Արւաչիրը Տիղբոնում Հանդիսավոր կերåով թադադրվում ն իրեն Հայւարարում է «Իրանի արքայից արքա» կամ «Իրանի չաՀնչաՀ»: Այսåիսով, Արւաչիր I-ը (226–241) Պարսկասւանում

Հիմք է դնում մի նոր արքայաւան, որը նրա åաå Սասանի անունով կոչվում է Սասանյան: Սասանյանները ավելի եռանդուն ն անխնա åայքար մղելով Արնմոււքի աղդեցության դեմ' մեծ չաւով Հովանավորում են ւեղական' բուն իրանական մչակույթը ն նåասւում նրա Հեւադա ղարդացմանը: Նրանք Հովանավորում են նան ղրադաչւական կրոնը, որի Հեւնանքով այդ կրոնի բարձր Հոդնորականությունը խիսւ աղդեցիկ դիրք է ձեռք բերում ն բացառիկ դեր կաւարում åեւության ներսում: Սասանյանները, Հենվելով Իրանում նոր ձնավորված ավաւաւիրական դասակարդի ու քրմական դասի վրա, ինչåես ն Համախմբելով իրանական ժողովրդի ուժերը, սւեղծում են ավելի կենւրոնացված ն ուժեղ åեւություն, քան Պարթնական թադավորությունն էր: Նրանք իրենց Համարելով Աքեմենյանների ժառանդորդներ ու նրանց ավանդույթների չարունակողներ' սկղբից նեթ ձդւում են վերականդնել Հին åարսկական աչխարՀակալ åեւությունն ու նրա Հղորությունը: Այդ նåաւակով էլ Սասանյանները, ի ւարբերություն åարթն Արչակունիների, Հռոմեական կայսրության դեմ սկսում են վարել ակւիվ Հարձակողական քաղաքականություն ն աչխաւում են նրան դուրս քչել Արնելքից: Սասանյան Հարսւության Հասւաւումը Պարսկասւանում քաղաքական ու մչակութային ւեսակեւից լուրջ Հեւնանքներ է ունենում Հայասւանի Համար: Սասանյանները սկղբից նեթ խիսւ ն անՀաչւ թչնամական դիրք են դրավում Հայասւանի նկաւմամբ, որովՀեւն նրանք Հայասւանում իչխող Արչակունիներին նս Համարում էին իրենց արքայաւան Հակառակորդներ, ւորձում էին Հայասւանում նս վերացնել Արչակունիներին, ն այն դարձնել Պարսկասւանին ենթակա մարղերից մեկը: Հայ ժողովուրդը իր åեւականությունն ու ինքնուրույնությունը åաՀåանելու Համար սւիåված է լինում Համառ ու անՀավասար åայքար մղել Սասանյան Պարսկասւանի դեմ: Այդ åայքարում Հայասւանը Հարկադրված է լինում Հակվել դեåի Հռոմեական կայսրությունը, մանավանդ որ վայրէջքի ու անկման երկարաւն ճդնաժամի մեջ մւած կայսրությունը այժմ արդեն Հայասւանի Համար այնքան վւանդավոր չէր, որքան առաջ: Դեռնս Հնուց սկսած, բայց Հաւկաåես Արչակունիների ժամանակ Հայկական մչակույթը ն Հեթանոսական կրոնը սերւ կաåերով կաå283

ված էին իրանական մչակույթի ու կրոնի Հեւ: Սակայն այժմ' Սասանյան Պարսկասւանի ն Հայասւանի միջն առաջացած անՀաչւ թչնամության åայմաններում այդ կաåերը Հաճախ խանդարում ու թուլացնում էին Հայ ժողովրդի միասնությունը, նրա åայքարը սասանյան ռաղմակալման դեմ: Իր ինքնուրույնությունը åաՀåանելու, Սասանյան Պարսկասւանի դեմ մղվող åայքարում իր միասնությունն ու դիրքերն ամրաåնդելու նåաւակով Հայասւանը մչակութային ն կրոնական ւեսակեւից նս ասւիճանաբար Հեռանում է Իրանից ու մերձենում Հռոմին ն Արնմոււքի երկրներին: Այս ուղղությամբ ամենանչանակալից ւասւը այն է, որ արդեն I7 դարի սկըղբում Հայասւանում քրիսւոնեությունը Հայւարարվում է åեւական կրոն: Սասանյան արքայաւան Հասւաւումը Պարսկասւանում ունենում է նան այն Հեւնանքը, որ Անդրկովկասի ժողովուրդները' Հայերը, աղվաններն ու վրացիները, քաղաքականաåես ու մչակութաåես ավելի սերւ կերåով մերձենում են իրար, քանի որ Սասանյանները սկսում են սåառնալ ոչ միայն Հայասւանի, այլն Աղվանից աչխարՀի ու Վրասւանի անկախությանը: Սասանյան Պարսկասւանի ղավթողական քաղաքականության դեմ մղվող Համաւեղ åայքարում ավելի նս ամրաåնդվում են Անդրկովկասի ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունն ու դաչինքը: Ըսւ Հայկական ավանդական åաւմության, Հայասւանի ւայ- որը մեջ է բերված Ադաթանդեղոսի, Մովսես քարը Սասանյան Խորենացու, Սեբեոսի ն մյուս Հայ åաւմադիրՊարսկասւանի ների աչխաւություններում, Սասանյան Հարըսդեմ ն Մծբինի 40- ւության Հասւաւման ժամանակ Հայասւանի ամյա խաղաղու- թադավորն է եղել Տրդաւ III-ի Հայրը' Խոսրով թյան դաչնագիրը I-ը կամ Խոսրով Մեծը: Սակայն այժմ åաւմաբաններից չաւերը դւնում են, որ այդ ժամանակ Հայասւանի թադավորն է եղել ոչ թե Խոսրով Մեծը, որը իչխել է ավելի ուչ, Հավանաբար 273–287 թթ., այլ 217 թ. Մակրինոս կայսեր ձեռքից թադ սւացած Տրդաւ II-ը: Նրանք դւնում են նան, որ Տըրդաւ II-ի դործունեությունը Հայկական ավանդական åաւմության մեջ թյուրիմացաբար վերադրվել է Խոսրով Մեծին: Պարթն Արչակունիների Հարսւության անկումից Հեւո, ինչåես վկայում է Դիոն կասիոսը, Արւավան 7-ի որդիները ն Սասանյանների Հակառակորդ åարթնական ավադանու ներկայացուցիչները իրենց ղորքերով դալիս են Հայասւան ն աåասւան դւնում Հայոց

թադավորի մու: Նույն այս ժամանակ կամ դրանից քիչ անց Քուչանների երկրից (Միջին Ասիա) ն Ճենաց աչխարՀից Հայասւան են դաղթում նան կամսարական ն Մամիկոնյան նախարարական ւները, որոնք Հեւադայում չաւ աղդեցիկ դիրք են դրավում ու կարնոր դեր կաւարում Հայասւանում: Հայասւանը ւասւորեն դառնում է Հակասասանյան ուժերի Համախմբման Հիմնական կենւրոնը: Ըսւ ավանդական åաւմության' Հայոց Խոսրով I թադավորը, սակայն իրաåես Տրդաւ II-ը, սկղբից նեթ աչխաւում է ոչ միայն Հայասւանը åաչւåանել Սասանյան Պարսկասւանի Հարձակումներից, այլն ձդւում է Համախմբել Հայասւանի Հարնան ու Հեռավոր երկրները, ինչåես ն Իրանում դւնվող åարթնական ցեղերին ն միացյալ ուժերով Իրանում ւաåալել Սասանյանների ւիրաåեւությունը, վերաՀասւաւել åարթն Արչակունիների արքայաւոՀմը: Այդ նåաւակով նա դաչինք է կնքում Աղվանից աչխարՀի ու Վրասւանի Հեւ, ինչåես ն Սասանյանների դեմ åայքարելու Համար օդնության է կանչում Հոներին, ալաններին ն կովկասյան մյուս ցեղերին: Նա սուրՀանդակներ է ուղարկում նան Իրանում դւնվող åարթնական ավադանու ներկայացուցիչների, ցեղաåեւերի մու ն Հորդորում նրանց դիմադրություն ցույց ւալ ու չՀնաղանդվել Սասանյաններին: Սակայն նրանք չեն լսում Հայոց թադավորին ն Հåաւակվում են Արւաչիրին: Տրդաւ II-ը Հայկական, աղվանական, վրացական ն կովկասյան ցեղերի միացյալ ուժերով Հենց սկղբից մի քանի արչավանքներ է կաւարում åարսկական չրջանների վրա ն ւորձում է ւաåալել Սասանյաններին: Սակայն նրա այս ւորձերը ոչ մի արդյունք չեն ւալիս: ԻՀարկե, Սասանյաններն իրենց Հերթին չէին կարող Հաչվի չառնել ն անւեսել Հայասւանից իրենց սåառնացող այս վւանդը: Սասանյան Հարսւության Հիմնադիր Արւաչիր I-ը, Իրանում իր իչխանությունը ամրաåնդելուց Հեւո, որոչում է նվաճել Հայասւանը ն ոչընչացնել այսւեղ Համախմբված Հակասասանյան ուժերը: Այդ նåաւակով էլ Արւաչիր I-ը 228 թ. Հարձակվում է Հայասւանի վրա: Սակայն նա իր նåաւակին չի Հասնում: Հայկական բանակը ն Հայասւանում աåասւանած åարթնական ղորքերը ծանր åարւության են մաւնում Արւաչիրին ն դուրս քչում երկրից: 230 թ. Արւաչիր I-ը åաւերաղմ է սկսում Հռոմեացիների դեմ: Պարսկական ղորքը, անցնելով Եւրաւ դեւը, ոչ միայն նվաճում է

Միջադեւքը, այլն անմիջական սåառնալիք է սւեղծում Ասորիքի ն կաåադովկիայի Համար: Ալեքսանդր Սներոս կայսրը (223–235) åարսիկների առաջխաղացումը կասեցնելու, նրանց եւ մղելու ն Միջադեւքը վերադրավելու նåաւակով մեծ ուժերով դալիս է Արնելք: 232 թ. Հռոմեական ղորքերը երեք ւարբեր ուղղություններով' Հայասւանի, Հյուսիսային ն Հարավային Միջադեւքի վրայով, ընդՀանուր Հարձակման են անցնում åարսիկների դեմ: Հայասւանի վրայով դործող Հռոմեական ղորքերը, միանալով դաչնակից Հայերի Հեւ, ներխուժում են Մարասւան ն ավերում այնւեղ դւնվող քաղաքներն ու դյուղերը: Սակայն Միջադեւքի ուղղությամբ դործող Հռոմեական ղորաբանակները նույնքան Հաջողությամբ չեն կարողանում առաջ չարժվել, ն նույնիսկ Հարավային ղորաբանակը ծանր åարւություն է կրում: Թեն Հռոմեացիները այս åաւերաղմում մեծ կորուսւներ են կրում, բայց նրանց Հաջողվում է վերադրավել ն իրենց ձեռքում åաՀել Միջադեւքը: Սասանյան Պարսկասւանը մեծ չաւով ուժեղանում է Արւաչիրի որդու' ՇաåուՀ I-ի ժամանակ (241–272): Սա իր դաՀակալության Հենց սկղբում, 241–242 թթ., ոչ միայն նվաճում է Միջադեւքը ն 0սրոենե-Եդեսիայի թադավորությունը, այլն Հարձակումներ է դործում Ասորիքի, կիլիկիայի ն կաåադովկիայի վրա: Հռոմեական կայսրությունը նորից սւիåված է լինում խոչոր ուժեր բերել Արնելք' åարսիկների դեմ: 243–244 թթ. Հռոմեական ղորքերը եւ են մղում åարսիկներին, վերականդնում 0սրոենե-Եդեսիայի թադավորությունը, վերադրավում Միջադեւքը ն անմիջականորեն մուենում ու սåառնալիք են սւեղծում Սասանյան Պարսկասւանի մայրաքաղաք Տիղբոնի Համար: Սակայն Հռոմեական ղորքի կողմից նոր կայսր Հայւարարված Փիլիååոս Արաբացին (244–249) դադարեցնում է Հեւադա արչավանքը åարսիկների դեմ, Միջադեւքը կայսրությանը մնալու åայմանով խաղաղության դաչնադիր է կընքում ՇաåուՀ I-ի Հեւ ն վերադառնում է Հռոմ: III դարի կեսից Հայասւանի արւաքին դրությունը խիսւ կերåով ծանրանում է, որովՀեւն այդ ժամանակ Հռոմը, առավելաåես ղբաղված լինելով ներքին դաՀակալական կռիվներով ն Եվրոåայում' դոթերի, ֆրանկների ու ալամանների, իսկ Աֆրիկայում' մավրիւանական ցեղերի Հարձակումները եւ մղելով, ի վիճակի չէր ոչ միայն օդնել դաչնակից Հայասւանին, այլն åաչւåանել իր արնելյան սաՀմանները:

Տրդաւ II-ը ղրկված լինելով Հռոմեացիներից օդնություն սւանալու Հույսից' աչխաւում է Սասանյանների Հնարավոր նոր նվաճողական դործողությունների դեմ Համաւեղ åայքարելու Համար դաչնակցել Աֆղանսւանի ն Հնդկասւանի Փենջաբ նաՀանդի ւարածքում դւնվող Քուչանաց թադավորության Հեւ: Ըսւ Մովսես Խորենացու վկայության' Հայոց Խոսրով Մեծ թադավորը, իրաåես Տրդաւ II-ը, Հռոմեական Փիլիååոս Արաբացի կայսեր դաՀակալության վերջին ւարիներին, այսինքն' 248–249 թթ., սուրՀանդակներ է ուղարկում քուչանների թադավոր ՎեՀսաճանի մու ն կոչ անում նրան' Համաւեղ åայքարի դուրս դալ Սասանյանների դեմ: ՎեՀսաճանը ընդունում է այդ առաջարկությունը, քանի որ Սասանյանները անմիջականորեն սåառնում էին նան նրա թադավորությանը: Սակայն Հայասւանի ն Քուչանաց թադավորության դաչնակցությունը առանձին արդյունքներ չի ւալիս: ՇաåուՀ I-ը, օդւվելով Սասանյան Պարսկասւանի Համար սւեղծված նåասւավոր դրությունից, որոչում է Հաչիվ ւեսնել թե՛ Քուչանաց թադավորության ն թե՛ Հայասւանի Հեւ: ՇաåուՀ I-ը իր առաջին Հարվածը ուղղում է Քուչանաց թադավորության դեմ: 1939 թ. Նախչ-ի-Ռուսւեմի մու «Քաաբա ի Զարդուչւ» Հուչարձանի åաւերի վրա Հայւնաբերվել է ՇաåուՀ I-ի արձանադրություններից մեկը, որից ւեղեկանում ենք, որ նա մու 248–251 թթ. նվաճել է Քուչանաց թադավորությունը ն դաՀընկեց արել քուչանների Վասուդնա թադավորին, որն անչուչւ Մովսես Խորենացու մու Հիչաւակված նույն ՎեՀսաճանն է: Խիսւ ուչադրավ է, որ Խորենացու մու նս ՎեՀսաճանի կռիվը Սասանյանների դեմ, նրա åարւությունը ն նրա ւոՀմի բնաջնջումը նչված է մու 248–249 թթ.: Հայասւանը, ղրկված լինելով թե՛ Հռոմի ն թե՛ Քուչանաց թադավորության դաչնակցությունից, չոււով մենակ է մնում Հղոր Սասանյան Պարսկասւանի դեմ: 252 թ. ՇաåուՀ I-ը Հարձակվում է Հայասւանի վրա ն նվաճում այն: Տրդաւ II-ը ւախչում է Հռոմեացիների մու, իսկ նրա որդիները մեկնում են åարսից կողմերը: «Նորից սրա (Գալլոս կայսեր) ժամանակ,– վկայում է բյուղանդական åաւմադիր Զոնորասը,– սկսվեցին åարսիկների խլրւումները, ն նրանք նվաճեցին Հայասւանը: Այս երկրի Տրդաւ թադավորը ւախավ, իսկ նրա որդիները մեկնեցին åարսից կողմերը»: 253–255 թթ. ՇաåուՀ I-ը Հռոմեացիներից նվաճում է նան Միջա287

դեւքն ու Ասորիքը: Պարսիկներին եւ մղելու Համար 256 թ. Արնելք է դալիս Վալերիանոս կայսրը (253–260): Թեն սրան Հաջողվում է վերադրավել Ասորիքը, սակայն 260 թ. Եդեսիայի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում նա ծանր åարւություն է կրում ն դերի է ընկնում ՇաåուՀի ձեռքը: ՇաåուՀ I-ը Հայասւանը նվաճելուց Հեւո այնւեղ թադավոր է նչանակում Արւավաղդ անունով մեկին: Մեղ Հայւնի չէ այս Արւավաղդ 7-ի (մու 252–273) ո՛չ ծադումը ն ո՛չ էլ դործունեությունը: Միայն Հայւնի է, որ սա, ինչåես վկայում է Հռոմեացի կենսադիր Տրեբելլիոս Պոլիոնը, մի նամակ է դրել ՇաåուՀ I-ին ն նրան խորՀուրդ ւվել դերությունից աղաւել ծերունի Վալերիանոս կայսրին: Եդեսիայի ճակաւամարւից Հեւո ՇաåուՀ I-ը ոչ միայն կրկին դրավում է Ասորիքի մեծ մասը ն նրա մայրաքաղաք Անւիոքը, այլն կաåադովկիայի մայրաքաղաք Մաժակ-կեսարիան ն կիլիկիայի Տարսոն քաղաքը: Սակայն 261 թ. ՇաåուՀ I-ը Եւրաւ դեւի մու ծանր åարւություն է կրում Ասորիքի Պալմիրա (ասորերեն' Թադմոր) քաղաքի արաբ իչխան Սեåւիմիոս 0դենաւոսից: Շոււով իրեն թադավոր Հայւարարված այս իչխանը, իբրն Հռոմի դաչնակից ու ենթակա, նվաճում ն իր իչխանությանն է ենթարկում Ասորիքը, Միջադեւքը, Պաղեսւինը, կիլիկիան, Արաբիան ն կաåադովկիան: Պալմիրայի թադավորությունը ավելի մեծ չաւով ընդարձակվում ն ուժեղանում է 0դենաւոսի կնոջ' Զենոբիա թադուՀու ն սրա որդու' ՎաՀբալլաթի ժամանակ (267–273): Սրանք օդւվելով Հռոմեական կայսրության խառնակ վիճակից' նվաճում ն իրենց ւիրաåեւությանն են ենթարկում նան Եդիåւոսի ու Փոքր Ասիայի մեծ մասը, ինչåես ն իրենց անկախ են Հայւարարում Հռոմից ն դաչինք կնքում Սասանյան Պարսկասւանի Հեւ: Սակայն III դարի 70-ական թթ. սկղբին Հռոմեական կայսրությունը, եւ մղելով դոթերի, դերմանական ցեղերի ու մյուս բարբարոսների Հարձակումները, կարողանում է ժամանակավորաåես վերականդնել իր քաղաքական Հղորությունը ն ուչադրություն դարձնել Արնելքի վրա: Ավրելիանոս կայսրը (270–275) մեծ ուժերով դալով Արնելք' 271–273 թթ. åարւության է ենթարկում Պալմիրայի թադավորությանը ն վերականդնում է Հռոմի ւիրաåեւությունը արեվելյան åրովինցիաներում: Ավրելիանոս կայսեր այս արնելյան արչավանքի ժամանակ, Հա288

վանաբար 273 թ., Հայասւանը նս Հռոմեացիների օդնությամբ աղաւադրվում է Սասանյան Պարսկասւանի ւիրաåեւությունից ն վերականդնում իր ինքնուրույնությունը: Հայասւանում թադավոր է Հռչակվում Հայ Արչակունիների ւոՀմից Խոսրով II-ը (273–287), որը Հավանաբար Տրդաւ II-ի որդիներից մեկն էր: Սասանյան Պարսկասւանը, որւեղ ՇաåուՀ I-ի մաՀից (272 թ.) Հեւո քաղաքական անկայուն վիճակ էր սւեղծվել, չի կարողանում դիմադրություն ցույց ւալ ն լռելյայն Համաձայնում է Հայասւանում ւեղի ունեցած այս ւուոխության Հեւ: Խոսրով II-ը, որին Հայ åաւմադիրները անվանում են նան Խոսրով Մեծ ն սխալմամբ նրան Սասանյան դինասւիայի Հիմնադիր Արւաչիր I-ի ժամանակակից են Համարում, Հաճախ դաչնակցելով Հարնան վրացիների ու աղվանների, իսկ երբեմն էլ Հռոմեացիների Հեւ, ավելի քան ւասներկու ւարի åայքար է մղում Սասանյան Պարսկասւանի դեմ: Սակայն այդ åայքարը ինչåես Տրդաւ II-ի ժամանակ, նույնåես ն այժմ առանձին արդյունքներ չի ւալիս: Խոսրով II-ի Հակաåարսկական քաղաքականությունն ու åայքարը, բնականաբար, չէին կարող առաջ չբերել նրա դեմ åարսից քաղաքական չրջանների կաւաղի թչնամությունն ու վրեժխնդրությունը: Ըսւ ավանդական åաւմության' Խոսրով II-ը սåանվում է Վաղարչաåաւում, åարսից թադավորի կողմից ուղարկված վարձկան Անակ Պարթնի ձեռքով: Խոսրովի սåանությունից Հեւո Հայասւանը կրկին նվաճվում է åարսիկների կողմից, իսկ թադաժառանդ åաւանի Տրդաւը ւախչում ն աåասւանում է Հռոմում: Խոսրով II-ի սåանությունը Ադաթանդեղոսի մու նչված է Սասանյան Արւաչիր I-ի դաՀակալության ւասնմեկերորդ ւարում (237 թ.) իսկ Մովսես Խորենացու մու' Վալերիանոս կայսեր ժամանակ (253– 260): Սեբեոսը, մի կողմից' Հեւնելով Ադաթանդեղոսին, իսկ մյուս կողմից' օդւվելով արժանաՀավաւ մի այլ սկղբնաղբյուրից, բայց չնկաւելով սւացվող խիսւ անախրոնիղմը, նույն այս դեåքը նչում է Արւաչիրի դաՀակալության ւասնմեկերորդ (237 թ.) ն Դիոկղեւիանոս կայսեր չորրորդ ւարում (287 թ.): Պաւմադիւական նորադույն ուսումնասիրություններում այս վկայություններից արժանաՀավաւ ու ճիչւ է Համարվում Սեբեոսի վկայության երկրորդ ցուցմունքը, ըսւ որի' Խոսրով II-ը սåանվել է Դիոկղեւիանոս կայսեր դաՀակալության չորրորդ ւարում, այն է' 287 թ.: 295 թ. åարսից թադավոր ՆերսեՀը (293–302) Հայասւանը, Միջադեւքը, Ասորիքը ն Փոքր Ասիան նվաճելու նåաւակով նոր åա289

ւերաղմ է սկսում Հռոմեական կայսրության դեմ: Նույն այս թվականին, ինչåես վկայում է Հռոմեացի åաւմադիր Ամմիանոս Մարկելլինոսը, ՆերսեՀը նվաճում է Հայասւանը ն Հարձակվում Միջադեւքի վրա: ՆերսեՀ թադավորի այս արչավանքը դեåի Հայասւան ն Հեւադա դեåքերը Հիչաւակում է նան Փավսւոս Բուղանդը, սակայն ժամանակավրիåությամբ այդ դեåքերը նչելով Հայոց Տիրան թադավորի (338– 350) դերեվարությունից, բանւարկությունից ու կուրացումից անմիջաåես Հեւո: Ըսւ Փավսւոս Բուղանդի վկայության' åարսից ՆերսեՀ թադավորն իր ամբողջ ղորքով, åաւերաղմական ւղերի մեծ բաղմությամբ դալիս նվաճում է Հայոց աչխարՀը, իսկ Հայ նախարարներից չաւերը իրենց ընւանիքներով ւախչում են Հռոմեացիների մու: Դիոկղեւիանոս կայսրը (284–305), որի ժամանակ Հռոմեական կայսրության թե՛ ներքին ն թե՛ արւաքին դրությունը մեծ չաւով կայունացել ու ամրաåնդվել էր, ղդալի ուժերով åարսիկների դեմ է ուղարկում Արնելքում իր կառավարչակից Գալերիոս Մաքսիմիանոսին: Առաջին խոչոր ընդՀարումը åարսիկների Հեւ ւեղի է ունենում 296 թ. Միջադեւքի Խառան քաղաքի մու, որւեղ åարսկական Հեծելաղորի դերաղանցության åաւճառով Հռոմեական ղորքը ծանր åարւություն է կրում: Միջադեւքում ւեղի ունեցած այս կռիվներին, ինչåես երնում է Ադաթանդեղոսի վկայություններից, մասնակցել է նան Հռոմ աåասւանած ն այնւեղ Գալերիոս Մաքսիմիանոսի մուիկ ընկերոջ' Լիկինիոս Լիկինիանոսի մու աåրած ու դասւիարակված Հայասւանի դաՀաժառանդ Տրդաւը: Ըսւ Ադաթանդեղոսի վկայության' նա, Հավանաբար, Խառանի ճակաւամարււմ ծանր վիրավորվում է ն դուրս է դալիս ճակաւամարւից, իսկ այնուՀեւն' ղենքերը մեջքին կաåած, իր ձիու Հեւ միասին լողալով անցնում է Եւրաւ դեւը ն աղաւվում դերությունից: Գալերիոս Մաքսիմիանոսը չոււով նոր ղորք է Հավաքում ն որոչում է այս անդամ åարսիկների դեմ ճակաւամարւ ւալ Հայասւանում, որւեղ նրան կարող էին օդնել նան Հայերը: 297 թ. նա մեծ ուժերով Փոքր Հայքի վրայով մւնում է Հայասւան: Նախքան åարսիկների դեմ վճռական ճակաւամարւ ւալը Գալերիոս Մաքսիմիանոսը ծåւված կերåով, ըսւ Հունա-Հռոմեական åաւմադիրների վկայությունների' երկու-երեք ձիավորների, իսկ ըսւ Փավսւոս Բուղանդի վկայության' Սյունյաց Անդովկ ու Արչավիր կամսարական

նախարարների ուղեկցությամբ լրւեսում ն Հեւախուղում է åարսկական բանակը, որը ճամբար էր դրել Բասենում: Այս Հեւախուղությունից Հեւո, ինչåես վկայում է Փավսւոս Բուղանդը, մի վաղ առավու, երբ դեռնս åարսիկները անՀոդ ու միամիւ Հանդսւանում էին իրենց բանակաւեղում, Հռոմեական ն Հայկական ղորքերը Հանկարծակի Հարձակվում են åարսկական բանակի վրա, անխնա կուորում, դերեվարում ն դլխովին ջախջախում են նրան: Հռոմեական ն Հայկական ղորքերի Հաղթությունը թչնամու նկաւմամբ կաւարյալ էր: Բացի մեծ թվով åարսիկ ղինվորներից, Հռոմեացիներին դերի են ընկնում ՆերսեՀ թադավորի կանայք, երեխաները, քույրերը ն åարսիկ մեծամեծներից չաւերը: Նրանք ձեռք են բերում նան Հարուսւ ավար: ՆերսեՀ թադավորը, այս ծանր ու աղեւալի åարւությունից ՀուսաՀաւված, դեսåաններ է ուղարկում Դիոկղեւիանոս կայսեր մու ն խնդրում է աղաւ արձակել դերիներին ու կնքել խաղաղության դաչնադիր: Դիոկղեւիանոս կայսրը ընդունում է այդ առաջարկությունը: 298 թ. Մծբին քաղաքում åարսիկների Համար ծանր åայմաններով 40-ամյա խաղաղության դաչնադիր է կնքվում Հռոմեական կայսրության ն Սասանյան Պարսկասւանի միջն: Այդ դաչնադրով Սասանյան Պարսկասւանը Հռոմին է ղիջում Միջադեւքը ն անդրւիդրիսյան երկրները: Մծբինի դաչնադրով Հայասւանը նս, իբրն Հռոմի դաչնակից, աղաւադրվում է Սասանյան Պարսկասւանի ւիրաåեւությունից, որով վերականդնվում են նրա ինքնուրույնությունն ու թադավորությունը: 297 կամ 298 թթ. Հռոմեական կայսրության օժանդակությամբ ու Համաձայնությամբ Հայասւանում դաՀ է բարձրանում Խոսրով II-ի որդին' Տրդաւ III-ը (297/8–330), որը դործուն կերåով մասնակցել էր 296–297 թթ. կռիվներին: Տրդաւ III-ի դաՀակալության ժամանակ Հայասւանում ւեղի են ունենում սոցիալական-ւնւեսական ն մչակութային խոչոր ւուոխություններ: Նրա ժամանակ այսւեղ ոչ միայն վերջնականաåես կործանվում են սւրկաւիրական կարդերը ն դրանց ւոխարեն Հասւաւվում են ավաւաւիրական կարդեր, այլն քրիսւոնեությունը Հայւարարվում է åեւական կրոն: I7 դարի սկղբից Հայ ժողովրդի åաւմության մեջ սկսվում է մի նոր դարաչրջան' ավաւաւիրության դարաչրջանը:

ԳԼՈՒԽ ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՀԱՅկԱկԱՆ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՄՇԱկՈՒՅԹԸ

1. ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԺՈՂՈՎՐԴԱկԱՆ ՎԵՊ ԵՎ ԹԱՏՐՈՆ

Ք. ա. III դարից Հունական մչակույթը, դիցաբանությունը ն Հունարեն լեղուն ղդալի չաւով ւարածվում են նան Հայասւանում: Ծուքի Հայ թադավորների' Հունարեն մակադրություններով կւրված դրամների երկրորդ երեսները Հաճախ ղարդարված են Հունական դիցաբանությունից ու առասåելներից վերցված խորՀրդաåաւկերներով: Նույն այդ դրամների վրա Հայ թադավորները երբեմն նան իրենք իրենց անվանում են «Հելլենասեր»: Արմավիրում Հայւնաբերված արձանադրություններից մեկում, ինչåես արդեն նչված է, Հայոց ԱնաՀիւ ասւվածուՀին նույնացված է Հունական դիցուՀի Արւեմիսի Հեւ ն անվանված է նրա անունով: Մի այլ արձանադրության մեջ բերված է ութ ւողանոց մի խրաւական բանասւեղծություն, որւեղ Հիչաւակված են Ք . ա. III դարի Հույն նչանավոր բանասւեղծ, «Գործեր ն օրեր» խրաւական åոեմի Հեղինակ Հեսիոդոսի ն նրա եղբոր' Պերսեսի անունները: Նչված այս ւասւերը, որոնք վերաբերում են Ք. ա. III դարի երկրորդ կեսին, ցույց են ւալիս, որ Հայ ավադանին վաղուց ոչ միայն ընդդրկված էր Հելլենիսւական մչակույթի ոլորւի մեջ, ոչ միայն լավ էր իմանում Հունարեն լեղուն ու Հունական դիցաբանությունը, այլն ծանոթ էր Հին Հունական դասականների աչխաւություններին: Ք. ա. III դարից սկսած' Հայասւանում սոցիալ-ւնւեսական Հարաբերությունների, Հաւկաåես քաղաքների ղարդացման, ւեղական ու Հունական մչակույթների սինթեղի, ւոխաղդեցության Հիման վրա առաջանում ն ղարդանում է Հայկական Հելլենիսւական մչակույթը: Հայասւանում սւեղծված կամ Հայկական Հելլենիսւական մչակույթը ղարդանում էր ինքնուրույն ուղիով, ւեղական ավանդույթների, ւեղական ինքնաւիå Հաւկանիչների åաՀåանումով ու դրոչմով, Հելլենիսւական մչակույթը Հայասւանում

թեն միաժամանակ Հանդիսանում էր Արնելքի երկրներում սւեղծված Հելլենիսւական ընդՀանուր, մչակույթի մի մասը: Ինչåես Արնելքի չաւ երկրներում, նույնåես ն Հայասւանում Հելլենիսւական մչակույթը առավելաåես Հանդիսանում էր սւրկաւիրական վերնախավի ու քաղաքային բնակչության մչակույթ ն ւարածված էր սրանց չրջանում: Այդ åաւճառով էլ Հայկական Հելլենիսւական մչակույթը դրեթե բացառաåես ղարդանում էր արքունիքում, սւրկաւերերի աåարանքներում ն քաղաքներում: Հակառակ սրան, դյուղական բնակչությունը, այսինքն բուն ժողովուրդը ոչ միայն åաՀåանում էր իր լեղուն, կենցաղը, սովորույթներն ու Հավաւալիքները, այլն չարունակում ղարդացնել օւարամոււ աղդեցություններից ղերծ Հայկական մչակույթը: Որոչ չաւով բուն Հայկական մչակույթը åաՀåանվում ն ղարդանում էր նան մեՀյաններում: Ք. ա. II ն I դարերում Հայասւանի միավորմանը, նրա ւնւեսական ու քաղաքական Հղորությանը ղուդընթաց' վերելք է աåրում նան Հայկական մչակույթը. Հայասւանը դառնում է Արնելքի մչակութաåես ղարդացած առաջավոր երկրներից մեկը: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Հայկական Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ - մեՀյաններում, Հաւկաåես Դարանաղյաց դան ը ն ւ ա ւ մ ա - վառի Անի ամրոցում, եղել են Հայերեն լեղվով գրո ւթ յ ու նը դրված մեՀենական ւարեդրություններ, Հավանաբար նան ուրիչ կրոնական դրքեր: Սակայն նա դժբախւաբար չի ւեղեկացնում մեղ, թե այդ դրքերը ինչåիսի նչանադրերով էին դրված: Արաքս դեւի աւին դւնվող Դաչբուռուն դյուղի մու ժայռերի վրա Հայւնաբերվել են դիւությանը անծանոթ նչանադրեր, որոնք որոչ նմանություն ունեն Հայկական ձեռադրերում åաՀåանված դաղաւարադրերի Հեւ: Առանձին ուսումնասիրողներ, Հիմնվելով Հայւնաբերված այս նչանադրերի ն Մովսես Խորենացու վկայությունների վրա, ենթադրում են, որ դեռնս ն. Ք. մի քանի դար առաջ Հայասւանում դոյություն են ունեցել Հայկական մեՀենական նչանադրեր: Եթե իրոք դոյություն են ունեցել Հայկական մեՀենական նչանադրեր, աåա åեւք է կարծել, որ դրանք ղանդվածային դործածության Համար ւարածված չեն եղել, այլ, ինչåես Եդիåւոսում ն այլ երկրներում, ունեցել են կասւայական բնույթ, դրանց ծանոթ են եղել միայն քրմերը ն դրանցով դրվել են բացառաåես կրոնական դրքեր ն մեՀենական ւարեդրություններ:

Հայերեն լեղվով աչխարՀիկ բովանդակություն ունեցող երկեր, բանասւեղծություններ, երդեր նամակներ ն ղանաղան դրություններ դրելու Համար Հայերը օդւադործել են åարսկական ն Հունական ւառերը: Մովսես Խորենացին վկայում է, որ նույնիսկ իր ժամանակ Հայասւանում դոյություն են ունեցել åարսկական ու Հունական դրերով դրված սաՀմանավեճերի, åայմանադրերի, ավաւաւիրական ւների աղնվական ծադումը աåացուցող ղրույցների անբավ մաւյաններ: Սակայն նույն այս ժամանակ Հայկական արքունիքում, աղնվականության ն քաղաքային բնակչության չրջանում դրականությունը, դիւությունը ն մչակույթի մյուս ճյուղերը ղարդանում էին սկղբում արամերեն, իսկ Հեւադայում' Հունարեն լեղուներով: Պեւական դրադրությունները ն åեւական դիվանը նույնåես վարում էին այդ լեղուներով: Առաջին Հայ Հեղինակը, որի մասին մեղ ւեղեկություն է Հասել, Հայոց Արւաչես I թադավորի որդի Վրույրն է: Մովսես Խորենացին, օդւվելով մեՀենական åաւմությունից ն այլ աղբյուրներից, Վրույրին անվանում է «այր իմասւուն ն բանասւեղծ»: Սակայն, դժբախւաբար, ՊաւմաՀայրը չի նչում նրա դրվածքներից կամ բանասւեղծություններից որնէ մեկը: Հնադույն Հայ Հեղինակներից ու åաւմադիրներից մեկն էր Դարանաղյաց դավառի Անի ամրոցի Ողյումå քուրմը, որը Հավանաբար աåրել ն սւեղծադործել է Ք. ա. I դարում: Սա դրել է «ՄեՀենական åաւմություն», որի մեջ չաւ արժեքավոր ւեղեկություններ են եղել Երվանդ I7-ի ն Արւաչես I-ի ժամանակ Հայասւանում ւեղի ունեցած դեåքերի, քաղաքաչինարարության ն մեՀյանների մասին: Մովսես Խորենացին, որը ղդալի չաւով օդւվել է Ողյումå քրմի աչխաւությունից, սրան անվանում է «սւուդաåես åաւմող» ն «դրող մեՀենական åաւմութեանց»: Տիդրան II-ի ժամանակ Հայասւանի Արւաչաւ ն Տիդրանակերւ մայրաքաղաքները դառնում են Հելլենիսւական մչակույթի կարնոր կենւրոններ: Մի չարք Հույն դիւնականներ, Հալածվելով կամ ւախչելով Հռոմեացիներից, դալիս են ն Հասւաւվում Հայասւանում: Պլոււարքոսը վկայում է, որ Հայկական արքունիքում էր աåրում իր Հայրենի քաղաքից աքսորված Հույն նչանավոր Հռեւոր ու åաւմադիր Ամւիկրաւես Աթենացին, որը նախընւրելով Հայասւանը' արՀամարՀանքով մերժել էր Սելնեկյանների Հրավերը: Հայասւանում եղած ժամանակ նա դրել է «Մեծ մարդկանց մասին» վերնա294

դրով մի աչխաւություն, որւեղ, Հավանաբար, չարադրված է եղել նան Տիդրան II-ի կյանքն ու դործունեությունը: Ք. ա. 71 թ. Հայասւան է դալիս ն Հայկական արքունիքում է աåրում նան Հույն Հայւնի ւիլիսուա, Հռեւոր ն åաւմադիր Մեւրոդորոս Սկեåսիացին, որը մինչ այդ եղել էր Պոնւոսի åեւական դործիչներից ն ՄիՀրդաւ Պոնւացու խորՀրդականներից մեկը: Պլոււարքոսը սրան անվանում է «բաղմադիւուն մարդ», իսկ Պլինիոսը' «Հռոմեաւյաց»: Սա դրել է Տիդրան II-ի ընդարձակ åաւմությունը ն կենդանիների բանականության մասին մի ւիլիսուայական աչխաւություն: Այս վերջին աչխաւությունը, ինչåես վկայում է Ք. Հ. առաջին դարի Հեղինակ Փիլոն Ալեքսանդրիացին, թարդմանված է եղել Հայերեն: Թե՛ Ամւիկրաւես Աթենացու ն թե՛ Մեւրոդորոս Սկեåսիացու վերոՀիչյալ աչխաւությունները մեղ չեն Հասել: Այս ժամանակ Հայասւանում եղել են նան Հայ նչանավոր դիւնականներ ն մւածողներ: Հայասւանում Հելլենիսւական լավադույն ն բաղմակողմանի կրթություն սւացած Հայ դիւնականներից մեկն էր Տիրանը, որին Լուկուլլոսը դերեվարել ն ւարել էր Հռոմ: Սա Հռոմում Հռչակված էր իբրն նչանավոր Հռեւոր ն քերականադեւ: Նա Հռոմեացի նչանավոր åեւական դործիչ ն Հռեւոր Ցիցերոնի անձնական բարեկամն էր ն նրա դåրոցի Հայւնի ուսուցիչներից մեկը: Տիրանը Հռոմում Հիմնել էր նան մի դրադարան, ուր Հավաքել էր բաղմաթիվ ձեռադիր դրքեր: Հայկական Հելլենիսւական մչակույթի նչանավոր դեմքերից մեկն էր Հայոց Արւավաղդ II թադավորը: Սա ոչ միայն Հայկական արքունիքում Հելլենիսւական ւայլուն կրթություն սւացած, Հելլենիսւական մչակույթը մեծաåես դնաՀաւող ու Հովանավորող åեւական դործիչ էր, այլն Հունարեն լեղվով դրված բաղմաթիվ երկերի Հեղինակ: «Արւավաղդը,– վկայում է Պլոււարքոսը,– դրում էր ողբերդություններ, ճառեր ն åաւմական աչխաւություններ»: Նրա աչխաւությունները մեղ չեն Հասել: Սակայն նրանցից մի քանիսը, ինչåես վկայում է Պլոււարքոսը, åաՀåանվել էին մինչն Ք. Հ. II դարը: I–III դարերում Հայ Արչակունի թադավորները նս Հայասւան են Հրավիրել ու Հովանավորել Հելլենիսւական մչակույթի մի չարք ներկայացուցիչների: Այսåես, օրինակ' Հայւնի է, որ Հայոց թադավոր ՍոՀեմոս-Տիդրանի Հրավերով Հայասւան է դալիս ն երկար ժամանակ Արւաչաւի Հայկական արքունիքում է աåրում II դարի Հայւնի Հռեւոր, դրող ն մանկավարժ Յամբղիքոս Բաբելոնացին: Սա Արւաչաւում ղբաղվում է Հայ արքայաղունների դասւիարակու295

թյամբ ն այնւեղ դրում 35 Հաւորանոց «Բաբելոնիկա» åաւմավիåական երկը, որից միայն առանձին Հաւվածներ են Հասել մեղ' Հեւադա Հեղինակների միջոցով: II դարի վերջից Հայ Արչակունի թադավորները առանձին Հեւաքրքրություն են Հանդես բերում Հայասւանի åաւմության նկաւմամբ: Հայոց Վաղարչ II թադավորի Հանձնարարությամբ ասորի ւիլիսուա ն åաւմադիր Մար Աբաս կաւինան, օդւվելով Հայկական արքունի դիվանում åաՀվող ժողովրդական ավանդությունների, առասåելների ու երդերի ժողովածուներից, Հունարեն ն ասորերեն լեղուներով դրում է Հայասւանի նախնական åաւմությունը: Մովսես Խորենացին ն Սեբեոսը իրենց աչխաւությունների առաջին մասը դրելիս' մեծաåես օդւվել են նրա աչխաւությունից: Սեբեոսը նրան անվանում է «Մծուրնեցի»: Այս անվանումը ցույց է ւալիս, որ նա ծնվել կամ երկար ժամանակ աåրել է Հայասւանի Մծուրն քաղաքում: Անկասկած է, որ նա լավ է իմացել նան Հայոց լեղուն: Մար Աբաս կաւինա Մծուրնեցու ժամանակակից էր ասորի նչանավոր դրող ու åաւմադիր Բարդածան Եդեսացին (154–222): Ըսւ Մովսես Խորենացու վկայության' սա Հայասւան եկած առաջին քրիսւոնյա քարողիչներից մեկն էր: Իր քարողչության մեջ Հայերի չրջանում Հաջողություն չունենալով, Բարդածանը դալիս է Դարանաղյաց դավառի Անի ամրոցը ն իրեն նվիրում դիւական աչխաւանքի: Այնւեղ նա դւնում, ընթերցում ն Հայերենից ասորերեն է թարդմանում «ՄեՀենական åաւմությունը», որւեղ եղել են նան ւեղեկություններ Հայ թադավորների դործունեության մասին: Նա այնուՀեւն այս աչխաւության ն նոր ժամանակների վերաբերյալ իր ունեցած ւեղեկությունների Հիման վրա դրում է Հայասւանի åաւմությունը, որը Հեւադայում թարդմանված է եղել նան Հունարեն: Նրա աչխաւությունը նս, որից Մովսես Խորենացին օդւվել է, դժբախւաբար մեղ չի Հասել: Բացի Ողյումå քրմի ն Բարդածանի թարդմանած մեՀենական åաւմություններից, Հայերեն լեղվով դոյություն է ունեցել նան Հայկաղանց ն Տիդրան Երվանդյանին նվիրված ու չորս «Հադներդութիւնից» այսինքն' մասերից բաղկացած չաւածո մի երկ, որը կոչվել է «Հիւսումն Պիւոյից»: Մովսես Խորենացին, որն անձամբ կարդացել ն օդւվել է այս դրքից, թեն Հեղինակի անունը չի ւալիս, բայց նրան անվանում է «իմասւունների մեջ իմասւնադույն»: Ք. ա. I7–I դարերում, ինչåես ն Հեւադա Ժողովրդական չրջանում ծաղկում է նան Հայկական ժողովըրվեւը դական վեåը կամ էåոսը:

Հայ վիåասանները ն դուսանները սւեղծում են Հայասւանում ւեղի ունեցած դեåքերի ն Հայ թադավորների չուրջ Հյուսվող åաւմաավանդական բնույթի դեղարվեսւական բարձրարժեք բաղմաթիվ վեåեր ն ղրույցներ: Նրանք այդ սւեղծադործությունների մեջ մեծ չաւով արւացոլել են Հայ ժողովրդի åայքարը արւաքին թըչնամիների դեմ, Հայ ժողովրդի ներքին կյանքը, նրա կենցաղը, սովորույթներն ու Հավաւալիքները: Ժողովրդական åաւմաավանդական վեåերի մեջ առաջնակարդ ւեղ է դրավում Արւաչես I-ի անվան չուրջը Հյուսված վեåը, որը Հավանաբար սւեղծվել է Ք. ա. II–I դարերում: Այդ վեåի մեջ դովերդվել են Հայկական Հողերի միավորման ն Հայկական միասնական կենւրոնացված åեւականության սւեղծման Համար Արւաչեսի մղած կռիվները Սելնկյանների (ըսւ վեåի' Հռոմեացիների), Երվանդ I7-ի ն կովկասյան ցեղերի դեմ, Արւաչեսի կաւարած չինարարական դործերը, Արւաչաւ մայրաքաղաքի կառուցումը, նրա ժամանակ Հայասւանում ւնւեսական կյանքի, արՀեսւների ն մչակույթի ղարդացումը ն այլն: Վեåում առանձին ւեղ է դրավում Արւաչեսի կռիվը ալանների դեմ ն այդ կաåակցությամբ նրա ամուսնությունը ալանց թադավորի դսւեր' Սաթենիկի Հեւ: Ըսւ վեåի' ալանները, միացած կովկասյան այլ ցեղերի Հեւ, կողոåոււի նåաւակով Վրասւանից ներխուժում են Հայասւանի Հյուսիսային չրջանները: Արւաչեսն իր ղորքով չարժվում է ալանների դեմ: Տեղի ունեցած ճակաւամարւում ալանները åարւվելով, քաչվում են կուր դեւի Հյուսիսային աւը ն բանակ դնում այնւեղ, իսկ Արւաչեսը բանակ է դնում նույն դեւի Հարավային աւին: Ալանաց թադավորը Հաչւություն է առաջարկում Արւաչեսին ն խնդրում նրան աղաւել իր որդուն, որը դերի էր ընկել Հայերի ձեռքը: Սակայն Արւաչեսը մերժում է կաւարել նրա խնդիրքը: Դրանից Հեւո ալանաց թադավորի դուսւր Սաթենիկը, դալով կուր դեւի աւը, Հեռվից դիմում է Արւաչեսին. Քեղ ասեմ, այր քաջ Արւաչես, Որ յաղթեցեր քաջ աղգին Ալանաց, Ե°կ Շաւանեաց բանից աչագեղոյ դսւերս Ալանաց՝ Տալ ղւաւանիդ. Զի վասն միոյ քինու ոչ ե օրեն դիւցաղանց՝ Զայլոց դիւցաղանց ղարմից բաոնալ ղկենդանութիւն,

Կամ ծաոայեցուցանելով ի սւրկաց կարգի ւաՇել, Եւ թչնամութիւն յաւիւենական Ի մեջ երկոցունց աղգաց քաջաց Շասւաւել:

Արւաչեսը լսելով Սաթենիկի իմասւուն խոսքերը ն ւեսնելով նրա դեղեցկությունը' ցանկանում է նրան կնության առնել: Նա խնամախոս է ուղարկում ալանների թադավորի մու' Հաչւվելու ն նրա դուսւրը կնության խնդրելու Համար: Սակայն ալանների թադավորը åաւասխանում է. Եւ ուսւիի ւացե քաջն Արւաչես Հաղարս ի Շաղարաց Եւ բիւրս ի բիւրուց Ընդ քաջաղգւոյ կոյս օրիորդիս Ալանաց:

Լսելով, որ Հայրը դսւեր Համար մեծ դլխադին է åաՀանջում, Արւաչեսը դոյություն ունեցող սովորության Համաձայն ւախցնում է Սաթենիկին: Հեծաւ արի արքայն Արւաչես ի սեաւն գեղեցիկ, Եւ Շանեալ ղոսկեօղ չիկաւոկ ւարանն, Եւ անցեալ որւես ղարծուի սրաթն ընդ գեւն, Եւ ձգեալ ղոսկեօղ չիկաւոկ ւարանն՝ Ընկեց ի մեջք օրիորդին Ալանաց, Եւ չաւ ցաւեցոյց ղմեջք ւաւուկ օրիորդին, Արագ Շասուցանելով ի բանակն իւր:

Տեղի է ունենում արքայական Հարսանեկան Հանդեսը, որի ժամանակ' Տեղ ոսկի ւեղայր Ի ւեսայութեանն Արւաչիսի, Տեղայր մարգարիւ Ի Շարսնութեան Սաթինկանն:

Ժողովրդական վեåից բերված վերոՀիչյալ Հաւվածների մեջ Հայ վիåասաններն ու դուսանները ոչ թե åաւմական ճչւությամբ նկարադրել են Արւաչեսի ամուսնությունը, այլ Հայ ժողովրդի մեջ դոյություն ունեցող Հարսնախոսության, Հարսի Համար դլխադին åաՀանջելու, օղակա-

åարանով մարդկանց բռնելու, Հարս ւախցնելու, Հարսանիքի ժամանակ դրամ չաղ ւալու սովորույթները: Այս վեåի անմիջական չարունակությունն է Հանդիսանում Արւաչեսի ն Սաթենիկի որդու' Արւավաղդի անվան չուրջը Հյուսված åաւմառասåելական վեåը: Ըսւ վեåի' Արւավաղդը մեծանալով դառնում է քաջ, բայց ն անձնաՀաճ, Հåարւ, իչխանասեր ն նախանձու: Դեռնս Երվանդ I7-ը մարական ծադում ունեցող վիչաåաղունների նաՀաåեւ իչխան Արդավանին էր ւվել åեւության մեջ թադավորից Հեւո երկրորդը լինելու ասւիճանը: Արւաչեսը նս այդ ասւիճանը թողել էր Արդավանին, որովՀեւն սա Երվանդ I7-ին չէր օդնել ն իր ղորքերը դուրս էր բերել ճակաւամարւից: Արւավաղդը, նախանձելով Արդավանի երկրորդության այս ասւիճանին, դրդռում է իր Հորը ն Հայւնում, որ իբր թե Արդավանը ինքն է ուղում թադավոր դառնալ: Արւաչեսը Հավաւալով իր որդուն' Արդավանին ղրկում է երկրորդության ասւիճանից ն այն ւալիս է Արւավաղդին: Մի անդամ Արդավանը Արւաչեսին ն սրա որդիներին վիչաåների ւաճարում ճաչի է Հրավիրում ն ուղում է դավել թադավորին: Ճաչի ժամանակ Արւաչեսի որդիները, երբ իմանում են Արդավանի դավադրության մասին, մեծ աղմուկ ն չւոթ են բարձրացնում: Այդ դեåքից ղայրացած Արւաչեսը վերադառնում է Արւաչաւ ն իր Մաժան որդուն մեծ ղորքով ուղարկում վիչաåների դեմ: Սա սåանում է վիչաåաղուններից չաւերին, այրում ն ավերում է նրանց åալաւը: Այս դեåքից մի քանի ւարի Հեւո Արւավաղդը Արւաչաւ մայրաքաղաքում իրեն Համար աåարանք կառուցելու ւեղ չդւնելով' վիչաåաղուններից խլում է Նախճավանը, Արաքս դեւի Հյուսիսային կողմում դւնվող նրանց դյուղերը, åալաւներն ու բերդերը: Նա Շարուրի դաչւում չինում է Մարակերւ քաղաքը ն բնակվում այնւեղ: Արդավանի որդիները, այսինքն' վիչաåաղունները, չՀանդուրժելով Արւավաղդի արարքները, կռիվ են սկսում նրա դեմ: Սակայն քաջ արքայորդին Հաղթում ն սåանում է բոլոր վիչաåաղուններին ու նրանց Հորը' Արդավանին: Առասåելական ն դիցաբանական բնույթ սւացած ժողովրդական վեåի այս մասերի åաւմական իրողությունն այն է, որ Արւավաղդը կռվել ու Հաղթել է Շարուրի դաչւում ն Մասիս լեռան սւորուում բնակվող ն Հավանաբար մարական ծադում ունեցող մի ցեղի, որի Հավաւալիքների մեջ առաջնակարդ ւեղ է դրավել վիչաåների, այսինքն'

օձանման երնակայական կենդանիների åաչւամունքը: Այս ւեսակեւից ուչադրավ է, որ Հայ ժողովրդի Հավաւալիքների մեջ նս Մասիս լեռը Համարվել է վիչաåների, քաջքերի, դների ն չար ոդիների բնակավայր: Ըսւ ժողովրդական վեåի' Արւաչես թադավորը մի արչավանքի ժամանակ օւար երկրում' Մարանդում Հիվանդանում ն վախճանվում է: Նա իր մաՀվան անկողնում Հիչելով Նավասարդի ւոնը' ասում է. Ո ¯ ւայր ինձ ղծուխ ծխանի Եւ ղաոաւօւն Նաւասարդի, Զվաղելն եղանց ն ղվագելն եղջերուաց. Մեք ւող Շարուաք ն թմբկի Շարկանեաք, Որւես օրենն ե թագաւորաց:

Արւաչեսի դիակը ւեղաւոխվում է Հայրենիք: Երկիրը խոր կերåով սդում ն ւառավոր թաղում է կաղմակերåում իր նչանավոր թադավորի åաւվին: Արւաչեսի Հեւ թաղում են մեծ Հարսւություններ ն բաղմաթիվ սւրուկներ: Արւավաղդը նախանձելով իր Հոր ւառքին, ասում է. Մինչ դու գնացեր, Եւ ղեկիրս ամենայն ընդ քեղ ւարար, Ես աւերակացս ոիւմ թագաւորեմ:

Սրա Համար Արւաչեսը անիծում է իր որդուն. Եթե դու յորս Շեծցիս յԱղաւն ի վեր ի Մասիս, Զքեղ կալցին քաջք, ւարցին յԱղաւն ի վեր ի Մասիս, Անդ կայցես, ն ղլոյս մի° ւեսցես:

կաւարվում է Հոր անեծքը: Որսի ժամանակ քաջքերը Արւավաղդին դլորում են Մասսի անդունդներից մեկը ն չղթայում: «Պառավները,- ւեղեկացնում է Մովսես Խորենացին,- սրա մասին ղրուցում են, թե նա արդիլված է մնում այրում, երկաթե չղթաներով կաåված, ն երկու չուն կրծում են նրա չղթաները, ն նա ջանում է դուրս դալ ն աչխարՀին վերջ ւալ: Բայց ասում են, որ դարբինների կռնաՀարության ձայնից նրա կաåանքներն ամրանում են: Դրա Համար էլ մինչն այժմ դար300

բիններից չաւերը առասåելին Հեւնելով' կիրակի օրերը երեք կամ չորս անդամ խւում են սալին, որåեսղի, ասում են, Արւավաղդի չղթաներն ամրանան»: Ըսւ Մովսես Խորենացու մեջ բերած այս åաւումի' Արւավաղդը չարության մարմնացումն է: Սական Եղնիկ կողբացին մի այլ åաւումի Հիման վրա ւեղեկացնում է, որ Հեթանոս Հայերը Հավաւում են, թե Արւավաղդը բանւարկված ու չղթայված է դների կողմից ն մինչն այժմ կենդանի է, ն որ նա աղաւվելու է ն ւիրելու Հայոց աչխարՀին: Վիչաåների դեմ կռվելու, նրանց Հաղթելու ու կուորելու, քաջքերի կամ դների կողմից չղթայված լինելու երնույթները նույնåես ցույց են ւալիս, որ ժողովրդական վեåի սկղբնական åաւումների մեջ Արւավաղդը եղել է դրական Հաւկանիչներով օժւված դյուցաղուններից մեկը: Այս առասåելի åաւմական Հիմքը անչուչւ այն է, որ Արւավաղդը սåանվել ն անՀայւ կորել է Մասիս լեռան սւորուում' վիչաåաղունների երկրում: Ժողովրդի մեջ ւարածված է եղել, որ դյուցաղն Արւավաղդին բանւարկել ն չղթայել են վիչաåաղունները: Հույսեր են եղել, որ քաջ արքայորդին կաղաւվի չղթաներից, կվերադառնա ն կրկին կթադավորի: Սակայն երբ այդ Հույսերը չեն արդարացել, այնուՀեւն կարծել են, որ վիչաåաղունները Արւավաղդին կերåարանաւոխել ն նույնåես դարձրել են չար: Արւավաղդի բնավորության այս երկվությունը բացաւրելու Համար վիåասանները Հնարել են, որ իբր թե վիչաåաղունների կանայք կախարդել են նրան կամ վիչաåաղունները մանուկ Հասակում դողացել են իսկական արքայորդուն ն նրա ւոխարեն դն են դրել: Վիչաւաղունք գողացան Զմանուկն Արւավաղդ, Եւ դն ւոխանակ եդին:

Հնարավոր է, որ առասåելի այս մասում արւացոլվել են Անւոնիոսի կողմից Արւավաղդ II-ի ձերբակալումն ու դերեվարումը, ինչåես ն Հայասւանում դոյություն ունեցող այն Հույսերը, որ Արւավաղդ II-ը չոււով կաղաւվի դերությունից, կվերադառնա Հայասւան ն կրկին դաՀ կբարձրանա: Բացի վերոՀիչյալ վեåերից, դոյություն է ունեցել նան Տիդրան II-ին նվիրված մի առանձին վեå, որը դժբախւաբար ամբողջաåես ն ինքնուրույն մեղ չի Հասել: Այս վեåի առանձին Հաւվածնե301

րը, անունները նույնության åաւճառով Հեւադայում միացվել ու խառնվել են Տիդրան Երվանդյանի վեåին: Անկասկած է, որ այս վեåի մեջ Տիդրանին ւրված «Մեծն Տիդրան», «բաղմաբիւրաւոր» ն «Հաղթող աչխարՀակալ» կոչումները, Տիդրանի կողմից Հայասւանի սաՀմանները մեծ չաւով ընդարձակելը, չաւ աղդերի ւիրելը ն Հարկաւու դարձնելը, լավ ղինված բյուրավոր ղորքեր ն մեծ Հարսւություններ ունենալը, Տիդրանակերւի կառուցումը ն այլն վերաբերում են ոչ թե Տիդրան Երվանդյանին, այլ Տիդրան II-ին: Ժողովրդական վեåի մեջ Հայ թադավորներն ու ղորավարները Հանդես են բերված դունաղարդված ն Հերոսականացված ւեսքով: Նրանց վերադրված են Հոդեկան լավադույն այնåիսի Հաւկություններ, որոնք դնաՀաւված, Հարդված ու սիրված են եղել Հին Հայերի մու: Ըսւ վեåի' նրանք արի ու քաջ են, Հայրենասեր, իմասւուն, առաքինի, ողջախոՀ, åերճախոս, չինարար ն արդարադաւ: Ժողովըրդական երդիչները Հայ թադավորներին ու ղորավարներին դունաղարդելով դրական Հաւկություններով ն առաքինություններով' ոչ թե նրանց ներկայացրել են այնåես, ինչåես եղել են կյանքում, այլ այնåես, ինչåես ժողովրդի åաւկերացմամբ åեւք է լինեին: Հին Հայերի մու դնաՀաւվել ու դովերդվել են նան Հերոսների մարմնի դեղեցկությունը, Համաչաւությունը ն ֆիղիկական ուժը: Երվանդը սրւու է ն Հաղթանդամ: Արւաչեսի ղորավար ն դայակ Սմբաւը ունի Հսկա մարմին' իր քաջության Համեմաւ, Տիդրանը դեմքով դեղեցիկ է, խարւյաչ, թիկնավեւ, բարձրաՀասակ, դեղեցկաուն, մարմնի մասերով Համաչաւ ն ուժով: Իսկ կանայք դեմքով դեղեցիկ են, վայելչադեղ, դեղաչյա, իմասւուն ն խորադեւ: Բացի åաւմա-ավանդական վեåերից ն դիցաբանական առասåելներից, անչուչւ, դոյություն են ունեցել նան աչխաւանքի, սիրո, ուրախության, Հարսանիքի, ւխրության, վչւի, թաղման ն այլ ժողովըրդական երդեր: Սակայն ւարաբախւաբար Հայ ժողովրդի առօրյան արւաՀայւող այդ երդերը մեղ չեն Հասել: Այս դարաչրջանում նս ժողովրդական վեåերը, առասåելները ն երդերը Հորինում, մչակում ն Հարսւացնում էին վիåասաններն ու դուսանները: Հայասւանում Հաւկաåես Հռչակված էին Գողթն դինեվեւ դավառի երդիչները: Շրջելով ամեն ւեղ, դուսանները քաղաքների ու դյուղերի Հրաåարակներում, իչխանական åալաւներում, քաղաքացիների ւներում, չինականների խրճիթներում ւոնական Հանդեսների, Հարսանիքների ու խնջույքների ժամանակ åաւմում էին դյուցաղնական վեåեր ն առասåելներ, նվադի ուղեկցությամբ

կաւարում ժողովրդական երդեր ու åարեր: Նրանք Հորինում էին նան երդերի երաժչւությունը: Նրանց երաժչւական դործիքներն էին ւանդիռը, ւավիղը, քնարը, վինը, սրինդը ն ւոքր թմբուկը: Գառնիի Հին դամբարաններից մեկում դւնվել է ոսկրից åաւրասւված մի սրինդ, որը մեղ Հասած ամենաՀին երաժչւական դործիքն է: Հայասւանի քաղաքներում ղարդացման բավականին բարձր ասւիճանի վրա էր դւնվում Հայկական ՀելլենիսԹ աւր ոնը ւական թաւրոնը: Պլոււարքոսը վկայում է, որ Տիդրանակերւում դւնվում էին մեծ թվով Հույն դերասաններ, որոնց Տիդրան II-ը Հրավիրել էր ղանաղան ւեղերից իր նորակառույց թաւրոնի բացումը նչանավորելու Համար: Ք. ա. 69 թ. Լուկուլլոսը, դրավելով Տիդրանակերւը, այդ դերասաններին օդւադործում է իր ՀաղթաՀանդեսների ժամանակ թաւերական ներկայացումներ ն խաղեր ւալու Համար: Նույն åաւմիչի մի այլ վկայությունից Հայւնի է, որ Արւաչաւը նույնåես ունեցել է իր թաւրոնը, որւեղ Ք. ա. 53 թ. կրասոսի դեմ ւարված Հաղթանակի ւոնախմբությունների ժամանակ, Հայ ն åարթն մեծամեծների ներկայությամբ ներկայացվել է Ք. ա. 7 դ. Հույն նչանավոր թաւերադիր էվրիåիդեսի «ԲաքոսուՀիներ» ողբերդությունը: Պլոււարքոսի վկայություններից երնում է, որ Հաւկաåես Տիդրանակերւի թաւրոնը կառուցված է եղել ոչ թե վերնախավի, այլ քաղաքային ղանդվածային Հանդիսաւեսի Համար: Նա, Հավանաբար, նման է եղել Հելլենիսւական քաղաքների ամֆիթաւրոններին: Թաւրոնի չենքը ոչ միայն օդւադործվել է ներկայացումներ ւալու, այլն ւոնական Հանդեսներ կաւարելու ն քաղաքացիների ժողովներ դումարելու Համար: Թաւրոն Հաճախելը Հելլենիսւական քաղաքների բնակչության կենցաղի անբաժանելի մասն էր կաղմում: ՀովՀան Մանդակունի կաթողիկոսը (478–490) թաւրոնի դեմ ուղղված իր ճառում Հայւնում է, որ թաւրոն էին Հաճախում ոչ միայն ւղամարդիկ, այլն կանայք: Արւաչաւի ն Տիդրանակերւի թաւրոնների խաղացանկը մեղ Հայւնի չէ: Սակայն անկասկած է, որ այդ թաւրոններում, բացի Հին Հունասւանի մեծադույն ողբերդակների երկերից, ներկայացվել են նան Արւավաղդ II-ի դրած ողբերդությունները: Մի քանի ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ Արմավիրում Հայւնաբերված Հունարեն դրված ութւողանի չաւածո ւեքսւը վերցված է Արւավաղդ II-ի ողբերդություններից մեկից: Հայկական Հելլենիսւական թաւրոնն իր դոյությունը åաՀåա303

նում ն ղարդանում էր նան Ք. Հ. I–III դարերում: Ֆրանսիական նչանավոր դրող Ֆ. Ռաբլեն, օդւվելով Լուկիանոսից, Հավանաբար նան մի այլ վսւաՀելի սկղբնաղբյուրից, իր «Գարդանւյուան ն Պանւադըրյուելը» վեåում Հայւնում է, որ Տրդաւ I-ի խնդրանքով Ներոն կայսրը նրան է նվիրում իր ամենաՀայւնի միմոսներից մեկին: Թաւերական ճաչակը այնքան ւարածված ու Հարդված էր Հայասւանում, որ նույնիսկ թաւերական ւեսարանները դեղաղարդման նյութ են դառնում կիրառական արվեսւում: Մայկոå քաղաքի մու åեղված Հին դամբարաններից մեկում Հայւնաբերվել է Հայոց Բակուր (161–163) թադավորի ոսկեղօծված արծաթե թասը, որի կողերը դեղաղարդված են թաւերական ւեսարաններով, դիմակներով, åարող դերասանուՀու åաւկերով ն այլն: Հայկական Հելլենիսւական թաւրոնը ծառայում էր իչխող սւըրկաւիրական դասակարդի չաՀերին: Նրա Հիմնական նåաւակն էր դաղաւարաåես աղդել աչխաւավոր ղանդվածների վրա: Հելլենիսւական թաւրոնի կողքին դոյություն ուներ նան Հայկական ժողովրդական թաւրոնը: Այս թաւրոնի դերասանները նույն դուսաններն էին: Որ իրոք դուսանները միաժամանակ եղել են դերասաններ, երնում է նրանից, որ Հունարեն «միմոս» բառը Հին Հայերեն թարդմանությունների մեջ թարդմանված է «դուսան»: Գուսանական խմբերը քաղաքների ւայւաչեն թաւրոններում, իջնանաւներում, Հրաåարակներում, դյուղերում, ւոնական Հանդեսներում ն այլուր ներկայացրել են ողբերդություններ, կաւակերդություններ ն խեղկաւակություններ: Վերջին երկու ժանրերի ներկայացումների նյութը մեծ մասամբ վերցվում էր ժամանակակից ն առօրյա կյանքից: Այդ ւիåի ներկայացումների ժամանակ կաւակաբան դուսանները կամ ծաղրածու դուսանները, նåաւակաՀարմար դիմակներ Հադած, ծաղրում էին ոչ միայն մարդկային վաւ արարքները, այլն Հանդիսաւեսին լավ ծանոթ ժամանակակից իչխանների ու Հոդնորականների ադաՀությունը, ընչաքաղցությունը, չաւակերությունը, սնաåարծությունը, դաժանությունը, ւդիւությունը, ժլաւությունը ն այլն: ՀովՀան Մանդակունին ժողովրդական թաւրոնի դեմ ուղղված Հիմնական մեղադրանքներից մեկը Համարում է այն, որ այդ թաւրոնը «որդիներին թչնամացնում է Հայրերի, իսկ սւրուկներին' ւերերի Հեւ»: Ժողովրդական թաւրոնի ներկայացումները ւեղի էին ունենում նվադի, երդերի ու åարերի ուղեկցությամբ: Գուսանական խմբերի Հեւ ներկայացումների ու խնջույքների ժամանակ Հանդես եկող դե304

րասանուՀի-åարուՀիները կոչվում էին «վարձակ»: Ք. ա. II դարի նչանավոր վարձակ դերասանուՀիներից մեկն էր Նաղենիկը, որը «չաւ դեղեցիկ էր ն երդում էր ձեռքերով», այսինքն ելույթ էր ունենում ն åարում մնջախաղով: Զորրորդ դարից սկսած' քրիսւոնեական եկեղեցու Հայրերը խիսւ Հալածանքներ են Հարուցում թաւրոնի դեմ' այն Համարելով «Հեթանոսական, դիվական ն åիղծ»: Թեն ժողովրդական թաւրոնն իր դոյությունը åաՀåանում է նան Հեւադա դարերում, բայց նա մեծ անկում է աåրում:

2. ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ ԵՎ ՏՈՄԱՐ

Դեռնս Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործՀայկական Շեթա- ընթացին ղուդընթաց սկսում է ձնավորվել նան նոսական Շավա- Հնադույն Հայկական կրոնը: Հայկական åեւալիքները ւության կաղմի մեջ միավորված ցեղերի Հեւադա Համախմբման, դրա Հիման վրա մի միասնական լեղվով խոսող Հայ ժողովրդի կաղմավորման դործընթացը ն կենւրոնացված åեւականության սւեղծման ձդւումը անՀրաժեչւաբար åաՀանջում էին միավորել նան կրոնական դաղաւարախոսությունը: Հայկական Հնադույն åանթեոնի դլխավոր ասւված Հանդիսանում էր Հայկը: Նրա անունով էր կոչվում 0րիոն-Երնակ ասւղը ն սրա Համասւեղությունը: Հայկին Հայերը Համարում էին իրենց նախաՀայրը: Զարթնող ու մեռնող բնության, արնի ասւված էր Արան: Սրա åաչւամունքը չաւ էր ւարածված ինչåես Փոքր Ասիայի չաւ ժողովուրդների, նույնåես ն Հայերի մեջ: ԱրՀեսւների ու արվեսւների Հովանավորող ասւված էր Տորքը: Սա Համարվում էր Հայկի թոռներից մեկը: Սրա նչանավոր սրբավայրը կամ ւաճարը դւնվում էր Անդեղ ամրոցում, որի åաւճառով էլ Հաճախ կոչվում է Տորք Անդեղ: Հին Հայերի մու չաւ ուժեղ էր ջրի åաչւամունքը: Զրի, ծովի ու անձրնի ասւվածուՀին էր Նարը կամ Ծովինարը: Սրա åաչւամունքը երկար ժամանակ åաՀåանվել է ժողովրդի մեջ Նուրին ն այլ անուններով: Հաւկաåես երաչւի ժամանակ ծիսակաւարություննե305

րի ու երդերի ուղեկցությամբ կաղմվում էին թաւորներ, ն մաղթանքներ էին արվում Ծովինարին, որåեսղի նա անձրն ւար արւերին: Պաչւամունքի առարկա են Հանդիսացել նան առանձին աղբյուրները, որոնց ժողովուրդը անվանել է «լուսաղբյուր» կամ «կաթնաղբյուր»: Հայերը Հավաւում էին, որ այս աղբյուրներն ունեն Հիվանդություններ ն վերքեր բուժելու Հաւկություն: Ուժեղ է եղել նան արնի, լուսնի ու ասւղերի åաչւամունքը: Հայասւանում դոյություն են ունեցել արնին ղոՀաբերելու Համար նվիրաւրված Հաւուկ նժույդներ: Այդåիսի նժույդներից մեկն է եղել Քսենուոնի ձին, որը վերջինս նվիրել է դյուղաåեւին, որ կերակրի ու ղոՀ բերի արնին: Արնին ու լուսնին նվիրված Հաւուկ սրբաւեղի է դոյություն ունեցել Արմավիրում: «Սրբաղան» կամ «կենաց ծառերի» åաչւամունքը, որ դոյություն է ունեցել դեռնս ուրարւական չրջանում, չարունակվել է նան Հայերի մեջ: Ըսւ Մովսես Խորենացու մեջբերած ավանդության, Արա Գեղեցիկի որդին' Անուչավանը, նվիրված էր Արմավիրում դւնվող սրբաղան սոսիներին, որի åաւճառով էլ նա կոչվում էր «Սոսանվեր»: Այդ սոսիների ւերնների Հանդարւ կամ ուժեղ սոսաւյունից քրմերը դուչակություններ էին անում: Հաւուկ åաչւամունքի առարկա էին չան կերåարանքով åաւկերացվող «արլեղները» կամ «արալեղները», որոնք իբր թե åաւերաղմում ղոՀված Հերոսների վերքերը լիղելով' առողջացնում ու վերակենդանացնում էին նրանց: Ըսւ առասåելի, Շամիրամը Հրամայել էր իր ասւվածներին' լիղել åաւերաղմում ղոՀված Արա Գեղեցիկի վերքերը ն վերակենդանացնել նրան: Փավսւոս Բուղանդը վկայում է, որ Մուչեղ Մամիկոնյանի սåանությունից Հեւո նրա դին դնում են մի աչւարակի վրա, որåեսղի արլեղները լիղեն նրա վերքերը ն վերակենդանացնեն նրան: Սակայն Աքեմենյան Պարսկասւանի ւիրաåեւության ժամանակից սկսած, Հին åարսկական կրոնը որոչ աղդեցություն է թողնում Հայկական Հեթանոսական կրոնի վրա: Հին Հայկական åաչւամունքի Հիմքի վրա ն մասամբ իրանական åաչւամունքի աղդեցությամբ առաջանում ն ձնավորվում է Հայկական Հեթանոսական կրոնի նոր åանթեոնը: Հայկական Հին ասւվածներից չաւերը' Հայկը, Արան, Տորքը, Ծովինարը ն այլք իրենց ւեղը ղիջում են նոր ասւվածների, թեն նրանց åաչւամունքը դրանից Հեւո էլ երկար ժամանակ չարունակվում ու åաՀåանվում է ժողովրդի մեջ:

Հայկական Հեթանոսական կրոնի նոր åանթեոնի դլխավոր ասւվածը Արամաղդն էր, որ նչանակում է «Տեր դերադույն իմասւության»: Արամաղդը Համարվում էր ասւվածների Հայրը, երկնքի ու երկրի սւեղծողը, մարդկանց բարօրություն ու արիություն չնորՀողը, երկրին լիություն ու åարարւություն åարդնողը: Հայերը նրան անվանում էին «Մեծն ն արին Արամաղդ»: Սրա դլխավոր մեՀյանը դըւնըվում էր Դարանաղյաց դավառի Անի ամրոցում, որը, Հավանաբար, նան Հայոց քրմաåեւի կենւրոնաւեղին էր: Արամաղդի դուսւրն էր ասւվածուՀի ԱնաՀիւը, որը նչանակում է «անբիծ, անարաւ»: ԱնաՀիւ ասւվածուՀու åաչւամունքը ւարածված էր Արնելքի չաւ ժողովուրդների, բայց ամենից ավելի' Հայ ժողովրդի մեջ: «Պարսից բոլոր ասւվածությունները,- վկայում է Սւրաբոնը,- åաչւվում են նան Մարաց ն Հայոց կողմից, բայց ԱնաՀիւի åաչւամունքը Հայոց մեջ դերաղանցում է բոլորին»: ԱնաՀիւը Հայկական åանթեոնում ուներ առաջնակարդ դիրք ու նչանակություն: Նա Հայերի ամենասիրելի ասւվածուՀին էր, նույնիսկ դերաղանցում ու մոռացության էր ւալիս Արամաղդին: ԱնաՀիւը Համարվում էր Հայոց աչխարՀի խնամակալը, ամենայն ղդասւության մայրը, մարդկանց բարերարը: Հայերի կրոնական åաւկերացմամբ Հայոց աչխարՀը դոյություն ուներ ն կենդանություն էր առնում ԱնաՀիւ ասւվածուՀու չնորՀիվ: Հեթանոս ասւվածներից միայն ԱնաՀիւը ուներ ոսկեձույլ արձան, որի Համար էլ նա կոչվում էր նան «Ոսկեմայր», «Ոսկեծին» ն «ՈսկեՀաւ»: ԱնաՀիւի ամենանչանավոր մեՀյանը դւնվում էր Եկեղյաց դավառի Երիղա (այժմ' Երղնկա) ավանում: Նրա մյուս նչանավոր մեՀյանները դւնվում էին Արւաչաւ մայրաքաղաքում ն Տարոն դավառի Աչւիչաւ ավանում: Այս վերջինը Հայւնի էր նան «ԱնաՀւայ աթոռ» անունով: Արմավիրում Հայւնաբերված Հունարեն արձանադրություններից երնում է, որ Հայասւանի այս Հնադույն մայրաքաղաքում նս դւնվում էր ԱնաՀիւ-Արւեմիս ասւվածուՀու նչանավոր մեՀյաններից մեկը: ԱնաՀիւ ասւվածուՀուն ղոՀաբերելու Համար նվիրաւրված էին Հաւուկ երինջներ, որոնք աղաւ թաւառում էին արուներում, ն ոչ ոք նրանց ձեռք չէր ւալիս: Սրանց ճակաւին խարանված էին ջաՀաձն նչաններ: ԱնաՀիւ ասւվածուՀուն նվիրված էր երկու ւոն, որ նչվում էին դարնանն ու աչնանը: Այս ւոները ւեղի էին ունենում մեծ Հանդիսավորությամբ, ժողովրդական երդերով, åարերով ու խաղերով: Հայկական նոր åանթեոնի մեջ մւած, ւեղական ծադում ունեցող,

Հայերի սիրելի ասւվածներից մեկն էր ՎաՀադնը: Սա Համարվում էր քաջության, ուժի, Հերոսության, ռաղմի ն ամåրոåի ասւված: Նա կոչվում էր «Քաջն ՎաՀադն»: Հայ թադավորները ն ռաղմիկները նրանից էին քաջություն խնդրում: Հայ դուսանները ՎաՀադնի ն նրա կաւարած քաջադործությունների մասին առասåելական բաղմաթիվ երդեր ու ղրույցներ էին Հորինել: Այդåիսի Հին երդերից մեկն էր ՎաՀադնի ծննդին նվիրված երդը, որը ՊաւմաՀայր Մովսես Խորենացին լսել է դուսաններից ն քաղվածք բերել իր «Հայոց åաւմության» մեջ: Հեթանոսական չըրջանի ժողովրդական այս Հին ու անկրկնելի երդի մեջ ՎաՀադնի ծնունդը նկարադրված է այսåես. Երկներ երկին, երկներ երկիր, Երկներ ն ծովն ծիրանի. Երկն ի ծովուն ուներ ն ղկարմրիկն եղեգնիկ. Ընդ եղեգան ւող ծուխ ելաներ, Ընդ եղեգան ւող բոց ելաներ. Եւ ի բոցոյն վաղեր խարւեաչ ւաւանեկիկ. Նա Շուր Շեր ուներ, Բոց ուներ մօրուս, Եւ աչքունքն եին արեգակունք:

Առասåելական մի այլ Հին երդի մեջ նկարադրված է եղել, թե ինչåես ՎաՀադնը կռվել է վիչաåների Հեւ ն Հաղթել նրանց: Այս åաւճառով էլ նա կոչվել է նան «Վիչաåաքաղ»: Ըսւ մի այլ առասåելի' ՎաՀադնը ձմեռվա մի ցուրւ դիչեր երկնքում դողացել է ասորաց Բարչամ ասւծու Հարդը, սակայն Հարդը ճանաåարՀին թաւվել է, որից ն երկնքում առաջացել է Հարդադողի ճանաåարՀը, այսինքն Ծիր կաթինը: ՎաՀադնի նչանավոր մեՀյանը դւնվում էր Տարոն դավառի Աչւիչաւ ավանում ն կոչվում էր «ՎաՀէվանեան»: Հայերի Հին ու սիրելի ասւվածուՀիներից էր Ասւղիկը: Սա Համարվում էր երկնային լույսի, ջրի, սիրո ն դեղեցկության ասւվածուՀին: Սա քաջության ասւված ՎաՀադնի սիրուՀին էր կամ ամուսինը: Այդ åաւճառով էլ Աչւիչաւ ավանում դւնվող նրա մեՀյանը կոչվում էր «Սենեակ ՎաՀադնի»: Ասւղիկին էր նվիրված Հեթանոսական չրջանի ամենաժողովրդական ւոներից մեկը' վարդավառի ւոնը: Այս ւոնը նույնåես նչվել է

մեծ Հանդիսավորությամբ, ժողովրդական երդերով, åարերով, մարմնամարղական խաղերով ն այլն: Տոնի օրը մարդիկ իրար վրա անուչաՀու կամ սովորական ջուր են ցանել, իբրն խաղաղության ն անմեղության նչան' աղավնիներ թռցրել: Տոնը վարդավառ է կոչվել, որովՀեւն այդ օրը սիրո ն դեղեցկության ասւվածուՀուն, դուցե ն իրար, մարդիկ վարդ են նվիրել: Այս åաւճառով էլ Ասւղիկ դիցուՀին կոչվել է նան «Վարդամաւն»: Վարդավառը Հանդիսացել է սիրո, դեղեցկության, ջրի åաչւամունքի, վարդի ու ծաղկի ւոն: Հայկական åանթեոնի ասւվածներից մեկն էր Արամաղդի որդին' ՄիՀրը: Սա Հանդիսանում էր արեդակի, լույսի ն կրակի ասւված, արդարության ու ճչմարւության åաչւåան, մարդկանց կեղծիքի ու խարդախության մերկացնող: ՄիՀր անունից են առաջացել Հայերի մեջ ւարածված ՄիՀր, ՄՀեր, ՄիՀրան, ՄեՀրուժան, ՄիՀրդաւ ն այլ արական անձնանունները: ՄիՀր ասւծու անունով է կոչվել Հայկական ամիսների ութերորդ օրը: Նրա ւոնը կաւարվել է մեՀեկան ամսին: ՄիՀր ասւծու նչանավոր մեՀյանը դւնվում էր Դերջան դավառի Բադառիճ ավանում: Ենթադրում են, որ Գառնիի Հեթանոսական ւաճարը նս նվիրված է եղել ՄիՀր ասւծուն: Արամաղդի երկրորդ դուսւրը, ԱնաՀիւի ն ՄիՀրի քույր Նանե ասւվածուՀին էր: Սա Համարվում էր մայրության, սնուցիչ, ւան կրակարանը åաՀåանող ասւվածուՀին: Սրա մեՀյանը դւնվում էր Դարանաղյաց դավառի Թիլ ավանում: Հայերի Հարդված ասւվածներից էր Տիրը: Սա ասւվածաՀոր Արամաղդի քարւուղարն էր, դրի, դրականության, դիւության ու արվեսւի Հովանավորողը, ասւվածների սուրՀանդակն ու åաւդամախոսը: Սա իբրն «դրող» Հաչվի էր առնում մարդկանց բարի ու չար դործերը, մեկնում էր երաղները, Տիրը միաժամանակ մեռած Հոդիներին ւանում կամ ուղեկցում էր դեåի անդրչիրիմյան աչխարՀ: Տիր ասւծու անունով է կոչվել Հայկական ւոմարի Տրե ամիսը: Նրա անունից են առաջացել Հայերի մեջ ւարածված Տիրաւուր, Տիրան, Տիրայր, Տրդաւ անունները ն Հայերեն ւիրացու բառը, որը սկղբնաåես նչանակել է դիւնական: Տիր ասւծու մեՀյանը դւնվել է Արւաչաւ մայրաքաղաքի մու, Երաղամույն կոչված ւեղում: Հայերի սիրելի ասւվածներից մեկն էր նան Ամանորը, որի մականունն էր Վանաւուր: Ամանոր նչանակում է «նոր ւարի», իսկ «Վանաւուր»' «Հյուրընկալ»: Նա Հանդիսանում էր åւղաբերության,

բերքի, այդեկութի, խաղողի, դինու ն ուրախության ասւված: Նրա նչանավոր մեՀյանը դւնվում էր Բադրնանդ դավառի Բադավան ավանում: Ամանոր-Վանաւուրին էր նվիրված բերքի ւոնը, որը ւեղի էր ունենում ամեն ւարի, Հայկական ւոմարի առաջին ամսի' Նավասարդի մեկից մինչն վեցը: Ինչåես բոլոր Հին ժողովուրդների, նույնåես ն Հայերի մու բերքի ւոնը նչվում էր մեծ Հանդիսավորությամբ: Այդ օրերին Հայասւանի բոլոր կողմերից Բադավան էին Հավաքվում ւոնակաւարության մեծ թվով մասնակիցներ: Տոնին մասնակցում էին նան թադավորը ն նչանավոր իչխանները: Տոնակաւարության ժամանակ կաւարվում էին մեծ թվով ղոՀաբերություններ, կաղմակերåվում էին խրախճանքներ' երդերի ու åարերի ուղեկցությամբ, ներկայացվում էին ժողովրդական կամ դուսանական թաւերական խաղեր, ւեղի էին ունենում մարմնամարղական մրցումներ, ձիարչավներ, ցլամարւեր, խաղեր ն այլն: Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայ սւրկաւիրական վերնախավում ն մասամբ քաղաքային բնակչության մեջ ւարածվում էր նան Հունական դիցաբանությունը: Իչխող խավերի միջավայրում Հայկական åանթեոնը սւանում է Հելլենիսւական ւեսք: Հայկական åանթեոնի ասւվածները նույնացվում են Հունական Համաåաւասխան դործառույթ ունեցող ասւվածների Հեւ ն անվանվում նան նրանց անունով: Այսåես, Արամաղդը նույնացվում է Զնսի, ԱնաՀիւը' Արւեմիսի, Ասւղիկը' Աւրոդիւեի, Տիրը' Աåոլլոնի, ՎաՀադնը' Հերակլեսի Հեւ: Սակայն օւարամոււ այս ասւվածների ո՛չ åաչւամունքը ն ո՛չ էլ նրանց անունները ժողովրդի մեջ չեն ւարածվում ն չոււով մոռացվում են: Գյուղաւնւեսությունը սերւորեն կաåված Հ այկ ակա ն է ւարվա եղանակների, ժամանակի Հեւ: ւո մար ը Ցանքսի, բերքաՀավաքի ն դյուղաւնւեսական մյուս աչխաւանքների ճիչւ ժամանակը որոչելու Համար բնական է, որ Հայերը վաղ ժամանակներից åեւք է սւեղծեին նան իրենց ւոմարը կամ օրացույցը: Ինչåես այլ ժողովուրդների, նույնåես ն Հայկական ւոմարը սւեղծվել է երկնային լուսաւուների չարժման Հիման վրա: Հաւուկ մարդիկ են եղել, որոնք դիւել են երկնային լուսաւուների չարժումը, կաղմել են օրացույց ն դուչակություններ արել: Հին եդիåւացիների, բաբելոնացիների ն åարսիկների նման, Հայերը նս սկղբում ւարին Հաչվել են լուսնի չարժումով: Լուսնային

ւարին ունեցել է ընդամենը 360 օր: Սակայն Հեւադայում Հայերն ընդունում են նոր արեդակնային ւոմարը ն սկսում են ւարին Հաչվել արեդակի չարժումով: Հայկական արեդակնային ւոմարով ւարին ուներ 365 օր ն բաժանված էր ւասներկու լրիվ ամիսների ն մեկ ւոքր ամսի: Ամիսների անուններն էին Նավասարդ, Հոռի, ՍաՀմի, Տրե, Քաղոց, Արաց, ՄեՀեկան, Արեդ, ԱՀեկան, Մարերի, Մարդաց, Հրուից ն Ավելյաց: Առաջին ւասներկու լրիվ ամիսներն ունեին 30 օր, իսկ Ավելյաց ամիսը ուներ ընդամենը 5 օր: Այս 5 օրյա ւոքր ամիսը Հայկական ւոմարում ավելացվել է լուսնային ւարուց արեդակնային ւարվան անցնելու ժամանակ: Այդ 5 օրվա ւարբերությունը նախկինում դոյություն ունեցող ւասներկու ամիսների վրա չի ավելացվել, այլ առանձին ամիս է դարձել, Հավանաբար նախաåես սաՀմանված կրոնական ւոների կարդը չխախւելու Համար: Հայկական ամիսների անունները Հայերենով մեծ մասամբ անբացաւրելի են ու անՀասկանալի: Նավասարդ անունը Համարում են իրանական ւոխառություն, որ նչանակում է «նոր ւարի»: Հոռի ն ՍաՀմի ամիսները կաåվում են վրացերեն «օրի» ն «սամի», այսինքն' «երկու» ն «երեք» բառերի Հեւ, որով այդ ամիսները նչանակում են «երկրորդ» ն «երրորդ»: Ենթադրում են նան, որ Հոռի անունը առաջացել է եդիåւական «0րուս» ն ՀունաՀռոմեական «Հոռա» ամսանուններից: Տրե ն ՄեՀեկան ամիսների անունները առաջացել են Տիր ն ՄիՀր ասւվածների անուններից ն նվիրված են եղել սրանց: Քաղոց ն Մարդաց ամիսները կաåված են եղել բերքաՀավաքի ն մարդեր կաåելու դյուղաւնւեսական աչխաւանքների Հեւ: Արեդ ամիսը, ինչåես ցույց է ւալիս նրա անունը, նվիրված է եղել արեդակին: Անանիա Շիրակացու Հաղորդած մի ավանդության Համաձայն' Նավասարդ, Հոռի, ՍաՀմի, ՄեՀեկան, Արեդի ն Մարերի ամիսները եղել են Հայոց նախաՀոր' Հայկի դուսւրերի, իսկ Տրե, Քաղոց, Արաց ն Հրուից ամիսները' նրա որդիների անունները: Ամսվա յուրաքանչյուր օրը նս ուներ իր Հաւուկ անունը: Այդ օրերի անուններն էին' Արեդ, Հրանդ, Արամ, Մարդար, ԱՀրանք, Մաղդեղ, Ասւղիկ, ՄիՀր, Òոåաբեր, Մուրց, Երեղական, Անի, Պարխար, Վանաւ (Վանաւուր), Արամաղդ, Մանի, Ասակ, Մասիս, ԱնաՀիւ, Արադած, Գրդուռ, կորդուք, Ծմակ, Լուսնակ, Ցրոն (կամ Սւիւռն), Նåաւ, ՎաՀադն, Սիմ, Վարադ ն Գիչերավար: Բերված այս ցանկից երնում է, որ ամսվա օրերը կոչվել են Հայասւանի նչանավոր լեռների, Հայկական åանթեոնի ասւվածների, Անի

մայրաքաղաքի, Արամ նաՀաåեւի, արեդակի, լուսնի, ասւղերի ն մի քանի այլ անուններով: Ավելյաց ամսի օրերը կոչվել են այն ժամանակ Հայւնի 5 մոլորակների' Փայլածուի, Արուսյակի, Հրաւի, Լուսընթակի ն Երնակի անուններով: Հայերի մու մինչն ՃI դարի վերջը դոյություն չուներ նաՀանջ ւարվա դաղաւարը: Այդ åաւճառով էլ Հայկական ւոմարը չարժական էր, ն չորս ւարին մեկ անդամ մեկ օրով Հայոց ւարին առաջ էր ընկնում իսկական ւարուց: Հայոց ամանորը (նոր ւարին), որը ւոնվում էր Նավասարդի մեկին, ամեն չորս ւարի Հեւո մեկ օրով չոււ էր դալիս իսկական ւարուց: 1084 թ. Հայ նչանավոր դիւնական ՀովՀաննես Սարկավադը բարեւոխում ն անչարժ է դարձնում Հայկական ւոմարը' նրա մեջ մըւցընելով նաՀանջ ւարվա դաղաւարը: Հայկական անչարժ ւոմարով Նավասարդի 1-ը կամ Հայոց ամանորը (նոր ւարին) Համընկնում է օդոսւոսի 11-ին: Հայկական ւոմարն իր դոյությունը åաՀåանում է մինչն Ճ7II դարի սկիղբը:

3. ՀԱՅկԱկԱՆ ՀԵԼԼԵՆԻՍՏԱկԱՆ ԱՐՎԵՍՏԸ

Հնուց ի վեր դոյություն ունեցող Հայկական Ճ ա ր ւ ա ր ա ւ ե - ճարւարաåեւությունը Հելլենիղմի դարաչրջաւ ու թյ ու նը նում սւեղծադործաբար յուրացնելով Հունական ն ւոքրասիական երկրների չինարարական արվեսւի առաջավոր ւարրերը, բայց ն åաՀåանելով իր ինքնաւիå բնույթը ն ւեղական Հաւկանիչները' Հասնում է ղարդացման նոր ու բարձր ասւիճանի: Հելլենիղմի դարաչրջանում Հայասւանում աննախընթաց մեծ թաւ ու ծավալ է սւանում չինարարությունը: կառուցվում են մի քանի ւասնյակ մեծ քաղաքներ ու քաղաքաւիå ավաններ, բաղմաթիվ անառիկ ամրոցներ, Հոյակաå åալաւներ, ւաճարներ, թաւրոններ, åարիսåներ, կամուրջներ, Հյուրանոցներ, բաղնիքներ ն այլն: Սկղբնաղբյուրները մեծ դովեսւներով ու Հիացմունքով են խոսում Հայասւանի Հին մայրաքաղաքներ Արմավիրի, Երվանդաչաւի, Արւաչաւի, Տիդրանակերւի ն Վաղարչաåաւի ճարւարաåեւական Հուչարձանների մասին: Սակայն, ւարաբախւաբար, այդ Հուչարձաններից միայն Հաղվադյոււ նմուչներ են Հասել մեղ: Տիդրանակերւի ավերակներում åաՀåանվել են սն սրբաւաչ քարերից կառուցված, åաչւåանական

Հղոր աչւարակներ ունեցող, թադաղարդ արծիվներով քանդակաղարդված' քաղաքի լայն ու բարձր åարիսåների մնացորդները: ՊաՀåանվել է նան ւեղական ն Հունական ճարւարաåեւական ոճերի Համակցությամբ կառուցված, սլաքաձն աղեղներ ու կամարներ ունեցող, սյունաղարդ երկՀարկանի մի չենքի կիսականդուն ճակաւը: Ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ այս չենքը եղել է åալաւական չենքերից մեկը կամ Տիդրանակերւի արքունի թաւրոնը: Ճարւարաåեւական իր Հուչարձանների մի մասի ավերակների åաՀåանումով երջանիկ բացառություն է կաղմում Գառնիի թադավորական ամրոցը: Հին Հայկական ճարւարաåեւության մոնումենւալ կոթողներից, Հին Հայասւանի ռաղմաåաչւåանական Հղոր ու առաջնակարդ կառուցումներից մեկն է այս ամրոցի կիսականդուն åարիսåը' իր աչւարակներով, որը Հավանաբար կառուցվել է Ք. ա. III դարում, իսկ վերակառուցվել' Ք. Հ. I դարում: Պարիսåը ունի ավելի քան 314 մեւր երկարություն ն 2 մեւր Հասւություն: Ենթադրվում է, որ նրա սկղբնական բարձրությունը եղել է 25 մեւր, որից այժմ մնացել է միայն 6-8 մեւր: Պարիսåը կառուցված է մինչն 5–6 ւոննա կչռող բաղալւե սրբաւաչ քարերից: Այդ խոչոր ու ծանր քարերը իրար վրա բարձրացված ն Հարթ ու մաքուր չարված են առանց չաղախի: Դրանք իրար են միացված' երկու ծայրերը կռացրած ն Հաւուկ ւոսերի մեջ արճիճե ձուլվածքով ամրացված երկաթե Հասւ կաåերով: Աåչեցուցիչ Հղորություն ունեն åարսåից դուրս ցցված ն ուղղանկյան ձն ունեցող 14 աչւարակները: Այդ աչւարակները, որ նույնåես կառուցված են բաղալւաձն քարերից ն իրարից Հեռու են դւնվում 10–12 մեւր ւարածությամբ, ամրոցի åաչւåանական սիսւեմի մեջ վճռական դեր են կաւարել: Գառնիի բերդը իր Հղոր åաչւåանական Համակարդով անառիկ ու անմաւչելի է եղել ժամանակի ռաղմական ւեխնիկայի Համար: Հայկական Հելլենիսւական ճարւարաåեւության դլուխդործոցը, նրա åսակը ն անկրկնելի մարդարիւն է Գառնիի Հեթանոսական ւաճարը, որի ավերակներն անդամ ցնցող ու դերող ւåավորություն են թողնում դիւողների վրա: Այս Հաղվադյոււ, ւառաՀեղ ու չքեղ ւաճարը կառուցվել է Ք. Հ. I դարում: Նա ունեցել է երկթեք ւանիք, եռանկյունի ճակաւ ն չորս կողմից 24 սյուներից բաղկացած սյունաչար: Պարսåի նման ւաճարը նս կառուցված է կարծր բաղալւե Հսկայական քարերից ն ամրացված երկաթե կաåերով ու արճիճե ձուլվածքով: Սակայն ւաճարի քարերը անՀամեմաւ ավելի սրբա313

ւաչ են ու Հղկված, քան åարսåի քարերը: Տաճարի ճակաւը, խոյակները, եղրերը, քարե առասւաղը ն այլ մասեր դեղաղարդված են բուսական ու երկրաչաւական ճոխ, կաւարելության Հասնող նուրբ քանդակներով, որոնք մեծ Հիացմունք են åաւճառում դիւողներին: Տաճարը կանդուն է եղել մինչն Ճ7II դարի երկրորդ կեսը, ն կործանվել է 1679 թ. երկրաչարժի ժամանակ: կործանման Հիմնական åաւճառներից մեկը եղել է այն, որ Հրաղենի դործածությունից Հեւո չաւ բախւախնդիրներ բարբարոսաբար Հանել են չենքի քարերն ու մասերը իրար ամրացնող արճիճը: Հնադիւական åեղումների միջոցով Հայւնաբերվել է նան Գառնիի åալաւական բաղնիքի չենքը, որը կառուցվել է II կամ III դարերում: Իր Հինդ սենյակներով կամ բաժանմունքներով, իր ւաքացման Համակարդով այս բաղնիքը չինարարական արվեսւի ւեսակեւից մեծ Հեւաքրքրություն է ներկայացնում: Սա Հին Հայասւանի առայժմ մեղ Հասած միակ քաղաքացիական կոմունալ չինությունն է: Գառնիի åարիսåը ն նրա աչւարակները, Հեթանոսական ւաճարը ն åալաւական բաղնիքի չենքը ոչ միայն ցույց են ւալիս չինարարական արվեսւի ու ւեխնիկայի բարձր ասւիճանը Հին Հայասւանում, այլն մեղ մուավոր դաղաւար են ւալիս Հայասւանի Հին մայրաքաղաքներում, քաղաքներում, ամրոցներում ն սրբավայրերում դոյություն ունեցած ճարւարաåեւական կոթողների մասին: Հին Հայասւանում ղարդացած էին նան Քանդակագործու- քանդակադործությունը ն կիրառական արվեսթյունը ն կիրաոա- ւը: կան արվեսւը Հայ ն օւար սկղբնաղբյուրների վկայություններից Հայւնի է, որ Հայկական Հեթանոսական ւաճարներում եղել են մարմարից, քարից, ւղոսկրից, ոսկուց, արծաթից, բրոնղից, åղնձից ն այլ նյութերից åաւրասւված' ասւվածների ն թադավորների մեծ ու ւոքր բաղմաթիվ արձաններ: Անկասկած է, որ ղանաղան արձաններ եղել են նան քաղաքներում, քաղաքաւիå ավաններում, ամրոցներում, թադավորական åալաւներում, Հարուսւ սւրկաւերերի ու քաղաքացիների ւներում: Սակայն այդ արձաններից մեղ միայն մի քանի նմուչներ ու բեկորներ են Հասել: Ժամանակը դրեթե իսåառ ոչնչացրել է արվեսւի այդ Հուչարձանները: Փոքր Հայքի Սաւաղ քաղաքում դւնվել է բրոնղից åաւրասւված ԱնաՀիւ ասւվածուՀու արձանի դլուխը, որն այժմ åաՀվում է Բրիւանական թանդարանում: Հայկական Հելլենիսւական արվեսւի

ոճով åաւրասւված այս արձանը մեղ Հասած արձանների մեջ ամենալավադույնն է. կերւված է դեղարվեսւական բարձր ճաչակով ն մեծ վարåեւությամբ: Նույն ոճի ուչադրավ ու արժեքավոր նմուչներ են Հանդիսանում նան Վաղարչաåաւում դւնված կավե արձանիկների դլուխները: Գառնիում Հայւնաբերվել են կավից åաւրասւված մի կնոջ արձանիկի իրանն ու åաւվանդանը, որւեղ չաւ դեղեցիկ ու բնական ւրված են կնոջ կեցվածքը, ուքերի դիրքը ն չրջաղդեսւի Հարուսւ ծալքերը: Պեւք է ենթադրել, որ դա եղել է ասւվածուՀիներից կամ թադուՀիներից մեկի արձանիկը: Հայասւանում ղարդացած էր նան կերåարվեսւը: Տաճարները ն åալաւները ոչ միայն ղարդարվում էին դրսից' բուսական ու երկրաչաւական ճոխ ղարդաքանդակներով, ինչåիսին Գառնիի Հեթանոսական ւաճարն է, այլն ներսից' որմնանկարներով ու խճանկարներով: Մեծ Հեւաքրքրություն է ներկայացնում Գառնիի նորաՀայւ åալաւական բաղնիքի ՀանդերձասրաՀի խճանկար Հաւակը, որը, Հավանաբար, åաւրասւվել է III դարում: Նրա սյուժեն կամ թեման վերցված է Հունական դիցաբանությունից: Ամբողջ խճանկարը åաւրասւված է ծով ներկայացնող բաց կանաչավուն ֆոնի վրա: Նրա կենւրոնում, դեղեցիկ չրջանակի մեջ կուոչավոր ւղամարդու կիսաåաւկերով åաւկերված է օվկիանոսը, իսկ կնոջ կիսաåաւկերով' ծովը: Այս չրջանակի չորս կողմում åաւկերված են նան Հունական ծովային, սիրո ն այլ ասւվածների, դեղեցկության ասւվածուՀի' Աւրոդիւեի, ծովում åարող նրա քույրերի' ներեիդների (ծովաՀարսերի), մարդկանց դլխով, ձիու ուքերով ու ձկան åոչով էակների, ձկնորսների ու ձկների բաղմաթիվ նկարներ: Խճանկարի վրա կան նան Հունարեն արձանադրություններ, որոնք լոկ åաւկերված ասւվածների ու ներեիդների անունների Հիչաւակադրություններ են: Բացի այդ, ամենաաչքի ընկնող ւեղում, կենւրոնական չրջանակի վերնում խճանկարը åաւրասւող արվեսւադեւ վարåեւները նս թողել են մի արձանադրություն, որւեղ ասված է. «Աչխաւեցինք ոչինչ չսւանալով»: Այս արձանադրությամբ արվեսւադեւ վարåեւները ոչ թե բողոք են Հայւնել, այլ åարղաåես իրենց աչխաւանքը նվիրել ու վարձաւրություն չեն սւացել, որåեսղի արժանանան թադավորի Հաւուկ ուչադրությանը: Խճանկարը ամբողջաåես åաւրասւված է Գառնիի մուից Հոսող Աղաւ դեւից Հավաքված ն նրա ջրերով Հղկված դունավոր խճաքարերից: Թեն խճանկարի բոլոր նկարները միանման բարձր վար315

åեւությամբ ու Համաչաւությամբ չեն կաւարված, թեն ամբողջ խճանկարը իր վրա կրում է Հելլենիսւական արվեսւի անկման չըրջանի նչանները, բայց ն այնåես, Հանդիսանալով ւեղում ղարդացող Հելլենիսւական արվեսւի այդ բնադավառի մեղ Հասած միակ ու Հաղվադյոււ նմուչը, մչակութային ու åաւմական ւեսակեւից այն մեծ արժեք է ներկայացնում: Սկղբնաղբյուրները վկայում են, որ Հին Հայասւանում դոյություն են ունեցել դոՀարաղարդ թադեր, խույրեր, թանկադին մեւաղներից ու քարերից åաւրասւված ղանաղան ղարդեր, դորդեր ն այլն: կիրառական արվեսւի լավադույն նմուչներ են Հանդիսանում Ծուքի ն Մեծ Հայքի Հայ թադավորների, Հաւկաåես Տիդրան II-ի ն Արւավաղդ II-ի åաւկերներով ու ղանաղան ւեսարաններով կւրած դրամներ, Բակուր թադավորի' վերնում Հիչաւակված արծաթե թասը, մի կնոջ կամ դերասանուՀու դեմքի ւարբեր արւաՀայւություններով դեղաղարդված' Արմավիրում Հայւնաբերված չորս ոսկե մեդալիոնները, թանկարժեք քարերի վրա ւարբեր åաւկերներ ւորադրած կնիքները ն այլն: կիրառական արվեսւի Հիանալի նմուչներ են նան վերջերս Սիսիանի դամբարան-ղոՀարանում դւնված վիչաåադլուխ ոսկյա աåարանջանները, դավաղանի դլուխները, արծաթյա դեղաղարդված թասերը, որոնք åաւկանում են Ք. Հ. I դարին: Հին Հայկական մչակույթն իր åաւվավոր ւեղն է դրավում ՀամաչխարՀային քաղաքակրթության åաւմության մեջ:

կԱՐԵՎՈՐ ԴԵՊՔԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱկԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՔՐԻՍՏՈՍԻՑ ԱՌԱԶ (Ք. Ա.)

Հնադույն ժամանակներից մինչն 12-րդ Հաղարամյակի վերջը - Պալեոլիթը կամ Հին քարի դարը Հայասւանում: 12-րդ Հաղարամյակի վերջերից մինչն 4-րդ Հաղարամյակի կեսը - Նեոլիթը կամ նոր քարի դարը Հայասւանում: 6-րդ Հաղարամյակ - Երկրադործության առաջացումը Հայկական լեռնաչխարՀում: 4-րդ Հաղարամյակի կեսից մինչն 3-րդ Հաղարամյակի վերջը - էնեոլիթը (åղնձի-քարի դար) Հայասւանում: 3-րդ Հաղարամյակի վերջից մինչն 2-րդ Հաղարամյակի վերջը - Բրոնղի դարը Հայասւանում: Ճ7II-Ճ Ճ7I դդ. - Հայկական առաջին ցեղային միությունների կաղմավորումը: Ճ7-Ճ ՃIII դդ. - Հայասա ցեղային միությունը: 1335-1 1334 - Խեթերի Մուրչիլ թադավորի արչավանքները Հայասա: 1280-1 1261 - Գրավոր առաջին ւեղեկությունները Նաիրի երկրի մասին: ՃIII դ. - Գրավոր առաջին ւեղեկությունը Ուրուաւրիի մասին: ՃII-Ճ Ճ դդ. - Երկաթի դարը Հայասւանում. ւոՀմաւիրական կարդերի քայքայումը: 1114 - Թիդլաթåալասար I-ի արչավանքը Նաիրի երկրի վրա: Գրավոր առաջին ւեղեկությունները արմե ցեղային միության մասին: 883-8 866 - Ասսուրնաղիրåալ II-ի արչավանքները Նաիրի: IՃ դ. առաջին կես - Ուրարւական åեւության կաղմավորումը: 860-8 843 - Արամե: 835-8 825 - Ուրարւուի մայրաքաղաք Տուչåայի (Վան) Հիմնադրումը: 825-8 810 - Մենուայի արչավանքները. Տարոնի, Արածանիի Հովւի,

Ծուքի ն Արարաւյան դաչւի միացումը Ուրարւուին: Մենուայի ջրանցքի ն Մենուախինիլի քաղաքի կառուցումը: 786-7 764 - Արդիչւի I: 782 - էրեբունի (Երնան) քաղաք-ամրոցի կառուցումը: 776 - Արդիչւիխինիլի (Արմավիր) քաղաք-ամրոցի կառուցումը: 773 - Արդիչւի I-ի արչավանքը Ուրմե (Արմե) երկրի վրա: 764-7 735 - Սարդուր II: 760-7 743 - Սարդուր II-ի արչավանքները Մաննա, Բաբիլու, կոլխա, էրիախի (Շիրակ), կումուխի ն Արմե երկրների վրա: 753-7 752 - Սարդուր II-ի արչավանքը Ասորեսւան ն Ասսուրներարի I7-ի åարւությունը: 743 - Արåադի ճակաւամարւը: 735 - Թիդլաթåալասար III-ի արչավանքը Ուրարւու: 7III դ. երկրորդ կես - կիմմերական ցեղերի ներխուժումը Անդրկովկաս ն Ուրարւու: 714 - Սարդոն II-ի արչավանքը Ուրարւու: 685-6 645 - Ռուսա I: Թեյչեբաինի (կարմիր բլուր) քաղաքի կառուցումը: 7II դ. 80-ական թվականներ - Սկյութական ցեղերի ներխուժումը Անդրկովկաս ն Ուրարւու: 7II դ. երկրորդ կես - Մարական åեւության (Մարասւան) կաղմավորումը: 7II դ. վերջ-7 7I դ. սկիղբ - Հայկական ցեղերի դերիչխանության Հասւաւումը Հայկական լեռնաչխարՀում: 612 - Նինվեի դրավումը: 610 - Տուչåայի դրավումը Հայերի ն մարերի կողմից: 605 - Ասորեսւանի կործանումը: 590 - Ուրարւական åեւության կործանումը: 7I դ. սկիղբ - Երվանդունիների åեւության կաղմավորումը: 585-5 550 - Հայերի åայքարը Մարասւանի դեմ: 550 - Աքեմենյան Պարսկասւանի կաղմավորումը: 522-5 521 - Հայերի աåսւամբությունը Աքեմենյան Պարսկասւանի դեմ: 520 - Արմենիա (Արմինա) երկրի մասին առաջին Հիչաւակությունը: 401-4 400 - Տասը Հաղար Հույն վարձկան ղորքի նաՀանջը Հայասւանի վրայով: 336-3 323 - Ալեքսանդր Մակեդոնացի: 331 - Գավդամելայի ճակաւամարւը:

331-3 300 - Երվանդ III. Հայկական åեւականության վերականդնումը: 330 - Փոքր Հայքի թադավորության Հիմնադրումը: 312 - Սելնկյան åեւության Հիմնադրումը: 301 - Իåսոսի ճակաւամարւը: 260 - Ծուքի թադավորության Հիմնադրումը: Սամոս Երվանդունի: 250 - Պարթն Արչակունիների åեւության կաղմավորումը: 220-2 201 - Երվանդ I7 Վերջին: 201-1 190 - Արւաչեսը ն ԶարեՀը Մեծ Հայքի ն Ծուքի կառավարիչներ: 190 - Մադնեսիայի ճակաւամարւը: 189 - Մեծ Հայքի ն Ծուքի անկախության Հռչակումը: 189-1 160 - Արւաչես I, թադավոր Մեծ Հայքի: 180-1 160-ական թթ. - Արւաչաւ մայրաքաղաքի կառուցումը: 160-9 95 - Արւավաղդ I-ի ն Տիդրան I-ի դաՀակալությունները: 95-5 55 - Տիդրան II Մեծ, արքայից-արքա: 94 - Ծուքի միացումը Մեծ Հայքին: 93 - Հայ-åոնւական դաչինքը: 93- 91 - Հայկական ղորքերի արչավանքները կաåադովկիա: 88 - Տիդրան II-ի արչավանքը Պարթնսւան ն åարթնների åարւությունը: 88-8 85 - Աւրåաւական-Մարասւանի, կորդուքի, Ադիաբենեի, Միդդոնիայի ն 0սրոենեի դրավումը: 85 - Հայ-åարթնական Հաչւության åայմանադիրը: 84-8 83 - Ասորիքի ն Դաչւային կիլիկիայի դրավումը: 81-7 71 - Փյունիկիայի, Պաղեսւինի դրավումը, արաբական ցեղերի ընկճումը: 71 - Պւղոմայիդ քաղաքի դրավումը Տիդրանի կողմից: ՄիՀրդաւ 7I Եվåաւորի åարւությունն ու ւախուսւը Հայասւան: 69-6 66 - Հայ-Հռոմեական åաւերաղմները: 69 թ. դարուն - Լուկուլլոսի արչավանքը Հայասւան: 69 թ. Հոկւեմբերի 6 - Տիդրանակերւի ճակաւամարւը: 68 թ. սեåւեմբեր - Արածանիի ճակաւամարւը, Լուկուլլոսի åարւությունն ու նաՀանջը: 66 - Պոմåեոսի արչավանքը Հայասւան: 66 - Տիդրան կրւսերի աåսւամբությունը: 66 թ. սեåւեմբեր - Արւաչաւի Հայ-Հռոմեական Հաչւության åայմանադիրը:

55 - Տիդրան II Մեծի մաՀը: 55-3 34 - Արւավաղդ II: 54 - կրասոսի Պարթնական արչավանքը: 53 թ. մայիսի 6 - կրասոսի åարւությունը Խառանի մու: 50-3 38 - Հայ-åարթնական ղորքերի արչավանքները Ասորիք, Փյունիկիա ն Պաղեսւին: 36-3 35 - Անւոնիոսի Պարթնական արչավանքը: 34 - Անւոնիոսի արչավանքը Հայասւան: Արւավաղդ II-ի ձերբակալությունը: 34-2 20 - Արւաչես II: 31 - Ակւիումի ճակաւամարւը: 27 - 0կւավիանոսը Հռչակվում է Հռոմի կայսր: 20-8 8 - Տիդրան III: 8-5 5, 2-1 1 - Տիդրան I7-ի ն էրաւոյի դաՀակալությունը:

ՔՐԻՍՏՈՍԻՑ ՀԵՏՈ (Ք. Հ.)

1 - Տիդրան I7-ի մաՀը: Արւաչեսյան Հարսւության անկումը: 1-6 63 - Հայասւանը Հռոմեա-åարթնական Հակամարւության ոլորւում: 18-3 34 - Զենոն-Արւաչես III-ը Մեծ Հայքի թադավոր: 52 - Պարթնաց Վաղարչ I թադավորը իր կրւսեր եղբորը' Տրդաւին, Հռչակում է Մեծ Հայքի թադավոր: 54-6 64 - Պարթնա-Հռոմեական ւասնամյա åաւերաղմը: 58-5 59 - կորբուլոնի արչավանքը Հայասւան. Արւաչաւի ավերումը: 62 - Պեւոսի արչավանքը Հայասւան: Հռանդեայի ճակաւամարւը. Հռոմեական բանակի նաՀանջը: 64 - Հռանդեայի Համաձայնությունը: 65 - Տրդաւի ուղնորությունը Հռոմ ն թադադրումը: 66-7 78 - Տրդաւ I Արչակունին Մեծ Հայքի թադավոր: 77 - Գառնի ամրոցի վերակառուցումը ն Հեթանոսական ւաճարի կառուցումը: 78-1 110 - Սանաւրուկը Մեծ Հայքի թադավոր: 114 - Տրայանոս կայսեր արչավանքը Հայասւան: 117-1 140 - Վաղարչ I-ը Մեծ Հայքի թադավոր, Վաղարչաåաւ քաղաքի Հիմնադրումը: 185-1 198 - Վաղարչ II-ը Մեծ Հայքի թադավոր: Հայ Արչակունիների ժառանդական արքայաւոՀմի Հասւաւումը:

198-2 215 - Խոսրով I-ը Մեծ Հայքի թադավոր: 215-2 251 - Տրդաւ II: 224-2 226 - Սասանյանների աåսւամբությունը åարթնների դեմ ն Սասանյան ւերության Հիմնադրումը: 228 - Արւաչիր I Սասանյանի արչավանքը Հայասւան ն åարւությունը: 252 - Հայասւանի նվաճումը ՇաåուՀ I-ի կողմից: Արւավաղդ 7-ի դաՀակալումը: 273 - Մեծ Հայքի ինքնուրույնության վերականդնումը: Խոսրով II-ը Հայոց թադավոր: 287 - Խոսրով II-ի սåանությունը ն Հայասւանի վերանվաճումը Սասանյանների կողմից: 296-2 297 - Պարսկա-Հռոմեական åաւերաղմը: 298 - Մծբինի 40-ամյա խաղաղության դաչնադրի կնքումը: Հայասւանի åեւական անկախության վերականդնումը ն Տրդաւ III-ի դաՀակալումը:

Ց Ա Ն կ Ե Ր*

* կաղմեց Պ. Հ. ՀովՀաննիսյանը:

ԱՆÒՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆկ

Ա Աբդ իսարես, Ծուքի թադավոր 170, 172 Ադաթանդեղոս, åաւմադիր - 119, 126, 127, 181, 284, 289, 290 Ադադնիրարի, Ասորեսւանի թադավոր - 118 Ադամ, Ասւվածաչնչ. - 97, 98 Ադդոն, Արւադերսի բերդաåաՀ 256 Ադոնց Ն. Գ. - 106, 110, 116, 121 Ադրամելեք, Սինախերիբ թադավորի որդի - 64 Ադրիանոս, Հռոմի կայսր - 275 ԱժդաՀակ, Մարասւանի թադավոր 131, 134 Ալբինոս, Հռոմի կայսր - 278, 279 Ալեքսանդր, «Հայոց թադավոր» 222 Ալեքսանդր Մակեդոնացի - 97, 158160, 162-165, 167, 171, 281 Ալեքսանդր Սներոս, Հռոմի կայսր 286 Ալեքսանդրա Սոլոմեա, Հրեասւանի թադուՀի - 195 Աճառյան Հր. - 102 Ամանոր, դից. - 309, 310 Ամւիկրաւես Աթենացի, åաւմադիր - 294, 295 Ամմիանոս Մարկելինոս, åաւմադիր - 290 Անակ Պարթն - 289

ԱնաՀիւ, դից. - 126, 221, 239, 241, 292, 307, 309, 310, 314 Անանիա Շիրակացի - 13, 311 Անդովկ, Սյունյաց իչխան - 290 Անիա, Հայասա երկրի թադավոր 111, 112, 114 Անւիդոնոս, մակեդոնական ղորավար - 160 Անւիոքիս, Ծուքի թադուՀի - 172 Անւիոքոս, կոմմադենեի թադավոր 263 Անւիոքոս III, Սելնկյան թադավոր 171-174, 181 Անւիոքոս I7 Եåիւանես, Սելնկյան թադավոր - 183 Անւիոքոս Հիերաքս, Սելնկոս II-ի եղբայր - 169 Անւոնինոս կարակալլա, Հռոմի կայսըր - 281 Անւոնինոս Պիոս, Հռոմի կայսր 276, 277 Անւոնիոս, եռաåեւ - 218-224, 301 Անուչավան, Հայոց նաՀաåեւ - 306 Աչխադար, Հայոց թադավոր - 273 Աåոլլոն, դից. - 181, 310 Աååիանոս, մաւենադիր - 183, 185, 192, 197, 202, 249 ԱսարՀադդոն, Ասորեսւանի թադավոր - 64, 121 Ասսուր, դից. - 42 Ասսուրբանիåալ, Ասորեսւանի թադավոր - 82, 83

Ասսուրնաղիրåալ II, Ասորեսւանի թադավոր - 44, 45, 47, 48, 118 Ասսուրներարի I7 , Ասորեսւանի թադավոր - 56 Ասւղիկ, դից. - 308-310 Աւրոåաւ, սաւրաå - 171 Արա Գեղեցիկ, Հայոց նաՀաåեւ 94, 95, 106, 126, 305 Արախա, Հայ ղորավար - 138 Արամ, Հայոց նաՀաåեւ - 94, 312 Արամաղդ, դից. - 126, 136, 137, 307, 309, 310 Արամայիս, Հայոց նաՀաåեւ - 94 Արամանյակ, Հայոց նաՀաåեւ - 92, 93, 95, 126 Արա մե, Ուրարւուի թադավոր 47-49 Արաց - Հայկ ՆաՀաåեւի որդի - 311 Արդավան, իչխան - 299 Արդիչւի I, Ուրարւուի թադավոր 53-57, 63, 68, 75, 118 Արդիչւի II, Ուրարւուի թադավոր 63, 64 Արեդ, Հայկ ՆաՀաåեւի դուսւր 311 Արիարաթես I, կաåադովկիայի թադավոր - 165 Արիարաթես II, կաåադովկիայի թադավոր - 165 Արի արաթես 7, կաåադովկիայի թադավոր - 177 Արիոբարղան, Հայոց թադավոր 255, 256 Արիոբարղան I, կաåադովկիայի թադավոր - 190, 191 Արմենակ, Հայոց նաՀաåեւ - 126, Արմենոս Թեսսալացի, արդոնավորդ 96, 97 Արչակ, åարթն Արչակունիների Հարըսւության Հիմնադիր - 171 Արչակ I, Հայոց թադավոր - 258

Արչամ, Ծուքի թադավոր - 169, 170 Արչավիր կամսարական - 290 Արւանես, Ծուքի թադավոր - 189 Արւաչես - 138, ւե՛ս Դադարչիչ Արւաչես - 148, ւե՛ս Արւուխաս Արւաչես I, Հայոց թադավոր - 14, 172, 173, 175-184, 189, 229, 239241, 249, 253, 294, 297-300, 302 Արւաչես II, Հայոց թադավոր - 221, 223-225, 236 Արւաչիր I, Պարսկասւանի թադավոր - 282, 285, 286, 289 Արւավաղդ, Աւրåաւականի թադավոր - 223 Արւավաղդ I, Հայոց թադավոր 178, 184, 185, 299-301 Արւավաղդ II, Հայոց թադավոր 179, 214-222, 225, 236, 244, 249, 295, 301, 303, 316 Արւավաղդ III, Հայոց թադավոր 221, 223, 226 Արւավաղդ I7, Հայոց թադավոր 256 Արւավաղդ 7, Հայոց թադավոր 288 Արւավան III, Պարթնսւանի թադավոր - 257-259 Արւավան 7, Պարթնսւանի թադավոր - 281, 282, 284 Արւաքսերքսես I, åարսից թադավոր - 100, 153 Արւաքսերքսես II, åարսից թադավոր - 141, 142 Արւեմիս, դից. - 181, 239, 292, 307, Արւոքմես, արմենների առաջնորդ 101 Արրիանոս, åաւմադիր - 163 Արուբանե, դից. - 63, 87 Արքեղայոս, կաåադովկիայի թադավոր - 265 Աւրոդիւե, դից. - 310, 315

Բ Բադոաս (Բադարաւ), ղորավար 191, 196 Բակուր, Աւրåաւականի թադավոր - 261 Բակուր, Հայոց թադավոր - 277, 304, Բակուր, Պարթնսւանի թադաժառանդ - 217, 218 Բակուր II, Պարթնսւանի թադավոր - 273, 274 Բարդածան Եդեսացի, մաւենադիր 296 Բարդոս, առասåել. - 95 Բարչամ (Բարչամինա), դից. - 126, Բել, առասåել. - 94, 107, 122, 150 Բոåå Ֆ. - 99

Գ Գա լերիոս Մաք սի միա նոս, Հռոմի կայսր - 290 Գալլոս, Հռոմի կայսր - 287 Գայոս կեսար, 0դոսւոսի որդեդիր 227, 255, 256 Գարադաչյան Ա. - 154 Գեղամ, Հայոց նաՀաåեւ - 94 Գերմանիկոս, Հռոմեական ղորավար - 257 Գիսակ Դիմաքսյան, Հայոց սåարաåեւ - 259 Գորդիոս, Փռյուդիայի թադավոր 121 Գուրաս, ւոխարքա - 196, 208 Գուրդի, Թոդարմայի թադավոր - 121

Դ Դադարչիչ, Հայ ղորավար - 136, 138,

ԴարեՀ I, åարսից թադավոր - 101, 130, 135-141, 147, 179, 235 ԴարեՀ III կոդոմանոս, åարսից թադավոր - 159, 163 Դիոդորոս, Հունա-բակւրիական åեւության թադավոր - 171 Դիոդորոս Սիկիլիացի, åաւմադիր 183 Դիոկղեւիանոս, Հռոմի կայսր - 289291 Դիոն կասիոս, åաւմադիր - 207, 222, 284 Դիոնիսիոս Հալիկարնասցի, åաւմադիր - 101, 102 Դյակոնով Ի. Մ. - 108 Դոլենս Ն. - 108

Ե Եդրոս, առասåել. - 95 Եղեկիել, մարդարե - 119, 121, 155 Եղնիկ կողբացի, մաւենադիր - 301 Եկավյան Զ. - 6 Ենսեն Պ. - 108 Եվդոքսոս, աչխարՀադեւ - 101, 102 Եվմենես, Ալեքսանդր Մակեդոնացու քարւուղար - 165, 167 Եվսեբիոս կեսարացի, մաւենադիր 119 Երվաղ, Հայոց քրմաåեւ - 166, 173, 176, 241 Երվանդ I Սակավակյաց, Հայոց թադավոր - 131, 134 Երվանդ II (0րոնւաս), Հայոց թադավոր-սաւրաå - 142, 147, 148 Երվանդ III (0րոնւաս), Հայոց թադավոր-սաւրաå - 163-165 Երվանդ I7 Վերջին, Հայոց թադավոր - 166, 172, 173, 176, 177, 179, 297, 299

Զ Զավալ (Զիվաղ), դից. - 106 Զարբիենոս, կորդուքի թադավոր 204 ԶարեՀ, Արւաչես I-ի Հայր - 179, 182 ԶարեՀ, Արւաչես I-ի որդի - 178 ԶարեՀ, Ծուքի թադավոր - 170, 172, 173, 175, 177, 189 ԶարեՀ, Տիդրան II-ի որդի - 209 Զենոբ Գլակ, åաւմադիր - 241 Զենոբիա, Պալմիրայի թադուՀի - 288 Զենոն-Արւաչես III, Հայոց թադավոր - 257, 258 Զիåանի, կանեչ երկրի թադավոր 116 Զոնորաս, åաւմադիր - 287 Զնս, դից. - 310

Ժ Ժամկոչյան Հ. Գ. - 5, 6

Ի Իչåուինի, Ուրարւուի թադավոր 50, 51, 85, 86

Լ

Լեկոս, առասåել. - 95 Լեո - 138, 146 Լեոնւիոս Մրովելի, մաւենադիր 95 Լեåիդոս, Հռոմի եռաåեւ - 218 Լիկինիոս Լիկինիանոս, Հռոմեական ղորավար - 290 է Լուկիանոս, դրող - 304 Լուկիոս Վերոս, կայսերակից - 277, էմբաս, Հայ ղորավար - 135 էվրիåիդես, թաւերադիր - 217, 303 Լուկուլլոս, Հռոմեական ղորավար էրաւո, Հայոց թադուՀի - 226, 227, 199-211, 215, 295, 303 236, 255, 256 էրիմենա, Ռուսա III-ի Հայր - 83

Խ

Թ Թեյչեբա, դից. - 87 Թեոն, իմասւասեր - 108 Թիդլաթå ալա սար I, Ասորեսւանի թադավոր - 42-44, 117 Թիդլաթåալասար III, Ասորեսւանի թադավոր - 58, 59 Թորդոմ, Ասւվածաչնչ. - 92, 95, 119, Թուկուլթի-Նինուրւա, Ասորեսւանի թադավոր - 42, 44

Խալաթյանց Գր. - 139, 154 Խալդ, դից. - 54, 63, 86, 109 Խալդիւա, Արախայի Հայր - 138 Խաչաւրյան Ա. - 106, 108 Խեյրիսուոս, ղորավար - 145 Խոսրով, Պարթնսւանի թադավոր 273 Խոսրով I, Հայոց թադավոր - 281, 282, 284, 285, 287 Խոսրով II (Խոսրով Մեծ), Հայոց թադավոր - 289, 291 Խուբա, դից. - 87

Ծ Ծովինար, դից. - 306

կ կադմոս, Հայոց նաՀաåեւ - 92, 93 կալիդուլա, Հռոմի կայսր - 259 կակկանադու, Ուրարւուի սåարաåեւ - 61 կամբիղ, åարսից թադավոր - 135 կարաննի, Հայասա երկրի թադավոր - 110, 114 կարսւ Յ. - 127 կելիոս Պոլլիոն, åրեֆեկւ - 260 կիաքսար, Մարասւանի թադավոր 83, 84, 129, 131 կիåերւ Հ. - 108 կիրսիլոս Փարսալացի, Ալեքսանդր Մակեդոնացու ղորավար - 96, 97 կլավդիոս, Հռոմի կայսր - 259 կլեոåաւրա, Եդիåւոսի թադուՀի 218, 222 կլեոåաւրա, Հայոց թադուՀի - 191 կյուրոս կրւսեր, Աքեմենյան արքայաղն - 141, 142 կյուրոս Մեծ, Աքեմենյան արքայաւան Հիմնադիր - 131, 132, 134, 135, 151, 155, 156, 196 կովկաս, Թորդոմի որդի - 95 կորբուլոն, Հռոմեական ղորավար 239, 263-267, 269, 270, 276 կրասոս Մարկոս, Հռոմի եռաåեւ 215-218, 224, 303 կրեչմեր Պ. - 109 կու րւիոս Ռոււոս, åաւմադիր 163, 226

Հ Հակոբյան Թ. Խ. - 6 Հայկ ՆաՀաåեւ - 47, 92-95, 97, 107, 108, 119, 120, 122, 126, 150, 305, 306, 311 Հաննիբալ, կարթադենի ղորավար 180, 181 Հաåեւոսթյան Հայկ - 92, ւե՛ս Հայկ ՆաՀաåեւ Հեåիւ, դից. - 106 Հեսիոդոս, բանասւեղծ - 292 Հերակլես, դից. - 310 Հերոդուոս, åաւմադիր - 14, 46, 100, 101, 121, 139, 140, 149, 150, 153, 154 Հերոս, առասåել. - 95 Հերովդես, Հրեասւանի թադավոր 256 Հիååոլիւոս, åաւմիչ - 119 Հյուբչման Հ. - 99, 102 Հոմերոս, բանասւեղծ - 115 Հոռի, Հայկ ՆաՀաåեւի դուսւր 311 ՀովՀան Մանդակունի, Հայոց կաթողիկոս - 303, 304 ՀովՀաննես Սարկավադ, մաւենադիր - 312 ՀովՀաննիսյան Պ. Հ. - 6 Հովսեåոս Փլավիոս, åաւմիչ - 257 Հորացիոս, բանասւեղծ - 225 Հռադամիղդ, Հայոց թադավոր - 260262 Հռոդոդունե, Երվանդ II-ի կին - 142 ՀրաՀաւ III, Պարթնսւանի թադավոր - 205, 210, 211, 213, 214 ՀրաՀաւ I7, Պարթնսւանի թադավոր - 219, 224, 226 ՀրաՀաւակ, Պարթնսւանի թադավոր - 226, 227 Հրուից, Հայկ ՆաՀաåեւի որդի 311

Հուդդաննա, Հայասա երկրի թադա- Մենոն, Ալեքսանդր Մակեդոնացու վոր - 110, 111, 114 ղորավար - 164 Հուլիոս կեսար, Հռոմի եռաåեւ - Մենուա, Ուրարւուի թադավոր - 50215, 218 54, 66, 75, 80, 86, 118 Հուսւինոս, մաւենադիր - 163, 184 Մեւրոդորոս Սկեåսիացի, åաւմադիր - 199, 295 Միթրաաս, Տիդրան II-ի ղորավար Ղ Միթրաս, Արմավիրի թադավոր - 177 Ղաղար Փարåեցի, åաւմադիր - 16 Միթրաուսւես, Փոքր Հայքի թադաՂաւանցյան Գր. - 103, 110, 117 վոր - 163, 164, 167 Միթրեն (ՄիՀրան), սաւրաå - 164 ՄիՀր, անձնանուն - 309 Մ ՄիՀր, դից. - 126, 309, 310 ՄիՀրան, անձնանուն - 309 Մաժան, Հայոց քրմաåեւ - 179, 299 ՄիՀրդաւ, անձնանուն - 309 Մակրինոս, Հռոմի կայսր - 282, 284 ՄիՀրդաւ, Աւրåաւականի թադաՄանանդյան Հ. Հ. - 121, 133, 138, վոր - 205 ՄիՀրդաւ, Հայոց թադավոր - 258, 146, 154, 176, 202, 272, 280 Մանդակինա, Արմանի երկրի թադա259 ՄիՀրդաւ I, Պոնւոսի թադավոր վոր - 116 Մանիոս Ակվիլիոս, ղորավար - 192 Մանկայոս, Հայ ղորավար - 201 Մի Հրդ աւ II Մեծ, Պարթնսւանի Մառ Ն. Յա. - 102, 103, 109, 127, 133, թադավոր - 184 ՄիՀրդաւ 7I Եվåաւոր (Պոնւացի), Մար Աբաս կաւ ինա Մծուրնացի, Պոնւոսի թադավոր - 190-193, 199-206, 208-212, 295 մաւենադիր - 272, 296 Մարեր, Հայկ ՆաՀաåեւի դուսւր - Միւա-Միդիաս, մուչկերի թադա311 վոր - 121 Մարկոս Ավրելիոս, Հռոմի կայսր - Մոլոն, Մարասւանի կուսակալ - 171 Մովական, առասåել. - 95 Մաքարես, ՄիՀրաւ 7I Եվåաւորի Մովսես Խորենացի - 47, 75, 92, 119, որդի - 199 122, 126, 130, 131, 134, 166, 172, Մեդիոս Լարիսացի, Ալեքսանդր Մա176-180, 183, 185, 186, 196, 239241, 244, 245, 253, 271, 272, 276, կեդոնացու ղորավար - 96, 97 Մելիքիչվիլի Գ. Ա. - 117 280, 281, 284, 287, 289, 293, 294, ՄեՀեկան, Հայկ ՆաՀաåեւի դուս296, 300, 301, 306, 308 Մուդալու, Թոդարմա երկրի թադաւըր - 311 ՄեՀրուժան, անձնանուն - 309 վոր - 121 ՄեՀրուժան, Ծուքի թադավոր - 177 Մուչեղ Մամիկոնյան, սåարաåեւ ՄեՀրուժան, Հայ ղորավար - 201 Մեմնոն, åաւմադիր - 202 Մուրչիլ II, խեթերի թադավոր - 110Մեյե Ա. - 102

Յ Յամբղիքոս Բաբելոնացի, Հռեւոր 295 Յասոն, արդոնավորդ - 96 Յասոն, դերասան - 217

Ն Նաբոնիդ, Բաբելոնիայի թադավոր 138 Նաբուդոդոնոսոր, Նաբոնիդի որդի 138 Նաղենիկ, վարձակ - 305 Նանե, դից. - 126, 309 Նավասարդ, Հայկ ՆաՀաåեւի դուսւըր - 311 Նար (Ծովինար), դից. - 305, 306 Նարամսին, Ակկադի թադավոր - 116 Նեբրովթ, առասåել. - 95 Նեոåւղոմեոս, Փոքր Հայքի կառավարիչ - 167 Ներոն, Հռոմի կայսր - 263, 265-267, 269-271, 274, 304 ՆերսեՀ, åարսից թադավոր - 289291 Նիկոմեդես III, Բյութանիայի թադավոր - 192 Նոյ, Ասւվածաչնչ. - 97, 98 Նորման Ֆ. Լը - 120 Նուրին, ւե՛ս Ծովինար

Շիվինի, դից. - 87 Շåիդել Ֆ. - 108

Ո Ողյումå, քուրմ, åաւմադիր - 166, 294, 296 « Ոսկեմայ ր» , «Ոսկեծին», « ՈսկեՀաւ», ւե՛ս ԱնաՀիւ

Պ

Պամբա, Հաթթի երկրի թադավոր 116 ՊաւմաՀայր, ւե՛ս Մովսես Խորենացի Պարթամասիր, Հայոց թադավոր 274 Պարույր Սկայորդի, Հայոց թադավոր - 129 Պենթնս, Թեբեի արքա - 217 Պեսկեննիոս Նիդեր, Հռոմի կայսր 278, 279 Պեւերման Հ. - 99 Պեւոս, Հռոմեական ղորավար - 267, Պերդիկկաս, մակեդոնական åեւության խնամակալ - 165 Պերսես, Հեսիոդոսի եղբայր - 292 Պիուրովսկի Բ. Բ. - 115, 117 Պլինիոս Ավադ, åաւմադիր - 14, 252, 295 Պլոււարքոս, åաւմադիր - 167, 181, Շ 182, 202, 203, 207, 216, 253, 294, 295, 303 Շամաչ, դից. - 121 Շամիրամ, Ասորեսւանի թադուՀի - Պոլեմոն, Պոնւոսի թադավոր - 257 Պոլիբեոս, åաւմադիր - 168, 178, 53, 94, 306 ՇաåուՀ I, åարսից թադավոր - 286Պոլիենոս, åաւմադիր - 169 ՇաåուՀ II, åարսից թադավոր - 244 Պոմåեոս, եռաåեւ - 210-214, 270 Պւղոմեոս, աչխարՀադեւ - 14 Շարա, Հայոց նաՀաåեւ - 94, 126

Պւղոմեոս, Ալեքսանդր Մակեդոնա- Սա րդու ր (Սիդ ու ր) I, Ուրարւուի ցու ղորավար - 160 թադավոր - 49, 50 Պուբլիոս կանիդիոս, ղորավար - 219 Սարդուր II, Ուրարւուի թադավոր 55-60, 68, 75, 118 Սարդուր III, Ուրարւուի թադավոր Զ Սարդուր, քրմաåեւ - 63 Զիվաղ, դից. - 106 Սեբեոս, åաւմադիր - 92, 272, 284, 289, 296 Սելենե-կլեոåաւրա, Սելնկյան թաՌ դուՀի - 195 Սելնկոս I Նիկաւոր, Սելնկյան թաՌաբլե Ֆ., դրող - 304 դավոր - 160 Ռանոս, աղվանների նախաՀայր - 95 Սելնկոս II, Սելնկյան թադավոր Ռոթ կ. - 109 Ռուսա I, Ուրարւուի թադավոր - Սեåւիմոս Սներոս, Հռոմի կայսր 59-63, 71 278-281 Ռուսա II, Ուրարւուի թադավոր - Սեåւ իմոս 0դենաւոս, Պալմիրայի 64, 65, 82, 83 թադավոր - 288 Ռուսա III, Ուրարւուի թադավոր - Սերւորիուս, Հռոմեացի ղորավար 83 188, 210 Սինախերիբ, Ասորեսւանի թադաՍ վոր - 64, 94, 121 Սմբաւ Բադրաւունի, Արւաչես I-ի Սաբարիս (Շավարչ), Երվանդ I-ի դայակ - 179, 241, 253, 302 որդի - 131 Սոխմեւ, դից. - 71 Սաթենիկ, Հայոց թադուՀի - 180, Սոկրաւես, Նիկոմեդես III-ի եղ297-299 բայր - 192 Սալմանասար I, Ասորեսւանի թաՍոՀեմոս-Տիդրան, Հայոց թադավոր դավոր - 42, 44, 47, 118 276-278, 295 Սալմանասար III, Ասորեսւանի թաՍåարւակ - 188, 215 դավոր - 48, 49 Սւաւիոս Պրիսկոս, Հռոմեացի ղոՍաՀմի, Հայկ ՆաՀաåեւի դուսւր րավար - 277 Ս ւ ր աբոն, աչխարՀադեւ - 14, 96, Սամոս, Ծուքի թադավոր - 169 97, 99, 102, 122, 128, 140, 150, Սանաւրուկ, Հայոց թադավոր - 272, 167-169, 177, 180-182, 185, 189, 229, 230, 235, 236, 251, 307 Սասան, քրմաåեւ - 282, 283 Սուիդաս, մաւենադիր - 272 Սարասար, Սինախերիբի որդի - 64 Սարդոն I, Ասորեսւանի թադավոր - Սուլլա, ւոխåրեւոր - 188, 191-193 Սուååիլուլիում, Ասորեսւանի թա116 դավոր - 110, 120 Սարդոն II, Ասորեսւանի թադաՍուրեն, åարթն ղորավար - 216, 217 վոր - 60-64, 66, 70-73

Վ Վալերիանոս, կայսր - 288, 289 ՎաՀադն Վիչաåաքաղ, դից. - 241, 308, 310 ՎաՀբալլաթ, Պալմիրայի թադավոր 288 ՎաՀումիսա, ԴարեՀ I-ի ղորավար 137 Վաղարչ I, Հայոց թադավոր - 275 Վաղարչ II, Հայոց թադավոր - 278281, 296 Վաղարչ I, Պարթնսւանի թադավոր - 261-263, 266-269 Վաղարչ III, Պարթնսւանի թադավոր - 277 Վ աղա րչ ակ, Հայոց ավանդական թադավոր - 245, 280, ւե՛ս Վաղարչ II Վանաւուր, ւե՛ս Ամանոր Վասակ, Հայ ղորավար - 268 Վասուդնա, Քուչանաց թադավոր 287 ՎեՀսաճան, ւե՛ս Վասուդնա Վենւիդիոս Բասսոս, Անւոնիոսի ղորավար - 218 Վերդիլիոս, բանասւեղծ - 226 Վինդիչման Ֆ. - 99 Վոնոն, Հայոց թադավոր - 257 Վրույր, բանասւեղծ - 178, 294

Տ Տակիւոս, åաւմադիր - 181, 223, 239, 256, 259-261, 265 Տաչյան Հ. - 102, 116 Տարկու, դից. - 106 Տիբերիոս կլավդիոս, Հռոմի կայսր 224, 225 Տիդրան (Տիրան) I, Հայոց թադավոր - 178, 185

Տիդրան II Մեծ - 14, 15, 185, 186, 188-206, 208-214, 225, 229, 235, 236, 242, 244, 249, 251-254, 294, 295, 301-303, 316 Տիդրան III, Հայոց թադավոր - 221, 223-226, 236 Տիդրան I7, Հայոց թադավոր - 226, 227, 236, 255 Տիդրան 7, Հայոց թադավոր - 256 Տիդրան 7I, Հայոց թադավոր - 265267 Տիդրան Երվանդյան, Հայոց թադավոր - 132, 134, 135, 196, 296, 302 Տիդրան կրւսեր - 210-213 Տիմարքոս, Մարասւանի կուսակալ 183 Տիւանյան Բել - 92, ւե՛ս նան Բել Տիր, դից. - 309, 310 Տիրայր, անձնանուն - 309 Տիրան, անձնանուն - 309 Տիրան, Հռեւոր - 295 Տիրան Արչակունի, Հայոց թադավոր - 290 Տիրաւուր, անձնանուն - 309 Տիրիբաղ, Հայասւանի Հյուåարքոս 142, 143, 146, 148, 150 Տրայանոս, Հռոմի կայսր - 273-275 Տրդաւ, անձնանուն - 309 Տրդաւ I, Հայոց թադավոր - 239, 261-267, 269-272, 274, 304 Տրդաւ II, Հայոց թադավոր - 281, 282, 284, 285, 287, 289 Տրդաւ III Մեծ - 271, 284, 289-291 Տրդաւ, Հայ ղորավար - 277, 278 Տրե, Հայկ ՆաՀաåեւի որդի - 311 Տրեբելլիոս Պոլիոն, մաւենադիր 288 Տորք, դից. - 106, 117, 305, 306 Տորք Անդեղ, ւե՛ս Տորք Տուդխալիա III, խեթերի թադավոր 110, 120 Տուդխալիա I7, խեթերի թադավոր 113 Տուչåուեա, դից. - 87

Ց Ցիցերոն, Հռեւոր - 207, 295

Փ

0րոնւաս II, Հայասւանի սաւրաå 133, 142, 146-148, ւե՛ս նան Երվանդ II 0րոնւաս III, Հայասւանի սաւրաå - 163-165, ւե՛ս նան Երվանդ III

Փավսւոս Բուղանդ, åաւմադիր Ֆ 117, 119, 126, 244, 272, 290, 291, Ֆորեր է. - 110, 121 Փարսմա ն, Իբերիայի թադավոր 258-260, 263 Փիլիååոս Արաբացի, Հռոմի կայսր 286, 287 Փիլիååոս II, Մակեդոնիայի թադավոր - 159 Փիլոն Ալեքսանդրիացի, իմասւասեր - 295 Փլեդոն Տրալլացի, åաւմադիր - 202,

Ք Քաղոց, Հայկ ՆաՀաåեւի որդի - 311 Քարթլոս, վրացիների նախաՀայր 95 Քսենուոն, åաւմադիր - 14, 106, 130-133, 135, 141-152, 154-157, 179, 247, 306 Քսերքսես, Ծուքի թադավոր - 170,

0կւավիանոս 0դոսւոս, Հռոմի կայսըր - 218, 222-227, 255-257 0վիդիոս Նաղոն, բանասւեղծ - 225 0րոդես, Արւավան III-ի որդի - 259 0րոդես I, Պարթնսւանի թադավոր 171, 216, 217, 219

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ, ՑԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ՏՈՀՄԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆկ

Ա Աբովյանի չրջան - 28 Ադամակերւ, ոսւան - 16 Ադիաբենե, երկիր - 96, 122, 123, 193, 198, 200, 202, 265, 275, 281 Աղաւ, դեւ - 10, 12, 300, 315 Աղդն Թորդոմա - 119, ւե՛ս նան Հայեր Աղղի, երկիր - 117 Ալամաններ, ցեղեր - 286 Ալաններ, ցեղեր - 183, 184, 271, 285, 297, 298 Ալաչկերւի դաչւ - 8, 11, 50, 52 Ալավերդի, չրջան - 27, 30, 37 Ալարոդներ, ցեղեր - 46, 139, 140 Ալբանիա, երկիր - 96 Ալեքսանդրիա, քաղաք - 161, 221 Ալնիունու, քաղաք - 49 Ախթալա, ավան - 32 Ախուրյան, դեւ - 10, 12, 22, 90, 166, Ակիլիսինե, դավառ - 96 Ակկադ, երկիր - 116 Ակոռի, դյուղ - 98 Ակւիում, Հրվանդան - 222, 223 Աղբակ, դավառ - 16 Աղին, չրջան - 27 Աղիովիւ, դավառ - 185 Աղթամար, կղղի - 9, 16 Աղձնիք, աչխարՀ, նաՀանդ - 13, 15, 28, 90, 116, 117, 122, 130, 138, 141, 148, 174, 197, 230, 235, 253

Աղսւն, դեւ - 14 Աղվաններ, ցեղեր - 213, 258, 259, 284, 289 Աղվանք, աչխարՀ, երկիր - 96, 104, 189, 194, 202, 213, 284, 285 Այդեչաւ, դյուղ - 25 Այծåւկունք, լեռնադադաթ - 8 Այրարաւ, աչխարՀ, նաՀանդ - 13, 15, 16, 46, 90, 94, 140, 165, 166, 175, 176, 178, 195 Այրա րաւ յան թադ ավորու թյու ն 165 ԱնաՀւական, դավառ - 241 ԱնաՀւա աթոռ, մեՀյան - 307 Անդղ (Անդեղ), բերդաքաղաք - 16, 117, 305 Անդեղւուն, դավառ - 16, 106, 115, Անդոկ, լեռնադադաթ - 8 Անդրեւրաւյան դավառներ - 190, Անդրկովկաս - 25, 34, 37, 61, 72, 89, 95, 96, 200, 284 Անդրւիդրիսյան երկրներ - 291 Անի, ամրոց Եւրաւի աւին - 15, 166, 272, 293, 294, 296, 307, 312, ւե՛ս նան Անի - կամախ Անի, ամրոց Ախուրյանի աւին - 16 Անի - կամախ, ամրոց - 126, 127, 130, 134

Անի - Պեմղա, ավան - 23 Անչան, երկիր - 131 Անւիոք, քաղաք - 160, 161, 194, 195, 197, 235, 277, 279, 281, 288 Անւիւավրոս, լեռնաչղթա - 7, 177 Աչխաբադ, քաղաք - 171 Աչւարակի չրջան - 27 Աչւիչաւ, ավան, մեՀյան - 16, 241, 307, 308 Աորսներ, ցեղեր - 235 Աåարանի չրջան - 27, 167 Առաջավոր Ասիա - 7, 34, 40, 46, 51, 57, 59, 72, 82-84, 134, 156, 160162, 166, 171, 182, 186, 195, 197, 198, 213, 281 Առաջին Հայք - 16 Առբերանի, դավառ - 185 Ասիա, աչխարՀամաս - 98, 101 Ասորեսւան, երկիր - 42-45, 48, 5052, 55-64, 71, 72, 79, 80, 82- 84, 94, 116-119, 121, 122, 129, 131, 136-138, 251 Ասորեսւանցիներ - 47-49, 58, 63, 107, 154 Ասորիներ - 244 Ասորիք - 48, 55, 57, 59, 104, 120, 121, 159, 160, 163, 164, 166, 168, 170, 191, 194-196, 198-201, 215, 218, 220, 224-226, 234, 236, 249, 257, 265, 266, 275-278, 280, 281, 286, 288, 289 Ավարայր, դաչւ - 8, 16 Ավրելյան, աղդաւոՀմ - 277 Աւրåաւական, երկիր - 166, 171, 177, 181, 184, 191, 193, 194, 202, 205, 214, 219, 220, 223, 234, 235, 255, 256, 261, 264, 271, 274 Արաբական åեւություն - 17 Արաբիա - 288 Արաբներ, ցեղեր - 194, 202 Արադած, լեռ - 8, 20, 25, 31, 36, 93, Արադածուն, դավառ - 16, 94

Արածանի, դեւ - 8, 10, 24, 49, 51, 66, 90, 143, 149, 168, 170, 205-208, 264, 267, 272 Արածանիի Հովիւ - 229 Արարաւ, լեռ - 8, 90, 97, 98, 140 Արարաւ, կայարան - 13 Արարաւի երկիր - 45, 46, 64, 92, 93 Արարաւի չրջան - 12 Արարաւյան դաչւավայր - 8, 9, 11-13, 23, 24, 46, 52, 54, 56, 57, 65-67, 72, 84, 93, 122, 123, 130, 140, 149, 164-166, 180, 181, 197, 229, 230, 234, 235, 276 Արա րա ւ յան թա դա վորու թյու ն 165, 176 Արաքս, դեւ - 7, 8, 10, 12, 52, 54, 166, 180, 181, 226, 262, 293, 299 Արաքսյան դաչւ - 181 Արբելա, քաղաք - 193 Արդիչւիխինիլի, քաղաք-ամրոց - 54, 56, 90, 153, 165 Արդիչւիխինիլի (Արճեչի մու) - 64 Արդինի, քաղաք - 50 Արղական, դյուղ - 13 Արղասկու, քաղաք - 48, 49 Արղնի, բնակավայր - 20, 90 Արղնի, Հանքավայր - 14 Արթիկ, քաղաք - 13 Արիմ, երկիր - 115 Արիմ (արմե, արման), ցեղ - 118 Արիմ-արմեններ, ցեղեր - 120 Արին բերդ - 46, 54, 69, 71, 151 Արիåսա, քաղաք-ամրոց - 112 Արծվաքար, դյուղ - 39 Արծրունի, ւոՀմ - 16, 90 Արկաթիակերւ, քաղաք - 170, 235, Արկուկինի, երկիր - 56 Արղանա, աղբյուրադեւակ - 170 Արճակ, լիճ - 10 Արճեչ, քաղաք - 57, 64, 90 Արմաղի-Մցխեթ, քաղաք - 235

Արմանի, երկիր - 116, 117 Արմավիր, քաղաք - 12, 16, 46, 55, 90, 94, 153, 165-167, 176, 177, 181, 235, 238, 242, 244, 292, 303, 306, 307, 312, 316 Արմե (արիմե, արիմի, ուրմե, ուրումե), երկիր - 117, 118 Արմենի, երկիր - 115, 117 Արմենի-Շուåրիա, երկիր - 115, 117120, 122, 129, 130 Արմենիա - 91, 94, 96, 97, 115, 116, 126, 127, 130, 136, 137 Արմենիոն, քաղաք - 96, 102 Արմեններ - 96, 99-103, 106, 109, 115-118, 120-122, 125-127 Արմինա - 115, 116, 130, 136, 167, 177 Արչակունիներ (Հայ), ւոՀմ - 14, 15, 244, 272, 273, 280, 283, 289, 295, Արչ ակունիներ (åարթն), ւոՀմ 171, 193, 223, 257, 258, 261, 263, 270, 272, 275, 276, 280, 282-285 Արչ ակունյա ց (Հայ) թա դա վորություն - 255, 263, 270, 271 Արչամաչաւ, քաղաք - 170, 172, 235, 242, 274 Արչարունիք, դավառ - 16, 104 Արåադ, քաղաք - 58 Արսամեյա (Արչամեյա), քաղաք 170 Արւադերս, ամրոց - 16, 256 Արւաղ, դավառ - 16 Արւամեւ, դյուղ - 16 Արւաչաչաւ, քաղաք - 180 Արւաչաւ, քաղաք - 12, 16, 180-182, 197, 205-207, 211, 212, 214, 217, 221, 225, 235, 236, 242, 244, 257, 258, 261-264, 270, 271, 272, 276, 278, 294, 295, 297, 299, 303, 307, 309, 312 Արւ աչ եսյա ն թադ ա վորու թյուն 228

Արւաչեսյաններ, ւոՀմ - 14, 15, 175, 227, 256 Արւին, լեռ - 21 Արւոս, լեռնադադաթ - 8 Արցախ, աչխարՀ, նաՀանդ - 12, 15, 123, 130, 177, 178, 198 Արքայական ճանաåարՀ - 140, 141, 169, 189, 235 Արքունի ճանաåարՀ - 236, 242 Արքսաւա, քաղաք - 180-182 Արնելյան Անդրկովկաս - 82, 84 Արնելյան Ասորեսւան - 84 Արնելյան Եւրաւ - 8, 10 Արնելյան Հայասւան - 23, 37, 146148, 152 Արնելյան Տիդրիս - 10, 12, 142 Արնիք, դավառ - 16 Արնմւյան Եվրոåա - 99 Արնմւյան Եւրաւ - 8, 10, 195 Արնմւյան Հայասւան - 22, 23, 28, 37, 142, 146-148, 152 Արնմւյան Տիդրիս - 9-11, 13 Աոււիարա, դավառ - 137, 138 Աքեմենյա ն Պա րսկասւա ն - 134, 135, 139, 140, 147, 151, 152, 156, 158, 159, 164, 306 Աքեմենյաններ, ւոՀմ - 134, 139, 282, Աֆղաններ, ժողովուրդ - 99 Աֆղանսւան, երկիր - 287 Աֆրիկա, աչխարՀամաս - 286

Բ Բաբելոն, երկիր, քաղաք - 92, 94, 95, 97, 135, 136, 138, 141, 153, 154, 159, 160, 279 Բաբելոնացիներ - 138, 163, 185, 310 Բաբելոնիա, երկիր - 55, 56, 82, 83, 122, 131, 138, 139, 152, 160, 164 Բաբիլու, երկիր - 56

Բադառիճ, դյուղ - 126, 309 Բադավան - 310 Բադարան, քաղաք - 12, 16, 166, 173, 176, 181, 241 Բադրաւունիներ, ւոՀմ - 16 Բադրնանդ, դավառ - 16, 148, 310 Բադրնանդ, չրջան - 28 Բաթումի, քաղաք - 7 Բալայական ցեղեր - 103 Բալավաթ, åալաւ - 49 ԲալաՀովիւ (Բալու), դաչւ - 8 Բալթիկ ծով - 99 Բալկաններ, լեռնաչղթա - 121 Բալկանյան թերակղղի - 97, 100-102, Բալու, քաղաք - 46 Բախւակ, դեւակ - 10 Բակւրիա, երկիր - 171, 235 Բաղք, դավառ - 13, 16 Բայաղեւ (Հին), քաղաք - 14, 16, 88 Բառոժ, Հնավայր - 23 Բասեն, դավառ - 10, 16, 148, 164, 291 Բասենի դաչւ - 8 Բասյան, դավառ - 146, ւե՛ս նան Բասեն Բարդող, լեռնադադաթ - 8 Բարձր Հայք, աչխարՀ, նաՀանդ - 15, 105, 109, 122, 130, 133, 148, 178, Բղնունիք, դավառ - 90, 104 Բելդիա, երկիր - 6 ԲեՀիսթուն, վայր - 136, 138, 149 Բեյրութ, քաղաք - 6 Բեռլինի թանդարան - 68 Բերկրի, քաղաք - 13 Բիայնիլի (Բիայնա), երկիր - 46, 54, 56, 67, 72, 75, 77, ւե՛ս նան Ուրարւու Բյուղանդիոն, քաղաք - 279 Բյութանիա, երկիր - 181, 183, 187, 192, 199 Բյուրակն, բարձրավանդակ - 10

Բյուրակնյան լեռներ - 11 Բջնի, բնակավայր - 90 Բոյբեյիս, լիճ - 96 ԲոՀւան-սու, դեւ - 142, 145 Բոսւոր, երկիր - 166, 190, 199, 211, 234, 235 Բռիդներ, ցեղեր - 100 Բրիւանական թանդարան - 22, 49, Բրիւանիա, երկիր - 278 Բրյուսել, քաղաք - 6 Բուլանըխ, քաղաք - 21 Բուչւու, երկիր - 51

Գ Գաղաւիա, երկիր - 187 Գայլ, դեւ - 16, 167, 211 Գամիրք, երկրամաս - 119 Գանդես, դեւ - 159 Գանձակ (Աւրåաւականի) - 219, Գառնի, ամրոց - 12, 16, 90, 260, 271, 280, 303, 309, 313-315 Գառնի, դյուղ - 28, 231-233 Գավառ, քաղաք - 60 Գավառադեւ - 10 Գավառի չրջան - 39, 56 Գա վդ ամելա, բնակավայր - 159, 163-165 Գեղամա լեռներ - 8, 11, 31, 36 Գեղարքունիք, դավառ - 16, 37, 90, Գեւաչեն - 32, 39 Գերմանական ցեղեր - 288 Գլակա վանք - 16 Գյումրի, քաղաք - 22, 23 Գնթունի, ւոՀմ - 90 Գնունի, ւոՀմ - 90 Գոթեր, ցեղեր - 286, 288 Գողթն, դավառ - 16, 37, 198, 302

Գոմեր (Գամեր), երկիր - 119 Ե Գորիս, չրջան - 27, 30 Գրանիկ, դեւ - 159 Եդերներ, ցեղ - 95 Գուդարք, աչխարՀ, նաՀանդ - 12, Եդիåւացիներ - 163, 221, 222, 224, 13, 15, 28, 105, 177, 178, 230, 253 Գուրդամ, երկիր - 57, 58, ւե՛ս նան Եդիåւոս, երկիր - 135, 147, 152, 159-162, 172, 195, 218, 219, 251, Մարաչ 288, 293 Եդեսիա, քաղաք - 275, 278, 281, 286, Դ Եդեսիայի չրջան - 193 Եթովåիա, երկիր - 159 Դայանի, երկիր - 45 Եկեղյաց դավառ - 15, 126, 177, 221, Դանկուվա, քաղաք - 111, 113 241, 274, 307 Դանուբ, դեւ - 159 Ե ղ ի նդ, դյուղ - 16 Դաչբուռուն, դյուղ - 52, 293 Ե մ ե սա, քաղաք - 276 Դաչւային կիլիկիա - 194, 198, 203 Ե վ ր ոåա, աչխարՀամաս - 21, 98, Դասւիր, բնակավայր - 211 100, 101, 116, 286 Դարաբեյ, ամրոց - 68 Ե ր ա ղ ա մ ույն, բնակավայր - 309 Դարանաղի (Դարանաղյաց), դաԵ ր ա ղ դ ա վորս, քաղաք - 166 վառ - 15, 126, 166, 177, 272, 293, Երասխ, դեւ - 180, ւե՛ս նան Արաքս 294, 296, 307, 309 Երղնկա, քաղաք - 14, 15, 150, 307 Դարանաղյաց Անի - 110 Երղնկայի դաչւ - 9, 24 Դարդանել, նեղուց - 199 Երղնկայի չրջան - 27 Դարդանոս, քաղաք - 193 Երիղա, քաղաք - 15, 126, 291, 307, Դարույնք, ամրոց - 16 ւե՛ս նան Երղնկա Դեբեդ, դեւ - 37 Երկրորդ Հայք - 16, 122 Դեղին ջուր, դեւ - 10 Երնջակ, դեւ - 10 Դերբենդի լեռնանցք - 82 Երվանդակերւ, դասւակերւ - 166 Դերջան, դավառ - 177, 309 Երվանդավան, քաղաք - 16, 166, 176 Դերջանի դաչւ - 8 Երվանդաչաւ, քաղաք - 16, 166, 172, Դիադին, չրջան - 14 176, 181, 242, 244, 312 Դիալա, դեւ - 55, 116 Երվանդական, ւոՀմ - 179, ւե՛ս նան Դիաուխի, երկիր - 52, 53, 67, ւե՛ս Երվանդունիներ նան Դայանի, Տայք Երվանդունիներ, ւոՀմ - 129, 130, Դիլիջան, չրջան - 30 146, 147, 163, 169, 173, 175, 176, Դոն, դեւ - 235 179, 234, 276 Դվին, քաղաք - 12, 16, 151 Երվանդունիք, դավառ - 129 Դուբալա, երկիր - 138 Երրորդ Հայք - 119, 120 Դուկամմա, քաղաք - 112 Երնան, քաղաք - 5, 6, 13, 16, 20, 22, Դուր Շարուկին, åալաւ - 63 24, 37, 46, 54, 65, 90, 98, 167

Երնանի նաՀանդ - 154 Թբիլիսի, քաղաք - 22 Եւրաւ, դեւ - 10, 15, 46, 49, 51, 58, Թեդ-Արամա, երկիր - 119, 120, ւե՛ս նան Թոդարամա, Թոդարմա 110, 143, 153, 154, 167, 169, 177, 189, 193, 201, 209, 216, 235, 236, Թեյչեբաինի, քաղաք-ամրոց - 76, 84, 87, 89 266, 267, 277, 285, 288, 290 Թեսսալիա, երկրամաս - 96, 100, 102 Թերմոåիլյան կիրճ - 174 Թիլ, դյուղ - 126, 309 Զ Թիլ-Գարիմու, երկիր - 119 Թոդարմա, երկիր - 115, 120-122, 155 Զաղաներ, Հնավայր - 23 Թոնդուրեկ, լեռ - 8 ԶարեՀավան, քաղաք - 182, 242, 244 Թոնդուրեկ, Հրաբուխ - 7 Զարիչաւ, քաղաք - 182, 242 Թորդան, ավան - 126 Զեբենե-սու, դեւ - 47 Թուրակ-կալա, ամրոց - 38, 46, 60, Զելա, քաղաք - 208 66-69, 71, 87, 88 Զըմղըմ, լեռ - 60 Թրակա-ւռյուդիական ցեղեր - 100, Զոդ, Հանքավայր - 30 Զվարթնոց, ւաճար - 65 Զուղա, ավան - 136, 138 Զնդմա, դեւանց - 193, 236 Ի Իբերիա, երկիր - 96, 166, 189, 194, 213, 262, 263 Իբերներ, ցեղեր - 213, 258, 259, 262 Իղալա, երկիր - 137, 138 էդեյան ծով - 71, 72, 135 Իլդարունի, դեւ - 65, ւե՛ս նան էլամ, երկիր - 82, 160 Հրաղդան էլար, դյուղ - 46, 54 էկբաւան, քաղաք - 83, 134, 193, 235 Իլլիրիա, երկրամաս - 278 Իչւիւինա, երկրամաս - 112 էջմիածնի չրջան - 27, 28, 179 էրեբունի, քաղաք-ամրոց - 54, 55, Իåսոս, քաղաք - 160, 165, 168 Իսոս, Հարթավայր - 159 88, 151, 153, 154 էրղրում, քաղաք - 13, 14, ւե՛ս նան Իսåանիա, երկրամաս - 188, 210 Իրան, երկիր - 71, 72, 171, 258, 276, կարին 283-285 էրղրումի սարաՀարթ - 10 Իրանական բարձրավանդակ - 83, 84 էրիախի, երկիր - 54, 56 Իրանական ցեղեր - 125 էրմիւաժ, թանդարան - 68 Իրիս, դեւ - 16

է

Թ Թադավորանիսւ, Հնավայր - 28 Թադմոր, քաղաք - 288 Թալինի չրջան - 23, 167

Լ Լարիսա, քաղաք - 96 Լենինական, քաղաք - 22, 33, ւե՛ս Գյումրի

Լենինդրադ, քաղաք - 68 Լեռնային կիլիկիա - 187 Լեռնային Ղարաբաղ - 167 Լիմ, կղղի - 9 Լճաչեն, Հնավայր - 30, 32, 54 Լյուդիա, երկիր - 84 Լյուդիացիներ - 84 Լոռի, դավառ - 22, 37, 40 Լուբդի, երկիր - 116 Լուլլուբի, երկիր - 116 Լուկկա, երկիր - 113 Լուվիացիներ, ցեղեր - 106

Խորձյան, դավառ - 177 Խոր Վիրաå - 13, 181 ԽորՀրդային Հայասւան - 6, 28, 54, Խուբուչկիա, ցեղային միություն - 45, Խուղիսւան, մարղ - 282 Խուրրիւական ցեղեր - 125 Խուրրիւա - ուրարւական ցեղեր 103, 115

Ծ

Խ

Ծաղկանց լեռներ - 8-10 Ծաղկուն, դավառ - 16 Խաբուր, դեւ - 123 Ծղուկ, դավառ - 16 Խաթթի (Հաթթի), երկիր - 64, 108 Ծննդոց անւառ (անւառաåուԽալդայներ, ցեղեր - 132, 133, 142, րակ) - 12 Ծովինար, դյուղ - 60 147, 151, 156, 167 Խալդիկա, երկիր - 123 Ծովք, լիճ - 10, 105 Խալիւու, երկիր - 64 Ծուք, աչխարՀ, նաՀանդ - 15, 28, Խալյուբներ, ցեղեր - 123, 145 51, 54, 55, 105, 115, 120, 122, 130, Խալåու, քաղաք - 58 140, 141, 148, 149, 164, 167-175, Խաղւիք, երկրամաս - 133 177, 189, 191, 201, 212, 213, 218, Խանլար, բնակավայր - 32 229, 235, 236, 253, 268, 269, 274, Խառան, քաղաք - 217, 290 292, 316 Խարբերդ, քաղաք - 16, 105 Ծոււանի (Ցուåանի) - 105, ւե՛ս Խարբերդի դաչւ - 8, 10, 267 Ծուք Խարբերդի չրջան - 30 Ծոււանիք (Ծուանիք), ւե՛ս ԾուԽեթեր, ցեղեր - 101, 103, 106-108, ւանի 112-114, 120 Խեթերի երկիր, թադավորություն կ 48, 54, 110, 111, 113, 114, 116, 120 Խնուս, քաղաք - 22 Խոնավ, լեռներ - 8, 11 կաբիրա, ամրոց - 200 Խոչաբ, դեւ - 53 կալաքենե, երկրամաս - 96, 122, 123 Խոռխոռունի, ւոՀմ - 90 կաղղվան, քաղաք - 12, 230 Խոռխոռունիք, դավառ - 104 կամախ, քաղաք - 110 Խոսրովի անւառ (Խոսրովակերւ) - կամախ-Անի - 110, ւե՛ս Դարանաղյաց Անի Խորոնք, դյուղ - 16 կամախի դաչւ - 9

կամո, քաղաք - 60, ւե՛ս Գավառ կամոյի չրջան - 39, 56, ւե՛ս Գավառի չրջան կամսարականներ, ւոՀմ - 285 կայնեåոլիս, քաղաք - 276, ւե՛ս նան Վաղարչաåաւ կանաուվարա, քաղաք - 112 կանեչ, երկիր - 116 կաչկա, երկիր - 113 կաչկացիներ, ցեղեր - 111 կաåադովկիա, երկիր - 16, 48, 115, 119, 165, 167-169, 177, 183, 187, 189-192, 198, 209, 210, 218, 224, 225, 234, 235, 249, 256, 258, 261, 265, 266, 267, 282, 286, 288 կաåանի Հովիւ - 11 կաåանի չրջան - 30 կաåոււկող, լեռնադադաթ - 8, 13 կաåոււջուղ, լեռնադադաթ - 8 կասåիանե, երկրամաս - 177, 178 կասåից ծով - 10, 15, 95, 96, 171, 177, 195 կարա-սու, դեւ - 142 կարթադեն, քաղաք - 181, 182, 207 կարդուխներ, ցեղեր - 142 կարին, դավառ - 15, 110 կարին, քաղաք - 13-15, 110, 177, 272, ւե՛ս նան էրղրում կարինի դաչւ - 8 կարինի չրջան - 28 կարմիր բլուր - 33, 38, 46, 65-67, 69-71, 87 կարմիր դեւ - 8, 10 կարնո աչխարՀ - 15, ւե՛ս Բարձր Հայք կարնո դաչւ - 219 կարս, ամրոց - 16 կարս, քաղաք - 21 կարսի դաչւ - 8 կարսի չրջան - 9, 54 կարքեմիչ, քաղաք - 83 կելիչին, դյուղ - 46

կենւրիւես, դեւ - 142, 145, 148 կեսարիա, քաղաք - 116, 121, 288 կիղիկ, քաղաք - 199 կիլիկիա, երկրամաս - 8, 17, 159, 164, 191, 211, 249, 275, 279, 286, 288 կիմմերներ, ցեղեր - 61, 62, 64, 82, կիչւան, քաղաք - 58 կիրովական, քաղաք - 28, 30, ւե՛ս Վանաձոր կիրովականի չրջան - 30 կղղյակ բլուր, Հնավայր - 23 կոդովիւ, դավառ - 16 կոդովիւի դաչւավայր - 8 կոլխիդա, երկիր - 55, 166, 190, 234, կող, դավառ - 10 կողբ, աղաՀանք - 25 կողբ, դյուղ - 12, 23, 230 կողքիս, երկիր - 96, 189, 211 կոմանա, քաղաք - 236 կոմմադենե, երկիր - 57, 169, 170, 194, 204, 263 կովկաս, երկրամաս - 21, 28, 61 կովկասյան լեռնականներ, ցեղեր 227, 258, 259, 271, 280, 281, 285, կովկասյան լեռներ - 95 կուայք, դավառ - 16 կուուր, դեւ - 10 կորդուք, կորդվաց աչխարՀ - 15, 141, 193, 198, 204, 205, 209, 214, կորդվաց լեռներ - 7, 15 կորճեք, նաՀանդ - 15, 105, 122, 123, 130, 138, 148, 164, 178 կւուց, կղղի - 9 կրեւե, կղղի - 181 կրման, մարղ - 282 կուլիմար, քաղաք - 118 կուլխա (կոլխա), երկիր - 55 կումենու, քաղաք - 87

կումմախա, քաղաք - 110, 127 կումմուխի, երկիր - 57, 58 կոււուրլին, դաչւ - 65 կուր, դեւ - 10, 15, 297

Հ Հադարի (Աղավնո), դեւ - 10 Հաթ (Հաթիո), ցեղանուն - 108 Հաթթի, երկիր - 108, 116 Հալիս, դեւ - 84, 140 Համադան, քաղաք - 83 Հայասա, երկիր - 95, 108-115, 126, 127, 133 Հայասա - Աղղի - 112, ւե՛ս նան Հայասա Հայասացիներ (Հայասներ), ցեղեր 103, 110, 112-114, 125-127 Հայասւան - 9-15, 17, 18, 20-25, 2734, 36-40, 43, 46, 68, 89, 90, 98, 104-106, 108, 109, 116, 117, 119, 120, 125, 126, 128, 131, 135, 137142, 145-154, 156, 157, 163- 165, 168, 169, 175-191, 193, 195-202, 204-231, 233-238, 240-245, 247253, 255-297, 301-304, 306, 307, 310-316 Հայասւանի երկրաբանական թանդարան - 22 Հայեր - 7, 90, 91, 100, 101, 106, 108, 109, 117, 119, 122, 123, 126, 127, 130-142, 149-151, 153, 154, 163165, 174, 178, 205, 207, 213, 214, 216, 220, 221, 223, 225, 226, 235, 244, 256-262, 264, 265, 267-270, 277, 281, 284, 286, 290, 294, 296, 297, 301, 302, 305-312 Հայկաղանց ւոՀմ - 130, 296 Հայկական լեռնաչխարՀ - 7-15, 24, 28, 29, 41, 45, 48, 52, 59, 65-67, 70, 81, 89, 91, 94, 96, 99-101, 104,

109, 115, 116, 122-124, 133, 140, 145-147, 175, 178, 179, 213 Հայկական կարթադեն - 207, ւե՛ս նան Արւաչաւ Հայկական åար, լեռնաչղթա - 7-9, 50, 52, 123, 140 Հայկական Տավրոս, լեռնաչղթա - 7, 8, 13, 37, 46 Հայկաչեն, դյուղ - 92 Հայոց աչխարՀ - 94, 180, 229, 240, 290, 301, 307, ւե՛ս նան Հայասւան Հայոց ձոր, դավառ - 24, 93, 122 Հայոց ւուն - 106, ւե՛ս նան Հայասւան Հայք, դասւակերւ - 93 Հայք, երկիր - 93, 105, 107, 109, 115 Հանձիթ, դավառ - 16, 115, 117 Հասան-կալա, քաղաք - 46, 151 Հարավային Անդրկովկաս - 52 Հարավային Հայասւան - 265 Հարավային Միջադեւք - 194, 286 Հարåասոս, դեւ - 145 Հարք, դավառ - 92, 105, 122 Հացեկաց, դյուղ - 16 Հելլեսåոնւոս, նեղուց - 100 Հենիոխներ (Հանիոխներ), ցեղեր 109, 263, 277 Հեռավոր Արնելք - 235 Հին Արնելք - 73, 89, 95, 107, 152 Հին Բայաղեւ, քաղաք - 88 Հյուսիսային Ասորիք - 55, 57, 58, 64, 189, 218 Հյուսիսային Աւրåաւական - 140 Հյուսիսային կովկաս - 71, 72, 82, 84 Հյուսիսային Հայասւան - 93 Հյուսիսային Միջադեւք - 55, 59, 96, 123, 160, 171, 183, 191, 193, 194, 196, 197, 208, 209, 214, 215, 235, 249, 267, 286 Հնդիկներ, ժողովուրդ - 98 Հնդկական օվկիանոս - 159

Հնդկասւան, երկիր - 99, 162, 164, 235, 236, 276, 287 Հոմս, քաղաք - 276 Հոներ, ցեղեր - 285 Հովվի կամուրջ - 10 Հռանդեա, վայր - 16, 267, 269-271, 273, 274, 276 Հռոմ, երկիր - 174, 187-193, 199, 200, 202, 204, 205, 209, 211-215, 218, 219, 222-227, 237, 242, 251, 255263, 265-267, 269-271, 274, 277279, 281, 284, 286-291, 295 Հռոմեական կայսրություն - 258, 263, 267, 270, 273, 275, 278-280, 282, 283, 286, 288, 290, 291 Հռոմեացիներ - 174, 182, 183, 187, 190, 192, 193, 199-207, 209, 210, 213-227, 239, 255-259, 261-266, 268-270, 272, 275-280, 285-287, 289-291, 297 Հրաղդան, դեւ - 10, 14, 21, 65 Հրեաներ - 163, 244 Հրեասւան, երկիր - 195, 256 Հույներ, ժողովուրդ - 97, 127, 141145, 149, 163, 174, 196, 244, 272 Հունա-բակւրիական åեւություն 171 Հունասւան, երկիր - 141, 160, 162, 174, 190-192, 218, 237, 242, 303

Ճ Ճանական ցեղեր - 103 Ճենաց աչխարՀ - 285 Ճորոխ, դեւ - 8, 10, 52, 145

Մ

Մադնեսիա, քաղաք - 174, 181, 182 Մաղաղ, դավառ - 16 Մաժաք, քաղաք - 198, 288 Մալաթիա, քաղաք - 6, 46, 51, 60 Մակեդոնացիներ - 100 Մակեդոնիա, երկիր - 158, 159, 190, Մակրոններ, ցեղեր - 123 Մակու, քաղաք - 46, 65 Մակուի դաչւավայր - 8 Մամիկոնյաններ, ւոՀմ - 285 Մայկոå, քաղաք - 304 Մանաղկերւ, քաղաք - 43, 46, 88 Մանաղկերւի դաչւ - 8 Մանանաղի, դավառ - 15 Մաննա, երկիր - 48, 51, 55, 56, 60, 62, Մաչւոցի բլուր, Հնավայր - 23 Մասիս, լեռ - 7, 46, 95, 241, 299-301 Մասիուս, լեռներ - 7 Մասրիկ, դեւ - 10 Մավրիւանական ցեղեր - 286 Մաւիեններ, ցեղեր - 139, 140 Մարա-իրանական ցեղեր - 116 Ò Մարական åեւություն - 153 Մարակերւ, քաղաք - 299 Òկնադեւ - 10 Մարանդ, քաղաք - 60, 300 Òորք, դավառ - 13 Մարաչ, քաղաք - 57, 58 Մարասւան, երկիր - 48, 83, 84, 96, 122, 130, 131, 135-140, 160, 166, Ղ 171, 181, 183, 184, 187, 189, 191, 193, 195, 222, 234, 281, 286 Ղրիմ, թերակղղի - 166, 190, 211, 234 Մարդասւան, դավառ - 146 Մարդաղի դավառ - 146

Մարդեր, ցեղեր - 142, 146, 147 Մարդåեւունի, ւոՀմ - 146 Մարեր, ցեղեր - 83, 84, 97, 101, 116, 122, 129-131, 134, 153, 177, 185, 220, 235 Մարիուսականներ (åոåուլյարներ) 188, 193 Մարմարա, ծով - 159, 199 Մարւունու չրջան - 39 Մեդիա, երկիր - 83, ւե՛ս նան Մարասւան Մելիւինե, երկիր - 51, 55, 57, 58, 121, 164, 169, 191 Մելիւինե, քաղաք - 119, 168, 201, 267, 272 Մեծ Զաբ, դեւ - 123 Մեծ Ծուք, դավառ - 16, 117 Մեծ Հայասւան - 225 Մեծ Հայք - 14-16, 105, 106, 164-174, 176-179, 189, 190, 236, 253, 316 Մեծ Մասիս, լեռ - 8 Մեծամոր, ավան - 180 Մեծամոր, դեւ - 10 Մեծամոր, լիճ - 10 Մեծամոր, Հնավայր - 30 Մեղրադեւ - 142, 272 Մեղրի, ավան - 7 Մեղրու Հովիւ - 11 Մենդրելական ցեղեր - 103 Մենուախինիլի, քաղաք - 52 Մերձաղովյան երկրներ - 166 Մերձաղովյան չրջաններ - 234-236 Մերձավոր Արնելք - 251 Միդդոնիա, երկիր - 193 Միջադեւք, երկրամաս - 25, 59, 72, 120, 141, 166, 168-170, 181, 209, 211, 214-217, 234, 236, 266, 275280, 282, 286-291 Միջերկրական ծով - 55, 184, 187, 191, 193-195, 200, 202, 210, 276 Միջին Ասիա - 99, 159, 160, 162, 164, 171, 181, 276, 285

Միջինասիական ցեղեր - 184, 188 Միւանի-սուբարիներ, ցեղեր - 107 Մծբին, քաղաք - 208, 267, 275, 278, 279, 282, 284, 291 Մծուրն, քաղաք - 242, 272, 296 Մծուրք, ւե՛ս Մծուրն ՄՀերի դուռ, ժայռ - 86 Մնձուր, դավառ - 115, 117 Մչո դաչւ - 8, 11, 46, 142, 202, 205, Մոխրաբլուր, Հնավայր - 28 Մոկք, Մոկաց աչխարՀ, նաՀանդ 15, 105, 122, 130, 178 Մուխանաթ-թաւա, Հնավայր - 33 Մուչ, քաղաք - 16, 118 Մուչկեր, ցեղեր - 108, 121 Մուչկերի երկիր - 64, ւե՛ս Մուչկինի Մուչկինի, երկիր - 64 Մուսասիր, ւաճար - 88 Մուսասիր, ցեղային միություն - 45 Մուսասիր, քաղաք - 50, 59, 63, 7073, 86 Մուսասիրի թադավորություն - 59

Յ «Յոթանասուն Հովիւներ», ղանք - 186, 190, 193

ւե-

Ն Նաղիկ, լիճ - 10 Նաիրի, երկիր - 42-45, 47, 50, 118 Նաիրի ծով - 48, ւե՛ս նան Վանա լիճ Նաիրցիներ - 42-45, 47 Նախիջնան, դեւ - 10 Նախիջնան - 12, ւե՛ս Նախճավան, քաղաք Նախճավան, դավառ - 16 Նախճավան, քաղաք - 16, 24, 98, 166, 230, 242-244, 299

Նախճավանի դաչւ - 8 Նախչ-ի-Ռուսւեմ, Հնավայր - 287 Նարեկա վանք - 16 Նեաåոլիս, քաղաք - 270 Նեմրութ, լեռնադադաթ - 8 Նեսիւ-խեթեր, ցեղեր - 106 Ներոնեա, քաղաք - 271, ւե՛ս նան Արւաչաւ Նիկեւորիոն-Ֆարկին, դեւակ - 202 Նինվե, քաղաք - 83, 122, 129, 159, 171, 193 Նոյեմբերյանի չրջան - 23, 30 Նոչիրական, բդեչխություն - 253 Նոր Արեչ, թաղամաս - 54 Նոր քաղաք - 276, ւե՛ս նան Վաղարչաåաւ Նåաւ, լեռ - 257 Նուռնուս, դյուղ - 20 Նւրկերւ-Ֆարկին, քաղաք - 197

Զ Զինասւան, երկիր - 181, 235, 236, 274, 276 Զլդըր, լիճ - 53, 55 Զորրորդ Հայք, աչխարՀ, նաՀանդ 12, 13, 15, 37

Պ

Պալմիրա (Թադմոր), քաղաք - 288 Պալմիրայի թադավորություն - 288 Պակւյուկներ, ցեղեր - 139 Պաղեսւին, երկիր - 159, 195, 217, Պաղնաւուն, դավառ 13, 106 Պ արթնա կա ն թ ա դ ա վ ո ր ո ւթ յ ո ւ ն , Պարթնսւան - 136, 171, 187-189, 193, 205, 212, 213, 222, 224, 258, 259, 261, 263, 270, 273, 275, 280, Շ 282, 283 Պարթններ, ցեղեր - 184-187, 190, ՇաՀաåիվան, վանք - 16 191, 193, 199, 205, 210-224, 226, Շամիրամի ջրանցք - 53, 66, 75 234, 258, 259, 261-263, 265-270, Շաչիլու, քաղաք - 52 274-281, Շարուրի դաչւ - 299 Պարն (աåարն), ցեղ - 171 Շենդավիթ, Հնավայր - 24, 28, 29 Շիրակ, դավառ - 13, 16, 36, 46, 54, Պարսիկներ, ժողովուրդ - 83, 97, 99, 101, 116, 127, 135, 138, 139, 159, 94, 123, 130, 164 163, 244, 286-291, 310 Շիրակի դաչւ - 8, 11 Պարսից ծոց - 235, 275 Շոչ, քաղաք - 140 ՊարսկաՀայք, աչխարՀ, նաՀանդ Շոչասւան, երկիր - 136 15, 178 Շուåրիա, երկիր - 116, 117, 122 Պարսկասւան, երկիր - 25, 135-137, 139, 140, 158, 160, 163, 164, 166, 184, 244, 253, 282-284 Ո Պարսուա, երկիր - 51, 55 Պարսք, երկիր - 104, 282 Ողական, ամրոց - 16 Պաւլադոնիա, երկիր - 165, 167 Ողջի, դեւ - 10, 14 Պեմղաչեն, ավան - 21 Ոսւան, դավառ - 16 Պերդամոն, երկիր - 183, 187 Ոսւան, դյուղաքաղաք - 16 Պերսեåոլիս, քաղաք - 151 Որդիք Թորդոմա - 119, ւե՛ս Հայեր Պոմåեոսի թաւրոն - 270 Որուան, դեւ - 10, 14

Պոնւական թադավորություն - 165, ւե՛ս Պոնւոս Պոնւական կաåադովկիա, երկրամաս - 165 Պոնւական ուրարւացիներ, ցեղեր 133 Պոնւոս, երկիր - 133, 166-168, 183, 188, 190, 191, 193, 199, 200, 202, 204, 207, 208, 211, 224, 225, 234, 258, 295 Պւղոմայիդ, քաղաք - 196 Պւղոմեոսյաններ - 172 Պւղոմեոսյան åեւություն - 160, ւե՛ս Եդիåւոս Պուրուլումղի, երկրամաս - 117

Զ ԶաՀան, դեւ - 8 Զերմ, դեւ - 10 Զերմուկ, բնակավայր - 14 Զրաբաչխ, լեռնադադաթ, ւե՛ս Սուկավեւ Զրաչաւ, դյուղ - 151

Ռ Ռեդվան, ւեղանք - 142 Ռչւունիք, դավառ - 16, 90, 104, 230 Ռուսախինիլի, Տուչåայի թաղամաս 60 Ռուսայի ւոքր քաղաք (Փոքր քաղաք Ռուսայի) - 65

Ս Սամոսաւ, քաղաք - 169, 236 Սասանյան Պարսկասւան - 283-289, Սասանյաններ, ւոՀմ - 283-285, 287,

Սասնա լեռներ - 115 Սասåեյրներ, ցեղեր - 139, 140 Սասուն, դավառ - 37, 117 Սասունք, դավառ - 117 Սաւաղ, քաղաք - 314 Սարդես, քաղաք - 140, 164 Սարիղամիչ, քաղաք - 46, 54 Սարմաւա-սկյութական ցեղեր - 235 Սելնկիա, քաղաք - 160, 161, 166, 171, 234, 235, 275, 278 Սելնկյան Ասորիք - 188 Սելնկյան åեւություն - 158-160, 169-171, 174, 182-184, 188, 189, Սելնկյաններ - 14, 171, 172, 174, 177, 183, 294, 297 «Սենյակ ՎաՀադնի», մեՀյան - 308 Սիդոն, քաղաք - 155 Սինաբու, քաղաք - 118 Սինակ, լեռնադադաթ - 8 Սիսական, նաՀանդ - 94 Սիսիանի չրջան - 30, 167, 316 Սիրիա, երկիր - 55 Սիւան, լեռնադադաթ - 8, 9 Սլավոնական ցեղեր - 104 Սկյութական երկրներ - 190 Սկյութներ, ցեղեր - 82, 84, 125, 126, 145, 199 Սղերդ, քաղաք - 142 Սյունիք, աչխարՀ, նաՀանդ - 12-16, 28, 36, 40, 90, 123, 130, 177, 178, 229, 230 Սյունյաց լեռներ - 8, 11, 36 Սյուսåիրիւիս (Սիսåիրիւիս), երկրամաս - 96 Սոդք, դավառ - 13 Սոլի, քաղաք - 198 Սոմեխի - 91, 127, ւե՛ս նան Հայեր Սոմխեթի - 91, ւե՛ս Հայասւան Սոսյաց անւառ - 12 Սոֆենե, նաՀանդ - 105, ւե՛ս Ծուք

ՍåաՀան, մարղ - 282 Սåեր, դավառ - 13, 15, 140, 164, 230 Սåեր, դյուղաքաղաք - 15 ՍւաՀր, քաղաք - 282 Սւորին Զաբ, դեւ - 42 Սրմանց, լեռնադադաթ - 10 Սուբնաւ, դեւ - 47 Սուդունիա, բերդաքաղաք - 48, 49 Սուղա, քաղաք - 140, 151 Սուլլայականներ (օåւիմաւներ) 188 Սուխմի, երկիր - 127 Սուկավեւ, լեռնադադաթ - 8 Սուրմալուի դաչւավայր - 8 Սն բլուր, Հնավայր - 23, 28 Սն ծով - 61, 82, 84, 95, 159, 165-170, 181, 191, 197, 235, 263, 276 Սն ջուր, դեւ - 10 Սնանա լիճ (Գեղամա ծով) - 9-11, 37, 38, 46, 54, 56, 60, 179 Սնանա կղղի - 10 Սնանի լեռներ - 11 Սնանի չրջան - 167

Վանա ժայռ - 53 Վանանդ, դավառ - 16 Վանանդի դաչւ - 8 Վանի չրջան - 27, 28, 30 Վասåուրական, աչխարՀ, նաՀանդ 15, 16, 24, 28, 37, 130, 177, 178 Վարադ, լեռ - 8 Վարդաչեն, թաղամաս - 54 Վարդդեսավան, քաղաք - 166, 276 Վարդենիս, դեւակ - 10 Վարչակ, ջերմուկ - 14 Վեդի, դեւ - 12 Վերին երկիր - 112 ՎիրաՀայոց լեռներ - 8, 177 Վիրք, երկիր - 104, ւե՛ս նան Վրասւան, Իբերիա Վրասւան, երկիր - 184, 194, 202, 213, 234, 235, 251, 284, 285, 297 Վրացիներ - 91, 127, 184, 271, 285, Վրկանաց աչխարՀ - 259, 263, 266

Տ Վ Վալանս, քաղաք - 6 ՎաՀեվանյան, մեՀյան - 308 ՎաՀունի, ւոՀմ - 241 Վաղարչակերւ, դյուղաքաղաք - 16 Վաղարչավան, քաղաք - 16 Վաղարչաåաւ, քաղաք - 16, 166, 232, 233, 242-244, 276, 278, 289, 312, 315 Վայոց ձոր, դավառ - 13, 14, 16 Վան, քաղաք - 8, 13, 16, 37, 38, 46, 49, 53, 56, 57, 60, 68, 86, 88, 90, 129, 153, 166, 242-244 Վանա լիճ (Բղնունյաց ծով, Աղթամարի լիճ) - 8-10, 12, 13, 42, 48, 50, 61, 66, 67, 77, 93, 130, 148, 149, 164, 229

Տաբալա, երկիր - 72 Տայք, աչխարՀ, նաՀանդ - 10, 12, 15, 52, 105, 145, 146, 177, 178 Տանայիս, դեւ - 235 Տաչիրք, դավառ - 13 Տաոխներ, ցեղեր - 133, 145, 146 Տավրիկյան Խերսոնես - 190 Տավրոսյան լեռնաչղթա - 177, 202, 205, 267, 268 Տարոն, դավառ - 16, 51, 90, 118, 122, 148, 164, 178, 241, 264, 268, 307, Տարոնի երկիր - 15 Տարսոն, քաղաք - 288 Տելեբոաս, դեւ - 142, 143 Տերւերի ձոր, Հնավայր - 23 Տիբարեններ, ցեղեր - 167

Տիդրա, բերդ - 136, 138 Տիդրանակերւ (Աղձնիքում) - 197, 198, 201-205, 208, 236, 242, 244, 262, 264-267, 272, 294, 302, 303, Տիդրանակերւ (Արցախում) - 198 Տիդրանակերւ (Ոււիքում) - 198 Տիդրանավան, քաղաք - 198 Տիդրիս, դեւ - 10, 63, 160, 166, 170, 171, 234 Տիդու, քաղաք - 118 Տիղբոն, քաղաք - 171, 235, 259, 275, 278, 279, 282, 286 Տմորիք, երկրամաս - 177 Տյուրոս, քաղաք - 119, 155 Տոլորս, Հնավայր - 30 Տոմիսա, ամրոց, դեւանց - 170, 235, Տոսå, դավառ - 16, 46, 90, 243 Տրաåիղոն, քաղաք - 141, 145, 165 Տրդաւաթախւ - 271, ւե՛ս Գառնի Տուարածաւաւ, դաչւավայր - 8 Տուն Հովանոց - 271, ւե՛ս Գառնի Տունն Թորդոմա, երկիր - 106, 119, Տուչåա, քաղաք - 46, 49, 51, 59, 60, 62, 63, 83, 88, 90, 122, 129, 130, 153, 243 Տուրուբերան, աչխարՀ, նաՀանդ 13, 15, 130

Ուրարւացիներ, ցեղեր - 38, 46, 5052, 55-57, 66-69, 77-79, 81, 8589, 94, 124, 133, 140, 151 Ուրարւու, երկիր - 42, 45-55, 57-61, 63, 64, 66, 69, 70, 72, 74, 76, 7984, 87-91, 115, 119, 122, 129-131, 152, 153, 240, 251 Ուրմե, երկիր - 117, 118 Ուրմեուխի, երկիր - 118 Ուրմիա, լիճ - 7-9, 46, 50, 51, 56, 59, 60, 62, 63, 66, 67, 116, 219 Ուրուաւրի, ցեղային միություն - 44 Ուրումե, երկիր - 115, 117, 118

Փ

Փամբակ, դեւ - 14 Փամբակի լեռներ - 8 Փայւակարան, աչխարՀ, նաՀանդ 15, 177, 178 Փասիաններ, ցեղեր - 145, 146 Փասիս, դեւ - 145 Փավնիւիս, երկրամաս - 177 Փարաքար, դյուղ - 179 Փարիղ, քաղաք - 6 Փարիղի Աղդային դրադարան - 227 Փարսալոս, քաղաք - 218 Փենջաբ, նաՀանդ - 287 Փերե, երկրամաս - 96 Փյունիկիա, երկիր - 119, 121, 155, 159, 194, 195, 199, 201-203, 217, ՈՒ Փոքր Ասիա - 25, 28, 57, 61, 64, 71, 72, 84, 100, 101, 104, 106, 107, Ուասի, մարղ - 61, 62 115, 116, 120, 122, 135, 140, 152, Ուաուչ, լեռ - 62 158-160, 164, 170, 172, 174, 183, Ուելիկուխի, երկիր - 56 187, 190, 192, 194, 197, 207, 209, Ուլխու, քաղաք - 71 235, 288, 289, 305 Փոքր կովկաս - 7, 8, 46 Ույամա, ամրոց - 136, 138 Ոււիք, աչխարՀ, նաՀանդ - 13, 15, Փոքր Հայք - 14-16, 105, 106, 108, 109, 121, 122, 130, 133, 140, 148, 47, 105, 123, 130, 177, 178, 198 Ուրա, քաղաք - 111 164, 167-169, 175, 177, 183, 189,

190, 191, 211, 221, 235, 236, 290, Փռ յու դացիներ, ցեղեր - 100-102, 115, 120, 121 Փռյուդիա, երկիր - 64, 101, 115 Փրաասåա, քաղաք - 219

Ք «Քաա բա-ի-Զա րդուչւ », Հուչարձան - 287 Քաղաքադաչւ - 243 ՔերմանչաՀ, քաղաք - 136 Քղիմար, քաղաք - 118 Քյուլ-թաւա, Հնավայր - 24, 28 Քրդեր, ցեղեր - 98 Քուչանաց թադավորություն - 235, 285, 287 Քուչաններ, ցեղեր - 287

0լթի, դեւ - 152 0չական, դյուղ - 25 0սեր, ցեղեր - 99, ւե՛ս ալաններ 0սրոենե, երկիր - 193, 286 0րդուբադ, ավան - 167

Ֆ Ֆարս, նաՀանդ - 282 Ֆորում, Հրաåարակ - 270 Ֆրանկներ, ցեղեր - 286 Ֆրանսիա, երկիր - 6, 63

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆ

Մոււքի խոսք. Գրքի ն նրա Շեղինակի մասին Պ. Հ. ՀովՇաննիսյան . . . . . . . . .

.

.

.

.

.

.

Հայկական լեոնաչխարՇի բնությունը ն Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը - Թ. Խ. Հակոբյան . . . . . . . 7

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ԵՎ ՎԱՂ ՍՏՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Նախնադարյան Շասարակությունը Հայասւանում 1. Պալեոլիթը ն նեոլիթը Հայասւանում . . . . . . . . 2. էնեոլիթը ն բրոնղի դարը Հայասւանում . . . . . . . 3. Երկաթի դարի սկիղբը ն նախնադարյան Հասարակության քայքայումը . . . . . . . . . . . . . . . . .

. .

. .

. .

.

.

.

1. Նաիրի ցեղային միությունը . . . . . . . . . . . . 2. Ուրարւական åեւության կաղմավորումը . . . . . . . 3. Ուրարւուն իբրն Առաջավոր Ասիայի Հղոր åեւություն . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Պայքար Ուրարւուի ն Ասորեսւանի միջն ն Ուրարւական åեւության թուլացումը . . . . . . . . 5. Ուրարւուի ւնւեսությունը, Հասարակական ն åեւական կարդը . . . . . . . . . . . . . . . 6. Ուրարւական åեւության անկումը . . . . . . . . . 7. Ուրարւական մչակույթը . . . . . . . . . . . . .

. .

. .

.

.

.

.

. . .

. . .

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Ուրարւական ւեւությունը

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Հայ ժողովրդի կաղմավորումը 1. 2. 3. 4.

Ավանդություններ Հայ ժողովրդի ծադման մասին . . . . . . . 92 Հայ ժողովրդի ծադման Հարցը åաւմադրության մեջ . . . . . . 97 Հայկական ցեղերն ու ցեղային միությունները . . . . . . . . 104 Հայ ժողովրդի կաղմավորման ընթացքը . . . . . . . . . . 122

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

Երվանդունիների ւեւությունը

1. Երվանդունիների åեւության առաջացումը ն նրա åայքարը Մարասւանի դեմ . . . . . . . . . . . 129 2. Հայասւանը Աքեմենյան Պարսկասւանի կաղմում . . . . . . 134 3. Սոցիալ-ւնւեսական Հարաբերությունները Ք. ա. 7I-I7 դարերում . . . . . . . . . . . . . . . . 149

ԲԱԺԻՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՍՏՐԿԱՏԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

Հայկական թագավորությունները Ք. ա. ԱV-ԱԱԱ դարերում 1. Հելլենիղմի դարաչրջանը Արնելքում . . . . . . . . . . . 158 2. Հայկական թադավորությունները I7-III դարերում . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Արւաչեսյանների Հայկական կենւրոնացված ւեւությունը 1. Հայկական Հողերի միավորումը ն կենւրոնացված åեւության առաջացումը . . . . 2. Հայասւանը Առաջավոր Ասիայի Հղոր ւերություն . 3. Հայ-Հռոմեական åաւերաղմները . . . . . . . 4. Հայասւանի åայքարը իր ինքնուրույնության ն Հղորության åաՀåանման Համար . . . . . .

. . .

. . .

. . .

. . .

. 174 . 185 . 199

.

.

.

.

. 214

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

Հայասւանի ւնւեսությունը, Շասարակական ն ւեւական կարգը 1. Տնւեսության Հիմնական ճյուղերը . . . . . . . . 2. Հասարակական ն åեւական կարդը . . . . . . .

. .

. .

. .

. 228 . 237

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

Արչակունյաց թագավորությունը Հայասւանում Ա-ԱԱԱ դարերում 1. Հայկական åեւականության վերականդնումը . . . . 2. Հայասւանը II-III դարերում . . . . . . . . . .

. .

. .

. .

. 255 . 273

. . .

. . .

. . .

. 292 . 305 . 312

ԳԼՈՒԽ ԻՆՆԵՐՈՐԴ

Հայկական Շնագույն մչակույթը 1. Գրականություն, ժողովրդական վեå ն թաւրոն . . . 2. Պաչւամունք ն ւոմար . . . . . . . . . . . . 3. Հայկական Հելլենիսւական արվեսւը . . . . . . .

Կարնոր դեւքերի ժամանակագրություն . . . . . . . . . 317 Ցանկեր . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323

ՀԱՅԿԱԶ ԳԵՎՈՐԳԻ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԿԶԲԻՑ ՄԻՆՉԵՎ Ք. Հ. ԱԱԱ ԴԱՐԻ ՎԵՐՋԸ

Չորրորդ, բարեւոխված Շրաւարակություն

Հրաւ. խմբադիր Տեխ. խմբադիր

Հ. Բ. Պեւրոսյան Վ. Զ. Բդոյան

Համակարդչային չարվածքը Թ. Շ. Վարդանյան ն ձնավորումը Վ. Բ. Աղոյան Սրբադրիչ

Վ. Վ. Դերձյան

կաղմի ձնավորումը

Գ. Վ. Մարիկյան

Սւորադրված է ւåադրության' 02.08.06 թ.: Զաւսը' 60x84 1/16: Թուղթ' օֆսեթ: Տåադրություն' օֆսեթ: Հրաւ.' 18.5 մամուլ, ւåադր. 22.25 մամուլ=20.7 åայմ. մամուլի: Տåաքանակ' 500: Պաւվեր' 47:

Երնանի Համալսարանի Հրաւարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1 Երնանի Համալսարանի ւåարան, Երնան, Աբովյան 52