Հայ ինքնության հարցեր. Պրակ 2

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՅՈՑ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

«,

ԼԻՄՈՒՇ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐՑԵՐ

ՀՏԴ

159.9:1/14

ԳՄԴ

88:87

Հ

ն հոգեբանության է ԵՊՀ փիլիսոփայության Հրատարակվում ֆակուլտետիգիտականխորհրդիորոշմամբ

Խմբագրականխորհուրդ դոկտոր,պրոֆեսոր գիտությունների Ս.Ա.Զաքարյան,փիլիսոփայական դոկտոր,պրոֆեսոր գիտությունների Հ.Ղ.Միրզոյան,փիլիսոփայական դոկտոր,պրոֆեսոր գիտությունների Ա.Հ.Սարգսյան,փիլիսոփայական

Խմբագիր՝ Գրախոսներ՝

Հ282

փ.գ.դ.,պրոֆեսորՍ.Ա. Զաքարյան փ.գ.թ., դոցենտՍ. Պետրոսյան փ.գ.թ., դոցենտՍ. Մանուկյան

Հայոց ինքնությանհարցեր:Գիտականհոդվածների ժողովածու / ԵՊՀ: Խմբ.՝ Ս. Ա. Զաքարյան. Եր.: Լիմուշ, 2014. Պրակ 2. 124 էջ: -

-

է պետբյուջեից Հետազոտությունն ֆինանսավորվող իրականցվում ն ծածկագրով«Մենք նրանք (ազգայինհոգեկերտվածքների համեմատական վերլուծություն)»ծրագրիշրջանակում:Ժողովածուում ընդգրկվածհոդվածներումդիտարկվումեն հայոց ինքնությանըվերան մշակութաբերող փիլիսոփայապատմական, հասարակագիտական բանականհարցեր: ն Նախատեսվածէ հայոց հոգեբանության,փիլիսոփայության մշակույթիպատմությամբ հետաքրքրվողների համար:

13-6Ը370

ՀՏԴ

159.9:1/14

ԳՄԴ

88-87

6 Ս.Ա.

Զաքարյան,2014

|ՏՑԱ 978-9939-64-199-7

Առաջաբան Պետբյուջեիցֆինանսավորվող«Մենք ն նրանք (ազգայինհոգեհամեմատական վերլուծություն)»գիտականթեմայում կերտվածքների ուսումնասիրության գլխավորնպատաընդգրկվածհետազոտողների ն էլ այլ ազգերի հոգեինքնության,այնպես հայի ինչպես հայոց կը համեմատությանն աղերսվողհարցերիպատմափիլիկերտվածքների վերլուծություննէ: Քանի որ սույն սոփայականն մշակութաբանական ժողովածուն«Հայոց ինքնության հարցեր» գիտականհոդվածների շարունակություննէ, ուստի որոշվեց ժողովածուիտրամաբանական պահպանելնախկինվերնագիրըայն հույսով, որ հոդվածագիրները, անկախամեն ինչից, այսուհետնս կշարունակենզբաղվելայս թեմայով: Իսկապես,ինքնությանը,ի մասնավորիազգայինինքնությանըվերաբերողհարցերըայնքանշատ են ու բազմազան,որ տնականժաու խորապես մանակէ պահանջվում դրանքմանրակրկիտ ուսումնասիտարբերհարելու, ինքնությանտարբերշերտերի, նույնականացման րացույցների,տարբեր ազգերի ինքնություններին նույնականացումն, վերջապես,ուսումնասիրների միջնհամեմատություն անցկացնելու ու նյութը փիլիսոփայական, հոգեբանական մշակութաբանական վող իմաստավորելուհամար: Ինչպես ցուցանումէ գիտեսանկյուններից տականթեմայիանվանումը,հետազոտության առաջնայիննպատակն է ինքնությանհամատեքստում«Մենք» -ի ն «Նրանք»-ի, բնականաբար նկատի,ունենքհայոց ն մեր տարածաշրջանում ապրող ազգերի ու ժողովուրդների, հոգեկերտվածքների համեմատական վերլուծությունը: Քանի որ հոգեկերտվածքը՝ խառնվածքը,բնավորությանգծերը, մտնում է ազգայինինքնության ու զգացակերպը, մտածելակերպն կան ռուցվածքիմեջ օրգանապեսշաղկապվածէ ինքնությանմյուս տարրերի ու շերտերիհետ, ուստիհոգեկերտվածքը յուրօրինակձնով արէ տացոլում ինքնությանպատկերը,ցուցանումինքնությաներնացողն ու միֆական, աներնույթ,իրականու հնարավոր,պատմական ավանն ու դական արդիական կողմերը դրանցմիջն գոյությունունեցողհաորպիսությունը:Հետազոտողական րաբերությունների խումբըազգա/

Տե՛ս

«Հայոց ինքնությանհարցեր», /խմբ.Ս.Ա. Զաքարյան/,Եր., 2012:

պարագաուսումնասիրության յին ինքնությանն հոգեկերտվածքների է սկզբունքներով՝ մեթոդաբանական յում առաջնորդվումհետնյալ 1 Յուրաքանչյուրազգի հոգեկերտվածք ձնավորվումէ դարերի ընթացքում,իր վրա կրում այդ ազգի կենսաբանական-ֆիզիոլոգիաբնակլիմայական գործոնների, աշխարհագրական, կան կառուցվածքի, կրոնականու մշակութայինկյանքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, վերածվումէ մի քի հետքերը:Ի վերջո ձնավորվածհոգեկերտվածքը ու մտայինկաղապարների վարքաձներիամբողարժեհամակարգի, են տվյալ անհատի, սոցիալական ջության, որոնք պայմանավորում ու յուրահատկություննեխմբի,ազգի մտածելակերպի գործելակերպի են արժեքային, սիմվրա ձնավորում Այդ արժեհամակարգի հիման րը: ու պատկերավոլիկ, միֆական,գիտակցական ենթագիտակցական ու հայացքներ,գաղաբարոյագիտական ցումներ, գեղագիտական հան այլն, որոնքազդումեն ազգամիջյան փարներ,դիրքորոշումներ Ա կյանքիտարբերոլորտներիգորրաբերությունների հասարակական ծառման վրա: 2/ Թեն ազգի հոգեկերտվածքը շարժուն ու փոփոխուներնույթ է, այնուհանդերձ,դրա որոշ համակարգաստեղծ տարրեր,այսպեսկոչվածէթնիկականհաստատուններ դժվարությամբեն փոփոխվում,իսկ փոփոխվելուդեպքում՝էապես ձնափոխումեն տվյալ անհատի կամ ազգինկարագիրնու ինքնությունը:Ինքնությանբնածինհատկությունեն, ապա հաճախ«թաքնվում»են աններն եթե անգամձնափոխվում ն գիտակցականի խորքերում դրսնորվումանուղղակիկամզարտուղի ձներով, իսկ խառնակ,օրհասականու ճգնաժամայինժամանակներում՝արդենբացահայտորեն: Այլ խոսքով,կոլեկտիվանգիտակցականի արքետիպերը «նիրհում»են, սակայնչեն մեռնում: ու հակա3/ Ազգայինինքնությունը,հոգեկերտվածքը բազմաշերտ են՝ ն սականերնույթ տարբերհատկությունների (թե՛ դրական թե՛ բացասական)ու շերտերի,ցանկալիիու իրականի,միֆականիու պատմականիմի ամբողջություն:Ուստի,որնէ հատկությունկամ շերտ դիտարկելուպարագայումանհրաժեշտէ դրանքքննարկելինչպեսինքնութենաստեղծմյուս հատկությունների կամ շերտերի, այնպես էլ դրանց փոխհարաբերությունների համատեքստում:Միայն այս դեպքում կարող ենք խոսելազգայինինքնությանառանձնահատկության մասին:

4/ Ազգըթե' կենսաբանական, թե՛ սոցիալական ն

թե' այլ

առումնե-

րով միասեռզանգվածչէ, ուստինրա յուրաքնչյուրանդամչի կարող ու բնավորության, ու սոբարոյահոգեբանական ունենալխառնվածքի նույն գծերը,նույն վարքաձները,պատմականհիշոցիոմշակութային ղությաննույն պաշարը ն այլն: Հետնաբար,եթե խոսքըվերաբերումէ ու բնուպետքէ վերագրումներ ամբողջազգին, ապա վերապահումով թագրություններանենք՝նկատի ունենալով,որ դրանք առավելապես են ազգիայն հատվածին, վերաբերում որը տվյալհարցիկապակցությամբ փորձումէ եղանակստեղծել:Օրինակ,ազգայնամոլները կարող են ստեղծելթշնամիազգի միֆականկերպարն քարոզչական տարբեր խողովակներով այն հրամցնելշարքայինէթնոկիրներին,որոնք էլ, աու հաճույքիսկզբունքով, ռաջնորդվելովօգտակարության միֆը կընդունեն որպես իրականություն, որպես սպասվողգործողությունկատարելուազդագիր: Առաջնորդվելովմեթոդաբանականվերոբերյալ սկզբունքներով, հոդվածագիրները փորձելեն վերլուծելմի կողմից«Մենք»-իինքնությանը վերաբերող,իսկ մյուս կողմից՝«Մենք»-ի՝«նրանց» ընկալման հետ կապվածտարբերհարցեր:

Հայոց ինքնությանքրիստոնեականհարացույցը (ձնավորմանու կայացմանփուլ) փ.գ.դ. Ս.Ա. Զաքարյան կարելի է դիտել նան որպես Յուրաքանչյուրազգի պատմություն հարացույցների,Մենք-պատկերաինքնության (նույնականացման) ու պատկերների փոխակերպության ցումների(Մենք-կոնցեպցիաների) է նոր համապատմություն:Երբ ստեղծվում պատմամշակութային ու հոգնոր ներուժով,ապա դրան հատեքստ՝իր արժեհամակարգով է ազգայինինքնությաննոր համապատասխան կառուցաստեղծվում րացույց: Ազգայինինքնությաննոր հարացույցիձնավորումընշանաարժեհամակարգի, վարքագծի, կում է տվյալ ազգի մտածելակերպի, հիսիմվոլների,բարոյականնորմերի,պատմական դիրքորոշումների, ն սոցիալ-հոգեբանական բնութագրերի փոխակերպություն: շողության նպաստումեն բազմաթիվգորՍովորաբարայդպիսիփոփոխությանը ծոններ (սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական,գաղափարական,կրոն նական, մշակութային այլն), որոնցիցմեկը կամ մի քանիսը ժամաԱ շարժման նակի ընթացքումդառնումեն գերիշխող՝ակտիվացնելով մեջ դնելովմյուս գործոնները:Ժամանակիընթացքումկառուցակազմվել են հայոց ինքնության տարբեր հարացույցներ՝ հեթանոսական, քրիստոնեական, լուսավորական (քաղաքացիական), ցեղակրոն, խորհրդայինն այլն՝իրենց բազմապիսիտարբերակներով:Սույն հոդվածումկդիտարկենքհայոց ինքնությանքրիստոնեական հարացույցի ն հետ ձնավորման կայացմանփուլի առնչվողորոշ հարցեր: Հայոց ինքնությանքրիստոնեական հարացույցիկառուցաստեղծման ու գործառնման պատմությունը պայմանականորեն կարելիէ բաժանելհետնյալփուլերի. ա/ ձնավորման ն կայացման փուլ (4-7-րդ դարեր): Քրիստոնեությունըպետականկրոն ընդունվելուցհետո պայքար է ծավալվում հեթանոսականն քրիստոնեական արժեհամակարգերի միջն, որն աէ վարտվում քրիստոնեականի հաղթանակով:Ինքնությանքրիստոնեական հարացույցիկառուցաստեղծումն ընթանումէ «Մենք քրիստոնյա ազգ ենք» նշանաբանով:ԺամանակիընթացքումՀայաստանեայց եկեղեցինինքնուրույնանումէ Ա ընդունում իր Կանոնագիրքը, ու ծիսական դավանաբանական սկզբունքները: Քրիստոնեությունը բե6

րում է նոր մշակույթ, որի մեջ ն որի միջոցով նոր դրսնորումներէ ստանում ազգայինը: բ/ Մաքառման,պահպանմանու զարգացմանփուլ (8-18-րդ դարեր): Կրոնական հասարակությանմեջ դավանանքըն ազգությունը գրեթե նույնացվումեն. կրոնը ն դավանանքըվերածվումեն ինքնության գլխավորցուցիչների:Հետնաբար,կրոնի ն դավանանքիհամար է ինքնությանհամարպայքարիկամհակառակը: պայքարը վերածվում Այս փուլումհայոցեկեղեցինոչ միայնպայքարումէ աղանդավորական ու հերետիկոսական շարժումների,այլն ուղղափառ(հունական)ն կաու թոլիկ եկեղեցիներիմիաձուլողական միարարականնկրտումների դեմ: Միննույնժամանակպետականության անկումիցհետո, հայտնվելով մուսուլմանական հասարակության մեջ, հայությունըվերածվումէ կրոնականհամայնքի՝եկեղեցուգլխավորությամբ: Եկեղեցինդառնում է հայոց ինքնությանպահպանման,հայոցքաղաքակրթական կյանքի կազմակերպման միակերաշխիքը: գ/ Թուլացման ու անկման փուլ (19-20-րդ դարեր): Լուսավորականությանդարաշրջանում,հատկապես19-րդ դարում, հայ իրակաէ ծավալվում նության մեջ մրցակցություն ինքնությանքրիստոնեական ն լուսավորականհարացույցներիմիջն: Վեճ է սկսվում ինքնության քրիստոնեականհարացույցիհիմնասյուների՝ կրոնի, գրաբարի,եկեն ղեցու, հոգնորականության տեղի դերիշուրջ: Ազգայինկյանքումնոր ու հասարակական ուժերի՝քաղաքականկուսակցությունների կազմակերպությունների հանդեսգալով աստիճանաբար թուլանումէ եկեղեցու ազդեցությունը:Աշխարհիկ գաղափարախոսությունները ետին պլան են մղում կրոնը: Հայությունըկրոնականհամայնքիցձգտումէ վերածվելքաղաքական ազգի:ԿաթողիկոսԽրիմյանհայրիկը,«երկաթե շերեփի»իր գաղափարախոսությամբ, փաստորենազդարարումէ ինքնությանքրիստոնեականհարացույցիգերիշխանության ավարտը: հետո ինքնության հա1920թ. ՀՀ խորհրդայնացումից քրիստոնեական րացույցիսիմվոլը՝եկեղեցին,վերածվումէ կոլտնտեսության գոմի կամ պահեստի,լավագույնդեպքում՝կուսբջջինստատեղիի:Կոմունիստական աթեիստականգաղափարախոսության գերիշխանությանպայմաններումեկեղեցին Հայաստանի հանրապետությունում մի կերպ պահպանումէ իր գոյությունը՝ գրեթե ոչ մի ազդեցությունչունենալով հասարակական կյանքում:Կրոնը ն դավանանքըվերածվումեն ինք-

բաղադնությանձնական,թաքնվածկամավելիստույգ՝պատմական հաէ մնալ հայության րիչի: Իսկ Սփյուռքումեկեղեցինշարունակում ու կենտրոններից մեկը: պահպանման մախմբման ազգայինինքնության ն դարավերջ-21-րդ փուլ (20-րդ վերանորոգման դ/ Վերածննդի հետո եկեղեցին,կրոնականհադար): Հայաստանիանկախացումից վատքըվերածնունդեն ապրումն դառնումնորացող ու արդիակամեկը: նացողազգայինինքնությանբաղկացուցիչներից Քանի որ սույն հոդվածիքննարկմանառարկանհայոց ազգային հարացույցիձնավորմաննու կայացմանն ինքնությանքրիստոնեական այդ փուլի ենթաշրջանառնչվողհարցերնեն, ուստի առանձնացնենք հիմք ընդունելովշրջադարձայինպատմաները՝ պայմանականորեն կան իրադարձությունները. ա/ 301թ.քրիստոնեությունը պետականկրոնհռչակվելը, ժողովը, բ/ 354թ. Աշտիշատիեկեղեցական գ/ 405թ. հայոցգրերիգյուտը, հայագիրգրականության ստեղծումը, դ/ 451թ.Ավարայրի ճակատամարտը, Քաղկեդոնիտիեզերաժողովը, աստե/ 5-7-րդ դարերիպատմագրությունը, իմաստասիրությունը, ն գիտությունը, վածաբանությունը ն զ/ 506թ. 554թ. Դվինի եկեղեցականժողովներըն «Կանոնագիրքհայոց»-իընդունումը: Փաստորեն,հայոցազգայինինքնությաննոր հարացույցիստեղծման գործընթացնըստ էության սկսվում է Հայաստանումքրիստոնեությունըպետականկրոն հռչակելուցԱ ավարտվումէ «Կանոնագիրք հայոցի», այսինքն՝ կրոնադավանաբանական համակարգի ստեղծմամբ:Իսկ եթե վերանանքպատմականիրողություններիժամանակագրությունից, ապա կարողենք ասել, որ հայոցազգայինինքնությաննոր հարացույցիձնավորմանու կայացմանգործումկարնոր դեր են խաղացել՝քրիստոնեականկրոնը, որպես նոր արժեքների ներմուծող, եկեղեցին, որպես նոր արժեհամակարգիկերտող ն պաշտպանինստիտուտ,ազգային գիրը ն դրա հիման վրա ստեղծված բազմաբնութ գրականությունը ն, վերջապես, ազգային ընտրախավը,որը հանդեսէ գալիս որպեսնոր արժեքներիկրող ու ն թե' գործնականորեն ստեղծողն պատրաստ է թե՛ տեսականորեն դրանք պաշտպանելու:Այս բոլոր գործոններնիրար հետ սերտորեն են. քրիստոնեական փոխկապակցված կրոնըբերումէ հեթանոսակա8

եկեղեցին,որպեսզիազտարբերարժեհամակարգ, նից սկզբունքորեն գային ինքնությաննոր հարացույցիձնավորմանգործումկարողանա իր դերը կատարել,պետք է լինի ազգայինն պետքէ կարողանահնադիտարկել րավորինսազգայնացնելկամ ազգայինիհամատեքստում աշխարհաքաղաքացիական բովանդակությունունեցող քրիստոնեաու դավանաբանական սկզբունքները,իսկ որպեսկան գաղափարներն է զի եկեղեցինլինի ազգային,պետք լինի հայաշունչ,հայախոսն հայագիր: Իսկ այս ամենը կյանքիկոչելու համարհարկավորէ ազգային ազգակիրներիընտրախավ,ով ի զոոգին պահպանող-վերակերտող րու է կառուցակազմելու ազգայնացնելով ինքնությաննոր հարացույցը՝ ն քրիստոնեացնելով քրիստոնեականը նախորդհարացույցի որոշ արժեքներ: Այսպիսով,հեթանոսականարժեքայինհամակարգիվրա հիմնվածհայոցինքնությանհարացույցի փոփոխության առաջինհզոր քայլը քրիստոնեությունը պետականկրոն ընդունելն էր: Քրիստոնեությունն ընդունվեց«վերնից» ու «դրսից» ն, բնական է, «ներքնը» ու «ներսը» (իմա՝ հայությանմեծամասնությունը) չէր կարող միանգամից հրաժարվելավանդականհեթանոսականհավատքից:Ավելին,քանի որ քրիստոնեության առաջինքարոզիչներըն եկեղեցուսպասավորները հիմնականում այլազգիներէին, ուստիայդ հանգամանքընս պիտի խոչընդոտերդրա տարածմանը: ՓավստոսԲուզանդըգրում է, որ թեն հայերը «քրիստոնեության անունըստացան' այդ |կրոնը)հանձն առան հարկիցստիպված' իբրն մի մարդկայինսովորություն,իբրն մի մոլորություն, առանցջերմեռանդհավատի:|Կրոննըեդունեցիեյոչ թե գիտությամբ,հուսովու հավատով, ինչպեսոր հարկնէր, այլ միայնքչերը, որոնքփոքրի շատե ծանոթէին հունականկամ ասորիգրագիտության' մասամբհասկանումէին այդ |կրոնը|»շ: Երկարժամանակպայու քար էր ծավալվում հեթանոսների քրիստոնյաների, հեթանոսական ն քրիստոնեական մշակույթներիմիջն: Այս շրջանումհայերըն մյուս հեթանոսազգերը(օրինակ, պարսիկները)այնքան էլ չէին տարբերվում իրենց վարքագծով,մշակույթով,բարքերովն սովորույթներով: «Մենք»-ի ն «Նրանք»-ի հիմնականտարբերությունը լեզուն էր: Փասն մնում տորեն սովորույթները ավանդույթները էին հեթանոսական: Ըստ Բուզանդի՝նախարարները ն շինականները«տհաս մտքերով

ՓավստոսԲուզանդ,Հայոց պատմություն, Եր., 1987, էջ 55:

էին պարսավելիգործերի, հին հեթանոսականսովոխարխափում միտք ունենալով:Նրանք րույթներիմեջ՝ խուժադուժբարբարոսական սիրում էին իրենց երգերը, առասպելները,վիպասանությունները, նրանցհանդեպ փութեռանդէին, նրանց հավատումէին, նրանցմեջ : հարատնում»` հարացույցըգալիս է փոխաՀայոց ինքնությանքրիստոնեական մերժելով վերջինիս աշխարհայացքային րինելու հեթանոսականին՝ վերառնելովհայոց հոհիմնականդրույթները,սակայնմիաժամանակ գծեր, ինքնությաննույնակաբնորոշ արքետիպային գեկերտվածքին Ինքնություննապահովողվարքաձներ,ծեսեր ու արարողություններ: նության հեթանոսականհարացույցըտիեզերապաշտական-բնապաշտականբնույթ ունի. մարդըմտածվումէ տիեզերքիմեջ, իսկ տիեզերէ մարդումիջոցով:Տիեզերականժամանակնէ կարքը ներկայանում գավորումմարդու բնական ու հոգեբանականռիթմը: Աստվածները, տիտանները,նահապետներըն թագավորներնեն կառավարումու կարգավորումմարդկանցվարքը: Այս հարացույցիհիմքումընկած է էթնիկության,ցեղայնությանսկզբունքը.մարդնիրենճանաչումէ ցեղի միջոցով.ցեղից դուրս մարդըսոցիալական առումովգոյությունչունի: Հեթանոսըցեղապաշտէ. ցեղը, ցեղայինը(Հայրենիք, Տուն, Նախնիներ ն այլն) ամեն ինչիցվեր է ու բարձր:Հետնաբար,ցեղայինարժեքների (աստվածների,նահապետների)երկրպագությունը, ցեղին բնորոշ բարոյականառաքինությունների դիտվում է պաշտպանությունը որպես պատվիու արժանապատվության ապախնդիր:Աստվածները Կենհովում են ցեղի նույնականությունը, իսկ ցեղը՝ցեղամարդկանց: սաբանականու սոցիոմշակութային ժառանգությունըապահովումէ ցեղի շարունակականնույնականությունը. սերունդներըիրենց նույնացնումեն նախնիներիհետ, անցյալիներկայությունը ապահովումէ ն ներկայիորոշակիությունը,դրանովիսկ, անցյալը ներկանկազմում են մի անբաժանելի ամբողջություն: Ինքնությանհեթանոսականհարացույցըհայտնվումէ ճգնաժամի է մեջ, երբ էթնիկության(ցեղապաշտության) սկզբունքըփոխարինվում վերէթնիկության, աշխարհաքաղաքացիական որնէ սկզբունքով,տվյալ դեպքումքրիստոնեական կրոնով:Բազմաստվածությունը փոխարինվում է միաստվածությամբ, ցեղայինաստվածները իրենց տեղըզիջում

Նույն տեղում,էջ 91:

չդնող մի Աստծու, որը ցեղերիու ազգերիմիջն խտրականություն հաստատում է մի նոր տիեզերակարգ, իսկ նոր կրոնը՝ապրելակերպի նոր համակարգ: ԻնքնությանքրիստոնեականհարացույցումԲնօրկորցնումեն իրենցնշանարան, Հայրենիք, Ցեղ հասկացությունները երկրայինաշխարհըդիտկությունը.հոգու փրկությանտեսանկյունից հանգրվան:Աստծո առջնբոլոր մարդիկ, վում է որպեսժամանակավոր անկախ ցեղից ու ազգությունից,դառնումեն հավասար:Կրոնական նոր հավատքըփոխումէ մարդկանցզգացականու մտավորաշխարհի ու ուղղվածությունը,ձնավորվումէ մի աշխարհաբովանդակությունն արժեքներիփոխարենհիմնայացք, որումերկրային,բնապաշտական կետայինեն դառնումերկնային,հոգնոր արժեքները:Մարդուկյանքի են, ժամանակը2շրջաիմաստնու նպատակըվերաիմաստավորվում պտույտայինից վերածվումէ գծայինին հոսում ապագայիցդեպիներկա՝ արժնորելովներկայի բոլոր գործողությունները:Աշխարհիկկամ նախկին հեթանոսականհարացույցիարժեքներըհեղինակազրկվում ու արտամղվում են կամ՝լավագույնդեպքումստորադասվում նորերին: Կատարյալմարդու իդեալ է դառնումհավատքիմարտիրոսը,նահատակը,Քրիստոսի, երկնայինՏիրոջ, երկնայինթագավորությանհամար տառապող, զոհաբերվողանձը: Գիրքը՝Աստվածաշունչը, ներկայանում է որպեսճշմարտությունների ժողովածու,որը ցանկացածպարագայումվերածվումէ ինքնությանպահպանմաներաշխիքի:Ինքնությանքրիստոնեականհարացույցիկենտրոնական խորհրդանշանը են է դառնում եկեղեցին,որիշուրջն էլ համախմբվում հավատացյալները: Եկեղեցինհանդես է գալիս որպես միջնորդ Աստծու ն մարդու միջն, իսկ հոգնորականները՝ Գրքի ն մարդումիջն: Այս հարացույցում է եկեղեցինփոխարինում պետությանը,հավատքնու դավանանքը՝ ազգակցությանը:Աշխարհիկպետությանմեջ ստեղծվումէ հոգնոր պետություն,որինաստիճանաբար անցնումէ իրականիշխանությունը (եթե ստեղծվումէ աստվածապետություն) կամ որը, լավագույնդեպքում, հավակնումէ իրեն ենթարկելաշխարհիկիշխանությանը: Կրոնը, դավանանքըվերածվումեն մարդու նույնականությունը ապահովող միջոցների.միայնկրոնականհամայնքիմեջ ն համայնքիմիջոցով է մարդըիրականացնում իր սոցիալականգործառույթները: Ինքնության քրիստոնեականհարացույցի կառուցակազմման առաջին փուլում է «Մենք»-ը նույնացվում համընդհանուր,համամարդկային, տվյալ են

արժեքներիհետ, արժեքներ,որոնք 5-րդ դեպքում՝քրիստոնեական համոզմամբ,ոչ այնքան մարդկային,որմատենագիրների դարի հայ ծագումունեն, հետնաբարանանցեն, անձեռնմխեքան աստվածային Օրինակ, եկեղեցին,ըստ նրանց, սոլի, անփոփոխն անխորտակելի: շնորհ, որի վորականկառույցչէ, այլ ի վերուստ տրվածաստվածային ոչ թագավորի դեմ ոչ ոք չի կարողորնէ բանանել. «Իսկ եկեղեցիները գործ, ոչ իմաստուններիգյուտ, ոչ պարգն եե, ոչ ճարտարվեստների ն խաբեութզինվորներիքաջությանավար ոչ էլ դների ստապատիր վեհ բաներիցթե յուն. այլն իեչ էլ որ ասելուլինիս երկրավորեերիցս, վատթարներից, ոչ մի տեղ նրանցիցամեննինեկեղեցիչի ստեղծվի: որնէ մեԱյլ մեծ աստծոշնորհն է այե, որ տվել է ոչ թե մարդկանցից է կիե, այլ բոլոր բանականազգերին,որոնցվիճակված այս արեգակի ներքոբնակվել:Նրա հիմքըդրվածէ հաստատունվեմիվրա. ոչ ներքնիններըկարող են |այն|շարժել ն ոչ էլ վերնիններըդրդվեցնել:Իսկ ինչ որ երկինքնու երկիրըչեն կարողխախտել,թող մարդկանցից ոչ ոք չխրոխտահաղթել նրան»: Ավելի ուշ, 13-րդ դարումՀովհաննես Պլուզ Երզնկացինհավատացյալներին խորհուրդէ տալիսհնազանդվել եկեղեցունն առաջնորդվելնրա խրատներով՝ «Զի Աստուծոյշեորն հաբաշխութեաենտեղի եկեղեցինէ, արքունիք թագաւորութեանն Աստուծոյ»5: Սա միանգամայն բավարարէ, որպեսզինոր ինքնությանկրողները հպարտանան իրենց արժեհամակարգով, զգան ուրիշներիհանդեպ իրենց գերազանցությունը,համոզվեն իրենց վարդապետության ճշմարտացիության մեջ: Ընդսմին,տվյալպարագայումխոսքը վերաբերումէ ոչ թե ազգային,Հայաստանեայց, այլ համընդհանուր, կաթոու է. ղիկե եկեղեցուն:Ագաթանգեղոսը գրում «Հավատումեեք խոստոն սուրբ կաթուղիկեեկեղեցուն»ճ: վանումհամաշխարհային «Համաշխարհային»մասշտաբովմտածողգիտակցությանմեջ ըստ էության տեղականը,ազգայինըդեռ չի կարնորվում:

՛

Եղիշե, Վարդանին հայոցպատերազմի մասին,Եր., 1989, էջ 95: Հովհաննես Երզեկացի,Կրկինկանոնք ն խրատքտղայահասակմանկանց...,,(«Է. ՀովհաննեսԵրզնկացինն նրա խրատականարձակը»գրքում, Եր.,

ո

Ագաթանգեղոս, Հայոցպատմություն, Եր., 1983, էջ 501:

հավատքըվերածվումէ ինքնությանհաԱյսպիսիպայմաններում գործոնի:«Ո՞վենք մենք» հարցինհայ պատմիչները մակարգաստեղծ տալիս են հստակպատասխան.«Մենք քրիստոնյաենք», ի տարբեանրությունոչ քրիստոնյաների(հեթանոսների,զրադաշտականների, նշանահավատների):«Մենք քրիստոնյաենք» արտահայտությունը կում է, որ մենք մեզնույնացնումենք քրիստոնյահավատացյալբանակի հետ, մեզ համարումՔրիստոսիզավակներ,կաթողիկեեկեղեցու հոտիանդամներն քրիստոնեական արժեքներիկրողներ:Եղիշենհայերին անվանումէ քրիստոնյաազգ, որն ունի ծնողներ՝ՍուրբԱվետարանը ն ընդհանրականքրիստոնեականեկեղեցին. «Որովհետն, գրում է նա, մեզ հայր ենք ճանաչումսուրբ ավետարանը,ն մայր' առաքելականկաթողիկեեկեղեցին.թող ոչ ոք իբրն չար անջրպեւր ն ընդմեջ ըեկնելով՝մեզ սրանիցչբաժանի»՛:Արդ, Աստվածաշունչը են, հանրականքրիստոնեականեկեղեցինոչ միայն«ծնողներ» այլն արժեքներ: Հետնաբար, հրաժարվել բացարձակ,աստվածապարգն ն կաթողիկեեկեղեցուց,նշանակումէ հրաժարվել քրիստոնեությունից սեփականինքնությունից:Դրանքայլնսանքակտելիորեն միահյուսված են ն երբեքչեն կարողբաժանվել.«Այս հավատիցմեզ ոչ ոք չի կարող ն ոչ մարդիկ,ոչ սուրը ն ոչ հուրը, ոչ ջուխախտել,ոչ հրեշտրակները րը ն ոչ էլ որնէ այլ դառնհարված»':Այսինքն՝Եկեղեցինու հավատքը այն արժեքներնեն, որոնց համարարժե ապայլնս ինքնութենական ու րել, «սպանել մեռնել»,չարչարվելու տանջանքներկրել: Բոլորդեպքում, արժեհամակարգի այսօրինակձնափոխությունների հոլովույթում են նկատելի առհասարակինքնությանհարացույցներիկերպափոորոշ օրինաչափություններ: Օրինակ,որխությանտրամաբանության առապես կանոն, նոր ինքնությանհարացույցիկառուցաստեղծման ջին փուլումհինը սկզբունքորենն հախուռնձնով մերժվումէ, սակայն հետո աստիճանաբար, ու եղանակներով տարբերխողովակներով հնի ն նոր գործաեն, վերաիմաստավորվում որոշ արժեքներվերառնվում ռույթներովներառվումնորի մեջ: Դա հատկապես վերաբերումէ տվյալ ն ազգի հոգեկերտվածքի, մտածելակերպի գործելակերպի «արքետիպային»գծերինու վարքաձներին,որոնքսոցիոմշակութային տեքստի են փոփոխության ժամանակոչ միայն ենթարկվում որոշակիկերպա-

-

Եղիշե,նշվ. աշխատ.., էջ 135: 81: Նույն տեղում,էջ

են այդ տեքստի հետագա ձնափոխության,այլն պայմանավորում կամ այլ կերպ ասած՝ այդ տեքստիազգայփոխմանուղղվածությունը ն եկեղեցու ազգայնացումը ենթադրումէ նացումը:Քրիստոնեության այնպիսիտարրերիներմուծում,որոնք ըստ էության, տեսականորեն երանգեն ստասակայնքրիստոնեական խորթ են քրիստոնեությանը, են քրիստոնեական նում, միահյուսվում որնէ գաղափարիհետ: Օրինակ, ինչպես վերը ասվեց, Հայրենիքի գաղափարըքրիստոնեական համարվումէ կրոնումտեղչունի, քանիոր այս աշխարհնառհասարակ մատենագիրները Հայրենիհ անգրվան:Մինչդեռհայ ժամանակավոր քի, ազգի, տոհմի, ընտանիքիհամարզոհվելը նույնացնումէին Աստծու, հավատի, եկեղեցու համար զոհվելուն: Փավստոս Բուզանդը պատմումէ, որ Արշակթագավորըն Վասակզորավարըզորահանդես գործի կազմեցին,իրենց ձեռքի տակ ունենալով`«պատերազմական մարդ, ընտիր պատերազմողներ, պիտանի մոր վաթսուն հազար որոնք միաբան,միասիրտ,հոժարակամգնում էին պատերազմի,որպեսզի հասնեն ու պատերազմենիրենց կանանցու որդոց համար, իրեեց կյանքըզոհեն աշխարհիհամար, իրենցբնակածտեղերիհամար,կռվենիրեեցեկեղեցիներիհամար,սուրբ եկեղեցիներիպաշտոնյաների համար,իրենցհավատիու Աստծուհամար,իրենցբնիկ տերերի' Արշակունիների համար»՝:Այլ խոսքով,հայոցինքնությանքրիստոնեական հարացույցումաշխարհիկն ու կրոնականը, երկրայինն ու հոգնորը հանդես են գալիս միասնաբար:Սա հատկապեսցայտունէ դրսնորվելԵղիշեի աշխատությանմեջ, որում պատմիչըստեղծումէ ազգայիննոր հերոսի կերպարը:ՎարդանՄամիկոնյանը,լինելովաշնահախարհիկզորավար,դառնում է հավատքի պաշտպանության ն տակ:Զորավար,որում հայրենասիրությունըհավատապաշտությունը գտնվումեն իդեալականմիասնության մեջ: Այս առումովհետաքրքիր է Վարդանիկերպարանափոխության պահը:Նա վերաիմաստավորում նա է իր ապրածկյանքը.մինչ այդ պատերազմել էր հեթանոսներիհամար, փառավորվելմարմնականսխրանքներով,ապրել երկիմաստ կյանքով(իբրն քրիստոնյա,նա կռվումէր հեթանոսներին հեթանոսաէ իրքրիստոնեականարժեքներիհամար):Նա զենքովպաշտպանում կան հավատքը:Հեթանոսականառաքինությունները նրանումվեհացվում Ա դառնումեն քրիստոնեական առաքինություններ: Վարդանիաշ9

Բուզանդ,նշվ. աշխատ.,էջ 223: Փավստոս

փուլը»,սակայն,նա չի ավարտվումէ «հեթանոսական խարհայացքում կարողմեկենհրաժարվելհոգեկան,բարոյականայն արժեքներից,որոնք գոյացրելեն նրա էությունը:Այժմ այդ արժեքները«զգեստավորտեսք են ստանում, սակայնայդ «զգեստնեվում» են, քրիստոնեական են րի» տակիցերնում սպիներնու վերքերը՝հեթանոսականառաքինություններինշանները:Հերոսը հաղթահարումէ երկփեղկվածությունը. նա կռվի է դուրս գալիս ոչ թե անցավորմարմնականփառքի,այլ հավերժականարժեքների,անմահ (Թագավորիհամար, դրանովիսկ, անշրջելիդարձնելովիր ընտրությունը.«Նա, որ կարծումէր, թե մենք քրիստոնեությունն իբրն զգեստ ունենքհագած, այժմչի կարողանում փոխել,ինչպես մեզ մարմնիգույնը/չի կարելիփոխել/,գուցե այլես չկարողանաէլ միեչն վերջը:Որովհետնսրա հիմքերըհաստատկերպովդրվածեն անշարժվեմիվրա...»": Հայոց ինքնությանքրիստոնեականհարացույցիստեղծմանմյուս էր: Իսկ նախապայմանը մշակութայինմիջավայրիփոխակերպությունն ու ենմշակութայինկենսատարածքի վերափոխումն վերակառուցումն թադրումէ վարքագծիմիասնականկանոնների,բարոյականնորմերի, գործունեական-կենցաղավարական արժեքների,ընդհանուրհիշողության, աշխարհիմիասնական պատկերի,խորհրդանշանների մշակումԱ այլն: Տվյալ պարագայումմշակութայինմիջավայրիստեղծմաննաու խադրյալըքրիստոնեությանինստիտուցիոնալացումն ազգայնացումն էր: Հեթանոսականարժեքներիցքրիստոնեականինանցնելու գործումկարնոր էր 354թ. Աշտիշատիեկեղեցականժողովը, որտեղ քննարկվեցինեկեղեցականս աշխարհիկայնպիսի հարցեր, որոնք հիմք դրեցին նոր, քրիստոնեականմշակույթի ու ավանդույթների ստեղծմանը: ««Մենք»-ը այլնս նման չպետք է լինի ««Նրանց»»,որովհետն պետք է տարբերվիոչ միայնլեզվով, այլն արժեքայինհամակարգով, վարք ու բարքով, կենցաղավարությանն բարոյականության ձներով: Այս գործում անգնահատելի դեր է խաղումկաթողիկոս Ներսես Մեծը,որի հայրապետության օրոք հայ ժողովուրդըիսկապես սկսեց հաղորդակիցդառնալ քրիստոնեականարժեքներին:Ներսես ՄեծըԲյուզանդիայից վերադառնալով Հայաստան՝ գումարումէ հոգնոն րականների աշխարհականների ժողով, կանոնականսահմաններով հաստատում բարոյական նորմերու վարքագծիձներ, հիմք դնումկրո0

Եղիշե,նշվ. աշխատ.,էջ 208-209:

(աղքատանոցներ, ուրկանոցնականայնպիսիհաստատությունների ն մենաստաններ հյուրանոցներ, ներ, որբանոցներ,եղբայրանոցներ, այլն), որոնք կոչված էին ապահովելուքրիստոնեականբարքերիարմատավորումնու տարածումը:Մովսես Խորենացինհետնյալկերպ է գնահատումՆերսես Մեծի գործունեությանարդյունքները. «Այնուհետնմեր աշխարհիմարդիկերնացանարդենոչ բարբարոսներիպես եման համեստրացած»'": Այսպիսով, այլանդակված, այլ քաղաքացիների են նոր կանոններն չափահայոց մեջ մշակվում սոցիոմշակութային նիշներ, որոնց հիմանվրա կատարվումեն էթնիկականգնահատումու չափանիշներ, են դիրքորոշումներ որոնքպիտի ներ, կազմավորվում ու վարքագիծը: մարդկանցգործունեությունն կարգավորեին Բայց այդ նոր արժեքներըճշմարտապեսյուրացվելու համար պետքէ հասկանալիու մատչելիլինեին ոչ միայնքչերին, ընտրյալներին, այլն՝բազումին:Ազգըպիտիսեփականերու իրենըդարձներայդ արժեքները:Իսկ դա կարողէր տեղի ունենալմիայնհայոց եկեղեցու՝ ճանաքրիստոնեականկրոնի գլխավորինստիտուտիազգայնացման պարհով: Եկեղեցուազգայնացումը նշանակումէր ինչպեսկրոնական տեքստերի,ծեսերի ն. արարողությունների,այնպես էլ հոգնոր դասի ազգայնացում: Միաժամանակ,հարկ է նշել, որ եկեղեցու ազգայնացումն արդենիսկ նշանակումէր քրիստոնեական կաթողիկեեկեղեցու ընդհանրական նկրտումների սահմանափակում կամվախճան: 5-րդ դարի սկզբներինտարածաշրջանում քաղաքականիրավիճակն այնպիսինէր, որ Պարսկաստանընույնպեսշահագրգռված էր հայոցեկեղեցուանկախացմամբ: ԳրիգորԼուսավորչիցմինչն Հայաստանիառաջինբաժանումը(387թ.) Հայաստանըքաղաքականառումով գտնվումէր առավելապես բյուզանդականազդեցությանտակ, ն այդ պատճառովեկեղեցականհարաբերություններն էլ նրանց միջն հետո ավելի սերտ էին: Հայաստանիբաժանումից վիճակը փոխվեց: Ն.Ադոնցիկարծիքով,հայերին բյուզանդացիների միջն «ըեդհարումները տեղի էին ունենում պարսիկներիմիջամտությանհետնանքով. նրանցազդեցությանուժեղացմանը զուգընթացհայերիմեջ նկատվում էր կայսրությունից եկեղեցուկախումըխզելու ն ինքնուրույն եկեղեցի ստեղծելուձգտում:... Այդ բաժանումիցսկսած'ԱրնելյանՀայաստանը հաստատապես թնակոխումէ եկեղեցուազգայնացման ուղին որպես Պ

Մովսես Խորենացի,Հայոց պատմություն, Եր., 1981, էջ 258:

իսկ Արնմտյան առումովինքնավարհաստատություն, հիերարխիական է կախյալվիե կեղեցուց Հայաստաեըշարունակում մնալ կայսերական ճակում»: Սակայնեկեղեցինազգայինչէր կարող դառնալ այնքանժամամեկնանակ, քանի դեռ Ս.Գիրքը ն հայտնությանճշմարտությունների լեզուն ազգայինչէր: Քրիստոնեուբանությանն հաղորդակցության թյունը գրակենտրոնն գրքակենտրոնկրոն է, որը հասկանալիկարող է դառնալտվյալազգի համարայն դեպքում,եթե այդ կրոնի բովանդակությունըներկայացվիազգայինլեզվով: Իսկ դա իր հերթին նշանակում է, որ ազգայինինքնությաննոր հարացույցիստեղծմանգործում կենտրոնականէ դառնում ազգայինգիրը:: Ազգային լեզուն պետք է վերածվիկրոնական(սրբազան)լեզվի, իսկ դրա համարանհրաժեշտէ աստվածապարգն գիր: Գիրը ավանդույթի,մշակութային ու ժառանգության տեղեկատվությանպահպանման բոլորովին այլ մակարդակէ: Գիրը յուրօրինակ խորհրդավորկապ է ստեղծում ազգի ն Աստծո միջն: Պատահականչէ, որ գրերի գյուտը դիտվումէ որպես աստվածապարգն: Գիրը հիշողությանպահպանման նոր մեխանիզմ է: Լեզվի ու գրի միջոցովմիայնկարելիէ ներխուժելմարդկանց սրտերը:ՄեսրոպՄաշտոցիկողմիցհայոցգրերիգյուտը, ինչպեսնան դրան հաջորդածկրթամշակութայինլայնածավալգործունեությունը, դարձանքրիստոնեական արժեքներիհիմքի վրա ազգայինինքնության նոր հարացույցիկերտմաներաշխիքը:Պարույր Սնակի պատկերավոր արտահայտությամբ՝ «հե՛նցՄաշտոցըդարձավմեր ջարդուփն շուր ինքնությանառաջին ամենահմուտ դարբինը:Նա առաջիեըվերաշինեց մեր ավերակները,վերականգնեցկործանվածը,նորոգեց քանդվածըն դրանովիսկ անմահացավ իսկապեսն ոչ թե առասպելի մեջ...: Եվ Մաշտոցնէր, որ փլատակված մեր հավատիտեղ հաստատեցնորհավատ,հավատ,որ մեզ համարհագուստչդարձավ,այլ մեջքապնեդող գոտի»": Ինքնությանհարացույցըսրբագործվեցաստվածապարգնգրերով, ինչը Հայոց աշխարհը վերածեց«հայերենախոս ռ

ԱդոեցՆ., ՀայաստանըՀուստինիանոսի ժամանակաշրջանում, Եր., 1987, էջ 401: Այդ մասին տես ԶաքարյանՍ.Ա., Հայոց գրերի դերը ազգայինինքնությաննոր հարացույցիձնավորմանգործում, «Միջազգայինգիտաժողով՝ նվիրվածհայոցգրերի գյուտի1500-ամյակին: Եր., 2006, էջ 157-167: Զեկուցումների ժողովածու», 3 հատորով,հ. 3, Եր., 1983, էջ 42-43: Սնակ Պ., Երկերիժողովածու

Հայաստանի»:«Այն ժամանականպայմանսքանչելիդարձավմեր երանելիու ցանկալիՀայաստանաշխարհը,ուր երկու հավասարակիցներիձեռքովհանկարծ,միանգամիցեկան հասան, հայաբարբառ,հադասիհետ, յերենախոսդարձանօրենուսույցՄովսեսը՝մարգարեական ն առաջադեմ գնդով,ՔրիստոսիաշխարՊողոսը՝բոլոր առաքելական հետ միասին» : Գիրը աստվածային պարգն հակեցույցԱվետարանի է, իսկ դրա գյուտարարը՝ շնորհքով օժտված, Աստծո աստվածային երանելիու սուրբ անձնավորութկամքըկատարող«հրեշտականման» յուն: ՄաշտոցիվարքըգրելուհամարԿորյունըքննարկումէ այն հարէ գրել կատարյալմարդու վարքիմասին:Նա ցը, թե արդյոք կարելի՞ կանգնածէ նոր խնդրիառջն. հայերենգրել հայազգիհոգնորականի մասին,որի վարքն ու գործունեությունըամբողջովինհամապատասՆա կանոններիպահանջներին: խանումեն Ս. Գրքի Ա առաքելական է հանդգնում Մաշտոցին՝«մի շատ խոնարհ մարդու», նմանեցնելու մեծն Մովսեսիհետ, որովհետն«ոչ մի հարկ էլ չկա՝ հայտնին անհայտ բաներով խոտել աստվածայինը,քանի որ մեկ ամենազորԱստծու շնորհքն է մատակարարվում բոլոր հողածինմարդկանց»:Արդարամիտ է Աստված,ուստիՆա ոչ միայնհրեաներին,այլն մյուս ազգերին նս բախշումէ իր շնորհները: Ուրեմն,Նա նան հայերիԱստվածն է, ն հայերըկարողեն հաղորդակցվելու կապ հաստատելիրենց Աստծու հետ: Հետագայի հայ մտածողները,որպես այդ կապի ակնհայտ փաստ,նշում են, որ Աստվածպատվեցհայերինմի քանի առումներով, այդ թվում՝նրանցշնորհելովգիր" : Գրի ստեղծմանհետ ձնավորվումէ ազգային մտավորընտրաէ քրիստոնեական խավ,ով սեփականում արժեքներըն դրանքներկայացնումորպես այլնս ազգայինարժեքներ: Մատենագրության ծաղկումն այդ յուրացմանու ինքնաանդրադարձման (ինքնառեֆլեքսիայի) արդյունքնէր: Պետք է ստեղծվերինքնությաննոր հարացույցիռացիոնալ-հասկացութային կերպը, ազգը պետք է ունենարիր պատմական հիշողությունը,ազգայինսիմվոլները,հերոսներըն նահատակները, աշխարհատեսության փիլիսոփայական, գեղագիտական,բարոյագիտականսկզբունքները:Իրականըն առասպելականը պետքէ միանային «գերիրական»,բայց անհրաժեշտիրողությունների ստեղծմանհա5

Կորյուն,ՎարքՄաշտոցի,Եր., 2005, էջ 59: Տե՛ս, օրինակ,Գրիգոր Տաթնացի,Գիրքհարցմանց,Կ.Պոլիս, 1729, էջ 555:

գլխավորխնդիրնէր: Շնորհիվպատմագմար: Սա պատմագրության են րությանգիտակցվում ազգայինկեցության,մշակույթի,հոգեբանութձնավորվումէ ազգայինիսոցիալ-բայան առանձնահատկությունները, ավանդույթը:Նոր րոյականգնահատությանն. ինքնագնահատության են արարում տարբեր կարգի հարացույցի կառուցաստեղծողները միֆեր, սիմվոլներ,որոնց թվում կարնոր տեղ են պատմություններ, գրավումպատմականբնույթի միֆերը: Դրանք վերաբերումեն քրիստոնեությանընդունմանու տարածման,առաքյալների,Դարձի,նահատակների,սրբերի, մարտիրոսների,Հայաստանեայցեկեղեցու հիմն այլլ հարցերին: նադրմանու հիմնադրի,ազգիծագումնաբանությանը յուրաքանչյուրը 5-րդ դարի հայ պատմիչներիցու մտածողներից ն պատլուծումէ որոշակիենթախնդիր:Առաջինշրջանիմտածողները միչները(Մաշտոց,Եզնիկ Կողբացի,Կորյուն,Եղիշե) հիմք են ստեղծում հայոց ազգին հոգեբանորեն,բարոյապեսու գաղափարապես հետ նույնացնելուհամար: (Թարգմանվումեն Աստքրիստոնեության վածաշունչը,կրոնական,աստվածաբանական բնույթի երկեր, ձնավորվում է քրիստոնեականջատագովականուղղությունը: Երկրորդ շրջանի (5-րդ դարակեսն 6-րդ դարասկիզբ)պատմիչներիխնդիրնէ դառնումամբողջացնելազգայինինքնությանն «Մենք»-ի պատկերը, մշակել ազգի ծագումնաբանության նոր վարկած,պատմականիրադարձություններըներկայացնելուկաղապարներ,ստեղծել ազգային խորհրդանշաններ,ընդլայնել պատմականհիշողության շրջանակը՝ վերառնելովնան հեթանոսականշրջանը: Քրիստոնեություննստեղծում է գրակենտրոնու գրքակենտրոնմշակույթ,որն ունի ցանկացած տեքստկազմելուիր կանոնները:Պատմությունըհյուսվումէ Գրքի կանոններով, այսինքն՝պատմությունըձեռք է բերում գրքայինբնույթ: է, ուստիաստվածաշնչյան ԳիրքըԱստվածաշունչն թեմաները,դեպքեն են րը գործող անձինքդառնում օրինակելի:Այսպես,Եղիշեն ոչ միայնն ոչ այնքանհետնում է իրականությանը,որքանիրականություէ Ս. նը, պատմականիրադարձությունները ընտրումու ներկայացնում ու Գրքի թեմաներին,կանոններին պահանջներինհամապատասխան: Ինքնությանկառուցակազմումը վերածվումէ ծեսի, որի միջոցովտեսաբանգաղափարախոսը փորձումէ համախմբելմարդկանցխմբերին ն ակտիվացնել նրանց՝այս կամ այն գործողությունըկատարելուհամար: Այդուհանդերձ,ինքնությանծիսականացումը կատարվումէ ոչ

միայն Ս. Գրքի կանոններին,այլն ազգայինարքետիպայինդիրքորոշումներին,բանավորմշակույթին ինքնությանհարացույցիարարման Պատմագրությանմեջ առանցքային կանոններինհամապատասխան: է դառնումպատմականհիշողությանկամ անցյալինկատմամբվերաբերմունքիհարցը: Ձնավորվող ինքնությանքրիստոնեականհարացույցումպատմականհիշողությունըսկսվումէ Հայաստանումքրիստոնեությանտարածմանպահից,իսկ որպես«նախնիներ»հիմնականում հերոսները:Ավարայրիճակատահանդես են գալիսաստվածաշնչյան մարտինախօրյակինՎարդանՄամիկոնյանըն Ղնոնդ երեցըճառով օրիհանդեսեն գալիս հայոցբանակիառջն, ոգնորումզինվորներին՝ հերոսներին:Բանակիհայրենանակ բերելովմիայնաստվածաշնչյան նպատակովնրանքոգեկոչումեն ոչ թե սիրականոգին բարձրացնելու ու անցյալիհայ զորավարների թագավորների,այլ աստվածաշնչյան հերոսներիխիզախությունը,հայրենանվերզոհաբերությունըն ՔրիսԴա նշանակումէ, որ ինքնությանկառուտոսի մեծագործությունները: ցակազմմանսկզբնականփուլումբուն ազգայինըհամարվումէ ոչ այնքան նշանակալից,անկարնոր,կամ հինը նույնացվումէ հեթանոսության հետ, ուստի ազգայինը(հեթանոսականը) անտեսվումէ: Եթե Եղիշեի համար նախնիներըաստվածաշնչյան հերոսներնեն, ապա Բուն զանդի Փարպեցու համար՝4-5-րդ դարերի հոգնոր ու աշխարհիկ գործիչները:Փարպեցին«մեր նախնի, հայրենի սովորականավանդություն» ասելովհասկանումէ քրիստոնյանախնիներինն քրիստոնեականօրենքները:Երբ հայոցնախարարների խնդրանքովՊարսից արքունիքըկաթողիկոսէ նշանակումԲրքիշոյին,ապա կարճ ժամանակ անց հայերըԲրքիշոյինվռնդումեն Հայոց քահանայապետությունից, Վռամ թագավորինհայտնելով,թե՝ «Սրա կյանքնու վարքըչեն համապատասխանում մեր աշխարհի օրենքներին: Մեզ առաջեորդ նշանակիրմեր բնիկ հավատիմի մարդու, որը վերակացուլինելով' հաստատունպահիսուրբ եկեղեցուկարգը» 7: «Բնիկ հավատ»ասելով հասկացվումէ քրիստոնեականհավատըն այն տպավորություննէ ստեղծվում,որ հայերըուրիշ հավատչեն ունեցել,այլ ծնվածօրվանից ապրումեն այդ հավատովկամ այդ հավատնէ նրանցդարձրելազգ: Հազկերտինհղվածպատասխաննամակումաշխարհիկու հոգնոր առաջնորդներըգրում են. «... ինչպեսանհնարէ, որ մարդկայինբեութ7

ՂազարՓարփեցի, Հայոցպատմություն: (ԹուղթՎահան Մամիկոնյանին, Եր., 1982, էջ 61:

յունը կարողանամի այլ տեսակիփոխելերկնքի կարգավորությունը, այեպեսէլ անհնարէ, որ մենք'ի բնե սովորածու հաստատված այս օն րենքում,լսենք այդպիսիհրամանը համաձայնենք:Եվ այդ առթիվ լոկ խոսք անգամլսել չենք կարող,քանզի ն չենք կամենում»: Այսինքն՝ այդ հավատքըմեր ինքնությանքարտի առաջինցուցիչն է: Մենք այլնս այդ հավատքիտերն ենք, ն ոչ ոք, ոչ մի ուժ չի կարողմեզ բաժանել դրանից: Բնականաբար, աշխարհաքաղաքացիական սկզբունքներիվրա կառուցվողինքնությանհարացույցում տեղ չեն կաինքնութենականարժեքները:Պատմիչներող ունենալհեթանոսական րի համար հեթանոսությունըթշնամականկրոն է, հեթանոսները՝մոլորված,դիվապաշտմարդիկ,ուստի հայերիհեթանոսականանցյալը նրանց համարգոյությունչունի: Համենայնդեպս, այդ անցյալըբնավ չի կարնորվում,որովհետեքրիստոնեականհավատիտեսանկյունից ոչ մի կենսական արժեք չի ներկայացնում:Դա ինքնության հարաժամանակդրսնորվող«հեղափոխական» ցույցներիհերթափոխության է: մոտեցմանարտահայտություն բնույթըմասամբփոխվում Պատմականանցյալիիմաստավորման է, երբ համաշխարհային եկեղեցումիֆը հօդս է ցնդումն օրակարգում ու նեհայտնվումեն ազգայինշահերը շոշափողներքրիստոնեական րեկեղեցականխնդիրները(5-րդ դարի երկրորդկես 6-րդ դարասկիզբ): Եթե նույնիսկհայերըչէին ցանկանումբաժանվելընդհանրական եկեղեցուց՝հավատալով«եկեղեցուուխտի»միֆականգաղափարին, ապա քաղաքականիվերածվածքրիստոսաբանականվեճերը նրանց հարկադրեցինմտածել բաժանմանմասին: Ինքնուրույնացող գիտակցությունըայլնս չի կարող բավարարվելվերացական,համաշհիմնախարհայինարժեքներով,այլ պետքէ բազումփաստարկներով ինքնուրույնու անկախապրելուիր իրավունվորի՝ արժանապատիվ, հա«Ո՞վենք մենք» հարցինպատասխանելու քը: Այս պարագայում մարմիայնքրիստոնեական անցյալինդիմելըդառնումէ անբավարար: Անհրաժեշտէ ընդլայնելպատմական հիշողությանդաշտը՝ներառելով նան նախաքրիստոնեական այդ թվում՝ շրջանիհայոց պատմությունը, ու կազմավորման ընթացքը:Այս խնդիրը ազգիծագումնաբանությունը լուծումէ ՊատմահայրՄովսեսԽորենացին: -

Ց.

Նույն տեղում,էջ 103:

Ստեղծվողազգայինինքնությաննոր հարացույցըբացառապես արժեքներիվրա, որպեսզի չպետք է հենվի միայն քրիստոնեական հնում ոչինչ չենք ունեցել,որ անանցյալ,պատահական չթվա, թե մենք լռելյայնառարկումէ այն մտքին, թե իբր մեր, Խորենացին ազգ ենք: ու կաթողիկեեկեղեցինեն, ն իբր իբրն ազգի,ծնողներըԱվետարանն է: Նա ցույց է տալիս,որ համեր «բնիկ հավատը»քրիստոնեությունն նման, ունեցելեն պատմություն,ընդսմին, յերը, ուրիշ ժողովուրդների կրողներ ն ոչ միայն գոյատնելեն, այլն եղել են քաղաքակրթության քաղաքակիրթարժեքներիստեղծողներ:Ուրիշներինման ունեցել են մշակույթն. գիտություն:Խորեհերոսներ,պետություն,թագավորներ, նացինփաստերովցույց է տալիս, որ մենք անցել ենք մարդկության զարգացմանբոլոր փուլերըն ամեն մի փուլումունեցել պատմության ն մշակութային հաջողություններ, աչքի ենքքաղաքական,ռազմական մեծամեծ փառավորգործերով»:Այս տեսանկյունից ընկել «բազմաթիվ անթույլատրելիէ հեթանոսականշրջանի անտեսումը:Խորենացին մեջ գտնել մեր պատմությունը, փորձէ անում ընդհանուրպատմության մեր նախնիներին,մեր բնիկ թագավորներին,որոնք պատվավորտեղ են գրավում«հուժկու,անվանին հաղթող այլ աշխարհակալների շարէ քում»: Այլ խոսքով,պետք արարվերմեր ինքնությանծննդյանվկայականը, այդ թվում այն առասպելների միջոցով,որոնք ընդունելիէին բոլոր քրիստոնյաների համար: Ուշագրավնայն է, որ լինելովքրիստոնյապատմագիր,նա հակն նսեվածչէ քրիստոնեականշրջանի արժեքներըգերագնահատելու մացնելուհեթանոսականՀայաստանինվաճումները:Ընդհակառակը, որոշ դեպքերում, կարծես,նա ավելիէ ընդգծումհեթանոսական շրջաու ու նի հայ պետական քաղաքականգործիչներիդերն հեթանոսական մշակույթինշանակությունը:Հեթանոսականնու քրիստոնեականը, հոգնորնու աշխարհիկըգնահատվումեն՝ նկատիունենալովՀայրենիքի, Ազգի, պետությանհամարդրանցնշանակությունը:Այսպիսով, ի տարբերությունազգայինինքնությանքրիստոնեականհարացույցի նախորդկառուցակազմողների, Խորենացինչի բավարարվում ու եկեղեցականու հավատքայինպատմություններով միֆերով, այլ է ընդլայնում պատմական հիշողությանդաշտը՝ներառելովազգի ծագումնաբանությունը, ազգի քաղաքակրթականզարգացմանհեթանոսական ն քրիստոնեական շրջաններըներկայացնելովորպես հայոց

ազգի պատմականզարգացմանշաղկապվածփուլեր: Դրանով իսկ, հայոցինքնությանքրիստոնեականհարացույցըունենում է իր ամբողմիֆականու իրական ջականպատմականշերտը, իր պատմությունը՝ բաղկարարներով, ինչը բավարարէ՝ պատասխանելու «Ո՞վենք մենք» հարցադրմանը: է նան եկեղեցուազգայնացման 6-րդ դարի սկզբներինավարտվում է առաքելական, ստեղծգործընթացը. հայոցեկեղեցինհայտարարվում նա վում է Գրիգոր Լուսավորչիպաշտամունքը. դառնումէ համաքրիստոնեականչափանիշներով եկեղեցուհայր:Նրան է վերագրվում«Վարու ամփոփձնով շարադրված է որումհանրամատչելի դապետությունը», քրիստոնեական ուսմունքը:Այլ խոսքով,ստեղծվումէ հայոցեկեղեցու ու ինքնավարության պատմությունը որպեսդրա ինքնաբավության ցուցիչ: Եթե հայ ժողովուրդիծագումըկապվումէ ազգերիառաջացման հետ, ապա հայոցեկեղեցուծաաստվածաշնչյան հայտնիպատմության գումը՝քրիստոնեական վարդապետության տարածողների՝ առաքյալնեհետ: է րի Եթե ազգի պատմությունը պետք ներկայացվիիր հերոսնեն. այլն, ապա եկեղեցուպատմությունը րով, թագավորներով նույնպես նահապետք է ունենա իր «հերոսները»՝ սրբերը, խոստովանողները, ն սահմաէ դառնում տակները այլն:5-րդ դարավերջում առաջնահերթ նազատվել«յուրային»«Նրանցից», այսինքն՝տարբերվելուրիշ քրիստոնյաազգերից:Այս խնդրիլուծմանգործումկարնորէին Դվինի եկեղեցականժողովները(506 ն 554թթ.), որոնքհաստատեցին հայոցեկեղեցու դավանաբանության սկզբունքները:Հայոց եկեղեցուն ազգային ինքնությանինքնուրույնության խորհրդանշանէ դառնում նան հայոց թվագրությանն տոմարիընդունումը:Իսկ «ԿանոնագիրքՀայոց»-ի ստեղծմամբպայմանականորեն ավարտվումէ ազգայինինքնության նոր հարացույցի ստեղծումը: Հայությունըիրենհամարումէ քրիստոնյա ազգ, քրիստոնեական արժեքներիկրող ն կյանքիբոլոր ոլորտներում քրիստոնեական մշակույթիարարող: սօր տոծ: ՄՈՎԵօՇոՐ Յքրտո ՇԼՅՂԵՇ լօ ք23ղ6ՈԲՒՕ /Շո08Է ՆԵՑ «քոՇո/ՅԻՇոօՄ ՈՅքմոտոխ Ել չ«քոՇո/ՅԻՇՆՅ

ՍՈՇԻՈԴՎԻՕՇՈ/:

Յ)ոքօՑ03ՐՈՅԼԼ6Ի

38:նքքն Ճքո«ՈՅոԹ6Քոճքմղմոոճ

է ՇԼՅԱՕՑՈՇԻՑ).

(ՈծքոօրՓօթուտքօտճամտ 372ՈԵ, տ

ՇԼՅԻՕՑՈՇԻՈՔ

«ՈՇր)ՈօԼա/6 Փօքոտքօտճե տք Շ.ձ.

ՕՕ// ՅքխտԻ

-

օօ/ՈՅքՇԼՑ6ԻՒՕ11 քճոտոծր8

301 ՛.,

6)

Ճուտ

ԱճքոօտիԵմ

օօ6օք

«օօ Հոֆոտու 8) Մ306ք66ո6 Ձքխտա մ 8 405. տ Շօտոճի 6 «Օմ ոմճքճո/քեւ, 451-., ը) տոոօքոօոքռՓտտ, 1) Ճ8ճքճիքեոճտ ՅքխՃե տ 5-74 60ՐՕ-ոՕ8/6 86Խ08, 6) ՅՈԵՇԿՈՇ ԼճքեօտիԵլճ ՒՅյԿՃ Փոտօօօոտ, տ ոքուտո/օ ''ՇՑօրճ Ճքն ՕԾ4 346ՕԽՕՑ". ՄՒԵԽՆ տ ոօրօ8 «օ6օքԵւ ՔԻ ԻօՑօՄ ոճքձրղոոժել ձքխտի

տ ՇԼՅԵՕՑՈՑԻԵՈՄ

ՇՈՕՅԵՆՄ, 8 Փօքատքօտճիտտ Շե օՄ

Լ,

ՍՈԲԻՐՈՈՂՎԵՕՇՈԼ ԹԽԱՈՌՕ քօոծ

:«քոճժնեոատտ

ՇԵքմոտ

ՇՕՅՈՅԾՈԵ

ԱՇԻԽՕՇՐՇՄ:

ՈՕՇԼՅՑԱՆՈՒ

Ապօքեօտեհմ

ՈՒՇԵՔՏԻԽօՇԼԵ

ՕՈՇԼՇԽԵԼ

ԱՇԻԽՕՇՐԸՄ:

ԽհՅաաՕԵՅՈԵՒԼՅՑ

ՒՕՏԵՒ(

քճՅիօքօրիմք

ՕՇԻՕԲՇ

էՕ1օքոտ ՑԵՇՈ/ՈՅ6Լ

ոտճքճոյքն

ԷՕՇՈԼՇՈԵ

տ,

ՇՕՅՈՅՒԻՏՔ

եշ

Ին

3ոուճ,

ԽՅԱպտօեռտեհձը

ՒՅԽԾԻՇԱ,

ԱՇԻԽՕՇՐԱ

տ 01084

ՒՕՑԵՏ:

օօՅոՅՀոԵ

տ

Մ

քճոտոատ

3ՅԼԱՈՈՒՄՒ ԻՕՑօՄ

760քծո/ՎՇՇԽտ,տ ԷՅ ոքճեո/ւծ.

ԽՈՒՕՎՇՅԵԼՇ ՈՉԵՏՈՑ:

ՒճատՕԻՅտԵՒ 28ՔՄողծԻ

Լ ՈՎԻՕՇԼԵ,

ՅՅԼԱՈՒԵ

«քմ

եՅո

Մ

/04« Մ

ՁԻ Հտ ոճքմրտոխժել

ՒՅԱ/ՕԻՅՈԵՒՅՔ

Լ

.2»ՈՒՇԵԽՇԻԻԽԵՕՇԼԵ,

ՒՅԱՈՕԻՅՈԵՒՅ:

ՈՅԽՔԼԵ,

ԱՇքեօտԵ, ԿՍՈԵՐ/քԷՅՅՇքծրճ,

ՄԵւ"

"

Շ/ՇՐՇԽԻՃ

ՄողծճոՓտեոճատտ,

ՄրղճԻ ՈՎԻՇՕՇՈ,

ԱՇԻԻՕՇՐԱ, ՄՇրօքտվՇՕ ճտ

8ՅԵՒՎՇՇԹՔՑ

տ

"Օհմ".

Քռոօմցտ օք 4ոտծուռո |մծուք/ (ք6ո/04օք 1Թոռռեօո ռոմ մ6օմօԼօքտծոք).|ո էհօ 8ՐԱՇ6 Շօոսօուօոմլի/ ՅՐՇ ՏօքճոՅէօժմ էհօ ԹԱ0ՄՈոՑ քօոօժՏօք Թոոձեիօո ձոժ մ6ս6/օքոծուօք էհճ Շհոտեռո քոոճմ ցո օք Ճոո6ուճո |ժծույ: 8/ քոօօԲոճեօոօք Շհոտեռուն) Յ ՏԱՏ ո ո

Շ/6ՈւՇՅ|

-/ Ե/ձտջհետիճէ 354: 3014.Օ., ՛օիաօո օօոցո69ճեօո լոսօոնօո օք ձհծ Ճոոծուռո 8/քիճեօէյո 405 քոմ օօճեօո Ճոոծուռո օք ԵճէէԹ ո 451, 6/ հլտեօոօ8ոռքհյ,

ՈԾՐՅէսՐծ:4 / ՃԽՅՐՅ)Ր

էհօօ/օ8),քհ//օՏօքհյ Յոմ ՏՇՏոՇ6 ո 5-7" Շոն ո 506 ճոմ տո Օ6ՈՇՅ| 6Տ, / օ«օոցոճցճեօոտ 554 տոմ Յմօքթեօո օք «Ճոոծուռո Թսծ օք Շօոմսօէ». |ո օէհօր 7օՐմՏ էհօ 8Շէօ-Տ Թ/օտյոՑ ք/8)/64ճո /ոքօոթու ոօ|6 լո էհօ քՐՕՇ6ՏՏ օք քօՈոճիօո ճոժ Շհուջեռո ԻԱ ցլօո25 (քօր Մ6ս6օքոծոլօք էհծ ՈՇԽ Ճոոծոո 1մծոնն/: Տ. 4.

20կորյօո -

1հօ Շհոտեճո

-

Օք

ՈՇտ

ԿՅ/ԱՇՏ:Շհսոշհ

ՈՅէլօոտ| Տ)/ՏէՇող:

հո,

ճՏ

Յ|քհԵօ

ձո

ԼոտեսՇ

տհլՇհ օՇՐՇճէօՏ ձոմ Վ6քթոմտ Կճնծ

Հոմ ՇՐ6Յէ6մ ԵՅՏ6ժ

էհՇ ոճեօոճ| ՇիէՏ էհճէ ՅՇԷՏ

Ճ

ԿՅ/ԽՇՏՁոմ 1Տ Ո684)/ էօ մ6քթոժ 1հօոո Եօքհ

օո

է

օՅՈՈՇԸ ձոմ

իէճղռԽո6: ճոժ ոոս|նք|Շ

ՇՐՇՅԱօՐ

ճոմ էհօօրՇե«շ)ի/

օք էհՇ

ոՇտ

քոճՇե««լի/. օք էհծ Խ63/Շօոօ6քէՏ: ոճեօոճ| 1մճուն/,քոջճո ձոմ ՇհոՏտեշո քճոռմլցոոՏ ոճէլօոձ| 1մծոււեյ, ԿՅիսծ հլտօոՇճ| ոճեօոձ| /մծուիօճեօո, ՏյՏէՏոո, Ոճոօոյ/, ձյքհճԵօէ,ոճեօոճ| Շհսոշհ, Շսհնո:| ճոտոօոտծոէ,«Մ/6» ձոժ «՛1հճյ»:

Կրոնադավանաբանական պայքարիխաղացածդերը հայոց ինքնության պահպանմանգործընթացում փ. գ.դ. Հ.Ղ. Միրզոյան Հայոց ինքնությանկայացմանգործընթացին դավանաբանական պայքարիմիջն կապ փնտրելնառաջինհայացքիցկարող է թվալ անիմաստու ապարդյունգործ: Բայց դա միայնառաջինհայացքից:Իրականում կրոնադավանաբանական պայքարը մեզանումսկիզբ առնելով, ըստ էության 5-րդ դարից,շարունակվելէ հետագաբոլոր դարերում ն տնել ընդհուպմինչն մեր օրերը՝անջնջելիազդեցությունգորու մշակույթիվրա: Ճիշտ է, հայագիտական ծելովհայոցպատմության մեջ շատերնեն ուղղակիկամանուղղակիանդրադարգրականության ձել կրոնադավանաբանական պայքարիհետ կապվածայլնայլհարցերի, ցույց տվել դրա գործած ազդեցությունըհայոց պատմությանու մշակույթիվրա, բայց ոչ ոք, որքան ինձ հայտնիէ, ցավոք, չի արծարծել հայոց ինքնությանկայացմանգործընթացումկրոնադավանաբանականպայքարիխաղացած դերի հարցը: Բանն այն է, որ երկարժամանակհայագիտականգրականությանմեջ կա՛մընդհանրապեսանտեսվելէ կրոնադավանաբանական պայքարը, կա՛մեթե արժանացել է ուշադրության, ապա միայն միարարականու հակամիարարական պայքարիկապակցությամբ: Ընդ որում,այս դեպքումէլ կա՛մկտրականապեսմերժվելէ այդ պայքարիազդեցությունըհայ մշակույթիվրա", կա'մ լավագույնդեպքում,դրական են համարվելմիայն միարարականներիգործունեության օբյեկտիվհետնանքները»:, այսինքն՝հաշվի են առնվելմիայնհայ մշակույթիվրանրանցգործածազդեցությունն ու ն խաղացածխթանիչ դերը: Բայց թե՛ մեկ թե՛ մյուս դեպքումինչպես կաթոլիկմիսիոներների,այնպեսէլ կաթոլիկամետու կաթոլիկադավան հայերիթողած ինքնուրույնու թարգմանականմատենագրական հարուստժառանգությունը չի ներառվելհայ մշակույթիպատմության մեջ: Բարեբախտաբար այդ մտայնությունը հայագիտությանմեջ, կաէ ն կաթոլիկքարոզիչների,առարելի է ասել, արդենհաղթահարված վել նս կաթոլիկամետկամ կաթոլիկադավան հայերի թողած մատե9 ՛5

Տե'ս,

Վ.

Չալոյան,Հայոց փիլիսոփայության Եր., 1975, էջ 489-490: պատմություն, հ. 2, Եր., 1958, էջ փիլիսոփաոյական մտքիպատմություն,

Տե'ս. Հ. Գաբրիելյան,Հայ

120-121:

ներառվումէ հայ նագրականբազմաբնույթհարուստժառանգությունը մաս՛': անկապտելի նրա դիտվում մշակույթիգանձարան, Ներկա դեպքումմեզ հետաքրքրումէ ոչ թե ն ոչ այնքանմիարապայքարը, ն կամկաթոլիկմիսիոներներականն հակամիարարական ու հայերիթողածմշակութայինժառանգության րի կաթոլիկադավան որքանայն հարցը,թե ի՞նչդեր է խաղացելընդհանգնահատությունը, պայքարը մեր ժողովրդի ազգային րապես կրոնադավանաբանական բարձրացման,հետնաբարն ինքնությանլինեինքնագիտակցության գործընթացում: լիությանբարդ ու հակասական Գաղտնիքչէ, որ խորհրդայինտարիներինիսպառմերժելովկրոնի կյանքում,հախուռնկերպով դերն ու նշանակությունըհասարակական նան են նրա խաղացածդերն ու գործած մերժվել պատմականորեն ազդեցությունըմարդկայինմտքիու մշակույթիվրա: Մինչդեռներկավաղուցդարձել յումս, երբ մի կողմիցխորհրդայինիրականությունը է պատմականանցյալ ն հասարակականկյանքումօրըստօրեուժեղանում է կրոնիդերակատարությունը, իսկ մյուսկողմից՝վերանայվումու ու է հեռավոր մոտիկանցյալիպատմությունը, ըստ վերագնահատվում ու այդմ,վերանայման կարիքունի նան ընդհանվերագնահատության րապես կրոնի, ի մասնավորիկրոնադավանաբանական պայքարի պատմությունը:Վերջինիսանհրաժեշտությունը զգացվում է ինչպես մեր ժողովրդիմղածազատագրական պայքարիու ազգայինինքնության լինելիությանգործընթացի ըմբռնման,այնպեսէլ ազգայինգաղափարախոսության մշակմանտեսակետից,այսինքնն̀երկա պատմական պայմաններում դա ոչ միայնզուտ տեսականու գիտականխնդիր է, այլն ունի գործնական կարնորություն: Հանրահայտէ, որ աշխարհումհայերն առաջինն են քրիստոնեությունըհռչակելորպեսպետականկրոն, որով ակամահակադրվել են ինչպեսզրադաշտականՍասանյանՊարսկաստանին,այնպեսէլ նախ՝ հեթանոսական,իսկ ապա՝ քրիստոնեականԲյուզանդական կայսրությանը:Հայտնի է նան, որ այդ երկու հզոր տերությունների Տես, օրինակ Լ. Խաչիկյանիգրած առաջաբանը«Հովհաննես Քոնեցի, Յաղագս քերականի»գրքում (Եր., 1977), Շ.Շ. ձքօտաճոտո,էՎ Մուօքոտ Փմտոօօօժաաախօո Շքծրիւճ6ծեօՕոօմ Ճքխծամ,Էքօտձի,1980, Հ. Միրզոյան,ՃՄ/| դարի հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն,Եր., 1983, Լ. Տեր-Պետրոսյան, Հայ հին թարգմանական գրականություն, Եր., 1984: 2»

միջե Հայաստանի առաջին բաժանումից (387թ) հետո նախ՝ արնմտյան,իսկ ապա արնելյան հատվածումվերացվեցինքնուրույն որին հաջորդեցմեր ժողովրդիկրոնափոպետականիշխանությունը, դեպքում արդեն, ընդհակառակը,սկզբում պահանջը, այս խության արնելյան,իսկ ապա՝արնմտյանհատվածում: Որքանէլ զարմանալիէ, բայց պատմականանհերքելիիրողություն է, որ քաղաքականիշխանությանկորուստըՀայաստանումընդունվեց ըստ էության անցավագին:Ավելին, արնելյան հատվածում հայ նախարարներիցոմանք՝դրսնորելովքաղաքականանհեռատեու գործունաջակիցսություն, իրենք դարձանդրա նախաձեռնողներն ները: Տրամագծորենհակառակըտեղի ունեցավ կրոնափոխության պահանջիդեպքում.հայ հասարակությանբոլոր խավերն այդ պահանջն ընդունեցինսվիններովն պայքարիելան օտար նվաճողների դեմ՝ պատրաստ լինելով կյանքիգնով պաշտպանելուսեփականհավատքը,ըստ այդմ՝ն հայրենիքը:Ուստիմիանգամայն իրավացիէր Մ. Նալբանդյանը,որ կտրականապեսհակադրվելովԱ. Խուդաբաշնին, գրում էր. «Հայերըխիստլավ գիտեին,որ յուրյանցկրոնըկամ դավանությունըվնասակարչէր նոցա, որ կամ դրացի էին Հայաստանին, էին նորան: Հայերըգիտեին,որ այդ օրար դրացու կամ տիրապետել կամ հարստահարողիփույթը այն չէր, որ հայերը հասանելուչէին փրկության,պատկանելովմի ինքեուրույնազատ ն անկախեկեղեցու. հայերըգիտեին,որ այդ օտար պետությունքը, ձեռք տալովնորա կրոնին կամ դավանությանը,կամենումէին վեր առնուլայն որոշող պատը, որ բաժանումէր միմյանցիցայդ ազգերը,որպեսզիհեշտ լինի նոցա այեուհետնկուլ տալ խե՛ղճՀայաստանիորդիքը:Այսբաներիգիտութենիցհեպտնում էր մերպատմության մեջ այնիրողությունը,որ հայերը սուր են ցույց տալիսկրոնիկամ դավանության դաշինքներին փոմեծ է փոխությունառաջարկողին.այս պատճառով խորհուրդ ունեցել եկեղեցինհայոցանցածգնացածկյանքիմեջ»: Այո՛,պետությանն պետականության բացակայության պայմաններում իր վրա վերցնելովպետությանգործառույթներ,հայոցեկեղեցին մասամբդադարումէր զուտ հոգնոր իշխանությունլինելուցն հանդես գալիսիբրն աշխարհիկիշխանություն: Այդ է պատճառը, որ սկսած5Չ

Մ.

Նալբանդյան,Երկերիլիակատար վեց հատորով,հ. 3, Եր., 1982, էջ ժողովածու,

213-214:

դարի կեսերից,հայ եկեղեցինդառնալովհայ ժողովրդի միակղեկավար ու կազմակերպիչհաստատությունը,ղեկավարումէ մեր ժողովրդիմղածկենացու մահու պայքարնօտար նվաճողներիդեմ, անկրոնից՝հեթանոսականթե քրիստոնեական: կախնրանցդավանած Պարսիկներիդեմ հայ ժողովրդիդրսնորածհամընդհանուրընդէր նախ՝դարի 30-40-ականթվականդիմությանարտահայտությունն պայքարը, որն իր բարձրակետին ներին ծավալվածգաղափարական հասավԵզնիկԿողբացու«Եղծ աղանդոց»երկում,իսկ ապա՝451 թ. Աու նրան հաջորդած պարտիզանական պայվարայրիճակատամարտն Վահան Մամիկոնյանիղեկավարությամբ:Պարսիկների դեմ քարը մղվածպայքարնըստ էությանավարտվեցհայ ժողովրդիտարածփաօրակարգիցհանվեց ռահեղ հաղթանակով",որի պարտադրանքով հավատափոխության պահանջըեթե ոչ ընդմիշտ,ապա գոնե անորոշ ժամանակով: Այլ էր պատկերըարնմտյանճակատում:Բանն այն է, որ 5-րդ դարում արդեն թե՛ ԲյուզանդիանԱ թե՛ Հայաստանըլինելովքրիստոնյա պետություն, հոգնոր դաշտում նրանց հակադրությունըկրելու էր թաքնված,ուստին ավելինրբին ու քողարկվածբնույթ: Եվ իսկապես, աշխարհումվաղուցսկիզբ առած դավանաբանական քրիստոնեական վեճերը,որոնք լուծելու համարպարբերաբարհրավիրվումէին տիեզերաժողովներ,իրենցգագաթնակետինհասան 451 թ. Քաղկեդոնիչորրորդ տիեզերաժողովով՝ տեղիքտալովքրիստոնեականաշխարհիբարդ

Ի դեպ ժամանակն է Ավարայրի ճակատամարտումմեր ժողովրդի տարած «բարոյականհաղթանակի»փոխարենխոսելուիրականհաղթանակիմասին:Բանն այն է, որ սովորաբարճակատամարտի ելքը գնահատվումէ ոչ թե կռվող կողմերիկրած նյութական վնասներով ու տված մարդկային զոհերի քանակով, այլ նրանցից յուրաքանչյուրի հետապնդածնպատակով: Գաղտնիք չէ, որ պարսիկներնայդ ճակատամարտովփորձում էին իրենց կողմից ֆիզիկապես նվաճված ժողովրդին ենթարկելնան հոգեպես:Ընդհակառակը, հայերըցանկանումէին ոչ թե պարսիկներին ֆիզիկապեսհաղթելուն կամթոթափելունրանց ֆիզիկականլուծը,այլ միայնու միայն պաշտպանելուիրենց հոգնոր ինքնուրույնությունը: Ինչպես գիտենք, պարսիկները հետո համոզվեցին, է ն սկսեցին ճակատամարտից որ իրենցնպատակնանիրագործելի հետ կանգնելդրանից,իսկ հայերն էլ, ոգնորվելովճակատամարտի աստիճանաբար արդյունքով, շարունակեցին պարտիզանականկռիվները ն ավելի քան 30-ամյա հասան հաղթանակի,որի առաջին էջը գրվել էր պայքարիցհետո վերջնականապես Ահա թե ինչու պետք է Ավարայրի հենց Ավարայրիճակատամարտով: ճակատամարտը որակելորպեսհայ ժողովրդիիրականհաղթանակ: "

ցահայտու վերջնականերկփեղկման:Պատմականհանգամանքների բերումովԲյուզանդիանն Հայաստանըհայտնվեցինհակադիրճամբարներում:Լեոյի դիպուկբնութագրությամբ,թեն այդ ժողովներըգումարվումէին առերնույթբարեպաշտական նպատակներով, բայց թաքուն ձնով «գործումէին առավելապեսքաղաքականձգտումները,տիԱստենչերը,կայսրներիպալատական ինտրիգները»:25: րապետական վածիլավագույնօրինակըՔաղկեդոնիժողովն էր, որտեղթեն դրված էր Քրիստոսի բնությանհարցը, բայց իրականումայն գումարվելէր քրիստոնեական աշխարհիքաղաքականգերիշխանության հարցըլուծելու նպատակով:Այդ է պատճառը,որ, ի տարբերություննախորդն այն բախտորոշնշանակությունունեցավ հաջորդտիեզերաժողովների, համաքրիստոնեական աշխարհի,ըստ այդմ՝նան համաշխարհային հետագաընթացքիհամար:Այն ճակատագրական պատմության նշանան ու նակություն ունեցավ հայ ժողովրդի հայոց պատմությանհամար, որովհետեկարճ ժամանականց հայոց եկեղեցիններքաշվեց հյուծիչպատերազմիմեջ, որը չէր դադարեկրոնադավանաբանական լու ոչ մի ժամ՝ տնելովմինչն մեր օրերը: Ուստիիրավացիէ Լեոն, որի կարծիքով,հայությանհամարՔաղկեդոնիժողովը «դարձավմի դարավորաղետ, որիցնա ավելիշատ է վնասվելու տանջվել,քան իր երկիրըկոխկոտածբոլոր բռնակալնվաճողներից»: Ինչ խոսք, նման պայքար ծավալվելէ նան քրիստոնեականայլ երկրներում,բայց մի շարք պատճառներով այն մեզանումտնել է ավելի երկար, ընթացելավելի բուռն, թողել ավելի խորը հետք ու ազդեցություն:Հարկ է նշել, որ հայագիտական գրականությանմեջ կրոնադավանաբանական պայքարը դիտարկվելէ հիմնականումքաղաքական տեսանկյունից, ուստի ուշադրությանկենտրոնումեղել է գերազանցապեսմիարարականն հակամիարարական պայքարը, ինչպես նան հայ մշակույթիպատմության մեջ վերջինիսունեցածդերն ու նշանակությունը: անհնարէ անդրադառնալ Անշուշտ,մեկ հոդվածիշրջանակներում ավելի քան մեկուկեսհազարամյակձգված այդ պայքարինառնչվող բոլոր հարցերին,մանավանդ,որ առայժմկան բազմաթիվմութ ծալքեր ու չլուսաբանվածէջեր: Ըստ այդմ, սույն հոդվածումկփորձեմ

Լեո, Երկերիլիակատրա չորս հատորով,հ. 2, Եր., 1967, էջ 95: ժողովածու,

Նույն տեղում,էջ 94:

միայն ընդհանուրգծերով ցույց տալ այդ պայքարիխաղացածդերը հայոց ինքնությանձեավորմանգործընթացում: գերազանցապես հեԻնչպես ասվեց, տիեզերաժողովները նպատակներ:Այդ միտումըլավագույնս տապնդումէին քաղաքական դրսնորվեցՔաղկեդոնիժողովում,որը գումարվել էր հենց ԲյուզանԻսկ դա դիայի կայսրՄարկիանոսիանմիջականնախաձեռնությամբ: ու է, թիկունքում նշանակում որ ժողովի նրա ընդունածորոշումների կանգնածէր քաղաքականհզոր ուժ, որը ջանալու էր դրանք պարտադրելքրիստոնեականմյուս ժողովուրդներին,առավել նս նրանց, ն ուժերից,որպիսիքէին ովքեր զուրկ էին պետականիշխանությունից եկեղեցիՔաղկեդոնիորոշմանըհակադրվողարնելաքրիստոնեական ն ները, այդ թվում հայ առաքելականեկեղեցին:ՓաստորենՔաղկեդոնի ժողովովսկիզբ դրվեցմի կողմիցքաղաքականհզոր իշխանություն ունեցող բյուղանդականուղղափառեկեղեցու, իսկ մյուս կողմից քաղաքականիշխանությունիցզուրկ հայ առաքելականեկեղեցու առճակատմանը, որը տնեց մոտավորապեսմինչն 12-րդ դարավերջ, աշխարհումբյուզանդականուղղափառեերբ համաքրիստոնեական կեղեցուփոխարենսկսեց առաջատար դիրքզբաղեցնելՀռոմի կաթոլիկականեկեղեցին՝վայելելովեվրոպականկաթոլիկականպետություններիօգնություննու աջակցությունը:Ու քանի որ տարբերէր պայքարող կողմերի՝բյուզանդականԱ հռոմեականքաղաքականապես հզոր եկեղեցիներիԱ հայոց առաքելական եկեղեցուուժերի հարաբերակցությունը,ուստիտարբերէին նան նրանցկեցվածքնու պահվածքը: Ըստ այդմ, արնմտյանեկեղեցիներըհանդես գալով ուժի դիրքերից, հայոց եկեղեցուհանդեպ դրսնորում էին գաղափարականու գործնականանհանդուրժողություն, փորձումէին բռնությամբենթարկել իրենց,իսկ հայ եկեղեցին,ի զորու չլինելովնրանցհետ հարաբերվել ուժի դիրքերից,բոնումէր գաղափարական պայքարիուղին՝փորձելով այդ միջոցովպաշտպանել իր ինքնուրույնգոյությանիրավունքը: Հասկանալիէ, քաղաքականտեսակետից լինելովթույլ, հայ եկեղեցին այդ պայքարումհանդես էր գալիս անհամեմատ ավելի մեղմ դիրքերից, քան արնմտյան եկեղեցիները:Ավելին, առանձին դեպքերում՝ հաշվի առնելովմեր ժողովրդիհամարստեղծվածքաղաքականծանր կացությունը,որպեսդրանիցդուրս գալու ելք, արնմուտքիխոստացած քաղաքականօգնությանդիմացպատրաստ էր կատարելուկրոնադա30

զիջումներ: Ասվածի լավագույնօրինակ է 12-13-րդ վանաբանական դարերումԿիլիկիայիհայոցպետությանմեջստեղծվածիրավիճակը: Բայց կար նան դրամի հակառակերեսը՝տեսնելովգաղափարական հակառակորդիթիկունքումկանգնածքաղաքականուժը, հայ եկեղեցին ն եկեղեցականները այդ պայքարիննայում էին ոչ այնքան կրոնականու աստվածաբանաական, որքանքաղաքականու քաղաքացիականտեսանկյունից:Այսինքն՝այդ պայքարնակամայիցուժեն նպաստումազղացնումէր հայոցազգայինինքնագիտակցությունը գայինինքնությանձնավորմանը: Հետաքրքիրէ, որ այս հանգամանքիվրա ուշադրությունէ դարձրել դեռնս17-18-րդդդ. հայ ականավորմտածող՝ փիլիսոփա,տրամաու բան, քերական,գեղանկարիչ աստվածաբան ՀովհաննեսՄրքուզ Ջուղայեցին,որի ողջ գիտակցական կյանքնանցել է հենց միջկրոնական ու ներկրոնականպայքարում:Ավելին, նա բանավեճերէ ունեցել ոչ միայն մահմեդական,կաթոլիկ ն հայ առաքելադավան հոգնորականների,այլն պարսիցերկու շահերիհետ՝ արժանանալով «թագաւորաց աստուածաբան» կոչման:Հայ առաքելականեկեղեցին,ասում է նա, նման է մեղվի, որը «ոչ յինքենէ տնօրինէզմեղրն, այլ յամենայն ազգաց ծաղկանց զնիւթսժողովելովզփափագելի գործսիւր քաղցրալիրս կատարէն յօրինէ, սոյնպէսն եկեղեցիսՀայաստանեայցթէպէտ է ապիկար զօրութեամբ, զի ոչ ունի մեծամեծ թագաւորութիւնս ն բռնակալիշխանութիւնս,այլ գործնորալի է իմաստութեամբ, զի առնելովզբանսյամենայնազգաց ուղղափառաց, գործէզմեղրն,այսինքն՝ զհաւատսճշմարտութեան»:25 (ընդգծումնիմն է - Հ. Մ.): Ուշարժանէ, որ ՀովհաննեսՋուղայեցիններկրոնական պայքարի տեսնում է ոչ միայնքաղաքական,այլն որոշակիորենազգային մեջ ու ազատագրության ինքնուրույնության երանգ: Օրինակ,1686 թ. բաոմն ասում հետ, է, որ հռոմեականեկեղենավիճելով պատրիԷլիայի ցին ոտնահարելովկաթոլիկմյուսժողովուրդներիազգայինինքնագիու է չափիցատակցությունն նրանցպարտադրում ինքնասիրությունը, ու նման վելի սիրել պաշտելՀռոմի պապին:Վիրավորվելով վերաբեր»

Հովհաննես Մրքուզ Ջուղայեցի, Գիրք համառօտ վասն իսկապէս ն ճշմարիտ մատեՆոր Ջուղա,1687, էջ 173-174: Ի դեպ՝հայ հնատիպգրքիհամահավաք հաւատոյ, նագիտության մեջ թյուրիմացաբար նշված է 1688թ.: Տես՝ Նինել Ոսկանյան,Քնարիկ Կորկուրյան,ԱնթառամՍավալյան,Հայ գիրքը1512-1800թթ.,Եր., 1988, էջ 108: --

մունքից,«այսքանլութերականքյաղագս այդորիկբաժանեալքեն ի ձէջն»,- ասում է պատրիԷլիային:Այս հարցադրմանարժեքն ու գինը հասկանալուհամար բավականէ ասել, որ Ջուղայեցուկրտսերժամանակակից ու գաղափարականերդվյալ հակառակորդ Ստեփանոս Դաշտեցին,որը նույնպեսծնվել ու մեծացելէր Նոր Ջուղայում,թեն միջն, սերտ կապ է տեսնում աշխարհիկու հոգնոր իշխանությունների մտածող,ի հակադրությունՀովհաննես բայց լինելով կաթոլիկամետ ու Ջուղայեցու,ընդգծվածատելությունէ դրսնորումլութերականության հանդեպ՝անվանելովնրանց հերետիկոսներու կալվինականության ի եկեղեցւոյնՀոօմայ»: Ի դեպ՝ թեն անհավատներ,«ապստամբեալք ՍտեփանոսԴաշտեցին,ինչպեսասվեց,ամբողջկյանքումկրքոտկերդեմ՝ պաշտպանելովհռոպով պայքարելէ հակամիարարականների մեականեկեղեցուհովանուներքոհայ եկեղեցումիավորմանգաղափարը, բայց ն այնպեսչի փոխելիր դավանանքը,այլ մինչն կյանքի վերջը մնացել է հայ առաքելականեկեղեցուդավանորդ:Ավելին, իր երկերումնա բազմիցսշոշափումէ նան անհատիկրոնականդավանանքի ն ազգայինպատկանելության հարցը, գտնելով, որ անհատի ազգայինպատկանելությունը այլ ինքորոշվումէ ոչ թե դավանանքով, ն նագիտակցությամբտվյալազգինմատուցածծառայությամբ: Դիտելի է Ա այն պարագան,որ եթե Դաշտեցինտեսականորեն կողմնակիցլինելովեկեղեցիներիմիավորման, գործնականում չէր փոխել իր դավանանքը,ապա կաթոլիկադավան հայերիմեջ կայիննան այնպիսիք,ովքեր գործնականումդարձելէին կաթոլիկ, բայց հետագայում համոզվելով,որ հռոմեականեկեղեցին որոշակիորենոչ մի քայլ չի կատարումհայերինօտարի լծից ազատելուուղղությամբ, դեռ ամեն դիմումէ ընդհակառակը, միջոցի՝հայերինսեփականարմատներից կտրելու,ազգայինարժեքներըմոռացնելտալու ն ամբողջությամբ ուծացնելուհամար,ըմբոստանում էին այդ ամենիդեմ ն ինչ-որ իմասն ինքտով դարձիգալիս, նպաստումազգայինինքնագիտակցության է նությանզարգացմանը:Այդ տեսակետիցհատկանշական երկարժամանակՆախիջնանիկաթոլիկադավանհայերի հոգնոր առաջնորդի պաշտոնըվարածՕգոստինոսԲաջեցուօրինակը:Կյանքիվերջինտարիներին խորապես գիտակցելովկաթոլիկ քարոզիչների ծավալած 1646 թ. ապրիլի գործունեության թողածբացասականհետնանքները, 1-ին Ս. Ժողովիքարտուղարինգրած նամակումխստիվ դատապար32

նրանք գտնելով,որ իրենցգործելակերպով քարոզիչներին, են, հայերինավելիշատ վնասում քան օգնում:Գալովայն համոզման, հետո պահանջումէ նան լեզվափոոր Հոոմը դավանափոխությունից խություն,զայրույթովգրել է. «Եթէ ասեք պիտոյ է լաթին կարդան,առաջ պիտոյ մեր լեզուն լաւ իմանան եւ արտաքինբանի վերահաս Հ. Մ.): Ավելին, քաջ գիտակցելով,որ լինին»շ6(ընդգծումնիմն է համարտալիս «Հոոմի իշխանությունները»հայերինդավանափոխելու են մեծամեծ խոստումներ,բայց իրենցնպատակինհասնելուց հետո մոռանում են տվածխոստումները՝ թողնելովնրանց բախտիքմահաճույքին, Բաջեցինընդվզումէ դրա դեմ՝ ասելով «մինչ դուք աշխարհ կուզեք շահիլ ի սուրբ հաւատս, կը մոռանաքզանոնք, որ այդ հաւատքինմէջ են» (ընդգծումնիմն է Հ. Մ.): Ինչպեստեսնում ենք, հենց Հռոմի վարածնվաճողականքաղաքականությունըհայերին ստիպումէր գալ ազգայինինքնագիտակցության,մտածելուսեփականինքնությանու ազգայինինքնուրույնութմասին: յան պահպանման Ավելին, կաթոլիկ քարոզիչներըհաճախ ցանկանալովհայերին կտրելիրենց ազգայինարմատներից,մոռացության տալ մայրենիլեու զուն, սեփականմշակութայինարժեքներն հայրենասերգործիչներին, ամեն կերպփորձումէին հայերի աչքումհնարավորինս նսեմացնել դրանքշ8,ընդհակառակը, դա ոչ միայնչէր հաջողվումնրանց,այլն բումերանգինման շրջվում էր իրենց դեմ՝ հայերին ստիպելովավելի լավ ուսումնասիրելու մայրենիլեզուն ու սեփականմշակութայինարժեքները, ճանաչելու անցյալի նշանավոր գործիչներին,յուրացնելու ու պայքարի նրանցգաղափարներն փորձը: Կրոնադավանաբանական պայքարում հաջողությանհասնելուհամար կաթոլիկքարոզիչներըգործիէին դնում ամենատարբեր մեթոդու ներ հնարներ,որոնցհակադրվելուհամար հայերնստիպվածէին լինում մշակելուպայքարիսեփականեղանակներնու մեթոդները:Օրինակ,զինվածլինելովեվրոպականգիտությանու փիլիսոփայության տում է այդ

-

-

Մեջբերումըկատարվածէ Կ. Ամատունու «Ոսկանվրդ. Երնանցին իր ժամանակը» գրքից,Վենետիկ,Ս. Ղազար,1975, էջ 117: Նույն տեղում,էջ 116: Այդ մասին մանրամասնտե՛ս Հ.Ղ. Միրզոյան, Դավիթ Անհաղթըն Մ դ. Հայ փիլիսոփայական միտքը, «Դավիթ Անհաղթը՝հին Հայաստանիմեծ փիլիսոփան» գրքում,Եր., 1983, էջ 510-524:

նվաճումներով,նրանք հայկականմիջավայրում,բնականաբար,օգերիտագործումէին դրանք՝հրապուրելովհատկապեսուսումնատենչ հակառակորդները տասարդներին:Բայց որպեսզի գաղափարական չկարողանայինօգտվել դրանցից,ամեն կերպ ջանում էին գաղտնի պահելդրանք: Ընդհակառակը,հայ գործիչներըզգալովհակառակորդի ակնհայտառավելությունը,նախ՝ փորձումէին նրանց դեմ հաջողությամբպայքարելունպատակովյուրացնելնրանց գաղափարական զինանոցը:Սակայն չկարողանալովհասնել որոշակի հաջողության, հայերն ստիպված էին լինում հիմնովին վերափոխելուսեփական կրթականհամակարգըկամ ստեղծելուեվրոպականտիպիկրթական Գլաձորին նոր հաստատություններ: Ասվածիլավագույնհաստատումը է: Տաթնի համալսարանների կյանքիկոչվելու փաստն Համալսարաններ, որոնք կարճժամանակահատվածում կարողացանդառնալեվրոպականտիպի կրթօջախներ՝ տալովգիտության.մշակույթի,փիլիսոմի շարք ականավորդեմքեր, ոփայությանու աստվածաբանության րոնք յուրացնելովանցյալիԱ իրենցժամանակիհայ ն համաշխարհային փիլիսոփայական մտքիլավագույննվաճումները,կարողացանարժանի հակահարվածտալ գաղափարականհզոր հակառակորդինն պաշտպանելհայ առաքելականեկեղեցու գոյության իրավունքը ն դրանով իսկ մեծապեսնպաստեցինհայոց ազգայինինքնագիտակն ազգայինինքնությանձեավորմանդժվարին ցությանբարձրացմանը գործընթացին: Եվ բնավ պատահականչէ, որ հենց այդ համալսարանի ականավորդեմքերիցՀովհան Որոտնեցինն նրա հանճարեղսան Գրիգոր Տաթնացինկաթոլիկքարոզիչներին կաթոլիկադավանկամ կաթոլիկամետհայերի կողմից արժանացելեն բացահայտատելության ու քամահրանքի,իսկ հայ եկեղեցուկողմիցդասվելսրբերիշարքը, դարձելհայրենասերու հայրենանվեր հասարամտավորականի, կականու եկեղեցականճշմարիտգործչի օրինակելիտիպարներ,որպիսինմնում են առ այսօր: Եվ բնավպատահականչէ, որ ներկայումս Երնանի պետականհամալսարանում նրանց անունով սահմանվածէ ուսանողական անվանական մեկականկրթաթոշակ: Գրեթե նույն պատկերը,բայց միանգամայնայլ եղանակովն դրսնորմանայլ ձնով, տեսնում ենք նան 17-18-րդդարերում.հանրահայտ է, որ հիմնականումՀայաստանիտարածքումընթացածպարսկա-օսմանյաներկարատնպատերազմի(1514-1639թթ.), ջալալիների

շարժման, բնական ու զանազանաղետների,տարափոխիկհիվանդությունների Ա այլ պատճառներովայնպես էր քայքայվել երկրի տնտեսությունը,խարխլվելեկեղեցականհամակարգը,գրեթե դադարել կրթականու մշակութայինկյանքը, որ տիրում էր համատարած տգիտությունու մտավորամլություն:17-րդդարի մեծագույնպատմագիր ԱռաքելԴավրիժեցինսրտի ցավով հայտնումէ, որ դարասկզբին չկար «անապատն կամ գիտողկարգացկրօնաւորաՀայաստանում կանվարուց,վասն բազումհինիցթշնամեացեկելոցի վերայ ն վրդովմանց՝ն աւերանացաշխարհիսՀայոց, ամեննինբնաջինջեղեալէր ն բարձեալնշոյլ Ա նշմարանքառաքինիգործոց՝ն բարի կարգացյաշխարհէնՀայոց»»::Ճիշտ է, ասում է Դավրիժեցին,միայնԷջմիածնում կային«միաբանքսակաւք,ն այնք նս յոյժ տգէտքն գռեհիկք»:::Այնքան էր «տգիտութեամբխոպանացեալն կորդացեալ»հայոց ազգը, շարունակումէ պատմագիրը,որ «ոչ միայն ոչ ընթեռնուին,այլ ն ոչ էր զգիրս գիտէին, ն ոչ զզօրութիւնսգրոց. վասն զի անպիտանացեալ ն ուգիրքն յաչս մարդկան, իբրնզկոճեղսփայտիցանկեալ յանկեան րեք՝ լցելա հողով ն մոխրով»: Օգտվելովստեղծվածիրավիճակից, կաթոլիկ քարոզիչներնարտակարգուժեղացնումեն իրենց գործունեությունըթե մայր Հայաստանումն թե առավելնս՝ հայաշատգաղթօջախներում,կանգչառնելովն ոչ մի միջոցիառջն: Եվ ահա 1629-30 թթ. հեռավոր ԼեհաստանիԼվով քաղաքի հայաշատգաղթօջախում տեղի է ունենում պատմականմի միջադեպ,որը, առանցչափազանցության,բախտորոշնշանակությունունեցավընդհանրապես հայ մշահետագազարգացման կույթի, ի մասնավորիհայ փիլիսոփայության գործում:Լվովահայությանբռնի կաթոլիկացման գործընթացձեռնարկած պապականքարոզիչները,իմանալովԽաչատուր Կեսարացու գլխավորությամբ ԷջմիածնինվիրակներիԼվով ժամանելումասին,ոեն րոշում հայությանաչքումնրանց վարկաբեկելու նպատակովկազմակերպելհրապարակայինբանավեճ հենց հայոց լեզվի հարցերի շուրջ: Լեզվաբանականտարրականգիտելիքներիցզուրկ հայ նվիրակներնայդ բանավեճումխայտառակպարտությունկրելով,ամոթաԱռաքել Դավրիժեցի, Գիրք Խաելարյանի,Եր., 1990, էջ 216: Նույն տեղում,էջ 168: Նույն տեղում,էջ 219:

Լ. պատմութեանց: Աշխատասիրությամբ

Ա.

են Հայաստան:Սակայն,քաջ հասկահար ու գլխիկորվերադառնում սպասվողգաղափարականնալով, որ դա լոկ սկիզբն է ապագայում կատաղիպայքարի,նրանք խորապեսգիտակցում դավանաբանական են, որ առանց լեզվաբանական,բնագիտական,փիլիսոփայական, ն ընդհանրապեսմտավոր անհրաժեշտպատաստվածաբանական անհնար կլինի պաշտպանելսեփականժողովրդի րաստականության ինքնուրույնգոյության իրավունքը:Ըստ այդմ, նրանք սկիզբ դրեցին ն առհասարակ գիտության,փիլիսոփայության,աստվածաբանության կրթության ու լուսավորությանզարգացմանայնպիսի գործընթացի, էլ պակասժամանակահատվածից որը ընդամենըմեկ տասնամյակից հետո հնարավորություն տվեց ոչ միայն լրացնելումինչ այդ առկա գաղափարական հզորհակառաահավորբացը, այլնընդդիմակայելու կորդներին:Ի հաստատումն ասվածիբազում փաստերիցհարկ եմ համարումբերել միայնմեկը. 1639 թ. մարտի25-ին պատասխանելով Լվովից ՈսկանԵրնանցու՝գրածնամակին,ՍիմեոնՋուղայեցինասում է, թե ««այնգիրն, որ առաքեալ էիր՝ թէ քերականութիւնլաւ գիտի գոյր լյոյժ| անարուեստ,ոչ ըստ այն արուեստինոր նախ |...) ի միջի մերում էր, այլ ա՛յլ իմն որ ոչ լուեալ ես, եւ թէ լուիցես, բայց ոչ գիտես. քանզի ի գրեցելումն քո ոչ |գոյ) ընտրութիւն հոլովմանց բայի»:32:Զգուշանալով,որ Ոսկանըկարող է չհավատալիրեն, Ջուղայեցին գրում է. «Մի՛ ասեր՝պարծի. ողորմութեամբ|Տեառե|ոչ ախտանամ այդու, այլ վասնքո ասեմ՝ զի դլառ|նայցէս այդրէնայսր: Նաեւ ոչ եմ ստեալ որպէս զի գայցես, այլ ճշմարիտ էր ասացեալս: Ուա՛խ, ու՛ախ,զի՞նչարարից,ոչ գիտեմ.քանզի ոչ միայնվասնգալլոյդ|,այլ եւ վասն ոչ գիտելոյդաւաղեմ»33: Ինչպես տեսնում ենք, Ջուղայեցին անհամեմատ է անձամբ վկայում,որ նախկինում ցածր է եղել իր ն հայրենակիցներիլեզվականգիտելիքներիմակարդակը,իսկ ընդամենը

Հանրահայտ է, որ իբրն գիտությանծարավ պատանի,Ոսկանը տարիներառաջ ծանոթացելէր կաթոլիկ քարոզիչ Պողոս Պիրոմալիիհետ, առժամանակաշակերտել նրան, բնականաբար, դարձել նրա գաղափարականհամախոհը, որի համար ու հալածանքին, արժանացելէր հայրենակիցների քննադատությանն ուստի գնացելէր Լվով, որտեղմոտիկիցծանոթանալով կաթոլիկքարոզիչներիգործունեությանը, ապրեց ն ըստ էությանվերադարձավ խորհիասթափություն ճամբար: հակամիարականների Հ. Պողոս Անանեան, Ոսկանվարդապետի 1967, թիվ 6նամականին, «Բազմավէպ», 8, էջ 132: 33՛Նույնտեղում: "

էլ պակասժամանակահատվածում այն դարձելէ գրեթե նան է այն փաստը,որ նույն նամակումարանճանաչելի:Ուշագրավ ոմանցկաթոլիկությամբհրապուրվեծարծելովհայ երիտասարդներից է. «Արդ գիտեմստուիր սեփական փորձից,գրում հարցը,ելնելով լու ես ես եւ ապաշաւես.քանզի գապէսզի զղջացեալ ինքնինդմին հանդիլպեցայ|:Քանզի յորժամ ոչ գիտէի զօրութիւնս գրոց ն ոչ էլիլ տեսլեալ|զդոսա, եռայրսիրտ իմ առ խաբեբայսդ.ն դու գիտակ իսկ ես: Իսկ յորժամզճշմարտութիւնհաւատոյուլսայ|ն զդոքա տեսի, գիտես թէ ո՛րպէսվարէիընդ երլկայբնակսդ:Եւ այն այնմժամանակին, նաեւ զզօրութիւնբանից որ ոչ գիտէիճշմալրտապէս) զբնախօսութիւն, աստուածաբլանութեան|, այլ սակաւուք հասեալ էի ճշմարտութեան: Իսկ այլժմ|եթէ տեսանիցեսզփանաքիսթէ որչափշնորհլհօք) սուրբ Հոգւոյնյաւելեալեմ, նան զիակառակոլլթիւն)ընդ նմին,գիտեմճշմարտապես,գիտեմ զի թէ տեսանիցլես|հաւատայցես.իսկ անտեսութեամբ անհնար է քեզ հաւատալ»3:Ջուղայեցուասածից աներկբա հետնում է, որ գիտելիքըկարնորդեր էր խաղումմարդկանցկրոնադավանաբանական հավատամքիընտրությանգործում, իսկ վերջինս իր հերթին որոշիչ դեր էր խաղումանհատիինքնությանկազմավորման ու գիտակցմանհարցում:Քաջ հասկանալովհենց այդ հանգամանքը,կաթոլիկքարոզիչներնամեն կերպ ջանում էին հայ երիտասարդներինհրապուրելուհամարցուցադրելիրենց մտավորառավելությունները,ն, ընդհակառակը, նրանց աչքում նսեմացնելհայրենական գործիչների,այսինքն՝հակամիարականների հեղինակությունը: Բանն այն է, ասում է Առաքել Դավրիժեցին,որ գիտամշակութային կյանքիահավորանկմանպատճառովհայերըմինչ այդ «ոչ ընդդիմակայ ախոյեանիպատահեալքէին», ուստի«ի միտսիւրեանցկարծէին զինքեանսգիտնականսն կարողսոմանս գոլ»:5:բայց ահա բանավեճի մեջ մտնելովկաթոլիկքարոզիչներիհետ, «մերքն ի սիրտ ն յոգի խոցեալքեն. ն իմացեալթէ զայն, զոր գիտեն, ո՛չ է գիտութիւն,այլ պարտ է նոցազարտաքինգիրքնկարդալ»"": ոԳրեթե համանման պատկերտեսնում ենք նան գրատպության լորտում. հայտնի է, որ պատմականանբարենպաստպայմանների տասը տարուց

3:

Նույն տեղում: ԱռաքելԴավրիժեցի,նշվ. աշխ., էջ 316: Նույն տեղում,էջ 316-317:

հիմնվել են մայր հայպատճառովհայկականառաջինտպարանները րենիքից հեռու, հիմնականումեվրոպականկաթոլիկականերկրներում, որը, բնականաբար,հայ տպագրիչներինկանգնեցնումէր մի առջն: Այդ տեսակեշարք օբյեկտիվն սուբյեկտիվդժվարությունների տից առանձնապեսդժվար հաղթահարելիէին Հռոմի կաթոլիկեկեղեցու հարուցածխոչընդոտներնու արգելքները:Հայ տպագրիչներից դժգոշատերն են իրենց տպագրածգրքերի հիշատակարաններում եմ համարումբերել հություն հայտնել այդ մասին: Դրանցից հարկ միայն հայ գրատպությանանձնազոհգործիչ ՄատթեոսԾարեցու մի հրատարակած Ներսես Շնորմիտքը:1660 1661 թթ. Ամստերդամում կցածհիշատակարանում՝ հալու «Յիսուս որդի» ստեղծագործությանը պատմելովԻտալիայումիր կրած դժվարություններիմասին, դրանց թվում հատկապեսկարնորումէ այն, որ «հակառակասերքն բարեատեացք կռկռեցինզմեծամեծս:Եւ զժողովս առ ի խաբանելզայս գ(ոյրծ որ ն եղն իսկ հր(այմ(այն ել ի Ժողովոցնայսպ(է)ս որք ընդ արկաւ մրովից արհեստաւորք այսմ գործ(ո)յ մի ոք իշխեսցի հանել զայս արհեստ ն տալ ի ձեռս հայոց ն որք անտգնեալ արասցեն զայս գործ ծածուկ ն կամ յայտնի պատիժ սաստիկ կրէլոց են ի մէնջ»:՛ (ընդգծ. Իմն է Հ. Մ.): Կասկածիցվեր է, որ «հակառակասերք ն բարեատեացք» ասելով,Ծարեցիննկատիուներ հենց կաթոլիկքարոզիչներին,որոնք առանձնահատուկ ակտիվությունէին դրսնորում նման հարցերում:Հենց Հռոմի եկեղեցուհարուցածդժվարությունները հաղթահարելուն տպագրելիքգրականությանմեջ հայեցիոգին պահպանելու,ազգայինինքնությունըհաստատելուն զարգացնելունպաու տակովէլ հայ տպագրիչներն տպագրության գործիկազմակերպիչները, ի մասնավորիՄայր աթոռ Էջմիածինը,վաղուցի վեր փորձում էին տպարանստեղծելմայր հայրենիքումկամ նրան համեմատաբար մոտ վայրում: Այդ տեսակետից առաջինլուրջ փորձըկատարվումէ Նոր Ջուղայիհայկականծաղկունգաղթօջախում,որտեղ1638 թ. ԽաԱ Սիմեոն Ջուղայեցուգործուն չատուր Կեսարացուղեկավարությամբ մասնակցությամբտնայնագործական եղանակով հիմնադրվում է տպարան,որը մինչն 1642 թ. կարողանումէ հրատարակել չորս գիրք: Համոզվելով,որ տնայնագործական եղանակովստեղծվածտպարա-

-

Մեջբերումնըստ՝ Նինել Ոսկանյան,Քնարիկ Կորկոտյան,ԱնթառամՍավալյան, Հայ գիրքը1512-1800 թվականներին, Եր., 1988, էջ 36:

հնարավորչէ լույս աշխարհհանել Աստվածաշնչինման բարդ, ծավալուն,բայց ն անչափկարնորգիրքը, ԽաչատուրԿեսարացինԵվրոպա է գործուղումիր սան ՀովհաննեսՋուղայեցուն,որը մեծ դժվաՍաղմոսարությամբկարողանումէ 1644 թ. Լիվոռնոյումհրատարակել նա փորձումէ վերաբացելտարիրան: ՎերադառնալովՆոր Ջուղա, ներ առաջ իր գործունեությունը նույդադարեցրած տեղիտպարանը Ան է նիսկ ձեռնարկում Աստվածաշնչիտպագրությունը,որը, մնում է անավարտ: 17-րդ դ. Նուր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչվանքի տպարանըգործի դնելու նոր փորձ է կատարումնույն վանքի առաջնորդ Ստեփանոս Մանուկյանը,որը կարողանումէ 1687-1688 թթ. տպագրելընդամենը երեք գիրք, բայց գաղտնիու բացահայտխարդավանքների պատճանս փակվումէ: ռով այդ տպարանը Որ հայ գրքի տպագրության գործումկաթոլիկականեկեղեցուհարուցածդժվարությունները, իբրնկանոն,ունենում էին հակառակարդյունք ն նպաստումէին հայերիսազգայինինքնագիտակցության բարձրացմաննու ինքնությանձնավորմանգործընթացինն ըստ այդմ, մեծ ջանքերէին գործադրվումչեզոքացնելուհամարկաթոլիկական եկեղեու ցու ճնշումը,դառնալուանկախ ինքնուրույն,այդ մասինունենքնույն ՍտեփանոսՄանուկյան Ջուղայեցուանչափհետաքրքիրվկայությունը: Անդրադառնալով Եվրոպայումհայ գրքի տպագրությանհետ կապված նա գրում է. «Արդ որովհետնոչ գոյր յազգին մեդժվարություններին, րոց տպագրատուն.եթէ տպեալյոլովեցուցեալսփռեալէին ի տունս հայոց. ն ձեռագրովհազիւ այսպէս.ն այսքանլինի որպէստեսանէքդ. ն յղել տալ յերկիրն ֆռանկաց.անմարթէր ն անկար:Զի մերս տպել գիրք ինքնեանցգրոցն է ներհակ. վասն որոյ ոչ կամին. ն ոչ թոյլ տան առ ի բազմանալ.մերայնոցսրբոց վարդապետաց գրեցելոցն: Այժմ որովհետն պատրաստեալեղն ի միջի մերում գործարան տպագրութե(ա)նս այսուհետն անահ. ն անկասկածտպելուց եմք զամ(ենայն) զգրեանս սրբոց վարդապետացոր առ մեզ գոյ»»:5 (ընդգծ. Իմն է Հ. Մ.): Նոր ՋուղայումՍտեփանոսՄանուկյանի հրատարակածերեք գրքերից ԱղեքսանդրՋուղայեցու ն Հովհաննես նում

սակայն,

-

38-Նույն տեղում,էջ 108-109:

Տե՛ս, ԱղեքսանդրՋուղայեցի,Գիրք որ կոչի ատենական, Նոր-Ջուղա, 1687, նան՝ Պոլիս, 1783:

Կ.

հետագայումունեցաննոր հրահեղինակածները ՄրքուզՋուղայեցու՛ճ ն լուրջ հակաճառությունների՞:: առիթ տվեցին տարակություն,բայց Արդ՝ելնելովվերը ասվածից,կարծումեմ, հիմք ունեմ չհամաձայնելու Լեոյի այն կարծիքիհետ, որ Քաղկեդոնըքրիստոնյաեվրոպական Հայաստանինբացի քաղաքականյուրատեսակմեկուսացումից ազգային-կուլտուբերումէր նան «կատարյալու խոր ինքնամփոփում՝ ռուս է Միանգամայնիրավացի գրող, թարգրականտեսակետից»"2: մանիչ ու գիտնականՎ. Միկուշնիչը, որ «Հայաստանըոչ միայն չի մեջ, այլն, ընդհապարփակվելիր եկեղեցականմեկուսացածության կառակը,դրսնորելէ ստեղծագործական ձգտումներիհիրավիտիեզերականլայնություն՝ այն բոլոր հոգնորմիտումյուրովիարձագանքելով ներին,որոնք այն ժամանակտարածվածէին Հնդստանիցմինչն Պիրենյանթերակղզի»"5: Ընդ որում, այդ նույն երնույթն ենք տեսնում ոչ միայն անմիջականորեն Քաղկեդոնին հաջորդածժամանակաշրջանում, այլն հետագագրեթե բոլոր դարերում",չհաշված15-16-րդդդ. մշակութայինկյանքիխոր անկմանժամանակահատվածը: Հարկավ,դեռ կարելիէ շարունակելայսօրինակփաստերիթվարկումն ու վերլուծությունը,բայց, կարծումեմ, ասվածըբավականէ համոզվելու,որ Քաղկեդոնիժողովիցհետո հայոցեկեղեցիններքաշվելով կրոնադավանաբանական անհաշտպայքարիմեջ, հայ մտավորականները գաղափարական հզոր ախոյանների դեմ մարտնչելուհամարմի են կողմիցջանացել յուրացնելնրանցտեսականզինանոցը,իսկ մյուս կողմիցստիպվածեն եղել զարգացնելուսեփականներքինկարողությունները:Ու քանի որ թե՛ ուղղափառն թե' կաթոլիկականեկեղեցինե6

Հովհաննես Ջուղայեցի, Դաւանութիւնհաւատոյ,Նոր-Ջուղա, 1687, նան՝ Կ. Պոլիս, Ուշագրավէ, որ Կ. Պոլսում գործողերկու տպարաններնիրարիցանկախնույն են այն: թվականինվերահրատարակել Պտ Աղեքսանդր Ջուղայեցու աշակերտ Ստեփանոս Դաշտեցին ուսուցչի դեմ հակաճառականմի ամբողջ աշխատությունէ գրել 1706 թ. (տես, Ստեփանոս ձեռ. թիվ 673), իսկ Դաշտեցի,Խնդիր ուղղութեան,Մ. Մաշտոցիանվ. մատենադարան, ՀովհաննեսՄրքուզ Ջուղայեցուդեմ՝ 1714 թ. (տես, ՍտեփանոսԴաշտեցի, Կոչնակ Մ. Մաշտոցիանվ. մատենադարան, ձեռ. թիվ 9049): ճշմարտութեան, Զ Լեո, նշվ. աշխ., էջ 94: ՅՑ Ք. Եռ

ԽՈՏԾաՇՅԱՎ,ԼՈՒ ՂՇՈԵՒԵՍ «86

(Ոօոոռ լք. Ւճքտոճստ«Խետն օՕոօքծի «ԹՇՇՐԵՄՒ ԷքօՑՅԻաօքօ/Ի/ՄՅ6քօտօո8», 1981, ԻՕԽ. 3, օ. 62.

ՈՇՇԻԵԾՈՇԻՄՄ),

Ը «" Ադ մասին մանրամասնտե՛ս, Համլետ Ա. Գնորգյան, Փիլիսոփայություն. 442-502 էջերը: Պատմություն. Մշակույթ,Եր., 2005, հատկապես՝ 173:

ու անկարի հիմնականնպատակըհայոցեկեղեցուինքնուրույնության խությանվերացումըն իրենց ենթարկելնէր, ուստի եկեղեցուինքնուրույնությանպահպանմանհամար մղվող պայքարը վերածվելովազգային ինքնուրույնությանհամար մղվող պայքարի, օբյեկտիվորեն բարձրացմաննու ինքնպաստել է ազգայինինքնագիտակցության նությանպահպանմանը:Հարկավ, դրա համարմեր ժողովուրդըշատ թանկ է վճարել, քանզի նույնիսկ հայոց ցեղասպանությանհարցում արնմտյանտերություններիդրսնորածթողտվությունըմասամբպայմանավորվածէր հենց դավանանքով.թուրք պատմաբանՍելիմ Դեասել է, որ րինգիրը2010 թ. մարտի30-ին ունեցածհարցազրույցում սկզբումնույնիսկարդարացնում էին հայոց աքսորը, գերմանացիները համաբայց «տեսնելով,որ գործնարդենընդունելէ բավականաչափ կարգվածբնույթ ն ամբողջբնակչությունըոչնչացվումէ, գերմանացիներըսկսեցինդեմ դուրս գալ սրան:Ասում էին, թե «ԱռնվազնբողոքականներինԱ կաթոլիկներինպաշտպանեք»ն ճնշում էին գործադրում վրա՞: Այս պատճառով(Թալեաթըհեռաօսմանյանիշխանությունների գիր-հրամանէ ուղարկումնահանգներ,որտեղասվածէր. «Այդ գոտու Ա կաթոլիկներինչտեղահանել»:Այդ հեռագիրընա բողոքականներին ցույց էր տալիս գերմանացիներին, իսկ դրանից անմիջապեսհետո պատրաստում էր մի այլ հրաման,որով չեղյալ էր հայտարարումիր արձակածհրամանը»55: Ինչ խոսք, (Թալեաթըչէր կարող նման ստոր խաղերիդիմել, եթե չլիներ գերմանացիների ցուցաբերածդավանական խտրականությունը: Համենայնդեպս, անկախունեցածահավորդժվարություններից ու 451 թ. Քաղկեդոնիժողովովսկսվածպայքատվածկորուստներից, րը, առանցչափազանցության, տնեցուղիղ 1550 տարին ավարտվեց 2001 թ. քրիստոնեություըստ էությանհայոցեկեղեցուհաղթանակով՝ նը Հայաստանում պետականկրոնհռչակվելու1700-ամյակիտոնակատարությամբ,որին մասնակցեցին թե Հռոմի պապը, թե ուղղափառե-

Ի դեպ'համանման վերաբերմունք դրսնորելէին նան 1604-05թթ. Շահ եվրոպացիները Աբասի իրականացրած բռնագաղթիժամանակ:Ասենքնան, որ անցյալդարասկզբին ռուսականպահպանողական մամուլումտիրող հակահայկական մտայնությունը,ռուս ու ականավորգրող, հրապարակախոս պատմաբանԱ.Վ. Ամֆիտեատրովի կարծիքով, մասամբհետնանքէր հայերիկրոնականմեկուսացածության (տե՛ս /.8.Ճոֆոյոոքօո, Համ 8օոքօօ, Շ. Ո6ոօքծյքո, Ճքնտե 1906): Ց հ. 3, Եր., 2011, էջ 70: «Թուրբերըթուրքերի մասին»,կազմողն խմբագիր ՌուբենՄելքոնյան, "

պատրիարքը,թե համայնՌուսիո պատրիարքը կեղեցուտիեզերական ն թե քրիստոնեական բարձրաստիբազումայլ հարանունությունների ճան ներկայացուցիչներ՝ դրանովիսկ վերջապեսճանաչելովհայ առաքելականեկեղեցուինքնուրույնգոյությանիրավունքը: 6օքեծել 8 քշոսշսօ3:0-Ո6ՕՈՕՀԱԿՇՇԽՕԱ |1/0Շոճ ճքոտմոխօմՇճմօ«ոօտոօոծխօժտս. ոքՕԱ6Շոօ Շօքռխօոստ 878: Շատ

2ՅՈԽՇՈՕԻՇԿՕԼՕ

ՒՇոքտՇօծօթճ (451) Յքխտիւ ԱՇքեօՕՑԵ ՄՈՅՀՇԵ 6օքեծյ. ՎՀօԾԵՒ ոքօոոՑ0օՇ-Օ8-Ե Խոքմտխոօ քշում ՕՅԷՕ-76ՕՈՕՐՈՎՇՇԽ/ՈՕ Լ

ճ. //Ք3ՕՔՒ|

Քօդծ

-

-

7ղճմԵտ

ԽՕՐ/ԱլԼՇՇԼՑՇԻԽԵԼՍՈ

ոքյոօն

քճ38/887Ե

ոքճտօՇշոմՑիւճ8, Լե

«ՅԽՕՇ1Օ816ՈԵՒՕՇԼԵ

Ոյ«Օ86ՇԻՇ18),

օխ

Շ

71ՇօքօտՎՇՇԽ/Ն Լ ձքօօԻճո, Շ հՅ:

ՇՕ6Շ1Լ86ԻԽԵԼՏԹ

8Ւյ/քծԻԻաՄ6 ք636ք8Ել. ՈօՕՇոօՈԵԽ)

օղՒօՄ Շլօքօխելւ, ոքտաղօօշե -

Մե, ՅքխՔի ոքօտմՑԻԲ Մ

Աճքետո «Լքօխմտտօե ոքճՅրիտյե ՇԲօՄ Ածքետտտ ՈօղԿՈՒՄՈԵ 66, ձքնտի

հԿմրՕՈ/ՎՇՇԱՔ

տ մ

Օօ8ամՑճԵ

ԻԾ388/Շ/ԽՕՇԼԵ

ոքօտ6օքԵծճ, Կօտօքճր 8ՇՈձշԵ Աճքեօտիրօ ՇՅԽՕՇԼՕՅՂՇՈԵՒՕՇԼԵ,

ՇՅԽՕՇԼՕՔԼՇՈԵՒՕՇՐԵ

քՅւլճՈՅՇԵ 6օքեծյ

ՒՅԱՄՕՒՅՈԵՒ:Ւօ. Օ6ԵՇԵՆՈՑԻՕ

յօ

ՇՈօօօ601808ձղօ

ՈՕՑԵԼԱՇԻՄօ

Եօքեծձ դուտոճշԵ

«ՅԽԹՕՇՕՅԻՅԵՈՔ.

տ հքոօւճտոՅտմատտ ՒՅԱ/ՕԷՅՈԵՒՕԼՕ 663 ոքճյ/Ց6ՈՌՎՇԻՄՔ քօտիօ 1550 ոօ

ոօծօղօմ ձքետեիՇսօր պտքոտտ 7օքծօ8րտ

3886քԼՆՈՅՇԵ, ոօ Օմ, 1700-ոօմտ ՇՈՍՎՃօ

-

ոքօտօ3ոճւաճԲտտ

օօ/ՈՅքՇՐՑ6ԻԻօ7 քծոտո617 (2001). 8

էօ

տ

ոօ

»քոիՑճ -ՃքխճԻ տտ /ՎՃօՐՑՕ8Յում տ Ք/ոօԿ ոմ ՈՅոձ, տ

տ 8ՑԵւՇատ6 ոՈՅւքտճք».,տ ոտտքտճք»:8668 Ք)/Շտ, /6օքճք»տ ԽԻ ՇՃՅԵՍՈ օՒտ «ոօ ԻՃեՕԻՒՇԱ ոքճտօ Ճքխտե Աօքոտօմ. ոքտՅիճուտ

8ՇՇՈՇԻՇ/Մ

քյո.

ՅՈՕՇԼՕՈԵՇԽՕՒ/

Լլ6քետմ ԷՅ

ՇՅԽՕՇՆՕՔ7ՇՈԵՒՕՇ

ԽՄՒՕԿՑՅԵԼՇ ՇՈՕ88:

ԷՕՇԼԵ,

6ԵՒՈՈՇ.

քճուո/03Ւ0-ոՕԼԽՅՆՈՎՇՇԵՅ

ՃքխՇճԻՕՑՇՈՇԵՈՇ, հՅՕՈւԿՇՇԿՈՇ

Ց 6Օքեծճ, մոճԻ՞ՄՎ-

ԽՈՇՇ/ՈՕԻՇքԵլԼ,7րղճօոօրՈՎՇՇԽ/մ(

ոքօրՑԻ տե, տրղճՕոՕՐՈՎՇՇԿՈՄԼ Ճքշճոճտ, ԿյՈԵՐ/քԻճՔ ԱՇԻՒԻԵՕՇԼԵ, հԷտոօոօԿՅԼՅԻՔՏ,

ՈՅԽՔՂՒՅՔ

ՒԼ Շի.

32ՈւՇԵ,

ԽՈՐ2օյռո

Լ6Իօպոտղ.

ԹՏնց/օսջ-ՇՕոքԹՏՏ(Օոճ| Տէ՞սց9 /ո |ո Տ տհօոո ճէ ՀՈ6 եօթ ԷՕօու. օք Շհճ/Ըօժօո Ճոոծուռո Շհսոշհ Լո Տ

ՃՏՏՇՈԵՒ/

(451) ՇՈՋՅ964 ՇՈՋ/ՕսՏՇՕոէԹՏՏլօոճ|1ՐՐ6ՇօոՇՁԵՒՏէ՛սՑ9/6,ոմ ՃոՇուռո /ուՀիՇՇխճՏ /ո ՕՐԺՇոէօ քջհէ ՅՋ8ՈՏէ1460/08268| ոուջի/ ՇոճոուծՏ օո էհՇ օոօ հճոմ է 64 էօ Տոխ296 հօր էհծօրՇեօճի 8ՐՏօոճէ,Եսէ օո էհօ օհ հռոմ էհօ) հոմ էօ ժօս6Թօք 1հաո ՕՊո ԼուՅրոձ| օռքճելկե6Տ. Ճոմ Տյոօօ էհօ ոճո օԵյօօէխօ ք6- Եօ Օոհօժօ»« էհօ քօոոճեօո

-

Լ1հօ ԹօԼ6 օԲ

օք 4ոոծուռո

էհօ ՃԵօհեօո օք ճսէօոօոոյձոժ /Ոմծքծոժծոօծ օք Շհսոշհ, էհճ Տե՛սՋցԹ1օ |ոմօքոմծոօծօք Ճոտծուռո Շհսոշհ

Յոժ ՇճէհօիՇ Շհսո-հ6Տ

ՃՈո6ուռո էսրոօմ

լուօ

էհօ

փՅՏ

Տեսցց|Շ1օԲ

ոճեօոճ|

|ոմշքոոմշոօճձոմ օեյօՇեխօի/

ձոմ քօՐոՅեօո օք ՇօոէրլԵսէ64 էօ էհօ /ոՇՐ6ՅՏՇ օք ոճեօոձ| Տ61-ՇՕոՏՇլՕսՏոօտՏտ

1550 685 Փ1996ՒՅեօո,Ետօմ օյ տոհ էհօ լո Շոմ6ժ օք Ճոոծուռո Շհսոօհ 2001 տհճո Յոմ, 6ՏՏճոեճի/, ՊՕԾօոյ/ օք ձմօքթեօո օք Շհոտեճուն/ տճՏ օ6|ՇԵՐՅԼԺ ձոմ տհօր6 1700" ճոոխծոտճոյ/ |Տոնն).

ԼհյՏտ Տեոսց9|6, տհօսէ

քՐեօլքէ6ժ էհօ Քօքօ օք Ջօոոծ: էհօ

Շհսոշհ:

հւ

Քճեճոօհ

օք

օք Շհոտեճո Թ6քոօտօուենօՏ

ՃՈՈՇ6ուո

ԷՇսոծուօճ|

ՔՅէոճոօհ օք էհօ Օղէհօժօ»«

ՃԱ Քաստատճ, մոմ օհօղ ՏՇուօր ոո Շհսոշհծտ, էհօղօեյՔոճի/ օշօցույոց էհօ

Շհսոշհ'5 ուցհէէօ /ոմծքծոժճոէ

Օ«ՏէՇՈՇ6.

Ճքօտէօիօ

Շճէհօիօ ԽՍ6/ «ՊՕՐԱՏ: ՐՇիցյՕսջՏեսՑց|Թ,(ճու, /Ճործոօլքօտյ,

ՈՂՏՏՍօՈՇՐՏ,

ՃՐՏՇոճ|,Շսհխոճ| «ճծ, օքքօոծուտ, 1460/Թ8/օ8| 1Վ460108/68| է/քօ9-ճքհ:/,ՐՇՇօՐԺ,Ց6ՈՕՇ/46.

«Մենք»»- ինքնանույնությանկառուցմանորոշ տարրերի վերլուծությանփորձ փիլիսոփայական փ.գ.թ. Ս.

Ս.

Պետրոսյան

ՉկաՀայաստանառանցբոլոր հայերի, առանց բայց չկա նան մարդկություն «մեծ» ու «փոքր»ազգությունների... Է. Աթայան

վերլուծություննանԻնքնության հիմնախնդրիփիլիսոփայական հանգեցնումէ առաջինհայացքիցպարադոքսալ թվահրաժեշտաբար ցող դրույթի, որ «մենք»-ի կառուցմանկարնոր տարրերից մեկը «նրանք»-ն է, կամ ուրիշը: Նույնությանն ուրիշությանկամ այլության խնդիրըսերտորենկապվածէ ինքնությանխնդրիհետ, քանի որ ինքէ (դիալոգիկ)ն որպեսայդպիսինկարող նությունըտրամախոսային է ընկալվելմիայն ուրիշի, այլի, օտարի հետ հարաբերվելով:Առանցօտարիհայելումինքն իրեն տեսնելուինքնությունըդեռնս «ինքնինիր» է, որը դառնումէ «իր մեզ համար»,երբ արտաքինբազմազանության մեջ գտնումէ այն ուրիշը,որին ուզումէ, օրինակ,նմանվել,այն ուրիշը, որն, օրինակ,իր հակաիդեալնէ ն այլն: Այս հանգամանքն,ի թիվս այլոց, նկատվել է նան ֆրանսիացիստրուկտուրալիստ հոգեվերլուծաբան Ժակ Լականի կողմից, որը հոգեկանումառանձնացնելով «իրան կանի», «երնակայականի» «խորհրդանշայինի»շերտերը, նույնիսկ պնդում է. «Ես Ուրիշն եմ»45: Ըստ Լականի, մարդնիր ես-կերպարը ստեղծումէ «երնակայականի» շերտում,քանիոր ինքնիր մասինունեցած պատկերացումներում միշտ մոլորվումէ, երնակայումկամ ընկնում պատրանքների գիրկը: Մարդունես-կերպարըպետք է, որպեսզի կարողանաընդունելություն գտնել արտաքինաշխարհի,դրսի, «Ուրիշի» կողմից:Իսկ «Ուրիշն», ըստ Լականի, «խորհրդանշայինի» կրողն է է, որը մարմնավորվումՀոր կերպարումկամ մշակույթինորմերըփո«Ես»-ն, ըստ Լականի, ոչ թե սուբստանխանցողայլ կերպարներում:

Տե՛ս Ոճճի

)8., Ըճյս:ՕքԵ, ԿԻ. 2, ԽՆ, 1999, էջ 273:

ցիա է, այլ ֆունկցիա,գործառույթ,մի «դատարկություն»կամ«ոչինչ», որն «Ուրիշի»օգնությամբլցվումէ մշակութայինբովանդակությամբ": Օտարինշանակությունընան նրանումէ, որ ինքնությանմասին խորհումըծնվում է ինքնության տագնապիպարագայում:Գրիգոր Պլտյանն այս առնչությամբգրում է. «Ինքեութիւնը,եթե կայ, ինքն իր վրայփակմէկնութիւեըչէ, ինքնութիւեըչէ միայնօրինակեոյեութիւեը, որուն հետ կը շփոթուիյաճախ, այլ հոլովույթմըն է զանազանութեան հետ, տեւականհամադրումմըն է այլութեանհետ, որ զինք կդարձեէ խնդրական,անմիաւոր»"5: Պողոս Լնոն Զեքիյանը,ի թիվս այլոց ինքսահմանման նպատակովնույնպեսդիմումէ այլությանգաղանության փարին5: Ասվածըճշմարիտէ ինքնությանանհատականմակարդակումն առավելնս ճշմարիտէ ինքնությանէթնիկականմակարդակում:Եթե անհատականմակարդակում մարդըդուրս է գալիսիր «ես»-ի քարանձավից,որպեսզիտեսնիայլ «ես»-եր ու նրանցհետ համադրվելով կամ ապա հակադրվելովառավելամբողջանա, էթնիկականմակարդակում ժողովուրդնէ դուրս գալիս իր «մենք»-ի քարանձավիցու տեսնում «նրանց» հատուկ որոշ իրական արժեքներ,որոնք իր ներփակ քարանձավումհանդես էին գալիս որպես ստվերներ(բառի պլատոնյան մետաֆորիկիմաստով):«Ես»-ի քարանձավ»ն «մենք»-իքարանձավ»

Ես»-ը երնակայական «Ես»-ի գործառույթլինելու մասին Լականն ասում է. է բացառապեսորպես խորհրդանիշ: գործառույթէ ն հոգեկանկյանքինմասնակցում Մենք մեր «ես»-ն օգտագործումենք ճիշտ այնպես, ինչպես Բորորո տոհմի օգտագործումեն «թութակը»: Այն դեպքերում,երբ բորորոներն ներկայացուցիչները ասում են «Ես թութակ եմ», մենք ասում ենք. «Ես ես ինքս եմ»: Այս ամենն ինքնին (Նույն տեղում,էջ 23): կարնորչէ, կարնորէ դրա գործառույթը»: Ց Գ, Պլտեան, Ինքեութեան փորձառութիւնՍփիւռքի մէջ, Ինքնության հարցեր, տարեգիրք,Ա. Ստեփանյանիխմբագրությամբ, Եր., 2002, էջ 90: .. «Այդ հասկացութիւնը Պ.յ, իր ամենատարերային բնութագրումով, |ինքեությունը-Ս. որով որեւէ էակի կարելի է բնորոշել իբրն հակաբեւեռըայլութեան: Այն պտուեալը, եկատմամբեե այլ բոլոր միւս էակները, եւ ինքը այլ' բոլոր միւաներինկատմամբ: աւանդութեան Ինքեութեանայս հղացքըկարտայայտուեր դասականու միջեադարեան մէջ «էակի միութեան»գերաեցական յատկութեամըկամ սկզբունքով:Ինքեութեանեւ միութեանմիջեւայս սերտ, հիմնարար,էականկապըեւս ավելիակեյայտկը դառնայ, երբ խորհինք'թե այլութիւնը, հակաբեւեռըինքնութեան, է միանգամայնաղբիւրը, (ՎԶէքիեանՊ. Լ., Հայ սկիզբը, արմատըէակի բազմութեանեւ բազմազանութեան»: Եր., ինքեություն// Ինքնությանհարցեր,տարեգիրք,Ա. Ստեփանյանիխմբագրությամբ, 2002, էջ 33): «

են պայմանականորեն, քանի օգտագործվում արտահայտություններն են ն «ես»-ն ու «դու»-ի կամ «նա»-ի միայն իսկ ծնվում «մենք»-ն որ հետ արդյունքում: հարաբերակցվելու «դուք»-ի կամ«նրանք»-ի «Այլ», «ուրիշ» Ա «օտար» հասկացություններըհաճախ օգտագործվումեն որպես հոմանիշներ,սակայնդրանց միջն կա որոշակի այսպեսասած՝ այլությանաստիճանը:«Այլ»-ը կարող տարբերություն, է լինել նույնիսկ սեփականի այլը, կամ ինքնափոխակերպման մի սահամենամոտն էնույնությանը: «Ուրիշ»-ն արդեն տարր, այսինքն՝ ու ընմանազատվածլրիվ ուրիշն է, որը կարող է հարազատացման դունմանձգտել, սակայնլրիվ նույնանալչի կարող:Իսկ «օտարն»այն ուրիշն է, որը ճանաչվել է որպեսուրիշ, որի հետ մերձեցմանու ընդունման մղումչկա, հակառակը,որոշ դեպքերումկա սահմանազատման ու պաշտպանվելու դիրքորոշում,իսկծայրահեղդեպքերում՝ մերժում: ն է է կարող ընկալվել տարբերկերպ: «Օտար»-ըբազմիմաստ Միջմշակութայինհաղորդակցմանհիմունքներիմի ձեռնարկումայն է հետնյալիմաստներով. «ա) օտարը որպեսարտասահմեկնաբանվում մանյան,սեփականմշակույթիսահմաններից դուրս գտնվողգոյ, բ) օիրողություն,գ) օտարը որտարը որպեստարօրինակ,ոչ սովորական ն պեսանծանոթ ճանաչողությանն անհասանելի երնույթ,դ) օտարը որամենակարող պեսգերբնական, գոյ, որի առջն մարդնանկարողէ, ե) օտարը որպեսչարագույժ,կյանքիհամարվտանգավոր երնույթ»56: Արդի գլոբալացվողհասարակությունում «օտարի»չարագույժու գոյատնման համարվտանգավորլինելն էլ ծնում է «ինքնությանտագնապը»,որը դրդում է խորհել «մենք-ինքնանույնության» կառուցմանտարրերիու դրանցպահպանողու ապագա խոստացող ներուժիմասին: է «Մենք-ինքնանույնությունը» կարող հենվել կառուցաատեղծման մի շարք առանցքայինկրողներիվրա: Օրինակ՝մշակույթ.«Մենք դարավորմշակույթստեղծածժողովուրդենք», լեզու. «Մենքհայերենխոսողներենք», էթնիկպատկանելություն. «Մենքհայ ենք», կրոն.«Մենք քրիստոնյաենք» ն այլն: «Մենք-ինքնանույնության» կերտումնանվերջանալիգործընթացէ: Զորօրինակ,ներկայիսԵվրոպայումարդենկայացածազգ-պետությունների ներկայացուցիչները փորձումեն կառուցակցել իրենց«մենք եվրոպացիենք» միասնական հարացույցը,որի

(քյածօճոոնտԼ. Է,

ԽօԱսս,

խ/., 2002,

օ.

Ոօուօտ

8. Ո., Շճդօյտի /.

47.

Ո.. ՕՀր0ՑԵ/

սօը/էսաօգգ/տետ)քոօմ

կերտմանգործընթացիապագանանորոշէ, քանի որ կան ազգեր, որոնց ներկայացուցիչներըԵվրոպայի միավորման մեջ դեռնս չեն գտնում իրենց ինքնանույնացումը: Խորհրդային միությունումժամա«մենք խորհրդային նակինփորձ արվեցստեղծելումի նոր գաղափար՝ ն ժողովուրդենք», որը, սակայն,արհեստականէր ապագա չունեցավ: ու Արդյունքումփլուզվեցխորհրդայինմեծապետությունն առաջացան ռուս անկախհանրապետություններ: Որոշ հետազոտողներ գտնումեն, որ 80-90-ականներիհասարակական-քաղաքական փոփոխություննեն մշակուրը ԽՍՀՄ-ում, ապա՝Ռուսաստանում բերեցինսոցիալական թային «մենք-նույնության» ճգնաժամի,քանի որ խարխլեցինայնպիսի արժեքներիհիմքերը,ինչպիսիքեն կոլեկտիվիզմը,փոխօգնությունը, սոցիալականարդարությունըն հումանիզմը»: ՍակայնՀայաստանում նոայդ նույն փոփոխությունները բերեցին«մենք-ինքնանույնության» րովի կառուցաատեղծման ազգայինզարթոնքի: անհրաժեշտության, Խորհրդային նիրհից արթնացած հայ ինքնագիտակցությունը հասկացավ,որ նախորդ «մենք-նույնությունը»(հոմո-սովետիկուսը) համարյաոչինչ ընդհանուրչուներ հայ մարդուդարավորձգտումների, իդեալներին. ինքնանույնացման ուղենիշներիհետ: Սկսվեցնոր հայ «մենք-ինքնանույնության» ակտիվկառուցումը: Այդ«մենք-նույնության» մեջ կարնորվեցինպատմական տարրերը ( «մենք» -ը որպես1700-ամյաքրիստոնյաազգ, որպես հելլենիստական, պարթնականմշակույթներիժամանակակից հարուստհեթանոսականմշակույթունեցողազգ, որպեսցեղասպանություն ապրածժոԱ ղովուրդ այն): Սակայնպակասուշադրւթյանարժանացան ինքնութն, մասնավորապես, յան քաղաքացիական տարածքայինբաղադրիչները կամհարացույցները: համարստորնհաԱսվածըմեկնաբանելու մառոտ կներկայացվիհընթացսկատարվածհարցում-վերլուծություն, որի.արդյունքներըցույց տվեցին,որ առանձինանհատներիինքնության ներքնայնացված մակարդակում առկա են էթնիկական,սեռային, մասնագիտական, ազգակցական,կրոնականտարրերը,բայց առավել են տասակավ՝քաղաքացիական տարրերըն համարյաբացակայում րածքայինկամտարածատիրական տարրերը:

Տե՛ս Խ(ՕԱՇ6682 ՒԼ.

ՌԱԿՈՕՇՈԱ

ՊԵ-ԱԾՑԻՇՕՑքճմծաՕՇՔՕՇՇԿԱՇԽՕՇ Օծալօ՝ոտօ: գեօքյմԱքՕՑՕԻԱ6 Թօոքօղթմոծոօքօ Շօքոտ7. Փփ/տօՒօօյոճթօր6ԻԻ0Րօ 7Ի/86քօտօւճ. 1 (13), էջ 106:

// Թո

օօֆմո.2011.

Ծովից ծով Հայաստանիմասինգոնե երբեմնհիշատակողհայասմեջ կամ գուցե կոլեկտիվանգիտակցատանցուենթագիտակցության զգականում իրականում,կարծեսթե, առկաչեն տարածատիրական ցում-գաղափարներ: Հարցումնանցկացվելէ ԵՊՀ-ում հետբուհականկրթությունձեռք բերող խմբերում,որոնք ուսումնասիրելեն «Գլոբալացումն ինքնություն դասընթացը:Մասնակիցներըբարձրագույնկրթությամբ25-65 տարեկանհայալեզուանձինքէին, որոնց ընդհանուրթիվը երկուտարվա ընթացքումկազմելէ մոտ 400: Նրանց առաջարկվելէ պատասխանել. «Ո՞վեմ ես» հարցինտասը տարբերակներով,որոնք կարող մասնաէին դասակարգելըստ կարնորության:2: Տրված ժամանակում են կիցներըփորձել առաջադրվածհարցինգտնել պատասխաններ, իսկ արդյունքներնամփոփվելեն վերջումընդհանուրքվեարկություններով: Բացահայտվելեն որոշ ուշագրավերնույթներ:Հարցվողներիմե(կին-տղածամասնությունընշել է իր սեռային պատկանելությունը մարդ),ընտանիքումիր կատարածդերը (մայր, հայր, զավակ նայլն), մասնագիտությունը, էթնիկ պատկանելությունը, կրոնը:Ոմանքնշել են իրենց քաղաքականհամոզմունքները, կուսակցականպատկանելությունը ն մի շարք հոգեբանականհատկանիշներ(օրինակ՝լավատես, կամայինն այլն): Հարցումներիցպարզվելէ, որ հարցվողների 1075-ից ՀՀ քաղաքացի,իսկ հաէ պակասն նշել, որ ինքը կամ քաղաքացի է յաստանցիլինելըկամկոնկրետհամայնքըոչ ոք չի նշել: Հարցմանընտրանքըպատահականէ. հարցվել են դասընթացին մասնակցողները: Սակայնարդյունքնինչ-որ բանիմասինխոսումէ. «Ես հայաստանցիեմ» «մենք-ինքնանույնացումը» դեռնս գործունչէ մեզանում:Ոչ ոք չէր նշել նան իր արդիհամայնքինպատկանելումասին. «Ես երնանցիեմ, աբովյանցիեմ, ալավերդցիեմ...», սակայն3 մասնակիցնշել էր իր պատմական հայրենիքը.«Ես վանեցիեմ, մշեցի եմ ...»: Արդյունքներիքվեարկություն-ամփոփումների ժամանակմասնակիցներըզարմանումէին, թե ինչպես է եղել, որ չեն նշել հայաս22

Կիրառվել է Կունի ն Մակպարտլենդիկողմից առաջարկված մեթոդիկայի պարզեցվածն որոշակիորենհարմարեցվածտարբերակը:Տես հսհո, հ/1.Ւ. ոմ օք Տօ-ճեամօջ.

ՃՈՇՈՇճո ՏօՇՕ/օՑԼԸՅ|

Ւ/ՀԲոոէռոմ, 1.5. (1954). ձո Տոք ոօ) /ուօտեցձեօո Բ6մ6տ, 19(1),68-76.:

տանցիկամ,օրինակ,երնանցիլինելումասին,չէ՞ որ դա ինքնաակնփաստերիմասիննրանքնշել հայտ է: Բայց մյուս «ինքնաակնհայտ» էին: Ավելին,հարցվողներից շատերըչէին էլ կարողանումտասը ինքնաբնութագիրգրել, բավարարվելով6-7-ով, սակայնհայաստանցի լինելու մասին՝ոչ մի խոսք... Դժվար է միանշանակու համընդգրկուն եզրակացություններ անել նման հատվածայինու փոքրամասշտաբ հարցումներիարդյունքում, պարզվումէ, որ յունգյանկոբայց մի զարմանալիօրինաչափությամբ լեկտիվ-անգիտակցականի գաղափարըգործուն է, ու այստեղ էլ օգնում է որոշ միտումներհասկանալուն:Սեռականինքնանույնացման հարցումամեն ինչ կարգինէ, մեզանումչկան անսեռ կամ չտարորոշված մարդիկ,ինչը նշանակումէ, որ սեռերինբնորոշ սոցիալականացումնու մշակութայնացումը լիարժեքեն: ամենամեծ Ինքնանույնացման տոկոսներըվերաբերվումեն ինքնության կառուցակցմաներեք բաղադրիչի.ընտանիք, ժողովուրդ, կրոն: Սակայնհարցվածների 9025-իենթագիտակցության մեջչկա պեհետ ինքեանույնատությանկամ վերջինիսբնորոշհատկությունների ն նալու միտում,քանի որ դարերշարունակչի եղելպետականություն, հայ մարդուկոլեկտիվանգիտակցականում չեն բյուրեղացելպետության հատկությունների հետ նույնանալուհարացույցները: Բացիիր քամոտ առավելագույնըկարելիէ ղաքացիլինելընշած1075-ից,մյուսների տեսնել կուսակցականինքնանույնացում, բայց ոչ նույնացումհամաու հետ: Ունկնդիրներըզարպետականարժեքների դավանանքների մանքովէին լսում, որ կարողէին իրենցմասինասել, օրինակ,«Ես օժարինապահեմ», «Ես հարկատուեմ» ն այլն: Որոշ քննարկումների մանակհնչումէին մտքեր,մի՞թեբավարարչէ հայ լինելընշել, ինչո՞վ է կարնորհայաստանցի լինելը... Որոշ մարդիկանգամհնչեցրինհետնյալ միտքը.«Որտեղէլ լինենք,միայնթե հայ մնանք»... Հայաստանցի,աչաջուրցի,դսեղցիլինելու հարացույցըենթագիզգացոտակցության մեջ ունենալըենթադրումէ տարածատիրական ղություն, ինչը ինքնությանպետականականկամ քաղաքացիական հարացույցիկարնորմասնիկնէ: Դա միայնծննդավայրիկամուղղակի բնակությանվայրի նշում չէ, այլ այդ վայրի մշակութայինդիմագիծը պաշտպանելու, այն սեփականելունշան: Պետությունըմի քաղաքական կազմավորումէ, որն ի թիվս այլ կառուցատարրերի, ունի նան

տարածքն սահմաններն ինքնինշխանէ հենց այդ տարածքիսահմաններում:Այսինքն՝ «մենք»-ի կառուցումըպետությանհամատեքստում անհրաժեշտաբար ենթադրումէ տարածքայինբաղադրիչիառհամար,քանի կայություն:Սա կարնոր է արդի հայ հասարակության ն որ գլոբալացմաններկա գործընթացներում ահագնացողմիգրահանրապետականկամ ժողովրդավացիոն հոսքերի պայմաններում րականքաղաքականմշակույթըն «մենք»-ի կառուցմանքաղաքացիական կամ պետականականհարացույցը ապագայաստեղծկարնոր են կատարում: գործառույթ Եթե մշակույթըմտածականծրագրավորումէտ3,ապա քաղաքաէ առ այն, թե ինչպիսինեն կան մշակույթըմտածական ծրագրավորում ն Իսկ այդ մարդու(քաղաքացու) պետությանհարաբերություններըտ": հարաբերությունների բնույթնիր մեջ կրում է դրանցապագան:Տարբերակվումեն քաղաքականտարբերմշակույթներ,ն դրանցիցբխող քաինքնանույնացման տարբեր մոտեցումներ:Ավանդապաշտական հենղաքական մշակույթի պարագայում՝ «մենք»-ինքնանույնացումը վում է ավանդույթների,համընդհանուրանցյալիվրա ն ենթադրումէ անհատի հնազանդություն«մենք»-ինտ5: Հայոց ինքնությանքրիստոնեականհարացույցիհիմքնավանդապաշտական մտագործելակերպն է: Պետականապաշտական քաղաքական մշակույթի պարագայում՝ «մենք»-ի կառուցաստեղծման կարնորագույնտարրը պետություննէ, որը ներկա է անհատիկյանքի բազմազանբնագավառներում, որոշ դեպքերումծառայելով նրան, երաշխավորելով որոշակիազատություններ ն իրավունքներ(ինչպեսֆրանսիականհասարակության պարագայումէ), այլ դեպքերում՝լիովին սահմանելովանհատիկենսագործունեությանողջ ընթացքը(ինչպեսխորհրդայինկամֆաշիստականամմոբողջատիրության պայմաններումէր): Պետականապաշտական է տեցմանըհակադրվում անհատապաշտական մոտեցումը,որի պա53

Այդ մասին առավել մանրամասնտե՛ս ՒԹՉՔԱԾմ6 Շ.. Շնիսոօչ օոժ Օցգո/շ01օոչ. Շօ-օքօոճեօոճոժ 5 հոքօոռոշօ ԹՈ Տսո/Խձ|. հ/ԸՇոռտ-Ւիյ. Տոո ԷՐՅՈՇՏՇօ, էօ, Կ-Լ, 1997, էջ 4-7, ինչպես նան' Պետրոսյան Ս. Ինքնության հիմեահարցի փիլիսուրայական վերլուծությանորոշ խնդիրներ, Բանբեր Երնանի համալսարանի. 136.4, Եր. 2012, էջ 9: Փիլիսոփայություն, հոգեբանություն. տե'ս 8ոճուօո հ/., ՏՇհօՇէօո Տ. Ճոմ Կօոէշ 1. Քք(օոոց Ադ մասինառավելմանրամասն Քօնեօճ1 |ժ605, օո ԾՇ, ՇՕ ՔՐ6ՏՏ,2009, էջ 5-11: Մ/ՅՏիւոջ Նույն տեղում: ՏՕԲԻ/0/6 օք Խնոժ. |ուտոշսէսոճ|

րագայումանհատականշահերն առավելկարնոր են դիտվում,քան պետությանշահերը: Մարդիկ հետապնդումեն իրենց անհատական բարեկեցությունը,իսկ պետությունըպարտավորէ պայմաններստեղծել դրա համար:Բայց անհատապաշտական մոտեցումըլիովինիրականացվելչի կարող,քանի որ պետությանգոյությանհամարերբեմն, իսկ ճգնաժամայինպահերին՝ավելի շատ, կարիքէ լինում անհատականբարիքիզոհաբերումըհանուն պետության շահի: Այս մոտեցումնեկամ հանրապետարի չափավոր տարբերակը՝ ժողովրդավարական է, կան քաղաքականմշակույթն որի պարագայումպետականու անն փոխլրացնում են միմյանց: հատականշահերըփոխպայմանավորում է դիտարկել,թե ինչԱսվածիհամատեքստում հետաքրքրական պիսինէ արդիհայկականհասարակության տիպական(եթե կարելիէ այդպեսարտահայտվել) ներկայացուցչիքաղաքականմշակույթը:Առաջինիսկ հայացքիցպարզ է, որ այն խառնուրդէ, որը գոյացելէ տարատեսակազդեցություններիտակ: Հայոց "«մենք»-ըորպես կանոն ձնավորվումէ ավանդականկերպով, ելնելով պատմությունից,վաղ անցյալից ու փորձելովդա արմատավորելմտագործելակերպերում: Սակայն, հայկականքաղաքականմշակույթն իր մեջ կրում է նան հստակարտահայտված անհատապաշտական տարրեր,քանի որ անհատիբարեկեցությունն առավելէ կարնորվում,քան պետականշահը («որտեղ հաց, այնտեղկաց»): Իսկ պետականշահ ասվածըհաճախ նան դիտարկվումէ որպեսուրիշ,երբեմննան՝ օտար: Սա իր բնական ունի. դարեր ի վեր հայերն ապրել են այլ պետութբացատրությունն յունների, ոչ իրենցկերտածօրենքներիու կարգերիպայմաններումն միշտհոգեպեսիրենցսահմանազատված, եթե ոչ երբեմնթշնամական են զգացել այդ ամենի հանդեպ:Պարզ է, որ պարսից,արաբական, թուրքականպետականակարգերը չէին կարող ներքնայնացվելհայ ու մարդուներաշխարհում դառնալ"«մենք»-իկառուցակցմանհիմք: Փոքր-ինչայլ, բայց դարձյալբարդ հարաբերություններ էին խորհրդային պետությունում: Էթնիկ ինքնանույնացումկրողների համար խորհրդայինպետություննօտար էր, քանի որ նրանումվտանգվածէր հայկականությունը:Իսկ սոցիալականհավասարությանջատագովների համարայննոր, արդարացիհասարակարգստեղծելուհույսէր, որն այդ երկրիգոյությանընթացքում գնալովավելիու ավելիէր նվազում: անհատն Միով բանիվ, դարձյալ իր ինքնանույնացման մեջ, որպես

տարրը չէր տեսնում: Դրանով,մասնավորականոն, պետականության պես, երնի կարելիէ բացատրելվերոնշյալհարցմաննման արդյունքները. կրկնենք, որ հարցվածներիմիայն 1074-ն էր հիշատակելիր ՀՀ քաղաքացիլինելը: Հայկականնոր պետություննընդամենը23 տարեկանէ, ինչը բահարացույցների վարար ժամանակչէ կոլեկտիվանգիտակցականի է, որ այս համար: Իսկ դա նշանակում վրա ազդեցությունունենալու ն գործունեություն ուղղությամբպետք է գիտակցված նպատակասլաց ձնավորվումէ մի դարաշրջածավալել:Հայոց նոր պետականությունը նում, երբ գլոբալ մշակութայինազդեցություններըահագնացելեն ու այլնս ժամանակչկա սպասելու,որ բնականոնհունով պետականական մտագործելակերպիհարացույցներըկձնավորվեն մարդկանց էնեհոգնոր աշխարհում:Ավելին,գլոբալացումըմարտահրավերներ տում պետականություն ունենալուավելի երկարատնփորձ ունեցողներին իսկ, դրանով նրանց նույնպեսդրդելով աշխատել`«մենք»-ինքնությանկերտմանվրա: Դա է պատճառը,որ ներկայումսգնալովավելի են շատանումհետազոտությունները տարածականինքնության ն աշխարհամշակույթի(գեոկուլտուրա) մասին»: Աշխարհամշակույթը հասկացվումէ տարբերկերպ, երբեմնայն ընկալվումէ որպեսգլոբալացվածհասարակության ներկայացուցիչներիկողմից ողջ աշխարհը տուն դիտելը, երբեմնորպեսկայսերականտարածքնեորպեսիրենց րում մարդկանցինքնանույնացումըտվյալ տարածքիհետ անգամ կայսրություններիփլուզումիցհետո, ինչը հնարավորէ լինում լեզվի, հավատիու աշխարհամշակութային պատկերներիշնորհիվ: Այլ դեպքում էլ պարզապեսորպեսաշխարհագրական գործոնիմշակույթ,այլ ասած կերպ տարածական կամ լանդշաֆտայինմշակույթ: Հասկա-

որ

5. Այդ մասինտե՛ս. ՇՃոօախտոճ Է.Շ., 7օքքսօքսօոծհ ԱՅՏԵ։ՈԱՎԻՕՇՈԵԽԻՕՒ ՇՕԱԱՕՈԵՒԾՕոՇԱ«ՕՈՕՀԱԿՇՇԿԱՄ ՔօօՇսչօ. Ա., 8օօ6քօ3ստԵ ՃՓ.օքօՓօքճ:,ԽՆ, 2008, Յոն գծիՕմ6ի, ս Յ ՇօՑօքոօմ

/6902ք0ՓԱԿՓՇԽԱՇ

Օծքօ3ՅԵլոքօետքՕԻՇՈՑ6ԻԽԸՑ ԱՕՏԻՈՈԱՎԱԾՇՈԵ Էքօ3սս, հ/., Յոռ,

ԱՅՑԵՊԱՎԻՕՇոս Ց 2041 86.6: 2006, ԼԱտատոտոձ. 8., 16քքսոոօքսցՈԵՑԵԼՇ

ՇՕՇոՕՑԻԱ6

Ա

ք038ՅԱոստ, փորոմ.9ԼՅրոօ.ոՔՄոճւօոԹ5/3/2013/1-54.իետ|. ներկայումս ԽԼՈ., ավելիհաճախէ խոսվումնան տարածաշրջանային ինքնությանմասին.Ճքելտօտ ոճքՇշոօոսՑել

Բ6շսՕԻԾՈԵԽՕՑ ԱՕՑԽՈԱՎԻԵՇՇՈԵՅ

օքօոօմ-կօՕմ ՔՕՇեսս, Խ., ԷՉՑԵտ «քօոօղքոՓ, 2010, ԱվետիսյանՂ., Յուրայինն ու օտարը տարածաշրջանային ինքեությանհամատեքս138.4., տում, «Բանբեր Երնանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, հոգեբանություն», Եր., 2012, էջ 28-35:

Ա. Յակուշկինըգրում է. «Ինչպես հայտնի ցությանհետազոտողներից է, գլոբալացվողաշխարհիկարնորյուրակերպությունը փոխկապակցգործողկողմերի, վածություննէ: Այդ պատճառովքաղաքականության համար այսօր կենսականոյուրաքանչյուրերկրի ու տարածաշրջանի ու է րեն անհրաժեշտ ձնակերպել վերաձնակերպել իր տեղե ու սահու մաններնառավելքան երբնէ սահմանափակ փակ տարածության Նա է»: մեջ, ինչպիսինայսօրվագլոբալ աշխարհն ռուսականմշակույթիիր հետազոտությունում որպեսօրինակներբերումէ Հայաստանշելով, որ այդ ընտրութնի ն Չինաստանիաշխարհամշակույթները, յունը պատահականչէ՞8:Ցավոք, ողջ հոդվածիընթերցումիցայդպես էլ պարզ չի դառնում,թե ինչու որպեսօրինակընտրվելեն հենց այդ երկու երկրները՝Հայաստաննու Չինաստանը,որոնք հիշատակվում են մի քանի անգամ:Կարելիէ ենթադրել,որ Չինաստանն ընտրվել է ու որպեսմեկ կես միլիարդնանցածազգ-պետություն,իսկ Հայաստա՞նը: Հայաստանիընտրությունըկարող է մի քանի պատճառունենալ: Նախ, որպես Տիգրան Մեծի կայսրության աշխարհամշակութային պատկերիպահապան՝ «ծովիցծով Հայաստան»: Այնուհետն,որպես ն մշացեղասպանությանպատճառովսեփականաշխարհագրական կութայինտարածքը՝«Էրգիրը» կորցրած,բայց այն դարձյալիր մշակութային մտագործելակերպում պահպանող,երբեմննույնիսկգերադասող:55: Եվ վերջապես,որպեսիրոքհամաշխարհային Սփյուռքունեցող ազգ-պետություն,որի սեփականբնակչություննիր Սփյուռքից նվազագույնըերեք անգամպակասէ: Եվ հասկանալիէ, որ աշխարհամարհայրենիհասփյուռհայերի«մենք»-ինքնությանպահպանման քի աշխարհամշակութային պատկերներըհույժ կարնոր են: Հայրենիքն, ըստ Հ. Գնորգյանի,ոչ թե պարզապեսմի ժողովրդիբնակության վայրէ (տարածք),այլ ազգիկեցությանպատմամշակութային իրոառ է է: ղություն «Ժողովուրդըդար դար վերափոխում երկրիտարածքը' այն դարձնելովիր ազգայինկեցությանու պատմությանառարկաներյացումը: Այստեղմարդկայինհանճարի ստեղծագործությունները

Բացաա

մ օ6քո35

"ԼօՕԿՍՈԵՐ/քՅ"

"Ր60Րքոճֆասօօաատ 4. օ. 76քքտւօքտ',9606։0.ոոջս.Ւս/2012-1/Ք0Ւ/1/.եսջիխո.քժք, Նույն տեղում: են իրենց նախնիների Հարցումն էլ ցույց տվեց, որ շատերն ինքնանույնանում որտեղ հիմա են բնակվում՝մշեցի, բնակավայրերիհետ, այլ ոչ այն բնակավայրերի, վանեցի...

ճձ.

Շ.,

Թ324ԽՕ0ՇԹՈՅԵՈօրտոտ

դաշնակվածեն մարդուկեցությանբնականմիջավայրին»:":Ասվածից կարելի է եզրակացնել, որ թե հայոց Սփյուռքի,թե, մանավանդ, համար պետք է կարնորվի նան ներկայիս հայաստանաբնակների Հայաստանի Հանրապետությանտարածքն իր աշխարհամշակութային պատկերով՝Երնանը որպես համայն հայության մայրաքաղաք, հայկականբնաշխարհնու մշակութային լանդշաֆտը որպես հայ մարդուհոգում ««ապրող»» իրողություններ:':Յուրաքանչյուրհամայնք,փողոց,պուրակու բակ պետքէ իրենց աշխարհամշակութային պատկերավորումը, դրոշմնունենան հայաստանցուհոգում, որպեսզի իր այսպեսկոչված,«սպիտակեղեռնի»մտածականծրագրավորումն Հայը տուն է կառուտեղը զիջի երկիր կառուցելուծրագրավորմանը: ցումամենուրեք,նա տուն ու եկեղեցիէ կառուցում,բայց ժամանակնէ, մշակելովայն փողոց առ փողոց, գյուղ որ կառուցիիր պետությունը՝ առ գյուղ: Իսկ դա անելու համար նախ ն առաջ պետությունըպետք է կառուցիիր հոգում, իր մտագործելակերպում: հարացույցիպարագայում համայնԻնքնությանքաղաքացիական ն են, սեփականվում, դրանց տերերը քը, պետությունըկարնորվում պատշաճորենխնամումեն դրանք: Կենցաղայինթվացող, բայց այդ

Պատմություն.Մշակույթ,Եր., 2005, էջ 438-441: ԳնորգյանՀ. Փիլիսոփայություն. Է. Բանավիճելով Հոբսբաումիայն դրույթիհետ, որ ազգայնականությունը նախորդում ն ազգայնականություններ, է ազգերին,ն ոչ թե ազգերնեն ստեղծումպետություններ է ստեղծումազգեր,Հ. Գնորգյանըգրումէ. «Հայ այլ՝հակառակը,ազգայնականությունն ժողովրդիպատմական հիշողությունըհետինթվով սարքածմի բանչէ, ինչպեսկարծում է Հոբսբաումը(ինչ-ինչ այլ ժողովուրդներիհամանմանությամբ), այն կենդանի մի ընթացք է' մարմնացածայդ շարունակականպատմությանն մշակույթի մեջ: Պատմականհիշողությանի՞նչ «վերաստեղծման» մասին կարող է խոսք լինել մի ժողովրդիդեպքում,որն արդեն 16 դար շարունակպահպանելն այցելումէ հայ գրի ստեղծողիշիրիմին,որի մայր լրաճարս. Էջմիածինը գործումէ 17 դար շարունակ,որի տակ վանքերիկամարների դար շարունակհեչում են Խորենացուսաղմոսները, որն իր հիշողություննամրագրելէ իր մատենագրության մեջ' Մասիսու Նեմրութ, Արայիլեռ ու Շամիրամի ջրանցք,ՀայկականՏավրոսու Հայկականպար, էջմիածինու Վարագա ու Վաղարշապավպ վանք,Տիգրանակերտ ն այլն: Մի ժողովրդիդեպքում,որի անընդմեջ է իր հայրենիքի բուն կերպարի մեջ, ինչպես որ գոյությունն արտապատկերված արվեստագետի հանճարիու հմուտ ձեռքերի արգասիքնէ երա կերտածքանդակը, հայրենի բնաշխարհիշարունակությունըկազմող բերդերի ու վանքերի մեջ, ճանաու ջրանցքների պարհների,կամուրջների մեջ,քաղաքների,ավաններիու գյուղերիմեջ, ձեռատունկանտառներիու այգեստաններիմեջ, որոնեքեան նրա հասարակական կյանքի ազգայինկազմակերպմանն նրա ստեղծածպետականկազմավորումների են» (ԳնորգյանՀ. Նշվ. աշխ. էջ 380-381): նյութեղենվկայություններն 6`

-

,

մտածականծրագրավորումնարտահայտողօրինակ է մաքրության հասարակական պահպանումը վայրերում:Քաղաքացիական մտագործելակերպու ավանդույթներունեցողհասարակություններում մարդիկ են մասնապակաս տարածքները պ ահում ոչ մաքուր, քան հանրային են վորները(օրինակ,մեքենայումկարող լինելդատարկշշեր, ծխախոտի տուփեր,եթե չեն հասցրելդրանքնետել աղբարկղ,սակայնփողոցներըմաքուրեն), իսկ հայաստանյանհասարակությաններկայաու ցուցիչներիհամարդեռնս հոգատարության խնամքիաշխարհըվերջանում է սեփականբնակարանով,այգով ու մեքենայով(ի համեմատություննշենք, որ որպեսկանոն, հայի մեքենայում մաքրությունէ տիրում, բայց մեքենայիտերը չի խորշումծխախոտիտուփնու այլ աղբ նետել փողոց:Կամ այլ օրինակ՝բազմաբնամեքենայիպատուհանից կարանշենքերիայսպեսկոչված«շքամուտքերը»: Խոստովանենք,որ բազմաբնակարան շենքերի մուտքերըորպես կանոն հակագեղագիտականվայրերեն Հայաստանում, քանի որ խնամք-հոգատարությունը սեփականիհանդեպ տարվումէ միայն բնակարանների ներսում, իսկ բնակարանիդռնից դուրս տարածքնանուշադրությանէ մատնվում): Ժամանակնէ, որ տուն-ընտանիքինքնանույնացմանմակարդակիցանցում կատարվինան դեպիհամայնք-պետությունմակարեն դակը: Դա անելու համար համապատասխան փոփոխություններ անհրաժեշտկրթականհամակարգում, արնոր սերնդինփոխանցվող եման արժեքներիփոժեքներում,քանի որ, ցավոք,ընսլրանիքներում խաեցումըայսօրվասերունդնի վիճակիչէ ապահովելու, քաեզիինքը հաճախչի կրումդրանք: Ամփոփելով, նշենք, որ «մենք»-իկառուցման տարկարնորագույն րերիցմեկը՝աշխարհագրական տարածքի,միջավայրիսեփականումը կամ աշխարհամշակույթը դեռնս պատշաճուշադրությանչի արժանացել մեզանում,չնայածարդենորոշ հոգեբանականուղղվածությունունեցող ուսումնասիրություններ կատարվումենշ: Հարկավորեն նան հետազոտութաշխարհայացքային, փիլիսոփայամշակութաբանական յուններ կիրառական-մեթոդաբանական ցուցումներով,որոնցումտարածքիներքնայնացման ներուժը կգնահատվիայնմշակութաստեղծ Տե'ս, օրինակ,Ս. Մանուսյանի«Ազգայինինքնությանկառուցվածքում տարածքային բաղադրիչի հոգերանական 60առանձնահատկություններ՝ հայաստանաբնակն թեզը, Եր., 2011: սփյուռքահայ երիտասարդների շրջանում»թեկնածուական

պես,ինչպեսայդ արվելէ, օրինակ,Է. Աթայանիկողմից::: Ժամանակն է, որ «մենք հայ ենք» հարացույցիկողքինարժնորվինան «մենք հաքաղայաստաեցիենք» կամ «մենք ՀայաստանիՀանրապետության ներկայացուքացիներենք», «մենք տվյալհամայնքիարժանապատիվ ցիչեերն ենք» հարացույցը,որը կրողներն առավել ամուր կկապվեն ու հոգատարկլինեն հայոցմշաու առավելսրտացավ այս տարածքին կութայինլանդշաֆտիպահպանմանու զարգացմանխնդրում:Քանի որ, ինչպեսնշում է Է. Աթայանը,«...ազատ Հայքի գոյությաննախապայմանը(որպես մարմինն համայնք)ազատ հայերն են, այլ ոչ թե ազատ Հայն հակառակը,իսկ վերջիններիսգոյությաննախապայմանը է՝ որպես անհատականություն, որպես հոգի ու կյանք՝ժողովուրդների բացարձակՈգու «հայություն»ճյուղին մեկ օր լիակատարկերպով Է. Աթայանիննեն Ս.Պ.): բացվելիքծաղիկ...»6(ընդգծումներն --

Շ. 3ՈՅ6ԲՈ08

ՈՇոքօշտմ

Օոեւստ

-

ֆսոօօօճսօշօ

Խհծսօտօքեւ

եճոսյռ

հօԽՇոք)/Աքօտ0ԽԱ2ԶԽ(ԵԼԱՉ6ԽՈԱԿԽՕԸՈս.

Ծ

ՇԼԼԵՇ

ՈՇՈՅՇոՇՔ

Մօօրտ 3

ՅԻԵռՈՒՅՈՔՕ827Ե

ԽօԽՇլք//քօտճԻտ6 ԽԵԼ/ՄոՇԻՈՈՎԻՕՇՐԸ, ԻՇՕ6:«Օղ/խօՇՈ/ Շ/ԼլՇՇ18Օ8ՅԻ 8 /1քյոօՒօ. Ճ87օքոՕՒՃՅԵԼ8861, ՎԼՕ ղոք Շ8061/

ՈՕՈՒՕԼԵԼ

ՄԵԼՍՈՇԻՈՈԿԻՕՇԼԵ

Էդրեոճօ16Ք Մոտ 8 Մողճճոծ, Մոտ 8 ՅԻՂՈՈՈՇՅՈ6,

ԽՕՄԽ ՔԹՈՑՒՕՆԸՔՑ ՒՇ-ԻԵԼ, տոտ ՕՒԱ-տոՇԻՈՎԻՕՇՆՈ.

ՕՆԵՎՕ/ՆՇՔ

7 եռ

ԸԽտճՅՅԻԻՕՇ

ՈօՈԵՐՃ

ՄՒ

ՈՄՅՈԵՒՕԻՆ/

/քՕՑՒԼՕ, 7 է ՉՈ ՈՎՇՇԿՕԽ: 7 ԻՅԱ/ՕԻՅՈԵՒՕԻԽՀ).

ԹՅԽԻԵԼՈՄ ԿՕԽՈՕԻՇԾԻԵՆՅԱՈՄ ԽԵԼ/ՈՇԻՈՈՎԻՕՇՈ/

ՔԹՈՈՒՕԼՇՔ

ՔՅԵ, քու

ՈՑ

ԽՇԼօքոՔ,

քօախոճւօմ ՇՕՕ1867101ՑԱԷօԼլոծ ոմքճրուխեւ

Խհօլօքեւն

ԽՈՇԻՈՎԻՕՇՈ/Ո:

"

ԻօՇ/ԼՇՈՄ

ՁքոՔԻՇԽՕՒՕ ՔՅԵԽՁ,

/8, ԽԵԼ

«քտօտՅԻ6, ոքճոօոճտ1/16Ու/

Այսպես,Է. Աթայանըգրում է. «Բուն իմաստովկենդանիկամ, նույննէ, զարգացող ն են երեք ինքնիրեն անդադրումվերստեղծողկյանքումմիմյաեցբախվելով' միահյուսվում սկզբունքներ, մասնավորապեսժողովրդական տարերքի շրջանակում դրանք են' ն դրանք ի մի բեութենականկամ ֆիզիկական,վերբեութենական-մետաֆիզիկական բերող վերբնութենական բնութենականսկզբունքները:Վերջինսկզբունքնայն է, ինչը հնում խորամտորեն կոչվել է ժողովրդականհոգի' ժողովրդիփսյուքեա,նրանումբուն ժողովրդայիենը, դիցաբանական-խորհրդանշային դրսնորմամբ'մշակույթը... Հայերը կարողեն պայմանականորեն դիտվելորպես համապատասխան ժողովրդականհոգու բնութենական-ծագումնաբանական ենթաշերպտ, Հայքը' մեւլրաֆիզիկական հիմք, ամեն մի անհատՀայ' այդ երկուսը ժողովրդականհոգում միավորողկոնկրետգոյաձն, որով անմիջականորեն կերտվումէ Հայությունը'իբրն այդ բոլոր բաղադրավպարրերի' գերագույն միասնականությամբ օժտված գոյացություն»:(Է. Աթայան, Հոգի ն ազատություն,Եր., 2005, էջ 192): 64-Նույն տեղում,էջ 209: -

ԿՕխոօճԱք6Ցէլ6Մւ62 ԽյոԵո/քԷօք՛քճղոպտտ"տ տ. ՒՇ ՒԷճքորյ Շ տոմ

ԷԾԻՐՅՃԵՄ

71ՅԺԽՇ ԿՕԽՈՕՒԻՇԻԼ, Կօրօքեմ ՒԻ6 Օ/Ալ6018յ67 ոքօօքճԻՇԼՔՇԻԻԽԵԼՍԼ մոտ 8ՋսՇի ԽՇԻՇՇ ոքտ ԿօԽՇլքյ/տքօտճԻ քօօոյծո ՃԻՕմ տտքքաեոձիօԿօք

ՈՅքճղ տԵլ ԽԵՒ-ՔՈՇԻՐՈՎԻՕՇՈ/.

Ճ8օք ՅԻճոտՅ/քյ6- քօ3/ՈԵԼՅ-Ել ոքօտ6-

Ո6ԻԽՕՐՕ

Մտ

օոքօօճ, ՈՕԽՃՅՅԵ88,

ԿԼՕ

ոՕո մՈՈԿՇՇԽՕՄ

ԽՍՈԵՐ)/քծԷՇոօ1օքԵռ«

ոքճոօոճՑւ6Ո6 11ՅքնտիՇեօքօ Օ61լ60184ՈՕեճ

ԽՅՈՒՇՐՇԿՈՇ

ԿՕԽՈՕԻԹԻ,

ԷՅ

87օքօխ

Մ/տոտ ԼՇօոյոԵրյ/քել,

ՄՈՇԻՆՈՎԻՕՇՐԼ

ԼՈօ64Ո/38Լլ/1

ոճւումՓ:Յ

ԽՕԽՈՕԽՇԻԼ

)սՇ

հօւօքօօ

Շոօօ6018)/61

ՇՕ«ՔՅԻՇԻՔՒՕտ.

Մ

հո

ԽՈՒօՎԹՅԵԹ

ՍՈ6ԻՈՈՎԻՕՇՆԼ,

տէտոտտոՕԽ 6668

ՃռճվօԻտքյօրճ18ճ

ՈՈՅՒ6.

10ոճ

ԽՕՈԵԼ,

ՇՕՕՂԵՕԼԱՇԻՄ6

1.6.

ԼՈՅՑՇԻՇՐՑ)Օ7 քճրյում/օ-

6Լւլ6

ոՍՅՈ/ՇԼՎՇՇԽՈՇ

Մոտ

տ

Շքծրել Օ/Ա1Շ0180883Ի յտ Ի/Ե|. Շոօրճ:

հս

քանի

օօյրճքօ80Խ:

ոօտոտ6

ճմ

ոօոճ

ամ

6ւլ6

ոքօօտքմԻՇՑ6ԻԽօՄ

օ186ԻԻօ

ք23817/10

Շ8061Օ

/օՈՕՑոտ»«

Խ/ՈԵՐ/քԻօՐՕ

ծ ԽՄԵԼ օո մ

ԽՃՍՈԵՐ/քՃ,

քամոծո

ՌԽԵԼ-ՄՈՇԻՐՈՎԵՕՇԼԵ,

ԽօԻՇք/տքօտճ

ոօու/ՎՇՇԻՅՔ ԽԵ-Օոտ, ՍՊքյոօմ,

տրոճոՈՎԻՕՇՐՈ,

Շ

ոքօօքնոՇՐՑ6ԻԻՅ8

ՄոճԻ ՈՈՎԻՕՇՐԵ,

ԼՇՕԽ/ՈԵ-

ո/քճ, ԼՈօ6Ճո/ՅՅԼԱՈՑ

Ք6էոօՏ)/օո 4ո 4էէօոքէ օք Քհօտօքհ/ՇճԼ4ոօԼյՏ:5 ԸօոՇ6րո/ոց ՏՕՈ՛6 ԷԼ6ոյ6ոէչջ օք Ռ/է-|մծոհէ/ԸՇօոջէՐսՇեօո. Ճսէօր ՅԱՇոքէօմ էօ Յոճիյտ6 ՇՕոՏեՐսՇիօո օք 7Պ/է-|մճուն/ էհօ ոօեօո օք էհ Օհո ճՏ ձո 14681 օր ստլոջ ՅոՒ-/Վ68|. |որոժսճ| | ոմ էօ 566 ՇօՈօօիխօ Պ/Է ճիոճյտոօօժ Ճ ոօ էհօշոտօխօտձոմ էօ ՇՇՅԱՇ հա Օօ

ՏԵԿՇԽոՏ|

Տօ տ6/-մճոնհնյ). 6|Թոոծու օք Տսօհ ճՃ ՇօոտեսՇեօո. Օէհծղ օօոոքօոծուտօք 7Մ/է-մծոնն/ |ո ոճեօոճ| ոմ 6էհուՇ |ՇԿ6/Տ86 |ոՏսՅց6,Ո6ից/օո ձոժ հյտէօոյ. Էճօհ օք էհօ օՐՇՅԵ5Տ ՈՏ օտո 7/Է ՅՏ օք "ՄՄԷ ճՏ Ճոտշուռո Տքօճի քմա |մծու/: ծոտ. ՇհոՏեճոտ,Մ/Է Տ օքոՇՏՇուէխ6ՏՕք էհՇ Օ1Ժ65է ՇսիսՐ6Շ6ՇէՇ." 8սէ ճսէհօ ՏհօտՏ 1հՅէ 8/օոքտհ էհօտջՇՇՕոոքօոՇոջ166 15 850 8 Տքճիճ| օօոքօոծոէ, տհւժհ 15 Կ6Ր/ /ոոքօոռոէ 16 ՇօոտեսՇեօո օք Շիոօ 1ժծուն/.Թ6ՏսիՏ Օք ՏԱՐԿ: Տիօտ հէ ՏքճեճիՇօոոքօոծու օք Մ/Է-|մճուն/Տ սոմծոճլս6մ ճոոօոց Տօո6 օք ՃՐոոծուո Տօ«6ե/, Խհւօհ ճո հճսծ է ճժեօոճիտէ օր

ՇքՐՇՏՇՈՒՅԷԽՇՏ

լոժոժսճիտեՇ քօեօտ|Շսհար. Ւ ճսէհօ Փտքտ7օՏէհօ ոօեօո օք մոմ է յո

ԺԽԹՇՐՇոէ

Շօութտ 9ՇՕՇԱՒԱՐՇ Ճոճի/տօջ Լոքօոռու տծույ| 1Օ ՏԱՐԽԽ6/ո 1հՇ քՐՕՇ6ՏՏ6Տ օք Ք|օԵՅՈ7Յեօո.

ՏՕքԱԽՅՐ6

Տ.

-

ԽՏ) ՊԽՕՐմՏ: Մ/6-ԱՇուէյ: Շօոտես-հօո օք 7/6-Մ6ույ: Օհծր: Պ/61հ6): Քօիեօճ| Շսիխո6:Շ//Շ Շօոքօոծու օք Մ/6-մ6ոնծյ:Տքճեճ| Շօոքօոծու օք Մ/6Վ06ոէծ/, Ք60Շս/ԽՐ6, 9|օԵճիշ2եօո.

ՀայատյացությունըԱդրբեջանիկրթականհամակարգում փ.գ. թ. Ա. Ա. Սարգսյան Ատելովորնէ մեկին՝դու նրանումատում ես այն, ինչի կրողն ես: այն ամենը,ինչ մեզանումչկա: Մեզ չի անհանգստացնում Հերման Հեսսե ընթացքումն հրադադաՀայտնի է, որ արցախյանպատերազմի ի վեր նորանկախԱդրբերի եռակողմպայմանագրիստորագրումից ջանըհավատարիմ մնացդեռնս ԱդրբեջանիԽՍՀ-ում տեղ գտածհակահայկական քաղաքականությանը, ինչը, սակայն,աչքիընկավորակականնոր բնութագրով:(ԹեպետԱդրբեջանիԽՍՀ-ում պատկանկառույցներըկաշկանդված էին պետականմակարդակովհայատյացութիրականացնելուհարյուն սերմանողկրթականքաղաքականություն ցում, այնուամենայնիվ դա բնավ չխանգարեց,որպեսզիաստիճանաբար հող նախապատրաստվեր անկախությանշրջանում հայատյան հետնողականորեն իրագործելուհամար: ցությունըհամակարգված ԽՍՀՄ գոյությանտարիներինմիութենական«Կենտրոնը» ԽՍՀ-ներին տվել էր տիտղոսակիրժողովուրդներիպատմության վերաբերյալ դասագրքերգրելու ազատություն,իսկ այս հանգամանքիցադրբեջանական կողմը հավուր պատշաճիօգտվեց՝զարկ տալով սեփական այնպիսիդասագրքերիստեղծմաննու «պատմագիտապատմության կան» հետազոտությունների իրականացմանը, որոնցումպետք է հիմնավորվեր ադրբեջանցիներիտեղաբնիկությունըկամ դեպի խոր Հեպատմական անցյալըգնացողհարավկովկասյան ներկայությունը: ռուն գնացողնպատակներ ունեցողայս նախաձեռնության արդյունքը եղավ այն, որ արդեննորանկախԱդրբեջանում նախկին «եղբայրական» հայ ժողովրդինտարաբնույթմեղադրանքներ հասցնելըլեգիտիմացվեց,քանզի, օրինակ, ՀարավայինԿովկասումադրբեջանցիների տեղաբնիկության (ավտոխտոնության) գաղափարիդիրքերիցհեշտորեն կարելիէր անցումկատարելագրեսիվ,ծավալապաշտ, թալանչին այլ բացասական որակներովաչքի ընկնողհայի կերպարիստեղծմանը: Այսինքն,եթե ադրբեջանցիները տեղաբնիկժողովուրդեն, ապա հայերինկրտումներնառ Լեռնային Ղարաբաղիանկախությունն այլն՝ ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ պատմականարդարությանդեմ հայկական«անարդարության»կամ «խաչակրացարշավանքի»հերթականդրսնո58

հասկանալիէ, որ արցախահայության րումներ:Այս համատեքստում, ինքնորոշմանիրավունքիիրացմանհանդեպ20-րդ դարավերջում ագկեցվածք ընդունած ն րեսիա սանձազերծած,անհանդուրժողական պարտվածԱդրբեջաննիր կրթականհամակարգըբոպատերազմում վանդակայինառումովպետք է լրջորեն փոփոխերկամ «արդիակապետքէ ծառայերալինյանկլանիվենացներ»:Այդ արդիականացումը րարտադրությանհամար անհրաժեշտ պայմաններիապահովման, ն պահանջատիինչպեսնան ադրբեջանցիներիհայրենասիրության րությանոգու բարձրացման գործին:Հրամայականներ, որոնցկյանքի կոչմանհամարԵԽ անդամԱդրբեջանըսկսեցկրթականն դաստիարակչականայնպիսիքաղաքականությունիրագործել,որը կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնակերպումներով.««Անհանդուրժողական «Աշխարհն առանցհայերի»»,««Քսենոհանդուրժողականություն»», ֆոբիա առանց սահմանների»»,««Սիրել մարդո՛ւն,ոչ թե հային»», ««Մի՛մոռացեք Սաֆարովին»»ն այլն: Ասվածիխոսունվկայությունն է, օրինակ, հայրենասիրության, անկեղծության,ազնվությանն այլ որակներիձնավորմանը միտվածադրբեջանական մանկական գրականությունը,որի բազմաթիվնմուշներ տեղ են գտել մանկավարժական բուհերիուսանողներիհամարնախատեսված ձեռնարկներում, ինչպես նան ներառվելեն դպրոցական ծրագրերում:Ընթերցողիհամարգուցե այս ամենըշատ տարօրինակ լինի, քանի որ հայրենասիրության, ազնվության,անկեղծության որակներիզարգացմանն հոգու մաքրագործման նպատակ հետապնդողգրականությունըարժանի է միայն ն միայն դրվատանքիխոսքերի,այն չի կարող ընդհանրությանաղերսն 21-րդ դարի մարդունոչ հարիր երներ ունենալ այլատյացության հետ: նույթների Սակայն,եթե հաշվի առնենք այն, որ «ալինահպատակ» ադրբեջանցիներիստեղծագործականինքնատիպությունը դրսնորվումէ ոչ միայնպատմականկեղծարարությունների, այլն բարոյագիտական հասկացությունների նորովիըմբռնմանմակարդակում, ապա պարզ կդառնա,որ հայրենասիրության, ազնվությանն բազմաթիվ առաքինությունների տարբերակները հեշտութադրբեջանական յամբ կարող են «տեղավորվել»քրեական օրենսգրքիհոդվածների կամ տակ կամ քաղաքակիրթաշխարհի կողմից դատապարտված մերժված«արժեքների»շրջանակում:

ինչը ն հընՎերն ասվածը,անշուշտ,կարիքունի հիմնավորման, թացս կիրականացվի:Ավելին,խուսափելովանհարկիզգացմունքայառաջադրվածն ամոտեցումներից` նությունից Ա կարծրատիպային ռաջադրվելիքթեզերըկկառուցվենփաստականհարուստ նյութի հիման վրա: Ընդ որում,հետազոտական օբյեկտիվությանդեմչմեղանչետրվելուէ ադրբեջանական աղբյուրլու համարառաջնահերթությունը փաստական նյութին: Ավելացնենք ներին կամ Ադրբեջանիընձեռած «գիտականութքարոզչամեքենայի միայն,որ չնայածադրբեջանական յան» չափանիշներովառաջնորդվողհետազոտողներիհայատյացությանը՝ խնդիր չունենք վարկաբեկելու,պիտակավորելու«ադրբեջանորպես բնազանցական չարիքի ցու» ինքնությունը,այն ներկայացնելու ն Բանն է, այն որ էթեոկենտրոն կարծրատիպայինմոդրսնորում: տեցումըոչ միայնհեռացումէ ճշմարտությունից,այլնյուրահատուկ ավանդ է ապակառուցողականվարքագծի, անհանդուրժողակաքանության կյանքի կոչմանը: Հանգամանք,որն ադրբեջանական րոզչամեքենայիպարագայումոչ թե բացառությունէ, այլ` օրինաչահրատափություն,քանի որ հարնաներկրիկրթադաստիարակչական րակություններում, ինչպեսնան էլեկտրոնայինն տպագիրմամուլիէմի ջերում ընթերցողըկարող է ականատեսըլինել տրամաբանական առ «հիմնավորումների» այն, որ հաշարք սխալներիվրա խարսխված նենգության,դաժանությանն չայերը ստորության,խարդախության, հետ րի ասոցացվողայլ որակներիկրողներեն:շ5 կամ, այլ կերպասած, հայն ունի չար բնություն: Այս տեսանկյունիցուշագրավ է նախորդ հղմանմեջ հիշատակվածԱ. Իսմաիլովիհոդվածը,որի բովանդակած ն մեթոդաբանական տրամաբանական սխալներնընդհանուրառմամբ են տիպական հայատյացության մոլուցքովտարվածադրբեջանցիհեն գիտաղինակներիհրապարակումներին: Օրինակ,օբյեկտիվության Ա. կանությանչափանիշներովառաջնորդվելու պատրանքստեղծելով՝ անԻսմաիլովնիր հոդվածի հիմնականթեզերից մեկը (հայն ունի մարդկայինհոգեբարոյականնկարագիր,նա ունիչար էություն,այլասերվածէ ն այլե) փորձում է «հիմնավորել»ոչ թե ադրբեջանական

/ՇՈՕՈԵՅՕՑՅՈՒ

Տե՛ս, օրինակ,ձ. ՍՇԽՃ:ՈօՅ, ՃքետիլԲ

ՄՈՍՈՕՑԵԼՇ «ՈՕԿՄԿՇԷՄԵԼՃՒՈՕՈՒԹ»եճո

8 4ՕԲՅՈՒԻԸԽՕ)քօՅիծ, //ՕԷտո/6 «Ճքոէտ» ՈՉՈԽՇԻՃ ոօքեօսօրօ «Ֆքոճիյտ», 7005 )/9)/ածօ"(ԸտզոԵտ70711),(2012),հԱք//Խ6Տն.տ2/ոճտՏ/143955

/ՒՇՈք/ԿԱԾ

/3 «օքսս "ք

-

կամ թուրքականհեղինակներիտեսակետներիվկայակոչմամբ,այլ աշխարհըներկայացնողների: արնմտյանկամքրիստոնեական Օտարերկրյակամ այլազգիհեղինակներինդիմելն,անշուշտ,ողջունելիէ, սակայնխնդիրնայն է, որ Ա. Իսմաիլովըհավանաբարտրամաբանությանբուհականդասընթացըլավ չի սերտելկամ դրան ընդհանրապեսծանոթ չի եղել, քանզի, հակառակպարագայում,պետքէ խուսափեր««հակասողդեպքերը հաշվի չառնել»» ն ««հապճեպընդհանրացումներկատարել»»տրամաբանական սխալներից:Բանն այն է, որ նշված հեղինակըհիշատակումէ մի շարք հայտնի (օրինակ' Պուշկին ն այլն) ն անհայտությանըսահմանակցողմարդկանց(օրին այլե) նակ'Տվերդոխլեբով,մի անանուն ֆրանսիացիճանապարհորդ են խոսքեր,որոնցումհայերըներկայացված բացասականլույսի ներքո, իսկ դրանցիցորոշներումէլ գրեթե այնպես,ինչպեսՀիտլերն«Իմ պայքարը» գրքումբնորոշելէր հրեաներին:Չնայածսույնփորձագետը հեղինակներիխոսքերըհաշատ դեպքերում իր կողմիցհիշատակված վաստողաղբյուրներըչի նշում, որոշ դեպքերումէլ այդ խոսքերըկամայականկերպովէ հասկանում(օրինակ'Ա. Պուշկինի««Վախկոտես, ստրուկ ես, հայ ես դու»» արտահայտությունը:ճ)' այնուամենայնիվ

Վստահաբարկարելի է ասել, որ Ա. Իսմաիլովըչի կարդացելԱ. Պուշկինի«Տազիտ» անավարտ պոեմը: Իսկ եթե կարդացել է, ապա չի հասկացել կամ դրսնորել է Բանն այն է, որ Պուշկինի գրչին պատկանողն մեկնաբանական կամայականություն: կողմից վկայակոչվող«Վախկոտ ես, ստրուկ ես, ադրբեջանական քարոզչամեքենայի հայ ես դու» արտահայտությունն իրականումվկայումէ ոչ թե այն մասին,որ Պուշկինը ու թահայինհամարումէ վախկոտու ստրկամիտ,այլ այնմասին,որ ավազակությունից ու լանից, ազատազրկումից վրեժից կամ մարդասպանուհպատակեցումից, արյան ն հայ: թյունիցհրաժարվողորդունլեռնականհայրըհամարումէ վախկոտ,ստրկամիտ Այսինքն՝«Տազիտում»որդունդատապարտող հայրն այն համոզմաննէ, որ անպաշտպան մարդուն չթալանելը փախած ստրուկին հետ չբերելը, իեչպես նան կամ, տվյալ դեպքում,արյան վրեժից հրաժարվելըբեորոշ է մարդասպանությունից հային («Տազիպտում» լեռնականի որդին սեփական եղբորը սպանողինչսպանելը է նրանով,որ թշնամին«մենակէր, անզենու վիրավոր»),հակասում պատճառաբանում է լեռնականի բարոյականությանը(այս մասին տես Գ. Բրուտեան, Ալեքսանդր Պուշկինի «Տազիտ» քերթուածը եվ դրա մէջ հայերին վերաբերող հատուածի է, որ (2012),հէք://Ու Յոսոոօը.օօԹ/ Հատկանշական վերլուծութիւնը ցոլցօք.ԵՐսԷ/Ճո): ադրբեջանականաղբյուրներումհաճախ հանդիպող պուշկինյանայս արտահայտուհիշատակմամբ(ամեն թյունը չի ուղեկցվումհամապատասխան ստեղծագործության Սա, հադեպքումւրողերիսհեղինակըերբնիցեչի հանդիպելեման հիշատակումների): է այն բանի գիտակցումով,որ «Տազիտ»-իընթերցումը վանաբար,պայմանավորված կամայականությունը: կբացահայտի ադրբեջանական մեկնաբանական

տեհեղինակիթեզըհիմնավորվածության փաստենք,որ ադրբեջանցի սանկյունիցքննադատության չի դիմանում:Կասկածիցվեր է, որ մեծ ցանկությանդեպքումկարելի է գտնել տարբեր ստեղծագործողների, քաղաքականգործիչներիու անհատներիարտաբերածոչ «հայասիրական»կամ հայի կերպարըքննադատողմտքեր: Այստեղտարօրի(ինչ են մտածում նակ ոչինչչկա: Էթնիկականհետերոստերեոտիպերը այլ ազգերիմասինե) տվյալազգիներկայացուցիչները բացարձակապես ն են չհամընկնել, քանզի, շատ դեպքերում, նույնական չեն կարող այլազգիներիմասինդատումեն կոնկրետազգիներկայացուցիչները (ինչ են մտածումտվյալ էթեոսի էթնիկականավտոստերեոտիպերի կամ ազգիներկայացուցիչները իրենցմասին)դիրքերիցկամ, այլ խոսեն իրենց ազգային«քարանձավից»:Սաքերով, աշխարհիննայում կայն «տարօրինակն»այն է, որ օբյեկտիվությանն գիտականության հավակնողադրբեջանցի փորձագետըչգիտի, որ ոչ-լրիվինդուկցիայի ժամանակընդհանրացումներ կատարելիսպետք է զգուշանալ««հակասող դեպքերը հաշվի չառնել»» կամ «հապճեպ ընդհանրացումներ կատարել»»տրամաբանական սխալներից:Ադրբեջանցիփորձագետն իր «օբյեկտիվությամբ» համոզիչկլիներայն դեպքում,եթե ներկայացնելովհայերինպախարակող,պիտակավորող«մեծանուն կամ հիասքանչ»հետազոտողների (հոդվածըկարդալիսայնպիսիտպավոէ րություն առաջանում,որ Իսմաիլովըայս կամ այն հետազոտողիմեէ արտահայտած ծությունըպայմանավորում մտքերիհայատյացության աստիճանով)խոսքերը՝չշրջանցերնան այն մտածողներին կամ հեորոնք հայ ժողովրդինկամ հայի կերպարըներկատազոտողներին, յացրել են, մեղմ ասած, դրականլույսիներքո: Այսինքն՝օբյեկտիվության հավակնությունունեցող փորձագետըպետք է իմանա հանրահայտ հակասողդեպքերըն ոչ թե լռությամբկամ դիտավորությամբ շրջանցի դրանք: Այս առումովհիշատակմանէ արժանի17-րդ դարի հայտնիմտածողՖրենսիս Բեկոնիբերածհետնյալօրինակը.տաճարում ոմն մեկին (կասկածապաշտին Ա.Ս.) փորձումեն ապացուցել Աստծո ամենազորությունը ն ցույց են տալիսայն մարդկանցպատկերները, ովքեր ուխտելուշնորհիվփրկվելեն վտանգավորնավաբեկութէ ցույց տալ յան ժամանակ:Իսկ «սկեպտիկը»,իր հերթին,պահանջում այն մարդկանցպատկերները, ովքերչնայածուխտելեն, սակայնզոհ-

վել են այդ նույն նավաբեկությանժամանակ"՛:Այսինքն՝եթե ադրբեհամոզմամբօտարերկրյամի շարք հեղինակների ջանցի փորձագետի մտքերըխոսունվկայություննեն հայերիստոր, գիհակահայկական շատչականէության,ապա ինչի՞ապացույցնեն հայերիմասինգերմանացի հայտնիմտածողԻ. Կանտի"ճ,ֆրանսիացի լուսավորիչՇարլ Ջ. Բայրոնի՛օ,Վ. Բրյուսովի՛, Պետրոս 1-ի ն Լուի Մոնտեսքյոյիտ:,

Տե՛ս Փ. ԾՅեօԽ, ՇՕՎՈՒՇԵ/Ց

2 70Խ2,

7.

2, Խ., ԵԼՈԵ,

1978, էջ 20:

Կանտը գրում է. «...Մեկ այլ քրիստոնյաժողովրդի՝հայերի մուտ իշխումէ ինչ-որ հատուկ տեսակիառնտրայինոգի, այն է՝ նրանք զբաղվում են փոխանակությամբ՝ Չինաստանիսահմաններից ոտքովճամփորդելով մինչնԿորսոյիհրվանդանը Գվինեայի ափին. դա ցույց է տալիսայն բանիմացն աշխատասերժողովրդիհատուկ ծագման մասին,որը հյուսիս-արնելքիցմինչնհարավ-արնմուտք ուղղությամբանցնումէ գրեթե ողջ Հին աշխարհը ն կարողանումգրկաբաց ընդունելությունգտնել այն բոլոր է նրանցբնավորության ժողովուրդների կողմից,որոնցմոտ լինումեն. դա ապացուցում (որի նախնականձնավորումըմենք արդեն ի վիճակիչենք հետազոտել)գերազանցությունըներկայիսհույներիթեթնամիտն ստորաքարշ բնավորության նկատմամբ»(1. ԽՍԶԻԵՆ.

ՇՕԿՄՒՇԵ/Ց 8 Լ/60/

10Խ22., 7. 6, Բ/., "//ԵւՇՈԵ",1966, էջ 572-573): Շ. Մոնտեսքյոն իր հանրահայտ«Պարսկական նամակներ»ստեղծագործության «Ափերիդոնըն Աստարտան»հատվածումներկայացնումէ մի ամուսնականզույգի դժվարինկյանքիպատմությունըն նրանց անզուգականօգնությունցուցաբերածհայ վաճառականիխորապեսմարդկայինու վեհ կերպարը՝ի տարբերությունայլազգի վաճառականների: Հայ վաճառականըպատրաստ է ֆինանսականկորուստներկրել հանուն այն բանի, որպեսզի ամուսինըկարողանագերությունիցազատելկնոջը ն պահպանիիր ընտանեկաներջանկությունը: Հաշվի առնելովայն, որ հայ առնտրական մեծ հեղինակություն բուրժուազիան ուներ՝Մոնտեսքյոն 17-18-րդդարերումԵվրոպայում է ընտրել:Ավելին,կարող հայ վաճառականիմարդկայինկերպարըոչ պատահական ն Աստարտայի ենք անգամնշել, որ Ափերիդոնի մասինպատմության մեջգործ ունենք հետ (տե՛ս հայ վաճառականի տարբերակի ընդհանրականկերպարիմոնտեսքյոական ԼԱ.Ո. Խ/Ե6ՇԽԵՇ, Ոճքատոշճտծ 2010: ՄոնտեսքյոյիստեղծագոՈտշեխճ, ՄՅր. ձ3ՅնյեՅՑ, րծական ժառանգության հայագիտականկողմերի մասին տե'ս Հ. Միրզոյան, Մոնտեսքյոնհայերին Հայաստանիմասին,«Նորք», 1989, Կ 7, էջ 137-143): Ջ. Բայրոնն ասել է. «Դժվար է գտնել մի ժողովրդի տարեգրություններ՝ պակաս են, որոնց արատավորված քան հայերիտարեգրություններն հանցագործություններով, կեղեքման հետնանք, բայց առաքինությունները խաղաղ էին, իսկ թերությունները՝ ինչպիսինէլ լիներ նրանցճակատագիրը,իսկ այն տխուրէ, ինչն էլ որ նրանցսպասի մեկը ողջ եապագայում,նրանց երկիրըմիշտ պետք է մնա ամենահետաքրքիրներից են րկրագնդում...Այդ մարդիկստրկացված, վեհանձնազգի, որը բայց հոգնորանձինք ենթարկվելէ աքսորի ու ճնշմանհրեաներինու հույներինհավասար,բայց չի կրել ո'չ առաջինների չարացածությունը,ոչ երկրորդներիստրկամտությունը:Այդ ազգը ն բոլոր պատիվները, է ձեռք բերել՝չդիմելովվաշխառության, որոնք հարստություններ են է (մեջբ. կարող շնորհվել նրան, ով գտնվում ստրկությանմեջ, առանցինտրիգների»

բազմաթիվայլ երնելիներիդրականխոսքերը,որոնք տրամագծորեն հակառակ են ադրբեջանականքարոզչամեքենայիհամար սիրելի ադարձածներին:Միգուցե,Իսմաիլովինն նրա մեթոդաբանությամբ ռաջնորդվողներին երբնիցեբախտչի վիճակվելծանոթանալուհայերի մասինհայտնիմտածողների, գրողներիկամ գործիչներիդրվատանքի խոսքերին (առաջեորդվենք«անմեղ» չիմացությանկանխավարկանս չի կարողխոցելիչդարձնելնրանց ծով), սակայնայս հանգամանքը Բանն այն փաստարկողական ապարատը կամ մեթոդաբանությունը: է, որ հապճեպընդհանրացումներ կատարելըկամ մի քանի դեպքերի հեռուն անելը նույնպեսգիհիման վրա գնացողեզրակացություններ տականհետազոտության դուրս է, տրամաբա«տրամաբանությունից» է: նականսխալիդրսնորում Հանգամանք,որը հայատյացքարոզչություն իրականացնող բազմաթիվհետազոտողների պարագայումկարծես անտեսվում է կամմոռացվում: (Թեպետսույն հոդվածիհիմնականնյութը Ադրբեջանիկրթական համակարգումհայատյացության դրսնորումներնեն, այնուամենայնիվ նշենք, որ Իսմաիլովիմոտեցմաննուղղվածանդրադարձըչի կարելի դիտել որպեսհետազոտականավելորդություն,քանի որ այն ընդհահանուր գծերովբնորոշ է նան Ադրբեջանիկրթադաստիարակչական մակարգումտեղ գտած հայատյացթեզերին, ինչն առավել հստակ կդառնահետագաշարադրանքում: Ադրբեջանումհայատյացությունը պետականմակարդակովխրախուսվողն իրականացվող քաղաքականկուրս է, որն իր արտահայտություննէ գտել ինչպեսնախադպրոցական, այնպեսէլ դպրոցական ըստ Հայտնիդասականները՝ հայերիմասին,(2012),հմք://ճոոծունո.յՈԵ.ո/հօոոօ1/2011-1113-03-58-57/16ոո, 5:

Վ. Բրյուսովնասել է. «Հայաստանը ողջ մարդկության հոգնորկյանքիկենտրոններից մեկն է: Այն արժանի է ուշադրությաննույն չափով, ինչ չափով որ ամենահիանալի ժողովուրդներիպատմությունը, որոնք իրենց ինքնուրույնավանդնեն ներդրել մարդ(մեջբ. ըստ հայերի մասին», (2012),

դասականները՝ «Հայտնի Պետրոսի 1-ին պատկանումհետնյալ հայ ժողովրդինպահել խոսքերը.«Ազնիվ

մշակույթի մեջ» կության հ

են

առանձնահատուկ Մենք հրամայելենք նրանցվաճառականությանը ողորմածությամբ... ոչ միայն պաշտպանել,այլն առավել մեծ շահի ու օգուտի համար որոշ առանձին էլ կօժտենքու ամենաողորմած արտոնություններով ձնով բարյացակամ կլինենք»(մեջբ. ըստ «Հայտնի դասականները՝հայերի մասին», (2012), հեք://2ոտճոռուրե./ո/հօոոծ1/2011-11-13-03-58-57/16ո/23675):

հաստատություններում: Այս առումովպատահական չէ, որ նկատի ունենալով պատմությանժամանակակիցադրբեջանականդաԻ. Աբբասովըգտնումէ, որ դրանցում««...պատմական,ոսագրքերը՝ խերիմ թշնամու» կերպարի կերտումը անցյալի էթնոպատմական մոդելի կենտրոնական,կարնորագույն մասն է, որի շուրջ էլ ձնավորվում է պատմություն առարկայի դասավանդումըմիջնակարգ դպրոցում»»7:Իրողություն, որի հանդեպ քննադատականլռակյացությունըոչ միայնվտանգավորէ, այլն որոշակի տուրք է այսօրինակ Պետք է փաստել,որ Ադրբեջաերնույթիհետագաարմատավորմանը: նը հայատյացության արմատավորմանը միտվածիր կրթական ն այդրսնորումէ որոշակիզգուշավորություն՝ լաբնույթաշխատանքներում ն հանդեսգալովներքին արտաքինլսարաններիգործոնըհաշվի առնելու դիրքերից:Եթե ներքին լսարանինհասցեագրված հրապարակումներում,քարոզչականբնույթի տեքստերումնկատելի է անկաշկանդ հայատյացությանփաստը, ապա արտաքինլսարանին հասցեագրված«հաղորդագրություններում» հիմնականումաչքի են զարնվում հանդուրժողականության, այլասիրության,մարդասիրականարժեքների հանդեպԱդրբեջանիհավատարմության մասինհայտարասա րությունները:Իհարկե, չի նշանակում,թե հարնանպետությունը միջազգայինհարթակումխուսափումէ այնպիսիդրույթներից,որոնց համատեքստում Հայաստանըներկայացվումէ որպես ագրեսոր պետություն,իսկ հայերը՝որպես եղեռնագործներ: Օրինակ,Ադրբեջանի նախագահԻ. Ալինը տարիներշարունակմիջազգայինտարբերհարթակներումհետնողականորեն,սակայն տարբերձնակերպումներով է միննույնքարոզչականթեզը, ըստ որի Ադրբեջանը բարձրաձայնում է զոհն հայկականագրեսիայի,իսկ ադրբեջանցիները՝ հայերի «ցեղասպանձեռքի»: Հասկանալիէ, որ նման դրույթներըմիտվածեն միջազգայինհանրությանառջնհայի ն հայկականպետության(ների) մասին բացասականկարծիքձնավորելուն,արցախյանհակամարտության հարցում Ադրբեջանիդիրքերն ամրապնդելուն,սակայնխնդրի լրջությունըպետքէ դիտարկելայլ հարթությանվրա: Բանն այն է, որ արտաքին լսարանիմակարդակումշարունակշեփորահարելովտարածքային ամբողջականության,«Խոջալու ցեղասպանության» ն այլ

Ց ԲՕՒՈՇԽՇ76

3286Ո6Ե(թ«

«Է|ՅւլոՕՒԹՈԵՒՃՑ

օ6քթ832 ԲՇրօքոտ» 8 Շքօրէտօ( ՍԿՇՅԻԵՈ: 79, «ՄՇՄՕքՄԿՇՇ:(0ՒՕ8քձո8», (2012), էջ հԱք://ոոողք6.ԵՉ6|Նօոք/մօտոօժչ/|լիշու ՃԵԵոՏօԿ.քմք

||. 668-068.

ենթարկելովիր կազմումտեղաբնիկժոդրույթներըն սպեկուլյացիայի ղովուրդներիգոյության փաստը՝Ադրբեջանը մի կողմից ջանում է հավատարիմ,բայց զոհ դարձածպեարնմտյանարժեհամակարգին տությանիմիջ ձնավորել,իսկ մյուս կողմից՝շեղել միջազգայինհանրությանուշադրությունըերկրումօրըստօրեխորացողհայատյացության փաստից: նս մակարդակում Ադրբեջաննիր կրթականքաղաքականության քարոզչականթեզի դիրքերից, հանդեսէ գալիս վերն արտահայտված սակայն՝նորանոր շեշտադրումներով:Եթե արտաքինլսարանի մակարդակումայդ թեզն առավելապեսմիտվածէ հակառակորդիհեղիարժեքային նակազրկմանը,ապա ներքին լսարանի մակարդակում` միասնականպլատֆորմկամհայրենասիրության, արդարության,խիզախությանԱ այլ որակներիինքնատիպըմբռնումձնավորելուն:Ավելին, եթե արտաքինլսարանինհասցեագրված հաղորդագրություններում այս թեզն ըստ էության շրջանառվումէ «Հայաստանը,հայերը զգուշավոր, ապա այսպիսին կամ այնպիսին են» համեմատաբար է ««Հայաստաննու ներքին լսարանիմակարդակում այն մատուցվում հայերը չարիքի աղբյուր են ն մարդասիրություննու հայրենասիրությունը ենթադրումեն դրանցվերացում»»խիստվտանգավորմոտեցմանդիրքերից:Այսինքն՝եթե արտաքինլսարանիմակարդակում հայերինու Հայաստանըպիտակավորող թեզերով Ադրբեջանըփորձում է ամրագրելսեփականմոտեցումներիարդարությունը,ապա ներքին լսարանի մակարդակում՝ լեգիտիմացնելհայատյացությունը: Պատահականչէ, որ դաստիարակչականբնույթի ադրբեջանական պատմվածքներում, հեքիաթներումընթերցողըկարող է արձանագրել ն բարի չար ուժերիմիջն պայքարիարդիականացված տարբերակների փաստը,որտեղչարի մարմնացում կամչարիքիաղբյուր են համարվումհայերը:Ավելին,ադրբեջանական քարոզչամեքենան արտաքինն ներքին լսարանի գործոնով պայմանավորված՝ չարի, անարդարության, ագրեսիվության, անմարդկայնության սուբյեկտիորոշմանհարցում հանդեսէ գալիսէթեիկականին ինստիտուցիոնալ-պերականի տարբերակման դիրքերից:Եթե արտաքինլսարանումշեշտըդրվումէ ինստիտուցիոնալ-պետականի վրա, Հայաստաննու իր իշխանություններն են հիմնականում սպառնատարածաշրջանային խաղաղությանը ն ցող միջազգային նորմերըխախտածդերակատարները (եթե հաշվի

չառնենք Ալինի հայտարարություննայն մասին, թե համայնհայությունն է Ադրբեջանիթշնամին), ապա ներքին լսարանիմակարդակում թշնամին որոշվում է էթնիկականգործոնի դիրքերից: Այս դեպքում պայքարիթիրախը ոչ թե սոսկ մոնոէթնիկՀայաստանիՀանրապետություննէ, այլ՝ համայնհայությունը:Բարի ն չար երկանդամհամակարգում հայը աշխարհաքանդ,ապակառուցողական,այլասերված էակ է, որի դեմ պայքարնավանդէ ոչ միայնսեփականպետությանու ժողովրդի, այլն համայն մարդկությանդրական ապագան կերտելու գործում:Ցավալի է, սակայն դիցարարականտարրեր բովանդակող կրթական այսօրինակքաղաքականությամբ Ադրբեջանըհանդես է ու գալիս ռասիզմի նացիզմիդիրքերից,որը, իրականում,վտանգումէ խաղաղությունը,այլն նպաստում է ոչ միայն տարածաշրջանային խորթ ն մարգինալարժեքներունեցող արնմտյանարժեհամակարգին ձնավորմանը:Իսկ այս ամենըվկայում է այն մա«քաղաքացիների» սին, որ շարքայինադրբեջանցին,նորահասսերունդնադրբեջանական քարոզչամեքենայի ազդեցությամբիրապես վտանգումեն իրենց ապագան,քանզի, ինչպես կասեր գերմանացիմտածող Լայբնիցը՝ ներ«ներկան մշտապեսհղի է ապագայով»»:Իսկ ադրբեջանական ն կան կոչված է հաստատելու,որ Ադրբեջանիժողովրդավարական եվրոպականարժեհամակարգին համահունչապագանխիստկասկաաէ, ծահարույց քանզի համագործակցության տրամաբանությամբ ռաջնորդվողմերօրյաաշխարհումէթնոմշակութայինկամ ազգային պատնեշներծնող դիցերով սերունդ դաստիարակելը կարող է հանգեցնելկործանարար ինքնամեկուսացման: է, մեղադրանքԱդրբեջանը մերժումէ իրեն հասցեագրված Ճիշտ ն ները փորձումէ միջազգայինհանրությանըներկայանալմարդասիՍապետությանկարգավիճակով: րականարժեքներովառաջնորդվող ն է, կայն իրողություննայն որ պաշտոնապես հռչակվածի իրականացվողի միջն գոյություն ունի անջրպետ,ինչի խոսուն վկայություննեն Ադրբեջանիօրենսդրությունըն կրթականծրագրերի, դասագրքերի այլասիրական խոսպաշտոնյաների բովանդակությունը, ադրբեջանցի քերն ու այլատյացությունը խորացնողգործերը:Ասվածնառավելակդառնա,եթե հատուկանդրադառնանքԱդրբեջանում ռարկայական լոյս տեսած դասագրքերի,ուսումնականձեռնարկների,մանկական Այս առումովուշագրավն խիստ գրականությանբովանդակությանը:

արժեքավորէ հայկականկողմի ստեղծածտորխ.876Ր-հյց.ոքօ էլեկտրոնային կայքը, որտեղ ընթերցողըկարող է հանդիպելհարուստփասաղբյուրներից:Ընդ որում, տականնյութի՝վերցվածադրբեջանական են ոչ թե սոսկ այս կամ այդ աղբյուրները հիմնականումբովանդակում այն հեղինակի տեսակետը, այլ` Ադրբեջանիպետականմոտեցումը, քանի որ նյութերի մեծ մասը տպագրվելէ պետականկառույցներիեԲացի այդ, անհատական մոտեցումըարտացոլող րաշխավորությամբ: նյութերիցշատերիպարագայումէլ կարող ենք ասել, որ դրանց հետնում կարելիէ նկատելպետության«ներկայությունը»,քանի որ Ադրբեխախտող ջանի օրենսդրությանպահանջները հրապարակայնորեն մնում են անպատիժ:Այսինքն՝ անհատ հեղինակներիտեսակետները ադրբեջանական ԶԼՄ-ների, կրթական համակարգիշրջանակներում կարելիէ արձանագրել Ադրբեջանիօրենսդրությանբազմաթիվդրույթն անպատժելիության արդյունքումայդ խախների տոտալ խախտման տումները հետնողականորենշարունակելուիրողությունը: Ասվածն առավելպարզ կդառնա,եթե ներկայացնենքԱդրբեջանիօրենսդրության մի քանի կետեր, որոնքվերաբերումեն երեխաներիդաստիարակությանն այլատյացությանհետ կապվածհարցերին:Օրինակ՝Երեխայի իրավունքներիմասին ԱդրբեջանիՀանրապետությանօրենքի 1-րդ հոդվածիհամաձայնյուրաքանչյուր երեխա ունի զարգանալու ն ազգային ու համամարդկային արժեքներինհամապատասխան, մարդասիրությանն բարոյականությանսկզբունքներիհիման վրա դաստիարակությունստանալու: Այդ նույն օրենքի համաձայն՝երեխաների շրջանում արգելվում է ֆիլմերի, գրականությանն այլ միջոցների տարածումնու ցուցադրումը,որոնք քարոզում են բռնություն, բռնապետությունԱ այլն՛': Ինչ վերաբերումէ այլատյացությանը, ապա Ադրբեջանի Հանրապետության քրեականօրենսգրքի154 հոդվածի 1-ին կետի համաձայննվազագույնաշխատավարձի հարյուրապատիկիցմինչն հինգհարյուրապատիկի չափով տուգանքկամ մինչն մեկ տարովուղղիչ աշխատանքներէ նախատեսված այն դեպքերում, երբ քաղաքացիներիիրավահավասարությունը խախտվումէ՝ կախված ռասայական,ազգային,կրոնական,լեզվական,սեռային պատկանե-

Տե՛ս ՅՅԻՕԻ

հնք:

436ք6ոնյյիռիՇսօի Քօշոյ ոու

.ՀօՏՏոձ.ոՅՐօԺ.-ս/|

02.հէ

օ

ոքոտճ»

ք666:ոտ,

լությունից,ծագումիցն այլն»: Անշուշտ, օրենսդրականայս տողերը սակայնխնդիրնայն է, որ օրենքիպահանջարժանիեն դրվատանքի, ու իրականությանմիջն առկա է մեծ ջրբաժան: ների ադրբեջանական Նախ՝ Ադրբեջանինախադպրոցական, դպրոցականն այլ հաստատություններումերեխաներիդաստիարակությանընթացքում որոշակիորեն բացասվումեն համամարդկայինարժեքները,մարդասիրութԲացի այդ, Ադրբեջանումխախտվումեն յունն ու բարոյականությունը: իրավունքները,իսկ հայկականծաազգայինփոքրամասնությունների գում ունենալըգործազուրկդառնալու,վտանգվածկյանքունենալուն այլ բացասականերնույթների պատճառկարող է հանդիսանալ:Ռադեմ եվրոպականհանձնաժողոսիզմի ն անհանդուրժողականության վի 2011թ.զեկույցումնշվում է, որ Ադրբեջանում ապրող էթնիկ հայերը առօրյա կյանքումենթարկվածեն վտանգների,իսկ ԶԼՄ-ների քաղաքականություննու Ադրբեջանիպաշտոնականգաղափարախոսությունը հանգեցրելեն նրան, որ հայ լինելը համարվումէ վիրավորական, իսկ հայկականծագմանմասինհայտարարությունը կարող է անգամ դատականհետաքննության պատճառհանդիսանալ':: Ավելին,ադրբեջանական փոտ.քոռճչկայքում տեղ գտած «Վարկաբեկող փաստ կրթական համակարգում»խորագրովնյութում որոշակիորենքննադատվումէ կրթությաննախարարՄիսիր Մարդանովը,քանի որ նա ««Ադրբեջանիեորահասսերնդի դաստիարակությանգործը վստահել է թուրքերի թշնամուն»»(պարզվելէր, որ Բաքվիթիվ 246 դպրոցի տեօրենըմայրականգծով հայուհի Էլզա (Թագինանէ): Կայքը զարառ մանքէ արտահայտում ձնակերպելովհետնյալհռետոեղելություն՝ րականհարցը. ««Ինչպե՛սկարելի է վստահել մեր ապագայիերեխաներիկրթությանն հայրենասիրական դաստիարակության գործը խառնածինհայուհուն»»՛: Ակնհայտէ, որ այս հրապարակումն ադրբեջանական օրենքիպահանջիխախտումհանդիսացողկոչ է բովանդակում,քանի որ Ադրբեջանիքաղաքացինիր հայկականծագման պատճառով գործունեությունծադիտարկվումէ աշխատանքային

Տե՛ս 7Ր0ՈՕԹԻԵլի ԽօղՇռՇ

ԷՇԹ| օ66ՀՈՕԻՕՓԵՃ

.

37ԱՈՎՇՇԽ՝Հ

Շ/ՏԵՇՕԱ

Տե'ս ՇԻ(/

հճգճոի

ՃքոՈՒ,

.

ձ56ք6ճ8րյի նիՇօիՔօշոյ6ուա,

օօո/

ԻՃ

ղոքօեօքճ

Եռ

հճք.//5քշօոօքիօելո,օոջ/7ք-2370

ՀՃմծյ/ ալո: Ճ36քծռիրոտիծ,(2012),

«ւօնափօոել

-

թատի),

(2012),

համեայլ քաղաքացիների վալելուտեսանկյունիցոչ իրավահավասար մատ: ԱյսինքնԱ̀դրբեջանիքաղաքացու իրավունքներըկախվածության մեջ են դրվումնրա էթնիկականպատկանելությունից, ինչն օրենմերժումն է կամ խախքով նախատեսվածիրավահավասարության տումը:Պատահականչէ, որ ադրբեջանցիազգագրագետՍնիլ Հուսեյիր «Էթնովան«Հենրիխ Բյոլի հիմնադրամի» կողմիցհրատարակված նիկականպատկանելությունը որպեսկարգավիճակն ստիգմա.հայեԲաքվում»խորագրովհետազոտության մեջ նշում րը հետխորհրդային է, որ հայկականէթնիկականինքնությունըհետխորհրդայինԲաքվում է ենթարկվել:Այսինքն՝համաձայնՀուսեյնովաստիգմատիզացիայի՛ծ է այն գայի՝ Ադրբեջանիտեղեկատվական դաշտը ներթափանցված ղափարախոսությամբ, որ Բաքվի ստիգմատիզացված բնակիչները (եկատիունի հայերին)վտանգեն ներկայացնումն բացասական հույզեր առաջացնում:«ԶԼՄ-ներում, ինչպես նան առօրյա կյանքում, գրում է Հուսեյնովան, մենք լսում ենք սրիգմատիզացվածհայեցակարգեր ««պատմականթշնամիներ»», ««փոքրիկ հայ տականք»», «Խաչիկ»» ն այլն: Կարելի է ասել, որ էթնիկականպատկանելությունը դառնումէ որակ, որը տարբերակումէ Բաքվիհայերինքաղաքի այլ բնակիչներիցն Ադրբեջանիայլ քաղաքացիներից»»՞: Վերադառնալով հոդվածիհիմնականհարցին՝Ադրբեջանիկրթականհամակարգում հայատյացությանը, փաստենք,որ վերջինսունի մի շարք ախտանիշներ, որոնքկարելիէ ներկայացնել հետնյալխմբերով. Լ Պատմագիտականկամ պատմամշակութային:Այս ախտանիշներըդրսնորվումեն պատմությանդասագրքերի,պատմագիտականհետազոտությունների բովանդակության մեջ: Դրանեն ցում հայերը հերտնողականորեն ներկայացվում որպես տան մշակութակործան րածաշրջանային «հյուրեր»,պատմազուրկ ժողովուրդ: 2. էթնոհոգեբանական:Այս ախտանիշները հստակ դրսնորվում են տարաբնույթգրականության մեջ հայի էթնոհոգեբանական -

-

Առաջացելէ հունականծագում ունեցող ստիգմաբառից: Նշանակում է պիտակավորում,հիմնականում բացասական այս կամայն հատկության որնէ մարդու ասոցացում կամխմբիհետ: Մեջբ. ըստ ՍՇշղճղօտՅհա6:ՇԽ(/Լ տ ՅԵառքետոոճք ոքօոոոճեոտ 8 Հ36քթ6ճՄ ԵՅԻ

ՈքԱՑծՇՈւ հ ՕՐՅՐՈՅՈՒՅՅԱՄՄ ՈՄՎԵօՇԼՑ

ՅքոՄԻ 8 Եթ), (2012), հմք:

ԼՅՈՈՅ.Յողե

13/876-ԵՅյլ

նկարագրիներկայացման ժամանակ:Ադրբեջանական քարոզէ չամեքենանհերնողականորենարմատավորում չարիքի աղբյուր հանդիսացողհայի բնազանցական կերպարը,որի համատեքստումհայ լինելը դառնում է բացասականորակի արտահահայտություն:Ընդ որում, հայի կերպարիարատավորումը ճախ տեղի է ունենում ««բացասականընտրանքի»»մեթոդով: Բանն այն է, որ ինչպես ԶԼՄ-ները, այնպես էլ ուսումնական գրականությունը ներկայացնում կամստեղծումեն որոշակիբացասականհամատեքստ,որտեղգլխավորդերակատարը հայն է: Օրինակ,ադրբեջանական ԶԼՄ-ները լուսաբանումեն հայասոտանյան կամ միջազգայինայնպիսիիրադարձություններ, ունեն ն են րոնք բացասական նշանակություն առնչվում հայերի հետ կամվկայումեն հայերի«թուլության»մասին(հանցագործ հայի կողմիցկատարվածսպանություն,հայ մարզիկներիպարտություն,ՀՀ զինվածուժերումզինվորիմահ ն այլե): Մինչդեռ այն լուրերը,որտեղկարելիէ արձանագրելհայերիձեռքբերումն այլն՝վճռականորեն ները, ՀՀ առաջընթացը": շրջանցվումեն: Իսկ դա նշանակումէ, որ ադրբեջանական լսարանինՀայասն տանիՀանրապետությանհայերիմասինբաժինէ ընկնումաառառավելապեսբացասական հույզերն տրամադրվածություն ջացնողտեղեկատվություն: 3. Բարոյագիտական: Այս ախտանիշները դրսնորվումեն առաքինություն, հայրենասիրություն,մարդասիրություն,հանդուրժողականությունն բարոյագիտական կարնորութտեսանկյունից յուն ներկայացնողայլ հասկացություններիադրբեջանական ըմբռնումների մակարդակում: Օրինակ'Ադրբեջանում հայրենասիրությունըենթադրումէ ոչ այնքանսեր դեպիհայրենիքը,սեփական մշակույթը,որքան ատելությունառ հայերը: Այս տեսանկյունիցվերստինպետքէ հիշել Ռ. Սաֆարովիօրինակը,ոմեծ մասամբընդունվեցորպեսհերոս, որպես րը Ադրբեջանում ազգայինոգու խորհրդանիշ,առաքինությանն բարոյականորակներիկրող: Ավելին,մահմեդական(ադրբեջանցի)երեխա60

Օրինակ՝ հայ շախմատիստների օլիմպիականչեմպիոն դառնալը, ֆուտբոլի ՀՀ ազգային հավաքականիհաղթանակը, արցախյան զորահանդեսը, միջազգային ՀՀ առաջընթացի զեկույցներում մասինթեզերըն այլն:

հետ բարոյականկողմնորոշումների ներիդաստիարակության, կապվածլրջագույնխնդիրներըհատուկ ուշադրությանեն արժանացելավելիքան մեկ դար առաջ: Այսառումովհատկանշաիր ն մի երիտասարդմուսուլմանի կան է Ուզեիր Հաջիբեկովի' հոդմիջն երկխոսությանձնով գրված «Այստեղից-այնտեղից» վածը, որի հատվածներիցմեկում հեղինակըուշագրավհամեմատությունէ անցկացնումմի կողմից ռուս ն հայ, իսկ մյուս կողմիցմահմեդական(ադրբեջաեցի)երեխաներիընտանեկան միջն: Ըստ Հաջիբեկովի,հայ ն ռուս երեդաստիարակության են գրագետն կիրթ մայրերի խաներըտանըդաստիարակվում ն ֆիկողմից,ժամանակինեն քնում, ոգու, բարոյականության զիկականառողջությանհամար պիտանիխաղալիքներովեն խաղում,լսում են հոգու ն առողջությանհամար հիասքանչերաժշտություն,հատուկ երեխաներիհամար հայտնի մանկավարժներիգրած պատմվածքներ,պոեմեեր,առասպելներ:Բախոսքը, իրենց ցի այդ, լսում են ծնողներիբարոյախրատական ն տանբարեկիրթ բանիմացհյուրերիզրույցներըն այլե"':Մինչդեռ այլ է պատկերըմահմեդական(ադրբեջանցի)երեխաների պարագայում:««Այեն, ինչ նրանքլսում են, գրում է Հաջիբեկովը, կեղտուր հայհոյանքներն վիրավորանքներեն, ինտրիգներ ն անպատվաբերբառեր են: Նրանց տեսածը"մեծերի վատ արարքներն են, նրանց ամենուրեք շրջապատում են կեղտն ու կեղտաջրերը,նրանք խաղում են փոշոտ ն հողոտ վայրերում, նրանց համար խաղալիք են... կատվինխեղդելը, շանը հարվածելը,մկների վրա նավթ լցնելն ու այրելը: Այսպիսով, միեչ մեր երեխաները դպրոց կհաճախեն`նրանց «ունն արդեն քանդված է»: Այսինքն` նրանք հենց ի սկզբանե զրկված են դաստիարակությունիցն դրա համար ստանումենք տխուրարդյունք: Ահա թե ինչում է մեր դժբախտությունը՝հասարակությանմեջ»»52: Վերը թվարկվածբոլոր ախտանիշները սերտորենկապվածեն ն են գտնվում ներդաշնակմիասնության մեջ, ինչն ավելի արդյունավետ է դարձնումհայատյացության արմատավորմանն ուղղվածջանքերը: -

-

ՅՑ

Տես.

Լռոչալ66աօթ,ԷՀււ6

32.Նույնտեղում:

ԻՇՇՎՅՇՐԵՇ

02.հնո| ՍԽԽծ, (2012),հէք://826Ոօհմմոթ/քսեհատու

Արդեննշվել է, որ պատմությանադրբեջանական դասագրքերում ադրբեջանցիներըներկայացվումեն որպես տարածաշրջանիհնաբնակ ժողովուրդ,որոնք համառ պայքար են մղել օտար զավթիչների ն մեծ ավանդ են ունեդեմ, տուժել են տարբերդավադրություններից ցել մարդկության քաղաքակրթականզարգացմանգործում: Հետխորհրդայիներկրների պատմությանդպրոցականդասագրքերիուսումնասիրությանարդյունքների վերաբերյալ զեկույցի համաձայն՝ ««...բացառությամբԲելոռուսիային Հայաստանի(պակաս չափով)՝ մնացած երկրները գնացել են նորահաս սերնդին ազգայանական մեկնաբանությամբպատմությունդասավանդելուճանապարհով,որը հիմնված է հին ժողովուրդ լինելու, նախնիներիբարձր մշակութային առաքելությանն ««ոխերիմթշնամու»»դիցերի վրա»»55: Ա սեփական պատմության Պատմական կեղծարարությունների նորովի ներկայացմամբա̀դրբեջանականդասագրքերումնորահաս սերնդի մոտ ձնավորումեն պատմականայնպիսի«հարթակ», որտեղ հայերը կամաթե ակամապետք է հանդեսգան ագրեսորի,այլատյացի, մարդատյացի կարգավիճակով:եթե պատմությանճշմարիտ շարադրման դեպքում բացահայտվում են դրական ն բացասական կերպարները, խաղաղասերներն ու այլատյացները, ապա դրա կեղծման պարագայում բնականաբար ստացվում է հակառակ պատկերը:Իսկ սա նշանակումէ, որ պատմությանադրբեջանական դասագրքերիբովանդակությունն առավելապեսմիտվածէ ադրբեջանցիների մոտ նոր ես-կոնցեպցիայի ձնավորմանըն ըստ այդմ՝ հայի թշնամականկերպարիստեղծմանը:««Այն, ասում է ադրբեջանցի պատմաբանԱ. Յունուսովը, թե ինչպես են հայերըներկայացվում (ադրբեջանական) դասագրքերում' ռասիզմէ: Այդ երեխաներըկմեծանան ատելությամբ,հանդուրժողական չեն լինի»"՞:Հայերիբացասական բնութագիրըչի սահմանափակվում սոսկ պատմությանդասագրքերիմակարդակում,քանզի Ադրբեջանիկրթականհամակարգում հայերինպիտակավորողբովանդակության կարելի է հանդիպել տարբեր առարկաներիգծով նախատեսված դասագրքերումկամ ու-

-

«ՕՇԹՅԼԱ6ԵԽ6

օ6ալօի Խօ1օթոմ ՔօՇՇՇՈԽՍմ հճթօղօ8

ՒՕՑԵԼ: Կ66ԻԱԵ1: ԽՇօթաս Մեջը. ձ. ըստ՝ (2012),

Ւօօ/ոճքօ8»,

Ի63888ՇՄԻԵԼ:

Ոօօ7Շօ0807ՇԽԱ:

Շ7քՅԻ

հ/., 2009, էջ 5:

ԼԱԽԿՕՈԵՒԵԼ:

քօատ Լլ), Բ36թ6նԱր անիծ. Խօ1օթյո Եճթօծրոհ, Շյուռոոո, Բրածո

-

Է

"

-8-շ

Է

իդի

սումնաօժանդակ նյութերում: Օրինակ, ադրբեջանցի Մ. Գյունեշլին քննադատելով ադրբեջանականդասագրքերի բովանդակությունը՝ ոգով ըստ էության ցույց է տալիս, որ դրանցումհայրենասիրության դաստիարակումն անցնումէ զավեշտիսահմանները:Դրա վկայություներից է ադրբեջանականդպրոցներումկենսաբանությունառարկայի որի հեղինակներընպատակեն համարնախատեսված դասագիրքը:5, դրել «գործնականաշխատանքների(լաբորատոր աշխապտանքնեեր, թեստեր, խնդիրներ,խաչբառեր)օգնությամբձնավորելսովորողների տեսական գիտելիքներ, ն դաստիարակելհայրենասեր անհատներ»6: Ողջունելիէ, երբ տարբեր առարկաներիդասագրքերըմիտված են նան արժեքներձնավորելուն,սակայնսույն դասագրքում քաէ րոզվող հայրենասիրությունը կառուցված հայկականթեմատիկայի շուրջ՝ աշակերտներին հաղորհակահայկական տրամադրվածություն դելու տրամաբանությամբ: Հանգամանք,որը կարծեսհերթականվկայություննէ այն բանի, որ Ադրբեջանում հայրենասիրությունը ուղիղհամեմատականէ հակահայկականությանը: Ասվածնավելիհասկանալի կդառնա, եթե վերստինանդրադառնանքՄ. Գյունեշլիին: Վերջինս վկայակոչումէ դասագրքի««Հենաշարժողականհամակարգիբնութագիրը», ««Հակիրճ տեղեկություններ արյան ն արյունաստեղծ համակարգիմասիե»»,«Հակիրճ տեղեկություններշեչառականհամակարգի մասին»» բաժինները,որոնցումդասագրքիհեղինակները աշակերտներինհայրենասիրական ոգով դաստիարակելուհամարառաջարկումեն տառացիորեն հետնյալխնդիրներըկամհարցերը. 1. Ո՛վ կարող է նշել ղարաբաղյանպատերազմում վերջույթները կորցրածհաշմանդամների մոտավորթիվը: 2. ԼեռնայինՂարաբաղիպատերազմում 20-21 տարեկան երիտասարդներըթշնամու ուշադրությունըշեղելու նպատակովցած էին նետվումբարձրժայռերից:Չնայածբուժմանը՝նրանք հաշմանդամներեն: Շատերիստորին վերջույթներըչեն շարժվում, աոկաէ անմիզապահություն: Բացատրեք պատճառը:

9-րդ դասարանցիների համար նախատեսված «Կենսաբանություն-մարդ: Լաբորատոր աշխատանքներ»դասագիրքը հաստատել է 2003թ. Ադրբեջանի Հանրապետությանկրթության նախարարությանգիտամեթոդական հանձնաժողովի «Կենսաբանություն» սեկցիան: ԽՊՔոմաոՅն,(2012),հնք.//օոժհմճմոթ/Եօ0:5. Մեջբ.ըստ Ի/. ՕԽՇւսո, ԽՃՔԵ/3Խ 03.հնոլ -

3.1992թ. ղարաբաղյանիրադարձությունների ժամանակթշնամուց փախչողմարդկանցխումբն (երեխաներ, դեռահասներ, հղի կանայք,ծերունիներ)ուժերի ներածինչափով վազումէին դեպի անտառներ,լեռներ, հովիտներ:Նշեք այդ մարդկանց սրտի բաբախյուններիմոտավորթիվը ն բացատրեքպատճառը:

Զանգեզուրիցադրբեջանցիներին վտարելիսյուրաքանչյուրերկրորդիվիճակըվատանումէր ն արհեստական շնչառությանկաՈմանքտեղ չհասան, րիք էր զգացվում: ոմանքկենդանիմնահետ ցին: Բացատրեքմարդկանց կատարվածի պատճառը: Զավեշտիհասնող այս ձնակերպումներից շատերի պարագայում հստակ կարելի է արձանագրելադրբեջանական քարոզչամեքենայի հակահայկական թեզերից շատերը, որոնք դիդակտիկ«նպատակահարմարության»ն հայրենասիրության գաղափարիհովանու ներքո կրթականհաստատությունները վերածումեն այլատյացությանկրթօջախների:Օրինակ,2-րդ կետովակնարկվումէ հայերի դրսնորածդաժանության ն Արցախիադրբեջանապատկանության մասին, քանզի 20-21 տարեկան անդամալույծերիտասարդներիհերոսությունները բնորոշ են հայրենիբնօրրանըարտաքինագրեսորիցպաշտպանողի, խաղաղբնակչությանըհնարավորոչնչացումիցփրկողիվարքագծին: 3-րդ կետը ցույց է տալիս, որ թշնամիհայից փախչումէին երեխաները, դեռահասները,հղի կանայք ն ծերունիները,ինչը լատենտվկայությունն է հայերի անօրինակ դաժանությունների,անպաշտպան մարդկանցոչնչացնելունպատակադրության(համաձայնադրբեջանականքարոզչամեքենայի' երեխաները,հղի կանայքն ծերունիները մարդասպան հայերիանմեղզոհերնէին նան Խոջալուիդեպքերիժաայն միտքնէ սերմանվումկամ մանակ):4-րդ կետովաշակերտներին հիշեցվում,որ ադրբեջանցիները հայերիկողմիցվտարվելեն Զանգեզուրից՝իրենց «պատմականհայրենիքի»մի հատվածիցն այլն: Ակնհահայտ է, որ այս խնդիրներիշնորհիվադրբեջանցիաշակերտների համարմար հայրենասիրությունը կարող է դառնալհայատյացության ձնակերպած հարժեքը, քանի որ, դատելովդասագրքիհեղինակների ցերից՝հայրենասերադրբեջանցիձնավորելուհամարանհրաժեշտեն մարդասպան հայի ն ադրբեջանցիզոհի կերպարները:Եթե հարնան 4.

Ց

Տե'ս

նույնտեղը:

առարկանէ ծառայումհապետությանմեջ անգամկենսաբանություն կահայկականոգով հայրենասերներկերտելուգործին, ապա մնում է ինչպիսիներուժ են բովանդակեթե հաչատյացության պատկերացնել, առարկաներիդասագրքերըկամ դրանց հետ կապլու հումանիտար վածգրականությունը: Չնայածխնդրոառարկադասագիրքըվերաբերումէր 9-րդ դասարանցիներին,սակայնդա չի նշանակում,թե հայերիմասինհիշատակումները սկսվում են բարձր դասարաններից:Հայկական թեմատիկան Ադրբեջանիպատկանկառույցներըշրջանառությանմեջ են դրել տարիքիերեխաներիհամար:Օրինակ՝Ֆ. անգամնախադպրոցական ՔոչարլիիանվանՀանրապետական Մանկականգրադարանիգիտան Ս. մեթոդական ՎուրղունիանվանԿենտրոնական գրադարանիմեթոդականբաժիններիմշակածհամապատասխանաբար՝ «Նախադպրոցական ն դպրոցականտարիքի երեխաների հայրենասիրական դաստիարակության մեթոդականձեռնարկը»ն «Երեխաներինհայրենասիրականոգով դաստիարակելումեթոդականձեռնարկը»խոսուն վկայություննեն այն բանի, որ դեռնս 3 տարեկանիցսկսած ադրբեջանցի երեխաները«ծանոթանում»են հայերի բացասականկերպաեն վրեժին ատելության րին, դաստիարակվում ոգով:Այդ ձեռնարկներում բերվածեն կոնկրետսցենարներն վարողներիշուրթերիցարտաբերմանենթակաբառեր ու արտահայտություններ, որոնցումհայերն ունեն իրենցուրույնտեղը: Օրինակ՝հայությունըբառացիորենբնորոշվում է որպեսդարի աղետ, իսկ երեխաներինհայրենասիրական ոգով ն մոտ դաստիարակելու նրանց քաղաքացիական դիրքորոշումձնավորելու համարկարնորվումէ «Ովքե՞րեն հայերըն ո՛րն է մերքաղաքացիականպարտքը», «Ո՛վ է լավ մարդը»,«Ե՛րբէ տեղիունեցելԽոջալուի ողբերգությունը» թեմաներով քննարկումների անցկացումը: է Ինչ վերաբերում Ադրբեջանիպատմության դասագրքերին,ապա դրանցումհայատյացության մասինըստ էության«խոստովանում»են հենց հեղինակներըկամ երաշխավորելուիրավասությունունեցողնե///ՔՔ (/ոջոա1տ 125 Մ/ճր ճոմ Ք6օ6օ Ջ6քօոէոց)միջազգային րը: Օրինակ՝ կազմակերպության պաշտոնական կայքիհրապարակումներից մեկում Յ:

Տես

«ՔԵրծթուտ3

ՈՕշօծիտ ոօ ՈՅքԱԾՈՎՇՇԿԾԽ 8ՕՇՈՒՈՅՒՆԻՕ

«Խ6ՂՕՅՈՎՇՇԽՕՐՕ

ոշոր Ոօօօծրտ ոօ 8ՕՇՈՒՈՅՒՄՈԾ ոճ6մ 8

803թտօ18» 7 «ԽՈԹՈՕՈՎՇՇԿՕՐՕ

02.ինո| ո)»«օ»», (2012),հեք://225ոօհմմյոօ/ԵօօէՏ.

ՈՅՀքԱՈԾՈ/ԿՇՇԿՕԽ

ՄօԼԱԽՕԾՈԵՒՕՐՕտ

ԼաՕՈԵՒՕՐՕ

բերվածեն 10-րդ դասարանիպատմությանդասագրքիհեղինակ(Թոհետ հարցազրույցից որոշ հատվածեր,որոնցումնա ընֆիկ Վելինիտ: ճշմարտությունը դունումէ, որ դասագրքում ներկայացնելու համարօգէ երանգ տագործել բացասական ունեցող արտահայտություններ: ««Այդպիսիբառերը, ասում է Վելինը, հայերի մասին ճշմարիտ պատկերացումեն ստեղծում: Եթե ես նրանց չներկայացնեիայդպես, ապա ստիպվածկլինեիխեղաթյուրել պատմությունը»»5:: Հրամեջ նշվում է նան, որ Վելինի «լեզվին» հարիրարտահայպարակման տություններօգտագործվումեն նան 11-րդ դասարանիդասագրքում, որն ընդգրկումէ արցախյանպատերազմի շրջանը ն որտեղ հայկական զորքերն անվանվումեն ֆաշիստական:Ադրբեջանիկրթության ուսումնական ձեռնարկներին հրատարակություննենախարարության րի բաժնիվարիչ Ֆաիկ Շահբազլիիհավաստմամբ դապատմության է սագրքերիգրման համարմիակ պահանջըեղել այն, որ տեքստում վիրավորականարտահայտություններ չլինեն, դասագրքերըպետք է ու հանդուրժոնպաստենոչ թե ատելության,այլ ժողովրդավարության ձնավորմանը:::Անշուշտ,դրվատանքիարժանիէ ադրղականության բեջանցիպաշտոնյան,երբ խոսումէ հանդուրժողականություն սերմանող դասագրքերիանհրաժեշտությանմասին: Ավելին,նրա խոսքերը կարծեսբխումեն ԱդրբեջանիՀանրապետությանընդհանուրկրթության հայեցակարգից:Վերջինումնշված է, որ հանրակրթականհաստատությանշրջանավարտն այն մարդն է, որն ի թիվս այլ որակների՝ ««դրսնորումէ հանդուրժողական,նրբազգացն արդար վերաբերմունք մարդկանց,ազգայինավանդույթներին սովորույթներիհանդեպ»»52: Ավելին,միջնակարգ կրթությանընվիրվածբաժնումսահմանէ ված հետնյալնպատակը.սովորողներիմոտ ««....հարգալիցն հանդուրժողականվերաբերմունքսերմանել համամարդկայինարժեքների, մարդկանցիրավունքների ն ազատություններիհանդեպ»»5:: -

-

ամբիոնի երկրներիպատմության Բաքվի պետականհամալսարանի սլավոնական վարիչնէ:

«3թո Խարօթո ա " Տես նույնտեղը:

ոի,ամ

2.

"

ՕԱ2 ոգ աոմաոծ»,

Օ6ք83088Ի7 ձ36թ628րոտու Շսօ8 Թ/քթացյոյյա) աաակագոււ օՅաթոօ 5»

«ՆօԽպծույոտ

Ք6-Ո)6ՈՒ1», Նույն տեղում:

պետքէ արժնորել,սակայնեՓաստաթղթայինայս ձնակերպումները թե հաշվի առնենք ադրբեջանականիրողությունները՝ստիպված պետք է փաստենք,որ այդ փաստաթուղթնունի դեկլարատիվբնույթ: Պատահականչէ, որ Ֆ. Շահբազլինանդրադառնալովպատմության ադրբեջանականդասագրքերումհայերի առնչությամբ«ահաբեկիչ», կարծեսար«ավազակ»«ֆաշիստ»,«թշնամի» բառերիգործածմանը՝ դարանումէ՝ ասելով, որ դրանք չեն խախտումիր նշած սկզբունքը: ««Այդբառերը, ասում է նա, արտացոլում են փաստերը:Դրանք չեն առաջացնում,չեն հայերի հանդեպ անհանդուրժողականություն ակնարկումայն մասին, որ հայ ժողովուրդն իր ամբողջությանմեջ կատարելէ հանցագործություններ:Դրանք պարզապեսցույց են տալիս հանցագործություն կատարողների ազգությունը»»57-Այս են մի շարք հարցեր.կան արդյո՛քայնպիսի պարագայում առաջանում հետազոտություններ, որոնք ապացուցումեն, որ այդօրինակբառերի գործածումը չի հանգեցեումհայերիհանդեպանհանդուրժողականության ձնավորմաե,ինչո՞վէ պայմանավորված «հանցագործների» ազէ գությունըանընդհատշեշտելուանհրաժեշտություեը, ինչու՞ «հանցահաճախուղեկցվումկամ փոխարինգործի»ազգությանհիշատակումը վում ազգությանշեշպտմամբ, ինչու՞Ադրբեջանումշրջանառվողկրթաեն կան գրականությանմեջ բացասականերնույթներըներկայացվում հայի միջոցով, իեչու՞բազմաթիվհեքիաթներումբացասականկերն մարպարներըառավելապեսհայեր են: Ավելին, հանդուրժողական դասեր սերունդ դաստիարակողադրբեջանցիպաշտոնյանինչպե՞ս պետք է բացատրի,օրինակ, Ադրբեջանիմիջնակարգդպրոցներում Է. արտադասարանային ընթերցանությանհամար երաշխավորված Զեյնալլիի«Հայը» պատմվածքը, որտեղհեղինակըմերթհիշողությունը կորցրածն թուրքիինքնագիտակցություն ունեցողհայի, մերթէլ էթնիկ է թուրքերիշուրթերով պիտակավորում համայն հայությունը,բայց ոչ հանցագործին՝ հիշատակելովնրա ազգությունը: Դժվար է պատկերացնել ադրբեջանցիերեխաներիհումանիզմնու հանդուրժողակաեն նշվածպատմվածքում նությունը,եթենրանքդաստիարակվում տեղ գտած ««հայերըստոր են ն նրանց բոլորին պետք է ոչնչացնել»», ««հայերինպետք է ջնջել երկրի երեսից»»արտահայտություններով, -

-

Մեջբ. ըստ՝«3/քօե ԽՇրօքոտ 8 ձքոծհտմ հ Ճ36քծոն յոռի», (2012), 6 1-1-236ք6211628Ե6 հքէք://1Մքո.Ո6է/ԼԱ/Լօքօոէ-Ո6ՈՏ/քօաք-ԻՇԼօքմմ-8-2քո

հայերին ««շուն»», ««արնախում»»,««դաժան»»,«գողի արյուն ունեցող»», «կեղտոտ արյուն ունեցող»»ն այլ պիտակների:5 ոգով: Դժվար նան այն դեպքում,երբ, ինչպեսփաստումէ ադրբեէ պատկերացնել ջանցի լրագրողուհի Ուլքեր Իսմայիլգիզին, ադրբեջանականդասագրքերիցհանվել են չարի նկատմամբբարու հաղթանակիմասին պատմողավանդականհեքիաթները:5, սովորականմանկականսյուն են ժեները փոխարենըմտցվել ազգայինտոները,Խոջալուի ողբեր««Մենք, գրում է Իսգությանն Մուբարիզիմասինպատմվածքները: մայիլգիզին, հայերի հանդեպ ատելության հիմքի վրա դաստիարակելով մի ամբողջ սերունդ՝չենք կարող մեր ողջ գիրակցական կյանքըկառուցելթշնամուն ուղղվածհակաքարոզչությանվրա: Երբ վաղը խաղաղություն հաստատվի(հաշվի առնելով պատմությունը` այդ հեռանկարըավելիքան հավանականեմ համարում)'այդպիսի ջանասիրությամբէլ սրիպված ենք լինելու հանգցնելմեր ատելության զգացումը»»57: Իհարկե,ժողովրդավարական զարգացման ճանապարհանցնելու հայտ ներկայացրածցանկացածհասարակությանկամ պետության մեջ կարողեն գոյությունունենալմարգինալխմբեր,որոնքհանդեսեն գալիս ծայրահեղականության, ռասայականու ազայլատյացության, գային աստիճանակարգերի պաշտպանությանդիրքերից: Սակայն -

-

Տե'ս 3.

ձքոտի հմք://226ո«հմ,ոԹ/իւօժռ 368Եռողեւ. տե, արծ. 23.ինո|

Օրինակ՝պրոֆեսորԳ. Նամազովիհամոզմամբ՝ «երեխաների համարժամանակակից գրական ստեղծագործության նմուշ հանդիսացող»,«հայրենասիրություն, անկեղծություն, ազնվությունն հոգու մաքրություն» դաստիարակող «Իլհամին Ֆարիզայիպատմությունը»հեքիաթումընթերցողըավանդականհեքիաթներինբնորոշ բարու ն չարի թեզերի պայքարիփոխարենկարողէ ծանոթանալ ադրբեջանական քարոզչամեքենայի հիմանվրա կառուցված սյուժեի:Բանն այնէ, որ այստեղռուսներըն հայերըհանդեսեն ն արյունարբու գալիս թալանչիների դաժանաբար սպանելով էակներիկարգավիճակում՝ ամեն բան: Ավելին,հայի ծերերինն երեխաներին, թալանելովն ավերելովհանդիպած ն դաժանությունը ստորությունը դրսնորվումէ նան այնժամանակ,երբ գլխավորհերոսի ն դաժանաբարսպանումեն Իլհամին՝ ընկերները(նրանցիցմեկը հայ է) սրիկայարար չարաշահելովնրա վստահությունը:Ադրբեջանիկրթությաննախարարության տրաման հայրենաբանությամբ՝ ազգայինատելության«չտանող», «հանդուրժողականություն սիրությունսերմանող»այս հեքիաթըներառվածէ մանկավարժական բուհերիուսանողների ուսումնականձեռնարկներումն դպրոցականծրագրում (տես ԼՍԾքոատօթՅ, /օօթմտ ե Հո2տ Փձքոտել, (2012),

57), ՍՇԽՃաորԵԼՅԵԼ,

Ոօւմձրք"), (2012), ՈՕՎՇԻւ/ ոքօոձո "//ՅՈԵՎՄՈՂԻՃ 668 հճք.//8ո6ոշիրժութ/եօօեչ.

ենք. ճոօոժհլմությալօ5. 03.հնոյ:

04,ինո

պարադոքսալնայն է, որ ԵԽ անդամԱդրբեջանը,որը պատեհառիթը ն ժողովրդավարական լինելը բաց չի թողնում իր հանդուրժողական է համար՝իրականումմարգինալացնում այն խմբեբարձրաձայնելու ստիգրին, որոնց համար էթնիկականանհանդուրժողականությունը, մատիզացիան, այլատյացության հիմքովձնավորվածհայրենասիրությունն անընդունելիեն: Պատահականչէ, որ սեփականհանդուրժողականությունը «փաստելու» համար պաշտոնականԲաքուն շրջանառության մեջ դրեց Ադրբեջանում30000 հայերիգոյությանթեզը (իհարկե,արտաքինլսարանիհամար),սակայններքինլսարանիհամար շարունակումէ լեգիտիմացնել թշնամիհայիկերպարը:Այսինքն՝էթնիհետ կապվածխնդիրներիմասին կական փոքրամասնությունների է առավեպաշտոնականԲաքունարտաքինլսարանիններկայանում լապեսքաղաքացիականի,իսկ ներքին լսարանին՝ էթնիկականիառաջնահերթությանդիրքերից:Մի կողմիցխոսում է էթնիկ փոքրամասնություններիհանդեպ հոգածությանԱ անխտրականվերաբերմունքի մասին,իսկ մյուս կողմից՝թշնամի է հռչակումէթնիկ փոքրամասնություններիներկայացուցիչներից մեկին՝ հայերին (մոտավորապես երկու տարիէ անցելայն պահից,երբ ԱդրբեջանինախագահԻ. Ալինը համաշխարհայինհայությանըհրապարակավթշնամի հռչակեց): Իրողություն,որը վկայումէ այն մասին,որ Ադրբեջանիքարոզչամեքենաններքին Ա արտաքինլսարաններիմակարդակում քաղաքացիականին էթնիկականիարհեստականտարբերակման քաղաքականությամբվաղ թե ուշ լուրջ խնդիրներիառջն է կանգնելու:Չնայած Ադրբեջաննիր «նավթային»դիվանագիտությամբ միջազգայինմակարդակումայսօր կարողանումէ որոշակիորենխուսափելարժանի քննադատությունից, սակայնդա չի նշանակում,թե հայկականկողմը պետքէ դադարեցնիԱդրբեջանիռասիստական քարոզչությանմասին Դա բարձրաձայնումները: հնարավորություն կտա խնդիրըմիջազգային հարթակտեղափոխել,տարբերկառույցներիու անհատներիշրջանակներումդիսկուրսինախադրյալներստեղծելն, ինչու ո՛չ, հարվածել ադրբեջանական իշխանությունների «գրպանին»: ՇԽՇԼ6Ի6 ձքոճոօՓօծոքտ օ6քճ308816ՈԵՒօ1

8 ՇԼճԼԵՇ

Էճ օՇԽՕ86

836ք6ՅԱՈՉԻՅԻՅ.

Փճւո/ՎՇՇ յ ԽՀղՇքոճոօտ Օ6ՕՇԷօՇՄՇԼՇԽՇ ՎԻՃ

ՑԵԼԹՅ61Շ8, ՎԼՕ 8 Օծքճ30881ՇՈԵՒՕՄ

ՈՈՅԻՕԽՇքԻօ

Ճ36ք681ՈԳ

ՃՔԻ/ԷՒԷԼ ՇՃՔՐԸՔՒԼ

-

-

ձքխտիօօծտտ.Ւ )/ՎՇԾԽԵՏ(Խայծքոճոթ ՓճրԵճտՓմտեճւտմՊՅՅՇքՇՅՄԱՍԿՅԻՇԵՍ»

ՕՇՄԱԼՇՇՅՑՈՑ67Շ4ՒՕՇ/ոձքօւՑ6ԻԻՅՔ

ոօուտյտւճ

ԽԿՅՒմոտտ ոքճրօւճտոտօ1օՔ 1ահտխոտ ԽՅՎՇՇԼՅԽՄ, Ոօո/ տե Ճ ԷՅԱՈՇԼԵԼ 68քծ68. Քճտօ7Շեճ8 օ6ծ6ք8308816ՈԵՒՅՔ

ՄԻօոձ

ԱՇՈԵՒօ ՓօքխոտքօտՅի ծ տ 6/ո61 ոքճղոօոձրճրԵ ԻՇԻՅՑՈՇԼԵ ՄԽ661

18եօքօ

ՈօաօոծԻ

օքուլճիլտ6

ՕՇԻիօՕ86

ձքխքի6

ոքճոօրմտոքում

/Ճ36ք62ՄոՅԻՅ տտ,ոՈճլքտօաոՅ եօլօքօր

1Օո6քճի

ՒօՒօ

օ1ԵՕԼ6ԻՄՔ

Բ

ՅքԽՈՒՅՐ.

ձքոտւօօ6118, քճօտՅա, 1ՕոճքիճիլՕՇԼԵ, օ6քճխ30ԻՇԻԵՅՑՈՇԼԵ, ոճւքոօ71ՈՅԽ. Ճ36քծ21844, ՃքոոՒլ,

ԽՈՒՕՎՇՅԵԼԸ ՇՈ088:

ՇՄՇԼՇԵՃ

8816ՈԵՒՅՔ

ՃԹԻ/ԷԻ ՏձԶՇՏՅՃԱ

Ճ76ՐԵճյճո.

-

ո

Սո էհօ Ճոո6ճոօքհօելռ

-

ՅՀՐԵԱ6,Եռտօմ

հշ

քօիօյ օք

ՏսԵտԹթոնոճ6ժէհծէ էհօ 516

օո

հռ

զսձի Տ, քօհօ) օք Ճ26-ԵՅյձոՅոՏ

6մսՇճեօոճի

քճեօետո

8Տ

օք տհւշհ

Յէննժծ 101845

էհՇ Խճ7:

տօսմ

Յէ

քէն)

Տյ/Տէ6տօք

Տ,

15 օսեոծի/ (688764 ՃոոոՇոօքհօե:ճ

էհծ 6մսօճեօոճ| Տյտէծոոօք Ճ76-Եայտո. Օո էհօ Ետ 6մսօճեօոճ| 8165 էհօ /Ճո6ուռոՏտ 86 Ճ76ՐԵՅյյձու տղհ Հհ6 Տսօհ

ԷմսօՃէօոճ|

տ6-6

Յէ

օք ք8/5/ԻՇճեօոտ լո էհծ Տօ

ծի

ք6Տջծուոց1հ6 մոմ ճում

ՇՏք6Տծուծմ

)օտ/տհ.Լհ6 Լ8605է

ԷԹոոՅեօո օք Տսօհ

հճե՛օմ

ճՏՏտսոծ

)5

լո

էհծ 96ո6րճեօո,

օք էհ

էօ|6ոճու

ՃՐՈՇուճոՏ.

Խ6) 8Ոո6ոօքհօեյ,(505, 10/6Բճոօ6,6մսօճեօոճ| Տ/տէոտօք Ճ26ԵճյյՅո,Ճոծուռո, հճէ՛6ժ, քճէոՕետոո. 'ՊօՐՎՏ:

«ՍԱՍՈՒՆՑԻ

ԴԱՎԻԹ»

փ. գ.

թ. Ս. Լ.

էպոսիխորհրդանիշերը Մանուկյան

հայոց դիցերգություն«ՍասունցիԴավիթ» դիցազներգություն՝55 հետո մեր ազգի ինքնությունըներկաներից (դիցապատումներից:)) յացնողու այն սնող երկրորդգլխավորհոգնոր հուշարձաննէ: Էպոսի են կազառանցքըու բովանդակայինհյուսվածքիհանգուցակետերն մում տեսակ-տեսակ հայ ինքնությունըբնութագրող, խորհրդանիշերը՝ հայ ինքնությանարարչա-աստվածատուր բացարձակհոգեգծերըներկայացնողպատկերները:Այդ խորհրդանիշերիցորոշները՝պակասառանցքայիններըէպոսում պարզորոշ՝առերնույթ ներկայացվածեն: պարագայում,սակայն, բանը Մյուսների՝առավելառանցքայինների են ներկայացված, կամ այդպեսչէ. դրանք կամ խորհրդավորությամբ ներկադրանցվրա քող է քաշված (զգացվումէ այդ խորհրդանիշերը յացնող բանասացների զգուշավորությունը...),կամ էլ՝ այդ խորհրդանիշերի մասերըէպոսումշաղ են տրված(որոնքհետնաբարպետքէ ի մի բերվեն, «հավաքվեն»,որ վերականգնվիխորհրդանիշերի ամբողջականությունը):Այս երկրորդ ն երրորդ պարագաներում՝ հայ էպոսը իրենիցիսկըմի թաքնագիտական, հայ ոգու իսկատիպգծերըթաքնատեսորեններկայացնողմի գիրք է'66: Նշենք հայ դիցազներգության երկրորդխումբխորհրդանիշերի՝ ներկաէպոսումոչ բացահայտորեն յացվելուպատճառները: Ամեն մի բնական օրգանիզմ,ի վերուստսահմանվածկարգի համաձայնի̀ր կենսունակության,իր շարունակելիությանմիջուկը կազմողիր ամեն ինչը (օրինակ՝ծաղիկը՝վարսանդը,պտուղը՝կորիզը, է, կենդանին՝սեռական օրգանները) քողարկում,գաղտնապահում ըստ այդմ իր այդ ամեն ինչն իր համար սրբազնացնելով, դրանց խորհրդավորություն հաղորդելով,իսկ այլ օրգանիզմներից իրեն ա-

Դիցազն լեզվաբանորեննշանակումէ աստվածներին (դիցերին)հարազատսերունդ (ազն): Հետնաբար՝դիցազներգություննշանակում է աստվածներինհարազատ սերնդի՝աստվածամարդկանց մասինպատմողերգ (երգեր): է արդեն Դիցապատումը(դիցերգությունը), ի տարբերություն նախորդի,վերաբերում զուտ աստվածներին (դիցերին): Այս կտրվածքով էպոսը,որպեսառաջիններից մեկը,դիտելէ ԱրթուրԱրմինը,ավաղ, երբեմն տուրք տալով հորինվածքին(տե՛ս Արթուր Արմին, Հնագույն հեթանոսական Սասնա Ծոեր էպոսը, հ. 1-ին,Լոս-Անջելես,2007): աստվածաշունչ՝

պահովագրելով,անվտանգդարձնելով:Ազգն էլ բնական օրգանիզմ է, որի կենսունակությունը,անընդհատ լինելությունն ապահովող գործոններիցեն նրա խորհրդանիշերը,որոնք նա ըստ ամենայնի է (արտահայտությունը պահում-պահպանում, ««բարուրում»» Նարեկացու ««Մատյանից»»է), ըստ այդմ դրանց հաղորդելովսրբազնուիր համար,իսկ այլոց համար՝դարձնեթյուն, խորհրդավորություն՝ լով անձեռնմխելի,անվտանգ'":Այնպեսոր՝ հայոցէպոսինշվածերկէպոսում ոչ բացահայտներկայացումը րորդ խումբ խորհրդանիշերի՝ է նախ ն առաջ բանիբնականդրվածքով: պայմանավորված Էպոսի խորհրդանիշերըունենալովհանդերձ առասպելական հիմք ու հայ կյանքիհեթանոսականժամանակների (երբ ազգայինկեցութաձննէր իշխողը)դրոշմ,այնուամենայնիվ իրենցումկրում են նան (հատկապես,Չարենցիարտահայտությամբ, պատմության «կաղ միջու հայ կյանքի նադարի») կրոնականժամանակների բացասականազՀռոդեցությանհետքերը:301թ.-ին Հայաստանում քրիստոնեությունը մի թելադրմամբհռչակվեցմիահեծանպետականկրոն: Հայի նախնի՝ հայրերիցեկող ազգայինհավատքն,ն ընհանրապեսազգայինամեն ինչ (լեզու, երգ, պար, բանասացություն, դիցաբանություն...) արգելվեցին: Այդ արգելանքը,տարբեր ընդգրկումներով,շարունակվեցողջ միջնադարումու հետայդու:Արգելանքիենթարկվեցիննան, պարզ է, ազգայինխորհրդանիշերը՝ ազգայինհավատքիու մշակույթիառանցքային տարրերը:Բայց դրանք, չնայածայդ արգելանքին,հայի կյանքում, իհարկե,շարունակեցինապրել,ապրել՝«ակի ու կրակի»արանքում, դժնդակպայմաններում, գաղտնիորեն:Եվ պարզ է, որ ժամանաբանակի այդ որոգայթներում,այդ ահ ու սարսափիպայմաններում սացների՝հայ քրմության հոգնոր ժառանգորդների(ովքեր իրենց պահումէին...) հիշողութգլուխնու գլխումեղածնինչպեսկարողանում յան մեջ հայ ազգայինխորհրդանիշերը պահպանվելուէին ժամանակի թոզն ու փոշինիրենցվրակրելով,պահպանվելուէին՝ իրենցնախկին՝ պայծառտեսքըինչ որ չափով կորցնելով,ծպտվելով,բանասացների պատումներում տրոհվելով,հաճախ՝անանուն արծարծվելով: -

ու հասարակությունների՝ մարդկանցայդ անբնական Նկատենք,որ ժողովուրդների բանն այդպեսչէ. նրանք արտաքինաշխարհի հավաքականությունների պարագայում են... աոջն իրենցամեն ինչովբացվում,մերկանում /9/

Այնպես որ՝ պատմությանդժնդակ քառուղիներումհերոսաբար «փիր (հիասքանչ,բանիմաց,-Ս. Մ.) վերապրածմեր բանասացների՝ վարպետների»օգնությամբ մեզ հասած հայոց էպոսն'օ2,ինչպես ամբողջությանմեջ, այնպեսէլ՝ ներկադեպքում՝էպոսումարծարծված հայ ազգայինխորհրդանիշերիկտրվածքով,ընթերցել-հասկանալ-մեկնաանհրաժեշտությունը կա (մինչն այժմեղածները բանել-ներկայացնելու բավարարչեն, քանի որ դրանցումբացակայումէ էպոսի խորազնին ուսումնասիրությունը): Սույնը կարնորենքնան այն առումով,որ, ինչպես հայտնի է, Յունեսկոն հայոց դիցազներգությունըընդգրկել է համաշխարհայինոչ նյութական արժեքներիցանկում, ն հետնաէբար, ով, եթե ոչ մենք պետք է նախնառաջմեր խորախորհուրդ ու պոսը ճանաչենք,ճանաչենք նրա խորհուրդներովապրենք: Էպոսի տեսակ-տեսակխորհրդանիշերից վերծանենքհիմնայինները՝դիցականները:

Տեր կենդանին «Խնամք շա՛տէ մեծ թագավորին»» (էպոսի՝Արարչինուղղվածփառաբանական խոսքերից) «Տեր կենդանին» էպոսի գլխավորխորհրդանիշնէ: Դա է արծարծվումէպոսի՝մի շարք տեղերումհիշատակվող՝ գլխավորհավատո ու հանգանակերդումում՝ «Հացն գինին, տեր կենդանին»(տե՛ս,օրինակ, Էջ 25, 53, 210, 318):Քանի որ այդ երդումըէպոսումտրվումէ հերոսների կյանքիկարնորագույնպահերին,օրինակ՝տուն-տեղհիմնելու, մեծ զոհաբերություն կատարելուպատրաստակամություն հայտնելու, ահեղ թշնամուդեմ մեծամարտի դուրս գալու, Քուռկիկ Ջալալուն թշնամուկապանքներից ազատելու...կապակցությամբ, ուստիդրանից հետնում է այն, որ «Տեր կենդանին»խորհրդինհույժ կարնոր տեղ է հատկացվում:Ով է մեր դիցհերոսներիայդ շատ պաշտելիու կարնորելիՏեր կենդանին:Լեզվաբանորեներկու՝հոմանիշիմաստովկարելի է դա հասկանալ.կամ որպեսգերագույնանձ նշանակող՝կենդանիԷպոսիվերջումէպոսըպատմողին՝ «փիրվարպետին» «քառսունօղորմի»է տրվում(տե՛ս ««ՍասունցիԴավիթ», Հայկականժողովրդականէպոս», Եր., 1961, էջ 321): Այսուհետ էպոսինշվածհրապարակումներից մեջբերումները կարվենբուն տեքստում,փակագծերի մեջնշելովէջը: /02

ների (ողջ կենդանիաշխարհի, բոլոր կենդանիարարածների) Տեր'55, անձ նշանակող՝կենդանի(միշտ կամ էլ որպես՝դարձյալգերագույն ապրող, շնչող) Տեր: Այսինքն՝երկու դեպքումէլ Տեր կենդանինգերագույն անձի (զորության,էակի) իմաստովէ հասկացվում:Իսկ որպես է Արաայդպիսին,հայ հավատքայինընկալումներում պատկերացվել րիչը՝ԵրկնայինՀայրը, ում էլ հենց խորհրդանշումէ ավանդապահմեր էպոսի Տեր կենդանին:Խոսքը, որ Արարչիմասին է (ն ո՛չ մեկ այլի...) դա ավելիորոշակիէ դառնում,երբ էպոսի այլ՝ վերը նշվածներինման դրվագներում(ու նմանատիպլեզվականկոնտեքստներում)հանդիպում ենք «հեր կենդանին»(այսինքն՝կենդանիարարածներիՀայր, ով, պարզ է, Արարիչնէ), «երկնքի ու երկրի ստեղծող»(ով, դարձյալ պարզ է, որ Արարիչնէ) ն «մեծ թագավոր»արտահայտությունների տե՛ս, օրինակ,էջ 88, 51, 234): (համապատասխանաբար ասում է Հետնաբար, մեզ այդ պարզ դիտարկումը,մեր էպոսը է հասցրել հայ հավատքիգլխավոր՝Արարիչ պահել-պահպանել-մեզ խորհուրդը, ըստ որի Նա է տիեզերականգերագույն զորությունը՝ երկնքիու երկրի, երկնայինու երկրայինարարածների(«կենդանիների») արարողը, ամենայնը՝ տիեզերականու երկրայինզորությունները ու համակարգողն կառավարողը:Հն՛ուց ի վեր Արարիչ խորհուրդը ու ճանաչոկազմել է հայ հավատքիու կյանքի,հայ աշխարհընկալումի ղությանառանցքը,-այս առումովէլ կարնորենքէպոսիայդ ավանդապահությունը: ԷպոսումՏեր կենդանուանունըչի տրվում(դե, մեր հնարամիտ ստիպվածէին քողարկելխորհուրդը...):Բայցքանի որ բանասացները մի տեղ,ինչպեսիմացանք,նա կոչվումէ «հեր կենդանի»,ապա դրանից աներկբայորենհետնում է, որ նա հայ ավանդական դիցաբանությունից հայտնիԱրա-ն(Արա-Մազդն,-պարսկականտարբերակով':')՝ ԱրարիչըէպոսիդիցազուներկնայինՀայրն է: ԷպոսիՏեր կենդանին՝ ների, նրանց ցեղի, ազգիերկնայինՀայր արարիչնէ: Արարչիայդպիսի` հարազատական ընկալումըէպոսումակնհայտէ. Էպոսի հայ հեէ արտահայտվում, ին մասնիկըերբեմն ձներում,երբ վերաբերություն Բարբառային որպես հոգնակիակերտմասնիկ էլ է հանդես գալիս. օրինակ՝կենդանի-կենդանին՝ կենդանիներին վերաբերող: (Թե' հայոց,թե պարսիցմեջ ԱրարչիանունըԱրա-ն է եղել.պարսիկները պարզապես հավելելեն մազդա-ն(նշանակումէ պաշտելի): /05

րոս-հերոսուհիներըհամոզվածեն, որ Նա, որպես երկնայինՀայր, միշտ իրենց ազգին հովանի է կանգնում,զորացնումէ, տիրությունէ անում, ինչպես հայրն է իրենից սերվածի նկատմամբ վարվում: Դրվագներիցմեկում,օրինակ,ԾովինարըերկրպագելովԱրարչին՝ասում է. «Գոհանամ քենե, էրկնի ու էրկրիստեղծող,/ Որ ըզմեզիու մեր ժողովուրդ/Ազատարիրէն զուլումի(Խալիֆի,- Ս. Մ.) ձեռնեն» (էջ 51): Էպոսի բազմաթիվ տեղերում, բացի Տեր կենդանի (Արարիչ) խորհրդից,կան նան Աստվածածինն Աստվածխորհուրդները:Այդ խորհուրդների՝ ինչ իմաստ ունենալումասին դեռ կխոսենք:Այստեղ նշենք միայն, որ այդ խորհուրդներըէպոսում Արարիչ խորհրդից հստակորենչտարբերակվելով հանդերձ(էպոսում,թեկուզն ոչ հստակորեն, կա այն գիտակցումը,որ դրանք մի՝ ընտանիխորհուրդների են կազմում)՝ համակարգություն նրա հետ չենէլ նույնացվում.առաջինները երկրորդիհամեմատ դիտվումեն որպեսենթակախորհուրդներ: Պատահականչէ, որ էպոսի մեր հայազունհերոսներըտիեզերական բացարձակզորություններինուղղվածիրենցգովաբանականկամ երդումնայինխոսքերումնախ հիշում են Տեր կենդանուն(Արարչին),ահետո՝ Աստծուն: Այսինքն՝ էպա Աստվածածնին, կամ՝Աստվածածնից տեսնում պոսումմենք ենք հայ ավանդականդիցընկալմանը հատուկ՝ տիեզերականբացարձակզորությունների՝ եռմիասնականաստիճանակարգային(հիերարխիկ)ընկալումը՝երկնայինՀայր (Տեր կենդանին)-երկնայինՄայր(Աստվածածին)-Աստված':5: Մեր դիցազներգության դիցազուններըիրենցերկրպագածտիեզերականգերագույն զորություն՝Արարիչ խորհրդի, այդ խորհրդից օրենք-օրինաչափությունների համաձայնէլ բխող համապատասխան են: Նրանք իրենց գիտակցելովորպես դիիրենց կյանքումապրում ցազն՝աստվածամարդ, Արարչիերկրայինժառանգորդ՝ իրենցտրված ու արարչականությամբ ապրելուպարտքի,իրավունքի առաքելության ու վարքուգիտակցումնունեն: Հայ դիցազուններիհոգեկերտվածքի բարքի այդ գիծը հատուկէ էպոսի մյուս հայազունանձանցնույնպես (ոմանց,օրինակ,Ցռան Վերգոյին,պակասչափով,իհարկե):Ի տարբերությունՍասնա տան՝ Արարչի(ինչպեսնան նրա հետ կենսականոու Աստծո) ընկալումիցիսպառզուրկ է րեն կապված՝Աստվածամոր Մսրա (Խալիֆայի) տունը: Էպոսումայդ տան «հավատքայինհասու705

Դեռ

կտեսնենք,որ մերէպոսըԱստվածխորհուրդնէլ միադեմչի ընկալում:

ինչ-որ նության» աստիճան է դիտվում կռապաշտությունը՝ սն ու փոքր, սպիտակդների կուռքերիներկրպագելը:

մեծ

ու

Աստվածածին «Մայր Աստվածածինէկավ էրազ»» հավատքայինհայտնությանմուտքիպատկերը) (դիցհերոսների՝ Աստվածածին-ըէպոսիայն՝բացարձակխորհուրդարտահայտող է, որը հաճախակիէ արծարծվում:Ակնհայտէ, որ խորհրդանիշերից Սասնա տան այն հավատքայինընկալումներում առանցքայինտեղ է էպոսում (տես էջ 40) անվանվումէ նան գրավում:Աստվածածինը «Մայր Աստվածածին»(այսինքն`Աստվածծնող Մայր` Աստվածաքրիսմայր): Դա ասում է այն մասին, որ մեր էպոսի Աստվածածինը հետ տոնեական«մարդու դուստր» Մարիամի կապ չունի (ինչպես Մարիամըչի հայտնի է, նույնիսկ քրիստոնեականավանդույթներում նա ծնող զոտիեզերական Աստված բացարձակ աստվածացվում). րություննէ մարմնավորում,նա, հետնաբար,տիեզերականբացարձակ զորություններիհամակարգությունում ավելի բարձրտեղ է զբաՍասնա տան ղեցնում,քան անգամԱստված:Քանի որ Աստվածածինը անդամներիկյանքումմիշտ հայտնվումէ՝ նրանցհավատքային հայտն ու նությանմղելով զորավիգ ապավենկանգնելովանելանելիվիճակներիցդուրս գալու համար,այդպեսնրանցհամարներկայանալովորպես հույժ հարազատմեկը, որպես՝երկնայինՄայր, ապա անկասկածելի է դառնումայն, որ էպոսի Աստվածածինը հայ ավանդականդիցաբանությունից հայտնի՝Ծնող Զորություն,հայ կյանքիմշտականնորոգիչ, Հայոցաշխարհի«փառք», «կենսատու»,«խնամակալ»ու «բաէ'66,էպոսասացների րերար»ԱնահիտԱստվածամայրն կողմից՝թշնամու աչքիցնրանզերծպահելուհամար...՝այստեղծպտված: Ինչպես նկատվեց՝Մայր ԱստվածածինխորհրդանիշըՍասնա տան հերոսներիհոգնոր աշխարհումհայտնվումէ կենսականերկու՝ երազումն արթմնի միմյանցհետ սերտորենկապվածվիճակներում՝ վիճակում՝երդմնակալության ժամանակ:Ընդ որում՝երազումմեր հերոսներըհավատքային հայտնությունեն ապրում(որն, իհարկե,հետո՝ են), իսկ երդմնակալությամբ իրենցարթմնիկյանքումկենսագործում /06

Տե՛ս

Եր., 1983, էջ 41, 47, Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն,

81:

իրենց ուխտըտիեզերականբացարձակզորությունների (տվյալ դեպքում Աստվածամոր)հետ, հետո իրենց կյանքում տեր կանգնելով,մեկ-երկու բացառությամբ,իրենց երդումին: Առանձինառանձինքննարկենքէպոսումմեր հերոսների՝Աստվածամոր հայտնություննապրելուդրվագները: հեռու է երազի մակերեսային,որպես Հայոց դիցազներգությունը թե զուտ անհատականերնույթ լինելու, ընկալումից:Էպոսնիր հերոսների տեսակ-տեսակ երազներըպատմելով(Սանասարի,ՁենովՀովատե'ս էջ 40, նի, Դավթի... երազներիմասին համապատասխանաբար 158, 195), կարծեսմեզ հասկացնելէ տալիս,որ երազըխորըհոգեկան է քնածժամաորակէ, որը «ամենազորավոր կերպովարտահայտվում նակ, երբ մեր բոլոր զգայարաններն այլնս չեն ընդունումարտաքին որնէ ազդակ,մեր հոգին լիակատարազատությունէ ստանում, դառնում է ինքնիշխանն հնարավորություն է ձեռք բերումմտնելուամենաբազմազանհարաբերությունների մեջ»'27: Նման վիճակներումմեր հոէ իր նման ու իրեն հարազատհոգիներիու ոգիգին հաղորդակցվում ների հետ, հարաբերվումբնականզանազաներնույթներիու զորությունների հետ: Իսկ Աստված-զորությունները հայտնվումեն միայն են նրանց երազում, ովքեր հարազատ այդ զորություններին,իրենց արթմնիկյանքումապրումեն արարչականխորհուրդներով՝ որպեսոգի, աստվածատես: ՄայրԱստվածածնին իրենցերազումտեսնողմեր դիցազուններըայդպիսինեն: Խորհրդանշականէ, որ մեր դիցհերոսները իրենց երազում հատկապեսհենց Աստվածամորը՝ Հայոց աշու են խարհիբարերարին խնամակալին տեսնում, ինչպեսսովորական մարդընեղն ընկածժամանակնախնառաջիր Մորն է հիշում, նրան օգնությանկանչում:ԲացարձակԾնող՝ ամենայնը նորոգող զորության երազային էպոսումապրումեն երկուսը՝Սանասարըն Դավիթը: հայտնությունը Առաջինդրվագումայն բանիցհետո, երբ Սանասարըգիտակցում է, որ իրենք՝ինքն ու Բաղդասարը«հրեղեն»,հրածինեն, ն, հետնաբար, որ իրենց հարազատ«ծովու ձի»'66կա՝ գնում են ծովի ափ, որ հաստատում

«Ուխտագիրք Արորդյաց»,Էրեվան,2005, էջ 305: Խորհրդանշում է՝ մեր դիցհերոսներիցեղային, ազգային, նախնյաց ոգեղեն աշխարհը:Այդ մասին է ուղղակիվկայումէպոսի պատումներից մեկումձիուն տված Վչազգիձի» անվանումը(տե՛սՍասնա Ծռեր):

այդտեղից իրենց «ձին» գտնեն-բերեն (տես էջ 39): Հասնելով «ծով»՝:5 Սանասարը«սիրտ» առնելով ու «մեկ Աստծու անուն» տալով'"օմտնում է ծով, «Աստծու հրամանքով»ծովը բացվումէ, ամուր գետնի վրա հայտնվածՍանասարըգնալով տեսնում է «պարտեզ»'", «պարտեզում»՝ պալատ, սարա, «հավուզ»,հավուզիցբխողջուր, պար«ծովայինձին» («Քուռկիկ Ջալալին»)՝իր «թանկ սատեզումկապված՝ դաֆի»-ով, «կեծական»թրով (տե'սնույն տեղը): Պարտեզումդիցաէ հայ զունը տեսնում է նան «եկեղեցի»(ծպտված ձնով խորհրդանշում նախնի հավատքիպահապան՝մեհյան-տաճարը):Այս արմանք-զարէ լինում, ընկմանք պատկերիցՍանասարըզարզանդում-ուշագնաց նում է գետնինու քնում: Քնում երազ է տեսնում, երազումԱստվածամայրն է հայտվումնրան ն բացատրում տեսածներիխորհուրդը,թելադրում,թե ինչ քայլեր պետք է անի, որ տեսածներինտեր՝ժառանգորդ կանգնի.«Հե՛յ, Սանասար,-ասում է նա,- էլի վե՛ր:/ Խաչ Պատե"2 րազմին կո էստեղէ. / Էլի՛,յոթ ծունր, աղոթք առջնն արա. / Արժան ըլնիս,քեզ կը հասնի,/ Դնես վեր քո աջ թնին, որ դարբ չառնի: / Ծովայինձին, Քուռկիկ Ջալալին,/ Էնտեղթամքած,սանձընբերանզարկած, / էրկնուցիջած(ԹուրԿեծակինվերանկախած./ (Թե արժանէս, կ'առնես, կը հեծնես» (էջ 40): Աստվածամայրը իր երկրայինորդուն ցույց է տալիս «պարտեզում» գտնվողնան այն «պահարանի»տեղը, որտեղպահ են տրվածՍանասարիզենքն ու զրահը, հագ ու կապը: Նա կարնորումէ նան Սանասարի՝ «դարպասիաղբրի»մեջ լողանալը, որով միայն նրա ուժերըյոթնապատիկկավելանան,նա «կը լցվի»: Սանասարը Այդ ամենըանելուցհետո նոր ասում է Աստվածամայրը, Սանա(տե՛ս Փաստորեն՝ կգնա-կհասնիիր «մուրազին» նույն տեղը): է նրա՝իր երկնայինՄոր օգնությամբ սարի այս երազըխորհրդանշում հավատքային հայտնությունապրելը, ն՝ այդ հիման վրա՝ իր կյանքը բարեշրջելու,նորոգելուխորհուրդը'3: -

,

/09

ընթացքնէ խորհրդանշում, «Ծով»-ը մեր դիցազուններին պատածկյանքիտարերային դիցազնծագումը: նրանքպետքէ հաղթահարեին, որ հաստատեին իրենցհրածին՝ Անտարակույս՝ այդ անունըԱնահիտ-նէ լինում, որը բանասացըստիպված է լինում

որը ոօ

ծպտել: Ի

7շ

կտրվելէր: Սանասարի նրա ազգինախնիաշխարհը,որից խորհրդանշում կվերծանվի է

նա

ու

հետո: Այսն Սանասարի իմաստը երազումտեսնվածմյուսխորհրդանիշերի է Հայոց աշխարհի Հիշենք, որ, ըստ հայոցավանդական հավատքի,Աստվածամայրն բարերարը,կենուցիչը,նորոգիչը:

Մայր Աստվածածնիմյուս` երազային հայտնություննապրում է Դավիթը:Այն բանիցհետո, երբ Ծովասարումեղածժամանակգիշերը Մարութա Բարձր Աստվածածնի՝ Մհերի կառուցածվանքի ոգու տեէ, որ սիլքնէ հայտնվումնրան", ն ՁենովՀովանընրանտեղեկացնում այդ՝ Մսրա Մելիքի կողմից ավերվածվանքը մի ժամանակԴավթի հայրն է կառուցել,Դավիթըորոշումէ վերակառուցելվանքը'5(տե՛սէջ են՝ Դավիթնայդ գիշեր երազ 191-192):Երբ վանքըկառուցում-պրծնում տեսնում: է է գալիս Ա նրան ասում. «Քո ԵրազումԱստվածամայրն թուր քո մեջքենքաշի, / «Իմ հիմ քո թրի վերա'ձգի, / «Օրե՛ մի կը շինես, կը թամամցես,/ «Պատարագ'5մեջ վանքիսկը մատուցես,/ Որ ես վեր իմ հիմանկանգնեմ»(էջ 195): Դավիթըարթնանալով տեսնում է, որ «ՄարութաԲարձրԱստվածածին չըկա» (նույնտեղում):Ինչպե՞ս հասկանալմերդիցազունիերազին վանքիքանդումիխորհուրդները: Կրկինանգամշեշտենք, որ Դավթի երազումհայտնվածԱստվաամեն մի խորհուրդ ծածնիխորհուրդը,ինչպեսն էպոսումարծարծված ընդհանրապես,կապ չունի քրիստոնեականխորհուրդներիհետ: Եթե նրան, ենթադրենք,այդ կրոնի Մարիամ«աստվածածին» խորհուրդը հայտնվեր,ապա դա, ինչ խոսք,նրան չէր ասի իրեն նվիրվածվանքի հիմքում՝ կենսանորոգուժի, զորության, հաղթությանխորհրդանիշ՝ սուր դնել'7: Հետնաբար՝Դավթի երազումհայտնված Աստվածածինը է, նրա հարազատերկնայինմայրն ով մտահոգէր իր երկրայինորդու հավատքայինաշխարհումտեղ գտածթերիներից(նա իր կառուցած՝ Աստվածամորը նվիրվածկառույցիհիմքումսուր չէր դրել, ինչպես ընդունվածէ եղել հայ ավանդականտաճարաշինության մեջ, ինչպես նան՝ հավուրպատշաճիպաշտամունք՝ պատարագ չէր մատուցելտիեզերականզորություններին, որի պատճառովէլ կառույցըփուլէր եկել):

սա նս, ինչպեսերազային երնույթէ: Ոգեգիտորեն աստվածատեսությունը, բացատրելի Էպոսի «վանք»-ը ոչ թե եկեղեցական՝ ճգնելու ն ապաշխարելուտեղի իմաստ է արտահայտում,այլ՝ հեթանոսական Հայաստանումգոյություն ունեցած՝ բուժման (տե'սէջ 127): նպատակովհիվանդներիհավաքատեղիի ո6 «Պատարագ»-ւը նս զուտ հայ հավատքային խորհուրդ է. հեթանոսական Հայաստանումարարչականզորությունների փառաբանությանը նվիրված արարողությունը կոչվում էր պատարագ (դա են վկայումբառի'ար-արարումն ագ-զորություն նշանակողբառարմատները): Եկեղեցիները,ինչպեսհայտնիէ, մեծ մասամբկառուցվելեն եկեղեցականսրբերի կամ հեթանոսականսրբավայրերիվրա: մասունքների /5

Դավիթըիր «քաղցրիկ»Աստծո (տե՛սէջ 290) խորհուրդներով առաջէ նորդվելով՝վերստին կառուցումՄարութա Բարձր Աստվածածինը, որն այս անգամարդեն կանգունէմնում: Ինչպեստեսանք,Դավթիեհավատքայինհայտնության, րազում էլ նս հայտնվածԱստվածածինը մեր դիցազուններիհավատքայինաշխարհի(ն այդ հիմանվրանրանց ու նրանցՏան կյանքի)նորոգումիխորհուրդ է պարունակում: է՝ Ինչպեսարդեննկատվել Աստվածածին խորհրդանիշըէպոսում է նան մեր հերոսների՝ բացարձակհավատքային արծարծվում զորութու յուններին (Հացին գինուն, տեր Կենդանուն,Աստվածածնին,Խաչ Պատերազմին)տված երդումներում,կամ էլ, որը նույնն է, այդ խորմեջ հաստատուն մնալուինքնահիշեցումնեհուրդներիպաշտամունքի րում:Օրինակ՝«Յա՛, բարձրիկնՄարութաԱստվածածին...»(էջ 189). «Յա՛ հացն ու գինին, տեր կենդանին,/ Մարութա բարձրԱստվածածին»(էջ 210). «Յա՛ Մարութա բարձրիկԱստվածածին,/ Յա Խաչ Պատերազմին,ինչ վեր իմ աջ թնին» (էջ 246). «Հիշա՛, Մարութա բարձր Աստվածածին,/ Հիշա՛ զԽաչ Պատերազմին»(էջ 240). «Հիշեմ քեզ, հեր կենդանին,/ Խաչ Պատերազմինվեր իմ աջ թնին» (էջ 275): Էպոսումայդպիսի՝որպես կանոնմեր հերոսներիկյանքիդրամատիկ պահերինարվողբազմաթիվերդումներու հիշեցումներկան, ու նրանովպայմանաորոնքվկայումեն այն մասին,որ Աստվածածնի վորվածխորհուրդների պաշտամունքը մեր դիցհերոսներիհավատքում ու կյանքումառանցքային տեղ է գրավում,որ նրանքնրա հետ կապած ուխտըսրբազանեն համարում,իսկ ուխտիցշեղումը՝ծանրհանցանք: Էպոսիպատումներից մեկումանգամգրվածէ, որ դիցհերոսներըպաանունն էին տերազմգնալուցառաջ որպեսկանոնՄայր Աստվածածնի ու տալիս"ծ:Եվ իրոք՝ Աստվածամայրը նրա խորհուրդներըմեր թե՛ ն թե՛ դիցհերոսուհիների կյանքումմիշտառկաեն, բադիցհերոսների, Մեծ Մհերը թողնումիր տուն-տեղը՝ ցառությամբերկու դեպքի, երբ գնում է յոթ տարի Իսմիլ Խաթունի մոտ է մնում'5, Ա երբ Դավիթը ու Խաչ ՊաԱստվածածնին ՉմշկիկՍուլթանիհետ կապածպայմանը՝ խախտումէ (խորհրդանշատերազմինտվածերդմամբհաստատված՝ /8

Տե՛ս «Սասնա Ծռեր», Եր. 1979, էջ 479:

ասում է. «(Թող իմ Վերջիվերջոգիտակցելովիր այդ սխալը՝նա բախտակոծվելով աչքերքոռանար,/ Որ ես էկա, էս յոթ տարի/ Խալխի արտ ջրի՝ կանաչպահեցի,/ Իմ արտ չորցուց: Վայ, էս ի՞նչարի»(էջ 125):

կան է, որ էպոսումՄեծ Մհերի Ա Դավթիմահընրանցայդ հանցանքներով է պայմանավորվում): Մեր էպոսի հավատքայինխորհուրդներըմի զարմանալիհամակարգություն,ամբողջությունեն կազմում, դրանցիցոչ մեկը մեկուսի՝ իր մեջ, իր համարչի պատկերացվում: Ներկա դեպքում՝էպոսումԱստէ մյուս խորհուրդների(Տեր վածածինխորհուրդնէլ պատկերացվում կենդանին,Խաչ Պատերազմին,Քուռկիկ Ջալալին,Հացն ու գինին...) հետ կուռ միասնության մեջ: Այդ միասնությանպատկերացումը արդեն իսկ պարզորոշ երնում է բերված երդում-հիշեցումներում, որոնցում ՄարութաԲարձր Աստվածածինը հիշատակվումէ մյուսզորությունների հետ մեկտեղ: Աստված «Մեր աստվածմե'ծ է»» (Էպոսի՝առ աստվածփառաբանություններից): «Դու քո՛ աստվածկանչի»» (Էպոսիպատգամներից): Աստված խորհրդանիշնէպոսում առավել հաճախակիարծարծէ: Ճիշտ է՝ էպոսն իր ժանրովդիցազնապավող խորհրդանիշներից տում է, սակայննրանումանհրաժեշտորեն առկաէ նան դիցապատում շերտը, քանի որ, ըստ հայ հավատքայինավանդականընկալումների, (ն նրա՝ առաջինպլանումերնակվող դիցազուն՝ դիցազնապատումը է առանց դիցապաաստվածամարդ խորհուրդը)անպատկերացնելի տումի (ե նրա՝ առանցքային՝ Աստված զորություններխորհուրդների): Նկատենք,որ էպոսումթեն Աստվածխորհուրդըընկալվումէ Տեր հետ միասնության Կենդանի(Արարիչ)ն Աստվածածին խորհուրդների նրանում,թեն ոչ բացահայտձնով, նկատելիէ մեջ26, այնուամենայնիվ նան այդ խորհուրդների տարբերակված գործառութային ընկալումը: Ըստ այդմ՝Տեր Կենդանին՝Արարիչըերկնքիու երկրի, աշխարհի բոլոր արարածների («կենդանի»-ների)Արարողնու Տերն է (էպոսում Անա անվանվումէ նան «Մեծ թագավոր»'2):Մայր Աստվածածինը -

Ինչպես արդեննկատվելէ՝ էպոսում առկա է Արարիչ-ԱստվածամայրԱսւոված՝ Հայր-Մայր-Որդի՝տիեզերականբացարձակզորությունների եռմիասնականության՝ պատկերացումը: ավանդական հայ դիցաբանական ռօ

--

Տե՛ս

էջ 234:

րարչի կենակիցզորությունն է, ով իր ծնունդներովպահում-պահպանում, նորոգումէ արարչականարարումները,ու ով հովանավորում է ու պտղաբերում, կյանքիամեն բարեշրջում(էպոբեղմնավորում սում, օրինակ,նա միշտ հովանավորումէ Սասնա տունը,նրա կյանքի միշտ զորավիգ է կանգնում):Աստված'շ22 բարեշրջմանը՝ արարչական (ու աստվածամայրական) որակներըմարմնավորողզորություն է, ով լինելովայդպիսին,Արարչի(Աստվածամոր) կամքնէ հաստատում երկնամեն մի շարժում,հարաբերություն... քում ու երկրում,կառավորում է, այս Խորհրդանշական առումով,էպոսի առաջինճյուղի դիցհերոսի՝ Սանասարիաստվածընկալման գալը: Տակավին օտարության մեջ՝ Խալիֆի մոտ եղածժամանակ(որի ընթացքումնրան կռապաշնա մի անգամնայելովերկնքին՝ տությունեն անընդհատուսուցանում) գալիս է այն պարզ համոզմունքին,որ կա երկնային(տիեզերական) բացարձակուժ Աստված,ն, հետնաբար,պետքէ նրան պաշտելն ոչ թե ինչ-որ կուռքի՝մարդուձեռքով արարվածարձանի: Դից-հերոսը, նայելովերկնքին,ասում է. «Ջանըմ մեր հայրը(խորթհոր՝ Խալիֆի մասինէ խոսքը,Ս.Մ.) օր կուռք է պաշտում./Բա էս վերինդեխինն(երկինքը, Ս.Մ.) ի՞նչէ:/ Ասաց, կա՛, չկա՛, սա աստվածա./ Անպայման մենքպտի ավտանքաստված»:23: ԷպոսիԱստված-ըամբողջովինայլ իմաստունի, քան եբրայական Բիբլիայինը՝թե' Հին կտակարանինըն թե' Նորինը (դրանք, ըստ հեէության, նույնն են)'2: Մեր էպոսի ԱստվածըՀայի ավանդական`՝ թանոսականժամանակներիցեկող՝ Աստվածընկալումներիարտահայտություն,Հայի հոգուցբխածԱստվածն,ասել է, թե Հայի՝ ծագումնաբանորենու բնույթովնրան հարազատ՝Աստվածնէ: Էպոսում,օրինակ, ոչ մեկ անգամենք կարդում՝«կանչեցըզիր աստված»(էջ 68). «Հուս ունիմիմ աստըծու»(էջ 19). «Էրկու աղբերկանչեցինզիրենց աստված»(էջ 22). «Մեր աստվածմե՛ծ է» (էջ 235). «Դու քո աստված կանչի»(էջ 47). Ա նմանատիպայլ՝ էպոսիհայ հերոսների«կանչեր»ու

ամեն

`

-

-

եշ

Էպոսում,սովորաբար,այդպես՝ընդհանրացված ձնով է անվանվումտիեզերական բացարձակ զորությունների համախումբը, թեւ կա նան բացառություն («Խաչ Պատերազմի»-ի որի մասինկխոսենքհետո: պարագայում), «Սասնա ծռեր»,Գ հատոր,Եր. 1979, էջ 348: 2" Քրիստոնեությանսուրբ գրքումոչ մեկ անգամէ ասվել, որ իրենց՝քրիստոնյաների Եհովանէ Աբրահամի,Դավթի,Մովսեսիաստվածը՝ աստվածըեբրայական նախնիների' (տե՛սՄատթէոս,գլ. ԻԲ, 31-32: ԳործքԱռաքելոց,գլ. Բ, 12-13):

ա«հիշեցումներ»:Ավելին՝մեր էպոսիաստվածընկալմանհամաձայն՝ մեն ազգ (ցեղ) իր Աստվածն ունի («Ամեն մարդիրեն աստված», կարդում ենք դրվագներիցմեկում (տե՛ս էջ 284)), նա հետնաբար,իր Աստծո հրամաններով,պատգամներով ու սահմանած օրենք-օրինան է չափություններով պետք առաջնորդվի ո՛չ մեկ այլի: Մեր էպոսը, դրանովիսկ, դեմ է դուրս գալիս կրոնների՝դարեր ի վեր քարոզած՝ համամարդկային, կամ դրա տակ ծպտվածորնէ ազգի, ժողովրդի(աաստծո գաղափարին: սել է, թե՝ վերացական) Տեսնենք,ավելիորոշակի,թե հայ դյուցազներգությունն ինչ պատԱստծուն: է կերով նկարագրումՀայի Նա տիեզերական բնականու իրականզորությունէ («մարդու նա ու դուստրից»չի ծնվում բարձրանումերկինք, ինչպես քրիստոէ թե' երկինքը,ն թե' երկիրը(երկնեությանմեջ), ով կառավարում րում` մարդկանցկյանքը), առկա է ամեն ինչում, գործում է ամենուր, է, թե' նյութ է, թե' ոգի: Անշուշտայդ՝ բացարձակ անսկիզբ-անվերջ տիեզերականիմաստովէ մեր էպոսումԱստվածընկալվում,երբ նրանում խոսք է գնում վերին «հրամանք»-ների(օրինակ՝«Աստծու հրամանքով» Սանասարիառջն ծովը բացվելուկամ՝նույն այդ վերնային ուժի թելադրանքով՝ օրերիցմի օր Փոքր Մհերի Ագռավաքարից դուրս գալու՛5), կամ էլ՝ աստծո շնորհիվ զորեղանալու-ոգեղանալու, աստվածամարդդառնալու(«Էդ է' լ աստծու բանն է», ասում է Դավիթը՝տես«Աստծո շնորհնելովՔուռկիկ Ջալալուն«աղավնիկինման» թոչելիս'26 Աստծու հետ իր քով լցուկ եմ», ասում է ԴեղձունԾամը Սանասարին՝ մասին: «Մեր Աստվածմե՛ծ է», հարազատության գիտակցելով'27) Աստծո (Հայի Աստծո)բացարձակությունը, կատարելությունը, այսպես՝ ու է պարզ որոշակիորեն էլ արտահայտված էպոսում(տե'ս էջ 235): Մեր էպոսիԱստծո բացարձակության մասինէասում նան այն, նա է որ միշտներկայացվում որպես իրեն հավատացողներին շնորհներ բաշխողով,նրանցնկատմամբբարերար,խնամքոտ,միշտզորավիգ կանգնածԱստված.«Խնամքը շա՛տէ աստծուն» (էջ 192). «Օրհնյա՛լ, բարերարաստված»(էջ 89, էպոսումշատ են այսպիսի՝Աստծուն տրվածբնութագրությունները: -

-

-

-

-

-`

Տե'ս

Տե'ս էջ 231: Տե'ս էջ 56:

էջ 39

ն 320:

Էպոսնարարող Հայի համար,քանի որ Աստվածնայդպիսինէ, աու ապա, պարզ է՝ նրա հետ էլ նա իր ամենալավբարեմաղթանքներն տուն պետքէ կապի. «Աստվածքո թող շեն պահի» (էջ սացվածքները 103), «Աստվածքո արն պահի» (էջ 174), «Հացը Աստծուեն է» (էջ 80), «Հյուրն Աստծունն է» (էջ 79), «Ամեն մարդ իրեն Աստված»(էջ 184), «Աստվածբարի տա ձեզ» (էջ 37) ն այլն: ամեն ոք իր ազգաԱսվեց,որ ըստ էպոսի աստվածընկալման, յին (ցեղային)Աստվածնունի: Բայց դա էպոսըքի՛չ է համարում:Եթե մարդ ցանկանումէ իր կյանքը մշտապեսհաստատուն՝ հավերժլինելականընթացքիմեջ տեսնել,ապա պարտավորէ մշտապեսիր Աստ«Դու քո Աստվածկանչի», ն խալիֆի ծուն սիրե՛լ,պաշտել,կանչե'լ28. ամեհիբանակըկկոտորենք,հուշումէ էպոսումորպեսհայ ոգու մարմնավորումհանդեսեկողՔուռկիկՋալալինՍանասարին(տե՛ս էջ 47). «Էրկուաղբերկանչեցինզիրենցաստված»ն նրանցառջն բացվումէ Խալիֆից ազատվելուճանապարհը(տե'ս էջ 22): Առ իրենց Աստված Աստծու կողմիցհամապատասխան մեր դիցհերոսներիպաշտամունքը է վերաբերմունքի արժանանում.իր աստծո վրա հույս դնելը (տե'ս էջ 19), նրա՝ իրենց զորավիգ կանգնելով տեսակ-տեսակկենսական խնդիրներլուծելը (օրինակ՝մի տեղ կարդում ենք. «Աստծուցդրած Աստծո ապավինությամբ չէր, Որ մեր ազգ Մըսրցոցդեմ փախնի»'25), հատկություններձեռք բերելը, դիցազնական՝ աստվածամարդկային մեր դիցհերոսներիկյանքի սովորականդրվագներիցեն'36: Դրա հետ մեկտեղ՝էպոսումկան նան այնպիսիպատկերներ,որոնցումերբ դիցհերոսըբոլորանվերչի հավատումիր Աստծուն, այլ «երդմնակոտոր»է լինում, Աստվածպատժում,«զարկում»է իր ուխտադրուժին (ինչպես պատահումէ Մեծ Մհերի ու Դավթի հետ, տե'ս, համապատասխանաբար, էջ 127 ն 290): -

երնի լսած հինավուրցհայոց Այս առումով՝իր ժամանակներումբանասացներից այդ մտայնությունը կիսումէ Նարեկացին,ով ասում է. «Երանի՛այն դիցազներգության ժովովրդին»,որի տերը՝իր աստվածնէ (ԳրիգորՆարեկացի,Մատյանողբերգության,

Եր, 1960, Բան ԿԱ, Գ, 90, ընդգծ.իմն է, Ս.Մ.): Տե'ս էջ 145: Հայ բանահյուսությամբ իր «հոգին» պարզած Նարեկացին՝հիշելով իր ազգի դիցազնականանցյալը համանմանորենկասեր, որ «ինքը»՝ «Աստծուն տեսնելու», «անանցանելիքնիմաստասիրելու»ն «գործելու ու կառուցելու»համար «աստված կոչվեց»՝«համացեղությամբ իբրն գործակիցամենապարգնաջին Աստուծու» (տե՛ս Բան ԽԶ, Բ, 20-30): «Մատյանողբերգության», -

Խաչ Պատերազմին

««Հիշա՛,Մարութա բարձր Աստվածածին, Հիշա՛ զԽաչ Պատերազմին...»» (Էպոսիպատգամներից): Վերնում ասվեց,որ էպոսումԱստվածխորհուրդը,որպեսկանոն, արծարծվումէ ընդհանրացված կարգով՝առանց կոնկրետացումների ու աստվածային որակներին(Արդարություն,Իմաստություն,Սեր...) որոշակիանուններտալու, ինչպեսընդունվածէ եղել հայ ավանդական դիցաբանության մեջ'3: Սակայնկան նան բացառություններ: Էպոսում բազմիցսարծարծվումէ «Խաչ Պատերազմին» խորհրդանիշը:Հիշենք այդ դրվագները,ն փորձենքհասկանալ,թե դրանցումարծարծվող «Խաչ Պատերազմին»-ի տակինչ է թաքնված: «Խաչ Պատերազմի»-նէպոսում,ինչպեսարդենգիտենք, արծարծվումէ դիցհերոսներիբազմիցս կրկնվողերդումներումու հիշեցումներում՝«Յա, Մարութա բարձրիկ Աստվածածին,/Խա'՛չ պատերազմին,վեր իմ աջ թնին» (էջ 241). «Հիշեմ քեզ. հեր կենդանին,/Խաչ Պատերազմինվեր իմ աջ թնին» (էջ 88). «Հիշա Մարութա բարձր / Հիշա՛, զԽաչ Պատերազմին, / Ինչ վեր քո աջ թնին,/ Աստվածածին, Ու թա՛փտուր քեզ» (էջ 240-241): Խորհրդանշականէ, որ այդ բոլոր տեղերում«Խաչ Պատերազմին»մեծատառ է գրվում,որն ասում է այն մասին,որ էպոսասացըխորհրդանիշիկարնորությունըընդգծելուհամար՝գրառողինթելադրելէ հենց այդպեսգրել: Ինչպեստեսնում ենք՝ «Խաչ Պատերազմին»միշտ «Տեր Կենդանին»՝Արարիչն «Աստվածածին» խորհուրդներիհետ է հիշատակվում: Որն ասում է այնմասին,որ նրանք, ըստ էպոսի, տիեզերականխորհուրդներինույն ընտանիքին են պատկանումու միմյանցհարազատեն: Քանի որ արդենգիտենք, որ «Տեր Կենդանին»Արարիչնէ (Արա-Մազդն),իսկ Աստվածածինը՝ ԱստվածամայրԱնահիտը, հետնաբար, այդ խորհուրդներիցհետո նշվող «Խաչ Պատերազմին»նրանց որդին՝ արարչականընտանիքի երրորդ անդամն է: Եվ հետո էլ՝ քանի որ էպոսումորտեղ որ «Խաչ Պատերազմին»արծարծվումէ՝ միշտ արարող ուժի, զորության,էներապա ինքնինհասգիայիու հաղթությանիմաստներէ արտահայտում, -

Թեն ուշադիր աչքը չի կարող չտեսնել, որ ամեն մի կոնկրետ դեպքումէպոսում է այս կամայն որոշակի՝որակական իմաստով... Աստվածխորհուրդըարծարծվում

կանալիէ դառնում,որ նա հեթանոսհայի Հուր ԱստվածՎահագնէ՝ ծպտված«Խաչ Պատերազմի»-ով(խորհուրդըմիջնադարյանակի ու կրակի միջովէ անցել...):(թեն, ասենք նան, որ «Խաչ Պատերազմին» է Վահագն խորհուրդը':շ.չէ՞ նույնպես, ըստ էության, արտահայտում ն' ն" որ արտահայտության «Խաչ»-ը, «Պատերազմի»-նէպոսումօգտագործվումեն ոչ թե քրիստոնեական,այլ հայ դիցականավանդութային իմաստներով(առաջինը՝հավերժությանխորհրդանիշխաչի'3:, մեծամարտի՝՞՞Հ իսկ երկրորդը՝աստվածային երկնքումՎահագնիվիշապաքաղության,իսկ երկրում՝Վահագնիդիցազունեղբայրներիդիվաքաղության՝ իմաստով): «Խաչ Պատերազմին»-իվահագնականայդ՝ իմաստըավելիորոշակի է դառնում,երբ խորամուխենք լինում էպոսի նան այն մյուս է: դրվագներիմեջ, որոնցումխորհրդանիշը արծարծվում Արդեն գիտենք Սանասարի երազի, երազում՝ Աստվածամոր հայտնությանմասին: ԱռաջինԲանը'55,որի մասին Աստվածամայրը Սանասարին հայտնումէ՝ լինումէ Խաչ Պատերազմին.ասում է՝ «Հեյ, Սանասար,էլի վե՛ր:/Խաչ Պատերազմինկո էստեղէ./ Էլի՛,յոթ ծունր, աղոթք առջն արա./ Արժան ըլնիս, քեզ կը հասնի,/ Դնես վեր քո աջ թնին, որ դարբ չառնի»(էջ 40): Ասել է, թե' Աստվածամայրն (ո՛չ որնէ մարդ) է Սանասարինասում Խաչ Պատերազմիիմասին:Խաչ ՊատեՍանասարինասում է նան մյուս՝ դիրազմիիցհետո Աստվածամայրը ցազնացմանպայման բաների (Քուռկիկ Ջալալու, (Թուր Կեծակիի, զենք-զրահի,աղբյուրիջրի) մասին, բայց քանի որ առաջինըհենց Խաչ Պատերազմիիմասինէ ասում, ապա դրանիցհետնում է, որ նա է Հետո էլ՝ Սանասարըյոթ անգամ ծունկի իջնելով ամենագլխավորը: Սանաէ պետք աղոթք աներԽաչ Պատերազմիիե'տ: (Աստվածամայրը -

--

Ջ

Հայոց հարուստլեզուն հնարավորություն տալիս է միննույն խորհուրըտարբեր ձներովարտահայտելու: Ինչպես հայտնի է՝ հայոց մեջ հնուց ի վեր Խաչ (հավասարաթն)խորհրդանիշը է: օգտագործվել հետ: քարոզող քրիստոնեության Ինչ խոսք,սա կապչունի«խաղաղություն ամենեցուն» ՀայոցլեզվումԲան-ը նշանակումէ էություն,որակ (տե՛ս«Հայոց լեզվիխորհրդարան ենք այդ՝իմաստով: (Աստվածաշունչ)», Եր., 2001, էջ 30): ՄենքԲան-ը օգտագործում Հասկանալոչ թե կռապաշտական (թնին հագցվողնյութեղենզրահի առաջ աղոթք անելու), այլ խորհրդապաշտական իմաստով,որումմենք արդեն համոզվեցինք:Էպոսը դեմ է ամեն մի կռապաշտության (հիշենք էպոսի այն դրվագը,որտեղծաղրանքովձեռք տե'ս էջ 20): է առնվումԽալիֆիդիվակուռքապաշտությունը,

սարիցառ Խաչ Պատերազմինբոլորանվերհավատքէ պահանջում), ինչպեսնան՝ պետքէ նան արժանիլիներ Խաչ Պատերազմիի՝ իրեն հասնելուն(այսինքն՝գործնականորեն, իր կյանքովպետք է ապացուցեր իր նվիրվածությունը Խաչ Պատերազմինի, ինչպեսնան մյուս Բահետո ների, նկատմամբ): Այդ ամենից նոր Սանասարըկդիցազնանար, կզորանարու էլ «դարբ» չէր առնի: Դավթի ճյուղում Դավիթը հորեղբորից՝Ձենով Հովանից իր է. հոր՝ Մհերի Խաչ Պատերազմինէ պահանջում:Նա պատասխանում «Ես չե՛մ կարնա տա./ (Թե արժա'ն ես՝ կը գա քո թնին./ (Թե արժան չես՝ չի գա քո թնին» (էջ 227): Այնուհետն«աստծու հրամանով»Խաչ Պատերազմին իջնումէ Դավթի «աջ թնին», որիցնա թե ի բնե էր հրեղեն՝ իրականումէլ է այդպիսինդառնում(տե՛սնույն տեղը): Այսինքն՝ էպոսիայս դրվագումնս շեշտվումէ խաչ Պատերազմիի աստվածային նան, խորհուրդպարունակելու, ինչպես որ նրա՝ հերոսին տալը աստմտնում Ա վածայինգործերիմեջ է ո՛չ մարդու(անգամ՝Դավթիհարազատ հորեղբոր).նրանհասնելուհամարհավատքային փորձաքննութհետո յուն պետք էր անցնել, որից նոր Խաչ Պատերազմինորպես է իր նվիրյալին: աստվածային խորհուրդզորացնում,դիցազնացնում Էպոսումխաչ Պատերազմինիր պատժողական գործառույթի մեջ էլ է պատկերվում:Նույն ճյուղումհայրԱ որդի՝Դավիթ-Մհերկռվից հետո Դավիթըքննելով վերհանելովկռվի բուն պատճառը,ասում է. «Էն չէր Մհերի զարկերկը գար վեր իմ գլխուն,/Էն խաչ Պատերազմին էր, ինձի կը զարկեր»(էջ 290): Բանն այն է, որ մինչ կռիվը Դավիթը Չմշկիկ Սուլթանի հետ կռվի պայմանավորվածություն էր ձեռք բերել, դա՝ «Խաչ Պատերազմին»երդումովհաստատելէր, իր այդ պայմաէլ, երդումնէլ հետո մոռացելէր, որի համար էլ նավորվածությունն նրան «զարկել»'57 Խաչ Պատերազմին էր: Այլկերպասած՝ էպոսիԽաչ Պատերազմին(նույն ինքը՝ երկնայինՀուր Զորությունը),երբ իր նվիրյալ դիցազունների(իր երկրայինհարազատների)վարք ու բարքում -

-

-

Էպոսում թեն ուղղակիորենչի ասվում, բայց հասկացնել է տրվում, որ Խաչ Պատերազմիի՝ Դավիթին«զարկելու»մեկ այլ՝ լուրջ պատճառկար. Դավիթըգինովցած ժամանակիր ազգայինվարք ու բարքինհարազատչմնալով՝«խաբվել»էր Չմշկիկ Սուլթանիկողմից,նրա հետ քնել էր (տե՛ս էջ 263), որի հետնանքովնա իր համար «ցեց»՝ Չմշկիկ Սուլթանի աղջկան էր ունեցել (սրա թունավորվածթրից է մահանում Դավիթը): Խաչ Պատերազմին՝ հային հովանավորողերկնայինզորությունը,չի սիրում, երբ իր նվիրյալներըիրենցիցիրենցհամար«ցեց»'հակառակորդեն ստեղծում:

հավատքայինշեղումներ է տեսնում՝ դրան հետնում է պատիժը:(Ի դեպ՝էպոսումՄեծ Մհերի ն նրա կնոջ՝Արմաղանիմահնէլ է բացատրվում երկնայինուժերի՝իրենցմեջ դրած վարք ու բարքի օրենքներին հետամուտ չլինելու հանգամանքով.Մհերն իր «սերմից» իր համար «ցեց» էր ստեղծել(նա գինովցածպառկելէր Իսմիլ Խաթունի հետ, որից ծնվել էր Փոքր Մելիքը), այդպեսխախտելովԽաչ Պատերազմիի նկատմամբիր հավատքը,բացի այդ՝ նա խախտելէր հայ ընտանիքի սահմանած՝ հայ ընտանիքիօրենսդրություհովանավորԱստվածամոր տվածիր երդումը,«էրթմնը, իսկ Արմաղանըդրժելէր Աստվածամորը նակոտոր»էր եղել (թույլ էր տվել, որ գնացած «Մըսրաօջախ»կանգուն պահողիր ամուսինըիր «գողինքը»մտնի)(տե՛սէջ 124-128): Այսպիսովբոլոր դեպքերումմենք տեսնում ենք, որ Խաչ Պատերազմինէպոսումխորհրդանշումէ ավանդականհայ դիցաբանության տիեզերականՀուր Զորությունը՝տիեզերականաստվածայինուժերի է հայ դիցմեջ ամենազորեղ՝ արարող ուժը, ուժ, որը պայմանավորում ու հերոսների հավատքի կյանքի զորությունը, հաղթելիություննու երբ նրանք հավատարիմեն մնում իմշտական լինելականությունը՝ րենց տրվածայդ աստվածային ուժին, ն «զարկ»վելը,երբ անհավաեն մնում տարիմ նրան: -

Քուռկիկ Ջալալի':5 ««ԷսիՔուռկիկ Ջալալու օտաց կրակնէսպես կ'էլնի»», ««ՔուռկիկՋալալին ըզ Դավիթ առավ Մեջ էրկինք-գետինքթռավ ու գնաց»»: (ԷպոսումՔուռկիկ Ջալալուբնութագրություններից) է, Քուռկիկ Ջալալիխորհրդանիշըէպոսումամենամշուշոտներից Այնա մենածպտվածներից: իսկ նրանումպարունակված խորհուրդը՝ պես որ՝ այն հասկանալըն վերծանելնայնքանէլ դյուրինչէ: (ն Անկասկածէ, որ էպոսումՔուռկիկ Ջալալինհայ դիցհերոսների Սասնա տան) համարհույժ հարազատ,թանկագինու ընդհանրապես խորհրդավորմի բան է, այն աստիճան,որ նրանք իրենց կյանքը, իարենց՝ թշնամու դեմ դուրս գալն ու հաղթելը չեն պատկերացնում անվանվումէ նան Հրեղեն ձի: Քուռկիկ Ջալալինէպոսի այլ պատումներում նս է էպոսիսույն պատումում ակնհայտ ՔուռկիկՋալալուհրեղենությունը:

(Թեն

ռանցնրա: Ոգեգիտությանն երազաբանության մեջ Ձին ընդհանրապես համարվումէ ոգեղենության,ուժի, աստվածատուր շնորհների, կյանքի անկասելիընթացքի,«մուրազի»(Քուռկիկ Ջալալունէպոսում է) խորհրդանիշ:Ահա ն էպոսաստեղծ տրվածբնութագրություններից մեր ազգը, այդ խորհրդանիշինէ դիմել՝ արտահայտելուհամար իր կյանքի՝անչափկենսալիցաստվածատու խորհուրդներիցմեկը: Եվ եթե նկատիունենանք,որ էպոսի(հինավու՛րց էպոսի)արտաքինսյուժետայինկողմը միջնադարում՝ դժնդակժամանակներումէ ձնավորվել, ապա պետք է ասել, որ Քուռկիկ Ջալալինմիջնադարյան Հայի երազի նա է խորհուրդներից մեկն մարմնավորում, խորհուրդ,որը ցանկանում էր իրականացնել... Այնպեսոր՝ բնավպատահական չէր միջնադարյան Ձիուտեսիլքիհայտնվելը: Հայի ոգու տեսլականում Պատահականչէր նան լեզվականայն ձնի՝ՔուռկիկՋալալի,ընտիր երազայինտեսիլքը:Ձին Քուռրությունը,որովՀայն արտահայտեց կիկ հավերժ երիտասարդ,չծերացող, ժամանակ-տարածությունում հավերժնորոգվողւէ, ասել կուզի այդ տեսիլքը:Ինչպես նան, որ նա Ջալալի՝հրեղեն,անմահ ոգի'՞:է ն ո՛չ մարմնավորգոյություն: Փորձենք ավելիորոշակիացնենք մեր դիռազներգության՝ Քուռկիկ Նա անմա'հ է, ոգի բայց Ջալալուպատկերացումը: հրեղե՛ն, ինչպիսի՞: Ինչպես արդեն գիտենք,էպոսումՔուռկիկ Ջալալումտ«հնառաջին հիշատակություննարվում է Սանասար ն Բաղդասար ճյուղում: գիտակցելով, Կրկինհիշենք այդ դրվագը:Սանասարնու Բաղդասարը որ իրենք բնույթով «հրեղեն» են (ոչ հողածին),ն, հետնաբար,որ իրենցնման հրեղենէակ պետք է լինի, գնում են ծովի ափ՝իրենցնման այդ էակինգտնել-բերելու (չէ՞որ՝ նմանընմանինպետքէ գտնի, ասում է էպոսիգաղտնագիտությունը): Ընգծենք,որ էպոսըհույժկարնորումէ հանգամանքը,դա հերոսներիայդ՝ բնույթայինինքնագիտակցության Մեր հենախապայմանը: համարելովնրանցհետագադիցազնացման գոյություն է ունեցել ալ-ի (հոգնակի՝ալք-ի)՝ Հայ հեթանոսականընկալումներում «հրեղեն»աչք-ունքով,«ի ձեռիներկաթի կտրոց»՝երկրիվրա ու ընդերքում,մարդկային կյանքումապրող հրեղեն էակների՝ոգիների (յուրահատուկայդ էներգետիկբնական խտացումների)հավատալիքը,որի դեմ դուրս եկավ միջնադարնիր եկեղեցիով(տե'ս Ղեվոնդ Ալիշան,Հայոց հին հավատքըկամ հեթանոսականկրոնը, Եր., 2002, էջ 116հնուց ի օգտվել է հայ հավատալիքներում 118): Էպոսաստեղծ հայ լեզվամտածողությունն համար իր Ձիու տեսիլքը(կրկնավորալ վեր գոյություն ունեցող ալ-ին՝ արտահայտելու ոգեղենությունը): ալալ-ը շեշտումէ ալ-ի խորհուրդը՝ բառարմատը՝

րոսների՝բնույթայինինքնագիտակցության գալու այդ քայլին հետնում է նախ Սանասարի՝«ծով» մտնելու համարձակությունն ունենալու քայլն, ապա՝ «Աստծու'օ հրամանքը»,ն՝ ծովի բացվելը(ասել է, թե՝ է մեր հերոսներիինքնահայտնութ«Աստված»տեսնում-ուրախանում ն՝ նրանց զորավիգէ կանգնում, չէ՞ որ նա օգնում է բոլոր յան գալը, նրանց, ովքեր գիտեն իրենց ով լինելը): Ծովի բացվելուցհետո՝ «Սանասարիաչից առջն էղավ չոր գետին», մինչդեռ «Բաղդասարիաչից ծով կ'էրնար»'"'(էջ 39): Ինչպեսարդեն նկատվելէ՝ էպոսում «ծովը» նս խորհրդանշական իմաստ ունի, այն արտահայտումէ հերոսների ու պատաապրածամենօրյա՝ ներկակյանքը,իր ալեբախություններով հական դրսնորումներովհանդերձ: Այսպես ուրեմն, Բաղդասարը մնում է կյանքիգերին, խրվում-խեղդվում է այդ կյանքիծովում(ինչպես էպոսումայդ մասինակնարկարվումէ), այն դեպքում,երբ Սանասարը հաղթահարումէ այն, ն նրա աչքի առաջ «ծովու տակ»՝«չոր գետնի «ծովերա»(խորհրդանշումէ հաստատուն կյանքը,ի տարբերություն՝ է վային» հեղեղուկ կյանքի) բացվում «մեկ պարտեզ»,պարտեզում՝ «քոշք» (բնակավայր)ու սարայ (պալատ), «հավուզ», հավուզիցբխող պարտեզումՍանասարըտեսնում է «ջուր»: Իր տեսած զարմանահրաշ իր երազածՔուռկիկ Ջալալին՝«էնտեղ կապուկ,թամք սադաֆինվերան պատրաստյ/Կեծական(Թուր վերան կախած»:Այդուհետնմեր հերոսը պարտեզում «եկեղեցի»՝տաճարտեսնելուցու այդտեղմտնեհետո ու ահ լուց սարսափիմեջ է ընկնում,վայր ընկնում,քնում ու երազ տեսնում (տե՛սէջ 39-40): Մինչ երազինկրկին անդրադառնալը՝ փորձենքհասկանալ,թե ինչ է խորհրդանշումՊարտեզը՝իրենումեղածներով: Պարտեզի նկարագրությունիցստացած առաջին իսկ երկրիկամդրախտավայտպավորությունն այն է, որ դա խորհրդավոր գտնվողաշրի՝ հերոսիապրածաշխարհիցհեռու՝ անցյալիխորքերում է ՝ լեզխարհինկարագրություն մեր էպոսինհատուկխորհրդանշային Սանասարիերազայինտեսիլքումհայտնվածայդ՝ վով ներկայացված: երկիրը,բնականէ ենթադխորհրդավոր«պարտեզը»,դրախտավայր րել, նրա նախնիներիերկիրնէ՝ Հայաստանաշխարհը,որը զգալու վե-

Մենք արդեն գիտենք, որ էսպյոսի «աստվածը»Սասնա տան (նույնն է, թե Հայի) աստվածնէ: / Աստվածային հրաշքըտեսնելըԲաղդասարինտրվածչէր, քանի որ նա «կես բուռ» «ջրից» էրծնվել,որի հետնանքով՝' իր «էությունը»ոչ լրիվորենէր ճանաչում: ոօ

րապրումնէ ունենում նա տվյալ պահին'2:(Անգամօտարների,օրիէ Հայաստանաշխարհըպատկերնակ'եբրայացիների, տեսիլքներում վել որպեսդրա՛խտ,«պարտե՛զ»',էլ ուր մնացՍանասարի'՝ նրա բնիկի տեսիլքումայն այդպիսինչպատկերացվեր): Այսպես ուրեմն, Սանասարն իր՝ տեսլականորեն վերապրած նախնյացաշխարհում(որի խորհուրդընա դե՛ռ չգիտեր) է տեսնում՝ «էնտեղ կապուկ»«հրեղեն ձին»'"": Ով «պարտեզում»ապրող միակ կենդանիարարածն բերումով՝էէ լինում: Վերընշված պատճառների պոսն այդ արարածինկոնկրետանուն չի տալիս:Բայցդժվարչէ կռահել, որ նա լինում է «պարտեզում»ծնված,նրան ի բնե «կապուկ» ու այն տնօրինությունանողտերը, ասել է, թե Սանասարինախնիքը(որից նա հանգամանքների բերումովկտրվելէր), որը նրա տեսիլքում, պարզ է, հայտնվումէ որպեսոգի, նախնյա՛ց ոգի: Ուրեմն,էպոսիթաքնագիտականշերտերի մեջ թափանցումըմեզ ասում է այն մասին,որ Քուռկիկ Ջալալին էպոսում խորհրդանշումէ մեր դիցազունների, նրանց մեծ՝ Հայոց ու Փոքր՝ Սասնա տան նախնյացոգին, որը ու որի ապավենու հովանավորտիեզերական զորություններընրանցհետագայումզորավիգէին կանգնելուկենսականոգորանքներում: Գանք, սակայն,Սանասարի՝ Քուռկիկ «պարտեզում» Ջալալուն՝իր զենք ու զրահով'5տեսնելուցհետո տեսածներին:Ինչպեսարդենգիտենք՝ դրանից հետո «պարտեզում»նա հոգնոր տաճարտեսնելով' զարզանդիցուշագնացէ լինում ու ընկնում(այսինքն՝նա դեռ չի հասկանում,թե իր տեսած ամեհիու անսովորտեսարաններն ինչ են ու իր հետ ինչ կապ ունեն): Երազում,սակայն,ինչպեսարդենգիտենք, Սահայտնությանհաջորդաստիճաննէ ապրում,ն նասարըհավատքային (նրախնամառուու հովանավորերկնային հայտնվածԱստվածամայրը Մա՛յրը)նրան ասում է, որ «պարտեզում»տեսածները(Խաչ Պատերազմին,Քուռկիկ Ջալալին...) իրենն են, ն եթե ինքը բոլորանվերհավատք ունենա դրանց նկատմամբ(այսինքն, որ զգա դրանց՝ի վե2

Ազգայինանհատիմեջ իր ողջ նախնյացանցյալկյանքը«գրանցված»(կոդավորված)

ն կամենալու է ն նա ցանկանալու դեպքում՝այդ կյանքըկարողէ վերապրել:

պարագայում'տե՛՛ս նրանցԲիբլիայիԾննդոց բաժինը: Եբրայացիների հենց այդպեսէլ ասվումէ (տե՛ս,օրինակ,Սասնա Ծռեր, 1 Էպոսիորոշ պատումներում հատոր,Եր., 1936, էջ 946): Քուռկիկ Ջալալու«թամք սադաֆին»ու «Թուր Կեծակին»խորհրդանշումեն Սանազորականությունը, ուժը, թա՛փը,կենարարությո՛ւնը: սարինախնյացոգու դիցազնական

ճ4

իրեն տրվածժառանգություն լինելը) ե արժանիլինի (այսինքն՝ դիմանաժառանգությունկրելու իրավունք պարտականությանը, որը հեշտ չէր...), ապա դրանցՏեր կկանգնի:Սանասարըարթնանալովն արթմնի՝իրականկյանքումի կատարածելովԱստվածամոր թելադրանքները(սա հերոսի՝արդեն«աստծու շնորհք» առնելու՝աստվածափուլնէ)՝ նոր տեր է կանգնում«պարտեզի»ամեն բանին: մարդացման Բայց մինչ այդ նա պետք է հաղթահարերմի դժվարինարգելք նս՝ Քուռկիկ Ջալալու (նախնյացհրեղենոգու)՝ իրեն ենթարկածփորձությունը (տե՛ս էջ 41-42): Քուռկիկ Ջալալին կասկածելով,որ իրեն տեր '45 (Ա, հետնաբար,նա չի կարողիկանգնելուփորձանողը հողածին է րեն, որպեսհրեղենէակի տիրությունանել)՝նրան բնությանտարերքէ ենթարների՝արեգակնային հրի, օդի, ջրի, հողի փորձություններին կում: Եվ, վերջի վերջո,համոզվելով,որ Սանասարնէլ իր պես հրեղեն՝ բնությանամենաբացարձակ տարրի՝հուրի ծնունդ է ու իրեն հարազատ՝ թույլ է տալիս, որ Սանասարնիրեն «հեծնի» (այսինքն՝խորհրդանիշիմեր վերծանությամբ, տեր կանգնիիր նախնիոգեղենժառանգությանը):«Էնոնք (Սանասարնու Քուռկիկ Ջալալին, Ս.Մ.) հրեղեն են, մեկ-մեկուլեզու կը խասկընեն», ուղղակիասվածէ էպոսիհիշատակվածպատումներից մեկում'77: Շատ հարուստ,գունագեղու խանդաղատալից է էպոսումՔուռկիկ Ջալալուպատկերումը: Հիշենք,այդ առումով,էպոսայինմիքանիդրվագ: Որպեսկանոն՝Քուռկիկ Ջալալինհեշտությամբչի հանձնվում դիցհերոսներիտնօրինությանը,նա թույլ է տալիս իրեն «հեծնել» միայնայն դեպքում,երբ համոզվումէ, որ իր «հեծվորը»իրեն հարազատ է, իրեն արժանիէ, իր պես ոգեղենէ: «Ես քոնն եմ, դու էլ իմն ես, նստի՛», ասում է Քուռկիկ Ջալալին՝դրանից հետո՝ իր «հեծվորին»'44(ընդգծումնիմն է): Քուռկիկ Ջալալին Սասնա տան համար դիտվում է որպես նյութեղեն արսրբազան ժառանգություն,ն նրա կողքինցանկացած ժեք համարվումէ հեչ բան: «Էս ձին, օրինակ՝արժնորումէ իր համար Ձին Դավիթը, էս ամբողջկարողությունըարժի»'5: Եվ Տունը ըստ արուստ

-

-

-

-

-`

-

-

Քուռկիկ Ջալալուկասկածըիր հիմքերնուներ: Սանասարըհողածիններիմեջ էր մեծացել,ն, հնարավորէ, որ նա այդպիսինէր դարձել:

Տե՛ս «Սասնա Ծռեր», | հ., 1936, էջ 946: «Սասնա

Ծռեր», Գ հատոր,Եր., 1979, էջ 484: 2.Նույն տեղում,էջ 528:

մենայնիպահում-պահպանում, խնամումէ իր Ձին (այդ պարտակաեն Տան հատկապեսմեծամեծերը)՝ նություն-իրավուքը իրականացնում Տան մինչ կհայտնվի այն անդամը(դիցազո՛ւնանդամը),ով արժանի կլինի տեր կանգնելունրան: Ընդ որում՝Ձիու նկատմամբՏան այդ հոէ գաղտնի, որ Տան «խակ» անդամգատարություննիրականացվում ն ները օտարներըչիմանանՁիու գոյությանմասին:Էպոսիդրվագներից մեկում, օրինակ, Ձենով Հովանը Դավթի առջն բացումէ գաղտնիքն առ այն, որ «հոր մահիցյեդո/ Ձին գեդնի տագնինք պայե./Յէրտըգիցջուր ինք տվե,/ Յէրտըգիցխոտինք տվե»'"",դա բացատրելով թշնամու՝ Մըսրա Մելիքի ահի հանգամանքով.«Մըսրա Մելքի ահուց չե'մ իշխենա,/Որ դուռ բանամ,ձին հանեմ դուրս», ասում է նա (էջ 226): Քուռկիկ ՋալալինՍասնա տան համարայն աստիճանէ սրբազան ու թանկ, որ Տան մեծամեծերըերբեմն անգամ ափսոսումեն նրան նրա ժառանգորդինտալուց, կասկածունենալով, որ նա բոլորանվերտեր չի կանգնիիր ժառանգությանը (հիշենք, որ Քուռկիկ ՋաՍասնա տան լալին ցեղայինոգին է խորհրդանշում):Դրվագներիցմեկում, օրինակ,Ձենով Հովանը Ձին Դավթին՝վերջինիսճնշմաններքո ա՛խ-վա՛խ, տալուց հետո լալ ու կոծով երգելով՝ասում է. «Ա՛խ-վա՛խ, հազա՛րափսոս,/ Ափսո՛ս,հազա՛րափսոսՔուռկիկ Ջալալին,/ Ա՛խ, հալաՔուռկիկ Ջալալին'"'...»(էջ 227): Դավիթը,լսելով դա, հորեղբորն ասում է, թե ինչու նախ իր համարչի ափսոսում,հետո՝ մյուս բաների համար: Ժառանգություն-ժառանգորդ օրգանականկապը շատ լավ հասկացող հորեղբայրըպատասխանումէ, որ այդ բաների համար ափսոսալ՝նույնն է, թե իր՝ Դավթի համար ափսոսալ.«Դավի՛թ,քո գլխունմեռնեմ,/ Ախրես քո ապովկը լամ», ասում է նա (էջ 228): Ասվեց, որ Դավիթըհորեղբորվրաճնշումգործադրելովէ ստանում ՔուռկիկՋալալին(ու մյուսբաները):Մեծ Մհերըն Փոքր Մհերընս այդպես են Ձին վերցնում:Որը դարձյալասում է այնմասին,որ Քուռկիկ Ջալալին Սասնա տան համարսրբազանէր, թա՛նկէր... Վերնում ասվեց,որ Քուռկիկ Ջալալին նույնիսկիր բնականժառանգորդներիտնօրինությանըհեշտությամբչի հանձնվում.պարզ է, որ նա Սասնա տան թշնամիներիտնօրինությանը չէր հանձնվիու չէր տեղում,էջ 318: 50-՛Նույն

Ձենով Հովանը հետո ափսոսում է մյուս բաների՝ Մհերի զենք հագուկապը...Դավթին տալու համարնս:

ու

զրահը,

հանձնվի:Ավելին,եթե Ձիու տերերըթշնամուց«զարկ» են ստանում, թշնամուխարդավանքիգերին ու զոհն են դառնում(Դավիթնընկնում է Մելիքիփորածփոսը, Սանասարը,Մեծ Մհերը, Դավիթը մահանում են), ապա նա այդ ամենիցհեռու է մնում. նա էպոսումորպես բացարէ ներկայացվում: ձակզորությանմարմնավորում Էպոսումքիչ չեն այնպիսիդրվագները,որոնցումերբ թշնամինցանկանումէ Ձիուն գերել՝ նա «թռնում-գնումէ» (տե՛ս էջ 134), ««էթումու գալում ա խասնումա իր աշխարը»»:52: Բայց երկու բացառության էպոսում,այնուամենայնիվ, հանդիպումենք: Մի դեպքումձիուն մսրցիքքաշում են իրենցղսր ձիերի վրա... (սակայնդա տեղի է ունենում Ձիու տիրոջ՝Մեծ Մհերի մեղքով...): ՄյուսումՁին, իր տիրոջ՝Փոքր Մհերիհետ, ընկնումէ թշնամու է հողի՝ Ձիու հյուսածթակարդը՝5,սակայնսա էլ էպոսը բացատրում ոտքերիհզորությանըչդիմանալուհանգամանքով (տե՛սէջ 318): Էպոսումկա Քուռկիկ Ջալալունտվածմի սեղմ բնութագրություն, որն ամեն ինչ ասում է Ձիու ինչ լինելու,որակականորպիսության մասին:Դա «մուրազ»-ն է: Այդ բնութագրությունը տալիսէ էպոսի դիցհերոսուհիներիցմեկը՝ Դեղձուն Ծամը: Նա, տեսնելովնորամանուկ Դավիթինհոր՝ Մհերիձին նստած, ասում է. «Քուոկի՛կՋալալին,մեռնե՛մ քե, մուրա՛զ» (էջ 230): Հայոց լեզվում «մուրազ» բառն ավելի խորքայինիմաստային շերտերունի,քան իղձն ու փափագնէ, ինչպես սովորաբարմենք այն հասկանումենք: Իմաստայինայդ շերտերնեն՝ (այդ իարարչականությունը, կատարեալությունը բացարձակությունը, է արարչական մաստներն արտահայտումուր/ար բառարմատը), ունեծագում,սերում(այդ իմաստնէ արտահայտում ազ բառարմատը) նալը: ԴեղձունԾամը որպես այդպիսինէր ճանաչումՍասնա տան էր, որ նա արժաՁիուն, ն որպես այդպիսինճանաչելով՝փափագում է, որ երբ տատը Քուոնավորժառանգորդունենա: Խորհրդանշական է զորութկիկ Ջալալունանվանում «մուրազ»՝արարչատու բացարձակ յուն՝ Դավիթը,ով դեռնս գտնվումէր հոգիների(ու ներկա)աշխարհում ն ցեղայինոգու աշխարհնոր-նոր էր մուտք գործում,«շատ է զարմանում» (էջ 230): Տատը Ձիուն դիմելով Դավթի առաջ բացումէ նրա խորհուրդը:Ասում է. «Քուռկի՛կՋալալին,/Իմ Դավիթհեր չ'ունի՝ անե'՛ս -

Ծռեր», Գ հատոր,Եր., 1979, էջ 502: Փոքր Մհերն, իհարկե, «վերին հրամանքով»թե' իրեն, ազատումէ... «Սասնա

ն

թե Ձիուն թակարդից

հերություն,/Իմ Դավիթ մեր չ'ունի՝ անե՛ս մերություն,/Իմ Դավիթ աղբեր չ'ունի՝ անե՛ս աղբերություն,/Իմ Դավիթ դու տանես իր հոր Կաթնով Աղբուր»"/Դավիթ ձիուց իջնի, իջնի ջուր խըմի,/ Իմ Դավիթ դու տանես իր հոր փորձաքար'»» -/ Դավիթ իր թուր զարկի, զարկի սան, փորձի:/Քուռկիկ, քե ամանա'թ իմ նորամանուկԴավիթ» (էջ 230-231): «Շա՛տ լավ, մաԱսվածը«Ձին վիզ թեքած»լսումէ ու պատասխանում՝ միկ» (էջ 231): (Մեր էպոսի Ձին զգայուն, խոսող Ձի է...): Ձիուց հետո ԴեղձունԾամը դիմում է Դավթին. «- Դավիթ, քո օղորմածհեր իր ձիուն/ Ամեն ճար ու ճամփաշանց է տվե,/ Ձին էդ ամեն գիտի»(նույն տեղը): Դավիթը Ձիուն քշելով ու տեսնելովՁիու «աղավնիկինման» թոչելը՝համոզվումէ նրա «մուրազ»լինելըԱ հաստատում տատիասածը, ասելով՝«Էդ է'լ աստծու բանէ» (նույնտեղը): Քուռկիկ Ջալալու կամ «մե (այսինքն՝Սասնա տան, Հայի. Ս.Մ.) մեկում'56, էության», ինչպեսՁին ճանաչվումէ էպոսիպատումներից բացարձակ՝ աստվածատու զորությունլինելը, անգամավելի մեծ, քան նրա տերերը, ցուցադրվածէ էպոսի բազմաթիվայլ դրվագնեէ որպես «իմաստունձի»:57(իմասրում էլ: Մեկումնա ներկայացվում տուն խորհուրդներէ տալիսիր տերերին),մեկ այլումիր հեծվորներին հուշումէ, թե ինչ անել, ինչ ճանապարհովգնալ, զորացմանինչ եղանակների դիմել (էպոսումայդպիսիբազմաթիվդրվագներկան), մեկ այլում նս՝ հուսահատության գիրկն ընկածհերոսինոգեպնդումէ, ո՛ւժ է տալիս...Հիշենք, այդ առումով,մեկ-երկուդրվագ: ԴավիթըՄելիքի դեմ դուրս գալուց առաջ տեսնելովնրա՝ թիվհաշիվ չունեցող ամեհի բանակը՝թնաթաւիէ լինում ու ասում. «Տեր աստված,ինչպե՛ստ'երթամկռիվ»(էջ 234): ՔուռկիկՋալալին,տեսնելով իր տիրոջերկմտելը,նրան ասում է. «Է՛յ, անիրավ,ի՞նչկը վախենաս,/ Քանի մի քո թուր կը կտրի,/Էնքանէլ իմ շու՛նչ կը կտրի./Քանի մի քո թուր կը կտրի,/Էնքանէլ իմ ո՛ տ կը տրորի:/Դավիթ,մի՛էրկմտի, քըշի:/ Դու իմ քամկիցվե չը գաս, չը խաբվես»(էջ 234): Եվ Դավիթը, (ասել է, թե՝ իր էությանը,իր ոգու հավատալովիր ու իր ձիու զորությանը բացարձակությանը), հաղթումէ Մելիքիամեհիբանակին:Որն ասում է -

-

-

-

-

-

ազգայինոգու կենացաղբյուրնէ խորհրդանշում: դարբնոցնէ խորհրդանշում: ազգայինոգու փորձադաշտը՝ Տե՛ս «Սասնա ծռեր»,Եր., 1979, էջ 92: Նույն տեղում,էջ 93: Սասնա

տան

Սասնա

տան

այնմասին,որ Քուռկիկ Ջալալին,տվյալպարագայում, ավելիզորական կամք, ողջախոհություն,անվեհերություն,ինքնավստահություն, չխաբվելուզգոնությունէ դրսնորում,քան Դավիթը: Որբ Դավիթին Մսր տանելու՝խորթ ծծմոր խնամքինհանձնելու անհրաժեշտությունէ առաջանում:Որոշվում է, որ Քուռկիկ Ջալալին պետքդա անի: ՁենովՀովանը որոշմանմասինՁիունհայտնելով,ասում է. «Քուռկիկ Ջալալին,քեզնե կը խնդրեմ./Իմ տըղան դու գե՛տ չ'թալես,/ Իմ տըղանդու քա՛րչը զարնես./Տանե՛ս Մըսրա էրկիր,/ տամ Քուռկիկ Ջալալին,կը ամանաթ, Ոչ քա՛րկը թալես, ոչ թու՛փ / կը թալես-/Հասցնեսսալամաթմեր Սասնա ճրագ» (էջ 132): Եվ Ձին իրեն հանձնված«ամանաթը»ապահովտանում, տեղ է հասցնում:Ասել է, թե՝ այս դեպքումէլ է Սասնա տան ոգին ապավենկանգնումՏանը, Տան ապագա դիցազունին: Քուռկիկ Ջալալի խորհրդանիշիհասկացումըթերի կլինի առանց էպոսիվերջին՝Փոքր Մհեր ճյուղի ավարտականդրվագի:Դիցազունը «վեր աշխրքին»ման գալով, բայց «աշխրքիէրեսեն անմաս մնալով»՝ վերադառնումէ Տուն: Տունն էլ, սակայն,նրան «անմաս» է թողնում, ինչպեսոր հարկնէ՝' չի ընդունում(օտարվածություն էր առաջացելդիցազունի ն Տան միջն): «Հողն» էլ չի «դադրում», այսինքննրա Ձիու ոտքերիտակ (տե՛ս էջ 316-317): Թե Փոքր Մհերի, ն թե՛ նրա Ձիու՝ նրա ազգայինոգու առաքելությանժամանակըաշխարհումն Սասնա Ջոջ տանն արդեն ավարտվելէր, ասել կուզի էպոսը: Դիցազունը գնում է հոր ու մոր գերեզմանին՝իր ողբերգությանհամարլալու: Հոր ու մոր ոգիները նրան խորհորդեն տալիսէլ ման չգալ աշխարհովմեկ, ն գնալ-փակվել մեջ'58,հետո էլ, երբ «Աշխարհքավերի, Ագռավաքարի մեկ էլ շինվի»,(որի արդյունքըկլինիայն, որ գետիննարդենկդիմանա իր՝ Սասնա ՔուռկիկՋալալուոտքերիտակ,հեծվորնէլ կվերականգնի տան մեջ ու աշխարհում այն ժամանակՄհերըվերին առաքելությունը) ն աշխարհնարդենիրենըկլիհրամանքովդուրս կգա Ագռավաքարից նի (տես էջ 317):Փոքր Մհերը ինքն էլ ավելիհամոզվելովհոր ու մոր ոմեջ, որ աշխարհը«հալնորգիների ասածներիճշմարտացիության ցեր» ու «մեղավորցեր»է, մարդիկէլ փոքրացելեն, այսինքն՝եկել է -

է այն զրահ-պատյանը,որումՓոքր Մհերն ու Ձին' դեպի կործանում Խորհրդանշում այդ ընթացքումնան ինքնախոկում գնացող աշխարհիցպետք է պատսպարվեին՝ ու հ անելով պատրաստվելով աշխարհիքանդումիցետոին՝«շինումին»:

երկրայինկյանքիմի պարբերությանվերջը՝ձմեռը,վարվումէ հոր ու մորասածներիհամաձայն(տես էջ 318-319): Խորհրդանշականէ ինչպեսմեր ողջ էպոսը, այնպեսէլ նրա վերջում ասվածը.«Ուրբաթեուրբաթ, կ'ասեն, -/ Ջուր կը գա, կաթի էդ Կ'ասեն Ու ամեն ճամփորդ՝ուրբաթ օէ'55:/ քարեն:/ Մհերիձիու ջուրն րեր/ Կը լսի Քուռկիկ Ջալալուխրխնջոցնէդ քարեն» (էջ 320): Ասել է, թե՝ ուրբաթից ուրբաթ՝ «հալնորցած»աշխարհըՔուռկիկ Ջալալու՝ Սասնա տան ոգու «շեռն»՝ արտաթորանքն է միայն տեսնում, ու նրա միայն«խրխնջոցն»է լսում, Ա այդպես՝մինչն մեր անմահ դիցազունի ու նրա Ձիու՝ Ագռավաքարից դուրս գալը: -

ՀԽԽՈՅՑՕՈԵԼ

Ց »ջոօօօ "Աճտող Խռատո ԽԱլՓօոօրոԿ6Շաա6 Չ ՈՌՎՇՇՑՑ Ոօտոճ "ռտող ՇՅօՄեաատ". Շճօ/եօտր" ոքճրօտմՑոր61

Շ.

-

ՅԼԵՍՌՎՇՇԿՑՈՕԽՊՈՇԵՐՈՎԱՕՇԼԵ Յքխտո

տ

ԲՃՅՈՑՇԼՇՑ

ՄօԼՕՎԻՄԵՕԽ

ՄՈՇԵՐՈՎԻՕՇՐՈ.

ԼլՇԵՔՅՈԵՒԵԹՇ,

7 ոքճղօւճՑՈ8Ւօ7 66 Յ6ՇՕՈՒՕԼՈՕ

ՄղծԻՈՎԱՕՇԼԵ

ՃքԽՈԻՇԵ)

ո)«Օ8Էր/Օ տ ՒՕ ՏՅ «Ե:

ԼՈՅՑԱԵՐԹԲ

ՕՕԽՇՇԼՑՇԵՒՈՕԾ

Շ/ԱԻՕՇԼԵ

ոքճոշւՅոճկել

ԽԱ ՓՕՈՕՐՈՎՇՇՈՇ

Մ

ԷԽՕՇԽՕՈՕՐՈՎՇՇԿՈՇ

1Լճտծ հւ

ՈխՑՕՈԵԼ,

8օՄԽԵւ տ Խյքայւ Լեճոմտտ. ԼօՀոօղԵ, ԵօՐՕԽՃԼ6քԵ, ԵօՐ, ՎքՇՇր ՕՇճՑեթ

ԽՈՒօՎՅԵԼՏ

Խյքաճ (ճոճում,

Շ/ՈԽՑՕՈԵԼ

»տոօօճ

օուօելտճօ1

Լօշոօրե, ԵՖօօխճւծքե,հքօօւ 8օՄԻԵԼ,

ՕՐԿՇԻԽԵԼՆ,

ԵօՐՅՀԵլքԵ, հՅոծօք, Ճղքմտճեճք.

ՇՀՈՓՑՅ:

խ(ոսեյօո- ԽՈ հօ(օ92օէ Տյտեօլչ օք էհօ էքօջ »»Օօտմ օք ՏՕՏՏՕսՈ««. Լհծ 6քյՇքօօո »Ա8:4 օք Տոջջօսո« քՇՏճուտ ճոժ Ոսոէսո6Տ էհՇ 1ժճոեե/օք ՃՐՇուոտ. Լհծ 865 օք էհօ 6քօտ 86 Փ:6ՐՇու Տ/տԵօլտջ հհ ձոժ Ոօքոօտծոնոց 15 ՃԵՏՕիխէ6

ՅՐ6 1հ6 ՍՈՅՑ6Տ

Ճոտծուռո |մծոնե/ մօՏ0ՈԵլոց |ո էհօ րե: էհօ տոմ ձոմ ժոոոծ Շտջտճոօօ. Ոճ, Տքոխձ| ոոյՂհօքթօ91681| 8Տ Լհ6 Ճիսծ Խ/օՕէհծր 8-6 Տսօհ օք ԼօՐժ: Ւծքո6Տ6ոէծժ «ՕՏՈ009168|, Տ/ՊԵօՏ Տ.

Շօժ: Շօժ: 1հճ Շ-օտտօք իճ Մ/ճ-, ձոժմՃան

Խ6/ ՊօՐԱՏ:

Մ/2-, ձոժ «սոճու

Լհօ

յնի,

յոռի.

Ճ/Խ6 Լօր4: հ/օէհօր օք Շօժ: Շօժ: 1հտ.ՇՐՕՏՏ օք 1հ6

ՒՐճ5/ոչ ճճոաԵյսո,ՃՋՐՅԿՅզ4Ր.

այդպեսէլ ասվումէ): Խոսքը «շեռի» մասինէ (որոշ պատումներում

ՍասունցիԴավթի բարոյականնկարագիրըհայոց ինքնության համատեքստում ԱրուսյակՂարիբյան Հայ ժողովրդի գործերիհազարամյա վկան իր պատմություննէ ն իր էպոսը, որի հերոսներիբարքն ու գործերըխոր հարգանքեն պարտադրում: ԳարեգինՆժդեհ

Ժամանակակից գլոբալացվողաշխարհումմի կողմիցփորձ է արվում ստեղծելընդհանուրմշակութայինհարթություն,ձնավորելհամամարդկայինարժեքներիմիասնականհարթակ,մյուսկողմից,ազգերի համարգերխնդիրէ դառնումսեփականդիմագիծըչկորցնելը,համամարդկայինիմեջ ազգայինըպահպանելը:Այս խնդիրըհայերիս համարառավելմտահոգիչպետքէ լինինախնառաջայնպատճառով, որ մեր հայրենակիցներիմեծ մասն ապրումէ հայրենիքիցհեռու, որտեղ ձուլվելուվտանգնառավելմեծ է: Նույն խնդիրըծառացածէ նան հայրենիքումապրող, սակայնազգայինարժեքներինոչ քաջատեղյակհայ երիտասարդության առջն: 21-րդ դարումմարդկությունըթնակոխելէ են տեղի ունենում մի ժամանակաշրջան,երբ լուրջ փոփոխություններ համակարինչպեսքաղաքականության, այնպեսէլ բարոյականության է գում, այսինքն՝կատարվում բարոյականարժեքներիփոխակերպում, ժամանականոր արժեհամակարգերի ձնավորում:Համահարթեցման է կից գործընթացներում նկատվում որոշակիմիտում,երբ դրսիցներեն նոր արժեքներ,որոնք համուծվում,հաճախնան պարտադրվում վակնումեն դառնալուգերիշխող,սակայննախքանդրանքյուրացնեհելը, հարկավորէ թրծելդրանքսեփականինքնությանդարբնոցում, տո միայնօգտագործելիբրն գործիք,այլոց հետ հարաբերվելիս:Մեէ նան, րօրյա իրականության բազմաթիվխնդիրներիպատճառներից մեր ինքնությանխորքերը, ներթափանցել որ մենքչենք էլ ցանկանում հասկանալուինքներս մեզ: Փոխարենըշտապումենք դրսնորել մի համար,չնկատելով,որ վարքաձն,որը ընդունելիէ մեծամասնության ենք մեր էությանը,ձեռք բերում«կեղծ այդ կերպ մենք դավաճանում

կեցություն»՝ մեզ օտար ն անհասկանալի:Այս ամենիցզերծմնալուլաաէ, ազգայինհոգեկերտվածքի վագույնուղին ինքնահայեցողությունն ու ռանձնահատկությունների հասկացումն արժնորումը,«իսկականկեցության» որոնումները:Ինքնության ոլորաններումանպտուղդեգերումներիցխույս տալու համարնախնառաջհարկավորէ ներթափանցել մեր կոլեկտիվանգիտակցականի խորքերը,ուսումնասիրելմեր հոգնոր մշակույթիգոհարները:Ահա, թե ինչու է կարնոր ժողովրդական բանահյուսության հասկացումնու մեկնաբանումը,որի միջոցով հասանելիէ դառնումինքնությանգաղտնագիրը: ն այդպիՅուրաքանչյուրազգ ունի իր անցյալնիմաստավորելու սով ապագանկերտելուխնդիր:Այս խնդիրըլուծելուհամարառաջին հերթինհարկավորէ հետադարձհայացքնետելդեպիանցյալը,իմաստավորելայն ն ուրվագծելապագայիտեսլականը,որը հնարավորէ ն բացթողումդարերիընթացքումկուտակած փորձի,ձեռքբերումների ների քննախույզ վերլուծությանմիջոցով: Յուրաքանչյուրիսհամար սրանք կենսականկարնորությանխնդիրներ են: Մեծն փիլիսոփա Սոկրատեսըիր իմաստասիրության հիմնասյունըդարձրեցդելփյան տաճարինփորագրված «Ճանաչիրինքդ քեզ» պատգամը՝ ինքնաճանաչողությանխնդիրըդարձնելովփիլիսոփայական խորհրդածությունների մեկնակետ:Հիրավիհանճարեղմիտք,որը պետքէ ուղղորդիյուրաքանչյուրանհատի,սակայնայն իր կենսականնշանակություննունի ոչ միայնանհատականմակարդակում, այլն կոլեկտիվ: ն իր Ազգն ներկան իմաստավորելու ապագանկերտելուհամար կարիք ունի ինքնաճանաչողության, իր ինքնությանակունքներիբացահայտման:«Ազգայինինքնությունըձնավորվումէ ազգի, ազգային կամ ազգային«Մենք» կոնցեպցիայի կազմավորմանը գիտակցության զուգընթացն ժամանակիհոլովույթումդրսնորվումնույնականության տարբերհարացույցներիտեսքով»66:Այն ձնավորվումէ ազգայինքաղաքապատմական,սոցիալ-հոգեբանական, սոցիոմշակութային, նն կան-մշակութային ոլորտներիխաչմերուկում:Նրա բովանդակություրահատկությունն են կազմումազգայինմշակույթիհաստատված սովորույթները,հավատալիքյունները, էթնիկականբնութագրիչները, նն: Ինքնություն ները, առասպելները,բարոյականիմպերատիվները

ազգայինինքնությաննժդեհյան նախագծի Զաքարյան Ս., Խորհրդածություններ «Հայոց ինքնությանհարցեր»,Եր, 2012, էջ 87:

շուրջ,

հասկացությունըսերտորեն կապված է «ազգային բնավորություն» հասկացությանհետ: Այստեղնկատի են առնվումմարդկանցպատկերացումներնիրենցմասին,աշխարհումիրենց տեղիմասին:Ազգային ինքնությունըներառումէ ներքին Ա արտաքինբաղադրիչներ:Չափազանց կարնորվումէ ներքինին արտաքինի,ձնի ն բովանդակության, դրսնորմանն էությանհամապատասխանությունը: Մի շարք հեղինակների կարծիքով՝ցանկացածազգի, այսպեսկոչված,«սեփականկերպարը» կազմվածէ երեք բաղադրիչներից` «կերպարուրիշների համար», «կերպարիր համար» ն «կերպարիր մեջ»: «Իր համար կերպարն»ազգի ինքն իրեն ընկալելնէ ներսից, որը ձնավորվումէ նրա համար պատմական,սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղան այլ ռեաքական,սոցիոմշակութային, քաղաքական-մշակութային լությունների,ազգայինառասպելների, խորհրդանիշերի, հավատալիքն ների, կարծրատիպերի մի շարք այլ գործոններիավանդական միասնությունից:Հետնաբար, հանրույթի, ազգի ինքնությունը սահմանվումէ պատմականավանդույթների,բազմաթիվդարերի ն նույնիսկ հազարամյակներիընթացքում ձնավորված առասպելների, խորհրդանիշերի,վարքի կարծրատիպերիմիջոցով: Վերջիններս զգալիազդեցությունեն թողնումժողովրդիվարքինորմերիվրա,ձնավորելովտվյալազգի ոգին: Ազգի (էթնոսի) ոգին նրա հոգեբանական հոգեկերտվածքիհուզականդրսնորումնէ՝ կայուն տրամադրության, վիճակիձնով: Որպեսազգայինոգու կոնկրետդրսնորումներպետքէ ուսումնասիրել այնպիսիերնույթներ,ինչպիսիքեն ազգայինլավատեու սությունն հոռետեսությունը: Ազգայինոգին դրսնորվումէ նան ազգի մշակույթիմեջ, հատկապես առասպելեերում,էպոսեերում, երաժշտությանն սիմվոլների մեջ'62: ժողովրդիլավ ճանաչելու,նրաբնավորությունը, «Յուրաքանչյուր հոգեբանություննու վարքագիծըճիշտ հասկաբարոյականությունը, նրա էպոսը,քանզի նալուհամարնախնառաջպետքէ ուսումնասիրել մեջ այնպես գրական-գեղարվեստական ոչ մի ստեղծագործության ու խորքային լիարժեքչի դրսնորվումայս կամ այն ժողովրդիբնավո-

Տե՛ս (Թոսօտ է.Շ., Է/ՅւլտՕԻՃՈԵՒՅՔ ՅՇՈ6ե՛,

տո6ԻՈՎԻՇՇԼԵ:

ԽօԽպՇո/ՅՈԵՒԵԼՔ

Տե՛ս Նալչաջյան Ա., Էթնիկականհոգեբանություն, Եր, 2001, էջ 251:

10.112011.

րության ու բարոյականության ամբողջականնկարագիրը,որքան ազգայինէպոսում»:63: ուսումՍույն աշխատանքի նպատակնէ նշված համատեքստում նասիրել էպոսի գերակա դերն ու նշանակությունըազգային հոգեկերտվածքիձնավորմանբարդ ն հակասականգործընթացում: Հաշվի են ոչ միայնայն ստեղծողազգի առնելով,որ էպոսումարտացոլված պատմականանցյալը՝սքողվածգեղարվեստական հնարներով,այլն էեպոսաստեղծժողովրդիհույզերը,սպասումները, աշխարհընկալումը, նն, նրա րազանքները,իդեալները,բարոյականհրամայականները հետնողականուսումնասիրություննավելի է արժնորվում, քանզի նշված դիտանկյունիցէպոսինանդրադառնալիսառաջնայինեն դառնում ոչ թե նրա ժանրայինհատկանիշները, ոչ թե էպոսը լոկ որպես գրականստեղծագործություն, այլ ազգայինհոգեբանության, ազգային ինքնությանուսումնասիրման յուրօրինակհարացույց:Էպոսի պատն ազգութմությունըսերտորենկապվածէ հնագույնպետությունների յուններիձնավորմանգործընթացիհետ, այդ իսկ պատճառովազգային յուլրահատկությունները էպոսումավելի վառ են արտահայտվում, քան հեքիաթում:Էպոսը ընդգրկումէ պատմականանցյալիժողովրդական,բանաստեղծական հայեցակարգը:5": Այնազգիգաղտնարանի են վերջիդռներըբացող բանալիէ, որի օգնությամբբացահայտվում ն նիս դարավորփորձի կենսափիլիսոփայության խորհուրդները: Էպոսըիր էությամբհամաժողովրդական, կոլեկտիվստեղծագործությունէ ն, հետնաբար,մի ամբողջժողովրդի(կամգոնե մի ամբողջ խավի) աշխարհընկալման դրսնորում:Ինչքան էլ հին էպոսներիմշակումներումբանավոր տեքստերը«կատարելագործված» լինեն, միննույն է, նրանց այս էական գիծըչի փոխվում:Անհատականսկիզբը դեռ անհայտէ կամ չգիտակցված':55: Ավելին,ինչպեսհայկականէպոէ սի առնչությամբ նշում Հ.Օրբելին՝««ՍասունցիԴավիթ»էպոսումչորս սերնդիպատկանող հերոսները,միմյանցլրացնելով,ավելիճիշտ միասին մի ամբողջությունկազմելով,արտացոլելեն իրենց կերպարներն

Տե՛ս

Միրզոյան Հ., Էպոսըորպես տվյալժողովրդի ինքնությանուսումնասիրության (օղուզականէպոսիօրինակով), «Հայոց ինքնությանհարցեր»,Եր, 2012, էջ 22: Տե՛ս /(ԹոօՎԱՒՇԽոք Է., ՈքօտօՕուղծե6ԼօքօտՎ«6Օաօօ 35ոօօ8, հ/, 1963, էջ 423: Տե՛ս ԵղիազարյանԱ., Էպոսիգրավորկյանքը,Հայկականէպոսը ն համաշխարհաԵր., 2012, էջ 184: յին էպիկականժառանգությունը, աղբյուր

նրա լավագույներազանքստեղծողժողովրդիպատկերացումները, ու ներն ակնկալությունները»'66: Այսպիսով,միանգամայնընդունելիէ դառնում այն դրույթը, որ որնէ ազգի բնավորության,ազգայինոգու ն հոգեկերտվածքիմասին է առաջանում խոսելիս,անհրաժեշտություն ուսումնասիրելնրա ստեղծած մշակութայինարժեքները,մասնավորապես` վերջինիսէպոսը: Էեն պոսներըիրարիցտարբերվում միայնազգայիննկարագրով,մյուս բոլոր կողմերովն իրենցառարկայովնրանք գրեթե իրարնման են'27: Էպոսիհիմնականգծերըգծել ու մշակելեն գրեթե բոլոր ժողովուրդնեու արրը միասին:Դրա համարէլ համաշխարհային հետաքրքրություն ժեք ունեն: Բայց ամեն մի ժողովուրդայդ ընդհանուրհիմքի վրա կառուցելէ իր սեփականշենքը: Տվել է իրեն հատուկերանգը,դրել է իր ու ձգտումը,տվել է հոգեբանությունն իր հավաքական տիպնու հոգին, իհարկե, էպոսականմասշտաբովգերագույնձգտումները,ինքնագիկոչումը:Այսպիսով,էպոսըընդգրկումէ ժողովրդական տակցությունը, կյանքիամբողջությունը,սկզբից մինչն վերջ, Ա հարազատորենհանդես է բերումայն բարոյագաղափարական աշխարհը,ուր կենտրոնանում են ժողովրդիդարավորմաքառումներըու հեռավորիդեալները, : նրահոգեկան-բարոյական կարողությունները'64 Էպոսիկարնորբնութագրիչներից մեկը, ըստ Պրոպի, նրա բովանէ: դակությանհերոսականբնույթն Էպոսըցույց է տալիս,թե ում է ժողովուրդըհամարումհերոս ն որ հատկանիշներիհամար'65: Հայոց բարոյականարժեհամակարգնուսումնասիրելուհարցում մեզ անսպառ է ընձեռումմեր ազգայինէպոսը:Էպոսումնկահնարավորություններ րագրված հերոսների կերպարների վերլուծությունըհնարավոր է արքետիդարձնումբացահայտել հայերիազգայինհոգեկերտվածքի պայինգծերը: ««ՍասունցիԴավիթ»էպոսըանցելէ հայ կյանքին մշակույթիբոլոր շրջանները՝ իր մեջ բերելով այդ բոլոր շրջաններիհետքերը,հայ ժողովրդի հավաքականիդեալականկերպարը մարմնացնելովՍա-

/66

էպոսը»,Եր, 1961, էջ Մ: ««Սասունցի Դավիթ»հայկականժողովրդական Գ.Գրիգորյան,«ՍասունցիԴավիթ» էպոսիպոետիկան,Եր, 1988, էջ 11: Տե՛ս Հ.Թումանյան,Երկերիժողովածու,հ. 8, Եր., 1999, էջ 308-312: Տե՛ս Ոքօոո8., Ք/ՇՇա օքօտՎՇՇոոմ 5ոօ6, հ/., 1958, էջ 5-6: մ

Տե'ս

սունցիԴավթիմեջ ն հայ ժողովրդիմաքառումները՝ նրա մաքառումների մեջ»'7: Ամեն մի ժողովուրդիր ստեղծածմշակութայինհուշարձաններում կերտումէ այնպիսիկերպարներ,որոնքհոգեհարազատեն իրենկամ են ընդօրինակման, ն մեհանդիսանում հաճախնան պաշտամունքի ծարմանառարկա:Այդպիսի կերպարներիցէ մեր ազգայինէպոսի գլխավորհերոսներիցմեկը՝ՍասունցիԴավիթը: Ըստ Պ.Քաուիի, մեր ավանդության հասարակականն հոգեբանականգործառույթնէր ն համոզիչկերպար,որն որպեսճշմարտամոտ Դավթիններկայացնել նան ուներ բարոյականկարնորնշանակությունհամայնքիհամար'7: Հայկականէպոսիհիմնականմասընրա երրորդճյուղն է, որն անմիջականորենկապվածէ ամբողջդյուցազնաշրջանի չորս սերնդի հերոսներիցգլխավորի՝Դավթի հետ, որն առավելմոտ ու հարազատէ ժողովրդիսրտին,նրա հիշողությանմեջ առավելփայփայված, առավել երկրային,ամենիցավելիժողովրդականնէ'7: Որնէ ժողովրդիբարոյականարժեհամակարգը վերլուծելիսանէ առաջանում պայմանորենանհրաժեշտություն պարզել,թե այդ արժեհամակարգում ինչ նշանակությունունեն այնպիսիբարոյականկատեգորիաներ,ինչպիսիքեն բարությունը,գթասրտությունըն խիղճը, ու սերը, պարտքիզգացումնու ճշմարտասիրությունը: արդարությունն Հայ ժողովուրդըիր դարավորպատմության ընթացքումպայքարելէ հանուն այդ արժեքներիհաստատման. մեր ողջ պատմությունըկարծես արդարությանհաստատմանն ուղղվածմի անվերջանալի պայքար է: ՍասունցիԴավթիկերպարումխտացված է հայ ժողովրդիբարոյական հրամայականների մի ողջ համակարգ:Նրա օրինակովոչ միայն դարեր շարունակդաստիարակվելեն հայ մանուկներնու երիտասարդները,այլն ոգեշնչվելհայ մտավորականները: Դավիթըքաջ դյուցազունէր ինչպեսիր հայրըն պապը, օժտվածէր Ա բարությամբ, ինչպեսնան արառասպելական ուժով,գեղեցկությամբ

Տե՛ս

Հ.Թումանյաննշվ. աշխ., էջ 312: Քաու Պ., 16-րդ դարի պորտուգալացի գրառումների ճանապարհորդների առնչությունը«Սասնա ծռերի»բանավորավանդմանգործընթացիհետ, «Հայկական ժառանգությունը», Եր, 2012, էջ 191-192: էպոսըն համաշխարհային էպիկական Տե՛ս ««ՍասունցիԴավիթ»հայկական ժողովրդական էպոսը»,Եր, 1961, էջ 4: տ

Տես

ն հայրենասեր, էր, կարեկցողն գթասիրտ,պատվախնդիր ազգայինշահը միշտբարձրէր դասումսեփականբարօրությունից: Գրեթե բոլոր էպոսներումէլ գլխավորհերոսներինբնորոշ են քաբոլորն էլ անզիջում պայքար են ջությունն ու հայրենասիրությունը, մղումիրենցժողովրդիբարօրությանհամար,պայքարումհանուն մեծ ահասարսուռհրեշների,ազդեցիկթշնամիների սիրո՝մենամարտելով նն: դեմ Սակայնայդ պայքարիընթացքումեն դրսնորվումտվյալ հերոսի մի շարք այլ էութենականհատկանիշներ,որոնցքննականվերէ այն տիպականը, բացահայտվում լուծությանճանապարհով որը բնորոշ է միայն տվյալժողովրդիկերտածհերոսներին:Ժողովուրդնիր համարստեղծումէ հերոսականիինքնատիպ մոդել,որովօժտվածանանմահանում են հատներն նրա հիշողությանմեջ, դառնումընդօրինակմանիդեալ: Ինչպես ն բոլոր էպոսներիգլխավորհերոսները,այնպեսէլ ՍասունցիԴավիթըիր սիրեցյալիսիրունարժանանալու համարանզիջում ն դժվար պայքար է մղում ն ի վերջո հաղթանակում,սակայն այս առնչությամբէպոսումմենքականատեսենք դառնումմի հետաքրքիր դարադատ

դիպվածի.

«Ավուրմեկ Դավիթասաց.- Խանդութ, Էն, ինչ ես քեզի բերի՝ Էն քառսունփահլնանիմեղացտակընկա. Իմ խիղճչի տանի'՝ քեզի էնոնցձեռքենխլեցի: Ես լսեր եմ՝ Գյուրջիստան խորոտաղջիկներշատ կան, էն Տ'երթամ,գտնեմ քառասունփահլնաններ, Քառսուն ազապ աղջիկպսակեմվերէդոնց, Որ աղջիկիրենցքեֆ կ'ուզի, Նոր դառնամ,գամ Սասուն»/73:

համարումէ այԴավիթըերջանիկչէ, քանի որ իր երջանկությունը : լոց դժբախտության պատճառ Այստեղբախվումենք երջանկության ընկալմանն արժնորմանխնդրին:

Տե՛ս

էպոսը»,էջ 283: «Սասունցի Դավիթ»հայկականժողովրդական

Վերոնշյալդրվագումպարզորոշ նկատումենք Դավթի վերաբերմունքը իր մրցակիցների նկատմամբ,որոնց նա նույնիսկ իբրն մրցան կից չի վերաբերվում իրեն մեղավորէ զգումնրանցառջն: Դավիթը է անսահման սիրո ն գթասրտության,այլասիրության մարմնավորում կերպար,որը սեփականերջանկությունըչի կարող վայելել,եթե այն պատճառէ այլոց դժբախտության:Կանտյանայն դրույթը, թե բարոյականությանխնդիրըոչ թե մարդունսովորեցնելնէ լինել երջանիկ,այլ արժանիլինել երջանկությանը,հայ ժողովուրդըդարեր առաջ արտաուցոլել է իր ազգայինէպոսում:Նրա հերոսներըիրենցերջանկության են ղին հարթում ելնելով այս սկզբունքից:Էպոսը մեզ սովորեցնումէ ներել ն սիրել,նրա հերոսներըապրումն գործումեն իրենցխղճիթելադրանքով: Պարզորոշնկատելիէ նան մեր կրոնի ազդեցությունըժողովրդի է նան քրիսգիտակցությանվրա. զորօրինակ,այստեղարտացոլված տոնեությանգլխավոր պատվիրանը,այն է՝ սիրել թշնամուն:Քրիստոնեական բարոյականության սկզբնաղբյուրնէ մարդու հոգում հնչող Աստծո ձայնը, բարոյականվարքագծիշարժառիթնէ սերը, այլ ոչ թե բանականությունը:Մեր էպոսը մեզ սովորեցնումէ սիրել ն ներել այննեէ սիրել մերձավորին, պես, ինչպեսԱստվածաշնչում պատգամվում պատմությունունեցողժողորել թշնամուն:Լինելով հազարամյակների ն վուրդ, որը իր գոյությանընթացքումանցել է բյուր փորձությունների դաժանությունների միջով,այդուհանդերձհային բնորոշչէ չարության զգացումը: Առհասարակազգայինհոգեբանությանուսումնասիրությանտեէ մեր ժողովրդիվերաբերսանկյունիցչափազանցհետաքրքրական է գտել նան մունքըթշնամունկատմամբ,որն իր արտահայտությունն ուվերաբերմունք էպոսում:Հայը կարծեսթե մի տեսակկրավորական նի թշնամու հանդեպ,նա չի ատում իր թշնամունիր ողջ էությամբ, զգացումով,դավեր չի նյութում նրա դեմ: լցվածչէ վրեժխնդրության ն Դավիթը ներում խղճում է անգամիր երկիր ներխուժածթշնամու զորքերին,դադարումէ կոտորելՄելիքի զորքերը՝անսալովալնործերունուհորդորներին. «ԷդտեղԴավիթխղճավորվավ, Զորք ջարդելվերջացուց,

Դարձավ,ասաց- Հալվոր, Աղեկխոսքասացիր. Ես քո ասած տանեմ» /7:

հայրենիքիպաշտպանության մեր հերոսներըպատրաստ ինչի, սակայննրանց սրտերըքարացածչեն ն զուրկ չեն գթասրտությունից:Դավիթը մեծահոգաբարազատ է արձակում այդ մարդկանց,բայց ն զգուշացնում,որ եթե կրկին փորձեններխուժել իր երկիր, նա անողոքկլինի նրանց նկատմամբ:«Հային ծանոթ չէ չարության ուրախությունը:Չարախնդալչէ, նա կուզի իր գոյության թշնամիներինիսկ միայնպարտվածտեսնել, բայց ոչ ն դժբախտ»'/5: է գտել նան Հայոց ինքնությանայս գիծը, որն իր արտահայտությունն է էպոսում,մինչ օրս էլ բնորոշում մեր վերաբերմունքը թշնամու հանդեպ: Մենք չգիտենք ատել թշնամուն, մենք պատրաստ ենք ներել նրան ամեն պահի, միայն թե նա ընդունիիր մեղքն ու պարտությունը: Ցեղասպանություն վերապրածհայ ժողովուրդըիր սերունդներինդաստիարակումէ ոչ թե վրեժի ն ատելությանգաղափարներով, այլ պատմական արդարությանվերականգնմանպահանջով՝պատրաստ լինելով զղջման դեպքումներել թշնամուն:Հայը խաղաղասերէ, պատերազմիէ ելնումմիայնսեփականգոյությունն ու էությունըփրկելուհամար, այլ ոչ երբեքզավթելուն նվաճելունպատակով:Նրա կռիվն արդար է, իսկ հաղթանակընշանակալինախնառաջբարոյականտեսանկյունից:Ինչպեսիր էպոսիգլխավորհերոս Դավիթը,հայըկարծես թե մի տեսակ անտարբերէ, անտեղյակիրեն սպառնացողվտանգից, սակայն,երբ զգում է ահագնացողվտանգըայդժամարթնանումէ իր նիրհից ն ոտքիելնում:Դարերիընթացքումկարծեսթե ոչինչչի փոխենք վել, թվում է, թե պատմությունըկրկնվումէ: Մենք պարփակվում մեր ներքին խնդիրներիմեջ ն անտեսում դրսիցեկող վտանգը,մինչն հասնում է օրհասականպահը ն Դավթի պես սթափվում, հեծնում Քուռկիկ Ջալալին, ապավինում(Թուր Կեծակիինն գնում արդարության կռիվ: Էպոսումբազմիցստեսնում ենք, թե ինչպեսեն ՁենովՀովհանը ն ՎերգոնԴավթիցգաղտնիգործում.նա անտեղյակէ իր հոր զենք ու զրահից, անտեղյակէ երկրի ներքին անցուդարձից:Էպոսը Հանուն

են ամեն

7.

Տե՛ս

Տե'ս

էպոսը»,էջ 235-236: ««ՍասունցիԴավիթ»հայկականժողուվըդական 257: 2002, հ.1, էջ Գ.Նժդեհ, Երկեր, Եր.,

մեզ հուշումէ, որ ժողովուրդըսպասումէ իր հերոսին,նա համբերումէ մինչն զգուշավոր հովհաններըն վախկոտվերգոներըկզիջեն իրենց տեղը իր իսկականդյուցազուններին, որոնք հանուն հայրենիքիոչինչ չեն խնայի: Չնայած,որ էպոսում Դավիթը հորջորջվումէ իբրն ծուռ, խենթ, է դյուրահավատն միամիտ,մի շարք դրվագներումարտահայտվում նան Դավթի հեռատեսությունն ու հաշրջահայացությունը: Նշվածի վաստումնէ էպոսումնկարագրվողայն հատվածը,երբ ՄելիքըԴավթին հրամայումէ անցնելիր թրի տակով. Էնպեսկանի՝որ վաղ մեծնամ՝ Սուրչքաշեմէնոր վերան:

Էն ինձ թրովզարկի-ես չզարկեմէնոր:

Հազար էդպեսՄելիքմեռնի՝ Էս

մեկչարսու լաչակէ,

Էս լաչակիտակովկանցնեմ.

Էնորթրի տակովչեմ անցնի: Ինչ ձեռեն կգա՝թող անի»:776

Դավիթըլինելովտակավիներեխա,հասկանումէ, թե այդ արարքը հետագայում ինչ հետնանքներիկարողէ հանգեցնել:Նա ոչ միայն է ն քաջ, անվախն ուժեղ,այլն հեռատես ն լայնախոհ: պատվախնդիր Շատ անգամներէպոսումհերոսներիցշատերը խաբվելեն թշնամուց ն դյուրահավատության իրենցմիամտության պատճառով: Ժողովրդաամեն է, կանասացվածքը վկայում թե մարդդիմացինինիր արշինով է աէ չափում,գուցե դա պատճառը,որ հայերսվստահումենք օտարի ու մեն մի խոսքին,քանզի մեր էությանըխորթ են ծածկամտությունն կեղծիքը,հայըշիտակ է ու պարզ, ինչպեսիր էպոսի հերոսները,սան շրջահայացություկայն կարծել,թե նա զուրկ է հեռատեսությունից է: նից, մոլորություն

Մ6

Տե'ս

««ՍասունցիԴավիթ»հայկականժողովրդականէպոսը»,էջ 151:

է նան մեր ժողովրդիվերաբերմունԷպոսումվառ արտահայտվել քը մի շարք արատավոր երնույթներինկատմամբ,ինչպիսիքեն սուտը, կեղծիքը,դավաճանությունը: Երբ Դավիթըքեռի (Թորոսինհայտնումէ, որ սպանել է հարամի դներին ն ետ բերել սասունցիներիողջ

քեռի (Թորոսընրանչի հավատում. հարստությունը, «Կորեկչբերիր՝ոսկի բերես: է՝ Դավիթըպատասխանում -Քեռի էլեք, էլեք, Շատ կաղաչեմ,էլեք էրթանք, ամեն տամ ձեզ: -Աշխարքիմալ-խազինեն Թե էրեսունին ջվալ ոսկի-արծաթբերենք՝ Զաթիմեր մալնէ՝ կը բերենք,կ'ուտենք: Թե չբերի դուք երեսունինըմարդ Ինձ ըսպանեք,էլեք, էկեքձեր տուն: Քեռի (Թորոսսուտ խոսելուցկը խրտըներ: Ասաց.-Տղեք, էլեք էրթանք. Որ սուտ էղավ՝զԴավիթկսպանենք» 7: պա

`

Էպոսումարտահայտված այս դիպվածիցկարելիէ եզրակացնել, հայի համար ճշմարտասիրությունըբարոյական ամենավեհ ն քստմնելի մեկն է, իսկ սուտը ամենապախարակելի սկզբունքներից արատնէ, որը չի ներվումոչ մեկինն ոչ մի հանգամանքում, նույնիսկ է հարազատըպարտավոր հատուցելկյանքով: ուսումնաԱզգայինհոգեկերտվածքի առանձնահատկություններն սիրելիսկարնորէ նան պարզել,թե նրանումինչպիսիիմաստավորում ունեն նյութականն հոգնոր արժեքները,իդեալականն ու մատերիականը: Ո՞րնէ տվյալ ժողովրդի համարառավելգերադասելի:Ժողովուրդը սեփականձգտումները,սպասումներըարտահայտումէ իր ն հետո փորձումդրանք իրականություն ստեղծագործություններում դարձնել:Ժողովուրդներկան, որոնք կյանքն ու աշխարհըընդունում են այնպես,ինչպես որ նրանք տրվածեն բնորեն, ինչպես որ նրանք կան առարկայորեն: Իր էությանբերումով՝հայնիր գոյությանըհաղորոր

Տե'ս

նույնտեղը,էջ 181:

ն նպատակ՝ դում է որոշ սրբազանություն ձգտելով իմաստավորելն Նա կատարելագործել այն: իդեալիժողովուրդէ, իսկ իդեալըենթադրում է ոգու խռովք, նպատակասլացություն, լավագույնիկարոտ:Աշխարհը տրված է ոչ միայն վայելելու,այլն՝ կատարելագործելու, բարեշտկելուայն'78: Հայը երբեք չի ցանկացելուրիշինը, եղել է ինքնաբավ,երբեք ուրիշների ունեցվածքինկատմամբոտնձգություններ չի իրականացրել: Չունենալովզավթելու ն ֆիզիկապեստիրապետելուազգայինխառնվածք, ցավոք՝նան. հնարավորություններ,հայ ժողովուրդըփորձել է շրջապատող աշխարհըենթարկելհոգնոր ու գործունեականտիրապետման'5:Այս են վկայումինչպեսմեր պատմությունը, այնպեսէլ ժողովրդականստեղծագործությունները: Հայոց ինքնությանայս տիպական գիծը վառ է արտահայտված հենց էպոսում: Շատ էպոսներում է նոր (ֆրանսիական,իրանականնն) գլխավորհերոսընախաձեռնում պատերազմներիր տերությանսահմաններըընդլայնելու,իր երկիրը հարստացնելուհամար, սակայնհային օտար է այս մղումը: Սասնա դյուցազուններըհրաժարվում են օտարներին թալանելուց,նրանց հարստությանըտիրանալուց:ՍասունցիԴավիթը բազումանգամներ սահաղթելովիր թշնամիներին՝ձեռք չի գցումնրանց ունեցվածքին, սունցիներիունեցվածքնէլ ետ բերելով`պահանջումէ արդար բաշխում: Մեր հերոսները զուրկ են ընչաքաղցությունից,նյութականը նրանց համար առաջնայինչէ. «Աչքը կո՛ւշտ ժողովուրդ ահա՛ մի ուրիշը ամենահայկակա"նը հայուգովելիյատկութիւններից: Խօսեցրէ'քիր էպոսը, իր ֆոլկլորը եւ պիտիհամոզուէք,որ հայու համարհացը՝կեցութեանբարիքներիշարքումառաջինըչէ՛»'40: Մեր հերոսներիհամարառաջնայիննշանակությունունեն նրանց բարի համբավը,հարգանքն ու պատիվը:Դավիթը պատերազմելիս զգուշացնումէ թշնամուն՝շեշտելով, որ ինքը գողի պես չի հարձակվում, նա ավագությանկարգըչի խախտումն առաջինըհարվածելուիրավունքըզիջումէ անգամթշնամուն՝որպես ավագի,լսում է մեծերի խորհուրդները,երախտապարտէ բոլոր նրանց, ովքեր ժամանակին ինչ-որ կերպօգնել են իրեն, մեծահոգիէ ն ներողամիտ,արդարադատ -

-

Տե'ս

Տե'ս Է.Հարությունյան,Ազգայինինքնությունն կյանքիմշակույթ,Եր, 2004, էջ 21: Տե՛ս Գ.Նժդեհ, նշվ. աշխ.,էջ 258:

Գ.Նժդեհ, նշվ. աշխ., էջ 257:

են գերբնականուժերիկողազնիվ:Մեր հերոսներըպաշտպանված է, մից, երբ նրանցկռիվնարդար օգնությանեն հասնում ՔուռկիկՋանն: լալին, Խաչ Պատերազմին,ՄարութաԲարձրիկԱստվածածինը նան ն հերոսները զուրկ Սակայնմեր չեն թերություններից թուլություններից: Հայ ժողովուրդըկարծեսէպոսիհերոսներիմիջոցով է փորձել սերունդներինխրատելն ետ պահելայն արարքներից,որոնք կործան անընդունելի:Անգամիր ամենարարեն ն աղետալի,պախարակելի նասիրելիհերոսները,որոնցսխրանքներըվառ են պահվելիր սրտում հարյուրամյակներ շարունակ,երբեմննան սխալներեն թույլ տվել:Այդ նս կենսական սխալների,թերությունների վերհանումնու գիտակցումը ունեն պարզելուհամար,թե հայ ժողովրդնինչն է հանշանակություն մարելանընդունելի,կշտամբանքի ենթակաարարք: Էպոսիուսումնասիրությունիցպարզորոշ նկատվումէ մեր ժողովրդիվերաբերմունքը այնպիսիերնույթներինկատմամբ,ինչպիսինեն սուտը, դավադրությունը, դավաճանությունը, երդմնազանցությունը. նրա համարմերժելի են այդ երնույթները: Էպոսում հանդիպումեն կերպարներ,որոնք են: Նրանց քստմնելի,վախկոտ,դավադիրմարդկանցմարմնավորում միջոցովմեզ համարբացահայտում ենք այն հատկանիշները,որոնք են ն հոգեկերտվածքին: խորթ մեր ազգայինմտածողությանը Այսօրէլ մենք հանդիպումենք վախկոտն քծնող Վերգոների,զգուշավոր Օհանների,դավաճանՍառյեներին այլոց: Սակայնէպոսըմեզ հուշում է, որ թեպետ մեր մեջ կան նան այդպիսիբացասականկերպարներ, մեզ պետք է հարազատլինի այն վեհն ու նվիրականը,որը բնորոշ է մեր դյուցազուններին, որոնց բարոյականկերպարըպետք է կյանքի ուղենիշլինի մեզ համար:Գրական ստեղծագործություների միջոցով է հայ ժողովուրդըիր գալիքսերունդներինփոխանցել իր բարոյական հրամայականների համակարգը, ցանկացելետ պահելբազումսխալԻր հերոսներին հակահերոսների միջն ներից ն փորձություններից: բարու ստեղծելյուրօրինակմի ջրբաժան,ընդգծելիր վերաբերմունքը ն չարի, գեղեցիկին տգեղի,առաքինության ն արատավոր երնույթների հանդեպ:Մեր ուշադրությունըսնեռելովէպոսի կերպարներիթե' դրականն թե բացասականհատկանիշներիվրա, մենք միաժամանակ ոչ միայնպատկերացում ենք կազմումհայժողովրդիբարոյական ն աշխարհըմբռնման մասին,այլն քննադատական արժեհամակարգի հայացքնետելովսեփականթերություններիվրա, որոնք նս դրսնոր-

ն

վում են իբրն մեր ինքնությանարքետիպեր,փորձումվերհանելդրանք անգիտակցական մակարդակիցգիտակցականմակարդակհ̀նարավոր դարձնելովմի շարք սխալներիշտկումը:Մենք իբրն հազարամյակների պատմություն ունեցող ժողովրդի արժանի հետնորդներ չպետք է անտեսենքմեր դարավորմշակույթնու իմաստավորենքայն այսօրվաիրադարձությունների լույսիներքո: «Սասունցի Դավիթ» էպոսը ոչ գրադարաններիդարակներին ն ոչ էլ ուրիշնեդրված իր է, ոչ թանգարանային հազվագյուտություն րին մատուցվողմատենագիտական պարծանք:Էպոսըն նրա կենդաեն: նի հերոսները՝պատասխան Պատասխան,թե ինչու այս կամ այն միտքըծագեցմեր գլխում,ինչու մի բանը սիրումենք, մյուսը՝ատում, ինչու է անհանգիստ մերհոգին,ինչ ասելէ «մարդը»,որն է ազատութէ այն ամենին, թե ինչ է յունը, որն է կյանքի իմաստը՝"պատասխան ն հենց այսօր կատարվումմեր կյանքում հոգիներում»:5 Այդ ամենը հասկանալուհամարնախնառաջհարկ է գալ նշված գիտակցությանը, էպոսինչվերաբերվելիբրն պոետիկհնարանքի,այնուհետնգաղտնան զերծելայնտեղամփոփված հայ ժողովրդիդարավորիմաստությունը Ի վերջո, գալիք սերունդներինայն փոխանցելանաղարտությամբ: ապագա: անցյալիցդասերքաղելով՝կառուցելարժանապատիվ է ՍասունցիԴավթի Այն բարոյականիդեալը,որը մարմնավորվել կերպարում,պետք է բարոյականհրամայականլինի մեր սերունդնեն վկայակոչելով րին դաստիարակելիս նրա բարոյականարժանիքները, նրանց մեջ սերմանենքհայոց ազգայինոգուն բնորոշ գծեր: Մեր ձգտումնու երազանքըպետքէ դարձնենքմեր նախնիներիավանդած մեծախորհուրդգանձերըփայփայելը,արժնորելըն եկող սերունդներինանաղարտկերպովփոխանցելը: Լռքածտո- ՉՅարԿօատմ օծթոտ ԱռոտտոձԸՇճօյ/սՀսօօ8

ճթյօմ

ա ՄՎԻՕՇՐԱ.

ԷՃՅԱՄԾԵՅՈԵԽՕՔ

տողծ

ԽՕՒՆՇԽՇԼՇ

մՄՔ Ց

օՕՇԿԵՐՇՈՇԻ/Ք

ՇՅԽՕՈՕՅԻԵԾԻՍՄ,

ԵՕՒՆԾԵՇԼՇ

ոօՒտո

ՈօՇքքօօիտտ 6յոյալծրօԻՅւյոտ ԷՈՌԽՈՅ67Շ8 Շ8օօտ

ՒՄւՕՒԾՈԵՒԼԵԼ(Ս

ոճ տ

ՈՎԻՕՇՐՄ.

րոյ

ՒՄՈԵՐ/ք6, ոքաատծ 8660 ԼլՇոԵոճիօտ քճնօլել ՑԵՔՇԻԽ։ԿԵ

ոքօՑՈՑ67ԸՔ

ՕՄԽՑՕՈՅՀ.

Ց

ԻճՇօտււլ6րօ

Փօքրտքօտճի տ Էա

Խոտան3ոօօաօ

ԽԱՅԵԽՇ 7

տօխտիտքյւօաոօ քօոե

տոօօճ

Թ «Շոճւեծ ոճ

ՕՒԹՈԵՒՕՄ

ՈՈՎԻՕՇՐ/.

Գ.Շահվերդյան,Փոքր ՄհերիցդեպիՔրիստոս,Եր., 2001, էջ 21:

3ոօճ

հճն Օօլքանծ 6 ԽօքմտԵ-եչ Իմ ոքճոօ1ՅՑՈ6Ւճքօրճ, հօլօքօ6 ՑԵլՇՐ/ՈՁ67

քճօժմճյքՈԲ261Ը8

ոռ«ՕՈօրտտ

ՅՈԽՈՎՇՇԵՕՄ

Մ31/ՎՇԻՄՃ

քօոԵ

ԼՈՑ:

տ

ԼծքօՔ ձքխտիՇոօօ

Ւօքիո

տ

Խտքօ8033Ք6ԷՒԿՇՇԽԱՈ»

Շ80606ք83Ւ 28 ոճքճո Ո/Ճ 8 ՕՈ ԵՑ

ԻՅԼԱՈՕՒՅՈԵՒՕՄ

ՄՈՇԷՈՈՎՒԻ/ՕՇԼ/.

հՅե

Շ ՕլլճՒԳ 78867108

3ՈՕՃ

ՅՈ/ՎՇՇԽՕՄ 1ՕՎեն/

տտ Մ ՈՇՈՅՁ67ՇՔ ՃԽԱՇԻԼ ԻՃ 6-Օ

3ՒԶԿՇԻԵՄՈՇ 8

ո"

ԽՕքՀՅՈԵՒԵՍ

ՓօքուտքօՔՅԻ 3քծԻԲ Մ

ԽՇՒՈՅՈՈՂՇ714

ՒԶԼԱՄՕԻԵՁՈԵՒՕՐՕ

ՁքԽՈԱԻՇոօՐՕ Ւճքօրղճ. Մ/ՈՇքՃ 11808 ձճք:«6 171808

ԽՄՒՕՎԲՑԵԼԲՇՈՕ88:

ճմ),

ԻՈՎՇՇԽՃՔ

3ոօՇ,

ՈՇՄ«ՕոօՐ/8,

ԽՅԼԱ/ՕՒՅՈԵՒԵԼԸ

ԱՇԻԻԽՕՇՐՇՄ.

ՒՅԼԱՄՕԻՒՃՈԵՒՅՃՔ

ՄՈՇԻՐՈՎԻՕՇՄԵ,

ՄՕքճտԵՒՅ8ՇՄԸԼՇԽՃ

ՃրսՏ)/Ճ:ՇհճոԵչոո- Լհօ օք ոՃէլօոճ| /մօուծյ.

ոճց6

6էհլօճ|

օք Օ84/մ օք Տճջչօսո

|ո էհօ

ՇօՈւՅ»է

1օ սոմ6ճոտաոմ հօ

քոօտծուՅոժ

Լոօտ/6496,Շօոօօքէօք էհօ

էհօ քսէսոծ էհօ ոճեօո ՈՇ6մՏ

ՇՐՇՅՀՇ

Տքյու 15 Տհօտո լո էհՇ ՈՅեօո՛Տ Շսհսոծ ԲոՏէ օք 8 յո էհօ ՈոյՂհտ ձոմ 6Շքօտօտ, ոոստՇ ձոմ Տ/ոեօթ. 1հօ քսոքօՏ6 օք հ/տ օո 15 6 Բոժմ օսէ էհօ մօուոճեոթոօ/Ծ օք էհծ 6քօՏտյո էհծ Շօութ օք էհօ ոճեօոճ| /մճուն/ 1Թոտճեօո. |ո էհտ ճՐե:Թ էհօ Շքօտ 5 ՏՅ

ՇՕՈՏԱՇՈՎ

Ճ

ՇԲՏշեօո

/մճուն/.Լհծ

օք

օո

ոճեօոճ|

տեռոմռոմտ տոմ

ոա.ոճեօո'Տ

ո սուգսծ քոց ձոժ ոճեօոճ| /ժծոհն).|ո էհ ՃՐեօ/6 էհօ ՕԹ ՏԽժյոց էհօ 6էհուՇ քտ/հօ|Թ087 օք էհծ /ՃՈոՇուռո 6քօտ ոոճյո հծոօ 15 Կ/ՇՈՇԺ ք՛օտ էհ 6էհլՇճ| քօյու օք 6տ Յոժ ՈոճեօՏ ՇոոքիճՏՏ օո էհ6 Կճ/ս6Տ Օք հ6 ո՞օր8| ոք6ոճենօՏԹԲՈՅեՇո ձոմ ոճեօոճ| ոծուռին/8ոՇհծհ/քօՏ օք էհ6 Ճո6ուռո քօօք)6.

օք էհօ ծքո6Տծոթեօոտջ

տհօհ |/մ601097

Խ6) 7օՐմ5: ծքօՏ, ոճեօոճ| Ո՛ՕՈ8|Տ)ՏէՏոոՕքԿՅ/ս6Տ.

ՅԱՏ

/ժծոնծ/,ոճեօոճ| Տքյոէ,6էհուՇ քտ/օհօ|09),

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լե...

Աղաջարբան եե...

եե.

Աաաա

աաա

Աաաա

նակական

ամանաթ

Զաքարյան-Հայոց ինքնությանքրիստոնեական ու կայացման հարացույցը(ձնավորման փույ)

Միրզոյան Կրոնադավանաբանական պայքարի խաղացած դերը հայոցինքնությանպահպանման գործընթացում

Պետրոսյան «Մենք»-ինքնանույնության կառուցման որոշ տարրերիփիլիսոփայական վերլուծության փորձ

Ս. Ա.

2. Հ. Ղ.

-

Անա

Վ.Վ...

3. Ս. Ս.

աաա

-

Սարգսյան Հայատյացությունը Ադրբեջանի կրթական համակարգումԼե... աաա

4. Ա. Ս.

-

Լե...

5. Ս. Լ.

աաա

եե...

Մանուկյան«ՍասունցիԴավիթ» -

էպոսիխորհրդանիշերը

եե...

ե...

եե,

Ղարիբյան ՍասունցիԴավթիբարոյական նկարագիրը հայոցինքնությանհամատեքստում Ա.

-

ՓԿՈՍՏԷ Ք

18Ո՛՛ՐՈ

ՕՍսՏճ

Տպագրությանեղանակը`ռիզոգրաֆիա: Ֆորմատ` 602484 1/16, թուղթ օֆսեթ, Ի: Ծավալ` 7.75 տպ. մամուլ: Տպաքանակ 100: Տպագրվածէ «ԼԻՄՈՒՇ» ՍՊԸ-ի տպարանում: Ք. Երնան,Պուշկինի 40, տարածք76 հեռ, 58 22 99, 53 58 65 Բ-ՈոՁ)|: 1ոլօԹիոստհ.Ձո