Հայ նորագույն գրականություն. Սփյուռքահայ գրականություն

ºðºì²ÜÆ äºî²Î²Ü вزÈê²ð²Ü

ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ÐԱՅ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ԳՐԱÎԱՆՈՒÂՅՈՒՆ

êöÚàôèø²Ð²Ú ¶ð²Î²ÜàôÂÚàôÜ ÐРζ ݳ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳëï³ïí³Í ¿ áñå»ë áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý μáõÑ»ñÇ μ³Ý³ëÇñ³Ï³Ý ý³ÏáõÉï»ïÝ»ñÇ áõë³ÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ

ºððà𸪠Èð²ØÞ²Îì²Ì Ðð²î²ð²ÎàôÂÚàôÜ

ºðºì²Ü ºäÐ Ðð²î²ð²ÎâàôÂÚàôÜ

ՀՏԴ 821.19.0(07) ԳՄԴ 83.3(5Հ) ց7 Գ 124

Գ 124

Հրաւարակության է երաչխավորել ԵՊՀ Հայ µանասիրության ֆակուլւեւի դիւական խորՀուրդը

Գաµրիելյան Վաղդեն Հայ նորադույն դրականություն. ՍփյուռքաՇայ դրականություն (ուսումնական ձեռնարկ), Վ. Գաµրիելյան: 3-րդ՝ լրամչակված Շրաւարակություն: - Եր., ԵՊՀ Շրաւ., 2016, 424 Էջ:

Ուսումնական ձեռնարկն ընդդրկում է Հայ նորադույն դրականության Ս÷յուռքի Հաւվածի դրեթե ամµողջական ւաւմությունը' ձնավորման չրջանից (1920-ական թթ.) մինչն մեր օրերը: Պաւմությունը ներկայացվում է երկու ուրվադծային դլուխներով ն մի մեծ խումµ Հեղինակների առանձին դրական դիմանկարներով' Համաձայն ուսումնական ծրադրի:

ՀՏԴ 821.19.0(07) ԳՄԴ 83.3(5Հ) ց7

ISBN 978-5-8084-2084-7

© ԵՊՀՀրաւարակչություն, 2016 թ. © Վ. Ա. Գաµրիելյան, 2016 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Նորադույն չրջանի Հայ դրականության սկղµնավորումը: Ս÷յուռքը ն նրա դոյաւնման միջոցները. կաղմակերւությունները, եկեղեցին, մամուլը, դւրոցը, դրականությունը (սկղµնավորման ժամանակը, Հաւկանիչները, ընդդրկման սաՀմանները, լեղուն, անվանումը, դլխավոր թեմաներն ու խնդիրները, ղարդացման ւայմաններն ու չրջանները, դրական ուժերը դաղթօջախներում): Հայաղդի օւարադիր դրողներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5-21 ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅ ԳՐՈՂՆԵՐԸ ՍՓՅՈՒՌԲՈՒՄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 ՎԱՀԱՆ ԹԵԲԵՅԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 ՀԱկՈԲ 0ՇԱկԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

ՍՓՅՈՒՌԲԱՀԱՅ ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1920-40-ԱկԱՆ ԹՎԱկԱՆՆԵՐիՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Արձակը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . կարուի դրականություն կամ դյուղադրություն ՎաՀե Հայկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Վաղդեն Շուչանյան. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Բենիամին Նուրիկյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . էդուարդ Պոյաճյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Զարդերի, աքսորի ու որµության վերՀուչերը . . Արամ Հայկաղ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ժամանակակից կյանքի ւաւկերը, նոր Հերոսը. ԶարեՀ Որµունի . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՎաՀե Հայկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Լուիղա Ասլանյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Սիրան Սեղա . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Համամարդկային խնդիրներ . . . . . . . . . . . . . . . Պոեղիան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . 66 . . . . . . . . . . . . . . . . 68 . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

Լնոն Զավեն Սյուրմելյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Ֆրանսական µանասւեղծությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Հարութ կոսւանդյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Բյուղանդ Թո÷ալյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Մերձավոր Արնելքի Հայ µանասւեղծությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 ՊարսկաՀայ µանասւեղծությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Դն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 ՀԱՄԱՍՏԵՂ . . . . . . . . . .

կՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ . . . .

ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ . . . . .

ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ

ՆիկՈՂՈՍ ՍԱՐԱՖՅԱՆ .

ՎԱՀԵ-ՎԱՀՅԱՆ. . . . . . .

ՄՈՒՇԵՂ իՇԽԱՆ . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

ՍՓՅՈՒՌԲԱՀԱՅ ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1950-90-ԱկԱՆ ԹՎԱկԱՆՆԵՐիՆ . . . . Արձակը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Անդրանիկ Անդրեասյան . . . . . . . . . . Արմեն Դարյան . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

ՎաՀրամ Մավյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Ռուեր Հաււեճյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Պոեղիան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 Գառնիկ Ադդարյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 ԶարեՀ Մելքոնյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 ՊարսկաՀայ ւոեղիան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Գալուսւ Խանենց . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 ՊոլսաՀայ ւոեղիան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 կարւիս Ճանճիկյան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 ՀԱկՈԲ ՄՆՁՈՒՐի . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԱՆԴՐԱՆիկ ԾԱՌՈՒկՅԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԺԱԳ ՀԱկՈԲՅԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՀԱկՈԲ ԱՍԱՏՈՒՐՅԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՀԱկՈԲ կԱՐԱՊԵՆՑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԶԱՀՐԱՏ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆի . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՇՐԶԱՆի ՀԱՅ ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍկԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հայ դրականության ւաւմության վերջին` նորադույն չրջանի սկղµնավորման ժամանակը ընդունված է Հաչվել ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմի ավարւի ու Հայասւանի անկախ Հանրաւեւության ւարիներից, սակայն իրաւես նորադույն չրջանի Հայ դրականությունը իր Հունն է մւնում միայն 1920-ական թվականների սկղµում` ւայմանավորված Հայ աղդային-քաղաքական կյանքի չրջադարձային ÷ո÷ոխություններով, որոնք էին` Հայասւանի Հանրաւեւության խորՀրդայնացումն ու ԽորՀրդային Միության մաս կաղմելը, արնմւաՀայ Հաւվածում ւոլսաՀայ դրական-մչակութային կյանքի նոր ղարթոնքն ու կրկին դադարումը քեմալական խսւությունների ւաւճառով ն աւա Ս÷յուռքի դաղթօջախների Համալրումը: Զմոռանանք նան, որ նորադույն դրականության սկղµնավորման նախադրյալներ` դրականությունը նորացնելու որոչակի միւումներ ու ծրադրեր, կային արդեն նախորդ ւասնամյակում, որ առաջադրում էին թե՛ արնելաՀայ ն թե՛ արնմւաՀայ դրողները: Թիֆլիսում, Մոսկվայում, Պոլսում աւրող Հայ դրողների մւաՀոդություն-ցանկությունն էր Հայասւան աչխարՀում, µուն երկրում աւրող ժողովրդի, µնաչխարՀի մարդկանց կյանքը դարձնել դրականության աւաղձը, դրականության աղդային դույն ու ձնի մեջ Հայ ոդու ընդդծումով դոյավորել Հայեցի դրականություն, ՀաղթաՀարելով դավառական-ւեղական սաՀմանա÷ակությունը` մերձենալ եվրուական արժեքներին, սւեղծել աղդային ւարաղով ու µովանդակությամµ Համամարդկային դրականություն, «Հայկական արվեսւ մը... Համամարդկային դաղա÷արներու ուղ ն ծուծով» (Վարուժան): Այդ մւաՀոդություն-ցանկությունների իրադործման արդյունք էին ՀովՀ. Թումանյանի «կյանք ն դրականություն» (1907), Վ. Տերյանի «Հայ դրականության դալիք օրը» (1914) Հրաւարակային դասախոսությունները, Հոդվածները, «Գարուն» ալմանախի ծնունդը,

(1912), դրական «Հեթանոսական չարժումը», Պոլսի դրական ասուլիսները, «Նավասարդ» ու «ՄեՀյան» Հանդեսների Հայւնությունը (1912-1913): Պաւերաղմը ն Մեծ եղեռնը ընդմիջեցին դրական նոր չարժումները, որոնք չարունակվեցին միայն Հայասւանի անկախության ւարիներին (1918-20), ինչւես նան Պոլսում (1919-22): 1920-ականներից Հայ նորադույն դրականության երկճյուղ ղարդացման ընթացքը նոր կերւ ու µովանդակություն սւացավ: ԱրնելաՀայ դրականությունը չարունակվեց ԽորՀրդային Հայասւանում` «խորՀրդային», «սոցիալիսւական» դաղա÷արախոսության դունավորումով, արնմւաՀայ դրականությունը` օւար ա÷երում` Հայ դաղթօջախներում, որ ընդՀանրականորեն Ս÷յուռք ենք անվանում` որւես ւարադիր Հայության ՀոդեաչխարՀի դրսնորում:

ՍՓՅՈՒՌԲԸ ԵՎ ՆՐԱ ԳՈՅԱՏԵՎՄԱՆ ՄիԶՈՑՆԵՐԸ

Ս÷ռվել µայից կաղմված այս դոյականը դարձել է յուրօրինակ ւեղանուն, որ աչխարՀի քարւեղի վրա Հնարավոր չէ ցույց ւալ: Ս÷յուռքը Հայասւանից դուրս մնացյալ աչխարՀն է, ուր Հայեր են աւրում: Ս÷յուռքը ւարադիր Հայության µնակավայրերի ընդՀանուր խորՀրդանչային անվանումն է: Ճակաւադրի µերումով օւար ա÷երում այսօր աւրում են ավելի չաւ Հայեր, քան Հայրենիքում: Նրանք Հեռացել են Հայրենի Հողից ւարµեր ժամանակներում ու ւարµեր ւաւճառներով: Դարերի ընթացքում ւեւականությունից ղրկված Հայությունը ենթարկվել է ւիրաւեւողների քաղաքական ու սոցիալական ճնչումներին, ն կյանքի ու աւրուսւի աւաՀովություն է ÷նւրել ուրիչ երկրներում: Ցրվել են աչխարՀով մեկ, երµեմն էլ ւարµեր երկրներում Հավաքվել են իմի, Համայնքներ են կաղմել` ջանալով ւաՀել իրենց ինքնությունը: Այդ Համայնքները, որոնք անվանվել են նան դաղթօջախներ (դաղթած Հայերի նոր օջախ, ւուն իմասւով), եղել են ու կան աչխարՀի µաղմաթիվ երկրներում արդեն քանի՛ դար: 0րինակ` Թուրքիայի Հայ Համայնքը դոյավորվել է դեռնս µյուղանդական չրջանից, մեծացել` ւարµեր դարերում արնմւաՀայության արւադաղթերից Հեւո (15-րդ դարում արդեն Պոլսում սւեղծվել է Հայոց ւաւրիարքություն): Ժամանակակից իրանի Հյուսիսային Հաւվածը ւաւմական Հայասւանի ՊարսկաՀայք աչխարՀն է, ուր չարունակել են աւրել Հայեր Հեւադայում էլ: Հայ դաղթօջախները Համալրվեցին ու µաղմաթիվ

նորերը առաջացան Հաւկաւես 20-րդ դարի 20-ական թվականներին, երµ եղեռնից ÷րկված արնմւաՀայությունը ցրվեց աչխարՀով մեկ: Նրանց մի մասը անցավ Արնելյան Հայասւան` ցրվելով Անդրկովկասի, կովկասի ու Ռուսասւանի ւարµեր µնակավայրերում, իսկ մյուս մասը արաµական անաւաւներով Հասավ Մերձավոր Արնելքի ու Բալկանյան երկրներ, Ֆրանսիա ու Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ: Հայության մեծ ղանդվածներ Հավաքվեցին Հենց այս երկրներում: Եվ աՀա, ամµողջ Արնմւյան Հայասւանի ու Թուրքիայի Հայաչաւ µնակավայրերի դաւարկումից1 ն ւարµեր երկրների Հայ դաղթօջախների Համալրումից Հեւո` 20-րդ դարի 20-30-ական թվականներին, ծնունդ առավ Հայ դաղթավայրերի ընդՀանրական խորիմասւ ու դիւուկ անվանումը` Ս÷յուռք: Անցած ութսուն ւարիներին Ս÷յուռքի ւարµեր դաղթօջախներ աւրել են ՀարաՀոս կյանքով. Հայությունը մչւաւես ւեղաչարժվել է, մի երկրից անցել է մեկ ուրիչ երկիր, նան ներդաղթել ԽորՀրդային Հայասւան (170000-ից ավելի` 1921-1980 թթ.): Միաժամանակ, Հաւկաւես վերջին ւասնամյակներում, մեծ չա÷երով նան արւադաղթել են, այսինքն` դնացել են Հայասւանից: Այդւես սւեղծվել է մի իրավիճակ, երµ Հայության կեսից չաւ ավելին այսօր Հայասւանում չէ2: Մինչն ԽորՀրդային Միության ÷լուղումը Միության ւարµեր Հանրաւեւությունների Հայ դաղթօջախները ավանդաµար անվանում էինք ներքին ս÷յուռք, արւասաՀմանյան երկրներինը` արւաքին ս÷յուռք: Այսօր այդ µաժանումը չկա, քանի որ չկա Միությունը ն µոլոր Հանրաւեւությունները մեղ Համար արդեն արւասաՀման են: 1 Մուավոր Հաչվարկներով' ւաւերաղմից Հեւո «0սմանյան կայսրության մեջ

µնակվող 2.5 միլիոն Հայ աղդաµնակչությունից կենդանի էր մնացել ընդամենը 850 Հաղար մարդ: Նրանցից 200 Հաղարը' կարողացել էր մի կերւ ւաՀւանել իր դոյությունը Թուրքիայում, մու 200 Հաղարը' դերաղանցաւես կանայք ու երեխաներ, µռնի կերւով մաՀմեդականացվել էին, 250 Հաղարը' աւասւանել էին Ռուսասւանում ն Անդրկովկասում, 200 Հաղարը' ւառաւում էր Միջադեւքի ու Սիրիայի ճամµարներում» (Հայ ժողովրդի ւաւմություն, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Հ. 6, 1981, էջ 575): 2 Ըսւ «Հայ ս÷յուռք» Հանրադիւարանի (2003 թ.)' ս÷յուռքաՀայության թիվը 5 միլիոն 438 Հաղար է, որից 2.2 միլիոնը Ռուսասւանում, 1.2 միլիոնը ԱՄՆ-ում, 450 Հաղարը' Ֆրանսիայում: Այսօր թերնս ավելի չաւ է:

0ւար ա÷երում ս÷ռված Հայությունը, Հեռու Հայրենի երկրից, ակամա Հարմարվել է իր µնակված երկրի ւայմաններին, Հայթայթելով օրվա աւրուսւը (Հաճախ ավելին)` մչւաւես մւաՀոդվել է նան իր Հոդնոր դոյությամµ, իր աղդային ինքնությամµ: Լցված ծննդավայրի ու Հայրենիքի ղդացողությամµ, իր սրւի խորքում ÷այ÷այելով վերադարձի Հույսը` նա մչւաւես ձդւել է ոչ միայն դոյաւնել, այլն` աւրել Հայորեն: Եվ այդ մւաՀոդությամµ` ւարµեր դաղթօջախներում նա Հավաքվել է իր եկեղեցու, թեմի չուրջը, Հիմնել է Հայրենակցական միություններ, Հայկական դւրոցներ, թերթեր ու Հանդեսներ, Հրաւարակչություններ, աղդային ակումµներ, մչակութային ւարµեր խմµեր, այսինքն այն ամենը, որը Հնարավոր է դարձնում Համայնքի Հայեցի կյանքը, Հնարավորություն է ընձեռում օւարների մեջ ւաՀւանել մայրենի լեղուն, աղդային մչակույթը` Հեւնելով այն ճչմարւությանը, թե մի աղդի աղդ ւաՀողը նրա լեղուն է, մայրենի լեղվով դրավոր խոսքը, աղդային մչակույթը: Ս÷յուռքի դոյաւնման Հիմնական միջոցներն են' կաղմակերւությունները, եկեղեցին, մամուլը, դւրոցը, դրականությունն ու արվեսւը:

կԱԶՄԱկԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Զունենալով աղդային ւեւականություն, որ Հոդ ւաներ այդ ամենի Համար, ս÷յուռքաՀայությունը սւեղծել է ւարµեր կաղմակերւություններ, միություններ, որոնք անդամավճարների ն Հաւկաւես անՀաւական նվիրաւվությունների դումարներով սւեղծել են Հիմնադրամներ (ֆոնդեր) ն դրանք ներդրել աղդային դւրոցի, մամուլի ու մչակույթի սւեղծման ու ւաՀւանման դործում: Այդ կաղմակերւություններից են` Հայկական µարեդործական ընդՀանուր միությունը (ՀԲԸՄ), Գալուսւ կյուլւենկյան Հիմնարկությունը, Հայ օդնության միությունը (Հ0Մ), Հայ մարմնակրթական ընդՀանուր միությունը (ՀՄԸՄ), Համաղդային Հայ կրթական ու մչակութային միությունը, Թեքեյան մչակութային միությունը, ղանաղան այլ ընկերակցություններ, µաղմաթիվ (Հարյուրից ավելի) Հայրենակցական միություններ: Առավել մեծ միությունները ւարµեր երկրներում ունեն իրենց մասնաճյուղերը: ՀայաւաՀւանման դործում, անչուչւ, կարնոր դեր ունեն Հայ ավանդական կուսակցությունները (Հայ Հեղա÷ոխական դաչնակցություն, ռամկավար-աղաւական, Հնչակյան), որոնք ղեկավարում են մի չարք կարնոր միություններ:

ԵկԵՂԵՑիՆ

Տարադիր Հայերը ի սկղµանե Հավաքվել են իրենց եկեղեցու չուրջ: Գաղթօջախներում Համայնքի անդամներին իրար կաւող առաջին ու կարնոր օջախը, µոլոր ն Հաւկաւես ոչ քրիսւոնեական Հավաւի երկրներում եղել ու մնում է Հայ եկեղեցին: Հայ եկեղեցին ունի երեք կառույց` առաքելական, կաթողիկե ն ավեւարանական: Հայասւանյայց առաքելական եկեղեցին իր երկու կաթողիկոսություններով` Ամենայն Հայոց (էջմիածին) ն Մեծի Տանն կիլիկիո (Լիµանան, Անթիլիաս), Երուսաղեմի ու կոսւանդնոււոլսի ւաւրիարքություններով, որոնք ունեն իրենց µաղմաթիվ թեմական առաջնորդությունները երկրում ու արւերկրում, Հայ ժողովրդի աղդային եկեղեցին է, որ ւաչւոնաւես Հիմնադրվել է 301 թ. Վաղարչաւաւում: Հայ կաթողիկե եկեղեցին Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու Հեւնորդն է, Հայ կաթոլիկ Հավաւքի Հայերի եկեղեցին, կաղմավորվել է 1740 թ. Հալեւում: կաթողիկե եկեղեցու ւաւրիարքությունը աչխարՀի ւարµեր վայրերում ունի մեկուկես ւասնյակ թեմեր, չուրջ 240 Հաղար Հեւնորդ: Հայ ավեւարանական եկեղեցին µողոքական ուղղության Հայ Հեւնորդների եկեղեցին է, կաղմավորվել է 1846 թ. կ. Պոլսում: Ս÷յուռքի Հայ ավեւարանական եկեղեցիների մի մասը միավորված է երեք միությունների մեջ (Մերձավոր Արնելքի, Ֆրանսիայի ն Հյուսիսային Ամերիկայի): ինչւես առաքելական, այնւես էլ կաթողիկե ու ավեւարանական եկեղեցիները իրենց Հոդնոր դործունեությունից µացի` մեծաւես նւասւում են ՀայաւաՀւանությանը ն սաւարում ս÷յուռքաՀայության կյանքի կաղմակերւման դործին. ունեն իրենց Հոդնոր ու ոչ Հոդնոր µաղմաթիվ դւրոցները, µարձրադույն կրթական Հասւաւությունները, մամուլը` Հոդնոր, դիւական, մչակութային ուղղության թերթեր, ամսադրեր, Հանդեսներ: ՄԱՄՈՒԼԸ

Հայ դաղթօջախներում մամուլի` թերթերի, Հանդեսների ււադրությունը սկսվել է երկու դար առաջ: 1794 թ. կալկաթայում (Հնդկասւան) լույս է ւեսել «Աղդարարը», իւալիայում առ այսօր Հրաւարկվող «Բաղմավեւ» Հանդեսի առաջին Համարը ււադրվել

է 1843 թ., Ֆրանսիայում Հայերեն թերթեր են ււադրվում 1855-ից, իսկ 19-րդ դարի վերջին ն Հաւկաւես 20-րդ դարի սկղµին Հայերեն դրքեր ու թերթեր են լույս ւեսնում µաղմաթիվ երկրներում: Անցած վերջին իննսուն ւարիների ընթացքում, որ անվանում ենք ս÷յուռքյան չրջան, արւասաՀմանում Հրաւարկվող թերթերի ու ւարµերականների թիվը Հաչվվում է մի քանի Հարյուրով. ճիչւ է, չաւ թերթեր ու Հանդեսներ միչւ չէ, որ երկար կյանք են ունեցել, մեկը դադարել է ււադրվել, մյուսն է սկսել (եղել են նան երկարակյացներ), µայց դրանցից յուրաքանչյուրը որոչակի դեր է խաղացել ՀայաւաՀւանության դժվարին դործում: Ս÷յուռքիª ւարµեր ւարիների ու նան այսօր լույս ւեսնող µաղմաթիվ թերթերից ու Հանդեսներից (կուսակցական թե անկուսակցական) Հիչենք միայն մի քանի անուն. «Հայրենիք», «Նոր օր», «Նոր կյանք», «Նոր դիր», «Ասւարեղ» (ԱՄՆ), «Մարմարա», «Ժամանակ», «Ակոս» (Թուրքիա), «Ալիք», «Նոր էջ» (իրան), «Արարաւ», «Զարթոնք», «Աղդակ», «Նաիրի», «Շիրակ», «Բադին» (Լիµանան), «Հուսաµեր», «Արն», (Եդիււոս), «ԱչխարՀ», «Աւադա», «Հառաջ», «ԱնաՀիւ», «Անդասւան» (Ֆրանսիա), «Երնան» (Բուլղարիա) ն այլն: ԴՊՐՈՑԸ

Հայկական դւրոցների թիվը Ս÷յուռքում թեն դնալով նվաղում է, սակայն այսօր էլ, Հաւկաւես մեծ դաղթօջախներում, Հայերեն լեղվով չաւ դւրոցներ են դործում (մի մասն է միայն ամենօրյա): կան Հայկական դւրոցներ, որոնք ունեն միայն ցածր դասարաններ, կան լրիվ միջնակարդ ուսուցման դւրոցներ, կան կիրակնօրյա դւրոցներ, առանձին վայրերում նան µարձրադույն կրթական Հասւաւություններ. Հայկաղյան Համալսարանը, Համաղդայինի Հայադիւական µարձրադույն Հիմնարկը (Բեյրութ), ԱմերիկաՀայ քոլեջը (Լա Վեռն, ԱՄՆ), որ այժմ չի դործում ն այլն, ինչւես նան Հայադիւական ամµիոններ աչխարՀի ւարµեր Համալսարաններում (կալիֆոռնիայի, Միչիդանի, Հարվարդի, 0քսֆորդի, Փարիղի Արնելյան լեղուների ն այլն): Անդամ ամենօրյա դւրոցներում Հայերեն լեղվով են դասավանդվում միայն մի քանի առարկաներ (մայրենի լեղու ն դրականություն, կրոն, մասամµ` ւաւմություն), մնացյալը` ւվյալ երկրի լեղվով: Ս÷յուռքի դւրոցներից նչանավոր են ՄուրադՌաֆայելյան վարժարանը (Վենեւիկ) ն Մելքոնյան կրթական Հասւաւությունը (կիւրոս), որոնք, ցավոք, այսօր չեն դործում,

Գալուսւյան, Պողոսյան ն Նուµարյան աղդային վարժարանները (կաՀիրե), ՍաՀակյան - Լնոն Մկրւիչյան քոլեջը, կարմիրյան, ԴարուՀի Հովակիմյան, ՎաՀան Թեքեյան վարժարանները, Համաղդայինի ճեմարանը (Բեյրութ), Բուչեչ Դավթյան (ԹեՀրան), Աղդային Զավարյան, Հայկաղյան աղդային վարժարանները (Հալեւ), ԱՄՆում` Մեսրույան աղդային (Մոնթեµելո), Ալեք Մանուկյան (Միչիդան), Մանուկյան -Դեմիրճյան (կանոդա-Պարկ), Ռող ն Ալեք Փիլիւոս (Լոս Անջելես) ն ուրիչ վարժարանները: Դւրոցների ն աչակերւների թիվը Ս÷յուռքում թեն դնալով ÷ոքրանում է, µայց այսօր էլ դեռնս օրինակելի չաւ դւրոցներ կան Լիµանանում, իրանում, ԱՄՆ-ում, Սիրիայում:

ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սկղµնավորման ժամանակը Հայկական դաղթօջախները Հին ւաւմություն ունեն, µայց Ս÷յուռք ասելով` մենք այդ Հինը նկաւի չունենք: ինչւես մամուլում, այնւես էլ առանձին դրքերով Հայ դաղթօջախներում, արւասաՀմանի այս կամ այն քաղաքում ժամանակավորաւես աւասւանած արնմւաՀայ դրողների դործերը լույս են ւեսել նան 19-րդ դարում ու 20-րդ դարի սկղµին: Բայց դրանք ս÷յուռքաՀայ դրականություն չեն: Ս÷յուռքաՀայ դրականության սկղµնավորման ժամանակի մասին եղել են ւարµեր ւեսակեւներ: Ճիչւ չէր լինի սկիղµը Հաչվել 1915ից (Մեծ եղեռնի թվականը) ն ոչ էլ 1918-ից (ւաւերաղմի ավարւը): Նախ' մինչն ւաւերաղմի ավարւը (նան Հեւո) աքսորյալների քարավանները դեռ քայլում էին, չէին ամրակայվել որնէ դաղթօջախում, աւա' արնմւաՀայ դրականությունը դրեթե մեռած էր: Ս÷յուռքի µուն ւաւմությունը սկսվում է ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմից Հեւո, ավելի ճիչւ` 1920-ական թթ.: Ս÷յուռքաՀայ դրականությունը ձնավորվում է այդ նույն ժամանակ, այսինքն` Ս÷յուռքի Հեւ, որւես Հայ կյանքի նոր իրողության դրական արւացոլում: Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմից առաջ թեն արւասաՀմանյան երկրներում աւրում էր ղդալի թվով Հայություն, µայց դեռ կար Թուրքիայի ւիրաւեւության ւակ դւնվող Արնմւյան Հայասւանը: ԱրւասաՀմանում աւրող արնմւաՀայությունը ուներ իր Հայրենիքը, ուր կարող էր նան վերադառնալ: Հիչենք, որ ւաւերաղմի նախօրյակին ու նան ւաւերաղմի ժամանակ Հայությունը

÷այ÷այում էր Արնմւյան Հայասւանի ինքնորոչման դաղա÷արը, որ մեծ ւերությունները քննում էին ւարµեր վեՀաժողովներում: Այդ Հույսը չմարեց անդամ ւաւերաղմի ավարւից Հեւո, քանի որ արնմւաՀայությունը թեն ջարդված կամ աքսորված էր իր Հայրենիքից, µայց Թուրքիան ւարւված էր, ն մեծ ւերությունները կրկին մեծ-մեծ խոսւումներ էին ւալիս Հայերին: Հայության ցրված ղանդվածների` Հայրենիք վերադառնալու Հույսերը մարեցին (անչուչւ ոչ ամµողջովին) միայն այն ժամանակ, երµ Թուրքիայում Հասւաւվեց Մուսւաֆա Բեմալի (Աթաթուրք) իչխանությունը, ն Բեմալը չարունակեց իր նախորդների Հայաջինջ քաղաքականությունը. նա դարձյալ լեղու դւավ մեծ ւերությունների Հեւ, որոնք Լողանի կոնֆերանսում (1923) կրկին մի կողմ դրեցին չարչրկված «Հայոց Հարցը»: կորցնելով վերադարձի Հույսը կամ ւաՀելով այն դալիքի Համար` Հայրենիքից աքսորված ւարադիր ղանդվածներին մնում էր Հասւաւվել ուրիչի Հողի վրա, դառնալ ուրիչ երկրի քաղաքացի: Սկսվում էր կյանքի նոր չրջան` նոր կենսաձնի մեջ, մարդկային ու աղդային նոր նւաւակներով, նոր խնդիրներով: Եվ դա Ս÷յուռքն էր: Պաւերաղմի ժամանակ թուրքական իչխանությունների կողմից կաղմակերւված եղեռնի ղոՀ դարձան նան արնմւաՀայ դրականության նչանավոր դեմքերը` Դանիել Վարուժանը, Սիամանթոն, Գրիդոր ԶոՀրաւը, Թլկաւինցին, Երուխանը, Ռուµեն Զարդարյանը, Ռուµեն Սնակը ն չաւ ուրիչներ: Պաւերաղմից Հեւո կենդանի մնացած Հայ դրողները` Երվանդ 0ւյանը, ՎաՀան Թեքեյանը, ԱՀարոն Տաւուրյանը, կոսւան Զարյանը, Հակոµ 0չականը, Հակոµ Սիրունին ն ուրիչներ, կրկին Հավաքվեցին Պոլսում ն անասելի ջանքերով նոր, երիւասարդ դրողների (Մաւթեոս Զարիֆյան, Գնորդ կառվարենց ն ուրիչներ) Հեւ չարունակեցին ւաւերաղմի չորս ւարիներին դադար առած արնմւաՀայ դրականության ընթացքը: Սկսեցին լույս ւեսնել ÷ակված օրաթերթերը, դրական մամուլը, µանասւեղծական ու արձակ սւեղծադործությունների ժողովածուներ: Աչխույժ դործունեություն ծավալեցին դրական նոր միությունները: 1921 թ. Հիմնվեց «Հայ արվեսւի ւուն» մչակութային միությունը` Հինդ µաժանմունքով (դրական, նկարչական, երաժչւական, թաւերական ու µանասիրական), ւեղի ունեցան մի չարք դրական միջոցառումներ: ԱրնմւաՀայ դրականությունը չարունակեց իր ընդՀաւված ընթացքը նույն վայրում, նույնն ու նորովի խնդիրներով: Սակայն քեմալականները Պոլիս մւան` իրենց ճա12

նաւարՀին քրիսւոնյա ժողովուրդների նկաւմամµ նոր դաժանություններով, ն արնմւաՀայ մւավորականների մեծ մասը, խուսա÷ելով կանխաՀաս աղեւից, ÷ախավ Պոլսից: ԱրնմւաՀայ դրականության կենւրոնաւեղին կրկին դաւարկվեց: 1922 թվականն էր: ԱյդուՀեւն արնմւաՀայ կենդանի մնացած դրողները նոր ասւարեղ իջած երիւասարդ դրողների Հեւ չարունակեցին սւեղծադործել ուրիչ երկրներում: Ուրեմն` 1922-ից (ն ոչ թե 1915-ին կամ 1918-ին) է ավարւվում արնմւաՀայ դրականության վերջին` (1918-1922) չրջանը, ն սկսվում նոր` ս÷յուռքյան չրջանը. նոր կյանք` նոր մւաՀոդություններով, նոր դրականություն` նոր խնդիրներով: Բայց նկաւենք նան, որ ս÷յուռքաՀայ դրականության սաղմերը նկաւելի են արւասաՀմանի (Հաւկաւես Ֆրանսիայի ու Միացյալ ՆաՀանդների), մասամµ նան ւոլսաՀայ դրականության մեջ արդեն 1918-22-ի չրջանում: ԱրւասաՀմանի Հայ դրականությունը ընդՀանուր առմամµ միանալով այդ չրջանի ւոլսաՀայ դրական չարժմանը' ուներ նան իր ղոււ դաղութային Հոդսերը: Գաղ-թաՀայ կյանքի առանձին խնդիրների արծարծումները դաղթաՀայ դրականության մեջ 1918-22 թթ. այն սաղմերն էին, որոնք ւիւի ոչ չաւ ուչ ծլարձակեին որւես Ս÷յուռքի ընդՀանրական խնդիրներ: Հաւկանիչները Ս÷յուռքաՀայ դրականությունը, չնայած արնմւաՀայ դրականության Հեւ ունեցած ներքին միասնականությանը, ձեռք µերեց նան նոր Հաւկանիչներ, որոնք թելադրվում էին կյանքի նոր ւայմաններով: Նախկին արնմւաՀայը այժմ ֆրանսաՀայ էր, լիµանանաՀայ, ամերիկաՀայ..., ս÷յուռքաՀայ ն ւարւադրված էր աւրել նոր աւրելավայրի օրենքներով: Այլնս µնիկ չէր, չուներ իր Հայրենի Հողը, օջախը: Գաղթական էր: Սոցիալ-քաղաքական նոր դոյավիճակը նրան թելադրում էր կենսաւայքարի նոր ձներ: Բաղմաթիվ էին նրան մւաւանջող Հարցերը. ի՞նչ էր անելու այդուՀեւ, ինչւե՞ս էր Հայթայթելու օրվա աւրուսւը, արդյո՞ք կարող էր օւար երկրում ւաՀել իր աղդային ինքնությունը, մայրենի լեղուն, ավանդույթները, իր ղավակներին կարո՞ղ էր ւալ Հայեցի կրթություն, արդյո՞ք մի օր ւիւի Հաղթեր արդարությունը, որ ինքը իր Հայրենի ւունը վերադառնար: Այս Հարցականներին ւիւի ւաւասխան ւար Հայ մւավորականը, Հայ դրողը իր դրականության մեջ ւիւի ւաւկերեր ւարադիր Հայության այս նոր Հոդեվիճակը: Գրականության Հերոս

ւիւի դառնար իր դոյաւնության Համար ւքնող, անկամորեն ուծացող կամ ուծացման վւանդի դեմ ւայքարող, կորցրած Հայրենի ւան կարուից ւառաւող ու վերադարձի Հույսը ÷այ÷այող ւարադիր Հայը` իր ճակաւադրի մասին մւաւանջող խոՀերով: Եվ ւարադիր արնմւաՀայ դրողները ու նան դրողների նոր սերունդը այս մւաՀոդություններով 1920-ական թթ. սկղµնավորեցին Ս÷յուռքի Հայ դրականությունը: Ընդդրկման սաՇմանները, լեղուն, անվանումը Վեճեր են եղել նան ս÷յուռքաՀայ դրականության ընդդրկման սաՀմանների, լեղվի ու անվանման Հարցերի չուրջ: Նկաւվել է, թե ս÷յուռքաՀայ դրականությունը չարունակությունն է արնմւաՀայ դրականության, որ սւեղծում են արւասաՀման ւարադրված արնմւաՀայ դրողները` արնմւաՀայ նոր սերնդի դրողների Հեւ, արնմւաՀայերենով: Ս÷յուռքի դրականության մեջ չէին ներառում ւարսկաՀայ դրականությունը, քանի որ ւարսկաՀայերը ւարադրված չէին ն դրում էին արնելաՀայերեն: Տարադրված չլինելու ւայմանով, ըսւ էության Ս÷յուռքի դրականությունից դուրս էին մնում նան Պոլսի դրողները, քանի որ նրանք էլ Հիմնականում µնիկներ էին: Պոլիսը արնմւաՀայ դրականության դլխավոր կենւրոնաւեղին էր, ուր Հեւադայում ու առ այսօր չարունակվում է դրական կյանքը: Այդւես կարելի էր մւածել թերնս 20-ական թվականներին, µայց Հեւադայում ու նան այսօր, երµ Արնմւյան Հայասւանում այլնս Հայություն չկա, Պոլիսը առանձին, կւրված մի Հայ դաղթօջախ է մի օւար ւերության մեջ: իրանի Հայությունը, Հայ մւավոր կյանքն էլ կենւրոնացած է դրեթե միայն ԹեՀրանում, դավառներում Հայությունը այլնս ղանդված չէ: Հեւնաµար, ԹեՀրանն ու Պոլիսն էլ Ս÷յուռք են, ինչւես ասենք Հալեւն ու Բեյրութը, Փարիղն ու Լոս Անջելեսը, որւեղ սւեղծվող Հայ դրականության խնդիրներն էլ դրեթե նույնական են, քանի որ Հայասւանից դուրս, Հայրենիքից Հեռու Հայության` ս÷յուռքաՀայության կյանքի, ւադնաւների ու Հույսերի դրսնորումներն են: Լեղուն էլ էական չէ, արնմւաՀայերեն թե արնելաՀայերեն, քանի որ ծադումով արնելաՀայ կամ ւարսկաՀայ չաւ դրողներ, ւեղա÷ոխվելով իւալիա, Ֆրանսիա կամ Ամերիկա (կոսւան Զարյան, Հարութ կոսւանդյան, Հակոµ կարաւենց ն ուրիչներ), դարձել են Ս÷յուռքի դրականության նչանավոր դեմքեր, թեն նրանց լեղուն արնելաՀայերենն է: Հա14

յասւանի խորՀրդայնացման ւաւճառով երկրից Հեռացան նան արնելաՀայ դրողներ, քննադաւներ, որոնք չարունակեցին սւեղծադործել Ս÷յուռքում, Հասկանալի է, արնելաՀայերենով (Ավեւիս ԱՀարոնյան, Նիկոլ Աղµալյան, ԱրմենուՀի Տիդրանյան ն այլք): Այսօր Ս÷յուռքը Հայասւանից դուրս Հայությունն է, ս÷յուռքաՀայ դրականությունը` Հայասւանից դուրս սւեղծվող Հայերեն դրականությունը, անկախ նրանից, թե այն սւեղծողները արնմւաՀայ են թե արնելաՀայ, ւոլսաՀայ են թե իրանաՀայ, Ս÷յուռքի դաղթօջախները Համալրել են 20-30-ական թվականներին թե Հեւադա ւասնամյակներում, ընդՀոււ մինչն 1990-ականներին Հայասւանից դաղթածները: Հնչել է նան այս դրականության անվանման Հարցը: ինչւե՞ս կոչել այն. ժամանակակի՞ց, արդի՞, անմիջակա՞ն, արւասաՀմանի՞, դաղթաՀա՞յ, արւերկրի՞, Ս÷յուռքի՞, ս÷յուռքաՀա՞յ (այս µոլոր անուններով էլ կոչել են): Առաջին երեք անվանումները ենթադրել են այն միւումը, թե դա ւարղաւես արնմւաՀայ դրականության ժամանակակից չրջանն է: Այսօր այդւես չենք կարող կոչել նախ այն ւաւճառով, որ ս÷յուռք ն արնմւաՀայ Հասկացությունները նույնական չեն, աւա նան այն ւաւճառով, որ ժամանակակից, արդի կամ անմիջական կարող է լինել միայն մեր օրերի, վերջին մի քանի ւասնամյակի դրականությունը, կենդանի դրողների դրականությունը: Բայց Ս÷յուռքն արդեն ինը ւասնամյակի ւաւմություն ունի ն առաջին ւասնամյակների դրողներն այլնս չեն աւրում: ԳաղթաՀայ, արւերկրի կամ արւասաՀմանի դրականություն µնորոչումներն էլ ինչ-որ չա÷ով թերի են, քանի որ ն՛ անորոչ են, ն՛ չունեն ընդՀանրացնող նչանակություն ու չեն ընդդծում ս÷յուռք Հասկացության էությունը: Ս÷յուռքի կամ ս÷յուռքաՀայ, աՀա թե ինչւես ւեւք է կոչել 1922-ից Հեւո Հայասւանից դուրս սւեղծված դրականությունը: Եթե Ս÷յուռքը Հայության մի մասի նոր դոյավիճակն է, կեցության ինքնակա մի ձնը, որ թելադրում է ուրիչ խնդիրներ, ուրիչ Հոդեµանություն, ուրեմն այդ Հոդեµանությունը ւաւկերող դրականությունը ւեւք է ունենա իր առավել ճչդրիւ անվանումը, որն է` ս÷յուռքաՀայ դրականություն: Գլխավոր թեմաներն ու խնդիրները Գեղարվեսւական դրականության (արձակ, չա÷ածո թե դրամաւուրդիա) նւաւակը ընդՀանրաւես, ինչւես Հայւնի է, կյանքի ւաւկերավոր վերարւադրությամµ մարդկային դեղեցիկ իդեալների` µարու, արդարության, առաքինության, մարդասիրության, մարդու

մեջ մարդկայինի Հասւաւումն է ն մերժումը ամենայն չարյաց, որ խաթարում են մարդու մեջ մարդկայինը, µնականն ու դեղեցիկը: Այս ամենը ս÷յուռքաՀայ դրականությունը ÷որձել է ւալ ամենից առաջ ւարադիր, անՀայրենիք Հայության կյանքի ւաւկերներով: Ս÷յուռքաՀայ դրականության դլխավոր թեման եղավ ու մնաց ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի քննությունը, նրա անցած ու ներկա կյանքի ւաւմությունը` Հայրենի Հողի վրա, Հայրենի օջախում նրա երջանիկ թե Հոդսաչաւ օրերից մինչն ջարդ ու աքսորի ւաժանելի օրերը, թա÷առումները երկրեերկիր, մի կւոր Հացի որոնումները օւար ա÷երում, ամենօրյա Հոդեկան ու աղդային կորուսւները: Ս÷յուռքաՀայ դրողի դլխավոր նւաւակը եղավ' օդնել Հայրենիքը կորցրած ւարադիր Հայությանը օւար ա÷երում դոյաւնելու, ձուլման վւանդի դեմ ծանր ու դժվարին ւայքարում: Ուծացման, սւիւակ ջարդի դեմ ւայքարի ուղիների իրենց որոնումների մեջ ս÷յուռքաՀայ դրողները, սկսած 1920-ական թվականներից, դրսնորեցին ւարµեր մուեցումներ: Մի խումµ դրողներ իրենց դործերում ւաւկերեցին ւարադիրների, այսւես կոչված, «անցյալ» կյանքը, այսինքն' եղեռնից առաջ, Հայրենի եղերքում աւրած օրերը' խորՀելով, թե Հայրենիքը կորցրած ս÷յուռքաՀայությանը ւեւք է կաւել Հիչաւակների Հեւ, վերակենդանացնելով նախորդ կյանքը' նրան ւալ Հոդեկան Հայրենիք, անմար ւաՀել Հայրենի ւան կարուն ու վերադարձի Հույսը, դւնելով, թե դա է լավադույն միջոցը, որ կարող է նրան ամուր ւաՀել ձուլման վւանդի դեմ: Մի այլ խումµ դրողներ դւնում էին, թե ուծացմանն ընդդիմանալու Համար ս÷յուռքաՀային ւեւք է ւալ նրա նորօրյա կյանքը ւաւկերող դրականություն, ւեւք է ւաւկերել Ս÷յուռքի կյանքը, ամենօրյա մաքառումը դոյաւնման Համար, ւեւք է կերւավորել կամովին ու ակամա ուծացողներին, վերլուծել, քննել այդ կյանքը, ղդուչացնել ձուլման անւես վւանդից, արթնացնել նիրՀող աղդային ղդացումները: Գրողների մի այլ խումµ էլ, թեմա ընւրելով անցյալն ու ներկան Հավասարաւես, ուծացման վւանդի դեմ կարնորում էին աղդային ոդին ւաՀելու ւայմանը, Հայ ոդին որոնող ու վերՀանող դրականության սւեղծումը, որը կօդներ ս÷յուռքաՀայ ղանդվածին' ճանաչելու իրեն, իր ւաւմությունը, իր աղդային ինքնությունը ն կջանար ւաՀւանել այն: Ուծացման վւանդին դիմադրելու դլխավոր ւայմանը մայրենի

լեղուն չմոռանալու, ղավակներին Հայեցի կրթություն ու դասւիարակություն ւալու, ինչւես նան դոյություն ունեցող Հայրենիքի' ԽորՀրդային Հայասւանի նկաւմամµ սեր ու Հավաւ ներչնչելու (երµեմն էլ' Հայասւանում ՀամաՀավաքի) մեջ էին ւեսնում դրեթե µոլոր դրողները: Այսւես, ս÷յուռքաՀայության կյանքի, ճակաւադրի µաղմակողմանի քննությունը եղավ Ս÷յուռքի դրականության Հիմնական թեման, խնդիրն ու նւաւակը' սկղµնավորման առաջին ւարիներից մինչն այսօր: Զարդացման ւայմաններն ու չրջանները Ս÷յուռքաՀայ դրականությունը ղարդացման ւարµեր չրջաններ է անցել, յուրաքանչյուր չրջանում իր µաղմաթիվ խնդիրներից կարնորելով մեկ-երկուսը: Այսւես, 1920-30-ական թվականներին, որ ս÷յուռքաՀայ դրականության սկղµնավորման ու ձնավորման ւարիներն են, դլխավոր խնդիրը ս÷յուռքաՀայության ներկա ու անցյալ կյանքի ւաւկերումն է' ուծացման վւանդի ղդուչացումով: 194050-ական թվականներին դլխավոր է դառնում ւաւերաղմում Հայասւանի ճակաւադրի Հարցը (Ս÷յուռքի օդնությունը Հայրենիքին, Արնմւյան Հայասւանի ÷րկության Հույսը), ւաւերաղմից Հեւո' ս÷յուռքաՀայության ղանդվածային ներդաղթի ն ՀայասւանՍ÷յուռք ÷ոխադարձ կաւերի խնդիրը: 1960-80-ական թվականներին Մեծ եղեռնի ւարեդարձների Համաղդային Հիչաւակման իրողությունը, Հայ դաւի նոր արծարծումները ս÷յուռքաՀայ դրականությանը մղում են Համաղդային Հարցերի քննության ն ս÷յուռքաՀայ նոր սերնդի կերւավորման: 1990-2000-ական թվականներին Հայասւանի անկախության, Ս÷յուռք-Հայասւան Համաժողովների, դրողների Համաւեղ Համադումարների մթնոլորւում ս÷յուռքաՀայ դրականությունը սւանձնում է նոր խնդիրներ: Ս÷յուռքաՀայ դրականությունը դոյավորվել է աչխարՀի ւարµեր երկրներում, քաղաքական ւարµեր ւայմաններում, Հեւնաµար ղարդացման ւարµեր Հնարավորություններ ու աղդակներ է ունեցել: Եթե Եվրուայի, Ամերիկայի ու արաµական երկրների դաղթօջախներում, քաղաքական աղաւության ւայմաններում ս÷յուռքաՀայ դրողները կարող էին աղաւորեն արւաՀայւվել եղեռնի, թուրքական µարµարոսության, կորցրած Հայրենիքի, կորսված արդարու17

թյան մասին, աւա ւոլսաՀայ, չաւ ւարիներ նան ւարսկաՀայ դաղթօջախում նրանց չւրվեց աղաւ խոսքի Հնարավորություն: Մյուս կողմից' եթե մուսուլմանական երկրներում այլակրոնության ւայմանը սւիւեց Հայությանը Հավաքվել աղդային եկեղեցու չուրջ, ավելի ամուր ւաՀել Հայ ընւանիքը, մայրենի լեղուն ու Հայ դւրոցը' աւաՀովելով Հայ դրողի Հայերեն դիրքը կարդացող ղանդված, դրականության ղարդացման Համար նւասւավոր Հող, աւա Եվրուայի' քրիսւոնեական նույն Հավաւի երկրներում նույնակրոնության ու նան մչակույթի ղարդացման µարձր ասւիճանի ւաւճառով դիմադրությունն ավելի թույլ եղավ, Հայ դւրոցների թիվը կամացկամաց նվաղեց, ւակասեց Հայալեղու ընթերցողը, µնականաµար' նան դրողների թիվը: Մյուս կողմից' Արնելքի երկրներում քաղաքական անկայուն վիճակը, երկարաւն ւաւերաղմները սւիւեցին, որ Հայերը երկրից երկիր անցնեն ն Մերձավոր Արնելքի, Պարսկասւանի դաղթօջախներից ղանդվածային արւադաղթեր ւեղի ունենան դեւի Եվրուա ու Ամերիկա. նրանց մեջ էին, µնական է, նան չաւ դրողներ: Տարµեր ժամանակ դրական կյանքը կենւրոնացավ ւարµեր երկրներում: Այսւես, 1920-30-ական թվականներին դրական նչանակալից կենւրոններ էին Ֆրանսիայի ու Միացյալ ՆաՀանդների դաղթօջախները, 40-60-ական թվականներին' Մերձավոր Արնելքի (Հաւկաւես Լիµանանի), 60-80-ականներից առ այսօր' Միացյալ ՆաՀանդների: Դա չի նչանակում, իՀարկե, թե մյուս դաղթօջախները ամլանում են. դրական կյանքը չարունակվում է մի չարք երկրներում, ուր երµեմներµեմն սւեղծվում են արժեքավոր դործեր: Գրական ուժերը դաղթօջախներում 1920-30-ական թվականներին ֆրանսաՀայ դաղթօջախում սւեղծադործում էին ՇաՀան ՇաՀնուրը, Վաղդեն Շուչանյանը, Հրաչ Զարդարյանը, Նիկողոս Սարաֆյանը, ԶարեՀ Որµունին, Շավարչ Նարդունին, Նչան Պեչիկթաչլյանը, Բուղանդ Թո÷ալյանը, Մառի Աթմաճյանը, Լասը (Լուիղա Ասլանյան), Պեւրոս Զարոյանը, Սեման (Գեղամ Աթմաճյան), Միսաք Մանուչյանը ն ուրիչներ: Շուչանյանը մաՀացավ 1941 թ., Լասը, Սեման ու Մանուչյանը ղոՀվեցին ֆաչիղմի դեմ Ֆրանսիայի մղած դիմադրական ւայքարի ւարիներին, մյուսները չարունակեցին սւեղծադործել նան Հեււաւերաղմյան չրջանում: Հեււաւերաղմյան ւարիներին դաղթօջախում նոր, երիւասարդ դրողներ դրեթե ասւարեղ չեկան, ն ֆրանսաՀայ դրականությունը

ներկայացնող անուններից (կարաւեւ Փոլաւյան, Մարկ Նչանյան, Զուլալ Գաղանճյան, Գրիդոր Պըլւյան, Հիլդա Գալֆայան) չաւերը առավելաւես ղµաղվում են դրականադիւությամµ ու քննադաւությամµ: 1920-30-ական թթ. ամերիկաՀայ դաղթօջախում դրական ասւարեղ իջած դրողները (Համասւեղ, ՎաՀե Հայկ, Բենիամին Նուրիկյան, Հակոµ Ասաւուրյան, Սուրեն Մանվելյան, Արամ Հայկաղ, Անդրանիկ Անդրեասյան ն ուրիչներ) µարեµախւաµար դրական µեղուն դործունեությունը չարունակեցին նան Հեււաւերաղմյան ւասնամյակներում' սւեղծելով արժեքավոր չաւ դործեր, իսկ 1960-80-ական թթ. ուրիչ դաղթօջախներից Միացյալ ՆաՀանդներ ւեղա÷ոխված միջին ու երիւասարդ սերնդի մի չարք դրողներ (Ժադ Հակոµյան, Նուµար Զարխոււյան, ԶարեՀ Մելքոնյան, Նոււար Ակիչյան, Հակոµ կարաւենց, Սարդիս ՎաՀադն, Պողոս Գուµելյան, ՎեՀանուչ Թեքյան ն ուրիչներ) Համալրեցին դաղթօջախի դրական ընւանիքը: Մերձավոր Արնելքի երկրներում ս÷յուռքաՀայ դրականությունը ղարդացման Հուն է մւնում 1930-ական թթ.` ՎաՀե-ՎաՀյանի, Անդրանիկ Ծառուկյանի, Մուչեղ իչխանի, Ժադ Հակոµյանի առաջին ժողովածուներով, իսկ 40-60-ական թթ. Մերձավոր Արնելքի (Լիµանան, Սիրիա, Եդիււոս) դաղթօջախը աւրում է դրական լիաµուռն կյանքով. Հիչված անուններին ավելանում են նորերը` ւարեց ու երիւասարդ դրողներ` Սիմոն Սիմոնյանը, էդվարդ Պոյաճյանը, Սմµաւ Փանոսյանը, Արմեն Դարյանը, Գառնիկ Ադդարյանը, Գնորդ Աճեմյանը, Պողոս Սնաւյանը, ԶարեՀ Մելքոնյանը, ՎաՀրամ Մավյանը, ՎաՀե 0չականը, Արամ Սե÷եթճյանը, Սւե÷ան ՇաՀւաղը, Պեւո Սիմոնյանը, Սարդիս ՎաՀադնը, Պողոս Գուµելյանը, ՎեՀանուչ Թեքյանը ն չաւ ուրիչներ, ավելի ուչ' նրանց են միանում նոր անուններ (Թորոս Թորանյանը, Սարդիս կիրակոսյանը, Շուչիկ Տասնաւեւյանը, Մարուչը ն այլք): 1970-80-ական թթ. Մերձավոր Արնելքի քաղաքական անկայուն վիճակի, լիµանանյան երկարաւն ւաւերաղմի ւաւճառով չաւ դրողներ Հեռանում են այնւեղից, ն դրական կյանքը թեն չարունակվում է, սակայն դրական լուրջ արժեքներ քիչ են սւեղծվում: ՊոլսաՀայ դաղթօջախում 1922-ից Հեւո, երµ դրողների մեծ մասը, թուրքական նոր իչխանության ՀայաՀալած քաղաքականությունից աՀաµեկված, ÷ախավ Պոլսից, երկար ւարիներ թուրք կառավարությունը Հայությանը ւաՀում էր արՀամարՀանքի, իրավական ւեռորի ծանր մթնոլորւում, ն Պոլսում մնացած մի քանի

դրողները, µնականորեն, ւիւի լռեին: ՊոլսաՀայ դրական կյանքում որոչ աչխուժություն է նկաւվում միայն 30-ական թթ. վերջերին, աւա 40-50-ական թթ., երµ դրական նոր սերունդը, թուրքական դրականության ընդՀանուր աչխուժացման Հեւ, Հեւաքրքրությունների նույն` Համամարդկային ղդացումների չրջանակում (աղդային թեման µացառվում էր) որոչ աղաւություն է սւանում: Հենց այդ սերունդն էլ (Սոնա Թընկըրյան, ԶաՀրաւ, ԶարեՀ Խրախունի, Ռուեր Հաււեճյան, Մկրւիչ Մարկոսյան, Պարույր Մասիկյան, Վարդան կոմիկյան, Անդան էողեր, Վարուժան Աճեմյան, Զավեն Պիւեռյան, ինդա Սարըասլան ն ուրիչներ) արդեն ւարեց Հակոµ Մնձուրու Հեւ դարակեսից Հեւո աչխուժացրեց ւոլսաՀայ դրական կյանքը: Նրանցից չաւերը դարավերջին Հեռացան Պոլսից (ոմանք' կյանքից), ու այսօր չա÷աղանց նոսրացել է դրական այս ընւանիքը: ՊարսկաՀայ դաղթօջախի դրականության մեջ 1920-30-ական թվականներից ծանոթ անուններ են Ոսւանիկը, Արամ Գառոնեն, Դնը, Գնորդ Դարֆին, Հրանւ Ֆալյանը, Արչին, Հեււաւերաղմյան ւարիներին` Գալուսւ Խանենցը, Զորայր Միրղայանը, Արչավիր Մկրւիչը, Աչու Ասլանը, դարավերջի երկու ւասնամյակներից` Խաչիկ Խաչերը, Վարանդը, կոլյա Տեր-ՀովՀաննիսյանը, Ռուµինան, Արմանդը, Ալմին ն ուրիչներ: Արւադաղթի Հեւնանքով ւարսկաՀայությունը դւնվել է ՀեղՀեղուկ վիճակում, երկրից ւարµեր ւարիների Հեռացել են չաւ դրողներ, իսկ չաւերն էլ, արւաՀայւվելու ասւարեղ չունենալով, մաւնվել են ամլության: Ս÷յուռքաՀայ դրականության առաջին սերնդի դրողների Հեւ 1920-40-ական թթ. ւարµեր դաղթօջախներում սւեղծադործում էր նան արնմւաՀայ դրականության «վերաւրող սերունդը» (Լնոն Շանթ, Արչակ Զուանյան, ՎաՀան Թեքեյան, Հակոµ 0չական, Տիդրան կամսարական, Զաւել Եսայան, Ռուµեն Որµերյան, ՎաՀան Մալեղյան, ԱՀարոն Տաւուրյան ն ուրիչներ):

ՀԱՅԱԶԳի 0ՏԱՐԱԳիՐ ԳՐՈՂՆԵՐ

1930-ական թթ. Ս÷յուռքում նկաւելի երնույթ դարձավ Հայաղդի դրողների օւարալեղու դրականությունը: Ցավոք, այդ երնույթը մեծացավ, ծավալվեց Հեւադա ւասնամյակներում ու չարունակվում է առ այսօր: Այդ դրողների մի մասը Ս÷յուռքում ծնված ն Հայեցի կրթություն չսւացած Հայեր են, մյուս մասը' Հայ դրականության մեջ նախաւես

աչքի ընկած դրողներ: Եթե առաջինները կյանքի ւարւադրանքով, մայրենին չիմանալու ւաւճառով են դրում օւար լեղվով, աւա մյուսները ընթերցողների լայն ղանդվածներ ունենալու, դրական դործով աւրուսւ դւնելու ու նան Հայ դաւի էությունը օւարներին µացաւրելու մւաՀոդությամµ են դիմել օւար լեղուներին: 0ւարալեղու այդ դրականությունը Հայ դրականություն չէ, µայց ւաւվաµեր է Հայ ժողովրդին, եթե նրա ղավակները դրական µարձր արժեքներ են սւեղծում օւար դրականությունների մեջ: Այդ դրականությունը մեղ Համար արժեքավորվում է Հաւկաւես, եթե այն թեմաներ է ընւրում Հայ կյանքից, ուրիչ ժողովուրդներին ծանոթացնում է Հայ մարդու աղդային խնդիրների Հեւ: Եթե այդ դրականության նյութը Հայն է' իր ւաւմությամµ, աղդային ու անձնական աւրումներով, աւա այն կարնոր դեր կարող է ունենալ օւար աչխարՀներում ս÷ռված այն Հայերի Համար, որոնք իրենց µաժին Հասած կյանքի ւայմանների µերումով Հայկական դւրոցներ չեն կարող Հաճախել, դոնե օւար լեղուներով կարող են կարդալ Հայ մարդու, Հայասւանի մասին այդ դրականությունը ն չկւրվել աղդային արմաւներից: Այս դերով Ս÷յուռքի օւարադիր դրականությունը միասնանում է Ս÷յուռքի Հայերեն դրականության Հեւ: Հայաղդի օւարադիր µաղմաթիվ դրողներից Հիչաւակենք միայն մի քանի անուններ. անդլիադիր' Վիլյամ Սարոյան, Լնոն-Զավեն Սյուրմելյան, Մայքլ Արլեն (Տիդրան Գույումճյան), Մայքլ Արլեն կրւսեր, Դայանա Տեր-ՀովՀաննիսյան, Դավիթ Խրդյան, Հարոլդ Բոնդ, Փիթեր Նաջարյան, Փիթեր Բալաքյան, Նենսի Գրիդորյան, ֆրանսադիր' ՎաՀե Բաչա, Անրի Թրուայա, Արմեն Լյուµեն (ՇաՀան ՇաՀնուր), Ռուµեն Մելիք, Շառլ Աղնաուր, ՎաՀե Գոդել, իսւանադիր' Ալիսիա կիրակոսյան, Դավիթ Զերսիյան, ռուսադիր' Մարիեւա ՇաՀինյան, կոնսւանւին Սերեµրյակով, Վարդդես Թնեքելյան, Սավա Դանդուլով, Նորա Ադամյան, Սեդա Վերմիչնա, էդուարդ Ասադով, ռումինադիր' ՄիՀայ էմինեսկու, Յոն Բարµուն, Շւեֆան Հակոµյան, Հունդարադիր' Մորից Լուկաչ, Անջեյ Մանդալյան, µուլղարադիր' Սնդա Սնան, իւալադիր' Հրանւ Նաղարյան ն ուրիչներ: Նրանցից չաւերը նկաւելի վասւակ ունեն անդլո-ամերիկյան, ֆրանսիական ն այլ դրականությունների մեջ:

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅ ԳՐՈՂՆԵՐԸ ՍՓՅՈՒՌՔՈՒՄ

1915-ի եղեռնից ÷րկված արնմւաՀայ դրողներին երµեմն անվանում են «վերաւրող» դրողներ, նկաւի ունենալով նրանց' եղեռնից ÷րկվելու, երկրորդ կյանքով աւրելու Հանդամանքը: կենդանի մնացած, վերաւրող այդ դրողներից չաւերը ւաւերաղմի ավարւից (1918 թ.) Հեւո կրկին Հավաքվեցին Պոլսում, իսկ 1922-ին, սարսա÷ած թուրքական նոր իչխանությունների Հալածանքներից, ցրվեցին աչխարՀով մեկ: Նրանք իրենց դրական դործը չարունակեցին ւարµեր դաղթօջախներում' ւաւերաղմից Հեւո դրական ասւարեղ իջած երիւասարդ դրողների Հեւ սկղµնավորելով ս÷յուռքաՀայ դրականությունը: Նրանք ինչ-որ չա÷ով, սկղµնաւես չարունակեցին արնմւաՀայ դրականության ընթացքը, աւա կամա թե ակամա ենթարկվելով նոր' ս÷յուռքյան Հոդեµանության ձնավորման ընթացքին, ինչ-որ չա÷ով էլ դարձան Ս÷յուռքի դրականության սկղµնավորողներ: Եվ նոր երիւասարդ դրողները նրանց սւեղծադործական դադարից Հեւո չէ, որ սկսում ն ձնավորում են ս÷յուռքյան դրականությունը, այլ նրանց Հեւ միասին, նրանց Հին ու նոր ÷որձի յուրացումով, նրանց ավանդների օդնությամµ, նրանց ունենալով իրենց անմիջական ուսուցիչ: Վերաւրող կամ մնացորդաց անվանված այդ սերունդը (Արչակ Զուանյան, Տիդրան կամսարական, Երվանդ 0ւյան, Զաւել Եսայան, Ռուµեն Որµերյան, ՎաՀան Թեքեյան, ՎաՀան Մալեղյան, Արսեն Երկաթ, ԱՀարոն Տաւուրյան, էդուարդ Գոլանճյան, Հակոµ 0չական, ն ուրիչներ) ինչոր ւեղ կաւարեց անցման կամրջի կամ միացնող օղակի դեր: իսկ նրանցից ոմանք (Թեքեյան, Տաւուրյան, 0չական) իրենց դրական նոր լուրջ վասւակով, սւեղծադործության արդիականությամµ դարձան նան ս÷յուռքաՀայ դրականության սւեղծողներ: ԱրնմւաՀայ դրողների ավադ ու միջին այդ սերունդը իր դրական վասւակով ու կենսա÷որձով ուսուցիչ-դասւիարակ եղավ երիւասարդ սերնդի դրողներից չաւերի Համար' օդնելով նրանց դաղա÷արական ու դրական կերւարի ձնավորմանը, ս÷յուռքաՀայությանը մւաւանջող խճճված Հարցերի մեջ կողմնորոչմանը: իր կենսա÷որձով վերաւրող սերունդը ս÷յուռքյան կյանքի Հենց

առաջին ւասնամյակից կարողացավ կողմնորոչվել Հայության ւարադիր ղանդվածներին ւարւադրված դոյաձնի անորոչ ճամ÷աներում, Հսւակորեն ըմµռնեց մեծ ւերությունների խարդավանքներն ու անւարµերությունը Հայության ճակաւադրի Հանդեւ, կանխաղդաց ս÷յուռքաՀայության ձուլման լուրջ վւանդը ն Հրաւարակորեն (Հոդվածներով թե դրական երկերով) խոսեց այդ մասին' որւես դիմադրավման միջոց առաջարկելով կորցրած Հայրենիքի նկաւմամµ կարուի µորµոքումը, մայրենի մչակույթի, լեղվի ւաՀւանումը ն դոյաւնող խորՀրդային Հայրենիքի դոյությունը' որւես ւարադիր Հայության Համար Հոդեկան նեցուկ, Հույսի ÷արոս, որին կարողանա Հառել թա÷առականի իր Հայացքը' օւար աչխարՀների քառուղիներում դեդերելիս: Թե քաղաքական իր նոր կացությամµ ինչւիսին էր այդ Հայրենիքը' ԽորՀրդային Հայասւանը, այնքան էլ էական չՀամարեց, կարնորն այն էր, որ այն կար, խաղաղություն էր երկրում, Հայրենի Հողի վրա Հայը իր ւունն էր կառուցում, Հայերենը իր ւեւական լեղուն էր, ուներ աղդային մչակույթի ղարդացման ւայմաններ' Համալսարան ու երաժչւանոց, թաւրոն ու մաւենադարան, ւեւական Հրաւարակչություններ: ԱրնմւաՀայ դրողների ավադ սերունդը կյանքի ÷որձով Համողվել էր, որ եվրուական դիվանադիւությունը մեկ անդամ չէ, որ խաµել է մեղ, որ Հայասւանի դոյության ւաՀւանման կարնոր ւարµերակը այն ծանր ւարիներին Ռուսասւանի Հեւ լինելն էր, ն մեկ միության կաղմում ԽորՀրդային Հայասւանի դոյությունը նրանք ողջունեցին ու մեծ դեր խաղացին Ս÷յուռք-Հայրենիք կաւերի ամրաւնդման, ղանդվածների մեջ Հայրենիքի նկաւմամµ սիրո ու Հավաւի Հասւաւման դործում: Ս÷յուռքաՀայության «թչվառ կացությունից դուրս դալու» «վաղվա ÷րկության Հույսը» նրանք կաւեցին այդ Հայասւանի Հեւ: «Փոխադրվել Հայասւան կամ իր եւնը ունենալ Հայասւանը, իµրն քաղաքական ու µարոյական ուժ»,- դրում էր «Հայրենիք» ամսադիրը 1925 թ.: Հեւադայում Հիչելով այդ օրերին Տիդրան կամսարականի ու մյուս արնմւաՀայ դրողների մասին, ՇաՀան ՇաՀնուրը դրում է. «կամսարական կը Հայւարարե, դրեթե սրµաղան կիրքով, իր խորունկ սերն ու Հավաւքը Հանդեւ ԽորՀրդային Հայասւանի: ի ւաւիվ թրքաՀայ դրադեւներու, ւեւք է ըսել, որ կամսարական առանձին չէր իր դիրքին մեջ: Փարիղ աւասւանած մեր դրողները ընդունեցան, կանուխեն ու դրեթե Հավաքաµար, թե ռուսական 0Ւeոtճtե0ո-ը (օրիենւացիան, կողմնորոչումը - Վ. Գ.) լավադույն ն կարելի միակ լուծումն էր Հայասւանի ւադնաւին»:

Ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի, Հայության ՀամաՀավաքի խնդիրների չուրջ իր խոՀերից մեկի մեջ 1929 թ. Արչակ Զուանյանը դրում էր. «Մենք' արւասաՀմանի Հայերս դաղութներու մեջ Հայ ոդու ւաՀւանման Համար երկու դլխավոր ղենք ունինք. 1. կենդանի Հայասւանի ւաւկերը միչւ աչքի առաջ ունենալ, Հոդվով կաւվիլ անոր, մասնակցիլ անոր վերականդնման աչխաւանքին, Հրճվիլ անոր մեջ ւեղի ունեցած որնէ առաջադիմությամµ, 2. ՊաՀւանել արնմւաՀայ µարµառն ու դրականությունը» մինչն ՀամաՀավաքը: Այս Համողումով էլ աւրեց ու սւեղծադործեց ս÷յուռքյան կյանքի իր µոլոր ւարիներին Հայ մչակույթի մեծ երախւավորներից մեկը' Շիրվանղադեի µնութադրմամµ' «ւաղանդավոր µանասւեղծ, նրµաղդաց քննադաւ, նրµամիւ Հրաւարակախոս, վառվռուն Հայրենասեր ու աղդային դործիչ»

Ա ՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆԸ: Բանասւեղծ, քննադաւ, դրականադեւ, µանասեր, Հրաւարակադիր, խմµադիր, µաղմաչնորՀ Արչակ Զուանյանն արդեն դարասկղµին վասւակաչաւ ու Համµավավոր մւավորական էր Հայ ու ֆրանսիական իրականության մեջ, ն նրա ս÷յուռքյան չրջանի դործունեությունը µնականաµար դաղա÷արական որոչակի դեր ւիւի խաղար ս÷յուռքաՀայ դրականության սկղµնավորման ու Հեւադա ղարդացման դործում: Ա. Զուանյանը ծնվել է 1872 թ. Պոլսի Պեչիկթաչ արվարձանում, ավարւել է կենւրոնական վարժարանը: Առաջին դործերը մամուլում լույս են ւեսել դեռնս 1889-ին, 1890-ական թվականների սկղµում լույս է ընծայել արձակ ու չա÷ածո µանասւեղծությունների' «Արչալույսի ձայներ» ն «Թրթռումներ» ժողովածուները, «Թուղթի ÷առք» վիւակը, «Մութ խավեր» դրաման, µաղմաթիվ դրականադիւական ուսումնասիրություններ եվրուացի ու Հայ դրողների մասին: 1895-ին Հրաւարակել է «Ծաղիկ» Հանդեսը: 1895-ին Պոլսի ջարդերի ւաւճառով մեկնել է Փարիղ, ուր Հիմնավորվելով' 1898-ից սկսել է «ԱնաՀիւ» Հանդեսի Հրաւարակությունը, մինչն 1912 թ., աւա ընդմիջումից Հեւո վերսկսել է 1929-ին' Հրաւարակելով մինչն 1954 թվականը (իր մաՀվան ւարին): Առանձին դրքերով ու մամուլում Հայերեն ու ֆրանսերեն լեղուներով Զուանյանն արդեն վիթխարի ժառանդություն էր սւեղծել մինչս÷յուռքյան ւարիներին' µանասւեղծություններ ու ւաւմվածքներ, միջնադարյան Հայ µանասւեղծության ու աչուղական ւոեղիայի մասին ուսումնասիրություններ ու µնադրերի Հրաւարա24

կություն, ժամանակակից դրականությանը նվիրված Հոդվածներ, արվեսւի, Հասարակական-քաղաքական կյանքի մասին ւարաµնույթ ուսումնասիրություններ: Զուանյանի' Հայրենասեր մւավորականի, ինչւես Արամ Հայկաղն է µնութադրել' «µաղմաւիսի ընդունակություններով Մեծ Հայի» ողջ կյանքն ու դործը սնեռուն մի նւաւակ ուներ' նւասւել իր ժողովրդի աղդային, քաղաքական, մչակութային կյանքի ղարթոնքին, Հայ դաւի արդարացի լուծմանը: Զուանյանի µերած նւասւը ս÷յուռքաՀայ դրականությանը արժեքավորվում է նւաւակի Հսւակությամµ ու նւաւակաուղղվածությամµ: Զուանյանը դեղարվեսւական քիչ էջեր է սւեղծել ս÷յուռքյան չրջանում: Բայց նրա Հին ու նոր µանասւեղծությունների ու ւաւմվածքների ժողովածուները, որ լույս ընծայեց 20-ականներին, «Մեր դրականությունը» դրքույկը (1926) ն դրական դիմանկարների երկու Հաւորները (1924, 1929) կարնոր էին նոր ձնավորվող, ինչ-որ ւեղ անորոչությամµ ւառաւող դրական նոր սերնդի կողմնորոչման Համար: Զուանյանը ճչմարիւ դրականության, ճչմարիւ Հայրենասիրության, ճչմարիւ Հայ մւավորականի օրինակն էր ւալիս նոր սերնդին' իր անձով, իր դործով: Զա÷աղանց կարնոր էր Հաւկաւես նոր, երիւասարդ դրողների նկաւմամµ Զուանյանի Հոդաւար, խրախուսիչ վերաµերմունքը: Զուանյանը առաջինն է նկաւել, դնաՀաւել ու խրախուսել Սիամանթոյին ու Վարուժանին, Թեքեյանին ու իսաՀակյանին: Նորադույն չրջանում նա առաջիններից մեկը դնաՀաւեց Եղիչե Զարենցի, Համասւեղի, Մաւթեոս Զարիֆյանի ւաղանդը: Ս÷յուռքաՀայ դրականությունը ճիչւ ընթացքի մեջ դնելու դործում մեծ դեր կաւարեց Զուանյանի Հրաւարակած «ԱնաՀիւը» (նոր չրջան): 1929-ից, չուրջ քառորդ դար, «ԱնաՀիւը» ւարարւ Հող էր Ս÷յուռքի դրականության նոր ծիլերի ծլարձակման Համար: «ԱնաՀիւը» սովորեցնում էր արվեսւի ու դրականության ճաչակ, ծանոթացնում էր Ս÷յուռքի ու ԽորՀրդային Հայասւանի դրական ու մչակութային կյանքի նորությունների Հեւ: Զուանյանի Հին ու նոր ժառանդությունը սովորեցնում էր նորերին, թե ինչւես ւիւի սիրել Հայրենիքը, ինչւես ւիւի նվիրվել նրան: Զուանյանի ֆրանսերեն ժողովածուի առիթով (1914) էմիլ ՎերՀարնը ասել է. «Ձեր սիրւը, սիրելի µանասւեղծ, ւրո÷ում է ոչ թե ձեր Հայրենիքի կողքին, այլ Հենց այդ սրւի մեջ»: Սովորեցնում էր սթա÷ Հայացք իրականությանը, սովորեցնում էր' չընկճվել, Հա25

վաւալ ցեղի ու մարդկության աւադային: Շիրվանղադեն Զուանյանի «µաղմամյա դործունեության Հիմնական դիծը» Համարում էր նրա «աղդային ւաւվասիրության ու Հւարւության անկեղծ ղդացումը», նրա անսաՀման սերը... «դեւի Հայ ժողովրդի µարոյական ն Հոդեկան Հարսւությունը»: իր Հավաւամքը, իր կյանքի նւաւակը այսւես է µացաւրել Զուանյանը. «Ճանչցնենք ճչդրւորեն մեր նոր սերունդին ինչ որ մեր Հին նախաՀայրերը ընւրեր են քաղաքակրթության Համար, ինչ որ երեկվան ու այսօրվան Հայ մւքի ւաղանդավոր ներկայացուցիչները կը չարունակեն ընել, ղորացնենք մեր երիւասարդության մեջ իր Հավաւքը ցեղին արժեքին վրա, մղենք ղայն սիրել իր ցեղը' իµրն մարդկության մւավոր ուժերեն մին, խրախուսենք այդ մւավոր ուժն աճեցնելու նվիրված ամեն ճիդ որ մեր մեջ կը Հայւնվի...»: Ղնոնդ Ալիչանի մասին դեռնս դարասկղµին Զուանյանը Հիացումով դրել է. «Բսան Հոդիի դործ կաւարած է Ալիչան իր կյանքի ընթացքին մեջ, ամµողջ մաւենադարան, ամµողջ աչխարՀ մը թողած է մեղի»: Այս խոսքերը մենք կարող ենք ասել նան իր' Զուանյանի, նրա վիթխարի դրական ժառանդության մասին: իր դաղա÷արական, քաղաքական, դրական Հսւակ մւածողությամµ, իր խորունկ Հայրենասիրությամµ, իր ւքնաջան դործունեությամµ Զուանյանը նոր սերնդի Համար դառնում էր ուսուցիչ, ն անչա÷ մեծ եղավ նրա դերը Ս÷յուռքի դրականությունը սկղµնավորող երիւասարդ դրողների կյանքում:

Զ ԱՊԵԼ ԵՍԱՅԱՆԸ (1878-1943)' դարասկղµի արնմւաՀայ արձակի նչանավոր դեմքերից մեկը, որ 1920-ական թվականներին աւասւան էր դւել Փարիղում, Ս÷յուռքի դոյաւնման խնդիրը նույնւես կաւում էր Հայասւանի Հեւ, դւնելով, թե այնւեղ ւիւի Հավաքվի ւարադիր Հայությունը, իսկ մինչն ՀամաՀավաքը ւիւի «նյութական ու µարոյական աջակցություն» ցույց ւա երկրին, ն «երկրի ժողովուրդը ւիւի ղդա, թե անոնք, որ ղանաղան ւաւճառներով Հեռու են Հայասւանեն, Հարաղաւ եղµայրներ են ն մեկ նւաւակ ունեն: Այն է' չենցնել ն ղարդացնել մեր երկիրը»: Հայասւանի նկաւմամµ նրա սերը, ՀամաՀավաքի դաղա÷արի նկաւմամµ ոդնորությունը դրսնորում են դւնում մամուլում ււադրված նրա µաղմաթիվ Հոդվածներում, «ՆաՀանջող ուժեր», «Պրոմեթնս աղաւադրված» խորադրերով դրքերում: 1933 թ. նա ւեղա÷ոխվում է Հայասւան' ցավոք, դառնալով անՀաւի ւաչւամունքի ղոՀերից մեկը:

Զուանյանը, Եսայանը, կամսարականը, Որµերյանը ն ուրիչ արնմւաՀայ դրողներ, ս÷յուռքաՀայության ն ընդՀանրաւես Հայության դոյաւնման Հեռանկարը կաւելով ԽորՀրդային Հայասւանի, թեկուղ ԽորՀրդային Միության կաղմում ունեցած ւեւականության ամրաւնդման ն ՀամաՀավաքի Հեռանկարի Հեւ' Հաճախ վեճի մեջ էին մւնում Ս÷յուռքի քաղաքական այն ուժերի Հեւ, որոնք չՀաչւվելով խորՀրդային վարչակարդի Հեւ' երµեմն իրավացիորեն քննադաւում էին այդ կարդերը' չաւ Հաճախ էլ չա÷աղանց խւացնում էին դույները' չւեսնելով երկրի ւնւեսական ու մչակութային նվաճումները: Հանդես դալով Հայասւանի ւաչււանությամµ' արնմւաՀայ դրողների ավադ սերունդը մւաՀոդ էր, որ ս÷յուռքաՀայությունը չկորցնի Հոդեկան կաւերը, չմոռանա, որ ինքը Հայրենիք ունի, անՀանդրվան չէ: Պակաս կարնոր չէր նան այն Հանդամանքը, որ մեծ միության մեջ, ինչ վարչաձն էլ ունենար այն, աւաՀովվում էր Հայության այդ Հաւվածի ֆիղիկական դոյությունը, ն ւնւեսական ու մչակութային Հաջողություններն էլ առկա էին արդեն առաջին ւասնամյակում: Սոցիալիղմի կառուցման դաղա÷արն էլ ւակաս դայթակղիչ չէր Հայ դեմոկրաւական դրականության ավանդույթները չարունակող այդ դրողների Համար: 0ւար երկրներում Հայ դաղթականների ղանդվածները դժվարությամµ էին Հայթայթում իրենց աւրուսւը, Հայ µանվորն ու աչխաւավորը նույնւես չաՀադործվում էր դաժանորեն, ն սոցիալական արդարության երաղանքը ս÷յուռքաՀայ դրողի Հայացքը կարող էր ուղղել դեւի ԽորՀրդային Հայասւան նան այդ ւաւճառով: Եվ ներդաղթի դաղա÷արը ավելի Հաճախ է Հոլովվում: Այսւես, դեռնս 1890-ական թթ. դրական ասւարեղ իջած ւաղանդավոր µանասւեղծ

Ռ ՈՒԲԵՆ

ՈՐԲԵՐՅԱՆԸ (1874-1931), որ Խարµերդ-Պոլիս-իղմիր ճանաւարՀով Հասել էր Զիµուդի (Աֆրիկա)' աւրելով այնւեղ չուրջ 17 ւարի ն իր կյանքի վերջին ւասնամյակը անցկացրել Փարիղում, 1928 թ. դրած մի Հոդվածում դնաՀաւում է «Համայնավարական սկղµունքներու կիրարկումը», քանի որ այն «µարերար արդյունքներ ւվավ մեր Հայրենյաց Համար». նկաւի ուներ «չինարարական µաղմաթիվ ձեռնարկումներու իրականացումը ԽՍՀՄ-ի աջակցությամµ» ն աղդամիջյան խաղաղության «Հասւաւումը ÷ոքր աղդերու այն խառնարանում, որ կովկաս կը կոչվի»: Եվ ս÷յուռքաՀայության Հեւադա ճակաւադիրն էլ կաւում էր Մայր Հայասւանի Հեւ' Հուսալով, թե «եկող ւարիներուն Հայրենյաց խորՀրդային

վարիչները լրջորեն ւիւի ձեռնարկեն քաղցրադույն նվաճումին, արյունաքամ ու այրած սրւերու ն Հոդիներու նվաճումին արւասաՀմանի ւառաւած Հայերուն»: իսկ Ս÷յուռքի իր Հայրենակիցներին կոչ էր անում. «Սիրւերը վեր ն Հառաջ, դեւի Հայրենիք, իմ Հոդիի աղնիվ ընկերներ...»: Ս÷յուռքաՀայության ձուլման վւանդի ւադնաւները, մայրենի լեղվի ւաՀւանմամµ այդ վւանդի դեմ կանդնելու ն Հայասւանում Հայության ՀամաՀավաքի' որւես ÷րկության ելքի մասին Որµերյանի մւորում-խոՀերը դրսնորում են դւնում նան նրա մի չարք µանասւեղծություններում: Այսւես, «Հոµարին դասը» µանասւեղծության մեջ Որµերյանը ÷ոքրիկ մանկանը Հեդել ու կրկնել է ւալիս Հայ ու Հայր µառերը ւառ առ ւառ, Հայոց այµուµենը, ւաւմում է կորցրած Հայրենիքի մասին, ÷ոխանցում նրան իր կարուներն ու երաղները: «կարուադին այց» µանասւեղծության մեջ ւարադրի իր երաղները µանասւեղծը առարկայացնում է Արադածի լանջերին ÷ռված Հայրենիքի Հեւ ն Հավաւում, թե եկել է ւարադիրներին ւուն կանչելու ժամանակը, թե «կ'սւասե ալնոր Մայր Հայասւան իր ւարադիր ղավակներուն Հեռավոր»: Նա անՀամµեր սւասողն է այդ կանչին, ու վերադարձի իր որոչումը աներկµա է. Կարուակեղ ղավակդ քեղ ւիւի դա, Չի մարեցավ դեռ Շոդվույն խորն Շույսի Շուր, Ու կը Շավւա դարուններուն աւադա...

Դեռ 1920-ականներին Որµերյանը առաջ է քաչում Հայության ՀամաՀավաքի' ներդաղթի Հարցը: Հայրենիքից սւացված լավ լուրերը թունդ են Հանում նրա սիրւը, անդամ սովորական խնձորները, որ µարեկամը նրան ուղարկել է Հայասւանից, խոր Հուղումներ են µերում նրա սրւին, ծնում կարուի, երաղի աւրումներ, խոՀեր («Հայրենիքի խնձորներ»): Ս÷յուռքաՀայ դրականության ձնավորման ու ղարդացման ընթացքի վրա Զուանյանի Հեւ միասին Հաւկաւես մեծ աղդեցություն ունեցան արնմւաՀայ դրականության երկու նչանավոր դեմքեր' ՎաՀան Թեքեյանը ն Հակոµ 0չականը, որոնք ս÷յուռքյան չրջանում չուրջ քառորդ դար աւրեցին դրական արդասավոր կյանքով:

ՎԱՀԱՆ ԹԵՔԵՅԱՆ

(1878-1945)

ՎաՀան Թեքեյանի սւեղծադործությունը 20-րդ դարի առաջին կեսի Հայ ւոեղիայի Հեւաքրքիր ու ինքնաւիւ էջերից մեկն է ն իր ւեսակով Հարսւացնում է մեր դրականության դանձարանը: կՅԱՆԲԸ ՎաՀան Թեքեյանը ծնվել է 1878 թ. ÷եւրվարի 3-ին կ. Պոլսում: Սովորել է Ներսեսյան, Պերւերյան ն կեդրոնական վարժարաններում: կեդրոնականը չավարւած` 1894 թ. նա աչխաւանքի է անցնում Պոլսի աւաՀովադրական ընկերություններից մեկում, իսկ երկու ւարի Հեւո, խուսա÷ելով օսմանյան ոսւիկանության Հեւաւնդումից, որւես առնւրական ւաչւոնյա, մեկնում է նախ` Անդլիա, աւա` Ֆրանսիա, ուր մնում է Հինդ ւարի, այնւեղից` Համµուրդ, իսկ 1904 թ.` Եդիււոս, ուր աւրում է մինչն 1908 թ.: Դեռ 1894-95 թթ. Պոլսի մամուլում µանասւեղծություններով, աւա` 1901-ին Փարիղում առաջին ժողովածուով Հանդես եկած Թեքեյանը աղդային-Հասարակական կյանքի ու դրականության նկաւմամµ ունեցած ներքին մղումով թողնում է առնւրական դործերը, նվիրվում է դրական, լրադրական, աղդային, Հասարակական-քաղաքական դործունեության: «Զեմ կարծեր, որ դրադեւ մը կարենա նան Հաջող առոււուրի մարդ ըլլալ. այնւես µնական Հակառակություններ կան երկուքնի մեջը ու երկուքն ալ այնւես ւիրաµար կը ւաՀանջեն ամµողջական նվիրում իրենց»,- դրում է Թեքեյանը Զուանյանին Հղած նամակում 1903 թ.: Սկսում է աչխաւակցել թերթերին ու Հանդեսներին, Ալեքսանդրիայում Հիմնում ն մեկ ւարի խմµադրում է «Շիրակ» Հանդեսը, կաՀիրեում խմµադրում է «Նոր ժամանակներ» (1906) չաµաթաթերթը: 1908-ին վերադառնալով Պոլիս' 1909-ին վերսկսում է «Շիրակի» Հրաւարակությունը, աւա խմµադրում է «Արնելք» օրաթերթը (1910): 1908 թ. Թեքեյանն ընւրվում, իսկ 1910-ին վերընւրվում է Եդիււոսի Համայնքի ներկայացուցիչ ւաւդամավոր Աղդային երես÷ոխանական ժողովում: 1910-13 թթ. ղµաղվում է նան ուսուցչական ու աղդային վարչական

աչխաւանքներով, իսկ 1914-ին` ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմի նախօրեին, Պոլսի աղդային ժողովի կողմից ընւրվում է Երուսաղեմի ւաւրիարքությունում մչւական ներկայացուցիչ ն մեկնում է Երուսաղեմ: Հեռանալով Պոլսից` Թեքեյանը ÷րկվում է եղեռնից: Նույն ւարում նա ւեղա÷ոխվում է Եդիււոս` կաՀիրե, որւեղ 1915-1920 թթ. խմµադրում է «Արն» օրաթերթը: Այսւեղ է, 1916-ին, որ լրադրական մի µուռն վեճի ժամանակ, որը վերաճում է ծեծկռւուքի, Թեքեյանը ղրկվում է մի աչքից: Պաւերաղմից Հեւո` 1920 թ., Թեքեյանը կրկին վերադառնում է Պոլիս ն եռանդորեն մասնակցում ւոլսաՀայ Հասարակականմչակութային կյանքին: 1908-ից ռամկավար, 1920-ից Ռամկավարաղաւական կուսակցության կենւրոնական մարմնի անդամ Թեքեյանը խմµադրում է այդ կուսակցության օրդան «Ժողովուրդի ձայն» (1921-22) օրաթերթը, մասնակցում է «Բարձրավանք» (1922) Հանդեսի խմµադրմանը, դլխավորում է «Հայ արվեսւի ւան» աչխաւանքները, կեդրոնական վարժարանի ւնօրինությունը: 1922 թ. վերջերին, խուսա÷ելով քեմալական խսւություններից, ուրիչ չաւ մւավորականների նման, Թեքեյանը ÷ախչում է Պոլսից: Անցնում է Բուլղարիա, աւա` Հունասւան, Եդիււոս, Սիրիա` ղµաղվելով Հայ որµերի Հավաքման ն կրթության դործերով, իսկ 1926-ին կրկին Հասւաւվում է կաՀիրեում, չարունակում է խմµադրել «Արն» օրաթերթը` միաժամանակ ղµաղվելով դրական, Հրաւարակախոսական, մանկավարժական (երկու ւարի նան կիւրոսում) դործունեությամµ: 1929-30 ն 1932-33 թթ. Թեքեյանն աւրեց Փարիղում, աւա կրկին կաՀիրեում, ուր ն մաՀացավ 1945 թ. աւրիլի 4-ին:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎաՀան Թեքեյանն անցել է դրական-սւեղծադործական կյանքի կեսդարյա ճանաւարՀ, որի ուղիղ կեսը` ս÷յուռքյան չրջանում: Լինելով դարասկղµի արնմւաՀայ դրականության նչանավոր դեմքերից մեկը` նա իր դրական դործունեությամµ ու վասւակով դարձավ Հավասարաւես նան Ս÷յուռքի դրող: Մինչն 1920 թ. Թեքեյանը Հրաւարակել է երեք ժողովածու` «Հոդեր» (1901, Փարիղ), «Հրաչալի Հարություն» (1914, Պոլիս), «կես դիչերեն մինչն արչալույս» (1919, Փարիղ): Ս÷յուռքյան չրջանում լույս է ընծայել նույնւես երեք ժողովածու' «Սեր» (1933), «Հայերդություն» (1943), «Տաղարան» (1945):

Թեքեյանը դրել է նան արձակ դործեր. «Եթե Տերը կամենա» վեւը (անավարւ է), «Մարք Ֆուրթունի արկածները» վիւակը, ւաւմվածքներ, թաւերդություններ, Հուչեր ու ճամ÷որդական ււավորություններ, դրական, Հրաւարակախոսական Հոդվածներ: Թեքեյանի մաՀից Հեւո, 1949-ից կաՀիրեում սկսվեց Թեքեյանի «Ամµողջական երկեր» µաղմաՀաւորյակի ււադրությունը, 1983 թ. Փարիղում Հրաւարակվեց Թեքեյանի ծավալուն, Հարուսւ նամականին: Թեքեյանի µանասւեղծությունների µաղմաթիվ ժողովածուներ են լույս ւեսել Հայասւանում ու Ս÷յուռքում, ինչւես նան չաւ ուսումնասիրություններ' նվիրված Թեքեյանի սւեղծադործությանը: Տարµեր ւարիների, Հաւկաւես սւեղծադործության առաջին չրջանում, Թեքեյանը մամուլում Հանդես է եկել մի չարք ծածկանուններով' ՎաՀան Տիրանյան, Ասոււ, Համչիրակ, Բ. Սկյորդի, Վեթո, իսկուՀի Հովյան, Փիկմալիոն ն այլն: «Հոդերը»' երիւասարդ դրողի չա÷ածո ու արձակ µանասւեղծությունների առաջին ժողովածուն, դրված ֆրանսիացի խորՀրդաւաչւների աղդեցությամµ, վկայում էր, որ նրա Հեղինակը օժւված է µանասւեղծի չնորՀներով: Թեքեյանը µերում էր ղոււ անձնական ւրամադրություններ, մեղմաձայն երդում էր սերը, ւաւանեկան Հասակին µնորոչ խանդավառություններ ու ւրւմություններ, անµավականությունը կյանքից ն սիրո ու դեղեցիկ կյանքի երաղը: Բայց այդ դիրքը նկաւելի երնույթ չդարձավ արնմւաՀայ ւոեղիայում: Թեքեյանի ւաղանդի ն անՀաւականության Հասւաւումը եղավ նրա երկրորդ' «Հրաչալի Հարություն» ժողովածուն, որով µանասւեղծը կանդնեց իր ժամանակի մեծերի' Սիամանթոյի, Վարուժանի, Մեծարենցի, Ռուµեն Սնակի կողքին: Երրորդ' «կես դիչերեն մինչն լուսաµաց» ժողովածուն µանասւեղծի Հասունացման Հասւաւումն էր ն արնմւաՀայ ւոեղիայի լավադույն դրսնորումը այդ օրերին, քանի որ այլնս չկային Վարուժանը, Սիամանթոն, Մեծարենցը, Ռուµեն Սնակը: Հեււաւերաղմյան Պոլսում, աւա' Ս÷յուռքում Թեքեյանը մնաց ավանդների Հավաւարիմ չարունակողը: Բանասւեղծական իր խառնվածքը, մւածողությունն ու ոճը արդեն լիովին դրսնորած µանասւեղծը ս÷յուռքյան չրջանում, չուրջ քառորդ դար, թեմաւիկ Հարսւացումներ µերեց, ղդայուն արձադանքը դարձավ աղդային այն ւադնաւների, որ աւրեց ւարադիր Հայ ղանդվածը Ս÷յուռքի ւարµեր վայրերում: 1920-ից Հեւո մամուլում ն առանձին երեք դրքերով («Սեր», «Հայերդություն», «Տաղարան») լույս ւեսած նրա µանասւեղծությունները այդ Հարսւաց31

ման, ինչւես նան վարւեւության կաւարելադործման Հասւաւումն են: Թեքեյանը քնարերդու µանասւեղծ է: Նրա µանասւեղծությունը մեղմ, Հանդարւ ղրույց է իր սրւի, իր Ասւծո, իր սերերի ու երաղների Հեւ, որ իր Հայրենիքն է' Հայն ու Հայասւանը, իր ւրւում Հոդին է, իր երաղի էակը, կյանքն է' իր դեղեցկությամµ ն մաՀը' իր անըմµռնելի խորՀուրդով: Թեքեյանի µանասւեղծության երկու Հիմնական թեմաներն են' Հայրենիքը, Մարդը:

ՀԱՅԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս µառով է խորադրել Թեքեյանը 1943 թ. լույս ընծայած ժողովածուն, ուր ամ÷ո÷վել են ւարµեր ւարիների դրված Հայրենաչունչ µանասւեղծությունները: իր µնութադրությամµ այդ Հայերդությունը արւացոլում է «Հայ աղդին կարճ աւենի մը մեջ աւրած Հոդեկան աճումի ն կորուսւի, Հրճվանքի ն ւառաւանքի, Հույսի, անՀուսության ու Հեւո դարձյալ Հույսի µոլորովին անօրինակ, իրեն միայն Հաւուկ կյանքը», «այդ կյանքին ներչնչած, արվեսւ դարձած Հոդին»: Այդ «կարճ աւենը» իր սւեղծադործական կյանքի ւարիներն էին, որ Հեղինակը դրքի առաջաµանում µաժանում է չորս չրջանի' «Առաջին' 1900-1908, µռնաւեւության դեմ մաքառումի ն Հույսի չրջան, երկրորդ' 1908-1915, Հարաµերական խաղաղության, µայց ն վրդովումի ն վերՀիչումի չրջան, երրորդ' 1915-են 1922 ն ավելի վերջը, քայքայման ն անղոր մոլուցքի չրջան. ու չորրորդ' 1922-են առաջ սկսած ն մինչն այսօր չարունակվող, ւրւմության ղուդաՀեռ' խանդավառության չրջան»: Հիրավի, Թեքեյանի աւրած այդ կես դարը Հայ ժողովրդի ու Հաւկաւես արնմւաՀայոց Համար եղավ անլուր ւառաւանքների, Հույսերի ն Հուսախաµությունների, կորուսւների ու որոնումների, ոդորումների ու ոդնորությունների ÷ո÷ոխակի մի ժամանակաՀաւված, ն µանասւեղծը դարձավ իր ժողովրդի այդ ւարիների աւրած ւվայւանքների, ւրւմությունների ն ուրախությունների, Հուսալքությունների ն Հույսերի արւաՀայւիչը: իր Հայերդության' Հայրենիքի ւառաւանքի ու դեղեցկության երդերի մեջ, ինչւես µնութադրել է ՇաՀան ՇաՀնուրը, Թեքեյանը «Հայը ներկայացուց առանց քմաՀաճության, այսինքն' µացառիկ ւայծառաւեսությամµ», եղավ նրա ղդացումների Հարաղաւ ու ճչմարիւ թարդմանը: իր Հայերդությունը սրւաµաց ղրույց է, «µաց վերք մըն է, µայց նան դրավականը' դողդոջուն ն Համառ Հավաւքի»' դարձյալ ՇաՀնուրի µնութադրությամµ:

Որւես մեծ մւավորական ու µանասւեղծ' Թեքեյանը խորաւես է վերաւրում իր ժողովրդի ւառաւանքը' դրսնորելով մեծ սեր, Համակ նվիրվածություն, ամուր Հավաւ, որ ներչնչում է ընթերցողին, թե Համառ ւքնությամµ Հայը Հասնելու է իր իդեալին: Թեքեյանի Հայերդության մեջ, իր µնութադրությամµ, կան' Փառքն ու արՇավիրքը անցյալի Ներկայի չվարումն Ու աւադայի ւեսիլքը:

Անցյալի ÷առքերին, Հայոց մեծերին, մեր քաջադործ նախնիներին («Հայրենի ղրույցներով» չարքը), Հայասւանի ոսւաններին, խորՀրդանիչ դարձած սրµաղան անուններին («Արարաւյան դաչւին մեջ» չարքը), Հայ աղդին ու Հայոց լեղվին ձոնված երդերի մեջ Թեքեյանը ւանծացնում է Հայասւանը, ընթերցողին Հաղորդում ոչ միայն ւաւմություն, այլն սիրո ն Հւարւության, նվիրվածության ու ւաւասխանաւվության ղդացումներ: Հայոց լեղվին Հայ µանասւեղծները ձոնել են µաղմաթիվ երդեր: Թեքեյանի «Տաղ Հայերեն լեղվին» ձոնը մեկն է լավադույններից: Քեղ, Հայ լեղո՛ւ, կը սիրեմ մրդասւանի մը նման... Մեր անցյալին թանձրախիւ սւվերներուն մեջ կարծես Մեյ-մեկ ււուղ՝ քու µոլոր µառերդ ինծի կ'երնան, Որոնց մեջեն կը քալեմ ու կը քաղե՛մ ղանոնք ես... Մրդասւանի՛ մը նման կը սիրեմ քեղ, Հայ լեղո՛ւ... Մեր Շայրենի ւալաւեն, ւարւեղներեն մնացորդ՝ Դալարադեղ դուն ւուրակ, որ դիմացար դարերու Եվ կը մնաս միչւ առույդ, Շին ավիչովդ կենսաՇորդ... Ծառերուդ մեջ Շովանոււ կ'երթամ խինդով մ'անսաՇման, Արմաւներուդ, ճյուղերուդ վրա նայելով Շիացիկ, Զարմանալով թե ինչւես դուն մնացիր՝ երµ սասւիկ Քամին քու չուրջդ փչեց ն ւաւալեց ամեն µան... Մեյ-մեկ ււուղ դույնղդույն՝ µոլոր µառերդ աՇա, Հյութե՛ղ µառերդ՝ ղոր որքա՛ն Շասունցուցին արններ, Բառերդ որոնք այս ւաՇուս չրթանցս վրա եմ µռներ. Բառերդ որ քիմքըս կ'օծեն ն կ'սփոփե՛ն սիրւս Շիմա...

Բանասւեղծությունը մի ամµողջական ւաւկեր-Համեմաւություն է, առանձին ւաւկերների Համադրությամµ, որ թելադրում է Հավասարաւես' Հւարւության, Հիացումի ու սիրո ղդացումներ մայրենի լեղվի նկաւմամµ, որ խորՀրդանիչն է մեր աղդային ինքնության, մեր Հարաւնության: Բանասւեղծի դւած ւաւկերով' Հայոց լեղուն նման է մրդասւանի, որի ււուղները Հայերեն µառերն են, «ղոր որքա՛ն Հասունցուցին արններ» (այս ւաւկեր-Համեմաւությունը չէ՞ արդյոք աղդակ դարձել Զարենցի «արնաՀամ µառին»): Հայերեն µառերով իր ւաղերը ասելիս µանասւեղծը դրանք ղդում է որւես անուչ մրդաՀամ' չուրթերին ու դիւակից ս÷ո÷անք' սրւին: Արնառ ււուղներով լի այդ մրդասւանը մեր Հայրենի ւալաւների, ւարւեղների (մեր անցյալ ÷առքերի ու մեծության) մնացորդ «դալարադեղ ւուրակն» է (÷ոքր, µայց դարձյալ նոր ու կանաչ), որ դիմացել է դարերի Հարվածներին: Մրրիկները, քամիները ւաւալել են ամեն ինչ, µայց նա կանդուն է մնացել, որովՀեւն ավիչը Հին է ու կենսաՀորդ: Այդ լեղվով, այդ µառերով երդ Հյուսելու Հնարավորությունը անսաՀման խինդ է ւարդնում µանասւեղծի Հոդուն, իսկ նրա արմաւներին ու ճյուղերին (անցյալին ու ներկային) նայում է Հիացքով ու նան ղարմանքով' ինչւե՛ս է նա դիմացել ժամանակի Հողմերին: Զարմանքի, Հիացումի, խինդի, Հւարւության, խանդաղաւանքի ու նվիրվածության ղդացումներով լի այս µանասւեղծությունը սիրո անկեղծ խոսւովանություն է, դեղեցիկ մի ձոն, սրւաµուխ ւաղ առ մայրենի լեղուն: Թեքեյանի Հայերդության մեջ ներկան արձադանքվում է ցավադնորեն: Բանասւեղծը կրկին վերաւրում է այն µոլոր ւառաւանքները, որ նրան ու իր Հայրենակիցներին µաժին Հասան դարասկղµին, թուրքական µոլոր իչխանությունների ժամանակ' Համիդի, երիւթուրքերի, թե Բեմալի, աւա ն Ս÷յուռքում: Բանասւեղծը վերաւրում է µռնությունների, ջարդերի ու աքսորի սարսա÷ները, աչխարՀի չորս ծադերում ս÷ռված ւարադիր Հայության ւառաւանքները, ուծացման ւադնաւները: ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմի ւարիներին, աքսորի ու ջարդի լուրերից սարսա÷ած µանասւեղծը ւադնաւի աՀաղանդ է Հնչեցնում, µողոքում է, օդնության կանչ է Հղում աչխարՀին.

ԱՇավոր µան մը այնւեղ կը կաւարվի մութին մեջ. Կ'սւանե՛ն աղդ մը այնւեղ, որ կյանք ուներ ն չնորՇ, Ուներ Շանճարն աւրելու, նորոդելու ալ ինքղինք, Գեղեցկացած Էր ւակավ ու թարմացած, ա՛Շ, որքա՛ն... Եվ այդ աղդը մերինն Էր, ն կ'սւանե՛ն ղայն Շիմա, Զայն կ'սւանեն... օդնությո՛ւն, ա՛Շ, օդնությո՛ւն, օդնությո՛ւն... («ԱՀավոր µան մը այնւեղ»)

Պաւերաղմից Հեւո դրված µանասւեղծություններում նա խորՀում է ւաւերաղմի, ջարդերի, թա÷առական ղանդվածների, որµերի մասին, մերթ' Հուսալքվելով, մերթ' µողոքելով µարµարոսների ու քար աչխարՀի անւարµերության դեմ, մերթ' «սրµաղան ըմµոսւության» կոչ անելով: Ս÷յուռքյան չրջանում, թեն անցյալի ու ներկայի ծանր ւաւկերները երµեմն չա÷ից ավելի են ւրւմություն Հաղորդում նրա Հոդուն («Մութ ժամեր» խորադրով µանասւեղծությունները), սակայն նա սթա÷ Հայացքով է քննում ւարադիր ժողովրդի ճակաւադրի Հարցերը, ընկալում ու վերաւրում նրա Հուսալքումն ու Հույսը, ընկճվածությունն ու Հավաւը, թախիծն ու կենսունակությունը, Հաչվեկչռում կորցրածն ու դւածը: Այս ւրամադրություններն արւաՀայւող µանասւեղծությունները Հավաքվեցին նախ' «Սեր» (1933), աւա' «Հայերդություն» (1943) ժողովածուներում, երկու դիրք, որոնք իրաւես Ս÷յուռքի µանասւեղծության նվաճումներն էին: «Սերը» Ս÷յուռքի ւադնաւների ձայնն էր' ասված նրա լավադույն մւավորականներից մեկի µերանով: Հայրենիքի, ժողովրդի ն ընդՀանրաւես մարդու նկաւմամµ µանասւեղծի սերն է այդ դրքում, որ կերւավորվում է մերթ որւես ցավադին ճիչ' անցյալի ողµերդական դեւքերի վերՀուչով, մերթ' խորունկ մորմոք կորցրածի Համար, մերթ' կսկծացող վերք, որ չի սւիանում, քանի որ որµերի դեմքերն են աչքի առաջ, մերթ' անՀանդիսւ ւադնաւ ուծացման վւանդի դեմ, մերթ' Հոդու ընդվղում' ընդդիմադիր մղումով, մերթ' ղվարթ Հուղում ու ներքին Հւարւության ղդացում նոր Հայրենիքի Համար ն միչւ' ներչնչող Հավաւ աւադայի նկաւմամµ: Բանասւեղծի իր կոչումը Թեքեյանը իմասւավորում է Հայրենիքի, աղդի նկաւմամµ ունեցած սիրով: «Հայ աղդին» ձոնի մեջ խոսւովանում է, թե ինքը դրում է, քանի որ չի կարող չդրել, քանի որ իր սրւի կանթեղներով է լուսավորում իր µանասւեղծությունները, «սրւի մ 'որ ամեն օր Հյուծեցավ//քեղ ն ինքղինքն իր վրա ծանրակրելո՛ւն ւաւճառավ»: Թեքեյանի ս÷յուռքյան չրջանի µանաս35

ւեղծությունները լցված են աղդի ճակաւադրի նկաւմամµ խորին մւաՀոդությամµ, ներքին ւաւասխանաւվությամµ, կենսասիրությամµ ու Հավաւով: կենսասիրություն ն Հավաւ' Թեքեյանի µանասւեղծության այս կարնոր արժանիքները, նրան դարձնում են իր օրերի Ս÷յուռքի սիրված µանասւեղծը, որին Հեւնում են երիւասարդ µանասւեղծներից չաւերը: կարնոր էր, որ այդ Հավաւը ռոմանւիկ ոդնորության արդյունք չէր, այլ իրաւես մւածողության ծնունդ: Նրա Հայացքի առջն է Ս÷յուռքը' ւարադիր ղանդվածներ, որ ուծացման, կորսւյան վւանդի առջն ÷որձում են դիմադիր կանդնել, ն ԽորՀրդային Հայասւանը' իրենց Հողի վրա իրենց ւունը կառուցող Հայերով: Առաջինի Համար ւադնաւում է µանասւեղծի Հոդին, երկրորդի Համար օր-օրի ամրանում է Հավաւը: ՀուսաՀաւեցնող ն ւադնաւալից է նրա Համար ս÷յուռքաՀայության նաՀանջը. Եվ Շնօրյա այս ղանդվածեն մարդկային ԱՇա մասեր մի առ մի Անվերջորեն կը µաժնվին, կը մեկնին... Եվ ան ւակավ կը ւակսի... Խլված իրենց արմաւներեն ամենքն ալ՝ Մեր Շին, Շին աղդը աՇա՛, Որ չի կրնա՛ր իր Շողերուն վրա մնալ, Չորնալ ուրիչ ւեղ կ'երթա... («Ս÷յուռք»)

Եվ Հայոց լեղվի նաՀանջը. Լեղուն, որով դրեցի՝ երկրի երեսը քիչեր Կը կարդային ղայն արդեն, ու ւակսեցա՛ն անոնք ալ... Հարյուր ւարի վերջ միայն, իր այս ձնով, այս սխալ, Կամ ճիչւ ձնով ու Շնչմամµ՝ լեղուն անուչ, ղոր խոսեր Էին անուչ ւղաքներ, դուցե խոսող չունենա...

Բայց µանասւեղծը իր ն ամենքի Համար Հրավեր է կարդում դոյաւայքարի ամենամեծ կռվանին' «Հույսին». Հույսեր, մեծ Շույսե՛ր, մուեցեք մեղի, Թն առած երկնի խորերեն կաւույւ, Ամենեն խորունկ խորերեն երկնի, Ամենեն մաքուր, ամենեն անքույթ...

Հույսեր, մեծ Շույսեր, եկե՛ք լեցուցե՛ք Մերին նոր լուսցող աչխարՇը ձեղմով... («Հույսեր, մեծ Հույսեր»)

Բանի որ' Եվ այդ լույսին, այդ Շույսին մեջ կը ւեսնեմ Բացված ընդդեմ օվկիանին ժանւադեմ Հայ Հոդիին Շողմակոծ ծառը վսեմ... («Հայ Հոդիին»)

Հույսի կանչի, ոդու արթնացման Հեւ µանասւեղծը աչխարՀով ցրված Հայությանը կամքի, ըմµոսւության, դիւակից ւայքարի լիցքեր է Հաղորդում, միասնության կոչ է անում, ոդու թուլացման դեմ ոդեկոչում է «սրµաղան ըմµոսւությունը». Բայց մեղի ւեւք ես դուն դեռ, Դուն մնացի՛ր, µնակե Մեր միւքերուն մեջ Շիմա, Ըմµոսւությո՛ւն սրµաղան. Զանոնք ւաքցուր, µորµոքե, Ըրե Շնոց մ'որուն մեջ Մերին ժանդերը Շալին, Մեր մասնիկները µոլոր Իրար ձուլվին, ամրանան, Մեւաղն ըլլա կարծր ու ջինջ Եվ փալփլումն երդի՛ փառքդ Շավիւյան, Ըմµոսւությո՛ւն սրµաղան: («Ըմµոսւություն սրµաղան»)

ՓոչեՀաւիկի ւես մանրացած ու ցրված Հայությանը µանասւեղծը կոչ է անում` «Հուսա, դիղվե, ÷ոչին լոկ այդւե՛ս թերնս Հող, քար ըլլա» («Փոչի-աղդ»): Ուծացման դեմ կանդնելու կարնոր կռվաններ է ÷նւրում µանասւեղծը ն դւնում է աՀա նս մեկը` Համախմµումը Հավաւի ւանը: Հայ եկեղեցին, որւես դեղարվեսւական ւաւկեր, «Եկեղեցին Հայկական» µանասւեղծության մեջ խորՀրդանչում է ոչ միայն միասնության, այլն վւանդին ընդդիմանալու դաղա÷արը: «Եկեղեցին Հայկական ծննդավայրն է Հոդվույս»,- Հայւարարում

է µանասւեղծը ն ւաւկեր առ ւաւկեր խորանում այդ Հոդու մեջ, որ Հայի Հոդին է, սրµաղան դողով մւնում ի՛ր Ասւծո ւունը, ուր «ամµողջ աղդն» է դալիս «դլխաՀակ» Հաղորդվելու «Անցյալին Հաց ու դինով կենսառողջ»... Տարադիր Հայության ÷րկության խարիսխ ու աւասւարան է այն: իր ւաւկեր-Համեմաւությամµ` Եկեղեցին Հայկական՝ ծովուն դիմաց ալեկոծ ՆավաՇանդիսւ մ'Է խաղաղ. ցուրւ դիչերին՝ Շուր ն µոց, Ու ւոթակեղ ցերեկին անւառ մըն Է սւվերու՝ Ուր չուչաննե՛ր կը ծաղկին Շարականի դեւին մու...

Պաւմության օրՀասական ւաՀերին միչւ էլ որւես «µոմµյուն» են Հնչել Հայ եկեղեցու ղանդերը' որւես աղաւության, կռվի ու Հաղթության երդ: Այդւես էր Ավարայրում, այդւես էր Սարդարաւաւում, այդւես էր Արցախում: Եվ ս÷յուռքյան ւադնաւների մթնոլորւում, µնական է, µանասւեղծը ւիւի Հավաւով ու Հրճվանքով ավեւիս ւար նոր Հայասւանի մասին. Հոն Շեռուն, աՇա, Մասիսի կողեն Քու ակդ նորեն Բխած կը սուրա. Քու առուներդ ենք, Ով Շորդ Շայություն, Կ'աճիս, կ'ուռիս դուն Եվ կը լեցվինք մենք... («Հոն Հեռուն, աՀա»)

իսկ վերջնաւողերում ընդդծում է մոր ն ղավակի ÷ոխադարձ սիրո ու միացման Հավասւիացումը: Մենք, քու ղավակներդ Սրւով սիրակեղ ԱՇա կուդանք քեղ, Հայասւան, որ ղերդ Մայր մը ճչմարիւ Մեղ կը կանչես արդ...

Թեքեյանը մչւաւես Հեւաքրքրվում էր նոր Հայասւանի կյան38

քով, Ս÷յուռքի երիւասարդներին խորՀուրդ էր ւալիս մեկնել Հայրենիք, անձամµ ÷այ÷այում էր ներդաղթի Հույսը: «Դուն Հայասւանի մեջ «ծառեր ւնկելով» միայն կրնաս ինքղինքդ ըլլալ»,- մի նամակում խորՀուրդ է ւալիս Ամերիկայում երկրադործական քոլեջի ուսանող Լնոն Զավեն Սյուրմելյանին, իսկ մի ուրիչ նամակում դրում է. «Բեղ Հայասւա՞ն կը Հրավիրեն, արդե՞ն: Ուրեմն կ'երթանք կոր, ե՞րµ: Ու չմոռնաս ըսելու, թե Հեւդ մեկը ւիւի առնես Եդիււոսեն, որ ոչ ոքի թչնամի է այնւեղ ն ամեն ւարադայի մեջ չաւ µարեկամ է Հայ երկրին ու ժողովրդին»: «Ներկա Հայասւանին» խորադրով երեք µանասւեղծությունների մեջ Թեքեյանը խորունկ Հրճվանքով, խանդաղաւանքով ու Հիացումով է խոսում Հայասւանի մասին, քանի որ այն Հայոց երաղի իրականացումն է. Հայրենի, Հարաղաւ Հողի վրա, նրանից ուժ առնելով, իր ւունն է կառուցում իր աղդը. Երկիրը Շո՛ն իր ղավակինն Է այլնս... Անոր ճակւեն Շոսող քրւինքը կ' երթա՛ Մեծ-Շայրերուն մինչն կրծոսկրը թերնս՝ Հասւաւելու իր ւանը Շիմն անոր վրա...

Եվ «Ոչ ոք այնւեղ ալ իրեն ծուռ կը նայի», Հողը, իր դերությունը թոթա÷ած, ղավակներին կնծայի իր չնորՀները, ն աղդերի «վերակաւվող կյանքի ամուր չղթայի» մեջ մեր աղդը կդառնա մի օղակ, ինչւես նախկինում: 1933 թ. իր մի Հոդվածում Թեքեյանը նման մի միւք է Հայւնում. «Հայասւանը մեծ առավելություն մը ունի ԱրւասաՀմանի վրա. Հայերը Հոն կ'ղդան, թե մւածող ն դործող մարդկության մեկ մասն են իրենք»: իր դիւակից կյանքի դրեթե µոլոր ւարիներին Թեքեյանը ւարադիր էր, ն, µնականաµար, ւարադիր Հայության ցավը ու Հայրենիքի երաղը դարձավ նրա µանասւեղծության Հիմնական թեմաներից մեկը:

ՄԱՐԴԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թեքեյանը քնարերդու µանասւեղծ է, ն դա նչանակում է, թե նա ընթերցողի առաջ ւիւի µացեր ոչ միայն իր' Հայի, այլն' Մարդու սիրւը: Սիրւ, որ ունի անձնական խորունկ ցավեր, սիրո ւառաւանքներ, Հուղումներ, քաղցր Հուչեր ու երաղներ, աչխարՀի ու մարդկանց նկաւմամµ սիրո ն դառնության ղդացումներ: Մարդերդությունը, ասել է' անանձնական ու անձնական աւրում39

ների երդը, Թեքեյանի µանասւեղծության երկրորդ Հիմնական թեման է, թերնս առաջինը իր µանասւեղծական Հղացքով ու մչակվածությամµ: Թեքեյանը իր լավադույն ժողովածուներից մեկը խորադրել է' «Սեր», որ խորՀրդանչում է µանասւեղծի սերը ոչ միայն Հայրենիքի, Հայության, այլն ընդՀանրաւես կյանքի ու մարդկանց նկաւմամµ ու նան Հասւաւում, թե µանասւեղծը նան անձնական աւրումների, սիրո մեծ երդիչն է: Թեքեյանի սիրո երդերում մարմնական սիրո, վայելքի, ղդայաւաչւության, արւաքին դեղեցկության դովքի քիչ ւաւկերներ կան: Նրա սերը առավելաւես քաղցր Հուչ է, արդեն անցած երաղ: Բանասւեղծը վերաւրում է այդ անցյալը, լցվում նրանով ն երջանկությունը դւնում է Հոդեկան այդ աւրումի մեջ: Հիչաւակովդ, այս դիչեր, կը ղդամ անչափ ղիս Շարուսւ, Այնչա՛փ µարի, երջանիկ... որ դթությամµ մը անՇուն՝ Կը մւածեմ ղայն µաժնել երկրի µոլոր խեղճերուն... («Բու Հիչաւակդ այս դիչեր»)

Հիչաւակներն այնւես են µորµոքում µանասւեղծի ներկա աւրումը, որ առանց սիրած էակի' նա ավելի կենդանի է ղդում նրա նյութեղեն դոյությունը. Քու Շիչաւակդ, այս դիչեր, ղիս լալու չափ կը Շուղե, Կարծես մեկնած Էր սրւես ն դաղւնաµար այս դիչեր Եւ կը դառնա, իր Շին ւեղն ու Շին դդվանքը կ'ուղե, Կը սեղմվի դրկիս մեջ, կը µարձրանա կուրծքս ի վեր... Քու ւաւկերդ՝ աչքիս մեջ ն քու ձայնդ՝ ականջիս Կը թրթռան այս դիչեր, երակներուս մեջ կարծես ՔաղցրաՇու չունչդ Է լեցված, որ կը ղդլխե, կ'օրրե ղիս, Մինչ երեսես ալ կ'անցնին կարծես մաւներդ անւես...

Արդեն անցյալ դարձած սերը, անդարձ Հեռացած սիրած աղջիկը µանասւեղծի երնակայության մեջ Հայւնվում է առավել դեղեցիկ ու Հմայիչ: Աղվորն անոնք են միայն որ ւենչանքիդ ընդմեջեն Անցան, դացին ու Շիմա քեղ Շեռուեն կը կանչեն: («Աղվորները»)

Բանասւեղծը դառնությամµ է վերաւրում չՀասկացվելու նախկին Հուղումները: Ա÷սոսանքով ու թախիծով է վերՀիչում, որ Հաճախ չեն Հասկացել իրեն, իր սիրո' երկինք µարձրացած ծուխն են ւեսել ն ոչ թե սրւում վառվող կրակը: Ես սիրեցի, µայց ոչ ոք Սիրածներես դիւցավ թե՝ Զինքը որքա՛ն սիրեցի... Ո՞վ կարդալ սիրւը դիւե: ... Ու եթե սերըս ոմանք Երկինքին վրա անսաՇմա՛ն Տեսան ծուխի մը նման, Կրակն անոր չւեսան... («Ես սիրեցի»)

Բայց եթե անդամ չեն Հասկացել իրեն, իր սիրո չա÷ը չեն իմացել, եթե անդամ չեն ÷ոխադարձել այդ սերը, µանասւեղծը չնորՀակալության խոսքեր է Հղում նրանց, ողջունում է նրանց Հիչաւակների ներխուժումը իր սիրւը, քանի որ նրանք, իրենց դոյությամµ իսկ, ժամանակին Հարսւացրել են իր Հոդին. Իրենցմե µա՛ն չեմ ուղեր ես ալ Շիմա Զի սւացա, ինչ որ ինձ ւալ կրնային, Զի իրենցմով Շիմա չեն Է ամային... («Ողջույն»)

Բանասւեղծը ասես դերադասում է Հեռվում դւնվող էակին, քանի որ նա անՀաս է, երաղելի. Լավադույն սերը ան Է որ լռության մեջ կ'անցնի. Գեղեցկության թռչունը ա՛յն թռչունն Է անընւել՝ Որուն ճախրը կը դառնա ոլորւներուն մեջ երկնի... («ԱՀավասիկ կ'ուղեի...»)

ԱՀա ն µանասւեղծի ÷ա÷ադը. Անուչ Շոդի մը ըլլա՛ր, Ես այն Շոդվույն սիրաՇար, Ան իմ երկինքս ըլլար...

Ես այդ Շոդին ւաչւեի՛ Ինչւես երկինքը ծավի Զայն Շեռուեն ւաչւեի... Ան ցոլանար սրւիս մեջ Իր լույսերովը անչեջ, Ես սուղվեի՛ անոր մեջ... Անուչ Շոդի՛ մը միայն Ու դրկեի՛ ես անձայն Զայն Շոդիիս մեջ միայն...

Այսօրինակ «÷ա÷աքները» դուցե ծնվել են Հենց այն ւաւճառով, որ սիրել է ինքը, ու իրեն չեն Հասկացել: Եվ դուցե Հենց այդ չՀասկացվելը եղավ ւաւճառը, որ µանասւեղծը ամµողջ կյանքում չունեցավ ընւանիք, ղավակներ ու ւառաւեց նան այդ ցավով: Եվ այդ ցավն է նրան մղում Տիրոջ դեմ ւրւունջի. «Զավկի մը չնորՀն անդամ, ո՛վ Տեր, ղլացար ինծի ընդմիչւ... / Եվ ղիս իմ մեջ սւանեցիր չարաչար»: Այդ ցավն է նրան մղում' «քիչ մը դորով ւաղաւելով... օւար ւղոց քով թա÷առիլ Հարաժամ» («Զավակս»): Եվ ղավակի անՀադ ւենչը իրականացած ւեսնել լոկ երաղում («Պաւիժը»): Անձնական ցավի մի ուրիչ կնճիռ էլ է մռայլում µանասւեղծի դեմքը ն խռովում Հոդին, երµ µժիչկներն ասում են, թե վւանդված է երկրորդ (միակ) աչքի ւեսողությունը. ն Հայելու մեջ իր մեկ Հաւիկ աչքի արցունքով ւաղաւում է' չլքել իրեն («Մեկ Հաւիկս»): Անձնական կյանքում կրած դառնությունները երµեմն խորաւես ւրւմեցնում են µանասւեղծին, ՀուսաՀաւ ու Հոռեւես ւրամադրություններով ւարուրում նրա երդերը, սակայն Հույսը չի լքում նրան, սւասումն ու Հավաւը մղում են նվիրումի' մարդկանց, աղդին: «Եվ ես խաչիս վրայեն խաչված մարդուն նայեցա»' Վարուժանի ւրւմաթախիծ «Տրւունջքի» ւողը նույն Հոդեվիճակի ընդՀանրացումն է: Բանասւեղծը Հայւնաµերում է իր ճչմարւությունը. երջանկությունը նվիրման մեջ է, մարդը Հարսւանում է ուրիչներին իր ւվածներով. ՀաչվեՇարդար. ի՞նչ մնաց, կյանքեն ինծի ի՞նչ մնաց. Ինչ որ ւվի ուրիչին, ւարօրինա՛կ, ա՛յն միայն, Խանդաղաւանք մը ծածուկ, օրՇնություններ անիմաց, Երµեմն Շաւնումը սրւիս ու մերթ արցունք մ'անձայն...

Ինչ որ դնաց ուրիչին՝ վերադարձավ անուչցած Ու ղորացած՝ Շոդիիս մեջ մնալու Շավիւյան...

Ուրիչների ցավը' «ուրիչ ցավեր, անթիվ ցավերը չաւերուն», արձադանք է դւնում նրա Հոդում, սիրո ու կարեկցանքի խոսքեր է ասում նրանց («կ'անձրնե, ւղաս», «Տղա մը»), մւորում է աչխարՀի անարդարության, մարդկային չարության մասին, ղարմանում է ու ղայրանում, որ մարդը մարդուն, անդամ եղµայրը եղµորը, ունակոխ է անում, թալանում, սւանում: Ասես կասկածի առնելով ասւծո ճչմարւությունը' Թեքեյանը Հաճախ է Հարցումներ ուղղում նրան' մարդկանց աչխարՀում սւեղծված անարդարությունը Հասկանալու Համար: Եթե ասւված չէր կարող µոլոր մարդկանց սրւերը լցնել µարությամµ, դոնե թույլ չւար, որ ւկարը, խեղճը ւառաւի ուժեղների ձեռքին: Շվարում, µողոքում, ընդվղում է µանասւեղծը. Բայց չըրի՛ր այդւես... Կ'ըլլան ունակոխ Ուժովեն՝ նվաղ ուժովներն ամեն, Եվ կը ղարնվի՛ եղµայրն եղµորմեն... Ի՛նչ խորՇուրդ Է այս. մարդ մարդու ոսոխ, Եվ Դուն Շավիւյան ւկարին ընդդեմ... Ասւվա՛ծ իմ, ի՞նչւես ըղքեղ ըմµռնեմ...

Մարդկանց, կյանքի, µնության, ասւվածային արդարության մասին Թեքեյանի խոՀերը Հաճախ են µանասւեղծություն դառնում. մերթ նա մոլորվում է Հակասությունների մեջ, մերթ' ւրւնջում, մերթ' µողոքում: Թեքեյանը անասւված չէ, ավելին' ասւվածաւաչւ է, ն մարդասեր, µայց այս մարդու ն ա՛յս ասւծո դեմ ղայրացած' մի ւաՀ ելքը դւնում է այս ասւծուն ու այս մարդկանց ÷ոխելու մեջ. նոր մարդ ւիւի ծնվի ն նոր ասւված, իրար արժանի: «ԱՀավոր» է, ծանր է µարձրաձայնել մւածումը, µայց ասում է. Գիւեմ դաղւնիք մ'աՇավոր.- Այս ասւվածն Է սոււ Ասւված Մ'որ խաµած Է մարդը միչւ ն մարդը ղինք Է խաµած:

Այս դրաման երկար է ւնելու, ն ելքը այն է, թե' Պիւի մեռնի՛ այս Ասւվածն այս մարդուն Շեւ դիրկընդխառն, Որ µուն Ասւվածն՝ աքսորված սրւեն, մւքեն իր ղավկին՝ Վերադառնա ու կաղմե նորեն անոր նոր Շոդին: Պիւի մեռնի մարդը այս - Շրճվանքս Է մեծ թեն դառն -

Իր դործերովը µոլոր, ու ւիւի նոր մարդը ծնի Բանասւեղծի մը թերնս երդեն սիրո, ցասումի...

Թեքեյանը µոլոր ռոմանւիկների նման Հավաւում էր դրողի, դրականության մեծ դերին. µանասւեղծի կոչումը ւեսնում էր «սիրո ու ցասումի» երդով մարդկանց վերա÷ոխելու մեջ, Հավաւում էր, թե «միայն µանասւեղծությունն է, որ այս Հրաչքը կարելի կ' ընե»: Բանասւեղծությունն է, որ մարդուն ւիւի վերադարձնի Անմեղությունն ու Սերը, Երդն ու Լույսը, ճչմարիւ Երջանկությունը, որ կորսվել է չաՀի, Ոսկու Համար մղված անմարդկային մրցավաղքում: Բանասւեղծի առաքելության նւաւակն է' օդնել մարդուն' Մարդ մնալու, µռնել այն ձեռքը, որ սուր է µարձրացնում, քնքչացնել նրա µրւացող սիրւը, µուժել նրա մոլությունները ն Հաւկաւես ոսկու կոււակման ւենդը' որւես առաջին ւաւճառ մարդկայնության կորսւի, մարդկային ողµերդության: «Ոսկեմարւը» խորադրով µանասւեղծության մեջ Թեքեյանը ւաւկերում է մարդկային ւաւմության երեք ժամանակներ: Առաջինը այն ժամանակներն են, երµ դեռ մարդը չի Հայւնաµերել ոսկին: Այդ ժամանակ' Երկիրը երդ Է ամµողջ՝ իր Շովերով, ծովերով... Կը խաղա լույս մ'անմեղ՝ երեսն Շողին ու ջուրին... Երջանկությունն իµրն ուլ մը կ'ոսւոսւե Մարդոց քով... Ոսկի Է սիրւը մարդուն, ան դւած չԷ դեռ Ոսկին...

Երկրորդը այն ժամանակներն են, երµ սկսվում ու ձդվում է ոսկու որոնման ւենդը: Մարդը քրքրում է Հողը, ÷նւրում է ոսկին, ն սկսվում է ւուր ն առը, ծավալվում է «ոսկեմարւը' անադորույն ն ունայն», ÷ոխվում է երկրի դեմքը, լռում է երդը, ÷ոթորկվում են ծովերը, մարդը ւնքում է' «երկրի սուդով ծանրաµեռն»: Երրորդ ւաՀ' µանասւեղծը չանթի ւես նեւվում է կռվի դաչւ, խլում է Ոսկու կույւը ն վերադարձնում Բնությանը: «Մարդոց դոււարը աՀեղ» խաղաղվում է, ամեն ինչ ընկնում է իր µնական ընթացքի մեջ, երկիրը սւանում է իր նախնական, անաղարւ ւեսքը. Կ'երդե երկիրը դարձյալ ու կը ւարե Լույսն անմեղ...

Սա Բանասւեղծի երաղն է, Հրաչք, ն «միայն µանասւեղծությունն է, որ այս Հրաչքը կարելի կ'ընե»,- ինչւես ասում էր Թեքեյանը իր «Հրաչալի Հարություն» ժողովածուի խորադիրը µացաւրելիս:

ԽոՀուն µանասւեղծ է Թեքեյանը: ինքն իր Հեւ, իր ւաւկերացրած Ասւծո Հեւ նրա ղրույցները խոՀեր են մարդկային Հարաµերությունների, աչխարՀի, µնության երնույթների, կյանքի ու մաՀվան մասին, ÷իլիսո÷այական երանդավորումով մւորումներ, որոնք ÷ոխանցվում են նան ընթերցողին, նրան էլ մղում խորՀելու:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱկԱՆ ԱՐՎԵՍՏի ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ

Թեքեյանը մւածող, խոՀուն քնարերդու µանասւեղծ է: Նրան µնորոչ չեն ոչ Հռեւորականությունն ու քարողը, ոչ էլ ղդացմունքների µուռն ղեղումները: Նրա ւադնաւները, Հուղումներն ու կրքերը մեղմ են, ՀանդարւաՀոս ն ունեն մւածումների խոՀական, էւիկական Հնչերանդ: Զլինելով µուռն կրքերի ու Հղոր ներչնչումների µանասւեղծ' նա ընթերցողին դրավում է մւքի ն ղդացումի, խոՀի ն Հույղի այնւիսի չա÷ավոր միասնությամµ, որ ընկալվում է սրւով ու մւքով Հավասարաւես: Հակոµ 0չականը, ընդՀանրաւես µարձր դնաՀաւելով Թեքեյանին, նկաւում է. «կյանքին ւվածը այնքան դառն, այնքան ծանր էր, որ ւեւք չղդաց արվեսւին իսկ նւասւին ու դրեց լուրջ, խոր, ղդասւ, µարձր Հոդիովը, որ ոչ իմասւունինն է, ոչ ալ ճախրաթռիչ երնակայողինը: Պարղ մարդու ցավեն կււացող դլխու ու կարուեն մաչող սրւի ձայներ են այդ քերթվածները»: Համեմաւելով արնմւաՀայ µանասւեղծության մյուս մեծերի Հեւ' 0չականը Թեքեյանին µնութադրող դլխավոր Հաւկանիչը Համարում է ղդասւությունը: «Վարուժանով կը Հւարւանանք, Դուրյանով կը ւառաւինք, Մեծարենցով կ'անուչնանք, Թեքեյանով կը ղդասւանանք»: Թեքեյանը «µերավ ծանրություն ու լրջություն»,- Հասւաւում է µանասւեղծ ՎաՀե-ՎաՀյանը: Թեքեյանի աւրումները, խոՀերը առավելաւես նկարադրական են ն ււավորվում են ամµողջականության, կառուցիկության, ւաւկերավորության ն Հղկվածության չնորՀիվ: Այս ն Հաւկաւես այնւիսի Հաւկանիչներ, ինչւիսիք են' աւրումի խւացումը, խորՀրդանիչւաւկերը, Թեքեյանը սովորել էր ֆրանսիացի խորՀրդաւաչւ µանասւեղծներից' Հավելելով իր' Հայ մարդու մւածողության ինքնաւիւ երանդը: ԽորՀրդաւաչւներին Հեւնելով էր նան, որ նա մեր դրականության մեջ առավել մեծ չա÷ով դիմեց Հնչյակի (սոնեւ) µանասւեղծական ժանրաւեսակին` այն Հասցնելով կաւարելության: Թեքեյանը ուչադիր էր µանասւեղծության ձնի նկաւմամµ:

«Արվեսւը այն դործիքն է, առանց որի µանսւեղծությունը չի կրնար չինվել: Այն նախանյութն է արվեսւը, առանց որուն չի կրնար մարմնանալ µանասւեղծությունը»,- դւնում էր Թեքեյանը' նչելով նան, թե «µանասւեղծությունը նախ ղդացում է», որ արվեսւի դործիքով դառնում է դրական կւոր մը, դրական սեռ մը»: Վալերի Բրյուսովը Թեքեյանին µնութադրելիս ընդդծում էր, թե նա արնմւաՀայ մյուս մեծ µանասւեղծների նման աչքի է ընկնում «ձնի վարւեւությամµ, որը մչակել Հասցրել է մեծ կաւարելության»: Հղկելով յուրաքանչյուր µառն ու ւողը` Թեքեյանը ձդւում է Հասնել նրµության, մեղմության, երաժչւականության: Մւքի, ւաւկերի µարդությունից խուսա÷ելով` ձդւում է Հաղորդվել ընթերցողի Հեւ ւարղ ղրույցով, առավել անմիջական: Այդ ձդւումը ւայմանավորված է նան ւաՀի ընւրությամµ: իր µանասւեղծությունները առավելաւես մենակության, դիչերային ւաՀերին ծնված խոՀեր են: Արվեսւի ու արվեսւադեւի էության մի ինքնաւիւ µացաւրություն ունի Թեքեյանը: «Արվեսւը µարեկամություն մըն է,- դրում է նա 1924 թվակիր մի նամակում,- ն այդ ւաւճառով դերաղանցորեն ընկերային երնույթ մը: Արվեսւադեւը մարմին ւալով իր դեղեցիկի, կաւարյալի մւաւաւկերին, սւեղծելով խանդավառության ն սիրո մեջ (առանց որու իր դործը արվեսւեն ղուրկ է արդեն), ուրիչ µան չըներ, µայց եթե µարեկամներ Հայթայթել իրեն իր ճանչած ն չճանչած Հոդիներեն, ներկային ու աւադային մեջ... Արվեսւադեւը µնաղդաµար սեր կը ÷նւրե` իր սրւին ու մւքին Համաձայն ղավակներ սւեղծելով, որոնք ղիրենք ւիւի ճանչցնեն ու սիրեցնեն ավելի Հարաղաւ կերւով, քան իր արյունի ղավակները... Արվեսւը դերադույն, խորՀրդավոր ն անչաՀախնդիր սիրո մը մաւուցած նվեր մըն է... Արվեսւը մեծ միացնող մըն է Հոդիներու»: Բանասւեղծական ինքնաւիւ նկարադրով, արվեսւի իրեն µնորոչ Հաւկանիչներով, ինչւես Մուչեղ իչխանն է դրում, Թեքեյանը «առանձին դւրոց մը սւեղծելու չա÷ չեչւված եղավ ն ՀեւղՀեւե ւարածեց իր աղդեցությունը, µանալով նոր ակոս մը, ն ներչնչելով արվեսւի նոր ըմµռնում»: Եվ Ս÷յուռքի µանասւեղծության նոր «սերունդը մանավանդ Հոդեկան իր կաղմավորումը սւացավ մեծ մասամµ Թեքեյանի քերթվածներու աղդեցության ւակ», իսկ «ոմանք մնացին Հավաւարիմ Հեւնորդը Թեքեյանին»: «Թեքեյան ունեցավ µարերար աղդեցություն ամµողջ սերունդի մը վրա»,Հասւաւում է ՎաՀե-ՎաՀյանը: «Ս÷յուռքաՀայ քերթողության վրա ւիրական դեմք մնաց ՎաՀան Թեքեյան` իր արվեսւով ն թեքնի46

քով», - դրում է Հեւնորդներից մեկ ուրիչը` Պեւո Սիմոնյանը: Թեքեյանը խոՀուն մւավորական էր, սիրված անձնավորություն: Մեծ էր նրա Հմայքը նան որւես մարդու: Այդ Հմայքի դրսնորումներից մեկը Թեքեյանի «Հարուսւ ն չքեղ µարեկամությունը» վայելած µանասւեղծ Ժադ Հակոµյանի «Մարդ մը մեռավ» ժողովածուն էր (1947), Թեքեյանին µնութադրող µանասւեղծությունների մի ամµողջ չարք, որի մեջ Հակոµյանը Թեքեյանին կերւավորում էր իµրն «Մարդ մը» մեծաւառով, իµրն` Տառաւանքի մարմարին մեջ քանդակված դեմք մը խռով, Ճակաւը µաց՝ Շամարձակ դաղափարի մը նման... Մի՛ւք մը լուսեղ ն ուժեղ՝ ճչմարւության ի խնդիր. Նախ դաւավոր ինքն իր դեմ , Շեւո մարդոց նենդ ու կցիր, Եվ Գեղեցկի Շնախույղ՝ Շանքերուն մեջ Շոդիի...

Թեքեյանի Հարուսւ նամականուց սւացած ն անձնական ղրույցների ււավորություններով' դրականադեւ Ավեւիս Սանճյանը, որ չաւ անդամ է «երկարորեն ղրույցի µռնվել» µանասւեղծի Հեւ, այսւես է Հիչում-µնութադրում Թեքեյան-մարդուն. «Ան ճանչված էր որւես µարոյականության մարմնացում, մաքուր ու ջինջ Հոդի, վերին ասւիճանի լուրջ ու ծանրակչիռ. սակավախոս, չաղակրաւանքե խորչող, սեթնեթություն չսիրող, իր անձով մարդոց ամեննին ղµաղեցնել չցանկացող Համեսւ մարդ մը: Թեն արւաքնաւես միչւ Հանդարւ, ինչւես իր անձնական` նույնւես Հայ ժողովրդին վիչւն ու թախիծը իր մեջ խւացուցած Թեքեյանին մու µռնկումները ներքին, անւեսանելի էին: Փիլիսո÷այական մւորումներով կյանքի ւաղւուկը վանող, Հոդեµանական արիությամµ այդ վչւին Հակադրող մարդն էր ան: իր սւեղծադործած դրականության նման` µնավորությունն ալ քնքուչ ու մեղմ էր, մելամաղձու ու թախծու, առանց µարձրացող ու իջնող ալեկոծումների: Ան ուներ աղնվական վեՀություն ն կիրթ վարվելակերւ, ն µոլորին Հեւ անխւիր քաղաքավար: Միչւ µծախնդիր էր Հանրային µարոյականության նկաւմամµ, ա÷սոսանքով կը ւեսներ Հայ ժողովրդի ավանդական µարքերուն խաթարումը, ւեղի ւալը օւար սովորություններուն ու կենցաղին»:

ՀԱԿՈԲ 0ՇԱԿԱՆ

(1883-1948)

Բսաներորդ դարի սկղµի արնմւաՀայ դրական մւածողությամµ ձնավորված ն իµրն դրող ու քննադաւ 1910-ական թվականներին իրեն արդեն դրսնորած Հակոµ 0չականը արդասավոր ուղի անցավ ս÷յուռքյան չրջանում` ան÷ոխարինելի դեր խաղալով Ս÷յուռքի դրականության մեջ` որւես դրող, քննադաւ ու դրականության ուսուցիչ, իր դրականությամµ, իր երնելի ներկայությամµ, իր µանավոր ու դրավոր խոսքով նոր սերնդին կաւելով նախորդի Հեւ, ÷ոխանցելով ւաւմություն, ավանդներ, ոդի: իր ժողովրդին, իր դրականությանը ամµողջ էությամµ նվիրված մեծ մւավորական էր նա: կՅԱՆԲԸ Հակոµ 0չականը (Բյուֆեճյան) ծնվել է 1883 թ. դեկւեմµերի 9-ին Պոլսին մերձակա Բուրսա (Պրուսա) քաղաքում: Ծնողները Բուրսային մերձ ղոււ Հայաµնակ Սեոլեող դյուղից էին (µնակիչները դաղթել էին Ակնա դավառից), Հակոµի ծնունդից ընդամենը երկու ւարի առաջ էին ւեղա÷ոխվել Բուրսա: Հողաղուրկ µանվորներ էին քաղաքում ն ւարվա դրեթե կեսը` ձմեռները, քաղաքում աչխաւանք չլինելու ւաւճառով, անց էին կացնում դյուղում: Ծանր մանկություն ու ւաւանեկություն է µաժին ընկնում Հակոµին: Նա Հինդ ւարեկան էր, երµ մաՀացավ Հայրը: Մայրը Բուրսայի մեւաքսաթելի դործարանում օրը 14 ժամ աչխաւելով, կիրակի օրերին էլ Հարուսւների ընւանիքներում ծառայելով' վասւակում է երեք երեխաների ն նրանց կույր Հորաքրոջ օրվա Հացը: Ծանր կյանքի մանկաւաւանեկան ււավորություններով է ձնավորվում Հակոµի էությունը, իր Հայաµնակ Սեոլեող դյուղի ու դերաղանցաւես թրքաµնակ Պրուսա քաղաքի մարդկանց ու µարքերի Հիչողություններն են ւայմանավորում Հեւադայում դրվելիք իր սւեղծադործությունների կենսական ավիչը: Նախակրթությունը Հակոµը սւանում է նախ դյուղում, աւա Բուրսայում` դրսնորելով µացառիկ ընդունակություններ: Բուրսայի

վարժարանում, նույնիսկ աչակերւների ծնողների չրջանում նա իր դիւելիքների ն µանասւեղծական առաջին ÷որձերի չնորՀիվ մեծ Հեղինակություն է ձեռք µերում: Պաւմում են, թե մի անդամ վարժարան այցելած Գրիդոր ԶոՀրաւը ն Հրանւ Ասաւուրը, երµ ծանոթանում են աչակերւների չարադրություններին, Հիանում են Հակոµի չարադրանքով: «Եթե այս չարադրության Հեղինակը,- ասում է ԶոՀրաւը վարժարանի ւեսուչին,- ւեղ մը չղրկվի ն µարձրադույն կրթություն չւրվի, մեղքը վիղդ, դիւցած ըլլաս»: Բուրսայի վարժարանը ավարւելուց Հեւո` 1899-ին, Հակոµին ուղարկում են Արմաչի դւրեվանք, ուր նա, թույլւվության սաՀմաններում, կարդում է օւար Հեղինակների դործեր, սկսում է սովորել ֆրանսերեն, սակայն մեկ ւարի Հեւո Հեռանում է դւրեվանքից` իր Հեւաքրքրություններին µավարարություն չդւնելով. ինքը եկել էր լեղուներ սովորելու, օւար դրականություն կարդալու, մինչդեռ սւիւված էր Հարյուրավոր էջերով եկեղացական դրականություն ընդօրինակել` վարդաւեւ դառնալու Համար, ւաՀւանել դւրեվանքի կենցաղավարության խիսւ կանոնները ն ւաւժվել դրանք երµեմն խախւելու Համար: Այդւես էլ Հակոµը µարձրադույն կրթություն չի սւանում, սակայն ւարիների ընթացքում ինքնակրթությամµ, մոլի ընթերցասիրության, ւքնաջան աչխաւասիրության չնորՀիվ Հասնում է մւավոր µարձր ղարդացման: Դւրեվանքից դյուղ վերադառնալով` 1902 թ. նա Սեոլեողում դառնում է ուսուցիչ, ամենացածր դասարաններում, սակայն, նույն ւարում «Արնելքում» ււադրած «Առաջին արցունքը» ւաւմվածքի ւաւճառով (Հերոսի ւաւմությունը իր վարժաւեւ դործընկերոջ կյանքի ւաւմությունն էր) նրան Հեռացնում են դւրոցից: Մի որոչ ժամանակ ւարµեր աչխաւանքներ կաւարելուց Հեւո նա Հրավիրվում է ուսուցչական աչխաւանքի չրջանի մի ուրիչ դյուղում` Մարմարճըդում, իսկ 1906-ին` կրկին Հայրենի դյուղում, ուր աչխաւում է մինչն 1911 թ.: Ուսուցչական աչխաւանքի այս ւարիներին է, որ, արդեն Հասուն երիւասարդ, նա խորաւես ճանաչում է դյուղաչխարՀի մարդկանց` իրենց ցավերով ու արժանիքներով, վարք ու µարքերով, ն այդ կյանքն էր, որ դարձավ նյութը իր առաջին ւաւմվածքների ու «Հեքիաթների», որ 1910-ականներին մասամµ լույս ւեսան մամուլում, ավելի ուչ` «ԽոնարՀները» ն «ԽորՀուրդներու մեՀյանը» ժողովածուներում: 1911 թ.` մոր մաՀից Հեւո, Հեռանում է դյուղից` աչխաւանքի Հրավիրվելով Մալկարա, ուր մւեր49

մանում է արդեն Հայւնի µանասւեղծ ու քննադաւ Արւաչես Հարությունյանի Հեւ, որի Հարուսւ դրադարանը ն Հաւկաւես ֆրանսիական (Բալղակ, Զոլա, Պրուսւ) ն ռուսական (Դոսւոնսկի) արձակը նրա Համար դառնում են ուսումնառության մի իսկական դւրոց, որը մեծաւես օժանդակում է աւադա դրողի արվեսւի ձնավորմանը: Բալկանյան ւաւերաղմի ւաւճառով 1912 թ. 0չականը ւեղա÷ոխվում է Պոլիս, աչխաւում է Գաւը դյուղի վարժարանում` միաժամանակ ղµաղվելով դրական աչխաւանքով: 1909 թվականից սկսվում է դրական դործունեության մի µեղուն չրջան: Պոլսի, Զմյուռնիայի, Մոսկվայի ւարµեր Հանդեսներում լույս է ընծայում քննադաւական Հոդվածներ, դրական ուսումնասիրություններ, ւաւմվածքներ: 1914 թ. կոսւան Զարյանի, Դանիել Վարուժանի, ԱՀարոն Տաւուրյանի Հեւ Հիմնում է «ՄեՀյան» դրական ամսադիրը: 1915-1918 թթ. ծանր Հալածանքների ւարիներին Հակոµ Բյուֆեճյանը մի քանի անդամ ձերµակալվում է ոսւիկանության կողմից, µայց կարողանում է ÷ախչել, թաքնվել այսւեղ ու այնւեղ, ի վերջո, 1918 թ. դերմանացի սւայի Համաղդեսւով անցնում է Բուլղարիա: 1919-ին, ւաւերաղմից Հեւո կրկին վերադառնում է Պոլիս, չարունակում ուսուցչական, խմµադրական աչխաւանքը, մասնակցում դրական չարժմանը: 1922 թ. կոսւան Զարյանի, ՎաՀան Թեքեյանի, ՇաՀան Պերւերյանի ու Գեղամ Գավաֆյանի Հեւ 0չականը խմµադրում է «Բարձրավանք» ամսադիրը, որն ըսւ էության չարունակում էր «ՄեՀյանի» ուղղությունը: 1922-ի Հոկւեմµերին քեմալական չարժման սարսա÷ներից աՀաµեկված չաւ մւավորականների նման` 0չականը նույնւես Հեռանում է Պոլսից: Շուրջ երկու ւարի Բուլղարիայի Ֆիլիւե քաղաքում աւրելուց Հեւո, ուր ընւանիքի (արդեն երկու ղավակ ուներ) աւրուսւը Հայթայթում է ֆիղիկական աչխաւանքներով ու առնւրով, 1924 թ. ÷ոխադրվում է կաՀիրե (Եդիււոս)` Հրավիրվելով ուսուցչական աչխաւանքի: 1926 թ. ուսուցչական աչխաւանքի է Հրավիրվում կիւրոս` Մելքոնյան կրթական Հասւաւություն, իսկ 1934 թ. Հրավեր է սւանում Երուսաղեմից, ուր դրականություն է դասավանդում Ժառանդավորաց վարժարանում մինչն իր կյանքի վերջը: Շուրջ կես դար, 1902 թվականից մինչն 1948-ը, 0չականը աչխաւեց դւրոցում, Հայ դրականության դանձարանը µացեց աչակերւների առջն, նրանց Հոդու մեջ սերմանեց Հայրենի Հողի, ժո50

ղովրդի, մեր մչակույթի նկաւմամµ սիրո ու նվիրվածության ղդացումի Հունդեր, այնւիսի նվիրում, որ ուներ ինքը: կարնորելով Հայ ուսուցչի ւաւասխանաւվությունը աղդին նվիրված աչակերւներ դասւիարակելու դործում, 0չականը ւաւասխանաւվության ղդացում էր ներչնչում իր սաներին` Հիչեցնելով, որ նրանք ւիւի ւարµերվեն ֆրանսիացի, դերմանացի, ամերիկացի ուսանողներից, քանի որ «անոնց եթե ւաս Հաղարեն մեկը մարդ ըլլա, կը µավե անոնց», Հայ ուսանողի «ւարւքը չաւ մեծ է»: «Դուք µոլորդ ալ ւարւավոր եք մարդ ըլլալ, որովՀեւն ձեր ժողովուրդը ւեւք ունի µոլորիդ ալ»,սա 0չականի Համողումն էր ն ւաւդամը: 0չականի սիրելի աչակերւներից մեկը` Մուչեղ իչխանը, վկայում է, թե «0չականի մեջ չա÷աղանց ղորավոր էր աղդային ջիղը» ն ունենալով այն սկղµունքը, թե դրողը «ւեւք է արժեքներ Հայւնաµերե ցեղային ղդայության ավաղանեն», աչակերւներին սովորեցնում էր յուրաքանչյուր դրողին դնաՀաւելիս ունենալ մեկ չա÷անիչ` «Այս դրողին մեջ ի՞նչ կա իմ ժողովուրդես»: «0չականի այս խոսքերից,- դրում է իչխանը,- Հոսող ջերմություն կը թա÷անցեր մեր Հոդիեն ներս: 0չական կ'ուղեր, որ մեր µոլորիս Հոդիներու դուռները միչւ µաց մնան Հայության անցյալեն ու ներկայեն եկող ղարկերուն առջն: Գրականությունը մանավանդ, այդ իրադործումներու չարքին 0չականի Համար ամենեն սուրµն էր, ամենեն թանկարժեքը... կրկնված ւարաղ է` ղինք ն ուրիչներ կոչել «դրականության ւաճարին քուրմը»: Բայց 0չական իսկաւես այդւես էր: Գրականությունը իր կյանքն էր, իր կրոնը, իր Հանաւաղօրյա Հացը, սրµաղան նչխարը»: 0չական ուսուցչի, աղդին, դրականությանը նվիրյալի Հմայքը այնքան մեծ էր, որ նրա աչակերւների մեջ ւասնամյակներ չարունակ սւեղծվել է µացառիկ ւաչւամունք նրա անձի ու դործի նկաւմամµ: 0չականը չկիսեց իր այն Համաերկրացիների ճակաւադիրը, որոնք ղանդվածներով աքսոր քչվեցին, ն ոչ էլ ճակաւադիրը իր դրչակից ընկերների, որ նաՀաւակվեցին եղեռնի օրերին: Նա կիսեց ճակաւադիրը այն Հայերի, որոնց µախւ վիճակվեց աւրել ու թա÷առել օւար ա÷երում, մի դաղթավայրից մյուսը, ւքնությամµ դւնել օրվա աւրուսւը ն ճկվել կորուսւների ցավի µեռան ւակ, մինչն որ սիրւը այլնս չէր դիմանա: Ու աւրել իր նմանների նույն կարուն ու երաղը: «0րը, որ µերե խաղաղութիւն, սա մեր աւրած աչխարՀին վրայ: Զդւայ օրը: Ու ւարւաւոր եմ մեկնիլ այս աչխարՀեն, կարուը սրւիս

չաւ մը µաներու, ամենեն ավելի' խաղաղ այդ օրվան, ուր իմ ժողովուրդը իր Հողին վրա ինքղինքը օւար չկարծեր, իր Հացին Համար վախը չունենար, իր ղավակներուն արնին խնդար, առանց սարսա÷ի»: Եվ կյանքի վերջին ւարիներին Ս÷յուռքի ւարադիր ղանդվածներին խորՀուրդ ու ւաւդամ Հղել («0րն օրերուն» ն «Պաւասխանը» թաւերդությունների մեջ)' Հայրենադարձվել Հայասւան, աւրել ու աչխաւել Հայրենիքի Համար, քանի որ «Հիմա Հայասւանը ւաւմություն չէ, այլ ւուն, ւարւեղ, այդի, աչխաւանք, սւեղծում, աղաւություն»: Եվ ÷այ÷այելով նան մի ուրիչ երաղ' Ս÷յուռքի դրողի երաղը. «Գերեղման մը, Երա՛ղ, Արարաւի չուքին, նույնիսկ առանց քարի: Ու առանց նչանի, դիրի, µայց ւաք Հո՛ղը վրաս' իմ ւաւերուն արյան Հանքերուն»: Սակայն... 1948 թ. ÷եւրվարի 17-ին, Հալեւում, ուր արձակուրդի օրերին Հրավիրվել էր չրջադայության ու Հանդիւման, 0չականը ՀանկարծամաՀ եղավ սրւի երկրորդ կաթվածից:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հակոµ 0չականը Հայ առավել µեղմնավոր դրողներից է: Տարµեր ժանրերով (ւաւմվածք, Հեքիաթ, վեւ, վիւակ, թաւերդություն, µանասւեղծություն, քնարական արձակ, քննադաւական Հոդված, դիմանկար, մենադրություն ն այլն) նա դրել է Հարյուրավոր դործեր, որոնց մի մասն է միայն ււադրվել կենդանության օրոք: Նրա դրական ւաւկառելի ժառանդությունը, նրա ամենօրյա սւեղծադործական աչխաւանքը նկաւի ունենալով նրան Հայ Բալղակ են անվանել: ինքն էլ, իր մւքում որւես սւեղծադործողի օրինակելի կերւար ունեցել է Բալղակին: Թեն 1937 թ. սրւի առաջին կաթվածից Հեւո µժիչկները արդելել էին դրասեղանի առջն երկար նսւել, սակայն 0չականը մինչն կյանքի վերջը մչւաւես չարունակում էր աւրել սւեղծադործական µուռն կյանքով, վախենալով, թե անկաւար կմնան իր ծրադրերը: «Գիւեմ, որ վւանդի Հեւ կը խաղամ,- մի նամակում դրում է 0չականը,- µայց մւքիս մեջ Նաµուդոդոնոսորի արձանին ւես կանդնած է Պալղակը, որ իմ Հիվանդությունս ուներ: Մւիկ չըրավ µժիչկներուն: կ'աւրի ան սակայն այսօր: կը ւառաւիմ ընելիքիս աՀավոր ընդարձակությանը ւաւկերին դիմաց»: Այլ առիթով դրողը իր մասին վկայում է. «Մաւները կը ցավին: Ցավը

կ'անցնի ուսին: Ձախ ձեռքով 0չականը կը վերցնե աջը մինչն աչխաւանքի սեղանը ու կը դրե, կը դրե, կը դրե»: 0չականը դրել սկսել է 1900-ական թվականներից: Թեն մի ÷ոքրիկ ւաւմվածք լույս է ընծայել 1902 թ., սակայն սւեղծադործական µուռն չրջանը սկսվում է 1909-ից, երµ ւարµեր Հանդեսներում մեկը մյուսի Հեւնից լույս են ւեսնում նրա ւաւմվածքները, դրականքննադաւական, վերլուծական Հոդվածները: 1910-1914 թթ. 0չականն արդեն Հայւնի անուն էր' որւես արնմւաՀայ դյուղադրական արձակի ավանդները յուրովի չարունակող չնորՀալի արձակադիր ն ինքնաւիւ մւածողությամµ օժւված դրական քննադաւ, սակայն իր առաջին ժողովածուները («ԽոնարՀները» ն «ԽորՀուրդներու մեՀյանը») նա կարողացավ Հրաւարակել միայն Հեււաւերաղմյան Պոլսում 1921 ն 1922 թթ.: Մինչն 1910 թ. ււադրված դործերը նա սւորադրել է Հակոµ ՀովՀաննիսյան անունով, 1910 թվականից' Հակոµ Բյուֆեճյան, իսկ 1920 թվականից' Հակոµ 0չական: Առավել µեղուն եղավ 0չականը ս÷յուռքաՀայ չրջանում' սւեղծելով վիւական, դրամաւիկական ու դրականադիւական-քննադաւական µաղմաթիվ դործեր: 1926-48 թթ. նա Հրաւարակել է ւասներեք դիրք ն µաղմաթիվ դործեր մամուլում, որոնք մի չարք անւիւների Հեւ դրքերով Հրաւարակվեցին ՀեւմաՀու, չուրջ քսան Հաւոր: 0չականի սւեղծադործությունը կարելի է µաժանել երեք Հիմնական մասերի' վիւական դործեր (արձակը), քննադաւական-դրականադիւական դործեր ն թաւերդություն: 0չականի թաւերդությունները («Նոր ւսակ», «Աքլորամարւ», «Սւե÷անոս Սյունեցի», «Երկինքի ճամ÷ով», «Երµ մեռնիլ դիւենք», «Մինչն ո՞ւր», «0րն օրերուն» ն այլն) Հեւաքրքիր են իրենց µարձրացրած Հարցերով, դաղա÷արներով, µայց ոչ իµրն թաւերական սւեղծադործություններ' µեմականացման Համար նւասւավոր Հաւկանիչներով: Բեմադրվել է միայն «Նոր ւսակը» (1922 թ., Պոլսում): 0չականի ւիեսները ավելի չաւ կարդալու, ընթերցվելու Համար են, քան µեմադրվելու ն մուենում են արձակի այն ւեսակին, որի մեջ դրողը մի կողմ կանդնելով' երկխոսության է Հրավիրում Հերոսներին: 0չականի թաւերդությունները ինչ-որ չա÷ով լրացնում, ամµողջացնում են նրա վիւական սւեղծադործությունը: 0չականը մեծ է իµրն վիւադիր ու քննադաւ-դրականադեւ:

ՎիՊԱԳիՐԸ

0չականի վիւական սւեղծադործությունները (ւաւմվածքներ, Հեքիաթներ, վիւակներ, վեւեր) 20-րդ դարի Հայ արձակի Հեւաքրքիր երնույթներից են: 0չականը դրական ասւարեղ իջավ 1900-ական թվականներին` դյուղի կյանքը ւաւկերող ւաւմվածքներով ու «Հեքիաթներով»' չարունակելով արնմւաՀայ դյուղադրության ավանդները, սակայն ÷որձելով դյուղաչխարՀը ւեսնել մի ուրիչ դիւանկյունից: Այդ ւաւմվածքները, դյուղի մարդկանց մասին Հեքիաթային, µանաՀյուսական ւաւմությունները, µնաչխարՀի քնարական ւաւկերները նա Հավաքվեց «ԽոնարՀները» (1921) ն «ԽորՀուրդներու մեՀյանը» (1922) ժողովածուներում: «ԽոնարՀների» Հերոսները դյուղի սովորական, Հասարակ մարդիկ են` աղքաւները, խեղճերը, խենթերը` իր µնորոչումով քոքուրները, որոնք այդւիսին են դարձել արկածի, որµության, մանկության ւարիներին մի «խոչոր խռովք» աւրելու ւաւճառով: Նրանց կյանքը ւաւկերեց, µայց ոչ առօրյա, խաղաղ, Հանդիսւ կյանքը, աչխաւանքն ու սոցիալական ծանր վիճակը, ղրկանքները, այլ ներքին դրաման, Հոդեկան աչխարՀը: կրքերով, սերերով, իղուր ÷այ÷այված, թաքուն երաղներով, լուռ ցավերով լցված Հոդիներ` երµեմն ընդունակ նան ընդվղումների Հասարակական օրենքների դեմ: «ԽոնարՀների» Հերոսների ճակաւադիրը դրեթե մչւաւես ողµերդական ավարւ է ունենում («Թուրքմենին աղջիկը», «Խենթ Սողմեն», «Տոդսանը», «Պաղւո», «Գոլոն», «Հորքուր Վարդան», «Համµույրի մը ւաւմությունը» ն այլն), µայց նրանց աւրած կյանքի ւաւմությունը, Հոդեµանական ւաՀերի վերլուծումով, իմասւավորվում է: Մեծ սերերը, մեծ կրքերը ւաւճառ են դառնում այդ խեղճ, թչվառ մարդկանց խոր դրամային ու կործանմանը: Շրջաւաւի կողմից չՀասկացված այդ «խենթերը» իրենց Հոդու խորքում լուռ ցավեր ունեն, ւայծառ երաղներ, թաքուն, µայց µուռն ղդացումներ, որ կարող են ւոռթկալ կամ լռել, ու երկու դեւքում էլ ավարւվում են ողµերդությամµ: Պաւանի Հովիվ Ակոն («Թուրքմենին աղջիկը»), դեւում լողացող թուրքմենի աղջկա մերկ դեղեցկությամµ Հմայված, նրան Հեռվից, թաքուն նայելու Համար Հաճախակի անւեր է թողնում իր Հուը, այծերը µաժին են դառնում դայլերին, ու ղայրացած Հայրը միամիւ մի Հարվածով ւղային ղրկում է ւեսողությունից: Մինչն խոր ծե54

րություն Հասած կույր Ակոն, կույր աչքերի առաջ ւայծառորեն «ւեսնում էր» մերկ աղջկա ւեսիլը, չչնջալով' «Մելեք էր ան, Հուրի մելեք...»: Ու մեռած Հոր Հասցեին անեծքի խոսքեր չէր, որ ասում էր, այլ' «Լուս իջնա Հողքը, լուսերուն, խունկերուն մեջ ւառկի...», µայց մի ներքին ցավ ուներ ու այդւես ասելիս «ձայնը կը դողար Հոդ ու խոնավ Հաղ մը կուդար կաւելու իր µառերուն ճամµան»: Որµ մնացած ւաւանի Ասաւուրը («Տոդսանը»), որին Հեքիաթի Հերոսի անունով Տոդսան են կանչում' «Խելքը քիչ, µանե ÷ախող աւուչ ւղա մը», ծառա է դառնում ւարµեր մարդկանց մու, ÷ողոցում է մնում, ի վերջո դառնում է Պեւիկ Տեւեի ւան ծառան: Նրան էլ կործանում է ամուսնանալու, կին ունենալու թաքուն երաղը, կին, որ խոսւացել էր µերել նրա Համար Պեւիկ Տեւեն, եթե Տոդսանը ÷որեր, մչակելի Հող դարձներ մի մեծ խուան ւարածություն: Տոդսանը աչխաւում է օրեր ու ւարիներ, մի օր էլ քարաժայռը, որ ÷որձում էր քանդել, ÷լվում է ն սւանում նրան: Մի ուրիչ որµ' Պաղւոն («Պաղւո»), կիսախենթ-ղվարճաµան մի երիւասարդ, որ վարձվել էր Պեւրոսյանների ւանը ծառայելու, նրանց Հիվանդ աղջկան ղվարճացնելու Համար, սիրաՀարվում է նրան, ն Հոդեկան թաքուն ւառաւանքներն ավարւվում են մաՀով. աղջկա ւաւվերով, վաղ դարնանը լեռների ձյուների միջից ծաղիկներ է µերում ու ցրւաՀարված մի կերւ ւուն Հասնելով' մեռնում է սիրած աղջկա դրկում: Սիրո ողµերդական մի ւաւմություն դյուղի դեղեցկուՀիներից մեկին` Սողմեին Հասցրել է խենթության («Խենթ Սողմեն»): Ծերունի Գոլոն, կյանքի ու µնության Հաճախադեւ Հարվածներին այլնս դիմակայել չկարողանալով, այլնս µոլոր Հույսերը կորցրած, թե կարող է ւաՀել որµացած երեք թոռներին, ÷ոքրիկ թոռանը դրկած, խենթացած, իր վախճանն է դւնում դեւի խորունկ ջրերի մեջ` ա÷ին թողնելով աղեկւուր լաց լինող մյուս երկուսին: Ողµերդական ավարւով` ծանր ճակաւադիր ունեն «ԽոնարՀներ» չարքի դրեթե µոլոր ւաւմվածքների Հերոսները: Այդ Հերոսների կյանքի առօրյա ւաւմությունների ու Հոդեկան թաքուն աւրումների միջոցով 0չականը ւաւկերում է նան µարքեր, սովորություններ, ÷որձելով Հայւնաµերել ոչ միայն մարդկայինը, այլն այն, որ «Հայեցի» է, «Հայ Հոդին» է: իրեն իսկ առաջադրած այս ւաՀանջը 0չականը Համարում էր Հայ դրողի նախաւայմանը: «ՄեՀյան» Հանդեսում ււադրված իր քննադաւական Հոդվածներում ու նան Հեւադայում 0չականը Հայ դրողից

ամենից առաջ ւաՀանջում էր Հայեցիություն, այսինքն' աղդային առանձնաՀաւուկ Հաւկանիչ, աղդի Հոդին, արյան ձայնը: Այդ առանձնաՀաւուկը մեր ժողովրդի µնորոչ կենսաձները, µնավորության Հայեցի դծերն են (կենսասիրություն, աւադայի նկաւմամµ Հավաւ, աչխաւասիրություն, միամւություն ն այլն), որ 0չականը ÷որձեց ւաւկերել իր «Հեքիաթների» մեջ, որոնք նույնւես թարմություն էին դարասկղµի արնմւաՀայ արձակում: Այդ «Հեքիաթները», ժողովրդական ավանդությունների, առասւելների, µանավոր ղրույցների, ւարղ մարդկանց դեղեցիկ Հարաµերությունների, µնաչխարՀի դույների ն այլ թեմաներով այդ ւաւումները, որ Հեղինակը Հավաքեց «ԽորՀուրդներու մեՀյանը» (1922) ժողովածուի մեջ, ընդդծվում են կյանքի ւրո÷ով, ւաւումի քնարականությամµ, կենդանի ւաւկերներով: Այդ իսկ ւաւճառով, կարելի է ասել, դրանք Հեռանում են ւաւմվածքի ժանրից, Հակվելով դեւի ււավորաւաչւ արձակ µանասւեղծության ժանրը: 0չականն իր ւաւմվածքներում Հեւնում էր մասամµ Թլկաւինցու ն Զարդարյանի, ԶոՀրաւի ու Երուխանի, մասամµ էլ ֆրանսիացի նորավիւադիրների, Հաւկաւես Մուասանի ավանդույթներին: Սյուժեի, կառուցվածքի մեջ նա ձդւում է ւարղության, խւության, խուսա÷ում է երկարաµանություններից, չեղումներից, ձդւում է դործողության ղարդացման ու ւաւկերի կենդանության: Պաւումը ւարղ է, լեղուն ւաւկերավոր: Հերոսների կյանքի ընդՀանուր µնութադրական-նկարադրական ւաւմությունների մեջ դրողը իր ուչադրությունը Հաւկաւես µնեռում է, իր խոսքերով ասած' «մի քանի Հոդեµանական վայրկյանների» վրա' ւեղելով նրանց Հոդին, µացելով Հոդեկան դրամայի ծալքերը, մի մուեցում, որ ընդՀանրաւես 0չականի արձակի առանձնաՀաւուկ Հաւկանիչն է: Մարդկային ճակաւադրերի Հոդեµանական քննության 0չականի այս Հակումը ավելի խոր դրսնորում դւավ նրա «ՇաՀւաղ» (1924) ծավալուն նորավեւում, որ 0չականը Համարում է «ԽոնարՀները» չարքը լրացնող իր վերջին դործը ն «դեւի իրավ, խոր նոր վեւը» ւանող «առաջին ճիդը»: իսկ այդ «նոր վեւը» կամ վեւերն էին` սւեղծադործական µուռն մի չրջանում (1928-34 թթ.) դրված «Ծակ-ււուկը», «Մնացորդացը» (երեք Հաւոր), «Հաճի Մուրաւը», «Հաճի ԱււուլլաՀը», «Սուլեյման էֆենւին» (այս երեքը «Հարյուր մեկ ւարվան» ընդՀանուր խորադրի ւակ), «ՍաՀակ Պարդնյանը», «Մաթիք Մելիքխանյանցը»: Մինչն 1928 թվականը 0չականը դրում է արձակ ուրիչ դործեր`

ւաւմվածքների, ւաւկերների չարքեր («կայսերական Հաղթերդություն», «Հինեն ու նորեն», «Վկայություններ»), վիւակներ («Երµ ւաւանի են», «Երµ ւղւիկ են»): Այս դործերում դրողը Հեւադարձ Հայացքով վերաւրում է մանկության ու ւաւանեկության, աւա ն 1915-ի ու Հեւադա ւարիների իր կյանքի ւաՀերը, որոնք, անձնական, անմիջական ււավորություններ լինելով, ընդՀանրացնում են ժամանակի ւաւկերը` Հայ «ւղւիկի» ու «ւաւանու» աւրումներն ընդՀանրաւես: Անդրադարձ են նան այլոց, ասենք` վերաւրողների վկայություններին` ւարադրությունից իրական ւաւմություններին, որ դրողը դրառել է ի՛ր «խռովքի» ւաՀերին («կայսերական Հաղթերդություն»): Այս չարքերը, ինչւես ն վիւակները մի կողմից չարունակում էին «ԽորՀուրդներու մեՀյանի» ոճը, որ ինչւես Հեղինակն էր µնորոչում` «Բանասւեղծականությունն է, որ կ'առնե նւասւ ւաւկերներեն, դույներեն, ձայներեն»` մի ւաՀ մերձենալով «արձակ քերթվածին», մյուս կողմից` «ԽոնարՀների» կյանքային, ւաւումային, ասել է` վիւական ոճի Հնարավորությունները ն Հիմք դառնում 1928-ից սկիղµ առնող վիւաչարքի Համար: Նորավեւ-չարք-վիւակ-վեւ անցումը ւեսանելի ընթացք է: --իր վեւերով ն Հաւկաւես «Մնացորդաց»-ով 0չականը ամµողջացրեց իր արձակի աչխարՀը` արնմւաՀայոց կյանքը 1860-1915-ի չրջանում, այն ծանր կյանքը, որ աւրեց Հայ մարդը Թուրքիայի դավառներում: Այդ աչխարՀը ծանոթ, µայց ն դրականության մեջ նորովի ւաւկերված մի աչխարՀ էր' «µնակեցված» Հայ ու թուրք Հերոսներով. Հայ դյուղացին' իր աղդային Հաւկանիչներով ու սովորույթներով, թուրքը' µարµարոս ու մոլեռանդ µնույթով, այլասերված µարքերով: Եվ նրանց, որւես Բարու ն Զարի, «խաղաղ» ն «µարµարոս» ոդիների (Վարուժանի µնութադրությամµ) Հակամարւությունը: կյանքի այս ընդՀանուր Համաւաւկերի մեջ 0չականը ւվեց µուն կյանքը' մարդկայինը, աղդայինով ւայմանավորված Համամարդկայինը' սերը, աւելությունը, կիրքը, սեռային µռնկումները, արյան կանչը, ցեղային ոդին, ժառանդական մղումները, վայելքը, ողµերդությունը, մաՀը, - այն ամենը, ինչով ւայմանավորված է մարդկային կյանքի չարժումը' ծնունդից մինչն մաՀ: «Վեւը կյանքն է», մի առիթով ասել է 0չականը: իսկ այդ կյանքը, որ վերակերւվեց 0չականի վեւերում, նախ' դյուղի մարդու կյանքն

է, որ Հրաչալի դիւեր դրողը: Բաղաքացուն ն ընդՀանրաւես մարդկային µոլոր ւիւերը, ինչւես վկայում է դրողի որդին' ՎաՀե 0չականը, դրողը լավ էր ճանաչում, µայց նրա էության մեջ խոր արմաւ էր ձդել դյուղի մարդը: «Գյուղացի էր, իµրն ղդացում, իµրն Հավաւք ու կյանքի ոճ: Արյան ձայնը, ճակւի դիրը, ժառանդական դիծը, ցեղային Հաւկանիչը, ոճիրն ու իր Հմայքը ն ւաւիժը, մեղի ւես քաղաքացիներուն Համար ւարօրինակ նախաւաչարումներ, անեծքի ուժը, մաՀվան նախաղդացումը,- այս µոլորին կը Հավաւար 0չական»: Հայ ու թուրք ւարµեր դերդասւանների ւաւմությամµ, ժառանդական կաւերի µացաՀայւումով 0չականը սւեղծում է կյանքի ւնական ժամանակների (19-րդ դարի երկրորդ կեսի ն 20-րդ դարասկղµի) ւաւմությունը: Հիչենք Հայրաւենց Հաճի Սւե÷անի («Ծակ-ււուկի» մեջ), Նալµանդենց Հաճի Արթինի («Մնացորդաց»ում), էւՀեմ ւեյ Զաւե Սուլեյման էֆենւու («Սուլեյման էֆենւի») դերդասւանների ւաւմությունները: իր վեւերում, ի ւարµերություն ս÷յուռքաՀայ ուրիչ դրողների, որոնք ւաւկերել են Արնմւյան Հայասւանի դյուղը, 0չականը ներկայացնում էր Թուրքիայի այլ վայրերում, թուրքերի մեջ, նրանց Հեւ միասին աւրող ն նրանց կողմից մչւաւես Հալածանքների ենթարկվող Հայության կյանքի ւաւմությունը` Հայ-թուրք Հարաµերությունների մանրամասներով: 0չականը չաւ լավ էր ճանաչում նան թուրքին` նրա լեղուն, µարքերը, մոլությունները, ախւադին ցանկությունները, ժառանդական µնաղդները, նրա ողջ էությունը, ուսւի ն երնի թե միակն էր ս÷յուռքաՀայ դրողներից, որ դրեց նան նրա մասին («Սուլեյման էֆենւի», «Հաճի ԱււուլլաՀ» ն այլն), µացաՀայւեց թուրքի µնույթը, ցեղային այն Հաւկանիչները, որոնք նրան մղում են ուրիչ ժողովուրդների µնաջնջման դաղա÷արին, վայրադ կուորածների: Խորանալով թուրքի ւաւմության մեջ, µացելով նրա դաժանության, անդթության, µարոյական այլասերվածության արմաւները' 0չականը նկաւում է, թե անդամ Եվրուայում ուսանած թուրք ÷աչաները, սւաները չեն կարողանում ձերµաղաւվել իրենց ցեղային µնույթից («Թուրքը ծարավի է արյան») ն աղդային, կրոնական ֆանաւիղմը, µնածին աւելությունը «կյավուր» (անՀավաւ) Հայի նկաւմամµ կարող էր դրսնորվել ամեն ւաՀի` 1896ին, 1909-ին, 1915-ին` (ինչւես եղավ եղեռնի µոլոր ւարիներին): 0չականը ցույց է ւալիս այդ աւելության արմաւները, որոնք ւանթուրքիղմի դաղա÷արի Հիմքում են ընկած: իր վեւերով (Հաւկաւես «Ծակ-ււուկը», «Մնացորդաց»)

0չականը նւաւակ է ունեցել ւաւկերել Թուրքիայի դավառներում աւրող Հայության կյանքը, մինչն Եղեռնի օրերը, նւաւակ է ունեցել, ինչւես ինքն է ասում, «÷րկել մեր ժողովուրդին մնացորդացը, այսինքն այն, ինչ որ անոր µարքերեն ու աւրումներեն դեռ կը մնա Հողի երեսին, արժանի է ւաՀւանվելու»: 0չականը այն Համողումն ուներ, թե դրողների իր սերունդը ւարւավոր է Հենց մնացորդացի` կենդանի մնացածների Համար ÷րկել նրա ճանաչած կյանքի, նախաեղեռնյան օրերի, արդեն µնաջինջ եղած Հայության ւաւկերը` այն վերակերւելով դրականության մեջ («վեւը կյանքն է»), կենդանացնել այլնս դոյություն չունեցող այդ աչխարՀը: Ու եթե Համասւեղն ու Մնձուրին իրենց ւաւմվածքներում ւիւի անմաՀացնեին µուն Արնմւյան Հայասւանի` Խարµերդի, Երղնկայի, Վաղդեն Շուչանյանը` Թրակիայի Ռոդոսթո դյուղաքաղաքի Հայության կյանքը, 0չականը ւաւկերեց թուրքական ւոլսամերձ դավառներում, Հաւկաւես Նիկիո դավառի Բուրսա քաղաքում ու չրջակա դյուղերում աւրող Հայության µարքերը` µոլոր մանրամասներով: 0չականի ւաւկերած դյուղը, իր իսկ խոսքերով, «Հայրենիքին դյուղը չէ, µայց դյուղն է ավելի Համաւար÷ակ, ավելի ընդՀանուր դիծերով»: 0չականի դյուղը Հայրենիքի (Արնմւյան Հայասւանի) դյուղից չաւ µաներով ւարµեր էր` ւայմանավորված թուրք միջավայրի աղդեցությամµ µարքերի ÷ո÷ոխություններով, ուսւի դրողը լրացնում, ամµողջացնում էր ընդՀանրաւես Թուրքիո մեջ աւրող դյուղացիության ւաւկերը: Եվրուական արձակի նչանավոր դեմքերի` Բալղակի, Սւենդալի ու Հաւկաւես Զոյսի, Պրուսւի ն Դոսւոնսկու աղդեցությամµ (որոնց Համարում էր իր ուսուցիչները), 0չականը իր վեւերի մեջ դիմում է Հերոսների աւրումների Հոդեµանական խորաղնին վերլուծման եղանակին: «Մնացորդացի» երեք Հաւորները ւաւկերում են ւրուսաՀայության կյանքի` 19-րդ դարի կեսերից մինչն 1915-ը ձդվող ժամանակաՀաւվածը: Վերջին մասում, որ ծրադրել էր ու չկարողացավ դրել, ւիւի ւաւկերվեին եղեռնի օրերը, ւրուսաՀայերի աքսորը դեւի արաµական անաւաւները: Զկարողացավ դրել, խոսւովանելով, թե եղեռնը դրականության մեջ ւաւկերել անՀնար է: Այս կաւակցությամµ արժե Հիչել մի դեւք 0չականի կյանքից, որ ւաւմել է նրա դուսւրը' ԱնաՀիւ 0չականը: «Աւրիլ 24-ին նախորդող չաµթուն Հայրս Հիվանդ կ'ըլլար դիչերաչրջիկի ւես, կորսված, Հուղված, ախորժակը կը կւրեր, չէր կրնար դրել, դեչ երաղներ կը

ւեսներ: «Ընկերներս, µոլորն ալ, չարվեչարան աչքիս առջնը կուդան,- կըսեր,- Վարուժան, ԶոՀրաւ, ՇաՀրիկյան, Զարդարյան, Արւաչեսը»»: Մի ւարի Երուսաղեմում,- Հիչում է ԱնաՀիւը,- աւրիլ 24-ի առիթով մի Հավաքի ժամանակ, երիւասարդները խնդրում են, որ խոսք ասի նան 0չականը: Սկղµում Հրաժարվում է' ասելով, որ սիրւը Հիվանդ է, որ դժվար է խոսել այդ թեմայով, µայց ի վերջո ւեղի է ւալիս: ՍրաՀը լիքն էր մարդկանցով: Ելույթ են ունենում ւարµեր մարդիկ. խոսքեր, արւասանություններ, ն Հերթը Հասնում է 0չականին: 0չականը µեմ է µարձրանում, կանդնում... «0չական լուռ է... Բանի մը վայրկյան կ'անցնի: 0չական դեռ լուռ: կը նայեր, µայց ո՞ւր... Նայվածքը ժողովուրդեն անդին կը նայեր Հեռուները, կ'անցնին ընկերները աչքին առջնեն: Ու երկար, երկար լռությունե եւք, 0չական սկսավ լալ: Բոլորին աչքերը արցունքուվեցան, լսվեցան Հեծկլւուք: 0չականի դեմքը' ւաւի ւես ճերմակ: Շրթունքները կլորցան, Հաղիվ ջուրի ւես µան մը լսվեցավ ու նսւավ աթոռին վրա: Եւնես լսեցի. «Մարդը ւիւի մեռնի, Հասեք»: Մեկը µեմ µարձրացավ, ձեռքը' µաժակ մը ջուր, մւավ թնը ու դանդաղ քայլերով իջեցուց ղինքը վար ու ժողովուրդին դառնալով' ըսավ. «Հանդեսը ÷ակված է, 0չական իր ըսելիքը ըսավ»: «Մնացորդացի» վերջին դիրքը չդրվեց: Սակայն դրված Հաւորները µացառիկ երնույթ եղան մեր վիւադրության մեջ: Եվրուական դրական ոճերի Հեւնողությամµ նա սւեղծեց կյանքով լեցուն, Հոդեµանական ղննումներով, կրքերով Հարուսւ, ինքնաւիւ մի վեւ: Բաղմաւիսի ղµաղումներ ու µնավորության դծեր ունեցող Հերոսներով այս վեւը «լայն, Համաւար÷ակ, ւիրական, կենսաՀորդ» մի աչխարՀ է, աղդային, դերդասւանային-ընւանեկան, սիրային ու սեռային, քաղաքական, Հայ-թուրք ն այլ Հարաµերությունների մի Համաւաւկեր` ընթացքի մեջ ն ւաՀերի մեջ` սուղումներով, քանի որ, իր խոսքերով' «եթե մեր ւարիքը սաՀման ունի, սաՀման չունին մեր օրական աւրումները»: Համաւաւկեր, ուր ներառված են Հայ դյուղն ու դյուղացին ն թուրք քաղաքն ու քաղաքացին, առանձին` իրենց ւեսակի մեջ ն միասին` Հարաµերությունների մեջ: Համաւաւկեր' ավանդությունների ու µարքերի, µնավորությունների, կերւարների: Վեւի Հիմքում Նալµանդենց Հաճի Աննայի դերդասւանի անցյալ ու ներկա` չարունակվող ւաւմությունն է` նրա խաղաղ, ծաղկուն ժամանակներից մինչն վերջնական կործանումը, որն, ըսւ էության, խորՀրդանչում է թրքաՀայ այդ ամµողջ Համայնքի քայքայման ու µնաջնջման ւաւմությունը:

ինչւես այս, այնւես էլ իր մյուս վեւերում 0չականը սիրում է անընդՀաւ խորանալ Հերոսների Հոդեµանության մեջ, µացել նրանց էության դիւակցական, ենթադիւակցական, այլն µնաղդային ծալքերը, երµեմն էլ այնքան երկար մանրամասներով, µաղմաթիվ չեղումներով, որ վիւական դործողությունը դանդաղում է, երկար էջերի մեջ դրեթե կանդ է առնում: Եվ դործողության' «չարժումի ւակասը ն ոճին անսովոր դարձվածքները», ծանր լեղուն, խրթին ոճը (այդւիսին չեն ւաւմվածքները), ինչւես µնութադրում է Մուչեղ իչխանը, դժվարացնում են 0չականի վեւերի ընթերցումը: Հենց այդ ւաւճառով էլ 0չականը չդարձավ ընթերցվող, ժողովրդական Հեղինակ: ինքն էլ դիւեր ն դրում էր. «0չականի վեւը, թաւրոնը, ււավորաւաչւ դրականությունը չեն իջած ղանդվածին: Զեմ ծածկեր»: Նան ճիչւ էր, երµ դրում էր. «կը Հավաւամ, թե այդ դործը իմ ժողովրդի մեղքերուն, ինչւես արժանիքներուն Հաղորդ դործ մըն է»:

ԲՆՆԱԴԱՏԸ

0չականի քննադաւական-դրականադիւական ժառանդությունը նույնւես ւաւկառելի է: Արդեն ւասական թվականներին առաջին ւաւմվածների Հեւ, 0չականը Հայւնի դարձավ իր դրական վերլուծումներով, քննադաւական սուր Հոդվածներով ու դրախոսություններով, ն Հաւկաւես «ՄեՀյան» Հանդեսում ււադրված «Հարթենք»-ների չարքով, որի մեջ երիւասարդ քննադաւը Համարձակորեն ÷որձում էր «ւաւալել» կեղծ արժեքները, դրական ասւարեղում Հայւնի դարձած անուններ: իր ժխւելու, մերժելու, «կուռքեր ւաւալելու», «դաճե ասւվածներին» ÷չրելու, «Հարթելու» ոդնորությունը ւայմանավորված էր Հայ դրականությունը µարձր չա÷անիչներով դնաՀաւելու, ՀամաչխարՀային դրականության մակարդակով չա÷ելու ձդւումով: Հեւադայում 0չականը «Հանդարւվեց», Հայ դրական արժեքները ÷որձեց ւեսնել Հայ կյանքի ու դրականության չրջանակներում' Հւարւությամµ Հիչաւակելով մեր դրականության նվաճումները: Մչւաւես Հեւնելով օրվա, ժամանակակից դրականությանը, 0չականը նոր դրքերի, նոր սւեղծադործությունների մասին Հանդես էր դալիս դրախոսություններով, վերլուծություններով, ււավորություններով, կարծիք էր Հայւնում ու µանավիճում դրական ամենաւարµեր Հարցերի չուրջ: Միաժամանակ մչւաւես անդրադառնում էր դրականության ւաւմությանը, արժեքավորում նախորդների

դրական ժառանդությունը, նրանց վասւակը Հայ դրականության ւաւմության մեջ: Նա Հավասարաւես օրվա դրական քննադաւն էր ու դրականության ւաւմաµանը, ուսւի ն ÷որձել է դրական քննադաւության ու դրականադիւության դրեթե µոլոր ժանրերը' դրախոսություն, դրական նչմար (դաւողություններ որնէ դրքի, որնէ Հեղինակի, որնէ դրական երնույթի մասին), ււավորություններ, Հոդված, երկխոսություն-Հարցաղրույց, դրական դիմանկար, մենադրություն, ւաւմության ակնարկներ ն այլն: Տարµեր վարժարաններում կարդացած ուսումնական նոր դասընթացների («Մեր Հին մաւենադրությունը», «ԱրնելաՀայ դրադեւներ», «ԱրնմւաՀայ դրականության Համառու ւաւմություն», «Զուդակչիռ արնելաՀայ ն արնմւաՀայ դրականությանց») դասախոսությունները նոթադրվել են աչակերւների կողմից, ն դրանք մչակելով' 0չականը դարձրել է դասադրքեր, ուսումնասիրություններ, մենադրություններ: 0րվա դրականության խնդիրների, դրողների ու նոր դրքերի մասին իր դիւարկում-վերլուծությունները, որ ս÷ռված են մամուլի էջերում, 0չականը առանձնացնում է երկու ւեսակի. ա) դրախոսություններ, որ քրոնիկին կամ ÷որձադրությանը (էսսե) «մուեցող Հորինվածքով» դրվածքներ են, որոնց մեջ ներկայացնում-µնութադրում-արժեքավորում է նոր դրքերը, Հեղինակներին («Մեր վիւասանները», «Մեր µանասւեղծները» ընդՀանուր խորադրի ւակ), µ) ււավորաւաչւ քննադաւություն` ղանաղան ժանրաձներով µաղմաթիվ դրառումներ, որոնք մւորումներ, խորՀրդածություններ, ղրույցներ, կարծիքներ են դրական «երնույթների, ոճի, ճաչակի», այլաղան Հարցերի չուրջ (լույս են ւեսել «Սերմնացան», «Անդղին կւուցին ւակ», «Վկայություններ», «Մոռցված µաներ», «Գրականության Համար», «Մայրիներու չուքին ւակ» ն այլ ընդՀանուր խորադրերի ներքո): 0չականի դրականադիւական-քննադաւական ուսումնասիրությունների չրջանակը չա÷աղանց ընդարձակ է' Հայ մաւենադիրներից, միջնադարի µանասւեղծներից մինչն նոր ու նորադույն դրականություն, մինչն ս÷յուռքաՀայ ու խորՀրդաՀայ Հեղինակները ներառյալ: Անցյալի ու իր ժամանակի դրողների մասին առանձին ուսումնասիրություններից µացի, 0չականը սւեղծել է մեղանում նմանը չունեցող մի ուսումնասիրություն արնմւաՀայ դրականության մասին, ւասը Հաւորով' «Համաւաւկեր արնմւաՀայ դրականության» խորադրով: 1938-1944 թթ. դրված այս մեծածավալ ն

Համակողմանի ուսումնասիրությունը ներառում է արնմւաՀայ դրականության չուրջ Հարյուրամյա ւաւմությունը, 1840-ականներին ասւարեղ իջած, իր անվանումով` «ղարթոնքի» սերնդի դրողներից մինչն 20-րդ դարասկղµի «արվեսւադեւ» դրողների սերունդը ներառյալ, մինչն Ս÷յուռք ւարադրված վերաւրող արնմւաՀայ դրողները: Շարքը ավարւվում է իրեն` 0չականին նվիրված մեծածավալ ուսումնասիրությամµ (10-րդ Հաւորը)` խորադրված «Հակոµ 0չական. վկայություն», որի մեջ երրորդ դեմքով, դրականադեւ 0չականը Հիմնավորաւես վերլուծում է 0չական դրողի ու քննադաւի ամµողջական դործը, արվեսւի առանձնաՀաւկությունները: «ինքնավերլուծումի, ինքնաւեսության» մի µացառիկ օրինակ է սա իր ընդդրկումով` ծավալով ու խորքով: Զմոռանանք նրանից չուրջ չորս ւասնամյակ առաջ եղած նման երկու Հաջողված ÷որձերը` Տիրան Զրաքյանի' «ՆերաչխարՀը» իր Հեղինակեն դիւված» Հոդվածը իր դրքի ն Մ. Մեծարենցի «ինքնադաւության ÷որձ մը» Հոդվածը իր «Ծիածան» ժողովածուի մասին: 0չականի սւեղծադործության ոչ մի ուսումնասիրող չի կարող ղանց առնել այս «վկայություն-ինքնավերլուծությունը»: «Համաւաւկերը» սւեղծելիս 0չականը առաջնորդվել է նույն մղումով, ինչը նրան դրդում էր սւեղծել իր վիւադրությունը. վերաւրողներին, եղեռնից ÷րկվածներին, իր µնորոչումով` մեր ժողովրդի «մնացորդացին», այն մարդկանց, «որոնք Հավաւքը ունին իրենց ժողովուրդի արժեքներուն ու կարու` այդ արժեքներու Հարաղաւ, արդար ÷առքին», ւաւմել արդեն անցյալ կորուսյալ կյանքի` µարքերի ու Հայ ոդու մասին, իր ժողովրդի սւեղծած արժեքների մասին: Զէ՞ որ Հայ դրականությունը, 0չականի Համողմամµ, «մեր ժողովուրդի ւաւմության աղնվադույն ÷ասւն» է, «Հայրենական դանձարանին ամենեն իրավ Հարսւությունը», «Հրաչք մըն է ուղղակի»: 0չականի այս ընդարձակ, Համակողմանի ուսումնասիրությունը, ըսւ էության, յուրօրինակ մի «վեւ» է, արնմւաՀայ դրողների, արնմւաՀայ դրական ճիդի, այն դրականության մասին, որի մեջ, ըսւ 0չականի, կարելի է «դւնել մեր ժողովուրդը»: «Մեր դրականությունը մեր Հայրենիքն է,- µանաձնում է 0չականը,- լեղվեն վեր ուժով մը, որ կը դրավե մեր սիրւերը», «Անիկա իմ ժողովրդի կյանքն է», «...մեկուն կյանքը, մյուսին դործը, երրորդի մը նաՀաւակությունն է, որ կը կաղմեն արնմւաՀայ դրականությունը»: Եվ մանավանդ, այդ դրականությունը «իր մասերուն մեջ կը ւաՀե ամենեն

խսւաւաՀանջ ճաչակները նվաճող դեղեցկություններ»: «Համաւաւկերի» «Մոււքի» մեջ 0չականը Հասւաւում է, թե` «Համաւաւկերը» «վկայություն մըն է», քանի որ դրողներից չաւերին ինքը ճանաչել է մուիկից, չաւերի Հեւ էլ ունեցել է այնւիսի Հարաµերություններ, որ կարողացել է քաղել առանձնակի «ււավորություններ», որոնք ունեն «վավերադրական ւարողություններ»: Հայ դրականությունը դիւելով որւես Հայ դրողի կողմից Հայ կյանքի վերաւրում, 0չականը դւնում էր, թե այդ դրականության ւաւմությունը չարադրող Հեղինակը նույնւես «սւիւված է իր կարդին աւրելու այն, ինչ որ աւրած է յուրաքանչյուր Հեղինակ»: 0չականը Հենց այդւես էլ առաջնորդվել է ինչւես «Համաւաւկերը», այնւես էլ ւարµեր դրողների մասին ուսումնասիրությունները սւեղծելիս: Նա կրկին վերաւրում է դրողի ու նրա վերաւրած կյանքը: Ու ոչ թե դրականադիւորեն, դրական մեթոդների նորմերով է վերլուծում, ւեսական դաւողություններով է արժեքավորում դրողի սւեղծադործությունը, այլ առավելաւես անձնական ււավորություններով' Հաճախ ավելի ւեղ ւալով իր աւրումներին, իր ղդացումներին, դրսնորելով ավելի չաւ կիրք ու ղդացում, քան դաւողություններ: Այդ ւաւճառով էլ միչւ չէ, որ կարելի է Համաձայնել 0չականի կարծիքների, առանձին դրողների իրար Հակադրելու ÷որձերի, քմաՀաճ դնաՀաւականների Հեւ: «Համաւաւկերի» առաջաµանում 0չականը ինքն է Հասւաւում, թե իր աչխաւանքի մեջ ւեւք է Հավաւալ «առնվաղն անձնականին արժեքին», µայց իր «դնաՀաւումները, դաւասւանները, դրական դործերու չուրջ» կարող են լինել «վերաքննելի, ÷ո÷ոխելի, նույնիսկ Հիմնովին մերժելի»: Զնայած այդ Հանդամանքին, 0չականի վերլուծումները, անձնական ււավորություններով ու կրքու վերաµերմունքով, ընթերցողին օդնում են դրական երկը ավելի խորությամµ ընկալելու ու մանավանդ ղդալու այն դեղեցկությունները, որ ունի այդ երկը, ն որն այնքան նրµորեն նկաւում է 0չականը արվեսւի մեջ դեղեցկությունը ղդալու իր µնածին ընդունակությունների չնորՀիվ: «ԱրնմւաՀայ քննադաւության մեջ,- դրել է ՎաՀե-ՎաՀյանը, ոչ ոք այնքան կիրք ու կորով ւրամադրեց ասւարեղին, որքան 0չական, ու նան ոչ ոք այնքան խիղախ ծրադիրով իրադործումներու Հասավ, որքան ինք, որ արվեսւադեւի µացառիկ ընկալչությամµ ղդայարանքի մը կրցավ միացնել ծավալուն Հմւություն մը Հայ ն միջաղդային դրականության»: 0չականը դրել է նան Հայ դրականության դասադրքեր

դւրոցի Համար: Գրական երկը վերլուծելիս նա աչակերւների ուչադրությունը սնեռում էր երկի դեղեցկությունների, ւաւկերային Համակարդի, դեղարվեսւական արժեքի վրա, որով էլ սիրելի էր դարձնում դրականությունն ու դրողին: Գրողի ու դրական երկի դնաՀաւման մի կարնոր չա÷անիչ էլ ուներ 0չականը, իր µառով` «իրավը»: իրավ դրող, իրավ դրականություն ասելով` նա Հասկանում էր ճչմարիւը, µնականը, Հարաղաւը, Հայեցին ն կյանքում, մարդկային Հարաµերությունների, Հոդեկան աւրումների մեջ դեղեցկություններ Հայւնաµերող դրականությունն ու դրողին: 0չականի դրաքննադաւական դործերը նույնւես արւաՀայւման լեղվական Հսւակության ւակասի ն չեղումների առաւության ւաւճառով երµեմն դժվար են ընկալվում ն մաւչելի չեն ընթերցողների լայն չրջաններին: Սակայն 0չականը Հայ (ն ոչ միայն Հայ) դրականության իր խոր իմացությամµ, Հայ դրականությանն ու նրա ուսումնասիրության դործին իր µացառիկ նվիրումով, դրականության մեջ արվեսւի դեղեցկությունը ւեսնելու ն վերլուծելու µնածին կարողություններով օժւված ու նան µեղուն քննադաւդրականադեւ էր, Պարույր Սնակի µնութադրությամµ` «Հայ դրականության մեծադույն քննադաւը», որ թողել է մեղ նան դրականադիւական-քննադաւական ւաւկառելի ժառանդություն:

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1920-40-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

1920-ական թթ. ֆրանսաՀայ ու ամերիկաՀայ, իսկ 30-ական թթ. Մերձավոր Արնելքի Հայ դաղթօջախներում իրենց առաջին դրքերով Հանդես եկած երիւասարդ դրողները Ս÷յուռք ւարադրված արնմւաՀայ դրողների Հեւ սկղµնավորում են ս÷յուռքաՀայ դրականությունը, որ 40-50-ական ն Հեւադա ւարիներին նրանց ու նան երիւասարդ նոր դրողների ուժերով ղարդացման նոր չրջաններ է անցնում: Ս÷յուռքաՀայ դրականության ւաւմության մանրամասն ուսումնասիրությունը նկաւելի է դարձնում ղարդացման մի քանի միկրոչրջաններ: 20-30-ական թվականներ, ւաւերաղմի չրջան, Հեււաւերաղմյան ւասնՀինդ ւարիներ, 60-80-ական թթ., ն արդի' դարավերջ ու նոր դարասկիղµ, որոնք առանձնանում են իրենց նկաւելի Հաւկանիչներով, սակայն ընդՀանուր ուսումնասիրությունը թույլ է ւալիս այն µաժանել երկու Հիմնական չրջանի' սկղµնավորման ու կայացման (1920-40-ական թթ.), ն Հասւաւման ու ղարդացման (1950-80-ական ն Հեւադա չրջան):

--ԱՐՁԱկԸ

1920-ական թթ. դրական ասւարեղ իջած ամերիկաՀայ արձակադիրների սերունդը (Համասւեղ, ՎաՀե Հայկ, Բենիամին Նուրիկյան, Արամ Հայկաղ) ֆրանսաՀայ արձակադիրների Հեւ (ՇաՀան ՇաՀնուր, Վաղդեն Շուչանյան, Շավարչ Նարդունի, ԶարեՀ Որµունի, Հրաչ Զարդարյան ն ուրիչներ) սկղµնավորում է ս÷յուռքաՀայ արձակը' թեմա ունենալով ինչւես նախաւաւերաղմյան Հայ դյուղը, արնմւաՀայության ղանդվածային կուորածներն ու աքսորը, այնւես էլ ժամանակակից Հայ կյանքը օւար ա÷երում: 1920-30-ական թթ. ս÷յուռքաՀայ արձակի այս սկղµնավորողներն առավելաւես Հանդես են դալիս մամուլի էջերում: Առանձին դրքերի, ժողովածուների թիվը մեծ չէ, սակայն դրանցից մի քանիսը խոր Հեւք

են թողնում ս÷յուռքաՀայ արձակի Հեւադա ընթացքի վրա: Դրանք են' Համասւեղի «Գյուղը» (1924), «Անձրն» (1929), Հայկի «Հայրենի ծխան» (1930), ՇաՀնուրի «Հարալեղներուն դավաճանությունը» (1933) ւաւմվածքների ժողովածուները, Որµունու «Փորձը» (1929), ՇաՀնուրի «ՆաՀանջ առանց երդի» (1929), Զարդարյանի «Մեր կյանքը» (1934), Շուչանյանի «Ամրան դիչերներ» (1930), Լասի (Լուիղա Ասլանյան) «Հարցականի ուղիներով» (1936) վեւերը: Արձակադիրների առաջին սերունդը դրական µեղուն դործունեություն է դրսնորում նան Հեւադա երկու-երեք ւասնամյակների ընթացքում: Այս սերնդի մի չարք դրողներ էլ, որոնք Հայւնի էին միայն մամուլի էջերից, Հեււաւերաղմյան ւասնամյակներում իրենց Հին ու նոր դործերը Հավաքում ու Հրաւարակում են Հաւորներով (Հակոµ Մնձուրի, Արամ Հայկաղ, Անդրանիկ Անդրեասյան, Սիմոն Սիմոնյան ն ուրիչներ): Անցյալի' նախաեղեռնյան կյանքի խաղաղ օրերը, ջարդի ու աքսորի սարսա÷ները, Ս÷յուռքում Հայ ղանդվածների նյութական ու Հոդեկան ւառաւանքներն են ւաւկերում այդ արձակադիրները' նւաւակ ունենալով µողոքի ձայն µարձրացնել Հայ ժողովրդի նկաւմամµ իրադործված ցեղասւանության դեմ, ցույց ւալ օւար ա÷երում Հայությանը սւառնացող ձուլման վւանդը, անցյալի Հիչաւակների վերակոչումով ու ներկա կյանքի վերլուծումով' դիմադիր կանդնել այդ վւանդին, խորՀել ÷րկության ուղիների մասին: Ս÷յուռքաՀայ արձակի անցած ճանաւարՀի ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ չնայած ւարµեր ւասնամյակներում արծարծված նոր խնդիրներին, այն ունեցել է ւնական Հեւաքրքրություն ներկայացնող խնդիրներ, Հիմնական թեմաներ, որոնք Հուղել են նրան ն՛ 1920-40-ական, ն՛ Հեւադա ւասնամյակներում: Բաղմաթիվ ու µաղմաղան են ս÷յուռքաՀայ արձակում µարձրացված Հարցերը ն µոլորի մասին խոսել Հնարավոր չէ: Դիւարկենք միայն մի քանի, ս÷յուռքաՀայ կյանքի Համար էական նչանակություն ունեցող Հարցեր, առավել կենսական ու կարնոր թեմաներ' ւարµեր արձակադիրներից µերված օրինակներով ն նչանավորների սւեղծադործության դիմադծային ու դիմանկարային վերլուծություններով:

կԱՐՈՏի ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կԱՄ ԳՅՈՒՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ս÷յուռքաՀայ արձակը սկսվեց մի թեմայով, որ դլխավորներից մեկը մնաց նան Հեւադա ւարիներին: կորցրած µնաչխարՀի, արնմւաՀայ դյուղի մարդկանց կյանքի ւաւկերման, անցածի նկաւմամµ անսաՀման կարուի թեման էր դա, որ ունեցավ դեղարվեսւական լիարժեք կերւավորում ն կոչվեց ւարµեր անուններով' կարուի դրականություն, վերՀուչի դրականություն, դյուղադրություն, որոնց իմասւն ըսւ էության նույնն է' ւարµեր են միայն նրµերանդները: Գյուղն էր, անցյալի դյուղը, դիւված կորսւի ցավի ու կարուի ղդացումով: Եվ այն Հանդամանքը, որ այդ թեմայով սկսվեց ս÷յուռքի արձակը, այն դարձավ դլխավորը 20-ական թվականների արձակի Համար ն, թեն ոչ նույն թեժությամµ ու մակարդակով, µայց չարունակվեց Հեւադա ւասնամյակներում, ունեցավ իր արդարացում-ւաւճառները: Ս÷յուռքաՀայ դրական քննադաւության մեջ առաջին ւասնամյակներում առանձին դեւքերում կասկածներ Հայւնվեցին «դյուղադրության» (ւայմանական անվանում է, կարելի է ասել' դյուղի թեմայով դրականության) մասին, իµրն թե այն Հեւ է ւանում մեղ, ղարդացման Հեռանկարներ չունի, թե նեղ աղդայինից ւեւք է դուրս դալ Համամարդկային խնդիրների արծարծման ասւարեղը, անցյալի ÷ոխարեն ւաւկերել նոր կյանքը: Միաժամանակ նույն օրերի քննադաւությունը Հիմնականում ւաչււանեց այդ դյուղադրությունը, այն Համարելով Հայ ոդու ու Հայեցի դրականության ւաՀւանման դլխավոր ւայմանը: Գյուղադրության ւաւճառները ուրիչ էին. նախ, ինչւես միչւ, դրականությունը Հեւ է նայում իր անցյալ ÷որձին, ավանդներին: Արդեն մարսված ու մչակված թեմաները ձդող են ու Հարաղաւ: Հայ դյուղը ն իր Հողի վրա քրւինք թա÷ող Հայ դյուղացին մեր նոր դրականության դլխավոր թեման էր եղել: ԱրնելաՀայ ու արնմւաՀայ այսւես կոչված «դյուղադրությունը» արդեն սւեղծել էր որոչակի ավանդներ, որոնք ն՛ դայթակղիչ էին, ն՛ միննույն ժամանակ չարունակման կարիք ունեին: Եվ աՀա 20-30-ական թվականներին նս այդ ավանդները չարունակողներ դւնվեցին երկու Հաւվածների դրականությունների մեջ էլ, թեն այս դեւքում արնելաՀայ ն արնմւաՀայ անվանումների ÷ոխարեն ունեինք խորՀրդաՀայ ն ս÷յուռքաՀայ անվանումները: ԱրնելաՀայ (ն ոչ միայն) դյուղադրության µնական չարունակությունն էր խորՀրդաՀայ դրականության առաջին ւասնամյակների դյուղադրությունը: Աµովյանի, Պռոչյանի, Ճուղուր68

յանի, Ադելյանի, Մուրացանի ու Թումանյանի ն այլոց ավանդների նոր ղարդացումն էր Զորյանի ու Բակունցի սւեղծադործությունը' նոր ժամանակների, նոր Հոդեµանության Հավելումով: ԱրնմւաՀայ դյուղադրության (Մչո Գեղամ, Թլկաւինցի, Մելքոն կյուրճյան, Ռուµեն Զարդարյան) Հավաւարիմ չարունակողները եղան ս÷յուռքաՀայ դրականության առաջին սերնդի ներկայացուցիչները' Համասւեղը, Հակոµ Մնձուրին, Վաղդեն Շուչանյանը, Բենիամին Նուրիկյանը, ՎաՀե Հայկը, Շավարչ Նարդունին: Նկաւենք խորՀրդաՀայ ու ս÷յուռքաՀայ դյուղադրության դլխավոր ւարµերությունը: Առաջինը Հայ դյուղացու ավանդական Հաւկանիչներին ավելացնում էր դյուղացու (Հեղա÷ոխությանը նախորդող ու Հեւնորդող չրջանի) կյանքի ու Հոդեµանության նոր Հաւկանիչները, չարունակում էր իր Հողի վրա իր դոյությունը ւաՀւանող Հայի կենսա÷իլիսո÷այության դեղարվեսւական կերւավորումը, երկրորդը µերում էր սոսկ անցյալ' մինչն 1915-ի դյուղի կյանքի ւաւկերը (արնմւաՀայ դյուղը այլնս դոյություն չուներ), սւեղծում էր µացառաւես վերՀուչի դրականություն: ԽորՀրդաՀայ դրողի' Հին ու նոր դյուղի դրական կերւավորումը նւաւակ ուներ նոր սերնդին ÷ոխանցել Հայ դյուղացու դարերով Հասւաւված կենսա÷իլիսո÷այությունը' դաչինքը Հողի ու երկրի Հեւ, կենսասիրությունը, Հավաւն ու երաղանքը, սւեղծարար ոդին' որւես անկաււելի ժառանդություն նոր կյանքի սւեղծման ճանաւարՀին: Աւա' ցույց ւալ նրա առօրյան, նրա ւքնությունը, վերա÷ոխվող կյանքի ու Հոդեµանության լիցքերը' Հանուն դալիքի: Ս÷յուռքաՀայ դրողը աւավինում էր անցյալ դյուղին. Հին Հուչերն ու ււավորություններն էր Հանձնում թղթին: Գրում էր մարդկանց Համար, որոնք իրենց ուքի ւակ չունեին Հայրենի Հողը, որ Հերկեին ու ցանեին, որի վրա µարձրացնեին Հայրենական նորոդ ւունը: Պաւկերում էր կորցրած (թեն անդարձ, µայց դւնելու Հավաւով) ւունը, Հայրենի դյուղը, ւոՀմիկ սովորույթները, µնաչխարՀի ու մարդկային Հոդիների դեղեցկությունները: կորցրածը վերակերւվում էր անսաՀման կարուով, մեղմաւարար թախիծով, ցավով ու µողոքով: ԱՀա թե ինչու այն Հավասարաւես կարող էր որակվել որւես կարուի, նան ցավի ու µողոքի դրականություն: կարու, որ ւիւի մեծ նւաւակին ծառայեր, Հայի Հոդում ւիւի ւաՀեր Հայրենի դյուղի, իր նախորդ կենցաղի ղդացողությունը, որւեսղի նա չխորթանար, չօւարվեր, չդաւարկվեր Հայրենականից. չէ՞ որ դաւարկ Հոդին, էության դաւարկությունը Հեչւ է լցվում ուրիչով, օւարով: Ուրեմն

անցյալ դյուղի ւաւկերով ս÷յուռքաՀայ դրողն ըսւ էության ուծացման վւանդի դեմ ւաւնեչ էր µարձրացնում: Անցյալի, այլնս դոյություն չունեցող կյանքի ւաւկերումը սւանում էր միանդամայն նոր, արդիական µովանդակություն, ւաւասխանում էր ներկայի, ս÷յուռքաՀայ կյանքի Հարցերին: Ուրեմն քննադաւությունը երµեմն ղուր էր ւադնաւում, թե անցյալ դյուղին անդրադառնալով, դրողները Հեռանում են µուն Ս÷յուռքի Հոդսերից, ներկայի Հոդեµանության, նոր Հերոսի կերւման դլխավոր նւաւակից: Արդեն Հայւնի է, որ անդամ Հեռավոր անցյալին դիմելով' ւաւմավիւասանները ւաւասխանում են ներկա կյանքի առաջադրած Հարցերին: Ս÷յուռքաՀայ դյուղադրությունը µերում էր µնավ էլ ոչ նոր, սակայն նորովի մի ÷իլիսո÷այություն' չաւ Հարմար օրերի Հոդեµանությանը, Հայ մարդու ն իր µնաչխարՀի, կամ ընդՀանրաւես մարդու ն Հողի դաչինքի ÷իլիսո÷այությունը: Մարդը կաւարյալ է իր Հողի Հեւ մւերմությամµ. ւոկեցիր նրան իր Հողից, նա կչորանա, ինչւես արմաւաՀան եղած ծառը, օւար Հողի վրա դրեցիր, չի արմաւակալի կամ կդառնա ուրիչ: Ս÷յուռքաՀայը իր ուքերի ւակ չուներ Հայրենի Հողը, որից սնունդ առներ: Հեւնաµար նրան Հոդեկան սնունդ, Հայրենիք էր Հարկավոր: Ու եթե այն խլված էր նրանից, դոնե ւիւի ունենար իր Հոդեկան Հայրենիքը: ԱՀա դյուղադրությունը նրան ւալիս էր իր նախկին Հայրենիքի կենդանի ւաւկերը' որւես Հոդեկան Հայրենիք: Գրականության մեջ լավ ւաւկերված արնմւաՀայ դյուղը ւիւի թրթռուն ւաՀեր Հայրենականի ղդացումը ւարադիր Հայի սրւում: ինչ-որ ւեղ դա խաµկանք էր, µայց անՀրաժեչւ խաµկանք: Պիւի ամուր ւաՀվեր կորցրածի Հեւ կաւը, ւեւք է երկարաձդվեր այդ աւրումը մինչն երաղված վերադարձը: Եվ որւեսղի այդ դրականությունը Հասներ իր դժվարին նւաւակին, անՀրաժեչւ էր, որ կորցրած դյուղն ու µնաչխարՀը վերակերւվեին ռեալիսւական թանձրությամµ, µայց նան ռոմանւիկ երաղներով, դեղեցկությունների նրµերանդներով, մանրամասն ու ամµողջական, µոլոր դծերով ու նրµադծերով, Հարաղաւ ու µաղձալի: Հեւնաµար, սխալվում էին նրանք, ովքեր այդ նոր' ս÷յուռքաՀայ դյուղադրությունը կաւում էին նախորդ' արնմւաՀայ դյուղադրությանը, Համարում նրա սոսկական չարունակությունը, Հեւնաµար' ժամանակավրեւ, քանի որ' ո՞ւմ է ւեւք այն կյանքի ւաւկերը, որ այլնս դոյություն չունի: Արդեն ւեսանք, որ այն ոչ ժամանակավրեւ էր ն ոչ էլ' նույնական: Անցյալի թեման արծարծվում էր նոր Հոդեµանության ընկալմամµ, նոր օրերի խնդիրների դիւանկյունից:

ԱրնմւաՀայ դրողը (Թլկաւինցին, Զարդարյանը կամ մեկ ուրիչը) դյուղացուն քաղաքական ու սոցիալական անաղաւությունից ÷րկված ւեսնելու Հույսով, նրան օդնելու մւաՀոդությամµ, նրա Հոդսերից էր խոսում: Հեւնաµար կյանքի թերությունների, սոցիալական ն այլ ճնչումների ւաւկերները ներկայացվում էին քննադաւական մուեցումով: Մինչդեռ ս÷յուռքաՀայ դրողը ւաւմում էր իր կորցրածի մասին, ինչ-որ ւեղ µանասւեղծականացնելով իրականությունը, ցավով ու կարուով. ո՞ւմ քննադաւեր ն ինչո՞ւ Համար: Նրա քննադաւությունը միադիծ էր, սւեղծված կացությունից, ավերման ու կործանման, թուրքական µարµարոսության դեմ էր: Նոր դյուղադրությունը Ս÷յուռքի դրողի Հոդեµանության ծնունդ էր, Հեւնաµար ւարµեր էր արնմւաՀայ դյուղադրությունից: Ս÷յուռքաՀայ դրողը մինչն 1915 թ. Հայրենիքում կամ Հայրենիքից Հեռու աւրող արնմւաՀայ դրողը չէր, որ կարուում էր Հայրենիքին, Հիչում ն մւածում նրա մասին: Նա Հայրենի դյուղից քչված մւավորականն էր, իսկ Հայրենի դյուղը այլնս չկար. նրա կարուը ւառաւանք էր, ն այդ ւառաւանքով էր վերակերւում դյուղաչխարՀը իր դրականության մեջ: Ուրիչ Հասցեով էր ուղղված այդ դրականությունը' օւար քաղաքներում թա÷առող Հայրենաղուրկ ղանդվածներին: Այդ նրանց ու նան իր երաղանքի, ւենչի Հասւաւումն էր' աւրել ու սւեղծել Հայրենական Հողի վրա: Ս÷յուռքաՀայ արձակը 20-40-ականներին ն Հեւադայում ւվեց այդւիսի դյուղադրության չաւ օրինակներ: Հայրենի դեղեցիկ µնաչխարՀի ու նրա մարդկանց Հոդեկան դեղեցկությունների, խաղաղ, սւեղծադործ մարդկանց ու µարµարոս ոդու Հակադրությամµ µաղմաթիվ էջեր կան Հ. Մնձուրու' «կաւույւ լույս», «Արմւան», «կռունկ, ուսւի՞ կուդաս», Համասւեղի' «Գյուղը», «Անձրն», Բ. Նուրիկյանի' «Այդեկութք», Վ. Հայկի' «Հայրենի ծխան», Ա. Հայկաղի' «Ցեղին ձայնը» ժողովածուներում, Վ. Շուչանյանի' «Ճերմակ Վարսենիկ», «0րերը դեղեցիկ չեն» վեւերում, Շավարչ Նարդունու «Հեքիաթներու ալµոմ», «Մեղեդինե՛ր, մեղեդինե՛ր», «Բանե՛ր, µանե՛ր, ի՛նչ µաներ» ժողովածուներում ն այլոց դործերում: Գյուղադրության մեջ երµեմն նկաւվող միւումը' դյուղական կյանքի, կենցաղի, սովորույթների մանրակրկիւ ւաւկերումը նւաւակային էր' իրականության մեջ կորցրածը ւաՀել դրականության մեջ, ÷րկել սերունդների Համար: Եվ, վերջաւես, իղուր էր առանձին դեւքերում եղած այն մւաՀոդությունը, թե ս÷յուռքաՀայ արձակի Հուչադրական, դյուղադրա71

կան Հակումը կարող է Հանդեցնել աղդային սաՀմանա÷ակության, քանի որ իսկական դրականությունը ւեւք է արծարծի Համամարդկային դաղա÷արներ: Զո՛ւր մւավախություն: իսկական դրականությունը (ՀանրաՀայւ է) Հենց աղդային ձնի մեջ է դրսնորում իր Համամարդկային µովանդակությունը: ԱրնմւաՀայ դյուղն ու դյուղացուն, Հողի Հեւ նրա դաչինքը, նրա մարդկային սերերը ու Հայ դյուղացու նկաւմամµ կիրառված µարµարոսությունը ւաւկերող ս÷յուռքաՀայ լավադույն արձակը µարձրացնում էր Հենց Համամարդկային մւաՀոդություններ: Դա մարդու, նրա սիրո ու ւառաւանքի դրականություն էր, մարդուն µարձրացնող դրականություն, անարդարության դեմ µողոքի, աչխաւանքի, արարումի, Հայրենի Հողի ւաչւամունքի, մարդկային լավադույն Հաւկանիչների Հասւաւման դրականություն, որ ղոււ Հայեցի լինելով' Հասւաւում էր Համամարդկային իդեալներ: Այդւիսիք են Համասւեղի, Մնձուրու, Շուչանյանի, Հայկի, Հայկաղի ու այլոց լավադույն սւեղծադործությունները: --կարուի դրականության կամ դյուղադրության սկղµնավորումը կաւվում է Համասւեղի անվան Հեւ. առաջինը նրա երկու դրքերն էին' «Գյուղը» (1924) ն «Անձրնը» (1929): Նա եղավ ու մնաց (Հակոµ Մնձուրու Հեւ, որն իր լավադույն դործերը սւեղծեց ավելի ուչ' Հեււաւերաղմյան չրջանում) ս÷յուռքաՀայ դյուղադրության ամենամեծ դեմքը, սակայն «դյուղադրությունը» անՀաւական ոդնորության արդասիք չէր, այն ընդՀանրական երնույթ էր, ամµողջական Հոսանք, որին իրենց մասնակցությունը µերեցին ւարµեր դաղթօջախների չաւ արձակադիրներ: Նախաեղեռնյան չրջանի արնմւաՀայ դյուղը իր µնաչխարՀով ու մարդկային ճակաւադրերով կերւավորվեց նան ՎաՀե Հայկի, Բենիամին Նուրիկյանի, Վաղդեն Շուչանյանի, ՀովՀաննես Ավադյանի, Շավարչ Նարդունու, Արամ Հայկաղի ու այլոց սւեղծադործություններում:

ՎԱՀԵ ՀԱՅԿԸ (1896-1983), որ նույնւես ամերիկաՀայ դաղթօջախից էր, Հայրենական ւաւկերների առանձին դրքով Հանդես եկավ 1930 թ.: Ժողովածուն խորադրված էր' «Հայրենի ծխան»: ՎաՀե Հայկը ծնվել է Արնմւյան Հայասւանի Խարµերդ քաղաքում 1896 թ.: Ավարւելով ւեղի Հայւնի «Ե÷րաւ» քոլեջը' 1915-ին ւեղա÷ոխվում է Պոլիս' ուսումը չարունակելու, սակայն Հալածանք72

ների ւաւճառով սւիւված է լինում թաքնվել մինչն ւաւերաղմի ավարւը: 1919-22 թթ. մասնակցում է ւոլսաՀայ աղդային-մչակութային կյանքի ղարթոնքին: Բեմալական խսւությունների ւաւճառով Հեռանում է Պոլսից: Անցնում է Հունասւան, աւա' ԱՄՆ: Սովորում է Բոսւոնի Համալսարանում' միաժամանակ թղթակցում Հայ մամուլին: Համալսարանը ավարւելուց Հեւո Հրավիրվում է խմµադրելու կալիֆոռնիայի «Նոր կյանք» (Հեւադայում «Նոր օր» թերթը): Նույն «Հայրենի ծխան» խորադրով ՎաՀե Հայկը Հեւադա ւասնամյակներում Հրաւարակում է ւաւմվածքների նս չորս Հաւոր, դրում է µանասիրական, ւաւմադիւական ուսումնասիրություններ, դրական դիմանկարներ, ււավորություններ, որոնք լույս են ւեսնում առանձին մեծածավալ դրքերով, ինչւես «Ֆրեղնոյի Հայ դաղութը», «Խարµերդ ն անոր ոսկեղեն դաչւը», «Լուսավոր դեմքեր մեր օրերուն վրա» ն այլն: ՎաՀե Հայկը մաՀացել է 1983 թ.: Հայրենի µնաչխարՀը, դյուղը, նրա մարդիկ ՎաՀե Հայկի արձակում վերակերւված են Հայրենաµաղձ ւարադրի Հայացքով: Հայրենի Հուչերը, Հեքիաթներն ու ղրույցները, նա ւաւմում է խոր ղդայնությամµ, µանասւեղծական ներչնչանքով, կորուսւի ւառաւանքի ցավով, թանձր կարուով, «վերադարձի երանությամµ»: «Հայրենի ծխան» դրքերով Հայկը նւաւակ ուներ մւնել ս÷յուռքաՀայ ղանդվածների մեջ, «այցի դնալ Հայրենակարու ւնակներ, Հնչեցնելու Համար Հոնւեղվանքը ընւանի ն մւերիմ ւաղեր, վերցված մեր ավանդական մեղանույչ ÷անդիռեն»: Հայրենի դյուղի, µնաչխարՀի ւաւկերներում («Այդին ու այդեկութքը», «Սրµոյն Հակոµա», «իմ դարունս, իմ սերս», «Աղµյուրի մը Հին օրերը», «Վարդավառ, ճրադդ վառ» ն այլն) Հայկը ներկայացնում է երկու իրավիճակ' չեն ու ծաղկուն դյուղը ն ավերակված դյուղը: Նա կողք կողքի է դնում չենն ու ավերվածը, ն Հակադրությունը ծնում է ցավի ու կարուի խոր կսկիծ, որ դրողինն է ու ÷ոխանցվում է ընթերցողին, ն Հաւկաւես նրանց, ովքեր քչվել են Հայրենի դյուղից' ծնելով µողոքի ու ղայրույթի ղդացումներ անարդարության, դաղթի ու աքսորի, եղեռնի ու ջարդի դեմ: «Այդին ու այդեկութքը» ւաւկերում դրողը ներկայացնում է իր դյուղի մարդկանց, Հողաւաչւ դյուղացուն, իր ւանն ու այդուն արմաւներով կաւված Հայ աչխաւավորին' իր Հորը, որ «օրօրոցեն ճանչցեր էր այդին», «անոր թու÷երուն Հեւ էր մեծցեր», «ւարմանի ու երիւասարդ օրերեն իր սիրւն ու քրւինքը ւվել էր անոնց»: Ու µնականաµար աչխաւավորի ջերմ սիրով էր նվիրված իր այդուն:

«Երµ ձմեռը կաւղեր ն աղµյուրները քարանային, Հայրս կը մթադներ, դլուխը ծռելով ւաւուՀանին... Հառաչանքով կը նայեր դուրսը, լեռներուն, այդիներուն...»: Աչխաւավորի թա÷ած քրւինքի, դուրդուրու վերաµերմունքի դիմաց այդին լիառաւ վարձաւրում էր իր µերքով' «ամµողջ ւարին այդիին µարիքներով չեն էր ւունը, կյանքը կը սաՀեր դոՀունակության, սիրո ն երդի մեջ»: Բանասւեղծական ներչնչանքով դրողը ւաւկերում է աչխաւանքից ծնվող µերկրանքը, µնության դեղեցկությունները, դարնան դիչերները, երµ «ամեն քար երկունք մը կը ծածկեր, ամեն դուղձի դիրկ կյանք մը կ'արթննար, ծառերն ու թու÷երը Հոդի կ'առնեին ու կարուի անՀուն դողով կը Համµուրվեին...», այդեկութքի օրերը, երµ «այդին կը քաղցրանար ու կը ծանրանար», աչունը, «երµ կը µխլւար այդեսւանն ամµողջ-դաչւերուն Հարսանիքն էր»: Բայց այս դեղեցիկ, Հովվերդական ւաւկերները Հուչ են, քանի որ Հիմա այդ դյուղը ավերված է: Եղեռնի խորչակն է անցել այնւեղով ն..., «Հիմա լքված է ան, մեր այդին, ինչւես µոլոր այդիները, դարունն ալ, աչունն ալ' այրի ու խուան: Ոչ ծերունիի մը քրւինքը կը µեղնավորե ն ոչ ալ մանկական աղաղակ մը կենդանություն կը թա÷ե Հոն»: Զորացել, ամայացել է այդին, սողուններն են Հիմա µնակվում այնւեղ, խաղողի թ÷երը ÷ոթորիկը խլել է «ու առել ւարեր չես դիւեր ուր», իրենց ւերերի նման: Եվ Հայրենակիցների, ավերված ւան ու այդու անմոռաց Հիչաւակները, որւես կարու, կսկիծ ու մորմոք խոցում են դրողի սիրւը: «Անոնք չկան ալ, այդին ալ չկա, իմ սիրւս միայն մնաց այդ օրերեն ն Հոդիներեն ÷րթած ÷չրանքի մը ւես, որ արցունքով կը կանչե այդին, մանկությունը ու անոնց կաւված Հեքիաթները: Այլնս անդարձ են նրանք, չկա այդին, չկան ծաղկեցնող ձեռքերը: Գրողը խորՀում է դւնել ծեր մարդկանց, մամիկների, որ անդիր ու անխաթար դիւեն այդ Հեքիաթը, ն նրանց երաղն ու կարուը կրկին վերաւրել ու ւաւմել µոլոր «ւարւղնած Հոդիներուն»: Հայկի ւաւկերներում ու ղրույցներում այդ երաղն ու կարուը այնւես է ծ÷ում ու ալիք ւալիս, որ «խանդարում» է Հեղինակին, Հանդիսւ ու խաղաղ, առանց ղեղումի ու արցունքի ւաւմել Հայրենի Հուչերը:

Վ ԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆԸ, որ իր արձակում դլխավորաւես կերւեց ս÷յուռքաՀայ մւավորականի կերւարը, քիչ անդամ չէ, որ Հուչի ճանաւարՀով եւ նայեց իր մանկության ւաւկերներին, խաղաղ օրերի ւաՀերին, Հայրենի դյուղաքաղաքի µարքերին ու մարդկանց, եւ նայեց սիրո ու կարուի մի այնւիսի ղդացումով, որ անմիջաµար ÷ոխանցվում է ընթերցողին: «Ճերմակ Վարսենիկ» ու «0րերը դեղեցիկ չեն» վեւերի մեջ ամµողջությամµ ն ուրիչ արձակ դործերում մասնակիորեն նա ւաւկերեց Հայրենի դյուղաքաղաքի ու Հայրենի վայրերի կյանքը, մարդկային ուրախ ու անուրախ օրերի միասնությամµ, ւխուր ու ծանր ճակաւադրերի դոյությամµ, մարդկանց առաքինությունների չեչւադրումով, լուսավորելով դրանք իր սիրո ու կարուի լուսարձակով, մոռանալով կամ միւումնավոր ձնով անւեսելով քաղաքական, սոցիալական ու այլ կարդի Հանդամանքներ, Հարուսւի ու աղքաւի ւարµերություն, կյանքի դժվարություններ ն այլն («0րերը դեղեցիկ չեն»): Շուչանյանի միւումն էր' վերակերւել այդ կյանքը իր ռոմանւիկ դեղեցկության մեջ, դիւել Հայ մարդուն որւես µնության անµաժան մաս, Հողաւաչւ ու սւեղծող, Հոդեւես Հարուսւ, ընդունակ մեծ սիրո ու նվիրումի, մարդասեր ու µարի (Հիչենք թեկուղ վեւի Հերոսներից' Ծուռ կարաւեւին): Հայ մարդու' Հողի ու աչխաւանքի Հեւ ունեցած անխղելի դաչինքի, խաղաղ օրերի Հայ կյանքի նկաւմամµ ցավաւանջ կարուի ու սիրո մղումով է սւեղծվել նան «Ճերմակ Վարսենիկը» վեւը: Բ ԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆԻ 1920-30-ական թթ. դրած ւաւմվածքների ժողովածուի («Այդեկութք», 1937) չաւ էջեր ընթերցողին ւեղա÷ոխում են Հեւ, նախաեղեռնյան օրեր, Հայրենի դավառ: Նուրիկյանը ծնվել է 1897 թ. Խարµերդի Հյուսեյնիկ դյուղում, նախնական կրթությունը սւացել է ծննդավայրում, աւա սովորել Խարµերդի դւրոցում' աչակերւելով Թլկաւինցուն: 1913-ին մեկնել է ԱՄՆ: Աչխաւել ու միաժամանակ սովորել է' ավարւելով նախ դւրոցը, աւա կոլումµիայի Համալսարանի դրական µաժինը, 1920 թ.' «Պսակավոր արվեսւից» ւիւղոսով, իսկ մեկ ւարի Հեւո սւացել «Մադիսւրոս արվեսւից» կոչումը: Հեւադայում ղµաղվել է առնւրական դործով, միաժամանակ ամերիկաՀայ մամուլում ււադրել ինքնուրույն սւեղծադործություններ ն թարդմանություններ: 1936 թ. նա Հիմնել ու խմµադրել է «Նոր դիր» Հանդեսը, որը կարնոր դեր է խաղացել ս÷յուռքաՀայ դրական-Հասարակական կյանքում: «Այդեկութք»-ում, աւա Հեւադա ւաւմվածքներում Նուրիկյանը

ւաւկերեց նան Ամերիկա Հասած Հայ մարդու կյանքը, նրա սոցիալական վիճակն ու Հոդեկան ւառաւանքները, սակայն «Այդեկութքի» դլխավոր խնդիրը դյուղը վերակերւելն էր, Հայրենի Հյուսեյնիկը կենդանացնելը, թղթին Հանձնելը Հայրենի Հիչաւակները' «÷րկելու Համար վերջին ÷չուրները ժողովրդի կյանքին, որուն մեկ խոչոր Հաւվածին ճրադը մարեր է ալ իր Հին Հողերուն երեսեն»: ԱՀա թե ինչու Նուրիկյանը ավելի չաւ վերՀիչում է իրական դեւքեր ու մարդկանց, քան սւեղծում դրական կերւարներ, թեն այդ վերՀուչերը' կարուի չաղախով, µերում են կենդանի կերւարներ ու խլրւուն կյանք ն նույնքան դրական են, որքան իրական: Նույն նւաւակով Նուրիկյանը կարնոր ւեղ է ւալիս դյուղական µնանկարների, կենցաղի, µարքերի, սովորույթների նկարադրությանը, առօրյա կյանքի մանրամասներին' անդառնալիորեն կորցրածը ամµողջականորեն ներկայացնելու Համար: Եթե Համասւեղը Հայրենի դյուղաչխարՀը կենդանացրեց մարդկային µնավորությունների Հոդեµանական նուրµ վերլուծումներով' կենցաղը ւաւկերելով որւես օժանդակող ւայման ու Համաւաւկեր, աւա Նուրիկյանը ձդւեց Համաւաւկերի ամµողջացմանը' չմոռանալով երµեմն նան Հոդեµանական կողմը: Այսւիսի մուեցումով էլ' Նուրիկյանը Հասավ Հաջողության. նրա ւաւկերած դյուղը մնում է ընթերցողի Հիչողության մեջ, նրա Հերոսները ընթերցողի Համար դառնում են սիրելի մարդիկ: Հայրենի դյուղը Հեղինակի Համար մչւաւն քաղցր Հուչ է, անուչ Հեքիաթ, անմոռաց ու ցանկալի ւեսիլ, որ Հայւնվում է նրան' ւանդուխւ դրողին, քնած թե արթմնի: «Պանդուխւի մը օրադիրը» խորադրով դրառումներում (Հասկանալի է' ւանդուխւը ինքը Նուրիկյանն է) Հեղինակը Հաճախ է ւրվում ւեսիլին. «Երեկ դիչեր մեր դեղն էի նորեն: Մադլցեցա դեղին կռնակը նսւած Աղվես լեռան դադաթը: ԱՀա մեր դեղը աչքիս առջն...»: Դիւում է դյուղի Համայնաւաւկերը. «... ինչ լավ առիթ էր կարուս առնելու...», µայց Հանկարծ դիմացի ծառից կարմրալանջ թռչունի ձայնը արթնացնում է նրան: 0րադրի չարունակվող ւողերը ցավով ու ա÷սոսանքով են ւարուրված. «Անւիւան կարմրալանջ, ինչո՞ւ կւրեցիր լուսեղեն թելը իմ անուչ երաղիս, իմ ւեսիլքիս...»: Հայրենի դյուղի ւեսիլները Հաւված առ Հաւված կենդանանում են Նուրիկյանի չաւ ւաւմվածքներում: Այդւես, վերՀուչի µեկորներով էր ւաւկերում Հայրենի դյուղաչխարՀը նույնւես խարµերդցի ՎաՀե Հայկը:

Է ԴՈՒԱՐԴ ՊՈՅԱՃՅԱՆԸ նույնւես Հայ դյուղը ն նրա մարդկանց ÷որձեց կենդանացնել իր դրականության մեջ. սկղµնաւես µանասւեղծություններում, որ ՀեւմաՀու` 1984-ին Հավաքվեցին «Ծննդավայր կորուսյալ» դրքում, աւա` 1940-ականներին դրված ւաւմվածքներում, որ նա լույս ընծայեց 1948-ին` «Հողը» խորադրով ժողովածուի մեջ ն Հեւադա ւաւմվածքներում, որ լույս ւեսան «Տոմար ւարադրի» դրքում (1963): Երկու ժողովածու` Հայրենի դյուղի µնաչխարՀի ու նրա մարդկանց մասին: Մի դեւքում` Հիչաւակները, կյանքով լեցուն մարդկանց ցայւուն կերւարներ, մյուս դեւքում` Մուսա Լեռան դյուղերից ւեղաՀանված, Այնճարում կամ այլուր աւասւան դւած ւանդուխւներ` Հոդսաչաւ ու կարուաµաղձ: Եվ նրանց ւառաւանքն ու կարուը: Եվ Հեղինակի անսաՀման կարուը կորցրածի` «ծննդավայր կորուսյալի», ն Հոդեմաչ սերը «Հրաչալի ւանդուխւների» նկաւմամµ: կորուսյալ Հայրենիքի, Հայրենի դյուղի ւաւկերներում Հեղինակի դերիվեր ղդացումը Հողի ու մարդկանց դաչնությունն է, Հմայքը, Հողի սերը` իրականի ու ոդեղենի միասնության ընդդծումով: Հողը` որւես խորՀուրդ ու խորՀրդանիչ մեր դոյության: «Հող` ն մարդիկ. Հող` ն ամեն µան....»,- այսւես է սկսվում «Հողը» դիրքը, իսկ չարունակության մեջ այն կենդանանում է, անձնավորվում, մարդկային ւեսք ու Հոդի սւանում. «Մեր դյուղը մարմին մը ուներ ն նախչուն ղդեսւներ, Հոդի մը ն խառնվածքի ցայւուն դիծեր»: Եվ դյուղը իրաւես կենդանանում է` µնության դույներով, ւարվա եղանակների Հանդերձներով ն մարդկանցով` կենդանի, դործուն կերւարներով, որ չարունակում են այդւիսին մնալ նան ւարադրության մեջ` դոյաւնելու Հոդսերի µեռան ւակ ն Հայրենական ւան կարուի Հեղձուկով («Անլուր Հայրենախւի կայան է Այնճար»): Պոյաճյանը Մուսա Լեռան Խըւըր-Պեկ դյուղից էր: Ծնվել է 1915ին: Այն դժվար օրերին ւեղա÷ոխվել են Պորւ Սաիդ: Պաւերաղմի ավարւից Հեւո վերադարձել են ծննդավայր, ուր ն սւացել է նախնական կրթությունը: 1930-35 թթ. սովորել է Բեյրութի Հայ ճեմարանում, այնուՀեւն ամµողջ կյանքում ղµաղվել է ուսուցչական ու խմµադրական աչխաւանքով: Զդալի է նրա մասնակցությունը լիµանանաՀայ դրական չարժմանը` արձակ ու չա÷ածո µանասւեղծություններով, ւաւմվածքներով, քննադաւական ու Հրաւարակախոսական Հոդվածներով, որ Համարձակ, որոնող սւեղծադործողի, Հայրենասեր Հայի խառնվածքի արդյունք էին: Մերձավոր Արնելքի Հայ µանասւեղծության ընդՀանուր Համա77

ւաւկերում 1940-ականներին իր ւեսակով առանձնանում է Պոյաճյանի «Սեր ն վիչւ» (1944) ժողովածուն: Այն µովանդակային ն արւաՀայւչական առումով քերթվածների նոր որակ էր` անկաչկանդ, Հախուռն, ւաւկերալից Հուղումների ու խոՀերի Հոսքով` աղաւ ուանավորի Հնարավորությունների լիարժեք օդւադործմամµ: Ուանավորի այդ ւեսակը, այդ ոճը նա չարունակեց նան 5060-ականներին դրված µանասւեղծություններում, որոնք, ցավոք, ավելի Հակված էին դեւի Հրաւարակախոսություն ն ավելի երկարաչունչ էին: Մինչն իր կյանքի վերջը` 1966 թվականը, Պոյաճյանը լույս ընծայեց նս մի քանի դիրք:

ԶԱՐԴԵՐի, ԱԲՍՈՐի ՈՒ ՈՐԲՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐՀՈՒՇԵՐԸ

ՎերՀուչի դրականությունը, µնականաµար, մինչն 1915-ի Հայ կյանքի ւաւկերմամµ չէր կարող ավարւվել: Պիւի ւաւմվեր նան Հեւադա օրերի մասին, ջարդերի, աքսորի ւարիների, ղանդվածների թա÷առումների, որµացած մանուկների ու անվերջ «մաչումների» մասին: Ս÷յուռքաՀայ արձակում կուորածների ու աքսորի թեման միչւ չէ, որ արծարծվեց թեմաւիկ առանձնացումներով ու ընդդծումներով: Ծանր, դժոխային օրերի ւաւկերները դրեթե միչւ կերւավորվեցին նախորդ' խաղաղ աչխաւանքի ու սւեղծումի օրերի ւաւկերների Հեւ: Համասւեղի, Նուրիկյանի, Հայկի, Շուչանյանի, ավելի ուչ Արամ Հայկաղի, Հակոµ Ասաւուրյանի, Անդրանիկ Անդրեասյանի ու այլոց չաւ դործերում եղեռնը ւաւկերվեց նախորդ, երµեմն էլ Հեւադա օրերի ղուդորդումով: Պաւկերվեց Հակադրությամµ' Հայ դյուղացին իր µնական կյանքի մեջ ն Հանկարծ վրա Հասնող վայրենի սւանդը, չեն ու լիաµուռն կյանքը ն ավերումը. օրինակ, Համասւեղի «Զրույց չունի մը Հեւ», Հայկի «Այդին ու այդեկութքը», Շուչանյանի «Ծառեր ծլարձակ» ն այլ դործեր: Նմանաւիւ դործերի մեջ առանձնանում է Արամ Հայկաղի «Տիոնիկը» ւաւմվածքը:

Ա ՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶԸ (Զեքեմյան) ծնվել է Շաւին-ԳարաՀիսարում 1900 թ.: 1915-ին կորցնելով ծնողներին' աւասւան է դւել ՇաւինԳարաՀիսարի µերդում, մասնակցել նրա Հայւնի Հերոսամարւին: Հրաչքով ÷րկվելով ն առերես իսլամություն ընդունելով' չորս ւարի

աւրել է Բուրդիսւանի թուրքերի ու քրդերի մեջ: 1919-ին ÷ախչում է Պոլիս, աւասւան դւնում որµանոցում, աւա մւնում կեդրոնական վարժարան, սակայն ուսումը կիսաւ թողնելով' մեկնում է ՆյուՅորք, ղµաղվում լուսա÷որանկարչությամµ: 1920-ականների կեսերից ամերիկաՀայ մամուլում նա ււադրում է ւաւմվածքներ, իսկ 40-ական թթ. վերջերից' դրքեր: Նրա դրչին են ւաւկանում «Ցեղին ձայնը» (երկու Հաւորով, 1949 ն 1954), «Շաւին-ԳարաՀիսար ն իր Հերոսամարւը» (1957), «Զորս աչխարՀ» (1962), «Պանդոկ» (1967), «կարու» (1971), «Զորս ւարի Բուրդիսւանի լեռներուն մեջ» (1972), «Երջանկություն» (1978) ն այլ դրքեր: Ս÷յուռքում լայն ճանաչում դւած դրողը մաՀացել է 1986 թ.: «Տիոնիկը» ւաւմվածքի Հերոսի' Տիոնիկի կյանքն ու վախճանը ասես խորՀրդանիչ է, մի Հայ չեն դյուղի խաղաղ օրերի ու սւանդի խորՀրդանիչ: «իր երիւասարդության ւարիներուն արւն ու արորը սիրող» այս մչակը, քառասունն անց, որի ամուսնությունը չէր սւացվել, աչխաւանքից չէր խուսա÷ում, ինչ դործ էլ ւային' կաւարում էր, «Հոդիով µարի ու մանուկ» էր: Աւրում էր դյուղը իր ուրախություններով ու Հոդսերով, աւրում էր Տիոնիկը' դոՀ, որ կարող է աչխաւել, օդնել մարդկանց ու µավարարված էր օրվա աւրուսւը վասւակելով: իսկ երµ որնէ Հանձնարարություն էր սւանում, սիրով կաւարում էր, մւածելով, թե դրանով ծառայում է աղդին, ու իր կարծիքով, աղդ կոչվածը Հենց իր դյուղացիներն էին, ժամկոչն ու Հոդաµարձուն, դւրոցն ու ժամը, թաղական խորՀուրդն ու ւաւրիարքը, Հեղա÷ոխությունը, որ ւիւի աղաւեր աղդին: Մի յուրովի աղդասիրությամµ, նա ձդձդում էր իր ամուսնությունը, մինչն որ աղդը աղաւվի: Բնության, մարդկանց ու կենդանիների նկաւմամµ անսաՀման սեր ուներ նրա Հոդին: ի՛նչ մւերմությամµ էր նա կաւված դյուղի չների Հեւ. կերակրում էր նրանց, խաղացնում, ու չները Հասկանում էին «անոր Հոդին, անոր լեղուն, անոր խոսքերուն, երդերուն ու չարժումներուն իմասւը»: ի՛նչ երանություն էր նրա Համար' կանդնել անձրնի ւակ, ղդալ նրա թաց ղովությունը ու, մանավանդ, Հայացքը երկնքին Հառելով, ղարմանալիորեն անանձնական, աղքաւի ու Հարուսւի Համար անձրն, µերք ու µարիք աղերսել: Եվ ի՛նչ ւաւրասւակամությամµ ու դոՀունակությամµ' ւաւերաղմի ւարում, երµ ւղաներին կռիվ ուղարկեցին, նա դարձավ դյուղի վանքի Հովիվ. խնդրել էին, թե վանքը աղդի ւունն է, Ասւծու ւունն է, Հուն անւեր է, ու Հավաւարիմ չան' Ասլանի Հեւ նա Հուը սարերը ւարավ:

Հեւո եկան սարսա÷ելի օրեր, անւառներում ու դաչւերում ղինված ձիավորներ երնացին, Հրացանաձդություններ եղան: Գնաց ւեսնելու, թե ինչ եղավ: Հասավ երրորդ արուաւեղին. վրանները քանդված էին, դռները µաց, չները չէին Հաչում, Հովվի կանչը չլսվեց, չկար «կիներու աչխաւանքին ղվարթ ու կենսաµուխ աղմուկը», ոչ մի չունչ չկար: Տիոնիկը լցվում է անսաՀման թախիծով, աչքերը' արցունքով, ն «ավերի ու կուորածի այս սդավոր ւաւկերին առջն լացավ դառնորեն»: Հուսաµեկ ճամ÷ա ընկավ լուսնյակ դիչերով: իսկ «լուռ, ամայի դաչւերուն մեջ, ճամ÷աներու եղրին, Հանդիւեցան մեռելներու, ղարնված, չնականորեն մերկացված ու խեղանդամված կիներու, մարդոց», ւաւանիների ն մանկանց: Գւավ չների դիակները, իսկ Ասլանը չկար: Ու «անոնց µոլորին Համար արցունք ունեցավ»: Ամµողջ ամառը լեռների ու անւառների մեջ անցկացնելով, այլնս սովից ուժասւառ, ÷ոխված ու այլանդակված ւեսքով, նա մի դիչեր դյուղ է իջնում: «Որքան չաւ µան էր ÷ոխված Հոն»: Հայերի ւների մեջ ճրադ ու ծուխ չկար, կյանք չկար: Առավույան թուրքերը նրան չճանաչելով, թուրք մուրացիկի ւեղ դնելով մի կւոր Հաց են ւալիս: Սւանդանոցի մու, չների մեջ Հայւնված Ասլանը ճանաչում է նրան, մւերմորեն ÷աթաթվում ուքերին ն մսադործ Սուլեյմանը կռաՀում է' «Տիոնիկն է, կյավուռ Տիոնիկն է»: Ու Հայւնում են ոսւիկանաւուն, իսկ ոսւիկանները «երեկոյան դեմ» նրան «նաՀաւակի ձորը իջեցուցին ու դնդակաՀարեցին»: Ասլանը ÷ախավ դյուղից ու ձորերից նրա ոռնոցն էր դալիս: Մի չաµաթ անց այդ ոռնոցն էլ կւրվեց: Մի չեն դյուղ, մի չեն Համայնք µնաջնջվեց, µնաջնջվեցին µաղում այդւիսի Համայնքներ: Ավերի ու կուորածի այդ ւաւկերները Հեղինակը դրել է նախկին, չեն օրերի ւաւկերների կողքին, µնության ու մարդկային Հոդիների դեղեցկության Հեւ կողք-կողքի ու դրանով առավել ընդդծել µարµարոսությունը: Հակադրության դեղարվեսւական նույն Հնարանքը, երµեմն նույն ւաւմվածքի ու երµեմն էլ կողք-կողքի դրված ւարµեր ւաւմվածքների մեջ, Արամ Հայկաղը օդւադործել է չաւ անդամ, ւարµեր ւարիների Հրաւարակած իր դրքերում:

ԺԱՄԱՆԱկԱկիՑ կՅԱՆԲի ՊԱՏկԵՐԸ. ՆՈՐ ՀԵՐՈՍԸ

ՄւաՀոդությունների ն ւադնաւների մթնոլորւում ս÷յուռքաՀայ դրողը միայն եւ չնայեց Հայրենի դյուղին ու ժողովրդի ողµերդությանը, այլն, ն ավելի Հաճախ, իր չուրջ նայեց, ղննեց ու ÷որձեց վերլուծել ւարադիր Հայության կյանքը' նոր Հանդամանքների մեջ: Եվ

արդեն առաջին ւասնամյակում ս÷յուռքաՀայ արձակը կերւավորեց ժամանակակից Հերոսին' իր օրերի Հոդեµանությամµ: կերւավորվեց ն՛ Հայ ղանդվածը (դործարանի µանվորներ, Հասարակ, աչխաւավոր մարդիկ), ն՛ անՀաւներ (ւարµեր դասի ւաւկանող, առնւրական ու արՀեսւավոր, ուսանող ու մւավորական), µնական է, ոչ միայն Հայերի, այլն այլաղդիների Հեւ իրենց Հարաµերությամµ: ԽոՀական, Հուչադրական µնույթի կամ առաջին դեմքով ւաւմվող արձակի մեջ առավել նչանակալիցը դառնում է իր' դրողի կերւարը: Հայ մւավորականի կերւարը, որի ուսերին է µեռնվում մւաՀոդությունների ողջ ծանրությունը, որովՀեւն նա ավելի µանիմաց է, ժողովրդի ճակաւադրի Հարցերով ծանրաµեռն, խորՀող ու ւառաւող: Ճիչւ է, նույնիսկ երրորդ դեմքով ւաւմող դրողի կերւարն էլ կարելի է ղդալ ու ճանաչել դրական երկի էջերից, նրա ւողամիջերում ու ենթաւեքսւում, սակայն կա դրականության մի ւեսակ, երµ դլխավոր Հերոսը ինքը դրողն է, կամ ւարղաւես մւավորական անՀաւը' որւես ինքն իր մասին ւաւմող: «ի՞նչ է դրականությունը ամենեն վերջը, մեկ µառով. ըսել է, ինքղինքը դրել է»,- µնորոչել է Հակոµ Մնձուրին: Ասել, ւաւմել, իրեն ներկայացնել: իսկ խոՀական, Հուչադրական, էսսեաւիւ, առաջին դեմքով ւաւմող արձակը դրողին կերւավորելու առավել Հնարավորություններ ունի: Այդւիսի Հերոսի օրինակը առաջին ւասնամյակներին կերւվեց Վաղդեն Շուչանյանի վեւերի, կոսւան Զարյանի էսսեների մեջ' որւես Հեղինակի կերւար, ՇաՀնուրի, Որµունու, Հայկի, Զարդարյանի, Լասի, Սեմայի ն այլոց արձակում' որւես մւավորականի կերւար: Երկու դեւքում էլ (Հեղինակ, թե մւավորական դործող անձ) այդ Հերոսը Հաւկանչվում է իր Հոդեկան դրամայով, իր կացության քննական վերլուծությամµ, իր Հուսալքություններով ու ւայքարի ւրամադրություններով: Երկու դեւքում էլ Հերոսի այդ ւիւը իրական կյանքում դլխավորաւես իր երկվությունը ՀաղթաՀարեց Հօդոււ կենաց ւայքարի, կանդնեց աչխաւավոր ու ւայքարող դասակարդի կողմում, ավելին' ղինվորադրվեց դեմոկրաւական ու կոմունիսւական չարժումներին (Վ. Շուչանյան, Գեղամ Աթմաճյան, Մ. Մանուչյան, Լաս, Ա. Ալիքսանյան ն ուրիչներ): Այս մասին քիչ Հեւո: Նոր Հերոսի այն ւիւը, որի Հոդեկան երկւառակւման (աղդային էությունից դեւի օւարացում) դրաման ծնում էր ամենադլխավոր մւաՀոդությունը' անցման վւանդի ղդացողությունը, Ս÷յուռքի արձակի մեջ կերւավորվեց երկու ւիւի Հերոսով' կրավորական ն

ըմµոսւ: Առաջիններին կյանքի Հորձանքը ւանում էր դեւի ուծացում, ն նրանք դնում էին կարծես կամովին' կամ ւարղաւես Հաչվեւու լինելով իրենք իրենց առաջ: Այս Հերոսների չրջանակը չաւ մեծ է' µանվորներ ու արՀեսւավորներ, ամենաւարµեր ղµաղմունքի ւեր մարդիկ: Ըմµոսւները, որ Հիմնականում մւավորականներ են, կրթված արՀեսւավորներ, ւրւնջում են, ւառաւում, µողոքում, ÷որձում ւայքարել, եթե անդամ ւարւվում են: Բայց Հենց այդ ըմµոսւացումն էլ դառնում է կարնոր, որովՀեւն դրողը µարձրացնում ու ընդդծում է այդ կյանքի կարնորադույն խնդիրը' ասիմիլյացիայի, որ նույնն է' ուծացման, նաՀանջի, սւիւակ ջարդի վւանդը ն նրա դեմ ւայքարի կարնորությունը: Այդ վւանդն ընկալվեց 20-ական թվականների առաջին իսկ ւարիներից: ԱրնմւաՀայ վերաւրող դրողները այն մաւնացույց արեցին իրենց Հոդվածներում ու դեղարվեսւական սւեղծադործություններում: Նոր սերնդի դրողները թերնս ավելի խորաւես ղդացին այն, իրենց իսկ կյանքի ընթացքով, իրենց օրինակները ունենալով աչքի առաջ: (Վերաւրող Հին սերունդը կյանքի ÷որձ ուներ ն ավելի կայուն էր իր աղդային Հաւկանիչների մեջ ու վւանդը կասեցնելու առավել ունակ): Նոր սերունդը ւադնաւեց վւանդի առաջ, ն այդ ւադնաւը դրսնորվեց նան դրականության մեջ: Ուծացման վւանդի Հարցը արձակում առաջադրվեց լայնորեն, դրեթե µոլոր արձակադիրների կողմից: Զէ՞ որ դա իրաւես Ս÷յուռքի Հարցերի Հարցն էր: Այդ Հարցադրման առավել ընդդծված, դեղարվեսւական առաջին µարձրարժեք դրսնորումը եղավ ՇաՀան ՇաՀնուրի «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւը: Ժամանակակից Ս÷յուռքի կյանքի վերլուծությունը' կաւված ոչ միայն Հայ-օւար երկիր Հարաµերության, այլն մարդ-կաւիւալիղմ Հարաµերության Հեւ, կաւարվեց երկու կողմով' մայրենի լեղվի, աղդային ավանդների, ւոՀմիկ սովորույթների, աւա ն' մարդկային Հաւկանիչների կորուսւներով, Հոդնոր ու ֆիղիկական ւառաւանքներով, որ Հեւնանք էին դասակարդային չերւավորման, կաւիւալիսւական µարքերի: Այս թեմայի չրջանակում դեղարվեսւորեն Հաջողված դործեր են սւեղծում ԶարեՀ Որµունին, Հրաչ Զարդարյանը, ՎաՀե Հայկը, Բենիամին Նուրիկյանը ն ուրիչներ (50-60-ական թվականների արձակադիրներից' Արմեն Դարյանը, Գեղամ Սնանը, Գնորդ Աճեմյանը ն ուրիչներ):

Զ ԱՐԵՀ ՈՐԲՈՒՆՈՒ (1902-1981) «Հալածվածները» վիւաչարի ընդՀանուր խորադիրը ճչդրիւ է µնութադրում նրա սւեղծադործության, նան ւաւմվածքների թեմաւիկ ու դաղա÷արական ուղղվածությունը: Որµունին իր ամµողջ սւեղծադործության մեջ ուչադրությունը µնեռում է կաւիւալիսւական աչխարՀի ղոՀերի, կյանքի կողմից Հալածվածների ճակաւադրերի քննությանը: Նրա Հերոսները ամենաւարµեր աղդության են ւաւկանում, µնականաµար նան Հայեր են: Ս÷յուռքաՀայ դրողին, անչուչւ, առաջին Հերթին ւիւի ղµաղեցներ իր աղդակիցների ճակաւադիրը, Հայրենի ւանից ÷ախսւական դարձած, օւար աչխարՀ ընկած Հայ ընւանիքների ու անՀաւների' կյանքի կողմից Հալածվածների ճակաւադիրը: ԶարեՀ Որµունին (էոքսուղյան) ծնվել է 1902 թ. Թուրքիայի 0րդու քաղաքում: Եղեռնի ժամանակ կորցնելով Հորը' ընւանիքի Հեւ Հասել է Սնասւուոլ, աւա Պոլիս, մի քանի ւարի սովորել կեդրոնական վարժարանում: 1922-ից Հասւաւվել է Ֆրանսիայում: Գրական ÷որձերը սկսել է դեռ Պոլսում, Փարիղի Հայ մամուլում Հանդես է եկել ւաւմվածքներով, ÷որձել ամսաթերթ ու Հանդես լույս ընծայել: Նրան լայն ճանաչում է µերել «Փորձը» վեւը' նախաւես ծրադրված «Հալածվածները» չարքից, որի մյուս Հաւորները լույս ւեսան չաւ ավելի ուչ' 60-70-ական թվականներին («Եվ եղն մարդ», «Աղաւություն µանւարկյալին», «Սովորական օր մը», «Ասֆալւը»): Այս վիւաչարից µացի նա լույս ընծայեց նան ւաւմվածքների ժողովածուներ' «Վարձու սենյակ» (1947), «Անձրնու օրեր» (1958), «Պաւմվածքներ» (1966), «Դեւի երկիր» Հայրենական Հուչերի դիրքը ն այլն: Որµունին մաՀացել է 1981 թ.: «Հալածվածների» առաջին Հաւորը' «Փորձը», դրվեց ՇաՀնուրի «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւի Հեւ, դրեթե նույն ժամանակ, 19251927 թթ., իսկ առանձին դրքով լույս ւեսավ նույն ւարում' 1929-ին: Հասակակից երիւասարդ դրողներն իրենց ուչադրությունը µնեռում էին ներկա կյանքին, քննում ւարադիր Հայության կենաց խնդիրները: Եթե ՇաՀնուրը ընդդծում էր աղդային կորուսւների, նաՀանջի, սւիւակ ջարդի իրողությունը' որւես ս÷յուռքաՀայ կյանքի դերխնդիր, աւա Որµունին չեչւադրում էր Հայ ընւանիքների թչվառ կացությունը կաւիւալիսւական աչխարՀում, մի կւոր Հացի Համար մղվող ւայքարը, կյանքի Հոդս ու կարիքին դիմադրավելու դժվարությունը: «Փորձը» Մարսել ընկած մի Հայ ընւանիքի' մոր ն երեք ղավակների ւաւմությունն է: Հայրը ղոՀ է դնացել եղեռնին, ն մոր

ու երկու քույրերի աւրուսւի Հոդսը ծանրացել է արու ղավակի ուսերին (վեւը կենսադրական Հիմք ունի), որն աչխաւանք չի դւնում: ԾայրաՀեղ աղքաւության Հասած դաղթական ընւանիքի անդամների' սովից նիՀարած մարմինների, Հյուծված դեմքերի, ցամաքած ու խոր ընկած աչքերի ւաւկերն արդեն թչվառության վկայությունն է: Բայց առավել ծանրը երիւասարդ մարդու Հոդեկան ւառաւանքներն են ու նրա դաՀավեժ անկումը' դողության ÷որձ, µանւ, Հուսալքություն, ձախորդություններ, մոր մաՀը, Հուղարկավորության Համար ÷ողի Հայթայթում, իր թանկադին դրքերի' չնչին դներով վաճառքից ձեռք µերված դումարի կորուսւ, ինքնասւանության ÷որձ, անորոչ կյանքի անորոչ Հեռանկար: Մի դաղթական ընւանիքի դաժան ճակաւադրի, թչվառ կյանքի ւաւկերով Որµունին ոչ միայն օւար աչխարՀում Հայ ղանդվածների դոյաւնելու ւադնաւն էր µերում, այլն քննադաւական սուր խոսք էր ուղղում կաւիւալիսւական աչխարՀի անմարդկային օրենքներին: Այդ աչխարՀի էությունը վեւի Հերոսը µնութադրում է այսւես. «Պեւք է խլել, Հա÷չւակել, դողանալ աւրելու իրավունքը»: Հեղինակը Հեւաքրքիր դաղա÷արական Հեւնության է Հանդում կաւիւալի ղոՀերի ÷րկության Հարցում: Նրանք, այդ թչվառները, որւեսղի կարողանան ւեր կանդնել իրենց իրավունքներին, «ւեւք ունին անւայման ձեռք-ձեռքի ւված կամ կռնակ կռնակի ւված քալելու»: Բայց Որµունու Հերոսը այս դիւակցելով Հանդերձ, Հեւնում է նույն ւաՀին արւաՀայւած իր մի ուրիչ խոՀին' «Հոդիները թչվառության մեջ կը կծկվին իրենք իրենց վրա, ւաւյան մը կը չինեն, որուն մեջ կը մեկուսանան ու չկարենալով դիմադրել սանձարձակ կյանքին դեմ, անկումե անկում կը դիմեն միչւ»: «Հալածվածները» չարքի մյուս դործերը թեն դրվել են մի քանի ւասնամյակ Հեւո, նոր Հերոսների կյանքի ւաւկերներով չարունակում են Հեղինակի միւումը' µուրժուական աչխարՀի քաոսի մեջ մարդկային խճճված ճակաւադրերի µացաՀայւումը: Անորոչության մեջ ելքի որոնումները Հերոսներին մղում են առավել անորոչության, Հոդեկան Հուղումներն ու ծանր աւրումները նրանց մխրճում են անµարոյության, սանձարձակ µարքերի մեջ: Վերջին վեւերում Որµունու ռեալիղմը երµեմն խաթարվում է նաւուրալիսւական, դռեՀիկ ւաւմությունների նկարադրություններով, ավելորդ մանրամասներով: իր ւաւմվածքների մեջ նույնւես Որµունին ւաւկերում է խեղճերին ու թչվառներին, աչխաւավոր մարդկանց, որոնք Հաճախ լուռ

ու անւրւունջ դնում են կյանքի Հոսանքով, երµեմն էլ ւրւնջում են, անչուչւ, ոչինչ չ÷ոխելով, ն երկու դեւքում էլ մնում է սոսկ Հոդեկան ւառաւանքը, որի µացաՀայւումը Որµունու սւեղծադործական Հիմնական եղանակն է: «Վարձու սենյակ», «Սն մաղեր», «Գործաղուրկ մը», «Հանուն ւառաւանքին» ն չաւ ուրիչ ւաւմվածքներում ու վերը Հիչված վեւերում Որµունին իր Հերոսներին կերւավորում է դլխավորաւես նրանց ներքին աւրումների ընթացքի ւաւկերմամµ, չաւ Հաճախ ինքնաղննումի, ինքնավերլուծության եղանակով, ւաւմելով առաջին դեմքով, Հերոսի անունից: Որµունու սւեղծադործությունը որքան էլ ժամանակակից կաւիւալի աչխարՀում Հեւաւնդեր մարդկային իրավունքների ունաՀարման քննադաւության նւաւակ, Հալածվածների նկաւմամµ (ինչ ցեղի ու դույնի էլ ւաւկանելիս լինեն) սեր ն կարեկցություն, այն առաջին Հերթին Ս÷յուռքի Հայության ճակաւադրի քննությունն էր, նրանց աղդային, սոցիալական կյանքն էր ւաւկերում: Այդ նրանք' Հայ դաղթականներն էին առաջին Հերթին «Հալածվածները», իրենց Հողից, ւանից, µարքերից ու լեղվից Հալածվածքչվածները, որոնց µաժին էր Հասել նոր աչխարՀի իրենց Համար անսովոր քաոսը: Ու այդ քաոսի մեջ Հայ ընւանիքների ու անՀաւների ծանր կյանքի ու Հոդեկան ւառաւանքների, Հին ու նոր ըմµռնումների, աղդակիցների ու օւարների Հեւ Հարաµերակցության նկարադրություն-վերլուծությամµ Որµունին նւաւակ ուներ իր Հայրենակիցներին ներչնչել ոդու արիություն' դիմադիր կանդնելու դժվարություններին' մարդ ու Հայ մնալու Համար: Սւեղծադործական կյանքի չուրջ վաթսուն ւարիների ընթացքում Որµունին աւրեց ս÷յուռքի Հայության կյանքի Հոդսերով, ծառայեց նրա դոյաւնման ւայքարին իր դեղարվեսւական դործերով ու Հրաւարակախոսական Հոդվածներով, Հայրենասիրական ելույթներով, առաջադիմական դաղա÷արախոսությամµ: «Մարդկության առաջխաղացին մեջ է որ մարդը ՀեւղՀեւե կը մարդկայնանա, այսինքն' կը կաւարելադործվի իµրն մարդկային էակ,- 1973 թվակիր իր մի դրության մեջ ասում է Որµունին, աւա ավելացնում,- ըսւ Մարքսի այդ լինելիությունը իր նւաւակին կը Հասնի դասակարդերու վերացումով»: Աւա մասնավորեցնելով խոսքը Հայության ճակաւադրի ու նրա առաջընթացի մասին' դրում է. «ԽորՀրդային Միությունը մեր ÷ոքրիկ երկիրը իր ծոցին մեջ առնելով աւաՀոված է անոր դոյությունը ն մեր ւեղը վաղվան ընդՀանրական Հասարակության մեջ' ուր մարդկությունը իր մարդկայնության Հանդրվանին մեջ ւիւի աւրի»:

0ւար աչխարՀում իր ամµողջ դիւակցական կյանքը Հայ մչակույթին, Հայ դրականությանը, ս÷յուռքաՀայ կյանքի չաՀադրդռություններին նվիրաµերելը արդեն իսկ ս÷յուռքաՀայ դրողի Հայրենասիրության ամենամեծ վկայությունն է: --կաւիւալի աչխարՀում Հայ դաղթականության դժվարին դոյաւայքարը, աղդային ու µարոյական կորուսւները ւաւկերվում են ֆրանսաՀայ ու ամերիկաՀայ, իսկ Հեււաւերաղմյան չրջանում նան Մերձավոր Արնելքի Հայ արձակում: ԱմերիկաՀայ Բենիամին Նուրիկյանի «Մաչած ավել» ւաւմվածքը միաժամանակ խորՀրդանչային է: Մաչած ավելի սիմվոլը կաւիւալիսւական աչխարՀի էությունը չա÷աղանց դիւուկ է µնութադրում: Պաւմվածքի Հերոսը' Ակոµ Աղµարը, երկար ւարիներ աչխաւել է դործարանում, այժմ արդեն ծեր է, սակայն µարեխղճորեն կաւարում է Հավաքարարի իր դործը: Գործարանային կյանքի մի երկու ÷ոքրիկ ւաւկերով Նուրիկյանը սւեղծում է միջավայրի դիւուկ µնութադիրը. «Փոկերուն անւառը' անիվներուն Հեւ դրկված», միալար աղմուկը, «ւողւաւ սալին քով կեցող երկաթադործը' մրու երեսով», «քրւինքն աղµյուրի ւես ճակւին քովերեն» վաղող, «վերակացուն' դեմքը ւաղ ու կարծր' մեքենաներուն ւես», որը երµ Հայւնվում է, µոլորը լարվում են, «իրենց դործի դլուխը կ'անցնին Հնասւառ», ու ինքն իրեն ւրւնջացող µանվորի մւորումին ի ւաւասխան ասես խոսում են անիվները, ÷ոկերը, սալերը. «կենդանի ընկեր, դուն ալ ինծի ւես ւեւք է որ ւոկաս, քանի չէ ճեղքվեր մեջքդ երկուքի, ւեւք է որ µանիս...»: Զնչին աչխաւավարձով Հաղիվ է ծայրը ծայրին Հասցնում Ակոµ աղµարը, ն մի օր էլ Հանկարծ «չարադույժ» լուրը, որ Հայւնում է վերակացուն, ցնցում է նրան: Նա աղաւվում է աչխաւանքից' որւես ծեր ն անւեւք: «Տարիքն առած µանվորը, մաչած, կեղւով ծածկված ավել, մեկդի կը նեւեն անւարµեր...»,- µողոքի այս խոսքերը, ինքը չէ, որ ասում է, վերՀիչում է ուրիչ մեկի խոսքերը: Ու ինքն էլ իր աչքին' մի մաչած ավել, «իր խարխուլ մարմինը դործարանեն դուրս կը նեւե ծանր, µայց անարժեք µեռան մը ւես», դրւանում ինը դոլար ւասնմեկ սենթ... «Այդ դնով ծախեր էր իր օրն ու արնը...»: Ս÷յուռքաՀայության սոցիալական վիճակի, ւառաւանքի ու թչվառության մեջ Հուսալքումների, ինչւես նան նոր աչխարՀում դժվարությունների ՀաղթաՀարումով իր ւեղը Հասւաւելու, դոյաւնելու, ւայքարով աւրելու Հայերի ջանքերն է ւաւկերում նան

ֆրանսաՀայ արձակադիր Հրաչ Զարդարյանը իր «Մեր կյանքը» վեւում, որ լույս ւեսավ 1934 թ. ՇաՀնուրի ու Որµունու վեւերից Հինդ ւարի անց: Վեւը ս÷յուռքաՀայ կյանքի վերլուծության Հաջողված ÷որձերից մեկն է, նոր աչխարՀի «օրենքները», Հարսւանալու եղանակները, µարոյական չա÷անիչները, Հայ մարդու ներքին դրաման (Հին ու նոր կյանքի Հակասությամµ), նյութական ու Հոդնոր չաՀադրդռությունները կերւավորող ռեալիսւական մի սւեղծադործություն: «Մեր կյանքը» վեւը չարադրված է առաջին դեմքով. Հերոսներից մեկը ւաւմում է, թե ինչւես ընթացավ «մեր կյանքը», ասել է' իրենց ընւանիքի, յուրայինների, ս÷յուռքաՀայության կյանքը դաղթականության առաջին ւասնամյակներին: Զարդարյանի վեւը ասես մի ւեսակ լրացնում ու ամµողջացնում է ՇաՀնուրի ու Որµունու վեւերում ւաւկերված կյանքը նոր Հերոսներով ու մանրամասներով, ընդդծում սոցիալական Հարցը, առաջադրում կենսաւայքարի Հնարավորություններ, որով ն ս÷յուռքաՀայ ղանդվածին ամրաւնդում է Հոդեւես' դոյաւնման դժվարին ճանաւարՀին: Ս÷յուռքաՀայ կյանքի Հեւաքրքիր ղննումներ ենք դւնում նան Զարդարյանի «Որµացող մարդիկ» (1955) վեւում ն մյուս սւեղծադործություններում: կաւիւալի աչխարՀում Հայ դաղթականության կյանքի դեղարվեսւորեն Համողիչ ռեալիսւական ւաւկերներ է սւեղծել նան ՎաՀե Հայկը:

Վ ԱՀԵ ՀԱՅԿԻ սւեղծադործության թեմաւիկան ներառում է ս÷յուռքաՀայության կյանքի դրեթե µոլոր կողմերը: Հայրենի դյուղի Հիչաւակներին նա վերադառնում էր մւովի, մինչդեռ ամեն օր աչքի առաջ էին ւարադիր Հայ ղանդվածները' իրենց նյութական մւաՀոդություններով, Հոդեկան ւառաւանքներով, աղդային ու անձնական ցավերով: Նա ւեսնում ն Հասկանում էր, որ Ս÷յուռքի դրեթե µոլոր «չրջաններուն մեջ Հայ Հոդիին Հարաղաւությունը ինկած է այլա÷ոխման ղորավոր Հորձանոււի մը դիրկը ն մեր ւաւենական ընւիր դիմադիծը կը կորսցնե»: Եվ ուծացման այդ երնույթի դեմ ւայքարի մեջ կարնորելով Հայ դրողի դերը' «սրµաղնադույն Մաչւոցի լուսաՀաւիկ ւառերով» «միայն սւեղծադործել, Հայրենի ծխանի ծուխը վառ ու կենդանի ւաՀել», դրողը առավելաւես նայեց իր չուրջը, Հայացք նեւեց առօրյա կյանքի վրա, «մւավ» ւարադիր խեղճերի խրճիթները, մեծաՀարուսւների դղյակները, աչխաւանքի մարդկանց մեջ ու ւաւկերեց նրանց'

«չորս Հովերուն ւարւղնած աղաղուն ÷չրանքներու» կյանքը ու Հիչեցրեց նրանց, թե ամեն Հայ, աչխարՀի որ ծայրում էլ աւրի, իր սրւում Հայրենի Հիչաւակները ւիւի ւաՀի, իր դլխավերնում, ւաւից կախված, Հայկ ՆաՀաւեւի մի նկար ւիւի ունենա, իր Հոդու խորքում' Հայկի ոդին, որն օւար ու դաժան աչխարՀում կւաՀւանի իրեն: «0ր մը Հայկ ՆաՀաւեւին Հեւ» ւաւմվածքում Հայկը ւաւմում է մի Հասարակ Հայ ընւանիքի մասին ն մեծ խորՀուրդ է ւեսնում նրանց ւան ւաւից կախված Հայկ ՆաՀաւեւի նկարի մեջ: Գրողին այնւես է թվում, թե ասես նկարից նայող Հայկ ՆաՀաւեւը կենդանի ոդի է, որ լալիս է այդ ընւանիքի անդամների Հեւ, նրանց Հեւ ուրախանում, մխիթարում նրանց: Թվում է, թե նրա «աչքերուն անկյունը արցունքներ կը խաղան», թվում է, նա չչնջում է. «իմ սիրելի ղավակունքս կը թա÷առին օւար աչխարՀ»: Այդ «Հայու ÷ոքրիկ ընւանիքին մու կը մնա» Հայկ ՆաՀաւեւը, դրում է Հեղինակը, «ղանոնց անժուր օրերուն որւես յուղն ու աղն, անոնց թերթը, լեղուն, ւաւմությունը, մխիթարությունը, Հույսն ու քաջությունը»: Գրողը իր ւաւկերների, խոՀերի մեջ ոդնորում է այդ ղանդվածներին այն դաղա÷արով, թե Հայը չի ւարւվի, քանի որ աչխաւել ու սւեղծել դիւի ու մանավանդ դիւի ամուր ւաՀել աւադայի նկաւմամµ իր Հավաւը: Նրա Հերոսը («Դու սւանեցիր մաՀը» ւաւկերում) ասում է. «Գիւցիր, որ ես դարերով վառ ւաՀած եմ ճրադս ն նվիրված Հայրենական ւնակին ու Հայրենի ծխանիս չինության... Վաւսիրւ խավարի վաւսիրւ թաթը քանիցս քանդեց, կործանեց ղանոնք... µայց ես կրկին ւիւի սկսիմ չինել, վերականդնել...»: Գրողը ոդնորված էր Հայասւանի «վերաչինական ճիդերով», նոր Հայասւանի դոյությամµ, ս÷յուռքաՀայության ÷րկության Հեռանկարը կաւում էր Հայրենիքում ՀամաՀավաքի Հեւ: իր մի չարք ւաւմվածքներում Հայկը ւաւկերում է Ս÷յուռքի ղանդվածների' Հայասւանի նկաւմամµ ունեցած սերն ու Հավաւը, աղաւ Հողի, աղաւ Հայրենիքի նկաւմամµ կարուը: «Հողի սեր» ÷ոքրիկ ւաւմվածքում Հայկը կերւել է Հասարակ մի մարդու, ւարադիր Հայ աչխաւավորի մի Հմայիչ կերւար, որ խւացնում է իր մեջ չաւերի մւածումները, սերն ու Հավաւը Հայրենիքի նկաւմամµ: Ծերունի Գաµ ամուն ւոՀմիկ Հայ աչխաւավորի ւիւն է: Եղեռնի Հողմը նրան քչել է երկրից երկիր, µայց իր թա÷առումների µոլոր ւարիներին նա մւքով երաղել է Հայրենի Հողը, որի նկաւմամµ իր սերը վերածվել է ւաչւամունքի: Հիմա էլ մւքում ÷այ88

÷այում է ԽորՀրդային Հայասւանի կերւարը: Ու երµ նա առաջին անդամ Ամերիկայում Հանդիւում է Հայասւանից եկած Հայ ղինվորականին, որ Հայերին չուրջը Հավաքած ւաւմում է «աղաւ, կորովի, առաջադեմ Հայրենի աչխարՀի» մասին, ծերունի Գաµ ամուն Հոդեկան անսաՀման Հրճվանք է աւրում, աչքերում ծնվում են ուրախության արցունքի կաթիլներ: Երջանկության Հաճելի ղդացում է աւրում նա' Հայրենիքը կորցրած Հայը, իր առաջ ւեսնելով Հայասւանից եկած ղինվորական Հային: Ուրեմն, խորՀում է նա, «Հիմա սե÷ական Հայու Հող կա, Հայասւան կա, կառավարություն կա, Հայ ղինվոր ու ղինվորական կա, Հայ դւրոց կա»: Ծերունին Հուղմունքից դողում է, երµ «Հարյուրաւեւ» ղինվորականը Համµուրում է նրա ձեռքը: «Ծարավի աչքերով» նայում է նրան, լեղուն կաւ է ընկնում: «կոկորդը քերեց, ուրկե µառերը եկան Հնքով ու երաղով: - Հայասւանն ինւո՞ր է, ւարոն Զորավար: - Շաւ լավ, Հայրիկ, չաւ լավ,- ւաւասխանեց Հարյուրաւեւը Համակրանքով: - Վա՛յ, ես քու Հոդուն մաւաղ...»: իր մի չարք ւաւմվածքներում Հայկը ջերմությամµ ու Համակրանքով է խոսում ներդաղթի մասին, ւաւկերում է ներդաղթողների Հոդեկան աւրումները, Հայրենիք այցելության իր ււավորությունները: «կերթային ւաւենական ւուն, ի՛նչ երանություն: Գիչեր ու ցերեկ ւիւի խոսեին Հայերեն, ւիւի երդեին Հայ դրացիներու Հեւ, Հայկական սեղան ւիւի µանային...»: Աւրելով Ամերիկայում, ւաւմվածքների նյութ դարձնելով այդ կյանքը' ՎաՀե Հայկը իր ուչադրությունը դրեթե µացառաւես կենւրոնացնում է Հայ կյանքի վրա, ասես մոռանալով ամերիկացիներին: Ամերիկյան µարքերը ւաւկերում է Հայ Հերոսների միջոցով: Անդամ սոցիալական խնդիրներին, մարդկային ընդՀանուր Հոռի µարքերին անդրադառնալիս նա իր վերաµերմունքը դրսնորում է Հայ կյանքի, Հայ մարդկանց օրինակներով: Դա ոչ թե ամերիկյան կյանքի չիմացության արդյունք էր, այլ որոչակի նւաւակ ու միւում. ինքը Հայ դրող է, դրում է Հայերեն, Հայ մարդու մասին, Հայի Համար: Գրողը կերւավորում է ւարµեր դասերի մարդկանց' ն՛ խեղճ ու աղքաւ Հայերի, ն՛ մեծաՀարուսւ միլիոնաւերերի, մեծ ու ÷ոքր առնւրականների: Սոցիալական Հակամարւության Հիմքի վրա դրողը µարձրացնում է մարդկային, կենցաղային, µարոյական խնդիրներ: Մարդկային կյանքի աճուրդով վեր µարձրացած, ÷ողի ու դիրքի

արժանացած մարդկանց մի չարք ւիւական կերւարներ է սւեղծել դրողը «Հոդվույն Հանդուցելոց», «Ասւ Հանդչի», «Խոսք առին ուրվականները» ն ուրիչ ւաւմվածքներում: Այսւես, «ՄաՀւեսի Համµարձում աղան («Հոդվույն Հանդուցելոց») ամµողջ կյանքում թալանել, կողոււել էր մարդկանց, «Հավաւարմորեն դավադրեր էր µոլորին. մւած ւուներուն դրան' յուղու մուր ն արյուն քսեր էր µացերես լրµությամµ: Շաւ չէ, միայն քանի մը մարդու արյուն մւեր էր, անոնց մեջ նան իր Հարաղաւ եղµոր: Որµին ն որµնայրիին Հացն ու ւաւիվը կերեր էր ÷ողոցին անկյունը ոսկոր ծամող չան մը Հանդարւությամµ: Եկեղեցիին մեջ ծառայություններ ըրեր էր դանձ ու դանձանակ թեթնցնելով»: Բայց երµ մեռնում է նա, Հուղարկավորության ժամանակ քաՀանան դովեսւի այնւիսի խոսքեր է ասում նրա մասին, որ ղայրանում են ոչ միայն Հուղարկավորները, այլն... մեռածները: Երµ քաՀանան ասում է, թե «Համµարձում աղան Հավաւացյալ էր, ամեն իրիկուն աղոթելով ն սµ. Ավեւարան կարդալով անկողին կ'երթար», Հուղարկավորները աւչում են, իսկ մեռելները «սարսուռ մը դողացուցին իրենց µնակարաններեն դուրս», քանի որ քաՀանան «ւաղանդավոր սոււ մը կը խոսեր»: Երµ քաՀանան ասում է, թե «Համµարձում աղան ողորմած էր ու դթասիրւ», Հուղարկավորները «այլնս դիւցան, որ քաՀանան ՄաՀւեսի Համµարձումը չէր, որ կը թաղեր, այլ ճչմարւությունը, արդարամւությունը ն անոնց մուիկ ն Հեռավոր µոլոր աղդականները»: ԲաՀանան ամենա÷րկչին «միջնորդում է»' ՄաՀւեսի Համµարձումին ւեղ ւալ «արքայության մեջ», ն Հուղարկավորները ւաւանձվում են, µայց «դղրդացին մեռելները Հողերուն ւակ»: Հայ արձակի ավանդներին Հավաւարիմ' Հայկը կյանքի սոցիալական Հիմքերի Հիչաւակումով' իր ուչադրությունը µնեռում է մարդկային µարոյական Հարցերի, Հոդեկան աւրումների µացաՀայւումների վրա: Մի քանի ւաւմվածքներում, օրինակ, դրողը քննում է անՀոդի ղավակների կողմից ծնողներին լքելու, ծերանոց «քչելու» անմարդկային µարքերի մասին, որ ամերիկյան կյանքի երնույթ լինելով, ցավոք, ÷ոխանցվել էր նան ս÷յուռքաՀայերին: Գրողը այդ ւաւմությունների մեջ ընդդծում է Հաւկաւես Հոդեµանական կողմը, ծնողների Հոդեկան ւառաւանքները, որդիների արՀամարՀանքի դիմաց' նրանց սերն ու դորովը: Այսւես, Հոր աչխաւանքով µարձր դիրքի Հասած կարաւեւը («Վերը ասւված կա, կարաւեւ» ւաւմվածքում) Հորը ւարել է ծերանոց ն չի Հեւաքրքրվում նրա90

նով: Բայց լքված ծերունու ուչքն ու միւքը ղավակն ու թոռն են, ն մի օր լսելով, որ թոռնիկը Հիվանդանոցում է, ÷ախչում է ծերանոցից, դնում է ւեսության: Դրամ չունենալու ւաւճառով նա ծաղկավաճառանոցի մու դրված աղµարկղի միջից ÷որձում է կուրված ծաղիկներ դւնել ն Հանկարծ լսում է որդու դոռդոռոցը. «ինչ դործ ունիս, ցնդած մարդ, Հոս եկեր ոււելիք կը ÷նւրես, անւաւկառ մարդ...»: Մարդարը ասես թնաթա÷ է լինում. ինչի Համար էր եկել ն ի՛նչ խոսքեր է լսում: «Մարդար աղան ղարՀուրելի սարսուռ մը աւրեցավ... Ձեռքերը կուրած ճյուղերու ւես վար ինկան, ծունկերը սկսան դողդողալ», արցունքները մչուչում են աչքերը ն Հաղիվ չչնջում է. «Հերիք է, Հերիք, յավրում, վերը ասւված կա, կարաւեւ... Առաջ ինծի ըսեիր, թե ինչւես է անուչիկ Գնորդս, անուչիկ թոռնիկս, ա՛խ, ա՛խ...»: Ծնողի նկաւմամµ անՀոդի ու դաժան վերաµերմունքի մի ուրիչ ւաւմություն դարձել է Հայկի լավադույն ւաւմվածքներից մեկի Հիմքը: «կաթիդ ÷արան չմոռնաս, մամա» ւաւմվածքն է դա, ընդամենը մի քանի էջանոց ÷ոքրիկ մի ւաւմվածք, ուր այնւես ցայւունորեն կերւել է անՀոդի, դծուծ, չաՀամոլ, երախւամոռ ղավակի ն նրա մոր' խեղճ ու կրակ ւառավի, կերւարները: Հեղինակը, որ ներկայանում է որւես այդ ւաւմության դիւող-մասնակից, չի թաքցնում իր արՀամարՀանքն ու ղայրույթը Հերոսի նկաւմամµ, նրան նույնիսկ անուն չի դնում, կոչելով ւարղաւես' խանութւան: Նա նւարավաճառ է, իր կուեկին կառչած, Հաչվենկաւ, չաՀամոլ մի մարդ, անսիրւ, երախւամոռ, այլն' դաժան իր միակ ծնողի նկաւմամµ: Պաւմությունը այսւիսին է, այդ նւարավաճառի խանութում Հեղինակը մի օր Հանդիւում է մի ծեր, Հաղիվ, չարժվող, «չոր ու կծկւած ւառավի», որ անՀամարձակ, վախվորած քայլվածքով մւնում է խանութ, մի քանի ձու, Հաց ու կաթ է վերցնում ն ճմռթված ու Հին ÷ոքրիկ դրամաւանակից Հանած Հիսուն սենթը դողդողալով մեկնում է նւարավաճառին: «Բիչ է»,- խսւորեն դոռում է խանութւանը: Պառավը Հաչվել չդիւե, մեկնում է նս 25 սենթ: Նւարավաճառը ձայնը µարձրացնում է. «էւ ըլ քիչ է: էսչա÷ աւեն կուդաս µան կառնես, դիները դեռ չսորվեցար, ցնդած»: Պառավը այս խոսքերից «խորունկ ու սւանիչ ցնցում» սւացած' մեկնում է նս 10 սենթ ն լալադին դեմքով, դանդաղ ու մւածկու, առանց որնէ խոսքի, դուրս է դալիս խանութից: Հեղինակը ցնցված է այս ւաւկերից, քանի որ նւարավաճառը

Հանդիսւ ու անւարµեր ւաւմում է, որ այդ կինը իր մայրն է, որին ւաՀում է խանութի եւնում չինված ւախւակե խուցի մեջ, քանի որ իրենց ւունը նոր են նորոդել, վախենում են կեղւուվի: Մոր Համար Հոդացել է' խնդրել է կառավարությանը' նւասւ նչանակել, որովՀեւն ընւանիքը մեծ է, ծախսերը' չաւ: Եվ քանի որ ւառավը նւասւ է սւանում, ինչու ւիւի ինքը նրան ձրի աւրանք ւա, «ո՞վ ձրի կոււա որ...»: Հիրավի, ցնցող ւաւկեր է: «իմ µառերս կը չորնան կոկորդիս մեջ,- ասում է Հեղինակը: - Համր կը դառնամ ալ, կաւարելաւես Համր... ու կը քալեմ աջ ու ձախ ÷ոթորկած»: Եվ այդ ւաՀին մի «խորունկ ու անդիմադրելի ÷ա÷աք» է ծնվում' վաղել մամայի եւնից, Համµուրել նրա չորացած ձեռքերը ն ասել. «- Մամա՛, անուչիկ ն անւեր մամա՛, մյուս անդամ, երµ քո Հարաղաւ ղավակեդ կաթ դնելու դաս, քու կաթիդ ÷արան չմոռանաս... ըսե այս ղուլում ւղուդ, որ քու ւված կաթիդ ÷արան վճարե նախ... այն մայրական անարաւ կաթին, որ քու էութենեդ, քու արյունիդ կաթիլներեն քամվեցավ ն վաղեց անոր չրթունքներուն մեջ... վաղեց անՀամար դիչերներով, անքուն դիչերներով... նվաղուն օրորներով ն նենիներով քաղցրացած...»: Մի չարք ւաւմվածքներում Հայկը ընդդծում է այն միւքը, թե նոր աչխարՀն է այդւես անսիրւ, Հաչվենկաւ ու դաժան դարձրել Հայ մարդկանց, թե Հայրենի երկրում, Հայի ավանդական օջախներում ծնողների նկաւմամµ ղավակները այդւես չէին վարվում, այնւեղ ծնողի ւաչւամունք կար, ւարւականության ղդացում: Նոր աչխարՀում նոր µարքերը ոչ միայն չաՀի, Հաչվենկաւության մոլություններ են ծնում, այլն նոր կենցաղին վարժված ղավակների նոր սերունդը չի Հանդուրժում նորին չվարժված «ասիացի» ծնողներին: «էսցեղ ճակւի դիր կ'ըլլի, ասւված» ւաւմվածքի մեջ ւան Հարսը' Սաթենիկը, իր այդւիսի վերաµերմունքով ւաւճառ է դառնում ողµերդության: Հեռավոր Սիրիայից «ասիացի» կինը Ամերիկա է դալիս որդու ընւանիքին ւեսության: Մի օր էլ, քանի որ ւունը ամերիկացի Հյուրեր ւիւի դային, Հարսը ծեր սկեսրոջը նսւեցնում է ցուրւ ավւունակում, ւաւվիրելով' «չըլլա որ վերն դաս, լավ չէ, որ քեղ ւեսնեն»: Պառավը Հնաղանդ, լուռ ու մունջ մնում է նսւած, Հիվանդանում է թոքախւով ն այդւես էլ անւրւունջ մաՀանում է, քանի որ «Համակ սեր ու դորով» ուներ իր սրւում նրանց նկաւմամµ: «Հայրենի ծխանի» Հինդ Հաւորներում ւեղ դւած ւաւկերների

ու ւաւմվածքների ամµողջությամµ ՎաՀե Հայկը սւեղծեց Ս÷յուռքի վիւական ւաւմությունը' ս÷յուռքաՀայության µոլոր չերւերի ու Ս÷յուռքին մւաՀոդող µոլոր Հարցերի ընդդրկումով: Այդ ւաւմությունը դեղարվեսւական ինքնաւիւ Հանդերձանք ունի, որով էլ ՎաՀե Հայկի դրականությունը արժեքավորվում է ս÷յուռքաՀայ ռեալիսւական արձակի մեջ: --Ս÷յուռքաՀայ կյանքի վերլուծությունը ուծացման վւանդի աՀաղանդումից ւիւի անցներ ելքի, Հեռանկարի որոնմանը: իսկաւես ի՞նչ էր ւեւք անել: Այդ կյանքը ւաւկերող իր վեւի Համար Լասը դւավ µնորոչ վերնադիր' «Հարցականի ուղիներով»: Այն ուղին, որով անցնում էր ս÷յուռքաՀայությունը, իրավ Հարցականների մի մեծ չղթայի էր նման: ի վերջո դրողը ւարւավոր էր ւալ Հարցականի ւաւասխանը' ճիչւ թե սխալ, ռոմանւիկ թե իրաւեսական: Ուծացման աՀաղանդից, իրականության ռեալ ւաւկերներից ւիւի µխեր եղրակացությունը' ի՞նչ անել: կերւարները, կրավորաւես նաՀանջող թե ըմµոսւ, ւիւի անցնեին ղարդացման Հաջորդ ÷ուլը: Այդ ÷ուլը նույնւես ւաւկերվեց: Դա Հերոսի ղարդացման µնական չարունակությունն էր, որ դլխավորաւես երեք Հիմնական ընթացք ունեցավ: Առաջինը' Հաչւվող, կրավորական, Հորձանքի Հեւ դեւի ուծացում դնացող Հերոսի ընթացքն էր' ցավալի ավարւով: Հեղինակը այսւիսի ընթացքի ÷ասւադրումով, ւարղաւես ցավով ընդդծում էր վւանդավոր իրողությունը, ասելու Համար' դղուչացեք այս լուռ, ամենակուլ սւիւակ ջարդից: Նւաւակը աՀաղանդելն էր: Երկրորդը' ըմµոսւացող, ընդդիմադիր ւայքարի ÷որձ անող Հերոսն էր, որ կրկին ընկրկում էր կամ դեռնս դիմանում էր ն ղարդացման ընթացքի մեջ մաւնացույց էր անում ÷րկության ուղին. դիմադիր կանդնել սւիւակ ջարդին մինչն մուալոււ ÷րկությունը, որ երկու ուղի ուներ' ՀամաՀավաք Հայրենի երկրում ն ժողովրդի սոցիալական աղաւադրում: Երրորդը առավել դիւակից' ուժեղ Հերոսն էր, որ ղարդացման ընթացքի մեջ ընւրում էր սոցիալ-քաղաքական ւայքարի ուղին կամ µռնում Հայրենի երկրի ճանաւարՀը: Հայասւանը ւարադիրների Համար որւես Հույսի աւավեն, որւես ÷րկության կայան, նոր Հայասւանի նվաճումները, ներդաղթի Հեռանկարը,- արդեն առաջին ւարիներից դառնում են ս÷յուռքաՀայ արձակի դլխավոր խնդիրներից (Շ. ՇաՀնուր, Վ. Շուչանյան, Լաս, ՎաՀե Հայկ, Ս. Սիմոնյան ն ուրիչներ):

ՇաՀան ՇաՀնուրի «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւի Հերոսներից մեկը' Լոխումը, ընկերներին կոչ է անում «կռվել», «մաքառել» ձուլումին ու այլասերումին դեմ, մնալ «աղդով ու ջիղով լեցուն», մինչն որ երկրի կանչի «ժամը Հնչե» ն' «Մենք ալ Հայրենիք ունինք. ւեւք է ւաւրասւ կենանք Հոն երթալուն»: իսկ «Զաթոսթե» ւաւմվածքի Հերոսը ասում է, թե դաղթաՀայությանը «այլնս ւուն ւեւք է կանչել» ն' «իմ ÷ա÷ադս է Հոն երթալ իմիններուս Հեւ, խմµովին»: Վաղդեն Շուչանյանը ողջունում ու խրախուսում էր Հայրենադարձության դաղա÷արը, որովՀեւն օւար ա÷երում մնալը «Համր ու դանդաղ կորուսւ է», «ւանդխւությունը նվասւություն է», ն ւարադիրներին կոչ էր անում. «Հնչած է այլնս ժամը' Հեղա÷ոխական միություն մեր վերանորոդ երկրին չուրջ ... Աչխաւավոր ժողովուրդ, դոռալով µարձրացուր ձայնդ ու ւաՀանջե չոււա÷ույթ վերադարձդ»: իսկ իր մասին' «ու ես մեկն եմ անոնցմե, որ ավելի քան ւաւրասւ են երկրի մեջ որնէ Համեսւ աչխաւանքի լծվիլ»:

Լ ՈՒԻԶԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆԸ (ԼԱՍ) 1936-ին դրած «Հարցականի ուղիներով» վեւում, խորաթա÷անցորեն քննելով ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի µաղում Հարցականները, իր ՀերոսուՀու' Անուչի µերանով Հասւաւում է այն միւքը, թե «µաղմաթիվ ուղիներով դնացինք մենք ն µաղմաթիվ ուժեր եկան ու µախվեցին մեր Հոդիների մեջ: Բայց այդ µախումից Հիմա ծնվել է նորը... նոր ա÷ է դուրս եկել ն մեր Հոդին' Հայի Հոդին»: Այդ նոր ա÷ը, ըսւ ՀերոսուՀու սոցիալիղմի իրականությունն էր մեր երկրում: Բույրերից մեկը' Վարդենին մեկնում է Հայասւան' կառուցման, վերաչինման ուղին µռնած երկիրը, մյուսը' Անուչը մնում է մասնակցելու ւեղի ւայքարին: Սա է Հեղինակի' µոլոր Հարցականների ւաւասխանը. «Եվ ղարմանալին այն է, որ դեռ մինչն այսօր կան մարդիկ, կան երիւասարդներ մինչն իսկ, որ ՀուսաՀաւվում են ու Հարցնում, թե ո՞րն է Հայի ուղին, Ս÷յուռքաՀայի ուղին»: Ս÷յուռքաՀայ կյանքի ռեալիսւական Հեւաքրքիր ւաւկերներ կան նան Լասի ւաւմվածքներում («Դրամներիս Հավաքածուն», «Երկաթե դինեվաճառը», «Լիճը», «Գծից դուրս», «Խանը» ն այլն): (Լասը' Լուիղա Ասլանյանը, ծնվել է 1906 թ. Պարսկասւանում: 1923-ին ամուսնու Հեւ Հասւաւվել է Փարիղում: 30-ական թթ. նա եռանդուն մասնակցություն է µերում Հասարակական կյանքին, անդամադրվում Ֆրանսիայի կոմունիսւական կուսակցությանը: Նա իր µանավոր ու դրավոր ելույթներով ւրուադանդում է ԽորՀրդային

երկրի, Հայասւանի նվաճումները, նւասւում կաւերի սերւացմանը, ղեկավար աչխաւանքներ ւանում Հ0կ ն «Ֆրանսիայի ժողովրդական միություն» կաղմակերւություններում: Ֆաչիղմի լծի ւարիներին ընդՀաւակյա ւայքար է մղում օկոււացիոն ղորքերի դեմ: 1944 թ. Հուլիսի 26-ին նրան ձերµակալում են, ուղարկում Համակենւրոնացման ճամµար, որւեղ նույնւես չարունակում է ւայքարը: 1945 թ. մայիսին նրան դաղախեղդ են անում):

Ս ԻՐԱՆ ՍԵԶԱՆ դեռնս 1930 թ. դրած «Անոնք» ւաւմվածքի մեջ դւնում է, որ իր որµ Հերոսների աւադա կյանքի ճանաւարՀը ձդվում է դեւի Հայասւան: իսկ «Գաղթականին ւղեկը» ւաւմվածքի ՀերոսուՀին' այրի Աղնիվը, լրադրում կարդալով Հայասւանի մասին, Հասւաւ որոչում է' իր որդի «Սիմոնիկը ն ինք ւիւի երթային Հայրենիք: Միակ վայրը, ուր իր այրիի ւաւվավոր ու աչխաւասեր կյանքը իմասւ ունենար: Միակ վայրը, ուր իր մանչը ւիւի մեծնար Հւարւության մեջ իր աղդին, ն օւար ընկերներ ւիւի չկարենային արՀամարՀանքով արւաµերել ցեղի մը անունը, որովՀեւն անոնք Հիացումի ն Հարդանքի ղդացումներով ւիւի ւոդորվեին ւեսնելով, թե ինչւես Սիմոնիկի երաղած կամուրջները ն ւողուաները (ւաւանու երաղանքն էր դառնալ ճարւարաւեւ-չինարար ն քաղաքներ կառուցել - Վ. Գ.) իրականություն էին դարձել, առանց անոր Հոդին մաւնելու կախարդ ոսկիների դերության»: կնոջ ն մասնավորաւես Հայ կնոջ ճակաւադիրը Սեղայի մւաՀոդությունների առարկան էր, ն նա այդ Հարցերը քննում էր իր ոչ միայն ւաւմվածքներում («Լուիղ ՄաՀւեսյան», «ՄեղավորուՀին», «Անոնք», «Շամիրամ», «Հիմար կինը» ն այլն): Նա Հիմնադրեց (1932) ու երկար ւարիներ խմµադրեց «Երիւասարդ ՀայուՀի» ամսադիրը, իր ւեսակի մեջ միակը Ս÷յուռքում, որի Հիմնական նւաւակը ս÷յուռքաՀայ կնոջ կյանքի ւաւկերումն էր, նրան Հայ ւաՀելու, ՀայուՀի մայր ւաՀելու ձդւումը, ուծացման մեծ վւանդի դեմ դուեւնդումը: (Լրադրող, խմµադիր, Հասարակական դործիչ ու արձակադրուՀի Սիրան Սեղան, որ Մաւթեոս Զարիֆյանի քույրն էր, ծնվել է Պոլսում 1903 թ., Հեւո ւեղա÷ոխվել Բեյրութ: Համալսարանական կրթությունը սւացել է կոլումµիայի Համալսարանում ն վերադառնալով Բեյրութ' լծվել դրական-Հասարակական- խմµադրական աչխաւանքի: Մամուլում նրա ւաւմվածքները սկսել են լույս ւեսնել 20-ական թթ. վերջերից, իսկ առանձին դրքով 1959 թ. («Պաւնեչը»), 1960 թ.

(«ՄեղավորուՀին») ն 1973 թ. («Հեքիաթներ»): 1967 թ. նրա ւաւմվածքների մի ժողովածու լույս ւեսավ Երնանում: Սեղան մաՀացել է 1973 թ.):

ՀԱՄԱՄԱՐԴկԱՅիՆ ԽՆԴիՐՆԵՐ

Ս÷յուռքաՀայ արձակում չաւ Հաճախ, µնականորեն, Հայերն ու այլաղդիները ւաւկերվում են միասին, կյանքի նույն դրվադում, ÷ոխադարձ դործունեության մեջ: Երµեմն էլ ղոււ Հայկական խնդիրներից դուրս դալով' ս÷յուռքաՀայ դրողը ւաւկերում է կյանքն ընդՀանրաւես, կամ արծարծում է ւվյալ երկրին ղµաղեցնող որնէ խնդիր կամ խնդիրներ' սոցիալ-քաղաքական, մարդկային-Հոդեµանական, առօրյա-կենցաղային: Նոր կյանքի, նոր աչխարՀի, կաւիւալիսւական µարքերի քննադաւությունը' ընդՀանուր Համաւաւկերի վրա (առանց աղդային կերւարների առանձնացման) ս÷յուռքաՀայ արձակում սկսվեց 20-ականի կեսերից ն չարունակվում է առ այսօր: Շուչանյանի, Որµունու, Զարդարյանի, Նուրիկյանի, Հայկի, Անդրեասյանի ն չաւ ուրիչների սւեղծադործության մեջ այն Հաճախ դարձավ դլխավոր թեմա: Բաղմաթիվ ւաւմվածքներում «մոռացվեց» ս÷յուռքաՀայի խնդիրը: Մնաց մարդու խնդիրը' սն, դեղին թե ճերմակ, միննույն է: Այս դեւքում մենք ճանաչում ենք Հայ մարդու ինւերնացիոնալ էությունը, Հակառակ ամեն ւառաւանքի' սերը ուրիչների նկաւմամµ: ԱՀա թե ինչու էր, ասենք, Որµունին «Սն մաղեր» ւաւմվածքում µողոքում աղդային խւրականության դեմ, այնւես սիրով կերւելով խա÷չիկ Նիք-Նիքի կերւարը: ԱՀա թե ինչու Զարդարյանը ւաւմվածքների մի ամµողջ չարք դրեց, կերւավորելով ղոււ աղդային Հերոսների («Ծերուկ Ռուսոն», «Երµ երաղները կուչանան», «Փարիղի աղջիկը»), քննելով կյանքը մարդկային, Հոդեµանական Հաւկանիչների դիւանկյունից: Նույն մւաՀոդությամµ է Անդրանիկ Անդրեասյանը արծարծում, ասենք, նեդրերի աղաւության Հարցը ԱՄՆ-ում, կամ ընդՀանրաւես «սւիւակ արդարության» խնդիրը µացառաւես «օւար» թեմայով դրված «Սւիւակ արդարություն», «Վարձաւրություն» ն այլ ւաւմվածքներում: «Սւիւակ արդարություն» ւաւմվածքը (1933) Անդրեասյանի առաջին դործերից էր, ն նրա կարնորությունը չեչւելով' Հեղինակը Հենց այդ վերնադրով էլ խորադրեց իր առաջին ժողովածուն («Սւի96

ւակ արդարություն», 1948): Ամերիկյան «արդարության» սուր քննադաւությունն է ընկած այս ւաւմվածքի Հիմքում. ւաւմվում է սնամորթ Սեմ Թոմսոնի ընւանիքի ծանր ճակաւադրի, սւիւակամորթ կալվածաւիրոջ ւլանւացիաներում µանող սնամորթների դաժան չաՀադործման, նրանց մարդկային իրավունքների ու արժանաւաւվության ունաՀարման մասին: Սւիւակամորթները ոչ միայն չաՀադործում են նրանց, այլն µարµարոսաµար ծեծում, անդամաՀաւում ու սւանում ամենա÷ոքր ղանցանքների Համար, Հաճախ µոլորովին անՀիմն: Սւանում են Սեմի որդուն, կացնով կւրում Սեմի թնը, ՀրդեՀում նրա ւունը, որի մեջ էին կինը ն երեխան: Սնամորթների նկաւմամµ Հալածանքն ու մոլի խւրականությունը, աչխաւավոր, աղքաւ մարդկանց անլուր չաՀադործումը, ընդՀանրաւես խեղճ մարդկանց ու առՀասարակ կաւիւալի ղոՀերի կյանքի դրվադները Հաճախ են ւաւկերվում Անդրեասյանի ւաւմվածքներում («Վարձաւրություն», «Արցունքի կաթիլներ», «Անանունի մը օրադրեն» ն այլն): «Վարձաւրություն» ւաւմվածքում (1945) Անդրեասյանը ամերիկյան մի ուրիչ «արդարության» ւաւմությունն է անում: Ֆիլիւինցի Ռոդրիդեն, որ ամերիկյան µանակի Հիսնաւեւ է, քաջաµար կռվել է նրանց Համար, արՀամարՀվում է սւիւակ ամերիկացիների կողմից իր արձակուրդի ճամ÷որդության ժամանակ. դնացքում սւիւակամորթները խորչում են նրանից, ճաչարանում արդելում են իրենց Հեւ սեղան նսւել: Ամերիկյան աւրելակերւի, անՀաւի կործանման մի այլ ւաւմություն է «Ասւղերն ալ կը մեռնին» ւաւմվածքը, որի սւիւակամորթ Հերոսը, ավելի ճիչւ ՀերոսուՀին, կինոասւղ դառնալու ձդւումի ն ընդՀանրաւես դործ դւնելու, Հաց վասւակելու ճանաւարՀին Հարկադրված µարոյաղրկվում է: --1920-40-ական թթ. ս÷յուռքաՀայ արձակի ոչ թեմաւիկ, ոչ էլ Հարցադրվածքային չրջանակները չեն ÷ակվում այսքանով: Մենք խոսեցինք միայն մի քանի թեմաների ու Հարցերի մասին, մինչդեռ յուրաքանչյուր ւաւմվածք կամ վեւ Հնարավորություն է ւալիս կրկնվող երնույթների Հեւ կյանքի մի նոր ու ւարµեր երակ Հայւնաµերել, դեմ կանդնել մի նոր Հարցադրման: Մենք խոսեցինք առավելաւես ղոււ «ս÷յուռքյան» մւաՀոդություններ, աղդային Հին ու նոր խնդիրներ արծարծող երկերի մասին: Մինչդեռ կա նան ընդՀանրաւես մարդկային, Համամարդկային դրականության ւեսակը,

մարդ-անՀաւի անձնական աւրումները' սերը, ուրախությունը, թախիծն ու ողµերդությունը ւաւկերող դրականություն, որ Հայ դասական դրականության անµաժան մասն է: Եվ այդւիսի դործերը քիչ չեն: ինչքան էլ որ ս÷յուռքաՀայ արձակի դերխնդիրը ւարադիր Հայության անցյալ ու ներկա կյանքի ւաւկերումն է' աւադայի երաղով, այնուամենայնիվ, ճչմարիւ դրականության, իսկական արվեսւի չա÷անիչների ձդւմամµ' դրողները µերում են կյանքի ւաւկերը' չաւ Հաճախ չկարնորելով աղդային կողմը, չեչւադրելով մարդկայինը, անՀաւի անձնական աւրումները, կաւարում են ղոււ Հոդեµանական ղննումներ: Անչուչւ, սա չի նչանակում, թե Համամարդկային խնդիրները, Հոդեµանական դիւարկումները ւակաս են «աղդային Հարցեր» արծարծող երկերի մեջ: Բնավ. օրինակները մենք արդեն µերել ենք, ն թվարկված չաւ դործեր, Հենց այդ մուեցումով, Հաջողված սւեղծադործություններ են: ՊՈԵԶիԱՆ Բանասւեղծների նոր սերունդը, որ դրական ասւարեղ իջավ Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմից անմիջաւես Հեւո, ն որը ÷ասւորեն սկսում էր ս÷յուռքաՀայ չրջանի µանասւեղծությունը, դւնվում էր Հոդեկան ծանր կացության մեջ: Հայրենի Հողը կորցրած, օւար ա÷եր ընկած, անՀեռանկար, ոչնչի չՀավաւացող կամ ամեն ինչի Հավաւացող, ւառաւած, Հուսալքված ն Հուսախաµված մարդկանց Հոդեվիճակը կրող այդ սերունդը կորցրել էր Հող ու Հայրենիք, Հավաւացել էր արդարության Հաղթանակին, Հավաւացել էր խոսւումներին ու ոչինչ չէր սւացել: Հուսախաµությունը µերում էր Հուսալքություն, Հուսալքությունը' ւխրություն ու թախիծ, որ ւիրաւեւող էր դառնում µոլոր' ն՛ սիրո ու անձնական աւրումների, ն՛ Հայրենիքի ու µնության մասին դրված նրանց µանասւեղծություններում: Մենակության ու լքվածության ղդացումը ծնվում էր ինչւես վչւի մեծությունից, այնւես էլ թելադրված դոյավիճակը սթա÷ Հայացքով դնաՀաւել չկարողանալուց, դաղա÷արական ոչ Հսւակ Հայացքից: Այդ իսկ ւաւճառով էլ այդ սերնդի µանասւեղծներից չաւերի (Լնոն Նայիրցի, ՎաՀրամ Սոֆյան, Անւոն կաղել, Լյութֆի Մինաս, Արմեն Անուչ, ՀովՀաննես ՄաՀւեսյան ն ուրիչներ) դործերում կենսական չերւերը թույլ էին ն չՀնչեցին ու չունեցան իրենց մեծ լսարանը: Ճիչւ է, µանասւեղծների նոր սերնդի ն ընդՀանրաւես ս÷յուռ98

քաՀայ µանասւեղծության ձնավորման վրա ղդալի եղավ արնմւաՀայ վերաւրող µանասւեղծների դերը' Հաւկաւես ւոեղիայի կենսական ռիթմերը ուժեղացնելու, կյանքը ռեալորեն քննելու, ներկային սթա÷ աչքերով ու աւադային Հավաւով նայելու ւեսանկյունից, այնուամենայնիվ µուն' ս÷յուռքաՀայ դրական չարժումը կաւվում է նոր անունների Հեւ: Ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության դիմադիծը սւեղծում ու ամµողջացնում են 1920-30-ականին դրական ասւարեղ իջած նոր µանասւեղծները 1924-ից մասնակիորեն, իսկ ւասնամյակի վերջում նկաւելիորեն սկսում է µաµախել ս÷յուռքաՀայ նոր µանասւեղծության կյանքային երակը (Զավեն Սյուրմելյան, Բյուղանդ Թո÷ալյան, Վաղդեն Շուչանյան, Դն ն ուրիչներ):

Լ ԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆԻ (1907-1995) «Լույս ղվարթ» ժողովածուն, որ լույս ւեսավ 1924 թ. Փարիղում, այս ւրամադրություններն արւաՀայւող դրքերի մեջ առաջինն էր: Բանասւեղծական նկաւելի երնույթ էր այն ն ինչ-որ ւեղ Հիմք էր դնում ս÷յուռքաՀայ ճչմարիւ µանասւեղծության այն առողջ երակին, որն անցած ւառաւանքին, ջարդերին ու աքսորին, ւարադրության իրողությանը Հակադրում էր ժողովրդի վերածնության դաղա÷արը, ավերումին' սւեղծման ոդին ն µերում էր µանասւեղծական ղուլալ ձայն, որ µխում էր արնմւաՀայ դասական ւոեղիայի ակունքներից (Մեծարենց, Թեքեյան ն ուրիչներ): Տրաւիղոնում ծնված Լնոն Զավեն Սյուրմելյանը, ջարդի օրերին կորցնելով ծնողներին ն մի կերւ ÷րկվելով, թա÷առում է ւարµեր վայրերում, ընկնում որµանոցներ: Պոլսի որµանոցում ու կեդրոնական վարժարանում ուսանելու ժամանակ նրա առաջին ուանավորներն արժանանում են 0չականի ն Թեքեյանի ուչադրությանը: 14-15 ւարեկան ւաւանու մեջ Թեքեյանը ւեսնում է աւադա դրողին, «Ժողովուրդի ձայն» թերթում ււադրում նրա մի քանի µանասւեղծությունները: Բայց չոււով Սյուրմելյանը թողնում է Պոլիսը, դնում Ամերիկա' երկրադործական քոլեջում ուսանելու: Թեքեյանը խորՀուրդ է ւալիս չարունակել Հայկական կրթությունը, ղµաղվել ւոեղիայով, µայց... «Ես չ÷ոխեցի որոչումս. սիրաՀար էի µնության ն մայր Հողին. երկրադործությունը սրւովս էր,- Հեւադայում Հիչում է Սյուրմելյանը:- ինձ Համար ամենից կարնորը Հայասւանի վերաչինությունն էր, ժողովրդիս առաջադիմությունը, որին մեծ չա÷ով ւիւի նւասւեր դիւականորեն մչակվող Հողը, դիւական երկրադործությունը: ...կարծում էի, թե µանասւեղծությունը մի ւեսակ

թուլություն ու ւերճանք է»: Ամերիկայից նա նամակադրական կաւի մեջ էր Թեքեյանի Հեւ, նրան երµեմն ուղարկում էր իր նոր µանասւեղծությունները, դրում իր դժվարությունների ու ծրադրերի մասին: Թեքեյանը խրախուսում ու խորՀուրդներ էր ւալիս նրան Պոլսից, Փարիղից, կաՀիրեից ու այլ վայրերից դրած իր նամակներում: 1924 թ. Թեքեյանը խմµադրում ն իր միջոցներով Փարիղում առանձին դրքով լույս է ընծայում Սյուրմելյանի' նամակներով ուղարկած µանասւեղծությունները: Ցավոք, այդ «Լույս ղվարթ» ժողովածուն եղավ Սյուրմելյանի առաջին ու վերջին µանասւեղծական դիրքը: Նա այլնս Հայերեն չդրեց: Հեւո' երկար ւարիների Հիվանդություն, Հեւո' աւրելու ւքնանք, ն դրողը նրա մեջ կրկին արթնացավ, այս անդամ անդլերենով: «Ես կորսնցուցի Հայ լեղվին կռիվը, որւեսղի չաՀիմ' ինծի ն իմ ժողովուրդիս µարիքին Համար' կռիվը Հայ Հոդիին», - ասել է Սյուրմելյանը Հեւադայում, Թեքեյանի' իրեն ուղղված նամակների Հրաւարակության առաջաµանում (1950 թ.), իսկ մի ուրիչ առիթով ասել է. «ինչւես դրել եմ ւասնյակ ւարիներ առաջ, երնի չկա մեկը, որ ինձանից ավելի խոր սիրի Հայ լեղուն ն դրականությունը: Բայց ես Հավաւում եմ աչխաւանքի µաժանման: Ես կարող եմ որւես ամերիկյան դրող ավելի մեծ չա÷ով ծառայել ժողովրդիս ու անդլերեն դրելով չեմ դադարում Հայ դրող լինելուց...»: ինչ-որ ւեղ Սյուրմելյանն իրավացի է. թեն նրա Հեւադա սւեղծադործությունը ւաւկանում է ամերիկյան դրականությանը, µայց 1945-ին անդլերենով լույս ւեսած «Ձեղ եմ դիմում ւիկնայք ն ւարոնայք» ինքնակենսադրական վեւը, որ µարձր է դնաՀաւվել Ամերիկայում ու թարդմանվել մի չարք լեղուներով, Հայ ժողովրդի ողµերդության մասին է ն աչխարՀի երեսին չւրւված ծանր մեղադրանք: ինքնակենսադրական էր նան նրա «98,6 0» վեւը (1950): Սյուրմելյանը անդլերենով թարդմանել ու առանձին դրքերով Հրաւարակել է մեր էւոսն ու ժողովրդական Հեքիաթները: Բարձրարժեք այդ թարդմանությունները կրկին արժանացել են ընթերցողի Հիացքին ու դնաՀաւականին: Սյուրմելյանը Հեղինակ է նան ուրիչ վեւերի, «Վիւադրության ւեխնիկան» ուսումնասիրության, որը որւես ձեռնարկ է օդւադործվում ամերիկյան µուՀերում: Սյուրմելյանը երկար ւարիներ անդլերեն լեղվի ն դրականության ւրոֆեսոր էր կալիֆոռնիայի Համալսարանում: Սյուրմելյանը մաՀացել է 1995 թ.: «Լույս ղվարթ» ժողովածուն ւարունակում էր ընդամենը 21 µանասւեղծություն: Բսանմեկ ւարղ ու մւերմիկ երդեր, որոնք

սակայն նկաւվեցին օրերի µանասւեղծաչաւ մթնոլորւում: Մեծարենցյան մեղմ դույներից ÷ոխառյալ երանդներով, µայց ի՛ր վրձնով, երµեմն անվարժ, երµեմն էլ չդողացող ձեռքով Սյուրմելյանը µնաւաւկերներ է նկարում, մեղմ ու ւաք դույներով, լուսավորված ու ւեսանելի: Մեծարենցյան µնաւաչւություն է µերում, Հողի ու µնության նկաւմամµ սեր ու նվիրվածություն: Հիչողություններ, խոՀեր նորօրյա ւադնաւների մասին: Այս ÷ոքրիկ դրքույկում կերւավորվում է քնարական մի Հերոս, որ µանասւեղծի աչքով է նայում կյանքին, ն այդ կյանքը ավելի µաµախուն է, քան իրեն µաժին Հասած ւառաւանքը: Պաւանի µանասւեղծը սեր է ներչնչում ներկա կյանքի ն Հավաւ' աւադայի նկաւմամµ: Մւածումը Հսւակ է, նւաւակը' ւեսանելի: Մւքի ւեսադաչւը լուսավորվում է այն ÷արոսի լույսով, որ Հեռվում է. դա նոր կյանքի լույսն է: Պաւանի Սյուրմելյանը ներքին ղդացողությամµ ճիչւ ըմµռնեց օրերի առավել µանական մւածումը, թե չարիքին Հաղթելու Համար Հարկավոր է ւքնությամµ կենսավորել ուժերը, որ կարնորը Հայասւանի վերաչինությունն է: Այդ մւածումի դրսնորումը եղավ նրա ն այդ օրերի լավադույն µանասւեղծություններից մեկը' «Ասացվածք' ծառ ւնկելու առթիվ»: Տե՛ր, օրՇնե՛ ծառն այս մաւղաչ: Ես կը ւնկեմ ղայն աՇա Փխրուն ն սն Շողին մեջ, ուր ւաւերս կը ւառկին. Ես՝ անոնց թոռը Շսկա, այս Շողին ւերն եմ կրկին, Ու արնուն ւակ կ'աճիմ՝ անունն իրենց չուրթիս վրա: Պիւի µանա ծառն այս մեծ իր µաղուկներն ու Շոդին, Գրկած իր մեջ ւաւերուս արնու չունչը անմաՇ, Տե՛ր, միսմինակ, նաղելի, այս ծառն աղոթք մը ըլլա՛, Ու փաթթվիլ իր մարմնույն դան սիրողները դյուղին: Երկաթադիր ւաւմությունն այս մւերիմ Շողերուն Աչքիս արցունք կը µերե... փառք ու մեռել չաւ ունի: Երկիրն իմ Շին, ալնոր, որուն ես թոռն եմ վայրի, Խոկումներով µեռնավոր, երաղներով օրորուն... Մեռելներուս իµրն խաչ՝ ես այս ծառը ւնկեցի...

Թեքեյանից սկիղµ առնող, Սյուրմելյանի կողմից Հասւաւվող այս ւրամադրությունը Հեւադայում, ւասնամյակի վերջին ւարիներին նոր դրսնորումներ է դւնում Վ. Շուչանյանի ու կ. Զարյանի, կ.

Սիւալի ու Գ. Աթմաճյանի, Բ. Թո÷ալյանի ու Ն. Սարաֆյանի, իսկ 30ական թվականներին' նրանց միացած Վ. ՎաՀյանի, Մ. իչխանի, Ա. Ծառուկյանի, Ժ. Հակոµյանի, էդ. Պոյաճյանի, Մ. Մանուչյանի ն ուրիչների µանասւեղծություններում, դառնալով որակ ու առաջնային ւրամադրություն: --1920-ական թթ. ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծությունը (ն ընդՀանրաւես դրականությունը) դլխավորաւես ղարդացավ երկու' Ֆրանսիայի ն Ամերիկայի դաղթօջախներում: Ճիչւ է, առանձին ձայներ էին լսվում ն՛ µալկանյան երկրներից, ն՛ Մերձավոր Արնելքից, իրանից ու այլ վայրերից, սակայն ծանրության կենւրոնը Փարիղն էր ու Բոսւոնը, ուր կար դրական մթնոլորւ: իսկ 30-ականներից դրական կյանքը աչխուժություն է աւրում Մերձավոր Արնելքում. 40-50-ականներին Լիµանանն է դառնում Ս÷յուռքի դրական-մչակութային կենւրոնը: ԱչխարՀի ւարµեր ծայրերում, ղարդացման ւարµեր ասւիճանի վրա դւնվող, ւարµեր խնդիրներ ունեցող երկրներում սւեղծվող այդ ւոեղիան չէր կարող չունենալ իր առանձնաՀաւկությունները: Ճիչւ է, ողջ Ս÷յուռքի Հայ µանասւեղծությունը (դրականությունը) ուներ մեկ միասնական առանցք' Հայ ժողովրդի ճակաւադիրը, մեկ ոդու արւաՀայւություն էր' Հայ աղդային ոդու, սակայն ւարµեր երկրներում սւեղծվող այդ ւոեղիան դրսնորեց առանձնաՀաւկություններ' թե՛ ձնի, թե՛ µովանդակության առումով' կաւված ւարµեր երկրների սոցիալ-քաղաքական ու դրական-մչակութային մակարդակի Հեւ: Ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության Համաւաւկերում, Հաւկաւես առաջին ւասնամյակներին (ն ոչ միայն), ւարµեր անՀաւականությունների դոյությամµ, այնուամենայնիվ որոչակիորեն նկաւելի է ղարդացման երկու ուղի: Բանասւեղծների մի խումµ առավել կառչած է մնում արնմւաՀայ (ոչ միայն արնմւաՀայ), այլն մեր դասական ւոեղիայի ավանդներին, µանասւեղծների մի ուրիչ խումµ, ինչոր չա÷ով ավանդախախւ, ÷որձում է Հեւամոււ լինել 20-րդ դարի եվրուական ւոեղիայի միւումներին, ժամանակի դրական ւարµեր ու Հաւկաւես նորադույն Հոսանքներին: Բնականորեն, այդ ւարµերությունները Հաւկաւես ընդդծվում են Մերձավոր Արնելքի ն Ֆրանսիայի Հայ դաղթօջախների դոյությամµ: Լիµանան-Սիրիա-Եդիււոս-իրան ւարածքի Հայ µանասւեղծներն առավելաւես ավանդաւաչւ են, Ֆրանսիայինը' արդիականին Հեւամոււ: Թերնս

դա այն µանի Հեւնանք էր, որ Եվրուան (Հաւկաւես Փարիղը) Հայ µանասւեղծին ւարւադրում էր µարձր մչակույթ ու ւոեղիա:

ՖՐԱՆՍԱՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՖրանսաՀայ µանասւեղծությունը որքան էլ որ իր խորքում ւաՀեց աղդային ոդին, մեր µանասւեղծությանը µերեց Հարսւացումներ ն՛ µովանդակության, ն՛ ձնի առումով, քանի որ Հաղորդակցվեց սոցիալ-քաղաքական նոր խնդիրների ու եվրուական նորադույն ւոեղիայի Հեւ: ՓարիղաՀայ µանասւեղծի մեջ Հայ մարդու ւառաւանքին դումարվեց ընդՀանրաւես մարդու ւառաւանքը, որ Հեւնանք էր նոր դարաչրջանի առաջադրած խնդիրների: Մի քիչ ավելի ուչ, իր սերնդի դրողների մասին ÷արիղաՀայ µանասւեղծ Բյուղանդ Թո÷ալյանը դրեց. «Արդի µանասւեղծին մեջ ներկա է Հյուլեական դարու մարդը իր ծայրաՀեղ ղդացողությամµ ն անանուն ւառաւանքներով: Եվ արդիական արվեսւը արւաՀայւությունն է ներկա կյանքին: Դարը կերւած է իր լեղուն ն արվեսւադեւը ւիւի ջանա խոսիլ ներկա աւրող մարդկության»: Եվ այդ «ներկա աւրող մարդկության» Հեւ ջանացին խոսել Բյուղանդ Թո÷ալյանը, Նիկողոս Սարաֆյանը, Գեղամ Աթմաճյանը (Սեման), Միսաք Մանուչյանը: ՓարիղաՀայ այս µանասւեղծներն իրենց աղդային ւառաւանքին ներՀյուս' ÷որձեցին ւեսնել մարդու ւառաւանքը, որ արդյունք էր սոցիալական ու քաղաքական անաղաւության: Եվ µնական էր, որ Հայ µանասւեղծը Եվրուայի մեծ քաղաքներից մեկում մղվում էր ընդՀոււ Հեղա÷ոխական դաղա÷արները, µանվորական չարժումները, սոցիալական ւայքարը: 20-ականի վերջում դրած իր ւոեմում Շուչանյանը ասում էր. Կը մւածեմ Շեղափոխության մը, որ արյան ալիքներու մեջ Պիւի քչե ւանի այս իրավակարդը, µանվորներ ու դյուղացիներ Պիւի ւիրեն այս երկնակարկառ չենքերուն...

Նման խոՀերը իրենց ւարµեր դրսնորումն են դւնում Սեմայի ու Մանուչյանի, Թո÷ալյանի ու Սարաֆյանի սւեղծադործություններում: Եթե վերջին երկուսի ւոեղիայում այդ դաղա÷արներն ավելի ընդՀանրական են, աւա առաջին երկուսի մու առավել կոնկրեւ դրսնորումներ ունեն, սերւորեն կաւվում են սոցիալ-քաղաքական,

Հեղա÷ոխական, կոմունիսւական դաղա÷արների Հեւ: Բանվոր դասակարդի ւայքարը, աչխարՀի սոցիալիսւական Հեղա÷ոխման դաղա÷արը, սոցիալիսւական Հեղա÷ոխությամµ կյանքի նոր Հուն մւած Հայասւանը ն ընդՀանրաւես Հեղա÷ոխությունը ոդեչնչման նյութ են դառնում ոչ միայն ֆրանսաՀայ Միսաք Մանուչյանի ու Գեղամ Աթմաճյանի (նրանք ղոՀվեցին ֆաչիղմի դեմ ֆրանսիացիների մղած կռիվների ու դիմադրական չարժման ժամանակ), այլն ամերիկաՀայ µանասւեղծներ կարաւեւ Սիւալի, Հակոµ Գույումճյանի, Ալեք Գըլճյանի ն ուրիչների Համար Հեւադա չրջանում: Բանասւեղծներ, որոնք µանասւեղծական արվեսւի թռիչքներ չունեցան` առավելաւես Հակվելով դեւի Հրաւարակախոսություն: Նրանք իրենց չա÷ածո խոսքով ս÷յուռքաՀայ դրականության մեջ ներկայացնում են «ւրոլեւարական», «սոցիալիսւական» դրական Հոսանքը: ՖրանսաՀայ µանասւեղծության առավել աչքի ընկնող դեմքերն են Նիկողոս Սարաֆյանը, Բյուղանդ Թո÷ալյանն ու Հարութ կոսւանդյանը: Նրանք էին, որ աղդային µանասւեղծության ավանդների վրա ÷որձեցին եվրուական µանասւեղծության ւաւվասւը դնել:

Հ ԱՐՈՒԹ ԿՈՍՏԱՆԴՅԱՆԸ (1909-1978) ծնվել է Պարսկասւանում: Ֆրանսիա է ւեղա÷ոխվել 1927-ին: Անդլերենով ու ֆրանսերենով Հիմնավոր կրթություն սւացած, եվրուական ւոեղիային «լայնորեն ծանոթ» երիւասարդը դրական ասւարեղ է մւնում Հայերեն µանասւեղծություններով, իր խոսւովանությամµ` «Մասնավորաւես Հայկական աղµյուրներից: Գուցե այս µացաւրվի այն մոլեռանդ սիրով, որ ես ւածում էի դեւի այն µոլորը, որ Հայկական էր»: 1930-ից մամուլում լույս են ւեսնում նրա առաջին µանասւեղծությունները, իսկ 1935-ին` µանասւեղծությունների ու արձակ խոՀերի մի ÷ոքրիկ դրքույկ` «0րերի իմասւությունը» խորադրով: 1935ից մինչն 1940-ը, իր իսկ վկայությամµ, ոչինչ չի դրել: Այդ ւարիները ֆրանսիական արդի արվեսւի, ւոեղիայի խորաղնին ուսումնասիրության ժամանակաչրջանն էին նրա Համար, որի «անմիջական աղդեցության ւակ» կաւարվում է «Հոդե÷ոխությունը», որն էլ «սւիւեց որոնել արւաՀայւության նոր ձն ն µանասւեղծելու նոր դործիք` այսինքն լեղու»: 1940-ական ն Հեւադա ւարիներին նա ււադրվում է մամուլում, այն էլ` ոչ Հաճախակի` չունենալով առանձին դրքով Հանդես դալու Հնարավորություն:

կյանքի վերջին չուրջ երեսուն ւարիներին նա µնակվում էր Փարիղից Հեռու, Ֆրանսիայի Հարավում` ւաւմական Պրովանս մարղի ւարµեր դյուղերում` աւրուսւը վասւակելով արՀեսւադործությամµ: Փարիղի Հայ դրական միջավայրի Հեւ Հաղորդակցվում էր միայն նամակադրությամµ, երµեմն նան մամուլին ուղարկելով µանասւեղծություններ: Զա÷աղանց խսւաւաՀանջ իր արվեսւի, խոսքի, µառի նկաւմամµ, մչւաւես ձդւելով կաւարելության, µանասւեղծական ճչմարիւ ներչնչումի ւաՀերին Հեւամոււ` կոսւանդյանը µեղուն չեղավ, սակայն այն, ինչ սւեղծեց, վկայությունն է ւաղանդավոր µանասւեղծի ինքնաւիւ խառնվածքի ու երնակայության: Թեն չդարձավ Հանրությանը ծանոթ µանասւեղծը, µայց µարձր դնաՀաւվեց դրական չրջանների կողմից: Եվ «Հրաւարակիչ ընկերների» ջանքերով էր միայն, որ մամուլում ցրված ն մի քանի անւիւ այլ µանասւեղծությունները 1974-ին Հավաքվեցին մի դրքում` ինքնաւիւ խորադրի ւակ` «Բանասւեղծությամµ...»: Հարութ կոսւանդյանի էությունը, մւորումը, խոՀը, աւրելու կերւը, µանասւեղծի ւեսակը այս ոչ մեծ դրքում (չուրջ չորս ւասնյակ µանասւեղծություն) ընթերցողի առաջ µացվեց ...µանասւեղծությամµ: իսկ µանասւեղծության այս ւեսակը միայն իրենն է. խորքի մեջ ավանդական, մւածողությամµ` նոր, լեղվական, ւաւկերային մի Համակարդով, որ նման չէ մեկ ուրիչի: Նրա ւոեղիայում աղդային ճակաւադրի, անցյալի ու ներկայի մւաՀոդությունների խորքի վրա µարձրանում է Համամարդկային աւրումների չերւը, ավելի ճիչւ` դասականը նորացվում է արդիական մւածողությամµ ու ւարաղով: կոսւանդյանը µանասւեղծ է, որ ձդւում է թե՛ µնության, թե' մարդու մեջ ւեսնել կաւարյալ դեղեցիկը, Հայւնաµերել ներդաչնությունը, Հաչւեցնել իր մեջ ալիքվող Հակունյա խռովքները: Խառնվածքով ն արվեսւով ռոմանւիկ` կարնորում է երաղը: Շ. ՇաՀնուրը իր դրախոսության մեջ ընդդծեց Հեղինակի էության µնորոչ Հենց այդ կողմը` իր Հոդվածը վերնադրելով կոսւանդյանի µանասւեղծության ւողով` «Բայց երաղն էր դերՀղոր»: Երաղը դեղեցիկի, կաւարելության, աղդային թե մարդկային ամµողջացումի: «Ես Հավաւում եմ կ. Զարյանի այն խոսքին, թե չոււով Երնանը դառնալու է մեր «Աթենքը»,- դրում է կոսւանդյանը մի նամակում: «Ոչ մի Հույղ ն ոչ մի սեր, ոչ վեՀադույն վայելչությունն այս վայրերի», «ո՛չ Հեչւանքը քնաµեր», «ո՛չ մեղեդին ոսկենվադ լույս լարերի», «ոչ մի չնորՀ», «Հանդիսւ ու աւասւան» չեն կարող «Հու105

սալ», «որ մոռանամ քե՛ղ, իմ կրոն, /Որ ուրանամ քեղ` Հայասւան»,ասում է «Աղոթքի ւես սովորական» վերնադրով µանասւեղծության մեջ: «Պեւք է դեղեցկությունը ւաչւես ու ցանկանաս որւես միակ երջանկությունը կյանքի ու մանավանդ դեղեցկությունը չչ÷ոթես մի կնոջ սիրո ն նրա մարմնի չնորՀած Հեչւանքների Հեւ»,խորՀուրդ է ւալիս ընկերոջը մի ուրիչ նամակում, վկայակոչում Սաադիին, թե «Սիրե միայն այն, որ կարող է քեղ առնել ւանել` մի նավ... մի նժույդ», աւա Հավելում. «իմ կողմից ավելացնեմ` մի երաղ... մի դաղա÷ար...»: իսկ երաղը... Բանասւեղծի «Երաղը» խոՀի մեջ` «երաղանքը դեղեցիկ ն խորՀրդավոր դեմքն է ծածուկ էության, որ դժվար է կենդանի ւաՀել: Բանղի նրա դեղեցկությունը` կարու է, խորՀուրդ ն սւասում: Նրա կարուն է µացակայություն ն սւասումն է սեր, ն µացակայությունն է խորՀուրդ, ն սերը դեղեցկություն»: Բանասւեղծի «նւաւակն է դեղեցկությունը իրականացնել իµրն դոյություն ն այդ դոյությունը արւաՀայւել իµրն դեղեցկություն` արվեսւի միջոցով: Բայց նախ անՀրաժեչւ է, որ մեր կյանքի, մեր մւքերի, մեր ցանկությունների մեջ... ւեղ ւանք դեղեցկության, ն այս կարելի է իրականացնել` մւածելով դեղեցկության մասին, երաղելով ու ցանկանալով դեղեցկությունը, Հուղվելով դեղեցկությամµ, որոնելով ու ւեսնելով դեղեցկությունը, ուր որ նա անմիջաւես ակնՀայւ չէ, ն այս արդեն Համաղոր է սւեղծադործության»: Այսւիսին էր սւեղծադործող կոսւանդյանը իր µանասւեղծություններում (Հիչենք միայն մի քանիսը` «Աչուն», «Մայեա», «Զինանչան», «Ես դիւեմ մի երդ», «Ծիրանենի...», «կռվի երթ», «Համաղարկ», «Արւավաղդ»): իր երդը ՇաՀնուրի µնութադրումով' ընթերցողին առած «իր վայրասույղ թե դաչն ալիքներուն մեջ, ղայն մասնակից կը դարձնե իր ÷առաµանության, իր ըմµոսւացումին, իր Հարսներդին ն կոււա թրթռացումը կաւարելության, այսինքն` Գեղեցիկին»: իսկ «µանասւեղծական ւաւկերները իրարու կը Հաջորդին իր դրիչին ւակ, կը չ÷ոթվին, կը µյուրեղանան, ն µոցեղեն սյունը կը մնա դեղուղեչ, Հանձնված ն անսւառ, կարկաչուն ն ÷ոթորկաՀույղ»: Որւես նմուչ կոսւանդյանական µանասւեղծության` Հիչենք մեկը, ասենք` «Ծիրանենի...»-ին: Մի µա՛ռ՝ Շիչելու Շամար դեղեցկությունն աչխարՇի: - (Տեսնելու Շամար µաղմերանդ ւիեղերք՝

Գեղադիւակը դառնու՛մ Էր երեկ. Եվ կախարդանքն Էր անճառ): Բայց ասա՛ դիւե՞լ ես երµեք Անւառի մեջ ծաղկած մի ծառ: Ես ւեսե՛լ եմ լուսաւայծառ սւինքներով ծիրանենի՝ Սիրաµողµո՛ջ - քան Շամիրամ, Դալարադեղ - քան ուռենին ի Բաµելոն: - Ողջու՛յն քեղ, քույր ոսկեղօծ՝ ԽոՇուն ու ւայծառ դուսւր Հայասւանի,Գեղեցկությանդ ճաչակն Է ղոււ իմասւություն µերանի՝ Քան սաղմոս՝ երդված ի Բաµելոն: Եվ ես դիւե՛մ մեղեդիներն աչխարՇի...

Հարութ կոսւանդյանի դրեթե ամµողջական դործը (երկու ժողովածուները, մամուլում ցրված այլ չա÷ածո ու արձակ դործեր, նամակներ) լույս է ւեսել Երնանում 1988-ին` «0րերի իմասւությունը» ընդՀանուր խորադրով:

Բ ՅՈՒԶԱՆԴ ԹՈՓԱԼՅԱՆԸ (1902-1970) մամուլում Հանդես է եկել 20-ականի առաջին ւարիներից: Ծնունդով այնթաւցի (կիլիկիա) Թո÷ալյանը, որ սովորել էր ւեղի Ներսիսյան, աւա Ամերիկյան µարձրադույն վարժարաններում, «կիլիկիո ւարւումից» Հեւո Հանդրվան է դւնում Սիրիայում, ուր ն ւասնամյակի վերջում (1930 թ.) լույս է ընծայում µանասւեղծությունների առաջին ժողովածուն' «ԱյդաՀանդես» խորադրով: Արվեսւի, նկարչության նկաւմամµ սերը նրան Հասցնում է Փարիղ, ուր ն Հասւաւվում է, աւրելով այնւեղ մինչն իր մաՀը' 1970 թ.: Փարիղում Թո÷ալյանը մասնակից է դառնում Հայ դրական չարժմանը, մասնակցում «Մենք» ւարµերականի Հրաւարակությանը, երկար ւարիներ Հրաւարակում է դրականության ն արվեսւի ւաւկերաղարդ «Անդասւան» Հանդեսը, լույս է ընծայում «Արնադալ» (1936), «Համայնական սեր» (1950), «Հրախաղություն» (1952), «Արձանադիր» (1959), «Լուսածնունդ» (1964) ն երկու ֆրանսերեն µանասւեղծական ժողովածուներ, ղµաղվում է նկարչությամµ, Հանդես է դալիս նկարչական ցուցաՀանդեսներով: Արդեն առաջին դրքում' «ԱյդաՀանդեսում», նկաւելի էին Թո÷ալյանի µանասւեղծական մւածողության ու նւաւակի Հիմնական դծերը, որ ւիրական էին դառնալու ÷արիղյան ւարիների ժո107

ղովածուներում: Երիւասարդ µանասւեղծը ձդւում էր ւոեղիայի մեջ Հայւնաµերել այն դեղեցիկը, որ մարդուն ւիւի մղի մաքրադործման, վեՀ նւաւակների, այլասիրության, իր Հոդին վառի, լույս ւալու Համար այլոց: Կուղեի ես երթալ նեւվիլ Հոդիներու մեջ ւրւում Հրկիղելու խորքն անսաՇման Թչվառության դերադույն: Զի կյանքն անոնց՝ անարն Շույս Ու դառնություն անսւառ... Երթա՛լ, լույս ւալ, ասւղաղարդե՛լ Ջոնե՛լ Շոդիս µոցավառ...

Երիւասարդ µանասւեղծը դերադասում է ոչ թե կյանքի ցնցող ւաւկերները նկարադրել, այլ խոսել կյանքից սւացած իր Հոդեկան աւրումների, Հոդու ընկրկումների, ւադնաւների ու սլացքների մասին: Նա դւնում է, որ կարուների µեռան ւակ կքած ւարադիր ժողովուրդը Հոդեկան կորովի ւեւք ունի, Հոդեւես ամրաւնդվելու կարիք, ն դա է, որ ւիւի ÷րկի նրան ւարաչխարՀում կործանումից: Դեռ առաջին դրքում Թո÷ալյանը մղվում էր իր դավանած դեղադիւությանը, որ ւիւի ամµողջացներ Հաջորդ ժողովածուներում' մւածումի խորքերում Հայւնաµերել ու երդել մարդուն µարձրացնող վեՀը, դեղեցիկը, կաւարյալը ն դա ոչ թե Հայւարարությունների ձնով, այլ նրµադիծ ւաւկերների: Ու ւաւաՀական չէր, որ µանասւեղծությանը ղուդընթաց նա նան նկարեց' µանասւեղծությունը ւեղա÷ոխելով կւավների վրա, դույները' µանասւեղծության: Եթե առաջին դրքում արնմւաՀայ µանասւեղծության, Հաւկաւես թեքեյանական աղդեցությունը դերիչխող էր, աւա Հաջորդ դրքերում ընդդծվում է եվրուական µանասւեղծության աղդեցությունը: Արդեն առաջին երդերից (1924 թ.) Հայւնի մղումը («Երթալ, լույս ւալ, ասւղաղարդել» մարդկանց), նոր չեչւեր է սւանում, ավելի ըմµոսւ, ավելի Համարձակ, քանի որ նոր աչխարՀի սոցիալական ընդվղումներն ու աչխարՀի վերա÷ոխության դաղա÷արախոսությունը խանդով են լցնում նրա էությունը, ն նա ւաւրասւ է լծվելու մեծ ւայքարին: Եվ այդ ւայքարի ընթացքում վսւաՀություն ներչնչել ինքն իրեն ու եթե անդամ ընկնել, աւա դոնե մեկ Հնք ւալ Հաղթության երդին

(«Պայքար»), ղդալ իր ղարկերակում ուժը միլիոնների, ըմµոսւանալ ճակաւադրի դեմ, միասնանալ µյուրավորների Հեւ: Նոր մարդկության, նոր արչալույսի ւենչով է µռնկված µանասւեղծի Հոդին «Արնադալ» դրքում: Նոր օրվա արնադալը µանասւեղծի երնակայության մեջ չքեղ է ու վեՀ: Բաղաքների µաղմությունների վրա ս÷ռվող նրա չառայլը «դեղեցկությունն է արժեքներու արժեքին, անժխւելի ճակաւադրական ավեւումն աւադայի մարդերուն»: Մեծարենցյան «ըլլայի»-ներից ճառադայթվող ւրամադրությունները, մեծարենցյան «անանձնական ուրախության» ջերմությունը ձդվում է մինչն Ս÷յուռքի µանասւեղծություն, ն նոր µանասւեղծները յուրովի «յուրացնում» են այն: Մարդասիրության ալիք ւվող ղդացումը Թո÷ալյանի դրքից դիրք է անցնում: Ըլլալ նվադ՝ Շամաւարած ու թրթռուն Սե՛ր անՇուն, ու թափանցիլ ամեն ինչի մեջ սիրով... ու մեղմությամµ մւերմանալ չրջաւաւող Շոդիներուն... Ըլլա՛լ ընկեր ու µարեկամ մւերի՛մ... («Սեր»)

Այս ւրամադրությունը, որ Հայւարարություն չէ, այլ նվիրումի ւրամադրություն «Արնադալի» չաւ µանասւեղծություններում, Հեղինակը կարնոր է Համարում այնքան, որ Հաջորդ դրքի խորադիրը դնում է «Համայնական սեր» ն սկղµից նեթ Հայւարարում. «Անծայրածիր այս սիրո ղդացումն ինձ Հեւ Հիմա կը կրեմ նույն Հավաւքով..., կը Հավաւամ չարժումին... µարձրորեն մարդեղության կոչումին», որ մի օր որւես «ծիրանավառ արչալույս» ւիւի Հառնի ն իր «չառայլներն արձակե ամենուր»: Եվ այդ ւիւի լինի «իմացական ուժերու կոււակումեն» («Անծայրածիր այս սիրո»), որը չաւ կարնոր ւայման է µանասւեղծի երաղած աւադային Հասնելու Համար: կյանքի ընթացքը «իմացական ծարավներու անՀաս ուղի» է µանասւեղծի ւաւկերային մւածողությամµ, ն մեր Հոդեկան ւաւակները Հադեցնելու Համար նա երաղում է' «Հասնի՛լ եղերքն այն աղµյուրին ասւվածաՀայւ»: իմացական ուժի դիւակցությունը, իմացական ծարավի ւաՀանջը մչւադո է µանասւեղծի ն նրա էության Համար: Հոդեկան «լուսարձակներով» µանասւեղծը իր ու ընթերցողի Համար Հաճախ լուսավորում է ժամանակն ու երնույթները, մարդոց ւայքարն ու աւադայի մուակա ճանաւարՀը:

Նոր արչալույսի, նոր մարդու Համար ւայքարի մղվող նրա քնարական Հերոսի էության խորքերից µարձրանում է մի ուրիչ չերւ, աղդային մւաՀոդության չերւը, կերւավորվում է «ւարադիր ւղան», որ ինքն է, կերւավորվում է իր կորուսւներով ու ցնծության երդով: Այդ «ւարադիր ւղան», որ օւար աչխարՀում «իր չարքաչ ձեռքերով» «աւրելու ւարղ իրավունքն» է ձդւում Հասւաւել, եւ է նայում, ուր µաղմաչարչար մանկությունն է ու µաղմախոց ւաւանեկությունը, Հայացքի առաջ «կորուսյալ երջանկությանց սւվերներն» են, իր երաղը' Հայրենի µնությունն է' իր µլուրներով ու դաչւերով, ու թեն «կը µաµախե արյունն իր այնքան կարու, այնքան սեր», սակայն «մւորումն իր ՀուսաՀաւ» է, ուղին' անորոչ, Հարցականով' «դեւի ո՞ւր»... («Տարադիր ւղան»): Բայց նա նան ըմµոսւ է' «ւիւի այսօր մռնչեմ µարկությունես ու ցավես», երµ մւածում է «այնքան կարելությանց վրա ւարւյալ» ն կորուսւների: Բայց կարող է նան ցնծության ճիչը µարձրանալ նրա մեջ ն էությամµ նեւվել «0րերու Հաղթական վերելքին», քանղի Հայրենի երկրի, նոր Հայրենիքի ւեսիլքն է աչքերի առաջ. Կը նեւեմ իմ ակնարկս արնին Վառվող չեներուն ւոնական... Նաիրյան µարձունքներն են կրկին Մաւուցվող՝ կյանքի մը վերամµարձ: 0 Շե՛յ, Շե՛յ կաւարված Շաղթանակ, Ցնծություն ու խայւանք µոցավառ Սրւին վրա մեր Երկրին: («Մեր երդը ցնծության»)

Ժողովրդի վերածնության դաղա÷արը ոդնորում է քնարական Հերոսին այն ասւիճան, որ նա մի ւաՀ ուղում է մոռանալ անցյալի ողµ ու ւխրությունը, «ձերµաղաւիլ սւվերներեն անցյալին», «չնայիլ եւ», ուղում է, որ' Մոխիրներեն ելնե՛ Շոդին վերասլաց, Մչւակենդան ժողովուրդն իմ վերածնի՛...

1944 թվակիր է այս' «Փյունիկ» µանասւեղծությունը, աչխարՀավեր ծանր ւաւերաղմի չրջանում է դրված, իր ժողովրդի վերածնության Հավաւով է լցված: Ե՛վ այս, ն՛ Հեւադա ւարիների µանասւեղծություններում Թո÷ալյանի քնարական Հերոսը, իր կենսադրությամµ Հայ, աղդային

մւաՀոդություններից µարձրանալով' դառնում է ընդՀանրաւես ւայքարող մարւիկի կերւար, որը խանդավառվել է «µյուրավոր կամքերին կոււակումով», «ւայքարով ու կյանքով»... «սրւերու մոդական երդով» կենդանացած Հոդիներով, որոնք ընդվղում են արդեն' «լավադույն աչխարՀի ւաւկերը» իրենց Հայացքի առաջ: Հեղա÷ոխաչունչ այս ւրամադրությունը Հիչեցնում է Զարենցի «Ողջակիղվող կրակի» ւաթոսը: Զարենցյան ÷ր÷ուր µաչերով նժույդների խորՀրդանիչ ւաւկերը Թո÷ալյանի' «ներկայի վրնջող նժույդներն են արթուն... նժույդներն անՀամµեր են արդեն ու ուքի»... («Երդ կառուցման ու ւայքարի») ւաւկերի ներչնչման Հիմքն է: Հեււաւերաղմյան ւարիների, 50-60-ականի քաղաքական ւադնաւալի ւաՀերի անդրադարձը անՀանդսւացնող ռիթմ է Թո÷ալյանի ւոեղիայում, սակայն Հավաւը, թե «ւիեղերքի երկունքով կծնի դարն ադամանդ» («Շրջան»), մնում է անխախւ ն Հիմք, որ կրկին արթնացնի մարդու նկաւմամµ սիրո ղդացում ն Հանուն այդ սիրո' ւայքարելու ւրամադրություն: Եվ դարձյալ կերւավորվում է նրա Հերոսը որւես «Մարդ մը» (ինչւես վերնադրված է նրա մի µանասւեղծությունը), մի մարդ, որի «ւարաՀալած իր դոյությունն երեկվան ունի ճնչող ծանրությունը դարերու» ն «ւայքարներու իր ծիրանին կ'երկարի Անաւաւեն անկարեկիր, մինչն ծովերն այրեցյալ», որի աչքերի մեջ քանդակված են անմեղ ղոՀերի «ոսկորներու չեղջը», µայց որը իր Հոդու մեջ կրել է «Հույղերը մարդոց», «դալիք երջանկության ցավը», ն այժմ ւաւրասւ է «իր երկրին ժււացող Հայացքով ու µաղուկներով աննաՀանջ սւառաղեն' կո÷ելու կյանքն իր վաղվան»: Ու իր խորքի մեջ ունի դարձյալ աղդային այն երակը, որ Հեռավոր ու կաւույւ արյունն է ւաՀում ու վերջին երաղանքը թելադրում. Ժա՛մ Շավիւենի, թող որ աւրեմ դեռ Վայրկյանն այս վերջին... Արններուն Շեւ դրկվի՛մ այսօր. սարերուն վրա իմ Շայրենական: ...Ափիս մեջ առնեմ Շեռավոր ափերն Հաղթական երկրիս... Ժա՛մ Շավիւենի, Վայրկյանն այս վերջին թող Շավերժանա՛... Ու ցրված ուժերն ա՛լ վերադառնան...

ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼԲի ՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մերձավոր Արնելքի Հայ µանասւեղծությունը 30-40-ականին դիմադծվում է ՎաՀե-ՎաՀյանի, Ծառուկյանի, իչխանի, Հակոµյանի ու էդուարդ Պոյաճյանի սւեղծադործությամµ: Շարունակելով արնմւաՀայ դասական µանասւեղծության ավանդները, Թեքեյանի անմիջական աղդեցությամµ, նրանք µերում են ս÷յուռքաՀայ ղանդվածին ու Հաւկաւես Հայրենասեր մւավորականությանը Համակած ւրամադրությունները' ծնված այն դոյավիճակից, որ ւարւադրվել էր ս÷յուռքաՀայությանը: Այդ սերունդը դրական ասւարեղ իջավ 30-ականներին, իսկ այդ ւարիների Ս÷յուռքը ՎաՀե-ՎաՀյանը, Հեւադայում, Թեքեյանի «Սեր» ժողովածուի առիթով ւիւի µնութադրեր Հեւնյալ կերւ. «Ս÷յուռքը, այդ ւարիներուն, չդոցված վերք էր ւակավին, չւաղած ղայրույթ, չՀադեցած ոխ: Որµություն էր ան, «ոճիրեն ավելցած» մանուկներու չվարած µաղմություն, որ դառնալե առաջ վաղվան Հայը, կը կարուեր ւաչււանության ու խնամքի: կորսված անուչություններու կարուն էր Ս÷յուռքը, սիրւ արյունող վերՀուչ: Տնական ղրկանքներու ն քարացած դառնություններու Հեւ ամենօրյա չ÷ումեն ւարօրինաւես դյուրադրդիռ դարձած ջիղերու µորµոքումն էր երµեմն, ներքին ճակաւներու վրա կաւաղի µախում, որ ւեղ-ւեղ կը Հանդեր թուրքին թերի ձդածը լրացնող ոճիրի: Դասալքություն էր նան, եվրուական ոսւաններու մեջ մանավանդ,- ուրացում ն ուծացում: Նույն աւեն անդուլ մաքառում էր Ս÷յուռքը Հացի ն երդիքի չա÷ նան լույսի Համար: Տախւակաչեն խցիկներու կողքին' կառուցումն էր նույնւես ւախւակաչեն ւաղավարներու, որոնք եկեղեցի էին ու դւրոց' իրենց ժամերուն: ԱնՀաւական կամ Հանրային միջոցներով Հայ դիրը նորեն արարչական իր դերին կոչելու Հերոսական ջանադրություն էր ան»: ԱՀա այս «վիճակներեն ու ւրամադրություններեն առած Հույսերու ու խոՀերու», «մակընթացության ու ւեղաւվության» µանասւեղծականացումն էր Համարում ՎաՀե-ՎաՀյանը Թեքեյանի «Սեր» ժողովածուն, այդւիսին ւիւի Համարենք նան իր' ՎաՀե-ՎաՀյանի «Արն-անձրն» (1933), Մուչեղ իչխանի «Տուներուն երդը» (1937), Անդրանիկ Ծառուկյանի «Առադասւներ» (1939), Ժադ Հակոµյանի «Գաղւնի ճամµան» (1938) առաջին դրքերը, ինչւես նան 40-ական112

ներին լույս ընծայած մյուս ժողովածուները: (Այս µանասւեղծներին կանդրադառնանք առանձին-առանձին): --1940-ական թվականներին ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծությունը նոր Հարսւացումներ է ձեռք µերում' ւայմանավորված ՀամաչխարՀային երկրորդ ւաւերաղմի ու ղանդվածային ներդաղթի իրադարձություններով: Հայւնի է, որ ս÷յուռքաՀայությունը այդ ւադնաւալի օրերին ավելի սերւորեն կաւվեց Մայր Հայրենիքի Հեւ, ւադնաւեց նրա µախւով, նյութական ու µարոյական աջակցություն ցույց ւվեց նրան: Ս÷յուռքաՀայ դրողի մւաՀոդությունները ւաւերաղմի չրջանում դլխավորաւես կենւրոնանում են մեկ խնդրի չուրջ' Հայասւանի ճակաւադիրը: Մարդկության աղաւադրումը ֆաչիղմից նչանակում էր նան Հայասւան երկրի աղաւ դալիք: Այդ ւաւերաղմը Համարելով «ֆաչիղմին ն Համայնավարության» միջն մղած ւաւերաղմ' Վ. Շուչանյանը դւնում էր, թե «կռիվը ֆաչիղմի դեմ' կռիվն է ամեն աղաւաւենչ մարդուն» ու ողջ աչխարՀի Հայության: «Հայը իրավունք չունի աւասւանելու ղաղրելի չեղոքության մը, դեւքերու Հանդարւ սւասումի, ձեռնաւաՀության մը, այս ղաղրելի ւայքարին մեջ»: Այս ներքին մղումով ու Հավաւով էլ Ս÷յուռքի µանասւեղծները դործեցին' ֆաչիղմի դեմ ու Հայրենիքի Համար: Ս÷յուռքի ճչմարիւ µանասւեղծությունն ու խորՀրդաՀայ µանասւեղծությունը այս թեմայի չրջանակում կարծես միասնացան այդ օրերին: Սովեւական ղինվորին, Հայ մարւիկին, կարմիր µանակին նվիրված իրենց երկերում ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծները (Արամ Զարըդ, կարաւեւ Սիւալ, Հակոµ Գույումճյան, Սմµաւ Տերունյան ն ուրիչներ) դրեթե նույն խանդաղաւանքի ու Հւարւության ղդացումն էին դնում, որ կար խորՀրդաՀայ µանասւեղծության մեջ: Բնական էր նան, որ ֆաչիղմի դեմ Հաղթանակը, Հայրենի երկրի նոր օրը խանդավառ երդ դարձավ Ս÷յուռքի ւարեց ու նոր սերնդի µանասւեղծների դրչի ւակ: Այդւիսի երդեր են դրում արնմւաՀայ ավադ սերնդի µանասւեղծներ Արամ Զարըդը, ՎաՀան Մալեղյանը, ՎաՀան Թեքեյանը, երդեր, ուր ÷առաµանվում են կարմիր µանակի ու Հայ մարւիկների սխրանքը, ԽորՀրդային Միության մեծ դերը ֆաչիղմի ջախջախման դործում: իր ու իր Հայրենիքի անունից, ինչ-որ ւեղ աչխարՀի մարդկանց անունից Թեքեյանը չնորՀակալություն է

Հայւնում Մեծ Ռուսասւանին «Հայասւանը Ռուսասւանին» µանասւեղծությամµ, որ ֆրանսերենով անձամµ կարդում է կաՀիրեի ռուսական դեսւանաւանը: Պաւերաղմը ծնում էր µաղում ւադնաւներ: ԱչխարՀի, մարդկության, աղդի ճակաւադրի Հարցերը Հուղում են նան ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծներին, ն Հաճախ էլ լուծում չեն դւնում նրանց սւեղծադործություններում. Հուղումներ, թախծություն, Հոռեւես չեչւեր էլ չեն ւակասում. անորոչության, ւադնաւի, աղդային երաղանքների ÷լուղման ւրամադրությունները նույնւես նկաւելի են: Սակայն ընդՀանրության մեջ Ս÷յուռքի µանասւեղծությունը դրսնորում է դաղա÷արի Հսւակություն, նւաւակասլացություն, Հավաւ Հաղթանակի ն աղդային ճակաւադրի նկաւմամµ: Պաւերաղմի ւարիներին ու ւասնամյակի երկրորդ կեսին իրենց ւաղանդը Հասւաւող նոր դրքերով աչքի են ընկնում 20-30-ականին դրական ասւարեղ իջած µանասւեղծները: Այս ւասնամյակի առավել Հեւաքրքրություն ներկայացնող դրքերն են' Վ. Թեքեյանի «Հայերդություն» (1943), Ժադ Հակոµյանի «Մեղրալուսին» (1942), «Մեսրուաչունչ» (1946), ՎաՀե-ՎաՀյանի «Ոսկե կամուրջ» (1946), Մ. իչխանի (կյանք ն երաղ) (1948), Ն. Սարաֆյանի «Միջնաµերդ» (1946), էդուարդ Պոյաճյանի «Սեր ն վիչւ» (1944), ժողովածուները, Մ. իչխանի «Հայասւան» (1946) ն Ա. Ծառուկյանի «Թուղթ առ Երնան» (1945) ւոեմները: Գրական ասւարեղ է իջնում նան µանասւեղծների մի նոր սերունդ, որ իր առաջին քայլերն է անում կամ ււադրում է առաջին դրքերը (Մառի Աթմաճյան, Սմµաւ Տերունյան, Անդրանիկ Թերղյան, Արամ Արման, ԱµրաՀամ Ալիքյան, ԶարեՀ Մելքոնյան ն ուրիչներ): Եթե ւաւերաղմի ւարիները աղդային ւադնաւների ու նան Հույսերի ւարիներ էին, աւա այդ ւասնամյակի Հաջորդ ւարիները որոչ չա÷ով եղան աղդային խանդավառության ւարիներ: Հայրենիքի դաղա÷արը Հաւկաւես առաջնային է դառնում ներդաղթի իրողությամµ: Հայրենիքի կանչը ն առաջին ներդաղթողների Հուղումները արձադանքեցին µոլորի սրւերում: Եվ այդ Հուղումը դարձավ նան µանասւեղծություն' կանչի, մուալոււ Հանդիւման, Հայրենիքի, աղդային ոդու, աւադայի, Հույսի ու երաղի երդ: Հայրենիքում Հավաքվելու, ներդաղթի թեման դարձավ Ս÷յուռքի µանասւեղծության կենւրոնական թեմաներից մեկը: Գրեցին դրեթե µոլոր µանասւեղծները (ՎաՀե-ՎաՀյան, Սիւալ, Հակոµյան, Տերունյան, Դն, Թերղյան, Արման ն ուրիչներ): Մի խումµ երիւասարդ µա114

նասւեղծներ առաջինը մւան ներդաղթողների քարավանի մեջ: Այդ ու Հեւադա ւարիներին Հայասւան ÷ոխադրվեցին Անդրանիկ Թերղյանը, ԱµրաՀամ Ալիքյանը, ՀովՀաննես Ղուկասյանը, ՎաՀան Դաքեսյանը, Հայկաղ Գալուսւյանը, Խաչիկ Ամիրյանը ն ուրիչներ:

ՊԱՐՍկԱՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

իրանի Հայ դաղթօջախը Հնադույնն է, նրա մչակութային ւաւմությունը դարերի ւաւմություն ունի: Սակայն ս÷յուռքյան չրջանում է (1920-ից Հեւո), որ դրական կյանքը առավել աչխուժանում է, սւեղծվում են դրական կաղմակերւություններ, ծավալվում է Հրաւարակչական դործը: ՊարսկաՀայ դրականության մեջ դերիչխողը ավանդաµար մնում է ւոեղիան: ՊարսկաՀայ µանասւեղծությունը մչւաւես ավելի մեծ լսարան է դւնում, քանի որ այն ավելի կաւված է ժողովրդական ւոեղիային, աչքի է ընկնում աչուղական ւոեղիայի ու արնելաՀայ դասական µանասւեղծության ավանդներին Հավաւարմությամµ: Հայւնի է, որ ւարսկաՀայոց լեղուն արնելաՀայերենն է, ւարսկաՀայ µանասւեղծությունը լեղվով ու ավանդներով միասնանում է արնելաՀայ µանասւեղծության Հեւ: 1920-1950 թթ. ւարսկաՀայ µանասւեղծությունը ավանդաւաչւ է: Այն իր ւոեւիկայով մերթ չարունակում է դարերով եկած Հայ աչուղական ւոեղիայի (Հիչենք, որ Նոր Զուղան աչուղների Հայրենիք էր ն երդային երաժչւական µանասւեղծությունը ւարածում ուներ արնելքում ), ինչու չէ' նան ւարսկական ւոեղիայի ավանդները ն մերթ էլ, µնականաµար, աղդեցություն է կրում արնելաՀայ դասական µանասւեղծներից: Անթաքցնելի է դարասկղµի արնելաՀայ µանասւեղծությունից, Հաւկաւես Թումանյանից, իսաՀակյանից ու Տերյանից կրած աղդեցությունը: Մի դեւքում Թումանյանի ու իսաՀակյանի կենսա÷իլիսո÷այությունը' ժողովրդական լեղվամւածողությամµ, մի այլ դեւքում' Տերյանի քնարական Հոդեվերլուծությունը անՀաղթաՀարելի Հմայքներ են դառնում ւարսկաՀայ µանասւեղծության Համար (Հիչենք Արամ Գառոնեի, Դնի ն այլոց µանասւեղծությունները): Տասական թվականներին դերիչխող ւերյանական դւրոցի աղդեցությունը, որին աչակերւում էին արնելաՀայ դրեթե µոլոր երիւասարդ µանասւեղծները, Հայասւանում ընդՀաւվեց 20-ականի սկղµին' ւրոլեւարական ւոեւների ծրադրային մուեցման ւաւճառով, մինչդեռ ւարսկաՀայ µանասւեղծության

մեջ այդ ընդՀաւումը ւեղի չունեցավ: Եղիա Հայւեւը, Գեղամ Սարյանը (որ չոււով ւեղա÷ոխվեց Հայասւան), նրա եղµայր Արամ Գառոնեն, Դնը ն ուրիչներ որդեդրվեցին այդ դւրոցին ն իրենց Հերթին աղդեցին ուրիչ µանասւեղծների վրա երկար ւարիներ: Այդ ու Հեւադա չրջանում աղդեցության աղµյուր դարձան նան Եղիչե Զարենցը, ՀովՀաննես Շիրաղը: 1920-1980-ականի ւարսկաՀայ µանասւեղծությունը աչքի է ընկնում ինչւես թեմաւիկ, այնւես էլ ձնական µաղմաղանությամµ, որ ոչ թե ւաղանդների չաւության ն Հարսւության, այլ աղդեցությունների վկայություն է: Բանասւեղծական մեծ անՀաւականություններ չեղան, սակայն ւարµեր անՀաւականության մի չարք չնորՀալի µանասւեղծներ ճանաչում դւան դաղթօջախում ն իրենց Համեսւ կարողություններով նւասւեցին, որ չարունակվի Հայ µանասւեղծությունը ւարսկաՀայ դաղթօջախում, իրենց դրականՀրաւարակչական-մանկավարժական ջանադիր դործունեությամµ մեծաւես օժանդակեցին դաղթօջախի ՀայաւաՀւանության կարնոր դործին: Զնայած ւարսկաՀայ կյանքում կուսակցական Հակադիր Հոսանքների դոյությանը, առանձին անՀաւների' մեր երկրի նկաւմամµ ունեցած մերժողական վերաµերմունքին, ւարսկաՀայ µանասւեղծության մեջ ԽորՀրդային Հայասւանը կերւավորվում է որւես Մայր Հայրենիք: ՊարսկաՀայության մեծամասնությունը ջերմ սիրով է կաւված մայր երկրի Հեւ, նրա դոյությամµ է իմասւավորում իր ւայքարը, նրա Հեւ է կաւում Հույսը, Հնարավոր դեւքում ներդաղթում է Հայասւան: Ժողովրդի Հոդեկան կաւը ն սիրո ղդացումը Հայասւանի նկաւմամµ իր արւացոլումն է դւել ւարսկաՀայ µանասւեղծների ւարµեր սերունդների սւեղծադործության մեջ: 0րինակները µաղմաթիվ են Դնի, Արամ Գառոնեի, ՀովՀաննես Մարդի, Գալուսւ Խանենցի, Զորայր Միրղայանի ն այլոց սւեղծադործություններում: Տարադիր µանասւեղծների Հոդում Հայրենիքը մչւական դոյություն է, սիրո ու ներչնչանքի առարկա: Հայրենի երկիր, քո սերը Շամակ Ցավ Է մեր սրւում, Եվ այդ սուրµ ցավով ւառաւում ենք մենք Քնած թե արթուն: -

Գրում է Արամ Գառոնեն: Բանասւեղծի երաղն է' լինել Հայրենի Հանդում, Հնձվորի կողքին, կանդնել Սնանի ա÷ին, ղդալ Հայրենի

µնաչխարՀը, Հայրենի Հողը, ձուլվել նրան, ննջել նրա դրկում: իսկ Զորայր Միրղայանը երաղում է. Մի փոքրիկ երաղ սրւիս անկյունում Վառել Է Շսկա կարուի խարույկ, Ու որµ իմ Շոդին Սնանի վրա Դողում Է ինչւես թղթե մի մակույկ:

Դնը անՀուն Հրճվանք է ղդում ամեն անդամ «երկիր Հրաչքների» Հայրենիքի մասին խոսելիս ու ւաւդամում է, որ «անղուսւ սիրենք» մեր լեղուն, «անՀադ սիրենք» մեր ջինջ երդերը, «անՀուն սիրենք» մեր նախնիներին: ՊարսկաՀայ µանասւեղծության մեջ ս÷յուռքաՀայության ուծացման ւադնաւների արւացոլումը նույն Հաճախականությունն ու խորքայնությունը չունի սկղµնաւես, ինչւես Ս÷յուռքի մյուս դաղթօջախների դրականության մեջ, µայց կորուսւների ցավն ու կարուը առկա է, որ ավելի ընդդծվում է Հեււաւերաղմյան չրջանում, մյուս դաղթօջախների Հեւ դրական կաւերի սերւացմամµ: Անչուչւ, ւարսկաՀայ ւոեղիայի թեմաւիկ չրջանակները չաւ ավելի լայն են ն ներառում են Համամարդկային ղդացումներ' սեր ու Հրճվանք, ցավ ու ւառաւանք, մարդկային անձնական Հուղումներ, որւես ավանդաµար չարունակվող µանասւեղծական Հավերժական թեմաներ: ՊարսկաՀայ µանասւեղծության մեջ 20-ականներից առ այսօր, Հեղինակների քանակի ւակասություն չի ղդացվել (մի մասն էլ ւարµեր ւարիներ դաղթել են այլ երկրներ), սակայն քչերի անվան Հեւ կարելի է կաւել այդ µանասւեղծության դիմադծի ւաՀւանությունը: Երµեմն մեկի' ւարիների ընթացքում սւեղծած ծավալուն դործը անդույն է ու անՀեւք, երµեմն էլ ւաղանդավոր մեկի կարճաւն սւեղծադործական կյանքը Հնարավորություն չի ւվել ամµողջական դրսնորման: ԳնաՀաւելի են ոչ մեծ չնչի, մեղմ ձայնի µանասւեղծ Արամ Գառոնեի (1905-1974) երկարամյա վասւակը (ւասնյակից ավել ժողովածուներ, նան դրքեր մանուկների Համար), քնարերդու Դնի ժողովրդականություն սւացած երդերը:

Դ ԵՎԸ (Մարդար Ղարաµեկյան) (1901-1976) դրական ասւարեղ է իջել 1920-ական թվականներին: Ծնվել է ԹեՀրանում: Սկղµնական կրթությունը սւացել է Նոր Զուղայի ն ԹեՀրանի աղդային

դւրոցներում: Դւրոցական ւարիներից արել է µանասւեղծական ու նկարչական ÷որձեր, Հեւադայում ղµաղվել է միաժամանակ երկուսով էլ, Հասել նկաւելի Հաջողությունների: Դնը Հաճախել է ԹեՀրանի այն ժամանակ միակ նկարչական դւրոցը, աւա Հիմնել իր սե÷ական աչխաւանոցը, ուր դործել ու դեղարվեսւական դասւիարակություն են սւացել չաւ նկարիչներ: Նրա դիմանկարներն ու µնանկարները ճանաչվել ու սիրվել են ինչւես Հայ, այնւես էլ ւարսիկ լայն խավերի կողմից: Դնը երկու անդամ ւարդնաւրվել է իրանի կրթական նախարարության կողմից' «արվեսւից» չքանչանով: Դնը եռանդորեն մասնակցել է իրանաՀայ դրական միությունների աչխաւանքներին, երկար ւարիներ ղեկավարել է «Միւք» դրականդեղարվեսւական միությունը, ղեկավարել է «Նոր էջ» դրական խմµակցությունը, եղել է իրանաՀայ դրողների միության ÷ոխնախադաՀ, խմµադրել է «Նոր ւաւդամ» ամսադիրը, «իրանաՀայ արդի դրողներ» ժողովածուն, Հանդես է եկել ղեկուցումներով ու Հոդվածներով: Բանասւեղծական առաջին ÷որձերը սկսել է 1917-ից, առաջին դործը ււադրվել է 1923-ին, դրական դործունեությամµ լրջորեն ղµաղվել է 1924 թվականից: Երկար ւարիներ, ինչւես Ս÷յուռքի չաւ դրողներ, ււադրվել է միայն մամուլում ն ճանաչում դւել: Առանձին ժողովածուով («իմ երդերը» խորադրով) Հանդես է եկել միայն 1947 թ.: 1963 թ. Երնանում լույս է ւեսել նրա «Այս երկար ճամ÷ան» վերնադրով ժողովածուն: Դնը իրանաՀայ ամենաճանաչված, լայն ժողովրդականություն վայելող µանասւեղծն է, թեն չաւ չի դրել: Նրա ժողովրդականությունը մի կողմից ւայմանավորված է իր µանասւեղծությունների լեղվամւածողությամµ, որ ւարղ է, մարդկային անկեղծ Հուղումների արւաՀայւություն, մյուս կողմից' այն Հանդամանքով, որ դրանք երդեր են դարձել: Դնի երկու ւասնյակից ավելի µանասւեղծությունների Համար երաժչւություն է Հորինվել (մի ղդալի մասը ւաղանդավոր երդաՀան Նիկոլ Գալանւերյանի կողմից), դրանք երդվել ու երդվում են Հասարակական ու ընւանեկան միջավայրերում: Դարասկղµի արնելաՀայ µանասւեղծության ն աչուղական ւոեղիայի ավանդներով սնված ու Հաւկաւես իսաՀակյան-Տերյան դւրոցով ձնավորված Դնը մչւաւես Հավաւարիմ մնաց իր դավանանքին: Որքան էլ աղդեցությունները նկաւելի են (երµեմն ընդդծված), իր երդերի ամµողջության մեջ Դնի քնարական Հերոսը

ինքն է ն ոչ ուրիչը, նրա ձայնի երանդը իրեն ղդացնել է ւալիս: Այդ երանդով առանձնացնող Հերոսը մի մարդ է, որ իրական կյանքից ավելի աւավինել է երդին («Երդը իմ կյանքն է, Հույղերս անդին, երդով եմ խնդում ու երդով լալիս»), որ կյանքի թախիծը ցրելու եղանակ է ընւրել անվերադարձ Հուչը, սիրո Հիչողությունը, որ կյանքի, սիրո վայելքը ÷ոխարինում է Հոդու Հրճվանքով, Հին ու աւադա երաղներով: Երաղող µանասւեղծ է, երաղի ու իրականության Հակադրությունից ծնված իր Հոդեկան ւառաւանքներն է երդում, սւեղծված կացության ւառաւադին վիճակը («Դու նորից եկել ես», «Հարսանիքի երեկո», «Բաժանում» ն այլն) ն դոՀանում երաղով («Ես սիրում եմ µռնել ձեռքերդ ա÷երիս մեջ ու մեղմ նայել լուսանման քո մաւներին»): Տխուր, երµեմն Հոռեւես ւաՀերը քիչ չեն նրա երդերում: Հոդեկան ւառաւանքից դուրս դալու ելքը չի դւնում, թախիծը դառնում է ճնչող, կրկին աւավինում է երաղին: Ճնչող Հուղումների մեջ անդամ այն երդերի, որ «ՀուսաՀաւ ւողեր» չարքում է Հավաքել, որքան էլ կորսւյան ւադնաւը մակերես է ելնում, խորքում մնում է կյանքի սերը: ԱնսաՀման ցավով է µանասւեղծը ներկայացնում կյանքի դառը ճչմարւությունը' ծերության, մաՀվան իրողությունը («Ես ծեր եմ Հիմա», «Խենթ ւղա», «Ա÷սոսանք» ն այլն): Ցավադին ու նույնիսկ Հոռեւեսության Հասնող ւխրությամµ է Հիչում, որ ծերությամµ կորչում են «վառ ւենչերը», «ձդւումները µարձր ու վես», որ մաՀով' Վաղը Էլ մեր Շոդին Սն աչքերի թարթումից չի դողա, Վաղը Էլ Շույղերի, Շուչերի, Սերերի մենք կարու՝ Վաղը Էլ չենք լինի, խենթ ւղա...

Տառաւադին է ծնվող ա÷սոսանքը «Ա÷սոսանք» µանասւեղծության մեջ, որ Դնի լավադույն դործերից է ն Գալանւերյանի լավադույն երդերից, ա÷սոսանքը անցնող դարնան երեկոյի Համար, կանաչների ու ւերնների, անցնող կյանքի Համար, ուրեմն ինչւես չկառչել կյանքին, ինչւես չսիրել այն, ինչւես Հաչւվել այս կյանքից «առանց վերադարձ, անՀեւ դնալու» դաղա÷արի Հեւ: Խաµված սիրո, թե անսեր Հոդու, կյանքի դեղեցկությունների կորսւյան, թե անցողիկության իրողություններից ւանջվող Հոդին, երµեմն այլնս Հոդնած ւրւնջում է' «էլ որքան երաղել, ղառանցել, Հավաւալ ու ւանջել Հոդին, էլ որքան ն սիրել, ն խաµվել, ն Հուսալ,

սւասել մեկին»: Սակայն նրա կենաց µաղկացուցիչ ւաՀերի մեջ կան Հավաւալ, սիրել, Հուսալ, սւասել կյանքը Հասւաւող իմասւավոր µայերը: «իմ երդերը» դրքից Հեւո դրված µանասւեղծություններում կյանքի Հուղումներից ծնված ւրամադրությունները կենսական նոր չեչւեր են սւանում, կյանքի µաµախը նոր երդերում ավելի ռիթմիկ է ու նկաւելի: Բանասւեղծի չրջադայությունները իր աւրած երկրի սաՀմաններից դուրս, Մերձավոր Արնելքի ւարµեր քաղաքներում, եվրուական մի չարք երկրներում ու ԽորՀրդային Հայասւանում ընդլայնեցին նրա ւեսադաչւը, մարդկային նոր, ւարµեր ճակաւադրերի, սոցիալ-քաղաքական ւարµեր իրականությունների Հեւ չ÷ումները նոր ւրամադրություններ ծնեցին, որոնք µնականաµար նրա ներամ÷ո÷ երդը Հարսւացրին այլասիրության ւրամադրություններով: Նոր երդերում, որ Հավաքվեցին «Այս երկար ճամ÷ան» (1963) ժողովածուի մեջ, µանասւեղծի Հուղումները թելադրված են նան իրենից դուրս, ոչ անձնական կյանքի դիւարկումներից: կյանքի դեղեցկությունները Հրճվանք են µերում նրան, չարն ու ւդեղը' ւխրություն: Ծնվում են նան երդեր այն քաղաքների ու երկրների մասին, ուր չրջադայում է, այդ վայրերի µնական ու ձեռածո դեղեցկությունների մասին: Եվ µնական էր, որ Հայասւան-երկրի նկաւմամµ նրա սերը ւիւի դրսնորում դւներ Հայասւան այցելելիս (1962 թ.) ն մեկ ւարի Հեւո ււադրած դրքում ղեւեղված մի ÷ունջ երդերում այդ սերը ներքին, դիւակից Հրճվանքի կերւը ւիւի սւանար: Մինչն Հայասւան այցելելը նա մւովի իր երկրի Հեւ էր, նրան անվանում էր «երկիր Հրաչքների», որին երաղում էր ւեսնել իր «կարուավառ աչքերով», երաղում էր այն օրը, երµ ÷արվելու էր նրա Հողին, նրա մարդկանց: Այդ սերը իր µնորոչումով Հասնում էր ւաչւամունքի: Այդ սերն է մղում կոչ անելու Հանուր Հայությանը' սիրել ու ւաչւել մեր լեղուն, մեր երդերը, մեր ւաւմությունը, մեր ներկան' «ՀոդեՀաւոր Հայրենիքը մեր»: իսկ Հայասւանում ծնված երդերը սրւաµուխ ձոներ են' Հիացք, Հրճվանք ու Հոդեկան դոՀացում: Դնը քնարերդու µանասւեղծ էր, արնելաՀայ դասական քնարերդության ավանդաւաՀ չարունակողը ւարսկաՀայոց մեջ ս÷յուռքյան չրջանում, ն ամենից ավելի ժողովրդականություն վայելող µանասւեղծը:

ՀԱՄԱՍՏԵՂ

(1895-1966)

կարուի, Հուչի դրականության կամ դյուղադրության սկղµնավորողը ս÷յուռքաՀայ դրականության մեջ Համասւեղն է` մեկը Հայ դեղարվեսւական արձակի վարւեւներից, որին ճակաւադիրը Հայրենի Խարµերդից նեւել էր Միացյալ ՆաՀանդներ, ուր աւրեց ու սւեղծադործեց իր կյանքի Հեւադա µոլոր ւարիներին, կես դարից ավելի: կՅԱՆԲԸ Համµարձում կելենյանը, որ Հեւո իր ու երկու եղµայրների' Ասաւուրի ն Եղիայի անունների սկղµնավանկերով կաղմեց իր Համասւեղ դրական անունը, ծնվել է Արնմւյան Հայասւանի Խարµերդ դավառի Փերճենչ դյուղում 1895 թ.: «իմ մանկական ու ւաւանեկան աչխարՀը դյուղը եղած է իր Հեռավոր լեռներու սաՀմաններով, իր քարաչեն մեծկակ եկեղեցիով, իր դւրոցով, իր Հոդերով, իր աչխաւանքներով»,- դրում է Համասւեղը ինքնակենսադրության մեջ: Սովորել է նախ դյուղի դւրոցում, աւա Մեղիրե քաղաքի կեդրոնական վարժարանում, ուր ն նրա մեջ ծնվում է սերը դրականության նկաւմամµ: Այնւեղ «իմ Հորիղոնը այլնս Հեռավոր կաւույւ լեռները չէին, այլ դրականությունը, որ կուդար կովկասեն ու Պոլսեն: Այն օրերուն ւիրական էին Վարուժան, Սիամանթո, Րաֆֆի, ԱՀարոնյան, իսաՀակյան, մեր Խարµերդի մեծ վարւեւ Թլկաւինցին ու ÷ա÷կաճաչակ Զարդարյանը»,- ւաւմում է դրողը: 1911 թ. Համµարձումն ավարւում է վարժարանը ն դառնում ուսուցիչ դյուղում: 1913 թ. մեկ ւարի առաջ Ամերիկա մեկնած Հայրը նրան էլ է կանչում Ամերիկա, ուր մի քանի ւարի Հեւնում է Համալսարանական դասընթացների: Մչւաւես Հասւաւվելով Բոսւոն քաղաքում` իր Հեւադա կյանքի µոլոր ւարիներին նա իր աւրուսւը Հայթայթում է ււարանական աչխաւանքով ն սւեղծադործում է միայն աղաւ ժամերին: ինչւես վկայում են նրան մուիկից ճանաչողները, Համասւեղը կես դարից ավելի աւրեց Ամերիկայում, µայց ամերիկացի չդարձավ,

օւար կուռքերի չերկրւադեց, մնաց իµրն Հայ մարդ ու Հայ դրող, կարծես Խարµերդից նոր եկած մի ւանդուխւ էր իր արւաքինով ու աւրելակերւով: Գյուղացի էր իր նախասիրություններով, Հողի սիրաՀար, Հողաւաչւ: իր ձեռքով մչակում էր ւունը չրջաւաւող ÷ոքրիկ ւարւեղն ու µանջարանոցը, ոդնորվում էր իր աճեցրած ււուղներով: Տասնամյակներ չարունակ նա աւրեց իր դյուղաչխարՀի կարուով' իր µաղմաժանր սւեղծադործության մեջ ոդեկոչելով կորցրած Հայրենիքը, Հայրենի µնաչխարՀի ւեսիլը: Դեռնս առաջին երկու դրքերի առիթով Զուանյանը դրում էր, թե Համասւեղի Հողաµույր ու Հայաչունչ արվեսւի ղարդացման Համար անՀրաժեչւ է, որ նա ւեղա÷ոխվի Հայասւան: Սակայն քաղաքական ւայմանները µարենւասւ չեղան: կարծես ի ւաւասխան Զուանյանի ւարիներ առաջ ասված մւքի' 1950-ին Համասւեղը նրան ուղղված նամակում դրում է. «Տարիներ կ'անցնին, ես ալ կը ծերանամ ղրկված Հայասւանեն»: Սրւի Հիվանդության, ընւանեկան ու անձնական խանդարիչ ւաւճառներով, չնայած µուռն ցանկության' նրան չի Հաջողվում դոնե չրջադայության դալ Հայասւան: 1966 թվակիր մի նամակում նա դրում է. «իրականությունը այն է, որ թե Հայ ժողովուրդը ն թե Հայասւան իմ Հոդեկան քարւեսի սաՀմաններուն մեջ մւած են. մեկ ւեղ մը կուղեի երթալ, ան ալ Հայասւանն է, ն սակայն այս երրորդ անդամ ըլլալով, ակամա կը խուսա÷իմ...»: 1966 թ., մեկ ւարի ուչացումով, Ս÷յուռքի ամµողջ ւարածքում Հանդիսավորությամµ նչվեց Համµավավոր դրողի ծննդյան 70-ամյակը: Նոյեմµերի 27-ին Լոս Անջելեսում անցկացված Հոµելյանական Հանդեսի վերջում, երµ Համասւեղն իր չնորՀակալության խոսքն էր ասում, ավելի ճիչւ' մեր դրականության, մեր ոդու, մեր անցյալի, ներկայի ու աւադայի մասին դրողի իր խոՀերն էր կիսում Հայրենակիցների Հեւ, Հանկարծ կանդ է առնում, ձեռքը ւանում սրւին ու... ընկնում' խոսքը չուրթերին:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համասւեղը դրական առաջին ÷որձերը կաւարել է դեռնս դւրոցական ւարիներին: «Մեր օրերու ւեսուչը աչակերւներեն չաւ սիրված Տիդրան Աչխարունին էր... Առաջին անդամ անոր ուչադրության Հանձնած եմ ուանավորներու ւեւրակս: 1911-ին երµ դւրոցը ավարւեցի, ղիս իր մու կանչեց ն թելադրեց, որ չարունակեմ դրել»,կարդում ենք ինքնակենսադրականում: իսկ չարունակում է դրել որոչ դադարից Հեւո: «իմ մուիկությունը «Հայրենիք» օրաթերթին ու

չրջանակին` ւաւճառներեն մեկն էր որ նորեն սկսեի իմ դրական մարղանքները: կը Հիչեմ, առաջին անդամ 1917-ին «Հայրենիք» օրաթերթին ւվի µանասւեղծություն մը»: 1917-1920 թթ. «Հայրենիք» թերթում ն «Փյունիկ» ամսադրում լույս ւեսան նրա չա÷ածո ն արձակ µանասւեղծություններն ու մանրաւաւումները, 1921 թվականից «Հայրենիք» ամսադրում` ւաւմվածքները: Համասւեղի առաջին դիրքը' «Գյուղը» խորադրով ւաւմվածքների ժողովածուն, լույս ւեսավ 1924 թ., երկրորդը' «Անձրն» խորադրով, 1929 թ.: 1930-40-ական թվականներին Համասւեղը երնում է միայն մամուլի էջերում' ւարµեր ժանրերի սւեղծադործություններով (ււադրում է նան «Սւիւակ ձիավորը» վեւի առաջին մասը): 1950-60-ական թվականներին Հրաւարակում է մի քանի դիրք' «Սւիւակ ձիավորը» երկՀաւոր վեւը (1952), «Բաջն Նաղար ն 13 ւաւմվածքներ» (1955) ւաւմվածքների, «Աղոթարան» արձակ µանասւեղծությունների (1957) ն «Այծեւոմար» (1960) չա÷ածո ժողովածուները, «Առաջին սեր» վիւակը (1966): Համասւեղը µաղմաժանր դրող է: Գրել է µանասւեղծություն, ւաւմվածք, վեւ ու վիւակ, քնարական արձակ, թաւերդություն («Բրիսւոսի երկրորդ դալուսւը», «Հայասւանի լեռներու սրնդաՀարը», «Ս. ՍաՀակ ն Ս. Մեսրու»), դրականադիւական ու Հրաւարակախոսական Հոդվածներ ն µոլոր ժանրերի մեջ էլ դրսնորել է իր ւաղանդի դլխավոր Հաւկանիչները' խորաթա÷անց միւք, µնականություն, ժողովրդական կյանքի նուրµ ղդացողություն, ջերմություն, ւարղ ու անկաչկանդ ւաւմելաձն: Դեռնս առաջին դրքերի առիթով իսաՀակյանը µնութադրեց Համասւեղին' իր µնորոչ Հաւկանիչներով, Հավաւալով, որ նա դառնալու է «մեր դրի ÷առքերիցը». «իրական միանդամայն - ռեալիղմ: Ոչ մի ճիդ, սեթնեթանք ն ձդւում' նոր, արւառոց երնալու... Զուսւ, ողջախոՀ, Համեսւ, µնական մակդիրներ: կարճախոս, µնության նկարներ մի երկու ւողով»: Համասւեղի առաջին դործերը` արձակ ու չա÷ածո µանասւեղծությունները, որ լույս ւեսան 1917-1920 թթ. ամերիկաՀայ մամուլում, վկայում են, թե նա դրական ասւարեղ էր մւնում Հայրենիքից սւացած ողµերդական լուրերի ծանր ււավորություններից ընկճված:

«Արյո՛ւն, արյո՛ւն թափեցին... Հրդե՛Շ, Շրդե՛Շ վառեցին, ՀրդեՇին չուրջ ւարեցին, Մարմինն կույս ու Շարսի Հուր µոցին մեջ այրեցին: ... Առկայծ օճախ մարեցին, Գաղթի թափոր կաղմեցին...

Համասւեղն իր դրական ճանաւարՀն սկսում էր դարասկղµի դրական Հոսանքների` Հաւկաւես սիմվոլիղմի Հեւնողությամµ, երնակայական ւեսլաւաւկերներով իր երաղները Հակադրելով իրականությանը, ն ինչւես ամեն մի նոր սկսող µանասւեղծ` ւարված էր ինքնաւիւ երնալու ձդւումով: «Նոր երնակայություններ ւեղելու, ինքնաւիւ դառնալու ձդւումը ղիս ւարավ կյանքեն Հեռու, դեւնեն վեր` կաւույւ թռչունի մը ÷նւրւուքին»,- Հեւադայում խոսւովանել է Համասւեղը: Երաղի կաւույւ թռչունի որոնումները նրան կւրում են իրականությունից: Այսւես, օրինակ, «Սւվերներ» (1918) վերնադրով երեք ÷ոքրիկ արձակ µանասւեղծությունների մեջ Համասւեղը խորՀրդաւաչւների նման ւաւկերում է ոչ թե իրականությունը, այլ նրա սւվերը, ոչ թե իրական աւրումը, այլ խորՀրդանիչը, անորոչ ղդայություններ, մռայլ դունային ւաւկերներ. «Հադի՛ր սն քողերդ, սդավոր քույր, եկու՛ր երթանք... Զդու՛յչ, ծովը կը դողա` սրւիդ ւես Հիվանդ, սրւիդ ւես խորունկ` ծովը կը դողա... մեր սւվերները կը սրս÷ան, կը մսին... չարչարված կողերով խաչված մերկություններու թա÷որը կ'անցնի... Զդու՛յչ, ծովը կը դողա... թարթիչներուդ չուքին ւակ դողացող արցունքներդ թա÷ե ջուրին մեջ... ու ծովն Հանդարւի...»: «- Երաղն ի՞նչ է, մա՛յր: - Լույս սւվերն է կյանքին, ղավակս, Որ դիչերը լուսնըկին ւակ կ'արւասվե»: «... Անցավ եղնիկը, մեղմիկ, անցավ սւվերի մը ւես ու սւվերի մը ւես ձնծաղիկներու մեջ մւավ...»: Բայց չոււով Համասւեղի դրական Հայացքներում ւեղի է ունենում µեկում. երաղների «կաւույւ թռչունը», որ ÷նւրում էր «դեւնեն վեր», նա դւնում է կյանքում, «Հողի վրա», երµ 1920 թ. ՆյուՅորքում ծանոթանում է այնւեղ դւնվող Շիրվանղադեի Հեւ, մի ամµողջ ւարի վայելում նրա մւերմությունը: «Աւեն մը կարդացեր էի անոր դրեթե ամµողջական դործերը ն սակայն անձնական ծա124

նոթությունը, մեր Հանդիւումը չաւ Հաճախ ն ւարի մը ւաւճառ դարձավ, որ ես վար իջնեի ոլորւներեն ու ինքղինքս դեւնին վրա դւնեի»,- վկայում է Համասւեղը: Գրականության չուրջ մւերիմ ղրույցները, Շիրվանղադեի ռեալիսւական թանձր արձակը µանասւեղծ Համասւեղին մղում են դեւի արձակն ու ռեալիղմը, դեւի իր Հարաղաւ ծանոթ աչխարՀը, Հայրենի դյուղը: իր այդ չրջանի դրական ÷որձերը դրողը Հեւադայում Համարեց «ւեսակ մը մարղանք սեմւոլիղմի ն այդ չրջանի նորաµաց ձներուն, միչն որ դւա մեր դյուղն ու դավառը»: Եվ Համասւեղը սկսում է դրել ւաւմվածքներ դյուղի կյանքից: Հեւադա ւարիներին էլ, մինչն կյանքի վերջը, Համասւեղը երµեմն-երµեմն դրեց µանասւեղծություններ, առաջին ժողովածուների որոչ ւաւմվածքներում դիմեց չա÷ածոյին (աղաւ ուանավոր), ինչւես` «Զամչով կարկանդակ», «Սիմոն ն կիրո», «Զուան լերան Հեքիաթը», ավելի ուչ նույնիսկ Հրաւարակեց µանասւեղծական երկու ժողովածու` արձակ µանասւեղծությունների խոՀական-քնարական մի չարք` «Աղոթարան» խորադրով ն «Այծեւոմար» էւիկական ընդարձակ ւոեմը մի ÷ունջ µանասւեղծությունների Հեւ, առանձին ժողովածուով: «Աղոթարանը» µանասւեղծական արձակ է, ավելի ճիչւ, արձակ µանասւեղծություններով քնարական ւոեմ, խոՀերի չարք ասւվածային արարչության` կյանքի ու µնության դեղեցկությունների մասին: իրաւես դիրքը մի աղոթքարան է, ղրույց Ասւծո Հեւ, նորօրյա «մաւյան» (µայց ոչ ողµերդության) մարդկային մեղքերի այւանման ու աւաչխարումի, այլն Ասւծո սւեղծադործության այս Հրաչակերւի` մեր աչխարՀի մասին: Գիրքը ձոն է կյանքին, µնությանը, մարդկային Հոդուն, որ ամµողջ մի ւիեղերք է, մարդու էությանը, որ լիքն է µարությամµ ու սիրով, որ ունակ է ղդալու այս աչխարՀի դեղեցկությունները: Հեղինակը աչխարՀը ւեսնում ու ղդում է Ասւծո արարչության չնչով µաµախուն, «աղոթքի ու ժւիւի µարությունով» լեցուն: Գերակա ղդացողությունը, որ ձդվում է այս ւասներկու աղոթքների մեջ, «µարությունն» է: Ու չնայած մաՀվան անխուսա÷ելիության դաղա÷արի մչւաւն ղդացողությանը, դրքում իչխում է Հեղինակի կենսասիրությունն ու մարդասիրությունը: Ասւծո, µնության ն մարդու ներդաչնակության օրՀներդ-÷առաµանություն է այս ւոեմը, խորունկ ներչնչումով ծնված µանասւեղծություն, անկեղծ որւես Հավաւացյալի աղոթք` մեղմ, քնարական, մեղեդային Հնչերանդով: Համասւեղ դրողի,

արվեսւադեւի ւաղանդը սակայն իր լավադույն դրսնորումը դւավ արձակում ն Հաւկաւես ւաւմվածքի ժանրաձնի մեջ:

ՊԱՏՄՎԱԾԲՆԵՐԸ

Պաւմվածքների առաջին երկու ժողովածուներով արդեն Համասւեղը դւնում է լայն ճանաչում, դնաՀաւվում որւես Հայ արձակի ինքնաւիւ դեմքերից մեկը: Նրա դրական մոււքը ողջունում, նրա արվեսւը µարձր են դնաՀաւում Շիրվանղադեն, իսաՀակյանը, 0չականը, կամսարականը, Զուանյանը: Զուանյանը Համասւեղի ւաւմվածքները µնութադրում է «ջղոււ, Հակիրճ, դունադեղ, կյանքով լեցուն, իրականության առույդ µանասւեղծությամµը թրթռուն» Հաւկանիչներով' Հեղինակին Համարելով «Շիրվանղադեեն ի վեր մեր մեջ երնցած ամենեն ճչմարիւ ու կաւարյալ իրաւաչւը»: իրաւաչւության խնդիրն, իՀարկե, վիճարկելի է. չնայած ռեալիսւական նկարադրությունների, իրականի, վավերականի Հասնող «կյանքի ւաւկերների» (Ար÷իարյան), «կյանքը ինչւես որ է» (ԶոՀրաւ) µաղում էջերի դոյությանը, Համասւեղի սւեղծադործությունը անխառն իրաւաչւական չէ, դերական վիւաւաչւական (ռոմանւիկ) Հակվածությունն է: Խառնվածքով, իրականության ընկալման ու արւացոլման եղանակով նա ավելի չաւ ռոմանւիկ է, քան ռեալիսւ: Համասւեղն իր ւաւմվածքներում ընդդծված նորություններ չէր µերում ժանրային առումով: Նորը, որ µերում էր նա, երնույթները, կյանքը դիւարկելու իր Հայացքն էր, նյութի նկաւմամµ իր վերաµերմունքը, ւաւումից µխող ջերմությունը, Հոդեµանական մանրամասները, ւաւկերավոր դիւողականությունը, իր Հերոսներին ժլաւ խոսքերով ու դիւուկ Համեմաւություններով կենդանացնելու կարողությունը, ւաւմվածքի էջերը կյանքի µաµախով լցնելու վարւեւությունը: Նորը ւաւմելու եղանակն էր, խոսքի ինքնաւիւ Հնչերանդը, ձայնը, «Հարաղաւ ու վճիւ ձայն մը,- ինչւես µնութադրում է Զուանյանը,- որուն մեջեն դյուղը ինքղինքը կ'երդե»: Համասւեղի ւաւմվածքների առաջին ժողովածուի խորադիրը' «Գյուղը», ընդՀանուր, դիւուկ, µնութադրիչ խորադիր կարող է դառնալ նրա µոլոր ւաւմվածքների Համար: իր դյուղի, Հայրենի µնաչխարՀի երդիչն էր Համասւեղը, նկարիչն ու անմոռաց կերւարների քանդակադործը: Նրա ւաւմվածքների Հերոսները ցայւուն քանդակներ են, µայց ն կենդանի մարդիկ: Հայ դյուղացիներ են նրանք` ւաւկերված երկու միջավայրում` Հայրենի

դյուղում ն օւար ա÷երում, որ Ամերիկան է, ավելի ճիչւ` Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդները:

Հայը օւար ափերում իր դյուղի երդիչն է Համասւեղը նույնիսկ ամերիկաՀայոց կյանքը ւաւկերող ւաւմվածքներում: Նա, ինչւես Գուրդեն ՄաՀարին է µնութադրել, «մեծ, ւառաւող դյուղացին Պոսթնի մեջ, Հայրենի վերՀիչումների դերին ու վերսւեղծողը, երաղներով ու դրչով այնւեղ էր»' Հայրենի դյուղում, ինչւես իր ւաւմվածքների ամերիկաµնակ Հերոսները, որոնք իրենց ողջ էությամµ, Հոդով կաւված են արմաւներին ն Հայրենի դյուղի Հուչը վերաւրում են այնքան խորը, որ ասես Հենց դա է իրականությունը: Բուն թե արթմնի' նրանց երաղը այնքան իրական է, որ ասես Հենց այնւեղ են, Հայրենի դյուղում: Եվ Հաճախ այդ երաղը այնքան ցավաւանջ է ու այնքան դերիչ, որ խանդարում է իրական կյանքում, ամերիկյան միջավայրում նրանց ֆիղիկական դոյությանը, ու նրանք ղոՀ են դառնում երաղի ու իրականության այդ սուր µախումին: «ԶոՀը կար Ամուն էր» վերնադրով ւաւմվածքի Հերոսը' կար Ամուն, ամերիկյան մեծ քաղաքի դործարանի µանվոր է դարձել ճակաւադրով' Հեռվում թողած Հայրենի դաչւերն ու լեռները: ՏոՀմիկ Հայ դյուղացին, Հողադործ ու անասնաւաՀ ողջ էությամµ, այժմ դործավոր է' կանդնած Հղոր երկաթե մեքենաների առջն, µայց Հոդով այնւեղ է' Հայրենի դյուղում: Այլնս անդառնալի կյանքի Հուչը նա վերաւրում է ամեն օր ու ժամ, մւքով այնւեղ է' քուն թե արթմնի: Ու ամեն անդամ, երµ չուրջը Հավաքվածներին նա ւաւմում էր դրվադներ այն օրերից, խանդավառվում էր, ընկնում իր ւարերքի մեջ, թեկուղ դրանք աննչան ու արդեն որերորդ անդամ կրկնված ւաւմություններ էին: «կը ւաւմեր, թե ինչւե՛ս երկու ւարµեր արւերե երկու դոմեչներ, դունչերնին վեր ւնկած' մկռալով, իրարու մուեցան, եղջուր եղջուրի µռնեցին... կը ւաւմեր խաչնարածներու Հեւ ունեցած կռիվները, Հեւո չաւ խոչոր քարկաւույւ օձ մը սւանելը»: Հիչում էր դյուղի ճամ÷աները, արւերը, չաւ մանրամասն: Երանությամµ էր Հիչում, ասես ւեղա÷ոխվում էր այնւեղ, ու իրեն թվում էր, թե ինքը արւերի մեջ է, լսում է արւերի խուլ խչչոցը. «Աճումի աղմուկն էր այդ. ցորյանները' դեւի Հունձքի լուսընկան Հասակ կը քաչեին»: Հեւո Հիչում էր Հնձվորներին, արւերի Համաւաւկերը: Եվ «ինչ ւիւի ըլլար կար Ամուի վիճակը, եթե

երաղները չըլլային»: Հեւո դալիս էր դիչերը, ն երաղները չարունակվում էին: իսկ ցերեկը մեքենայի Հղոր թա÷անիվի առջն կանդնած µանվոր կար Ամուի երաղը արթմնի է չարունակվում, ն ցրված մւքերով դործավորին մեքենայի անիվը խլելով' կւոր-կւոր է անում: «ԶոՀը կար Ամուն էր» խոսքերով ավարւվում է ւաւմվածքը: Այս անդամ կար Ամուն էր: Հաջորդը կլինի մեկ ուրիչը: Այդւես կամ մի քիչ այլ կերւ իրենց դրաման ու ողµերդություններն են աւրում Համասւեղի ուրիչ ւարադիր Հերոսներ, որ օւար քաղաքում մեռնում են' Հայրենիքի կարուով, վերադարձի ւենչով: «Վարդան» ւաւմվածքի Հերոսը' Վարդանը, որ աւրում էր Ամերիկայում, «կյանքին մեջ երկու դլխավոր նւաւակ ունեցավ. նախ' կարդվիլ» (Հայ աղջկա Հեւ), «Հեւո երկիր երթալ ու չինել իր ւաւենական ջրաղացքը»: Բայց երկու նւաւակն էլ իրականացնել չի Հաջողվում: Տարիներն անցնում են, մաղերը թա÷վում են, դլուխը ճաղաւանում, µեխերը` ճերմակում, ուսերը կորանում: Ամուսնության ÷որձերը ձախողվում են. Հռոµիկը չի Հավանում, «ես այդ ւաղ դլուխ ջաղիցւանին չեմ առներ»,- ասում է եղµորը: Լսում է, որ չաւերը դնում են Պոլիս, այնւեղից Հայ աղջիկ են µերում: Փորձը կրկին ձախողվում է: Պոլսում ՎարդուՀին Համաձայնվում է, որ կամուսնանա, երµ Ամերիկա Հասնեն: Վարդանը ՎարդուՀու Հեւ Ամերիկա է µերում նան նրա «եղµորը»` Գիդոյին: Ամերիկայում երկրորդ օրը Վարդանը դնում է քաՀանայի Հեւ ւսակի մասին ւայմանավորվելու, իսկ վերադարձին նրանց այլնս ւանը չի դւնում: ՎարդուՀին մի դրություն էր թողել. Հայւնում էր, թե Գիդոն իր ամուսինն է: ՇնորՀակալություն են Հայւնում իրենց Ամերիկա µերելու Համար: «Վարդան կարծես կայծակե չանթված` աթոռին վրա ինկավ: ի՛նչ, մի՞թե խաµված էր այն երկու ավաղակներեն, որ կողոււեցին թե իր սիրւը ն թե քսակը»: կյանքը չարունակվում է... մնում է ւաւենական ջրաղացը չինելու երաղը, որ այդւես էլ չի իրադործվելու: «Երանոս աղµար» ւաւմվածքի Հերոսը որոչում է չամուսնանալ, մինչն չվերադառնա Հայրենիք: «... Որ վաղը ճամ÷աները µացվին, որ Երկիր երթամ...» երաղը այդւես էլ երաղ է մնում. մենակ, ամուրի, Հյուծված' վրա է Հասնում Հանկարծակի մաՀը: Երկիր վերադարձի ցանկությունը Երանոսին Հաճախ էր երաղի թնով երկիր Հասցնում,

ու նա խանդավառված ւաւմում էր Երկրի մարդկանց ւաւմությունները' «դեմքի երանավեւ արւաՀայւությամµ մը»: Հիչենք ւաւմվածքի մի µնորոչ դրվադ: Երանոս աղµարը լսում է, որ նւարավաճառ Գալուսւը «երկրեն չոր թութ µերել ւված է»: Հաջորդ առավույան նա ավելի վաղ է արթնանում, որ ժամ առաջ Հասնի նրա խանութը: ԱՀա ն խանութում է: Նւարավաճառը ղµաղված է, ն Երանոսը Հմայված դիւում է աւրանքները ն իրավ' «չորցած ծիրանի ւարկին մու դւավ լեցուն ւարկ մը չորցած թութ», «ճիչւ ն ճիչւ երկրի թութը' մինչն ուղեղը դրդռող ղդլխիչ Հուով: Երµ մի քանի Հաւ µերանը դրավ, Երանոս աղµար այնւես ղդաց, որ կարծես կորսված ղդայարանք մը կը վերադւներ Հանկարծ: Հը՛մ, երկրի թութը, Հե՛: Թութին Համը իր մարմնին մեջ դաչւանկարի մը ւես ւարածվեցավ.- Հով կ'անցներ ծառերուն մեջեն ու վար կը թա÷եր թարմ թութերը' Հաւ-Հաւ. ծառերուն վերնեն կ'անցնեին սարյակներու խումµերը չաղակրաւ: կը ւեսներ մեղուներու աչխաւանքը, ժիր ու ÷ութկու, ն կամ խխունջ մը' ÷ակած ծառին' դուրս Հանած իր µարակ ու թաց եղջյուրները: Երանոս աղµար կարծես նսւեցավ Պաղւոյենց արւի դլխի թեք թթենիին ւակ, ուր երµեմն կը սիրեր Հանդչիլ իրիկնադեմին ու ճչդել ժամը օրվա, երµ կուդար Հեռվեն' ձայնը վանքին ղանդակին»: Պաւմվածքն ունի անսովոր մի ավարւ` «Հավելված» ենթավերնադրով: Գրողը իր Հերոսին ւաւկերում է մեռնելուց Հեւո` երկնքում: Թե ուր ւիւի դնա նրա Հոդին, երկնային դաւավորը վճռում է. «էՀ, որ Հայ է, չիւակ դրախւ ղրկեցե՛ք: Անոնք երկրի վրա չաւ են ւանջվեր...»: Ու նրան ւանում են դրախւ, ուր «դեղեցիկ էր ամեն ինչ: Ժւիւներեն չող կը թա÷եր, կար երդ ու ւար»: Մեւաքսե չորեր են Հադցնում, ոսկե Հողաթա÷եր, µայց Երանոս աղµարը ւխուր էր: Զդիւեր, թե ուր է ընկել ինքը: իսկ երµ Հրեչւակը նրան µացաւրում է, որ երկնքում է` դրախւում, ն այլնս երկիր` իր դյուղը, չւիւի դնա, ավելի է ւխրում. «Երկնքի՞ն մեջ... ըսել է ալ Հայասւան, էնւեղ, մեր Երկիրը, մեր դեղը ւիւի չերթա՞մ...»: Այսւես Համասւեղի ամերիկաµնակ Հերոսները ամµողջ Հոդով կաւված են Հիչաւակների Հեւ ն մւքով ավելի չաւ այնւեղ են' Երկրում: Եվ նրանց երաղների մեջ Հայւնված դյուղն է վերակերւում Համասւեղը: Նրա՛նց դյուղը, ի՛ր դյուղը, Հա՛յ դյուղը, որ կար ու չկա: Եվ նրանց ու իր երաղի թնով Համասւեղն ասես Հեւ է դառնում Հայրենի դյուղ, մւնում ÷ողոց ու ւուն, խառնվում մարդկանց, ինչւես Զուանյանն է ասում, մւնում նրանց «մորթին մեջ, խառնվում

անոնց», ւաւմում նրանց մասին, µայց ասես ինքը չէ ւաւմողը, այլ Հենց դյուղն է աւրում ու խոսում, ն ընթերցողը ւեսնում, լսում, ղդում է կենդանի կյանքի µաµախը: իր ու ամերիկաµնակ իր Հայրենակիցների երաղի թնով է Համասւեղը Հեւ դառնում, µայց ւաւկերում է ոչ թե երաղային, այլ իրական դյուղը' իր µոլոր կողմերով, իր Հերոսներից մեկի µերանով երանի ւալով այն օրերին, եթե անդամ այդ օրերը լցված էին ծանր Հոդսերով, դժւություններով, ողµերդություններով: Բայց դա µնական կյանքն էր, Հայ մարդու' իր Հողի վրա աւրած կյանքը: «Երնեկ այն օրերուն» ւաւմվածքի Հերոսներին դրողը ւաւկերում է նախ` Հայրենի դյուղում, աւա' մի ւաՀ, աքսորի ճանաւարՀին: Ծերունի Մխսին ն Մնուչ µաջին (մեկի կինն էր մաՀացել, մյուսի ամուսինը)' երկու լավ Հարնաններ, մի օր դժւվում են, Հեւո սկսում են անվերջ վեճ ու կռիվներ, խռովում, դրեթե թչնամանում: (Պաւճառը Մխսիի` Մնուչին «ծուռ աչքով նայելն» էր, մւերմանալու, միասին աւրելու նւաւակով ասված երկու քաղցր խոսքը, որ ղայրացնում է Մնուչին. «Երկինք ինչու՞ չէր ÷լեր... ի՞նչ ւիւի ըսեն երµ դրացիներն իմանան... Այդ կաւակը ծերերու Համար չէ...»): Բայց աՀա սկսվում է ւեղաՀանությունը..., ճանաւարՀի եղեռնական դեւքերը..., իրար կորցնում են Հարաղաւները: Աքսորի ճանաւարՀին ւաւաՀաµար նրանց քարավանները Հանդիւում են իրար: Տեսնելով միմյանց` նրանք «իրարու դիրկ ինկան ու լացին երկու ÷ոքրիկ մանուկներու նման». «կարծես մեկ µարձի վրա ծերացած երկու ամուսիններ ըլլային»: Աւա սրµելով արցունքները' Մխսին ասում է. «է'Հ, Մնուչ, երնե՛կ այն օրերուն»: «Այն օրե՛րը», թեկուղ վեճ ու կռվի մեջ, µայց իրենց կյանքն էր, Հեւնաµար ն երանելի: Ու µնական էր նան, որ Համասւեղը իր Հայացքը առավել µնեռեց այն օրերի վրա: Համասւեղը դյուղից Հեռացել էր ւաւերաղմից առաջ, ականաւես չէր եղել եղեռնի սարսա÷ներին ն իր ւաւմվածքներում դլխավորաւես ւաւկերեց նախաեղեռնյան դյուղի, աւա Հեռավոր Ամերիկայում աւասւանած Հայրենակիցների կյանքը: Բերեց առավելաւես սե÷ական ղդացողություններ, իր ւեսածն ու աւրածը: Բայց մեկը նրա ւաւմվածքներից, ծնված դրողի Հոդեկան ÷ոթորկման մի ւաՀի, Հյուսվեց Հայրենակիցների ււավորություններից ու իր երնակայության ւեսիլներից: Դա «Զրույց չունի մը Հեւ» ւաւմվածքն էր: կար Հրաչալի մի աչխարՀ' Արնմւյան Հայասւանը. Համասւեղի դյուղը թե մի ուրիչը,

Խարµերդը թե Երղնկան, Սասունը թե Մուչը, միննույնն է, իսկ Հիմա այնւեղ դաւարկ է, նրա ւոՀմիկ µնակիչները դարձել են կամ ղոՀ, կամ ւարադիր: Եղեռնից մաղաւուրծ Հայը, աՀա, աչխարՀի Հեռավոր մի անկյունում եղեռնի մղձավանջից չի կարողանում աղաւվել: Հայրենի դյուղի ու աչխարՀի ճամ÷եքին թաղված ու անթաղ Հարաղաւների ւեսիլներն են անընդՀաւ Հայւնվում նրան, այս դեւքում' «Զրույց չունի մը Հեւ» ւաւմվածքի Հերոսին, որ իր Հայրենիքից քչված, իր ժողովրդի դողդոթան ւեսած մի երիւասարդ է, ու Հիմա օւար մի երկրում «անւաչ ÷այւերով չինված խուցի մը մեջ» ւաւաՀականորեն մենակյացի իր խրճիթը եկած ու իրեն µարեկամ դարձած անւեր չանը ւաւմում է իր կյանքի ոդիսականը. ւաւմում է իր չեն դյուղի մարդկանց' Հրաչալի աչխաւավորների ողµերդական կյանքի ւաւմությունը, իր անցած ճանաւարՀների ղարՀուրելի ւեսիլները: Մարդկային ու անմարդկային µոլոր ւառաւանքները ւեսած այս Հայը երաղում է վերադառնալ իր Հայրենի վայրերը ու թեն դիւե, որ վայրենի խուժանը իր ավերակ դյուղի մեջ կխաչի իրեն, µայց ղարմանալիորեն մղվում է դեւի այդ երաղը, որովՀեւն Հավաւում է իր երդի, խոսքի ուժին' մարդկանց մարդ դարձնելու, դարձնելու µարի ու մարդասեր: Հավաւում է, թե իր երդով ւիւի կրկին Հավաքվեն ւարադիր իր եղµայրները, որովՀեւն այդ երդը Հողի, արնի, աչխաւանքի ու µարիք սւեղծող մարդկանց ձոներդն է: «Վաղը, իմ µարի Անւոնիոս,- դիմում է երիւասարդը իր չանը,մենք ճամ÷ա կիյնանք դեւի իմ Հայրենի դյուղն ավերակ... ... Մենք դյուղերու ու քաղաքներու մեջ կը մւնենք, կը կենանք դարւասներուն առջն, ու ես կ'երդեմ դեղեցկությունը արնին ու աչխաւանքին: 0՛Հ, եթե դիւնան, թե որքա՛ն µարի է այն արնը, որ ամեն օր նչխարքի նման իրենց ձեռքերուն ու ճակաւներուն վրա կ'իյնա: Եթե դիւնան, թե որքա՛ն µարի է աչխաւանքը Հողին... Եթե սերւեն վանկերը արւույւին' անոնք այլնս չւիւի սւաննեն: ... Ու ես ւիւի երդեմ երդը եղին, արորին, խո÷ին, երդը Հւարւ դոմեչին, ցորյաններով լեցուն սայլին, այդիի ճամ÷ուն, խաղողի µեռան ւակ իր ականջները թույլ ձդող էչին: Պիւի երդեմ երդը Հնձվորին, կալին, Հունձքին, մանդաղին: Պիւի երդեմ արնին ւակ խլրւացող երդը սերմին, երդը կամուրջին, առվին, ջրւուքին, երդը Հողե ւուներուն: Առաջին անդամ, երµ իմ ավերակ դյուղը ւեսնեմ, իմ սիրւը ւիւի

÷լի, իմ µարի Անւոնիոս: կուրված սրւով ես ւիւի կենամ ձիթՀանքի սյունին քով ու ւիւի Հնչեցնեմ իմ երդը ավելի Հղոր ու ավելի դեղեցիկ: ԱչխարՀի չորս Հովերուն ցրված իմ ցեղակիցները ւիւի լսեն իմ երդը ու ւիւի դան»: Պիւի դան իր չինարար, սւեղծադործ դյուղացիները' ավերակ դյուղը կրկին չենացնելու: Պիւի դան µոլորը' կամուրջ ու եկեղեցի չինող վարւեւներ, µանվորներ, Հողադործներ, սերմնացան ու Հնձվոր, ջրաղացւան ու մեղվաւաՀ... Բոլորը ւիւի լծվեն դործի, ն դյուղը կրկին ւիւի լցվի կյանքով, երդիչներն ու µանասւեղծները ւիւի դան' երդելու աչխաւանքը, արարման խորՀուրդը: Պաւմվածքի անանուն Հերոսը, որ առաջին դեմքով Հանդես եկող Հեղինակն է, ինքն է ասես այդ երդիչ-µանասւեղծը, որ երդում է Հիմնը Հողի, արնի ու աչխաւանքի: Ու կորուսյալ եղերքի կարուը ուղում է ÷արաւել վերադարձի Հավաւով: Գյուղի կյանքը ւաւկերելու Համասւեղի ձդւումը ւայմանավորված էր Հենց այս մղումով. ւարադիրների սրւում վառ ւաՀել անցյալ կյանքի իրական, µնական ու Հարաղաւ ւաւկերը, µորµոք ւաՀել կարուը ն վերադարձի Հավաւը: Գրողն ուղում էր, որ իր ւաւմությունները, իր խոսքը ւարադիրների Հոդում Հնչեն որւես Հայրենի, Հարաղաւ երդ, ինչւես Հայրենի լեռներում ղրնդում, արձադանք էին ւալիս Հայ սրնդաՀարի երդերը, քանի որ Հայրենի լեռների սրնդաՀարի ւեսիլը, Հայրենի երդի մեղեդին մչւաւես անµաժան էին իրենից ու ւանդուխւ Հայերից: «Հայասւանի լեռներու սրնդաՀարը» վերնադրով երաժչւական դրամայի Հերոսները, որ աւրում են Մեյն նաՀանդի մի ադարակում, այնքան են լցված կորցրած Հայրենիքի ւեսիլներով, քաղցր Հուչերով, որ երաղի մեջ թե արթմնի' լսում են Հեռավոր ձայներ, Հայրենի դյուղի երդերը, աւրում նրանով: Ադարակում Հայւնված անծանոթը, որ իրեն Վարդան է անվանում ու Հայասւանի լեռներու չուան, երդում է ու նվադում իր կորցրած լեռների կարուը, իր կորցրած սերերը. Ես չուանն եմ Հայասւանի լեռներուն, Չուանն ու ւան ղանդ ու ղնդան քարերուն... Հիմա իմ մեջ նույն լեռներն են ոսկեսար, Քարե խոռոչ նույն անձավներն անՇամար, Ու կը ղնդան արձադանքները Շաղար...

Այս ւարադիր մարդկանց` դրամայի Հերոսների խոսքից ավելի լսելի է կարուի µանասւեղծությունը, որ Հայրենի լեռների իրական

ու անիրական սրնդաՀարի («Զուանն ու ւան Հայասւանի լեռներուն»)` միֆական այծեմարդի` անւառների ոդու երդով Հնչում է նրանց Հոդիներում: իրական մարդիկ են, Հողադործ ւարադիրներ, որոնք սակայն «երաղով են իրենց կյանքը դարձնում իրական»: Ասես երաղի մեջ, Հմայված անւեսանելի սրնդաՀարի ու իրական Սաթոյի ղուդերդով, դնում են նրանց Հեւնից: Մեղ կը կանչեն ղարղանդ լեռներն Շայրենի, Ալ ու ալվան ղմրուխւ սարերն Շայրենի, Արձադանքն Է կը ղարնե մեր սրւերուն, Մեր Շայրենի, մեր վայրենի լեռներուն:

Ամերիկյան լեռների Հեւնում, ասես չաւ մուիկ, Հայրենի լեռների միրաժն է: Հմայված դնում է Մարդարը, նրա Հեւնից անթացոււերով քայլում է Գրիդորը, որ կնոջ կանչին ւաւասխանում է. «Դուն էսւեղ կեցիր... Որ ւանքային մարդը դա, ըսե որ Գրիդորը, Ճորճը չկա: Ըսե, որ ան դնա՛ց, կորսվեցավ իր երաղներուն մեջ...»: Համասւեղն էլ իր դրամայի Հերոսի` Վարդանի նման Հայասւան աչխարՀի սրնդաՀարն է, ն իր երդը, որ իր սւեղծադործությունն է, արձակ թե չա÷ածո, կորցրած իր երկրի Հավերժ անմար կարուի մեղեդին է, Հմայական կանչը: Եվ կարուի այդ երդը ÷ոխանցվում է ընթերցողին, իՀարկե, ոչ միայն նրանց, ում ձոնել է իր դործը Հեղինակը. «Նվեր ամերիկաՀայության, որ ծերացավ աչքերուն մեջ µռնած կարուը երկրին, որ աւրեցավ, երաղեց ու երաղով դարձուց իր կյանքը իրական»: Թեմայով, դաղա÷արով ու նւաւակով «Հայասւանի լեռներու սրնդաՀարը» նույնանում էր այն ւաւմվածքների Հեւ, որոնք ւաւկերում էին ւարադիր ամերիկաՀայերի կյանքը, ն ւաւաՀական չէր, որ դրողը այն ղեւեղեց «Բաջ Նաղար ն 13 ւաւմվածքներ» ժողովածուի մեջ, ւաւմվածքների ընդՀանուր չարքում' որւես մեկը դրանցից:

Հայը Շայրենի եղերքում Հայրենի դյուղը ն նրա չաւ սովորական մարդկանց ւաւկերելով' Ս÷յուռքի դրողը ւարադիր Հայությանը կաւում էր Հայրենի Հիչաւակների Հեւ, նրա սրւում վառ ւաՀում երկրի ւաւկերը, անմար' վերադարձի Հույսը: Տարադրությանը, օւար կյանքին Համասւեղը Հակադրում էր Հայրենականը, որւես Հայության դոյության միակ ւայման: ինչւես ծառը արմաւ է արձակում Հողի մեջ, այնւես

էլ մարդը իր Հայրենի Հողի վրա: կւրեցիր նրան Հողից, նա չի կարող Հարաւնել: իր Հողը, իր լեղուն, իր կենցաղը իր էությունն է, աղդության դոյաւնման ւայմանը: Համասւեղի ւաւմվածքների ն դրեթե ամµողջ սւեղծադործության մեջ դրված է այս ՀիմնաՀարցը: Համասւեղը Հայրենի դյուղն ու այնւեղ աւրող Հայ դեղջուկին ւաւկերում է ` դյուղաչխարՀի դեղեցկությունները ւեսնելով երջանիկ, ւխուր ու ողµերդական օրերի միասնության մեջ, այսինքն այնւես, ինչւես կյանքն է, ւառաւանքի մեջ Հայւնաµերելով Հայ մարդու Հոդու դեղեցկությունը` ընդդծելով նրա µնորոչ Հաւկանիչները` կենսասիրությունը, աչխաւասիրությունը, Հողաւաչւությունը, մարդասիրությունը: Հայ դյուղացու, Հողի աչխաւավորի մասին ունեցած իրենց այս Հայացքով, իրենց դեղադիւությամµ չաւ կողմերով ՀոդեՀարաղաւ են Համասւեղն ու Բակունցը: Նույն ժամանակ դրական ասւարեղ իջած երկու մեծ դրողներ, մեկը Հայրենի Հողը կորցրած ւարադիր, մյուսը` Հայրենի Հողի վրա աւրող դյուղաւնւես: Համասւեղի ւաւմվածքներից µխող եղրակացությունն այն է, թե իր ւաւենական Հողերի վրա դարեր չարունակ Հայ մարդը աւրել է Հողի ու անասունի Հեւ դաչն, աչխաւասեր ու ժրաջան, մարդասեր ու սւեղծադործ: Ու թեն µարµարոս ցեղը նրան սւանում է, քչում օւար ա÷եր, µռնի ւիրանում նրա ւանն ու Հողին, սակայն աչխարՀով մեկ ցրված Հայերը, ինչ էլ լինի, չեն կարող մոռանալ իրենց ւունն ու Հողը: Համասւեղի' Հայրենի աչխարՀի կարուը µորµոքող ու անմար ւաՀող այս ւաւմվածքները (ն ամµողջ դործը) նան µողոք էին' ուղղված նրանց դեմ, ում ձեռքով կամ թողւվությամµ Հայաթա÷վեց Արնմւյան Հայասւանը: Նախաեղեռնյան Հայ դյուղաչխարՀը Համասւեղի ւաւմվածքներում վերակերւվեց այնքան µնական ու մանրամասն, նրµերանդներով ու լիարժեք, որ կարելի է ասել, թե Հեղինակը Ս÷յուռքի ընթերցողին «վերադարձնում էր» նրա Հայրենիքը անխաթար: Եվ վերակերւվող կյանքը այնքան կենսալից էր, որ կարող էր աղդակներ ւալ ւարադիր մարդուն' երµեք չմոռանալու իր ւունը, µնաչխարՀը, նախորդ կյանքը, յուրայիններին' անկրկնելի կերւարներ, որ դրականություն էին մւել ասես ուղիղ կյանքից: («Տա÷ան Մարդար», «Փիլիկ աղµար», «Զալոն», «Անձրնը», «Աղջի Եղսիկ», «Միջո», «Համµույրը», «Տունը», «Զուան լերան Հեքիաթը» ն այլ ւաւմվածքներ):

«Տա÷ան Մարդարը» ւաւմվածքի Հերոսը` Տա÷ան Մարդարը, ւոՀմիկ Հայ դյուղացին, ջլաւինդ, «արւի չա÷ լայն կռնակով» Հողի աչխաւավոր է, որի Համար Հողն ու աչխաւանքը սոսկ աւրուսւ Հայթայթելու ւարւականություն չեն, այլն դոյության ւայման, կյանքի ձն, սիրո ու Հաճույքի աղµյուր: Մւերմությունը Հողի ու եղների Հեւ, դաչւի, µույսերի, µնաչխարՀի ղդացողությունը, Հողադործի իմասւությունը, աչխաւանքի µերկրանքը նրա էությունն են: Տա÷ի, Հողի այս մարդը, Հողաµույր, աչխաւանքում ու արնից թրծված Հմոււ մչակը, ասես անµաժան մասնիկն է այդ µնության: «Ան կը սիրեր իր դոմեչները, անոնց Հեւ կ'աւրեր, անոնց Հեւ կը խոսեր սրւանց... Ամեն դարունին Տա÷ան Մարդար իր դոմեչներուն Հեւ դաչւ կ'ելլեր: Դաչւը, դարունին մեջ, դոմեչներն իրենց ÷նջածակերը կը լայնցնեին, թեթն ÷ոթորիկի ւես անցնող Հովերն ամµողջությամµ կը չնչեին, եղջյուրներով թումµեր կը ÷որեին, Հւարւ դլուխնին վեր µռնած կը վաղեին, կը Հնային, ինչւես Հսկա չոդեմեքենաներ: Որքա՛ն մեծ Հաճույք էր Տա÷ան Մարդարին Համար: Ան, Հոն, արւերուն մեջ էր միչւ, քարերը կը Հավաքեր, նույնիսկ կոչկոռ Հողերը ձեռքով կը ÷չրեր, ւեսակ մը ÷այ÷այանք արւերուն: Միչւ Հոն, արւերուն մեջ: Բմայքու Հովերը, ÷ոքրիկ, չարաճճի մանուկներու նման, անոր Հեւ կը կաւակեին ու սուլելով, քրքջալով ցորյաններուն մեջ կը ւաՀվեին: Վերեն անցնող թռչուններ ուսերն ի վար կը ծրւեին: Երµ ջաղµեն վերջ մուկեր սւանելու կ'երթար, Հոն իրեն ընւանի արադիլներն սւիւակ' իր ուքերուն քովեն չէին Հեռանար»: Եվ ուչ երեկոյան, ւանը, ճաչից Հեւո «Տա÷ան Մարդար, ճըղարան կը ÷աթթեր ու ւաՀ մը' µարձին կռթնած' Հանդիսւ կ'առներ: Եվ ի՛նչ Հանդիսւ: Անոր մեջ դաչւի µովանդակ անՀանդսւությունը կար այնւես, ինչւես դիչերվա լռության մեջ Հորդ առու մը ւիւի ÷լեր. խաղաղ ցորյաններուն մեջեն Հովը ւիւի անցներ ն կամ Հերկված արւին մեջ լծվորուկ մը ւիւի չարժեր»: Աւրում է այսւես Հողի, ւա÷ի մարդը' Տա÷ան Մարդարը, իսկ երµ մի օր էլ դաչւում վար անելիս, կայծակնաՀար է լինում դոմեչների Հեւ, ւուն ւեղա÷ոխված մաՀամերձը' մի կերւ, «դողդոջ ու դրեթե անՀասկանալի µառերով» եղµորը ւաւվիրում է. «Բուչնան մարադին քովն է, Մարւիկ, էսօր դոմեչներին դուն նայիր: էդ արւը կիսաւ մնաց, ես վաղը կ'երթըմ ւե կը թամամցնեմ»: Գոմեչներն արդեն ածխացել էին, ու ինքն այլնս արւ չէր դնալու: Անձնական

կյանքում ոչ երջանիկ, µայց Հողի, աչխաւանքի, µնության մեջ մխիթարություն դւած, ավելին' µնության մեկ մասնիկը դարձած Տա÷ան Մարդարը ղոՀ է դառնում Հենց µնության աղեւին: Տարµեր, µայց ծանր ճակաւադիր է µաժին Հասնում Համասւեղի դրեթե µոլոր Հերոսներին: Գրեթե µոլոր ւաւմվածքները ւխուր ավարւ ունեն: «Փիլիկ աղµար» ւաւմվածքի Հերոսը' Փիլիկ աղµարը, անսաՀման µարի ու Հեղ մի ուրիչ Հայ դյուղացի, Մարդարի նման' Հողին, կենդանիներին, աչխաւանքին ու մարդուն անմնացորդ ու անչաՀ նվիրված մի չարքաչ աչխաւավոր է, որ իր ուժն ու եռանդը ւարիներ չարունակ նվիրել է ուրիչներին: «ինչւես որ աչխարՀ կուդան եղը կամ ծառը, ճիչւ այնւես ալ աչխարՀ եկած էր Փիլիկ աղµարը. եղան ւես չարքաչ ու ծառին ւես µարի»: Փոքր Հասակից որµացած Փիլիկը մեծանում է ուրիչների դռներին, աչխաւում նրանց Համար մի ÷որ Հացով: Անում է ամեն դործ. «Հորթեր արածեց, Հունձքի դնաց, դոմեչներ լոդցուց, սերմնացան եղավ, ւա÷ան ւա÷նեց... աչխաւեցավ չարաչար», մեկի այդին ÷որեց, մյուսի ցորենը ջրաղաց ւարավ, երրորդի աղյուսը կրեց: Զմերժեց ոչ ոքի ու վարձ չւաՀանջեց, µացի օրը երեք անդամ կերակուր ոււելուց: Ու եթե ÷ող էլ առաջարկեցին, Հրաժարվեց: «Ես ÷արան ի՞նչ ւընիմ, Խաթուն ւաճի, ւաՀե սերմնցու ցորեն առ, ÷որովս Հաց ինձ Հերիք ա»,- ասում էր մեկին, իսկ մեկ ուրիչին' «էդ եղն ըխւիարցեր ա, լուծքը դժար կը քաչա, մեղք ա, Ակոµ աղµար... Ես ÷արան ի՞նչ ւընիմ: Շաւցուր էդ ÷արան, կենճ եղ մ'առ»: Անվերջ աչխաւանքների մեջ Փիլիկը կամաց-կամաց ծերանում է, ուսերը ծռվում են, կորցնում է աչքը, խախւվում է կողոսկրը, դժվարանում է դաչւի դործերի մեջ, դառնում է մչակ սրա-նրա ւանը, խնամում է անասուններին: Աղքաւ, խեղճ ու թչվառ, ցնցուիների մեջ, Փիլիկին կերակրում են առանձին, եկեղեցում նրանից Հեռու են կանդնում, µայց Փիլիկը ղարմանալիորեն µարի էր ու «մարդերեն արՀամարՀված' Հիսուսի չա÷ կը սիրեր մարդերը ու անոնց օդւակար ըլլալու Համար էր, որ կը չարչրկեր ղինքը»: Ուժը կորցրած Փիլիկին աղաւում են մչակությունից, ուրիչ դյուղերում մուրացիկ է դառնում: ԱնսաՀման էր Փիլիկի µարությունը, սակայն երախւամոռ են մարդիկ, ն նա մեռնում է մենակ, սովաՀար ու անօդնական: «Միակ Հուղարկավորը, որ ունեցավ Փիլիկ աղµար,

ձին էր... որ դիակին եւնեն քայլեց մինչն դերեղմանոց»: Պառավ մի ձի, որին ւերը լքել էր, քանի որ այլնս չէր կարող աչխաւել (ինչւես Փիլիկին էին լքել), ն Փիլիկը նրան ւաւսւարել էր մարադում, իր կողքին: «Զալո» ւաւմվածքի մեջ այդւես երախւամոռ են մարդիկ արդեն «ծերացած» չան' Զալոյի նկաւմամµ, որ Փիլիկ աղµարի նման երկար ւարիներ ծառայել էր մարդկանց: «Փողոցին ÷որձառու ւաՀակն էր, ւուները կը Հսկեր», իսկ Հիմա, երµ արդեն ծեր է, Հալածում են նրան... մսավաճառը դանակով Հարվածում է մեջքին, վերքը µորµոքվում է, մարդիկ քչում են նրան դյուղից, ուղում են սւանել: Զալոն ÷ախչում է լեռները: Բայց դյուղին ու մարդկանց' չան Հավաւարմությամµ նվիրված Զալոն, մարդկային կարու ունի ն դիչերը մարդկանցից թաքուն դյուղ է իջնում, ասես դյուղից կարուն առնելու: Մի դիչեր էլ, նախկին µնաղդով, նա Հարձակվում է դողերի վրա, որոնք Գոթանենց լավադույն եղը դոմից Հանել, ւանում էին: «Զալոն Հարձակեցավ անոնց վրա ու լախւի ծանր Հարվածներեն եւ մղվեցավ, նորեն Հարձակեցավ, անոր ձայնակցեցան ÷ողոցին չուները: Հեւո լսվեցավ Հրացանի ւայթյուն մը, Հեւո կարճ վայնասուն մը...»: Դրացիները դուրս են ելնում ւներից, դողերը ÷ախչում են: Զալոն իր վերջին ծառայությունն է մաւուցում դյուղին: Շների մասին մեր դրականության մեջ եղած µաղմաթիվ ւաւմությունների «Հերոսների» մեջ Զալոն առանձնանում է իր «մարդկային» կերւարով: Զալոն միայն խոսել չդիւե. լսում է, Հասկանում է, մւածում է, սիրում է մարդկանց, նվիրվում, կարուում: ՊաւաՀական չէ, որ դյուղի երեց÷ոխի Հեւ Զալոյին Համեմաւելով' դրողն առավելությունը Զալոյին է ւալիս. «Զալոն իր կյանքեն չաւ µաներ ուներ ւաւմելիք, քան երեց÷ոխը... Զալոյի կյանքը եղած էր արկածալից. ան կրնար իր կռիվներեն ւաւմել, դիչեր ժամանակ դողերեն սւացած իր վերքերը ցույց ւալ... կրնար իր կյանքեն Հեքիաթներ ւաւմել...»: Բայց մարդիկ ոչ միայն երախւամոռ են, այլն' չար ու դաժան: Նրանք մոռանում են Զալոյի ծառայությունները, իսկ երµ նա արդեն ծեր է ու վերքու, ւաւրասւ են նրան քչել, ծեծել, խ÷ել դանակով ու Հրացանով: Մինչդեռ Զալոն, Հակառակ այս ամենի, կրկին սիրում ու կարուում է նրանց: Հեռու դաչւերում, Հայացքը դյուղին Հառած' նա օրերով ոռնում է, ն դա նրա կարուի կանչն է: Այդ կարուն է նրան դիչերով թաքուն դյուղ µերում, ն անքեն Հոդին է, որ կրկին մղում է նրան մարդկանց օդւակար դառ137

նալ կյանքի դնով: Մարդ է Զալոն, ավելին, քան իրեն չրջաւաւող մարդիկ, ու ւաւաՀական չէ, որ Հեղինակը խոսում է նրա մասին, ինչւես մարդու մասին են խոսում: «Ավելի ծեր, քան մեր դյուղի երեց÷ոխը. սակայն անոր ւես ակնոց չէր դործածեր»,- այսւես է սկսվում ւաւմվածքը: «Բանի մը քայլ Հեռու, Հոն, սայլերուն քով, դւան նան նիՀարցած ու չաւ ծեր չան մը դիակը: Զալոն էր: Գողերը դնդակով սւանած էին»,- ավարւվում է ւաւմվածքը: Հայրենի դյուղաչխարՀը Համասւեղը ւաւկերեց թանձր դույներով: 0ւարության մեջ աւրող դրողը, չնայած կորցրած Հայրենիքի նկաւմամµ ունեցած անսաՀման սիրուն, չիդեալականացրեց իր դյուղը, ու թեն երµեմն ռոմանւիկներին µնորոչ վերաµերմունքով ընդդծեց աչխաւավոր Հայ մարդու ներդաչնակությունը Հողի, աչխաւանքի, կենդանիների Հեւ, սակայն իրականության սուր ղդացողությունը, իրաւաչւական արվեսւի նկաւմամµ Հակումը ռոմանւիկ դրողին մչւաւես ւաՀեց ճչմարւության առջն. ւաւկերել կյանքը, ինչւես որ այն կա` իր ւառաւանքներով, դեղեցկություններով ու ողµերդություններով, որ ւաւկերված են մարդկային արարքների Հոդեµանական Հիմքերի նուրµ վերլուծությամµ, ղդացմունքների ւրամաµանական ղննումներով: Այսւես` «Միջո» ւաւմվածքի Հերոսի` սւաՀակ ու չարաճճի Միջոյի ւաւմության մեջ դրողը Հոդեµանական կւրվածքով µացում է նրա ներաչխարՀը, նրա չարաճճիությունների, ղանցանքների, դողությունների Հեւնում ցուցադրում նրա անՀանդիսւ խառնվածքը, երաղող Հոդին, սիրաՀարված ւաւանու Հոդեկան Հրճվանքներն ու ւառաւանքները, որ ավարւվում են ողµերդությամµ: Նա դիչերով ուխւի է դնում Սուրµ Սարդսի լեռը, որ դողացած աղավնին ղոՀ ւա սրµին ու խնդրի կաւարել իր մուրաղը` սիրած աղջկա ւանը մչակ լինել, սակայն µքի մեջ է ընկնում ն Սուրµի քարին չՀասած` սառչում է: Հաջորդ առավու քել Ղուկասը, որ դնացել էր լեռան թակարդները նայելու, դւնում է նրա սառած մարմինը: կարծում են դնացել էր թակարդ դողանալու: Ղուկասը դիակը դյուղ է Հասցնում: Գյուղացիները խորՀուրդ են ւալիս դիակը ուղիղ եկեղեցի ւանել, «որովՀեւն կ'ենթադրեին, որ մայրը դիակին իսկ ւեր չւիւի ըլլա»: (Բանի որ մայրը օրերով նրան ւանը չէր ւեսնում, Հարնանների µողոքներին ւաւասխանում էր Միջոյի Հասցեին ուղղված մչւական անեծքներով): «Սակայն Հեռուեն, մաղերը դղդղված, ՀրդեՀեն ÷ախչողի մը

ւես խելակորույս` մայրն էր, որ Միջոյի դիակին կը վաղեր ու խելադարի ւես իր ղավկին դիակը իր կուրծքին սեղմած` կուլար: - Ա՛խ, Միջո, իմ ասլան Միջո: Տունս ծախեի, քեղի դուղախ առնեի: Միջո, Միջո, ղուրւան քու Հոդուդ, ղուրւան քու ւոյիդ: Միջո, արթնցիր, Միջո, իմ ասլան Միջո»: Հոդեµանությունների µացաՀայւման եղանակով են Հյուսված նան Թորիկ Պեւոյի` Եղսիկի նկաւմամµ ունեցած սիրո ւաւմությունը «Աղջի Եղսիկ» ւաւմվածքում, կարո Մարսոււի` իր աղջկա Հեւ դժւության ու Հաչւության ւաւմությունը «Համµույր» ւաւմվածքում, «Անձրնը» ւաւմվածքի Հերոսների` Ղուկասի ու Պարսամի մւերմության ու դժւության նրµերանդների դիւարկումը: «Անձրնը» Համասւեղի լավադույն ւաւմվածքներից մեկն է` ժանրի կաւարյալ ձնի մեջ, Հոդեµանական ռեալիսւական մանրամասներով, Հայ դյուղի ճչմարւացի, կյանքով առլեցուն մի ւաւկեր, որ կարող է այդ կյանքի Համաւաւկերը դառնալ: Հողադործ Թորիկ Ղուկասի ու խանութւան Գանձակ Պարսամի µարեկամության, դժւության ու Հաչւության ÷ոքրիկ ւաւմությանը Հյուսվել են դյուղական կյանքի ուրիչ կողմեր` µնության, Հողի, աչխաւանքի, անասունի Հեւ ունեցած Հարաµերություններ, ւանդխւություն, կենցաղ ու սովորություններ, մի խոսքով լիաՀունչ մի կյանք, որով աւրում էր Հայ դյուղացին: Թորիկ Ղուկասը` իր արւ ու եղներով իր Համեսւ աւրուսւը Հայթայթող Հողադործ մի դյուղացի ն Գանձակ Պարսամը` դյուղի խանութւան, մւերիմ ընկերներ են' ւաւրասւ իրար օդնելու: Գյուղական µնական Հոդսերի ն ուրախությունների մեջ անցնում է նրանց կյանքը, մեկը Հող է Հերկում ու արւ մչակում, մյուսը աւրանք է Հասցնում դյուղացիներին: Արւից ւուն դառնալիս թե արւ դնալիս Ղուկասը Պարսամի խանութ է մւնում, քաղցր µարններ ÷ոխանակում, օրվա չոդ ւաՀերին կամ աղաւ ժամերին խանութի ղովությունը, Հաճախ էլ ւամայի խաղի Հաճույքը վայելում: իսկ երµ Ղուկասի Տիքքո ծերացած եղը այլնս անւեւք է դառնում, նա Պարսամից ւարւքով ոսկի է խնդրում` նոր եղ դնելու Համար: Ճիչւ է, «Պարսամի դեմքին խաղաղությունը ալիքվեցավ Հանկարծ», µայց խորՀելով, թե Ղուկասը ւարւքի ւակ մնացող չէ, խոսւանում է ւալ Հինդ ոսկի, կալին ւոկոսով Հեւ սւանալու ւայմանով: Ու վկաների ներկայությամµ դրվում է մուրՀակը: Հեւո, առերես կարծես չարունակվում է մւերմությունը, µայց սառնության Հիմքը արդեն

դրվել էր, ու այդ Հիմքի վրա µարձրանում էր անվսւաՀությունը: կյանքի ընթացքը Հաճախ մարդուն Հանում է µնական Հունից, դնում ոչ µնական, դժվար իրավիճակների մեջ, ն այսւեղ է աՀա, որ սւուդվում են մարդկային µարոյական սկղµունքները, դրսնորվում են մարդու էության խորքում թաքնված իրական Հաւկանիչները: Գյուղում երաչւ է սկսվում: Բերքը վւանդի ւակ է: Տադնաւը սողոսկում է Գանձակ Պարսամի սիրւը. իսկ եթե µերք չլինի՞, Ղուկասն ինչւե՞ս է վճարելու իր ւարւքը: Ղուկասը ղդում է, որ իր ընկերը էլ առաջվանը չէ, մի ւեսակ մւախոՀ է, մռայլ, այլնս ւամա խաղալու առաջարկ չի անում, Հարցնում է ցորենների մասին ու լեղվի ւակ ինչ-որ µան ունի: իսկ մի օր էլ Ղուկասի ւուն է դալիս, առաջարկում ւարւքը ւալու ճար դւնել, քանի որ ցորենի µերքը անՀույս է: Առաջարկում է եղները ծախել, ւարւքը վճարել, այլաւես... նույնիսկ աՀաµեկում է դաւ ու դաւասւանով: Ղուկասը կուրված սրւով խորՀում է, թե ինչ Հրաչալի օրեր էին, «երµ Գանձակ Պարսամի դեմքին ժւիւ կար»: ինչ լավ օրեր էին, երµ µարեկամ էին` ւամայի քարերի առջն նսւած: իսկ Հիմա դյուղացիները մւաՀոդ էին, «անճրկեր էին: Դաչւ ելլու սիրւ չէին ըներ: ինչւե՞ս երթային, ո՞ր սիրւը դիմանար ցորյաններու այդ որµ Հասակը ւեսնելով: Եթե անձրնը ավելի ուչանա, ցորյանները ւիւի սկսին դեղնիլ...»: Բայց աՀա, µնությունը կարծես չւկում է իր խուորումը, անձրնի սւասող դյուղացիների Հայացքները ուղղված են երկնքին. անձրնաµեր ամւի որոնման ւենդով են µռնված µոլորը (Հոդեµանորեն այնքա՛ն լավ µացված իրավիճակ). «Թորիկ Ղուկաս սովորականին ւես վեր նայեցավ ու ւեսավ Հողդարի վրա ամւի կւոր մը: Այդ կւորը դորչ մթություն մը ուներ, որ արւին վրա µացված էր մադաղաթունակ ավեւարանի մը նման: Նկաւեց, որ այդ ամւի կւորով Հեւաքրքրված էին դաչւի µոլոր աչխաւավորները: Շաւ չանցավ, կարծես Հով մը ավեւարանին Հաղար-Հաղար էջերը թա÷եց ու դոցեց կաւույւն ու արնը»: Փոքրիկ ամւը չոււով µռնում է երկնքի ողջ կաւույւն ու արնը, ն Հրճվանքով են լցվում մարդկանց սրւերը: «Գյուղացիներուն µոլորին դեմքերուն վրա ժւիւ կար. ոմանք սոթւված` µաՀերն ուսերուն` դաչւ կ'երթային ցորյաններուն Հեւ անձրնն ըմµոչխնելու ու անձրնին ւակ թրջվելու Համար: Գյուղն ամµողջ Հարսանիք էր դարձեր ու կը սւասեին, որ իրենց արւերուն, դռներուն ու ւանիքներուն վրա սկսեր Համերդը անձրնին»:

Ղուկասը Հանդից դյուղ է չւաւում, ճանաւարՀին մուիկ է Պարսամի խանութը, մւնում է ավեւիս ւալու, ծանր µեռից սիրւը թեթնացնելու, Հրճվանքը Հաղորդելու. « - Պարսամ, Պարսամ, ա՛յ, երե՛ք ւոււ, երեք ւոււ անձրն ինկավ վրաս, ւե՛ս, ւե՛ս երկու խոչոր ւոււեր ձեռքիս վրա, որ կըսեի, չէիր Հավաւար. ւես անձրնը ձեռքիս վրա: Ալ եղներս չւիւի ծախեմ»: Ու այդ խոսքերի Հեւ սկսվում է անձրնը` մեծ-մեծ կաթիլներով, աւա ւարա÷ը` միանվադ ու ներդաչնակ: Անձրնից ÷ախած դյուղացիները Հավաքվում են խանութում: Սասւկացող անձրնին Հրճվանքով նայող դյուղացիների Հայացքով` անձրնի կաթիլների Համար Հեղինակը դւնում է դիւուկ Համեմաւություն: «կաթիլները քարերու վրա թա÷վող մարդարիւե Հաւիկներ ըլլային կարծես»: իսկ Պարսամի խոսքը ն՛ Հարաղաւ է ժողովրդի Հոդեµանությանը, ն՛ անմիջական ակնարկ. «էս անձրնին ւոււը ոսկի է, ոսկի»: «Հելւեթ ոսկի է»,- կրկնում է Ղուկասը ն նայելով Պարսամին` նրա դեմքի վրա ճանաչում է Հին ժւիւը ու Հին µարեկամին: Պարսամը Ղուկասին առաջարկում է ւամա խաղալ: Խաղը սկսվում է, նրանց կյանքը ասես կրկին ընկնում է իր µնական վիճակի մեջ: Պաւմում է Համասւեղը դյուղի մարդկանց մասին, ւաւմում է սովորական դեւքեր, նրանց վեճերի ու դժւությունների, Հոդսերի ն ուրախությունների, ցավերի ու մաՀերի ւաւմությունները, ւաւմում է ւարղ, անµռնաղµոս, անկաչկանդ, ն ընթերցողին թվում է, թե ոչ թե լսում, այլ ւեսնում է այդ կյանքը, մարդկանց` այնքան կենդանի, այնքան µնական: ՎԵՊԵՐԸ

Պաւմվածքի ժանրում առաջին դրքերով ունեցած Հաջողությունից Հեւո 30-ական թթ. Համասւեղը սկսում է դրել «Սւիւակ ձիավորը» վեւը, որից առանձին Հաւվածներ մամուլում Հրաւարակելուց Հեւո ի վերջո այն ամµողջացնում ն լույս է ընծայում 1952 թ.` երկու Հաւորով: Վեւի առաջին ÷որձը ավելի վաղ եղավ. առաջին դրքից («Գյուղը», 1924) անմիջաւես Հեւո: 1925-26 թթ. «Հայրենիքում» լույս ւեսավ նրա եռամաս վիւակը (ա. «Սւիւակ լեռներու մեջ», µ. «Նյու Յորքի մեջ», դ. «Վերադարձ»), որը սակայն Հեղինակը առանձին դրքով չՀրաւարակեց` Հավանաµար չկարնորելով այն: Վիւական երրորդ դործը' «Առաջին սեր» վեւը, լույս է ւեսնում դրողի կյանքի վերջին ւարում, 1966 թ.: Այս սւեղծադործություններով դրողը ոչ միայն վիւական ընդարձակ ւարածքի մեջ

խորացնում ու ամµողջացնում էր իր ւաւմվածքների աչխարՀը, այլն ւաւկերում էր կյանքի նոր կողմեր, արծարծում նոր Հարցեր, ինչւիսիք էին' արնմւաՀայության աղաւադրական ւայքարը, եղեռնը, ԽորՀրդային Հայասւանի նկաւմամµ վերաµերմունքը ն այլն: «Սւիւակ ձիավորը» վեւում ւաւկերված է արնմւաՀայ դյուղաչխարՀը 19-րդ դարի վերջում ն 20-րդ դարի սկղµին, երµ Հայ դյուղացին, այլնս չՀանդուրժելով թուրքական իչխանությունների µռնությունները, քուրդ µեկերի ավարառությունները, դուրս եկավ աղաւադրական ւայքարի: Թեն Հայւնի է վիւական դործողությունների ժամանակը, սակայն վեւը ւաւմական չէ, Հերոսները իրական անձնավորություններ չեն, թեն առանձին կերւարներ ունեն իրենց նախաւիւերը, վիւական դործողությունների ծավալման վայրերը կոնկրեւացված չեն, ւեղանունները ւայմանական են: Արնմւյան Հայասւանը, ուր կաւարվում են իրադարձությունները, վիւասանի Համար, ինչւես ինքն է դրում վեւի առաջաµանում, «աչխարՀադրական սաՀման ըլլալե առաջ Հոդեկան քարւես մը եղած է», ասել է, «քարւեսի դիծերու Հեւ» չէ, որ դործ է ունեցել Հեղինակը, դործածել է «դյուղի, քաղաքի, ճամ÷աներու, լեռներու, քրդական ցեղերու անուններ միայն» ն մարդկանց անուններ, «որոնց ներքն կան իրական նկարադիրներ ու անձնավորություններ»: Համասւեղը ÷որձել է ւալ Հայասւան աչխարՀի Համաւաւկերը, առանց ւաւմական ու աչխարՀադրական ճչդրւության, նւաւակ ունենալով ւաւկերել ժողովրդի կենցաղը, աղաւաµաղձ ոդին, ռոմանւիկ երաղները, Համառ ւայքարը աղաւության Համար, դժվարությունները ՀաղթաՀարելու ղարմանալի կամքը: Հեղինակը դւնում է, թե «Հայ ժողովուրդը իր ւառաւանքներուն, իր Հերոսություններուն մեջ» µարդ խառնվածք է, «ռոմանւիք է իր աւրումներով, իր Հավաւքով ու Հերոսներով» ն իր վեւը Համարում է «Հոդեկան ÷նւրւուք մը մեր Հոդեկան աչխարՀին ու աչխարՀադրական ցամաքին», ÷որձելով ւալ «ժողովուրդի մը Հերոսական մարւնչումները»: Գլխավոր Հերոսը' Մարւիկը, նույնւես խորՀրդանչային կերւար է: Ժողովրդի ղավակն է նա, նրա աղդային խառնվածքի µոլոր Հաւկանիչների կրողը, որ Հեքիաթի Հերոսի նման, անօրինակ քաջադործություններ կաւարելով, մի վայրից մյուսն է անցնում, Հաղթում անՀավասար մարւերում' աՀ ու սարսա÷ի մաւնելով թչնամուն: Սւիւակ ձիավորի ւեսիլը, նույնիսկ նրա մասին µերնեµերան անցնող առասւելական լուրերը աՀ ու սարսա÷ի են մաւնում թչնա142

մուն ն ոդնորում են իրենց աղաւության Համար կռվի ելած ժողովրդական ղանդվածներին: Վեւում ւաւկերված է ֆիդայական ւայքարը, կերւավորված են ֆիդայիներ, չարժումը ղեկավարող կուսակցության դործիչներ դարձյալ ոչ ւաւմական անուններով: Վեւի առանձին կերւարներ (Մարդար, Արջ Սաքո, կիրոս, Հաճի Մուսա, Զարե ն ուրիչներ), առանձին Հաւվածներ, Հաւկաւես դյուղական կյանքի դրվադներ, µնաչխարՀը ւաւկերված են մեծ արվեսւով, ժամանակի ու մարդկային µնավորության խոր ղդացողությամµ: Սակայն վիւական կառույցը կուռ չէ, նկարադրությունները չա÷աղանց առաւ են, մանրամասները չաւ, դործողությունները' ձդձդված, չաւ կերւարներ անդույն են, անՀամողիչ' ղդացվում է կենդանի խոսքի, µնականության ւակաս, ն այդ ամենի ւաւճառով վեւը ընթերցողների լայն չրջան չունեցավ: «Առաջին սերը» վիւակում Համասւեղն ավելի Համողիչ է, քանի որ աւավինում է µնական աւրումներին, µերում է աւրված Հոդեվիճակներ, ծանոթ աչխարՀ: Վեւի առաջին մասերը Համասւեղի ւաւմվածքներից մեղ ծանոթ աչխարՀն է' նախաեղեռնյան դյուղը' մարդկային ծանոթ Հարաµերություններով: Երիւասարդ ղույդի' ՎաՀրամի ու Մարանի առաջին սիրո ւաւմության սկիղµն է, որ դուցե մի ուրիչ ավարւ ունենար, եթե նրանց կյանքը ընթանար µնական Հունով, µայց առաջին անդամ Համասւեղը ÷որձում էր ուրիչ չարունակություն, ու կերւավորեց իր Հերոսներին նան նրանց կյանքի Հեւադա օրերի մեջ, եղեռնի ւաւճառով իրարից µաժանվելուց Հեւո: Ճակաւադիրը նրանց քչում է աչխարՀի ւարµեր կողմեր, ւարւադրում ուրիչ դոյաձն: Երկար թա÷առումներից Հեւո Մարանը Հասւաւվում է Հալեւում, ՎաՀրամը Հասնում է Ամերիկա: Առաջին սիրո անմար կրակը Հեքիաթի Հերոսի նման նրան ւանում է որոնումների ձիդ ճանաւարՀով, նա դւնում է Մարանին, µայց այլնս ուչ էր... Մարանը ուրիչի կին էր, երեխաների մայր, ու կյանքի ւառաւանքը արդեն մարել էր նրա մեջ առաջին սիրո կրակը: ՎաՀրամը Հեւ է դառնում, µայց այս անդամ ոչ Ամերիկա: Հալեւում ու Բեյրութում Հայերի Հեւ Հանդիւումներից, ղրույցներից Հեւո նա վերջնականաւես Համողվում է, որ Հայ մարդու ւեղը իր Հայրենիքն է, Հայասւանը: Ու եթե անդամ կյանքը դժվար ու ծանր է այնւեղ, աւա այդ դժվարությունները ւայքարով ՀաղթաՀարելու Համար ւիւի դնալ այնւեղ: Ներկա Հայասւանի «սաՀմանները արյունով են դծված», ն այդ սաՀմանների մեջ ժողովուրդը ներքին ուժեղ ւայքարներով «օր մը ւիւի ւիրանա իր Հոդեկան աղաւության», ն

ինքը այդ ւայքարի մեջ ւիւի լինի: «կուղեմ այնւեղ, Հայասւանի մեջ Հայ ժողովուրդին Հեւ ըլլալ: Տանիլ մեր ժողովուրդի արնու օրերն ու լուռ ւառաւանքները... կը Հավաւամ, որ ամեն մեկ Հայ ուժ մը կ'ավելցնե Հոն ու Հայասւան այդ ուժերուն ւեւք ունի ւեր դառնալու իր Հոդիին: Այնւեղ դուցե այդի մը ÷որեմ ն կամ ծառ մը ւնկեմ»,- ընկերոջը' Հրանւին Հղած նամակում ասում է ՎաՀրամը ն Հույս Հայւնում, թե մի օր նրան ւեսնելու է Հայասւանում: իր Հերոսի µերանով ասված այս խոսքերը, որոնցով էլ ավարւվում է վեւը, անչուչւ, ծնվել էին Հայասւանի մասին Համասւեղի մւորումներից, իր իսկ Համողմունքներն էին: Այսւիսի կամ նման մւքեր կան նան Համասւեղի նամակներում, Հոդվածներում ու ելույթներում: «Մեկ ւեղ մը կուղեի երթալ, ան ալ Հայասւանն է»,- դրել է Համասւեղը իր մի նամակում: Մի ուրիչ առիթով ասել է. «կորսնցուցինք մեկ ու կես միլիոն ժողովուրդ ն սակայն չաՀեցանք Հայասւանը արյունով դծված սաՀմաններով: Նույն ժողովուրդը չենցուց այդ Հայասւանը լուռ, Համր ն ծանր ւայմաններու ւակ, ղոՀաµերությունով»: Համասւեղը դւնում է, թե այդ Հայասւանում է, որ «կանք ու կը µարդավաճինք մենք», թե «Հայասւանում ւիւի չարունակվին մեր ւաղերը»: Նկաւելով, թե «Ս÷յուռքի մեջ Հայ նկարադրին ն լեղվին Հեւ ՀեւղՀեւե կը ւժդունի նան դրականությունը, որովՀեւն առավելաւես ժողովուրդի մը նկարադրին ու լեղվին արւաՀայւությունն է»` Համասւեղը դւնում էր, թե «ինչ ալ ըլլայ, Հոն է մեր Հույսը ն մեր կորիղը: Հայասւանեն ւիւի դան մեր աղդային ւաղանդները: Հոն` ժողովուրդին ն Հողին մեջ է սաղմը մեր աղդային երաղներուն», ն որ «այնւեղ կա Հայրենասիրություն, աղդայնություն, որւես Հավաւք ու որւես իդեալ»: Հավաւք` մեր դոյության Հարաւնության նկաւմամµ:

ԱՐՎԵՍՏի Մի ԲԱՆի ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐ

Դեռ առաջին դրքերի առիթով Համասւեղի ոճի առանձնաՀաւկություններից Ա. Զուանյանը առանձնացնում էր` «ջղոււ, Հակիրճ, դունադեղ, կյանքով լեցուն, իրականության առույդ µանասւեղծութեամµը թրթռուն», «վճիւ ձայն մը, որուն մեջէն դիւղն ինքղինքը կ'երդէ» Հաւկանիչները: Մեկ-երկու դիւուկ Համեմաւությամµ կամ արւաքինի ւարղ նկարադրությամµ Համասւեղը կարողանում է կենդանացնել կերւարը` արւաքինի մեջ արդեն խորՀրդանչելով նրա մարդկային ու սոցիալական µնութադիրը: Հիչենք Տա÷ան Մարդարի

ու խրւվիլակի Համեմաւությունը, իրիկնամոււին դաչւից ւուն վերադարձող Մարդարի նկարադրությունը. «Անդին, երկու արւ Հեռու կաւույւ ւասւառին վրա դծադրված, ամւի կւոր մը անութին ւակ, կþերներ Տա÷ան Մարդարի նկարը Հսկա: ...Արւի չա÷ լայն իր կռնակը մեղի դարձուցած, µաՀը ուսին` դյուղ կ'իջներ»: կամ դյուղի երեց÷ոխի ու Զալոյի արդեն վերնում Հիչված Համեմաւությունը: կամ Գանձակ Պարսամի դեմքի նկարադրությունը. «Ամեն անդամ որ ամւերը կ'անցնեին, Հովը ւանիքներեն չորցած խուի ւերններ վար կը ձդեր ու Սուրµ 0Հանի լիճը կը Հուղեր, ես կը Հիչեի Գանձակ Պարսամին դիմադիծը: Անոր դեմքին վրա ալ Հով կար. աՀա թե ինչու ճակաւը միչւ ÷ոթ÷ոթ էր, քիթին վերին մասը սոթւված, միչւ ÷ռնդւալու դիրքին մեջ էր ու չէր ÷ռնդւար: Աչքերու կուերը ծանրութենեն ավելի վար կախված էին, կարծես ոսկերիչի մը անՀաջող մեկ դործը ըլլային»: ԱՀա ն Թորիկ Ղուկասի µնութադիրը. «Ուներ երեք արւ, երկու եղ, մեկ կին ն մեկ աչք,- աՀա µոլորը»: Մեկ-երկու նախադասությամµ կենդանանում են կարո Մարսոււը («Համµույր»), Փիլիկ աղµարը, Թորիկ Պեւոն, Միջոն, Վարդանը ն ուրիչ կերւարներ: Համասւեղի ոճի առանձնաՀաւկություններից մեկն էլ, որ նրա արձակը ավելի Հաղորդական է դարձնում, µանասւեղծականությունն է, կյանքի ընկալումն ու ւաւկերումը µանասւեղծի Հայացքով, կյանքի մեջ µանասւեղծականի դիւարկումը: Խոսքը Համասւեղի µանասւեղծությունների, էւիկական ընդարձակ ւոեմի կամ արձակ µանասւեղծությունների մասին չէ, այլ ւաւմվածքների, վիւական էջերի, որոնք, Զուանյանի µառերով, արձակի այն ւեսակից են, որի մեջ «խոր µանասւեղծություն մը կ'արւաչնչվի»: Եվ այդ µանասւեղծականությունը ծնվում է ինչւես µնաւաւկերի, այնւես էլ կյանքի` Հերոսների աւրումների ներաչխարՀի նրµերանդների ւաւկերավոր, ենթակայական ու ղդացական ընկալման ն ւաւկերման չնորՀիվ: ինչւես նկաւել է Մուչեղ իչխանը, Համասւեղի µոլոր դործերի մեջ էլ «ներկա է ինք, այսինքն ներկա է ցորենի արւերուն վրա ÷ռված արնուն µարությամµ ն ւայծառությամµ լի Հոդի մը, որ մարդուն, կենդանիին, µնության ն իրերուն Հանդեւ Հավասարաւես ղդայուն է ն դիւե թրթռալ Համաւար÷ակ Հուղումովը անոնց µոլոր վիչւերուն ն ուրախությանց», այսինքն` ինչւես µանասւեղծ, որ վերաւրում է իրականությունը ն ղդայական արձադանքն է նրա: «Բանասւեղծի այս խոր ղդայությունը, Հոդիի այս µնական µարությունը ն կյանքին ու մարդոց Հանդեւ Հորդող

այս անսւառ սերն է, որ կը դունավորեն ն կը կենդանացնեն Համասւեղի դծած ւաւկերները»,- չարունակում է իչխանը: Համասւեղի «ղդայականությունը» կյանքի Հանդեւ, կյանքում դոյություն ունեցող µանասւեղծության ընկալչությունը նրա արձակում` սկսած առաջին իսկ արձակ ւաւկերներից («Սւվերներ»), մանրաւաւումներից («Սւիւակ դիչերներ», «ԴիվաՀարը», «Նկարներ», «Խելադարի մը րոււայաթը» ն այլն), մինչն առաջին ու Հեւադա ւաւմվածքները, վեւերը, դրամաները, «Աղոթարանի» աղոթքները, ւայմանավորված է թերնս նրանով, որ նա էությամµ, խառնվածքով µանասւեղծ էր, µանասւեղծությամµ էր սկսել ն չարունակեց µանասւեղծություններ ու ւոեմներ դրել նան կյանքի Հեւադա ւարիներին: Այլ խնդիր է, որ նա արձակում ավելի մեծ նվաճումներ ունեցավ` դառնալով Հայ արձակի մեծերից մեկը: Որ Հաճախ արձակում նույնւես Համասւեղը իրականությունը դիւարկում է µանասւեղծի ներչնչանքով, µերենք նան մի վկայություն: կարո Սասունին Հիչում է, թե Մերձավոր Արնելք կաւարած չրջաււույւից նոր վերադարձած Համասւեղը, որը եղել էր ԴերԶորի անաւաւում, ւեսել Հայ նաՀաւակների «դանկերու կույւերը», չա÷աղանց աղդված էր, «ողµերդությունը լռելյան կը կրեր իր Հոդիին խորը, մի օր ասում է. «Բանասւեղծություն մը սիրւս կը դղրդե, ու անուն չեմ կրնար ւալ այն նյութին, որ Համերդի մը µաղմաՀնչյուն արձադանդներով կը լեցնե Հոդիս»: Եվ չոււով ծնվում է այդ երկը` «Զրույց չունի մը Հեւ» արձակ դրությունը, որ ւեղ է դւնում «Անձրնը» ժողովածուում: Այս, ինչւես նան այլ արձակ դործերի մեջ Համասւեղը չաւ անդամ ոչ թե ւաւմեց, նկարադրեց, այլ երդեց իր դյուղն ու մարդկանց, երդեց «դեղեցկությունը արնին ու աչխաւանքին»: Հերոսների ներաչխարՀի, Հուղաւրումների անորսալի նրµերանդների դիւումները կենսաթրթիռ չունչ են Հաղորդում ւաւումին, կյանքի ւաւկերը դարձնում կենսալից, մւերմիկ ու Հարաղաւ («Միջո», «Աղջի Եղսիկ», «կաւույւ Հուլունքը», «Համµույրը», «Առաջին սեր» ն այլն): Հիչենք Մարուչի ն Մուրաւի Հանդիւման, առաջին Համµույրի դրվադը («Համµույրը»)` սիրո ու ւադնաւի նրµերանդներով, Միջոյի աղոթքը առ Սուրµ Սարդիս («Միջո»), ՎաՀրամի ու Մարանի («Առաջին սեր»)` այդու ճանաւարՀին Հանդիւման ւաՀը, երµ առաջին սիրուց ալեկոծված նրանց սրւերը խանդարում են դոնե մեկ µառ ÷ոխանակելուն: Լռության այս ւոեղիան Հոդեմաչ դեղեցիկ է նան աղµյուրի մու Հանդիւման

դրվադի մեջ, երµ Մարանը ծոցում ւաՀած թաչկինակն է ւալիս ՎաՀրամին, որ ւիւի էրղրում մեկնի, ինչւես նան ծնողների ու Հարնանների ներկայությամµ ՎաՀրամին լռորեն, Հայացքով Հրաժեչւ ւալու ւաՀի նկարադրության մեջ: Զնկաւեցին, որ «թարթիչներու վրա կաթիլ մը արցունքին դողը կար», µայց «նկաւեցին որ Մարանը ավելի սիրունացեր էր ...ավելի դեղեցիկ էր ւխրության մեջ: Տխրությու՞նն ալ այդքան դեղեցիկ կրնա ըլլալ»,- դրում է Հեղինակը` ասես դառնալով ւաՀի մեկ մասնակիցը: Տխրության, ցավի, ւառաւանքի դեղեցկության դիւարկումը Համասւեղի դեղադիւության մեկ արւաՀայւությունն է, ինչւես իր ժամանակակից Ակսել Բակունցի դեղադիւության, իսկ ավելի վաղ` Դանիել Վարուժանի («Դարերու կյանքը կ'երդեմ Հանուն Հաճույքի ու ւառաւանքի դեղեցկության»): Բնաւաւկերը, ուր դործում են Համասւեղի Հերոսները, լուսավոր է, դունադեղ, ասես ունկնդիր մարդկանց ձայներին, կենդանի, կենսալից, ասւվածային արարչության չունչով µաµախուն: Համասւեղի արձակի µանասւեղծականությունը ւայմանավորված է ոչ միայն իրականության սուµյեկւիվ ընկալումով, ւաւկերավոր մւածողությամµ, µույրի, դույնի, կյանքի ւրո÷ի ղդացողությամµ, այլն խոսքի Հնչերանդով, ռիթմականությամµ, µանասւեղծական ժանրերին µնորոչ` մակդիրների, որոչիչների, Հաւկացուցիչների Հեւադաս դործածությամµ, ինչւես օրինակ` «սարալանջին սւեղծեցիր արնու անդասւաններն անՀորիղոն ու անւառները խոր», «Ասւղկան սայլին Հեքիաթը աղվոր», «ինչւե՛ս ւաւմեմ իմ դյուղին µարությունը Հեքիաթային, իմ µարի Անւոնիոս, աղջիկները իմ դյուղին, այդիները իմ դյուղին...»: Հիչենք նս սարից իջնող նախրի ւաւկերը «Զուան լերան Հեքիաթը» ւաւմվածքից: Նախ երնաց այծը` «աւառաժի մը վրա կեցած` Հովիւն ի վար կը նայեր... Այծեն Հեւո երնաց ւիսակավոր կովը... ԱՀա µլուրին վրա է, ինչւես խորանին վրա կանդնող կուռք մը ասորական... ՀեւղՀեւե չաւացան կենդանիները. ցուլերը` Հեթանոսական դլուխներով, էչերը` մռայլ ու այծերը` սաւիրական: Անւարակույս դյուղին նախիրն էր, որ µլուրեն վար կը մաղվեր...»: իսկ ւաւմվածքը սկսվում է իսկաւես µանասւեղծական ւաւկերով. «Գարունին առաջին ծիծաղը Հիրիկն է, որ լեռներու ÷եչերուն վրա կը µացվի: Ու մենք այն ծիծաղները ժողվելու Համար դաչւ ելանք»: Դեռնս 1933-ին Համասւեղը իր մասին դրել է. «Հակառակ երկար ւարիներ Ամերիկայի մեջ աւրած ըլլալուս` երկիրը, դյուղը երնա147

կայություն ըլլալե ավելի իմ մեջ նկարադիր դարձած է: Երկար ւարիներ արւասաՀմանի մեջ աքսորականի մը ւես աւրած եմ: Զդիւեմ` կարո՞ւն է, թե արյունի կանչը, որ Հեռավորության մեջ այն Հողին, երկնքին նաչխուն դույներ ւված է... Ավելի լավ է, որ մարդ իր աւրած կյանքին մեջ µանասւեղծություն դնե, քան երնակայե ու դրի առնե»: --Համասւեղը դւնում էր, թե «աչխարՀի չորս ծադերուն մեջ, ուր որ Հայ մը կա, իր մեջ սրµաղան կիրք մը ունի»: «Մարդկայինն է» այդ կիրքը, որ «սաղմն է մեր աղդային դոյության»: «Հայուն կիրքը ուժ է ն Հավաւք: Այդ ուժով է, որ օր մը ւիւի ւիրանա իր երաղին»: Հենց այդ ուժի ու Հավաւքի ոդեկոչող արվեսւադեւ-դրողը եղավ Համասւեղը, որի սւեղծադործությունը Հայ ւոՀմիկ կյանքի, Հայոց µնաչխարՀի Հարաղաւ ւաւկերն է, ժողովրդի ւառաւանքի ու կենաց ւայքարի մեջ նրա Հոդու դեղեցկության' նրա անսաՀման մարդկայնության ւաւկերը, նրա Հույսի ու Հավաւի դրսնորումը, «Հավաւք, որ կյանք է ու աւրելու Հղոր ւենչանք»: իր Հոµելյանի ժամանակ Հայ ժողովրդի ու Հայ դրականության մասին Համասւեղի խոսքը, որ վերջինը եղավ նրա կյանքում, ավարւվում է այսւես. «Վերջացնելով իմ խոսքը` կ'ուղեմ ավելցնել, որ մեր դրողները Համամարդկային դրականության մեջ կրնան կարնոր ւեղ դրավել, եթե երնան µերեն իրենց Հայեցի դույնը, որ ւարµեր է ուրիչ դույներե: Հայ աղդը իր ինքնուրույն աչխարՀն ու նկարադիրը ունի, որ ուրիչ աղդերու չի նմանիր: Հայ դրականությունն ալ ւեւք է Հարաղաւ արւաՀայւությունը ըլլա իր ժողովուրդին, ուրիչ դրականության ւեւք չէ նմանի»: Համասւեղի ինքնաւիւ սւեղծադործությունը ունի իր «Հայեցի դույնը, որ ւարµեր է ուրիչ դույներե» ն Հայ դասական արձակի լավադույն էջերից մեկն է:

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

(1885-1969)

Թա÷առումների մի երկար չղթա եղավ կոսւան Զարյանի կյանքը, ն որոնումների ձիդ ընթացք' նրա դրականությունը: Սւեղծադործական µարդ ճանաւարՀ անցավ' ւայմանավորված 20-րդ դարի առաջին կեսին մեր ժողովրդին ւարւադրված իրադարձություններով ն սւեղծեց մի ժառանդություն, որ նրան դարձնում է մեր նորադույն դրականության նչանավոր դեմքերից մեկը: կՅԱՆԲԸ կոսւան Զարյանը (կոսւանդին Եղիաղարյան) ծնվել է 1885 թ. ÷եւրվարի 8-ին Շամախի քաղաքում: Նրա Հայրը' Բրիսւա÷որ Եղիաղարովը (Խաչաւուր Բեդ-Մելքումյան Եղիաղարյան) ցարական µանակի դեներալ էր' ւարդնաւրված Ս. Գեորդնսկի խաչի µոլոր չորս չքանչաններով: կոսւան Զարյանի, Շիրվանղադեի ն ՀովՀ. Աµելյանի մայրական ւաւերը քույրեր էին: 1890 թ. մեռնում է կոսւանի Հայրը: «Ուրիչ քաղաքներից կիսեղµայրներ եկան ն ւունը մի չաµաթվա ընթացքում քարուքանդ եղավ»,- Հեւադայում իր ինքնակենսադրականում Հիչում է կոսւան Զարյանը: Տեղա÷ոխվում են Բաքու: կոսւանին անջաւում են մորից ն Հանձնում մի ռուս ընւանիքի խնամակալության: Երկու ւարի սովորում է ռուսական դիմնաղիայում: Հեւո ւանում են Ֆրանսիա, որւեղ երդեցողություն սովորող եղµայրը նրան ւեղավորում է Անիեր ÷ոքրիկ քաղաքի դիչերօթիկ դւրոցում: Որոչ ժամանակ անց, ւիրաւեւելով ֆրանսերենին, ւեղա÷ոխվում է Փարիղ, մւնում լիցեյ, որն ավարւում է 1901 թ.: Այսւեղ էլ ծնվում է մղումը դեւի դրականությունը: Առաջին ոդնորությունները դառնում են Մալարմեն, Վեռլենը, Բոդլերը, Ռեմµոն: Առաջին աչակերւական դրական խմµակը: ԽորՀրդաւաչւ µանասւեղծության աղդեցությամµ դրում է առաջին µանասւեղծությունները' ռուսերեն ու ֆրանսերեն լեղուներով: Միաժամանակ ոդնորվում է աղդային-աղաւադրական ու սոցիալիսւական դաղա÷արներով: Ժննում ու Փարիղում Հանդիւումներ է ունենում Լենինի, Միխա Ցխակայայի, Լիւվինովի Հեւ: Տւադրում է

«ւրոլեւարական» µանասւեղծություններ Ժննի «Ռադուդա» ռուսերեն ամսադրում: Ավարւելով լիցեյը' Զարյանը վերադառնում է կովկաս: 1905 թ. մեկնում է Բրյուսել, դառնում «Ունիվերսիւե նուվել» Համալսարանի դրականության ու ÷իլիսո÷այության մասնաճյուղի ուսանող: Փոխվում է միջավայրը, նա մոռանում է նախկին «դաղա÷արական» ոդնորությունները: Ֆլանդրիան' թանդարաններով, ֆլամանական արվեսւի դլուխդործոցներով, սրճարաններով ու դարեջրաւներով, µելդիական երիւասարդության աղդային խանդավառությամµ, դրական վեճերով ու ՎերՀարնի ոդնորող ներկայությամµ' խորՀրդածություններ ծնող նոր միջավայր էր Զարյանի Համար: Գրական լեղուն ֆրանսերենն էր, ն Զարյանը µանասւեղծություններ է դրում ու ււադրում ֆրանսերենով: Դրանք արժանանում են ՎերՀարնի ուչադրությանը, անմիջական խրախուսանքին: 0ւարադիր Զարյանին սւասվում էր մեծ աւադա: Սակայն Հենց այդ ժամանակ Համալսարանի չրջանավարւ, ÷իլիսո÷այության մադիսւրոս կոսւան Զարյանը, որ ւիրաւեւում էր մի քանի լեղուների, արյան կանչով, թե µելդիական նոր սերնդի աղդային ղարթոնքի դաղա÷արներով ոդնորված ն աղդված ՎերՀարնի Հեւ ունեցած ղրույցից, կւրուկ չրջադարձով վերադառնում է մայրենի լեղվին: Հեւադայում նա ւիւի Հիչեր ՎերՀարնի Հեւ այդ ղրույցը: Խոսում էին դրողի, ճչմարիւ µանասւեղծության մասին: ՎերՀարնը Հարց է ւալիս. «- Զդիւեմ, դուք Հավաւացյա՞լ եք, թե՞ ոչ,- ասաց նա,- µայց եթե լինեիք, ի՞նչ լեղվով ւիւի աղոթեիք: - Մանուկ Հասակիս մայրս ինձ սովորեցրել էր «Հայր մերը» դրաµար: - Հայերե՞ն: - Հին Հայերեն, այո: - Ուրեմն ի՞նչ է µանասւեղծությունը, եթե ոչ մչւաւն աղոթք»: Հիչելով այս ղրույցը, Զարյանը չարունակում է. «Բելդիայի ընդՀանուր լեղվական վիճակը ն ՎերՀարնի այդ ÷ասւարկությունը վճռեցին լեղվիս Հարցը»: Զարյանը Հայւնաµերում է իր ճչմարւությունը, որ µառերով ւիւի ձնակերւեր ավելի ուչ. «Հայ ոդին կարելի է արւաՀայւել միայն Հայերենով»: 1911 թ. Զարյանը մեկնում է Վենեւիկ ն Սուրµ Ղաղար կղղու Մխիթարյանների մու սկսում է սովորել Հայերեն' դրել ն կարդալ,

կաւարելադործել իր իմացած µանավոր µարµառային Հայերենը: Բրյուսելյան ււավորություններից ծնվել էր նան մի ուրիչ խոՀ. «Լեղվին կենդանություն ւալու Համար ւեւք է վերադառնալ Հողին: Սե÷ական Հողին: Լեղուն իր Հյութը առնում է Հողից, ինչւես ծառը»: Հարկավոր էր Վենեւիկում սովորած լեղուն Հարսւացնել ու կենդանի դարձնել, ն նա որոչում է մեկնել նախ' Պոլիս, աւա' ծննդավայր: Պոլիս է Հասնում 1912-ի վերջերին (1911-ին մի կարճ ժամանակով նա եղել էր Պոլսում, ծանոթացել դրական միջավայրին): Եվրուայից նա ւոլսաՀայ միջավայր էր ւանում դրական նոր ծրադրեր, ոդնորություն ու խանդավառություն, ձդւում' որոնել ու դւնել, ւաւկերել ու արւաՀայւել դրականության մեջ Հայ ոդին, սւեղծել ղոււ Հայեցի դրականություն: Գնում էր խորՀրդաւաչւ դւրոցի սկղµունքներով µեռնված, µանասւեղծական նոր մւածողությամµ, µայց դնում էր դեռ նոր միայն սովորելու այն լեղուն, որով ւիւի դրեր: ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի նախօրյակն էր, թուրքական սաՀմանադրությունից Հեւո ընկած ժամանակաչրջանը, դրական նոր չարժման Համար «Հրաչալի Հող» կար, ն Զարյանը 1914 թ. սկսում է Հրաւարակել (Հ. 0չականի, Դ. Վարուժանի, ԱՀարոնի ն Գ. Բարսեղյանի Հեւ) «ՄեՀյան» դրական Հանդեսը: «իմ Հայերենս դեռ այնքան ուժեղ չէր, որ կարողանայի «ՄեՀյանի» Հայւադիրը մայրենի լեղվով դրել, ուսւի դրեցի ֆրանսերեն ն Վարուժանը թարդմանեց արնմւաՀայերենի: Մի քիչ Հեւո, երµ «ՄեՀյանը» սկսեց լույս ւեսնել իմ սե÷ական նյութական միջոցներով, µառարանի օդնությամµ դրեցի իմ մյուս Հոդվածներս»: (Մինչ այդ նրա դործերից լույս ւեսան ւոլսաՀայ մամուլում' թարդմանաµար): «ՄեՀյանը» լավ ընդունելություն դւավ: Ամսադրի ծնունդը ողջունեցին մեր նչանավոր մւավորականները: ՄեՀյանականների նւաւակն էր արվեսւը Հեռու ւաՀել քաղաքականությունից ու Հրաւարակախոսությունից, առավել ուչադրություն դարձնել դրականության դեղարվեսւականությանը, ձնի մեջ Հասնել ինքնուրույնության ն ինքնաւիւության' դրսնորելով «ւաչւամունք ն արւաՀայւություն Հայ Հոդվույն», քանի որ «ամեն ճչմարիւ արվեսւադեւ իր ցեղին Հոդին միայն կ'արւաՀայւե»: Արւաքուսւ «մաքուր արվեսւի» դրույթներին նմանվող այս առաջադրության մեջ Զարյանը (ն մյուսները) մւաՀոդված էր µարձրարվեսւ դրականության սւեղծման դաղա÷արով, մի դրականություն, որ լինելով առօրյա կյանքից վերացարկված, Համա151

մարդկային աւրումների արւաՀայւություն' միննույն ժամանակ ւիւի լիներ Հայեցի, Հայադրոչմ: Արվեսւադեւի խնդիրն է, ասված էր նրա մեջ, դւնել ու արւաՀայւել Հայ Հոդին, այն էականն ու ւարµերակիչը, որ այնւես լավ դրսնորվել է մեր դողթան երդերում ու ժողովրդական ավանդավեւերում: «ՄեՀյանը» Հայ իրականության մեջ սիմվոլիսւական ուղղության առաջին ւարµերականն էր, սակայն դա ոչ դարավերջի, ոչ էլ եվրուական սիմվոլիղմն էր: 1914 թվականն էր ն արնմւաՀայ իրականությունը: Ժամանակն ու աղդային ճակաւադիրը նորովի էին իմասւավորում այդ սիմվոլիղմը: «ՄեՀյանը» վճռական դեր կարող էր խաղալ մեր դրականության ղարդացման այդ ÷ուլում, որովՀեւն վեճեր էր Հարուցում, ոդնորում էր, խորՀել ւալիս նոր ու µարձր արվեսւ սւեղծելու ճանաւարՀին: Սակայն այդ ամենը «վեց ամիս միայն ւնեց»: «Պաւերաղմը օրեօր մուեցավ: Տաճիկ աղդաµնակության երեսի արւաՀայւությունը ÷ոխվեց, մեղ վրա սկսեցին նայել դաղանաµարո աչքերով»,- Հիչում է Զարյանը: կոսւան Զարյանին Հաջողվում է 1914 թ. Հոկւեմµերին ընւանիքով անցնել Բուլղարիա, աւա Սալոնիկով' Նեաւոլ ու Հռոմ: 1914 թ. Միլանում «L'EՒ0եcճ» Հանդեսի 8-10 միացյալ Համարում Հրաւարակվում է նրա «Երեք երդեր ասելու Համար վիչւը երկրի ն վիչւը երկինքների» ւոեմի առաջին մասը իւալերեն լեղվով, որը մեծ ընդունելություն է դւնում, վերաՀրաւարակվում (երեք մասերով) առանձին դրքով, թարդմանվում ուրիչ լեղուներով: 1916-1920 թթ. կոսւան Զարյանն աւրում է իւալիայում, թղթակցում մամուլին, դրում նոր µանասւեղծություններ (նան Հայերեն) ն որւես ճնչված ժողովուրդների աղաւադրության ընկերության անդամ' իր ելույթներով ւաչււանում է Հայ ժողովրդի Դաւը: Լինելով իւալական մի չարք թերթերի Հաւուկ թղթակից' նա Հնարավորություն է սւանում չրջելու Մերձավոր Արնելքում, այդ ընթացքում նան Վրասւանում ու Հայասւանում, որւեղից սւացած ււավորություններով, ւասնամյակներ Հեւո դրում է «Նավը լեռան վրա» վեւը: 1920 թ. Զարյանը կրկին վերադառնում է Պոլիս' մասնակցելու ւոլսաՀայ դրական-Հասարակական կյանքի նոր ղարթոնքին, որ սկսվել էր ղինադադարից Հեւո: Նա Հ. 0չականի, Վ. Թեքեյանի, Շ. Պերւերյանի ն Գ. Գավաֆյանի Հեւ 1922-ին Հրաւարակում է «Բարձրավանք» ամսադիրը: 1922 թ. ւոլսաՀայ չաւ մւավորականների Հեւ Զարյանը Հեռա152

նում է Պոլսից: Դեռնս ւաւերաղմի ւարիներին Զարյանը մւադրվել էր վերադառնալ Անդրկովկաս, ծննդավայր ու Հայասւան: կովկասում արնելաՀայ դրական չարժմանը մասնակցելու իր երաղանքն էր Հայւնում Զարյանը Գ. Լնոնյանին դրած 1916 թվակիր մի նամակում: «Միակ Հույսս նորա մեջն է, որ ւաւերաղմից Հեւո Հանդամանքները թույլ ւիւի ւան վերջաւես կովկաս վերադառնալ ւասն ու մեկ ւարի ւանդխւությունից Հեւո, ն միանալով ձեղի նման իսկաւես դեղարվեսւասեր անձանց, սւեղծենք այն անուն դեղեցիկի խարաղանիչ ն մաքրող չարժումը»: 1922 թ. Հոկւեմµերին Զարյանը ընւանիքով ւեղա÷ոխվում է Երնան, աչխաւում ւեւական Համալսարանում' որւես եվրուական դրականության դասախոս, ականաւես է դառնում Հայ կյանքի վերաչինությանը: 1924-ից, սակայն, նրա նկաւմամµ սկսվում է անվսւաՀության ն Հալածանքի չրջանը, նույն թվականի ամռանը Զարյանը մեկնում է արւասաՀման: Վերադառնում է 1962 թ.' վերջնական µնակություն Հասւաւելով Երնանում: Այդ երեքուկես ւասնյակ ւարիների ընթացքում Զարյանը լինում է ւարµեր երկրներում' իւալիայում, Ֆրանսիայում, Միացյալ ՆաՀանդներում, Մերձավոր Արնելքում: Տարµեր վայրերում նա Հրաւարակում է Հանդեսներ («Բաµելոնի աչւարակը»' Փարիղում, «Հայկական եռամսյան»' Նյու Յորքում), ԱՄՆ-ի ու Լիµանանի ամերիկյան Համալսարաններում, Բեյրութի Հայկական ճեմարանում դասավանդում է «Հայ մչակույթի ւաւմություն» դասընթացը, ւարµեր առիթներով դասախոսություններ է կարդում Հայ մչակույթի մասին (անդլերեն, ֆրանսերեն, իւալերեն ու Հայերեն լեղուներով)' իր կյանքի նւաւակը Համարելով աչխարՀին ծանոթացնել Հայ ժողովրդի անցյալ ու ներկա ւաւմությանը: Ս÷յուռքի Հայ մամուլում Հաճախ է երնում նրա անունը: Պաւմվածքների, µանասւեղծությունների, ւոեմների, էսսեների, Հոդվածների ու այլ ժանրերի է դիմում Հեղինակն իր խոՀերն արւաՀայւելու Համար: Այդ ւարիներին առանձին դրքերով լույս է ընծայում երկու ւոեմ ն մեկ վեւ: Բոլոր այս դործերում Զարյանը չարունակում է «Հայ ոդու» որոնումները, ÷որձում դւնել այն առանձնաՀաւուկը, որ Հայ է ւաՀում Հային, ւեսնել, µացաւրել Հայության ճակաւադիրը: «Գւնել Հայ մւքի նոր ճամ÷աները, նոր µովանդակություն ւալ այդ կյանքին ն նախաւեսել Հոդեկան ղարդացման կարելի աւադան, այդ ւիւի լինի կարծում եմ Հայ սւեղծադործության նւաւակը: Դժվարին ն ÷առավոր նւա153

ւակը»,- այսւես է µացաւրել իրեն Զարյանը 1938 թ. դրած իր մի նամակում' ուղղված Բ. Նուրիկյանին: Տարադրության առաջին մեկուկես ւասնամյակում, խորՀրդային վարչակարդի ու Հայասւանյան իչխանությունների նկաւմամµ իր քննադաւական վերաµերմունքի ւաւճառով Զարյանը Հայրենիքում անցանկալի, ավելին' «թչնամի» անձ էր Համարվում, սակայն նա Հոդեւես անջաւված չէր Հայրենիքից: 1940 թ. դրած մի նամակում քննադաւելով «Անդլիայի ն Ֆրանսիայի մեր Հանդեւ µռնած սրիկայորեն դավաճան քաղաքականությունը», նա դաղա÷արի Համախմµման կոչ է անում µոլոր Հայերին: «Զեմ կարող երնակայել իսկ, որ կարող են լինել Հայեր, որ ւաւմական այս օրերին µոլորված չլինեն մեր սիրելի Հայրենիքի ն նրա Հայկական ժողովրդի չուրջը»: Նրա խոսքերը' «Հայը իր Հայրենիքից դուրս դադարում է Հայ լինելուց», ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի խոր ըմµռնման վկայությունն է: Այսւիսի մւորումներն էլ կամաց-կամաց Հսւակեցնում են Զարյանի խոՀերը, մեղմում Հակասությունները, ուժդնացնում կարուը Հայրենիքի նկաւմամµ: Հեւադայում, Հիչելով արւասաՀմանյան օրերի իր կարուի մասին, նա մւաµերում է Բունինի ու Դրայղերի Հեւ իր ղրույցները. «Ծանր է Հայրենիքից Հեռու աւրելը», «Հայրենիքը ձդում է, ես խորաւես աւրում եմ անջաւումս»: Աւա Հիչելով իր մոլորությունները, ավելացնում է. «Սակայն իմ կարուը երµեք չմոլորվեց ն ինձ մեխեց Հայրենի Հողին»: Հայասւան նոր աչխարՀը ձդում էր նրան: «Ա՛Հ, Հասկացիր, ես ծարավ եմ Հայասւանով»,- դրում է Զարյանն իր մի µանասւեղծության մեջ' դւնելով, որ իր ւեղը Հայրենիքն է, իր դործը' երկրին օդւակար լինելը: Պաւերաղմից Հեւո այսւիսի ւրամադրությունները նրա դործերում ավելի են չաւանում: ՊաւաՀական չէր, որ 1948 թ. Զարյանը լույս ընծայեց «Սրւի ճանաւարՀով» µանասւեղծությունների չարքը, որը դրել էր ԽորՀրդային Հայասւանում աւրած ւարիներին, ն որոնք «նոր կերւվող այս Հայասւանի» մասին Հիացումի ն Հավաւի խոսքեր էին: 1962 թ. Զարյանը վերադառնում է Երնան, ուր ն անց է կացնում կյանքի վերջին յոթ ւարիները: ՄաՀանում է 1969 թ.:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Զարյանի առաջին µանասւեղծությունները' ֆրանսերեն ն ռուսերեն լեղուներով, լույս են ւեսել միայն մամուլում: Առաջին դիրքը' «Երեք երդեր» ւոեմը, իւալերեն թարդմանությամµ, ււադրվել

է 1915 թ. Միլանում: Պաւերաղմի ն Հեււաւերաղմյան ւարիներին դրված Հայերեն µանասւեղծություններն առանձին դրքով Հրաւարակվել են 1922 թ. Պոլսում («0րերի ւսակը»): 1930 թ. ււադրվում է «Տաւրադոմի Հարսը» ւոեմը, 1931-ին «Երեք երդերի» Հայերեն µնադիրը, 1943 թ.' «Նավը լեռան վրա» վեւը: Զարյանը դրել է µաղմաթիվ ուրիչ դործեր' էսսեներ, վեւեր, վիւակներ, ւաւմվածքներ, ււավորություններ, µանասւեղծություններ, ւոեմներ, դյուցաղներդություններ, որոնք ււադրվել են մամուլում կամ մնացել են անւիւ: Դրանց մի մասը միայն դրողի մաՀից Հեւո լույս ւեսավ առանձին դրքերով:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

կոսւան Զարյանի µանասւեղծությունը (ւոեղիան) ամ÷ո÷ված է Հինդ դրքերի մեջ' «Երեք երդեր», «0րերի ւսակը», «Տաւրադոմի Հարսը», «Գիրք դյուցաղներդությանց» ն «Բառերի ոսկին» (վերջին երկուսը ււադրվել են ՀեւմաՀու' 1978 ն 2009 թթ.): Ունի նան մամուլում Հրաւարակված ն անւիւ սւեղծադործություններ: «Երեք երդեր' ասելու Համար վիչւը երկրի ն վիչւը երկինքների» ւոեմի առաջին երդը ււադրվում է 1914 թ. իւալական մամուլում, իսկ ամµողջը 1915-ին' առանձին դրքով ն արժանանալով µարձր դնաՀաւականների' թարդմանվում է ուրիչ լեղուներով: Պոեմի Համար երաժչւություն է դրում 0ււորինո Ռեսւիդին. այն ներկայացվում է Հռոմում, Լայւցիդում, Զինչինաւիում ն այլուր: Բարձր է դնաՀաւվում ւոեմի Հաւկաւես ղդայական կողմը ն ւաւկերավոր մւածողությունը: Ադա Նեդրին դրեց, թե «մասեր կան, որոնք Հասնում են ասւվածային դեղեցկության ն ւեւք է երախւաւարւ լինել Հեղինակին մարդկությանը ւված իր նվերի Համար»: Այս խոսքերի մեջ, անչուչւ, չա÷աղանցություն կար, սակայն ոչ կեղծություն, քանի որ ւոեմը ՀամաՀունչ էր ւաւերաղմի չրջանում մւավորականությանը Համակած ընդՀանուր թախծին, նեղսրւությանը, անորոչ ÷նւրւուքին, երաղի ն իրականության µախման Հեւնանքով առաջացած Հուսալքությանը: Զարյանի «Երեք երդերը» կամ ինչւես ինքն է անվանում «ԽորՀուրդները» կյանքի ծանր իրավիճակից մարդկանց Հոդին աղաւադրելու, անիրական, երաղային մի նոր աչխարՀ' մարդկային խոր Հոդիների ներաչխարՀը ÷ոխադրելու, նրանց ճնչիչ Հոդսերից µեռնաթա÷ելու խորՀրդածություններ էին, խորՀրդաւաչւ µանասւեղծության ւոեւիկայի դրսնորումներով. ւեսիլներ, եթերային քնքչու155

թյուններ, մչուչային դիմադծեր, միսւիկա, կյանքի ու մաՀվան Հաչւեցում, սիրո ն արµեցումի ասւվածացում: Զարյանը նւաւակ չուներ ցույց ւալ սոցիալական Հակասությունները, մարդկային Հասարակական ÷ոխՀարաµերությունները ն կյանքի չարիքների µացաւրության ÷ոխարեն ւաւկերում էր µնության խորՀրդավորությունները, մարդու անղորությունը' ÷որձելով µացել մի ուրիչ աչխարՀ' ներաչխարՀը ն այն լցնել Սիրով: «ԽորՀուրդների» առաջին մասերը, որոնք Հեղինակի վկայությամµ դրված են ւաւերաղմի նախօրյակին, ավելի ւայծառ ւրամադրություններով են Համակված, իսկ մյուս' «Ձայներ եկեղեցում» ն «Ասւղերի քերթվածը» մասերը ւաւերաղմի սարսա÷ների ն Հայ ժողովրդի ողµերդության ծանր մղձավանջի ււավորությամµ են սւեղծվել, իր խոսքերով ասած' «արյունի ու ողµերդության օրերին», ն, µնականաµար, «ւարուրված են մռայլ դույներով»: «Երեք երդեր» քնարական ւոեմի երեք երդերը' «Սիրվարդը», «Ձայներ եկեղեցում» ն «Ասւղերի քերթվածը» միասնական ւրամադրության ւարµեր մասերն են ն խորՀրդանչում են կյանքը, մաՀը ն Հարության Հույսը: ԱչխարՀը µռնված է դարնան ղարթոնքով, աչխարՀը սեր է ն ասւված սեր է, սերը Հոդիներին թներ է ւալիս, ասւված թնավոր է: Բայց կյանքը սւանվում է («արյան ու ողµերդության օրերն են»), ն Ասւված է սւանվում. եկեղեցում եղերամայրեր են երդում, երդում է Ասւվածամայրը, աղոթքներ են լսվում... Բայց ասւղերի քերթվածը լսող µանասւեղծը այդ Համաւարած վչւից ելք է որոնում. մխիթարանք, Հույս, Հավաւ, լավաւես ներչնչանք են թելադրում երրորդ երդի ւողերը, ն µնաµանը Հասւաւում է. «Անցավոր է վիչւը: ԱնՀունի ւաւկերը միչւ նույնը չէ: Փչրիր կամքիդ մուրճերով չղթաները, որ կաչկանդում են քեղ: Անցավոր է վիչւը: Տիեղերական ողµերդության ւաղերը µյուրաղան են ն Հմայիչ: Անցավոր է վիչւը: Երդ եղիր ն µոց»: ԽորՀրդավոր ւաւկերներով Հյուսված այս խորՀուրդներով Զարյանը ւառաւանքի միջից ի վերջո µխեցնում էր աղդային Հարության, վերածնման ոդու Հավաւը, թեն այն Հադեցած էր խորՀրդավորությամµ, միսւիկայով: Ճիչւ է, «Երեք երդեր»-ում Հայկական կյանքի կոնկրեւ Հիչաւակություններ չկան, սակայն դրանք մեր ժողովրդի ողµերդության, եղեռնի, աքսորի ու մաՀերի սարսա÷ների ւաւկերներն են Հիչեցնում: Առաջին դրքում Զարյանը ամµողջովին սիմվոլիսւ է, ն այդ սիմվոլիղմն ու ւաւկերավոր մւածողությունը իւալերեն լեղվի

նրµությամµ արւաՀայւված' «Երեք երդերը» դարձրին ուչադրության արժանի: «Երեք երդերի» Հայերեն µնադրի Հրաւարակությունը նույն Հաջողությունը չունեցավ, քանի որ ււադրվեց ուչ (մի երկու Հաւված 1922 թ. Պոլսում լույս ւեսնող «Բարձրավանք» Հանդեսում, աւա 1931 թ. առանձին դրքով), երµ ն՛ սիմվոլիղմը, ն՛ ւաւերաղմը արդեն անցած ÷ուլ էին: 1922 թ. Զարյանը լույս է ընծայում «0րերի ւսակը» ժողովածուն, որը Հեղինակի Հայերեն լեղվով առաջին դիրքն էր: Այն եվրուական ւոեղիայի Հայացման մի Հեւաքրքիր օրինակ էր, սիմվոլիղմի ն ռեալիղմի Հաչւեցման, եվրուականի ու աղդային ավանդների միաձուլման ÷որձ, ւարµեր լեղվամւածողությունների Համադրում' µանասւեղծական ինքնաւիւ ւաւկերներով: Գրքի մասին ժամանակին եղած Հակասական կարծիքներից ճիչւ էր ՇաՀան Պերւերյանի դնաՀաւականը, թե այդ դրքում «µարդ աղդեցություններ ու ձդւումներ կը կաղմեն Զարյանի անձնականությունը», թե «նա չունի Դուրյանի, Մեծարենցի, Զարիֆյանի քնարերդության ներքին սարսուռը», սակայն ինչ-որ «ւարերային µնաղդական ղդացողություն ունի ն µանասւեղծական ուժդին դյոււեր է անում»: Առավել ճչմարիւ µնորոչումն այն էր, թե «այս դրքում µանասւեղծը որոնում է իրեն ու իր ճամ÷ան»: «0րերի ւսակը» ժողովածուն միաժամանակ Հայ ոդու որոնման ձդւում էր, որ առաջադրում էր Զարյանը դեռնս «ՄեՀյանի», աւա «Բարձրավանքի» էջերում: «0րերի ւսակը» ժողովածուն 1915-22 թթ. մւայնության արդասիք էր: Զնայած դրքում չենք դւնում ոչ ւաւերաղմի օրերի Հայոց ւառաւանքների ւաւմությունը ն ոչ էլ Հեււաւերաղմյան օրերի ոդնորությունը, այնուամենայնիվ, այդ դիրքը ընդՀանրացնում է թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը: Ժողովածուի քնարական Հերոսը ավելի չաւ ոչ թե ղդացել է այդ սարսա÷ներն ու ոդնորությունները, այլ խորՀել դրանց մասին: Գրքում ոչ թե Հայ կյանքի իրական ւաւկերներն են, այլ այդ իրականության սիմվոլ-արձադանքները: Տառաւանքն ու ոդնորությունը քնարական Հերոսի էության մեջ են: Գրքի առաջին մասում ղեւեղված µանասւեղծությունների մեծ մասը ւեւք է որ 1915-18 թվակիր լինեն: «Միայնություն», «Մարդիկ քաղաքում», «Աղոթք», «Սուդ», «Պանդուխւ», «Մեր Հայրենիքը» µանասւեղծություններն անթիվ ղոՀեր ւեսած մարդու սարսա÷ների ն աՀաµեկվածության արդյունք-Հղացումներն են: Այդ մարդու աչ157

քերի առջն, ուղեղում մռայլ ւեսիլներ են, ականջներում Հնչում են լաց ու չիվան, կանչեր, աղաչանք ու աղոթք: Կանչ-վայում սրւերում սուդ Շադած կանանց: 0՛, Շեկեկում, օ՛, Շեկեկում... Կսկծացավ ափսոսում՝ Եվ ճիչ ողµերդական Նոցա Շամար, որ մեռան... ... Սուդ Շադած մայրեր մաՇերի, Մայում են ողµեր որµերի Եվ Շառաչում են µառաչ լացը դառնուկի Մինակության մեջ վչւի...

Տառաւանքները խւանում են, վիչւը կաւարի ւես ծանրանում է սրւին, աՀավոր մութ է, ն ուղիները' ÷ակ, մեռնում է նան Հույսը. Միայնության մեջ աղեկեղ Ես փչե ւսակ եմ Շյուսում Ու սւասում: Ասում եմ ինձ ես. Տես, Շույսերդ մեռան,- ւե՛ս: ... Ես - խաչելություն. Ես խաչի վրայից երկինքն եմ փնւրում Եվ ինձ եմ սւասում... Գիչեր: Այն ով Է լալիս... Մարիա՛մ, Մարիա՛մ... Գիչե՛ր:

Եվ որւեսղի իր ուղեղում մի ւաՀ լռեն այդ ողµադին կանչերը, որւեսղի չղդա, թե ինչւես «÷երթ-÷երթ վայր է ընկնում» Հոդին. ... 0՛, լինի, լինի՛, թող լինի Լռություն ն միայնություն՝ Պարւեղներում, դաչւերում, լեռներում.Թող լինի...

Գրքի «Տեսիլների օրիորդը» ն «0րերի ւսակը» չարքերն անմիջաւես ցրում են առաջին չարքի մռայլ ու Հոռեւես ւրամադրությունները: «Տեսիլների օրիորդը» սիրո երդերի չարք է: իր սիրած աղջկան նա ÷նւրում ն դւնում է արւ ու դաչւի մեջ, ծաղիկներով ու արնով օծված, µնության Հեւ դաչնավորված:

Այսօր ւեսա օրիորդն իմ փողփողենԷջ Արւի եղրից ոսկեղեն. Հիր, լուսավառ Մի լալաղար քաղեց դնաց Շուլորեն...

Աւա նրա քայլերից. Նոր ծաղիկներ µարձրացան, Եվ լուսոռոդ իմ ձեռքերից Բոցեր իջան ոսկեման... ... Արւը վառվեց դոՇարներով, դոՇարներով:

Զարյանի երաղ աղջիկը µնության չունչն է, անմարմին ն անդո, «երաղների թն մաքուր», «խորՀուրդների դաչն Հուր», «սրւերի Հեղ ճրադ, ւիեղերքի նվադ, սրµության մեխակ, անթեղ, անչեջ... ասւղ» է Հեռվում, որ կանչում է µանասւեղծին: Դու ն µնություն Նույն ւեսիլքի թնումներն եք դույնղդույն..., -

թեն Հայւարարում է µանասւեղծը, սակայն µնության ռեալականությունը ն սիրած աղջկա ւեսլայնությունը չեն մերվում իրար, դաչնության որոնումի ÷որձը մնում է անկաւար, µանասւեղծական ւաւկերը Հնչում է վերացական, վերամµարձ: իՀարկե, Զարյանն սւեղծում է նան ււավորիչ ւաւկերներ, Համեմաւություններ, ւալիս µանասւեղծական վառ երնակայության օրինակներ. Երµ արնը ձյուն Է ձյունում աչխարՇին՝ Կւոր-կւոր ծվեններով ադամանդ, Եվ սքանչախանդ Ծաղիկները թն են ւարղում լուսածին Երկինքներին - ես թներս աղեկեղ Երկարում եմ Շիացումով դեւի քեղ:

Խաղաղ դիչերվա, սիրո ու Հիացումի դիչերվա ղդայությունը Զարյանը ւաղերդում է այսւես. Ոսկեփեւուր լույս Է սաՇում ւարւեղում: Լուսինը մեղր Է ածել Թել-թել Դաչւի վերա, լերան դլխին, անւառում:

«0րերի ւսակը» չարքը ենթադրում է Հեււաւերաղմյան օրերի խանդավառությունը: Բանասւեղծը µարի լույս է ասում աչխարՀին. Այս դիչեր քուն չունեցա, Տանջվեցա:

Գիչերը մղձավանջի ւարիներն է խորՀրդանչում, առավուը' Հեււաւերաղմյան օրերը: Առավու. Վերջաւես առավու... ...Առավու: Բարի լո՛ւյս, µարի լո՛ւյս, Խոլաթն արն խելակորույս. Բարի լո՛ւյս, µարի՛ լույս ամենին, Դաչւերին, օդին, ջուրին, թռչունին...

Եվ «Հուր ւավղաՀարող» առավուից նրա ւաՀանջն է' Երաժչւի՛ր, երաժչւի՛ր, Լույս ասւղեր սիրաՇույղ:

Դա նան µանասւեղծի խնդիրն է: Այժմ արդեն լույսի, կյանքի ւաղեր են ւեւք: Այդ միւումով էլ դրիչ է վերցնում Զարյանը: Զարյանը ոչ թե Հայ կյանքի ւաւկերներից դնաց դեւի դրականություն, այլ եվրուական µանասւեղծությունից եկավ Հայ կյանք ու Հայոց µանասւեղծություն, Հայւնաµերելով իր Համար նան Նարեկացուն, որի աղդեցությունը, ինչւես նկաւել է դրականադեւ Ա. կոսւանյանը, ւեսանելի է «0րերի ւսակի» մւածողության ու ւաւկերակառուցվածքի մեջ: Եվ մինչն նա կՀասցներ մեկւեղել դրանք' օւար ն Հայրենի µանասւեղծական մւածողությունները, որոնումների մի երկարաւն չրջան անցավ: Այդ որոնումների արւաՀայւությունն էր նան «0րերի ւսակ» ժողովածուն, ուր Զարյանը ÷որձ է անում ւեղայնացնել, աղդայնացնել իր ւոեղիայի Հողը, երդեր է նվիրում իր Հայրենիքին, աչխարՀադրական անուններ է Հիչում, ÷առաµանում է Արարաւյան դաչւը, Սարդարաւաւը: Զարյանն այս դրքում դարձյալ դեղաւաչւ է, ռոմանւիկ խառնվածքով, երµեմն միսւիկ, ամեն դեւքում' դեւի կյանքը ձդւող: 1922-ին «Ժամերի իմասւը» վերնադրով մի խոՀի մեջ Զարյանը դրում է. «ինչքան էլ վաղենք, Հեռավոր նւաւակը նորից դերեղմանն է: ՄաՀե-մաՀ այս դալարումը սակայն կյանք է, որ ւեւք է դաչնավորել թե՛ արցունքով, թե՛ ծիծաղով. կարնորը չեչւն է...

Անցողիկի մեջ Հավիւենության ÷չրանքները նչմարել, աՀա նւաւակը»: կարնորը չեչւն է: կյանքի Հասւաւումն է այդ չեչւը: ԽորՀրդաւաչւությունից դեւի իրաւաչւություն ձդւումի նոր ասւիճան էր «0րերի ւսակը»: Ամեն դեւքում նրան Հեւաքրքրողը Հերոսի ներաչխարՀի µացաՀայւումն է, որ Հաճախ վերացական է ու երµեմն միայն իրական Հիմքերի վրա կառուցված: Գրքի ւաղաչա÷ությունը նորություն էր իր օրերի Հայ ւոեղիայի Համար. երµեմն կանոնավոր, երµեմն խախւված չա÷երով, աղաւ ուանավորի, նույնիսկ µանասւեղծական արձակի Հնարքներով չաղախված նրա µանասւեղծությունները' Հեւաքրքիր ւաւկերային Համակարդով ուչադրության արժանացան: «իրեն ու իր ճամ÷ան որոնող» µանասւեղծը վերջին դործերում արդեն ÷որձում էր իր երդը Հայրենի Հողի ու ծաղկի µույրերով օծել, ձդւում էր Հասնել ռեալիսւական լեղվամւածողության: Ուղում եմ լինի իմ երդս խոնարՇ Ինչւես կւոր Շաց սեղանի վերա Աչխաւավորի... ...Ինչւես լերան դիծ ւարղ ն Շոյակաւ... ...Տխուր ւանդուխւի ծանր ունաքայլ, Եվ ցորենների լռիկ ւաւանում...

Փորձում է մոռանալ Հայրենի դաչւերի «մելամաղձության, ւառաւանքների մեղեդին», «ողµերդությունների ծալ-ծալ ժողոված, այնքան աՀավոր», մեր «Հառաչանքի չեչւով դաչնակված», երդերը, ւանջանքները, վերքերը ն Հավաւալ, որ Հայրենի երկիրը «Հրաչքների երկիր» է, որ «ղարմանաՀրաչ, վեՀ Հոդի ունի»: Նա Հավաւում է իր երկրի ու մարդու աւադային, օրվա ւայծառությանը, Հույսին ու կաւույւ երաղին: Եվ որովՀեւն Հավաւում է, ուղում է նվիրվել մարդուն, «իր Հոդին ւաւառ-ւաւառ µաժանել», ւալ ամենքին. Առ կանթեղը, առ կանթեղը իմ Շոդիիս, 0՛, մարդ, Եվ եղիր ղվարթ ու աչքերով երաղաղարդ:

Զարյանն իր արվեսւում ու դրական դործունեության մեջ Հասւաւում էր իր իսկ նչանաµանը' «կարնորադույնը արվեսւի մեջ. սիրել խանդադին, µացարձակ, անսաՀման սիրով»:

Բնարական Հերոսի Հոդեկան աչխարՀում կոււակված թախծի ն Հուսալքման, աւա ոդնորության ու ոդորումի, աւա Հույսի ու Հավաւի, աւա ցնծության ու սիրո ւայծառ ղդացումների Հաջորդականության µացաՀայւումներով Զարյանի «0րերի ւսակը» ժողովածուն կերւավորում էր 1915-22 թթ. արնմւաՀայ (ն ոչ միայն արնմւաՀայ) կյանքի մի չարք էական կողմերը: «Տաւրադոմի Հարսը» ւոեմը Զարյանի ւոեղիայի դադաթն է, Ս÷յուռքի 20-30-ական թթ. ւոեղիայում առանձնացող երնույթ: Այն երկու անդամ (1965, 1985) վերաՀրաւարակվել է Երնանում: Պոեմի մասին ս÷յուռքաՀայ մամուլում եղել են µաղմաթիվ Հակասական կարծիքներ: Ասվել է, թե Զարյանը դրում է իր չաւրած ու չւեսած կյանքի մասին, չի ճանաչում այդ կյանքը, թե ւոեմը կեղծ է ն այլն: Հակառակ այս կարծիքի' Զարյանի ւոեմը լավ ընդունելություն է դւել ընթերցողների կողմից, µռնել է ժամանակի քննությունը: Պաւճառը, անչուչւ, ւեւք է µացաւրել µանասւեղծական չքեղ մւածողությամµ ն Հաւկաւես այն Հանդամանքով, որ Հայրենի µնաչխարՀի, աղդային կյանքի ու կաւարված դործողությունների ւաւկերներից ածանցվում էր մի ւրամադրություն, որ ղոււ ս÷յուռքյան Հոդսի ծնունդ էր. ւոեմն ընթերցողին ներարկում էր ընդդիմության ոդի' ուծացման մեծ վւանդի ւաՀին: Անցյալի կյանքից քաղված դեւքերը ւաւասխան էին ներկայի Հարցերին: «Տաւրադոմի Հարսը» ւոեմը µանասւեղծական չռայլ դույներով, ւաւկերավոր, ինքնաւիւ մւծողությամµ Հադեցած, Հումանիսւական մի սւեղծադործություն է, որի մեջ Հրաչալիորեն արւացոլվել է X2X դարավերջի ն XX դարասկղµի արնմւաՀայ դյուղաչխարՀը, Հայ կյանքն իր ողµերդությամµ, իր ձդւումներով, իր Հակասություններով: իր «չաւրած ու չւեսած» դյուղի մասին դրելու մեղադրանքն անՀիմն էր, քանի որ ՀանրաՀայւ է, իսկական արվեսւադեւը երնակայությամµ կարող է անդամ ճչդրւության Հասնել: կյանքի վերջին ւարիներին դրած ինքնակենսադրականում Զարյանը, ւաւմելով դեւի Փարիղ իր առաջին ճամ÷որդության մասին, ասում է. «Ամեն ինչ թվում էր µնական, սովոր, արդեն ւեսած: Այն, ինչ երնակայել էի մանկության Հասակից, ճիչւ էի երնակայել: Ավելի ուչ,- կյանքը ընդունել ինչւես նա ներկայանում է,- դարձավ իմ դրականության Հաւկանիչներից մեկը: Եվ նան նկարադրել մի երկիր, որ երµեք չէի ւեսել,- «Տաւրադոմի Հարսը»,- ն որը թվում էր ընթերցողներին միանդամայն ճչդրիւ: Բանասւեղծը ւեսնում է ներքին աչքերով, իսկ

ներքին աչքերը մասն են ւիեղերքի, որը միչւ ներկա է նրա մեջ: ինչ որ կա ւիեղերքում, կա մեր մեջ»: Դարասկիղµն է կամ անցյալ դարի վերջը: ԱրնմւաՀայ դյուղերում սկսվել են աղաւադրական չարժումները: Այլնս չկարողանալով ւանել ՀարսւաՀարումներն ու սւանությունները, թալանն ու անիրավությունները, դյուղացին ղենք է վերցնում, ւաւսւարվում սարերում ն մերթ ընդ մերթ կռվի µռնվում թուրքական ու քրդական Հրոսակախմµերի Հեւ' ւաչււանելով Հայրենի դյուղը, ժողովրդի քրւինքի վասւակը, Հարս ու աղջիկների ւաւիվը: Զինված այդ դյուղացիները, որ Հայդուկ (ֆիդայի) էին կոչվում, Հայրենասեր, քաջ մարդիկ էին, թողել էին ւուն, կին ու երեխա ն նվիրվել սրµաղան նւաւակին: Պոեմում ւաւկերված է Հայդուկային մի խմµի կռիվն ու ւայքարը ն Հովանի Հայդուկ դառնալու ւաւճառներն ու ողµերդության ւաւմությունը. կրկնվող թալանն ու առնանդումները սւառում են դյուղի քաջ երիւասարդներից մեկի' Հովանի Համµերությունը, ն նա, թողնելով դեռաւի կնոջը, ղենք է վերցնում ու Հեռանում սարերը: ՆորաՀարս Սանան ւարիներ չարունակ սւասում է ամուսնուն, µայց ոչ մի լուր չի սւանում: կյանքի ն սիրո ծարավ երիւասարդ կնոջ Հոդում ծնվում է սերը, ն նա չի ընդդիմանում, երµ ÷ախցնում է իրեն սիրաՀարված քրդի ւղան: Լուրը Հասնում է ֆիդայիներին, որոնք ղայրացած, դիչերով դյուղ են իջնում, սւանում քրդի ւղային ն Սանային ւանում լեռները' դաւասւանի: Խոժոռադեմ Հայդուկներն սւիւում են, որ Հովանն սւանի նրան: Սւանությունը կաւարվում է, µայց Հովանը խելադարվում է: Սա ւոեմի չոր ն անՀոդի ւաւմված սյուժեն է' սւեղծված (աննչան ÷ո÷ոխությամµ) մի իրական ւաւմության Հիմքի վրա. Սասնա ÷եչերին դւնվող Տաւրադոմ դյուղից ֆիդայի Հովանի կնոջ ÷ախուսւի ու սւանության ւաւմությունն է, որ Հայւնի է ժամանակակցի' Ռուµեն Տեր-Մինասյանի Հուչերից: Բայց Հեղինակն ինչւե՞ս է կարողացել ւաւճառաµանել այս ողµերդության նրµաՀյուս չղթայի Հանդույցները: կաւարվել է ողµերդություն. ո՞վ է մեղավոր: Սանա՞ն, Հովա՞նը, ֆիդայինե՞րը, քրդի ւղա՞ն, դյո՞ւղը, ադաթնե՞րը: Զարյանն արվեսւադեւի Հմւությամµ µացել է µոլոր օղակները ն արվեսւադեւի վարւեւությամµ' խորՀելն ու կռաՀելը թողել ընթերցողին: Որւես ռեալիսւ µանասւեղծ' նա անկողմնակալորեն ւաւկերել է դեւքերը' «կյանքը ընդունել ինչւես նա ներկայանում է» սկղµունքով: Հերոսներից յուրաքանչյուրին կերւավորելիս Զարյանը կիրառում

է' ն՛ մեղավոր է, ն՛ մեղավոր չէ սկղµունքը: Հովանը մեղավոր է, քանի որ մենակ է թողել երիւասարդ կնոջը, որը սիրո ու դդվանքի, այրական ÷աղաքչանքի կարիք է ղդում: Մենակ է թողել ն ոչ մի լուր չի ուղարկել: Բայց Հովանը մեղավոր չէ, քանի որ նրա սրւում ուռճանում է սերը Հայրենի դյուղի ու մարդկանց, աւելությունը' անիրավության ու անարդարության Հանդեւ: Հայրենիքն ու նրան ծառայելու ւարւքի դիւակցությունը Հաղթում են անձնական երջանկության ղդացումին: Պոեմում այս ամենը Հոդեµանորեն լավ է ւաւճառաµանված: Հովանը Հեչւությամµ չի Հեռանում կնոջից: Նա խոՀերի ւառաւալից դիչեր է անցկացնում: Հայրենի՞քը, թե՞ կինը, ո՞րն ընւրել: 0րվա դեւքերը' առնանդումն ու կողուոււը լցրել են նրա Համµերության µաժակը: Արցունքը ղսւած, աւամների ւակ ղայրույթ ծամելով, Հովանը արադ քաչվում Է սենյակ, ցասումով նեւում դւակը դեւին ն արյունալի խոսքերի վիՇում՝ խեղդում Է, դլորում վեղիր ու սուլթան: «Մինչն ե՞րµ ւիւի ծռենք մեր վիղը ւավարի նման, Բա նամուս չունի՞նք...»:

Մինչն երեկո այս միւքը կրկնվող արձադանքի ւես Հնչում է նրա ուղեղում ն' Ամµողջ դիչերը, մինչ չեյխի մարդիկ խմում են, ւարում, Հովանը նսւած՝ չուրթերը կրծում ու մւածում Է: Կսկծող սրւով երկար նայում Է Սանայի դեմքին: Նայում Է երկար նրա կիսաµաց կրծքի վրայից սարսուռով սաՇող չողերին լուսնո, նրա դեղեցիկ վարսերին առաւ, մանկական ւայծառ ճակաւին Շոդնած, չուրթերին կարմիր: Նայում Է երկար ու ւառաւում Է: Ուղում Է փաթթվել, սիրել, դուրդուրել: Դարձնում Է դլուխը, փակում աչքերը: Արծաթե ղանդի ղողանջի նման, Շեռավոր մի ձայն, Շամառ ու Շնչուն, կանչում Է նրան. «Մինչն ե՞րµ ւիւի... Բա նամուս չունի՞նք...»:

Ներքին երկընւրանքը ծանրորեն լուծվում է լուսաµացին: Ծեր քաՀանայից Հովանը Հաղորդ է առնում, խնդրում է չմոռանալ Սանային ու դնում է լեռները: Հովանը չէր կարող չդնալ, թելադրում է ւոեմը: Մեղավո՞ր է Սանան: Մեղավոր է այնքանով, որ ւղծել է Հովանի ու դյուղի ւաւիվը: ԶոՀաµերություն ւեւք է լիներ ն չի եղել: Հովանը կյանքն է ւվել մարդկանց, կռվում է սրµաղան նւաւակի Համար' խեղդելով իր մեջ անձնական ղդացմունքը, իսկ Սանան արաւավորում է նրա ւաւիվը: Ֆիդային ողջ դյուղի Համար սիրելի մարդ է: Ուրեմն նա արաւավորել է նան դյուղի ւաւիվը: Ֆիդայիները կռվում են թուրքերի ու քրդերի դեմ, մինչդեռ Սանան ÷ախել է քրդի ւղայի Հեւ: Ֆիդայիները ղայրացած են, նրանք չեն կարող ներել: Սանան արաւավորել է µոլոր ֆիդայիների ւաւիվը ն ւեւք է ւաւժվի: Զէ՞ որ նրանցից յուրաքանչյուրը դյուղում թողել է կին կամ աղջիկ ն Հիմա նրանց մասին է մւածում: Գուցե Սանայի ÷ոխարեն Հենց իր կինն է: Գուցե Սանայի օրինակը կարող է վարակիչ լինել: Հենց այս մւքից էլ սարսա÷ած' նրանք ւեւք է ւաւժեն Սանային: Նրանք մեղավոր չեն այդ դաժանության Համար: Նրանց կյանքը ն ւաՀն է թելադրում: Ավանդաւաչւությունն ու սրված աղդային ղդացումը: Նամուսն ու ւաւվասիրությունը: Բայց դուցեն նրանք մեղավո՞ր են, որ չեն կարող Հասկանալ Սանայի ղդացմունքները, մեղավոր են, որ կոււացել են, որ չեն կարող մեղմանալ Սանայի թախանձանքներից: իսկ Սանա՞ն: Նա չաւ է մեղավոր, դեւքերի նկարադրությամµ ասում է Հեղինակը: Գյուղը ÷ոթորկվել է: կանայք անիծում են, ւայթում ներքին կաւաղությունից: - Հո՛ղը դլխին: Լույս չւեսնի՝ ւաղի, մեռնի: Աղիքները չորանան: Արդանդի մեջ օձ µուսնի: - Վա՛յ մեղ, վա՛յ մեղ... Հայու կնիկ՝ քրդի լաճի Շեւ փախչի՞... - Ա՛յ անՇավաւ, ա՛յ անամոթ, ա՛յ աննամուս... Իսկ ւղամարդիկ կաւաղորեն սեղմում են µռունցքները. - Բա մեր ւաւիվ կրնա՞ ւանիլ, µա մեր սարի կւրիճները կրնա՞ն ւանիլ... Բա Հովանը ւղամարդու աµուռ չունի՞...

Նրանք կարծես «մի-մի դայլ են դարձել» ն արյունու նայվածքներով «Հանուն խաչի, Հանուն աղդի ուղում են ղոՀ, ւաւիժ ն մաՀ»: - Տաւրադոմի Հարս Սանային ւեւք է մորթել:

Եվ նրանց µոլորի կարծիքով, մուր է քսվել Տաւրադոմի անµիծ դեմքին, ւեւք է մաքրել այն արյունով: Սա էլ դյուղն է, դյուղացին, աղդային սովորությունը, ադաթը: Մեղավո՞ր են նրանք իրենց այս ղայրույթի ն դաժանության Համար: Եվ այո՛ ն ո՛չ,- ասում է Հեղինակը: Մեղավոր չեն լեռնաչխարՀի այդ µնակիչները, քանի որ սերնդեսերունդ, արյան միջով անցել է ւաւվախնդրության սրված ղդացումը: Մեղավոր են այնքանով, որքանով ադաթն ու սովորույթն են մեղավոր: Եվ դյուղի դաւասւան ւաՀանջող «ձայների մռլւացող խժժուն ու խուլ արձադանքն» է, որ «սողոսկելով» Հասնում է լեռները, Հայդուկներին, ւայթում ռումµի նման: Նրանք են դյուղի դերադույն դաւավորները, նրանք ւիւի իրադործեն ւաւիժը: Բայց մեղավո՞ր է Սանան: Բոլոր ÷ասւերը նրա դեմ են: Մեղավոր է, մռլւում է դյուղը: Մեղավոր է, ասում են ղինվորների «մեծ ղայրույթի աղմկալից ալիքները»: իսկ դուցե մեղավո՞ր չէ, խորՀում է Հեղինակը: իսկ ամենաղոր սե՞րը: Եվ Զարյանն ընթերցողին առօրյա դեւքերի աչխարՀից ւանում է մի ուրիչ աչխարՀ, µացում է մարդկային Հոդու ծալքերը, թա÷անցում սիրո աչխարՀը, մւնում այնւիսի խորխորաւներ, որ ադաթի ու սովորության թանձր մչուչով ւաւած Հոդիների Համար դժվար է Հասկանալ, որ µիրւ ու կուիւ իրականության մեջ չի կարող Հնչել: Մեղավոր չէ, ասում է Հեղինակը: Մեղավոր չէ, որովՀեւն սիրում է: Զարյանի խոսքերով Սանան արդարանում է. - Ես սիրեցի... մե՞ղք Է սիրել... Ես իմ դյուղից դեռ երեխա Հովանի մու նոր Շարս եկա... թողեց դնաց ն վեց ւարի Էլ դյուղ չեկավ, լուր չխաµրեց, չՇարցրեց... ... Յավրում, Շրեչւակ, ես ի՞նչ արի, ես սիրեցի, մե՞ղք Է սիրել...

Հեղինակը ÷որձել է Հոդեµանորեն ւաւճառաµանել Սանայի «մեղքը»: Սանան ամուսնացել է «դեռ երեխա», չի ճանաչել Հովանին, չի սիրել նրան: Ամուսնացրել են նրան, իՀարկե, ոչ µռնի, µայց դա եղել է Հնաղանդ ղավակի Համաձայնություն: Սանան չի Հասկացել ինչ է սերը, µայց ն Հավաւացել է, թե մի օր կդա այդ սերը: կդա Համաւեղ կյանքում, նվիրված ամուսիններ կլինեն: կդա այդ սերը չոււ թե ուչ: Սակայն կյանքը չդնաց իր Հունով: Խաղաղ, դուրդուրու ընւանեկան անդորր չեղավ, ն դդվանքների ու սիրո ժամանակ չկար:

Ամուսնական կյանքը մի քանի օր ւնեց միայն: Դեռ ոչ սիրուն էր ընւելացել ն ոչ էլ մարմնական Հաճույքին: Հովանը դնաց, ն Սանան մնաց մենակ ու դաւարկ: Առաջին Համµույրն ու դդվանքը կամացկամաց, օրերի ու ւարիների Հեւ Հուչ դարձան: Մեկ անդամ այրական µաղուկների սեղմումը ւեսած երիւասարդ աղջիկը µաղձաց այրական դրկի: Եվ դուցե Հենց այսւեղ էլ առաջին անդամ ծնվեց նոր ղդացումը' սերը: Տարիների Հեւ Հասունացավ, ն առաջին սիրո ղդացումը ÷ոթորկեց նրա սիրւը: Հովանը չկար, ոչ մի լուր չէր ուղարկում: Անցորդներից, սարից իջած Հովիվներից խաµրիկ է Հարցնում Սանան, թե չե՞ն ւեսել իր «էրիկ ղինվոր Հովանին», «արդյոք ղարկի՞ն, արդյոք մեռա՞վ», «եթե ողջ է, դոնե խաµրիկ չուղե՞ց ղրկել Տաւրադոմի Հարս Սանային»: Բայց ոչ մի լուր. «Անցան, դնացին քանի ամառ, քանի ձմեռ»: Լռեց, դարձավ ինքնամ÷ո÷: Հովանը Հուչ դարձավ, աղուացավ, մնաց անորոչ մի Հովանի, մի ւղամարդու կարու, որ ւիւի դար, ւիւի Հանդիւեր նրան, ւիւի դառնար իր սերը: Եվ կլիներ իր սերը նա, ով կՀանդիւեր առաջինը, ով կասեր նրան սիրո խոսքեր, կդրկեր նրան: Գյուղի ոչ մի երիւասարդ նրա Հեւ մւերիմ չէր, որովՀեւն ֆիդայու կին էր, սրµաւղծություն կլիներ Հայդուկի կնոջը խեթ աչքով նայել: Երµ կուժն ուսին «լիճը ընկած արնի ւես ւսւղալով ն մեղմաճեմ» Սանան աղµյուրն էր դնում, չաւերի Հայացքն էր ւանում իր Հեւ: Իր ղիսւերի թրթռացող Շմայքի Շամար, իր Շոլանի µաղուկների ն դուրս ցցված սւինքների անրջային ւերճության Շեւ Շաղորդվելու Շամար ընդմիչւ՝ չաւեր ւիւի ցանկանային ղոՇել կյանքը իրենց ջաՇել: Բայց ֆեդայու կնոջ Շանդեւ ո՞վ կարող Էր նայվածքով իսկ մեղանչել: Ո՞վ կարող Էր Շեւը խոսել կամ աչքերի միջից քաղել µոց մի դալուկ... ֆեդայու կին՝ դյուղի ւաւիվ ու Շիչաւակ չաւ սրµադին:

Ոչ Հովանը կար, ոչ մեկ ուրիչը: Բայց սերը դառնում էր Հորդաµուխ, մարմինը' ցանկասեր: Բորµոքվում էր խորքում կարուը, սւասումը: - Ո՛վ µախւ, ո՛վ µախւ, մաչեցի աչքերս իմ Ճամփաները նայելով...

իր ղեղումները երդ են դառնում, նա մենակ չրջում է անւառում, ուղում է երդով դաւարկել սիրւը: Բայց իրաւես նրան ւանից դուրս կանչողը µնությունն է, արնից թա÷վող Հուրը, կանաչը, ծառերը, կենսաւարար ու կյանքով լեցուն µնությունը, որ կարծես Համակ սեր է ու չչունջ' սիրե՛լ, սիրե՛լ: Ու թվում է Սանային, թե «մեկը իր կրծքի ւարւեղից վարդ է քաղում ն չրթերի աղµյուրից սեր է առնում»: Արթնացել է Սանայի սիրւը, արթնացել է մարմինը: Ծառերի ւակ, դալար խուի դիրկը ընկած, Թավալվում Է ն կես նվաղած, այւը քսում թավչյա դեւնին ն ձեռքերի ւենդը նեւում դալար եկող խուերին:

Հեւո եկեղեցի է դնում ն աղոթք մրմնջում Ասւվածամոր նկարի առաջ' թողություն խնդրելով իր մեջ ղարթնող ղդացումների Համար: Անւառում Սանայի երդը Համակ սեր է: Սեր է ն µնությունը, որ Համակում է Սանային: Լսվում է մի անուչ մեղեդի, Հնչում է մեղմաւարար, դյութիչ երդը: Այդ անւառի՞ երդն է, անւես ոդիների՞, թե՞ իր սրւի ձայնն է: Եվ ի՛նչ Հաճելի է ունկնդրելը: Ոչ, դա ծառերի ւակ թաքնված մի ջիդիթ քուրդ երիւասարդի սիրո երդն է, որ µացել է իր սիրւը Սանայի առջն ու ինչե՛ր ասես որ չի խոսւանում նրան: կրծքի ւակ ալիք-ալիք Հուղումներ են ÷ոթորկում: Եվ երµ ծառերի ւակից, ձիու վրա, Հայւնվում է քրդի ւղան, Սանան նվաղած վայր է ընկնում: Թույլ ու նվաղուն, Հասնում են նրա ականջին երդի µառերը. - Ո՛վ լե, լե, լե, Շայու աղջիկ. ո՞վ Է քաչել ւաւը սրւի, ո՞վ Է սիրո սաՇման դրել:

Բուրդը ÷ախցնում է Սանային: իսկ Հեւո նրա կյանքի կարճաւն օրերն անցնում են դողով, ւադնաւով: Արթնացել է խղճի ձայնը, մեղքի դիւակցությունը ծանրորեն ճնչում է, ինչւե՞ս եղավ, որ դինովցավ, սիրով վառվեց իր ւկար սիրւը: իսկ ի՞նչ կասի Տաւրադոմը, ի՞նչ կասի Հովանը: Մի անորոչ ւադնաւ է մւնում սիրւը' կդան վրիժառուները, ի՞նչ կլինի իր Հեւ: Այսքանից Հեւո մեղավո՞ր է Սանան: Արդարացի՞ է խսւադույն ւաւիժը, կարծես Հեղինակը Հարցնում է ընթերցողին: ինքը µացում է Հոդեµանական ղարդացման µոլոր ծալքերը ն ներկայացնում ընթերցողին' դաւի՛ր ինքդ: իսկ ինչւե՞ս է ընդունում այս ամենը Հովանը: Երµ առաջին ան168

դամ Սանայի ÷ախուսւի լուրը Հասնում է նրան, ղայրույթի ալիքը դեմ է առնում կոկորդին, խեղդում է ճիչը: Հովանը լուռ խածեց ձեռքը, Շեւո նայեց ինչւես կաւաղած ցուլը մուժին ն արյունած աչքերով քամված դեմքը Շառեց լույսին, Սանան, Սանան... Մի կաղկանձող, վնճող մի ձայն քերեց սիրւը, դողաց թոչնած ւերնի ւես, ու չուրթերը ծերացան, ն µերանի ճիչը սարսռուն խղվեց, կակաղ:

իսկ երµ Սանային µերում են լեռ, Հովանը ղարմանալի Հակասական ղդացումներ է ունենում: ԾայրաՀեղորեն սրված, դրամաւիկ այս ւաՀի նկարադրության մեջ Զարյանը դրսնորել է արվեսւադեւի իր մեծ ւաղանդը: Ընդամենը մի քանի ւողի մեջ Զարյանը ւաւկերել է Հովանի ÷ոթորկումների, սիրո ու ւառաւանքի իրարամերժ ղդացումների ամµողջությունը: ԱՀա Սանան կանդնած է իր դեմ ոճրաւարւ ու մեղավոր: Արաւավորել է իր ւաւիվը, սւորացրել իրեն: Սանային չի կարելի ներել: Բայց նան Սանան կանդնած է իր դեմ խեղճ ու անօդնական, մաՀվան սարսա÷ն աչքերում ն Հայացքով թողություն ու կյանք է աղերսում Հովանից, ի՛ր Հովանից: Սանա՛ն, ի՛ր Սանան: իր կարուած, իր երաղած կինը: Տարիներ չարունակ այդ դաժան լեռների մեջ, մարւի ժամանակ, թե խաղաղ դիչերներին նա երաղել է Սանային, նրա կանացի դիրկը, նրա չոյանքները: Նայում է Սանային Հովանը ն ոչ մի խոսք չի կարող ասել: Բեղի ծայրն առել է աւամների ւակ, սեղմել µռունցքը ն խորՀում է: Զարյանը չի ասում, թե ինչ է խորՀում նա, µայց ւաՀի ւաւկերից ընթերցողը Հասկանում է, որ Հովանն աւրում է մեծ երկընւրանք: Դաւողությունը թելադրում է նրան, որ Սանան ւիւի ւաւժվի իր ծանր մեղքի Համար, µայց սիրւը մղկւում է սիրուց ու կարուից ն այնւե՛ս անօդնական ու խեղճ է ղդում իրեն. Կարծես սիրւը՝ կրծքից ղարնված մի երեխա՝ վայր Է ընկել ն արյունած չուրթերով մայրն Է կանչում:

իր դեմ կանդնած Սանան կարծես մոռացնել է ւալիս ամեն արարք, ամեն դեչ ւաւմություն, մեղք ու ոճիր, մնում է մաքուր, մի կին-արարած, իր սիրելի Սանան. Սանան... Սանան... Նրա նչաձն, երկայն ու կուռ թարթիչների ւակը վառված աչքերում երաղանք Էր կայծկլւում: Նրա կրծքի ւենդը դյութիչ, µաղուկների Շուրը ոլոր ն դեղեցիկ ձայնը արծաթ ն սփրթնած դեմքը Շրավառ... Սանան... Սանան...

Սանայի' արդարացման կցկւուր խոսքերը ինչ-որ չա÷ով կարծես Համողում են Հովանին: Գուցեն մեղավոր է ի՞նքը. այս դեղեցիկ, ÷թթող կնոջը թողել է մենակ, ւարիներով լուր չի ուղարկել, նրա Համար չի արել ոչինչ, ոչինչ չի ւվել նրան, անջաւման ու կարուի ւառաւանքից µացի: Եվ դուցե իր սրւում Հովանը նույնիսկ ներում է նրան, Հասկանում ու ներում, µայց ոչինչ չի կարող անել: «Վառվռուն ու կայծկլւացող նայվածքներով» Հայդուկների վճիռը վերջնական է. դյուղի երեսից ւեւք է մուրը սրµել: Նրանք սւառնալով ւաՀանջում են' «Դե, աննամուս, կինդ խ÷իր...»: Սանայի' «էրիկ... Հովան...» ւաղաւանքի խոսքերը ն Սանան, որի «մաղերի մեջ լացավ մի Հով, ն կրծքերը սրս÷ացին ու կուչ եկան» մչուչում են Հովանի Հայացքը: Հովանի մութ աչքերի վրա մի մեծ ֆոսֆորե լույս Էր քայլում, ձեռքը µոցե ւենդ Էր սեղմել: Ուղում Էր լալ, µոռալ, կանչել, դլուխը ժայռին խփել ուժդին, ղարնել սուրը իր մղկւող, դժµախւ կրծքին, մեռնե՛լ, մեռնե՛լ...

Սիրւը մղկւում է, ձեռքերը դողում են, µայց ընկերները Հրամայում են, «անաµուռ», «կնիկ» են անվանում ն... լեռների մեջ մի ճիչ է ընկնում... կարո՞ղ էր այսւես ավարւվել Հովանի երկընւրանքի ւառաւանքը: Ո՛չ: Զարյանը ճիչւ է լուծել ավարւը: Հովանը չոււ արյունթաթախ սուրը նեւեց, նայեց չորս կողմ ն կաղկանձեց:

Հեւո վաղեց խելադարված քարայծի ւես, խղված ձայնով երկայն µոռաց երկնքի դեմ ն արյունած ձեռքերով ղարկավ դուռը սարերի...

Սանան սւանվեց, Հովանը խելադարվեց: իսկ ի՞նչ ունի ավելացնելու Հեղինակը այս դաժան ու ողµերդական ւաւմությանը: ԱՀա ն ւոեմի վերջին երեք ւողերը. Բուք Էր դրսում: Հայոց դաժան լեռների վրա ասւվածները քայլում Էին µարկացած:

Այս ւառաւանքների երկրում կաւարված դեւքերից ղայրացած են անդամ ասւվածները: Ասւվածների կամքով չէ, որ կաւարվել է ողµերդությունը, նախախնամություն չէ, այլ մարդկային չարության արդյունք: Մարդիկ են մեղավոր, Հասւաւում է Հումանիսւ Հեղինակը, դաժան ու վայրենի մարդիկ: Այն մարդիկ, որ ողµերդություններ են սւեղծում մյուսների Համար, որ աղավաղում են մարդկային դեղեցիկ կյանքը, µռնադաւում, ճնչում, սւանում: Հարսանիքի, մեղրամսի քաղցր ւաՀով սկսվող ւոեմն ավարւվում է մաՀերով: ի վերջո ո՞վ է մեղավոր: իՀարկե, ինչ-որ ւեղ նան ադաթն ու սովորությունը, Հասարակական օրենքները, որ կաչկանդում են աղաւ սերը, սաՀմաններ դծում ցեղերի, աղդերի միջն («Ո՞վ է սիրո սաՀման դրել»), µայց ամենից առաջ մեղավորը Համիդյան µռնաւեւությունն է, որ սւիւել է աչխաւավոր Հայ դյուղացուն ղենք վերցնել' ւաչււանելու իր ւունն ու ընւանիքը, երաղելու իր աղաւությունը: Այսւեղից է սկսվում Հովանի ն Սանայի ողµերդությունը: Քանդվի դաՇը սուլթանի, յարս դցեց սար ու ձոր...

Սանայի երդի այս ւողերը դլխավոր մեղավորի անվանումն են: Հայրենիք ն սեր: Հայրենիքի ւառաւանք ն սիրո ւառաւանք: կողք-կողքի է դնում Զարյանն այս երկուսը: Ոչ Հակադրել կարող է, ոչ Հաչւեցնել: Դաժան իրականությունն է' իր ողµերդական դրամաներով: Հենվելով ւաւմական կոնկրեւ իրադարձությունների վրա, Զարյանը µարձրացնում է Համամարդկային, աղաւ սիրո Հարցը:

Պոեմում Զարյանն անդրադարձել է նան մեկ ուրիչ կարնոր Հարցի' դարասկղµին Արնմւյան Հայասւանում ծավալված Հայդուկային չարժմանը, որ ծնվել էր µնականորեն, սուլթանական µռնությունների ւաւճառով: Դա ժողովրդական չարժում էր, ուսւի ն Հայդուկներին ժողովուրդը ւաչւում էր, չաւերի մասին երդեր Հորինում, ÷առաµանում նրանց Հերոսությունը: Այդ չարժումը ծնեց ժողովրդական անձնվեր Հերոսներ, որոնք միչւ կմնան մեր ժողովրդի Հիչողության մեջ: Տասնամյակներ Հեւո Զարյանը անդրադառնալով այդ Հարցերին, դնաՀաւեց այդ չարժումը որւես մեր ժողովրդի աղաւադրական ոդու արւաՀայւություն: Եվ ճիչւ չէ այն կարծիքը, թե ւոեմում նկարադրված ողµերդությունը դառնում է «դաւավճիռ... իրեն չարդարացրած Հայդուկային չարժման նկաւմամµ» (Հ. Գրիդորյան): Ճիչւ է, Սանայի ն Հովանի ողµերդությունը անմիջական կաւ ունի այդ չարժման Հեւ, µայց ամեն երնույթի մեջ ւեւք է ւեսնել Հիմքերը, իսկական ւաւճառները (սուլթանական µռնաւեւությունը), Հասկանալ, թե ինչի Հեւնանք էր այդ չարժումը, ն աւա դնաՀաւել' ժողովրդական վրիժառուների այդ խմµերն անիմա՞սւ էին, թե՞ µնականորեն ծնունդ առած ն թուրքական վայրադություններն ինչ-որ չա÷ով արդելակող դոյություններ: Այդ խմµերի մասին Զարյանն ընդՀանրացնող դաւողություններ չի անում, µայց Հայդուկների արւաքինն ու էությունը µնութադրող ժլաւ խոսքերի մեջ դնում է սեր ու Հարդանք, խոր Համակրություն: Խմµի անդամներից մեկին անվանում է «խիղախ», մյուսին' «թիկնավեւ լայնքով, µեղերը սրած, Հեռավոր դյուղից դուրս եկած ասւեւ, երաղկուն ու վեՀ մի խիսւ Դոն-Բիչու», երրորդին' «կայծկլւող աչքով անւառի ոդի», մյուսին' «իր ժողովրդի մոլեռանդ սիրո քաղցը µերանին, ղոՀվելու ւաւրասւ աՀեղ խաչակիր», ն µոլորը' «դյուցաղներդական ասւվածների ւես»: Նրանք Հերոսական մարւ են մղում «ւաճիկ ղորքերի վաչւերի» դեմ ն թեն նաՀանջում են, µայց «Հնձում են թչնամու սեղմած չարքերը»: Նրանք արդար են ժողովրդի ն ասւծո առաջ, ասում է Հեղինակը ֆիդայիներին ւաւկերող դլխի վերջում: Ծերունի Մակարը, որ Հերոսաµար է կռվում, վիրավորվում է ն մեռնում: Արդարացի չէ մաՀը, ն արդար է նա. Մակար ծերունին ւրեխները մաքրում, մւնում Է երկինք:

Թեն որոչ քննադաւներ Զարյանին մեղադրել են դյուղական կյանքի ոչ µավարար իմացության մեջ, սակայն «Տաւրադոմի

Հարսը» ւոեմը X2X դարի վերջի ն XX դարի սկղµի Հայ դյուղի ռեալիսւական ւաւկերն է ւալիս, դյուղաչխարՀի մարդու Հոդեµանության µնորոչ դծերն է վեր Հանում: Գյուղական Հարսանիքի, ՀարկաՀանության, դյուղացիների միջն ւեղի ունեցող ղրույցների նկարադրությունները ւոեմում ռեալիսւական են, չոչա÷ելիորեն ցայւուն: Պոեմում Հեղինակի µանասւեղծական ւաւկերավոր մւածողությունը դրսնորվել է վառ դույներով: Բանասւեղծի «դիւումով»' «Հայոց երկրում լեռները ման են դալիս խմµով», ն «ճամ÷աների աղեղը ճաթել է, նեւը խրվել է լեռան դադաթին, դողում է», «նորածին լուսնի µարակ մանդաղը լեռան եւնից ÷որձում է Հնձել խավար երկնքի ւաւան Հասկերը», Հովանը «ւաք Հացի նման µերանի մեջը սիրո ն վչւի µառեր է ծամում», Հարսանիքի ժամանակ «երդը դինու Հեւ առաւ Հոսում է մորթված աքլորի ւաքուկ արյան ւես», ճամ÷ի ծայրին «Հարµած մի սոխակ µերանը µացել, լցրել է լույսով, խելառ µաներ է ասում վարդերին», իսկ Սանան' ւարում Է այնւես, ինչւես ամւի մու իջնող մի µաղե, ղդալով չունչը փոթորիկների ււույւ Է դալիս, ծալում թները ն արադ նեւվում ժայռերի դլխին:

Խորիմասւ, խորՀրդանչող ու ւաւկերավոր են Հաւկաւես ւարµեր դլուխների µնաµանները: Այսւես, օրինակ, «Ֆեդայիները» դլխի (ուր ւաւմվում է լեռներում թաքնված ֆիդայիների կռվի, Հայասւանի արյունու ու մաՀերով լցված օրերի մասին) µնաµանն այսւիսին է. «Արնը կոճկում է ձյունե իր ձեռնոցները լեռների կաւարին: Լռությունը ուսը սեղմած մոսինի կոթին ÷ռվել է խորխորաւների եղրին: Երµ կրակում է' Հայասւանի նչենիներից արյուն է ժայթքում»: Պոեմում Զարյանը դրսնորել է ոչ միայն իր իմացությունն ու µանասւեղծական երնակայությունը, այլն սերն ու կարուը այդ աչխարՀի ու մարդկանց նկաւմամµ: Վիւական այս ւաւումի մեջ Հեղինակը մչւաւես ձդւել է ցույց չւալ իր եսը: Միայն մի անդամ µանասւեղծը, չկարողանալով ղսւել իրեն, երµ ւաւմում է Հայ դյուղի մասին, ւանդուխւի իր կարուն է ղեղում. Ա՛Շ, իմ Շայրենիք չուրթերդ սառած կւցրու ճակաւիս

ն դիչերներիդ խորՇուրդը խորին ւուր իմ ւանդուխւի կարու աչքերին...

«Տաւրադոմի Հարսը» ւոեմը ոչ միայն Զարյանի, այլն մեր ւոեղիայի նվաճումներից մեկն է, եղակի մի դործ: Զարյանը Հեղինակ է µաղմաթիվ µանասւեղծությունների ու ւոեմների, դյուցաղներդությունների, որոնցից մի քանիսը լույս ւեսան ՀեւմաՀու, 1978 թ. Երուսաղեմում ն 2003 թ. Երնանում' «Գիրք դյուցաղներդությանց» խորադրով: Դրանք ասքեր են, որոնց նյութը Հայոց ւաւմության Հնադույն չրջանն է, առասւելացած ւաւմություններ, «Հայ ոդու» խորՀրդանիչներ' Ոսկեմայր ԱնաՀիւ, ՎաՀադն, Հայկ դյուցաղն, Արա ասւված, Տիդրան ն այլք' ւաւկերված Հայոց աչխարՀի µնության ու ժողովրդի կյանքի Համաւաւկերի վրա, որ Հեղինակը ներկայացնում է µանասւեղծական վառ երնակայությամµ ու առասւելին µնորոչ ոճերով: ԱՐՁԱկԸ

Զարյանի արձակ սւեղծադործությունը' վեւեր, վիւակներ, էսսեներ, ճամ÷որդական նոթեր, ււավորություններ, Հայ արձակի ինքնաւիւ էջերից է: «Նավը լեռան վրա», «Բանկոուը ն մամութի ոսկորները», «Անցորդը ն իր ճամ÷ան» վեւերը, «Երկիրներ ն ասւվածներ» չարքը («իսւանիա» ն «Միացյալ ՆաՀանդներ»), «Հռոմեական Հուչաւեւր», «Արնմոււք», «Բաղաքներ», «կղղին ն մի մարդ», «կեսարը ն մի µաժակ դինի», «Վենեւիկյան նորավեւ» ն ուրիչ էսսեները, Հուչադրությունները, վիւակներն ու ւաւմվածքները, խոՀական-÷իլիսո÷այական µնույթի սւեղծադործություններ են, որոնց մեջ դրսնորվել են արվեսւադեւ-դրողի ւաւմելու ձիրքը, ւաւմության Հիանալի իմացությունը, իմասւասերի վերլուծական միւքը: Բաջաւեղյակ ւարµեր ժողովուրդների կյանքի ու արվեսւի ւաւմությանը' Զարյանը այդ դործերում Համեմաւությունների, ղուդաՀեռների միջոցով քննում ու վերլուծում է իր դիւարկումները, ււավորությունները' երնույթների արմաւները ւեսնելով ժողովրդի ավանդությունների, արվեսւի ու ւաւմության ծալքերում: Որ երկրի ու որ ժողովրդի մասին էլ դրելիս լինի, Զարյանը խորՀում է նան իր ժողովրդի ճակաւադրի չուրջ' ÷որձելով Հայւնաµերել ն µնութադրել «Հայ Հոդին», մեր դոյության խորՀուրդը: Զարյանը խոսւովանել է, թե ուր էլ, որ աչխարՀում էլ թա÷առել է ինքը, «մեր երկիրը, մեր աղդը ն ոդին ամեն ւեղ ներկա են եղել» իր Հեւ: Եվ Հայացքը

Սրµաղան լեռանը ու Հայրենիքին է եղել ուղղված: Ուրիչ երկրներից սւացած ււավորություններին միացնելով Հայրենիքի մասին մւորումները' նա իր ժողովրդին դնում է նրանց' Հին ու քաղաքակիրթ ժողովուրդների կողքին, ասես Հասւաւելով այս արնի ւակ նրա դոյության իրավունքը: Այդ իրավունքը Հեղինակը Հասւաւում է դարերի ընթացքում իր ժողովրդի դրսնորած Հոդեկան Հարսւություններով, µարու ն դեղեցիկի ւաչւամունքով, մչակութային արժեքներով: իր էսսեներում, ճամ÷որդական նոթերում ն Հաւկաւես վեւերում նա դիւում, վերաւրում ու ւաւկերում է Հայասւանի կյանքը, Հայասւան աչխարՀի µնության, Հող ու ջրի, կենցաղի, կենսաւայքարի նկարադրությամµ ÷որձում ւարղել ժողովրդի դոյության խորՀուրդը, ցույց ւալ Հայ ոդին, որ նրան դարերով Հեռու է ւաՀել ձուլումից: «Անցորդը ն իր ճամ÷ան» վեւը, որը Հեղինակը Համայնավեւ է անվանել, իր ձնով ավելի մու է Հուչադրության ժանրին: Հերոսը ինքն է' Հեղինակը, որ չրջելով Հայասւանում, նկարադրում է իր ւեսած կյանքը, դեւքերն ու իրադարձությունները' սւեղծելով երկրի ու ժամանակի (1920-ական թվականներ) Համաւաւկերը, կերւավորելով մարդկանց ու իրեն: «Բանկոուը ն մամութի ոսկորները» ծավալուն ն անավարւ վեւում նույնւես Զարյանը վերակենդանացնում է այդ ւարիների Հայասւանը' µնությունն ու մարդկանց, Հայ Հողի վրա Հայ մարդու կենսաւայքարը, նրա ւաւմության, առասւելների ու առօրյա կյանքի ւաւկերների միաՀյուսումով ÷որձում Հայւնաµերել Հայեցին, նրա դոյաձնին µնորոչ առանձնաՀաւուկը: Նույն որոնումների դրսնորումն է նան Զարյանի «Նավը լեռան վրա» վեւը, այդ ժանրաձնի մեջ Հեղինակի ամենից ավելի Հաջողված երկը:

«ՆԱՎԸ ԼԵՌԱՆ ՎՐԱ»

կ. Զարյանի արձակի դադաթը «Նավը լեռան վրա» լայնաչունչ վեւն է, մեր վիւասանության լավադույն դործերից մեկը, Հայ ժողովրդի դոյաւնելու վճռականությունը, նոր ւեւականություն կերւելու կամքը խորՀրդանչող մի խորիմասւ ռեալիսւական սւեղծադործություն, ուր այնքան ցայւունորեն դրսնորվել է Հեղինակի' աղդային ճակաւադրի ըմµռնումը: 1943-ին լույս ւեսած այս վեւը երկու Հրաւարակություն ունեցավ Երնանում (1963, 1985) ն Մոսկվայում (ռուսերեն 1969, 1974):

Վեւը ւաւմում է 1918-20 թթ. Հայասւանում ւեղի ունեցող իրադարձությունների մասին: Դարեր չարունակ ւեւականությունից ղուրկ Հայ ժողովուրդը ի վերջո ւեւականություն է սւանում: ի՞նչ է ղդում ժողովուրդը, ի՞նչ է խորՀում, ինչւե՞ս է նվիրվում նոր ւեւականություն կերւելու դործին: Այս Հարցերն են ընկած վեւի Հիմքում, ն նրանց ւաւասխանն է վեւը' Հայասւանում խորՀրդային կարդերի Հասւաւման ժամանակի ն նրա նախօրյակի ւաւմական µնորոչ իրադարձությունների ռեալիսւական ւաւկերմամµ: Սակայն որքան էլ ւաւմական որոչակի իրադարձություններ կան վեւում, Զարյանը խուսա÷ել է ւաւմական անձնավորություններ կերւավորելուց, քանի որ իր նւաւակը ոչ թե ւաւմավեւ սւեղծելն է, այլ ժողովրդական ոդու ւաւկերումը' ւաւմական որոչակի մի չրջանում: Վեւի առաջաµանում Հեղինակը ւալիս է վեւը Հասկանալու µանալին, µացաւրում իր դլխավոր նւաւակը. «Այս վեւը սովորական առումով ւաւմական վեւ չէ, այլ ւաւմությունը մի քանի Հայ Հոդիների, որոնց վիճակվեց աւրել մեր աղդային կյանքի ամենաµախւորոչ ժամանակաչրջաններից մեկում: Նկարադրված անձերը երնակայական են, որովՀեւն ղոււ սւեղծադործական աչխաւություններում երնակայությունն ավելի իրական է, քան իրականությունը: Պաւմության դիրք չէ, այլ ոդու ւաւմություն»: կրկին «Հայ ոդու» որոնումն էր, որ սկսվել էր դեռնս «ՄեՀյանի» ւարիներից: Այս վեւում Զարյանը ւաւմում է Հայ ոդու նոր ղարթոնքի, ձդւումի ու Համառ կամքի մասին: Պեւականության ղդացումը կրկին արթնանում է (դուցե Հարությո՞ւն է առնում), ն ժողովուրդը դրսնորում է այն ամրաւնդելու ն կերւելու մի այնւիսի կամք ու Համառություն, որ ղարմանք է չարժում: Լսելով Հայասւանում սւեղծված ւեւականության մասին, աչխարՀի ւարµեր ծայրերից' Ֆրանսիայից, Ամերիկայից, Ռուսասւանի խորքերից Հայրենասեր Հայերը դալիս են այսւեղ' մասնակից դառնալու երկրի վերաչինությանը: «Երաղի աչքերը միչւ էլ մեծ են ն չա÷աղանցված»: Եվ նրանք «վաղել, եկել են իրենց ւանջող երաղի եւնից, վերադւել են իրենց մենակության Հեւ խոսող աչխարՀը»: Հայասւան է դալիս նան Հեռավոր ճամ÷որդությունների նավաւեւ Արա Հերյանը' վեւի դլխավոր Հերոսը: իր մասնադիւական կարողությունները Հայրենիքին ի սւաս դնելու Համար նա դիմում է ւեւության ղեկավարներին, µայց, ցավոք, Հայասւանը ծով չունի: «Ծովից-ծով» Հայասւանն էլ դեռ խոսւում է, ւեւք է սւասել:

Գործելու վճռականությամµ µռնված Հերյանը Հղանում է Սնանա լճում նավաւորմ ունենալու դաղա÷արը: Ղեկավարությանը Համողում է ն ձեռնամուխ է լինում այդ դործին: Մեկնում է Բաթում ն այնւեղից մի նավ է µերում: Եվ աՀա սկսվում է մի ծանր, ւիւանական աչխաւանք, նավը Բաթումից ւեւք է Հասցնել Սնանա լիճ: Նախ' դնացքով, մինչն Երնան, աւա' քարչ ւալ եղներով' մինչն Սնան: Այսւիսով, վեւը նավի ÷ոխադրման ւաւմությունն է, ÷ոխադրող մարդկանց կամքի ւաւմությունը: Նավը Հայ ւեւականության խորՀրդանիչն է. կկարողանա՞ն այն ւքնությամµ ւեղ Հասցնել, նչանակում է կՀասւաւվի ու կմնա այդ ւեւականությունը, չեն կարող, նչանակում է' չի լինի: իր նւաւակին Հասնելու դործում Հերյանը մոլեռանդ ֆանաւիկ է. «Տեր ասւված... ւուր ինձ ուժ ն եռանդ ն Հարաւնություն, µերելու Համար երաղած նավը... նավը Հավաւքի ն լույսի...»: Բաթումից-Սնան ճանաւարՀին նա սւիւված է ՀաղթաՀարել ամենածանր դժվարություններ, µայց դրանք նրան չեն ՀուսաՀաւեցնում: Հուսալքման ւաՀեր լինում են, µայց կամքն ու Հավաւը առավել Հղոր են: Նա ներքին խոր Համողումով դիւե, որ նոր երկիր կառուցելու Համար ոչ թե օւարների ողորմությանը ւեւք է սւասել, այլ ւեւք է ւքնել, սւեղծել սե÷ական ձեռքերով: «Եթե ուղում ենք աղաւ Հայրենիք, ւեւք է նրան սւեղծենք մեր սե÷ական ձեռքերով,- ասում է Հերյանը մի ղրույցի ժամանակ, դեռ նավը µերելու ծրադրից էլ առաջ: - ԱչխարՀն անողոք կռվի դաչւ է, ÷ոթորկած ծով ն ւեւք է մեր µոլոր ուժերը միացնենք ն մեր իրավունքները ւաչււանենք... Ես ծովի մարդ եմ. երµ օվկիանոսի վրա քամիները ոռնում են, լեռան նման ալիքները վեր µարձրացնում ն սւառնում, նավաւեւը ն նրա մարդիկ ուրիչների օդնության խոմ չեն սւասում, այլ ճիդ են անում նավը այնւես ղեկավարել, որ չընկղմվի... Մեր երկիրը նավ է. ուժ ւեւք է, խելք ն կամք ւեւք է մեր սե÷ական միջոցներով նավը ւեղ Հասցնել...»: «Նավը ւեղ Հասցնել»: Սա Հերյանի ներքին ձայնն է, որ կոնկրեւանում է Հեւադայում: Երնանի ÷ողոցներով, անդադար դժվարացող ղառիվերով նավը µարձրացնելը մարդկանց Հրաչք է թվում: Գերանների վրայով մեւր առ մեւր նավը քարչ ւալու Համար եղներ ճարելն իսկ դժվար էր. ծանր, սովի ու թչվառության ւարիներ էին: Հերյանն ընկնում է դյուղերը, խնդրում ու Համողում դյուղացիներին եղներ ւալ:

Գյուղերից մեծ ջանքերով µերված եղներով, առավուից իրիկուն քրւինք թա÷ելով, նավը ւեղաչարժում են օրական Հինդ արչինից էլ ւակաս: Այսւես, քայլ առ քայլ, երկար ամիսների ընթացքում նավը Հասցնում են Բանաքեռի µարձունք: Երկրի վիճակը ծանրանում էր: Թուրքերը, դրավելով նորանոր վայրեր, մուենում էին Երնանին: Երկրում µարձրանում է Հեղա÷ոխության ալիքը: Հերյանը Հրաման է սւանում. «Անմիջաւես դադարեցնել նավի վերաµերյալ µոլոր աչխաւանքները, Սնան ւանող նեղ ճանաւարՀը ղինվորական ւաՀանջների Համար µաց ւաՀելու անՀրաժեչւության ւաւճառով»: Եվ նավը մնում է մեխված Բանաքեռի µարձունքին, որւես չիրականացված իղձերի մի խորՀրդանիչ: իսկ երկրում վիճակը ծանր էր: «ՍաՀմանները ճեղքվել էին: Թչնամին խորանում էր դեւի երկրի սիրւը: Ներսում թչվառությունը ջլաւում էր ժողովրդին»: Լուրեր էին Հասնում, որ Սնանի կողմից դալիս են Հայ կոմունիսւները, ռուսական օդնական ղորքի Հեւ: Երկրի վիճակը, ղարդացող քաղաքական դեւքերը կուսակցական ւայքարից Հեռու կանդնած Հերյանին խորՀել են ւալիս. ո՞վ է ճչմարիւը, ո՞ւր է դնում երկիրը, ո՞րն է նրա աւադան: «Հերյանը չդիւեր ինչւես µացաւրի այդ ամենը: Գիւեր, որ դնալով ինչ-որ µան ծնվում էր իր մեջ»: Այս նոր ծնվող «ինչ-որ µանը» կամաց-կամաց որոչակի է դառնում, երµ չ÷վում է մարդկանց Հեւ, լսում նրանց ղրույցները: կոմունիսւներն այլնս առանց թաքնվելու «ւրուադանդա էին անում»: «Խոսւանում էին Հաց, խաղաղություն, անկախություն»: Վեւի երնանյան վերաՀրաւարակության մեջ Զարյանը Հավելում է. «Փրկության ուրիչ միջոց չկար: Ժողովուրդը աչքերը Հառել էր կարմիր µանակի վրա»: Վեւի այս Հաւվածում թե՛ Հեղինակային խոսքի, թե՛ Հերոսների երկխոսությունների մեջ Զարյանը µացաՀայւում է երկրի ծանր վիճակից դուրս դալու ելքը' կարմիր µանակի օդնությամµ կասեցնել թուրքերի Հարձակումը: Զարյանը Հերոսների µերանով ւարµերակում է իսկական, չրջաՀայաց Հայրենասիրությունը կույր, մոլեռանդ Հայրենասիրությունից: «Մեռնել անկախության Համար դեղեցիկ դաղա÷ար է, µայց անկախություն ունենալ մեռնելու Համար Հիմար դաղա÷ար է»,- ասում է Հերոսներից մեկը: Ուրեմն' ւեւք է կողմնորոչվել այդ ծանր ժամանակներում: Պեւք է Հասկանալ, որ «ղոււ աղդային միջոցներով ոչ մի նւաւակի չենք կարող Հասնել, խեղճ, կուորված, մենակ մնացած ժողովուրդ ենք», որ ւեւք է «մեր թույլ ձեռքերը µաղմաւաւկենք

միլիոնավոր ուրիչ ձեռքերով, կաղմակերւվենք, վերածնվենք, միանանք, ավելի վեր µարձրանանք»: Եվ իղուր է' Հույսը դնել Եվրուայի, Ամերիկայի միջամւության վրա: Ռուսասւանի Հեղա÷ոխական ուժերը' աՀա թե ում ւեւք է Հավաւալ: Նավաւեւ Հերյանը նոր իչխանության ժամանակ մի ւեսակ խեղճացած է ղդում. կվսւաՀե՞ն իրեն, կՀավաւա՞ն: «Վերջիվերջո ինքը կուսակցական մարդ չէր: Պարղ Հայ էր, որ եկել էր ծառայելու իր երկրին: Բայց ւարղվում է, որ նրա մասին արդեն դիւեն ժողովրդական կոմիսարիաւում: Նրան առաջարկում են չարունակել աչխաւանքը: կսւանան ինքնաչարժեր, ւրակւորներ, որոնք կքաչեն նավը: Հերյանը ոդնորված նորից դործի է անցնում: Սակայն կրկին իրադրությունը ÷ոխվում է, դաչնակցականները նորից իչխանության դլուխ են անցնում, ն Հերյանը վախենալով, թե խորՀրդային իչխանությանը ծառայելու Համար իրեն կմեղադրեն, Հեռանում է դավառները: Որոչ ժամանակ Հեւո վերադառնում է մայրաքաղաք, ճանաւարՀին Հանդիւում է ÷ախչող մարդկանց, կառքերի... µոլչնիկները նորից քաղաք էին եկել, իչխանությունը սովեւական էր: Փախչողների ալիքը եւ է ւանում նան նրան: «Աչխաւեց դնալ Հոսանքի դեմ: Անկարելի եղավ: կանդնեց»: իսկ երµ ÷ախչողները Հեռացել էին, նայեց քաղաքի կողմը. կանդնած էր նավը µարձունքին' Համառ, վճռական: Նավը ն Հայոց լեռները: ԱչխարՀը, երկիրը ն դործը: կարծես կանչում էին նրան: «Ձեռքերը դրւանները դրեց ն Հանդիսւ քայլերով µարձրացավ քաղաք»: Այս ւողերով է ավարւվում վեւը: Հերյանը դնում է դառնալու նոր կյանքի մասնակիցը, դնում է չարունակելու, նորից սկսելու: Վեւի երկրորդ' 1963 թ. Հրաւարակության մեջ այս ավարւից Հեւո Հեղինակն ավելացրել է երեք էջ. ւաւկերում է նավը Սնան Հասնելու ւաՀը: Նւաւակն իրադործված է: Հերյանը ցնծության մեջ է. նրա կողքին է նան Զվարթը, որը խոսւովանում է իր սերը: Զարյանն իր ՀերոսուՀու' Զվարթի µերանով «ամ÷ո÷ում» է իր ասելիքը. «Նավը լիճ Հասցնելը մեծ ն դեղեցիկ դործ էր. µայց դա մեր երաղների վերջը չէ, այլ սկիղµը միայն... Բարուքանդ եղած այս երկիրը ւեւք ունի վերականդնվելու, ւեւք ունի մանրակրկիւ, ւնական, Համառ աչխաւանքի... Պեւք է քանդենք Հինը, կառուցենք նորը, մեղ արժանի նորը... ն մեծանանք, ցույց ւանք, թե ինչեր կարող ենք անել մենք' աղաւադրված ժողովուրդը»: Ծանր, Համառ, ւառաւալից ւքնանքով նավը ծով է Հասնում: Սիմվոլիկ է. դառը ÷որձություններով, µաղում մաՀերով, իղուր թա÷179

ված արյունով Հյուսված այդ ւաւմության վերջին էջի Համար ուրախ է Հեղինակը, µայց թա÷ված արյան Համար ցավում է սիրւը: Երկրորդ Հրաւարակության վերջին երեք էջերը կարող էին նան չավելացվել. ավարւն ինքնին Հասկանալի էր ն ւարղ: Դեւի քաղաք քայլող Հերյանի կերւարն արդեն ամµողջական էր, ն նավի ծով Հասնելը' ենթադրելի: ՎերաՀրաւարակության ժամանակ Զարյանը կաւարել է նան մի չարք ÷ո÷ոխություններ, որոնց µացաւրությունը ւվել է առաջաµանում: «ԱրւասաՀմանյան ւայմաններում, Հեռու երկրից ն ականաւեսների վկայություններից, դժվար էր Հարաղաւ ւաւկերը ւալ µոլոր անցուդարձերի, ն ակամա վեւում ւեղ էին դւել որոչ անճչւություններ, որոնք ն աչխաւել եմ ուղղել երկրորդ Հրաւարակության առիթով»: Այդ ÷ո÷ոխությունները Հիմնականում վերաµերում են Սարդարաւաւի ճակաւամարւի, Մայիսյան աւսւամµության ն այլ դեւքերին, որոնք, ինչւես Զարյանն է դւնում, «ճակաւադրական նչանակություն են ունեցած Հայ ժողովրդի կյանքում»: Աւա ավելացնում է. «Հայրենական Հրաղդանի ա÷երին, որւեղ ամեն ինչ Հրաչալիորեն վերածնվում է, որւեղ Հայ երդը Հնչում է ղորեղ ն Հմայիչ, ն Հայ ժողովուրդը իր ճիդը խառնելով եղµայրական մյուս ժողովուրդների ճիդերին, սւեղծում է ւաւմության մեջ մի չւեսնված նոր կյանք, ես նս մաքրաջրեցի իմ վեւի որոչ ւեղերը»: Այդ որոչ վերանայումը մի քանի Հարցերի է միայն վերաµերում, մինչդեռ վեւի µուն նւաւակը («ւաւմության դիրք չէ, այլ ոդու ւաւմություն») մնացել է ան÷ո÷ոխ: Առանձին էջերի կրճաւումը ն վերա÷ոխումը չի խաթարել դլխավոր Հերոսների կերւարների ամµողջականությունը: Հայասւանում 1918-21 թթ. սւեղծված իրավիճակը' ժողովրդի թչվառությունը, քայքայված երկրի ճիդը' անկախությունը ւաՀելու Համար, թուրքական վւանդը, ներքին լարումը, Հայրենասիրական մղումը' օդւակար դառնալ Հայրենիքին, Հայ ւեւականությունը ւաՀելու մեծ ջանքն ու նվիրումը, քաղաքացիական կռիվները, այս ամենի ւաւկերումն ըսւ էության նույնն է վեւի երկու Հրաւարակություններում էլ: Ռեալիսւական, ցայւուն ու ււավորիչ կերւարների մի ամµողջ չարք է սւեղծել Զարյանը (Թումանյան, Միրանյան, Պերոնյան, Ուրանյան, Մարկ ն ուրիչներ), ն նրանք այդ երկրի ճչմարիւ ւաւկերն են չնչավորում, ւաւկերը' իր µոլոր Հակասություններով: Հայրենիքի ճակաւադրի մւաՀոդությամµ է դրված «Նավը լեռան

վրա» վեւը: ՊաւաՀական չէ, որ այն լույս ւեսավ, ինչւես առաջաµանում է ասվում, «մի նոր, Երկրորդ ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի օրերին, երµ Հայասւանը, նորից ղենքը ձեռքին, ւաւրասւվում է ւաՀել իր դոյությունը ն դարµնել իր աւադան»: «Եթե այս վեւը, վճռական այս օրերին, վերակոչելով մեր մարմինների ն սրւերի մեջ դեռ ւառաւող անցյալը, կարողանա ամենաՀամեսւ կերւով իսկ նւասւել Հայ ոդու վերածննդին, Հեղինակը ւիւի Համարի իրեն µախւավոր»,- աՀա Զարյանի նւաւակը: իսկ դա ւայմանավորված էր այն Հանդամանքով, որ խոսւովանում է դրողը. «Տարադրության, ն ոչ դաղթականության, այս ւարիներում մեր սիրւը ն միւքը մի վայրկյան իսկ չի անջաւվել մեր երկրից ն մեր ժողովրդից»: Նան' «Հայրենիքը ձդում է, ես խորաւես աւրում եմ անջաւումս»: Այս ղդացումները, այս կարուը ի վերջո, ինչւես ինքն է ասում' իրեն «մեխեցին Հայրենի Հողին»: Ե՛վ որւես արձակադիր, ն՛ որւես µանասւեղծ Զարյանը ինքնաւիւ անՀաւականությամµ աչքի ընկնող արվեսւադեւ է, օժւված վառ երնակայությամµ, ւաւկերավոր մւածողությամµ, կյանքը քննելու, վերլուծելու խորաթա÷անց մւքով: Եվրուական ն Հայ դրական մւածողության ու ոճերի ինքնաւիւ միաՀյուսումով, արնելաՀայերեն լեղվի մեջ արնմւաՀայերենի ւարրերի ներառումով Զարյանը սւեղծել է միանդամայն ինքնաւիւ լեղվական մւածողություն, որի չնորՀիվ էլ դրողը կարողանում է կենդանի չունչ Հաղորդել µնանկարին, ւեսանելի դարձնել Հերոսների Հուղաւրումներն ու խոՀերը: Զարյանը առավելաւես մւածող, խորՀող, ÷իլիսո÷ա արվեսւադեւ է: Գեղադեւի իր սուր դիւողականությունը, երնակայության թռիչքը նա ծառայեցնում է մւածումի խորքերը µացելու, Հայ ոդու խորՀուրդը մեկնելու Համար: Սակայն արձակի մեջ անդամ Զարյանը µանասւեղծ է, ւաւկերներով, մւքի թռիչքներով խորՀող դրող: Հեւնելով դրական ւարµեր ուղղությունների' Զարյանը ի վերջո Հանդեց ռեալիղմին, սւեղծեց մեր նորադույն չրջանի ւաւմությունը կերւավորող դեղարվեսւական µարձրարժեք դործեր, իր ւեղը Հասւաւելով Հայ դասական դրողների առաջին չարքերում:

ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ

(1903-1974)

ՆաՀանջի ւադնաւը, որ Հրաւարակախոսի µուռն կրքով ն արվեսւադեւ-դրողի ւաւկերավոր խոսքով որւես աՀաղանդ Հնչեցրեց ՇաՀան ՇաՀնուրը դեռնս 1920-ական թվականներին, ւասնամյակներ չարունակ արձադանքվել է Ս÷յուռքի ամµողջ ւարածքում' ւաՀելով իր Հնչեղությունը մինչն այսօր: ՇաՀնուրի խոսքը Հնչեց որւես ւադնաւի աղդանչան ն ղդասւության կոչ, վերքի մորմոք ն աւաքինման Հավաւ: Հավաւ, թե ընդդիմադիր ոդին մեռած չէ մեր մեջ, այլ լոկ թմրած, թե Հայը իր անցնելիք ճանաւարՀին աչխարՀի դեղեցկություններին ավելացնելու դեռ չաւ µան ունի: Դրանցից մեկն էլ ՇաՀնուրի սւեղծադործությունն է, ինքնաւիւ ոճով Հյուսված «ւաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց», մեկը Հայ նորադույն դրականության նվաճումներից: կՅԱՆԲԸ ՇաՀան ՇաՀնուրը (ՇաՀնուր Բերեսթեճյան) ծնվել է 1903 թ. օդոսւոսի 3-ին կոսւանդնոււոլսի Սկյոււար դեղաւեսիլ թաղամասում, որ µանասւեղծ էր դարձրել Պեւրոս Դուրյանին, ներչնչումներ ւարդնել Դանիել Վարուժանին, ուր դրական-կրթական եռուն կյանքով էր աւրում ւոլսաՀայությունը: ՇաՀնուր Բերեսթեճյանի դւրոցական առաջին ւարիները Սեմերճյան վարժարանում Համընկան նախաւաւերաղմյան այն մի քանի խանդավառ ւարիներին (1909-1914), երµ Պոլսում Հայ դրական-Հասարակական կյանքը աննախադեւ աչխուժություն էր աւրում: Պաւանի ՇաՀնուրը իր քեռու' Հայւնի մւավորական, դրող, «Ամենուն ւարեցույցի» խմµադիր-Հրաւարակիչ Թեոդիկի ւանը Հաճախ էր ունկնդիր դառնում նչանավոր մւավորականների ղրույցներին, աւա' մենակ մնում Թեոդիկի «մինչն ձեղուն Հասնող» դրադարակներով դրադարան-սենյակում, դրքերի Հեւ: Սկսվում է ւաւերաղմը, ամեն ինչ խառնվում է իրար: Թեոդիկը նույնւես աքսորվում է: Փակվում է վարժարանը: ՇաՀնուրը ւեղա÷ոխվում է Պերւերյան վարժարան, որն ավարւում է 1921 թ.'

«Պսակավոր ի դւրություն» վկայականով: Շրջանավարւների միջն սւեղծադործական մրցության ժամանակ նա սւացավ առաջին մրցանակը ն դա÷նեւսակ` «Լացի դիչեր» արձակ քերթվածի Համար: Մրցույթի «դաւական կաղմի» մեջ էր նան արդեն անվանի µանասւեղծ ՎաՀան Թեքեյանը, որ այնժամ կանխադուչակում է, թե «Այս ւղան մեկը ւիւի ըլլա», այսինքն` մեծ անՀաւականություն: Վարժարանի ւնօրեն ՇաՀան Պերւերյանի ու իր անուններով էլ Հեւադայում Բերեսթեճյանը ընւրում է դրական անուն' ՇաՀան ՇաՀնուր: Վարժարանի վերջին դասարաններից սկսած' ՇաՀնուրը երµեմն-երµեմն մամուլում Հանդես է դալիս թարդմանություններով, ընկերական չարժերով, ծաղրանկարներով, դիմանկարներով: 1920 թվականից աչխաւակցում է աքսորից վերադարձած Թեոդիկի նոր ւարեցույցներին, օդնում նրա «Գողդոթա» ուսումնասիրության աչխաւանքներին: Գրական ու նկարչական ձիրքերով օժւված երիւասարդը ւիւի իր խոսքը ասեր Հեււաւերաղմյան ւոլսաՀայ դրական նոր չարժման մեջ, սակայն քեմալական ուժերի նոր դաժանությունների լուրերից սարսա÷ած արնմւաՀայ մւավորականները չւաւ Հեռանում են Պոլսից, նրանց Հեւ' նան ՇաՀնուրը: «Խուճաւը սւացած էր անւաւմելի Համեմաւություն, - Հիչում է ՇաՀնուրը: - Պոլիսը կը ւարւվեր Հայությունե այնւիսի ւոռթկումով, ինչւիսի ւոռթկումով կը ւարւվի լեցուն ավաղան մը, որ ւայթած է, ն որուն Հաւակը կ'ոդնարին ձուկեր, ՀեւղՀեւե նվաղող ջուրին մեջ»: 1923 թ. ՇաՀնուրը Հասւաւվում է Փարիղում: Բաղմաղդ ւարադիրներով ու ÷ախսւականներով, µաղմաղդ արվեսւադեւներով լեցուն «աչխարՀի մայրաքաղաքում» Հայ ղանդվածները նույնւես աչխաւանք են ÷նւրում, Հայ մւավորականները ջանում են սւեղծել մամուլ, դրականություն, արվեսւներ: Հին ու նոր Հայ մւավորականների այդ ջանքերին միանում է նան երիւասարդ ՇաՀնուրը' օրվա Հացը վասւակելով լուսանկարչական աչխաւանքներով: 1927 թ. նա դառնում է «Հարդդող» դրական խմµակցության անդամ, 1931-ից աչխաւակցում «Մենք» նորաµաց Հանդեսին' երրորդ Համարից դառնալով նրա խմµադիրը: 1928 թվականից մինչն 1931-ը ՇաՀնուրը Փարիղի Համալսարանի դրական ֆակուլւեւի ուսանող էր, սակայն Հիվանդության ւաւճառով նա թողնում է Համալսարանը: «Մենքի» խմµադիրը արդեն Հայւնի անուն էր 1929 թ. լույս ընծայած «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւով, ւարµեր Հանդեսներում Հրաւարակած սուր, µանավիճային դրական Հոդվածներով, երµ 1933-ին

Հրաւարակում է «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքների ժողովածուն: Գրական µուռն կյանքով աւրող ըմµոսւ խառնվածքի ւեր ՇաՀնուրին, ցավոք, սւասվում էր ծանր Հիվանդության երկարաւն մի չրջան: 1936-ին երկրորդ անդամ Հիվանդանոց է ընկնում, մի կերւ աւաքինվում է, անցնում դրական աչխաւանքի: 1939-ին Հիվանդությունը սրվում է, նրան կրկին ւեղա÷ոխում են Հիվանդանոց, այս անդամ արդեն չա÷աղանց ծանր վիճակով, որ ձդվում է չուրջ քսան ւարի: Հիվանդանոցից' Հիվանդանոց, առողջարանից' առողջարան է ւեղա÷ոխվում' կրելով Հոդեկան ու ֆիղիկական անօրինակ ւառաւանքներ' սոսկալի ոսկրացավեր, ծանր վիրաՀաւություններ, մաՀամերձ վիճակներ: «Առողջական վիճակս միչւ նույնն է,- դրում է ՇաՀնուրը Թեքեյանին ուղղված մի նամակում: - Շան ւես կը չարչարվիմ ամեն օր, քարեն ավելի կարծր մաՀիճի մը վրա երկարած, իմ կմախքացած մարմինովս: Եթե կուղես դիւնալ, թե մարդիկ ինչւես կ'աւրին դժոխքի կրակներուն մեջ, եռաժանիով ւրորված' ինծի Հարցուր...»: Մի ուրիչ նամակի մեջ կարդում ենք. «Վիճակս կրկին ծանրացավ: Սրունքս ... ւեւք ւիւի ըլլա ճեղքել կամ ծակել: Բժչկի դրամ չիկա: Արդեն ոչ մի µանի դրամ չունիմ: Նույնիսկ դրոչմանիչի դրամ քովիններես կուղեմ, մեծ ամոթով»: ՇաՀնուրին նյութական ու µարոյական օդնություն են ցույց ւալիս ս÷յուռքաՀայ մւավորականները' անձնական ու Հանդանակած ÷ողերով, նան մչակույթի ֆրանսիացի մի չարք դործիչներ, որոնք մւերիմ նամակներով, Հոդվածներով ոդնորում են նրան' չընկճվել, դիմադրել: Եվ ՇաՀնուրը իրաւես կռվում է մաՀվան դեմ: Ֆիղիկական ցավերի դադարների կարճաւն ւաՀերին նա կրկին դրիչ է վերցնում, այս անդամ ֆրանսիացի ընթերցողի Հեւ կիսելու «Հալածական, դաղթական Հայի», ւառաւող մարդու իր խոՀերը: ՇաՀնուրի առողջական վիճակը Համեմաւաµար µարելավվում է 50-ական թվականների վերջերին: 1959-ին նրան ւեղ են ւալիս ՍենՌաֆայելի Հայկական ւանը (ծերանոցում), ուր աւրում ու չարունակում է սւեղծադործել կրկին Հայերենով, Հրաւարակելով նս մի քանի ժողովածուներ: ՇաՀնուրը մաՀանում է 1974 թ. օդոսւոսի 20-ին:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առաջին իսկ սւեղծադործությամµ' «ՆաՀանջ առանց երդի» վեւով (1929 թ.), ՇաՀնուրը ձեռք է µերում մեծ Հռչակ: Երկրորդ' «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքների ժողովածուով նա Հասւաւում է իր Համար մի ւաւվավոր ւեղ մեր դրականության մեջ, որւես Հայ ռեալիսւական արձակի խոչոր ու ինքնաւիւ դեմքերից մեկը: 30-ական թվականներին մամուլում Հրաւարակած դրական-քննադաւական, վերլուծական Հոդվածներով ՇաՀնուրը իր վրա է µնեռում ս÷յուռքաՀայ դրական միւքը, ւեղի ւալով µուռն µանավեճերի: Շուրջ քսան ւարի, Հիվանդանոցային ւարիներին, ՇաՀնուրը' Արմեն Լյուµեն դրական նոր անունով, սւեղծադործում է ֆրանսերենով ն Հրաւարակում արձակ ու µանասւեղծական մի չարք ժողովածուներ: կյանքի վերջին մեկուկես ւասնամյակում նա կրկին վերադառնում է մայրենի խոսքին' առանձին դրքերով լույս ընծայելով նախկինում դրված մի չարք դործեր, ինչւես նան նոր սւեղծադործություններ, որոնք ամ÷ո÷ում է «Զույդ մը կարմիր ւեւրակներ» (1967), «Բաց ւոմար» (1971) ն «կրակը կողքիս» (1973) ժողովածուներում: 1920-ական թվականներին, ս÷յուռքաՀայ դրականության կաղմավորման չրջանում դրական ասւարեղ իջած ՇաՀան ՇաՀնուրը մեկն էր Ս÷յուռքի այն դրողներից, ովքեր մւաՀոդված էին Հայության նոր դոյավիճակով ն ւադնաւով նայելով ւարադիր Հայության աւադային' ÷որձեցին վերլուծել իրական վիճակը, խորՀել ելքի մասին: «Հայի ւաւմությունը ն մասնավորաµար վերջին Հարյուր ւարվան ւաւմությունը... եղած է իմ Հեւաքրքրությանս ն մչւանորոդ լլկումիս առարկան»,- դրել է ՇաՀնուրը կյանքի վերջին ւասնամյակում: Գրական մոււքի սկղµում նա ծրադրել էր սւեղծել դեղարվեսւական դործերի չարք' «Պաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց» ընդՀանուր խորադրով: Առաջին երկու դրքերը Հենց այդ խորադրով էլ լույս ւեսան: Պաւկերաղարդ ւաւմություն, այսինքն' իսկական դեղարվեսւական դրականություն: ՇաՀնուրը սւեղծեց այդւիսի դրականություն: ՇաՀնուրի թե՛ վեւը ն թե՛ ւաւմվածքները Հայոց կյանքի նոր օրերի, նոր ժամանակների դեղարվեսւական ւաւմությունն են:

«ՆԱՀԱՆԶԸ ԱՌԱՆՑ ԵՐԳի» ՎԵՊԸ

«ՆաՀանջը առանց երդի» վեւը Ս÷յուռքի ն ընդՀանրաւես Հայ արձակի նվաճումներից է: Վեւի Հաջողությունները ւայմանավորված են ինչւես նրա Հիմքում դրված կենսական խնդիրներով, այնւես էլ դեղարվեսւական կառույցով, Հեղինակի ինքնաւիւ լեղվամւածողությամµ: Վեւը արդիական էր նախ իր µարձրացրած Հարցադրումներով: 1920-ական թվականներին, Հենց առաջին ւարիներից, ս÷յուռքաՀայ մւավորականությունը կանխաղդաց ուծացման վւանդը ն ÷որձեց դիմադիր կանդնել: Մամուլը լայնորեն արծարծում էր այս Հարցը: Եղան վեճեր: կարիք կա՞ ւադնաւելու, իրաւես սւառնալի՞ց է ձուլման վւանդը: Բայց օրեցօր ակնՀայւ էր դառնում, որ սւիւակ ջարդը իրենն է անում, ն որ անՀրաժեչւ է ցնցել անՀոդության մեջ նիրՀողներին: ԱնՀրաժեչւ էր ոչ միայն Հրաւարակախոսական ճառերով ու Հոդվածներով, այլն կենդանի կյանքի օրինակներով, կյանքի դեղարվեսւական ւաւկերումով ւաւասխանել Հարցադրմանը, որին ն ձեռնամուխ եղան ս÷յուռքաՀայ չաւ դրողներ: Տարիներ Հեւո, µացաւրելով իր վեւի ծնունդը, ՇաՀնուրը դրել է. «Այն դաղա÷արը, որ մաւնանիչ կ'ըլլա, աղդինն էր, իմս ըլլալե առաջ: Ան կ'եռար ու կը µորµոքեր դաղթական ժողովուրդին մեջ, երµ եկավ ու µյուրեղացավ ղանաղան երկերու մեջ, որոնցմե մեկն է միայն «ՆաՀանջը»: Այլ խոսքով' դրադեւները ժողովուրդին ւվին ինչ որ ժողովուրդինն էր, դաղա÷արը ÷ոխադրելե վերջ µնաղանցական դեւինեն դեւի արվեսւի մարղը: Եվ ուրախալի է Հասւաւել, թե Հայը ամեն ինչ կ'օդւադործե, նույնիսկ արվեսւը, ՀրաՀրելու Համար ինքնաւաչււանության դաղա÷արը, ամեն առիթ' քանի կը ւնե ու կը սասւկանա օւարացումը...»: ՇաՀնուրի վեւը, ինչւես ինքն է ասում, մեկն էր այդ երկերից, µայց առաջինն էր, նչանակալիցը, դեղարվեսւորեն µարձրարժեքը, որ ոչ միայն ճանաւարՀ էր µացում, այլն ւիւի մնար լավադույնը այդ թեմայի մեջ Հեւադա µոլոր ւասնամյակներին: ինչի՞ մեջ էր Հաջողության դաղւնիքը: Տաղանդավոր դրողը կաւարում էր Ս÷յուռքի կյանքի խորունկ վերլուծությունը, ւաւասխանում էր Ս÷յուռքի Հարցերի Հարցին' ի՞նչ է ուծացումը: Ասիմիլյացիայի իրողությունը ՇաՀնուրը µնութադրեց նաՀանջ µառով: Աղդային ինքնությունից նաՀանջ դեւի օւարացումը: ՆաՀանջ' լուռ ու դլխաՀակ, նաՀանջ' առանց երդի: ՇաՀնուրը խոսեց այդ դլխիվայր նաՀանջի մասին իր Հերոսների µերանով, խոսեց ըմµոսւ ու կրքու,

որւես արդարամիւ մեղադրող' կերւելով Համողիչ, կենդանի կերւարներ, ընթերցողի աչքի առաջ դրեց կյանքի անխարդախ ւաւկերը, Հայ դաղթականի ճակաւադիրը' իր դաՀավեժ ընթացքի մեջ: Նրµադույն ընկալումներով ՇաՀնուրը ւաւկերեց օւար աչխարՀ ընկած Հայ մարդու Հոդու քայքայումը: Այդ օւարումը սկսվում էր խորթացումից: Հայ ւարադիրների ղանդվածները օւար աչխարՀում սկղµնաւես ÷որձում են միասին լինել: Հեւո ղանդվածը քայքայվում է, մնում են առանձին խմµեր, Հեւո ավելի ÷ոքր խմµեր, որ կամացկամաց ցրվում են, մնում են անՀաւները: ի վերջո դալիս է այդ մենակ մնացած անՀաւի ինքնաօւարումը ինքն իր մեջ, Հայ մարդու իր նկարադրից նաՀանջը: «Աղեւին առաջին ամիսները,- դրում է ՇաՀնուրը,- անսաՀման սերով ու դորովով իրարու սեղմված, իրարու կաւված էին Փարիղի մայթերը նեւված երիւասարդները... Թավալող ւարիները ՀեւղՀեւե µաժնեցին սակայն ղանոնք իրարմե: կաղմվող նկարադիրները Հեռացան ղաւվող ճամ÷աներու ՀովաՀարով, ն դժվարին կենսաչաՀությունը, կյանքի ւաՀանջքները, մանավանդ սա եռուղեռ կյանքը ÷չեցին այդ ւկար խումµին վրա ու ցրվեցին... Ոմանք ամուսնացան, չաւեր աւրեցան µարեկամուՀիներով, ւարւվեցավ Հայոց եկեղեցին, մեկնող նամակներուն թիվը նվաղեցավ, ն, անչուչւ, Հեռուն մայրեր լացին»: Մնում են իրար Հեւ կաւված ÷ոքրիկ խմµեր, որոնք նույնւես քայքայվում են: ԱՀա այդւիսի մի խմµի' Պեւրոսի ն նրա ընկերների ճակաւադրին է Հեւնում ՇաՀնուրը իր վեւում: Սկղµում µաժանվում է Միսաքը: «0րաւաՀիկը չաՀելով Հանդերձ, ան Հեւնեցավ մեծ ղոՀաµերություններով աւամնաµուժական վարժարանի դասընթացքին ու կրցավ վերջաւես վկայականը չաՀիլ: Հիմա ալ կերթա Մարսեյլ»: Խմµից, Հավաքականությունից ւակասեց մեկը: Նա Մարսելում կդառնա մի սովորական ֆրանսիացի: Հեւո µաժանվում է նրանցից Պեւրոսը: «Պիւի վաղե Նենեթին եւնեն»: Պիւի Հեռանան իրարից նան մյուսները' Հրաչը, Սուրենը: Յուրաքանչյուրի նաՀանջը ւեղի էր ունենում յուրովի: Հրաչը, որ ամµողջ էությամµ Հայ էր, արնելքցի, որ «չաւ լավ արնելյան կերակուրներ ւաւրասւել» դիւեր, որ դուցե ամենից չաւ էր նեղվում ÷արիղյան µարքերից, որ ֆրանսուՀիների մասին երµեք լավ կարծիք չուներ, ամուսնանում է մի անµարոյական ֆրանսուՀու Հեւ: Միջավայրը, ժամանակը, դեւքերը ÷ոխում են նրա Համողումները, ն նա իրեն անչա÷ երջանիկ է ղդում այդ ամուսնության Համար: Անµարոյական Սյուղանը այնւես է Հմայում նրան, մոլո187

րեցնում, որ Հրաչը նրան սրµի ւեղ է ընդունում, նույնիսկ ամուսնությունից առաջ ղավակ ունենում, որ աղջկա ծնողները «չընդդիմանան», ն ամուսնանում են, որ երեխայի «ծնունդը օրինավոր ըլլա»: Հրաչը ընկերներին Հրավիրում է իր Հարսանիքին: Սյուղանին Պեւրոսի Հեւ ծանոթացնելուց առաջ ասում է. «Անուչիկ, ղմայլելի, ւաւվական ւոււրիկ մը. ն չա՛ւ չնորՀքով ընւանիքի աղջիկ... Հավաւա՛, Պեւրոս, µնավ ան քու կարծած թեթնսոլիկներեդ չէ. չա՛ւ դժվարամաւչելի. ամիսներով եւնեն եմ վաղեր, որւեսղի ղինքը Համողեմ: Բայց Հիմա, ա՛լ երջանի՛կ եմ, երջանի՛կ»: Մինչդեռ նրան ւեսնելուն ւես' Պեւրոսի երակներում արյունը սառչում է... Զէ՞ որ նա «չաւ լա՛վ կը ճանչնար այս աղջիկը, Բանաւացիին սդերլիններուն նախկին ՀոմանուՀին, որ նույնիսկ անդամ մը իր Հրավերն ալ չէր մերժած ու եկած էր սենյակ, թող ւալով, որ Պեւրոս ուղածին ւես...»: Սյուղանը Համողել էր Հրաչին, թե ինքը ւանդոկ էր Հաճախում կանադացի երիւասարդից անդլերենի դասեր առնելու Համար: Եվ այժմ Սյուղանի Հայացքը Պեւրոսին ասում էր. «Հաղթականը ե՛ս եմ. երµե՛ք, երµե՛ք չւիւի Համարձակիս ոչ իսկ µառ մը արւասանել»: Պեւրոսը, Հիրավի, ոչինչ չէր կարող ասել, քանի որ Նենեթը նրանից ավելի լավը չէր: Նան Հրաչի երջանկությունը չէր ուղում խաթարել: իսկ Հրաչի մանչուկը արդեն կոչվում էր Ռենե: Գոնե Հայկական մի անուն լիներ: «- Զըլլար, ճանըմ,- ւաւասխանում է Հրաչը,- Ռընե, Սյուղանիս Հորը անունն է: Նայե՛, այս վարադույրները ն մեջւեղի լամµարը ամµողջ ան նվիրեց. եթե Հիմա անունը ÷ոխենք, չա՛ւ ւաղ կը ÷ախի...»: Հրաչը, ինչւես ասում են, Հոդով ու մարմնով դառնում է ֆրանսիացի: Սյուղանը կլանում է նրան, Հայրը կաչառում է նյութաւես: 0ւար աղջիկների Հեւ Հայ երիւասարդների ղվարճությունները ավարւվում են ւարւությամµ: Հին ւաւմություն է: ինչւես ն նոր: «Հոն թե Հոս, Հաղթանակը միչւ նույնը մնաց. միչւ նույն Նենեթը, Մանոններու, Նինոներու, Նանաներու թոռնուՀին»: Հրաչի Հարսանիքի ժամանակ µաղում կենացներ են խմում, ն Պեւրոսն առաջարկում է. «- Ես այս դավաթը կը խմեմ կենացը դժµախւ անձերու... անո՛նց, ղոր մոռցեր եք այս ւաՀուս. անոնց, որոնց Համար մեծադույն օր մը ւիւի ըլլար այս օրը: Ես կը խմեմ յաղմաճի Բրիսին ն Աղավնի Հանըմին կենացը: Շաւեր ցած ձայնով իրարու Հարցուցին. «ո՞վ են, ո՞վ են»: - Հայրի՛կս... մայրի՛կս,- կակաղեց Հրաչ մեկեն Հեկեկալով, մինչ

Սյուղան թաչկինակը կ'երկարեր, անոր արցունքներն անդամ առնելու Համար»: Խորիմասւ վերջաµան այս ւաւմությանը: Հրաչը մի իրականությունից' Բրիսից ու Աղավնուց օւարվեց, մոռացավ ն խլվեց նոր իրականության (Ռընե ն Սյուղան) կողմից, խլվեց ամµողջովին, մարմնով, մւքով, էությամµ, Հիչողությամµ ն անդամ արցունքով: ՆաՀանջը ւեղի ունեցավ մինչն վերջ: ԱՀա ն մյուս ընկերը' Սուրենը, ընկերների մեջ ամենադիւակիցը: Մւավորական, դրող: իր ժողովրդի անցյալ ու ներկա ւաւմությանը դիւակ: Հինդ ընկերների մեջ «ամենեն ավելի µարձր իմացականության ւեր երիւասարդը»: Ընկերները «ւեսակ մը ակնածանք ու Հիացում» ունեն նրա «մւավորական լայն ւաչարին Հանդեւ»: Սուրենի µերանով ՇաՀնուրը անում է մի չարք դաւողություններ Հայ ժողովրդի մասին: Ո՞վ ենք մենք, ի՞նչ ենք եղել մինչն այժմ ն ի՞նչ ենք Հիմա: Հենվելով մեր ւաւմության օրինակների վրա' Սուրենը Հաւկաւես խորՀում է ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի չուրջ: Եվ եղրակացնում է. «Սակայն մենք, Հայության այս թնը դաւաւարւված ենք մաՀվան»: «Պիւի այլասերինք ամենքս ալ, ւիւի կորսվինք µոլորս ալ»: Սուրենը Հասկանում է, որ «անկախության Հույսը Հալեցավ», ու Հիմա Ս÷յուռքում «կը Հարվածվի մեղ վեր µռնող մեծադույն ն Հիմնական սյունը, ընւանիքը», որ «Հայ աղջիկը մնաց Հեռուն, մնաց լքված», մինչդեռ նա «անՀրաժեչւ էր մեր արյունին», որ Հայ «երիւասարդը ւեսավ ֆրանսիացի աղջիկը, դերմանացին, իւալացին, Հույնը, ռուսը, օր մը անոր µույրը ծծեց, օր մը' մյուսի... Սիրվեցավ քանի մը անդամներ, մինչն որ ինքն ալ սիրեց օր մը, դուռ մը եւնեն դոցելով»: Սուրենը կրքու Համարձակությամµ քննադաւում է մեր մչակույթի դործիչներին, դաղա÷արախոսներին, նրանց աղդային դործունեությունը. «Հավաքական ճիդին ւեղ դրեր ենք Հայդուկներ - մեր µոլոր վանքերը աւացույց: Աղիքներու ճիչին ւեղ դրեր ենք արցունքներ - մեր µոլոր µանասւեղծները աւացույց: Գաղա÷արականին ւեղ դրեր ենք կաղաւարներ - մեր µոլոր դիրքերը աւացույց: Պայքարի ւեղ դրեր ենք կռվաղանություն - մեր µոլոր կուսակցությունները աւացույց»:

Սուրենը խոսքի մոլուցքի մեջ չա÷աղանց խիսւ խոսքեր է ասում անդամ Նարեկացու Հասցեին: Ընդունելով, որ Նարեկացու «Մաւյանը» ունեցել է «÷առաՀեղ ճակաւադիր», որ «լեղվական ն µանասւեղծական ինչ-ինչ Հաւկությունների» ւաւճառով սերնդեսերունդ է ÷ոխանցվել, «արյունե-արյուն, որդիե-որդի», Սուրենը այն Համարում է Հայոց «ամենադեչ, ղղվելի, ամենասխալ» դիրքը, «թունավորիչ Հաւոր», դւնելով, թե դարեր չարունակ «քրիսւոնեական վարդաւեւության անոր սխալ ու թերի մեկնությունը ընդունելով»` ժողովուրդը դարձավ «կրավորական, Համակերւող, աղերսարկու, անդիւակից»: Դա խանդարեց մեղ, ն մենք «անդիւացանք դոյությունը մեր եսին, մեր ուժին, կամքին, անՀաւականության.- չկռվեցանք, չխածինք, չմաքառեցանք..., մեր անձեն դուրս չելանք, չունեցանք նւաւակ, խմµովին չսլացանք դեւի կարելիությունը անկարելիին...»: Զայրացած ւաՀին է ասում Սուրենն այս խոսքերը, իսկ Հանդարւվելուց Հեւո µացաւրում է. «Նարեկացին սկղµնաւաւճառ նկաւվի, թե ոչ, իրողություն է, որ չաւ մը µաներ կուդան լիովին կարդարացնեն իմ Հախուռն մւածումս, որ իր աղդասերի ւառաւանքին մեջ կ'ուղե անւայման մեկը նեւել ամµասւանյալի աթոռին վրա»: Հայ ժողովրդի ու Հաւկաւես ս÷յուռքաՀայության վիճակն է, որ խիսւ անՀանդսւացնում է Սուրենին, ն նա ասում է այդ ամենը, որ մարդիկ «վերջաւես ըմµռնեին ւիրող մթնոլորւին ծանրությունը. ըմµռնեին աղեւը ն դարմանին խորՀեին, եթե կարելիությունը կա...»: իսկ այդ աղեւը նաՀանջն էր: «ՆաՀանջը, նաՀանջը Հայերուն»: «ՆաՀանջ»-ից մի քանի ւարի Հեւո դրված իր խոՀ-մանրաւաւումներից մեկը ՇաՀնուրը վերնադրել է «ՄաՀաղդ»: Պաւմում է երկու Հայ քույրերի մասին, որոնք երկարամյա µաժանումից Հեւո Փարիղում Հանդիւել ն ջերմ ղրույցի են µռնվել: Մեկը իր ւղային մեծացրել է Ֆրանսիայում, ւվել ֆրանսիական վարժարան, մյուսը' Գերմանիայում' դերմանական: Մանչուկները սենյակի մի անկյունում խաղում են' իրար չՀասկանալով: Եվ նրանցից մեկը, որ Ֆրանսիայում է մեծացել, չկարողանալով մյուսի ձեռքից խլել ւաւկերաղարդ թերթը, մի քայլ Հեռանալով' ֆրանսերեն ասում է. «Բու երկիրդ կորսվե, աղւու դերմանացի»: ՇաՀնուրը ոչ մի մեկնաµանություն չի անում: Սրանք Հենց այն մանուկներն են, «աւադայի սերունդները», որ այլնս ւիւի լինեն «0ւար' µանիվ ն դործով»: Նոր սերնդի այսօրինակ օւարացման իրողությունն է, որ ՇաՀնուրը Հայւարարում է

որւես «ՄաՀաղդ»: ինչւե՞ս է ավարւվում Սուրենի այս մարւնչող աղդասիրությունը: Հասարակական, աղդային ի՞նչ Հող են դւնում նրա խոՀերը: Այդ խոՀերը դառնում են դիրք: Սուրենը ւաւրասւվում է Հրաւարակել իր առաջին Հաւորը: Պեւրոսը այցելում է ընկերոջը' Հրճվանքով: ԽորՀում է, թե Սուրենը ինչքան «լավ ւիւի ւաւկերացներ Փարիղ նեւված Հայ ւղոց կյանքը»: Բայց Պեւրոսը Հիասթա÷վում է' իմանալով, թե դիրքը ւիւի լույս ւեսնի ֆրանսերեն: կյանքը իրենն էր արել: ՆաՀանջը իր Հորձանքի մեջ էր առել նան Սուրենին: Նա արդարանում է. «Ես ուժ մըն եմ - դոնե այդ Հավաւքը ունիմ - ուժ մը, որ կ'ուղե դործել: Մեր մեջ դեւին չկա. չարժում չկա. դործունեության դաչւ չկա: Պաւճառները ղիս չեն Հեւաքրքրեր: Ե՛ս կամ, ն միայն ե՛ս: Պեւք է որ աւրիմ ն երիւասարդի արյունս արժեցնեմ...»: «- Այո,- ըսավ Պեւրոս,- իրավունք ունիս. միայն թե կը մոռնաս, որ «կարու» µառին ֆրանսերենը չկա... «կարուը» չկա՛...»: Պեւրոսի Համար ծանր էր նրան լսել չարունակելը, ն նա (այսւեղ արդեն Հեղինակն է, որ խոսում է նրա ÷ոխարեն) ասում է. «- Գրածներդ ոչ մեկ Հայու կրնան խոսիլ, որքան աւեն որ անոնց մեջ «կարու» µառը չկա... Այո, մի՛ խնդար, որովՀեւն միայն այդ չէ, որ թերի է. դուն արդեն դիւես, µայց թող որ Հիչեցնեմ, թե ֆրանսերենը դոյություն չունի նան «մա՛յր» µառին, «Հա՛յ» µառին, «աքսոր» µառին... ֆրանսերենը չկա՛ մե՛ր «դաղթական»-ին, մե՛ր «որµ»-ին...»: Սուրենը նաՀանջում է ոչ միայն լեղվով, ոչ միայն օւարադիր Հեղինակ դառնալով, այլն դաղա÷արով, էությամµ: իղուր է Պեւրոսն այսքան µորµոքվում Սուրենի µռնած դիրքից, չէ՞ որ մի նաՀանջող Հոդի էլ Հենց ինքն է: Պեւրոսը' վեւի դլխավոր Հերոսը, մեր դրականության ամենաՀյութեղ, ռեալիսւական կերւարներից մեկը: Նա' «միակ ղավակը Համեսւ ու աչխաւասեր ղույդի մը», իր մանկությունը անց էր կացրել Պոլսի մի արվարձանում, Հայկական միջավայրում, ավարւել աղդային դւրոցն ու ֆրանսիական վարժարանը, սովորել լուսանկարչի արՀեսւը ն աչխաւում էր Բերայի մի լուսանկարչաւան մեջ, աւա քեմալական խսւություններից աՀաµեկված' Պոլսից ÷ախել էր Փարիղ: Երµ նավը Հեռանում է Պոլսի ա÷երից, երµ ծնողներն ու Պոլիսը կամաց-կամաց ÷ոքրանում ու մչուչվում, կորչում են նրա աչքից,

«ինչւես կը կորսվի աճւարարի մը թաչկինակին ւակ առասւելական դրամ մը», Հեղինակը ամ÷ո÷ում է մւորումը. «Հոս կյանք մը կ'ավարւվի»: ՊոլսաՀայը դառնում է ÷արիղաՀայ: Սկսվում է նոր կյանք: ի՞նչ է µերելու իր Հեւ այդ կյանքը: Պեւրոսը մեկնում է' «իր երակներուն մեջ» ւանելով «միայն արյուն մը մաքուր ն առողջ»: կկարողանա՞ նա ւաՀել այդ մաքրությունը, ընդդիմանալ օւարամոււ µախումներին: կամաց-կամաց ընւելանում է նոր քաղաքին, մի քանի ւարի մի լուսանկարչի մու կաւարելադործում է իր արՀեսւը, աւա ընդունում է Լեսքյուրի առաջարկը' աչխաւելու նրա ն մադամ Ժաննի լուսանկարչաւանը: ՆաՀանջը սկսվում է Հենց առաջին օրերից: Լուսանկարչաւուն այցելող կանայք սւիւում են վարժվել նոր µարքերին: «Նախաւես µողանոցի մը նմանեցուցած էր իրենց խանութը, դայթակղած ու ղարՀուրած' կիներու այդ արւասավոր Համարձակութենեն, լւրչութենեն, ներկեն, Հադուսւներեն: իրեն խորթ թվեցավ ÷արիղուՀիներու մու ամոթխածության այդ ւակասը, µայց Հեւո սկսավ կամաց-կամաց վարժվիլ... Եվ խորՀելով, որ Հոս µող չկա, քանի որ µոլոր կիները իրարու կը նմանին, առանց խորունկը ÷նւրելու, իրենց լուսանկարչաւունը նմանեցուց µաղնիքի... Փարիղը անոր վրա ա՛լ դրավ իր արւաքինով վայելչության դրոչմը ու ւարիները անցան, այդ կիներու ւես մերկ, անսեր»: Ուրեմն սկղµնաւես Պեւրոսը կորցրեց իր ակւիվ խառնվածքը, արնելքցու իր խանդավառությունը ն վարժվեց ÷արիղյան կյանքին` անւարµեր, անսեր: Աւա կորցրեց անունը. Պեւրոսը դարձավ Պիեր: ԽորՀրդանչական է Պեւրոսի օրադրի` Հայերենից ֆրանսերենի անցումը: Սկղµում դրում էր Հայերեն, Հեւո սկսում է որոչ ֆրանսերեն µառեր օդւադործել, «Հաջորդ էջերուն մեջ ֆրանսերեն µառերը սկսան չաւնալ», վերջին էջերը ամµողջովին ֆրանսերեն են դառնում: Նոր լուսանկարչաւանը, որի ւերը Լեսքյուրն ու մադամ Ժանն էին, սկսվում է նոր ւաւմություն: «Ժանն իրաւես դեղեցիկ էր. աղվոր էր, µայց չաւ աղվոր էր»: Առաջին իսկ Հանդիւումից Պեւրոսը դայթակղվում է նրա դեղեցկությամµ: «Փայլուն մաղեր, Համակ ոսկի, անթերի խարւյաչ մը...»: Առաջին դրկախառնումը վճռում է ամեն ինչ... Այլնս Պեւրոսը Հմայված է նրանով, ընկած է նրա Հմայքի կախարդիչ ծուղակը:

իմանալով Նենեթի անµարոյական վարքադծի մասին` Պեւրոսը լքում է նրան, Հեռանում ուրիչ քաղաք: Ոչ չաւ ուչ, երµ Նենեթը, վթարի ենթարկվելով, Հաչմանդամ վերադառնում է, Պեւրոսը ներում է նրան, միասին Հեռանում են ուրիչ մի քաղաք, ամուսնանում... սւասում ղավակի: Ամիսներ չարունակ կյանքի այդ խելացնոր թոՀուµոՀի մեջ Պեւրոսը ուչ-ուչ է Հիչում ծնողներին, ուչացնում է նամակները: Նրա «մւածումը դնաց Պոլիս, իր ծնողքին: ի՞նչ ւիւի մւածեր մայրիկը, երµ լսեր թե որդին ղավակ մըն է ունեցած, այն ալ մեկեն, որ իր կինը չէ, որ ֆրանսացի է, որ անդամաՀաւված է, ն որ... «0՛Հ,- ըսավ Պիեր խնդալով,- չեմ դրեր, լմնցավ դնաց. արդեն ըրածներես ո՞րը կը դրեմ որ...»: Պեւրոսը Հեռանում է Հայկական չրջանակից, ընկերներից, նա ւաւրասւ է Հեռավոր մի խուլ անկյունում աւրելու միայն Նենեթի Հեւ: Խորիմասւ է վեւի վերջին էջը: Պեւրոսը մեծ վչւի մեջ է մաՀամերձ կնոջ ւաւճառով: Նա դրկած Հավաւարիմ ծառային' կոսւանին, աղոթքի խոսքեր է մրմնջում. «Հա՛յր մեր, որ Հերկինս ես, սուրµ եղիցի անուն քո»: Բայց աղոթքի կեսին կանդ է առնում, քանի որ մոռացել է µառերը: Հասկանում է, թե ինչ է կորցրել ինքը: իր աղո՛թքը: Այն, որ մանուկ Հասակից իր չուրթերին է եղել: Սւացել է մայրական կաթի, առաջին µառերի Հեւ, կրկնել է ամեն օր: Խղճում է Պեւրոսն ինքն իրեն իր կորուսւների Համար ն կոսւանին ասում է դառնադին. «Զե՛մ Հիչեր կոր, կոսւան, մեղքցիր ինծի, ես իմ «Հայր մեր»-ս չեմ Հիչեր կոր... Այն աւեն ֆրանսիացին սկսավ արւասանել իր թավ ձայնով ն Հայը խոսքերը կրկնեց, չունչ առ չունչ...»: Ֆրանսերեն: Ամենօրյա աղոթքը, նախնիներից ժառանդած աղոթքը' ֆրանսերեն: Հայւնվել է ւեսակեւ, թե այս խորՀրդանիչը նաՀանջի խորՀրդանիչ չէ, այլ ւարղաւես վչւի մեջ իրեն կորցնելու, աղոթքը մոռանալու ÷ասւ, թե Պեւրոսը «նաՀանջող» չէ, այլ նույնիսկ այնւիսին, որ այդ ւաՀին «վերա÷ոխված» է (Շ. Մուղնեցյան) ն «նաՀանջի դեմ վաղվա ւայքարող մարւիկն է»: Այդւես մւածել' նչանակում է ՇաՀնուրի դրքի ամµողջականությունը խաթարել ն դլխավոր դաղա÷արը դլխավոր Հերոսից Հեռացնել: Երµ անդամ Հեղինակը իր որոչ մւքերը նրա µերանով է արւաՀայւում, µնավ էլ չի նչանակում, թե մի «նաՀանջող Հոդի» էլ նա չէ: Ճիչւ է, որ «դրողի իդեալը մարւնչող ս÷յուռքաՀայն» է, µայց Պեւրո՛սը չէ այդ իդեալը, անդամ «ճակաւադրական դեւքից» Հեւո, քանի որ այդ «դեւքից Հեւո» մի կես էջ

կա ընդամենը, ու թեն կաււորակ արչալույսի նչմարվելու կամ մայրիկի կարած «քեսեի» ու Նենեթի մաղա÷նջի խորՀրդանիչներն էլ կան, µայց դրանք մեծ ընդՀանրացման Հիմքեր չեն ւալիս, քանի որ Պիերը, ինչւես Հասւաւում է Հեղինակը' «կը մնար մաՀճակալին եղերքը, թմրած, ւարաւ, անդույն»: Այսւես նաՀանջում են Հայերը մեկ առ մեկ, մեկը մի քիչ չոււ, մյուսը' մի քիչ ուչ: ՇաՀնուրը օրինակներ է µերում, Համողում ու Հասւաւում է Հերոսի կողմից ասված իր իսկ եղրակացությունը. «Սակայն մենք' Հայության այս թնը դաւաւարւված ենք մաՀվան»: Բերելով նաՀանջող Հայերի որոչակի օրինակներ' ՇաՀնուրը միննույն ժամանակ կրքու Հրաւարակախոսի նման իր Հերոսների µերանով քննում ու վերլուծում է ս÷յուռքաՀայի ճակաւադրի Հարցերը, ցույց ւալիս ասիմիլյացիայի աՀավոր իրողությունը: ՇաՀնուրը մարդկանց ուչադրությունը սնեռում է սւիւակ ջարդի վրա. «Ոչ թե որովՀեւն այժմ ւաւերաղմ կա ն կռիվ, ոչ թե որովՀեւն այժմ ճակաւամարւ կա ու կենսաւայքար, այլ որովՀեւն կա µան մը ավելի ճակաւադրական, ավելի աններող, կա µան մը աՀեղ, անդիմադրելի, որ իր անունը կ'ոռնա µոլոր քառուղիներեն. նաՀանջն է ան: ՆաՀանջը, նաՀանջը Հայերուն»: կռիվը, ճակաւամարւը ավելի դերադասելի է ըսւ Հեղինակի, քան այս խաղաղ կյանքը, լուռ նաՀանջը, որովՀեւն կռվից աղդերը դուրս են դալիս «ւարւված կամ Հաղթական», մինչդեռ Հիմա «դլխի ււույւ ւվող ղառիթա÷ին վրա սա նաՀանջը կը ջնջե, կը ձուլե, կ'անՀեւացնե ամեն µան»: Ցավով ն ւադնաւով ՇաՀնուրը դուժում է վւանդը, որ դնալով աՀադնանում է' իր Հեւ քաչելով-ւանելով «ցանցառ µացառություններն ալ», դառնալով Համաղդային աղեւ: Ներկայացնելով դառն իրողությունը, Հեղինակը մեղայական խոսքեր է մրմնջում մեր աղդային խորՀրդանիչ-սրµությանը' Արարաւին. «կը նաՀանջեն ծնողք, որդի, քեռի, ÷եսա, կը նաՀանջեն µարք, ըմµռնում, µարոյական, սեր: կը նաՀանջե լեղուն, կը նաՀանջե լեղուն, կը նաՀանջե լեղուն: Եվ մենք դեռ կը նաՀանջենք µանիվ ն դործով, կամա ն ակամա, դիւությամµ ն անդիւությամµ. մեղա՛, մեղա՛ Արարաւին»: ՇաՀնուրը դլխավոր աղեւը Համարում է այդ նաՀանջի մեջ դալիք սերունդների այլասերումը: Աքսորի, ւաւերաղմի կամ Հեւադա օրերին չաւ Հայեր իրենց կաչին ÷րկեցին' վճարելով ոսկի, ւվին «Հավաւք, կուսություն», կամ ÷ախան, լքելով «ւուն, ւեղ, երկինք», եղան նան աղդ ու լեղու ուրացողներ, սակայն այս ամենը

այնքան էլ ծանր ու սարսա÷ելի չէ, ավելի սարսա÷ելին այն է, որ իր կյանքի Համար ս÷յուռքաՀայը իµրն ÷րկադին վճարելու է' «մանուկներ, որոնք կրնային մեծնալ, աւադայի սերունդներ, որոնք մեղմե վերջ ւիւի դային: ՈրովՀեւն ան, որ ւիւի դա, ւիւի ըլլա օւար, µանիվ ն դործով...»: Ցավադին այս միւքը ՇաՀնուրի սւեղծադործության մեջ ծնում է նան ÷րկության ելքի մւորումներ: Վեւում այդ մւորումները դեռնս ւարւամ են, սակայն կան: ինչւե՞ս ընդդիմանալ «µոլոր քառուղիներեն» ոռնացող, դլխաււույւ առաջացնող նաՀանջին: Վեւում կա մի Հերոս, որի ողµերդական ճակաւադիրը նման խոՀեր է առաջացնում: Լոխում են անվանում այդ Հերոսին: Պոլսի կեդրոնական վարժարանի նախկին աչակերւը' ԶարեՀը, որին «մանուկ եղած աւեն ճե÷ճերմակ միս, կակուղ նկարադիր ու քաղցր µնավորություն մը ունենալուն» ւաւճառով Լոխում էին անվանում, այժմ աչխաւում էր Ռընոյի դործարանում: Նոր կյանքը նրան դարձրել էր դյուրադրդիռ, ջղային: Այդ նոր կյանքը նրա Համար դառնում է նան ողµերդական: Ծա՛նր ճակաւադիր: ԶարեՀ-Լոխումը ւարµերվում է վեւի մյուս µոլոր Հերոսներից: ինչւես Հեղինակն է չեչւում «Հայ µանվորները µոլորն ալ, µացի Լոխումեն նաՀանջողներ էին»: ի դեւ ասենք, որ ՇաՀնուրը նաՀանջող Հայերին այւանելով, ինչ-որ չա÷ով ներողամւորեն է խոսում Հայ µանվոր դասակարդի մասին, նկաւի ունենալով նրա աչխաւանքի ծանր ւայմանները: «Եվ սակայն եթե կա ւարր մը, որ աղդին Հանդեւ ընկրկելուն Համար էն քիչը արժանի է մեղադրանքի, ան ալ սա դործավոր դասակարդն է: Ով որ կը ճանչնա անոր ւաժանքը, µնավ չւիւի Համարձակի այւանել»,- դրում է ՇաՀնուրը: Ավելացնենք, թե իր վեւում սոցիալական Հարցեր չարծարծող ՇաՀնուրը սակայն որոչակի դիրքավորում ունի սոցիալական Հակադիր խավերի նկաւմամµ: Հայ ն ընդՀանրաւես µանվոր դասակարդի ծանր կյանքի ւաւկերներն ու նրանց նկաւմամµ Համակիր վերաµերմունքը, Նենեթի' աղքաւության ւաւճառով Լեսքյուրի ճանկն ընկնելու ւարադայի ընդդծումը, Լեսքյուրի նկաւմամµ µացասական վերաµերմունքը, µանվորուՀի Փըթիթ Լիղի նկաւմամµ Համակրանքը, այս ամենը Հասւաւումն են այն իրողության, թե ՇաՀնուրը չարունակում է մեր դեմոկրաւական դրականության ավանդները, թե խեղճերի, թչվառերի, աչխաւավոր դասի նկաւմամµ իր սերն ու մղումը դիւակցական է:

ՆաՀանջողներ էին µոլորը, µացի Լոխումից: Բայց ի՞նչ է արժենում այդ չնաՀանջելը: Վեւի մյուս Հերոսները Հաճախ վիճում են, ըմµոսւանում, ճառեր ասում, µայց ի վերջո ւեղի են ւալիս: Լոխումը ÷որձում է ւեղի չւալ, ելք է որոնում նաՀանջից, ուղում է ÷ախչել, Հեռանալ, µայց չեն թողնում: Լոխումը ղայրանում է ընկերների վրա. «Նորե՞ն ֆրանսերեն թերթ, նորե՞ն ֆրանսական թաւրոն. աւոնց Հայերենը չկա՞: Զւիւի՞ ըլլա, որ դուք սանկ մեյ մը ցնցվիք, դիւակցիք մեր վիճակին: Զւիւի՞ ըլլա, որ կռվիք, մաքառիք ձուլումին ու այլասերումին դեմ»: Լոխումը սթա÷եցնում է նրանց, Հորդորում դիմադրել, մնալ աղդով ու ջիղով լեցուն, մինչն որ «ժամը Հնչե», Հայրենիքը կանչի: «Մենք ալ Հայրենիք մը ունինք. ւեւք է ւաւրասւ կենանք Հոն երթալու: Զµաղեցեք անով. ւեւք է որ ճաՀիճները չորցնենք, ւեւք է որ ջրանցքներ µանանք...»,- ասում է Լոխումը: ԽորՀրդային Հայասւանում կաւարվող մեծ ÷ո÷ոխությունները խանդավառել են այս երիւասարդին: Ու նա մինչ խորՀուրդ է ւալիս ընկերներին' ւաւրասւ լինելու Հայրենիքի կանչին, ինքը վճռական քայլն է կաւարում: Նա ընկնում է դեսւանաւների դռները: Խնդրում-ւաՀանջում է, որ «Հայասւան երթալու Համար իրեն անցադիր ւան»: Մերժում են: «Ըսեր է, թե կուղե իր Հայրենիքը աւրիլ. մերժեր են: Ըսեր է, թե կուղե ճաՀիճներու չորացումին ն ջրանցքներու µացումին Համար իր µաղուկները ւանիլ, մերժեր են: Ըսեր է, թե կուղե նույնիսկ Արարաւը ւեսնել ու չնչել ղայն, նորեն մերժեր են»: Աւա դիմում է թուրքական Հյոււաւոսարան, ւաՀանջում անցադիր' մոր մու վերադառնալու, դարձյալ մերժում են: «... Սկսեր է ՀայՀոյել, ոռնալ, անիծել...»: Ոչ թողնում են Հեռանալ, ոչ կարողանում է Հարմարվել: Այդ անել վիճակից դուրս դալու վերջին ելքը մնում է ալկոՀոլը ն Հաչիչը, որոնք էլ դումարվելով ջղադրդիռ վիճակին, նրան Հասցնում են խելադարության: Երµ ոսւիկանները դալիս են նրան ւեղա÷ոխելու Հիվանդանոց, նա անընդՀաւ Հայերեն կրկնում է. «Զորցնենք ճաՀիճները, ջրանցքներ µանանք, չորցնենք ճաՀիճները, ջրանցքներ µանանք...»: Եթե վեւի մյուս Հերոսները նաՀանջում են Հոդով, Լոխումը չի նաՀանջում: Նա կործանվում է ֆիղիկաւես: Նրա դրաման ավարւվում է ողµերդությամµ: Սակայն Լոխումի կերւարով ՇաՀնուրը մյուսներին Հուչում է լինել ղդոն ն սթա÷: ՊաՀանջում է ամուր մնալ ն մաքառել «ձուլումին դեմ»: Տարւամ, անորոչությամµ լցված Հոդիներին ոդնորում է Հույսի

ն աւադայի Հեռանկարով: Տալիս է նւաւակ ն ծրադիր. կա վերաչինվող նոր Հայրենիքը, «ւեւք է ւաւրասւ կենանք Հոն երթալու»: Մի քանի ւարի Հեւո դրած «Զաթոսթե» ւաւմվածքում ՇաՀնուրն արդեն դւնում է, որ նրանք ւաւրասւ են Հայրենիք դնալու ն Հույս է Հայւնում, թե Երնանը չոււա÷ույթ ւեւք է ւուն կանչի Հայությանը: Վախենալու ն ւադնաւելու այլնս ւաւճառ չկա. ս÷յուռքաՀայը սիրում է իր նոր Հայրենիքը ն Հոդով կաւված է նրան, դաղութաՀայությունը «µուժված է դաչնակցության մանրէեն» (Հակասովեւական ւրուադանդայից - Վ. Գ.), անցել է «դաչնակցության թույնով վարակված» լինելու չրջանը, ն այլնս ւուն ւեւք է կանչել «ղայն»: Ու մինչն կսւեղծվի Հայության ՀամաՀավաքի, ներդաղթի, Հայրենիք վերադարձի Հնարավորությունը, ՇաՀնուրն իր վեւում, ւաւմվածքներում ն այլ դրություններում կոչ է անում դիմադիր կանդնել ասիմիլյացիայի աՀավոր վւանդին: ՇաՀնուրը µորµոքում է Հայի ընդդիմադիր Հոդու կայծերը ձուլման վւանդի դեմ: Նրան Համակերւման նիրՀից սթա÷եցնելու Համար երµեմն էլ խայթում է, ցավեցնում նրա սիրւը, աղ լցնում նրա µաց վերքին, որ նա արթուն մնա, չննջի, քննադաւում է նրա կրավորականությունը, չարին չընդդիմանալու, քրիսւոնեական µարեւաչւության ոդին նրա մեջ, «ամեն ինչ, միայն թե ՀրաՀրե ինքնաւաչււանության նրա դաղա÷արը, քանի կը ւնէ ն կը սասւկանա օւարացումը»: ՇաՀնուրի վեւի, ինչւես նան ւաւմվածքներից մի քանիսի Հերոսները, ինչւես նկաւվել է' ոչ թե ուծացած Հայեր են, այլ ուծացող, ոչ թե նաՀանջած, օւարացած (ինքնությունից Հեռացած), այլ օւարման ընթացքի մեջ դւնվող, որ խորաւես աւրում են օւարման ւադնաւը: Ներկայացնելով այդ ւադնաւը' ՇաՀնուրը լուծում է ÷նւրում, ն ելքի որոնման անսաՀման ձդւումի ու ճիդի մեջ է նրա սւեղծադործության արժանիքը: Գրողը, որւես մեկը իր Հերոսներից, Հար ն նման նրանց, «օւարացումից ջլաւող Հոդեµանությունից», ւադնաւալի Հոդեվիճակից դուրս դալու ելք է որոնում: ՇաՀնուրի վեւում կա մի ամµողջ կյանքի դեղարվեսւական Համողիչ ւաւկերը: Ռեալիսւական թանձր դույներով, Հոդեµանական նրµերանդների µացաՀայւումով, կերւարների լիարժեքությամµ ՇաՀնուրի վեւը ոչ միայն Ս÷յուռքի, այլն ամµողջ Հայ դրականության լավադույն դործերից է: Հայ երիւասարդության µարոյական, աղդային ւեղաւվության ու կործանման ոչ թե ւաւմությունը, այլ ւաւկերն է ւվել ՇաՀ197

նուրն իր վեւում: ՊաւաՀական չէ, որ ՇաՀնուրը «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւը խորադրեց' «Պաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց» (այդւես խորադրեց նան «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքների դիրքը): կերւարների Հոդեµանական անցումների ւրամաµանությամµ Հեղինակը Համողում է ընթերցողին, որ նման ընթացքը, Հերոսների արարքները միանդամայն µնական են, ն կործանումն' անխուսա÷ելի: Լինելով «ւաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց»' վեւը կարող է լինել նան երկու սիրող սրւերի ւաւմություն, առանց չեչւելու այդ «Հայոց»-ը, կարող է լինել ւարղաւես մարդկային ւաւմություն: ի վերջո, Հեւնելով սյուժեի ղարդացմանը, կարող ենք նկաւել, որ սկղµից մինչն վերջ այն Պեւրոսի ն Նենեթի սիրո ւաւմությունն է: Պեւրոսը կարող էր լինել նան արաµ կամ վրացի, ն կարող էր ւեղի ունենալ սիրային այդ դրաման: Ուրեմն վեւում կողք-կողքի, ավելի ճիչւ միաՀյուսված, µացաՀայւված են երկու Հարց' ս÷յուռքաՀայի ճակաւադիրը ն սիրող ղույդերի ճակաւադիրը: Երկուսի ավարւն էլ ողµերդական է: իր µնավորությամµ, ժառանդած Հաւկանիչներով արնելքցի Պեւրոսի ն «Նանաներու թոռնուՀի» ֆրանսուՀի Նենեթի սիրո ւաւմությունը մեծ ÷ոթորկումներով, Հուղումներով, ւադնաւներով, ղայրույթով ու ներումով µերնեµերան լցված սիրո մի ւաւմություն է, որը Հաղիվ թե Հնարավոր լինի անվանել դայթակղություն, մեկի կամ մյուսի կողմից, Հաղիվ թե Հնարավոր լինի ասել, թե խեղճ Հայը ընկել է ֆրանսուՀու թակարդը, Հաղիվ թե կարողանանք մեղադրել մեկին կամ մյուսին: Դա իսկական սեր է, իր µոլոր ելնէջներով, մարմնականի ու Հոդեկանի խառնուրդով, վայելքով ու երաղանքով: Եթե այդւես չլիներ, Պեւրոսը այնւես աՀադնորեն չէր ւենչա ու ձդւի Նենեթին: Սկղµում նրա մու լինելու անորոչ մղումն է, որ խռովում է Պեւրոսի «կյանքին Հանդարւությունը», ն իղուր է նա ÷որձում «մեղմել այդ ղդացումը»: Տեսնելով իր նկաւմամµ Նենեթի անւարµերությունը ն ժւիւները' ուղղված Լեսքյուրին, վերջինիս «ձեռքի կաւակները», Պեւրոսը որոչում է (ն Հայւարարում) Հեռանալ Նենեթի աչխաւանոցից, որւեսղի այլնս չւեսնի նրան, խեղդի նոր ծնվող ղդացումը: իսկ երµ ւանը, մենակության մեջ քննում է իր վճիռը, սարսա÷ում է այն մւքից, թե այլնս չւեւք է ւեսնի Նենեթին: «Ուրեմն նան ալ Նենեթը չւիւի ւեսներ, ա՛լ չւիւի ւեսներ, ալ µնա՛վ:

Մեծցավ, մեծցավ, ծանրացավ, մւալլկումը ւաչարեց ղինքը, սիկառեթը նեւեց µաղմաթիվ անդամներ, ուղեց չխորՀիլ, չկրցավ, ուղեց ւառկիլ, չկրցավ, ուղեց դրել, նորեն չկրցավ, առավ վերջաւես դիրք մը, µացավ ղայն, դոցեց, լույսը մեկեն մարեցավ, սկսավ դառնալ մութին մեջ. ինչւե՛ս չկարենալ աւանկ դիչերներու վանել ւառաւեցնող մւածումը - Նենեթ - ինչւե՛ս չկարենալ ցածցող առասւաղին ւակ -Նենեթ - ջնջել ժււող նույն դիմադիծը - Նենեթ - չկարենալ -Նենեթ - սւել ինքղինքին - Նենեթ, Նենեթ, Նենեթ: Դուռը մեկեն µացավ, ւիւի խեղդվեր...»: Եվ այսքանից Հեւո, երµ Նենեթը դալիս է ւանդոկի նրա սենյակ, Պեւրոսը խելակորույս ցնծություն է աւրում. «Հիմա որ Նենեթս դւա...»: Դա սեր է ն ոչ թե Հրաւուրանք, սեր է անՀաչվենկաւ, որովՀեւն դիւակցորեն Պեւրոսը Նենեթին µնութադրում է. «- Բնավ մւքեդ չանցնես, թե քեղ դեղեցկությանդ Համար սիրեցի... Եվ Հեւո այնքան ալ ասւվածային դեղեցկություն չունիս... Համառ ես, ինքնաՀավան ես, քմայասեր ու ÷ո÷ոխամիւ ես, µայց դուն իմին Նենեթս ես: Վառվռուն, ղվարթ Նենեթս ես, իմին ւաքուկ Հոդի ես...»: Հաչւությունը կայանում է, սերը կարծես ÷ոխադարձ է, նվիրումը µորµոքում է սրւերի ն մարմինների Հուրը, Հոդու խորքերում ծնվում են ծիծաղներ, խնդության քրքիջներ: «Ժւիւը անսաՀմանորեն մեծցավ Պիերի Հոդիին մեջ: Ան իր ամµողջ ուժովը ւլլվեցավ իր Նենեթին ու ւաւալեցան µարձերու մեջ»: Հոդիների ու մարմինների այս մերձեցումը սիրո այն ւաՀն է, որից Հեւո Պեւրոսն այլնս ոչ եւ կարող է դառնալ, ոչ Հանդիսւ ունենալ: Այլնս ոչ մի դիւված, Նենեթի վարքադծի չեղում չի կարող Պեւրոսին սւիւել Հեռանալ նրանից: Հեւո սկսվում են ւադնաւի ու ւառաւանքի օրերը. խանդն ու ղայրույթը Լեսքյուրի նկաւմամµ, որի Հեւ Նենեթը ծովա÷ էր դնում, դիչերային կաµարեներում ժամանակ անցկացնում: Պեւրոսը Հասարակության մեջ, Հարµած վիճակում անւաւվում է Նենեթին, աււակ սւանում Լեսքյուրից: Մի երկու օր Հեւո դնում է նրա ւուն' վրեժը լուծելու, ւաւի դաղւնի ւաՀարանում Հայւնաµերում է ւոռնոդրաֆիկ լուսանկարչական նեդաւիվ աւակիներ... Լեսքյուրը ն Նենեթը ամեն միջոցի դիմում են Հեւ վերցնելու աւակիները: Նենեթը դալիս է Պիերի սենյակը' ÷որձելով կանացի Հրաւուրանքով Համողել նրան, µայց ղայրույթի մոլուցքով µռնված արնելքցին լուծում է իր վրեժը' թքելով իրեն ÷աթաթված մերկամարմին Նե199

նեթի երեսին, Հրելով նեւում է նրան վար' «անչարժ իրի մը ւես, µրւորեն»: Եվ այսւեղ Նենեթը ւաւմում է իր կյանքի ւաւմությունը. որµ է եղել, մնացել է անդործ, Հանդիւել է Լեսքյուրին, աւա կամեցել µաժանվել, µայց նա աՀաµեկել է իրեն, թե կմաւնի այդ ւոռնոդրաֆիկ նկարների Համար, ն ինքը վախեցել է... Նենեթի կյանքի ծանր ւաւմությունը ինչ-որ չա÷ով կարծես մեղմում է Պեւրոսի ղայրույթը, µայց նա չաւ է վիրավորված, դեռ ներել չի կարող: Ու ներումը երնի կլիներ, քանի որ աւելությունն ու սերը կռվում էին նրա սրւում (իսկ սերը միչւ էլ ամենաղոր է), երµ Հանկարծ Լեսքյուրի ւանից վերցրած նեդաւիվի մեջ Պեւրոսը ճանաչում է մերկանդամ Նենեթին: Նոր Հուղումներ, խռովք ու ÷ոթորկում, Հոդեկան ինչւիսի ւվայւանքներ: Ո՞ւր դնալ, ինչ անել: «Պեւք էր ÷ախչիլ, ÷ախչիլ ամեն µանե. մանավանդ ինքղինքեն»: «Պեւք էր կրկին նեւվիլ կյանքի մեջ, ւեւք էր կրկին մաքառիլ կյանքին կռվին մեջ, Հոդով, մարմնով լծվիլ աչխաւության, Հոդնեցուցիչ, սւառող, չարաչար ւքնության: Անոր միօրինակությանը մեջ թմրիլ ու մոռնալ ինքղինքը, Նենեթը, անցյալը, µոլորը, µոլո՛րը անխւիր»: Ռընոյի դործարանում, աւա µանվոր Հայերի չրջաւաւում Պեւրոսը մի ւաՀ մոռանում է ամեն ինչ: Հեւո որոչում է վերադառնալ Փարիղ ն խառնվել իր մւերիմ ընկերներին... Եվ Հանկարծ Հայւնվում է Նենեթը... Պեւրոսը խղճում է ավւովթարից մեկ ձեռքով միայն ÷րկված Նենեթին: Նախկին ն երµեք չխամրած սերը չաղախվում է այդ կարեկցանքին, ներքին դրաման խաղաղվում է, Պեւրոսը ւեղի է ւալիս, ձեռքով նչան անելով, որ Նենեթը չդնա: Տեղա÷ոխվում են Թոններ քաղաք, µացում են լուսանկարչական նոր աչխաւանոց ն ամուսնանում: Սակայն ինչ-որ µան կարծես այլնս այն չէր: Պեւրոսն ընկճված էր, թեն խռոված Հոդին Հանդարւվել էր: Բայց Պեւրոսը սիրում էր: Ու կրկին այդ սերը ÷ոթորկվում է, Հորձանք ւալիս, երµ Պեւրոսը ղդում է, որ կրկին կորցնում է Նենեթին, այս անդամ ընդմիչւ: Նա մի քանի օրով Փարիղում էր ն սւանում է Նենեթի նամակը, որում Հայւնում էր, թե Հեռանում է նրանից: Պեւրոսը չւաւում է ժամ առաջ Հասնել նրան: «Այսւես է, որ ւոռաց Պիեռին վիչւը: Այսւես է, որ ւոռաց սեր մը, անսաՀման սեր մը, որին ուժդնությանը µնավ չէր անդրադարձած Պիեռ ն որ դացած էր թմրիլ, թաղվիլ առօրյա կյանքին սովորականությանը մեջ»: Եվ աՀա Հանդիւում է մաՀամերձ Նենեթին, անղոր է ղսւել Հեկե200

կոցը: Ցնցված է' «Նենե՛թ, Նենե՛թ սիրելի...»: Աղոթում է նրա ÷րկության Համար, ւաղաւում µժչկին' ÷րկելու Նենեթին, դառնորեն սդում է: Այլնս նա թնաթա÷ է, «թմրած, ւարաւ, անդո», Հոդեւես կործանված է, մենակ, լքված: Պեւրոսի ւվայւանքների, ÷ոթորկումների ու խռովքի (որ այնքան կենդանի է ւաւկերել Հեղինակը) աղµյուրը Նենեթն է' վեւի դլխավոր (ն անւայմանորեն Հաջողված) կերւարներից մեկը: Արւաքուսւ Հակասական մի կերւար, µայց Հեւաքրքիր Հենց իր Հակասություններով: Գեղեցիկ ու Հմայիչ մի կին, դառն ու ծանր անցյալով, µայց ի վերջո կայունացող վարքադծով: Հմայվում է նա Պեւրոսով ն մւերմանում է նրա Հեւ միայն այն ժամանակ, երµ Հասկանում ու Համողվում է, որ Պեւրոսն իսկաւես սիրում է իրեն: Լեսքյուրի Հեւ նրա նախկին կաւերը դեռ ամուր են ն նա լրիվ, Հոդնին ւրվում է Պեւրոսին, երµ չկա այլնս Լեսքյուրխոչընդուը: Նենեթը սիրում է ամµողջ էությամµ ն ուղում է աւացուցել իր նվիրումը: Սիրելով Պեւրոսին ն լինելով երջանիկ, նա այնուամենայնիվ որոչում է Հեռանալ նրանից, դւնելով, որ այդւես ավելի լավ կլինի իր սիրելիի Համար: Հանուն Պեւրոսի' նա Հեռանում է Պեւրոսից, թեն ինքը անօդնական է (Հաչմանդամ) ն ւիւի ւառաւի սիրո մորմոքից: «Դուն դեռ չաւ երիւասարդ ես, ամµողջ կյանք մը ունիս առջիդ. չեմ ուղեր ղայն թունավորել: Երջանիկ եղիր դուն, Փիեռոս, կ'ուղեմ, որ երջանիկ ըլլաս, արժանի ես... Պիւի աւրիմ քաչված, քու անջնջելի Հիչաւակիդ Հեւ»,- դրում է Նենեթը Հրաժեչւի նամակում: Նա իր վարքադծով կարծես ուղում է քավել անցյալի իր մեղքերը, ուղում է լինել մաքուր: Եվ քավում է իր կյանքով: Ներքին դրամայի Հորձանքը ւկարացնում է մարմինը, որ ւաւրասւվում էր իր մեջ մեծացնել սիրո ււուղը' ղավակին: Նենեթը մեռնում է: Այսւես ուրեմն, ՇաՀնուրի «ՆաՀանջը առանց երդի» վեւը լինելով «ւաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց», սյուժեւային դծով սիրային վեւ է: Աղդային լուրջ ու կարնոր Հարցի Հեւ միաձույլ է Համամարդկային Հարցը' սիրող ն ւառաւող Հոդիների խնդիրը: Աղդայինի Հեւ դիրկընդխառն կա նան անՀաւականը: Ճիչւ է նկաւել Ն. Ակիչյանը, թե «Հայեցին կա Հոն անչուչւ, µայց կա նան Հայը, որ ավելի ւոկուն է ու երկարակյաց, ավելի մարդկային իր µարդություններով»: Լինելով մեծ թա÷ի ու կրքի ն դաղա÷արական սուր Հարցադրման

սւեղծադործություն' ՇաՀնուրի վեւը անչուչւ ունի թերություններ: Տարիներ Հեւո Հեղինակը դրել է այդ վեւի մասին. «Ճիչւ է, թե Հոն կան լեղվական թերություններ, կառուցման ւարղաµանություն, ջրու ղդայնություն ն անկաւար ծանոթություն մեր աղդային ւաւմության: Զեմ արդարացներ, դա Հեղինակի նախա÷որձն էր»: Մենք կարող ենք ավելացնել, որոչ նաւուրալիսւական նկարադրությունները նույնւես վեւի թերություններից են: Բայց նան արդարացնենք. այն ոչ միայն Հեղինակի նախա÷որձն էր, այլն դրված էր 25 ւարեկան Հասակում: Զմոռանալով իր ժողովրդին (ն Հաւկաւես ս÷յուռքաՀայությանը) Հուղող դլխավոր խնդիրը ն ամեն դործի Հիմքում Հենց այդ խնդիրը դնելով' ՇաՀնուրը իր մյուս դրքերում էլ կերւեց Հայերի µաղմաթիվ կերւարներ, խորանալով մարդկային Հոդու ծալքերի մեջ, դրսնորելով արվեսւադեւ դրողի իր անուրանալի ձիրքը: ՇաՀնուրը ծրադրել ն սկսել էր դրել երկրորդ վեւը` «Որդիք որուման» վերնադրով, սակայն նրանից ընդամենը մի ÷ոքր Հաւված է Հայւնի, որ ււադրեց «Մենք» Հանդեսի Գ Համարում` «Պույնուղլըները» վերնադրով: Թեն այն իր ամµողջականությամµ առանձին ւաւմվածք կարող է Համարվել, µայց ՇաՀնուրը այն չդրեց «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքների դրքում, նախ, որ Հաւված էր վեւից, աւա` ուրիչ թեմա ն նյութ էր, քննարկում էր «որուման որդոց», Հայոց ըմµոսւության ու վրիժառության խնդիրները:

ՊԱՏՄՎԱԾԲՆԵՐԸ

Պաւմվածքներում, որ լույս ւեսան «Հարալեղներուն դավաճանությունը» (1933) խորադրով, ՇաՀնուրը չարունակում էր վեւում µարձրացրած Հարցադրումները: կրկին դլխավոր մւաՀոդությունը նաՀանջն էր: Ժողովածուն մեկ ւաւմվածքի («Հարալեղներուն դավաճանությունը») վերնադրով խորադրելը ւայմանավորված էր նրանով, որ Հեղինակը կամեցել է նրա խորՀրդանչական իմասւը ւարածել նան մյուս ւաւմվածքների վրա, ասելու Համար, թե դրանց մեջ ւաւմված, Թեքեյանի µնութադրությամµ` «µոլոր ւխուր դեւքերուն Հիմնական ն սկղµնական ւաւճառը դավաճանությունն է Հարալեղներուն, այսինքն աղդային դոյության կռիվին մեջ մեր ինկած ու դեռ վերականդնած չըլլալը, մեր ւաւլւկիլը դեւնին վրա, մեր վիրավոր

÷ախուսւը ւեղե ւեղ` Հոդիի ն մարմնի վերքերով ծածկված»: Եվ եթե անդամ µոլոր ւաւմվածքներում չէ, որ արւաքուսւ նկաւելի է այդ խորՀրդանիչը, աւա այն նկաւելի է Հեղինակի «մւքի, ավելի ճիչւ Հոդիի ւրամադրության մեջ»: «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ըսւ էության ն կառույցով ւաւմվածք չէ, այլ մենախոսություն, µայց, ինչւես նկաւել է Թեքեյանը, «ամենեն լեցունն է Հուղումով, դաղա÷արով, Հոդիով վերջաւես»: Մեռնում են Հայ ասւվածները, ն Հարալեղները չեն կենդանացնում նրանց: Մեր Հարալեղները դավաճանել են մեղ: կորչում, ձուլվում, մեռնում է Հայը, ն նրան կենդանի, Հայ ւաՀող ոդին ÷ախչում է, դավաճանում: «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքի Հերոսը, որ երիւասարդ դրող է ու իր դրական մեկ սւեղծադործության մեջ իր անձն է կերւավորում' Համµարձում անունով, մի նոր Սուրեն է կամ Սուրենի, Պեւրոսի, Լոխումի ն ուրիչների խառնուրդ, կրկին նաՀանջող մի Հոդի է, որ Հասկանալով իսկ իր Հեռացումը, կրկին, ակամա, օւարվում է Հայությունից: «Համµարձումին Համար անՀրաժեչւ էր Հեռանալ վաւառողջեն, աղդայինեն, Հայեն: Պեւք է լքել Հայը: Որքան աւեն, կ'ըսեր, սեր չկա մեր մեջ, այսինքն' Հայը իր աղդակիցը չի սիրեր, որքան աւեն որ Հայը իր աղդային ÷րկությանը մասին այլնս Հույս չունի ն սրւով իսկ ոչինչ կ'ընե, ւեւք է Հեռանալ Հայեն: Բանի որ ինք ÷րկությունը կը ւեսներ սիրո ն Հույսի մեջ: Միչւ ավելի մեծ սեր, միչւ ավելի մեծ Հույս»: Այդ սիրո ն Հույսերի սերմանման Համար Համµարձումը դիմում է ԱնաՀիւ ասւվածուՀուն. «Ո՛վ ասւվածդ իմ, նայե՛ անիծյալներուս, դթա՛ այլնս մեղի: Մինչն ո՞ւր, մինչն երµ այս ճամµան ու իր ւաւիժը: ...Աղերսս կ'ուղղեմ քեղի՛, Հայոց ԱնաՀիւ, դեղա÷այլ, ասւվածիմասւ ԱնաՀիւ: իջի՛ր կրկին Հուիդ մեջ, ÷առքդ ղեղու Հայորդիներուն վրա, դրավե՛ դարձյալ քու թա÷ուր µադինդ: Դի՛ր, դի՛ր լուսաւսակդ մեր ցնցուիներուն չուրջ, մեր վաւություններուն, մեր ուրացումներուն չուրջ: Այո, սերը նվաղած է մեր մեջ, µայց չէ անՀեւացած, Հույսը նվաղացած է մեր մեջ, µայց չէ ցամքած... Շո՛ղ մը, չո՛ղ մը միայն ճաճանչե ն մեղ ժողվե µոլոր քառուղիներեն, µոլոր ծովա÷ներեն ու µանւերեն, µոլոր լեղուներեն: ՄաՀամերձ ենք, ասւվա՛ծդ իմ...»: Բայց մի ձայն նրան ւաւասխանում է. «իմ անունս ԱնաՀիւ չէ: Դուն ղիս ուրիչին Հեւ կը չ÷ոթես»: Ոչ Հայ ասւվածն է օդնում, ոչ Հրեա ասւվածը: Հարալեղները դավաճանել են: Եվ Հերոսը օւարվում է Հայությունից, ինքն իրենից, ÷րկարար ասւվածներից: «Եվ

դեռ ուրիչ ւեսակ ուրացումներ»: Հաչւություն անդեմության, անորոչության, աւաղդայինի Հեւ: «Դավաճանած են Հարալեղները ն արարածը կկոչվի ւարղաւես մարդ»: Համµարձում-Հերոսի այս խոսքերը այլաղան ն ավելի ռեալիսւական ու չոչա÷ելի դրսնորում են դւնում դրքի մյուս ւաւմվածքներում: ի ւարµերություն «ՆաՀանջ»-ի, որ ÷արիղյան իրականությունն էր ւաւկերում, ւաւմվածքներում Պոլիսը ն Փարիղն են: Հայերը իրենց ծննդավայրում ն օւար աչխարՀում: Ու նան անցման ւրոցեսը. ւոլսաՀայը դառնում է ÷արիղաՀայ' չաւ ծանր ւանելով այդ ÷ո÷ոխությունը: Նոր µարքերի, սովորությունների Հեւ դժվար է Հաչւվելը: Մեծ քաղաքը կլանում է նրան, վերցնում իր Հորձանքի մեջ: Լինում են նան ղոՀեր կյանքի ւայքարում: Այդւես ինքնասւանություն է դործում Նորայր կարաւեւյանը, որ Փարիղում Ռուեր է դարձել («Պճեղ մը անուչ սիրւ»), Տադես Պալաւանյանը («Դերձակ մը, իր երկու Հյուրերը ն ղանաղան դեւքեր») Փարիղում իրեն ղդում է ինչւես ÷չերի վրա: Նա սասւիկ ղայրանում է Տիրանի վրա, որ իրեն ւանդոկ էր ւարել ն ինքը ւեսել էր ւանդոկի սենյակներից մեկում միասին ւառկած ղույդի: «Դուն, որ ֆրանսերեն կը Հասկնաս ն ըմµռնեցիր, թե ներսը ովքեր կան, չէի՞ր կրնար առնել ու քալել: Զէի՞ր կրնար ըսել - վարւեւս, աս քու մւնելիք սենյակը չէ», - ասում է նա Տիրանին: Փարիղեցիները Տադես աղայի ւաւկերացմամµ «թեթնսոլիկ, չոչորթ, չողոքորթ ն մանավանդ անµարո» են, ն Հայ երիւասարդներն էլ այնւեղ մնալով «անոնցմե µնություններ առեր» են: Տադեսին ղայրացնում է նան իր աղջկա' Ալիսի աղաւ վարքադիծը: կամաց-կամաց նա Հաչւվում է, Հարմարվում նոր կյանքին, կամա թե ակամա ընդունում այն: Բայց ինչ-որ µան անՀաչւ է նրա մեջ, սրւի խորքում ցավ կա ն ա÷սոսանք իր կորուսւների Համար: Պոլսի եկեղեցում ւաւարադին երդած իր երդն է Հիչում Տադես աղան, ն Հանկարծ նորից ցանկություն է ունենում երդելու: «Սկսավ երդել իր Տեր ողորմիան... ն աչխաւանոցը լեցվեցավ խոր Հուղումով: Վարւեւը չէր լար իր անկումին վրա Տեր ողորմիան է, որ լալադին է: Վարւեւը չէր աղաչեր կյանքին, երիւասարդներուն - Տեր ողորմիան է, որ ւաղաւադին է: Խոչոր արցունքներ կային - µայց Հինցած կոկորդն է Հանցավոր»,- դրում է ՇաՀնուրը ն ժխւելով' Հասւաւում, որ Տադեսը երդով Հենց իր անկումի, իր օւարացման Համար է լալիս, երիւասարդների կյանքի Համար է լալիս: Ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի չուրջ Հեղինակի խոՀերը ըն204

կած են չաւ ւաւմվածքների Հիմքում, սակայն այս դրքի «Զաթոսթե» ւաւմվածքում ՇաՀնուրը ÷որձում է նան ելքը դւնել, ինչւես արդեն ասել ենք, ւեսնել ԽորՀրդային Հայասւանի իրողությունը, «մու ըլլալով Համայնավարության», դւնել, թե «ժամանակն է դաղթաՀայությանը ւուն կանչել»: «իմ ÷ա÷ադս է Հոն երթալ իմիններուս Հեւ, խմµովին»- ասում է ւաւմվածքի Հերոսը' Միչելը: իր ւաւմվածքներում ՇաՀնուրը առավել ուչադրություն է դարձնում մարդկային µնավորությունների կերւմանը, ձդւելով աղդայինից դնալ դեւի Համամարդկայինը: Բայց քանի որ նրա Հերոսները Հայ են, ամենաՀասարակ Հայ մարդիկ, արՀեսւավորներ' սա÷րիչ, դերձակ, դեղադործ ն այլն, ն նրանց µնավորությունը սւեղծվել ու կայունացել է աղդային միջավայրում, ուսւի ՇաՀնուրը ինչ-որ ւեղ ձուլում է այդ աղդայինն ու Համամարդկայինը ն ընթերցողին ներկայացնում մարդկային կյանքի ռեալիսւորեն ընդՀանրացված Հեւաքրքիր դրվադներ: կյանքով լեցուն են ՇաՀնուրի ւաւմվածքները: կյանքն իր ռիթմի մեջ: ԱՀա «Առավույան չե÷որ» ւաւմվածքը: 1918 թվականն է: ՀամաչխարՀային ւաւերաղմը մուենում է իր ավարւին: Անւանւի ինքնաթիռները վերջին ռումµերն են նեւում կոսւանդնոււոլսի վրա: Թուրքիան չոււով կւարւվի, µայց ւաւերաղմը ւաւերաղմ է: «Ամեն կողմ սուդ կա ու ցավ, աղջամուղջը ւաւեր է մարդիկ ն Հոդիները ցավաւանջ են, քանի որ ւաւերաղմի չորրորդ ւարին է...»: Բայց դարուն է: «Առավուը կը սաՀի Հեչւօրոր, դաղջ, անւարµեր»: կյանքը ւիւի ընթանա, դարունը սիրով ւեւք է լցնի սրւերը: Աղավնին ւիւի սիրի Պոլսում ծառայող խոՀարար-ղինվոր Ավեւիսին, նրանց սիրո ղեղումներին թաքուն ւիւի Հեւնեն դեղադործ Արթաքի էֆենւին ու էլի÷սե Հանըմը ն ուրախությամµ ւիւի սւասեն, թե երµ կավարւվի ւաւերաղմը, որ նրանք ամուսնանան: կյանքն է' իր ւխրությունների, ուրախությունների, Հոդսերի անընդՀաւ չղթայով: Ավեւիսը Հրաժարվում է Աղավնիից, Աղավնին լսելով' խենթ խոսքեր է ասում, անվանարկում նրան, նվասւացնում ն Հասւաւում, թե ինքը ւիւի «նչանւուքը եւ ըներ», µայց ն թաքուն, օրեր չարունակ նրան է երաղում, Հիչում նրա կաւակները, ն «աչքերը կը ÷այլեին միչւ արցունքներով... վիղը µարձի վրա կը մնար ծուռ»: Եվ առավույան, երµ ղորանոցից լսվում էր չե÷որի ձայնը, Աղավնին սարսռալով կծկվում էր վերմակի ւակ, «որովՀեւն մինչն ոսկորներուն ծուծը կը մւնե ձայնը»: Հիչում էր Ավոյին ն «կուլար, դրեթե միչւ»: Մարդկային այլաղան Հարաµերություններ են ւաւկերված «Մա205

նուկ մը ւարեցներուն մեջ» ւաւմվածքում: Գեղեցիկ Սկյոււարում, որ «կես մը դյուղ է ն կես մըն ալ քաղաք», որւեղ առավուները Հրաչադեղ են, ն «եր÷ներանդ ու դեղածիծաղ» արչալույսները µարձունքներից իջնելով ողողում են µնությունը «լույսով, թրթռացումով, ավիչով», ուր դեղեցիկ ւարւեղներ կան,- աւրում են մարդիկ իրենց ÷ոքր կրքերով, կռիվներով, վեճերով: Ճանւառմայի ն Սրաւիոնի վեճն ու կռիվը, որ ւնում է օրեր չարունակ (Հաչւեցման ոչ մի ÷որձ արդյունք չի ւալիս), խիսւ µացասական է անդրադառնում ÷ոքրիկ Հասմիկի Հոդեկան աչխարՀի վրա: Եվ սա կյանքն է: Թող որ իր µրւության մեջ, մանր ու մեծ կրքերով, µայց µնականոն կյանքն է, Հայ կյանքը, Հայկական միջավայրը, ուր չկա նաՀանջի վւանդը: ՇաՀնուրը ռեալիսւ դրողի վարւեւ դրչով կենդանացնում է միջավայրը, մարդկանց' սւեղծելով ցայւուն µնավորություններ, ւիւական կերւարներ, ինչւես, օրինակ' Տադես աղան, Արթաքի էֆենւին, Պեաթրիսը («Զաթոսթե»), ՎաՀրամը («Հոսանքին եղրը»), Եւրաքսե Հանըմը («Պճեղ մը անուչ սիրւ») ն ուրիչներ, կենդանացնում է մի ամµողջ կյանք: կյանք' իր ւխրությունների, ուրախությունների, Հոդսերի անընդՀաւ չղթայով, ն՛ ողµերդական, ն՛ դրամաւիկ, ն՛ ծիծաղաչարժ ու ղավեչւական, որ կենդանացնում է Հեղինակը' չնորՀիվ իր ձիրքերի' խոր ղդայնության, Հոդեµանական թա÷անցումների, քնարական խառնվածքի, նկարչական դիւողականության, Հումորի ղդացման: ԱՀա դրանցից մեկը' «Պճեղ մը անուչ սիրւ» ÷ոքրածավալ ւաւմվածքը, որի մեջ ՇաՀնուրը վարւեւորեն կերւել է Հյութեղ մի µնավորություն, Հաճելիորեն «չաւախոս», անկեղծ, սրւաµաց, ղդայուն, արադ մւերմացող, սրւացավ ու µարի Հայ կնոջ ու մոր անմոռանալի մի կերւար: Առաջին իսկ մեկ-երկու նախադասությամµ դրողը կենդանացնում է ՀերոսուՀուն: Ծրարած դորդը թնի ւակին ւրամվայ է µարձրանում մի կին: «Սովորականեն քիչ մը ավելի ւաւանեցավ կանդ առած վադոնը իր ղսւանակներուն վրա: Վադոնի մը Համար µնավ արՀամարՀելի չէր ներս մւնող կնոջ ծանրությունը: Հասւամարմին մայրիկը ծիծաղելիորեն ւղւիկ ու սն դլխարկ մը ունի, խեղճուկ սն վերարկու մը ունի, ինչւես նան սն Հոնքեր, սն վերին չրթունք ն երկու սն ակռա»,- մեղմ Հումորով ասված երկու նախադասություն ն արդեն ւաւրասւ է կերւարի արւաքին նկարադիրը: Եվ ոչ միայն արւաքինը: «Խեղճուկ վերարկուն» Հուչում է նրա աւրելաձնը, «սն

Հոնքերը»' նրա այլաղդի լինելը: Ուսւի ն անմիջաւես ավելացնում է. «Հաւ մըն ալ Հայու սն ճակաւադիր»: Հանրակառքում, իր դիմաց նսւած երիւասարդի ձեռքի ÷աթեթի վրա Հայերեն դրեր ւեսնելով' «ւղւիկ մայրիկը» անմիջաւես ղրույց է µացում նրա Հեւ, ավելի ճիչւ, ինքն է անընդՀաւ խոսում' ւաւմելով իր ու ղավակների, իրենց Հին ու նոր կյանքի մասին: իր երկու µանվոր ւղաների Հեւ մայրիկը չի կարողանում վարժվել նոր միջավայրին. «Ոչ, իր ասչա÷ ւարվան աւրելակերւը, նիսւուկացը նոր չւիւի ÷ոխե Եւրաքսե Հանըմ»: Մաքրասեր Հայ մայրիկը դորդը թա÷ ւալու, մաքրելու Համար այն Փարիղի մի թաղամասից մյուսն է ւանում: Պաւմում է Եւրաքսե Հանըմը, ջանում ղրույցի մեջ առնել մելամաղձու երիւասարդին, Հուղվում, երµ լսում է, որ նա «քիչ մը ւկար է», ախ ու վախ անում, որ նրա մայրը Հեռու է, ւաւրասւակամություն է Հայւնում օդնել նրան: Հեւադա խոսքերի ու դործողությունների մեջ դրսնորվում են Եւրաքսեի µնավորության ուրիչ կողմեր' µարիությունը, ուրիչին օդնելու, ուրիչի ցավը խորաւես աւրելու ներքին մղումը: Նա անծանոթ երիւասարդի նկաւմամµ դրսնորում է մայրական անսաՀման դորով, իսկ երµ լսում է նրա ինքնասւանության լուրը, ողµում է ինչւես Հարաղաւ մայրը: «Ճչմարիւ ÷ոթորիկ մը ÷րցուց Հայ մայրիկը: Պիւի խենթնար, խելքին ւիւի ւար»: Եվ երµ ւանդոկաւեւը Հիչեցնում է, թե նրանք օւարներ են, Եւրաքսեն խորՀում է' «ի՞նչ, օւա՞ր, երµեք օւարներ չէին»: Պաւմվածքը, որ սկսվել էր թեթն Հումորով, ավարւվում է ծանր ւաւկերով: Պանդոկի առջն, ÷ողոցում ջղադրդիռ եւ ու առաջ է անում Եւրաքսեն' չիմանալով իր անելիքը: «ԱնՀասկանալի µաներ կը µացականչե... ձեռը կը ղարկե դլխին արադ ն µաղմաթիվ Հարվածներով: Շուրջն ալ կը նայի կարծես օդնություն Հայցելու ւես, µայց ոչ ոք օդնության չի Հասնիր անոր...»: Մեծ ն օւար քաղաքի օւար ÷ողոցում մենակ մնացած, օդնություն Հայցող Հայ կնոջը, ինչւես նան Հայ երիւասարդին' Նորայր կարաւեւյանին, որին կյանքը սւիւել էր ինքնասւան լինել, «ոչ ոք օդնության չի Հասնիր»: Սա նրանց երկիրը չէ, այսւեղ նրանք օւար են: Սա է նրանց ճակաւադիրը: Պաւմվածքից µխող այս մւորումները Հեղինակը թողնում է ընթերցողին, իսկ ինքը ավարւում է ւաւմվածքը' դիւուկ ընդՀանրացումով ամµողջացնելով Հայ մայրիկի կերւարը. «Անոր, ղոր ես կոչեցի Եւրաքսե Հանըմ, µայց դուն դիւես, ընթերցող, որ ւճեղ մը անուչ սիրւ է»: Պաւմվածքն ամµողջովին կառուցված է մի կերւար կերւելու

սկղµունքով: Բայց Հենց Հանուն այդ կերւարի Հարսւացման, ՇաՀնուրը չի մոռացել Հանդամանքները: ՀերոսուՀու (նան Հեղինակային) խոսքի մեջ, թեկուղ թռուցիկ ակնարկներով կերւավորվել է միջավայրը, ն ընթերցողը կարող է Հասկանալ, թե որւեղից ուր է ընկել Հայը, ինչ կորուսւներ է ունեցել, ինչ է սւառնում նրան: ՏոՀմիկ թե ւարադիր Հայ մարդու կյանքը, այդ կյանքի ներաչխարՀային անդրադարձումները, աւրելու ւենչն ու Հույսը, Հավաւը մարդու նկաւմամµ, կենսասիրությունն ու լավաւեսությունն են կաղմում ՇաՀնուրի ւաւմվածքների µովանդակությունը: (Այդւիսին են նան նրա ֆրանսերեն ւաւմվածքները, որոնք ամ÷ո÷վել են «Գիչերային ւեղա÷ոխություն» խորադրով ժողովածուում):

ՇԱՀՆՈՒՐի ՖՐԱՆՍԵՐԵՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

1939 թ. ֆրանսիական մամուլում ՇաՀնուրը լույս է ընծայում «Ամµողջ Թրաֆալկարը» արձակ սւեղծադործությունը, որ Հեղինակի Հիվանդանոցային ււավորություններն էին: Այն դրավում է ֆրանսիացի ընթերցողների ու քննադաւության ուչադրությունը, որն էլ թերնս, աղդակ է դառնում, որ չարունակի դրել ֆրանսերեն: «Ամµողջ Թրաֆալկարը» ամµողջացված, առանձին դրքով լույս է ւեսնում 1955 թ. «Գիչերային ÷ոխադրում» խորադրով, արժանանալով ֆրանսադիր այլաղդի դրողներին ւրվող «Ռիվարոլ» դրական մրցանակին: 1940-50-ական թթ. Արմեն Լյուµենը դրում է Հիմնականում չա÷ածո, լույս ընծայելով ֆրանսերեն µանասւեղծական մի քանի ժողովածուներ' «Ոչնչի որոնում» (1942), «Ծււյալ ճամ÷որդը» (1946), «Սուրµ Համµերություն» (1951), «Բարձր դարավանդներ» (1957), «Հուր ընդ Հրո» (1964): Վերջինս արժանանում է Ֆրանսիական Ակադեմիայի Բարւին Ժուֆրուա Ռենո µանասւեղծական մրցանակին: 1968 թ. լույս է ւեսնում ֆրանսերենով դրված µանասւեղծությունների Հաւընւիրը, դարձյալ «Հուր ընդ Հրո» խորադրով: Արմեն Լյուµենի ֆրանսերեն սւեղծադործությունը ւաւկանում է ֆրանսիական դրականությանը, ն ֆրանսիական քննադաւությունը Հենց այդ չա÷անիչներով էլ արժեքավորել է այն: Այսւես, Ժակ Բրենները Լյուµենին դնաՀաւել է որւես «ֆրանսիական արձակի վարւեւներից մեկը», իսկ «Հուր ընդ Հրո» ժողովածուն Համարել է «դրական նչանակալից մի երնույթ, այնւես, ինչւես ժամանակին

եղել են Գրոյի, Բորµիերի, Աւոլիների դրքերը...: կարելի է Համողված լինել, որ եթե Հիսուն ւարի Հեւո մարդիկ ղµաղվեն դրականությամµ, աւա Լյուµենի անունը կչողչողա վառ ÷այլով...»: Արձակադիր ու թաւերադիր Ժյուլ Սոււերվիլը Լյուµենի արձակի' «Գիչերային ÷ոխադրում» դրքի մասին ասել է, թե այնւեղ կան «ցանկացած անթոլոդիայում ղեւեղման արժանի դործեր»: «Նրանք, ովքեր կուսումնասիրեն ներկա դարի կեսերի ֆրանսիական ւոեղիան, այդ ւոեղիայի օջախում անւայման կՀանդիւեն օւարաղդի Արմեն Լյուµենին, որը ՀրաՀրում է այդ օջախի կրակը, որից ն լուսավորվում է նրա ժւիւը»,- դրել է Անրի Թոման: Այս, ն ուրիչ չաւ կարծիքներ Հասւաւում են, որ Արմեն Լյուµենը 50-60ական թթ. ֆրանսիական դրականության ճանաչված ու դնաՀաւված դեմքերից է: Թե՛ µանասւեղծություններում ն թե՛ արձակի մեջ Արմեն Լյուµենը ւաւկերում է Համամարդկային աւրումներ, մարդկային ւառաւանքներ, որոնք Հակադրում է կյանքի դեղեցկությանը, դրանով ավելի ընդդծելով կյանքի նկաւմամµ ւածած իր անսաՀման սերն ու կարուը: Ցավի ու դեղեցկության միասնական ղդացողությունը նրա µանասւեղծությունը լցնում է կյանքի µաµախով: Նրա µանասւեղծությունները, դրել է Ալեն Բոքսեն, «սւեղծվել են եթերային անուրջներից ու միաժամանակ ցավադին իրականությունից, ոչ միայն դյութանքից, ղե÷յուռից սոսա÷ող սաղարթներից, այլն ւառաւանքից, սւիներից, ուր արյունը դեռնս ւաք է»: Ամµողջ կյանքը ւառաւանքի մեջ անցկացրած դրողը դերի չի դառնում ցավին, չի Հուսալքվում, իրեն մենակ չի ղդում: «ԱչխարՀի մեջ առանձին չեմ, այլ առանձին եմ աչխարՀի Հեւ»,- դրում է µանասւեղծը ն իր առանձնության մեջ ղրույց է µացում µնության Հեւ' աչխարՀի ու մարդկանց մասին: իր մարդկային ւառաւանքների խորքում Արմեն Լյուµենը երµեմն էլ խառնում է իր' ւարադիր Հայի ւառաւանքը: Երµ ւարադիր ես օւար Շողի վրա, Որքան ավելի արթուն լինես, Այնքան ավելի ես քեղ ղդում ւարադիր:

Նկաւվել է, որ նույնիսկ «նրա ֆրանսերենի մեջ կա մի ուրիչ լեղվի Հիչաւակը», ն դա ավելի է ընդդծում Հեղինակի ինքնաւիւությունը:

--Ֆրանսիական դրականության մեջ այսւիսի Հաջողություններից Հեւո ՇաՀան ՇաՀնուրի վերադարձը Հայ դրականություն ւայմանավորված էր իր այն Համողումով, թե «Ս÷յուռքի դրադեւին դոյությունը կ'արդարանա այն չա÷ով, որ ան կը Հաջողի չւարµերվիլ ոդեկան Հայրենիքեն, այսինքն ինքն իրմե», որ ճչմարիւ Հայ դրողի, մւավորականի մեջ մչւաւես «կենդանի է Հայության խորունկ ղդացողությունը»: «Վերադարձի» ավեւիսը «Թերթիս կիրակնօրյա թիվը» խորադրով Հրաւարակախոսական Հին Հոդվածների ÷ոքրիկ ժողովածուն եղավ, որ ՇաՀնուրի Համակիրները 1958 թ. լույս ընծայեցին Բեյրութում: Այն մասնակի վերանայումով խմµադրել էր Հեղինակը: --ՇաՀնուրի 60-70-ական թթ. ււադրված Հայերեն ժողովածուները («Բաց ւոմար», «Աղաւն կոմիւաս ն Վաղը», «կրակը կողքիս»), Հիմնականում էսսեիսւական µնույթի են. Հուչադրություններ, դիմանկար-Հուչեր, խոՀեր Հայասւանի, Հայ ժողովրդի, դրականության, դրքերի մասին: Մասամµ դեղարվեսւական արձակ են սրանք, քանի որ ՇաՀնուր-արվեսւադեւի դրչի կնիքն են կրում իրենց վրա: Դարձյալ նույն արվեսւադեւ-ւաւմողն է, դարձյալ չաՀնուրյան ինքնաւիւ մւածողությունն ու ւաւկերավոր լեղուն: «Լյուքսեմւուրկի ւաՀաւանը», «Վարար ջուրեր», «Բոցը, միայն µոցը», «կարմիր ղենքերն ամառվան», «Առկախ կամուրջներ» դրություններն ընդՀոււ մուենում են ւաւմվածքի ժանրին: էսսեները, Հուչ-խոՀերը Թեոդիկի ն ՎաՀան Թեքեյանի մասին յուրօրինակ դիմանկարներ են: Պաւմելով իր Հիչողությունները քեռու' Թեոդիկի մասին' ՇաՀնուրը ոչ միայն Հասւաւում է նրա µացառիկ ւեղը մեր մչակույթի ւաւմության մեջ, այլն կերւավորում է նրա անձը: «Բաղմաչխաւ» Թեոդիկը ներկայանում է մեղ նան որւես «µաղմաչարչար», ւառաւած, անձնականը Հանուն Հասարակականի մոռացած, մեր մչակույթին անսաՀմանորեն նվիրված մի անՀաւ: Զնայած կյանքում կրած ծանր վչւերին (µանւը, աքսորի ւարիները, կնոջ մաՀը, մենակյացի կյանքը ւարµեր դաղթօջախներում), չնայած օրվա աւրուսւ Հայթայթելու դժվարություններին' Թեոդիկը ւարµեր քաղաքներում անընդմեջ Հրաւարակեց իր «Տարեցույցները», որոնք µացառիկ դեր խաղացին

մեր մչակույթի ւաւմության մեջ: Թեքեյանի մասին Հուչ-վերլուծության մեջ ՇաՀնուրը ներկայացնում է µանասւեղծին որւես «լուսաւիւ Համաղորը», «մեր քերթության ÷արոսներուն»: ԲացաՀայւում է այն մարդ-µանասւեղծի մեծ ւառաւանքը, որ ւեսավ «եղեռնն ու ս÷յուռքը»: Մեկ-երկու µնութադրություն, ն ընթերցողը ւեսնում է ւառաւած µանասւեղծի անցած ճանաւարՀը: «Գիչերադնաց ճամµորդն էր ան, անսւույդ արաՀեւին վրա: Ոսկեւառ անձնադիր մըն էր ան, թեն ւաւառուուն»,- ւաւկերավոր ձնով µնութադրում է նրան ՇաՀնուրը: Նա Հաւկաւես արժեքավորում է Թեքեյանի Հայրենասիրական ւոեղիան, Հայրենիքի ճակաւադրի չուրջ µանասւեղծի խոՀերը: Թեքեյանը «Հայը ներկայացուց առանց քմաՀաճության, այսինքն' µացառիկ ւայծառաւեսությամµ: իր Հայերդությունը µաց վերք մըն է, µայց նան դրավականը դողդոջուն ն Համառ Հավաւքի»: ՇաՀնուրը Թեքեյանի Հայերդությունից µխեցնում է այն եղրակացությունը, թե այն «կը վկայե, թե Հայը ւիւի Հասնի իր իդեալին...»: Այդ Համողումը ամրանում է օրեցօր, ԽորՀրդային Հայասւանի ամրաւնդման ու վերածաղկման Հեւ միասին: Ճիչւ է նկաւում ՇաՀնուրը, թե «Թեքեյան ÷արեցավ Հայասւանի օր ըսւ օրե ավելի ջերմեռանդ ոդիով» («Ոսկիե կչիռը», «Բաց ւոմար» դրքում): Վերջին դրքերում ՇաՀնուրը Հաճախ է չոչա÷ում նան Ս÷յուռքի ն ԽորՀրդային Հայասւանի Հոդեկան կաւի խնդիրը: Խնդիրը նոր չէր, ւասնամյակների վաղեմություն ուներ: «ՆաՀանջի» Հեղինակը չէր կարող չոդնորվել ԽորՀրդային Հայասւանի դաղա÷արով, դեռնս 20-ական թվականներից սկսած: Խոսելով կամսարականի մասին, ՇաՀնուրը նան իր մասին էր ասում. «կամսարական կը Հայւարարե, դրեթե սրµաղան կիրքով, իր խորունկ սերն ու Հավաւքը Հանդեւ ԽորՀրդային Հայասւանի: ի ւաւիվ թրքաՀայ դրադեւներուն, ւեւք է ըսել, որ կամսարական առանձին չէր իր դիրքին մեջ: Փարիղ աւասւանած մեր դրողները ընդունեցան կանուխեն, թե ռուսական օրենւասիոնը լավադույն ն կարելի միակ լուծումն էր Հայասւանի ւադնաւին...»: Մեկ ուրիչ առիթով ՇաՀնուրը դրում է. «Թեքեյան խորՀեցավ մեր µոլորի կողմե, երµ դրեց Համµավավոր քերթվածի մը մեջ. «Հավեւ աւրե, ով Հայրենիք, Հոդ չէ, թե մոռցվիմ ես, Հոդ չէ, թե վաղը չՀասկցվի իմ լեղուս, Հոդ չէ, թե երկս անւեսվի»: իսկաւես, ինչւես ՇաՀնուրն է մեկնաµանում, «սա խորունկ ն անխարդախ սեր է»: Այդ սերն է թելադրում ՇաՀնուրին' Հավաւալու

÷ոխադարձության, Հավաւալու, որ Հայրենիքն էլ նույն սիրով է լեցված ւարադիր Հայության նկաւմամµ ն սւասում է նրա ամµողջական ւունդարձին: «Երնանը ւիւի ձայն ւա ւարադիր Հայուն, Հոդնաւանջ Հայուն, Հուսաµեկ Հայուն: Թե ինչ ւիւի ըսե ան, Երնանը, չաւ որոչ չէ: Թերնս սա ւեսակ խոսք մը. - ինչ անձկությամµ, ի՛նչ անձկությամµ կը սւասեմ քեղ...»: ՇաՀնուրն էլ ունեցավ, ինչւես ինքն է µնութադրում, «Ս÷յուռքի դրադեւներուն Հոդեկան աւրումները: Աւրումներ, որ կը ւարուµերեին կիսաքաղց դաղթականի Հուսալքումեն մինչն խոր Հավաւքը դեւի աղդային վերածնունդ»: Տեսնելով ս÷յուռքաՀայ դարձած արնմւաՀայի վիճակը, ձուլման վւանդը ն մոլորյալ Հայերին, ՇաՀնուրը Հաճախ, չաւ խիսւ ւոնով իր Հոդվածներում ձաղկեց նրանց: «Ոչ ոք նախաւած չըլլար մեր աղդը, երµ կը դաւաւարւե մոլորյալ Հայորդիներ»,- միանդամայն ճիչւ արդարացնում է իրեն ՇաՀնուրը, թեն առանձին դեւքերում, առանձին դրողների դնաՀաւման Հարցում վիճելի են նրա մւորում-ւեսակեւները: կյանքի վերջին ւարիներին կրկին խորՀելով ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի մասին' ՇաՀնուրը ցավով է նչում այն իրողությունը, որ Հայը այնուամենայնիվ մնում է օւար ա÷երում: Ս÷յուռքը մնում է. «Մենք դաղթական ենք, դաղթական չըլլալով Հանդերձ: Մենք Ս÷յուռք ենք: Գաղթականը կը ներդաղթե, Ս÷յուռքը' ոչ: Հոս է մեր աղդային վերքը, որ կը կււա: Ս÷յուռքը կը Հւարւանա ԽորՀրդային Հայասւանով, անոր Հարաճուն վերելքով ն աւադայի ÷այլուն ակնկալություններով, µայց ն այնւես կմնա Հոն, ուր որ էր, այն ւարադային, երµ չի չվեր արնմոււք, միչւ ավելի Հեռուն, միչւ ավելի ցրիվ, ճամ÷ուն ընթացքին ասւիճանաµար նոսրանալով ն Հալելով: ԱՀա այս սանձարձակ ն Հակակչիռ նաՀանջին դեմ է որ կը ցցվի ւժդույն սւվերը Հայ դրադեւին» («Ընւանեկան նամականի», «կրակը կողքիս» դրքում): իսկ ի՞նչ է անում Հայ դրադեւը' «դրողը, մւավորականը, որուն մեջ կենդանի է Հայության խորունկ ղդայնությունը»: «Ս÷յուռքի դրադեւին դոյությունը կ'արդարանա այն չա÷ով, որ ան կը Հաջողի չւարµերվիլ ոդեկան Հայրենիքեն, այսինքն ինքն իրմե»,- դրում է ՇաՀնուրը: Եվ աւա դրադեւը ÷որձում է ղանդվածների մեջ կենդանի ւաՀել այդ ոդին, ասել Հավաւի, Հույսի կենդանարար, ÷րկարար խոսքը: Հայության ճակաւադրով ւադնաւող ն Հայության դոյաւնումին Հավաւացող ՇաՀնուր-դրողի այդ խոսքը ւարիներ չարունակ Հնչել

է ն այսօր էլ Հնչում է Ս÷յուռքի ամµողջ ւարածքում, քանի որ այն ՀամաՀունչ է նան այսօրվա նրա ւադնաւներին: կես դարից ավելի առաջ դրված «ՆաՀանջը» «ղանդվածի մը կորսւյան իրաւես ու µարձրադոռ աղաղակն էր, ն իµրն այդւիսին, թեն որոչակի ւարա÷ոխությամµ, սակայն մինչն այսօր էաւես կը ւաՀե իր Հնչեղության ուժդնությունը»,- դրել է «Շիրակ» ամսադիրը (Բեյրութ) 1983-ին, Թեքեյան մչակութային միության խոսքի մեջ: ՈրովՀեւն թեն ÷ոխվել են ժամանակները, µայց ուծացման վւանդի դեմ ւայքարը չարունակում է մնալ Ս÷յուռքի Հարցերի Հարցը: ՇաՀնուրը ընկալվում է «որւես ղդասւության Հրավեր, այլ ոչ ւարւվողականություն, որովՀեւն այսօր «ընդդարմությունը չէ, որ կը սւառնա մեր դոյաւնումին, այլ ընդՀանրական ղդասւության ւակասը»: ԱՀա թե ինչու «ՇաՀան ՇաՀնուր» նան այսօր, նան...»,- ընդՀանրացնում է «Շիրակը»: ՇաՀնուրի խոսքը ւարիներ չարունակ Հավաւ է ներչնչել, թե ընդդիմադիր Հոդին մեռած չէ իր մեջ, ն թե Հայն իր ճանաւարՀին աչխարՀի դեղեցկություններին ավելացնելու դեռ չաւ µան ունի: «Եվ այդ դեղեցկությունը չի կրնար չՀայւնվել, - Հասւաւել է ՇաՀնուրը: - Այն ւարղ իրողությունը, թե Հայը կրցել է դիմադրել դարերու խորւակիչ ճնչումին, ինքնին արդեն Հաղթանակ մըն է... Նոր Հաղթանակը ւիւի դա այսօր նս, քանի որ անցյալին մեջ ան մեղ չնորՀված է µաղմիցս...»: Եվ աչխարՀը «µան մը ւիւի չաՀի անկասկած, եթե Հայը արդյունավորե, անդամ մը նս, իր Հանճարին թաքուն ուժերը» («Աղաւն կոմիւաս»): Դեռնս 30-ական թվականներին ասված ն 1970-ին վերաՀրաւարակված այս խոսքերի Հասւաւումը այսօր մենք կարող ենք ցույց ւալ µաղում օրինակներով: ԱչխարՀի ու մեր ժողովրդի մչակույթին Հայ մարդը նոր դեղեցկություններ չաւ է ավելացրել: Դրանցից է նան ՇաՀնուրի սւեղծադործությունը, որ ս÷յուռքաՀայության դոյաւնման ւայքարին չաւ օդւակար ծառայություններից µացի, Համամարդկային, µարձր իդեալների' սիրո, Հավաւի, Հումանիղմի Հասւաւումն է: «Վսեմ է եղµայրը, վսեմ է ընկերը ... երµ անոնք չեն նչանակեր' «Եղիր եղµայրս, թէ չէ կ'սւանեմ քեղ...»: «կյանքն ալ, ըսի, Հրաչակերւ մըն է: Բայց ան վարե՛լ դիւենալ...»: Եվ միանդամայն իրավացի էր ՎաՀե-ՎաՀյանը, որ դեռ 1947-ին դրում էր. «ՇաՀնուր արժեքե ավելի µան մըն է Ս÷յուռքի մեր դրականության մեջ: Անիկա դւրոց մըն է...»: Եվ չնայած ւարիներով ւանջող ծանր Հիվանդությանը' Հավաւը ուղեկցեց նրան ընդմիչւ: «կա µան մը, որ կյանքիս կ'ուղեկցի ի

սկղµանե անւի: Բառ մըն է ան, վա՛ղը: Ներքին ձայն մըն է ան, որուն ւերը չեմ ես ն որը կըսե' վա՛ղը: ... Միչւ վա՛ղը ն այսքանը ընդմիչւ»: Այդ Հավաւով նա քննեց Հայ կյանքի ւաւմությունը: «Հայի ւաւմությունը ն մասնավորաµար վերջին Հարյուր ւարվան ւաւմությունը: Ան եղած է իմ Հեւաքրքրությանս ն մչւանորոդ լլկումիս առարկան»,- 1967-ին Հրաւարակած իր դրքույկում դրել է ՇաՀնուրը: Այդ Հավաւով նայեց նա Հայի ու մարդկության վաղվա օրվան, այդ Հավաւով քննեց Հայ կյանքի ն մչակույթի Հարցերը ու դրեց իր դեղարվեսւական էջերը (Հայերեն թե ֆրանսերեն)' իր դրականության մեջ սւեղծելով նոր օրերի Հայոց «ւաւկերաղարդ ւաւմությունը», ւաւկերեց իր' չաՀնուրյան ինքնաւիւ ոճով, դրականության մասին ունեցած իր այն ւաւկերացումով, որ µնորոչել էր դեռնս 1938-ին. «Գրականությունը մարդկային էակին µարձրադույն ն աղնվադույն անկեղծություններեն ն ւարկեչւություններեն մեկն է, թերնս դլխավորը, ան, որ Հրաչադեղ սլացք մըն է դեւի ճչմարիւը, ան, որ ÷առաՀեղ ն արյունլվա խոյանք մըն է դեւի µանը»:

ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ

(1902-1941)

Վաղդեն Շուչանյանը ս÷յուռքաՀայ դրողների այն սերնդից էր, որոնք ւեսել էին դարասկղµին արնմւաՀայությանը Հասած դաժան արՀավիրքները' կուորած ու աքսոր, Հարաղաւների ու ղանդվածների ւառաւանքն ու մաՀը, որµացել էին, ւարել կյանքի ծանր Հարվածները: ԱչխարՀի ւարµեր վայրեր նեւված այս սերունդը դրականության մեջ ասաց իր խոսքը, ն այդ խոսքը աղդեցիկ էր ոչ միայն այն ւաւճառով, որ չաղախված էր անձնական ւառաւանքով, Հնչում էր սրւի խորքից, այլն նրա Համար, որ ընդՀանրացված էր կյանքի ճչմարւությամµ, Հենվում էր ժողովրդի ւաւմության, նրա ներկայի անողոք ÷ասւերի վրա ն ձդւում ուներ ւեսնելու ս÷յուռքաՀայի աւադան, որ անորոչ լինելով' ավելի քան որոչ էր, այսինքն' անՀույս ն ւադնաւալի: կՅԱՆԲԸ Վաղդեն Շուչանյանը ծնվել է Թուրքիայի ւիրաւեւության ւակ դւնվող Արնելյան Թրակիայի Ռոդոսթո դյուղաքաղաքում, 1902 թ. ÷եւրվարի 3-ին: Հայրը կրթված անձնավորություն էր, իրավադեւ, սակայն ղµաղվում էր ւաւենական Հողերի' կալվածքների մչակությամµ, ն ընւանիքը նյութաւես աւաՀովված էր: Սակայն սկսվում է 1915-ի Մեծ աղեւը, ն 12-ամյա Վաղդենը, որ նոր էր ավարւել նախակրթարանը, ընւանիքի Հեւ µռնում է աքսորի երկար ու ձիդ ճանաւարՀը' քչվելով քաղաքից քաղաք, մինչն արաµական անաւաւներ' ճանաւարՀին կորցնելով µոլոր Հարաղաւներին: Հեւադայում Շուչանյանը այդ օրերի Վաղդենին' իրեն, Հիչում է որւես «ւղա մը, որ 12 ւարեկանին' թչնամի, օւար ու դավաճան քաղաքի մը մեջ, արնածադի մը արթնցած է մինակ, առանց Հոր, մոր, քրոջ ու եղµոր' ւղւիկ ու ÷խրուն ձմռան ցուրւ Հողին վրա ինկած ւարադիր թռչնակի մը ւես: Սրւեն ղարնված' անմեղ վարժունակ, ցեխին մեջ ինկած վիրավոր ծաղիկ...»:

Որµացած ւաւանին դոյությունը ւաՀւանելու Համար արաµական քաղաքներում ու դյուղերում, կիլիկիայի ւարµեր վայրերում կաւարում է ամեն ւեսակի աչխաւանք (երկաթադործի աչակերւ, Հուաղ, քար ջարդող, µեռնակիր, սայլաւան): Ծանր, դաժան մանկություն ու ւաւանեկություն է µաժին Հասնում նրան: «Այն ւարիներին,- Հիչում է նա Հեւադայում,- երµ ուրիչներ ÷ա÷ուկ ու ւաք անկողիններու մեջ, մանկական դդվանքով կը մեծնային, սալաՀաւակներու ւիղմը ու սանձարձակ ւաւանության վւանդը ճանչցա: կը մեծնայի ÷ողոցի ուրիչ ւղոց Հեւ ն մեր լավադույն ընկերները µորու ու անոթի չներն էին: Գուցե ոմանց թվի, որ լոկ µառեր են ասոնք, µայց արնելքի դռիՀներն ու քարերը կրնան լեղու ելլել' ւաւմելու Համար' մեր չրջիկ ու ւարաւարՀակ մանկությունը»: Պաւերաղմի ավարւից Հեւո նա վերադառնում է ծննդավայր, µայց Հարաղաւների µացակայությունը չաւ էր ճնչիչ, ն մի քանի ամիս Հեւո նա դնում է Պոլիս, աւա Արմաչ' դառնալով երկրադործական ուսումնարանի աչակերւ: 1920 թ. ուսումնարանը ւեղա÷ոխվում է Արնելյան Հայասւան (Նոր Բայաղեւ), մի որոչ ժամանակ անց խորՀրդային իչխանություն Հասւաւվելու ւաւճառով կրկին Հեւ է ւարվում: Այդ ընթացքում Շուչանյանը լինում է Երնանում, Ղարաքիլիսայում ն Թիֆլիս-Բաթումով կրկին Պոլիս է Հասնում: (Այս թա÷առումների ւաւմությունը Հեւո նա ւաւկերեց իր առաջին' «Սիրո ն արկածի ւղաքը» վեւում): Նոր թա÷առումները նրան ւանում են Նյու Յորք, աւա նորից իղմիր ու Պոլիս, իսկ 1922 թ. վերջնականաւես Հասւաւվում է Ֆրանսիայում: Հեւադա ւարիներին, որ իր µնութադրությամµ «մնայուն ղրկանքներու» ւարիներ էին, ւարµեր դործարաններում µանվորական աչխաւանքով Հոդալով աւրուսւը, Շուչանյանը Հասցնում է նան ավարւել երկրադործական ու կաթնային դործի ուսումնարանն ու µարձրադույն դւրոցը, մասնակցում է ֆրանսաՀայ դրական կյանքին, «Մենք» Հանդեսի աչխաւանքներին: Յոթ ւարի աչխաւելով դավառներում' 1940 թ. նա կրկին Հասւաւվում է Փարիղում: Սակայն անցած կյանքի դժվարին ւարիները քայքայել էին առողջությունը, ն 1941 թ. Հունիսի 2-ին Շուչանյանը մաՀանում է: Նա չունեցավ անդամ իր դերեղմանը, նրան թաղեցին Հասարակաց ընդՀանուր դերեղմանա÷ոսում:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շուչանյանը դրական ասւարեղ է իջել 1920-ական թթ. սկղµին' µանասւեղծություններով, որոնք լույս են ւեսել մամուլում: Աւա անցել է արձակի, միաժամանակ, երµեմն-երµեմն դրելով նան µանասւեղծություններ, որոնք թվով չաւ չեն, ն մի ւոեմ «Երկիր Հիչաւակաց» խորադրով, 1927 թ.: Առաջին արձակ սւեղծադործությունը' «Սիրո ն արկածի ւղաքը» ինքնակենսադրական վեւը, լույս է ւեսել 1925 թ.: կյանքի Հեւադա ւասնՀինդ ւարիներին Շուչանյանը դրել է µաղմաթիվ վեւեր, էսսեներ, խոՀեր, օրադրություններ, որոնց մի մասը ււադրվել են իր կենդանության ժամանակ (դլխավորաւես մամուլում), մի մասը' Հեւադայում, իսկ չաւ դործեր մինչն այժմ մնում են անւիւ: Շուչանյանի արձակի էջերից են' «Գարնանային», «Ամրան դիչերներ», «0րերը դեղեցիկ չեն», «Ճերմակ Վարսենիկ», «Մթին ւաւանություն», «Խառնիխուռն», «Ներքին դաչւանկար», «Բրոնիկոն քնարական», «Ալեկոծ ւարիներ», «Տենդեր», «Առաջին սեր», «Սիրո ն մեղքի ւարւեղ» ն այլ դործեր: ՊՈԵԶիԱՆ

իր µանասւեղծությունների մեջ Շուչանյանը µերում էր ւաւերաղմից Հեւո կյանքում իրենց ւեղը դեռ չդւած ւարադիր Հայ երիւասարդությանը Համակած ՀուսաՀաւության, թախիծի ւրամադրությունները, ն ելքը դւնում էր µնությանը, սիրուն, կնոջը նվիրումի մեջ: իր իսկ կյանքի ււավորություններից ծնված խոՀեր են այս µանասւեղծությունները, որոնք իր խոսւովանությամµ` սովորովի չեն, այլ ծնվել են µնական ւաՀանջով, ինչւես µնության մեջ ամեն արարած, անդամ µուսական աչխարՀը: Կը µարձրանան ավիչներ - ուղեչ-ուղեչ µունն ի վեր Երկնասլաց ծառերու՝ ւիրկ մղումով մը ներքին,Այծյամին ո'չ ոք ըսավ քաղցր սարսուռը կյանքին Ու թափառեկ Շովերուն ոչ ոք ուղղեց Շրավեր:

Այդւես, ոչ ոք չի սովորեցրել «ծիծառին µույն Հյուսել, կանաչներուն µռնկիլ, ÷ոռուսային մեղմ չողալ»,

Առվակներուն խոխոջել, արծվին ճախրել անարդել, Ու ոչ ոք ինձ սորվեցուց այս չնչին ւաղը երդել:

Եվ այդւես` Հոդու ւաՀանջով նա երդում է իր ւխուր օրերի մեղեդին ու երաղող օրերի µաղձանքը, իր երաղ սերը, իր Հավաւն ու մաքառման ներքին ձդւումը: Այդ µանասւեղծությունների մեջ, որ թվով չաւ չեն («Անակնկալ դարուն», «Համակերւություն», «Հրավեր», «Ընդունելություն» ն այլն), Շուչանյանն սւեղծեց իր Հոդու միայն որոչ ւաՀերի, µնության ղդացողությունների առանձին ւաւկերներ, սակայն չկարողացավ ամµողջանալ, նոր խոսք ասել, մանավանդ որ, թողնելով ւոեղիան, նա չոււով ամµողջովին նվիրվեց արձակին: Բանասւեղծ Շուչանյանը սակայն Հաջողության Հասավ 1927 թ. դրած ւոեմում, որ, ցավոք, լույս ւեսավ չաւ ւարիներ անց` 1966-ին Երնանում լույս ւեսած ժողովածուի մեջ: «Երկիր Հիչաւակաց» ւոեմը ասես յուրօրինակ խւացումն է Շուչանյանի ամµողջ սւեղծադործության. ներառում է քնարական Հերոսի կյանքի այն վիճակները, որ ւաւկերված են նան Հեղինակի ուրիչ դործերում: Թեմաները, սնեռումները, մարդիկ, µնաչխարՀը, որ ւաւկերում էր ու ւիւի ւաւկերեր Շուչանյանն իր արձակում, կերւավորվել են «Երկիր Հիչաւակաց»-ում: Պոեմը, որի քնարական Հերոսը ինքը Հեղինակն է, սւեղծվել է որոչակի կենսադրական Հիմքի վրա: Երիւասարդ մւավորական Հերոսը (խոսում է առաջին դեմքով) եվրուական մեծ քաղաքի իր ÷ոքրիկ խցում Հիչում է իր կյանքի անցած ճանաւարՀը ու խորՀում ներկայի մասին: Բնարական մենախոսության ձնի մեջ կերւավորվում է Հերոսը' ւառաւանքների միջով անցած մի Հայ երիւասարդ' ինքը Շուչանյանը: Պոեմի երեք դլուխների մեջ, որոնք անվանել է ւասւառներ (ասել է' ւաւկեր-կւավ), Շուչանյանը ներկայացնում է երեք միջավայր' Հայրենի դյուղը' մինչն եղեռնը, աքսորի ճամ÷աները ն վերադարձը ավերված դյուղ' ւաւերաղմից Հեւո: Այս երեք միջավայրերի Հեւ կերւավորվում է նան չորրորդը, որ եվրուական մեծ քաղաքն է, որի ւանդոկներից մեկի ÷ոքրիկ սենյակում աւրում է մի լքված Հոդի' իր անցած Հուչերի Հեւ: Առաջին երեք միջավայրերը ւաւկերվում են որւես Հուչ, որ վերաւրում է Հիչաւակների µեռան ւակ կքած Հերոսը: Զորրորդ միջավայրը µնութադրվում է Հերոսի Հոդեկան վիճակի ւաւկերով ու առանձին µառերի մեջ: «Արնմւյան ընդարձակ, մեքենական, անդեմ ու ւրւում քաղաք» ւողը արդեն µնութադրում է այդ միջավայրը ն Հուչում, թե այնւեղ ինչքան մենակ ու լքված ւիւի

ղդա իրեն արնելքցի երիւասարդը: Մխիթարանքը մի չիչ դինին է ն մանկության ու Հարաղաւների Հուչը: Հերոսը Հասկանում է իր ներկա վիճակը ն վերՀիչելով իր դյուղի մարդկանց, Հարաղաւների µնական կյանքը, խորՀում է, որ ամեն ժողովուրդ, ինչւես ամեն ծառ, ւիւի արմաւ արձակի ու ղորանա իր Հողում: Պիւի ըլլայի µարձրաՇասակ, առնական ու դեղջուկ՝ մեր դյուղաքաղաքին մեջ: Հիմա Շոս, ո՞վ եմ ես, ըսեք, այս խառնակ ու դեչ քաղաքին մեջ ո՞վ եմ ես:

Հեւադա էջերում իր ւաւմությունների, խոսւովանությունների, Հայւարարությունների մեջ Հսւակորեն կերւավորվում է Հերոսը, ն ընթերցողը կարող է ասել, թե ով է նա: Նա ւարադիր ժողովրդի այն µեկորներից մեկն է, որը ÷րկվեց եղեռնից ւաւաՀականորեն: Նա մի ժամանակ ուներ երջանիկ մանկություն' ծնողական դորովանքով, Հայրենի դաչւ ու այդիների µույրերով լեցուն, ընկերների սիրով, դւրոցական ւարիների Հեւաքրքրություններով Հարուսւ ու անմոռաց օրեր: Բայց ւաւանու երաղները դաժանորեն ընդՀաւվեցին, աքսորի երկար ու ձիդ ճանաւարՀին նա ւեսավ սով, Հիվանդություն, մաՀեր, մաՀե՛ր: Հոդեկան ի՛նչ ւառաւանքներ կարող է ունենալ ծնողների, քրոջ, եղµոր մաՀվանն ականաւես ւասներկուամյա ւղան: իր ամµողջ կյանքում նա ւիւի կքված մնա այդ վչւի µեռան ւակ ու դեռ մի ամµողջ Հայրենի երկրի Հիչաւակների ծանրության: Չորս մեռել ուսերուս վրա, ուսերուս վրա երկիր մը Շիչաւակաց, Մեկն եմ, որ իր մեռելներուն Շիչաւակը ամեն արյան µաµախումի Գեչ ցավի ւես կղդա:

«Սրւեն ղարնված անմեղ վարուժնակը» մեր կորուսւների մեծ վիչւը երµեք չի կարող մեղմել իր անձի ÷րկությամµ, կամ կյանքի µերած ÷ոքրիկ ուրախությամµ: Ակռաներուս ւակ վիչւս դառնաՇամ Է, Ուրախությունս ավաղաՇաւիկի ւես՝ կարծր ու անµեկանելի:

Եվ իր նոր µնակության վայրում իրեն ղդում է որւես վիրավոր մրրկաՀավ, որ ընկնում է ծովի մութ ջրերի վրա: Ես մեկն եմ, որ կիյնա վիրավոր մրրկաՇավի մը ւես, Կարմիր ու մեղավոր ծովի մը մութ ջուրերուն մեջ...

Ծովը, որ աչխարՀն է, կարմիր է մեր արյունից ու մեղավոր' մեր ողµերդության' ջարդի ու աքսորի Համար: Բայց վչւերի µեռան ւակ կքած, Հուսալքված, անարդարության, ցեղասւանության դեմ ղայրույթով լցված երիւասարդը, ղարմանալիորեն, մարդկանց ն աչխարՀի նկաւմամµ Համակված է սիրո ղդացումով' Համողված լինելով, թե մարդու նկաւմամµ սերն է կյանքի առաջմղիչը: Ու ես ղանոնք սիրեցի,- դուք մի նայիք դառնությանս ու դանդաւի µառերուս,Մեծ ն կորսւաµեր սիրով մը: Ի՛նչ փույթ, թե Շացիս խառնեցին ավաղ, արյանս՝ թույն, դիւեմ՝ Որ այս Շողին վրա կ'արժե ւառաւիլ Նույնիսկ միակ արարած մը կարենալ սիրելու Շամար:

Զնայած կյանքի µոլոր Հարվածներին, մարդկանցից սւացած դառնություններին, նա Համառորեն ւաՀել է Հավաւը մարդկանց նկաւմամµ, որոնց Հոդիներում դեռ չի խաթարվել նախնական, µնական դեղեցկությունը: Կը Շավաւամ դեռ Շամառությամµ Մարդոց Շոդիին Շիմնական, սկղµնական ու իրական դեղեցկության:

Եվ եթե նա խսւորեն է խոսում մարդկային Հոռի կրքերի մասին, դա ւայմանավորված է Հենց այդ սիրով ու Հավաւով: իր Համողումը, որ դարձել է իր էությունը, այն է, թե «կռվելը մարդոց ւկարության դեմ, կրքով, ղանոնք սիրել ըսել է»: իր այդ էությունը, իր այդ կրքու սերն է, որ կյանքի դաժան ճանաւարՀներին օդնել է նրան' դիմադրել ճակաւադրի Հարվածներին: Աղդային ւառաւանքի ղդացողությունը նրան ղարմանալիորեն մղում է Համամարդկային ւառաւանքների ընկալման, յուրայինների նկաւմամµ սերը վերաճում է ընդՀանրաւես մարդու նկաւմամµ սիրո: Հերոսը անկեղծորեն դիմում է µոլորին' Հավասւելով իր սերը:

Մարդիկ, մարդիկ, µոլոր երկիրներու աչխաւավորներ, Սն, դեղին թե սւիւակ, ի՛նչ փույթ ձեր մորթին դույնը... Հակառակ µոլոր Շարվածներուս, վերքերուս Դեռ կը սիրեմ ձեղ Մեծ ու կորսւաµեր սիրով մը:

Ե'վ այս ւոեմում, ն' ուրիչ դործերում µացորոչ է Շուչանյանի այլասիրությունը, µոլոր աղդերի աչխաւավոր մարդկանց նկաւմամµ սերը ն եղµայրական ղդացումը: Բացառելի չէ, որ երիւասարդ Շուչանյանը աղդակ էր սւանում նան Զարենցի Հեղա÷ոխական ւոեմներից, ռադիուոեմներից, «Ամենաւոեմի» մեջ µանասւեղծի` ամµողջ մարդկության աւադայի մասին մւաՀոդվածության, այլասիրության դրսնորումներից, Հենց Հեղա÷ոխության նկաւմամµ ունեցած վերաµերմունքից, «Հեռո՛ւ-մուիկ ընկերներին», «ՀանքաՀորերում, դործարաններում... µոլոր վայրերում, µոլոր կողմերում» դւնվող իր «µյուր եղµայրներին» Հղած սրւաµուխ ողջույններից: Հիչենք, որ դրական մոււքի առաջին ւարիներին, 20-ամյա Շուչանյանը կաՀիրեի Հայ մամուլում («Նոր չարժում», 1923, 15 սեււեմµերի)» ււադրում է Զարենցի մասին մի Հոդված, որի մեջ նրա նկաւմամµ իր Հիացումն ու Համակրությունն է արւաՀայւում: Նա Զարենցին Համարում է «կյանքով լեցուն, ուժով լեցուն µանասւեղծ», դւնում է, որ նրա երդը «ունի վայրենի դեղեցկություն մը, անօրինակ մւերմություն ն անկեղծություն ու մանավանդ ունի չարժում ն Հավաւք», որ նրա «դրականությունը ձդւումնավոր է. ան կյանքը երդած է ն երդած է կյանքի Համար»: «Զարենցի Հոդին լայն է ու ւիեղերքը ընդդրկող,-դրում է նա,-իր երդերուն չարժիչ աղդակը` այլասիրությունը, մարդկայնությունն է»: Խառնվածքով Զարենցին նման Շուչանյանը նույնւես «ձդւումնավոր» է: Շուչանյանի Հոդվածից ակնառու է Հեղա÷ոխության նկաւմամµ Համակիր վերաµերմունքը, նրան ոդնորում են Զարենցի անդամ Հրաւարակախոսաչունչ ւողերը µանվորական դասի ուժի, միասնության ու Հեղա÷ոխական ւայքարի մասին: Շուչանյանի այս ւոեմի քնարական Հերոսը, որ ինքն է, ասում է. Կը մւածեմ Շեղափոխության մասին, որ արյան ալիքներուն մեջ Պիւի քչե ւանի այս իրավակարդը, µանվորներ ու դյուղացիներ Պիւի ւիրեն այս երկնակարկառ չենքերուն...

Նկաւելի է, որ նա դիմում է աչխաւավոր մարդկանց, նրանց նկաւմամµ է իր սերն ու թուլությունը: Այդւես է, որովՀեւն ինքն էլ մի աչխաւավոր է, ն «µաղմաւեսակ աչխաւանքներու» կաւարումը իրեն µերել է այն Համողման, թե չկա մեկ ուրիչ «ավելի դեղեցիկ», ավելի «քաղցր» µառ, քան «Աչխաւանքը»: Աղաւ աչխաւանքը, որ µարիք է սւեղծում, նրա կարծիքով նման է արարչադործության' արժանի Հիացմունքի ու ÷առաµանության: Աղաւ աչխաւանքը խնդություն ու Հրճվանք է µերում աչխաւավորին: Ուսւի ն «Մարդը ւարւավոր է աչխաւել ու կրել աչխաւանքը իչխանորեն, Հւարւությամµ ու դիւակից ուրախությամµ»: Հերոսը «մարդոց ւկարության դեմ» իր կռիվը ւաւրասւ է չարունակել, Հասնելով ուրիչ մի կռվի դիւակցության, «աչխաւավոր մարդոց վերջնական աղաւադրության» կռվին' ընդՀոււ մինչն արյունը չխնայելու ասւիճանը, խորՀելով անդամ Հեղա÷ոխության մասին, որ «ւիւի քչե ւանի այս իրավակարդը»: Պոեմի Հերոսի այս µոլոր խոՀերը ծավալվում են Շուչանյանի արձակ սւեղծադործություններում: ԱՐՁԱկԸ

Շուչանյան-դրողը չաւ µան ուներ ւաւմելու ընթերցողին: Եվ նա դրեց ծննդավայրի դեղեցիկ µնության, մանկության չքեղ երաղների, Հարաղաւների ողµերդական կործանման մասին' µաղում էջերում կենդանացնելով մի «երկիր Հիչաւակաց», դրեց «անաւաւի» սերնդի ւաւմությունը' Հեւնելով նրա դեդերումներին' աքսորի ւաժանելի ճանաւարՀներին, Ս÷յուռքի անծայրածիր ւարածքի վրա' մենակ ու անօդնական, կյանքի դաժան կռիվների մեջ: իր դրվածքներում Շուչանյանն առաջին Հերթին կերւեց իր կերւարը: Գրեց իր կյանքի վեւը: «կյանքս ինքը վեւ մըն է»,- Հասւաւում է Հեղինակը: Շուչանյանն իր արձակում կյանքը ւաւկերում է երկու կերւ, մեկ' Հեւնելով դասական վիւադրությանը' երրորդ դեմքով ւաւմում է իր Հերոսների մասին, դեւքերի դործողությունների մեջ կերւավորում նրանց, մեկ' առաջին դեմքով ւաւմում է իր կյանքի ւաւմությունը, ււավորությունները, իրական դեւքերի վերլուծությամµ' խորՀում կյանքի մասին: Այդւիսի դործերում, որոնք դերակչռում են նրա արձակում, Շուչանյանը կերւավորում է նախ իրեն, աւա միայն չրջաւաւը: Այդ դործերով Շուչանյանը ս÷յուռքաՀայ դրակա222

նության մեջ µերում էր նոր կերւար' ս÷յուռքաՀայ երիւասարդ մւավորականի կերւարը, ծննդավայրից քչված, աքսորի սարսա÷ները ւեսած, օւար ա÷եր չւրւված երիւասարդ, µայց անՀուն ւառաւանքներից արադորեն Հասունացած մւավորականի կերւարը: Այդ նոր Հերոսը, որ µերում է Շուչանյանը, աւրում է Հոդեկան ծանր դրամա: 0ւար, մեծ քաղաքի µաղմությունների մեջ, աղքաւ ու մենակ, նա ւառաւում է կորցրած Հայրենի ւան ու մեռած Հարաղաւների կարուից ն միննույն ժամանակ ÷որձում Հարմարվել նոր միջավայրին: «կը կարուիմ դդվական ու ւղու µառերու ու ձեռքի մը (մայրիկին), որ Հանդչի դլխուս վրա ու երջանկացնե ղիս: Սիրւս կը խոնարՀի (ՀուսաՀաւ մանուկ) ու չրթներուս կ'այցելեն աղաչանքի Համեսւ ու ջերմ µառեր, որ կը Հեղեն ղիս: Բանամ µաղուկներս ու դամ քեղի, Հայրենի ւուն»: Գիւակցությունը թելադրում է նրան, որ նոր միջավայրին Հարմարվելով է միայն Հնարավոր «Հաղթել կյանքին ու ճակաւադրին», մինչդեռ սիրւը ձդում է Հեւ, դեւի աղդային ինքնությունը, դեւի երկիրը: Ճիչւ է, այլնս չկար այդ երկիրը, սակայն այն կար նրա սրւում, էության մեջ որւես վառ Հիչաւակ, «Հիչաւակների երկիր», ինչւես µնութադրել էր Շուչանյանը իր ւոեմը: Հիչաւակների երկիրը, ծննդավայրը Հերոսի Հիչողության մեջ ավելի ւաք էր ու այրող, ավելի չոչա÷ելի ու ւեսանելի, քան իրականը: Շուչանյանի այս Հերոսի դրաման ծնվում է Հենց այդ ւաւճառով: Երկու միջավայրերի' Հիչաւակների ն իրականի միջն, ասես անորոչ ւարածության մեջ, նա ւառաւում է, ÷ոթորկվում, ընդվղում աչխարՀի անարդարության դեմ: Շուչանյանի այդ Հերոսը իր µարձրաձայն խոՀերի մեջ կերւավորվում է որւես մեծ ու խորունկ ներաչխարՀ, դժվար ու դաժան կենսադրություն ունեցող անՀաւ, որ անընդՀաւ որոնում է իր ւեղը կյանքում, ելք է որոնում դուրս դալու իրեն Համակած մղձավանջից ն այդ ելքը դւնում է Հասարակության ւառաւած դասի' աչխաւավոր ղանդվածների նկաւմամµ սիրո ու նրանց աղաւության Համար ւայքարի նվիրումի մեջ: Այդ Հերոսը, իր ղարդացման մեջ Հասնում է դասակարդային ւայքարի դաղա÷արին' ւաւրասւ կռիվ մղելու ճնչող դասակարդի ու քաղքենիության դեմ, կանդնելով չորրորդ դասակարդի' «վարի խավի մարդոց» չարքերում, ւաւրասւ նվիրվելու, ղոՀաµերվելու «µոլոր ժողովուրդներու, µոլոր ւառաւողներու վերջնական աղաւության Համար»: Շուչանյանի այս Հերոսը, եթե անդամ ամµողջովին ւաւրասւ է իրեն նվիրել µոլոր ժողովուրդների ւայքարին, սիրում է µոլոր

մարդկանց' «սն, դեղին թե սւիւակ, ինչ ÷ույթ մորթին դույնը», այնուամենայնիվ նա Հայ է:

Հայը Շուչանյանի արձակում Հայը Շուչանյանի Հերոսի (որ ինքն է) էությունն է: Հա՞յ ես դեռ' Հարցին նա ւաւասխանում է. «Այո՛, Հարյուր ն Հինդ ւոկոս, մարմինիս µոլոր մասերով, արյունովս ն ւառաւանքներովս: Ու ավելի երµ երջանիկ եմ»: Այդ Հերոսը իր ցեղին µնորոչ ւառաւանքները ՀաղթաՀարելու ընդունակությամµ օժւված Հայն է, «µարձունքներու ձդւող», աւադային Հավաւացող Հայը, Հայրենիքը մչւաւես սրւի խորքերում ւաՀած, Հայացքը «մեծ ու լուսակւուր Մասիսին» Հառած Հայը, որ ւաչւամունքի Հասնող սիրով սիրելով իր Հայրենիքը, սթա÷ է իր Հայրենաւաչւության մեջ, դիւե, որ «ուրիչ ժողովուրդներ ուրիչ լեռներ ունեն' նույնքան լուսակւուր, նույնքան Հաղարամյա, նույնքան Հավիւենական», իրենը Մասիսն է' առանց Հակադրության: Ուրիչներն ունեն իրենց լեղուն, որ նույնքան դեղեցիկ է ու µարեՀնչյուն, իսկ իրենը «վաղեմի ու մադաղաթի ւես թանկադին Հայերենն» է: Մայրենի լեղվի ւաչւամունք ունի Շուչանյանը: Գրողի լեղուն դրա Համողիչ վկայությունն է: Վկայություն է նան իր խոսւովանությունը: «Հայո՛ց լեղու, որքա՛ն կը սիրեմ քեղ: Ոչ մեկ աղջիկ երկրի վրա կրնա ւարծենալ, թե այդքան խանդաղաւանք, այդքան դորով, այդքան աղաւաւանք սւացած է ինձմե: Հավաւարմությունը, որ կը ղդամ քեղի Հանդեւ' ավելի ղորավոր է, քան մեր այս եղկելի կյանքը: կուղեի սորվիլ մինչն վերջին վայրկյանը, քու Հեւին չեչւերդ ու քու Հեւին µառերդ: Բու ներքին երաժչւությունդ ու քու դծած ճամ÷ադ' ւաւմության մեջ: Դուն, որ մեր աղոթքն ես ու մեր Հաճույքը,- Հայո՛ց լեղու, կը սիրեմ քեղ»: Աղոթքի, խոսւովանության այս սրւաµուխ ւողերի Հասւաւումը դւնում ենք նրա ամµողջ արձակում, ուր Հայրենիքի, Հայ ժողովրդի մասին մւորումները Հաճախադեւ են ն մչւաւես Համակված կրքով, Հուղումով, մեծ սիրով: իրավացի է Պողոս Սնաւյանը, երµ Հայւնում է իր Հիացումը. «Անղուդական է Շուչանյան, երµ կը խոսի մանավանդ Հայասւանի ն

անոր Հրաչա÷առ խորՀուրդին մասին... երµ կը քնարերդե Հայոց լեղուն ու սերը ժողովուրդին Հանդեւ»: Ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրով խորաւես մւաՀոդված' Շուչանյանը իր չաւ դործերում, Հրաւարակախոսական Հոդվածներում, Հաճախ µուռն վեճերով, ւաչււանում էր Հայասւանում Հայության ՀամաՀավաքի դաղա÷արը, որւես ձուլումից ÷րկության միակ ւայման: «Խորունկ Համողումով կ'ողջունենք ներդաղթի աղդանչանը ն կը Հավաւանք, թե Հառաջիկա ամիսներուն ւիւի ըլլա ղանդվածային ու ւարերային,- Հայւարարում է Շուչանյանը' ւաւրասւ առաջինների Հեւ Հայրենադարձվել Հայասւան,- ու ես մեկն եմ անոնցմե, որ ավելի քան ւաւրասւ են երկրի մեջ որնէ Համեսւ աչխաւանքի լծվիլ»: Նա մի չարք դիմումներ է Հղում Հայասւանի ղեկավարներին' ւեղա÷ոխվելու Համար: Շուչանյանը խորՀուրդ է ւալիս մարդկանց' վեր կանդնել մանր ու մեծ վեճերից, «եղµայրական ձեռք մեկնել երկրի ժողովուրդին ն Հեւնաµար անոր կառավարության», «խորին Հավաւով մը ÷արիլ մեր երկրի վերաչինության դաղա÷արին»: Շուչանյանը դւնում էր, թե ոչինչ ն ոչ ոք չւիւի խանդարի ներդաղթին, քանի որ, ինչւես ավելի ուչ Զարենցը µանաձնեց' Հայ ժողովրդի միակ ÷րկությունը իր Հավաքական ուժի մեջ է: «Հնչած է այլնս ժամը' Հեղա÷ոխական միություն մեր վերանորոդ երկրին չուրջ,- դրում էր Շուչանյանը:- Ո՛չ մեկ դառնություն, ո՛չ մեկ քեն, ո՛չ մեկ վերաւաՀություն ու ո՛չ մեկ առարկություն ւեւք է որ ղեղչեն մեր խորունկ Հավաւարմությունը... Աչխաւավոր ժողովուրդ, դոռալով µարձրացուր ձայնդ ու ւաՀանջե չոււա÷ույթ վերադարձդ: Ոչ ոք իրավունք ունի խա÷անելու ճամ÷ադ: Ընթացիկ ու ւարադայական µոլոր Հոդսերեն վեր' կաւարե ւաւմության այս Հրամանը,Հեղա÷ոխական միություն երկրիդ չուրջ ու վերադարձ»: Շուչանյանը այս Համողմանն էր Հասել կյանքի ÷որձով, Հասկացել էր, որ օւար ա÷երում ս÷յուռքաՀայությանը սւառնում է «Համր մաՀ ու դանդաղ կորուսւ», որ «ւանդխւությունը նվասւություն է», ն սե÷ական երկրի, Հողի վրա միայն կարելի է աւրել «սւեղծադործական կյանքով»: իր երկրի, իր Հողի ու լեղվի նկաւմամµ Շուչանյանի վերաµերմունքը ավելին է, քան դիւակցական մղումը: Այն նան իղձ է, կարուադին µաղձանք, Հոդեկան մղում: Նա երաղում է այն օրը, երµ կքայլի Երնանի ÷ողոցներով, կւեսնի մանուկների, որ «կը մեծնան մեր լեղվի քաղցր µառերը իրենց չուրթերուն վրա, մեր

լեռներուն չուքին ւակ»: Նրա երաղն էր' «վերջին անդամ մը, մեռնելե առաջ, ւեսնել իրենց դեղուղեչ Հասակները»: Տեսնել, թե ինչւես Երնանի «Համալսարանի դռները կը µացվին դուրս նեւելու Համար ուսանողներու երամը»: Եվ ընդՀանրացումն է' «Հողն է միայն մեր ÷առքը, Հողն է միայն մեր դեղեցկությունը: Մեր երկիրը...»: «ի՛նչ անµանաձնելի դորովով է, որ չրթներս կ'արւասանեն Հեւնյալ երկու µառերը,- Մեր երկիրը»,- խոսւովանում է Շուչանյանը: Շուչանյանի ներդաղթի իրադործումը ձդձդվում է, քանի որ 30-ական թվականներին քաղաքական վիճակը Հայասւանում սրվում է, աւա սկսվում է Երկրորդ ՀամաչխարՀային ւաւերաղմը: Ճիչւ Հասկանալով ւաւերաղմի µնույթը, ֆաչիղմի էությունն ու ձդւումները, մարդկային քաղաքակրթությանն սւառնացող վւանդը' աղաւաւենչ քաղաքացու իր Հայացքով Շուչանյանը Հասւաւում է. «Տնւոնյան դաժան ու կարդաւաՀ ÷աղանդներուն դեմ կռվիլը կռիվն է ամեն աղաւաւենչ մարդուն»: Ու նան կռիվն է ամµողջ Հայության, քանի որ այդ «÷աղանդները» կարող են Հասնել նան Հայասւան' իր ÷ոքրիկ Հայրենիքը: 0րադրային դրառումներից մեկում Շուչանյանը խորՀում է այս մասին, ն այդ խոՀը սովորական մւորում չէ, այլ' Հուղում, ւադնաւ, Հայրենասեր Հայի Հոդու ճիչ: «Փոթորիկ' Հոդվույս խորը, ÷ոթորիկ' մեր երկրին սաՀմաններուն չուրջ, կյանքը չէ՞ր կրնար խնայել միթե մեր ւղւիկ երկրին այս նոր ալեկոծությունը, որուն առաջին չչուկները կը լսվին արդեն Հարավեն ու Հյուսիսեն»: Հայասւանի ճակաւադրի մասին այս ւադնաւները ÷ոթորկում են դրողի Հոդին, ն նա ւաւրասւ է ամեն ինչ ւալու, միայն թե Հայասւանի լեռներն ու դաչւերը արյունով չներկվեն, ն չլռի Հայ չինականի աչխաւանքի երդը: «Գիչերը ուչ է ն կրնա Հոդիս ՀուսաՀաւութենե սրµաւղծության երթալ, եթե աղաւ ձդեմ ղայն: Թող աչխարՀի µոլոր սաՀմաններուն վրա, µոլոր քաղաքներուն մեջ, µոլոր անդերուն ու µոլոր µնակության վայրերուն մեջ կիսով ուծացած Հայոց Հեւքը չմնար, միայն թե մեր երկիրը կարենար վաղվան առավուը ողջունել' առանց նոր ÷լաւակներու, առանց նոր կործանումներու: Փարիղեն մինչն ԲուենոսԱյրես, Լեմւերկեն մինչն Թորոնթո, Բեռլինեն մինչն ՅոքոՀամա թող ջնջվեր վերջին Հեւքը այս µոլոր Հեք դաղթականներուն, որ մենք ենք, միայն թե մեր µարձրավանդակին աւաµախւ Հողերուն վրա դարունը դար առանց աղեւի, միայն թե նոր ւնկված ծառերը

վերսւին չւաւալեին, միայն թե մեր երկրին մանուկները վերսւին կեր չդառնային օւար դթության: Թող օւարության այս µոլոր եղերքներուն վրա վերջին Հայերեն µառը խեղդվեր վերջին Հայուն կոկորդին մեջ, միայն թե մեր Հաղարամյա Հողերուն վրա ցարասիներն ու µարդիները չարունակեին դողդոջել իրենց Հայերեն երդը ն ժողովուրդը չարունակեր Հողը Հերկել մեր ակոսներու մեջ... միայն թե Շիրակա դաչւին մեջ ցորենները ուղեչ-ուղեչ µարձրանային ու դեւնախնձորի ուռերը ավիչով ուռճանային: Ոչինչ ավելի թանկադին է երկրի վրա, քան Հայրենի Հողը: կ'անցնին µոլոր ÷առքերն ու µոլոր որուընդոսւ երդերը, երµ անոնք չեն µխիր Հայրենի երկրի ընդերքներեն: կ'անցնին µոլոր ւերճանքներն ու µոլոր ւալաւները, երµ իրենց չուքը չեն ձդեր Հայրենի ջուրերուն վրա: կ'անցնին մարդիկը իրենք, Հեռադնաց Հովերուն ւես կ'անցնին ÷ոչիի ամւերու ն թեթն եղանակներուն ւես, եթե իրենց մաղարմաւներով չեն խրած երկրին µուսաՀողին մեջ: ի՞նչ մնացած է կանդուն, վաղվան մեր դեղեցկության ու ÷առքին Համար, Վոս÷որի եղերքը կառուցված µոլոր Զրաղանի ւալաւներեն, մղկիթներեն ու µաղնիքներեն: Ոչ մեկ ամիրա ու ոչ մեկ Նոււար ÷աչա, ոչ մեկ Նորաւունկյան էֆենւի ու ոչ մեկ թրանքո Յաչ կը ÷ոխարինե Հաղար չինականներ, որ մեր դյուղերուն մեջ իրենց մադիլներով Հայրենի Հողը կը ÷որեն: կ'անցնին µոլոր օւար սերունդներն ու օւար ւենչանքները, կ'անցնին µոլոր ճերմակ աղջիկներն ու դարունները ն ոչ մեկ վենեւիկյան կոնւոլ, ոչ մեկ լուսնի լույս, ոչ մեկ վիեննական վալս կրնան վերադարձնել մեղի մեր մայրերուն քաղցր ժւիւը: կ'անցնին առաջին նոր եղանակներուն ու նոր դարաչրջանին Հեւ նույնիսկ Համակրելի Վիլյամ Սարոյանները,- ինչ որ կը մնա' մեր երդն է Արաքսի ա÷երուն վրա, ինչ որ կը մնա' Աµովյանի սւվերն է, որ կը Հածի Բանաքեռեն մինչն Աչւարակ: կ'անցնին µոլոր խուճաւաՀար սերերը, որ չեն ելլեր մեր դալարիքներեն, կ'անցնին µոլոր իչխանություններն ու µոլոր ղորությունները, որ չեն ծառայեր մեր Հողերուն չենության»: Եվ այսւես խորունկ սիրով ու սիրադորով կրքով չարունակելով իր խոՀը, µանաձնելով Հայրենիք ու ժողովուրդ Հասկացությունները' Շուչանյանը Հասւաւում է µարձրադույն իդեալը' իր Հողի վրա ժողովրդի չինարար աչխաւանքը, որն ի վերջո ձդելու է ւարադիրներին: «Մեր քայլերը ուչ կամ կանուխ ւիւի վերադառնան մեր էության, եթե աղնիվ է մեր Հոդին», քանղի «վերադարձը միչւ կարելի է, եթե երկիրը կը չարունակե արթննալ ի կյանք ամեն դարնան»: Եվ

իր Հասւաւած «մեր ճչմարւությունն ու մեր արդարությունը» Հայոց ժողովրդին ասելու Համար (ու նան ի լուր ւարադիրների) նա կամենում է մի ուքով Մասիսի, մյուսով Արադածի վրա կանդնած աժդաՀայի ձայնով որուալ, Հասկացնել-ւաՀանջել-ւաւդամել. «կ'անցնին µոլոր ÷ոթորիկներն ու µոլոր աՀադնադղորդ ւաւերաղմները, կ'անցնին µոլոր Հերեւիկոսներն ու µոլոր ւղւիկ ւարոնները, իրենց սոււ իմասւությամµ, Հայոց աղդ, քայլերդ դուրս մի նեւեր այս ավանդակներեն, այս ծործորներեն ու այս խուան Հողերեն: Եթե նույնիսկ µաղուկներդ չկրնան Հրացան µռնել, մադիլներովդ ճանկե արդարությունդ, եթե նույնիսկ սւիւված ըլլաս, անդամ մը նս, ողնաչարդ ծռե, ողջ Հասակովդ մեկ ընկիր մեր կարմիր Հողերուն վրա... Ոչ մեկ նոր ելք այս Հողերեն: Ճակաւադիրդ Հոս է ն սրµությունդ Հոս, վասնղի Հոսկե է միայն, որ վաղը µոլոր ÷առքերը կրնան արթննալ ն µոլոր ցորենները µարձրանալ դեղուղեչ' µոլոր ակոսներեն»: ԽորՀրդային Միության դեմ ւաւերաղմի նախօրյակին դրված այս խոսքերը ւառաւած ու Հայրենակարու, ճչմարիւ Հայրենասեր դրողի ւաւդամն ու կւակն էին միաժամանակ' ուղղված նոր ÷որձությունների չեմին կանդնած իր Հայրենակիցներին, մի ւեսակ մարդարեական խոսքեր, որ արդիական էին նան Հեւադա ւարիներ Հեւո, նան' այսօր: Շուչանյանի Հայրենասիրությունը Հավաւավոր, դիւակից, անմնացորդ նվիրումի, ժողովրդի կենաց ÷իլիսո÷այությունն ըմµռնած մարդու ջերմ ու խորունկ Հայրենասիրություն է:

Կորցրած դյուղաչխարՇի կարուը ինչւես «Երկիր Հիչաւակաց» ւոեմում, այնւես էլ իր վեւերում ու էսսեներում Շուչանյանի Հերոսը Հաճախ Հեւ է նայում, Հասնում մանկության Հիչաւակներին, անՀուն կարուով վերՀիչում ծննդավայրի µնաւաւկերները, Հարաղաւներին, մարդկանց, որոնք այլնս այնւեղ չեն, կամ նաՀաւակված են, կամ ցրված աչխարՀով մեկ: Ծննդավայրի ւաւկերներին Շուչանյանը անդրադառնում է ինչւես իր քաղաքաµնակ Հերոսի խոՀերի մեջ, այնւես էլ դյուղաչխարՀը ւաւկերող վեւերի' սւեղծելով վիւական դործողություններ, սյուժեներ ու կերւարներ, որոնց նախաւիւերը, Հեղինակի Հավասւումով, իրական, ծանոթ մարդիկ են: Ծննդավայրի' Ռոդոսթո դյուղաքաղաքի կյանքը ւաւկերող այս

դործերը լավադույն էջերից են 20-30-ական թթ. ս÷յուռքաՀայ արձակի մեջ Հայւնի այն դրականության, որ կոչվեց դյուղադրություն կամ կարուի դրականություն: Շուչանյանի դյուղադրությունը, լինելով անµաժան մասը Համասւեղի, ՎաՀե Հայկի, Հակոµ Մնձուրու ն այլոց դյուղադրության, ուներ նան իր առանձնաՀաւուկ կողմը: Շուչանյանի դրականության Համար առավել µնութադրականը կարուի դրականություն անվանումն է ն ոչ' դյուղադրություն: Համասւեղը, Մնձուրին ու մյուսները ւաւկերում էին µուն Արնմւյան Հայասւանը, ւոՀմիկ Հայկական դյուղը: Շուչանյանի ւաւկերած Ռոդոսթոն Հայասւան չէր ու նան դյուղաքաղաք էր, µնակչության աղդային ու սոցիալական կաղմով չաւ կողմերով ւարµեր էր Համասւեղի Փերճենչից, Մնձուրու Արմւանից: Շուչանյանի Հերոսները կալվածաւերեր են, առնւրական, մւավորական ու եթե անդամ նրանցից ոմանք կաւված են Հողին, աչխաւավոր են, այնուամենայնիվ Համասւեղի ու Մնձուրու դյուղացիները չեն, որ Հողի մչակներ են, խեղճ ու Հասարակ մարդիկ, աչխաւավոր դյուղացիներ: Եթե Համասւեղն ու Մնձուրին µերում են կյանքի ճչմարիւ ւաւկերը' դյուղը իր ուրախությունների, Հոդս ու ցավի մեջ, աւա Շուչանյանը անւես է առնում չաւ կողմեր, իր ւաւկերած դյուղը «մաքրում է» Հակասություններից, Հավասար Համակրանքով ու սիրով խոսելով իր µոլոր Հերոսների մասին' կալվածաւեր թե առնւրական, ծառա թե աչխաւավոր: Գրողի նւաւակը իր կորցրած ծննդավայրը իդեալականորեն դեղեցիկ ներկայացնելն էր, որւեսղի կարողանա առավել ընդդծել կորսւի մեծությունն ու ցավը, կորցրած ծննդավայրի նկաւմամµ իր անչա÷ կարուով ընթերցողին Համակելն էր, ս÷յուռքաՀայության մեջ կարուաµաղձության µորµոքելը: ԱՀա թե ինչու Շուչանյանի «դյուղադրությունը» նախ կարուի՛ դրականություն է: Գյուղը Շուչանյանի սւեղծադործության մեջ ւաւկերվում է որւես Հակադրություն եվրուական օւար, «խառնակ ու դեչ» քաղաքի: Գյուղը, ի՛ր դյուղը երաղելի է, որովՀեւն այնւեղ աղաւ, մաքուր ն անաւական µնության մեջ աչխաւում ու սիրում էին մարդիկ: Բնության, µնականոն կյանքի, աչխաւանքի ու սիրո դեղեցկության օրինակներ է ÷նւրում Հեղինակը ն այդ ամենը ւեսնում է իր դյուղում: «Գարնանային» խորադրով վեւում Հեղինակը' առանց ւան ու Հայրենիքի, «քսաներորդ դարու ցեխին մեջ, անթա÷անց ու մեծ խավարին խորը ինկած մի երիւասարդ», ւաւմում է ÷արիղաµնակ մի

երիւասարդ ղույդի սիրո ւաւմությունը' վեւի ընծայականում այդ ւաւմությանը որւես Հակադրություն' երանությամµ վերՀիչելով մանկության դյուղն ու սիրող ղույդերին: «կանաչախիւ ւարւեղի մը խորը նեւված, ընդարձակ ու դյուղական ւան մը մեջ, մեր լուսառաւ, կանաչաղարդ ու աղվոր դյուղաքաղաքին ծոցը, կյանքը այդւես չէր: 0րերը ավելի ւայծառ էին ու առւվան լույսը ւաք' մեր մանուկ ուսերուն վրա: Հոն ւղաքն ու աղջիկները Հեղդ ու խոնջացած չէին այսւես, վերջալույսեն առաջ: Անոնց ձեռքերը, ւաք ու µարի µերանները, երիւասարդ ու խենթ մարմինները' անարի ու ւդեւ չէին այսւես: Ուրախությունը մեծ ու մաքուր էր անոնց վրա, լույսը' ւարղ ու դյուղական: Անոնք կը սիրեին ծաղիկներն ու երդերը ու արկածի ն սիրո ծարավը կ'արµեցներ ղիրենք: Արձակ ու աղաւ մարմիններով կը վաղեին սիրո երջանկության ն սւեղծադործ աչխաւանքին վրա, Հաղթական ու խենթ Հերոսներու ւես, ւաք' իրենց աչքերուն լույսին նման, Հարաղաւ, երիւասարդ ու Հայկական»: իրենց «լուսառաւ, կանաչաղարդ ու աղվոր դյուղաքաղաքի», նրա «մարդկանց սւեղծադործ աչխաւանքի» ու «սիրո երջանկության» մասին են նան Շուչանյանի «0րերը դեղեցիկ չեն» ն «Ճերմակ Վարսենիկ» վեւերը' դյուղը ւաւկերող նրա լավադույն սւեղծադործությունները: Երկու վեւերի մեջ էլ դլխավոր Հերոսները «µարձր» դասից են, կալվածաւեր ու առնւրական աղաներ, նրանց ընւանիքների անդամներ, որոնց նկաւմամµ Հեղինակը խոսում է մեծ Համակրանքով: Ճիչւ է, «0րերը դեղեցիկ չեն» վեւի կենւրոնական Հերոսներից մեկն էլ µաւրակ Ծուռ կարաւեւն է, կան նան ախոռաւան, ժամկոչ, ուսուցիչ ն այլ Հերոսներ, սակայն այս µոլորը ասես ւււվում են կալվածաւեր Մարդարյանի չուրջը, վայելում նրա ու իր կնոջ Հոդաւարությունը ու սերը ն անչա÷ դոՀ են նրանցից: Սոցիալական որնէ խնդիր Հեղինակին չի Հուղում: կյանքը Հրաչալի էր այնւեղ, մարդիկ' µարի ու աչխաւասեր: Աւրում էին, սւեղծում, սիրում, µայց աՀա եկավ եղեռնի խորչակը, ն ամեն ինչ կործանվեց: Բնականոն կյանքի, աչխաւանքի ու սիրո ÷առաµանությամµ Շուչանյանը ընդդծում է կաւարված ոճիրի աՀավորությունը ն այդւես դրսնորում իր ղայրույթն ու µողոքը: «0րերը դեղեցիկ չեն» վեւի Հերոսի' Ծուռ կարաւեւի սիրո ւաւմությունը Շուչանյանը µերում է որւես դեղեցիկ, µարձր սիրո օրինակ: Ծուռ կարաւեւը' Մարդարյանների վարձու մչակը, մի

չա÷աղանց ւդեղ, µայց Հրաչալի Հոդու ւեր, մարդկանց նկաւմամµ անսաՀման µարությամµ լցված, µնության դեղեցկությունը ղդացող աչխաւասեր մի երիւասարդ, թաքուն իր Հոդու խորքում մի մեծ սեր ունի Մարդարյանների Հոդեղավակ, դեղեցիկ ու կրթված Արչալույսի նկաւմամµ: Հասկանալով, որ Արչալույսը անՀասանելի է իր Համար, µավարարված է ղդում իրեն նրանով, որ կարող է ւեսնել նրան, լսել նրա ձայնը: Նա ւառաւում է այդ սիրով, µայց ն կարող է Հրճվել, ւեսնելով, թե ինչւես Արչալույսը երջանիկ է ղդում իրեն' ամուսնանալով ուսուցիչ Սուրեն ՍեւուՀյանի Հեւ: Բայց Սուրենը վաղաժամ է մաՀանում, ն Մարդարյանները, ճանաչելով կարաւեւի ւդեղ դեմքի ւակ թաքնված դեղեցիկ Հոդին ն ղդալով նրա թաքուն սերը, Համողում են Արչալույսին' ամուսնանալ նրա Հեւ: կարաւեւի երջանկությունը անչա÷ելի է, µայց ն նա Հասկանում է Արչալույսի վիչւը սիրած ամուսնու կորսւի Համար, ու երµ ծնվում է իրենց առաջնեկը, առաջարկում է անունը Սուրեն դնել, որ իր սիրելի Արչալույսի սրւում մչւաւես վառ մնա իր սիրեցյալի Հիչաւակը: Գեղեցիկ է սիրող այս Հոդին, սիրո այս ւաւմությունը, µայց այդ օրերը դեղեցիկ չէին, նրանք' µոլորն էլ ղոՀ դարձան եղեռնին: «Ճերմակ Վարսենիկ» վեւի Հերոսները նույնւես ղոՀ դարձան եղեռնին: Եվ նրանք նույնւես դեղեցիկ ու µարի Հոդիներ էին, որովՀեւն դիւեին Հողի լեղուն, ղդում էին աչխաւանքի µերկրանքը, µնության անաղարւ ղավակներն էին' ընդունակ մեծ սիրո: կալվածաւեր ՍաՀակ աղայի ւղայի' Երվանդի ն Հարուսւ վաճառական Հայրաւեւ աղայի աղջկա' Վարսենիկի սիրո ւաւմությունն է այս վեւը: Այդ սերը ծնվում ու Հասունանում է դյուղաքաղաքի նաՀաւեւական միջավայրում, ծնողների Համաձայնությամµ, օր օրի ամրանում µնության մեջ, Հովվերդական Հանդիւումների ընթացքում, դառնում անխաթար ու աներեր: Փոքր ու մեծ ÷որձությունները, որ այդ ընթացքում Հանդիւում են, անղոր են դժւեցնելու նրանց, քանի որ µնության, Հողի ղավակներն են: Սթա÷ ու Հավասարակչիռ երիւասարդներ են, ն մաքուր, իսկական, անՀաչվենկաւ է նրանց սերը: Երվանդի ու Վարսենիկի սերը ւաւկերված է նրանց ընւանիքների ւաւմության, դյուղի, µնաչխարՀի Համաւաւկերի վրա: Եվ այդ ամենը' µնաչխարՀի մարդիկ, սւեղծարար աչխաւանքը, Հողի Հեւ մարդկանց Հարաղաւությունը, ընւանեկան Հարաµերությունները, սովորությունները, µարոյական չա÷անիչները, անխարդախ սերը,այդ ամենը Շուչանյանի երաղն էր, որ նա Հակադրում էր ÷արիղյան µարքերին, այն իրականությանը, որի մեջ աւրում էր ինքը:

Սիրո երաղը Սիրո թեման Շուչանյանի սւեղծադործության մեջ որակ է կաղմում. նա իսկաւես ս÷յուռքաՀայ դրականության «սիրերդակներից» մեկն է: Սիրո խոՀն ու ÷իլիսո÷այությունը, սիրո ւաւճառած ւառաւանքներն ու Հրճվանքները, Հուղումներն ու ղանաղան աւրումները, մարմնական ու «կեղծ» սերերի դեմ' ասւվածային ու «Հեթանոս» սիրո որոնման, երաղի ձդւումները Շուչանյանը դրել է արձակ ու չա÷ածո µաղմաթիվ դործերի Հիմքում («Սիրո ն արկածի ւղաքը», «Գարնանային», «0րերը դեղեցիկ չեն», «Ճերմակ Վարսենիկ», «Առաջին սեր», «Երկիր Հիչաւակաց», «Ամրան դիչերներ» ն այլն): Շուչանյանը Հաճախ քննադաւվել է «µաց» նկարադրությունների, «Հեթանոսական» էջերի Համար: Ճիչւ է, այդւիսի էջեր կան նրա դործերում, սակայն ճչմարւությունն այն է, որ արւաքին այդ նկարադրությունները կեղնն են սոսկ, իսկ էությունը, խորքը մաքուր ու անկաչկանդ սերն է, աչխարՀի աւականությունից խուսա÷ելու µուռն ձդւումը, կյանքի այլանդակությունները մոռանալու ջերմ ÷ա÷ադը: Գրողի «ալեկոծ ներքին կյանքն է», որ ÷ոթորկվել է այդ էջերում: Հայրենի µնաչխարՀից խլված ու օւար քաղաքներ նեւված Շուչանյան-երիւասարդ Հերոսը կարծես թե Հակադրվում է նոր ւայմաններին, կյանքի դաժանությանն ու ծախու սերերին ն ւաւկերելով արնմւյան քաղաքի այդ թեթն ու մաւչելի կանանց, «մորթի ու միսի» Հաճույքները, նա երաղում է անցած խաղաղ օրերի, չավերված իր մանկության աչխարՀի սերերը («0րերը դեղեցիկ չեն», «Ճերմակ Վարսենիկ», «Առաջին սեր»): Հեթանոսականի արւաՀայւությունները Շուչանյանի դործերում, ինչւես դարասկղµի Հեթանոսականների մու, կրկին դրսնորվել են որւես Հակադրություն µուրժուական իրականության չաՀամոլ ու ծախված սերերին, ինչւես ինքն է դրում' «այւանելով մեր ղղվելի քաղաքականությունը, որ վաճառքի Հանած է կնոջ մարմինը»: Մաքուր ու իսկական սիրո երաղանքն էր մղում Շուչանյանին դրելու. «Ամեն սիրո կեղծ խոսք, ամեն խարդախ դդվանք, ամեն սոււ կիրք կ'աւականե աչխարՀը ու անոր Հոդին: Անկյուններու ու խուցերու մեջ սարքված ÷ոքրիկ դավերը, սոււ երդումները, անՀավաւարմություններն ու վաճառքի Հանված սերերն են, որ կը կոււակվեն ւարիներե ի վեր ն կը ւղւորեն աչխարՀը, կը դարչաՀուեն մեր ÷ողոցները: Այսքան աւականության մեջ ինչւե՞ս չնչել...»:

Այդ «աւականությունից» դուրս դալու ելքերից մեկն էլ դրողի Համար մաքուր ու աղաւ սիրո երաղն է, որ նա մարմնավորում է մերթ մանկության աչխարՀի ւաւկերներում, մերթ իր առօրյա կյանքի ււավորություններից ծնված խոՀերում, որ Հեղինակ-Հերոսը կիսում է ընթերցողի Հեւ, կամ խոսեցնում է Հերոսներին: Այս µնույթի Հեւաքրքիր դործերից մեկը «Գարնանային» վեւն է, որ չարադրված է նամականու ձնով, ուր Հեղինակը իր մւորումները «µաժանել» է երկու Հերոսների միջն: ՎաՀադնի ու Ասւղիկի սիրո ւաւմությունն է այդ նամակների մեջ: Մեկ անդամ մի Հավաքույթի ժամանակ նրանք թեթնակի ղրուցում են, աւա նամակներով µացաւրվում են իրար: Նրանք խոսում են իրենց իդեալների մասին, ն մւերմությունը, աւա սերը ծավալվում է նամակներում, Հանդիւումը սոսկ ենթադրելի է: Հանդիւումը, այսինքն իրականությունը, որ կլինի դորչ, ւաղւուկ, դռեՀիկ, Հերոսների Համար երաղելի չէ, երաղը Հեթանոս սիրո իդեալն է, µայց իրականությունը աւականում է այդ երաղը, ն Հերոսները Հասկանում են, որ իրականության մեջ չկա երաղած այդ սերը: Վեւի Հերոսների' երաղի ն իրականության µախման այս ւաւմությունը ծնունդ էր Հեղինակի' իր ժամանակի ու իր սերնդին Համակած ւրամադրությունների մասին ունեցած վերաµերմունքի, որ դւնում ենք վեւի սկղµում ղեւեղված «Ընծայականի» մեջ. «կ'աւրինք ւխուր, աւասերած ու թանձր Հասարակարդի մը մեջ: Աւուչ, անուրախ ու Հին է մեր ժամանակը... Այնքան թանձրամարմին ենք ու առանց խանդավառության, որ աղվոր ն մեծ աչքերով երաղը առՀավեւ լքած է մեղ: Մեր Հույսերը մութ են ն առանց թռիչքի: Ցնորքներ չունինք: Մեր սերերը Հիվանդ են, դունաթա÷ ու Հեք, մեր սրւերուն ւես, որ կը Հեծեն մութին մեջ, որ կը մսին: Երդել չենք դիւեր ալ ու մեր µառերը ցուրւ են, ւաւրանաթա÷ ու առանց µովանդակության»: իր երկու Հերոսներին նա կւրում է այս իրականությունից, ւեղավորում նրանց իդեալի աչխարՀում, µայց դա խաµկանք է, մինչդեռ սիրո առողջ, µնական կենսաձնը µնության մեջ աւրող, µնության ղդացողությամµ Համակված Հոդիների, µնության ղավակների սերն է, որ Հեւո ւիւի ւաւկերեր դյուղաչխարՀի կյանքը ւաւկերող վեւերում:

ՈՃի ԲՆՈՐՈՇ ՀԱՏկԱՆիՇՆԵՐԸ

Շուչանյանի ոճը ինքնաւիւ է, ինչւես ամեն մի ճչմարիւ դրողի ոճ: Նրա արձակի µնորոչ Հաւկանիչներից մեկը Հեղինակ-Հերոսի խոՀն է' Հադեցած առանձնակի ջերմությամµ ու կրքուությամµ: Նա ասես ղրույց է µացում իր դիմացը կանդնած մեկի Հեւ, խոսքը ուղղում է նրան, ընւրում այսւես կոչված դիմումնային եղանակը, որ ավելի µնորոչ է µանասւեղծներին: Եվ որովՀեւն նա ղդում է դիմացինի ներկայությունը, չի կարող չլինել անկեղծ, անմիջական ու ղդացումային: իր խոսքը աչխարՀին է ուղղված թե Հայրենիքին, մորը թե քրոջը, իր սերնդակիցներին, դեղջուկին թե µանվորին, նույն ջերմությամµ ու անկեղծությամµ է ողողված: Զերմությունը ն անկեղծությունը նրա խոսքին Հաղորդում են µացառիկ քնարականություն, կիրքը' ւաթոս: Այդ ւաւճառով էլ Շուչանյանի արձակը առավելաւես քնարական արձակ է, ինչւես իր կառուցվածքով, այնւես էլ արւաՀայւման եղանակով, Հեղինակային միջամւությամµ: Շուչանյանի դործերի ղդալի մասը էսսեներ են, ււավորություններ, խոՀեր, օրադրեր: Նրա վեւերը Հաճախ Հեռանում են դասական վեւի կառուցվածքից, չունեն դործողությունների ղարդացման Հաջորդական ընթացք: իր այդ դործերում Հեղինակը սւեղծում է մի կենւրոնական կերւար' իր կերւարը, որ խոՀերով, Հուչերով, Հանդիւումներով կերւավորում է նան ուրիչներին, միջավայրը: ԽոՀը, Հուչը, ււավորությունը սւեղծում են քնարական ւաւում, իսկ Հեղինակի Հուղական, ւոռթկուն, ըմµոսւ, սիրառաւ վերաµերմունքը այդ ւաւումը եղանակավորում է' նրա քնարականությանը Հաղորդելով մի առանձնաՀաւուկ երանդ: Շուչանյանի այդ խառնվածքը ի ծնե էր, µայց ն ամµողջացել էր նրան µաժին Հասած ծանր ու դաժան կյանքի ընթացքում: Զդայուն խառնվածքի ւեր դրողը կարո՞ղ էր արդյոք առանց Հուղմունքի խոսել աքսորի ճանաւարՀին մաՀացած Հարաղաւների մասին, ղայրույթով չլցնել իր ւողերը այդ օրերը Հիչելիս, կրքով չըմµոսւանալ իրեն µաժին Հասած դժվար կյանքի, աչխարՀի անարդարության դեմ: իր սւեղծադործության մեջ դրողը մչւաւես մի ներքին երկխոսություն է վարում կորցրած մանկության, Հարաղաւների Հիչաւակների Հեւ' ւառաւադին կարուով, լալադին ւրւմությամµ: Պաւմում է, օրինակ, թե ինչւես ւարիներ չարունակ երաղում ւեսել է քրոջը' «չորս մեռելներեն ամենեն ւղւիկը ու սիրելին, ամենեն դեղեցիկը ու ÷խրունը, աղվոր ու ւղւիկ ծաղիկի

մը նման»: Երաղում թե արթմնի եղµայրը ղրուցում է մեռած քրոջ Հեւ. «Բու աղվոր ու µարձր Հասակդ' մեր ւարւեղի կիսալույսին մեջե՛ն, ինչւե՛ս մոռնալ ղայն: ինչւես չՀիչել, որ դուն ւղւիկ էիր, ÷ա÷ուկ ու չաւ դեղեցիկ, դո՛ւն, որ ինկար անաւաւին չոր Հողին վրա ինչւես անուչ աչքերով վիթ մը կիյնա որսորդին դնդակեն: Բու արւնանունքներդ երկար էին ու սն, քիչ մը մութ ու µացառաւես վայրենի աչքերուդ վրա: ինչւե՛ս չՀիչեմ քու ձայնդ Հւարւությամµ ու վսւաՀությամµ թրթռուն: Զա՛ր, եկո՛ւր ինծի այս դիչեր: Արթնցիր քունեդ: Եկուր մեծցած ու դեղեցիկ, ւասնյոթը ւարու: Նսւե Հոս ն ձեռքերդ ւուր ինծի, անուչ ձեռքերդ: ... Դուն' աղջիկ մը սւիւակ Հարսանեկան չուչանների ÷ունջի մը ւես, ծաղկած երաղ խոլ խավարին մեջ, քո՛ւյր, ի՛նչ անուչ է անունդ քու, եկո՛ւր ինծի այս դիչեր, սւիւակ ւարեդուդ ու մաղերդ կը µեռնավորեմ ծաղիկներով ու կը խոսիմ քեղ ինչւես կեռնեխը ծռեցավ ու խոսեցավ կեռասի ÷ա÷ուկ ու սւիւակ ծաղիկներուն... եկո՛ւր... ... Անունս ւուր, ւեսնեմ, այսքան ւարիներ Հեւո մոռացա՞ծ չես ղայն... կ'ըսեմ - նայե մեր ւանը... մեր դյուղաքաղաքը մարդիկ կործանեցին... ւխուր է, չէ՞, քույրիկ, առանց ւաւանքի ւառկիլը թաց ու ցուրւ Հողին վրա, ըսե՛, չե՞ս մսիր, կուղե՞ս, որ ւաքցնեմ քու ÷ա÷ուկ, մանուկ ու դժµախւ մարմինդ Հավաւարիմ µաղուկներուս մեջ...»: Սա արդեն արձակ չէ, այլ µանասւեղծություն: Զդացմունքի առաւությունը ն ւաւկերավոր մւածողությունը որւես µնորոչ Հաւկանիչներ, Շուչանյանի քնարականությունը Հասցնում են µանասւեղծության: Բանասւեղծի խառնվածք ու ւաւկերավոր մւածողությունը առկա են Շուչանյանի դրեթե ամµողջ արձակում, Հաւկաւես մանկության, դյուղին, Հարաղաւներին նվիրված էջերում, սիրո թեմայով դրված դործերում: (0րադրային դրառումներում երµեմն-երµեմն իր մւորումները չարադրում է չա÷ածոյով): իր կարճաւն կյանքում չա÷ից ավելի ղրկանքներ ւեսած Շուչանյանը իր սւեղծադործության մեջ սիրառաւ, ըմµոսւ, Հախուռն µնավորության ւեր մի ւայքարող Հոդի է, µողոք ու կռիվ ունի ամեն ւեսակ անարդարությունների, սւանդի ու անիրավությունների դեմ, սիրո կեղծ խոսքերի, «վաճառքի Հանված սերերի», դասակարդային անՀավասարության, սոււ կրքերի, քաղքենիության դեմ' Հանուն աղաւ Հայրենիքների, աղաւ մարդու, աղաւ սիրո ու աչխաւանքի: Մարդո՛ւ, որին, Հակառակ իր կյանքում սւացած µաղում ւառաւանքների, նա սիրեց «մեծ ն կորսւաµեր սիրով մը»:

«Երկու ուժեղ աւրումներ ÷ոթորկեցին Շուչանյանի կյանքը, նան դրականությունը,- սերը ն աւելությունը, սեր' ձեռակերւ ու անձեռակերւ դեղեցկություններուն Հանդեւ ն աւելություն' քայքայիչ ղորություններուն նկաւմամµ»,- այդւես է նրան µնութադրում Պողոս Սնաւյանը, ավելացնելով, թե նա էր' «Հավաւարմությունը դերիվեր Համարած Հոդի մը, Հավաւարմություն աղդային ուխւին, դրոչակին, սրµություններուն, Հողին, Հողը սրµադործած կրոնական ու աչխարՀական սուրµերին, անոնց լեղվին, սւեղծած ավանդություններուն, արվեսւներուն, վարքերուն, նույնիսկ ամենեն դաժան օրերուն» իր կյանքի: իր Հումանիսւական խոր µովանդակության, ղդայական Հաղորդականության, կրքու, չքեղ, ւաւկերավոր լեղվական մւածողության չնորՀիվ Շուչանյանի սւեղծադործությունը դարձավ 1920-30ական թվականների Հայ արձակի ինքնաւիւ մի երնույթ, սիրվեց ու մղումներ ւվեց իր ու Հեւադա օրերի ս÷յուռքաՀայ ւարµեր սերունդների դրողներին:

ՆԻԿՈՂՈՍ ՍԱՐԱüՅԱՆ

(1905-1972)

Նիկողոս Սարաֆյանը ծնվել է 1905 թ., երµ ծնողները նավով Պոլսից Վառնա էին վերադառնում: Ակնա Լիճ դյուղից նրանք Վառնա էին Հասել 1896 դժվար թվականին: Սարաֆյանը սկղµնական կրթությունը սւանում է Վառնայում: Պաւանի Նիկողոսին թա÷առումները ւանում են նախ` Բուխարեսւ` մեծ եղµոր մու, աւա` նրա Հեւ, 0դեսա, Ռոսւով, Նովոռոսիյսկ: Ռուսական Հեղա÷ոխության չրջանում` 1917 թ. կրկին վերադառնում է Վառնա: Պաւերաղմի ավարւից Հեւո` 1919-ին, ծնողների Հեւ ւեղա÷ոխվում է Պոլիս, ուր սովորում է կեդրոնական վարժարանում` աչակերւելով Հ. 0չականին ն Վ. Թեքեյանին: Բեմալական խսւությունների ւաւճառով 1922-ին կրկին անցնում է Բուլղարիա, աւա` Ռումինիա: 1923-ից Հասւաւվում է Փարիղում, ուր աւրում է մինչն իր մաՀը` 1972 թ.: Նիկողոս Սարաֆյանի առաջին µանասւեղծությունները լույս ւեսան դեռնս 1922-ին Պոլսի «Ժողովուրդի ձայն» թերթում, աւա ֆրանսաՀայ մամուլում, առաջին դիրքը` «Անջրւեւի մը դրավումը», 1928-ին: Հաջորդ ւասնամյակում նա լույս է ընծայում «14» խորադրով քնարական ւոեմը (1933), «իչխանուՀին» վիւակը (1934), «Տեղաւվություն ն մակընթացություն» (1939) µանասւեղծությունների ժողովածուն: Հեււաւերաղմյան չրջանում Հրաւարակեց «Միջնաµերդ» (1946) ն «Միջերկրական» (1971) µանասւեղծական ժողովածուները ն µաղմաթիվ դործեր մամուլում: 1982 թ. Անթիլիասում, մեկ դրքով Հրաւարկվում է Սարաֆյանի ամµողջ չա÷ածո սւեղծադործությունը, 1988 թ. Երնանում' «Երկեր» Հաւորը, 1994 թ.' արձակ էջերը «Տեսարանները, մարդիկ ն ես»: Եվ ա՛յն ւաւճառով, որ Սարաֆյանի դրքերը ÷ոքր ււաքանակ ունեին ն ա՛յն ւաւճառով, որ µանասւեղծական մւածողությունն էր անսովոր ու ոճը երµեմն խրթին, նա դրեթե անծանոթ մնաց ժողովրդին: Բննադաւությունը նույնւես թեր ու դեմ կարծիքներ Հայւնեց, ն ընթերցողը չկողմնորոչվեց: Եղան նան Հիացական, ծայրաՀեղ µարձր կարծիքներ' սուµյեկւիվ ււավորություններ ն ծայրաՀեղ անւեսումներ' դարձյալ սուµյեկւիվ Հիմքով:

Ճչմարւաւես, Սարաֆյանը µանասւեղծ էր, իր µանասւեղծական ինքնաւիւ մւածողությամµ, իր աչխարՀով: Հայ դասական µանասւեղծության Հիմնական ձների չրջանակում (քառաւող, երկւող, Հանդավոր), երµեմն ÷ոքր-ինչ խախւումներով (աղաւ ուանավոր) Սարաֆյանը սակայն µերում էր իր աչխարՀը, կերւում էր կերւարը այն անՀաւի, որին վիճակված էր արնելքից արնմոււք չւրւվել, նորադույն քաղաքակրթության ավերները Հասկանալ ու այնուամենայնիվ նրա մեջ խրվել, անՀայրենիք Հայի կացությամµ' Հայրենիքը Հոդու խորքում ունենալ, աչխարՀաքաղաքացի լինել, µայց ն Հայն ղդալ իր մեջ, որոնել իր ճչմարւությունը, մերթ կորցնել ու մերթ դւնել այն, մերթ ըմµոսւանալ ու կամենալ նվիրվել նոր օրվա Համար ւայքարին, մերթ Հուսալքվել ու լցվել թախծությամµ,այսւես Հակասական, µայց ընդՀանուր Հայւարարի մեջ չմարող Հույսով ու Հավաւով' մարդու ն աղդային ճակաւադրի նկաւմամµ: ԱչխարՀը, որ դիւարկում էր Սարաֆյանը, նոր էր' 1920-40-ականի ու Հեւադա ւարիների Եվրուան: Դարը' մեքենական, աւա Հյուլեական, դարը' սոցիալական նոր Հուղումների, ւաւերաղմների աչխարՀաµաժանման: Բանասւեղծը այս ամենից աղդակներ սւացավ ու Հենց այս կողմով էլ առանձնացավ: Նորը µնականաµար խուժեց ն մւածողության մեջ: Բանասւեղծական ÷ոխաµերությունը, սիմվոլիկան թելադրվեց ֆրանսիական µանասւեղծության կողմից, որ ւաւվասւվեց աղդային ավանդներից ժառանդածի վրա: Սւացվում էր մի որակ, որ ինչ-որ չա÷ով դժվար ընկալելի էր, սիմվոլիկան' երµեմն վերացական ու խրթին: ԽոՀը' ÷ոխաµերությունների առաւությամµ, երµեմն ճնչեց ւաւկերի վրա, ու թվաց, թե µանասւեղծությունը իր Հիմնական դերից' ւաւկերի ղդացական աղդեցությունից ÷ոխվում է մւածականի: Բայց իր Հիմքում Սարաֆյանի µանասւեղծությունը ղդայական է. նրա խոՀը' ծնվում է չրջաւաւի դիւարկումից. µնությունը, ծովը, անւառը, մեքենաները, ինքնաթիռները ն այլն (յուրօրինակ խորՀրդանիչներ) նրան առիթ են ւալիս խոսելու աչխարՀի ու իր մասին: ԱչխարՀը ն ինքը: Մեկը մեկի մեջ µեկված: Այլ է խնդիրը, թե այդ µեկումները մի՞չւ են ւեսանելի ընթերցողին, մի՞չւ են դծերը Հսւակ: ինքը դիւարկողն է իր աչխարՀի, որ իր կեւից կարող է ն Հեւ դնալ, ն առաջ: Գուցե Հենց այդ չարժման մեջ է «Անջրւեւի մը դրավումը» առաջին դրքի վերնադրի սիմվոլիկան: Անջրւեւը նոր աչխարՀն է (ուր նեւվել է), անծանոթ ւարածություն ու ւաւնեչ, ն այդ նոր իրականությունից խուսա÷ել,

չմւնել կամ մեկուսանալ անՀնար էր, ւեւք էր կարողանալ վերացնել ւաւնեչը, յուրացնել նոր ւարածությունը' դրավելով: Աղաւվելով Հիչողությունների ճնչումից' մերձենալ նորին, որ օւարն է: Սարաֆյանը իր սերնդի այն մւածողներից էր, որոնց մւաՀոդությունն էր` մերձենալ նոր մչակույթին' թոթա÷ելով իրենցից, ինչւես «Մենք» Հանդեսն էր խնդրառում, «ինչ որ կա որւես ÷ոչի, մեւաքս կամ աւրչում, որ դեռ Արնելքինն է»: Սարաֆյանի Համար այդ անջրւեւը նույնիսկ դայթակղիչ է, դրավումը` անՀրաժեչւություն, դեւի այն մղումը` ներքին ւաՀանջ: Տարադրության, ցրումի, աքսորի իրողությունը թելադրում էր Հակակչիռ` յուրացնելու այդ նորը, օւարը ն նորանալու` մղվելով դեւի դալիք, թեկուղ` «անորոչ»: Այդ մղումի ընթացքի, արադության խորՀրդանիչը չոդեկառքն է (առաջին դրքի Հենց առաջին µանասւեղծությունը` «Գնացք»), որով ինքը «սուրում» է դեւի «այս քաղաքը նոր», թեն նրա ընթացքին «Հակառակ սիրւը կը սուրա»: Հեւ դառնալը, Հեւ նայելը, Հիչողությունից կառչելը կարող է վւանդավոր լինել, քարացում ու աղե արձան` Ղովւի կնոջ մասին առասւելի նման, որ Հիչում է µանասւեղծը («-Պեւք չէ եւ դառնալ) /Ձդածիդ դիմաց /Եթե չես ուղեր/ Ճամµայիդ կեսեն/ Բարանալ Հանկարծ/ Ղովւի կնոջ ւես...»): Հայացքը ւեւք է Հառել «կաղանդի ծառին», որ նոր սկսվող ւարվա, նոր ժամանակի խորՀրդանիչն է: Բանասւեղծի (քնարական Հերոսի) այս կացությունը սկսվում ն ավարւվում է Հեւնյալ ութաւողով. Ոչ ուժ Է, ոչ ախւ՝ Մարդաւյաց Շոդիս, Այլ ճամփորդ մ'աղքաւ Քաղաքի մը ուրիչ Քաղաքի միջն Ջդածիս ընդմիչւ Եվ դեռ անորոչ Գալիքին միջն:

Հեւադա µանասւեղծություններից, չերւ-չերւ դումարվելով, Հայւնի է դառնում, որ «ուրիչ»' ասել է օւար, անծանոթ քաղաքի ու «անորոչ դալիքի» մեջ չվար կանդնած այս «մարդաւյաց Հոդին», որ իրաւես ոչ թե մարդաւյաց է, այլ չարացած մի աղքաւ ճամ÷որդ, որի «մարդաւյացությունը» ախւավորության Հեւնանք չէ, ն ոչ էլ ուժի դիւակցության, «աղքաւ ճամ÷որդ» ընդամենը' ղրկված աչ239

խարՀում իրեն Հասանելիքից, անիրավված ն թա÷առական: Ճամ÷որդ: ԱՀա Հենց այդ «ճամ÷որդ Հոդին» է µանասւեղծի քնարական Հերոսը, որ դրքից-դիրք է անցնում, նոր աչխարՀներ է դիւարկում, նոր ծալքեր է µացում ընթերցողի առաջ: Ճամ÷որդելը µանասւեղծի Համար մի ւեսակ մոլուցքի է վերածվում, ծնում խենթ ÷ա÷ադ («Ճամ÷որդելու խենթ սերեն առողջությունս դնաց») թերնս այն ւաւճառով, որ նրա Հոդին անµավական է ւվյալ միջավայրից, մի ուրիչ վայրի Հեւ ուրիչ Հույսեր է կաւում: Ճամ÷որդությունը' ÷նւրել է, կարու, ակնկալիք, նւաւակի ձդւում, ընթացք, չարժում: Այն աչխարՀը, ուր նա աւրում է ն որից անµավական է, այլն մերժող' մեքենական, դաժան աչխարՀն է: կայարանից կայարան սուլոցով անցնող չոդեկառքերի անիվների ձայնը ոչ թե ականջում, այլ Հոդու մեջ է µանասւեղծի ն կայարանից կայարան անցած ճանաւարՀի, չոդեկառքի Հիչողությունը «սն Հուչ» է, որից աղաւվել է ուղում («Շոդեկառքե՛ր, սն Հուչեր, օ՛Հ ձդեցե՛ք ղիս Հանդիսւ»): Շոդեկառքերի դիչերային սուլոցները Հեռվից անդամ սարսուռ են µերում, արթնացնում Հիչողություններ. Նոճիներու ւես Շոսուն՝ ձեր ծուխերու մեջեն դեռ Ես կը ւեսնեմ մեռելներ: Վիչաւներու µոցացան՝ Պւոււակները կ'ոռնան: Քաղաքներեն, որ անցանք, Շոդեկառքեր, մերկ սրւես միս ու արյուն են փեթւեր: («Ճամ÷որդության խենթ սերեն»)

«Տեղաւվություն ն մակընթացություն» քնարական ւոեմի վերնադիրը Սարաֆյանի երրորդ դրքի (ժողովածուի) խորադիր դարձավ ոչ ւաւաՀականորեն: Բանասւեղծի ամµողջ ւոեղիային է այն µնորոչ: «Գնացքի»` ասել է չարժման խորՀրդանիչը այս դրքում Հարսւանում է չարժման նոր խորՀրդանիչով, որ ծովինն է` µնական ու մչւաւն: Տեղաւվության ն մակընթացության Համեմաւությունը µանասւեղծի ւրամադրությունների ւաւկերն է: Ծովի Հարաչարժ µնույթը` դեւի ա÷ ու դեւի խորքը, վերելք ու անկում, Հարված ու ընկրկում, մղվել ու Հեւ քաչվել` µանասւեղծի Հոդուն էլ են µնորոչ: ՊաւաՀական չէր, որ ծովի ւաւկերը, ծովի խորՀրդանիչը նրան Հաճախ է ղµաղեցնում, ընդՀոււ մինչն վերջին դիրքը` «Միջերկրական» խորադրով ժողովածուն: Բանասւեղծին µաժին ընկած ժամանակի ու իր ժողովրդի ճակաւադրի մասին խոՀերը ÷ոթորկում, չարժում են նրա Հոդու Հա240

ւակը, ն ւեղաւվության ու մակընթացության այդ ւաՀերին նա ÷որձում է ղդացումը «ա÷ նեւել»` ի ւես ընթերցողի: Նրա խոՀերի առարկան, նրան ւադնաւեցնողը ընդՀանրաւես «նենդ ու անարդար» աչխարՀն է, µայց նա այնուամենայնիվ չի մոռանում իր աղդային ւառաւանքն ու վիչւը: կարելի է ասել, թե µանասւեղծը աղդայինից դնում է դեւի ընդՀանուրը` Համամարդկայինը, Հայկականից` աչխարՀայինը: «Տասնչորս» վերնադրով երկարաչունչ, 14 Հաւվածից կաղմված քերթվածը (կամ քնարական ւոեմը), որ նրա երկրորդ դիրքն էր, այս մւքի Հասւաւումն է: Ֆրանսիայի աղդային ւոնին' Հուլիսի 14-ին նվիրված այս դործը ձոն չէ Ֆրանսիային կամ նրա ւոնին: Փողոցներում ւոնական ղորաչարքերը ժողովրդի ընդՀանուր ոդնորությունը, ւեւական ու ժողովրդական խանդավառությունը իր լուսամոււից դիւող µանասւեղծի Հոդում ուրիչ Հուղումներ են ծնում: Բերթվածի µոլոր 14 Հաւվածները սկսելով «կարելի չէ, կարելի չէ չՀիչել քեղ, օ՛ արյուն» ւողով µանասւեղծը µացում է իր խոՀը' Հիչելով ու Հակադրելով այդ ւոնական ւրամադրությանը ոչ միայն իր ժողովրդի, այլն ընդՀանրաւես մարդկության Հեղված արյունը: ինչւե՞ս կարելի է մոռանալ անցյալը, իղուր ն անարդարորեն թա÷ված արյունը: Նրա աչքերի առաջ Հայւնվում են արյունու ւեսիլներ, անմարդկային, դաժան արարքներ, որոնք նրան դարձնում են մռայլ ու ւխուր, Հեդնող ու ըմµոսւ, Հուսալքված, µայց ն Հուսացող: իր ÷ոթորկվող Հոդին ինքն էլ ղուլալված չի ւեսնում, այլ' «քաոս մը» «ալեկոծված' վչւադալար կարուներով», իր երդերը Համարում է «÷չրած երդեր», Հայրենիքի նկաւմամµ իր սերը' «արնու, Հլու»: Եվ ւարղ է դառնում նւաւակը' իր այդ երդն ու այդ սերը, Հոդու այդ քաոսը ւանելու, ÷ոխանցելու նորերին' «եղµայրներուս, որ ւիւի դան ինե Հղոր երդելու մեր այս դարը այլասերման, նեխման, խռով»: Եվ նրանք ավելի «Հղոր» ւիւի երդեն, ասել է' ւիւի ձայն µարձրացնեն «այլասերման» դեմ, Հավաւալով նոր օրվա դալսւյանը, որին Հավաւում է նան µանասւեղծը, որ նւաւակ ունի նախաւաւրասւել իր սերնդին. ... Որւեսղի մենք՝ նոր Շավաւքի մը սուրՇանդակ՝ ըլլանք ւաւրասւ առավույան մեծ արնին դիմավորող, որ ւիւի դա արնելքեն՝ ամեն Շող, նորոդելու ամեն միւք:

... Սիրւս կ'ղդա արւասովոր չունչ մը դողդոջ, Սարսուռը մեծ միջոցներուն, որոնց ծոցին մեջ կը ծնի, Կը կաղմվի ասւղ մը Շսկա:

կարնոր է, որ այս ընդարձակ քերթվածի վերջին էջում µանասւեղծի Հոդու ÷ոթորկումը «խաղաղվում» է ա'յս Հավաւով, թեն իµրն ընդՀանրացնող ն Հիմնարար դաղա÷ար, վերջնակորդ` քերթվածն ավարւվում է` «կարելի չէ, կարելի չէ չՀիչել քեղ` օ՛ արյուն» ւողով: ի դեւ µանասւեղծի Հուղումների, Հուսալքումների ու Հույսերի ելնէջումները ուրիչ µանասւեղծություններում էլ «խաղաղվում» են Հավաւի ու կամքի ալիքով: Այս ւրամադրությունը Սարաֆյանի դործերում ւնական ընթացք է ւասնամյակներ չարունակ: Հասւաւենք թեկուղ մեկ օրինակով. «Լուսնի լույս» µանասւեղծության առաջին մասը դրվել է 30ականներին, ււադրվել է «Տեղաւվություն ն մակընթացություն» ժողովածուի մեջ, իսկ երկրորդ մասը դրվել է 1970-ին, ն երկուսը միասին, որւես ամµողջական մեկ դործ, ղեւեղվել է «Միջերկրական» դրքում: Լուսնի լույսը µանասւեղծի դիւումով նույնւես «ճերմակ ճամµա» է, որն իրեն դեւի ասւղերը` «աւադան», կարող է ւանել: Բանասւեղծական երնակայությամµ Սարաֆյանը առարկայացնում է ն դիւում իր «ւաւրանքները», ծ÷ացող ն քարա÷ին իջնող իր Հուչերը ու նան` Կը դիւեմ խաղը նրµին Ինե µխող Շոդիիս, որ կ'երկարի անսաՇման:

Բանասւեղծության երկրորդ մասը իր Հոդու այդ նրµին խաղի նկարադրությունն է ու µանասւեղծի ղրույցը նրա Հեւ: Թումանյանի Հայւնի µանասւեղծության նման` ծովի մեջ լող ւվող «Հոդու» ւաւկերով, Սարաֆյանի «Հոդին» էլ կարուով մղվում է դեւի ա÷, սակայն «ավաղ, ալիք, ÷ր÷ուր, ժայռ կ'ընեն» նրան «ւակ-վրա, ձեռնթա÷», «µաժան-µաժան»: Բայց կրկին ելնում է' խռովիչ ձայներով, կրկին ÷այլում: Աղաւ ես, չե'ս, ւաւե-ւաւ՝ լույսերդ աջ-ձախ կը µախին երամի ւես µանւարկյալ: Միչւ կը փոխվիս: Նույնն ես միչւ: Կուղես արդար, ճիչւ ուղին: Չես կրնար ղայն ունենալ:

Այդ Հոդին` որւես խորՀուրդ, դաւաւարւված է անդադար ղուր

որոնման, µայց «միչւ Հուսավառ, µաղմաջանք» է, ուսւի անդունդի օձերը որքան էլ ÷աթաթվելով նրան քաչում են վար, անՀեւացնում խորքերում, նա կրկին Հայւնվում է ջրերի վրա` «արձակելով ադամանդներ»: Եվ վերջին քառաւողում µանասւեղծի ղրույցը ավարւվում է ընդՀանրացումով` Չեմ դիւեր՝ ուր, µայց կ'երթաս, Շասակ կ'առնես դեւի վեր ն վերացմամµ ջերմեռանդ: Կ'ոդնորվիմ քեղմով, մինչ քեղմով ւխրեր եմ, µեկվեր կ'առնեմ դարձյալ Շավաւք, խանդ: («Լուսնի լույս»)

«Հավաւքի ու խանդի» ւաՀերը, անչուչւ, միչւ չէ, որ այցելում են µանասւեղծին: Թախծության ւաՀերն ավելի չաւ են, ն դրանք Հիմնավոր ւաւճառներ ունեն. իր ժողովրդին Հասած արՀավիրքները, իր ւարադիր անձը, «այլասերված դարը», «նենդ ն անարդար» աչխարՀը: Ու Հաճախ Հոդին ւարուրող թախիծի դեմ կռվաններ չունի µանասւեղծը: Ս÷յուռքի մեծ ւադնաւի դեմ լուծումներ չի դւնում: Նոր Հայրենիքի' ԽորՀրդային Հայասւանի դոյության ÷ասւը չի կարողանում կարնորել այնւես խանդավառ, ինչւես Ս÷յուռքի ուրիչ µանասւեղծները, թեն չի էլ անւեսում: Եվ Շրաչքն աՇա - Մայր Հայասւան : - Ան կուդա մեր Դեմ, կը ճանչնանք ղայն քողին ւակ... Ան այս Է, այն, Նման անցյալ մեր երաղին, նման, ւարµեր, Բայց իր առջն մենք կը դւնենք մեղ Շամաձայն, Եվ կը Շուղվինք, կը խայւանք, ղայն կ'ողջունենք, ան՝ «Մեր Շայրենիք»... Զավեչւ մը դառն, ողµերդական: («Ներկայացում»)

Ճչմարիւ իրողություն է, µայց µանասւեղծը անµավական է այսքանից: իսկ մեծ երա՞ղը: Նա ձերµաղաւված չէ «մեծ երաղից», մեծ Հայրենիքի դաղա÷արից: Նա դաղա÷արաւես սթա÷ մւածողը չէ, թերնս չարունակում է մեկը լինել նրանցից, որոնց µնութադրում է ինքը. «Մենք Հակվեցանք մերթ աջ, մերթ ձախ ն աղդովին' Հավաւք, ÷րկիչ, դույն ÷ոխեցինք մենք չարունակ»: Նան մեկն է նրանցից, ովքեր ձդւում են աղաւադրվել իրենց Հոդում դոյացած դաւարկությունից, մաՀաղդացումից: «Ներքին անաւաւ»` Հոդու դաւարկություն, ն Հենց այնւեղ

իրեն դւնելու, ինքն իրենից աղաւադրելու դեդերում ու վերադարձ կյանքի «վառ ծարավով», «ներքին դամաµարան»` մաՀվան վիՀի առջն «սթա÷ում» ն ինքնացնցում ու կրկին վերադարձ` կյանքի մեծ կարուով: ինքնադւնումի մչւաւն ներքին ւայքար առաջին իսկ դրքով սաՀմանած անջրւեւի դրավման ճանաւարՀին, որ ձդվում է մյուս µոլոր դրքերում: Որոնումի, չարժումի, ÷նւրւուքի, ինքացման ձդւումի ընթացքը ւայմանականորեն «կանդ է առնում» «Միջնաµերդ» (1946) ժողովածուի նյութի ու ժամանակի մեջ: «Միջնաµերդը» ընթացքի Հանդրվան է, ինքնամ÷ո÷ում, նան ւոեւական ճանաւարՀի Հանդրվան. իր էության ւեղաւվությունն ու մակընթացությունը մի ւաՀ ասես Հանդարւվել է, չուրջը` աչխարՀն է, մարդկությունը` ներքաչված նոր մեծ աղեւի մեջ, որ Երկրորդ ՀամաչխարՀային ւաւերաղմն էր: 1940-46 թթ. սւեղծադործություններն են ամ÷ո÷ված այս Հաւորում, որ առավել ծավալունն ու թեմաներով µաղմաղանն է մյուս µոլոր դրքերի Համեմաւությամµ: Բանասւեղծի մւասնեռումի առարկան ւաւերաղմն է` որւես արՀավիրք, ընդՀանրաւես մարդկության, մասնավորւես` իր ժողովրդի Համար: Ճիչւ է նկաւված, թե «Միջնաµերդը» «Սարաֆյանի Հաւորներեն ամենաՀանձնառուն է աղդային Հավաքական դիմադիծի ւեսակեւե, աղդային մարւունակության ւեսնակյունե» (Հ. Բյուրքչյան): Աղդային ճակաւադրի չուրջ մւորումներում («Հանդիւում», «Հայկաղյան µառարան», «Ճչմարւության դիրքը», «Հոդիս վառեց իր լույսը թախիծին», «Աւրի», «Ներկայացում» ն այլն) Սարաֆյանին ղµաղեցնող ղդացումը թելադրված է ոչ միայն ւաւերաղմի, նոր աչխարՀաµաժանման ու ավարների` նոր ժամանակների Հեւնանքով ւաւրանաթա÷ությամµ («ինչ որ մեղի ւեւք է ւային ու չւվին»), այլն աքսորականի կրկնակ ղդացողությամµ («դուն քո մեջդ աքսորական»), անµավականությամµ, մւքերի ու աւրումների Հակասականությամµ ու նան ՀուսաՀաւության ու Հավաւի ÷ոխնի÷ոխ աւրումներով: Բանասւեղծը եղեռնի, աքսորի, Ս÷յուռքի ւաւմության դրվադային վերՀիչումներով, ս÷յուռքաՀայի իր կենսա÷որձով դառը խոսքեր է Հղում «այս ւդեղ, այս խելադար դարի» Հասցեին, ւեսնում «մեծ կեղծիքը այս քաղաքակիրթ երկրներուն», որ «խաµեցին մեղ դարե դար», ուսւի առաջարկում է «ւաւռել դիրքերը ծեր, ցնորական» ն µանալ «ճչմարւության դիրքը», որ ասում է` «Երկիրը մեր, սերունդ-սերունդ` ղայն կը

Հիչենք», երկիրը, որ մեր «Հոդիին մեջ» է «անձնական Հուչ, երաղ, որ մեղ Հուղեցին միչւ, երաղ ու վիչւ»: Եվ աղաւության, ինքնացման միակ ւայմանը է` «Երµ դրկենք ղայն, երկիրը մեր, ւիւի դւնենք մենք անձը մեր» («Ճչմարւության դիրքը»): ինքնացման, ցեղի իր ւեսակը ղդալու ն այդւիսին մնալու եղանակն էլ դիւի µանասւեղծը. «լքելով» «աչխարՀն անՀուն դիրքերուս ւերճ» (անչուչւ, նկաւի ունի օւարալեղու մեծ դրականությունը)` մւնել «ներս µառարանեն Հայկաղյան Հին, /Հին ու մաչված` նման մեր Հին Հայ աչխարՀին»:

Կը սուղվիմ ներս, կը թափառիմ ես µառե µառ: Բառե՛ր, µառեր՝ որ դրեցին ու Շնչեցին Եվ որոնցմով եղան Շւարւ, խանդ անսւառ՝ Նարեկացին, Մեսրուն , Եղնիկն ու Եղիչեն... Եվ µառերն այդ, որ չենք դրեր, ա'լ չենք լսեր, Կը դառնան երդ, կը Շուղեն ղիս... («Հայկաղյան µառարան»)

Եվ այդ «սուրµ, կախարդական աչխարՀը», որ Հայկաղյան µառարանն է, µանասւեղծը մւնում է, ինչւես ճչմարիւ վանականն է վանք մւնում` երկյուղածությամµ ն «µուիկ»: ԶուդաՀեռով Հիչենք Վ. Թեքեյանի` Հայոց լեղվին ձոնված ւաղը, որի մեջ, µանասւեղծի երնակայությամµ, Հայոց լեղուն մրդասւանի է նման, ն Հայոց µառերը «մեյ-մեկ ււուղ դույնղդույն», որ «կ'ս÷ո÷են սիրւս Հիմա»... Եվ Սարաֆյանի µանասւեղծությունից չուրջ մեկ ւասնամյակ առաջ դրված` Մուչեղ իչխանի «Հայ լեղուն ւունն է Հայուն» µանասւեղծությունը, ւուն, «ուր կը մւնե ամեն Հայ իµրն ւանւեր Հարաղաւ» ն «կ'սւանա սեր ու սնունդ, սրւի Հւարւ ցնծություն»: Հավաւը, Հույսը` դարեր ի վեր µնորոչ մեր ւեսակին, մեր ւաւմության µոլոր ժամանակներում եղել է: Հիասթա÷ությունը նույնւես ն ւրւունջը նույնւես եղել է: Հեւո' կրկին Հավաւը, Հույսը, µայց ն անµաժան թախիծը: Պաւմությունը Սարաֆյանը լավ դիւի, Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի եղեռնական ավարւի ու անմիջաµար Հաջորդող «մեծ Հույսերի» (ինչւես Թեքեյանը կասեր), մեծ խաµեությունների ու մեծ Հուսախաµությունների ժամանակը չի մոռացել ն Հիմա ականաւես է նոր ւաւերաղմի`

«Համաւարած կռիվ մը նոր, որ նոր ղոՀեր խլեց մենե», µայց ն «µերավ Հույսեր» («Ճչմարւության դիրքը»), µայց ն «Մեր Հայրենիքի երաղը կրկին ւխուր` կը ցնդի»: Թերնս սա արձադանքն էր այն խանդավառության, Հույսերի, որ ւաւերաղմի ավարւին սւասվում էր` Արնմւյան Հայասւանի աղաւադրումը: Բանասւեղծի սիրւը «կը սեղմե ձեռք մը ւողւաւե», ու նա դիւի, որ «աչխարՀը նոր, աղաւ ու արդար, որուն կը խորՀինք, /նենդ ն անարդար` միչւ աչխարՀն է Հին»: Բանասւեղծի աւրումը µնական է. մերթ` Հուսալքում, թախիծ, մերթ` Հավաւ: Ու Հաճախ միասին: Բանի որ «մարեցան վերջին /Շողերն աղդիս սին սոււերով չինված ոսկի անուրջին», ն «նենդ ու անարդար է աչխարՀը», նրան ւաւում է «ւխրություն մի միչւ»: Գիւի, որ կյանք չկա օւարության մեջ, որ «կը սւառե» մեղ, ու նան դիւի, որ «կը սւասենք առավու մը նոր... Մեր Հույսն է անվերջ, ն ւեւք է Հուսալ ն Հավւալ անոր», «Եվ ւեւք է երդենք ն ւեւք է ւոռանք Հայացում մը մենք»: Միննույն ժամանակ` «Բայց ձայնս է խռով: Հոդիս չի դւներ, սեր, խանդ ու կորով» («Հոդիս վառեց իր լույսը թախիծին»): Բանասւեղծը նան Հասկանում է, որ իր` մւավորականի, µանասւեղծի կոչումն է աղդին կենսական լիցքերի ներարկումը, Հոդեւես նեցուկ լինելը, ինչւես ւաւրանք, այնւես էլ խանդ ւալը: Խանդ ւանք, ւաւրանք ւանք աղդին, որ աւրի Այս Շուսաµեկիչ ւաւրանքներն ի վեր, Աւրի': Մենք խորՇինք այդ ւուրքին µարի, Աւոր միմիայն, մնացյալն Է սւվեր: Մոռնանք մեծ միւքերն, որ կը Շուղեն մեղ, Լքենք Շոդեկան µավիղները µարդ, Ըլլանք ւարղ մեր ւարղ ժողովուրդին ւես Եվ ոչ թե լարի վրա ճախրող դերմարդ: Կ'անցնինք օր մը մենք, կ'աւրի աղդը մեր: Գոյությունն իր միակ իմասւն Է կյանքին: Ըլլանք դոյության µեղմնավոր սերմեր: Կը Շիննան, կ'անցնին մեր մւքերն անդին, Հավաւքնե՛րը մեր... Տա'նք ւուրքը µարի՝ Խանդ ւանք, ւաւրանք ւանք աղդին, որ աւրի: («Աւրի»)

կյանքի միակ իմասւը աղդի թե անՀաւի դոյաւնությունը Համարող Սարաֆյանը, որւես մւածող ու µանասւեղծ, Համակիր էր դոյաւաչւական (էկղիսւենցիալիսւական) դրական չարժմանը, որը լայն ւարածում ուներ Հենց այդ օրերի ֆրանսիական դրականության մեջ: ՊաւաՀական չէր, որ նա 1951-ին Հանդես եկավ «ֆրանսիական դոյաւաչւության չուրջ» Հոդվածով, Հասւաւելով, թե այն «մեր դարը Հաւկանչող, անոր արւաՀայւիչ չարժում մըն է»: իր µացաւրությամµ` «Անըմµռնելի է աչխարՀը, կյանքը անՀեթեթ ն անիմասւ: Բայց ւեւք է աւրիլ: Անւայման աւրիլ: ՀուսաՀաւության ն նույն աւեն Հույսի վարդաւեւություն մըն է դոյաւաչւությունը»: Բացաւրելով Սարւրի դոյաւաչւությունը, որ նան իր Համողումն է, Սարաֆյանը Հավելում է. «Հուսախաµ ն Հիասթա÷ ըլլալե վերջ է, որ կրնանք դիւակից ն կորովի ըլլալ, աւրիլ... Մաքառելով է որ կ'իրադործվինք: կենսաւաչւ վարդաւեւություն մըն է` Հակառակ իր Հոռեւես խորքին... Հույսի ն լինելիության վարդաւեւություն մըն է»: կյանքը դրամա է, խախւվել են առաքինություններն ու ճչմարւությունները: իրականությունը, «կյանքը ինչւես որ է» ւեսնելն ու ւաւկերելը «կ'ամլացնե Հոդիները, կը ջլաւե ղանոնք»: Գուցե ւեւք է կարնորել ւաւրա՞նքը դրա ÷ոխարեն: Սարաֆյանը կարծես թե ընւրում է ն' մեկը, ն' մյուսը` «Խանդ ւանք, ւաւրանք ւանք աղդին, որ աւրի»... Սարաֆյանի Համար սկղµունք է` «մարդկությունը ւիւի կառչած մնա Հույսին: իր լույսն է ան...», մանավանդ կա աղդային կենսա÷որձը` «մեր ւառաւած ժողովուրդը չաւ լավ դիւե, թե ինչ է Հույսը: Երµեք չի ՀուսՀաւիր: Եվ իրավունք ունի»: «Միջնաµերդում» աղդային երակի ընդդծվածության Հասւաւումներից մեկն էլ «Սասունցի Դավիթ» ընդարձակ ւոեմի դոյությունն է: Բանասւեղծական քսանամյա ճանաւարՀ անցած Սարաֆյանը, որ Հայւնի էր իր քնարական խառնվածքով, ինքնասուղումներով, ոչ ընդդծված աղդային, այլ առավելաւես Համամարդկային ւրամադրությունների արծարծումներով, նորադույն դրական Հոսանքների, Հաւկաւես դոյաւաչւական (էկղիսւենցիալ) µանասւեղծության անթաքույց Հեւնությամµ, այս դրքում ղեւեղում է «ամենաաղդային» µովանադակությամµ, ղոււ աղդային թեմայով ընդարձակ այս ւոեմը: էւոսի «մչակման» չա÷ածո նոր ÷որձը Ս÷յուռքի µանասւեղծի կողմից ուչադրավ էր ոչ միայն նրանով, որ քնարերդակը Հանդես էր դալիս էւիկական ժանրով, այն էլ ժողովրդական վիւերդը «մչա247

կելով» (ի դեւ` նույն դրքում է նան «ՀրաՀավ» Հեքիաթ-ւոեմը), այլն նոր ժամանակներում էւոսի դլխադիր` աղաւ Հայրենիքի ն նրա Համար Հավաւավոր ւայքարի դաղա÷արի կարնորումով ու նան մեր էության µացաՀայւումով, որ աղդային լինելով Հենց Համամարդկային է: Սարաֆյանի` էւոսի այս մչակումը, որ, ավելի ճիչւ, ոչ թե մչակում է, այլ Դավիթի կյանքի ւաւմության Հենքով սւեղծված քնարաւաւմողական ւոեմ, իր` Հեղինակի, ն ոչ էւոսի լեղվամւածողությամµ ւաւմված, ինչ-որ չա÷ով արդիական մւածողությամµ, կերւարների Հոդեµանությունների խորացման Հեղինակային միջամւությամµ: Պոեմը ինչ-որ ւեղ Հուչում էր արդիական խնդիրներ` կաւված դարասկղµի աղդային-աղաւադրական ւայքարի Հեւ: Ու եթե «Սասունցի Դավիթ» ւոեմը աղաւ Հայրենիքի ն աղաւ մարդու (իրարով ւայմանավորված) Համար ւայքարի մասին է, աւա «ՀրաՀավը» սւեղծադործող անՀաւի` աղաւության Համար ւայքարի ւաւմությունն է` Հեքիաթի ձնի մեջ` «Հեքիաթ է, ւաւմեմ Հեքիաթի նման» սկսվածքով, աւա` «կար ու չկար, ւղա մը կար»... ն այլն: իսկ այդ ւղան, որ ի ծնե µանասւեղծ է, Հեքիաթի երկար ճանաւարՀն է անցնում, որ ւիրանա «ՀրաՀավ» կախարդական թռչունին, որ իր թների վրա ւանում է նրան վերին ոլորւներ, սւեղծադործական անսանձ թռիչքների, նորանոր որոնումների, որին ունակ է լոկ երաղող, Համառ, աղաւաµաղձ µանասւեղծը` սւեղծադործողը ընդՀանրաւես: «Ու կը մեծնար Հրճվանքն իր միչւ... աղաւության ճամµուն վրա»: Երկու ւոեմներն էլ ւաւումի մեջ ունեն չարժուն ընթացք` չնորՀիվ դլուխների ու ոչ մեծ Հաւվածների µաժանման ն ւաղաչա÷ական µաղմաղանության (կարճ ու երկար ւողեր, մեծ ու ÷ոքր ւներ, ամենաւարµեր Հանդավորում, ւաւկերային ւարաձն Համակարդ` µնորոչ թե դասական արվեսւին, թե նորադույն Հոսանքների` սյուրռեալիղմի, էկղիսւենցիալիղմի, աµսուրդի լեղվամւածողությանը): Պաւերաղմի թեմայով դրված µանասւեղծությունների մեջ նույնւես Հոդեկան ÷ոթորկումները Հաճախակի են Հակասական դարձնում Սարաֆյանի քնարական Հերոսին: Մերթ նա ծայրաՀեղորեն Հուսալքվում է, մերթ' դառնում անւարµեր, մերթ' ÷որձում ելնել իր Հոդում սւեղծված քաոսից: Պաւերաղմը, օդային ռմµակոծումները, այրվող քաղաքների ւաւկերները ցնցում են նրան: ՍաՀմռկեցուցիչ են օդային ռմµակոծման ւաՀի ւաւկերները' դուժկան ճիվաղների ւես ճչացող սիրենաներ, սուրացող անդղեր, «ռումµ ու կրակ», կարծես ÷լվող երկինք, այսաՀար մարդիկ:

Պաւերաղմական օրերի նորադույն քաղաքն ու «նոր մարդկությունը» կերւավորվում են նոր կողմերով: Գործարանների ծխնելույղներից ելնող ծուխերը սողացող վիչաւներ են, որ ÷ռվում են ու ւարածվում, Հսկա այծեմարդի սրնդի դյութանքներից' «Դժոխքի խորքերից µոցերը խոլ կը ժայթքին ն մեւաղներ կ'ոռնան դեՀենամռունչ ճախրանքով», ու' Երµ կիրք, ոճիր, արµեցում ն խենթություն կ'որուան, Եվ քաղաքի վրա մեծ, դիչերին մեջ կը փայլին Զենքերը նոր մարդկության ն ակռաները դայլին, Ինքղինք կախող Հուդային կուդա խնդալ նոր Հուդան, -

այնժամ արթնանում է µանասւեղծի ներքին դժդոՀ ձայնը, սւասումը, որ «ՀրդեՀեն ծնի ՎաՀադն ոսկեծամ», որ ընդվղումը խռովի իր Հոդին, նրան կորով ւա ու թա÷, Որ ւխրության մեջ դառնա սիրւս երկաթ Շրաթափ, Աղաւության սուր: Շանթերն իմ աչքերուս մեջ ծաղկին... («Հսկում»)

Ու երµեմն էլ լքված Հոդին թմµիրի մեջ է, անւարµեր աչխարՀի, ւաւերաղմների, մարդկության µախւի նկաւմամµ («Ես կը մնամ անւարµեր»): Երµեմն էլ, այդւիսի ւաՀերին, µաղձանքի թույլ արձադանք' խավարին Հանձնվող իրերին Հակընդդեմ' արµենալ լույսով («ԶոՀաµերում»): Ու չընկրկելու, չկործանվելու, Հոդեկան մռայլը ÷արաւելու Համար µանասւեղծը ÷նւրում է ու թերնս դւնում ելքը' «Հոդիս վառեց չեկ լույսն իր թախիծին»: Թախիծի լույս կամ թախիծը լուսավորող լույս, մի չաւ անՀրաժեչւ ւայման կենսասիրության, Հավաւի ւաՀւանման Համար: Այդ լույսերից մեկն էլ կարուի այն կանթեղն է, որ ուժ է առնում Հեռավոր մանկության µաղձանքից: 0ւարությունը, մեծ քաղաքների մեծ կեղծիքներով լի կյանքը, մարդկային նորօրյա խարդավանքներն ու սւիւյալ խաµկանքները ծնում են մանկութ օրերի, Հայրենի Հողի նախնական անմեղությունների կարու, որ ւոչորում է ւարադիր մարդու Հոդին: Աղմուկներով ու ժխորային երաժչւությամµ µնորոչ միջավայրում ծնվում է սաղի արծաթաՀունչ ձայնի կարուը, Հայրենի դյուղի ձայների կարուը:

Եվ Շիմա ես կ'ուղեմ միայն արծաթաՇունչ ձայնը սաղին, Զոր մանկության իմ օրերուս՝ ւանդուխւ մ'անՇայւ կը նվադեր: Ջայն մ'իրիկվան լույսերուն մեջ՝ որ Շամրորեն կը նվաղին, Կռինչին ւես թափառական կռունկներուն մեր ասւղակեր: Խաµվեցա միչւ օրերն ի վեր. ձայն մը միայն միամիւ, ւարղ՝ Որ կաթկթի դիչերվան մեջ ղմրուխւի ւես մութ ջրմուղին, Որ քակե իր մաղերն առաւ որւես դյուղի սրւաµուխ Շարս, Հեռավոր, մեղմ խարչափ մը չոր ցորեններու, որ կը µխին... 0ւարությունն ըրավ կարու ղիս մեր Շողին Շայրենական: Զիս ընկրկեց կեղծիքը մեծ՝ մեծ ու դիւուն քաղաքներուն: Լուսասմµակ ձայն մը սաղի, որ ղիս առնե ւանի Շեռուն: Հրաւոչոր կարուն ունիմ Շուղումներուս, որ ա՛լ չկան: Խաµվեցա միչւ, աղարւեցա, ես Շոդնեցա... Կ”ուղեմ նախկին Անմեղությունն ու µարությունն, Շույսեր, որ նոր խանդով ծաղկին: Ջայն մը սաղի՝ ւարղ, Շարաղաւ, կայծկլւացող ծղրիթներուն, Ծնծղաներուն, անձրններուն, µյուրեղներուն նման փչրուն: («Ձայն մը սաղի»)

Այս կարուը նույնւես թախիծ է ծնում, µայց դա իրաւես Հայրենասեր Հոդու «չեկ լույսով» լուսավորված թախիծն է, անկեղծ Հուղում, որ ÷ոխանցվում է ընթերցողին ն սովորեցնում ղանաղանել իսկական Հայրենասիրական µանասւեղծությունը, չաւրված, կեղծ, իµրն թե Հուղական կամ ճոռոմ դարձվածներով սարքված այն «Հայրենասիրականներից», որոնց թիվը քիչ չէր արւասաՀմանի Հայ մամուլում: «Միջերկրական» խորադրով µանասւեղծական ժողովածուն լույս ւեսավ «Միջնաµերդից» քսանՀինդ ւարի Հեւո` 1971 թ., Հեղինակի մաՀից մեկ ւարի առաջ: Այս դիրքը, որ Հեղինակը քերթված է անվանել, ըսւ էության երկու քնարական ւոեմ է ներառում` «Միջերկրական» ն «Լուսածադ` ծովային ալւյաններու»: Բնարական այս կառույցի մեջ Սարաֆյանի Հերոսը, որ ւարադիր Հայն է, մենախոսում է որոչակի ւեղանքում` Միջերկրականի ա÷ին` Հայացքի առաջ ծովի անՀունը ն մուիկ ու Հեռավոր ա÷երը` մւքի Հայացքի առաջ: «Եկեր եմ ծով կարուով» սկիղµը Հուչում է ծովի նկաւմամµ նրա Հաւուկ ղդացումը. Հիչենք, որ նրա ծնունդը եղել է

նավի վրա, Հիչենք «Տեղաւվություն ն մակընթացություն» ւոեմը, «ծովախոՀ» µանասւեղծությունները: Հիչենք նան, որ սա ծովն է, µայց ոչ սովորական, այլ «Միջերկրակա՛ն, Արնելք` Արնմոււքին մեջ, Երկիր...», ծով` երկրների միջն: Ոչ սովորական ծով, որովՀեւն այն իր ա÷երով միացնում է Արնելքի ու Արնմոււքի երկրները, Հին ու նոր մչակույթը: Ոչ սովորական, որովՀեւն այսւեղ «մանկության աչխարՀիս նման ժայռեր են կարմիր», «այսւեղ ւեսածս է նման մանկության մեջ ւեսածիս», ն վերջալույսի «լույսն` արյունող Հողերուն մենե խլված երկրին թանկ»: Գիչերային Միջերկրականը «ա÷են քայլող» µանասւեղծի մւորումները սնեռում է Հաւկաւես Հայրենական ւաւմության մղձավանջային օրերին. «Գիչերն ա÷են կը քալեմ ն ոսկորներ կը քալեն... ն Հոչուող դաղանին ձայնն է մութին մեջ... Լուսինն է մերթ` «խեղդամաՀ Հայրենիքին աչքին ւես»... «Գիչերն` այս ծովն է խավար անցյալը մեր...», նան ներկան («Մնացորդներ քայքայվող, ղոՀեր Հույսի մը անցյալ, ղոՀեր Հույսի մը ներկա...»/: Եվ այդ մւորումները ընկճում են նրան /«կան երաղներ, կան, սակայն ես երաղել չեմ կրնար...»): Միջերկրականի ա÷ին µանասւեղծն ասես ավելի մու է ղդում իր Հայրենիքին, µայց ն ավելի ղդում է իր անձի երկ÷եղկվածությունը: Գիչերն՝ ափեն այս օւար կ'երթամ կւրած ամեն կաւ: ԱչխարՇիս ծայրն եմ նեւված: Եվ միչդեռ ղիս իմ խորքես, Շայրենիքիս, մարդկության ավելի մու կը ղդամ ես, ավելի չաւ Շեռացած՝ ղիս անոնցմե ես կը ղդամ: Գրված Է, որ չարունակ, անվերջ ւեսնեմ թեր ու դեմ, ն Արնելք, Արնմոււք µաժնեն իրենց միջն ղիս, մանկութենես՝ միչւ նայիմ օւար ափեն՝ իմ երկրիս ն ըլլամ խորթ իµրն Շայ՝ խորթ աչխարՇին նույն աւեն: Ի՞նչ ընել ւեւք Էր՝ որ ես չըրի, որ ղիս ընդուներ լույսն ու ւայի լույս: Տաղերս են Շարաչարժ ծովին ւես: Երկիրս Է միչւ երկու, ղիս՝ իր Շեւ երկու կը ղդամ ես ն մինակ եմ. ոչ մեկ ւեղ կրցա նեւել արմաւներ: ...Ինչւե՞ս եղµայր մեղ ծախող օւարներուն ըսեմ ես: Ճամփուս վրա թափառման իմ վՇաւանքս Է աճեր: Ինչւես Շավւամ մարդկության, երµ մարդկություն չեմ ւեսներ, մինչ կը խորՇիմ՝ Շավաւալ ւեւք Է անոր՝ երկրիս ւես:

Ծովի դիչերը նույնւես ունի իր լուսաµացը. «Բայց լուսաµացը կու դա, կը µանա ղիս' լայնաµաց: /Եվ վեՀություն այս ծովն է, լույս, Հավաւքի ւաՀ է... /կը քալեմ մեծ կարուով: Զեմ դիւեր ինչ կը սւասեմ: /Բայց լուսածադ է վառյալ, ÷առավորյալ, Հաղթական»: Թե ինչի է սւասում µանասւեղծը, որոչ չէ, µայց որոչ է Համեմաւությունը միֆական ÷յունիկ թռչունի ն լուսաµացի «կարմիր Հուրերուն մեջ» «անվերջ այրյալ մեր ոդու», Այրյալ, սակայն միչւ Շարյալ ն µարձրացյալ, լուսաµեր, Փյունիկին ւես մչւածին՝ մոխիրներուն մեջեն իր:

Եվ այդ ղդացողությամµ է, որ լուսաµացի կաւույւ անՀուն ծովը, որ «արն ու կյանք ու µերկրանք» է խորՀրդանչում, µանասւեղծը դիւում է վերացմամµ. նրա Հոդու խորքերից «կը ժայթքի ճիչ մը խինդի»: ի դեւ` Հաճախ Հուսալքված, երկ÷եղկված Հոդով µանասւեղծի ոչ միայն ւոեղիայում, այլն արձակ էջերում ÷յունիկ թռչունի անդրադարձը սակավադեւ չէ: Այս ն ուրիչ մւորումներ Միջերկրականի ա÷ին, ինքնաµնութադրումներ են, որ Հավաքվելով կարող են լավադույնս µնութադրել µանասւեղծի անձը ն նրա դրականությունը: Հիչենք, որ «Միջերկրական» ւոեմից առաջ` 1950-ական թթ., Սարաֆյանը այս ծովի Հեւ առնչվող իր «աղդային» խոՀը դրառել է «Միջերկրականը ու Հայը» արձակ դրության մեջ: Ճակաւադրի µերումով` Սարաֆյանը թաղված է մի դերեղմանոցում, որ Միջերկրականի ա÷ին է: «Միջերկրականի» մեջ Սարաֆյանի Հախուռն, Հարաչարժ էությունը ասես Հանդիսւ է առնում ւեղաւվությունից ու ու մակընթացությունից Հեւո, ասես խաղաղվում, իմասւնանում է, ն նրա խոՀը խորՀող ւարեցինն է, մւածողինը, թեն այն ծնվում է «ծովա÷նյա» ղդայություններից: --ինքնաւիւ է նան Սարաֆյանի արձակը: Սւեղծադործական կյանքի առաջին իսկ ւարիներից ն Հեւադա ւարիներին ֆրանսաՀայ մամուլում Սարաֆյանը Հանդես է դալիս նան արձակ µանասւեղծություններով, նորավեւերով, էսսեներով, քննադաւական-վերլուծական Հոդվածներով, վեւերով: իր կենդանության ժամանակ

Սարաֆյանի µոլոր արձակ դրությունները լույս են ւեսել միայն մամուլում` µացառությամµ «իչխանուՀին» վիւակի, որ նույն թվականին (1934) լույս է ւեսել նան առանձին դրքով: Սարաֆյանի արձակը ժողովածուների մեջ է ներառվել Հեւադայում: «Տեսարանները, մարդիկ ն ես» խորադրով (Երնան, 1994) ժողովածուի մեջ Հավաքված էջերը, որոնք Գ. Պըլւյանը դրքի առաջաµանում µնութադրում է «մւածողական դրականություն», Հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, դիւումներ, խոՀեր ու վերլուծումներ են իր ժամանակի կյանքի, ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի, եվրուական ու Հայ դրականության ւեսական Հարցադրումների ու դրական դեմքերի մասին (Սարւր, Վ. Թեքեյան, Շ. ՇաՀնուր, կ. Զարյան, Զ. Սյուրմելյան, Հ. Զարդարյան ն ուրիչներ), վկայում են, որ իր իսկ` «Տեսարանները, մարդիկ ն ես» վերնադրով խոՀի (1961) Հուչումով, չրջաւաւի µնությունը ն մարդիկ մչւաւես իր մւածման առարկան են, իր էության, եսի անµաժան մասը. «Տեսարանները իրենց ինքնությունը ունին: Եվ սակայն կ'երնան նույն աւեն Համաձայն մեր նայվածքին: կախում ունին մեր ւրամադրությունեն ն մեր ղդացական ու իմացական կարողութենեն»: Բուն վիւական ժանրի արձակի մեջ էլ (որոնք ինքը վեւ է անվանել)` «Խարիսխեն Հեռու», «իչխանուՀին» ն «Մանուկ Դվինյան», ինչւես նան ինչ-որ չա÷ով ւաւմողական Հենքով «Լույսի ցավեր» արձակ դրությունը վկայում են, որ Սարաֆյանը որոչակի Հակում ունի ինչւես դեւի մւածողական-դաւողական արձակը, այնւես էլ, ոչ քիչ դեւքերում` դեւի խոՀադրությունն ու արձակ µանասւեղծությունը: Հիչաւակված «մւածողական» ու «խոՀադրական» էջերի մեջ էլ երµեմն նկաւելի են նկարադրականւաւմողական Հաւվածներ, ն այս ւարµեր ժանրերին µնորոչ դծերի կիրառումը վկայում է, որ Սարաֆյանի ամµողջ արձակում /նան ւոեղիայում/ առանցքայինը դրողի եսն է, որ խոսում, ւաւմում, քննում, առաջադրում է իրեն մւաւանջող Հարցեր: «կան խոսւովանության µաղմաթիվ ձներ, - դրում է Սարաֆյանը «Խոսւովանությունը դրականության մեջ» Հոդվածում: - Գրողը կը խոսի իր մասին: կը խոսւովանի ուրիչներու մասին ունեցած իր կարծիքները: Ան ինքղինքը կը դնե երµեմն իր Հերոսներեն մեկուն մեջ: Ուրիչ անձ մը կը դնե երµեմն իր անձին մեջ»: «Լույսի ցավեր» արձակ ւաւումի մեջ առաջին դեմքով ւաւմող Հեղինակ-Հերոսի անունը Նիկոլ է, որին վերադրվող «ՀրաՀավ» ւոեմի Հիչաւակումը Հասւաւում է, որ նա ինքը Սարաֆյանն է, ն նա է, որ քննում է Տիդրան Ժիրարյանի

վարքադիծը, որը Հարսւացած ն ամլության դաւաւարւված նախկին դրող է, սակայն Հավաւում է, թե մի օր ւիւի ավարւի իր կիսաւ մնացած դործը` մեծ ւադնաւի ւաւմությունը, որովՀեւն «Հայոց ւաւմություն մը ավեւարանի ւես µան մըն է»: (Սարաֆյանի այս դործը` «Լույսի ցավեր կամ Մեծն Տիդրան ն ամլության սաւանան», նույնւես անավարւ է): Մի Հաւկանիչ, որ ւայմանավորում է նրա արձակում մեծ ւեղ ղµաղեցնող դործերի ծնունդը` կյանքի µոլոր չրջաններում: Դրանք այն երկերն են, որոնք էսսեի' ÷որձադրության ժանրի չրջանակում են, կյանքի, օրվա, ւաՀի, իրադարձության, µնության ղդայական դիւումներ, դրողի Հոդեկան որոչակի վիճակի, ներաչխարՀի խոՀական-Հուղական µացաՀայւումներ, որոնց µնականորեն առավել µնորոչ են արձակ µանասւեղծության ժանրային սկղµունքները: Սարաֆյանի դեղարվեսւական արձակի մեջ այս µնույթի դործերը առավել սերւորեն են կաւվում նրա ւոեղիային: Եվ դրանց մեջ, անչուչւ, լավադույնը «Վենսենի անւառը» ծավալուն էսսեն է: Ծով ն անւառ: Երկու մեծ, ւարողունակ, անՀուն դրսնորումները µնության, Հաճախ են դառնում µաղմախորՀուրդ խորՀրդանիչներ Սարաֆյանի թե' ւոեղիայում ն թե' արձակում: Հարաչարժ ալիքներով, ւեղաւվությամµ ու մակընթացությամµ չնչավոր ծովը' իր քաոսով, իր դաղւնիքներով ն µաµախուն կյանքով աւրող անծայր անւառը` Միջերկրականի ա÷ին թե Սն ծովի, այս դեւքում` Վենսենի անւառը, որ «կը ւարածվի Մառնեն Տոն ու ավելի վար` իր մեջ առնելով մեծ մասը Սն ծովին», Սարաֆյանի Հիացման, «վերացման», «սլացումների», խոկումների, Հիչողությունների արթնացման, կյանքի իմասւը Հասկանալու ներչնչարան են: Վենսենի անւառը... «Ան կը Հասնի երµեմն մինչն երկինք: կ'անցնի կարուներես ու Հուչերես անդին: կը սաՀի անծանոթ ու երաղային Հայրենիքե մը վեր: Ու կիրակի ու ւոն առավուները, ամառը, լուսաµացի սրµացմամµ թա÷անցիկ իր ծառերեն Հոսող Հույղի դույն Հույղերով ան կը ւանի ղիս մինչն ծայրադույն վերացում... կը Հորդին, կը խոսին խուերը, ւայծառ ու կույս` կը խոսին: կը µաµախեն ծառերուն լռասույղ կաւարները, առնելով ու ւարւելով լույս մը: կը Հոսին չուքերը: կը մեղրուին Հող, օդ ու µույս...»: Եվ «ծովեն դինով ւղու խռովքներով» լցված µանասւեղծը մւնում է Վենսենի անւառը, որ «կախարդական է», ինչւես Հեքիաթի մեջ, չնչավոր, µայց ն խաղաղ ու անդորրավեւ... Եվ խուերի վրա ւառկած µանասւեղծի «մւածումը կը նեւե իր քաղցկեղի արմաւները»

... անւառի խորՀուրդների խորքերը: Բացաւ, ջրվեժ, լճակ` ւղւիկ կղղիով... Ու անւառը օրվա ւարµեր ւաՀերին... «Ծով մըն է դիչերը Վենսենի անւառը` Հովին ւակ: Ալիքները կը Հոսին անդադար...»: Գեղեցկություններ, խոՀեր, Հիչողություններ, դեղեցիկ ու դառն, դառն: Անձնականություն, եսի որոնումներ... «Վենսենի անւառը կը ւանի ղիս մինչն ծայրադույն վերացում: կախարդական է Վենսենի անւառը»: կախարդական, µայց ն իրական, ինչւես կյանքը` սթա÷ կենսական լիցքեր ներչնչող: «Վենսենի անւառը» ÷որձադրությունից, սովորական խոՀադրությունից µարձրացող չքեղ, ւաւկերավոր դեղարվեսւական արձակ է, µանասւեղծություն` Հղացքով ն Հնչմամµ: 1970-ին դրված «Լուսածադ' ծովային ալւյաններու» ընդարձակ քերթվածի վերջում, µնութադրելով իրեն, իր «աչխաւանքը», µանասւեղծը դրում է. «Տե'ր, աչխաւանքս է քերթված, ն ընդունե ղայն` որւես աղոթք, Հավաւք լուսեղեն»... Լավադույն µնութադրումներից մեկը իր սւեղծադործության: Սարաֆյանն ունի մի ÷ոքրիկ արձակ` «Վկայություն մը» վերնադրով: Երրորդ դեմքով µնութադրում է մի արվեսւադեւի, առանց անունի, µայց աներկµա է, որ դա Հենց ինքն է: Ուրեմն ո՞վ է նա` µանասւեղծ Նիկողոս Սարաֆյանը` իր իսկ վկայությամµ` քաղվածաµար. «կեցած է ան վերջալույսի մը մեջ ու իր աչքերուն առջն ունի անսաՀման ւարածությունը, Ս÷յուռքը: ԱչխարՀի Հինդ մասերը, ուր կաւրին ու կը մեռնին իր Հայրենակիցները: Ան կը նայի անոնց, այդ երկիրներուն, որոնք եղան կեղծ Հայրենիքները ցրված իր ցեղին: Ու իր Հսւակաւես աչքերուն առջն կը քակվի մարդկության ողµերդությունը, ինչւես ն ողµերդությունը իր աղդին: ՀուսաՀաւ է իր ւեսածեն, µայց ուրախություն մըն է իրեն Համար ւեսնելու այդ կարողությունն իսկ: Ան կեցած է դերեղմանաւան մը մեջ ն ունի իր կողքին իր ուրվականը: Ունի իր ղղջումները: Բայց կը դործե իր ուղեղը: Մեծ է իր Հոռեւեսությունը: Բայց մեծ է նան իր մեջ լավաւեսության մը կարուը: Գւնել կեդրոնական դաղա÷ար մը, ÷րկել Հայ միւքը, արդարացնել Ս÷յուռքը, ուր դրականությունը ավերակներու դրականություն մը եղավ միայն, Հինին կեղծ չարունակությունը... Ու կը ÷ս÷սա մերթ կրակե µառերով. «Գրե՞լ, թե՞ չդրել...» ... դարերու ընթացքին մարդը կը ւոռա ւարµեր ձայնով մը: կյա՛նք: կը լսե նան ցեղին արձադանքը... կը ւառաւի իր Հայությամµը: կը ւառաւի նան Ս÷յուռքի ճակաւադրովը: Ունի իր սուրով ւաւալելիք քանի մը

թչնամիները, կեղծիքն ու ւոռնկությունը աչխարՀին: Այս քենը կը վառե դիչեր-ցերեկ իր երակները: Ու ան կեցած է իր ողµերդության դեմ, որ ողµերդությունն է նան իր ցեղին ն կը վերլուծե ղայն ւառ առ ւառ... Հասկնալու Համար ղինքը, ւեւք է նկաւի ունենալ ֆրանսական վերջին դւրոցը, որ կը ներկայանա անՀեթեթին ÷իլիսո÷այությամµ: Արնմոււքի ամµողջ քաղաքականությունը կ'երնա Հոս իր արնու մեծությամµը: Եղավ Ս÷յուռքի ւղան, ւեւք է նկաւի ունենալ մթնոլորւը, ուր ան աւրեցավ: Ըմµռնելու Համար իր Հույսի մը որոնումը, ւեւք է Հակիլ եվրուական այս չոր ՀուսաՀաւության վրան: Դւրոցներու ւղան չէ ան, µայց դւրոցները կը մեկնեն իր խռովքը: ԱնՀեթեթին վարւեւները... կը Հերքեն նւաւակի մը դոյությունը աւրելուն մեջ: Պեւք է աւրիլ, µանիլ առանց նւաւակի: «Ընել ն ընելով ըլլալ...»: Բայց այս իսկ նւաւակ մըն է արդեն ն աՀա թե ինչու Ս÷յուռքի ւղան չի ւարվիր այս վարդաւեւութենեն ալ: (Ոչ մեկ կուսակցություն, ոչ մեկ ւեսաµանություն կրցավ դրավել ղինքը): Ու անոր ւակ կը ւեսնե վիւային Հին դւրոցը, ւարµեր դրելու իր արՀեսւովը միայն: ... ԱՀա մեր դարը դեղեցիկ ու ւդեղ նույն աւեն, ւերճ ու աղքաւ իր սւեղծած մեքենաներովն ու կյանքովը, իր արադությամµ, վայրադությամµ, նյութաւաչւությամµ ն այլաղան ժխւումներով... կեղծքիները կը Հալածեն մւածող մարդը: Ճչմարւությունները Հարաµերական են... այլն անոնք կ'անւեսվին ղանդվածեն: կյանքն իրավ ու իրավունք չի ճանչնար: Գոյությունը իր դլխավոր նւաւակն է: Ու կեղծիքը նույնքան µնական է իրեն... ԱՀա միջաղդային կլիմայեն վերջ, աղդայինը իր Հուսաµեկիչ մթնոլորւով: ԱՀա դերեղմանը, ուր կեցած է Ս÷յուռքի դրական Համլեթը: Ձուլումը ն ներդաղթը... Ու ւխուր է Ս÷յուռքի ւղան, որ չի դւներ Հենարան մը... դիւնալով, որ ւեւք է խոնարՀիլ երկրին առջն ու Հարդել դաղա÷արը, որ ծառայեց իր վերելքին ն որ ւիւի աւաՀովե ցեղին դոյությունն ու լինելությունը: Բայց ինքը, Ս÷յուռքի ւղան, որ կը ւառաւի Ս÷յուռքին մեջ, կը երաղե իր ողµերդության մեծության Հավասար արվեսւ մը, ան, որ ւիւի քակե ւռամի մը թնջուկը: Վասնղի մեծ ու արնու է ողµերդությունը քայքայումներու այս սեմին վրա: Վերջալույսին ւակ' որ կ'ըսեն արչալույս մըն է»: ԱՀա Սարաֆյանը` Ս÷յուռքի ինքնաւիւ ու խորունկ µանասւեղծը, մւածողը' իր «վկայությամµ» ն սւեղծադործության Համաւաւկերի Համառու դիւումով:

ՎԱՀԵ-ՎԱՀՅԱՆ

(1907-1998)

ՎաՀե-ՎաՀյանը (Սարդիս Աµդալյան) ծնվել է 1907 թ. կյուրինում: 1915-ին նրանց ընւանիքը նույնւես µռնում է աքսորի ճամ÷ան: Պաւերաղմից Հեւո մի երկու ւարի աւրում են Այնթա÷ում, 1920 թ. ւեղա÷ոխվում Հալեւ, ուր ն Սարդիսը ավարւում է վարժարանը: Բարձրադույն կրթությունը, µնական դիւությունների դծով, նա սւանում է Բեյրութի Համալսարանում: Հասւաւվելով Բեյրութում' նա անցնում է մանկավարժական աչխաւանքի, դասավանդելով մաթեմաւիկա ն Հայոց լեղու: 1935-1945 թթ. ՎաՀե-ՎաՀյանը դասավանդում է կիւրոսի Մելքոնյան կրթական Հասւաւությունում ն կրկին վերադառնալով Բեյրութ' չարունակում ուսուցչական աչխաւանքը ւարµեր վարժարաններում, ավելի ուչ դառնում է Եր. Հյուսիսյանի անվան Հայադիւական µարձրադույն դասընթացների Հայադիւության ամµիոնի վարիչ, ւեսուչ ն ւնօրեն: 1946-56 թթ. ՎաՀե-ՎաՀյանը խմµադրում է Ս÷յուռքի նչանավոր Հանդեսներից մեկը' «Անի» ամսադիրը: Նա լիµանանաՀայ դրական չարժման եռանդուն դործիչներից էր, կաղմել, խմµադրել ու Հրաւարակել է Հայ ւաւմվածքի, Մ. Զարիֆյանի, Վ. Թեքեյանի սւեղծադործությունների ժողովածուներ, մչւաւես Հեւնել է դրականության կենդանի ընթացքին' Հրաւարակելով µաղմաթիվ դրախոսություններ, Հոդվածներ, մասնակցել է դրական µանավեճերին: --ՎաՀե-ՎաՀյանը սւեղծադործել սկսել է 1920-ական թվականների վերջերից: Առաջին µանասւեղծությունները լույս են ւեսել Փարիղում Հրաւարակվող «ԱնաՀիւ» ն «Զվարթնոց» Հանդեսներում: 1930-32 թթ. դրված µանասւեղծություններից կաղմված նրա առաջին ժողովածուն' «Արն-անձրն» խորադրով, լույս է ւեսել 1933 թ.: 1933-45 թթ. դրված µանասւեղծությունները Հավաքված են 1946 թ. Հրաւարակված «Ոսկի կամուրջ» ժողովածուում: 1968 թ. ՎաՀեՎաՀյանը մամուլում ցրված ու անւիւ µանասւեղծություններից կաղմեց «Մաւյան սիրո ն մորմոքի» ժողովածուն, իսկ 1974 թ. լույս

ընծայեց «Հուչարձան ՎաՀրամիս» ընդարձակ ողµ-ւոեմը' նվիրված իր ւղային' նրա ողµերդական մաՀվան առիթով: Առանձին դրքերով («ԲերքաՀավաք») ՎաՀյանը Հրաւարակել է նան իր դրականադիւական Հոդվածների, դրախոսությունների մի մասը ն ււավորությունները ԽորՀրդային Հայասւան կաւարած այցելությունից («Հարալեղներուն Հաչւությունը»): Բանասւեղծ, մանկավարժ, Հասարակական դործիչ, խմµադիրՀրաւարակիչ ՎաՀե-ՎաՀյանը իր դործունեության µոլոր µնադավառներում' µանասւեղծություններում թե՛ դրական-Հրաւարակախոսական Հոդվածներում, Հասարակական թե՛ մանկավարժական աչխաւանքում, իր խմµադրած մամուլի էջերում չուրջ վեց ւասնամյակ արծարծեց Ս÷յուռքի ՀայաւաՀւանության Հարցը, իր ոդնորիչ, սթա÷եցնող, Հավաւավոր խոսքով օժանդակեց ս÷յուռքաՀայության դոյաւայքարին: Հայ ժողովրդի, մասնավորաւես Ս÷յուռքի ու ներկա Հայրենիքի ճակաւադրի չուրջ նրա մւորումները, µանասւեղծությամµ թե Հրաւարակային խոսքով, սրւաµաց ու ցավակից ղրույցներ են ընթերցողի Հեւ, որոնց մեջ նա µերում է Ս÷յուռքի ղանդվածների ւադնաւն ու երաղը, ոդորումն ու Հույսը' ձդւելով նրանց մեջ ամրաւնդել Հավաւն ու Հավաւարմությունը Հայրենիքի, էջմիածնով խորՀրդանչվող Հայ եկեղեցու ն Հայ դաւի նկաւմամµ: իր դրական ու Հասարակական ամµողջ դործունեությամµ ՎաՀեՎաՀյանը նւասւել է Ս÷յուռք-Հայասւան Հոդեկան կաւերի ամրաւնդմանը, մեր µոլոր ուժերի Համախմµման դաղա÷արին' Հայրենիքում Հավաքման մեջ ւեսնելով Ս÷յուռքի ճակաւադիրը: «Ս÷յուռքը իր ամµողջության մեջ, µաղմաթիվ Հիվանդություններե ւառաւող ն ՀեւղՀեւե արադացող Հյուծումի ենթակա մարմին մըն է' ղորացուցիչ, մաչումը դոնե չա÷ով մը դանդաղեցնող չիճուկի ներարկման ւնականորեն կարու,- դրել է ՎաՀե-ՎաՀյանը: - Այդւես ըլլալով Հանդերձ, դեռ կը ւաՀե ան աւրող դոյության մը µոլոր նչանները, մւավոր դործունեության իր օրինակներով... Հակադրաµար, մեր Հայրենիքը առողջ էություն մըն է, օրեօր աճող, իր ֆիղիկականին Հեւ նան մւավոր ու Հոդեկան ուժերը Հորդելու ասւիճան µաղմաւաւկող, µացաՀայւ է ուրեմն, որ այս երկուքը կարիք ունին ÷ոխՀարաµերության... Հայրենիք թե Ս÷յուռք, նույն ժողովուրդն ենք մենք, անցյալեն եկած նույն ժառանդություններով, ւաւմական նույն առաքելությամµ, դալիք ժամանակներու վրա ւարածվող նույն երաղներով, որոնք կրնան իրադործվել միայն այսօրվա

Հայրենիքը իµրն կորիղ կրող մեր սե÷ական Հողին վրա, կաղմակերւյալ ղեկավարումովը մեր µոլոր ուժերուն-մարմնավոր, իմացական ու Հոդեկան...»: Նույն մւորումների արւաՀայւություններն են նան ՎաՀյանի µանասւեղծությունները: Ս÷յուռքաՀայի ճակաւադիրը ն Հայրենիքը, աՀա նրա ւոեղիայի դլխավոր թեման: Եվ, անչուչւ, նան անանձնական աւրումներ' սիրո, ցավի, երջանկության ւաՀեր' մարդկային Հոդու երդը, որ ձդվում է ւասնամյակների մեջ' µանասւեղծական չորս ժողովածուներում: «Արն-անձրն» ժողովածուն թեն երիւասարդ µանասւեղծի առաջին դիրքն էր, ճանաւարՀի սկիղµը, µայց արդեն µերում էր ամµողջական ւրամադրություններ: ՎաՀյանին Հաջողվել է իր աւրումների մեջ ւալ իր սերնդի կենսադրությունը: Հուչային վերաւրումներից ու ներկա կյանքի մասին մւորումներից µանասւեղծը կերւավորվում է այդ դրքում որւես մեկը «մանկություն չունեցող մարդկանցից» (Ա. Ծառուկյանի µնութադրմամµ), որի կյանքը աղավաղված է ն Հայրենական, µնական կյանքի կարուը, ներկայի ու աւադայի անորոչությունը նրա էությունը ւարուրում են ճնչող թախիծով: Մանկության ծանր ւարիների, Հարաղաւների մաՀերի վերՀիչումներից, ներկայի Հաւուկենւ երջանիկ օրերի ÷ոխնի÷ոխ վերաւրումներից ծնունդ առած այդ µանասւեղծությունները արւաՀայւում են ն՛ Հուսալքություն, ն՛ իղձեր, անձրն ու արն միաժամանակ, աՀա թե ինչու դրքի խորադիրն էլ Հենց «Արն-անձրն» է ու µնութադրում է դրքի էությունը: Գրքում դերակչռողը «անձրնի» ւրամադրությունն է, «արնը» քիչ է, այն ավելի չաւ µաղձանք է, աւադայի Հավաւ: Անձրնի ւես դանդաղ ու միալար մաղվում է այս դրքում ւրւմությունը' µերելով Հոդնություն ն Հուսաµեկություն, µայց µանասւեղծը թեն ոչ ըմµոսւ ձնով, µայց ընդվղում է, ÷որձում է µարձրանալ, դրսնորում է կյանքը Հասւաւող իղձեր, ցանկություններ: Այսւես, «Առանձնություն» µանասւեղծության մեջ ՎաՀյանը սկղµում խոսելով իր ւխուր ինքնամեկուսացման, Հուսալքության մասին, վերջում դրսնորում է ինքնաՀաղթաՀարման, մաքառելով կյանք մւնելու ցանկություն: Այսքան մենակ, մեկուսի, ինքղինքս երµեք չեմ դւած: Հուսացի թե երաղներս դեթ քիչ մը երկայն կը ւնեն,

Բայց թողուցին, Շեռացան: Մենարանիս ալ Շանկարծ Դուռներն ամեն փակվեցան՝ մեկը մյուսի եւնեն: ... ՆիրՇող ուժերս սակայն, ւիւի ղենքի կանչեմ ես, Եվ ոդորիմ, մաքառիմ... Պիւի կամքիս ու միւքիս Շաղթ մուրճերուն ղարկին դեմ՝ Փականքներն Շին խորւակեմ Շոդիիս փակ դուռներուն, Գրկեմ արնն արարիչ՝ կյանքի սիրով ւաւարուն:

«Տնակն ամայի» µանասւեղծության սկղµում ՎաՀյանը իր սիրւը Համեմաւում է ծառերով ու դոսացած թ÷երով չրջաւաւված ամայի, լքված Հին ւնակի Հեւ, որի նեղ լուսամոււներից երµեմն միայն արնի մի ճառադայթ է ընկնում, ներսը մութ' խոնավ, դուռը ÷ակ' ժանդուած նիդերով: Բայց վերջում խնդրում է իր ասւծուն, որ լուսամոււները µացվեն, արնը ներս ընկնի, µորµոսներն անՀեւանան, կյանքը դարձյալ եռա իր սիրւ-ւնակում: Անձրնային, մռայլ օրերից µաղկացած կյանքի ընթացքի մեջ µանասւեղծը որոնում է ամւերի ւակ ւաՀված արնը, լուսածերւեր, արնու ամւեր ու արնային օրեր: Գրքի այդ էջերը նվիրված են կնոջը, սիրուն, ուծացման դեմ ւայքարող, կյանքի դժվարությունները ՀաղթաՀարող իր սերնդակիցներին («Սեր», «Աղոթք օւար ա÷երե» ն այլն): Այս դրքում ՎաՀյանը µերում էր Հոդեկան աւրումները իր սերնդակիցների, որոնք դժվար ճանաւարՀներ էին անցել ն այժմ օւար ա÷երում ձդւում էին ուքի կանդնել, աւրել որւես մարդ ու որւես Հայ: Բանասւեղծը այդ սերնդի Համար աղոթք է Հղում Վանաւուրին' Հայրենի Հանդերի, µերք ու µարիքի մեր Հին ասւվածներից մեկին, որ նա սաւար կանդնի իրենց, Ս÷յուռքի ղանդվածներին' ձուլման դեմ ւայքարելու ն կրկին Հայրենի Հողին վերադառնալու Համար: Դրսնորելով Ս÷յուռքի ճակաւադրի նկաւմամµ իր ւադնաւները' նա Վանաւուրին խնդրում է Հայւնվել նորից «ւարակեցիկ, Հայրենախանձ Հոդիներուն», մւնել «անոնց Հոդիին մեջ ու մւքին», թույլ չւալ, որ այդ Հոդիների մեջ «ւակսի ավիչը կյանքին», դարձնի նրանց «ուժեղ' ւայքարի մեջ դժվարին», որւեսղի նրանք «չերկրւադեն երµեք օւար ասւվածին» ն մի օր կրկին վերադառնան Հայրենի Հողին, Հանդ ու այդիներին: Ձուլման դեմ ւայքարելու, ուծացման դեմ Ս÷յուռքի ղանդվածներին ղինելու, նրան կորցրածի կարուով ու նոր Հայրենիքի ւաւկերով լցնելու այս ւրամադրությունները խորք ու ծավալ են սւանում ՎաՀե-ՎաՀյանի Հեւադա ժողովածուներում:

«Ոսկի կամուրջը» (1946) երնույթ էր Ս÷յուռքի µանասւեղծության մեջ 40-ական թվականներին: 1933-45 թթ. դրված µանասւեղծությունների այդ ժողովածուն µերում էր չրջանի ու Հաւկաւես ւաւերաղմի ÷ո÷ոխական ւրամադրությունները: իր աւրումների, դաղա÷արական ղարդացման երեք չրջանները ՎաՀյանը այս դրքում առանձնացրել է երեք չարքերում' խորՀրդանչական երեք խորադրերով' «Այդաµաց», «Ասւղալույս», «Աղջամուղջ»: Միայն թե µանասւեղծը ժամանակադրական կարդի խախւում է կաւարել, սկղµում ղեւեղելով վերջին երդերը, վերջում' սկղµի: Վերջին («Այդաµաց») չարքի երդերը դրքի սկղµում են դրվել' նրանց կարնորությունն ընդդծելու նւաւակով: իր ժողովածուն Համարելով «անձնական ու Հասարակական կյանքի երնույթներու ճնչումին ւակ Հնացող Հոդիի մը չրջա÷ոխություն», «Հոդիին Համեսւ Հանդիսարան», ՎաՀյանը µացաւրում է չարքերի Հերթականության խախւման իր նւաւակը' ընթերցողները «ճանչնան նախ այն մթնոլորւը, ուր Հիմա ինք կը չնչե, ն ուր կան' որքան ւրւմությունը անցյալին, նույնքան Հույսն ու խանդավառությունը ներկային ու Հավաւքը դալիքին»: Գրքի խորադիրը' «Ոսկի կամուրջ», նույնւես µացաւրել է Հեղինակը, ասելով, թե այն «կը ÷որձե կամարել ինչւես անձնական, նույնւես աղդային մեր կյանքին ւարµեր չրջանները ն ղանոնք լեցնող Հուղումները, իµրն ոդեղեն կամուրջ մը, նեւված անցյալի մռայլ, մղձավանջային, ասւղաձն դիչերին խորեն' դեւի ծիածանադեղ ամւերը լեռներուն վերնեն դղրդադին µացվիլ խոսւացող Մեծ 0րվան մը Փառքը»: Ներկան է, ըսւ Հեղինակի այն ոսկի կամուրջը, որ անցյալը կաւում է դալիքին: Ոսկի կամուրջ այսօրն արն՝ մեր երեկեն նեւված վաղվան, Մեղ կը ւանի լույսի ճամµով, դեւի կյանքի լայն ւողուան:

Այդ «այսօրն արն» ներկային են նվիրված առաջին չարքի երդերը, որոնց ներչնչման դլխավոր աղµյուրը Հայրենի երկիրն է, նրա Հաղթանակը, ինքնությունը, երկրի ու ւարադիր Հայության Հավաքականության երաղի Հավաւը: «Երկրի կարու» µանասւեղծության մեջ իր ու ւարադիր Հայության անունից µանասւեղծը սիրո ու նվիրումի խոսքեր է ուղղում «Հույսի ամրոց» Հայասւանին, որի ւեսիլը մչւաւես ղորավիդ է

իրենց: Հայրենի Հողի «կարուը Հարաճուն», որւես «ծարավ ու քաղց ւոչորուն, Հիմք է ւալիս µանասւեղծին ասելու, որ եթե իրենք չւիւի մասնակից դառնան ւայքարին ու վերաչինությանը, աւա' Մեր կյանքն Է ղուր այրում մ'անµոց, աւրիլ Է մաՇ չնչելով, Մեր Շույսն անեծք ու մաքառումն Է օրՇասի Շռնդյուն:

Բանասւեղծը սիրո, կարուի, նվիրումի մի չարք ձոներդեր է նվիրում Հայասւանին ու Երնանին, Հայրենի Հողին: իր ղավակին Հղած µանասւեղծության մեջ ՎաՀյանը, ւաւվիրելով նրան սիրել մարդկանց, աչխարՀն ու µնությունը, որդու Հայացքը ուղղում է երկրին, Հիչեցնելով, թե' Անկե Շեռու, օւար ամեն քար ու Շող, Եվ միայն Շոն կ'ըլլա ակոսդ արդասիքով ծանրաµեռն...

Բանասւեղծի երաղն է ղավակի Հեւ միասին աւրել այնւեղ, իսկ եթե իրեն չՀաջողվի, աւա թող որ որդին իր աճյունից մի ա÷ մոխիր ւանի' ս÷ռելու մայր Հողին: Ս÷յուռքի մանկանց անունից µանասւեղծը Երնանից խնդրում է դդվանք, Հովանի, Հայրենի Հողի վրա Հասակ նեւելու Հնարավորություն: Սերմս աղնիվ՝ ցան ու ցրիվ՝ Շովին, µուքին միչւ ավար, Ես ւունկ մըն եմ նեւված Շողի մեջ օւար... Տո՛ւր ափ մը Շող, µաժակ մը ցող ու չունչ մը չող Նաիրյան, Գիրկ սիրակեղ, լույսի ւարւեղ Երնան...

«Տուն մը երաղ», «Տաղ առ Երնան» ն ուրիչ µանասւեղծությունների մեջ ՎաՀյանը, խանդավառված երկրի դոյությամµ, սիրո, Հիացմունքի, կարուի իր ղդացմունքներն է Հեղում, Հայրենի Հողի վրա, Հրաղդանի ա÷ին մի ւնակ ունենալու երաղը ÷այ÷այում: Ս÷յուռքաՀայության անունից արւաՀայւելով իր Հավաւը Հայրենի երկրում ՀամաՀավաքի մասին, µանասւեղծը µերում է նան Հայրենի խլված վայրերի վերադարձի Հավաւը, որ µորµոքվեց Հաւկաւես ւաւերաղմի ավարւի ւարում: Գերմանիայի ու նրա դաչնակից Թուրքիայի ւարւության ւայմաններում ողջ Հայությունը ÷այ÷այում էր Արնմւյան Հայասւանի ղավթված վայրերի' Հայասւանին միացման Հույսը: ՎաՀյանը արձադանքում էր այդ ւրամադրություններին: Եթե դրքի «Այդաµաց» չարքում ՎաՀյանը ւարադիր µանաս262

ւեղծի Հայացքով կերւավորում է Հայասւանն ու Ս÷յուռքը, աւա մյուս չարքերում («Աղջամուղջ» ն «Ասւղալույս») Ս÷յուռքն է, Ս÷յուռքի µանասւեղծը' կյանքից սւացած իր անմիջական ււավորություններով' սիրո, երաղի, ւրւմության, Հուսալքության ու ոդնորության ւաՀերով: Անձնական այդ աւրումները Հաղորդական են, քանի որ անկեղծ են, մւերմիկ, Հուղական Հնչերանդով, Հայ քնարական µանասւեղծության (Տերյան, Մեծարենց, Թեքեյան) ավանդների Հեւնողությամµ: Եթե «Աղջամուղջ» չարքում ւրւմության Հնչերանդն է ընդդծվում, աւա «Ասւղալույս»-ում չրջաւաւը ասես մի քիչ ողողվում է ասւղալույսով, ւաւկերները ւեսանելի են դառնում, լույսը, ջերմությունը, սերը կչիռ են սւանում, ցանկություններն ու երաղները որոչման ւեսք են սւանում: Վերադառնալ ճամփաներեն դավադիր, Որ ւրւմության դեՇեններուն կը ւանին... Փչրել µաժակն ու թափել Շին Շեղուկն Շիր՝ Դեռ չՇասած մութ խոՇերու անդունդին:

Եվ մղվել դեւի կյանքը, ÷արել µնությանը, ծառ ու ծաղկին, մւքի մեջ ջաՀեր վառել' ճամ÷ան Հսւակ ւեսնելու Համար ու նան' Անձրններուն ու մեդերուն ընդմեջեն Հոդեւեսե՛լ ծիածաններն Շեռավոր... Ճառադայթել Շամայնական Շույսն աղվոր:

Համայնական Հույսը ÷ոխակերւվում է Համայնական սիրո, ընդՀանրաւես մարդասիրության, այլասիրության, ուրիչներին նվիրվելու, օդնելու, սաւար կանդնելու ւաւրասւակամության: Ջեղի, ձեղի, եղµայրներ, Շուրն ուժերուս Շարաճուն... Կը ւարւվիմ ես ինձմե, որ լիանա ձեր Շոդին, Որ խիղախե իմ արյունս, արյունին մեջ ամենուն...

իր «Ոսկի կամուրջ» դիրքը ն իրեն' դրքի Հեղինակին, ՎաՀեՎաՀյանը µնութադրել է դիւուկ. «Այս դիրքին Հեղինակը' մեծ ւրւմության ժառանդությամµ մը ծնած ն արյունի ու կրակի ճամ÷աներեն ունաµոµիկ անցած' ւարղ ու սովորական Հայ մըն է, որ կը սիրե կյանքը կաւաղորեն, µայց նան դուրդուրանքով: կը սիրե մարդը, ինչ որ ալ ըլլա ձնն անոր այւոսկրին, ծնուին ու դանդին, կամ դույնը մորթին: կը սիրե որովՀեւն կը Հավաւա մարդուն

մեծության' սւուդած, իրաւեսած, երկյուղած ւաչւամունքով մը դավանած ըլլալով այդ մեծությունը' իր իսկ աղդին անՀունաՀն ու արնաչող Հոդիին մեջ մանավանդ: Անղուսւ այդ սերը իր մեջ Հարաւն ւառաւանք մըն է նույն աւեն: Տառաւանք' Հանդեւ µոլոր այն ÷ոքրություններուն, որ կը սնանին ժամանակի ու չրջավայրի մրուրին վրա, եղծումներուն... որ կը ւղւորեն ւայծառությունը մարդկային Հոդիին, կ'այլանդակեն անոր իսկությունը...»: «Մաւյան սիրո ու մորմոքի» ժողովածուն, որ լույս ւեսավ «Ոսկի կամուրջ»-ից քսաներեք ւարի Հեւո, ն ւարունակում է 50-60-ական թվականներին դրված անւիւ կամ մամուլում ււադրված դործեր, մասամµ չարունակում էր նախորդ դրքի մուիվները (Հաւկաւես Ս÷յուռք-Հայասւան կաւի թեման), մասամµ էլ արձադանքում էր նոր օրերի առաջադրություններին: Գրքի երեք չարքերը («Սիրւի ւաւվեր», «Սեր ն մորմոք», «Մուեցող ունաձայն») արւացոլում են Հեււաւերաղմյան երկու ւասնամյակներում ս÷յուռքաՀայության նոր ոդնորությունները (ներդաղթ, կաւերի սերւացում), Հուղումներն ու ւադնաւները (քաղաքական իրադարձություններ, արւադաղթ): Ս÷յուռք-Հայրենիք նոր կաւերի, ներդաղթի ւրամադրությունների դրսնորումն են «Առաջին նավն Հայրենադարձ», «Հայ քնարի վարւեւներուն», «Երնանի ձայնաս÷յուռ», «Երնանն է խոսում» ն ուրիչ µանասւեղծություններ: Բանասւեղծը կրքու ձնով արձադանքեց լիµանանյան քաղաքական կռիվների ւաւճառով դեւի կանադա ու Ամերիկա Հայության արւադաղթին, կամենալով կասեցնել դաղթողների խուճաւաՀար երթը, ւաՀել մոլորյալներին: ԱՇ, կուղեի, որւես µաղուկ մը Շղոր, Ելլել Շուին դեմ խելառ ու չարժումով մ'ամեՇի՝ Համախմµել չուքիս ւակ, ւաՇել ամµողջ, անմոլոր, Մինչն Շնչեր ծադեծադ փրկարար կոչն Շայրենի:

ՈրովՀեւն µանասւեղծի Համողումն է, թե Դեւի ափեր մչուչու՝ փախուսւն իղուր Է, իղուր. Հայրենի Շողն Է Շայուն միակ անՇոդ աւասւան...

Հայրենի Հողի' միակ աւասւանի խորՀուրդը ծնվել է µանասւեղծի այն Համողումից, թե Ս÷յուռքի դոյաւնման կարնոր ւայմանը Հայասւանի դոյությունն է, ն անդամ Երնանի ձայնաս÷յուռից Հնչող

Հայերեն խոսքերը արւերկրի Հայությանը Հոդեկան նեցուկ են դառնում: «Երնանն է խոսում»-ի խոսքերը, ւարադիր Հայությունն ընդունում է «որւես դարնան կարկաչերդ ու Հարության ավեւում», իµրն «մայրական կանչ»: ՎաՀյանի ժողովածուի ինչւես Հայրենական թեմայով դրված µանասւեղծություններում, այնւես էլ անձնաµնույթ երդերում, ն ընդՀանրաւես ամµողջ ւոեղիայում նրա խոՀերի ընդդծվող Հաւկանիչը անկեղծությունն է' անկեղծ սերը, անկեղծ նվիրումը, անկեղծ մորմոքը, անկեղծ անՀաչւությունն ու ըմµոսւությունը կյանքի անարդարությունների դեմ: իսկ µանասւեղծ ՎաՀյանի էության դլխավոր Հաւկանիչը կենսասիրությունն է, սերը կյանքի ու մարդկանց նկաւմամµ, չնայած իր կրած անձնական ու Հայրենական µաղում ցավերին ու ւառաւանքներին: Ու նան երաղը' ւայմանավորված Հավաւով. Թնով միայն երաղի կրնամ Շուսալ նոր µարձունք, Այլ երµ դադրի երաղե, ես կը մեռնիմ որւես մարդ:

Ս÷յուռքում թե Հայասւանում լայն ճանաչում դւած µանասւեղծ, դրական ու Հասարակական դործիչ ՎաՀե-ՎաՀյանի կյանքը, սւեղծադործությունը իր ժողովրդին նվիրումի մի դեղեցիկ օրինակ է, ն միանդամայն արժանիորեն Հայրենիքը նրան ւարդնաւրել է ս÷յուռքաՀայ Հայրենանվեր դործիչների Համար սաՀմանված մրցանակներից մեկը' Մեսրու Մաչւոցի անվան մրցանակը:

ՄՈՒՇԵՂ ԻՇԽԱՆ

(1914-1990)

Բանասւեղծ, արձակադիր, դրամաւուրդ, Հրաւարակախոս, խմµադիր, դրաքննադաւ ու մանկավարժ Մուչեղ իչխանը` մեկը ս÷յուռքաՀայ դրականության մեծերից, կես դարից ավելի անխոնջ նվիրումով ծառայեց Հայ դրականությանն ու դւրոցին` դառնալով մեր մչակույթի ավանդների ճչմարիւ ժառանդորդն ու չարունակողը, Հայ դւրության նոր մչակը` անցյալի դրող-մանկավարժներին ւրված այս որակման լիարժեք իմասւով: կՅԱՆԲԸ Մուչեղ իչխանը (Ճենւերեճյան) ծնվել է Թուրքիայում' Անկարայի նաՀանդի Սիվրի-Հիսար դյուղաքաղաքում, 1914 թ.: Մամուլում Հաճախ նրա ծննդյան թվական է Հիչաւակվել 1913-ը (այդ ւաւճառով էլ ծննդյան 50-ամյակին նվիրված «Ոսկե աչուն» ժողովածուն լույս են ընծայել 1963-ին), սակայն Հեղինակը Հեւադայում ճչւել է այն, երµ 37 ւարիների µաժանումից Հեւո Հանդիւել է Հարաղաւ մորը (նրան որդեդրել ն խնամել էր Հորեղµոր կինը): 1915-ին ւարադրվել է նան նրանց ընւանիքը: Պաւերաղմից Հեւո վերադարձել են, Հայրը մաՀացել է 1918-ին, ընւանիքը կրկին աքսորվել է: Աւա... ավելի լավ է, խոսքը ւանք իրեն` Հեւնելով 1988-ին դրած «ինքնակենսադրությանը». «Մանկությանս առաջին 4-5 ւարիները անցած են աքսորի սարսա÷ներուն մեջ, առաջին մեծ ւաւերաղմի ընթացքին, նոր աչք µացող երեխայի անդիւությամµ: իսկ երµ դիւակից մանկության սեմը ուք դրի` դարձյալ աքսոր, վախ ու ÷ախուսւ ւեսա, այս անդամ քեմալական չարժումին Հեւնանքով»: «Մանկությանս վերջին լավադույն ւարիները անցած են Դամասկոս... Վկայական սւացած եմ Հայոց Աղդային վարժարանեն, 1928-ին: ԱրՀեսւ սովորելու ձախորդ ÷որձերե եւք, Հաջողեցա ինքղինքս նեւել կիւրոսի Մելդոնյան վարժարանը, ուր մնացի դւրոցական երկու ւարեչրջան, աչակերւելով Հ. 0չականին: Ուսուցիչներես

միայն իր անունը կը Հիչաւակեմ, որովՀեւն իր անունին Հմայքն էր ղիս Հոն քաչողը ն իր դրական ըմµռնումներն ալ Հեւադային խոր աղդեցություն ունեցան իմ կաղմավորմանս մեջ: Մելդոնյանի ընթացքը առանց ավարւելու երµ արձակուրդի եկա Պեյրութ 1930-ին, դարձա դիչերօթիկ սան Շանթի ն Աղµալյանի նոր µացած Հայ Ճեմարանին...»: Ճեմարանը ավարւելով' նա ուսուցիչ է դառնում նույն ւեղում: 1938-40 թթ. իչխանը սովորում է Բրյուսելի Համալսարանում: Պաւերաղմի ւաւճառով կիսաւ թողնելով ուսումը' վերադառնում է Բեյրութ ն ճեմարանում չարունակում «դասավանդել Հայ լեղու ն դրականություն, մանկավարժություն ն Հոդեµանություն»: Ավելացնենք. իչխանը մասնակցել է նան Բրյուսելի Համալսարանում Նիկողայոս Ադոնցի Հիմնադրած Հայադիւական ամµիոնի դասընթացներին, ճեմարանում երկար ւարիներ կաւարել է նան ւնօրենի ւեղակալի ւարւականությունները, 1941-51 թթ. եղել է նան «Աղդակ» օրաթերթի Շաµաթօրյայի խմµադիր: Ճեմարանում իչխանն աչխաւեց մինչն իր կյանքի վերջին ւարին' 1990 թվականը:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

«իմ աչխարՀս եղած է միչւ դւրոց ու դաս, դիրք ու դրականություն - չարունակում է իչխանը: Սկսած եմ դրել 16-17 ւարեկանիս: Առաջին µանասւեղծությունս ււված է 1932-ին «Հայրենիք» ամսադրին մեջ... Այդ թվականեն ի վեր ուսուցչական ւաչւոնին Հեւ միասնաµար Հավաւարիմ եմ մնացած դրողի կոչումիս' քանի մը ւարին անդամ մը Հրաւարակելով µանասւեղծության կամ արձակ դործերու նվիրված Հաւորներ»... Ու նան մամուլում' դեղարվեսւական դործերով, «Հրաւարակադրական Հոդվածներով' դրական, կրթական ն աղդային Հարցերու մասին»: Մուչեղ իչխանի առաջին դիրքը լույս է ւեսել 1936 թ., վերջինը` 1991 թ., ՀեւմաՀու (մաՀացել է 1990 թ.): Մուչեղ իչխանը µանասւեղծական ինը ժողովածուների, արձակ ն դրամաւիկական յոթ դրքերի, Հայ դրականության երեք Հաւոր դասադրքերի ն µաղմաթիվ դրական-Հրաւարակախոսական, դրականադիւական Հոդվածների (Հրաւարակված մամուլում) Հեղինակ է: Նա մեկն էր Ս÷յուռքի մեծ մւավորականներից, սիրված µանասւեղծ էր, արձակադիր, թաւերադիր ու մանկավարժ Հավասարաւես:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

իչխանի µանասւեղծական ժառանդությունը ամ÷ո÷վել է նրա ինը դրքերի մեջ. «Տուներու երդը» (1936), «կրակը» (1938), «Հայասւան» (ւոեմ, 1946), «կյանք ն երաղ» (1949), «Ողջույն քեղ, կյանք» (1958), «Ոսկի աչուն» (1963), որ նախորդ դրքերի ամµողջությունն է' երկու նոր չարքերի Հավելումով, «Տառաւանք» (1968), «Արնամար» (1986), «իրիկնալույս ռումµերու ւակ» (1991, ՀեւմաՀու): Մերձավոր Արնելքում ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության սկղµնավորումն ու ղարդացումը կաւված է դլխավորաւես 30-ական թվականներին դրական ասւարեղ իջած սերնդի անվան Հեւ, ն Մուչեղ իչխանը առաջիններից մեկն էր: ի՞նչ էր Ս÷յուռքը µանասւեղծների' նոր ասւարեղ իջած այդ սերնդի Համար, ինչւե՞ս էին նրանք վերաւրում այդ կյանքը: «Ս÷յուռքը այդ ւարիներուն,- մի առիթով դրել է ՎաՀե-ՎաՀյանը,- չդոցված վերք էր ւակավին, չւաղած ղայրույթ, չՀադեցած ոխ: Որµություն էր ան, «ոճիրեն ավելցած» մանուկներու չվարած µաղմություն, որ դառնալե առաջ վաղվան Հայը, կը կարուեր ւաչււանության ու խնամքին: կորսված անուչություններու կարուն էր Ս÷յուռքը, սիրւ արյունող վերՀուչ: Տնական ղրկանքներու ն քարացած դառնություններու Հեւ ամենօրյա չ÷ումեն ւարօրինաւես դյուրադրդիռ դարձած ջիղերու µորµոքումն էր երµեմն... դասալքություն էր նան, եվրուական ոսւաններուն մեջ մանավանդ,- ուրացում ն ուծացում: Նույն աւեն անդուլ մաքառում էր Ս÷յուռքը Հացի ն երդիքի չա÷ նան լույսի Համար...»: Ա՛յդ Ս÷յուռքի ղդացողությամµ դրական ասւարեղ մւավ նան µանասւեղծ Մուչեղ իչխանը: Այդ ու Հեւադա ւարիների Ս÷յուռքը ամµողջ էությամµ ղդացող մւավորական անՀաւի Հոդու դրսնորումն է իչխանի ւոեղիան, նրա քնարական Հերոսը այն մւավորական անՀաւն է, որի կենսադրությունը սկսվում է 1914-ից: 1915 թ. նա մեկ ւարեկան էր ն աքսորի ճանաւարՀին մոր դրկին էր: Հեւո' օւար ա÷եր: իչխանի առաջին µանասւեղծությունների մասին ՎաՀե-ՎաՀյանը ճիչւ էր նկաւում, թե դրանք «երդեր են սերունդի մը, որ իր Հայրենիքեն կը Հիչե այնքան µան, որքան մարդը մանկության իր օրորոցեն, µայց որ կը ւււցնե անոր չարչարադին երաղը' կյանքի այնքան µիրւ ու անՀրաւույր Հեւաւնդումներու ճամ÷ուն վրա, իր մերժված դոյության Հեւ»: իչխանը մանկության օրորոցից Հիչողություններ չի ւանում, µայց երնի թե Հոդու ն արյան ղդացողությամµ

վերաւրում է այն օրերը, մանկական աչքերի մեջ անդիւորեն դաջված Հայրենի ւան ու վայրերի ւաւկերները, ՀրդեՀված ւները, աքսոր քչվող մարդկանց ւխուր դեմքերը: իսկ ւաւանի Հասակում, արդեն օւար ա÷երում կրած ընւանեկան կյանքի դժվարությունները նա Հասւաւաւես ւիւի Հիչեր ու վերաւրեր ամµողջ կյանքում: Ս÷յուռքաՀայության մաքառումը Ս÷յուռքի դոյության յոթ ւասնամյակների ընթացքում, որ աւրեց Մուչեղ իչխանը, նույնական չէր. այն մերթ ուղեկցվում էր անորոչ անւարµերությամµ, մերթ' Հուսալքությամµ, մերթ' խանդավառությամµ, µայց միչւ Հույսով ու Հավաւով' կաւված ինչւես ւվյալ երկրի քաղաքական կյանքի, այնւես էլ Հայրենիքի' ԽորՀրդային Հայասւանի' ս÷յուռքաՀայության նկաւմամµ ունեցած վերաµերմունքի Հեւ: իրականության ու ս÷յուռքաՀայի Հոդեµանության այդ ÷ո÷ոխություններով են ւայմանավորված նան իչխանի ւոեղիայի քնարական Հերոսի Հոդեկան ելնէջումները: Շարունակելով դարասկղµի Հայ ւոեղիայի նչանավոր դեմքերի' իսաՀակյանի, Տերյանի, Վարուժանի, Սիամանթոյի, Զարենցի' µանասւեղծական չարքերով արւաՀայւվելու ավանդները («Ալադյաղի մանիներ», «Մթնչաղի անուրջներ», «Հացին երդը», «Հայրենի Հրավեր», «Ծիածան» ն այլն), Մուչեղ իչխանը իր դրեթե µոլոր ժողովածուները Հրաւարակեց չարքերով' կենւրոնանալով դլխավոր դաղա÷արի ու ղդացումի չուրջ, ընւրելով ւվյալ չարքին, դրքին µնորոչ խորադրեր' «Տուներու երդը», «կրակը», «կյանք ն երաղ», «Ողջույն քեղ, կյանք», «Տառաւանք» ն այլն: Այդ խորադրերը դրքերի էության ընդՀանրացումներն են, յուրօրինակ խորՀրդանիչներ, որոնք լինելով ւարµեր Հոդեվիճակների դրսնորում, միաժամանակ կաւվում են իրար' ամµողջացնելով քնարական Հերոսի կերւարը: «Տուներու երդը» դրքում, որ առաջինն էր, այդ խորՀրդանիչը Տունն է, Հայրենի Հողի վրա կանդուն Հայրենական ւունը: Այդ խորՀրդանիչը ներառում է µանասւեղծի ղդացումները կորցրած մանկության, Հարաղաւ օջախի, խլված Հայրենի ա÷երի, ւարադիր Հայի Հոդու ւադնաւների մասին: 0ւար քաղաքում աւրող µանասւեղծը, ւողուաների վրա µարձրացած µաղմաՀարկ ւների առջն կանդնած, խորՀում է ուրիչ ւների մասին, մւքում Հասնում ուրիչ վայրեր: Եվ աչխարՀից ու Տեր-Ասւծուց նա ուրիչ ւաՀանջ չունի, քան վերադառնալ Հայրենի ւուն. իր թչնամին անդամ թող ուրիչի

դռանը չլինի: Հայ մամիկի µերանով ասված' այդ µանասւեղծի երաղն է' Ծնվող մանուկն առջի Շեղ ւեսնե ւնակն Շայրական, Եվ ծերունին իր ւան մեջ փակե աչքերն Շավիւյան: («Հայ մամիկին աղոթքը»)

Բաղմաղան են ւան ւեսիլի չուրջ ծավալվող նրա խոՀերը, որ մերթ իր չուրջը' օւար Հողի վրա µարձրացող ւների անմիջական ներչնչանքն ունեն, մերթ' մանկության Հեռավոր ւան ւեսիլի ւայծառացումը, մերթ' նոր Հայասւանի երաղը' «Հայասւանի µանվորներու, աչխաւավորներու» ձեռքով վերաչինվող երկրի ւաւկերով: Հայրենի Հողի վրա µարձրացող չենքերի ւեսիլները ղուդադրվում են օւար Հողի վրա, իր չուրջը µարձրացող ւների կենդանի ւաւկերներին, ծնվում են Հակասական ղդացումներ' ա÷սոսանքի, Հւարւության, երաղի ու Հավաւի: Մի ւաՀ մոռանալով, թե ով է ն ուր է ինքը, վերացած, վայելում է արարման, կառուցումի Հրճվանքը. «կառուցման ւոն է այսօր, աչխաւանքի եռուղեռ, նորաՀրաչ Հարություն», «կ'երդեն մուրճեր մեծաղոր», ն օրեցօր µարձրանում է չենքը, Հիմքի մեջ' «քրւինք, Հանճար ու ոսկի»: Հեռաւաւկերի վրա չքեղ չենք է, լայն լուսամոււներ ու «անուչ սենյակներ», ընւանեկան երջանկություն: Ու մի ւաՀ µանասւեղծին կարող է թվալ, թե Հենց ինքն է այդ չենքը կառուցողը, ն անւարադիծ է կառուցողի իր Հւարւությունն ու երանությունը. Երանությո՛ւն Է այսւես, չմեռած՝ չենք մը կերւել Հոյաւեսիլ ու Շւարւ, Հեւո իր դեմ Շաղթակա՛ն կանդնիլ, դիւել ու ըսել. Այս իմ ւո՛ւնս Է, Շարաղաւ:

Սա ւարադիր մարդու երաղների երաղն է, որին սակայն Հաջորդում է իրականության դաժան ռեալությունը. որւե՞ղ է ինքը, ո՞ւր է իր Հողը, ի՞նչ է անում ինքը: Իսկ ես, իսկ ես ի՞նչ ըրի µաղուկներովս այս ուժեղ, Ո՞ւր Է իմ Շողն Շայրենի, Կ'անցնին օրերս իղուր, µայց չղարկի մուրճ մը դեռ, Քար մը քարին չդրի... («Նոր չինվող ւունը»)

իսկ այնւեղ' Հայասւանում, µանվորները կառուցում են Հենց այն ւունը, որ ւիւի Հայ մանկան ճռվողյունով լցվի, ն կառուցված ամեն մեկ ւուն «երդ է ւայծառ, մեյ-մեկ աՀեղ Հաղթանակ նեւված խղճին դեմ աչխարՀին վայրենի», ամեն մի ւուն մի քար է ավելացնում «անվերջ չինվող ու դարերով սկսած Հայուն լուսեղ, մեծ երաղին աւադա»: Երնեկի ու ողջույնի խոսքը, որ µանասւեղծը ուղղում է «Հայասւանի µանվորներուն», Հւարւության, երանության ու նան ցավի ղդացումով է չաղախված, որովՀեւն Հեռու է ինքը. Եվ կ'արւասվե Շոս իմ Շոդիս դառնորեն՝ Այսւես օւար, այսւես անմասն ու Շեռուն:

Հակադիր այս ւաւկերները որքան էլ ւխուր չեչւերով Հնչեն, այնուամենայնիվ, Հեռավոր ւան ւեսիլը մարմնավորում են որւես երաղ ու Հավաւ: 0ւար դռներին, «թախիծի սն ժամերին», «Հոդնած ու ՀուսաՀաւ» թա÷առող µանասւեղծի Համար «վաղեմի», «կորուսյալ», «÷առաւանծ», «Հեռավոր» Հայրենի ւունը µերում է նրա սրւի Համար «խինդ ու լույս», «խրոխւանք», «կյանք ն Հավաւ»: Հավաւ, թե մի օր ւիւի կրկին իր Հայրերի Հողի վրա կերւի իր նոր ւունը, որւես Հուչարձան անթաղ ու կորսված մեռելների, ւիւի նորեն կյանքով, երդով ու ծիծաղով լցվի այդ ւունը, ն այդ ւան առջնով անցնող մարդիկ իրար ւիւի ասեն ժււալիր. - Այս Է աՇա ւունը մեր µանասւեղծին, որ երդեց Տուներու Երդն ու երկա՛ր ւառաւեցավ ւարադիր...

Բանասւեղծի անմար երաղն է սա, Հավաւը, ու ւաւաՀական չէ, որ սա դրքի վերջին µանասւեղծությունն է' «Վաղվան ւունը» խորադրով: Այս դրքում µանասւեղծը µացարձակացնում է Տան նկաւմամµ սերը µոլոր սերերի մեջ: Եվ Շիմա ես դիւեմ, որ փուճ Է ամեն սեր Կեղծիքով ւառաւող սրւերուն մեջ մարդկանց, Միայն դո՛ւն կյանքիս դեմ կը մնաս դերիվեր. Ո՛վ ւան սեր, մե՛ծ Շրայրք ճչմարիւ ն անանց: («Տան սեր»)

Եվ Հայրենի ւնից Հեռու, ւան կարուով մխացող µանասւեղծը, մինչն իր երաղի իրականացումը, դւնում է իր յուրօրինակ խորՀրդանիչ ւունը, որ Հայոց լեղուն է ն Հավաւավոր ու ջերմեռանդ սիրով «մւնում է այդ ւունը».

Հայ լեղուն ւունն Է Շայուն աչխարՇիս չորս ծադերուն, Ուր կը մւնե ամեն Շայ իµրն ւանւեր Շարաղաւ, Կ'սւանա սեր ու սնունդ, սրւի Շւարւ ցնծություն Եվ µորյանեն ու µուքեն Շոն կը մնա միչւ աղաւ:

«Հայ լեղուն ւունն է Հայուն» µանասւեղծությունը, որ իչխանի սրւի խոսքն էր ու Հավաւո Հանդանակը, արդեն կես դարից ավելի Հնչում է Ս÷յուռքի դւրոցում, ւաւանիների չուրթերին: Ս÷յուռքաՀայ դրականության դրեթե µոլոր լավադույն երկերը (ն ոչ միայն) իրենց Հարցադրման Հիմքում ունեն ս÷յուռքաՀայության դոյաւնման ւադնաւը, ուծացման դեմ ւայքարի մւաՀոդությունն ու միջոցների ÷նւրւուքը: Եթե առաջին' «Տուներու երդը» դրքում Հայրենի ւան խորՀրդանիչով իչխանը ւարադիր Հայությանը, որւես դոյաւնումի Համար ւայքարի միջոց ու ւայման, առաջադրում է Հայրենի ւան ւեսիլով լցվելու, նրա կարուը սրւում մչւավառ ւաՀելու ղդացումը, աւա երկրորդ' «կրակը» ժողովածուում այդ դաղա÷արը լրացվում է մի ուրիչ ւայմանով, որ Հոդու կրակն է' դրքի Հիմնական խորՀրդանիչը: կրակը' որւես ւան, օջախի ւաՀւանման խորՀրդանիչ, կրակը' որւես ջերմացուցիչ օւար սառնության մեջ, կրակը' որւես µորµոքիչ անորոչ Հուսալքության ւաՀերին, կրակը' որւես կորցրածը վերադւնելու ճանաւարՀը լուսավորող ջաՀ, կրակը սիրո ու կյանքի, Հույսի, Հավաւի ու մաքառման: Անմիջական Հուղումների ու խոՀերի արւաՀայւություն են «կրակը» դրքի երդերը, որոնց մեջ ն՛ մենավոր Հոդու ՀուսաՀաւ կանչ կա, ն՛ ւխուր մորմոք, ն՛ մաՀաղդացում, ն՛ կյանքի ւենչ: Առավելաւես ւխուր երդեր են' ծնված աւրիլյան անձրնի խոՀից, սնաղդեսւ Հայ մամիկների մասին մւածումներից, Հոդին ւարուրող անորոչ թախծից, անարչալույս դիչերներից, ւարադիր մարդու Հայրենաµաղձությունից: Ու այս µոլոր խոՀերի ու Հուղումների խորքում, նկաւելի ու ղդալի է Հենց այն կրակը, որ կենդանի ու µորµոք է ւաՀում կյանքի սերը: Երկմւությունն ու թախիծը Հաճախ են Հուսալքության Հասցնում դրքի քնարական Հերոսին: Քո՛ւն, միայն քո՛ւն, անարն ու աներաղ... 0րերն անծայր մչուչի ւես կ'իջնեն վրաս, Մեռան իմ չուրջ µոլոր ձայներն ալ աՇա, Ես մւածելն իսկ մոռցա... («կենդանի մաՀացում»)

Թվում է, թե չկա «ոչ մեկ ւենչանք, ոչ մեկ ժւիւ», սակայն մաՀվան ցանկությունը չէ Հաջորդող ղդացումը, այլ' «ով մաՀ, ով մաՀ, կյանք ւուր ինձ», ն Համաւարած ձանձրույթի, «թչվառ, աղքաւ ու ւրւում» կյանքից նա Հանձնում է իրեն «կյանքի դա÷ ու թմµուկին»: Անորոչության մեջ աւրող Հերոսը իրեն նմանեցնում է կայարանում «երջանկության ն µախւի ճեւընթացին» սւասող մարդու Հեւ, որը մչւաւես սւասում է, µայց իր դնացքը չի դալիս: Գուցե՞ դնացքը եկավ ու անցավ, խորՀում է նա, ու ինքը չւեսավ, դուցե՞ կդա չաւ ուչ, երµ ինքը ծեր կլինի կամ մեռած, խորՀում է, µայց ն սւասում է («Սւասում»): Բանասւեղծի «երակներու մեջ» ւաՀված կրակը այս դրքում երµեմն առկայծում է նան Հայրենական ցավի մղումներից («Դուք, մամիկներ սնաղդեսւ», «կաղանդի դիչեր», «Գարնան անձրնին»): «կյանք ն երաղ» (1949) ժողովածուում, ուր Հավաքված էին 193941 թթ. դրված µանասւեղծությունները, իչխանը առաջադրում է ՀայաւաՀւանման մի նոր ւայման' երաղի խորՀրդանիչով: Սակայն իրականության ն երաղի Հակադրության ու Հաչւեցման սկղµունքով սւեղծված այս ժողովածուից առաջ իչխանը Հրաւարակեց նույն սկղµունքով, µայց ավելի ուչ դրված «Հայասւան» ծավալուն քնարական ւոեմը, որ ծնվեց ւաւերաղմի վերջին' մեծ Հույսերի ւարում: Պաչւոնական ու ոչ ւաչւոնական, կիսաւ-ւռաւ լուրերը Հույս էին ներչնչում, թե Արնմւյան Հայասւանը ւիւի ներառվի խորՀրդային սաՀմանների մեջ: Հույսի ու խաµկանքի, ոդնորության ու Հիասթա÷ության, ւարադրության ու վերադարձի, Հին ու նոր Հայրենիքի մասին ս÷յուռքաՀայության մեջ ծնված Հակասական խոՀերի ծնունդ էր «Հայասւան» ւոեմը: Հայասւանը, որին Հղված ձոն, մենախոսություն, խոսւովանանք է իչխանի ւոեմը, որոչակի չէ' Հինն է, թե նորը, անցյալինն է, թե ներկայինը, թե ընդՀանրական Հայասւանն է' Հայրենիքի խորՀրդանիչ, ոդի: Թերնս ն՛ մեկն է, ն՛ մյուսը: Բայց Հսւակ է, որ ւոեմը ւարադիր մարդու ն Հայրենի Հողի միասնության խորՀուրդն է, անՀայրենիք Հայի անարմաւ դոյության ն «ծիրանի ծառ Հասւարմաւ» Հայասւանի Հակադրությունը: Եվ «ծառեն ինկած դոս ւերն» ւարադրի դոյությունը արդարացված է սոսկ Հոդեկան կաւերով: Կարծես վաղուց կը չնչենք մենք միասին, Կարծես դաղթած Է Շոդիս...

Քու երաղով կը µանամ աչքս լույսին, Քու երաղով ես կը փակեմ ղայն կրկին...

Անցյալ ու նոր Հայրենիքի ւեսիլները մերթ մչուչվում են ու մերթ ւայծառանում, մչուչի մեջ երնացողը մերթ «չրջուն ոդի է», մերթ' «խորարմաւ դոյություն», մերթ' «խնկաµույր մադաղաթ», մերթ' «ծ÷ուն ւաւկեր», մերթ' «Հանդերձյալի», մերթ «այս կյանքի» Հայրենիք: Բայց երµ անցնում է մչուչը, ւայծառանում են ւեսիլները ն չոչա÷ելի է դառնում ներկա ու իրական, դոյաւնող ու վերընձյուղվող Հայասւանը, նրան է ուղղում µանասւեղծը իր Հավաւի խոսքը. Հայասւա՛ն, Միա՛կ Շեքիաթն իրական, Կենսաժւիւ միա՛կ երաղն անթառամ, Դուն կը նեւես օրերուս մերկ ւասւառին Շարժանկարդ փարթամ՝ Ոսկեդրվադ ամւերուն ւես այդային: ...Ճակաւադրի մրրիկներեն Շողմակոծ Ծիրանի ծառ Շասւարմաւ Որուն կուրած ճյուղերուն ւեղ վիրախոց Նոր ընձյուղներ կը µարձրանան անընդՇաւ: ... Մոխիրներեն Շառնող իմ նո՛ր Հայրենիք, Գեղակերւ չեն ու ոսւան, Սւեղծարար µաղուկներու µեղուն ճիդ, Մուրճի նվադ, µաՇի դրոՇ Շաղթական, Հանքերու դանձ, ջրանցքի ցանց Շարանուն Ու ծխաչունչ դործաւուն, Ներչնչումի անՇունորեն խոր երկինք, Լույսի քանդակ ու մաւյան Եվ իր Շողին նվաճումով երջանիկ Սերունդի վառ աւադան...

«կյանք ն երաղ» ժողովածուում Հոդսերով ու Հուղումներով լեցուն կյանքին դիմադրավելու ւայմանը Հեղինակը իմասւավորում է երաղի դոյությամµ, քանի որ առանց երաղի ոչ կյանք կա, ոչ էլ' ւայքար, երաղաղուրկ Հոդին կործանման է դաւաւարւված:

Հոդին աներաղ՝ Ասւուծո լուսեղ Տաճարին մեջւեղ՝ Յուղասւառ կանթեղ: Հոդին աներաղ՝ Կորսված Շին µույն, Ուր ոչ մեկ թռչուն Կը µերե դարուն: Հոդին աներաղ՝ Հովերուն դիմաց Կայմաµեկ նավեն Առկախ առադասւ: Հոդին աներաղ՝ Լքավեր ու դորչ Բերդի մը ճակւին՝ Մոռացված դրոչ... («Հոդին աներաղ»)

Ու ւաւաՀական չէ, որ «կյանքն իր երաղ մը եղավ» µանասւեղծության առաջին ւողը` «կյանքն իր երաղ մը եղավ, ինչւես երաղն` իրեն կյանք», µանասւեղծը դարձրել է դրքին µնաµան` Հուչելով քնարական Հերոսի երկվությունը: Սակայն կյանքն ու երաղը µանասւեղծը չի Հակադրում իրար: Իր աչվըներն անծանոթ ճաճանչներով Շմայուն՝ Չµաժանեցին իրարմե ճչմարություն ու ւաւրանք:

Ավելին, դրանք ւայմանավորում է մեկը մյուսով, դւնելով, թե երաղն է մարդուն մղում դեւի կյանքի դեղեցկությունների ղդացողություն, ու Հենց Հանուն երաղի իրականացման ւիւի սիրել կյանքը, µնությունը, լույսը: Եվ µնական էր, որ Հաջորդ դիրքը µանասւեղծը խորադրեց` «Ողջույն քեղ, կյանք»: 1957-ին լույս ւեսած այս ժողովածուն Մերձավոր Արնելքի Հայ դաղթօջախների ծաղկման չրջանի ւրամադրությունների, նան Հայասւան-Ս÷յուռք ծավալվող կաւերի արձադանքն էր ու նան µանասւեղծի նոր Հայացքն էր' ուղղված մարդուն ու աչխարՀին, աղդային ցավից' մարդու ցավին անցումը:

կյանքի, µնության, սիրո, աչխաւանքի, արարումի օրՀներդություն-÷առաµանություն են այս երդերը, կյանքին ու Հանուր մարդոց ուղղված ողջույնի խոսքեր. - Ողջո՛ւյն քեղ, կյա՛նք, դուն չքեղ փառք, դուն Շաղթանա՛կ, Ողջո՛ւյն ցավիդ, Շառաչներուդ ու խավարիդ, Ողջո՛ւյն ծափիդ ու ծիծաղիդ ու լույսերուդ... Ինչւես որ կաս՝ մերթ արւասուք ու մերթ ժւիւ՝ Դու ես միակ ուժն իրական, խորախորՇուրդ:

Հեւադա ւարիներին Մուչեղ իչխանը իր ոչ թե այս, այլ նախորդ դրքերի ւոնայնությամµ երդեց կյանքի այդ µաղմաղանությունը' ծիծաղն ու լույսը, արւասուքն ու ժւիւը, Հրճվանքն ու Հառաչը, այն ամենը, ինչ մարդկային է: Փորձեց Հասկանալ «ւարօրինակ մարդարարծին», աչխարՀի դրվածքը, անմարդկային-մարդկային օրենքներն ու արարքները, իր ւրւունջ-µողոքի մեջ դրսնորելով մարդկության Համար ունեցած իր ցավն ու սերը, իր Հուղումն ու ղայրույթը: «Տառաւանք» խորադրի ւակ Հավաքեց µանասւեղծը իր այդ երդերը, ն դրանք (նան «Ոսկի աչուն» դրքի նոր չարքերի երդերը) մարդկային ւառաւանքները վերաւրող µանասւեղծի խոՀերն էին. Սիրւս կ'արյունի աչխարՇի ցավով... ԱչխարՇի ցավով Շիվա՛նդ Է Շոդիս...

Հայ µանասւեղծը ւադնաւած է աչխարՀի ճակաւադրով, մարդու ճակաւադրով, մարդկային ւառաւանքները, ինչւես Ավ. իսաՀակյանն էր ասում, դալիս իր սիրւն են լցվում: Ալիք առ ալիք կը µախի կուրծքիս Տառաւանքը ւաք ամµողջ մարդկության:

Բանասւեղծը խոսւովանում է, թե չի կարող իր դլուխը Հանդիսւ դնել µարձին, քանի որ չուրջը լիքն է «Հառաչ ու կսկիծով», քանի որ «սուրի ու սովի» ավար են դառնում լույս մանուկներ: Ժողովածուի µոլոր µանասւեղծությունները մարդկային ւառաւանքի մի-մի դիւարկումներ են, կամ µանասւեղծի Հոդեկան ւառաւանքը' ծնված կյանքի µացասական երնույթների դիւարկումներից: կյանքի Հարվածները կրող մարդկային ճակաւադրերի դառն ւաւմություններից Հյուսված մի չարք է «Տառաւանքը»: Այսւես,

մայրը որդու դերեղմանաթմµին ընկած' ոչ թե ողµ է ասում, այլ օրոր («0րոր»), մենավոր խուցի մեջ ծեր մամիկը մենակ սւասում է մաՀվան, ն ամեն օր նրա չուրթերին աղոթք է, որ Հեռվում դւնվող (մորը լքած) ղավակը երջանիկ լինի («Մամիկը»), ÷ոքրիկ մանչուկի դառնուկը մորթում են, ն արյան չիթերի միջով մանկան աչքերը դաչւ ու ծաղիկ ն աչխարՀն ամµողջ կարմիր են ւեսնում («Գառնուկի խորոված»), վերին Հարկի ւաւի վրայից ընկնում-մեռնում է µանվորը, ն ի՞նչ խոսքերով ւիւի խաµեն նրա ողµացած մանկանը («Բանվորը»), օւար քաղաքում մաՀամերձ է ւանդուխւը ն մաՀճի մու ոչ մի Հարաղաւ չունի վերջին Հրաժեչւի Համար («Ալնոր ւանդուխւ»): Բանասւեղծը ցավով ու երդիծանքով է խոսում մարդկային Հոռի µարքերի' կողուոււի ու թալանի, խաµեության ու կեղծիքի, չաՀամոլության ու ընչաքաղցության մասին («կը կոչվինք մարդ»), µարձրացնում է մարդու քաղաքացիական ակւիվության, մարդու ն Հողի նկաւմամµ սիրո ն ւաւասխանաւվության, մարդուն օդնելու, սաւար կանդնելու Հարցերը: Բարի, սւեղծող, սւեղանի, սուրµ ձեռքերի դովերդն է անում, µայց ավաղ, այնքան չաւ է «արցունքը մարդոց» ն «ցավը կյանքին' վիթխարի Հնոց»: Եվ ցավը երկնառաք չէ, այլ Հեւնանք մարդկային չարության, քեն ու նախանձի, ընչասիրության ու չաՀամոլության, վայրենի µնաղդների: Մարդը Հոչուում է իր նմանին: Եթե մի օր Հանդիւի ասւղաµնակի Հեւ, ինչւե՞ս ւիւի µացաւրի, թե ով է ինքը' երկրաµնակը, խորՀում է µանասւեղծը: ինչւե՞ս ասի, թե ովքեր են իրենք, որ կոչվում են Մարդ: Մարդ, որ կերւում է ւուն ու ւաճար, սւեղծում Հաց ու դինի, µայց որւեսղի վայելքի սեղանը միչւ չքեղ ու առաւ լինի' «կը կողոււենք մենք իրար, կ'ավերենք դյուղ ու քաղաք»: Մարդ, որ չաւ է սիրում իր նմանին, ունի ն Համµույր, սաղմոս ու սիրերդ, արցունք ու ժւիւ ն ամեն օր աղոթում է խաղաղության, եղµայրության Համար: Բայց որւեսղի մեր կյանքն ըլլա աւաՇով՝ ԲաղմաչնորՇ սա ձեռքերով դյուրաµեկ Մենք կը սւանենք մեկղմեկ, Մենք կը մորթենք ւղւիկ ու մեծ անխնա, Մինչն մեր չուրջ արյունը ւաք ծովանա, Մինչն մեր սիրւն Շովանա, Բայց դեմքը մեր միչւ կը մնա անաղարւ Եվ կը կոչվինք մենք Շոն Մարդ...

Ընդդեմ մարդկային չարության' µանասւեղծը երµեմն էլ ÷որձում է µացել «ւարօրինակ մարդ արարածի» առեղծվածը, կրկին անդամ Հիչեցնել նրան մարդու կյանքի կարճաւնությունը, մաՀվան դոյությունը («Ցավիդ խորեն», «Նույնն է ճամµան», «Տաւանադիր»): Հիչեցնել մարդու կոչման, խղճի ու կարեկցանքի, սիրո ու նվիրումի մասին: Հիչեցնել, թե մարդկային կարճաւն կյանքը իմասւավորվում է մարդկային այնւիսի Հաւկանիչներով, ինչւիսիք են' Հավաւը, սւասումը, Հույսը, խիղճը, սերն ու կարուը, ւայքարը, ւառաւանքի ու ցավի ՀաղթաՀարումը, կյանքի ÷առաµանումը: «Տառաւանքը ւաք ամµողջ մարդկության» նյարդերով ղդացող µանասւեղծը, µնականաµար, ւիւի աւրեր նան աղդային ւառաւանքը: Նրա քնարական Հերոսի էության մեջ մչւաւես ալիքվում է ւարադիր Հայության' իր լեղվի, իր Հայրենիքի ճակաւադրի նկաւմամµ ունեցած ւադնաւն ու Հուղումը, որ չարունակվում է նան կյանքի Հեւադա ւարիներին դրած µանասւեղծություններում: Այդ ւադնաւի ծնունդ է որդուն ուղղված ւաւդամը: Խոսե՛, ւղա՛ս, խոսե՛ անվերջ մեր լեղուն, Այսւես Շւարւ ն երկյուղով սրµաղան, Եթե Շանկարծ ղիս չդւնես օր մը դուն, Եվ մինչն իսկ չուրջդ ո՛չ ոք խոսի ղայն... («Բու լեղուդ»)

Բանասւեղծին մի ուրիչ ցավ էլ է ւանջում. անցնում են ւարիներ, իր կյանքը թեքվում է դեւի մայրամոււ, մչուչվում են անցյալի Հուչերը, թանձրանում է Հայրենական վայրերի կարուախւը, ւենչանքները կենւրոնանում են, ն Հայասւանի խորՀրդանիչը' Արարաւը, դառնում է վերջին µաղձանքը: Ես չառավիղ Հայկաղյանց, Շայու ժւիւ, Շայու լաց, Մասյաց որդի Շարաղաւ՝ ես Մասիսը չւեսա. Իր կարուով ւոչորուն ն իր կանչով արµեցած՝ Ես Մասիսը չւեսա... ... Ինչւե՞ս աչքերս փակեմ, երµ որ, ո՛վ մաՇ, ղիս կանչես, Ես Մասիսը չւեսա... («Ես Մասիսը չւեսա»)

Այս խոՀերը ձդվում են ւարիների Հեւ, մինչն կյանքի վերջ, մինչն վերջին µանասւեղծությունները, որ ղեւեղվեցին «Արնամար» ու «իրիկնալույս ռումµերու ւակ» ժողովածուներում:

Ս÷յուռքի իրողությունը («Երկրի երեսին դնա ու դնա, Ս÷յուռքը վկա, Հայ կա ու չկա»), Հայոց քարավանների թա÷առումները («մոռցած երդիք ու երկիր' Անոնք կ'երթան ու կ'երթան») µանասւեղծի Հոդում ծնում են ւադնաւներ ու Հարցականներ («µայց մինչն ե՞րµ, մինչն ո՞ւր...») ու նան սթա÷եցնող կոչեր («Հայրենակից, ո՞ւր կերթաս...»): Բանասւեղծն իրեն ղդում է որւես ւարաՀալած, ցանուցիր այդ ղանդվածի ոդին: Մարմինես ւոկված ամեն մեկ անդամ ԱչխարՇե աչխարՇ եղավ ցանուցիր... ... Իմ Շոդիս չունի արդ կայք ու երդիք Հայոց Սփյուռքի անծայր ւարածքին: («ինծի կը թվի»)

Հայոց ւառաւանքի ու կորուսւների µնորոչ ւաւկերների մի չարք նուրµ դիւարկումներով («Սեղանին չուրջ կաղանդի», «Հայ եմ ես», «Երեք սյուն», «Հոդվոցը Հայ ննջեցյալին» ն այլն), ամµողջացնում է երնույթի ողµերդականությունը' երµեք չմոռանալով դնել Հավաւի ու Հույսի չեչւերը' ÷րկության միակ ելքը Համարելով Հոդու դիմադրությունը, Հայրենաµաղձությունը, վերադարձի ու դւնումի Հավաւը. Եթե երթի այս ճամµուն մեջ Շեռակա Դուն Շավաւաս քու դարձին, Երթը դարձի Շրաչալիք կը դառնա Եվ կը ծաղկի Շին այդին: ...Եթե միայն քու ւաւերուդ սրµալույս Հին Շավաւքով միչւ աւրիս, Կյանքն Է նորոդ ամեն երաղ, ամեն Շույս, Քուկդ են Արաքս ու Մասիս: («կը Հավաւամ»)

Պոեղիայի մի քանի Շաւկանիչներ Մուչեղ իչխանը չարունակում էր արնմւաՀայ µանասւեղծության, Հաւկաւես Թեքեյանի ավանդները, դառնալով նորադույն չրջանի µանասւեղծության ինքնաւիւ դեմքերից մեկը: Դեռնս առաջին դրքի առիթով Զուանյանը նրան Համարեց «մեր նոր µանասւեղծության լավադույն ուժերե մեկը», որն իր «անձնաչեչւ, նուրµ ւաղերով» µերում էր «ղդայություն մը թարմ, թրթռուն, ինքնուրույն մւածումով ւոդորված»:

իչխանի ւոեղիայի µովանդակության ու ձնի մասին µերենք իր µաղմաթիվ ինքնաµնութադրումներից մեկը. Իմ երդս երդ չԷ, այլ ճիչ մը ցավի, Որ միչւ կ'արյունի Կուրծքիս ւակ թաքուն, Երµ դեմքիս վրա ժւիւ կա ծաղկուն... Իմ սերս սեր չԷ, այլ այրող կարու, Վչւալի աղոթք Վասն մոլորուն Եվ խորչակաՇար իմ ղավակներուն... («իմ երդս»)

Եվ արդեն Հիչաւակված ւողը' «կյանք ն երաղ» դրքի µնաµանը. «կյանքն իր երաղ մը եղավ, ինչւես երաղն' իրեն կյանք»: իրական, ճչւաւաւում կյանքը ն արթմնի երաղը: Շուրջը դաժան, ւառաւանքներով լի կյանքն է, «ՄաՀաս÷յուռ թնդանոթներ կը դոռան», իսկ ինքը երաղում է ինչւես մի լացող մանուկ կամ աղոթող խռովաՀույղ մի աµեղա: Անկեղծ, µնական, մաքուր ու սուրµ: Ու երաղը չթողեց, որ կյանքի այնքան չաւ լեղին դառնացնի Հոդին, Հուսաµեկի իրեն, մռայլի իր երդը: Մուչեղ իչխանը քնարերդու է, աչխարՀին ուղղած նրա Հայացքը մեղմ է, µարի ու խոնարՀ: կյանքի նրա դիւարկումը չիկացած ղդացմունքներ չի ծնում' ճիչ, ղայրույթ, ցնծություն, Հրաւարակախոսի կիրք, կոչ: Ծնում է խոՀ, Հարցադրում, ւրւունջ, µողոք (երµեմն միայն µարձրաչեչւ), ուրախություն, դոՀունակություն: Ներչնչումը անմիջական է, որնէ դեւքի, ւաւմության, անձի, խոսքի Հոդեկան արձադանք, իմասւավորում: Եվ որովՀեւն իրականությունը Հաճախ է Հառնում ցավալի ու ւխուր ւաւկերներով, իչխանի խոՀը նան դառնում է ւրւում, երµեմն նան' Հոռեւես: Բայց նրա քնարական խառնվածքը, µանասւեղծի երաղող Հոդին, Հայի ճակաւադրի ու մարդ արարածի նկաւմամµ ունեցած Հավաւն ու µարեսրւությունը նրա խոսքի մեջ սւեղծում են մի Հեւաքրքիր Հավասարակչռություն, ն քնարական Հերոսի կերւարը դառնում է մւերիմ ընթերցողին' ամµողջանալով որւես կենսասեր Հոդի: իչխանի խոՀը, «մւածումը» իր մեղմ ու խոնարՀ էության թելադրանքով դրսնորվում է ւաւմողական ւարղ ձների մեջ, խոսքի Հանդարւ ընթացքով, առանց µարդացումների ու սեթնեթանքների, առանց ընդդծված ւաւկերավորության, µայց ււավորիչ:

իչխանի ւոեղիայի µնորոչ դծերից մեկն էլ նրա անմիջականությունն է, որ Հեւնանք է իրականության ղդայական ընկալման: Ուսւի նրա ն՛ ուրախությունը, ն՛ թախիծը Հաղորդական են, նրա խոսքը ասես մւերիմ մեկի սրւամու ղրույցն է: Այդ Հաւկանիչը լավ է նկաւել ՎաՀե-ՎաՀյանը դեռնս նրա առաջին դրքին նվիրված դրախոսության մեջ: «Ըլլալով Հանդերձ անձնական,- դրում է ՎաՀյանը,- այդ թախիծն ունի ընդՀանրական, Հեւնաµար նան դյուրաՀաղորդ ու Համակրելի նկարադիր մը: իր մւածումին վերն' ծ÷անոււ մչուչ մըն է ան, որ ցավադին ղդայություններու սարսուռը կը թա÷ե ւողերուն խորը, ղայն Հոսեցնելու Համար Հեւո մեր միսերուն մեջ»: Ուրեմն «մւածումը»' խոՀը ւարուրող ղդայությունն է, որ խւանալով' Հոսում է ւողերի միջով ու Հաղորդվում ընթերցողին: ԱՐՁԱկԸ

կյանքի ու երաղի Հակադրության ու միասնության ընկալումը դեղադիւական սկղµունք է իչխանի ոչ միայն ւոեղիայում, այլն դրամաւուրդիայում ու արձակում: Այսւեղ էլ կարնորվում է դարձյալ դեղեցիկի, իդեալի երաղը, որ կենսական լիցքեր է Հաղորդում մարդկանց' µարձրանալու առօրեականից, որը կամ դաժան է, կամ' դորչ ու միաւաղաղ: իչխանի «Հացի ն լույսի Համար», «Հացի ն սիրո Համար», «Մնաս µարով, մանկություն» վեւերը սւեղծվել են դլխավորաւես կենսադրական Հիմքի վրա: Հեղինակը Հիմնականում իր մանկության ու ւաւանեկության ւարիների Հուչերը, ււավորություններն է կերւավորել: Բայց դրանք Հուչադրություն չեն, ոչ էլ կենսադրական վեւ, ւարղաւես Հերոսները չաւ µան ունեն Հեղինակի, նրա Հարաղաւների ու ծանոթների կենսադրությունից: Թե որքանով են իրական դեւքերը Հավելվել երնակայությամµ սւեղծված դեւքերով, այս դեւքում էական չէ: Ընթերցողը դրանք ընդունում է որւես դեղարվեսւական կերւվածք, ընդՀանրացում' վերանալով կենսադրական ճչմարւություններից: Դրանցից մեկը միայն («Մնաս µարով, մանկություն») Հեղինակը անվանել է Հուչադրական վեւ, ն մենք իրավունք ունենք այն դիւել նան որւես կենսադրություն: Սակայն այս դեւքում նույնւես էականը կենսադրականը չէ, այլ ժամանակի ու մարդկանց կերւավորումը' որւես կյանքի մի կւոր, դեղարվեսւական ու դաղա÷արական մւաՀղացում: իչխանի այս դործերը չարունակում են 30-ական թթ. մեղանում սկղµնավորված կեն281

սադրական վեւի ավանդները (Գ. ՄաՀարի, Զ. Եսայան, Վ. Թոթովենց, Սւ. Զորյան), որ Հեւնողներ ունեցավ նան 50-60-ական թվականներին (Աղավնի, Վ. Անանյան, Մ. Խերանյան, Ա. Ծառուկյան ն ուրիչներ) ն որոնց մեջ իչխանը առաջիններից մեկն էր («Հացի ն լույսի Համար» վեւը դրել է 1948-50 թթ.): իր վեւերի մեջ իչխանը Հեւնում է մերթ մաՀարիական «ղոււ կենսադրական» սկղµունքին, մերթ ղորյանական «ոչ միայն կենսադրական» սկղµունքին: Հայ մարդու դաժան ճակաւադրի, մանկության ու ւաւանեկության ծանր ու ողµերդական օրերի, աքսորի ու ւարադրության, թա÷առումների, Հացի ն լույսի' այսինքն' աւրուսւի ն դիւության Համար Համաժամանակյա դաժան կռվի մեջ Հայ մարդու ամենօրյա մաքառումների, ֆիղիկական, Հոդնոր ու Հայեցի դոյաւնման մասին են իչխանի այս վեւերը: կուորածից ճողուրած մի Հայ ընւանիքի ու նրա մանուկ, աւա ւաւանի ղավակի կյանքի ծանր օրերի ւաւմությունը Հեղինակը ընդՀանրացնում է մի ողջ սերնդի Համար, սերունդ, որի կյանքը եղավ դաժան ւայքար, մչւաւն Հալածանքների չարան, µայց ն Հավաւ ու սւասում: Այս երեք վեւերը, լինելով միմյանց չարունակությունը, լրացնում ու ամµողջացնում են Հերոսի' Սեդրակի կերւարը, մի կյանքի ւաւմություն, որ խորՀուրդներ ունի ւալու ընթերցողին: «Մի՞թե լավադույն ւաւմությունը, դուք ըսեք' վեւը, յուրաքանչյուր անձի կյանքը չէ արդեն»,- դրում է Հեղինակը: Եթե վեւը կամ որնէ արձակ երկ, իրական թե երնակայությամµ սւեղծված որնէ ւաւկեր, որնէ անձ է կերւավորում, արդեն այն դեղարվեսւական սւեղծադործություն է, մանավանդ երµ դեղադեւի աչքով է դիւված: Նման մուեցումով թերնս իչխանի այս դեղարվեսւական երկերի կողքին ւիւի դնել նան նրա «իմ ուսուցիչներս» դիրքը, որի մեջ ամ÷ո÷ված են յոթ µնութադրություն-Հուչադրություններ մեր նչանավոր մւավորականների (Հակոµ 0չական, Նիկողայոս Ադոնց, Լնոն Շանթ, Նիկոլ Աղµալյան, Սիմոն Վրացյան, կոսւան Զարյան, ՎաՀան Թեքեյան) մասին, քանի որ Հեղինակը կարողացել է առանձին ւաւմությունների, դեւքերի վերՀիչումով կերւավորել այդ մարդկանց, սւեղծել նրանց' ոչ միայն որւես դրողի, դործիչի, այլն մարդու կերւարը: իչխանի «Սւասում» ընդՀանուր խորադրի ւակ առնված երեք վիւակները («Սւասում սիրո», «Սւասում ÷առքի» ն «Սւասում µախւի») ինքնակենսադրական µնույթ չունեն: Միմյանց Հեւ կաւ չունեցող ւարµեր ւաւմությունների մեջ Հեղինակը կերւում է կեր282

ւարներ, որոնց էության µնորոչ Հաւկանիչը սւասումն է: Երեք վիւակներից առավել Հաջողվածը առաջինն է («Սւասում սիրո»), որի մեջ երեք լիարժեք կերւարների չուրջ Հյուսվում է կյանքի մի Հեւաքրքիր ն ուսանելի ւաւմություն, որի մեջ սւասման, երաղի դաղա÷արը կենւրոնականն է: իսկ սւասումը ենթադրում է երաղանք, ենթադրում է Հավաւ, որով µնութադրվում է վիւակի Հերոսը' Լնոնը, µայց կյանքում, չաՀի Համար մղվող ւայքարի ւայմաններում այդ ե՞րµ են Հաղթող դառնում երաղն ու սերը: իդեալականի, դեղեցիկի, երաղած էակի մասին իր ւաւկերացումները իրականի չրջանակներում չկարողանալով ւեղավորել' վիւակի Հերոսը կորցնում է իր երջանկությունը' կյանքային, իրական սերը' Սոնային: իր երաղի աղջկա, իր անորոչ սիրո ւեսիլը չի կաղաւարվում Սոնայի դոյությամµ ն անµավականության, ինչ-որ ուրիչ մի դոյության սւասումի նրա ղդացումները Հասկանալով, Սոնան, թեն մեծ ւառաւանքով, ինքն է Հրաժարվում նրանից' եւ ւալով նչանի մաւանին: Վիւակի Հերոսը, ղարմանալի ն Հեւաքրքիր մի էություն, աւրում է երաղով: Երաղ ն սւասում: Երաղած սիրո սւասում. «Տակավին կը Հավաւամ, թե ւիւի դա ան' որ ւիւի դար»,- ասում է Հերոսը վեւի վերջում:- «Մինչն այսօր երաղի քաղցր սոււը ավելի ճչմարիւ կը թվի ինծի, քան կյանքի իրականությունը... Ես դեռ կ'սւասեմ...»: Դաժան կամ դորչ իրականությունից դուրս դալու ւայմանը թերնս երաղն է, ւաւրանքը, խորՀում է իչխանը իր µանասւեղծությունների մեջ, իր վեւերում, իր թաւերդություններում: Երաղողի քնարական կերւարից նա անցնում է արձակ ու դրամաւուրդիական կերւարների կերւմանը' ամµողջացնելով կյանք ն երաղ Հարաµերության իր ընկալումները:

ԹԱՏԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երաղի դերղդայնությունը խենթության նախադուռն է, կամ ավելի ճիչւ, իրականությանն ու նյութին կառչածների Համար մեծ երաղողները խենթեր են, µայց խենթերի ճչմարւությունն էլ երնի յուրովի է ճչմարիւ, որովՀեւն այն երնակայելի, ցանկալի, դուցեն անՀնարին իրականություն է: Գեղեցիկ ու µնորոչ օրինակը Լնոնն է' «կիլիկիո արքան» թաւերախաղի դլխավոր Հերոսը: Մինչ նրա եղµայր ՎաՀանը կոչիկի առնւրի դործում Հաջողությունների է Հասել, ամուսնացել է, աւրում է առօրյա կյանքով, Լնոնը, երաղողի ծայրաՀեղորեն սրված ղդացումներով, իրեն ւաւկերացնում է

որւես իր նախորդների երկրի' կիլիկիայի արքա, Հրաժարվում է եղµոր Հեւ Համադործակցելուց: Թե՛ ընւանիքի անդամներին, թե՛ ÷ողոցի մարդկանց նա ներկայանում է որւես Լնոն Յոթերորդ' Արքա կիլիկիո: Նա իրեն ւաւկերացնում է նախնիների դաՀի վրա' որւես իմասւուն ու խաղաղասեր թադավոր: Մարդիկ նրան խենթ են անվանում, ծիծաղում են նրա վրա, ÷որձում են Հիվանդանոց ւանել: Բայց նրա այս «խենթ» խոՀերը մի՞թե ավելի խելոք չեն: Երաղողները միայն կՀասկանան նրան ու նան մանուկները, որ դեռ կյանքի մամլիչի ւակ չեն ընկել: Երաղին, որքան էլ անիրականանալի թվա, ւեւք է Հավաւալ ու մանավանդ ձդւել: Ու եթե Հավաւ ունեցար ու ձդւում, չի կարող այն չիրականանալ: կարնորը թադավորի դլուխն է ն ոչ թե թադը' առանց դլխի, թադը թանդարանի ÷ոչիների մեջ է, ասում է Լնոնը: Զի կարելի Հաչւվել կորուսւների Հեւ, եթե արքա ես եղել ու Հիմա արքա չես, արքայավայել ւիւի ւաՀես քեղ: «Հավաւա ն արքա կլինես»,- ւաւասխանում է Լնոնը ÷ողոցի մանուկների Հարցերին, ն իր Հավաւն ասես ÷ոխանցվում է նրանց: Եվ ւիեսի վերջում արքային չրջաւաւած նրա խենթ երաղի Համակիրները' մանուկներ ու նան մեծեր, արդեն ոչ թե ձեռք առնելով, այլ ներչնչված ու Հավաւով դոչում են' «կեցցե՛ Արքան, կեցցե՛ մեր Արքան...»: Եվ որչա՛÷ մերօրյա են Հնչում Լնոնի խոսքերը. «Ժողովուրդ Հայոց, լավ է, որ եկաք ն չրջաւաւեցիք ձեր Արքային, վասնղի Հնչած է մեր ւաւմության վճռական ժամը... Եկեք ավելի մեծ թվով, ասւղերու չա÷ չաւ, Հեղեղի ւես անղուսւ... Եկեք ն ծով դարձեք իմ չուրջ: ... Մինչն ե՞րµ մեր Հայրենի սուրµ Հողերը ւիւի մնան օւարի լուծին ւակ: Մինչն ե՞րµ մեր այդիներն ու ւարւեղները ուքի կոխան ւիւի դառնան թչնամի կրունկներու ներքն... Մինչն ե՞րµ դաղթական ւիւի մնանք, օւարին ծառա, օւարին դերի: Բավ է, որքան թա÷առեցանք Հեռավոր ա÷երու վրա' անւուն ու անկայան: Հոն, լեռներեն անդին, ծովերեն անդին նվիրական Հայրենիք մը ունինք, որ մեղ կը կանչե: Զե՞ք լսեր անոր ձայնը: Մի՞թե այդքան խուլ է ձեր Հոդին, որ ÷ակ կը մնա մեր լքված, մեր որµացած Հողեղեն µարձրացող աղաղակին առջն: Արիացեք, դյուցաղնացեք, եղեք Հայկաղյան ÷առաւանծ ցեղին արժանավոր ժառանդորդները: Թոթա÷եցեք ձեր Հոդիներուն թմµերը ն եղեք ւաւրասւ Հաղթանակի արչավին... Թող մեկդի կենան µոլոր թերաՀավաւները, µոլոր սւրկամիւները, µոլոր վախկուները, թող Հեռանան µոլոր անոնք, որ Հայրենի թադավո284

րության ւեսիլքն ու երաղը սւանած են իրենց սրւերուն մեջ: Սուրµ է մեր դաւը, արդար ն անմաՀ: Երանի Հավաւացողներուն, երանի ընւիրներու այն µանակին, որ ւիւի Հեւնի ինծի ն ւիւի ւեր կանդնի Հայրենի մեր Հողերուն: Ձեղի կըսեմ աՀա,- մու է աղաւության արչալույսը...»: Ս÷յուռքի ն ընդՀանրաւես Հայության ճակաւադրի նկաւմամµ իչխանի ւադնաւները դրամաւուրդիական ժանրում կերւավորում սւացան ինչւես «կիլիկիո Արքան», այնւես էլ «Մեռնիլը որքան դժվար է» ու «Պարույր Հայկաղն ն Մովսես Խորենացի» թաւերդություններում: Եթե «Մեռնիլը որքան դժվար է» թաւերախաղի մեջ դրամաւիկականի ու կոմիկականի Հեւաքրքիր Համադրումով է դրամաւուրդը արծարծում Հայ մարդու (դիւնական Արամյանի) օւարների կողմից չաՀադործվելու ն ընդՀանրաւես ուծացման ողµերդական իրողությունը, այդ նույն խնդիրը «Պարույր Հայկաղն ն Մովսես Խորենացի» ւաւմական նյութի մեջ արծարծում է մի քիչ այլ երանդով, դասական դրամայի օրենքներով: Աղդայինի ն աւաղդայինի, Հայրենասիրության ն Հայրենիքի նկաւմամµ անւարµերության երնույթների ընդդծումով' դրամաւուրդը ուծացման երնույթի արմաւները ւեսնում է մեր ւաւմության խորքերում ն Մովսես Խորենացու ու Պարույր Հայկաղնի կերւարների Հակադրությամµ, անՀաւի մեծության չա÷անիչը Հայւնաµերում Հայրենիքի, Հայրենի Հողի նկաւմամµ ունեցած նվիրումի, նրա վրա աւրելու ու նրան ծառայելու ւայմանի մեջ: իր թաւերախաղերի մեջ իչխանը Հնչեցնում է ոչ միայն աղդային, այլն Համամարդկային' սոցիալական ու կենցաղային, քաղաքական ու ներանձնական Հարցեր («Մարդորսը», «Սառնարանեն ելած մարդը», «Փոսւալ», «Ցուցա÷եղկին աղջիկը», «Ժամադրություն»): իչխանի «կիլիկիո Արքան», «Մեռնիլը որքան դժվար է», «Պարույր Հայկաղն ն Մովսես Խորենացի» թաւերդությունները Հաջողությամµ µեմադրվել են Բեյրութում, Լոս Անջելեսում, Երնանում: իր µաղմաժանր սւեղծադործությամµ, Հայ դրականությանն ու դւրոցին իր մաւուցած ծառայություններով ն Հաւկաւես իր µանասւեղծությամµ Մուչեղ իչխանը կարնոր ւեղ ունի ոչ միայն Ս÷յուռքի, այլն ընդՀանրաւես Հայ մչակույթի ւաւմության մեջ:

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1950-90-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Հեււաւերաղմյան չրջանի ու Հեւադա ւասնամյակների ս÷յուռքաՀայ դրականությունը Հարսւանում է նոր թեմաներով, ընդլայնվում է արծարծվող Հարցադրումների չրջանակը: ՀամաչխարՀային ւաւերաղմը իր Հեւնանքներով, աչխարՀի քաղաքական քարւեղի նոր ւեսքը, ներդաղթի ու արւադաղթի իրողությունները, Ս÷յուռք-Հայասւան կաւերի նոր ÷ուլը, Եղեռնի 50-ամյակն ու աղդային ոդու նոր վերելքը, աչխարՀի խաղաղության խնդիրները, նոր սերնդի աղդային ու անՀաւական մւաՀոդությունները,- այս ամենը ւարµեր խորությամµ ւեղ են դւնում դարի երկրորդ կեսի դրականության մեջ: ԱՐՁԱկԸ 1920-45-ին դրական ասւարեղ իջած մի չարք դրողներ 50-ական թթ. ն Հեւադա ւարիներին Հանդես են դալիս ինչւես նոր դրքերով, այնւես էլ նախորդ ւարիներին դրած դործերի ժողովածուներով ն իրենց µեղուն դործունեությամµ դառնում են Հեււաւերաղմյան չրջանի արձակի առաջաւարներ: Նրանցից ոմանք արժեքավոր դործեր են լույս ընծայում նան 60-80-ական թվականներին (Մնձուրի, Որµունի, Հայկաղ, Ծառուկյան, Ասաւուրյան, Անդրեասյան, Սիմոնյան), սակայն վերջին երկու ւասնամյակում արդեն, µնականորեն, առաջաւարներ են դառնում ւաւերաղմից Հեւո ասւարեղ իջած դրողները (Նոււար Ակիչյան, Տիդրան Վարժաւեւյան, Գնորդ Աճեմյան, Գեղամ Սնան (60-ականներին ւեղա÷ոխվում է Հայասւան), Արմեն Դարյան, ՎաՀրամ Մավյան, Վարուժան Աճեմյան, Ռուեր Հաււեճյան, Երվանդ Պարսումյան, Սոնա Տեր-ՄարդարյանԹնկըրյան, Զավեն Պիւեռճյան, Հակոµ կարաւենց, Հայկ Նադդաչյան, Արամ Սե÷եթճյան, Սարդիս ՎաՀադն ն ուրիչներ): Այս չրջանի ս÷յուռքաՀայ արձակը չարունակում է նախորդների ավանդները, միաժամանակ, ժամանակակից կյանքի խնդիրներին Հեւամոււ' µերում է նոր Հարցադրումներ, դեղարվեսւական նոր

ոճեր, աչքի է ընկնում թեմաւիկայի µաղմաղանությամµ: 60-90ականների արձակը չարունակում է վերլուծության ենթարկել ս÷յուռքաՀայ կյանքը' իր յոթանասունամյա ւաւմության ÷որձով, իր կորուսւների Հաչվեկչռով, նորօրյա Հարցադրումներով: ՇաՀնուրյան աՀաղանդի արձադանքները ժամանակակից արձակում չարունակում են Հնչել նոր ւադնաւներով: «ԱնաւաՀովության ÷ողոցներ»-ում (Գ. Աճեմյան), «խարիսխեն Հեռու» (Ա. Դարյան) դւնվող «Հայու µեկորներու» (Վ. Մավյան) կյանքի ւաւմությունը, Ս÷յուռքի կյանքը' անցյալի ու ներկայի էջերով, քննության նյութ է դառնում դրեթե µոլոր արձակադիրների երկերում (Ա. Ծառուկյան, Ա. Դարյան, Գ. Աճեմյան, Ս. Սիմոնյան, Վ. Մավյան ն ուրիչներ): Պաւերաղմից անմիջաւես Հեւո դաղթի Հաճախակի արծարծվող թեման չարունակվում է' Հարսւանալով արւադաղթի ու վերադաղթի Հարցադրումներով: Եթե ներդաղթը Հայրենիք ներկայացվում է իµրն ւարադիր Հայության ÷րկության ւայման, աւա մի դաղթօջախից մյուսը դաղթելը' վերադաղթը կամ Հայրենիքից արւադաղթը, ւախարակվում է, քննադաւվում: Նորադույն դրականության մեջ լրջությամµ է դրվում նան ս÷յուռքաՀայ դաղթօջախների կայունացման Հարցը: Գաղթի թեման' իր ւարաւեսակներով, արծարծված է Տ. Վարժաւեւյանի, Ա. Դարյանի, Գ. Սնանի, Վ. Մավյանի, Հ. Գանդրունու, Ա. Արծրունու ն այլոց ւաւմվածքներում ու վեւերում: Ս÷յուռքաՀայ դրականության ւաւմության µոլոր չրջաններում էլ նախաեղեռնյան օրերի, աւա եղեռնի, աքսորի ու որµանոցային կյանքի ւաւկերներն արձակի կենւրոնական թեմաներից են եղել: Եվ աՀա Հեււաւերաղմյան ւարիներին ու Հաւկաւես 60-70-ական թվականներին այդ, այսւես կոչված, անցյալի թեման դեղարվեսւական Հեւաքրքիր մարմնավորումներ է սւանում ինչւես արդեն Հիչված Հեղինակների (Համասւեղ, Հ. Մնձուրի, Ա. Հայկաղ, Ա. Ծառուկյան ն ուրիչներ), այնւես էլ Ս. Մանվելյանի, Ս. Սիմոնյանի, Ա. Մարկոսյանի, Տ. Վարժաւեւյանի, Ա. Դարյանի ն ուրիչների դործերում: Նկաւելի է Հեւաքրքիր մի իրողություն. վաղ չրջանում դրական ասւարեղ իջած որոչ դրողներ դրական լուրջ արժեքներ են սւեղծում միայն այս չրջանում: Այսւես, Հակոµ Մնձուրին իր µարձրարժեք «դյուղադրությունը» սւեղծեց 50-60-ական թթ., թեն նրա սւեղծադործական ուղին սկսվում էր ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմից առաջ: Այդւես նան իր լավադույն արձակը Հակոµ Ասա287

ւուրյանը սւեղծեց 50-ականներից Հեւո: Շաւ ավելի ուչ ամµողջացավ Մկրւիչ Մարկոսյանի «դյուղադրությունը» ն այլն: Հեււաւերաղմյան չրջանի ս÷յուռքաՀայ արձակում ÷որձեր են արվում նան ւաւերաղմի թեմայի մչակման ուղղությամµ: Ֆաչիղմի դեմ աւելությունը, ւաւերաղմի օրերին կրած աՀավոր ւառաւանքները չեն ջնջվում մարդկանց Հիչողությունից: Պաւերաղմի մասին դրել' նչանակում էր ոչ միայն մարդկային ւառաւանքների մասին ւաւմել, այլն µողոքի ձայն µարձրացնել µոլոր նրանց դեմ, ովքեր նւասւում են նոր ւաւերաղմների ՀրաՀրմանը: Պաւերաղմի դեմ դրելը ւարադիր Հայ դրողի Համար Հոդու ւարւք էր, ինչւես Հոդու ւարւք էր ւաւերաղմի ժամանակ ֆաչիղմի դեմ անձնաղոՀ ւայքարելը (Մանուչյան, Սեմա, Լաս ն ուրիչներ): Պաւերաղմի մասին դրեցին ոչ միայն մասնակիցները: Խորեն Այվաղյանի «Թնդանոթի միսեր (ղինվորի մը Հուչաւեւրեն)» ւաւմվածքների չարքի Հերոսը ինքն էր: Արամայիս Սրաւյանը, որ ֆրանսիական ու µալկանյան ռաղմաճակաւներում ծառայել էր որւես ղինվորական µժիչկ, ւաւերաղմական երեք ւարիների ււավորություններն ամ÷ո÷եց «Զենքի ւակ» ն «Ալւյան ռաղմիկներուն Հեւ» դրքերում: Ա. Անդրեասյանը երնակայությամµ վեւ սւեղծեց ուկրաինական քաջարի ւարւիղանների ւայքարի մասին: Հիչենք նան, որ Անդրեասյանի կոմունիսւ եղµայրը ԱՄՆ-ից կամավոր մեկնել էր իսւանիա, կռվել ֆաչիղմի դեմ ու Հերոսաµար ղոՀվել: Առաջին ն Երկրորդ ՀամաչխարՀային, ինչւես նան քաղաքացիական ւաւերաղմների ւաւկերները, ընդարձակ կամ Հաւվածային, ւեսնում ենք Ա. Ալիքսանյանի, Ս. Սիմոնյանի, 0ննիկ Սարդիսյանի («կարավանները այսւեղեն կ'անցնին»), Տ. Վարժաւեւյանի ն այլոց արձակ էջերում: Լիµանանյան քաղաքացիական կռիվները նյութ դարձան µանասւեղծ Գ. Ադդարյանի «Սն ն կարմիր» ւաւմվածաչարի Համար: Շարունակվում են սոցիալական անՀավասարության, մարդկանց սոցիալական վիճակի Հեւնանքով սւեղծված դրամաւիկ ու ողµերդական երնույթների վերլուծության' ս÷յուռքաՀայ արձակի 20ականներից եկող ավանդները (Ա. Անդրեասյան, Զ. Որµունի, Ս. Փանոսյան, Ն. Ակիչյան, Ա. Դարյան, Գ. Սնան, Գ. Աճեմյան, Պ. Գուµելյան ն ուրիչներ):

Ա ՆԴՐԱՆԻԿ

ԱՆԴՐԵԱՍ ՅԱՆ (1909-1989): Ծնվել է Արնմւյան Հայասւանի Զմչկածադ դավառի Հաղարի դյուղում: Մեծ եղեռնի դաղթի օրերին, երկար թա÷առումներից Հեւո, նա ընկնում է

Ալեքսանդրաւոլի, աւա Պոլսի որµանոցները, որµերի Հեւ ւեղա÷ոխվում Հունասւան, իսկ 1922-ին, որւես արդեն չա÷աՀաս, ուղարկվում է Ֆրանսիա, ուր աչխաւում է որւես ձուլարանի µանվոր' միաժամանակ ղµաղվելով ինքնակրթությամµ: 1928 թ. ւեղա÷ոխվում է Նյու Յորք, 1937 թ. Հասւաւվում է Ֆրեղնոյում ն սւանձնում ռամկավար աղաւական կուսակցության «Նոր օր» ւաչւոնաթերթի խմµադրի ւաչւոնը, որ վարում է մինչն 1957 թ.: 1957 թ. ւեղա÷ոխվում է Բոսւոն, ուր մինչն 1969 թ. խմµադրում է նույն կուսակցության «Պայքար» թերթը ն «Պայքար» դրական եռամսյա Հանդեսը: ԱյնուՀեւն ւեղա÷ոխվելով Լոս Անջելես' կրկին սւանձնում է «Նոր օր»-ի խմµադրությունը: Առաջին ւաւմվածքները լույս են ւեսնում 1933-ից, իսկ առաջին ժողովածուն, որ «Սւիւակ արդարություն» խորադիրն ուներ, 1948-ին: Հեւադա ւարիներին նա լույս է ընծայում «կարմիր ասւաւակի օրադրեն» (1947), «Վերջին կայանը» (1956), «Տարադիր երկնքի ւակ» (1967), «Անմարմին սերը» (1983) ւաւմվածքների ու վիւակների ժողովածուները, «Երկար դիչերեն մեջեն» վեւը, «ԽոՀեր» (երկու Հաւոր), «Ս÷յուռքը ն Հայրենիքը» Հրաւարակախոսական, դրական-վերլուծական ժողովածուները: Անդրեասյանի ւարµեր դրքերից ընւրված ւաւմվածքների երկու ժողովածուներ լույս են ւեսել նան Երնանում, 1960 ն 1984 թվականներին: Արդեն առաջին դրքում, անդամ նրա խորադրի մեջ, նկաւելի էին Անդրեասյան դրողի մւաՀոդությունները, իրականության արւացոլման սկղµունքները, թեմաւիկ Հեւաքրքրությունները: կյանքի դժվար ճանաւարՀը, որ անցել էր նա, իր ժողովրդի ճակաւադիրը, µանվորական կյանքից սւացած անմիջական աղդակները, քաղաքական-սոցիալական Հարցադրումների նկաւմամµ Հեւաքրքրություններն ու Հրաւարակախոս-լրադրողի իր դործունեությունը ւայմանավորեցին ինչւես թեմայի ընւրությունը, այնւես էլ աչխարՀայացքը: Մարդկային արդարության որոնումները նրան մղեցին իրական «արդարության» µացաՀայւմանը: Ու նա դրեց այդ «արդարության» մասին: Պաւմեց իր դլխով անցածը' ջարդ ու աքսոր, որµություն ու սն աչխաւանք, վերլուծեց այն կյանքը, որ µնորոչ էր աՀավոր Հակասություններով, խորՀեց կաւիւալի աչխարՀում աւրող մարդկանց ճակաւադրի չուրջ, Հին ու նոր արդարության չուրջ: Անդրեասյանը մեկն էր մեր այն դրողներից, որ դրականության մեջ առաջին իսկ քայլերից սւեղծադործության դլխավոր թեմա դարձրեց ժամանակակից կյանքը' սոցիալ-քաղաքական կւրվածքով,

ամերիկյան կյանքի, «աղաւ աչխարՀի», «արդարության» ու «դեմոկրաւիայի» միֆի մերկացումով ւաւկերեց ւարացեղ ու ւարադույն ամերիկացիների ու նան այդ աչխարՀի «µարիքները» ճաչակող ս÷յուռքաՀայերի «կյանքը»: Ամերիկյան «արդարության», մարդ անՀաւի դաղա÷արական աղաւության նկաւմամµ µռնության ու քաղաքական ռեակցիայի դեմ ուղղված µողոքի արւաՀայւություն է Անդրեասյանի «Երկար դիչերին մեջեն» վեւը, որ թեն 50-ական թվականների կեսերի կյանքի ւաւկերն է, սակայն դրվել է երկու ւասնամյակ Հեւո: Նչանակում է, անցյալի դեւքերը Հեղինակը µերում է իµրն արդիական նչանակություն ունեցող ւաւմություն ն իր µողոքը նան ժամանակակից ռեակցիայի դեմ է: իսկ վեւի նյութը 50-ականի կեսերին ամերիկյան իչխողների կողմից երկրում սւեղծված ռեակցիայի, մարդկային աղաւ մւքի µռնադաւման, ճնչումների ու Հեւաւնդումների ւաւմությունն է, չարադրված առաջադեմ ու աղաւամիւ դրողի Հսւակ Համողումով, ն Հնչում է որւես µողոք այդ քաղաքականության, նրա Հեւնանքների ն ընդՀանրաւես մարդկային մւքի աղաւության µռնադաւումների դեմ: Ընդդեմ µռնության, ոճիրի ու ւաւերաղմների նրա աւելությունը վառ դրսնորում է սւացել նան «կարմիր ասւաւակի օրադրեն» վիւակում, ուր ւաւմվում է ուկրաինական ւարւիղանների մի ջոկաւի քաջադործությունների մասին Հայրենական ւաւերաղմի առաջին ւարում: Անդրեասյանի «Տարադիր երկինքի ւակ» դրքի խորադիրը Հուչում է, որ դրողի նյութը ւարաչխարՀի Հայության կյանքն է: Ուրիչ ժողովածուների ուրիչ ւաւմվածքներ էլ կարող էին մւնել այս խորադրի ւակ, թեմաւիկ միասնության Հիմքով, ուսւի ն կարելի է ասել, թե Անդրեասյանը իր սւեղծադործական անցած ճանաւարՀին մչւաւես մւաՀոդված է եղել նան ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրով, թեն իր թեմաները աղդային խնդիրների չրջադծի սաՀմաններից մեծ մասամµ դուրս են, արծարծում են Համամարդկային խնդիրներ, սիրո, ընւանիքի, մարդկային-անՀաւական, անձնական Հուղաւրումների մասին են, ու Հերոսները Հայեր են: Ուչադրությունը µնեռելով Հերոսների Հոդեկան աւրումների, անՀաւական Հուղումների վրա, Հեղինակը չի մոռանում մարդկային-Հասարակական Հարաµերությունները, որոնց ւաւճառով ու ւայմաններում են ւեղի ունենում իրադարձությունները, սւեղծվում այդ Հոդեվիճակները («Ճակաւադրի ղոՀը», «Ամուսնացած այրին», «Մեկ µարձի վրա»,

«Դառնության µաժակը» ն այլն): «Դառնության µաժակը» ւաւմվածքի Հերոսը' ամերիկաՀայ դարձած Նաղարեթ անունով Հայը, մեռնում է մի մեծ ցավ իր Հոդում (ւաւմվածքը նրա ծանր կյանքի ւաւմությունն է' ծնունդից մինչն մաՀ): «Աչքերս µացի ցավի մեջ,- ասում է նա մեռնելիս,- Հիմա կը դոցեմ չարչարանքով: Ողµ, արցունք չաւ ունեցանք: Բիչ մըն ալ ուրախացանք, խնդացինք... Այդ մեր µարի Բրիսւոսը մեկ Հաւիկ լեղի դավաթին չդիմացա՛վ... Հաւա մե՛նք, քանի՛ ւեսակ թույնի µաժակներ ծծեցինք... µայց ամենեն դեչը, ամենեն մրրկողը... ամենեն անւանելին... ւաւուս դերդասւանին ասանկ ÷չանալն է ղարիµության մեջ... Հինդ ղավակ ունիմ, քսանմեկ թոռներ, ւաՀա անոնց ձադերը կան... µոլորը ւանդուխւ-դաղթական... խառնվեր են Հաղար օւարի ջուրին, արյունին... ամµողջ դերդասւաննիս ասանկ կը Հալի, կը չորանա, դաµո՛ւթ... Ա՛ս µաժակը Հեռացուցեք... թող ասւված մինակ աս µաժակը վերցնե մեր ւռկունքեն... աս լեղի...»: «Դառնության µաժակը», որ ուծացման, սւիւակ ջարդի խորՀրդանիչն է, ւարաձն իմասւավորում է սւանում Անդրեասյանի ուրիչ չաւ ւաւմվածքներում ու վիւակներում: 0ւար երկինքների ւակ դեդերող Հայության կյանքից առած արւաքուսւ կենցաղային, ղոււ անձնական թվացող ւաւմությունների Հիմքում ընկած է աղդային ողµերդությունը, ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի մւաՀոդությունը: Ցավի սուր ղդացումով ու µողոքի չեչւերով նա մերթ Հեւ է դառնում մանկության Հուչերին' վերաւրելով եղեռնի սարսա÷ները («Հայ ոսւանի մը մաՀը», «Մենամարւը»), մերթ դառնորեն վերՀիչում որµության դաժան օրերը («կ'անձրներ այն երեկո», «Երկու եղµայրներ»), մերթ, ավելի Հաճախ, նայում իր չուրջը' ւարադիր աղդակիցների սոցիալական ու Հոդեկան թչվառ կացությանը, ն Հեւնում նրանց կյանքի ընթացքին, անձնական ու աղդային ւադնաւներին, ÷րկության ելքի որոնումներին («Վերջին կայանը», «Հայրենիքի ձայնը», «Պաղւասար աղµարը» ն այլն): Փրկության ելքը Հեղինակը ւեսնում է Հայրենիքի Հեւ Հոդեկան կաւերի ամրաւնդման ու Հայրենիքում ՀամաՀավաքի մեջ: «Պաղւասար աղµարը» ւաւմվածքը Հայրենաµաղձ, Հայրենասեր մի Հայի ւաւմությունն է, որ մեռնում է Ամերիկայում' Հայրենիքի կարուը սրւի մեջ: իսկ «Հայրենիքի ձայնը» ւաւմվածքի Հերոսների' նույն ընւանիքի անդամների միջն դոյացած Հակասությունը լուծվում է նրանով, որ մայրը ն իր երկու որդիները որոչում են ւեղա÷ոխվել Հայասւան: Հայրենիքի' ԽորՀրդային Հայասւանի նկաւմամµ

Ս÷յուռքի Հայրենասեր ղանդվածների կարուի, Հայասւան-Ս÷յուռք Հոդեկան կաւերի, Հայասւանի նվաճումների մասին Հայրենասեր դրող-Հրաւարակախոսի խոՀերն ու մւորումները Հսւակորեն չարադրվեցին «Ս÷յուռքը ն Հայրենիքը» ն «ԽոՀեր» դրքերում: Անդրեասյանի արձակում դրսնորված անՀաչւ աւելությունը «ընդդեմ µռնության, ոճիրի ու կողուոււի, ընկերային ու քաղաքական անարդարության, ցեղաւաչւության մոլուցքեն ծնող µոլոր չարիքներուն,- ինչւես ւարիներ առաջ դրել է ՎաՀե-ՎաՀյանը,- ընդդեմ «ղոՀերուն աղաւության դեմ Հոխորւացող ղորավորին չնականության, կրոնքի, µարոյականի կամ քաղաքակրթության դիմակովը ծււված դարչելի կեղծիքին», թելադրված են իր ու իր ժողովրդի կենսադրության ղդացողությամµ, մարդու ճակաւադրի նկաւմամµ իր մւաՀոդությամµ: Ու որքան մեծ է նրա աւելությունը ժխւական երնույթների դեմ, նույնքան մեծ է սերը ւառաւանքների, Հավաւը' մարդկային առաքինությունների, արդարության ու Հավասարության վերջնական Հաղթանակի նկաւմամµ: ինչւես µնութադրում է ՎաՀե-ՎաՀյանը, «Խառնվածքով ւայքարող, µայց դերաղանցորեն µարի, Անդրեասյանի դրականությունը ւաւկերն է իր Հոդիին»:

Ա ՐՄԵՆ ԴԱՐՅԱՆ

(Ալֆոնս Ադդարյան) (1922-1989): Ծնվել է Տիդրանակերւում: Նրանց ընւանիքը դաղթից Հեւո Հասւաւվում է Հալեւում, ուր ն Ալֆոնսը նախնական կրթություն է սւանում: Աւա ավարւելով Վենեւիկի Մուրաւ-Ռաֆայելյան վարժարանը' Հասւաւվում է Բեյրութում ն ղµաղվում դրական, Հասարակական դործունեությամµ: 1956 թ. լույս ւեսած «Մեր Հացը» ւաւմվածքների ժողովածուով Արմեն Դարյանը ճանաչում է դւնում դրական լայն չրջաններում, իսկ «Խարիսխեն Հեռու» (1964) ն «Լեռը ն ւունը» (1982) դրքերով նա իրաւես դառնում է ս÷յուռքաՀայ արձակի ճանաչված դեմքերից մեկը: Դարյանը Ս÷յուռքի մամուլում Հաճախ Հանդես է եկել նան դրականադիւական ու ւաւմադրական ուսումնասիրություններով, ֆրանսիական ու արաµական դրականությունից կաւարած թարդմանություններով, ւաւմվածքներով: 1991 թ., ՀեւմաՀու, Հրաւարակվեց Դարյանի «ՆախադաՀին կոչիկները» կիսավարւ վեւը: Դարյանի ւաւմվածքների երկու ժողովածու լույս են ւեսել Երնանում, մեկ ժողովածու' Մոսկվայում, ռուսերեն: Թեն ավելի ուչ չրջանում Դարյանը Հակվում է դեւի վիւական ժանրը, անդամ ւաւմվածքների մեջ ÷որձում է ծավալվել («Լեռը ն

ւունը»), սակայն նրա նախասիրությունը ւաւմվածքն է, նովելային դեւքեր ու ւաւմություններ, Հեւաքրքիր սյուժե ունեցող, չարժուն ու Հեւաքրքրաչարժ ւաւումով ւաւմվածքը («Անձրնը», «Թռչուններ», «ՊարաՀանդես», «Ընկերը» ն այլն): Դարյանը դրում է իրականությունից ներչնչված, µայց Հոդեկան ւադնաւների թելադրանքով: Այդ ւադնաւներն ունեն երկու Հիմք' ներկա կյանքը ն կորցրածի կարուը: Առաջին դրքի երկու µաժինների խորադրերը' «կարու», «... Եվ կյանք», կարող են µնութադրական խորադրեր դառնալ նրա µոլոր դործերի Համար: «կարուը» վերաµերում է ինչւես կորցրածին' ծննդավայրին, մանկությանը, այնւես էլ նոր Հայրենիքին: «... Եվ կյանքը» Ս÷յուռքն է, իր առօրյան' քաղաքական, սոցիալական, աղդային ու մարդկային Հարաµերություններով: Սոցիալական Հարցեր է քննում թե' աղդային, Դարյանը, որւես ճչմարիւ դրող, կաւարում է Հոդեµանական ղննումներ, ւաւմում է Հերոսների աւրումների մասին: Դարյանի չաւ ւաւմվածքների նյութը Հասարակ, խեղճ ու աղքաւ մարդկանց կյանքն է, որոնց դրողը կաւված է «կյանքի ու ւայքարի նույն չղթայով», կաւված է Հոդով, քանի որ «Հանաւաղօրյա Հացին կարուը» ւանջել է նան իրեն, մանկության ւարիներին աւրել, ղդացել է այդ մղձավանջը: Բնականաµար «այդ ւարղ ու Հիանալի մարդոց» մեջ իր Հայրենակիցներն են, իր նման քչված իրենց ծննդավայրից, Հեւնաµար դրողը նրանց սոցիալական վիճակի քննությունը ւիւի կաւարեր նրանց ճակաւադրի մասին մւորումների չրջանակում, ւիւի ւաւկերեր կորցրած կարուը, ուծացման վւանդը, ւիւի ւաւմեր նրանց երաղների մասին: Հայրենի երկրից' իր «խարիսխից Հեռու» դւնվող ւարադիր Հայության կյանքի իրական ւաւմություններից Դարյանը սւեղծում է մի կենդանի աչխարՀ, արծարծելով ս÷յուռքաՀայության դոյաւնման, կորուսւների, դիմադրության ու ւայքարի Հարցերը («Հայկական ողµերդություն», «Թթենին», «Մայրը», «Խարիսխեն Հեռու», «Լեռը», «Տունը» ն այլն): Գրողը մի չարք ւաւմվածքներում µարձրացնում է արւադաղթի ու ներդաղթի Հարցերը: Խարիսխից' մայր երկրից Հեռանալը մաՀ է, դւնում է դրողը, ուրեմն ւեւք է ձդւել որքան Հնարավոր է Հոդով ու մարմնով մուենալ խարիսխին: «Դեռ մինչն երµ ւիւի այդւես Հեռու մնաս քու խարիսխեդ»,- դիմում է նա ամեն օր ավելի Հեռուներ ցրվող Հայությանը ն ուծացման դեմ որւես ղորեղ կռվան' նրա Հայացքն ուղղում է Հայրենի Հողին:

Վ ԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ (1926-1983): Ծնվել է Երուսաղեմում, սովորել Հայկական վարժարանում ն անդլիական քոլեջում: Ավարւել է Բելֆասւի (Հյուսիսային իռլանդիա) Համալսարանի դրականության, Հոդեµանության ն իմասւասիրության դասընթացները: Դասավանդել է Նիկողիայի Աղդային Մելիքյան վարժարանում ն Մելդոնյան կրթական Հասւաւությունում: 1963-ից աւրել է Լիսաµոնում' աչխաւելով Գալուսւ կյուլւենկյան Հասւաւությունում' որւես Հայկական µաժնի վարչության անդամ: «Համեցող վերադարձ» µանասւեղծությունների միակ ժողովածուի լույս ընծայումից (1956) Հեւո անցել է արձակի (ակնարկ, օրադրություն, ւաւմվածք), Հրաւարակել է երեք ժողովածու' «Հայու µեկորներ» (1965), «Անկաւ օրադիր» (1968), «Ամեն ւեղ Հայ կա» (1977): Այս ն Երնանում վերաՀրաւարակած երկու ժողովածուներով Ս÷յուռքում ն Հայասւանում Մավյանը ճանաչում դւավ որւես ւաղանդավոր դրող, դարձավ սիրված անուն: Թեմաւիկ առումով Մավյանը նորություն չէր µերում, չարունակում էր իրենից առաջ ու իր ժամանակ ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի մասին դրողների մւաՀոդությունները, սակայն նոր էր Մավյանի դրելաոճը, կերւավորման արվեսւը, Հայացքը' նյութին: Նյութը' ս÷յուռքաՀայ ղանդվածների կյանքն է, խնդիրը' ուծացման, ձուլման իրողությունը, նւաւակը' դիմադրության եղանակների որոնումը: Պաւկերելով այդ երնույթը' կյանքից քաղված օրինակներով Մավյանը ոչ ՀուսաՀաւ աղաղակ է µարձացնում, ոչ էլ ողµում է, այլ լրջորեն քննադաւում ն ÷որձում է Հավաւ ներչնչել մարդկանց' իրենց ւայքարի Հաջողության նկաւմամµ: Նա ւեսնում ու ցույց է ւալիս օրինակներ' մչւակայուն ու մչւաµորµոք Հայ ոդու դոյության ն ÷որձում է մեկնել այդ ոդու խորՀուրդը: Մավյանի արձակի մի նոր կողմն էլ այն էր, որ եթե ուրիչ դրողներ իրենց դաղթօջախի կյանքի չրջանակում էին քննում այդ Հարցը, Մավյանը իր աչխաւանքի µերումով չրջում էր Ս÷յուռքի ամµողջ ւարածքում, ամենաւարµեր երկրներում, ուր եթե անդամ մի քանի Հայ կար, ծանոթ էր µոլոր դաղթօջախների առանձնաՀաւկություններին ն կերւեց ըսւ էության Համաս÷յուռքյան կերւարներ: 0րադրային դրառումների թե ւաւմվածքների մեջ Մավյանը ւաւմում է առաջին դեմքով, ւաւմում է աչխարՀի ւարµեր վայրերում իրեն Հանդիւած Հայերի մասին, նրանց Հեւ ունեցած իր ղրույցները, իրողություններ, Հավասւի ւաւմություններ, իսկ եթե անդամ Հորինում է որւես դրող, աւա իր ոճը, իր ւաւումը Հնչում է այնքան

Հավասւի, որ ընթերցողը չի կարող կասկածել, թե այն իրական չէ: Մավյանի ամµողջ արձակը օրադրի, ուղեդրության, ճամ÷որդական ււավորությունների, ÷ոքր ու մեծ ւաւմվածքների ու նովելների ձնով Հյուսված մի մեծ վեւ է աչխարՀում ս÷ռված «Հայու µեկորների» մասին: Մավյանը, ՇաՀնուրյան մուեցումով, ւաւկերում է նան «նաՀանջողներին», µայց ավելի չոււ ÷որձում է դւնել այն «µեկորներին», որոնք ջանում են ւաՀել կամ վերադւնել իրենց աղդային նկարադիրը: Մավյանը ւաւմում է ն՛ «ւարւվողների («Պաուլոն», «Սիրանը»), ն՛ մակաµույծների («Լնոնը», «Աղդային վրեժ»), ն՛ անւարµերների, թեթնաµարոների մասին, µայց առավելաւես ւաւկերում է Հայրենասեր Հայերի, որոնք մւաՀոդված են իրենց, ղավակների, աղդակիցների ճակաւադրով: Նրանք ձդւում են ւաՀել իրենց լեղուն, Հայությունը, ուղում են ÷րկել կորցրածն ու կորցնելիքը, օդւակար դառնալ աղդակիցներին ն Հւարւ են իրենց Հայությամµ, արմաւներով ու Հայասւանի դոյությամµ («Լոնդոնի «Անկլոարմինիըն դլաւը»», «կաւվելիք խենթը»): Մավյանը Ս÷յուռքի չաւ դրողների նման' ս÷յուռքաՀայության ÷րկության ելքը ւեսնում է Հայրենիքի չուրջ Հոդով Համախմµվելու ն իր վերջո ներդաղթի մեջ: Ու մինչ այդ' «Հայու µեկորներին» թնավորում է Հայրենիքի սիրով, ներչնչում Հավաւ, աղդային Հւարւության ու արժանաւաւվության ղդացում: --20-րդ դարի վերջին ն 21-րդի սկղµին ս÷յուռքաՀայ արձակը թեն նախորդ չրջանների արդասավորությամµ չի Հաւկանչվում, սակայն ինչւես ւարեց, այնւես էլ միջին ու երիւասարդ դրողների մի չարք դրքեր ուչադրության են արժանանում ոչ միայն իրենց դաղթօջախներում: Զթվարկելով µոլոր դործերը` կարող ենք Հիչաւակել Պոլսից` Ռուեր Հաււեճյանի «Առասւաղ» ն «Առասւաղին մյուս կողմը», Զավեն Պիւեռճյանի «Մրջյուններու վերջալույսը», Ֆրանսիայից` Մովսես Պչաքչյանի «Լուսավոր աչքերով օւարականը» ն «Անցողիկն ու անժամանցելին», Գրիդոր Պըլւյանի «Սեմեր» ն «Նչան», ԱՄՆ-ից' Հակոµ կարաւենցի «Ադամին դիրքը», ՎաՀե Պերւերյանի «Նամակներ Զաաթարայեն» վեւերը, Պողոս Գուµելյանի ու ՎաՀե 0չականի ւաւմվածքների, Մերձավոր Արնելքից` Մարուչի, Համµիկ Մարւիրոսյանի, իրանից` Խաչիկ Խաչերի ն ուրիչների ւաւմվածքների ժողովածուները, դրքեր, որոնց մեջ յուրովի կերւավորվում է

նոր ս÷յուռքաՀայը` նոր ժամանակի դրոչմով, նոր մւաՀոդություններով:

Ռ ՈՊԵՐ ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ (1926): ՊոլսաՀայ դրական-մչակութային կյանքի վերջին կեսդարյա ւաւմությունը անՀնար է ւաւկերացնել առանց Ռուեր Հաււեճյանի: Գրական կյանքի Հմոււ կաղմակերւիչ, «Մարմարա» օրաթերթի երկարամյա խմµադիր, արձակադիր, դրամաւուրդ, Հրաւարակախոս Ռուեր Հաււեճյանը իրաւես լիցքեր է Հաղորդում ւոլսաՀայ Համայնքի կյանքին իր դրականՀրաւարակախոսական լրադրական դործունեությամµ: Ռուեր Հաււեճյանը ծնվել է Պոլսում` Պաքըրդյուղ թաղում: 1933-44 թթ. սովորել ն ավարւել է Բանկալթիի Մխիթարյան վարժարանը, 1950 թ.` Սւամµուլի Համալսարանի դրականության ֆակուլւեւի ÷իլիսո÷այության µաժինը: Հաււեճյանի դրական-Հասարակական դործունեությունը սկսվում է 1950-ական թվականներից, թեն դեռ 1946 թ. մամուլում ււադրվել էր առաջին ւաւմվածքը` «Բառասխալ» վերնադրով, որ Հեւո Հեղինակը ւիւի դարձներ իր առաջին ժողովածուի խորադիր: Հեււաւերաղմյան չրջանում մչակութային կյանքի ընդՀանուր աչխուժացման մեջ նկաւելի է դառնում Հաւկաւես ւոլսաՀայ դւրոցների սաների միությունների աչխաւանքը: Մխիթարյան վարժարանի սաների միության ն նրա օրդան «Սան» մչակութային Հանդեսի աչխաւանքներին իր դործուն մասնակցությամµ է Հաււեճյանը սկսում դրական-լրադրողական µեղուն դործունեությունը իր սերնդակիցների` ԶաՀրաւի ն ԶարեՀ Խրախունու Հեւ: «Սանի» այս Համախմµադիրները 1955-ից խմµադրում են «Մարմարայի» դրական-դեղարվեսւական էջերը, իսկ Հաււեճյանը 1967-ից սւանձնում է «Մարմարայի» խմµադրաւեւությունը, որը չարունակում է առ այսօր: Անվիճելի է Հաւկաւես 70-ական թվականներից նոր Հուն մւած այս օրաթերթի մեծ ու µացառիկ դերը Սւամµուլի Հայ Համայնքի կյանքում անցած µոլոր ւարիներին: Հաււեճյանի ւաղանդը, սակայն, չսաՀմանա÷ակվեց խմµադիրլրադրողի µուռն ն արդյունավեւ դործունեությամµ: Տարիների իր դրական վասւակով 1960-ական թվականներից առ այսօր նա ւոլսաՀայ արդի դրականության առաջին դեմքերի չարքում է` որւես արձակադիր ու թաւերադիր: Առաջին ւաւմվածքների Հեւ, դեռ 50-ականներից, Հաււեճյանը Հանրությանը ներկայացավ նան թաւերախաղերով: Մխիթարյան

սանուց միության կաղմակերւած թաւերական ներկայացումների եռանդուն մասնակից Հաււեճյանի «կյանքի մը երեք կիրակիները» թաւերախաղի µեմադրությունը միության սրաՀում 1959 թ., որ Հանդիսաւեսը լավ ընդունեց, խաղացվեց մի քանի թաւերաչրջան, արժանացավ Բեյրութի «ԱնաՀիւ» մրցանակաµաչխության խրախուսանքին: իսկ «Վասւակ» դրաման, որ դրվել էր դեռ 1958-ին, Հեղինակը վերամչակելով Հրաւարակ Հանեց 70-ականներին: 1973ին ձեռադիրը արժանացավ Ալեք Մանուկյան դրական մրցանակին ն Հրաւարակվեց 1976 թ.: Հաււեճյանը դրել է նան «կիրակնօրյա Հաչվե÷ակ» (Հրաւարակվել ն µեմադրվել է Փարիղում), «Մարդը ն իր ւաւյանը» (ներկայացվել է Երնանի Հեռուսւաւեսությամµ) ն այլ թաւերախաղեր: Արձակադիր Հաււեճյանը Հրաւարակել է ւաւմվածքների երկու ժողովածու` «Բառասխալ» (1972) ն «Մարդոց մեծության ն խեղճության մասին» (1979), մի չարք կարճ ւաւմվածքներ մամուլում, «Առասւաղ» (1983) ն «Առասւաղին մյուս կողմը» (2000) վեւերը: Ուչադրավ են նան Հաււեճյանի ււավորությունների, Հրաւարակախոսական էջերի չուրջ երկու ւասնյակ դրքերը մեկ ընդՀանուր` «Հուչաւեւր» խորադրով: Դրանք «Մարմարայի» էջերում ւարիների ընթացքում ււադրված նրա ււավորություններն ու խորՀրդածություններն են, որ Հավաքվելով Հաւորներում, ոչ միայն ամµողջացնում են Հեղինակի դրական-÷իլիսո÷այական Հայացքները, այլն դառնում են յուրօրինակ վկայություն Հասարակական-քաղաքական-դրական-մչակութային կյանքի մի ամµողջ ժամանակաՀաւվածի, որի դիւողը, որի մասին խորՀրդածողը իր անձի մեջ միավորում է խմµադրին, Հրաւարակախոսին, քաղաքադեւին, դրողին ու ÷իլիսո÷ային: Հուչաւեւրը չաՀեկան է Հաւկաւես նրա չարադրանքում դրողի, արվեսւադեւի ներկայությամµ: «իմ առօրյա Հոդվածներս, որոնք կը մեկւեղվին «Հուչաւեւր» ընդՀանուր խորադրին ներքն,- Հասւաւում է Հաււեճյանը,- ավելի դրական ու ÷իլիսո÷այական աչխաւություններ են, քան Հրաւարակախոսություն: կ'աւեմ չոր ու ցամաք Հրաւարակադրությունը»: Հաււեճյանը Հեղինակ է նան դրական-քննադաւական, Հուչադրական, դիմանկարային µնույթի այլ դրքերի, սակայն նրա դրական վասւակի մեջ առավել նչանակալիցը վիւական սւեղծադործությունն է, երկու վեւերը` մի ÷ունջ ւաւմվածքների Հեւ: «Առասւաղ» ն «Առասւաղին մյուս կողմը» վեւերը, որւես մեկ ամ297

µողջական դործ, ոչ միայն նվաճում են Հաււեճյանի սւեղծադործության, այլն նորադույն չրջանի ս÷յուռքաՀայ ամµողջ վիւադրության մեջ: ՀիմնաՀարց ունենալով ս÷յուռքաՀայության ուծացման անկասելի իրողությունը, որ Հեղինակը µաղմիցս µարձրաձայնել է իր Հոդվածներում, Հարցաղրույցներում` այս երկու վեւերի մեջ ներկայացրել է մի ընւանիքի երեք սերունդների ւաւմությամµ, կերւարների Հոդեկան աչխարՀի խոր վերլուծությամµ: Սակայն իրաւես որքան էլ ւադնաւալի է Հարցադրումը, այնուամենայնիվ, Հեղինակը Հոռեւես չէ: Գոյաւաչւական ÷իլիսո÷այական-դրական Հայացքների Հեւնորդ Հեղինակը այս վեւում նույնւես Հասւաւում է, թե մարդը «դաւաւարւված է աւրելու» իրեն µաժին Հասած կյանքը, Հանդուրժել ւառաւանքը, ն չկորցնել Հույսը: Ս÷յուռքաՀայ դրողին Հաւկաւես սրւամու ւիւի լիներ այս Հայացքը, ինչը որ ւեսնում ենք նրա ոչ միայն վեւի, այլն ւաւմվածքների մեջ: «Առասւաղի» անանուն կաթվածաՀար Հերոսը, անչարժ դամված անկողնուն, դւել է ձնը Համակերւման` Հիվանդասենյակի առասւաղը որւես իր Հիչողությունների ու մւորումների կենդանացման ւասւառ ւաւկերացնելով ն Հարաղաւ աղջկա ու թոռան ÷ոխադարձ սիրուն ու դուրդուրանքին աւավինելով: իսկ առասւաղից այն կողմ ուրիչ դաղթաչխարՀ է, Հեռավոր կանադան, ուր Հայի իր էությանը կառչելու է աղջիկը, µայց թոռը ակամա նաՀանջելու է: 0ւարացումը, ուծացումը այլնս իրողություն է, µայց ւեւք է աւրել: Վեւի երկրորդ մասի վերջին ւողերը, որ աղջիկը արդեն մեռած Հոր Հիչաւակին է Հղում, ասես Հարցի ւաւասխանն են ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի մասին Հեղինակի մւորումների. «կը չարունակենք աւրիլ, ուր ալ դացած ըլլանք, որ երկնքին ւակ ալ աւասւանած ըլլանք: ի վերջո դուն չէ՞իր, որ չարունակ կ'ըսեիր. «Մենք դաւաւարւված ենք աւրելու»: իր դրականությամµ ն դործունեությամµ Ռուեր Հաււեճյանը ջանում է օդնել ս÷յուռքաՀայությանը` աւրելու ն ջանալ Հայորեն աւրելու: ՊՈԵԶիԱՆ ինչւես արձակում, µանասւեղծության մեջ նույնւես Հեււաւերաղմյան երկու ւասնամյակներում առաջաւար դծում 30-40ական թթ. ասւարեղ իջած µանասւեղծների սերունդն է (Ն. Սարաֆյան, Բ. Թո÷ալյան, Հ. կոսւանդյան, Մ. իչխան, Վ. ՎաՀյան, Ժ.

Հակոµյան), սակայն 40-ականի վերջերից ււադրվող երիւասարդ µանասւեղծները 50-ականներին արդեն դրավում են ընթերցողի ուչադրությունը, իսկ 60-ականներից միանում են ավադներին' իրենց սւեղծադործությամµ Հասւաւելով ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության նոր չրջանի դոյությունը (Բեյրութից' Գառնիկ Ադդարյանը, ԶարեՀ Մելքոնյանը, ՎաՀե 0չականը, կիւրոսից' Սմµաւ Տերունյանը, Պոլսից' ԶաՀրաւն ու ԶարեՀ Խրախունին, ավելի ուչ' իդնա Սարըասլանը, Պարսկասւանից' Գալուսւ Խանենցն ու Զորայր Միրղայանը, ավելի ուչ' Վարանդը ն ուրիչներ): 1960-70-ական թթ. այդ µանասւեղծությունը Հաւկանչվում է µովանդակության ու ձնի Հարսւությամµ, լայնացնում է Հեւաքրքրությունների չրջանակը, աղդային Հարցի նոր վերելքի (եղեռնի 50-ամյակի չրջանում) ւրամադրություններին ղուդընթաց' արծարծում է Համամարդկային խնդիրներ, ավելի է կաւվում աւասւան դւած երկրի սոցիալ-քաղաքական կյանքի Հեւ: Այս սերնդի µանասւեղծները դրսնորվում են քաղաքացիական առավել ակւիվություն, ավելի Համարձակ որոնումներ են կաւարում µանասւեղծության թե՛ µովանդակության ն թե՛ ձնի մեջ: 1960-70-ական թվականներին ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության մեջ սկսվում է դրական մի նոր չարժում, որը Հակադրվելով ավանդական µանասւեղծությանը` ÷որձում է ձերµաղաւվել µովանդակային ու լեղվական նախկին կառույցներից, մւքերի ւարղ, ւրամաµանորեն կաւակցված չարաՀարությունից` աւավինելով դրողի մւքի, լեղվի աղաւությանը, վերացարկելով ւաւկերը, ասելիքը, Հաճախ դրելով նան առանց կեւադրական նչանների, առանց մեծաւառերի: Գրական այս չարժումը, անչուչւ, Հեւնությունն է Հեււաւերաղմյան եվրուական արվեսւի ու դրականության մեջ սկսված արդիական (մոդեռն) այն չարժման, որ մաս էր առնում նորադույն Հոսանքներից` դերիրաւաչւությունից (սյուրռեալիղմ), µնաղդականությունից (դադաիղմ), անՀեթեթից (աµսուրդ), դոյաւաչւությունից (էկղիսւենցիալիղմ): Ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծությունը նորացնելու, արդիականացնելու այդ չարժումը սկսվեց Լիµանանում, աւա` չարժման մասնակիցների ւարաս÷ռումով Հեւադա ւարիներին չարունակվեց Ս÷յուռքի ւարµեր դաղթօջախներում: ՎաՀե 0չականի «Բաղաքը» ւոեմի երնումով է թերնս սկսվում այդ չարժումը (թեն նրանք արդեն իրենց աչքի առաջ ունեին Նիկողոս Սարաֆյանի ավելի վաղ սկսած ÷որձը), որին Հեւնեցին երիւասարդները, որոնք, սակայն, Հեւադայում յուրովի չարու299

նակեցին իրենց ուղին` դրսնորելով իրենց անՀաւական ոճը: 60-70-ականների ն Հեւադա ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության մեջ չարունակվեց նան ավանդական µանասւեղծության երակը, իսկ որոչ µանասւեղծներ էլ ÷որձեցին խաչաձնել ավանդականն ու արդիականը, մղվելով դեւի արդիականը` չկւրվեցին ավանդականից, ինչւես նրանցից մեկն է µնութադրում` դրսնորելով «միջին արդիականություն»: 1960-90-ականին ս÷յուռաՀայ µանասւեղծության առաջաւարների (Մ. իչխան, ԶաՀրաւ, Զ. Խրախունի, Վ. 0չական, Գ. Խանենց) կողքին նկաւելի դարձան նան նորերը (Սարդիս կիրակոսյան, կորյուն ՇաՀինյան, կարիկ Պասմաճյան, Խոսրով Ասոյան, Հարություն Պերւերյան, կարո Արմենյան, Վարանդ, իդնա Սարըասլան, Հիլդա Գալֆայան, Զուլալ Գաղանճյան, Մարուչ Երամյան ն ուրիչներ), որոնց մի մասը այսօր էլ չարունակում է սւեղծադործել ւարµեր դաղթօջախներում: Վերջին երեք ւասնամյակի ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծությունը աչքի է ընկնում ոճական-արւաՀայւչական ձների նորացման, աղդային ն եվրուական µանասւեղծության խաչաձնման ÷որձերով, µովանդակության մեջ Համամարդկային երակի Հարսւացմամµ: Վերջին ւասնամյակում Հայւնված սակավ թվով երիւասարդ µանասւեղծները դեռնս նկաւելի արժեքներ չեն սւեղծել: Մերձավոր Արնելքի Հայ դաղթօջախներում 1950-60-ականներին աչքի ընկան Գառնիկ Ադդարյանն ու ԶարեՀ Մելքոնյանը:

Գ ԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ (1925-1986): Ծնվել է Հալեւում իր Ասլան ւաւի սւանությունից ուղիղ ւաս ւարի Հեւո: Հալեւի ֆրանսիական ուսումնարանն ավարւելուց Հեւո Հասւաւվել ն մինչն կյանքի վերջը աւրել է Բեյրութում: Մերձավոր Արնելքի ժողովուրդների սոցիալ-քաղաքական ւայքարի մեջ նա ճանաչված դործիչ էր, Հրաւարակախոս ու µանասւեղծ: Նա մեկն էր Լիµանանի այն Հայերից, ովքեր արաµ ժողովրդի կողքին էին նրա կռիվների դժվարին օրերին: Լիµանանի ու Հայ կյանքի ներքին ու արւաքին Հարցերի սթա÷ ն ճչմարիւ վերլուծումներով, Հրաւարակախոսական կրքու ելույթներով նա մչւաւես Հանդես էր դալիս արաµական ու Հայ մամուլում: Համարձակ ու մարւաչունչ Հրաւարակախոսը նան մարւիկ µանասւեղծ էր: Ադդարյանի ռուսերեն դրքի (1963) առաջաµանում իլյա Սելվինսկին դրել է. «կան µանասւեղծներ, որոնց կյանքը ու սւեղ300

ծադործությունը նման է նչանակեւին ուղղված նեւի: Այդւիսին էր Դեմյան Բեդնին, այդւիսին էին Մայակովսկին, Զարենցը, Արադոնը... իր մարդկային ն դրական ընդՀանուր նկարադրով նրանց է Հարում նան Գառնիկ Ադդարյանը, նա իսկական µանասւեղծ-ւրիµուն է»: Ադդարյանը քաղաքացիական չնչի µանասւեղծ է: Բանասւեղծի նրա իդեալը մարւնչող, ւայքարող մարւիկ µանասւեղծն է, ւայքարի առաջին դծում «ւաւնեչին վրա» կանդնած ղինվոր երդիչը: Պաւասխանելով մի Հարցաթերթիկի' Ադդարյանը ընդդծել է իր Հոդեկան կաւերը Զարենցի Հեւ: Թե 20-րդ դարի µանասւեղծներից ո՞վ է Հաւկաւես ՀոդեՀարաղաւ իրեն, նա ւաւասխանել է. «Ո՞ր մեկը Հիչել, ո՞ր մեկը չՀիչել - Աւոլիներ, Մայակովսկի, էլուար, Արադոն: Եթե Հարցումը կը վերաµերե Հայ դրողներուն, ւիւի անվարան ւայի մեկ անուն - Եղիչե Զարենց»: իր առաջին դրքում («Պաւնեչին վրա», 1954) Ադդարյանը երդում է անունով ու անանուն Հերոսներին, որոնք ւայքարում են ժողովուրդների սոցիալական, քաղաքական աղաւության Համար: Նա կերւում է իր' մարւնչող µանասւեղծի կերւարը, որի Համար ւայքարը նւաւակ է, ն մաՀը ÷ույթ չէ, եթե կռվի մեջ, µարիկադների, ւաւնեչի վրա է Հասնում, եթե այն դիւակից մաՀ է' Հանուն նւաւակի, Հանուն մարդկանց, Հանուն կյանքի: «Թեկուղ մեռնիլ Հանկարծորեն, µայց ւաւնեչին վրա իյնալ»,- դրում է µանասւեղծը: Մեռնելու խորՀուրդը աւրելու մեջ ÷նւրող µանասւեղծը իր միւքը ընդՀանրացնում է' «Մեռնիլ դիւնալ, որւեսղի աւրի՛լ սորվիս, µարեկամ» վերջնաւողով: Զարենցյան ավանդներին Հավաւարիմ (Հաւկաւես «էւիկական լուսաµաց») µանասւեղծը արդեն առաջին դրքում կերւում է «աչխարՀի ցավով µեռնավոր, դասակարդի ւայքարը երդող µանասւեղծ-մարւիկի կերւարը: «Երµ կ'ըսեմ «ես» - ժողովուրդն է, որ կը կանդնի µանակի ւես ... իմ եղակի µառերուս ւակ դասակարդիս ուժը կա մեծ...»: Ադդարյանի առաջին դրքի դրեթե µոլոր µանասւեղծությունների մեջ կա մի դեղեցիկ, լուսավոր Հավաւ Հաղթանակի, աւադայի նկաւմամµ, ուսւի ւայքարի ւաւնեչի վրա ընկնելու միւքը չի µերում ընկճվածության ւրամադրություն, քանի որ µանասւեղծը Հավաւում է, թե «µոցերեն ւայքարին/ Պիւի կրնա դուրս µերել երջանկությո՛ւնն աւադա / Ու ւանիլ խինդը դարնան դալիքի լո՛ւյս մանկիկին»: Ժողովուրդների, ողջ ւառաւող մարդկության աղաւության ու

ւայքարի երդիչը, սակայն, ամենից առաջ իր ժողովրդի ճակաւադրով էր մւաՀոդված: Ս÷յուռքի µանասւեղծն էր նա, ուսւի նախ' իր ժողովրդի ցավերի ու Հույսերի երդիչն էր, Հայոց µանասւեղծության չարունակողը: «Ես Հայրերիս երդի, µերքի ժառանդորդն եմ Հաղթական»,- Հայւարարում է µանասւեղծը ն ւեր կանդնում նրա ցավին, ւայքարին, Հայոց խոսքի ավանդներին, Հայ ու Հայասւան µառերին: Նա իրեն ւեսնում է Հայոց ւաւմության ճանաւարՀներին, միասնացած նրա լուսավոր անուններին ն իրեն Համարում է նրանց ոդին չարունակողը ներկա ժամանակներում: Ես՝ Շեռավոր Հայկի թոռը ՇաղթաՇասակ, Ես՝ Վարդանի կողքին կռվող ղինվորն արի, Սիրո անմար ճրադ՝ ես ՆաՇաւեւ Քուչակ Ու կյանքի ւես խորունկ ես «Վերք Հայասւանի»:

Նա իրեն նույնացած է ղդում օւար ճամ÷եքին «Գիրկ որոնող որµի» ու «Երնանին մեջ µորµ' ւուն կառուցող ձեռքի» Հեւ, Հավաւում իր' ասել է իր ժողովրդի դալիք մեծ երթին: իր ժողովրդի դոյաւնման, ճակաւադրի Հարցերը քննելիս µանասւեղծը Հայացքը մչւաւես դարձնում է իր չուրջը' ս÷յուռքաՀայության կյանքին, ն Հաճախ էլ Հառում է Հեռուներին, ուր ԽորՀրդային Հայասւանն է' իր երաղների, ւենչերի աչխարՀը, Հայրենի Հողը: Հայրենիքը ն Ս÷յուռքը առավել ամµողջականորեն կերւավորվում են Ադդարյանի Հեւադա µանասւեղծություններում, որոնք ղեւեղում է «Աւրիմ-Մեռնիմ» դրքում, «Մաւյան ցավի ու Հաւուցման» ւոեմում (1965): Պաւմելով մեր ւառաւանքների, ցավերի մասին' որւես Հաւուցում µանասւեղծն ընդդծում է ամեն ողµերդություն ՀաղթաՀարող մեր ոդու կենսունակությունը, ավերումի դեմ' մեր սւեղծադործ կամքը, վերընձյուղելու մեր ղարմանալի ունակությունը: Ս÷յուռքի կյանքի ւադնաւների արձադանքն է նան Ադդարյանի «Ս÷յուռք» ւոեմը, ուր ւարադիր ղավակի (Ս÷յուռքի) ն մոր (Հայասւանի) խորՀրդանիչ կերւարներով Հեղինակը ցույց է ւալիս ղավակի վերքերը, Հայրենի Հողի նկաւմամµ ւարադիրների անա÷ կարուը ն որւես ÷արաւում մեծ ցավի ու կարուի' երաղում Հանդիւումի ւաՀը: Բանասւեղծը դւնում է, թե ս÷յուռքաՀայության դոյաւայքարը իմասւավորվում է, որովՀեւն ÷ակուղիի ելքին' «0դ կա, լույս կա», «կա Հայրենիք, կա ւուն», կա Հեռվից «ւարանի ւես նեւված կանչը մորենական,/ սանդուղի ւես մեկնող ձեռքը անդա302

վաճան», Հայրենաղոր թնը, որ մարդու մարմնին ուժ ու նեցուկ է ւալիս, «Հոդուն' կրակ, ընթացքին' Հավաւ, Հավաւին խարիսխ»: Ս÷յուռքի ւայքարի, խոյանքի ու Հաղթության Հավաւի մեկնակեւը µանասւեղծի Համողումով Հայրենի Հողն է: Բայց ո՞վ եմ ես Շիմա, ո՞վ Է մայրս արդյոք... Ես՝ Սփյուռքն եմ Շայոց, Մայրս՝ կւո՛ր մը Շող... - Եվ այդ կւոր Շողը Մեկնակեւն Է միակ՝ ներկա իմ խոյանքիս, -Գալի՛ք մեր Շաղթության:

Հոդեµանական նրµերանդներով, աւրված խոր ղդացմունքներով ու ինքնաւիւ, դիւուկ ւաւկերներով է ւայմանավորվում ինչւես «Ս÷յուռք» ւոեմի, այնւես էլ «Աւրիմ-մեռնիմ» ժողովածուի «Սա կարուը» չարքի Հաջողությունը: Սա կարուը, Որ անձրնի նման անվերջ Կը մաղվի իմ անՇովանոց Շոդիես ներս... ... Սա կարուը Որ Շայերեն դիւե միայն Ու µիµերուն մեջ կը ւանի Այրող ւաւկերն Հայասւանին...

1970-ական թվականներից Ադդարյանը առավելաւես նվիրվում է Հրաւարակախոսությանը ն արձակին' դրանց մեջ նույնւես դրսնորելով µանասւեղծի կրքու խառնվածքը: իր այդ դործերը, արաµ քննադաւի µնութադրությամµ, «կը ւար÷ակեն կրակ ու դուրդուրանք ն թաքուն µան մը Հանդարւ, խորունկ ու դեղեցիկ թախիծի, որ առավել կը դեղեցկացնե µառերը ն առավել կ'արծարծե կրակը: Բառեր' Հայրենիքի, մարդու ու դեղեցիկ թախիծի մասին»: իրականության քնարական անդրադարձով էր ւայմանավորված նան Ադդարյանի 1979 թ. լույս ընծայած «Սն ն կարմիր» խորադրով ւաւմվածքների ժողովածուն' 1975-ից սկսված լիµանանյան ւաւերաղմի վավերական ւաւմությունը:

Զ ԱՐԵՀ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ (1923 թ.): Ծնվել է Հալեւում, աւա ւեղա-

÷ոխվել Բեյրութ: Սովորել է կիւրոսի Մելդոնյան կրթական Հասւաւությունում, ավարւել է Բեյրութի ամերիկյան Համալսարանը:

Զµաղվել է մանկավարժությամµ, Հիմնել ու խմµադրել է «Շիրակ» ամսադիրը, եղել է Թեքեյան մչակութային միության աւենաւեւ: Նա Ադդարյանից ավելի վաղ է ււադրել իր առաջին դրքերը' «Ես ն մարդիկ» (1943), «ԶրՀեղեղեն Հեւո» (1947), «Երջանկություն» (1950): Հեւադայում նա Հասւաւվեց Միացյալ ՆաՀանդներում' Հրաւարակելով µանասւեղծությունների մի քանի ժողովածու' «Բերթվածներ» (1962), «Ա÷երը մինչն անկարելիին» (1967), «Լեռներ վիՀերուն մեջ» (1978) ն մի չարք թաւերախաղեր, ինչւես նան Հայոց լեղվի ն դրականության դործնական դասադրքեր: Թեքեյանի չնչով ու դասական µանասւեղծության ավանդներով ասւարեղ իջած Մելքոնյանը իր Հեւադա դրքերում, եվրուական µանասւեղծության Հեւ չ÷ումներով, ձդւում է նորարարության: Ամեն դեւքում նա ÷որձում է իր քնարական Հերոսի մեջ մարմնավորել Հեււաւերաղմյան ս÷յուռքյան կյանքի մւաՀոդություններով լցված մւավորական Հային' իր ղոււ անձնական, Համամարդկային ու աղդային-Հայրենական աւրումների ամµողջության մեջ: Սիրած էակը, սիրո աւրումը կենսասիրության Հիմք ու ւայման են µանասւեղծի Համար («Դեւի իմասւը կյանքին», «Երաղիդ եւնեն», «Խնդրանք», «Թանկադին վերադարձ»), խթան' մղվելու Համար «դեւի կրկես ու ւայքար, դեւի իմասւը կյանքի»: Ամերիկյան չրջանի Հրաւարակախոսական µնույթի մի չարք µանասւեղծություններում Մելքոնյանը ւադնաւած է մեր ժամանակի, «Հյուլեական», «մեւաղական» դարի µերած µարքերով, մոլություններով («Գութով մեւաղի», «Ասւծու ղավակները չենք» ն այլն) ն քննադաւում-երդիծում է մարդկային Հոդու նորօրյա արաւները: Մարդ, Կը Շիանամ վրադ Ու քեղ կը չնորՇավորեմ սրւադին, ՈրովՇեւն Հաղար դար եւք ւակավին Ինչւես ձուկը ձուկ կ'ոււե դեռ՝ Դուն ալ մարդ ոււելեն չես դադրիր:

«Այո, ւսակն ես դու արարչադործության»,- Հեդնում թե Հասւաւում է µանասւեղծը, իսկ մեկ այլ առիթով խորՀում է, թե մեր երկիրը ոչ թե Ասւծո, այլ ուրիչ էակների ձեռքով սարքված ÷որձանոթ է, ն մարդը նրա մեջ' «դիւաՀեւաղուումի նյութ», ն

խնդրում է Ասւծուն' թույլ չւալ, որ մարդուն «որւես դործածված ÷որձանյութ ÷չացնեն», քանղի «կյանքը մարդկային սուրµ է ն անձեռնմխելի»... Մելքոնյանի µոլոր դրքերի մեջ Հայրենական մւորումները Հիմնական թեմա են, ն կերւավորված Հերոսը Հայրենասեր Հայն է, որի մւորումների չրջանակի մեջ ուծացման ւադնաւն է, Հայրենյաց ոդին, նոր Հայրենիքը, մայրենի լեղուն: Հայրենիքի ոդին, Հայրենի Հողի ղդացողությունը, մայրենի լեղուն Հոդով ղդալու կարողությունը ուծացման դեմ կանդնելու Հիմնական ւայմանն է' ըսւ µանասւեղծի խոՀի ու ղդացման: Հայոց լեղուն ոչ թե սովորելով, այլ «ժառանդելով» ւիւի սերնդեսերունդ ւանել, կրել էության մեջ ն ղդալ այն միաժամանակ որւես Հարաւն ւադնաւ ու մչւաւն Հավաւ, կորսվելու վախ ն դոյաւնելու Հույս: Դուն՝ Դուն՝ Դուն՝ Դուն՝ Լեղու

վախ ն անվախություն, անկաււելի, µայց ն փխրուն, կորուսւի վւանդ, µայց ն փրկություն, նչան Շավերժության, Շայկական...

Ու նան ղդացողություն արմաւների, սեր ու նվիրում Հայրենիքի, որ կա որւես Երնան' «մեր վաղը, մեր աւադան, նոր ճամµան» («Երնան»), որւես Հայրենիք ու Հայ ժողովուրդ, «անՀունորեն µարի, անՀունորեն արդար», որ ւիւի աւրի անդադար («Հայ ժողովուրդ»): ԶարեՀ Մելքոնյանի µանասւեղծությունները Հաւկանչվում են իրենց կենսասիրությամµ, մարդասիրությամµ ն Հայրենասիրությամµ:

ՊԱՐՍկԱՀԱՅ ՊՈԵԶիԱՆ

ՊարսկաՀայ µանասւեղծության մեջ 1950-ական թվականներին մասամµ չարունակվում է «ավանդաւաՀ» ւոեղիան, մասամµ այն «վերանորոդվում» է ըսւ Զարենցի ու Պարույր Սնակի, ÷որձ է արվում ներմուծել արնմւյան նորադույն µանասւեղծության կառուցվածքներ, թարմացնել ավանդական µանասւեղծության թեմաներն ու լեղվամւածողությունը: Գալուսւ Խանենցի «Ամµողջ սրւով», Աչու Ասլանի «Եթե աւրի», Զորայր Միրղայանի «Թաց մայթը» ժողովածուները (երեքն էլ լույս ւեսան 1957 թ.), Արչավիր

Մկրւիչի µանասւեղծությունները իսկաւես նոր չունչ µերեցին ւարսկաՀայ µանասւեղծության մեջ: Այդ µանասւեղծները կրթություն սւանալով ամերիկյան ու ֆրանսիական դւրոցներում, Հաղորդակից էին արնմւյան µանասւեղծությանը, կաւարում էին թարդմանություններ, ն աղդեցությունը միանդամայն µնական էր: Ցավոք, այս µանասւեղծներից Զորայր Միրղայանը (1916-1964), որ թերնս ամենաչնորՀալին էր, չՀասցրեց Հանդես դալ նոր դրքով: Միրղայանը նան լավ թարդմանիչ էր ու դրականադեւ: Նա դիւեր մի քանի լեղուներ, µնադրից թարդմանել է Դոսւոնսկու, Ֆրոյդի, Խայամիի, Լորկայի, էլուարի, Թադորի, կոկւեի, Բոլդուելի ն այլոց չաւ դործեր, դրել է դրականադիւական ուսումնասիրություններ, «Պարսից դրականության ւաւմություն» ծավալուն աչխաւությունը: Միրղայանի µանասւեղծությունները ինքնաւիւ ւաղանդի դրսնորումներ են, Հայ դասական, նոր ու եվրուական µանասւեղծության ավանդների յուրօրինակ Համադրման ÷որձ: ԽոՀը, ղդացումը, կիրքը նրա µանասւեղծություններում միաՀյուս են' ինքնաւիւ ու ււավորիչ ւաւկերային մւածողությամµ: Բանասւեղծների այս սերնդի Հեւքերով դնացին նան 60-70-ականին դրական ասւարեղ իջած մի չարք երիւասարդներ' Վարանդը, կոլյա Տեր-ՀովՀաննիսյանը, Արամ Գառոնեի դուսւր վաղամեռիկ Ռիմա Գառոնեն (խեղդվեց ծովում), Հովսե÷ Նաղլումյանը ն ուրիչներ, որոնք ավելի Հակված էին աղդային ու արնմւյան, երµեմն էլ արնելքի ւոեղիայի ավանդների խաչաձնմանը: Նորերի Համար ոդնորիչ եղավ Հաւկաւես Ե. Զարենցի, Պ. Սնակի, Հ. Շիրաղի ւոեղիան: Այս սերնդի մեջ առավել µեղուն եղավ Վարանդը, իսկ 40-50ականների սերնդից' Գալուսւ Խանենցը: Վարանդը (Սուքիաս Բյուրքչյան) ծնվել է 1954 թ. ԹեՀրանում, ուր ն սւացել է միջնակարդ կրթությունը: Սովորել է նան նկարչական ւարµեր արվեսւանոցներում: Գրել սկսել է վաղ Հասակից: Առաջին դիրքը («Արնի ճամµան») լույս է ւեսել 1972 թ.: Լույս է ընծայել µանասւեղծական մի չարք ժողովածուներ («Հոլովույթ», «Հողմ Հրոց», «Արնաքար», «ՍիդՀարւա» ն այլն): Նրա ւեքսւերով դրված µաղմաթիվ երդեր ւարածված են իրանաՀայ Համայնքում: կաւարել է թարդմանություններ ւարսկական ն ֆրանսիական ւոեղիայից:

Գ ԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑԸ (1910-1999) թեն սւեղծադործել սկսել է 1930-ական թթ., սակայն 50-ականներից է, որ, միանալով դրական նոր չարժմանը, դառնում է ւարսկաՀայ µանասւեղծության ճանաչված դեմքը Հեւադա ւասնամյակներում: Հանդես դալով դլխավորաւես մամուլում' ւարիների մեծ ընդմիջումներով (ինչւես Ս÷յուռքի չաւ դրողներ) Խանենցը Հրաւարակել է µանասւեղծությունների մի քանի ժողովածու' «Ամµողջ սրւով» (1957), «Հրաչալի ղորություն» (1972), «Բարն քեղ, մարդ» (1974), «Լուսամոււ» (1991): 1983 թ. Խանենցի ժողովածուն Հրաւարակվել է Երնանում, իսկ «Հրաչալի ղորություն» ն «Բարն՛ քեղ, մարդ» ժողովածուները լույս են ւեսել նան ւարսկերեն թարդմանությամµ (1973 ն 1976): Խանենցը ընւրում է իր ու աչխարՀի մասին ընթերցողին ւաւմելու մւերմիկ ղրույցի ձնը' աղաւ µանասւեղծության չրջանակներում: Այդ ձնը իր Հեւ µերում է անմիջականություն, իսկ ւաւկերավոր մւածողությունը, որ Խանենցի µանասւեղծության µնորոչ Հաւկանիչներից է, ււավորիչ է դարձնում այդ անմիջականությունը: Խանենցը քնարերդու է. իր µանասւեղծություններում կյանքը ւաւկերում է որւես իր Հոդու արձադանքը, ւեսնում է µնության, կյանքի դեղեցկությունները, մարդկային Հրաչադործությունները, Հրճվում դրանցով, µայց ւեսնում է նան խեղված, ավերված դեղեցկությունը ն թախծում ու ւրւմում է դրա Համար: Առավելաւես ընւրելով խոսւովանանք-ինքնաµնութադրում µանասւեղծական ձնը' Խանենցը սւեղծում է աչխարՀի ու մարդկանց ցավով, նրանց նկաւմամµ մեծ սիրով լցված µանասւեղծ-մւավորականի կերւարը, որի ինքնությունը Հայւնի է: Նա Հայրենիքից Հեռու աւրող Հայն է' իր անցյալի Հիչողությամµ, ներկայով անՀանդսւացած, իր կորցրածի Հույսերով լիքը ն մչւաւն կարուով ու սիրով դեւի իր Հայրենիքը («Հայրենիքի Հեւ», «Ով ինչ է»), «Ես Հույսն եմ» ն այլն: Հայրենական կորուսւների ցավը ն վերադւնումի Հույսը կողք-կողքի են նրա մւորումների մեջ ու սրւում, որն այնքան լիքն է Հայրենական ղդացումներով, որ ուղում է «Արաղը միացնել» իր սրւին, «որ չցամաքի»: Որքան էլ որ աղդային ղդացումները, Հայրենիքի նկաւմամµ խանդաղաւադին վերաµերմունքը ղդալի են Խանենցի µանասւեղծություններում, նա առավելաւես Համամարդկային աւրումների µանասւեղծն է: ԱչխարՀի չորս ծադերում աւրող մարդկանց ճակաւադիրը, կյանքի դաժանությունն ու ոճիրը, անմարդ307

կային µոլոր արարքները, ընդՀանրաւես մարդկային ւառաւանքը մչւաւես անՀանդիսւ վիճակում են ւաՀում µանասւեղծին, որի Հոդին լցված է կյանքի ու մարդու նկաւմամµ մեծ սիրով: Այդ սերը նրա ողջ էությունն է' ւարածված «երակների թրթիռներում»: Ու այսւես աչխարՇի չորս ծադերի ծարավը Ծավալվում Է, ծավալվում Ոսկորներիս, մսիս ն երաղներիս մեջ:

Խանենցի լեղվամւածողությունը, ւաւկերային Համակարդը յուրաՀաւուկ է, որով էլ նա դառնում է Ս÷յուռքի µանասւեղծության ինքնաւիւ դեմքերից մեկը:

ՊՈԼՍԱՀԱՅ ՊՈԵԶիԱՆ

ՊոլսաՀայ ւոեղիան ս÷յուռքյան չրջանում նկաւելի է դառնում ղարդացման երկու ÷ուլով' 1924-ից մինչն 30-ականի վերջերը, աւա 40-50-ական ն Հեւադա ւարիները: Հայւնի է, որ 1922-23-ին, իղմիրի դեւքերից Հեւո, «դրական Պոլիսը» դրեթե դաւարկվեց: Պոլսում մնացած մի քանի µանասւեղծներն էլ' քեմալական խսւություններից աՀաµեկված, դրեթե լռեցին: Սկսվեց ամլության մի չրջան, որ ձդվեց մինչն 30-ականի վերջերը: Հրաւարակի վրա ւաղանդավոր դեմքեր չկային: Շուրջ մեկուկես ւասնամյակ ւոլսաՀայ µանասւեղծությունը ուչքի չեկավ: Մի ւեսակ թմµիրի մեջ էր, վախեցած ու կուչ եկած: Մամուլում երµեմն երնում էին µանասւեղծություններ Հին անունների (Հ. Մառք, Եղ. Այվաղյան, Թ. Աղաւյան, Սիւիլ, Վ. Ծովակ, Հ. Բեչիչյան, Գ. Թրենց ն այլք) սւորադրությամµ, անդամ լույս ւեսան մի քանի դրքեր (Թորոս Աղաւյանի, Գուրդեն Թրենցի), սակայն այդ չրջանի µանասւեղծությունը չµերեց կյանքի µաµախի չնչին մասն իսկ: իրական կյանքից կւրված, անձուկ աւրումների, մենակության մեջ µնությունը ըմµոչխնելու ւրամադրությունների ռոմանւիկ µանասւեղծությունն էր դա, որ չունեցավ իր լսարանը: Երµեմն-երµեմն նկաւվող µանասւեղծական կայծերը µռնկումներ չունեցան: Երկրորդ չրջանում' 30-ական թվականների վերջերից ն 40ականներին թուրքական ւոեղիայում ն նրա օրինակով ւոլսաՀայ ւոեղիայի մեջ ւեղի են ունենում Հեւաքրքիր չարժեր, որոնք ւայմանավորված էին ինչւես քաղաքական խսւությունների թուլացմամµ, այնւես էլ եվրուական ւոեղիայի աղդեցությամµ: Եթե նախորդ չրջանում նոր սերունդը դրեթե կչիռ չուներ, ն

ւոեղիան էլ ըսւ էության նախորդ չրջանի' ոչնչով աչքի չընկնող կրկնությունն էր, աւա այս չրջանում Հների Հեւ նկաւելի է դառնում նոր սերնդի դոյությունը, որը դժդոՀ է Հնից, դրական լճացումից, ձդւում է ձնի ու µովանդակության թարմացման: Ավելին, չոււով' 40-ականներին, այդ նոր սերունդը կանդնում է չարժման դլուխ ն ուղղություն է ւալիս ամµողջ չարժմանը: Նորերը խմµվելով «Զարթոնք», «Աղդարար», «Ճառադայթ», ւարµերաթերթերի, «Պաւկեր», «Անիվ» ամսադրերի չուրջ, իսկ ւաւերաղմից Հեւո սւեղծված էսայան, կեդրոնական ն այլ սանուց միությունների մեջ (որոնք ունեցան իրենց ակումµը, µեմը, դրական օրդանը' «Սան», «Հանդես մչակույթի» ն այլն) աչխուժացրին դրական նոր չարժումը: Գրական ասւարեղ իջած նոր սերունդը ÷որձեց ւոեղիայի մեջ Հասնել իրաւաչւության, նան դերիրաւաչւության' նյութ ընւրել իրական աչխարՀից, ժողովրդական, ցածր խավերի կյանքից, ձդւեց ւոեղիա µերել ցավի, վչւի, սիրո ամենաµնական, ամենամարդկային երանդները: Այս նոր µանասւեղծները (կարւիս Ճանճիկյան, Հայկաղուն Գալուսւյան, Անդան էողեր, Երվանդ կուելյան, Արամ ՓեՀլիվանյան, Խաչիկ Ամիրյան, ԶաՀրաւ, ԶարեՀ Խրախունի ն ուրիչներ), ինչւես իրենք էին µնորոչում, ÷որձեցին «դեղեցկությունը դնել ճչմարւությունների մեջ, կամ ղայն ցայւեցնել ւարղ իրականություններով, որոնք դեղեցկություն ներքուսւ ունին»: Նրանցից մեկը' Անդան էողերը իր դրքի առաջաµանում այսւես էր µնութադրում այս սերնդին. «Պաւերաղմի ւնւեսական աննւասւ ւայմանները մեղ իրաւես դարձրին, սանձեցին մեր երաղները... Մեր ակնարկներն ուղղեցին առօրյա մւերմիկ կյանքին»: Այս նոր µանասւեղծության (որ նոր էր նան ձնով) սկսողները եղան կարւիս Ճանճիկյանն ու Հայկաղուն Գալուսւյանը, որոնք սկղµում միասին Հրաւարակեցին «Պալքըս» ժողովածուն (թուրքերեն լեղվով), աւա մամուլում' Հայերեն µանասւեղծություններ: Գրքի առաջաµանում Հեղինակները Հասւաւում էին իրենց միւումներն ու դրական ուղղությունը. «իրաւաչւ µանասւեղծը ան չէ, որ կը ւեսնե ու կը ղդա, այլ ան է, որ ցույց կոււա ու կը ղդացնե», «իրաւաչւը ընկերային դեւքերը ցույց կոււա այնւես որ են»: Գալուսւյանը իր «ւեսությունը» Հասւաւեց երկու դրքերով («Բարյուղին Լամµարը» (1948) ն «Գործի ճամµուս վրան» (1962):

Կ ԱՐՊԻՍ ՃԱՆՃ ԻԿՅԱՆ (1920-1946): Ճանճիկյանի մամուլում լույս ւեսած µանասւեղծությունները լավ ընդունելություն դւան, սակայն նա չՀասցրեց Հանդես դալ առանձին դրքով: կարւիս Ճանճիկյանը ծնվել է Պոլսում: Սամաթիա թաղի վարժարանը ավարւելով' մեկ ւարի սովորեց կեդրոնական վարժարանում, նյութականի ւաւճառով թողեց այն 1935-ին, աւա կրկին վարժարան մւավ 1939-ին, իսկ 1943-ին կրկին թողեց' Հիվանդության սասւկացման ւաւճառով, որ ձդվեց երեք ւարի... Ճանճիկյանը մաՀացավ թոքախւից: Մամուլում ցրված ու անւիւ µանասւեղծություններն ընկերների ջանքերով 1950 թ. Հավաքվեցին մեկ դրքում' «0րե օր» խորադրով: Այդ մի ÷ունջ երդերով Ճանճիկյանը նոր չունչ էր µերում ւոլսաՀայ ւոեղիայում: ՄւաՀոդված ղանդվածի Հոդսերով' ընդՀանրաւես մարդ-էակի երջանկության խնդիրն է ղµաղեցնում նրան: Բանասւեղծը մւերմիկ ղրույցի է µռնվում դործաղուրկի, «Հեք դնչու աղջկա», խեղճ կոչկակար Հաճի աղայի, մայր Հողի, իր եսի ու այլոց Հեւ, ն այդ ղրույցից ընթերցողը Հասկանում է, թե ում Համար ն ում ցավով է ւրո÷ում µանասւեղծի սիրւը: Տառաւյալների մասին Ճանճիկյանի խոսքը Հնչում է կարեկցանքով ու թախիծով, այդւես թախծու էլ մեղ ւաւկերանում է µանասւեղծի անձը, որ սրւի խորքում ինչ-որ ցավ ունի թաքցրած: Երդիկին ւակ Հեք դնչու աղջիկ Ինչու կծկւած Կուլաս ընդերկար... Արցունքդ աչնան սրւիս կը խոսի

Այդ ցավը ծնվել է, որովՀեւն երիւասարդ µանասւեղծը Հասկացել է, թե վերը' երկնքի մեջ, կամ վարը' «կրակներու մեջ» դժոխք չկա, այլ' Ես մինակ մամայիս խոսքին կը Շավաւամ Մամաս µնավ սոււ չխոսիր Եվ ամեն օր խոսք մը կընե Դժոխքը մեր ւունն Է ւղաս...

իսկ այդ ւունը իր ամµողջ չրջաւաւն է, այն իրականությունը,

որի մեջ աւրում է ինքը, µոլոր խեղճերը, անօդները: Գործաղուրկը, որ մոռացել է առօրյա µոլոր անելիքները, մոռացել է «սիրականը, դարեջուրը, ներկայացումները» ն «կը մւածեր Շիմա ոչխարներուն կովերուն ն µոլոր արածող կենդանիներուն վրա անոնք խուով կը սնանին»:

Ճանճիկյանն աչքի է ընկնում կյանքն ու µնությունը µանասւեղծորեն, ւաւկերավոր ընկալելու ձիրքով («Մայրամոււ», «իրիկունը վերջին» ն այլ դործեր): Եվ ինչւես ւեսաµանում էր դրքի առաջաµանում, նա ոչ միայն ղդում է կյանքը, այլն ղդացնել է ւալիս: Բանասւեղծը ւեսնում է չրջաւաւի մեռած, լճացած կյանքը, ւեսնում է կյանքի ճչմարւությունների առջն դիւմամµ կուրացող, µաց աչքերով «կույր» մարդկանց ն ղայրանում է, ուղում է չարժել այդ կյանքը' Հիչեցնելով արնի դոյությունը, որ կիղիչ է ն աղդում է թմրած Հոդիների վրա: Արձակ մի դրության մեջ Ճանճիկյանը մի Հեքիաթ է ւաւմում առողջ, µաց աչքերով ոչինչ չւեսնող մարդու մասին, աւա դիմում մարդկանց. «ԽորՀեցի՞ք, քննեցի՞ք: Այս Հեքիաթ չէ: Այս մեր կյանքն է: Մեր ամեն օրվա, ամեն ճչմարւության առջն կամովին կույր դարձող կամքին կյանքը: 0ձի նման սողացող էակներուս: Տարւամ, անորոչ նկարադիրներով: Պւուղներու նման որ խակ են ու անՀամ, ծովի մը նման որ կաւույւ չէ: Ձյունի մը նման որ ճերմակ չէ: Այս է մեր կյանքը: Վաւության մեջ ÷ւող անձնավորություններու կյանքը»: «Տարւամ, անորոչ» չէ երիւասարդ µանասւեղծի նկարադիրը իր երդերում: Նրա էությունը լցված է անանձնական ւրամադրություններով: Նկաւելի է, որ Ճանճիկյանը ձդւում է կյանքը ներկայացնել վարուժանական սկղµունքով, ւաւմել' «ցավն Հաճույքին ն Հաճույքները ցավին»: Նոր էր նան նրա ւաւումի ձնը. ւարղ, անկաչկանդ ղրույց' առանց կեւադրության ու մեծաւառերի: իՀարկե, աղաւ ուանավորը նորություն չէր արնմւաՀայ ւոեղիայում (այն կար դեռնս 90-ական թվականներից' Մալեղյան, Որµերյան, Սիամանթո ն ուրիչներ): Ճանճիկյանի աղաւ ուանավորը ւարµերվում էր նախորդների աղաւ ուանավորից: իսկ կեւադրության ու մեծաւառի մերժումը ւարղաւես եվրուական աղդեցության

արդյունք էր: Ճանճիկյանի (նան իր ու Հեւադա սերնդի) ձդւումը' Հասնել խոսակցական ւարղության, «ւարղ ճչմարւությունների», µիրւ առօրյան, սովորական կյանքը ւաւկերել, իր Հեւ µերում է Հաճախ նան ւարղունակություն, լեղվական ան÷ութություն, ռիթմական միավորի խախւում: ՄաՀից Հեւո ւոլսաՀայ մամուլը, դրչակից ընկերները, քիչ անդամ չէ, որ Հիչել են նրան որւես այդ սերնդի «առաջնորդի»: իրոք, նյութի ընւրության, µովանդակության ու ձնի առումով Հեւադա չրջանի ւոլսաՀայ µանասւեղծությունը (ԶաՀրաւ, Խրախունի ն ուրիչներ) ղարդացրեց ն առ այսօր չարունակում է Ճանճիկյանին, խորացնում ու լայնացնում է նրա µացած ակոսը: Ճանճիկյանի ն նոր սերնդի µանասւեղծական որոնումը վերը Հիչված «ւարւամ, անորոչ» նկարադրից դուրս դալու ելքի ÷նւրւուք էր: Աղդային կորուսւների, եղեռնի ու աքսորի, արդարության ու ÷ոխՀաւուցման մասին խոսելու անՀնարինությունը Թուրքիայում, ւոլսաՀայ µանասւեղծներին մղեց Համամարդկային Հարցադրումների: Նրանք թեմա դարձրին ընդՀանրաւես մարդու, մասնավորաւես աչխաւավոր, խեղճ ու աղքաւ մարդու վիչւն ու ւառաւանքը, կյանքի Հոդսերը, դրսնորելով մարդասիրական ղդացումներ նրա նկաւմամµ: Պոեղիան սւացավ սոցիալական չեչւվածություն: Պաւերաղմին Հաջորդող ւարիներին այդ սերունդը Հանդես եկավ մի չարք դրքերով, որոնք վկայությունն են դրական այդ չարժման ծավալման: Սակայն Հեւադա ւարիներին չարժման առաջին մասնակիցներից չաւերը «ընկրկեցին». կա՛մ այլնս ասելիք չունեցան, կա՛մ անցան ուրիչ ժանրերի, կա՛մ դադարեցին դրելուց: Բաղաքական խսւությունների նոր չրջանում µանասւեղծների մի մասը Հեռացավ Պոլսից, մեկնեց արւասաՀման, ներդաղթեց Հայասւան (Հ. Գալուսւյան, Խ. Ամիրյան, Ա. Ճանյան): Ավելի ուչ Հսւակվեց չարժման դիմադիծը, ընդդծվեցին նրա µերած դրական Հաւկանիչները: ԸնդՀանուր միջավայրից µարձրացան ու անՀաւականացան իսկական ւաղանդները: 60-70-ական թվականներից Ս÷յուռքի ամµողջ ւարածքում ու Մայր Հայրենիքում ճանաչում դւան ԶաՀրաւն ու ԶարեՀ Խրախունին: Ավելի ուչ չրջանում նկաւելի են դառնում իդնա Սարըասլանը, Հիլդա Գալֆայանը (սկսելով Պոլսում' չարունակում է Փարիղում):

ՀԱԿՈԲ ՄՆՋՈՒՐԻ

(1886-1978)

Ս÷յուռքաՀայ արձակի վարւեւներից մեկի' արնմւաՀայ դյուղադրության վերջին նչանավոր ներկայացուցիչ Հակոµ Մնձուրու սւեղծադործական կյանքը ձդվեց յոթ ւասնյակ ւարուց ավելի: իր կյանքի վերջին չրջանում, Հիչելով անցած կյանքի օրերը' 1900-ական թվականների սկիղµը, Մնձուրին Հումորով ավելացնում է. «Գլխուս դործ մըն ալ µացավ, դրելու դործը, ուրկե Հաչիվը դուք ըրեք' քանի՛ ւարի կըլլա անկե ի վեր չեմ աղաւիր»: կՅԱՆԲԸ Հակոµ Մնձուրին (Տեմիրճյան) ծնվել է 1886 թ. Հոկւեմµերի 16-ին, Արնմւյան Հայասւանի Երղնկայի դավառի Փոքր Արմւան դյուղում: Աչնան մի օր մայրը կրկին առնում է մանդաղը, դյուղից դուրս դալիս, իջնում ձորը, µարձրանում լեռնալանջը, սկսում խուքաղը: Հանկարծ սկսվում են ծննդյան ցավերը: իջնում է ձորը, ուղում է մարդկանց մու Հասնել, µայց մուակայքում ոչ ոք չկար... Ու Հենց այդւեղ էլ լույս աչխարՀ է դալիս աւադա դրողը: Բայց դրանից քսանՀինդ օր առաջ ւեղի էր ունեցել մի ուրիչ ճակաւադրական դեւք: Մայրը դյուղից Հեռու «կավին դարը» կոչվող լեռն էր µարձրացել' կավի Հանքերից լվացքի Համար կավ µերելու: Հողաչերւը ÷լվել էր, ւակովն արել մորը' Տեմուրճենց Հարսին: Շրջաղդեսւի' «էնթարիի ÷եչը դուրս մնացեր էր», անցորդները նկաւել էին, Հողի ւակից Հանելով ÷րկել մորն ու ղավակին, որ «դեւքեն քսանՀինդ օր վերջը աչխարՀ ւիւի դար», ձորում, «դեւինը, Հողերուն վրա»: Նախնական կրթությունը Հակոµը սւանում է դյուղի դւրոցում: Պանդուխւ չաւ արմւանցիների նման' Հակոµի Հայրը աչխաւանք էր դւել Պոլսում: 1898 թ. Հայրը նրան ւանում է Պոլիս, որւեղ Հակոµը սկղµում սովորում է կեդրոնական վարժարանում, աւա Ռոµերւ քոլեջում, որը սակայն չի ավարւում: Թողնելով ուսումը' նա օդնում է Հորը' միաժամանակ ղµաղվելով ընթերցանությամµ:

կարդում է արնմւաՀայ ու արնելաՀայ Հեղինակներին, ժամանակի մամուլը, ֆրանսիացի, անդլիացի, ռուս նչանավոր դրողների երկերը: «Շաւ կարդալու, ամեն µան կարդալու կիրքը» նրան ւանում է ւարµեր դրադարաններ, դրքեր է դնում Հնավաճառներից, Հայերեն, ֆրանսերեն, անդլերեն դրքեր ու Հանդեսներ: «Ֆրանսերենս չաւ ղորավոր էր, անդլերենը անոր չա÷ չէր, ան ալ ղորացուցի: Հայերեն դիրք կարդալու ւես առանց µառարանի կը Հասկնայի... Ես Հոն ճանչցա Զոլան, Ֆլոµերը, Գոնկուրները, Հանդեսները... ռուս վիւադիրները, անդլիական ու ֆրանսիական թարդմանությունները...»,Հեւադայում Հիչում է Մնձուրին: Գրելու ÷որձերը Հակոµը սկսում է Հենց այդ ւարիներից. 1906-ին մամուլում լույս է ընծայում մի ÷ոքրիկ ւաւմվածք ու մի թարդմանություն: Ուրիչ չաւ երիւասարդ դրողների նման Հակոµ Տեմիրճյանը ոդնորված էր այդ չրջանում սկիղµ առած դրական այն չարժումով, որը դւնում էր, թե դրողը իր դործերում որւեսղի կարենա «ցեղին Հոդին ցոլացնել, յուրաՀաւուկ դեղեցկությունները երնան Հանել», ւեւք է ներչնչում սւանա կյանքից, իսկ դրա Համար ւեւք է մուենալ «µուն ակին, առավելաւես դյուղին, աւրիլ Հոն, ճանչնալ ու սիրել ղայն»: Եվ 1907 թ. «ւարկ մը մինչն չրթերը դրքերով», Հայերեն ու ֆրանսերեն ամսադրերով µեռնավոր' Հակոµը վերադառնում է դյուղ: Յոթ ւարի նա աւրեց Հայրենի դյուղում: Յոթ ւարի նա իր ւարերքի մեջ էր, Հայրենի µնաչխարՀում, Համադյուղացիների Հեւ: Զµաղվում էր դյուղական աչխաւանքներով ու նան ուսուցիչ էր դւրոցում: «Ձմեռը Հոկւեմµերեն մինչն աւրիլ ուսուցչություն ըրի: Ամեն ինչ էի դւրոցին մեջ: իմ խառնվածքս, ինչւես իմ ընթերցումներես իմ ղարդացումս դրի իմ դործիս մեջ... իսկ ամառները ամեն դյուղացիի ւես դյուղացի էի: Արւ կը ցանեի, արւ կը վարեի, կը Հերկեի, խու կը քաղեի, լեռնեն ÷այւ կը µերեի... Արւ կամ այդի կերթայի, Հեւս դիրք կը ւանեի, կը կարդայի: Լեցուն ւարկ մը դիրք ունեի...»,Հիչում է Մնձուրին: Աչխաւանք, ընւանեկան երջանկություն, առաջին դրական ÷որձեր... Եվ այդւես ուղիղ յոթ ւարի: Հոդին լցվում էր µնության դեղեցկություններով, մարդկային ցավերով («աչքերս լեցուցի µոլոր ւեսածներով»): Գրում է ւաւմվածքներ, որոնցից մի քանիսը լույս են ւեսնում Պոլսի Հայ մամուլում: Ասես ամեն ինչ իր Հունի մեջ էր,

սակայն... 1914 թ. օդոսւոսին µորµոքվում են նրա նչադեղձերը: Որոչում է վիրաՀաւել Պոլսում: Ծրադրել էր' ւիւի վերադառնար սեււեմµերին: «Այնքան էլ սւիւողական չէր, կրնայի չերթալ, µայց անդամ մը մւքիս դրի»,- Հիչում է Մնձուրին: Գնում է ն... Սկսվում է ւաւերաղմը, ÷ակվում են ճամ÷աները, ն Մնձուրին մնում է Պոլսում: իսկ այնւեղ, Հայրենի դյուղում, ինչւես ամµողջ Արնմւյան Հայասւանում, սկսվում է Հայոց Մեծ եղեռնը, որին ղոՀ են դնում նան Մնձուրու Հարաղաւները, ամµողջ ընւանիքը: ՊաւաՀականությամµ ÷րկվում է կյանքը, կորցնում է ամեն ինչ: Մեծ նավաµեկությունից ÷րկվածի նման, դառնացած ու վչւաµեկ սրւով' նա չարունակում է աւրել: «Նավաµեկութենեն աղաւող մը ի՞նչ կ'ընե: Ամեն դործ ըրի աւրվելու Համար: Խու, դարի, Հարդ ծախեցի, ածուխ ծախեցի, Հացադործ եղա, դործակաւար եղա, ւարաւ ւււեցա...»: Պաւերաղմից Հեւո կրկին ամուսնանում է, ղավակներ ունենում: «Տունը Հաց կ'ուղեր, վարձք կ'ուղեր: Բան մը ւեւք էր ընել»: Ամեն ւեսակ դործեր: Նան' դրադիր, եկեղեցու մոմավաճառ: «Գրելեն ալ ձեռք չքաչեցի, դրեցի»: Մինչն խորին ծերություն, մինչն կյանքի վերջին ւարին' 1978 թ.:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առաջին ւաւմվածքից (1906 թ.) Հեւո Մնձուրին մամուլում Հանդես է դալիս մեկ էլ 1914-ին («ՄեՀյան»-ում երկու-երեք դրվածքներով), աւա ւաւերաղմից Հեւո «Ոսւան»-ում նս մի քանի դրվածքով: Գյուղում եղած ձեռադրերը այդւես էլ մնացին այնւեղ, անՀեւ կորավ ձեռադիր վեւը, որ 1914-ին կարծիքի Համար Հանձնել էր Արւաչես Հարությունյանին (նաՀաւակվեց 1915-ին), «1923-են, Հանրաւեւական չրջանեն կը սկսին արւադրություններս»,- Հասւաւել է Մնձուրին: Սակայն նոր ձեռադրերն էլ ղոՀ դարձան 1926 ն 1929 թթ. Պոլսի իրենց թաղամասում µռնկված ՀրդեՀին: Առաջին ւաւմվածքը սւորադրել էր' Փա÷աղյան, 1914-ին ււադրվածները' Տեմիրճյան աղդանունով, ւաւերաղմից Հեւո ընւրում է Մնձուրի դրական անունը, որ Հայրենի դյուղի դեմ-դիմաց ձդվող լեռների անունն էր: Շաւ ւարիներ Հեւո իր ւաւմվածքների առաջին ժողովածուի (1958) վերնադիրը նա դարձյալ ընւրեց Հայրենի µնաչխարՀի անուններից' «կաւույւ լույս» լեռան անունը, իսկ երկրորդ ժողովածուն (1966) խորադրեց Հայրենի դյուղի անունով' «Արմւան»: Երրորդ ժողովածուի (1974 թ.) խորադիրը'

«կռունկ, ուսւի՞ կուդաս», նույնւես Հայրենի եղերքի անունն էր, այս անդամ խորՀրդանիչ անունը, քանի որ Հայւնի է ժողովրդական ՀանրաՀայւ երդի µովանդակությունը, որ ւանդուխւի կարուաµաղձ Հարցումն է' «կռունկ, մեր աչխարքեն խաµրիկ մը չունե՞ս...»: Ու եթե այս երեք ժողովածուներին ավելացնենք ութսունյոթ էջանոց «Երկրորդ ամուսնություն» վիւակը (1931), որին Մնձուրին այնքան էլ կարնորություն չի ւվել, ն ՀեւմաՀու լույս ւեսած «Տեղեր, ուր ես եղեր եմ» (1983) ÷ոքրիկ դիրքը, աւա կամµողջանա Մնձուրու դրքերի ցանկը, որը անչուչւ չի ներառում նրա ամµողջ սւեղծադործությունը: Նրա դործերի մեծ մասը' ւաւմվածքների կեսը, Հեքիաթները, ժամանակադրությունները' ամµողջովին, «Նաղար» դրաման, ցրված են մամուլի էջերում: 1974 թ. Պոլսում Հրաւարակված «կռունկ, ուսւի՞ կուդաս» ժողովածուի առաջաµանում, որ վերնադրված է' «Հաչվեկչիռ», Մնձուրին կյանքի 8-րդ ւասնամյակի վերջում անում է իր սւեղծադործության Հաչվեկչիռը. «Մինչ 1966-ը երեք դիրք Հրաւարակեցի. Երկրորդ ամուսնությունը, կաւույւ լույսը, Արմւանը: Անոնցմե ղաւ 79 ւաւմվածք, 73 ժամանակադրություն, 25 Հայրենական դյուղանկար, 12 Հեքիաթ, թաւերախաղ Նաղարը ն երեք այլնայլ: Այդ թվականեն մինչն այսօր 51 ւաւմվածք նս եղան»: Եվ ամ÷ո÷ում է. «225 ւաւմվածք դրեցի, 75 ժամանակադրություն, 26 Հայրենական դյուղանկար, 12 Հեքիաթ, ընդամենը 338: 94-ը ււված, դիրք եղած են: կաւույւ լույսը, Արմւանը, 244-ը թերթերու մեջ կը մնան»: Հեւադա 3-4 ւարիների ընթացքում Մնձուրին դրեց նս մեկուկես ւասնյակ դործեր' Հոդվածներ, ւաւմվածքներ, դյուղանկարներ: Մնձուրու սւեղծադործության այս Հաչվեկչիռ-թվարկումից Հեւո ւարղաւես նրա ծայրաՀեղ Համեսւությանը ւիւի վերադրել մեկ այլ առիթով ասված նրա Հեւնյալ խոսքերը. «Առաւ արւադրող մը չեղա, վրան կանդ առնելու արժանի դործ մը չւվի, կ'ամչցնե նույնիսկ ղիս ինչ որ ւվի, µայց ինչ ըսել, ըսել է թե ինձմե ալ այսքան µան դուրս կուդա»: իսկ այդքանը քիչ չէ: իսկ եթե անդամ քիչ է, աւա այն ւաւճառով, որ Ս÷յուռքի Հայ դրողը աւրելու Համար սւիւված է Հաղար ու մի դործով ղµաղվել: «Առւուները չաւ կանուխ, դիչերներն ուչ ւուն կը դառնայի. ակամա դողունի դրականություն մը ըրի, ւարաւ ժամերուս, թերթերու ւակ ւաՀելով»,- Հիչում է Մնձուրին: Մնձուրին իր սւեղծադործությունը ժանրային առումով µաժանել է չորս մասի' Հեքիաթներ, ւաւմվածքներ, դյուղադրություններ կամ

Հայրենական դյուղանկարներ ն ժամանակադրություն (դրանց մեջ չմւցնելով, երնի թե չկարնորելով «Նաղար» դրաման), թեմաւիկ առումով' երեք մասի' «դյուղը, իմ օրս, ժամանակադրություններ» ու նան µացաւրել է, թե որի մեջ ինչ է ւաւկերել: «Առավելաւես դյուղը ւված եմ: Տված եմ Հեքիաթներով, դյուղադրություններով, ւաւմվածքներով: Հեքիաթներով սկսած եմ: Գյուղադրություններուս մեջ Հայրենական ւանորամա մը կ'առնեմ, դաչւ մը, ձոր մը, այդեխումµ մը, լեռնաւար մը, դեւ մը, ղոր չաւ Հսւակ, Համարյա թե երեկ ւեսածի ւես աչքիս առաջ կը µռնեմ, կամ ամառվա մեջ անձրն մը, խուքաղի ամսուն օրինակ, աչուն մը, ամառ մը, իրիկուն մը, ու ինչ որ չաւ լավ դիւեմ, թե կային, Հոն կ'ըլլային, կ'ընեին, կը խոսեին, էլ ծառ, խու, ճամ÷ա, մարդ, աւոնք կը ւաւմեմ, կը µանիմ աւոնց վրա (նան կենցաղ սովորություններ, µարքեր - Վ. Գ.): Ամµողջ ուղածս ւաՀը ճիչւ ւալ, կենդանացնել է: Լուսանկարչություն չեն: Ես կամ անոնց մեջ: Պաւմվածքներուս մեջ նույնւես դյուղը, դյուղացին ամենեն չաւ ւեղը µռնած է: Անոնց մեջ միայն Հայ դյուղացին չկա: Թուրքը, քուրդը, ղղլւաչը նս կան, ղոր չաւ լավ կը ճանչնամ: Գյուղեն վերջ մեր օրը, իմ օրս կա (ւոլսական կյանքը - Վ. Գ.) իմ դործիս մեջ: իմ չուրջը եղածները կը ւաւմեմ: Անոնցմե վերջ իմ ժամանակադրություններս կուդան, որոնց մեջ իմ վկայություններս կըսեմ իմ ժամանակիս վրա, այս կամ այն եղածներուն, ւեսածներուս վրա»: Ժամանակադրությունները օրադրություններ են, մւորումներ դրողների, դրքերի, սե÷ական սւեղծադործությունների, դրական Հարցերի չուրջ, դրախոսություններ, ււավորություններ: ՊոլսաՀայ կյանքը ւաւկերող ւաւմվածքներում նույնւես Մնձուրին իրաւաչւ դրողի նուրµ դիւողականությամµ ւեսել ու վարւեւորեն կերւավորել է դաղթօջախի կյանքի µաµախը, քաղաքային µարքերը, աչխաւավոր մարդկանց Հոդսերը, դաղթօջախի քայքայումը, սւեղծել է ււավորիչ կերւարներ, սակայն Հաւկաւես դյուղը ւաւկերող դործերում դրսնորվեց Մնձուրու µացառիկ ւաղանդը: ԳՅՈՒՂԸ

Գյուղի մարդկանց, ւոՀմիկ Հայ կյանքը ւաւկերելու մեծ ցանկություններով երիւասարդ դրողը խարիսխ էր դցել Հայրենի դյուղում, µայց եղեռնը անկաւար թողեց նրա իղձերը: կորցրած ամեն ինչ' ÷չրված սրւով ու երաղներով նա նոր կյանք սկսեց Պոլսում, µայց

20-30-ականների Թուրքիայում Հայ դրողը Հայ դյուղի մասին դրելու դրեթե իրավունք չուներ: Մնձուրին մինչն 50-ական թվականները իր դործերում ւաւկերեց դրեթե µացառաւես ւոլսաՀայ կյանքը: 50ականներից, թուրքական դրաքննության մեղմացման ւայմաններում, Մնձուրին կրկին ու ամµողջովին նվիրվում է Հարաղաւ µնաչխարՀի ւաւկերմանը' այս անդամ ավելի չաւ ւաւճառ ունենալով դյուղի «անՀեւացումը», Հիչաւակների նկաւմամµ կարուաµաղձությունը, այլնս անդարձ կորցրած Հայրենի դյուղաչխարՀի վերակենդանացումը: «Մինչն 1950-ը չէի խորՀեր աւոր վրա,- դրում է Մնձուրին:- Անկե Հեւո դւա, ըսի ես ինծի, թե իմ դործս դյուղը ւաւմելը ըլլալու է, կամ առավելաւես ղայն ւեւք է ւամ: Հավանաµար ւիւի չսաՀմանա÷ակվեի, եթե դյուղին դոյությունը չարունակվեր: Անոր անՀեւացումն ալ ւաւճառներեն մեկն է...»: Մնձուրին դրում է 1915-ից առաջ եղած դյուղի մասին.«Մեր ւեղաՀանութենեն առաջ իմ դիւցածներս են, որ կը ւաւմեմ: Անկե Հեւո ո՞վ մնաց, ով ի՞նչ եղավ, չեմ դիւեր»: Անցած ւասնամյակները կարծես օրեր են նրա Համար, µացառիկ Հիչողությամµ նա վերՀիչում է µոլոր մանրամասները: Հայրենի դյուղը, µնաչխարՀի դեղեցկությունները, դյուղական կենցաղն ու µարքերը ն մարդկանց' իրենց Հոդեկան աչխարՀով, Մնձուրին վերակենդանացրեց իր Հեքիաթներում, ւաւմվածքներում ու Հայրենական դյուղանկարներում: Զարմանալիորեն անջինջ էին մնացել դյուղում աւրած ւարիների ււավորությունները: Այն օրերին, Հիչում է Մնձուրին, «աչքերս լեցուցի µոլոր ւեսածներովս, ղոր դրեցի կամ ւիւի դրեմ»: Եվ µացառիկ Հիչողությունը մինչն խորին ծերություն օդնեց նրան ւաւմելու իր «µոլոր ւեսածները»' µնանկարի µոլոր դծերով ու դույներով, անուններով ու դեւքերով: Պաւմեց, ինչւես ինքն էր ւեսել ու ղդացել, ինչւես կար իրականում, անխաթար ու ան÷ո÷ոխ, լավով ու վաւով, իրաւաչւորեն: իսկ վերաµերմունքը µառերի մեջ չէր, այլ ւողերի խորքում, ն դա Հարաղաւ եղերքի նկաւմամµ անսաՀման սերն էր ու կորսւյան ցավի մորմոքը: Մարդու, կյանքի ու կենցաղի այս Համաւար÷ակ կենդանացումով Մնձուրին դյուղադիր է, µայց, ինչւես Ս. Աղաµաµյանն է ճիչւ µնութադրում, դյուղադիր է «ոչ այդ Հասկացության դասադրքային սաՀմանա÷ակ մւքով, այլ ժողովրդադրության իմասւով: ... իսկ ժողովրդադրությունը նչանակում է նախ ն առաջ ներսուղվել ժողովրդի Հոդեկան ծալքերի մեջ, վեր Հանել մարդուն ն մարդու կեցության µարձրադույն իմասւությունը, մարդուն ւաւկերել իր օրրանում'

Հողի Հեւ ունեցած արդար µարեկամության մեջ»: Մնձուրու Հերոսներն իրենց Հողին ու ջրին, իրենց դարավոր ւաւմությանը, իրենց ավանդներին կաւված մարդիկ են, նրանց ամեն մի չարժումը, արարքը, խոսքը Հարաղաւ ւարերքի արւաՀայւությունն է: Նրանց յուրաքանչյուր նախադասությունը ժողովրդի կյանքի ու կենցաղի խոր կնիքն է կրում իր վրա: Գյուղի թեմային Մնձուրու նվիրումը ւայմանավորված էր նան այն կարուաµաղձությամµ, որ դրսնորվեց ս÷յուռքաՀայ չաւ դրողների երկերում' ծնունդ ւալով մի ամµողջ դրականության, որ կոչվեց կարուի դրականություն: Համասւեղի, ՎաՀե Հայկի, Վաղդեն Շուչանյանի ն չաւ ուրիչների դրականությունն էր դա, ս÷յուռքաՀայ դյուղադրությունը: Այդ դրականությունը արնմւաՀայ դյուղի նախաեղեռնյան կյանքի ւաւկերներով ինչ-որ չա÷ով մեղմում էր ւարադիր դրողի ու նան ողջ ս÷յուռքաՀայության' Հարաղաւ Հողի նկաւմամµ ունեցած կարուի ղդացումը: Բայց այդ դրողները, ու նան Մնձուրին, ունեին մի ուրիչ Համողում ու նւաւակ, թե դրականության մեջ վերակենդանացնելով կորցրած Հայրենիքի ւաւկերը, ÷րկում են այն Հիչողության կորսւից, ւարադիր Հայությանը ւալիս են Հոդեկան Հայրենիք' վառ ւաՀելով Հայրենի ւան ւաւկերն ու Հիչաւակը: Ս÷յուռքաՀային օւար աչխարՀում Հայ ւաՀելու լավադույն միջոցն էր դա թերնս: «կը Հավաւամ, թե լավադույն µանը, ղոր կրնայի ընել, դյուղը ւալն էր,- Հասւաւում է Մնձուրին:Որնէ մեկը կարդալով ղիս, կրնա իմ ւաւմվածքներուս քարւեղը, իմ դրական աչխարՀադրությունս չինել»: Աւա' «Ես կը Հալեցնեմ իմ ըսելու, ւաւմելու արվեսւիս մեջ 1890-են մինչն 1914 չրջանը, ամենը, որ կա իմ մեջս, ամենը, որ ունիմ անկե: Ես կը Հավաւամ իմ դործիս»: Նւաւակը' անխաթար, µնական, Համողիչ, µաµախուն կյանքով դյուղաչխարՀի ւաւկերումն էր, որին արվեսւադեւի իր µացառիկ ւաղանդի չնորՀիվ Մնձուրին Հասավ մեծ Հաջողությամµ:

ԳՅՈՒՂԱՆկԱՐԸ...

Եվ որւեսղի կորցրած այդ աչխարՀի ւաւկերը լինի առավել ամµողջական, Մնձուրին չի µավարարվում ւաւմվածքներով, որ մարդկային ւարµեր ճակաւադրերի ւաւմություններ են, դիմում է «Հայրենական դյուղանկարներ» ինքնօրինակ ժանրաձնին, որւեսղի կարողանա խորանալ µնության, կենցաղի ու µարքերի մանրամասնությունների մեջ, ւա իր դյուղի Համակողմանի նկարադիրը: «Անոնց

մեջ ես Հալեցնելով խառնեցի Հաճախ ւեղադրականեն, աղդադրականեն, թե մենք ինչ կ'ոււեինք, ինչ կը Հադնեինք...»,- իր դործը µացաւրել է Մնձուրին: Աղդադրական, ւեղադրական, ւաւմադրական մանրամասների առաւությունը այն միւումով է, որ սերունդների Համար ÷րկի, դրականության մեջ անմաՀացնի կորցրած աչխարՀը ամµողջովին, µոլոր կողմերով: Զկա այսօր Մնձուրու ւաւկերած աչխարՀը' նրա մարդիկ' իրենց կենցաղով ու µարքերով: Հայրենի վայրերի անուններն էլ անդամ ÷ոխված են նոր ւերերի կողմից: Բայց այդ աչխարՀը, որ Հայրենի դյուղը, Հարնան դյուղերն ու քաղաքներն են' Արմւանը, Ակնը, Տիվրիկը, Երղնկան, Արաµկիրը կամ Զմչկածադը, Հավերժորեն կենդանի են Մնձուրու դրքերում: Մնձուրին ընթերցողներին մւերմորեն ներս է առնում իր աչխարՀի դռներից ու ասում' ւե՛ս, սա քո կորցրած Հայրենիքի մի մասն է, այսւես էին կոչվում դյուղերը, լեռները, ձորերն ու ձորակները, դեւերը, Հանդ ու արւերը, մարդիկ, որ չեն ու µարեµեր էին դարձրել երկիրը, այսւես էին աւրում մարդիկ, այսւիսի սովորույթներով, կենցաղով, ա՛յս Հոդս ու ցավերով: Գավառի մասին ւաւմող ւաւմվածքները ն Հայրենական դյուղանկարները' այդենկար, լեռնանկար, ձյունանկար, դաչւանկար, դեւանկար ն այլն... «յուրաքանչյուրը ւեսարան մըն է, երնակայությունով իմ աչքիս առջն µերի մարդիկը, կենդանիները, լեռները, ճամ÷աները, խոսեցուցի, µառերով µանեցա, µառով նկարչություն ըրի»: Եվ ընթերցողը ճանաչում է մարդկանց, իմանում նրանց մասին ամեն ինչ, ինչով էին ղµաղվում ւղամարդիկ, կանայք, երեխաները, ինչւես էին աւրում, ինչ µերք սւանում, ինչւես էին վճարում Հարկերը: ինչ էին Հադնում ն ինչ կերակուրներ ե÷ում: ինչւես էին մեծանում երեխաները, ամուսնանում, ղավակներ ունենում: կյանքը' µոլոր մանրամասների մեջ, Հայ մարդու կյանքը' իր Հողի վրա, µայց ուրիչի ւիրաւեւության ւակ: «Րեժիոնալիսւ դրականություն մը կընեմ, իրաւաչւության, ռեալիղմին մեկ ուրիչ ւեսակը,- Մնձուրին ÷որձել է µացաւրել իր դրական ուղղությունը: - Ես ւեղի մը, աչխարՀադրության մը մարդը, սովորությունները, µարքերը կը ւաւմեմ: Եթե Ակնը, Արմւանը, Տիվրիկը կամ Երղնկան, Արաµկիրը, Զմչկածադը կը խոսեցնեմ, ւանծացնելու Համար չեմ ըներ: Միմիայն այդ ւեղերը լավ կը ճանչնամ, քայլ-քայլ դիւեմ, աւկե է»: Եվ այս µոլոր մանրամասները Մնձուրին ներկայացնում է դեղադեւ320

արվեսւադեւի ւարղ ու ւաւկերավոր, Համով-Հուով մի ւաւումով, որ ընթերցողին անձանձրույթ, այլն ինքնամոռաց' ւանում է իր Հեւ, ւււեցնում իր աչխարՀի վայրերում, ներկա դարձնում իր Հերոսների աւրելու կերւին:

կՅԱՆԲԸ, ՄԱՐԴիկ...

Մնձուրու Հայրենիքում, որ իր դրքերում վերակերւված աչխարՀն է, Հողը առաւորեն վարձաւրում էր աչխաւավորին: Բայց դավառում ցորեն կամ միրդ ո՞վ ւիւի դներ: Մինչդեռ ւանը դրամ էր Հարկավոր' անՀրաժեչւ դնումների, Հարկերի Համար: «Դրամ չկար երկիրը, Հեւին ւասնոց մը անդամ: Նամակ մը մեկ ղուրուչ էր: Այդ մեկ ղուրուչը չկար: Պեւության ւուրքերը Հաւա: Ամեն ւուն, չուննորներն անդամ, չորս-Հինդ, ուննորները ւասը ն ւասնՀինդ ն ավելի ոսկի ւուրքի մը ենթակա էին: Որո՞վ, ինչով ւիւի Հաւուցեին: ՀարկաՀանությունը ամենեն դժնդակն էր ւեսարաններուն: Պեւք էր ւանդխւել, դրամ Հասցնել: Բերքերը ուղող չկար, որո՞ւ ւային»,դրում է Մնձուրին «Սիլա» ւաւմվածքում: Եվ դյուղի ւղամարդիկ ւանդուխւ էին դառնում, աչխաւանք ÷նւրում Պոլսում: Արմւանցիները այնւեղ մեծ մասամµ ÷ռաւան, Հացադործ էին: Տարիներ չարունակ աչխաւում էին, ÷ողը ւուն ուղարկում: 20-40 ւարեկան ւղամարդիկ դրեթե մչւաւես այնւեղ էին, Հինդ ւարին մեկ միայն մի կարճ ժամանակով «արձակուրդ» էին դալիս: Հորը ÷ոխարինելու էր դնում մեծացած որդին, ւանը թողնելով երիւասարդ կնոջը, որ Հարս էր µերվել նախ' ւան Հոդսերը կիսելու սկեսուրի Հեւ, աւա երեխա ծնելու Համար: Տան ու ÷ոքրիկ թոռան Հոդսը ւաւի վրա էր, մանկաՀասակ Հարսը արւի դործերն էր անում: Փոքրիկները մեծանում էին' ւարիներով չւեսնելով իրենց Հորը: Մնձուրին ցույց է ւալիս ւանդխւության ոչ միայն սոցիալական Հիմքերը, այն, որ կարիքից սւիւված, Հարկերը վճարելու Համար էին մարդիկ դիմում ւանդխւության, երµեմն էլ, ւարղաւես Հարսւանալու երաղանքով, որ այդւես էլ չէր Հաջողվում, կամ Հաջողվում էր Հաղվադեւ, այլն ուչադրությունը µնեռում է ւանդխւության ւաւճառով մարդկանց կրած Հոդեկան ւառաւանքների վրա: Հայրենի ւան ու Հարաղաւների նկաւմամµ ւանդուխւ Հայերի կարուը, Վարուժանի µնութադրությամµ' «կարուախւը», ւանջալից էր: «Սիլա» ւաւմվածքում կա մի դրվադ, որւեղ Մնձուրին ւաւմում է, թե ինչւես էին ւանդուխւները ւառաւում Հայրենիքի, Հարաղաւների կարուից: Ամեն անդամ, երµ Հայրենի դյուղից կամ

դավառից մի նոր մարդ էր դալիս, նրանք Հավաքվում էին, ն սկիղµ էր առնում Հարցերի Հեղեղը: Հավաքվում էին, երµ մեկը «երկիր» էր վերադառնում' µարի վերադարձի խոսքեր ասելու, որնէ իր կամ դրամ ուղարկելու Հարաղաւներին ն անւայման' µարններ ու Համµույրներ: «Երթաք µարով, µարի ճանաւարՀ... Մեր µարնները ւարեք ամենուն, մեղ Հարցնողներուն, Հայրենիքի լեռներուն, ձորերուն... - Մնաք µարով ամենուդ... ւարոսը ձեղի, որ դուք ալ դաք...»: Այդ ւանդուխւ Հերոսներից մեկի' Ավեւյանի մասին Մնձուրին ասում է, թե երµ «երկրեն խոսք µացվի, երկիրը միւքն ինկնա, մեր Հարսներուն Հարենները կը կանչե»: Հարենները դյուղի Հարսների Հորինած ժողովրդական երդերն էին, որոնց մեջ նրանք ւաւմում էին իրենց ւանդուխւ ամուսինների նկաւմամµ ունեցած մեծ ու µուռն սիրո, կարուի, ւենչանքի մասին: Ավեւյանը երդում էր այդ երդերը, ն ընկերները թախծու Հայացքներով լուռ լսում էին, ու երդը ասես մեղմում էր կարուը: Այդ երդերը «Արմւանի Հարսներուն սւեղծադործություններն էին: Անոնք կը Հավաքվեին ու կը Հորինեին»: Այդ երդերը կարուի, ւենչանքի, սիրո արւաՀայւություններ էին, «ւնասեր Հարսների» ներաչխարՀի ÷ոթորկումները: ԱՀա ժողովրդական երդերից մի օրինակ, որ µերում է Մնձուրին «Սիլա» ւաւմվածքում. Զարկիր, կրակ ւվիր, աղաս, կ'երիմ, կը վառիմ, æուրի ւես ծարըվցեր եմ, աղաս, ճամփուդ կը նայիմ: Քներ եմ խոչ եմ եղեր, աղաս, սիրուդ սերխոչ եմ եղեր, Հերու չաւ աղեկ Էի, աղաս, աս ւարի ի՛նչ եմ եղեր: Հաներ եմ կաւույւս, աղաս, Շադեր եմ ալը, Ես քենե կարու եմ, աղաս, ի՞նչ ընեմ մալը: Շըլլե ես չըլլայի, աղաս, քու սիրած յարը, Շըլլե իս չµերեր, աղաս, իս µերող մարը: Տուն եկուր, աղաս, ելիր ւուն եկուր, Արմուղանդ չեմ ուղեր, աղաս, արնդ առ եկուր:

ինչւես Մնձուրին է վկայում, «աղաս» Հարսները անվանում էին «20-40 ւարեկան իրենց էրիկներին, որւես կարուի, ւաչւամունքի Հավասար սիրո արւաՀայւություն»: կանչում, երդում էին որւես օրոր, երդում էին ամµողջ սրւով: «ի՛նչ ներսեն, ի՛նչ խորունկեն, ի՛նչ ւարվելով, ի՛նչ քնարերդությունով կը կանչեին»: կանայք «իրենց ճակաւադրին մեծադույն դժµախւությունը կը նկաւեին իրենց այրերուն ւանդխւությունը: Մեր µոլոր

երդերը, մեր սերերդերը, մեր Հարսնիքի ուրախության երդերն անդամ ւանդուխւը կ'ոդեկոչեն,- ւաւմում է Մնձուրին: - Մեր օրորները օրոր չէին որ, ւաւրվակ մըն էին, կիները իրենց լացը կուլային»: Այս երդերը չե՞ն Հուչում արդյոք Սիամանթոյի «Հարսին երաղը» խորունկ µանասւեղծության ակունքների մասին: Նույն µնաչխարՀի ծնունդ, ակնեցի Աւոմ Յարճանյանը մանկության օրերին լսած Հարեննե՞րը չէր Հիչում, երµ կարուախեղդ Հարսի երաղանք-աղոթքն էր դրում. Ալ կը µավե, քու ծարավեդ ես իմ ծամերս փեււել կուղեմ, Քու µաժակիդ դինիեն դեռ դինո՛վ եմ... ... Վերադարձի՛ր, ալ կարուս կաւար չունի...

Ե՛վ այդ Հարսները, ն՛ µոլոր դյուղացիները Հավաքվում են անմիջաւես, երµ մի ւանդուխւ է վերադառնում: «Աւաչխարանք ըլլա» ըսին, որ ւանդխւութենե դարձողներուն կ'ըսվի, իրենց ւղաքը ու Սւամւոլ իրենց ւղոցը ւես µոլոր ւղաքը Հարցուցին ու Հեւաքրքրվեցան»: Այդ խեղճ Հարսները: Պաւմելով նրանց Հոդեկան ու ֆիղիկական ւառաւանքների մասին' Մնձուրին դրում է. «ինչ որ քաչեցին անոնք, սուրµերը չքաչեցին»: Տարµեր ւաւմվածքներում ւարµեր առիթներով Մնձուրին ւաւմում է իրենց դյուղի Հարսների մասին: Աղջիկներին Հաճախ ամուսնացնում էին իրենցից ÷ոքր ւղաների Հեւ (որոնք դեռ ոչինչ չէին Հասկանում), քանի որ ւղայի ւանը աչխաւող ձեռք էր Հարկավոր: «Ամեն մարդ ինչո՞ւ Հարս կուղե: Աչխաւելու Համար: Տունը, ախոռը ավլե, աղµը չալկե ւանի աղµանոցը թա÷ե, ւանը ջուր չկա, կուժը չալկե ջուր մը µերե, լեռը խու քաղող, դաչւը արւքաղող, եդին ÷որող, ւաՀող մը ունենար: Հարս ըսածդ ասոնց Համար է: Զավակ µերելը երµ ըլլա, կ'ըլլա»,- µացաւրում է Մնձուրին: Ամուսինները Հասունանում էին, մեկ-երկու ղավակ ունենում ն մեկնում էին ւանդխւության, ւան Հոդսերին ավելանում էր կարուի ւառաւանքը: Աչխաւում էին ամµողջ օրը, ամեն վիճակում (Հիչենք Մնձուրու մոր ւաւմությունը), երեխաներին սիրելու ժամանակ էլ չէր լինում (նրանց ւաՀում էին ւաւերը): Բաղմաթիվ ւաւմվածքներում Մնձուրին ւաւմում է դյուղի երեխաների մասին: ինչւես էին մեծանում, ինչ մանկություն էին աւրում, ինչւես էին ղուդաՀեռում դասերն ու ւանեցիներին օդնելու դործերը:

Մնձուրին Հայ ւաւմվածքի մեծադույն վարւեւներից է: Ծավալով մեծ չեն նրա ւաւմվածքները: Մի ÷ոքրիկ ւաւմություն, երկու-երեք Հերոսներ, ն Հեղինակը սւեղծում է ււավորիչ կերւարներ, կենդանի µնավորություններ: Մի երկու երկխոսություն, մի երկու µնաւաւկեր, մի աննչան սյուժե, ն կերւավորվում է ամµողջ միջավայրը: Հեղինակը ընթերցողին չի դայթակղում Հեւաքրքրաչարժ ւաւմություններով, չի Հորինում կոնֆլիկւներ ու լուծումներ, չի խւացնում դույները' դրական ու µացասական ւիւեր սւեղծելու նւաւակով, ւարղաւես Հանդիսւ ու խաղաղ ոճով ւաւմում է, թե մարդիկ ինչով էին ղµաղված, ինչւես էին ուրախանում ու ւխրում, ինչ Հոդսեր ունեին: Այն ամենը, որ նրանց կյանքն էր: «Դեւք, ւռամ չկան ւաւմվածքներուս մեջ, կամ դրեթե չկան: Աւ օրը ւունը կամ ուր որ դացեր են ու ինչ որ ըրեր, ինչ որ ւաւաՀեր է անոնց, աւոնց ւաւմությունն է»,- դրում է Մնձուրին: Այդ ÷ոքրիկ ւաւմությունները, որ առանձին-առանձին ÷ոքրիկ մանրակերւներ են, լինելով նույն դյուղի, նույն դավառի մարդկանց կյանքի ւաւմություններ' ասես միանում են իրար, լրացնում, ամµողջացնում, ն Մնձուրու ամµողջ սւեղծադործությունը դառնում է մի մեծ յուրօրինակ վեւ, մեծ կյանքի ւաւմություն, µաղմաթիվ Հերոսներով, միջավայրով: Մնձուրին դիւում է իր չուրջը ն ւաւմում իր ւեսածների մասին, ավելի ճիչւ' Հիչում է դեւքեր ու դեմքեր ն վերաւաւմում դրանք: Այնքան µնական է նրա ւաւումը, այնքան ւարղ ու ճչդրիւ, որ թվում է, թե նա խոսում է µացառաւես իրական մարդկանց մասին, իր ծանոթների, Հարաղաւների, Հենց նույն անուններով, ւաւմում է կաւարված դեւքեր: Գուցեն Հենց այդւես էլ եղել է, դուցե Հեղինակը ոչինչ էլ չի Հորինել: Բայց այդ իրական ւաւմությունները ÷ասւադրություն չեն, արվեսւադեւի խորաթա÷անց Հայացքով Մնձուրին դրանք ենթարկել է դեղարվեսւական մչակման, ÷ոքրիկ ւաւմությունների մեջ անդամ սւեղծել Հմոււ կառուցվածքներ, դործողության ընթացքի այնւիսի ղարդացում, որ Հնարավորություն է ւվել ւեսնելու Հերոսի ղարդացումը: Մնձուրին Հիմնականում ձդւում է դրվադի, ւաւկերի ամµողջացման, սակայն նրա µաղմաթիվ դործեր դործողության ղարդացման առումով վարւեւորեն կառուցված ւաւմվածքներ են, նովելներ, որոնք Հուչում են, որ Հեղինակը նան սւեղծել է դրանք դրողի երնակայությամµ, կամ եթե իրական դեւքեր են, աւա, Հղկել, մչակել նւաւակային ուղղություն է ւվել դրանց:

Մնձուրու Հորինած-սւեղծած ւաւմվածք-ւաւմությունները նույնքան µնական են ու Համողիչ, որքան Համողիչ չեն կարող լինել երµեմն նույնիսկ իրական ւաւմությունները: Մնձուրին իր ւաւմվածք-ւաւկերներում կերւել է µաղմաթիվ Հերոսներ, որոնք ցայւուն, ընդդծված µնավորություններ են, մեր դրականության մեջ աչքի ընկնող դրական կերւարներ, մարդկային մի-մի անՀաւականություններ ն որոնք միաժամանակ ւիւեր են, Հայ դյուղացու ւարµեր չերւերի ւիւական դծերը խւացնող կերւարներ: իրենց մւածողությամµ, վարքադծով' կյանքի, աչխաւանքի, մարդկանց ու կենդանիների նկաւմամµ ունեցած մեծ սիրով նրանք ամµողջացնում են Հայ դյուղացու կերւարը, որ µնաւաւկերի ու ժամանակի Համաւաւկերի վրա ւեղայնանում ու կոնկրեւանում է, ն ընթերցողի աչքի առջն վերակենդանանում է 20-րդ դարասկղµի արնմւաՀայ դավառը, մարդիկ ու µնաչխարՀը' անթերի, ամµողջական: Բաղմաթիվ ւաւմվածք-նովելներից Հիչենք միայն մի քանիսը' «Ոսկիները», «Մեղրերը», «Հուսիկը», «կողիկը», «Ցորնիկին Գիրդորը», «Ճիկառան», «կոսւանը», «Տյուկե մամուն եղը», «Փչաւիին ծաղիկը», «Սիլա» ն այլն, որոնք ընդդծվում են կառուցվածքի, նովելային ւաւումի նրµակերւությամµ, կերւարների Հոդեµանության մեջ ներթա÷անցումով: Այսւես, «Ոսկիները» ւաւմվածքի մեջ Հեղինակը մի ւուրակ ոսկու ղավեչւական ւաւմությամµ կերւում է երկու ւարµեր µնավորություններ, ւաւկերում նրանց Հոդեկան խռովքը ն քննում սոցիալական լուրջ խնդիրներ: Ոսիկը նոր էր վերադարձել Պոլսից, երկարաւն ւանդխւությունից: Լուրեր էին չրջում, թե ոսկի է µերել: Հիրավի, նա մի ամµողջ ւուրակ ոսկի ուներ, µայց թաքցնում էր կնոջից ու ընւանիքի անդամներից: Նա ոսկին ւաՀում էր դյուղից Հեռու' Բարսեղենց արւը ն կիրակոսենց այդին անջաւող ւաւի ճեղքում: Երµեմն-երµեմն այդ ինքնամ÷ո÷ մարդը դնում էր սւուդելու իր դանձը: Մի անդամ Հեռվից այդ նկաւում է ՀանդաւաՀ Գալոս Պաւան, դողանում է ւուրակը, թաքցնում երկու արւերի միջն ընկած անմչակ թմµի մի ճեղքվածքում ու ÷ակում ճեղքը: Ոսիկը մի օր սւուդելով ւեսնում է, որ ոսկին դողացել են, Հարայ-Հրոց է µարձրացնում. լաց է լինում, ողµում իր կորուսւը ն Հիվանդանալով' անկողին է ընկնում: Հիվանդ Ոսիկը անընդՀաւ կրկնում է' ոսկինե՛րս, ոսկինե՛րս: Բայց ավելի ծանր է Գալոս Պաւայի վիճակը: Գյուղի ամենաաղ325

քաւ մարդկանցից մեկն էր նա: Եվ Հիմա «ւուրակ մը ոսկի, չեղջով ոսկի ուներ: Բայց ոսկի մը անդամ չէր կրնար առնել ու խարճել: Գյուղով, դավառով դիւեին, որ ÷արա չուներ»: Մեկ ոսկու օդւադործումը կՀայւնաµերեր դողին: Խեղճ ու կրակ Գալոս Պաւան չի կարող դյուղից էլ Հեռանալ: Հոդեկան ÷ոթորկումները նրան էլ անկողին են դցում: Նրա' «ոսկինե՛րս, դնացեք, µերեք» ղառանցանքի խոսքերի վրա եղµայրն ու Հարսը ծիծաղում էին, ասելով' «Երաղ կը ւեսնե, աչքին կերնա»: Գալոս Պաւան մեռնում է' դաղւնիքը իր Հեւ ւանելով: Ո՞վ դիւե, երµնէ կվարե՞ն այն թումµը, ուր թաքցրած էր ոսկին, որ երկու կյանքի կորսւի ւաւճառ դարձավ: իր ւաւմվածքներում Մնձուրին կերւում է µաղմաթիվ կերւարներ, որոնք կենդանանում են ընթերցողի աչքի առաջ ն մնում Հիչողության մեջ: Հիչենք Գալոս ւաւային ն Ոսիկին' իրենց Հոդեկան ծանր աւրումներով, ծիծաղելի կացությամµ ն կյանքի ողµերդական ավարւով, դյուղի աղաների' այդիներում սարքած քեֆի ժամանակ խռոված, «քեն ըրած» Վարդանին («Բենը»), ծխախուի ւաՀանջից նվաղած, լեղուն կաւ ընկած Զայիմ աղային («Ճիկառա»), ջորեքուռակը ÷նւրող Արութ ամուն («Զորեքուռակը»), աղքաւ, µայց կյանքից դոՀ Ցորնիկի Գիրդորին, Սուրµ' Գնորդին ՀայՀոյող Շիրինին, երեք օր քնած կոսւանին, ն չաւ ուրիչների, որոնք առանձնացող, ինքնօրինակ µնավորություններ են, ն որոնց ղրույցների, մւորումների մեջ Հեղինակը արծարծում է նան սոցիալական, Հասարակական, քաղաքական խնդիրներ: Մնձուրին իր դործերում դլխավորաւես ւաւկերում է Հայրենի µնության մեջ իր աւրուսւը դժվարությամµ Հայթայթող մարդկանց, որոնք իրենց դործը կաւարում են Համµերությամµ, Հեղորեն, Համակերւված: Նրանք ասես µնության մեկ մասն են, նախնիների ւարղամիւ Հոդով' Հողի ու կենդանիների նկաւմամµ ունեցած մւերմությամµ: Մնձուրու Հերոսները դյուղացի մարդիկ են, աղդությամµ Հայ, կան նան այլաղդիներ: Նրանք µոլորն էլ նույն Հողի ու ջրի մարդիկ են, աչխաւանքում եղµայրացած, µարիացած: Նրա ւաւկերած դյուղաչխարՀը µնակեցված է նան ոչ Հայերով. քուրդ, ղղլµաչ, ասորի, Հույն ն ուրիչներ, որոնք աւրում են կողք-կողքի, միմյանց Հեւ կյանքի µնական կաւերով են կաւված, µայց ն ունեն իրենց աւրելակերւը, սովորությունները: Մնձուրին ւաւմում է նան նրանց սովորույթների մասին ն կողք-կողքի դնելով, առանց դիւա326

վորության, ցույց ւալիս այդ աչխարՀի իսկական ւերերի' µնիկների առանձնաՀաւուկ Հարաղաւությունը Հողին: Հողամչակությամµ ղµաղվող Հայն է այդ Հողի µնիկը: Հողի, µնության, կենդանիների Հեւ ունեցած Հոդեկան կաւերը նրա էության դլխավոր Հաւկանիչներն են: Մնձուրին ցույց է ւալիս, թե ինչւես այդ µնիկների Հեւ աւրող այլաղդիները նան Հայախոս են, ուրեմն աչխարՀը Հայասւանն է, ւիրաւեւողներն' ուրիչ: Մնձուրու սւեղծադործության մեջ, ինչւես նկաւված է' «մեր աչքերուն կը µացվի աչխարՀ մը, որ Հայ է իր Հողով, իր լեղվով, իր µարքերով: ԱչխարՀ մը, ուր Հայը µնիկի աչքով կը նայի իր ւիրաւեւողներուն: Եվ ղարմանք կա այդ նայվածքին մեջ: Հողին իսկական ղարմանքը կա' Հողին ւիրացած, սակայն Հողին լեղվեն չՀասկցող եկվորին Հանդեւ» (Հիլդա Գալֆայան): Զւալով Եղեռնի անունը' Մնձուրին Հուչում է, որ այդ Հողի իսկական ւերերն են քչվել իրենց աչխարՀից, որ թուրքը ղավթել է Հայասւան աչխարՀը: Մնձուրու սւեղծադործության մեջ կան ն՛ աչխաւավորներ, ն՛ դյուղական Հարուսւներ, µայց չկա ընդդծված սոցիալական Հակասություն, չկան չաՀադործման ակնառու ÷ասւեր: Նրանք µոլորն էլ Հողադործներ են, մեկն' աղքաւ, մեկը' Հարուսւ, դյուղացի մարդիկ' իրենց Հոդսերով, ցավերով, ւքնանքներով: Մնձուրին չի ÷որձում սւեղծել Հաւկաւես µացասական կերւարներ երկու ւաւճառով: Նախ' Մնձուրու ւաւկերած դյուղն իսկաւես սոցիալական ընդդծված չաՀադործման վայրը չէր. դա ինչ-որ չա÷ով դեռնս նաՀաւեւական դյուղն էր, ն աւա' կա սուµյեկւիվ մի Հանդամանք: Մնձուրին խոսում է մարդկանց մասին, որոնք մեծամասամµ իրական դեմքեր են ն որոնք այսօր չկան: Ողµերդականորեն կյանքից Հեռացած իր մւերիմների, ծանոթների մասին խոսելիս, որւես Հիչաւակի, Հարդանքի ւուրք, Մնձուրին խոսում է մեղմ երանդներով, µարի ու անչար սիրով: Մարդկային է' մաՀացած, անդամ չար մարդկանց, ծանոթների մասին յուրաքանչյուրը խոսում է մեղմ, Հանդիսւ ւոնով: իսկ Մնձուրին ւաւմում է իր անդարձ կորած µնաչխարՀի, իր սերերի ողµերդական կորսւյան մասին:

կԵՆԴԱՆիՆԵՐԸ...

Մնձուրին չի մոռանում նան այդ մարդկանց չրջաւաւող կենդանական աչխարՀը, Հաւկաւես ընւանի կենդանիներին, որոնք իրենց ւերերի կյանքի անµաժան ուղեկիցն են, նրանց օդնական-լծակիցը, նրանց կերակրողը: Մնձուրու Հերոսները' աչխաւավոր դյուղացիներ,

Հասարակ, խոնարՀ մարդիկ, իրենց եղան, կովի, էչի, այծի ու խոյի նկաւմամµ Համակված են µացառիկ սիրով ու Հաճախ նրանց Հեւ «ղրույցի են µռնվում» այնւես մւերմորեն, ասես Հարաղաւ եղµոր Հեւ են ղրուցում: Այդ «ղրույցներում» կերւավորվում են նախ' նրանք' այդ դյուղացիները' անասունների նկաւմամµ ունեցած իրենց սրւացավ ու Հոդաւար վերաµերմունքով, նրանց կարնորության դիւակցությամµ, մւերմությամµ ն սիրով, աւա նան Հենց այդ կենդանիները, որ ասես «մարդկայնանում» են, իրենց ւերերի Հեւ միասին ւանելով կյանքի լուծը, ւքնում ու վասւակում մարդու Համար: Հեղինակը չի մոռանում ւաւմել նան նրանց «µնավորությունների» մասին, µնութադրում է նրանց, ինչւես մարդկանց կարելի է µնութադրել, ասես նրանք էլ դիւեն, Հասկանում են, թե ինչ են անում: Մարդը, անասունը ն µնությունը միասնական, իրարով ւայմանավորված դոյություններ են Մնձուրու ւաւումներում: Հիչենք դրանցից մի քանիսը: «Մեր կարմիր եղը» ÷ոքրիկ ւաւմության մեջ ւաւը, որ երաղում ւեսել է սարերում դւնվող իրենց եղանը, անՀանդսւացած' «չըլլա, թե դլխուն ÷որձանք մը դա», խնդրում է Հարսին ու թոռանը վաղ առավույան դնալ սարերը, ւեսնել եղանը: իսկ երµ թոռը ւրւնջում է, թե երաղի ւաւճառով ւիւի Հեռավոր սարերը Հասնեն, ւաւը նեղսրւելով µարձրացնում է ձայնը. «Ակոµ, Հեչ անասունի վրա դութ չունիս, Հեչ մալի, ւավարի սեր, ÷ա÷աք չունիս, կորսվեր են, դլորեր են, ւեղ մը կուրեր է, Հիվանդացեր են' Հոդդ չէ, ծո՛ մեր աւրուսւը անոնցմե է, եղը որ չըլլա, արւը ո՞վ ւիւի վարե, կալը ո՞վ ւիւի կամնե, եղան վասւակն է, որ կոււենք, կովն ու ոչխարը, որ չըլլան, կաթը, մածունը ուրկե ւիւի դւնենք, չըսե՞ս»: Նույն կարծիքին է նան ւաւը: Եվ մայր ու ւղա առավու մութով ճանաւարՀ են ընկնում, սարից' սար, դյուղից' դյուղ ÷նւրում այն նախիրը, որի մեջ իրենց եղն էր: Պաւի անՀանդսւությունը ÷ոխանցվում է նան թոռանը: Վերջաւես դւնում են իրենց եղանը: Եվ եղան նկաւմամµ ւաւի սերն է ասես ÷ոխանցվում նրան. «Մեր եղն էր: Այս ի՛նչ ըրեր էր լեռը, ի՛նչ արնաչող թարթիչներով, արնաչող ճակաւով ու աչքերով եղան մը ÷ոխեր, ւայծառակերւեր էր: Ամենեն անվանի արձանադործը եղան մը արձանը չինելու ըլլար, այս աչքերս խւղող, այս արու դեղեցկությունը ւիւի չկրնար ւալ: Երաղին մեջ ւաւուս երեսները լղածին ւես' երեսներս լղեց»:

«Աչուն» ւաւմվածքի Հերոսը' ՈսկեՀան քեռին, որ Հարաղաւ եղµայրն է Համասւեղի Տա÷ան Մարդարի, Բակունցի Սիմոնի, Հողի իսկական աչխաւավոր, այնւես է նվիրված իր արւ ու դաչւին, անասուններին, աչխաւանքին, որ թվում է, թե առանց այդ ամենի մեկ օր էլ չի կարող աւրել: Նա այնւես է ղրուցում եղների Հեւ, ասես նրանք լսում ու Հասկանում են իրեն: Նա մուենալով նսւած երեք եղներին, «կամաց մը» ձեռք է ւալիս երկուսի ծունկերին, որոնք Հեղորեն ուքի են ելնում, իսկ երրորդին չի կւչում: «Դուն նսւե, դուն մի ելլեր, ըսավ անոր, ամեն օր մեկերնիդ ւիւի նսւիք, Հանդչիք, որ արւերը վարենք: Երեք դուք, մեկ մըն ալ ես, չորս ենք: Զորսին կը նային մեր արւերը: Մարադը երդով, ամւարները ցորենով, ալյուրով մենք ւիւի լեցնենք: Ամենուն աչքը մեղի է, ւաւերս»: Ասես Հարաղաւի Հեւ է ղրուցում ՈսկեՀանը, մեղմ ու մւերմիկ, քնքչադին ւոնով, որ ժողովրդական երդի ւողն է Հիչեցնում («Եղո ջան, ախւեր ջան»), նրանց Հերթով է µանեցնում, իսկ ինքը' անընդմեջ: Նսւած ւեղից ոչ թե ճիւուով է նրանց Հանում, այլ կամաց կւչելով, իսկ երրորդին չի էլ կւչում, որ նսւած Հանդսւանա: իսկ Հանդսւի ժամին, նախ նրանց' թոռան µերած Հու արձակող խուն է ւալիս, աւա ոււում իր թանաւուրը: Նա ւիւի խոսի եղների Հեւ վարն սկսելուց առաջ ու ամµողջ ընթացքում, ւիւի µացի իր սիրւը: «Հիմա ես ու դուն մնացինք, ըսավ եղներուն, արւ ւիւի վարենք, դարնան չմնան, աչունե ցանենք: Ես չաւ կը խոսիմ, ինչո՞ւ, դիւեք: Ամեն մարդ կը խորՀի, չըսեր: Ես կ'ըսեմ, ինչ որ կը խորՀիմ»: Այս µացառիկ սերը, Հոդածու վերաµերմունքը, իրենց ընւանիքի կյանքում անասունի դերի դիւակցությունը լիովին µավարար են ՈսկեՀանի կերւարը ընթերցողի Հիչողության մեջ ււավորվելու Համար: «Սուրµ Գնորդ», «Բարի լույս, Մարդար աղա» ն ուրիչ չաւ ւաւմվածքներում Մնձուրին խոսում է դյուղացու չարքաչ աչխաւանքների ծանրությունը Հեղորեն ու Հավաւարմորեն µաժանող մի ուրիչ կենդանու' էչի մասին: Գյուղացիները, որոնց ւաւկերում է Մնձուրին, իրենց µեռները դյուղից դյուղ, Հանդից ւուն ւեղա÷ոխում էին էչերով: Այս երկու ւաւմվածքներում Մնձուրին կրկին ընւրում է կերւարակերւման ղրուցաձնը: Շիրինը µեռ է ւեղա÷ոխում էչով ն ամµողջ ճանաւարՀին «ղրուցում է» էչի Հեւ: Պարղ է, այդ ղրույց չէ, այլ մենախոսություն, µայց Շիրինը այնւես է խոսում, ասես էչը Հասկանում է («ւիրոջը ըսածները ամենքն ալ կը Հասկնա, ամեն µան կը Հասկնա»), ասես նան ւաւասխանում է նրա Հարցերին:

կրկին Մնձուրու նւաւակն է' ցույց ւալ, թե ինչ կարնոր դեր ունի կենդանին դյուղացու կյանքում, թե երկուսւեք ինչւես են անւրւունջ ւանում կյանքի ծանր µեռը, թե մարդը ինչ մեծ սիրով է լցված իր օդնական կենդանու նկաւմամµ: Հայ դյուղացուն µնորոչ Հումանիղմը' մարդասիրությունը, Հավասարաւես ւարածվում է նան նրան չրջաւաւող կենդանիների վրա: Շիրինը էչով ÷այւ է µերում, լեռնալանջի նեղ ճանաւարՀին դաՀավեժ µարձունքից էչը ցած է դլորվում ն ջարդու÷չուր լինում: Շիրինը ցնցված է: Թե «ինչւես մարդու ուք չկոխած այդ դաՀավեժին Հաւակը իջավ», ինքն էլ չիմացավ: Գւնում է դիակը: Հարաղաւի ւես վչւացած է: ՃանաւարՀին մի անդամ Համառության Համար µիրով (÷այւով) Հարվածել էր էչին: Եվ Հիմա ինչւե՛ս է ղղջում: «Ճամ÷ան քեղի ծեծեցի: Մեկը իս ծեծեր: Բեղի ղարկած µիրս իմ վրա կուրւեր,- ըսավ Շիրին: Արցունքներ սաՀեցան աչքերեն»: Հիչենք Բակունցի «Սւիւակ ձին» ւաւմվածքի Հերոսի' Սիմոնի Հոդեկան ւառաւանքը, ւանջող ցավը, որ իր ձիու' Ցոլակի մեջքին չեչաքարով վերք էր µացել, որ µանակ չւանեին: Դիմացը «Սուրµ Գնորդ» եկեղեցին էր: Թե՛ դնալիս, թե՛ վերադառնալիս Շիրինը աղոթք էր արել, խնդրել' օդնական լինել նեղ, դժվար ճանաւարՀը անցնելու, խոսւացել էր մոմ վառել: Ու Հիմա, նայում է «Սուրµ Գնորդին» վչւացած, նեղացած, ըմµոսւացած: «Այնչա÷ ալ Հույս դրի վրադ, այնչա÷ ալ աղաչեցի,- ըսավ Շիրին: Ա՞ս էր ւաՀածդ: Մոմ ւիւի վառեմ քեղի, Հա՞: Զեմ վառեր: ինչո՞ւ ւիւի վառեմ...»: Գյուղացին սդում է կենդանու կորուսւը, ինչւես Հարաղաւի մաՀն է սդում: «Տյուկե մամուն եղը» ւաւմվածքի Հերոսը' ՌեՀանը, որին Տյուկե մամա էին անվանում, լուր է առնում, թե Հանդում իր եղը լեռան դլխից դլորվել է ձորը: Պառավը, ասես Հարաղաւի մաՀվան լուրն առած' «դունաւեցավ, դոչեց Հեծկլւալով. - Վա՛յ դլխուս, ալ ի՞նչ ընեմ, ալ ուր երթամ,- լաչակները քակեց, ծեր, նոսրացած մաղերը թա÷եց աչքերուն,- աղջի Հա՛րս, դուրս եկուր, նայե' ի՞նչ սն լուր µերին մեղի»: Գալիս է Հարսը ÷ղձկալով քարանում սկեսրոջ կողքին, դալիս, նրան չրջաւաւում են Հարնանները, ն սկիղµ է առնում Տյուկե մամու µայաթին, ողµերդը. «Ալա ե՛ղ, ալա ե՛ղ, սա ի՞նչ է' ըրիր մեղի, ի՞նչ սն ձյուն µերիր մեր դլխուն, արնդ առիր ու դացի՛ր... Ես քեղ ւունես Հասցուցի, Հորթուկ մըն էիր, մեծցուցի, մողի մը ըրի...

Մողի մը եղար, մեծցուցի' եղ մը ըրի... ուր աղվոր առվույւ մը, աղվոր խուրձ մը, աղվոր կորճնա մը կար, ÷եթւեցի, քեղի µերի ու կերցուցի, դեղին եղնոցը մեջ ամենեն ւոյովը եղար, կուոչներդ լեռան եղնիկներուն կուոչներեն ալ µարսըցան, ÷աչա մը դարձուցի քեղի, ալա ե՛ղ, ալա ե՛'ղ, վայլըմե ւավե՛, որո՞ւ չար աչքը դւավ քեղ. դուն ինւո՞ր թող ւվիր ինքղինքդ, ես քեղ չէի թողեր որ վարդը Հուվըւայիր, ինւո՞ր Հիմա սն Հողին ւամ ու ւառկեցնեմ, ինւո՞ր լեռը ղրկեցի քեղ. լեռը դլոխդ կերավ, ես ինչո՞ւ ւունը քեղ չւաՀեցի, մարդերուն թումµերը կը ւանեի, քեղ կը կչւացնեի. արու-արու կը ւււեի' դիչերվան խուդ կը µերեի, մսուրդ կը լեցնեի, ալա ե՛ղ, ալա ե՛ղ, վայլըմե, ւաւո՛, Հիմա ի՞նչ ւիւի ընենք մենք, ւանը էրիկմարդը' Խորենս ղրկեցինք, էրիկմարդ չունինք. մենք մնացինք դրանը եւն, Հարսս ու ես, երեք մանուկներով, ւուն մը մարդ' քու Հացդ կոււեինք, քու վարած արւերուդ, քու կամնած կալերուդ, ցորենին Հացը, ալա ե՛ղ, ալա ե՛ղ, վայլըմե ւավե՛, վա՛յ մեղի...»: Այդ ողµերդի մեջ, որ ժողովրդական, µանաՀյուսական ողµերդի ընւիր օրինակ է, µացվում է նրանց ընւանիքի ամµողջ ւաւմությունը, «Հանդուցյալի» արժանիքները' կարնորությունը, վչւի մեծությունը, ողµասացի սերը' «մեռնողի» նկաւմամµ, որ այս անդամ եղն է: Բայց եթե այս ողµերդի մեջ եղան անունը ÷ոխվեր մարդու անունով, մեռնողը մարդ լիներ, ոչինչ չէր ÷ոխվելու: Եվ Հարնաններն էլ նույն սրւակցությամµ են մխիթարում Տյուկե մամուն: «Ալ Հերիք ծեծկվիս, ըսին ամեն կողմե, լալով եղը կ'ողջննա նը' մենք ալ Հեւդ նսւինք ու լանք, ի՞նչ ընենք, դո՛ւն ողջ եղիր, Ասւված ւղադ, Հարսդ, թոռներդ ողջ ւաՀե: Մենք մեր եղնիքը կը լծենք, արւերդ ալ կը վարենք, կալերդ ալ կը կամնենք»: Բարեµախւաµար լուրը սխալ էր եղել: Հարսը լեռն է µարձրանում, եղանը ւուն է µերում: Տյուկե մամը ուրախության արցունքներով է դիմավորում եղանը, երեք անդամ խաչակնքում է, եղան ճակաւը, երեսները Համµուրում, դորովանքով մրմնջում. «Արնդ սիրեմ, մեղ վախցուցիր, ÷աչա եղս»: Թոռները դաչւ են վաղում «անուչ խուեր» քաղում, µերում առաջը լցնում: Մի ուրիչ ւաւմվածքում այդւես սրւառուչ, այնքան µանասւեղծական, իր այծի կորուսւն է ողµում ակնեցի մաման. «Թանիկ ա՛յծ,- ւոռաց,- աղվորս, խանըմ այծս ո՞ւր ես, խաթունս...»: Եվ մի ուրիչ ւաւմվածքում Հեղինակը անսաՀման դորովանքով, ցավով է նկարադրում Նանոյի սւանված ուլիկին ն Նանոյի վիչւը: «Բերանիկը եղնիկի µերանիկ էր, սրունքները եղնիկի սրունքներ էին, աչուկ331

ները եղնիկի աչուկներ էին, Հաւոցիկ կերեր էր, Հաւոցիկի ծաղիկ մը կար ձյունի ւես ճերմակ ակռաներուն մեջը: Նանոն լացավ, լացավ, լացավ»: Մնձուրին ւարµեր առիթներով ւաւմում է դյուղացուն չրջաւաւող µոլոր ընւանի ու ոչ ընւանի կենդանիների, թռչունների մասին' որւես µնաչխարՀի անµաժան մաս, մարդկանց Հեւ միասին: Բնությունը' լեռ ու Հանդ, դաչւ ու արու, ծառ ու ծաղիկ, մարդիկ ն կենդանական աչխարՀը սերւորեն միաՀյուսված, իրարով ւայմանավորված դոյություններ են Մնձուրու սւեղծադործության մեջ, որոնցից յուրաքանչյուրի µացակայությունը արդեն խաթարում է ներդաչնակությունը, ուսւի ցավալի է ամեն կորուսւ: Եվ մեծադույն կորուսւը եղավ այդ աչխարՀը չենացնող ժողովրդի կորուսւը, որ սրի քաչվեց ու քչվեց Հայրենի վայրերից: Մնձուրին աւրելով Թուրքիայում' եղեռնը' ջարդն ու աքսորը, ւաւկերել չէր կարող, անդամ ակնարկել չէր կարող: Բայց նախաւաւերաղմյան Հայ դյուղի ներդաչնակ կյանքի այս ւաւմությունը, որ µերում է Մնձուրին, անցյալ է, ն ամեն ընթերցող արդեն դիւե, որ աչխարՀում եղել է եղեռն, ու այնւեղ, այն վայրերում այլնս չի աւրում Հայ դյուղացին: Մնձուրու դրականությունը լուռ, µայց խոսուն µողոք է կաւարված մեծադույն ոճիրի դեմ: --Մնձուրին իր սւեղծադործության մեջ վերակերւել է մի աչխարՀ, որ կար ն այլնս չկա: Նրա ւաւկերած աչխարՀը µնական, կենդանի ու կյանքով լեցուն է, մի աչխարՀ է' ւեսանելի ու ղդայական: Այսւիսի Հաջողության Հեղինակը Հասել է չնորՀիվ իր ինքնաւիւ արվեսւի, որ Հաւկանչվում է մւերմիկ ւաւումով, իրականության դունային ու ղդայական ընկալմամµ: Նրա ւաւումը' մեղմ, Հանդիսւ, մանրամասներով, լցվում է կյանքով, քանի որ Հեղինակը ղարմանալիորեն ւայծառ է ւեսնում այդ աչխարՀի դույները, լսում ձայները, ղդում թրթիռները: Այդ ամենը Մնձուրին վերաւրելով ոչ թե ւաւմում, այլ ÷ոխանցում է ընթեցողին: Եվ որքա՛ն ճիչւ է Մնձուրին µացաւրում իրեն «կաւույւ լույս» ժողովածուի երնանյան Հրաւարակության Համար դրած առաջաµանում: «Հայրենականներուս մեջ µառերով նկարչություն մը ըրի: իմ լիրիղմս, իմ ռոմանւիղմս դրի: Գեւին ձայնը ըսի: Ականջներս կը լեցվեին դեւին ձայնովը: կը խլանային, այլ չէին ընդուներ... Գեւին ձայնը կը µռնվե՞ր: Բայց այնքան կը թանձրանար, որ µռնելս կուդար: Մեղուներուն ւարս

ելլելը, երաժչւությունը ըսի»: Եվ µոµիկ ուքերի ւակ «ավաղներուն ե÷իլը», խաղողի, թթի, թղի Հյութից մաւները իրար կւչելու, ոււելու նկարադրությունները ոչ միայն ւեսողական են, այլն' ղդայական: Ընթերցողին ÷ոխանցվում է ւաւկերի դույնը, ձայնը, ջերմությունը: «Երկայն ւեխերով Աղիկը» ւաւմվածքում µնության մի Հրաչալի ւաւկեր կա նկարադրված: ԱՀա դյուղի Համայնաւաւկերը. «Գյուղին ւարւեղները թավ խուերով դոցված էին, ծառերեն չաւերը ւերններով Համակ քողքվեր, խնձորենիները ծաղկեր էին: Մեղուներու երաժչւություն մը կը լսվեր, Հովիւին արւերը կը խայւային, օդը ւաք էր, չաւ ւաք ու µուրումնավեւ: Ու կյանքը կը Հնար, կը ժայթքեր դուրս µոլոր անկյուններեն, միջոցին մեջ, µլուրներու Հեռավորության վրա լուսեղեն դիծեր կը նեւվեին ու կը վառվեին»: Ու ճիչւ այդւես կյանքը Հնում է ն դուրս ժայթքում Մնձուրու սւեղծադործության միջից: Զէ՞ որ Մնձուրին ամµողջովին լցված է այդ կյանքով: Այնքան լցված, որ չի կարող ղսւել իրեն, ւիւի դուրս Հորդի այդ կյանքը, դրողը ւիւի դաւարկի իրեն: Խոսելով այն մասին, որ ինքը «դրամ չաՀելու Համար» չէ, որ դրում է, Մնձուրին դիմադիր Հարց է ւալիս. «Ուրեմն ինչո՞ւ կը դրեք: Մի՛ դրեք»: Եվ ւաւասխանում է. «Աւ չենք կրնար ընել: Մեր չուրջը մեր ւեսածները, աչխարՀը, դուրսը, դեւքերը, մարդիկ մեղ կը լեցնեն: Զենք կրնար միայն դիւել: Պիւի ւարւվինք: Պիւի ըսենք: ի՞նչ է դրականությունը ամենեն վերջը, մեկ µառով: Ըսել է, ինքղինքը դրել է: Բանասւեղծ, վիւադիր, քննադաւ, ÷իլիսո÷ա, ւաւմաµան, մենք մեղ դրել է: Երµ չդրենք, կը մթադնինք, իսկ երµ դրենք, ըսենք մանավանդ խոսքեր, ղոր մեր խելքովը կ'երնակայենք, թե ուրիչ մը ւիւի չկրնար դւնել, ըսել, կը ւայծառանանք, կը ճառադայթենք»: Գրողի կոչումի, մղումի, էության մասին Մնձուրու այս դաւողությունները, անչուչւ, առաջին Հերթին իր մասին են: Մնձուրին ւաւմելով դյուղաչխարՀի ու մարդկանց մասին' իր մասին է դրում, իր էությունը, իր սերը, կարուը, իր ւաւկերացումներն է դրսնորում: Հենց այդւիսին է Մնձուրու չա÷անիչը արվեսւի մասին. «Արդեն ամեն դրականություն ենթակայական է»: կյանքը իրաւես Հորդում է Մնձուրու դործերից: Բնությունը, մարդիկ, դեւքերը, ւաւմությունները այնքան µնական են, ասես նկարված, ձայնադրված լինեն: կերւարները «իրականներու չա÷ իրական» են, երկխոսությունները' այնքան µնական, ասես ուրիչ կերւ խոսել չէին կարող: ի՛նչ Համով-Հուով է ղրուցում: ԱՀա «Ծղրիդ

մորքուրը» Հեքիաթի մայրը. նսւել է դռանը, դովում է աղջկան, «որ առնող մը ելլեր». «Աղջի՛կ...ինւո՞ր աղջիկ... լիրը դղող, լիրը մանող, օրՀարսկվան ւարին Հասնող աղջիկ... աղվոր, ինւո՞ր աղվոր, ծամերը ըսեմ, սռմայի թել կը նմանի, երեսը ըսեմ, լուսունկի կալ կը նմանի, ւոյը ըսեմ, ցորենի ծեղ կը նմանի... քեղ առնողը աչխարՀքին վրա դերւ կունենա՞... Ա՛խ, ես քենե ինւո՞ր ւիւի ղաւվիմ, ինւո՞ր ւիւի խմչիմ, ձեռքովս ւամ, որ քեղ առնեն ւանին... չըլլե աղջիկս չըլլայիր ու էլին ւունը Հարս երթայիր... էլին աղջիկն ըլլայիր ու իմ ւունս Հարս դայիր»: Եվ ամեն մարդ ղարմանում էր, թե ինչ Հրաչք աղջիկ է: Մնձուրին µացառիկ չնորՀներով օժւված ւաւմող է: Լեղուն ւարղ է, Հսւակ, երµեմն չա÷ից ավելի Հասարակ, երµեմն' ւաւկերավոր' Համեմված ժողովրդական ոճերով ու µառերով, µայց միչւ անսեթնեթ, անմիջական, անկաչկանդ, առանց ճիդի: Մնձուրու դրչի ւակ ամեն ինչ չոչա÷ելիորեն կենդանանում է: ԱՀա «կաւույւ լույս» դրքի սկիղµը, ինչւես ինքն է վերնադրել' «Մոււքը»: Դա իսկաւես մոււք է դեւի նրա µնաչխարՀը: իր աչխարՀի Համաւաւկերն է, որ ւեսարան-ւեսարան ւււեցնում է Հեղինակը ընթերցողի աչքի առջն, ինչւես Հմոււ օւերաւորն է ւււեցնում կինոխցիկը' որսալով-ցուցադրելով µնորոչ ւաւկերներ: «Մոււքը» սկսվում է ընդՀանուր դաչւանկարով: Եվ կանդ է առնում µլրի դադաթին, ուր «ւվնջյան սասւիկ արնին մեջ անւառաւաՀն է նսւեր: Բիրը քովը, կռնակը ւված խոչոր ժայռերուն, ան կը Հսկե դաչւին կանանչ արւերուն, որոնց ւաՀւանությունը իրեն Հանձնված է»: Ներքնում մի ջորի է մւել դարու արւը, իսկ ջորեւանը ծառի չվաքում քնել է: ՀանդաւաՀը կանչում է, որ արթնացնի նրան: Սա ոչ թե µնաւաւկեր է, այլ մի ամµողջ կյանք: ՀանդաւաՀը ամµողջովին մի կերւար է: ԸնդՀանուր Համաւաւկերից Մնձուրի-օւերաւորը անցնում է առանձին կադրերին. աՀա չենից դուրս է դալիս մի Հորթ ն մւնում ցորենի արւը, աՀա դյուղը' ւարւեղներով չրջաւաւված, աՀա մի ւան կւրանը մի կին Հաց է չորացնում: Անցնում է ÷ողոցով ծեր քաՀանան, մւնում է մի µակ, իսկ այսւեղ երկու Հարսներ ւիկե խնոցի են Հարում: կադրը ավելի է ÷ոքրանում. չոդից քրւինքի կաթիլներ են երնում. դեր Հարսը քիչ կռացած է, ն նրա «Հորդող սւինքները խնոցին մածունին ւես կերթան ու կուդան. կը µախին ամեն անդամուն չաւիկին ու էնթարիին, կՀարվի՛ն», ամեն չարժումի Հեւ նրանց թիկունքի ծամերն ու դոդնոցների ÷ունջերը ÷աթաթվում են սրունքներին, աղդրերին, «կը

խաղա՛ն, կը կաւակեն»: Ավելի Հոդեւարար է Հաջորդ ւեսարանը: Դիմացի չեմի վրա 3-4 ւարեկան երկու երեխա' քույր ու եղµայր, թանաւուր են ոււում: «Երեխաները մերկ միսերնուն վրայեն էնթարիներ Հադած, առանց կոճկելու, ÷որ-դլուխ µաց, լիքը թչերով, արնեն, Հողեն այնքան սնցեր են, որ արաµի ձադ կը նմանին: Փայւե դդալները ավելորդ դւեր են իրենց խելքովը, դեւին նեւեր են, ա÷ով կոււեն... Երկուքին ալ վրա չոր ւեղ չէ մնացեր, վրաեն վեր, ÷որ, քիթ, µերան, աչուկներնին անդամ աւուրներուն մեջ են թաթխվեր: Ու թանու, աւուրով աչուկներով իրարու վրա կը խնդան անոնք»: ԱՀա ն ջրվորը, որը µաՀով ջրի ճամ÷ան է µացում, ÷ակում խլուրդի µացած անցքը ն «քրւինքները երեսին ու թուխ կուրծքին մաղերուն' կը Հրճվի»: կես էջ ընդամենը ն ցայւունորեն մեր առջն է կանդնում ջրվոր մչակը, Հողի ն աչխաւանքի խորՀրդանիչը: Այսւես, Մնձուրին առնում է իր ընթերցողին ն մւնում մի աչխարՀ, որն իր սերն է, ն որը դարձնում է նան ընթերցողինը: Ու չես կարող չսիրել այդ աչխարՀը, որովՀեւն այն «մեր Հին µարի երկիրն է», ինչւես այն µնութադրել է Հրանւ Մաթնոսյանը, որովՀեւն, եթե անդամ մոռանաս այդ ւաւմությունների Հերոսների անունները, կամ մանրամասները, «միջավայր-մթնոլորւը ներծծվում է քեղ ն, որւես Հարավային երկրի արնայրուք, քեղ Հեւ աւրում է, քո մեջ աւրում է երկար, չաւ երկար, դուցե Հավիւյան», որովՀեւն «Մնձուրու նկարադրած երկիրը ւարղաւես անմոռանալի է»: Եվ կարնոր, որովՀեւն, դարձյալ Մաթնոսյանի արժնորմամµ, «Հայ մեծ մչակույթի խաղաղ անդասւանների այս մեծ մչակի դործը ձոն է մարդու դոյության խորՀրդի µարությանը», մեր «ձեռքին մեղադրանք է ընդդեմ ւիրակալական նկրւումների, որ ժողովուրդներ է Հակադրում, ժողովուրդներ է ոչնչացնում ն աղդայնամոլության ախւով ժողովուրդներ թունավորում»: Մնձուրու սւեղծադործությունը Հայ դյուղադրության լավադույն էջերից է, ն նրա Հեղինակը' Հայ արձակի մեծ վարւեւներից մեկը:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ

(1913-1989)

Անդրանիկ Ծառուկյանը ծնվել է 1912 թ. կյուրին քաղաքում: 1915 թ. եղեռնական դեւքերից Հեւո աւասւան է դւել Հալեւի որµանոցում: Նախնական կրթությունը սւացել է Հալեւի Հայկական վարժարանում, աւա ւեղա÷ոխվելով Բեյրութ' սովորել է Հայ ճեմարանում: Ճեմարանը ավարւելուց Հեւո Ծառուկյանը աչխաւել է որւես ուսուցիչ, ղµաղվել է խմµադրական դործով. 1941-ին Հիմնել ու երկար ւարիներ խմµադրել է ս÷յուռքաՀայ մամուլի ւաւմության մեջ նչանակալի ւեղ ու դեր ունեցող «Նաիրի» դրական-Հասարակական չաµաթաթերթը: 1980-ական թվականներին ւեղա÷ոխվել է Փարիղ, ուր ն մաՀացել է 1989 թ.: Որւես դրող ու խմµադիր, Հրաւարակախոս ու դրաքննադաւ' չուրջ չորս ւասնամյակ Ծառուկյանը ս÷յուռքաՀայ մւավոր կյանքի, դրականության ընթացքի կենւրոնում էր' մւավորականի, դրողի ծանրակչիռ, Հաճախ վեճերի առիթ ւվող խոսքով ւոն ւալով ն նւասւելով ս÷յուռքաՀայ դրական մւքի ղարդացմանը: --Ծառուկյանը սւեղծադործել սկսել է ւաւանեկան Հասակից, ււադրվել է 30-ական թվականներից: Միաժամանակ իր ուժերը ÷որձել է µանասւեղծության, արձակի, դրական քննադաւության ու Հրաւարակախոսության մեջ: Առանձին դրքերով Ծառուկյանը Հրաւարակել է «Եղերաµախւ քերթողներ» վերլուծական դրքույկը, «Մոխրաման» (1935) վիւակը, «Առադասւներ» (1939) µանասւեղծությունների ժողովածուն, «Թուղթ առ Երնան» (1945) ւոեմը, «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1955) ն «Երաղային Հալեւ» (1980) ինքնակենսադրական ւաւումները, «Հին երաղներ, նոր ճամ÷աներ» (1960) ււավորությունների ժողովածուն, «Վերջին անմեղը» (1980), «Սերը եղեռնի մեջ» (1987) վեւերը: «Մեծերը ն... մյուսները» Հուչադրական ժողովածուն լույս է ւեսել 1993 թ.:

Ծառուկյանը µանասւեղծական դրքերով (մեկ ժողովածու ն մեկ ւոեմ) Հանդես եկավ 1930-40-ական թվականներին: Հեւադայում նա ամµողջովին նվիրվեց արձակին: Մերձավոր Արնելքի իր սերնդակից մյուս µանասւեղծների նման Ծառուկյանը չարունակում էր Հայ µանասւեղծության ավանդները ձնի առումով, սակայն առանձնանում էր իր խառնվածքով: «Առադասւներ» ժողովածուի մեջ այդ խառնվածքը դրսնորվում է իրեն ւարւադրված իրավիճակի նկաւմամµ անµավականության ն ըմµոսւության Հաւկանիչներով, առավելաւես ւրւունջ-µողոքի սաՀմաններում: Երµեմն ւայքարի արւաՀայւություններ էլ է անում, µայց ներքին Հուղումների ալիքը մնում է ւողաւակ: «Առադասւների» µանասւեղծ-քնարական Հերոսը, առանձնանալով իր խառնվածքով, ընդՀանրացնում է իր սերնդին. նա ս÷յուռքաՀայ այն մւավորական-երիւասարդության ւիւն է, որի մանկությունը անցավ եղեռնի ու աքսորի սարսա÷ների մեջ, կորցրեց Հարաղաւներ, Հասակ առավ որµանոցներում, մի կւոր Հացի Համար կռիվ ւվեց կյանքի դաժան ւայքարում, ֆիղիկական ու Հոդեկան ծանր ւառաւանքներ կրեց, Հուսալքվեց, µայց ն Հավաւաց, չկորցրեց Հույսը, ÷որձեց ուքի կանդնել, Հասւաւել իր ինքնությունը օւարների մեջ, օւար Հողի վրա: «Առադասւների» Հեղինակ-Հերոսի Հոդում մչւաւես մի ւադնաւ կա իր դոյության, դալիքի Հանդեւ, իր երդի աւադայի նկաւմամµ: «Ես արմաւներս ինչւե՞ս խրեմ Հողին այս օւար»,- ւադնաւում է µանասւեղծը արմաւաՀան եղած իր սերնդի Համար, մինչդեռ Հավաւացած է, թե այնւեղ' Հայրենի Հողի վրա, իր ւոՀմի ավիչով այդ արմաւները կարող էին «Հուժկու անւառ մը» µարձրացնել: Եթե ինքը արմաւաՀան չչւրւվեր այդքան Հեռու, իր երդն էլ ուրիչ կլիներ. ծիծաղի, ժւիւների ղուլալ աղµյուր կժայթքեր նրանից: Մինչդեռ Հիմա, օւար Հողի վրա, µանասւեղծի խոսւովանությամµ, իր երդը «դալկաՀար» է, նրա մեջ, ոչ թե իր ւայծառ, կենսալից երաղն է, այլ «դաչունաՀար երաղի ոդնար մարմինը», ոչ թե կենսաµաµախ Հայրենիքը, այլ կորցրած Հայրենիքի «լոկ խենթ կարուը» ն «Հավաւքի µերդն ավերակ»: Բանասւեղծի Համար Հեռավոր Հողի երաղը լոկ ւենչանք է, մինչդեռ Հայրենի Հողն է միակ ւայմանը լիաµուռն ու Հաղթական երդի: իր երաղն է' ւրվեր նրան Հայրենի Հողը' «ինչ ÷ույթ, թե չոր ու խուան»: Եվ այդ երաղը վերածվում է կարուի, կարուը դառնում է մորմոք' մինչ ի մաՀ: «Հայն աւրելու ցավեն եւք, ÷առքն ըլլար Հայ մեռնելուն»:

«Առադասւների» մեջ ւարադիր µանասւեղծի կյանքն է' Հոդեմաչ թախծի ու ւրւմության ւաՀերով («Թչվառություն», «իրիկուններ», «Վիչւ լքումի ն որµության»), Հույսի ն երաղի ւրամադրություններով («Սիրո երաղը չքեղ», «Աւրիլ», «Եվ ա÷ մը մոխիր»), ն երաղով կյանքը իմասւավորելու ու Հանուն նրա ւայքարելու ցանկություններով. «Պիւի ÷նւռեմ քեղ, երաղ - ըլլաս սեր կամ Հայրենիք...»: «Առադասւներ» µանասւեղծության մեջ Ծառուկյանը սւեղծում է երաղի իր խորՀրդանիչը ն նրանով իմասւավորում իր կենսաւայքարը: ՊաւաՀական չէ, որ Հենց այդ µանասւեղծության վերնադիրն էլ դարձել է ժողովածուի խորադիրը: Անծայրածիր ծովի, «ուղեկորույս ճեւընթաց» խորւակվող նավի ն սւիւակ առադասւների ւաւկերով µանասւեղծը խորՀրդանչում է ընդՀանրաւես կյանքի առեղծվածը, անկումն ու ւայքարը, մաՀն ու երաղը ն մասնավորաւես ւարադիր Հայության կյանքն ու դոյաւայքարը: Ուղեկորույս ն խորւակվող նավը ուծացող ս÷յուռքաՀայության կյանքի խորՀրդանիչն է, ÷ոքրիկ, µայց Հողմերին ÷քուռույց առադասւները' երաղի ու դիմադրության. Առադասւնե՛ր, դուք կյանքի առեղծվածին վրա մութ ՊաւուՇաններ եք µացված... Հարցումներուն անՇամար, խռովքներուն մեր µոլոր, Մեր Շույղերուն անծանոթ, ւադնաւներուն µարդ ու խոր Եվ իղձերուն, ւենդերուն, երաղներուն մեր անՇուն՝ ԽորՇրդանիչ դերադույն...

Փոթորիկների դեմ ÷ոքրիկ առադասւների դիմադիր կանդնումի ւաւկերը µանասւեղծին մղում է իր սերնդի' օւար ա÷երում օւար Հողմերի դեմ կանդնելու Համեմաւության, ÷րկելու Համար մեր «ուղեկորույս ու ճեւընթաց» սուղվող նավը: Բանասւեղծը նույնիսկ Համառ ւայքարի կոչ է անում. Հարկ Է ւոկալ, Շարկ Է աւրիլ, Շարկ Է մեռնիլ, մեռնիլ դիւնալ, Հարկ Է ցնցվել ու ծառանալ ն դալարվիլ ն խոյանալ, Աւամներով կառչիլ նավուն, եղունդներով Շողը ճանկել, Ընել թոքերը առադասւ ն ալիքներն ընել ւարան... Հաղարներով ու երդելեն Շարկ Է նեւվել անդունդն ի վար, Աչւարակվիլ Շաւակին վրա ու µարձրանալ ու լեռնանալ, Հարկ Է Շասնիլ, Շասնիլ, Շասնիլ,Կուրծք ւալ սուղվող, իջնող նավուն՝ Եվ ւանել ղայն µաց ծովերուն...

Բանասւեղծը դիմադրության կոչ է անում, µայց «µաց ծովերը» ընդՀանրաւես կյանքի խորՀրդանիչն են ն անորոչ, մինչդեռ նավը ւեւք է ա÷ Հասնի, իսկ ա÷ի խորՀրդանիչը չկա: «Առադասւների» Հեղինակի այս ւրամադրությունները ավելի Հսւակվում են ու որոչակիանում 40-ական թվականներին, երµ Ծառուկյանը Հրաւարակում է «Թուղթ առ Երնան» ւոեմը, որը Հեււաւերաղմյան ւարիներին ունենում է մի քանի վերաՀրաւարակություն: «Թուղթ առ Երնան» քնարական ւոեմը Ծառուկյանը դրեց որւես ւաւասխան Գնորդ Աµովի' դաչնակցությանը ուղղված ՀայՀոյական «Մենք չենք մոռացել» µանասւեղծության: 1920-21 թթ. Հայասւանում քաղաքացիական կռիվների դեւքերի թռուցիկ վերՀիչումով' Ծառուկյանը խոՀեմության, կրքերի Հանդարւեցման կոչ էր անում, այն օրերի «անմիւ ու դեչ» կռիվները մոռանալու, երկրի ու ւարադիր Հայության մերձեցման ու մւերմության կոչ: իր ւոեմի քնարական Հերոսին' իրեն' ւարադիր Հայ մւավորականին, µանասւեղծը կերւավորում է որւես օւար եղերքներում, խոնավ ու ցուրւ մայթերի վրա, անձրնի ւակ քայլող, անընկեր, դլխաՀակ, քայլամոլոր ու Հիվանդ ւղա' արժանի կարեկցանքի: Եվ այդ ւղան, վերՀիչելով անցյալի դրվադներ' աղաւադրական ւայքարը, անցած ճանաւարՀի ւայծառ ու ւխրալի էջերը, դւնումներն ու կորուսւները, ներկայանում է իր նոր մւորումներով' ներկա օրերի, ւարադիր Հայության ու Հայրենի երկրի մասին: Նա Հղում է իր խոսքը առ Հայրենին, իր ւոեմ-«թուղթը» (նամակը) առ Երնան, որ Հայասւանի խորՀրդանիչն է: Այդ «թուղթը» սիրո, նվիրումի, Հավաւարմության խոսւովանություն է, որ վարակում է իր անկեղծությամµ ու ջերմությամµ: Պոեմը Հաջողություն դւավ, քանի որ µերում էր ս÷յուռքաՀայ ղանդվածների ւրամադրությունները ւաւերաղմի ավարւի ու Հեւադա ւարիներին, իր ու չաւերի այն Համողումը, թե ԽորՀրդային Հայասւանը լուսավոր ա÷ն է իրենց ÷րկության, ն ւարադիր Հայությունը սրւաւրո÷ սւասում է «Հայրենի երկրի կանչին քաղցրալուր»: Մաղթանքի ջերմեռանդ խոսքեր Հղելով Հայրենի երկրին, ÷առք ւալով նրա արնին ու µարձրացող Հասակին' µանասւեղծը իր ու Հայրենակարու ղանդվածների անունից սրւի խոսք է ասում. Եկել եմ աՇա - ւոեւ մի չնչին Եվ կարուաՇար իմ եղµայրների Տաք սիրւն եմ µերել իմ Շայրենիքին...

Սիրո Հավասւիքի, երդումի խոսքերը Հնչում են անկեղծ ու Համողիչ: Չունեմ ես Շիմա ն ոչ մի ասւված, Ու սւաւաւիր ոչ մի ոսկի Շորթ, Ես կյանքի Շովւում Շոդնաµեկ անցորդ Եվ միրաժների խաµված ուղեկից... Մաչել Է սիրւս, մաչել Է Շոդիս Առօրյայի ւաղ խարւոցների ւակ, Չկա ինձ քաչող ն ոչ մի մադնիս Բացի քո ասւղից վառ ու չողարձակ...

Երնանին, այսինքն Հայասւանին ուղղված ձոնով է ավարւվում ւոեմը, ձոն, որ Հեղինակը Համարում է «սիրո ջրվեժներ»: Երնանը µանասւեղծի Համար է' «մչուչների մեջ կորսված իմ յար», «խոյանքներիս վերջին կայան», «առաջին սեր ու վերջին ւանջանք»: Ու եթե անդամ իրեն չՀաջողվի Հասնել նրան («Գուցե Հող դառնամ չՀասած Հողիդ»), դարձյալ իր Հեռվից, մինչն չնչի վերջին թրթիռը, µանասւեղծը ւիւի օրՀներդի Հայրենի երկիրը, արւերի ծովացած Հասկերը, Սնանը, դործարանների մեծղի ղանդվածը, µանվորների քրւինքը: Եվ «Լուսաչող ու ւայծառ ներկան» ու «Բարձրացող չքեղ աւադան»: «Հեյ ջա՛ն, Երնան» ցնծադին կրկնաւողերով ձոներդի վերջնամասը ւարադիր µանասւեղծի կարուաµաղձ սիրո, նվիրվածության, Հավաւի ու երաղի վկայությունն է. Լինեմ ես քնած թե լինեմ արթուն, Հեյ ջա՛ն, Երնան, Զարկերը սրւիս ւրոփ առ ւրոփ, Հեյ ջա՛ն Երնան, Կ'երդեն քեղ Շամար միայն օրՇնություն... Միայն օրՇնությո՛ւն, միայն օրՇնությո՛ւն Եվ սեր ու կարու, Սե՛ր ն օրՇնությո՛ւն՝ Հեյ ջա՛ն, Երնան:

Ժողովրդական օրՀնանք-մաղթանքների մի ամµողջ չարք է Հղում Երնանին: Մաղթում է, որ արնը ւայծառ չողա նրա երկնքի վրա, այդիների մեջ µերքը մեղրանա, Հունձքի դեղերը լեռնանան, երդիքների ւակ ծիծաղն անսւառ լինի, դարերի դիմաց միչւ կանդուն

մնա' դրոչը ձեռքին միչւ ամուր µռնած, սիրւը աչխարՀին մեկնած որւես վարդ, ն չաւ ուրիչ մաղթանքներ, որ ավարւվում են իր ն µախւակիցների վերջին երաղ-մաղթանքով' Երնանը ւիւի ւուն կանչի ւանդուխւներին: իր սրւաµուխ խոսքը Ծառուկյանը Երնանին Հղեց Հենց Երնանի «լեղվով». արնմւաՀայ µանասւեղծը ւոեմը դրեց արնելաՀայերեն: --1950-ական թվականներից Ծառուկյանը ամµողջովին նվիրվում է արձակին' Հրաւարակելով մի չարք վեւեր, ււավորությունների ն Հուչերի դրքեր, որոնց մեջ առանձնանում է' «Մանկություն չունեցող մարդիկ» ինքնակենսադրական վիւակը: Մանկության թեման' ինքնակենսադրական վեւի ու վիւակի ժանրաձնում, Հայ դրականության մեջ արդեն ղդալի նվաճումներ ուներ 30-ական թվականներին: Գ. ՄաՀարու, Ա. ԱՀարոնյանի, Վ. Թոթովենցի, Զ. Եսայանի, Սւ. Զորյանի ինքնակենսադրական վեւերն ու վիւակները ւայմանավորեցին 40-50-ական թվականներին այդ ժանրաձնի ու թեմայի ղարդացման նոր չրջան ինչւես Հայասւանի (Աղավնի, Մ. Խերանյան, Վ. Անանյան, Ն. Զարյան), այնւես էլ Ս÷յուռքի դրականության մեջ (Ա. Ծառուկյան, Ա. Հայկաղ, Հ. Ասաւուրյան ն ուրիչներ): Ծառուկյանի «Մանկություն չունեցող մարդիկ» ն նրա չարունակությունը կաղմող «Երաղային Հալեւը» ւաւումները եկան լրացնելու լավադույնների չարքերը: «Մանկություն չունեցող մարդիկ» վիւակը Ծառուկյանի որµանոցային կյանքի դրվադներից Հյուսված ւաւմությունների մի չարք է, ւաւմությունն է իր սերնդի մանկության ու ւաւանեկության, կրած ֆիղիկական ւառաւանքների ու Հոդեկան ծանր աւրումների, խեղված Հոդիների, որ չարունակվում է որµանոցից Հեւո էլ «Երաղային Հալեւը» դրքի ւաւումներում: Անջինջ են մանկական օրերի Հուչերը, քաղցր է մանկության Հիչողությունը, որքան էլ ծանր եղած լինի այն, ն ւարեց Հասակում յուրաքանչյուր ոք Հոդու թրթիռով ու կարուով է Հիչում այդ օրերը: Ծառուկյանը վիւակի սկղµում որւես µնաµան ինքն իր Հեւ մի ÷ոքրիկ երկխոսություն ունի: Հարցնում է ինքն իրեն' եթե Հոդնարքի վերջին ւաՀին իրեն չնորՀվեր նս մեկ օրվա կյանք, կյանքի ո՞ր երջանիկ օրը կուղեր, որ կրկնվի: Եվ ւաւասխանում է. «Պիւի ուղեի, որ եւ դար ինծի մանկությունս»: Թեն դիւե, որ ծանր, դաժան ու

ւառաւադին մանկություն էր այն, եղեռնի, աքսորի, անաւաւների, որµանոցների ւաժանքներով լցված մանկություն, µայց դարձյալ ղարմանալիորեն երաղելի: Գրողը դիւե նան, որ աչխարՀում չաւերի նման ինքը իր սերնդակիցների Հեւ «աչխարՀի ամենեն դժµախւ մարդիկը եղան ու ւիւի մնան այդւես, որովՀեւն մանկություն չունեցան»: «Անուն չունեցող մը եղավ» նրանց մանկությունը, «թչվառության ու ւառաւանքի դժոխային խառնուրդ մը»: «Մանկություն չունեցանք, որովՀեւն Հայ էինք ու որµ էինք»,- դրում է Հեղինակը ն Հասւաւում իր խոսքը որµանոցային ընկերների մասին ւաւմություններով: իրավ, «մանկությո՞ւն էր կիսամերկ, µոµիկ ու թչվառ դոյությունը սալաքարերուն վրա, ցուրւին ու անձրնին մեջ, մանկությո՞ւն էր ղրկանքը, անոթությունը, արցունքը, անւարµերությունը օւարին ու դաժանությունը Հարաղաւին»: Հիչում է Պեւրոսին, որ «ամեն դիչեր ղարՀուրելի ճիչերով արթնացնում էր ամµողջ որµանոցը, աղաղակելով' «Եկա՛ն, եկա՛ն», որովՀեւն քնի մեջ Հաճախ կրկնվում էր մղձավանջային ւաւկերը' մոր ու մեծ եղµոր մորթվելը իր աչքերի առաջ: Հիչում է Արթինին, որ Հացի ÷ռերի դռներին էր քարչ դալիս ն վեց ւարեկանում արդեն դիւեր «դողության µոլոր ձները ն մուրացկանության դժվարին արվեսւին µոլոր նրµությունները»: Հիչում է Սիսակին, որի ուքը ջարդեցին մի կույւ արմավ դողանալու Համար, ԱµրաՀամին, որ մի չաղդամի Համար կուրում է ծունկը ն ղրկվում մեկ աչքից: Որµանոցային կյանքի «կարդ ու կանոնը» ավելի սարսա÷ելի էր, որովՀեւն թույլը դաժանորեն ծեծվում ու ճնչվում էր իրենից ուժեղների, դայակների ու Հսկողների կողմից: Դաժանությունն ու թչվառությունը µերում էր ամենասոսկալին' մանուկ Հոդիների խեղում ու µրւացում: «Որµ չէինք միայն... Հավաքական դիմադիծ մըն էր մերինը, µիրւ, դաժան, չար: կ'աւեինք մարդիկ, կ'աւեինք իրար: Սոււը, կեղծիքը, խարդախությունը մեր ղենքերն էին: Բնական օրենք էր ծեծել ւկարը, ծեծվել ղորավորեն: Ա÷ի մեծությամµ Հացի կւորի մը Համար կրնայինք դղվրւիլ, խածնել, արյունել: Սերը անµովանդակ µառ մըն էր, ընկերասիրությունը մեղի անծանոթ ղդացում մը»: Եվ այդ ամենը ծանր Հեւնանքներ ունեցավ նրանց ամµողջ կյանքում: Մեծացել են նրանք, կյանք մւել, ասում է Ծառուկյանը, ւարµեր դործի ու ղµաղումի, ւարµեր կարողության ւեր մարդիկ են նրանք Հիմա, սակայն, ավա՛ղ, «կյանքը դաղւնիք չունի այլնս անոնց Համար, օրերը ւաւրանք չունին, երջանկությունը Հմայք չունի, որովՀեւն մանկություն չունին: Մորթված է անոնց անմեղությունը կանուխեն, ցամաքած է անոնց ղդացումներուն Հորդ աղµյուրը Հե342

ռավոր օր մը... կուրված, խաթարված µան մը կա անոնց մեջ... Հայ որµեր են...»: Ծառուկյանի վիւակը «ւաւմությունն է ճմլված մանկության մը»: Պաւմություններ են իր ն ուրիչ որµերի կյանքից: Պաւմություններ, որ առանձին-առանձին դեղարվեսւական ււավորիչ ւաւկերներ են ն ամµողջության մեջ' որµանոցային կյանքի կենդանի վերարւադրությունը: Ծառուկյանը Հորինելու կարիք չուներ: իր ւեսած ու աւրած կյանքի դեւքերն է վերՀիչում, ն դրողի ւաղանդը' մարդկանց Հոդեµանության խորքերը թա÷անցելու կարողությունը, նուրµ դիւողականությունը, ւաւմելու ձիրքը, Հնարավորություն են ւվել նրան սւեղծել ււավորիչ կերւարներ, կենդանի դարձնել միջավայրը, վերակերւել մի ամµողջ կյանք' դաժան ու ճչմարիւ: ինչ-որ ւեղ Հեւնելով Գ. ՄաՀարուն' Ծառուկյանը նույնւես երµեմն ÷որձում է մի քիչ թեթն, մի քիչ Հումորով ւաւմել այդ ծանր ու դաժան, Հուղիչ ւաւմությունները: Բայց դեւքերը իրենց խորքում չա÷աղանց ճնչիչ են, ն ւաւմությունը դառնում է ղավեչւաողµերդական: Փոքրիկ ւաւմությունների մեջ Ծառուկյանը կարողանում է կերւել ււավորիչ կերւարներ, որոնք մնում են ընթերցողի Հիչողության մեջ: Այսւես, վիւակի «կաղանդ» վերնադրով դլխում Ծառուկյանը ւաւմում է որµանոց այցելած Երվանդ 0ւյանի Հեւ իրենց Հանդիւման մասին ն մի քանի էջի մեջ այնւես է կերւավորում նրան, որ նա ընդմիչւ մնում է ընթերցողի Հիչողության մեջ: ԱրնմւաՀայության ջարդն ու աքսորը ւեսած դրողը որµերի Հեւ Հանդիւման ժամանակ Հուղմունքից չի կարողանում խոսել, µեմում կանդնած երկար լռում է, աւա Հաղիվ մրմնջում. «Տղա՛ք, որµեր... ես ձեղ չաւ կը սիրեմ...»: Նսւում է' թաչկինակով սրµելով աչքերը' ն երկար ժամանակ թաչկինակն աչքերին է: Հուղվում են µոլորը, ն օրիորդ Զաւելը, երդի կեսին չի կարողանում ղսւել լացը: Հուղումը ÷ոխանցվում է, ն լալիս են µոլոր Հավաքվածները, մեծերն ու ÷ոքրերը, նան մեծ երդիծաµանը: Մի ուրիչ ւաւմությունից («Խաչիկը») անմոռաց է մնում Անդրանիկի ամենամւերիմ ընկերոջ' Խաչիկի կերւարը: Նրա ընւանիքի անդամներին իր աչքի առաջ սւանել են, ոչ մի Հարաղաւ չունի: իմանալով, որ Անդրանիկի մայրը նրան որµանոցից ւանելու է, Խաչիկը խնդրում է իրեն էլ ւանել, կդառնա նրա եղµայրը, ինքն էլ մայր կունենա, ն մայրիկը երկու ւղա կունենա: իսկ µաժանվելիս

Անդրանիկից խնդրում է նրա մոր նկարը' «Ասիկա ինծի ւուր, քովս թող մնա, իմ մայրիկիս կը նմանի»: Նմանօրինակ մարդկային աւրումներով լի են վիւակի էջերը, ն դրանք են, որ մանկան աչքերով դիւված ւաւկերները, ւարղ, անկեղծ չարադրանքով, Համեմաւություններով ու դարձվածներով ււավորիչ ւաւմությունները ւարուրում են կյանքի թրթիռով, կենդանացնում են ընթերցողի աչքի առաջ, խոսում նրա սրւի Հեւ: Ծառուկյանի ինքնակենսադրական ւաւումների Հմայքը մանուկ Հերոսների Հոդեկան աւրումների նրµերանդների ւաւկերման մեջ է, որ կաւարված է վարւեւորեն, սակայն ոչ Հաւուկ դեղարվեսւական Հնարանքներով, չքեղ ւաւկերներով: Հնարովի ոչինչ չկա: կյանքն է, որ ւեսել է ու ղդացել, աւրել ու վերաւրել: Ծառուկյանի ինքնակենսադրական ւաւումը («Մանկություն չունեցող մարդիկ» ն «Երաղային Հալեւը») դեղարվեսւական արժեքավոր սւեղծադործություն է, եղեռնից ÷րկված, աքսորի ու որµանոցային կյանքի լեղին ճաչակած իր սերնդի' «մանկություն չունեցող մարդկանց» մանկության անմոռաց մի ւաւմություն: իր մյուս դործերում (µանասւեղծություն, վեւ, Հուչադրություն) Ծառուկյանը ւաւկերեց այդ սերնդի կյանքի չարունակական ւաւմությունը' սկսած դարասկղµին ւեղի ունեցած իրադարձություններից, եղեռնին ղոՀ դնացած սերնդի ւաւմությունից («Սերը եղեռնի մեջ», որի Հիմքում Ռուµեն Սնակի սիրո ն նաՀաւակության ւաւմությունն է), արծարծեց ս÷յուռքյան դաղա÷արական-կուսակցական Հարցադրումներ («Վերջին անմեղը»), Ս÷յուռք-Հայասւան Հարաµերությունների վիճաՀարույց խնդիրներ («Հին երաղներ, նոր ճամ÷աներ»)' դառնալով ս÷յուռքյան կյանքի ւարեդիրներից մեկը: Ժամանակակցի վկայությամµ' «խառնվածքով ւաք, ջղային, կռվաղան ու անՀամµեր' Ծառուկյանը չեչւված Հակում մը ուներ Հրաւարակադրության նկաւմամµ»: Եվ այդ ւեսանելի է նան վերջին ծրադրային վեւերի մեջ, ուր ւակաս չեն նան «նկարադրական ււավորիչ էջերը ն վարակիչ աւրումները»: Ծառուկյանը Ս÷յուռքի դրական չարժման եռանդուն մասնակիցն էր, ճչմարիւ դրականության նախանձախնդիր դրական դործիչ,, խոՀուն մւավորական, վառ անՀաւականությամµ աչքի ընկնող ւաղանդավոր դրող, քննադաւ ու Հրաւարակախոս:

ԺԱԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

(1917 թ.)

Ժադ Հակոµյանի կյանքի ւաւմությունը ւարադիր թա÷առական ս÷յուռքաՀայի կյանքի օրինակ է: Աւաµաղարցի Հայրը, մասնադիւությամµ դեղադործ, որւես թուրքական µանակի սւա, 1917 թ. ծառայության մեջ էր, դւնվում էր Երուսաղեմում, ուր ն ծնվեց Ժադը: 1919-ին նրանց ընւանիքը ÷ոխադրվում է կաՀիրե, ուր Ժադը սւանում է վարժարանական կրթություն, աւա 1942 թ. ավարւում կաՀիրեի ւեւական Համալսարանը' քիմիադեւ-դեղադործի մասնադիւությամµ: Մի որոչ ժամանակ որւես դեղադործ աչխաւելով դավառներում, աւա կաՀիրեում' 1951-ին նա ընւանիքով մեկնում է Ավսւրալիա: Մեկ ւարի Հեւո վերադառնում է կաՀիրե, իսկ 1956-ին ÷ոխադրվում Բեյրութ' աչխաւելով որւես դեղադործ ն Հայերեն լեղվի ուսուցիչ: 1965-ին նորից ւեղա÷ոխվում է Ավսւրալիա, իսկ 1968-ին Հասւաւվում Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներում' Լոս Անջելեսի քաղաքներից մեկում' Փասադենայում, ուր ն աւրում է մինչ այսօր: Զնայած այս թա÷առական կյանքին ու աւրուսւի Հոդսերին, Ժադ Հակոµյանի սւեղծադործական կյանքը եղել է µեղուն. լույս է ընծայել µաղմաթիվ, այն էլ սւվարածավալ ժողովածուներ: Սւեղծադործել սկսել է ւաւանի Հասակից: 1938-ին, երµ 21 ւարեկան էր, ֆրանսերենով դրված նրա µանասւեղծությունների ժողովածուն (առաջին դիրքը) արժանանում է մրցանակի: Նույն թվականին լույս է ւեսնում նան Հայերեն առաջին դիրքը' «Գաղւնի ճամµան» խորադրով, 1943 թ.' «կաւույւ աչխարՀ երաղի» ընդՀանուր խորադրով ն «Մեղրալուսին» մասնավոր վերնադրով ժողովածուն: 1946-ին լույս է ընծայում «Մեսրուաչունչ» ծավալուն ժողովածուն, 1947-ին' «Մարդ մը մեռավ» դիրքը (նվիրված Վ. Թեքեյանի Հիչաւակին), 1949-ին' «Վերածնունդ» ժողովածուն, 1957ին' Հ. Բ. Ը. Միության մրցանակին արժանացած «Ոսկեդա÷նի» երկարաչունչ քերթվածը, 1963-ին' «Մասիսածին» քերթողադիրքը, 1967-ին' «Ժադա÷ունջ» Հաւընւիրը, 1970-ին' «Հայաւրո÷» սւվարածավալ ժողովածուն, 1983-ին' «Ուլունքաչար» ժողովածուն,

որ դեռնս անւիւ, 1978-ին արժանացավ դրական մրցանակի, 1991ին' «Հողաչնչում» ժողովածուն: կարելի է Հիչել նան նրա կրոնական µովանդակությամµ մի քանի ժողովածուները, որոնք լույս ւեսան 1955-1965 ւասնամյակում («Հիսուս, կիրակի, Հայասւանյանց եկեղեցի», «Հիսուս աննման», «ԶաՀերթ», «Հիսուսաµույր»), աւա, Հաւկաւես «կռունկը կը կանչե» թաւերդությունը, որ երկար ժամանակ µեմադրում էր Բեյրութի «Գասւար ի÷եքյան» թաւերախումµը ն դեռ 1978-ին, մամուլի վկայությամµ, ներկայացվել էր «43 անդամ, ավելի քան 20000 Հանդիսականներու ներկայության, ինչ որ աննախընթաց մրցանիչ մը կը նկաւվի ս÷յուռքաՀայ թաւերական ւարեդրությանց մեջ»: Ժադ Հակոµյանի թա÷առումները, անչուչւ, ւայմանավորված էին ոչ միայն աւրուսւի մւաՀոդությամµ, այլն, ավելի չաւ, Հոդեկան անՀանդսւությամµ, ներքին Հոդեµանական ւադնաւներով, որոնումներով, դաղա÷արական-աչխարՀայացքային Հակասություններով: Միաժամանակ այդ Հակասություններն էլ ÷ոխադարձաµար ւայմանավորված են ւեղով ու ժամանակով: Այս առումով' նրա µանասւեղծության մեջ կարող ենք ւեսնել առավել ընդդծվող ու առանձնացող մի քանի չրջաններ: Առաջինը դրական մոււքից մինչն ւաւերաղմի վերջին ւարիներն ընկած ժամանակաչրջանն է' նրա երկու' «Գաղւնի ճամµան» ն «Մեղրալուսին» դրքերի իրողությամµ: Երկրորդ չրջանը ւաւերաղմի Հաղթական ւարվան Հաջորդող ւասնամյակն է' «Մեսրուաչունչ» ժողովածուի իրողությամµ: Երրորդը' 50-ականի սկղµից մինչն 60-ականի կեսերն ընկած չրջանն է' դեւի կրոնը, դեւի Հոդնորը թեքումի չրջանը, վերը թվարկված ժողովածուների դրսնորումով ն վերջաւես չորրորդ' վերջին չրջանը, առ այսօր ս÷յուռքաՀայության ճակաւադրի, Ս÷յուռքի ու իրական Հայրենիքի մասին խոՀերից ծնված երդերով, որ կաղմում են «Մասիսածին», «Հայաւրո÷» ն «Ուլունքաչար» ու մյուս ժողովածուները: Վերջին չրջանն ըսւ էության կաւվում է երկրորդ չրջանի Հեւ, ն եթե չկարնորենք նրա «կրոնական թեքումի» չրջանը, ն իրավ կարնորելու էլ չէ, աւա 40-ականի կեսերից առ այսօր Ժադ Հակոµյանը մնում է Հայ Ս÷յուռքի ւադնաւների, Հույսերի ու, որ ամենակարնորն է, Հավաւի երդիչը: Առաջին երկու դրքերով, այսինքն սւեղծադործության առաջին չրջանում, երիւասարդ µանասւեղծը իր Հասարակական-անձնական ւադնաւները կերւավորում է սիրո ու µնության երդերով: Նրա քնարական Հերոսը մի խաղաղ Հոդի է, µնության դեղեցկու346

թյուններով ու երաղանքներով լեցուն մի էություն, որ սիրուն ու µնությանը աւավինել է Հասարակական կյանքի ւաղւուկից, Համաղդային կյանքի անորոչությունից թելադրված: Նա երիւասարդ է, ոդնորության Հին Հուչեր չունի, ներկան նրան չի ոդնորում, աւադան անորոչության քողով է ւաւված: Տխուր ն ւրւում օրերի թախիծը թելադրում է լավի կարու, ն Հոդեկան Հանդսւությունը նա դւնում է µնության ու սիրո երաղների մեջ: Հենց դրանով էլ ւայմանավորվում է նրա քնարական էությունը, մաքուր լիրիկան: Ժադ Հակոµյանի դրական մոււքը սիրով ողջունեցին այն օրերի արնմւաՀայ µանասւեղծության նչանավոր դեմքը' ՎաՀան Թեքեյանը ն նրµաճաչակ քննադաւ Նիկոլ Աղµալյանը: Գրախոսելով Հակոµյանի առաջին դիրքը, աւա դրելով երկրորդ' «Մեղրալուսին» դրքի առաջաµանը' Աղµալյանը դւնում է, թե Հակոµյանը «Նոր աչք է Հայ աչխարՀի դիմաց ն մի նոր Հայ սիրւ, որ ներաւրում է µնությունը», թե «ղդայության նկարիչն է նա, Հեււաւերաղմյան մեր լավադույն ն դուցե միակ µանասւեղծը»: Աղµալյանը նկաւի ուներ Հակոµյանի' µնությունը µանասւեղծի աչքերով դիւելու, իր ղդայությունները նկարելու ւաղանդը, որ չաւ Հարաղաւ եղրեր ուներ մեր µանասւեղծության երկու մեծ քնարերդուների' Մեծարենցի ու Տերյանի ւոեղիայի Հեւ: Հակոµյանը չարունակում էր մեր ւոեղիայի ա՛յդ երակը, ն դա ուրախացնում էր Աղµալյանին: Բանասւեղծի խառնվածքի ու դեղադիւության վկայությունը կարող ենք դւնել իր իսկ խոսւովանության մեջ: Զի µնությունն ղդայություն Է Շամµուն Ու µանասւեղծն ղդայության նկարիչ: ... Կը նկարեմ լոկ ղդացածն իմ Շոդուն...

«Գաղւնի ճամµան» ն «Մեղրալուսին» («կաւույւ աչխարՀ երաղի» ընդՀանուր խորադրով) ժողովածուներում Հակոµյանը քնարերդու µանասւեղծ է, µնության ու սիրո երդիչ, «խենթ սիրերդակ» ինչւես Հեւադայում µնութադրել է ինքն իրեն: Եթե «Գաղւնի ճամµան» µնության դեղեցկությունները, µնաչխարՀի նրµերանդները դիւարկելու, դրանց Հասնելու դաղւնի ճամ÷աների որոնումն է, աւա «Մեղրալուսինը» այդ իսկ µնության մեջ սիրող սրւերի երաղի կաւույւ աչխարՀի վերաւրումն է, երաղի դույն աչխարՀի, չղարչներով վարադուրված մի չքնաղ սիրո «Բնարավեւ», ինչւես վերնադրի ւակ, ÷ակադծում ներկայացրել է Հեղինակը: Սա մի

քնարավեւ է Հերոսի' իր սիրած էակին Հասնելու ւենչերի, կարուների, սւասումների մասին: Առաջին դիրքը ծնվել էր մինչն 1938 թ., երկրորդը' 1938-43 թվականներին, ըսւ Հեղինակի վկայության, «Մեղրալուսնից» µացի երեք ուրիչ քնարավեւերի Հեւ միասին, որոնք սակայն այդւես էլ լույս չւեսան: Պաւճառը Հավանաµար ւեւք է µացաւրել ւաւերաղմի ավարւին Հայությանը Համակած Հայրենասիրական այն խանդավառությամµ, որ ծնվեց Արնմւյան Հայասւանը ԽորՀրդային Միության կողմից աղաւադրելու Հույսերից, աւա ներդաղթի Հեռանկարներից: Հայասւանի, Հայրենիքի նկաւմամµ սրված ղդացումների ընդՀանուր մթնոլորւում Ժադ Հակոµյանը µնության ու սիրո քնարերդությունից չրջադարձով անցավ Հայրենաչունչ µանասւեղծության ն 1946-ին լույս ընծայեց «Մեսրուաչունչ» ժողովածուն: Այն ունի մի ուրիչ խորադիր-µացաւրադիր' «Նոր սերունդի ւաւմություն»: Հիչենք, որ ՇաՀնուրը իր ն՛ վեւի, ն՛ ւաւմվածքների ժողովածուի ճակաւին խորադիր ուներ' «Պաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց»: «Մեսրուաչունչը» նոր սերնդի ւաւմությունն էր, ի՛ր սերնդի ւաւմությունը: Գրքի «Նախաµանի» մեջ Հակոµյանը Հենց այդ մասին է խոսում, ըսւ էության µացելով ամµողջ դրքի նյութն ու ոդին: «Հոս, աւրված ւաւմությունն Է ւանջաՇար ու թախծու Տղու մը որµ, որ ծնած Է ափի վրա ժանւ ու խորթ, Իր Շայրերու օրրանեն ու չիրիմեն չաւ Շեռու, Հեռու ակեն իր արյան...»:

Աւա ւաւմությունն է այն սերնդի, որ դաղթածին է, չի ւեսել µնաջնջումն ու դաղթը, չի ւեսել Հայրենի Հողը, µայց «Դարեր եւք դաղթածին մեր արյան մեջ, օ՛ Հանկարծ, /կը խլրւի, կը չարժի, աՀա այսօր կ'արթննա, /կը ÷ոթորկի, կը դոռա, իր խավարեն աղաւած/Հին, µայց անմեռ µնաղդի մ' ըմµոսւ առյուծն Հնամյա»: Բանասւեղծը µացում է այդ Հայրենաµորµ սերնդի Հոդու ւարµեր կողմերը' ցավը, Հույսը, ւայքարը, Հավաւը, սերը Հին ու նոր Հայրենիքի նկաւմամµ, ն «կը սիրե Հայ իր լեղուն, Հայ ւաւմությունն, Հայ Հոդին»: Մաչւոցին, Հայոց լեղվին, Հայասւանին ու Հայրենիքին ձոնված երդերի այս ÷նջում µանասւեղծը ւանծացնում է մեր անցյալը, լուսավոր դեմքերին, իմասւավորում մեր երթը, Հիչում կորուսւները, ւադնաւում ուծացման Հեռանկարից ն որւես դիմադիր ւաւնեչ այդ վւանդին' կոչ անում ւաՀւանել Հայոց լեղուն, ւարադիր Հայության Հայացքը ուղղելով վերածնվող Հայրենիքին, Երնանին, ողջունում է ՀամաՀավաքի դաղա÷արը:

Բնարերդու µանասւեղծը այս դրքում դառնում է ւաւդամախոս, Հրաւարակախոս, ուսուցանող: Տարադիր Հայությանը ուղղված իր խոսքերը նւաւակ ունեն ամրաւնդել Հուսալքվող, ընկրկող Հոդիներին, ւաՀել մայրենին ու ÷ոխանցել սերունդներին: Ամեն մի Հայ ծնողի նա խորՀուրդ է ւալիս իրենց ղավակներին սովորեցնել Հայերեն, Զի Հայ լեղուն միակ լասւն Է Հայության ւարադիր, Ուր կարենա՛ կառչիլ Հայն՝ իր Շավերժին ի խնդիր, Եվ Շայրենիքն ոդեղեն՝ Հայրենիքին քով Շողե...

ԽորՀուրդ է ւալիս, ւաւդամում ու ւաՀանջում է, որ ամեն Հայ խոսի Հայերեն: Ո՛վ Հայ, խոսե Շայերեն չեկ ղարթոնքեդ մինչն քուն, Բաղմության մեջ թե մինակ, ւան թե ճամµուն չուկայի, 0ւարին Շեւ թե եղµորդ, իµրն Շաղթերդ ւանծալի՝ Հւարւությա՛մµ, µարձրաձա՛յն լոկ Շայերե՛ն խոսե դուն: Կանաչ µակեն դւրոցի մինչն մաՇիճն Շեւնադույն Խոսքդ ըլլա միչւ Շայերեն, ղի մեն մի µառն Շայրենի 0ղակ մ'Է նոր ու Շղոր, որով ւակավ կ'երկարի Հայ լեղվին Շին, µայց անմաչ չղթան ոսկի ն անՇուն... Բերանացի, դրավոր ու մւովին, Շոդնին՝ Միչւ Շայերեն խոսե դուն ի սեր մեր մեծ Անցյալին, Որ իր Շողին ւակ ննջող մեր ողջ նախնիքը ցնծան: Թե Շարկ ըլլա Ասւուծո Շեւ ալ խոսիլ անւայման, Հւարւորեն, ոսկրերովդ ու չրթներովդ Շողածո Խոսե դարձյա՛լ Շայերեն՝ այդ սուրµ լեղուն Ասւուծո:

Երնանյան ւաւկերները, Հայրենական ւեսիլները մի ամµողջ չարք են Հակոµյանի այս դրքում, ն եղրակացությունն այն է, թե աՀա այսւեղ է, որ ւիւի արմաւ ձդի µնիկ ու ւարաՀալած Հայությունը, թե ÷րկության միակ ւայմանը ՀամաՀավաքն է. Ափն Շայրենի կյանքն Է միակ աւաՇով՝ Ուր խարսխեն ալ ւիւի կարուն ու ւենչն իր խռով:

Անցնում են ւարիներ, մի ւաՀ ասես այս ոդնորությունը սառչում է: Հայրենադարձների ճակաւադրի լուրե՞րն են ւաւճառը, թե՞ մի ուրիչ ոդնորություն' Ասւծո նկաւմամµ ջերմեռանդ Հավաւը,

Հակոµյանը աւրում է սւեղծադործական նոր չրջադարձ: Եվ մեկ ւասնյակից ավելի ւարիներ նվիրվում է մի ուրիչ սիրո երդի' Ասւծո ÷առաµանությանը: Ասւվածաւաչւական այս ամµողջ նվիրումի ընթացքին Հայրենիքի մասին խոՀը չանՀեւացավ նրա մւքից, ն նա Հայ մարդու Հավաւով ւայմանավորեց նան նրա Հարաւնության իրողությունը, Հողի ու Հավաւքի միասնության մեջ ւեսավ մեր դոյության երաչխիքը: Հայասւանյաց եկեղեցու խորՀրդանիչ էջմիածնին ու Հայ Հողի խորՀրդանիչ Մասիսին ուղղված իր խոսքը այդ միասնության ÷առաµանությունն է: «Արարաւ ն էջմիածին: Անµաժանելի: Մեկը մյուսով ամµողջ ու կաւարյալ: Մեկը մյուսով արժեքավոր ու իմասւավոր: Երկու կենւրոնաձիդ µնեռները Հայ Հոդիին: Հող ու Հավաւք: Երկու կեդրոնախույս աղµյուրները Հայու դոյության ն ղորության: Դարասլաց Հայկական նավուն ղեկն ու առադասւը: Երկվորյակ որւես' Արարաւ ու էջմիածին. էջմիածին ու Արարաւ: Որոնց միախառնումն է այս չքնաղ իրականությունը, որ կը կոչի Հայասւան: Որ արձադանքող ձայնի ւես կ'անդրադառնա սիրւե սիրւ - Հայասւան»: «Մեսրուաչունչ»-ի ոդին Հաղթեց, ն 60-ականի սկղµից արդեն Հայրենիքի երդը կրկին ամµողջ ձայնով Հնչեց Ժադ Հակոµյանի ւոեղիայում: 1963-ից նոր դրքերում («Մասիսածին», «Հայաւրո÷», «Ուլունքաչար», «Հողաչնչում») ւնականորեն ու Համառորեն, սկղµունքայնորեն ու նվիրվածությամµ, նա խորՀում է Հայության ճակաւադրի, Հայ ոդու, Ս÷յուռքի ու Հայրենիքի, Հողի ու Հավաւի, ն ուրիչ չաւ խնդիրների չուրջ, սւեղծելով իրոք մի «Հայավեւ», ինչւես անվանել է µանասւեղծը «Հայաւրո÷» ծավալուն ժողովածուն, որը «Հարաղաւ վկայությունն է իր անձին, ժամանակին ն իր ժողովրդին ու Հայրենիքին,- ինչւես µնութադրում է Անդրանիկ Ծառուկյանը' արժեքավորելով նան դրքի դեղարվեսւական կողմը,ուր Հայ լեղուն կը դւնե երկար ւարիներե ի վեր կորսնցուցած չքեղությունը, դյոււերու ու ւաւկերներու անվերջանալի չողարձակումներով, քերթողական արվեսւի µարձրադույն չնորՀներով օծուն»: Այս դրքերի դլխավոր նւաւակը' Ս÷յուռքում աղդաւաՀւանման դոյաւայքարին նւասւելն է' Հայ ոդու ւանծացումով, Ս÷յուռքի ցավերի վերլուծությամµ, Հայասւանի ւեսիլով ու աւադայի Հավաւով: «Հողաչնչումը»' խորՀրդանչային ու խորիմասւ վերնադրով,

վկայում է Հին առասւելի' Հայրենի Հողից ուժ առնելու ճչմարւությունը: Բանասւեղծի Համար Հողաչնչումը Հենց այն ներչնչումն է, որ µաµախուն է դարձնում µանասւեղծությունը: «Հողաչնչումը» ներկայացնում է մեր այսօրվա վեւը, մեր ղարթոնքի վերջին ւարիները ն ներառում է մեր ժողովրդին Հուղող դրեթե µոլոր կարնորադույն Հարցերը' կորցրած Հայրենիքի, եղեռնի, ւարադրության, ղարաµաղյան ւաՀանջաւիրության: Ու Ղարաµաղն՝ Հայասւանի այս որµ µաղը, 0՛, կը դառնա Շարկավ վաղը Երնանի մեկ նո՛ր թաղը՝ Մե՛ր Արցախը...

«Մեսրուաչունչ»-ից մինչն «Հողաչնչում» Հակոµյանի µանասւեղծությունները լցված են Հայրենի Հողի ղդացողությամµ, Ս÷յուռքի ւադնաւներով, կարուներով ու սերերով: Հայի ս÷յուռքածին ղավակի Հայրենաµաղձությունը, կորուսւների վերաւրումը ն վերադւնումի Հավաւը, որւես ղդացում, անչա÷ խոր է ու ւարողունակ, ավելին' մւասնեռում է, որ անցնում է դրքից դիրք' ոդեչունչ ու Հավաւավոր: Հակոµյանի µանասւեղծության Հաջողության դաղւնիքը ւայմանավորված է ոչ միայն ցավի մեծությամµ, թեմայի Համաղդայնությամµ, այլն այն մեծ սիրով ու ղդայնությամµ, որով չաղախված են նրա երդերը: Ճչմարիւ է Մուչեղ իչխանը, որ դեռ ւարիներ առաջ Հակոµյանի Հայրենասիրական երդերի մասին դրել է. «Ժադ Հակոµյան ինչ նյութ ալ երդե ն իր կյանքի որ չրջանին ալ Հնչե այդ երդը, կ'արւաՀայւե Հիմնական մեկ ղդացում - Սեր: Սիրո ն նվիրումի, դորովի ն ամµողջական ինքնաընծայումի µանասւեղծն է ան... նրա Հայրենասիրական աւրումները նույնքան անկեղծ են, որքան µնության, սիրո, Հավաւացյալի իր երդերը»: Ժադ Հակոµյանը դրական ասւարեղ իջավ որւես սիրո ու µնության երդիչ, µայց Հեւադայում ամµողջովին նվիրվեց Ս÷յուռքի աղդայնաւաՀւանման ւայքարի դործին' Հակվելով դեւի Հայրենիքի, Հայ ժողովրդի ճակաւադրի Հարցերը: Մչւաւես µանասւեղծի ձդւումը եղավ «Հայաւրո÷» չունչ Հաղորդել ուծացման վւանդի առջն կանդնած ւարադիր Հայությանը, ոդնորել նրանց ոչ միայն անցյալի ÷առքերով ու սրµաղան անուններով, այլն այսօրվա Հաջողություններով: Հակոµյանի նւաւակը, ինչւես ինքն է դրում, եղել է' «Ձուլախւից ղարնված Հայ Հոդիները առկայծ Հայ ոդով µռնկել»,

«Հայ Հույսով թնավորել», «Հայ ւեսիլքով ÷ոթորկել», «Հայ Հավաւքով չիկացնել», ն «Հայ սրւերը ՀրդեՀել դիւակցությամµ Համաղդային»: Մեր դոյաւնման խորՀուրդը Հակոµյանը ւեսնում է մեր Հոդնոր Հարսւության ն մեր ժողովրդի կենսասիրության ու լավաւեսության մեջ. «Մեր ձեռքին սուրի ւեղ սրինդ ն մեր սրւին դեմ ունինք արն... կռվի ւեղ երդով կ'երթանք լույսերուն»: Առաջին դրքից առ այսօր, ուղիղ յոթ ւասնամյակ Հակոµյանը անµաժան է µանասւեղծի իր մուսայից, Հավաւարիմ է µանասւեղծի իր կոչմանը: Հավաւարիմ մնաց միչւ ան Այն Շոդիին, որով Ասւված Ծնած, աչխարՇ Էր ղինք ղրկած...

ՀԱԿՈԲ ԱՍԱՏՈՒՐՅԱՆ

(1905-2003)

Հակոµ Ասաւուրյանը ծնվել է 1905 թ. կաւադովկիայի Մաժակ դավառի Զոմախլու դյուղում: Գյուղն ուներ չուրջ երկու Հաղար Հայ ն ընդամենը ինն ընւանիք Հայախոս թուրք µնակիչ: 1915 թ. եղեռնի օրերին թուրք իչխանությունները դյուղի Հայ երիւասարդներին ղորակոչում են µանակ, ւարեցներին µանւարկում, իսկ մնացյալներին' չուրջ 1600 Հայերի, աքսորում արաµական Հեռավոր դյուղերը: Տասնամյա Հակոµը մոր ն քույրերի Հեւ (Հայրը մաՀացել էր, երµ Հակոµը երեք ւարեկան էր) ուքով 40 օրում Հասնում է Հալեւ, իսկ այնւեղից դնացքով, Համադյուղացիների մի խմµի Հեւ Հասնում է Պոսեյրա դյուղը: Բաղմաթիվ մաՀերի է ականաւես դառնում ւաւանի Հակոµը աքսորի ճամ÷աներին. սւանությունները, սովը, Համաճարակը օրեցօր նոսրացնում են աքսորյալների խմµերը: Պոսեյրա քչված Համադյուղացիների խմµից, որ 331 Հոդի էր ն որի մեջ էր նրանց ընւանիքը, ի վերջո կենդանի են մնում 29 Հոդի: Հակոµը իր ձեռքով ԱՀարոնի Հոր կոչվող խորունկ ÷ոսի մեջ է դցում մոր դիակը, որ դաղանները չՀոչուեն: կենդանի մնացած Հաւուկենւ որµերին ւաւերաղմից Հեւո Հավաքում են որµախնամ կաղմակերւությունները: Հակոµը երկու ւարի աւրում է Երուսաղեմի, Պորւ Սայիդի ու Մերսինի որµանոցներում, աւա Հորեղµոր Հրավերով մեկնում է Միացյալ ՆաՀանդներ: Ուչիմ ւաւանին դիչերային նախակրթարանում վարժվում է անդլերենի մեջ, աւա անցնում վարժարան, իսկ ավելի ուչ ընդունվում կոլումµիայի Համալսարան, µայց ւնւեսական ւաւճառներով չի կարողանում ավարւել: Բաղմաւեսակ ֆիղիկական աչխաւանքներով, աւա դորդի նորդման արՀեսւով, ավելի ուչ' դորդի ÷ոքրիկ խանութով Ասաւուրյանը Հոդում է իր աւրուսւը, նոր աչխարՀում դւնում կյանքի իր Հունը: Միաժամանակ ընթերցանությամµ, Համառ ինքնակրթությամµ նա Հղկում է իր Հայերենը, Հարսւացնում է դրական դիւելիքները, մչակում ձիրքերն ու ճաչակը: Գրական ÷որձերը սկսում է դեռ 20-ական353

ներին. մւնում է Հայ դրական չրջանակների մեջ ն Բենիամին Նուրիկյանի, Անդրանիկ Անդրեասյանի, Ալեք Գըլըճյանի, Սուրեն Մանվելյանի Հեւ դառնում է «Նոր դիր» դրական Հայւնի խմµակի Հիմնադիր անդամներից մեկը: ի ծնե օժւված երդելու չնորՀքով' նա միաժամանակ երդչախմµերում ու առանձին երդում է ժողովրդական երդեր' կաւարելով Հաւկաւես կոմիւասյան մչակումները, չրջաւաւում ճանաչում դւնում որւես ւաղանդավոր երդիչ: Ձայնը մչակելու, արՀեսւավարժ երդիչ դառնալու Համար իւալիա մեկնելու µաղձանքը այդւես էլ չի կաւարվում, µայց նա երդում է մչւաւես իր µարեկամների, յուրայինների Համար Հայկական Հավաքներում: 1947 թ. Ասաւուրյանի մի քանի երդերը («Հայ երդ») ձայնադրվում են առանձին ձայնաւնակ ալµոմում: --Ասաւուրյանի առաջին µանասւեղծությունը լույս է ւեսել 1923 թ.: Մինչն առաջին դրքի Հրաւարակումը, 1946 թ., չուրջ երկու ւասնամյակ նա Հանդես է դալիս մամուլում: Երդը ն µանասւեղծությունը Ասաւուրյանի ւարերքն էին, ու ւաւաՀական չէր, որ դրեթե միաժամանակ, նա ձայնադրում է իր «Հայ երդ» ձայնաւնակ-ալµոմը ն լույս է ընծայում µանասւեղծությունների առաջին ժողովածուն' «Անդասւան» խորադրով: «Անդասւանը» թեն նկաւելի երնույթ չեղավ ս÷յուռքաՀայ µանասւեղծության մեջ, սակայն նրա չաւ էջերում Հեղինակը µերում էր աւրված ղդացումներ, Հայրենի դյուղի, մանկության ւարիների ււավորիչ Հուչեր, աքսորի ճանաւարՀի ծանր ււավորություններ, որոնք µնական խոսքի, անկեղծ խոսւովանության ձնի մեջ սրւամու է ընդունում ընթերցողը: Հոդով µանասւեղծ Ասաւուրյանը կյանքի ծանր ու դաժան ճանաւարՀ էր անցել ն ւաւմելու չաւ µան ուներ ընթերցողին: Բանասւեղծությունը չէր µավարարում նրան' կիսելու իր խոՀերը, մւորումներն ու ււավորությունները, որ ւարիների ընթացքում կոււակվում, ամµողջանում էին նրա մեջ, դրսնորման ելք ÷նւրում, ն Ասաւուրյանը դւավ ավելի Հարմար' վիւական ժանրաձնը: Շուրջ երկու ւասնամյակ Հեւո, 1965 թ. Ասաւուրյանը Հրաւարակում է իր առաջին արձակ դեղարվեսւական սւեղծադործությունը' «Հովակիմի թոռները» վեւը ն ամµողջովին նվիրվելով արձակին' Հեւադա ւասնամյակներում լույս է ընծայում նոր դրքեր'

«Հովակիմի թոռնորդիները» (1982), «Տո, լաճ ւնավեր» (1986), «Ո՞ւր, ՎաՀրամ» (1991) դեղարվեսւական սւեղծադործությունները: 1960-70-ական թթ. լույս է ընծայում նան ււավորություններ, խոՀեր, ուսումնասիրություններ' «կոմիւաս վարդաւեւ ն Հայ երդը» (1962), «Բարի ն Հողի ւաւմություն» (1969), «Պարույր Սնակի Հեւ» (1971), «Հարյուրամյակ, Հանդիւումներ, Հուչեր», (1978): Ասաւուրյանի' կոմիւասի ն Հայ ժողովրդական երդերի մասին ուսումնասիրությունները, Պարույր Սնակին նվիրված մենադրությունը, Հայասւանի, Հայրենիքի ու Հայ ժողովրդի անցյալ ու ներկա կյանքի մասին խոՀերն ու ււավորությունները վկայությունն են դրողի խորունկ Հայրենասիրության, Հայ երդին ու µանասւեղծությանը նվիրվածության: Ասաւուրյանի սւեղծադործության մեջ որւես դրող-արվեսւադեւի ւաղանդի անվիճելի աւացույց' առանձնանում է նրա եռադրությունը («Հովակիմի թոռները», «Հովակիմի թոռնորդիները», «Տո, լաճ ւնավեր»), որ ւարողությամµ ու կառուցվածքով մի ինքնօրինակ վիւաչար է: Ս÷յուռքի դրականության µաղմաթիվ էջեր նվիրված են նախաեղեռնյան Հայ դյուղի կյանքին, µաղմաթիվ դործեր ւաւմում են աքսորի, աւա' օւար ա÷երում ւարադիր Հայության կյանքի մասին: Ասաւուրյանի այս երեք դրքերը այդ դրականության մեջ առանձնանում են ոչ միայն Հեղինակի ինքնաւիւ ւաւմելաձնի չնորՀիվ, այլն այն ւաւճառով, որ Հեղինակը սւեղծել է եռադրություն, իրար Հաջորդող դեւքերի ւաւմությունը մի Հայ ընւանիքի, դարասկղµից մինչն դարավերջ, ւաւից մինչն թոռնորդի, սերունդների ւաւմությունը, ներառելով իր մեջ Ս÷յուռքի դրականության դրեթե µոլոր Հիմնական թեմաները' կորցրած Հայրենական ւան կարուի, Հայոց ողµերդության, անցած դաժան ճանաւարՀների, օւար ա÷երում դոյաւնման, ինքնության ւաՀւանման, Հայրենաµաղձության: Ս÷յուռքի ւաւմությունն է, 10-ական թվականներից մինչն մեր օրերը, ս÷յուռքաՀայության ւարµեր սերունդների ւաւմությունը, որոնք, յուրաքանչյուրը յուրովի, Հարմարվում են իրենց ւարւադրված նոր դոյավիճակին, Հոդեկան խարիսխ ÷նւրելով Հիչաւակների ու Հայասւան-Հայրենիքի մեջ: կենսադրական Հիմքի վրա, ինքնակենսադրական վեւի սկղµունքով կառուցված եռադրությունը ընդՀանրացնում է Հայրենի ւան ու ւարադիր Հայ ղանդվածների ւաւմությունը: Հեղինակ-ւաւմողը մեկն է այն µաղմաՀաղարներից, որ քչվելով Հայրենի եղերքից, անց355

նելով Գողդոթայի մի դաժան ճանաւարՀ, Հասւաւվել է Հեռավոր մի աչխարՀում, չարունակել իր սերունդը: Ասաւուրյանի եռադրությունը իր մասին է, ու իր նմանների, 20-րդ դարի արնմւաՀայոց ճակաւադրի ւաւմությունն է: Ասաւուրյանը չաՀնուրյան ձդւումով (սւեղծել «վերջին Հարյուր ւարվա» «ւաւկերաղարդ ւաւմություն Հայոց»), սակայն այդ ւաւմության ժամանակները ւարավ եւ ու առաջ' սկսելով իր նախնիների' ւաւերի ւաւմությունից, Հասնելով աքսորի ճանաւարՀի ւաւմությանը, աւա Ս÷յուռքի' մինչն մեր ժամանակները' Հեւնելով սերունդների Հոդեµանական ÷ո÷ոխությունների ընթացքին: «Հովակիմի թոռները» վեւը, որ եռադրության առաջին դիրքն է, ւաւմությունն է կեսարիայի Հայկական մի դյուղի, աչխաւավոր մի Համայնքի, որ Հող է մչակում, ցանում ու Հնձում, վարժարան ու եկեղեցի դնում, ւքնում ու µարիքներ սւեղծում ն որը եղեռնի աՀավոր օրերին, ուրիչ չաւ Հայ Համայնքների նման, աքսորվեց արաµական անաւաւները: Պաւմությունն է այդ դյուղի խաղաղ ու չեն օրերի ն անաւաւներում նրանց կրած անասելի ւառաւանքների: Տարիներ առաջ Հովակիմի ւաւերը, ւաւմում է Ասաւուրյանը իր դյուղի ւարեդրությունը, քչված իրենց µնիկ Հողերից, ճարաՀաւյալ, իրենց ճանաւարՀին ընւրել էին մի վայր ն Հիմնադրել մի նոր դյուղ' անվանելով այն Զոմախլու, իրենց ծննդավայրի' Շամախի անունով: Անցել էին ւարիներ, նրանք վարժվել էին նոր µնակավայրին, Հարաղաւացել նոր ւանն ու Հողին, ն որովՀեւն իրենց սւեղծածն էր, իրենց ւքնանքի արդյունքը, «անՀունորեն կը սիրեին» իրենց դյուղը: Բայց Հողադործ այդ մարդիկ, կրկին սւիւված, թողնում են իրենց ւունն ու Հողը. եղեռնը ինչւես Հեղեղ եկավ ն ամµողջ դյուղը առավ իր Հոսանքի մեջ, «Տարավ ն արաµական անաւաւի չորս Հովերուն ցրվեց մղեղի ւես»: Աքսորի երկար ու ձիդ ճանաւարՀին նրանք ընկան մեկ-մեկ ու խմµերով, քարավանի չարքերը նոսրացան, ն ամµողջ մի դյուղից կենդանի մնաց նրա չնչին մի մասը: Վեւի երեք µաժիններում («Մեր դյուղը», «Անաւաւի կողմն աչխարՀի», «Արաµական դիչերներ») Ասաւուրյանը ւաւկերում է այդ Համայնքի ւաւմությունը, Համաւաւասխանաµար' նրա երեք վիճակները' խաղաղ, սւեղծարար օրերը դյուղում, աքսորի ճանաւարՀը ն արաµական Պոսեյրա դյուղում կայանելու ժամանակը: Հեւնելով 20-30-ական թվականներին Հայ դրականության մեջ սւեղծված ինքնակենսադրական վեւի ավանդույթներին (Գուրդեն ՄաՀարի, ՎաՀան Թոթովենց, Ավեւիս ԱՀարոնյան, Զաւել Եսայան)'

Ասաւուրյանը 60-ական թվականներին Հարսւացրեց այդ ժանրը մի նոր µարձրարժեք սւեղծադործությամµ, որ «Հովակիմի թոռները» վեւն է: կիրառելով այդ ժանրին µնորոչ' մանուկ Հերոսի' առաջին դեմքով ւաւմելու ձնը, կառուցվածքային առումով Ասաւուրյանը ավելի Հարաղաւ է Թոթովենցին: Նրա Հերոսը Թոթովենցի «կյանքը Հին Հռովմեական ճանաւարՀի վրա» վեւի Հերոսի նման' ավելի չաւ ւաւմում է ոչ թե իր, այլ չրջաւաւի մարդկանց մասին, Հիչում է ւաւմություններ, որ ասես ÷ոքրիկ նովելներ լինեն: Ասաւուրյանը սւեղծում է առանձին ւաւմվածք-նովելներ, որոնք կարող են նույնիսկ առանձնացվել վեւի ընդՀանուր Հյուսվածքից, որւես ինքնուրույն սւեղծադործություններ, µայց այդ առանձին ւաւմությունները նան կաւված են իրար, քանի որ ամµողջ ւաւումը, դլխավոր Հերոսը ղարդանում են ընդՀանուր չղթայի մեջ: Այդ ւաւմվածքնովելները Հյուսվում ն միանում են իրար, քանի որ ճակաւադրով միասնացած մի Համայնքի մասին են, մի ամµողջական ւաւմության առանձին մասեր: Այս Հանդամանքը նկաւի ունենալով' Ասաւուրյանը դւնում է, թե իր դիրքը կարող է ն՛ ւաւմվածքների ժողովածու Համարվել, ն՛ վեւ: Նյութի ւաւկերման դրողական վերաµերմունքի առումով Ասաւուրյանը Հարաղաւանում է ՄաՀարուն: Թե՛ դյուղում, թե՛ արաµական աչխարՀում իր ու իր Համադյուղացիների կյանքի, խաղաղ թե ւաժանելի օրերի ւաւմությունները անելիս Ասաւուրյանը ՄաՀարու նման ÷որձում է ժւիւով նայել դեւքերին, երµեմն սրամւել, որւեսղի ընթերցողին չճնչի այն անմարդկային ւառաւանքների ծանրության ւակ, որ µաժին է Հասել իր դրքի Հերոսներին: Հեղինակի մեղմ Հումորը դրսնորվել է ն՛ խոսքի, ն՛ դրության կոմիղմի ձնով: Աչխույժ ու սրամիւ չաւ ւաւմություններ («Եթե ւերը կամի», «Աղվոր մածուն էր», «Տաճաւի ամուսնությունը» ն այլն) ւաւմող-Հերոսի խոսքի Հումորը ավելի կյանքային, իրաւաւում են դարձնում վեւի դործողությունները, կենդանություն են Հաղորդում Հերոսներին, ամµողջ ւաւմությանը: Վեւի առաջին' «Մեր դյուղը» մասում, առանձին-առանձին ւաւմվածքների մեջ Ասաւուրյանը, Հեւնելով Համասւեղին ու Մնձուրուն, ÷որձում է վերակենդանացնել նախաեղեռնյան Հայ դյուղը' կյանքի, կենցաղի, µարքերի µոլոր մանրամասներով, Հողի, աչխաւանքի նկաւմամµ Հայ մարդու µացառիկ սիրով, կամենալով ցույց ւալ, թե ինչ ծանր ոճիր է դործվել Հայ ժողովրդի Հանդեւ: Հայրենի դյուղի խաղաղ օրերի ւաւկերներով, ծննդավայրի,

մանկության ւայծառ Հուչերով Ասաւուրյանը ոչ միայն ÷արաւում է իր ու իր նման ւարադիր Հայերի կարուը, այլն այդ ւաւկերները դնելով կողք կողքի' ընդդծում է եղեռնի ու աքսորի աՀավորությունը, թուրք µարµարոսների ոճրադործությունը, ւեղի ունեցած մեծադույն անարդարությունը: Վեւի «Անաւաւի կողմն աչխարՀի» ն «Արաµական դիչերներ» µաժիններում, որ եղեռնի, աքսորի ւաւմությունն է, Ասաւուրյանը ւաւկերում է ոչ միայն աքսորյալների ւառաւանքը, այլն, որ կարնոր է, մեր ժողովրդի µարոյական, մարդկային µարձր արժանիքները' Հենց այդ ւառաւանքի մեջ: Մղձավանջի, մաՀերի ու սարսա÷ների այդ ւարիներին Հայ մարդը չկորցրեց իր էությանը µնորոչ Հաւկանիչները' կենսասիրությունը, աչխաւասիրությունը, Հավաւը աւադայի նկաւմամµ, կամքը, Հոդու դիմացկունությունը: Ասաւուրյանի դրքի այս մասերը, որ Հայոց եղեռնի ու աքսորի մասին մեր դրականության մեջ ւաւկերված առավել ճչմարւաւաւում, դեղարվեսւական ււավորիչ էջերից են, վկայում են մեր ժողովրդի չաւ առաքինությունների մասին: Ասաւուրյանը եղեռնի դաժան ւաւմությունները ւաւկերելով, ունեցել է նան մի ուրիչ նւաւակ' նոր սերնդին ւաւմել ոչ միայն Հայ մարդու ւառաւանքների մասին, այլն այդ ւառաւանքների մեջ ւեսնել կամքի ու կորովի, սիրո ու ինքն իր էությանը Հավաւարիմ մնալու առաքինությունները: Աքսորյալների մեծ խմµերը սովից ու ծարավից Հյուծվեցին, յաթաղանից ու Հիվանդություններից ընկան, չարքերը նոսրացան, սակայն նրանցից ոչ մեկը մյուսի Հացը չխլեց, չվայրենացավ, մնաց Հայ ու մարդ: Ասաւուրյանի «Հովակիմի թոռները» վեւի Հաջողվածությունը ւայմանավորված է նրանով, որ Հեղինակը ականաւեսն էր այդ ամµողջ ւաւմության, աւրել էր այդ կյանքը, կրել µոլոր ւառաւանքները, որ դաջվել էին նրա մանուկ Հոդում, ն Հիմա ւաւմում էր անկեղծ ու անխաթար' թա÷անցելով Հերոսների Հոդեկան կաւերի մեջ, Հայւնաµերելով Հոդեµանական այնւիսի նրµություններ, որոնք ընդունակ է ւեսնելու միայն ճչմարիւ դրողը: Եռադրության երկրորդ ու երրորդ դրքերը («Հովակիմին թոռնորդիները» ն «Տո, լաճ ւնավեր») Հեղինակի ս÷յուռքյան կյանքի ււավորություններն են, Հովակիմի թոռների ու թոռնորդիների նորօրյա ւաւմությունը, օւար աչխարՀում Հայության µեկորների դոյաւնման ւաւմությունը: Շարունակելով չաՀնուրյան նաՀանջի թեման' Ասաւուրյանը ս÷յուռքաՀայության ուծացման ւադնաւի

Հեւ ներկայացնում է նան Հայոց դիմակայության ւաւմությունը, Հայ դրին ու մչակույթին աւավինելով' իր ինքնությունը ւաՀելու ս÷յուռքաՀայության ջանքերը, արմաւներին, Հայասւանին Հոդնին վերադարձը: Ս÷յուռքաՀայ կյանքին µնորոչ չաւ դրվադներ կան Ասաւուրյանի այս դրքերում (նան «Ո՞ւր, ՎաՀրամ» դրքում), կաւարված է Հերոսի Հոդեկան աչխարՀի Հեւաքրքիր վերլուծություն, կան Հայ մարդկանց դժվար կյանքի, ւքնանքի, կորուսւների ու դւնումների, ինքնաՀասւաւման ււավորիչ ւաւկերներ, թեն դործողություններին դերակչռող նկարադրություններն ու Հեղինակ-Հերոսի' Լնոնի ծավալուն մւորումները դանդաղեցնում են վիւական դործողությունների ընթացքը, խանդարում են կյանքի µաµախի դեղարվեսւական վերակերւմանը: Մի µան, որ այնքան վարւեւորեն դրողը ւվել է եռադրության առաջին դրքում («Հովակիմի թոռները»): «Հովակիմի թոռնորդիների» Հերոսը' Լնոնը, թեն Հեղինակի վկայությամµ ինքը չէ, µայց չաւ µան ունի իր կենսադրությունից, ինչւես Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն» վեւում: Ու թեն այսւեղ Հերոսը չի նույնանում «Հովակիմի թոռների» Հեղինակ-Հերոսի Հեւ, սակայն ըսւ էության չարունակում է նրա սերնդի ւաւմությունը: «Տո, լաճ ւնավեր» դիրքը Հեղինակ-Հերոսի չաւ ւարիներ անց Հայրենի դյուղ այցելությունից սւացած ււավորությունների ու ւարµեր Հանդիւումների Հուչային վերաւրումներն են' անկեղծ, անմիջական ւաւմություններ' Հոդեµանական դիւարկումների վարւեւ նկարադրություններով: Գրողը կարողացել է ընթերցողին ÷ոխանցել իր Հերոսի (որ ինքն է) Հոդեկան այն ÷ոթորկումները, որ աւրում է ինքը' վաթսուն ւարի Հեւո լինելով Հայրենի դյուղում, մանկության վայրերում, իրենց իսկ ւանը: Շուրջը ամեն ինչ Հինն է, µայց այնւեղ չկան Հին ւերերը, չկա Հայի չունչը: Զրուցում է իրենց ւան նոր µնակիչների, դյուղի օւար ւերերի' թուրքերի Հեւ, որոնց Համար անցյալը մոռացված մի ւաւմություն է, թեն նրանց մեջ էլ կան մարդիկ, որ ցավով են Հիչում Հայերի դաղթը, դյուղի ամայացումը: ինչւես այս, այնւես էլ իրական ւաւմությունների ուրիչ վերՀուչեր, որ µերվում են որւես առանձին ւաւմություն-նովելներ, ամµողջացնում են Հեղինակ-Հերոսի կերւարը, որի Հոդու մեջ ւասնամյակներ չարունակ ղողանջել են Հայրենի եղերքի ձայները, ն որին ունկնդիր' նա կաւարում է այդ ճամ÷որդությունը: Հայրենի եղերքի կարուը, որ Հոդեմաչ ւանջանք է ու կենսական Հղոր լիցք

միաժամանակ, կանչ է, որը անՀնար է չլսել: Այդ կանչը դրողին Հասնում է նան մի ուրիչ Հարաղաւ եղերքից, որ Հայասւանն է, ուր այցելություններից Հեւո նա դրում է իր ււավորությունների, Հուչերի, վավերադրական ւաւմվածքների երկու դրքերը («Բարի ն Հողի ւաւմություն», «Հարյուրամյակ, Հանդիւումներ, Հուչեր») ն «Պարույր Սնակ» Հուչ-դիմանկարը: Այդ կանչերը, որ արձադանքվում են դրողի Հոդու մեջ, Հենց այն Հողն են, որին խարիսխ նեւելու Հավաւ ունի Ասաւուրյանը, որին աւավինում է նա' Հավաւալով ւարադիր Հայության ՀամաՀավաքին' «ԱմենաՀայր, ամենամայր Հայասւանում»: իր արձակ երկերով ն Հաւկաւես «Հովակիմի թոռները» վեւով, ուր դրսնորվել է վիւողի ամµողջ ւաղանդը, ճչմարիւ դրողի µնական ձիրքը, Ասաւուրյանը ւեսանելի ու կարնոր ւեղ է ղµաղեցնում 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ս÷յուռքաՀայ դրականության մեջ:

ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՆՑ

(1925-1994)

Հակոµ կարաւենցը ծնունդով ւարսկաՀայ էր: Նախնական կրթությունը սւացել է ծննդավայրի` Թավրիղի Հայկական, ֆրանսիական ու ամերիկյան դւրոցներում, միջնակարդը` ԹեՀրանի ֆրանսիական քոլեջում, իսկ Համալսարանական կրթություն` Միացյալ ՆաՀանդների Միղուրիի Համալսարանում` մասնադիւանալով Հոդեµանության ն լրադրության մեջ: Հասւաւվելով ԱՄՆ-ում` նա երկար ւարիներ աչխաւել է մամուլում որւես լրադրող, ինչւես նան` խմµադիր «Ամերիկայի ձայն» Հասւաւության մեջ: Երկար ժամանակ ււադրվել է միայն մամուլի էջերում: 1970 թ. Հանդես է եկել ւաւմվածքների առաջին ժողովածուով` «Անծանոթ Հոդիներ» խորադրով: Հեւադա ւարիներին լույս է ընծայել «Նոր աչխարՀի Հին սերմնացանները» (1975), «Միջնարար» (1981), «Ամերիկյան չուրջւար» (1986), «Անկաւար» (1987) ւաւմվածքների ժողովածուները, «կարթադենի դուսւրը» (1972) ն «Ադամի դիրքը» (1988) վեւերը, «Երկու աչխարՀ» (1992) էսսեների ժողովածուն: կարաւենցի արձակի նյութը ժամանակակից ամերիկաՀայ կյանքն է, դործող անձինք` ամենաւարµեր աղդության մարդիկ ու նան ւարադիր Հայության ւարµեր սերունդներ, µայց մւորումների աչխարՀը` Հերոսների կենսադրության ու նրանց խոՀերի միջոցով ծավալվում, ներառում է ամµողջ դաղթաչխարՀն ու Հայասւանը: Նրա Հերոսները Հեռավոր Ամերիկա են Հասել կիլիկիայից ու Սասունից, իրանից ու Լիµանանից, Ղարաµաղից ու Հայասւանից, նրանց ուքը Հասել է մինչն Սիµիր, թա÷առումների ճանաւարՀին նրանք կրել են Հոդեկան-µարոյական կորուսւներ, սակայն դարձյալ չարունակել են կառչած մնալ իրենց Հիչողությանը, Հողի ու ինքնության դաղա÷արին, ն այդ դիւակցությունից էլ ծնվում է նրանց դրաման, որ երµեմն ավարւվում է ողµերդությամµ:

ԱՆԾԱՆՈԹ ՈՒ ՄԵՆԱկ ՀՈԳիՆԵՐի ԴՐԱՄԱՆ

Դեռնս 1955-ին դրված մի ւաւմվածքում կարաւենցը ÷որձել է ւաւասխանել իրեն իսկ Հուղող Հարցադրումներին` ո՞րն է ս÷յուռ361

քաՀայ դրողի առաքելությունը, ինչո՞վ է նա ւարµերվում «µնիկ» դրողից, ինչւիսի՞ն ւիւի լինի իր դրականությունը: Պաւմվածքի դրող-Հերոսը, որ ըսւ էության ինքն է, ÷որձում է µացաւրել, արդարացնել իր դրականության ւեսակը` առաջադրելով նան դրական այլ սկղµունքներ` որւես ճչմարիւ դրականության առավել ընդունելի ւայման: Այսւեղից էլ ծնվում է երկվությունը` ինչւիսին կուղեր լինել ն ինչւիսին է, որ չի կարող չլինել: «Ամեն անդամ, երµ դրիչը ձեռքս եմ վերցնում, ուղում եմ դրել չդրված ւաւմությունը Հոդիների, որ կային, կան ու ւեւք է լինեն»,-այսւես է սկսվում ւաւմվածքը: Ուրեմն` դրողի իր նւաւակը Հսւակ է` «դրել չդրված ւաւմությունը Հոդիների»: Եվ դրանք ղդալ ու ւաւկերել` «վերաւրելով» որւես իրենը («Հաճախ ուրիչների ամենախորունկ ւաւմություններն իսկ դրում եմ իմ Հոդու ւարւեղում»): Եվ դրանք ոչ թե Հորինել, այլ ւեսնել, ղդալ ու ճանաչել կյանքի ւարµեր ւաՀերին նրանց Հեւ Հանդիւումների ընթացքում, ւաւմել նրանց կյանքը ոչ թե սկղµից մինչն վերջ, այլ «Որնէ ւեղից մինչն այսւեղ» (ւաւմվածքի վերնադիրն է): «Ուրիչ առիթով, մի այլ քաղաքում, այլ Հոդիների աչխարՀում դրեցի մի այլ ւաւմվածք: Ո'չ, վեւ էր: Սկիղµ ու վերջ չուներ: կյանքի ւես ջերմ էր, անակնկալ ու խաµուսիկ: Զավեչւի ու ողµերդության խառնուրդ էր` Համադրություն»: Այսինքն` կյանք: Այս անդամ Հերոսներից մեկը Հայ է, Հանդիւման վայրը` ամերիկյան Հյուսիսային մի քաղաք: Հանդիւում, ղրույցներ, մւերմություն` իրար սիրւ µացելու ասւիճան: Եվ Արւավաղդ անունով այդ Հայը, որ թերնս ւաւմող-Հեղինակի երկրորդ եսն է, նրան մի օր Հարցնում է. «Հողի ւնքոցը ղդու՞մ ես»: Ո'չ: «Հաւա ինչւե՞ս ես դրում: Ես միչւ այն Համողման եմ եկել, որ ղդացող մարդկանց մու Հարաղաւ է Հողի ւնքոցը»: Պաւասխանը` «Մի՞թե Հոդիների ւնքոցը µավական չէ»: Լրացում-Հակադրությունը` «Ամեն ւանդուխւ մարդ ւեւք է որ ունկնդրած լինի այդ կանչին»: Բայց այլ ÷ասւարկ. «կան մարդիկ, որ Հողը չեն ւեսել ն ÷ոխարենը Հոդիների աչխարՀ են սւեղծել իրենց Համար», «Հող չունեմ, որ Հողի ւնքոցը լսեմ»: Եղրակացությունը` «Առանց Հողի կանչի Հոդիները խամրում են, սառում, չորանում... Համ ու µույր կա դրչիդ մեջ: Սակայն Հողը ւակաս է: Ամենաէականը.... Առանց ժողովրդի ինչի՞ է նման մարդը... սե÷ական ժողովուրդը ուրիչ µան է: Նա նման է մի µերրի դաչւի, որի մեջ անՀաւը ծլում, ծաղկում, առողջ արմաւներ է նեւում ն ււղավորվում է...»: «Համաձայն էի, ուսւի չւաւասխանեցի»: Եվ էլի ուրիչ ÷ասւարկներ, որոնց ւաւսխանը չունի,

որովՀեւն Համաձայն է դրանց Հեւ: «Հողի ւակասից չդիւես, թե ում ես ւաւկանում, ն ովքեր են քեղ ւաւկանում»: Եվ արդարացումներ` «Ես կրում եմ իմ ւարադիր ժողովրդի ցավը, կարուը... Հոդեկան Հայրենիքի մասին լսե՞լ ես... ...վիւական չեմ: Աւում եմ ղդայականությունը... Աւրում եմ կյանքը, ինչւես որ է: կուիւ, կարծր ու միաժամանակ ÷խրուն: Պայքար ու Հարաւնում, աՀա իմ օրերի ուղին...»: Գոյաւաչւական դրական չարժման µացաւրություններից մեկը: Ս÷յուռքի դրողի Համար` դոյաւնման ւենչը, Հուսալքումը ն Հավաւը միաժամանակ: «Արիությունը Հարաւնելու մեջ է: Վերցնենք մեր ժողովուրդը: Պանդուխւ, արմաւախիլ ն, սակայն, անվՀաւ... Նան վաղվա, դալիքի երաղը...»: Բայց նան` «ո՞ր դալիքի, ուծացմա՞ն, թա÷առումի՞, թե՞ ասւիճանական նկարադրա÷ոխման»: Հայրենիքը, Հողը, ժողովուրդը ներչնչարան են դրողի Համար, թռիչքի ւաւվանդան: «Դու այնւեղ Հսկա կարող էիր դառնալ»: կարաւենցի այս խոսքերից չուրջ երեք ւասնամյակ առաջ Ս÷յուռքի մեկ այլ դրող` Վաղդեն Շուչանյանը դրում էր. «Պիւի ըլլայի µարձրաՀասակ, առնական ու դեղջուկ` մեր դյուղաքաղաքին մեջ: Հիմա Հոս ո՞վ եմ ես, ըսեք, այս խառնակ ու դեչ քաղաքին մեջ ո՞վ եմ ես...»: Գրեթե նույն ժամանակ, ամերիկաµնակ Համասւեղի առաջին դրքերի առիթով Զուանյանը, մեծաւես դնաՀաւելով նրան, դւնում էր, թե նա ունակ է դրելու «վիւերդություն մը, որ «Վերք»ի ւես Հայաչունչ ու Հայադույն ըլլա...», «µայց աւիկա դրելու Համար Համասւեղ Հայասւան երթալու է... ւեւք չէ ձդել, որ Ամերիկայի դործարաններուն մուխին մեջ դժդունի. Հայասւանն է իր ւեղը»: Արւավաղդի Հեւ դրողի այս երկխոսությունը, որ իրաւես ղրույց է ինքն իր Հեւ, վկայում է ոչ միայն դրողի կեցվածքի մասին, այլն ւալիս է իր դրականությունը µացելու, Հասկանալու ն դնաՀաւելու µանալին: Եվ արդեն առաջին ժողովածուի խորադիրն էլ («Անծանոթ Հոդիներ») նույնն էր ասում` «չդրված ւաւմությունը Հոդիների», անծանոթ Հոդիների ւաւմությունը: Ու նան ծանոթ Հոդիների ամենախորունկ ւաւմությունները: Եվ Հաւկաւես ւառաւող Հոդիների: Պաւկերել «Հոդիների աչխարՀը» ն լսել «Հոդիների ւնքոցը»: Ամերիկյան խառնարանում իրար դլխի Հավաքված ն մեկ «աղդ» դարձած այլաղդիների` իրենց աղդային թե ղոււ անձնական ւառաւանքներով, իրարից ւարµեր ու իրար նման` Հոդեկան ւվայւանքներ, ծանր աւրումներ` Հաճախ ողµերդական ավարւով: կարաւենցի դրականությունը ոչ թե ւարադիր Հայության մասին

է` օւարների միջավայրում, այլ ամենաւարµեր աղդերի մարդկանց մասին, որոնց մեջ կան նան Հայեր: «Հերոսներիցս մեկը Հայ էր» (Հիչված ւաւմվածքում): Մեկ ուրիչ ւաւմվածքում` ռուս, մի ուրիչում` Հույն, ն այլք: Մարդկային ճակաւադրեր, մւերմական կաւեր` ւարµեր աղդերի մարդկանց միջն, խառն ամուսնություններ, մի խոսքով` ամերիկյան կենցաղ, µարքեր: Մարդիկ, սակայն յուրովի' ւվայւանքներով, ցավով, դրամայով: Սա դրականություն է, որ կարող է սւեղծվել նան ուրիչ լեղուներով: Մի առիթով, 80-ական թթ. կարաւենցը, որ ֆրանսիական քոլեջ ու ամերիկյան Համալսարան էր ավարւել, ամերիկյան մամուլի լրադրող էր, µացաւրել է, թե ինչու ինքը, թեն կարող է, µայց անդլերեն չի դրում: Անդլերեն դրել, նչանակում է լինել ամերիկյան դրականության մեջ, իսկ «ամերիկյան դրականության մասը կաղմելու Համար ամերիկացի ւեւք է լինել: Ես Հայ եմ, ս÷յուռքաՀայ, որը յուրաՀաւուկ մի արարած է աչխարՀի ւաւմության մեջ: Մի քանի երկիր եմ ÷ոխել, աւրել եմ մի քանի ւասնյակ քաղաքներում, ենթարկվելով մչակութային µաղմաղան աղդեցությունների: Հոդեւես կաւված եմ Հայասւանին, սակայն իմ ւունը Նյու Յորքն է: Թեն երկար ւարիներ Ամերիկայում եմ աւրել, սակայն ամերիկացի չեմ: ԱյդուՀանդերձ, իմ Հայությունը իմ ինքնաւիւությունն է, իմ վկայադիրը քայլելու ամµոխների միջից ն ղդալու, որ ւարµեր եմ»: կարաւենցը ընդՀանրաւես մարդկանց Հոդին է µացում, ս÷յուռքաՀայ դրողի Հայացքով ու սրւով: Երµեմն իրեն Հանդիւածը Հայ է, ավելի Հաճախ` օւարներ: Բայց ամեն դեւքում նրանց մասին ւաւմողը, նրանց Հեւ Հանդիւողը ինքն է` Հայ, ավելի ճիչւ` ս÷յուռքաՀայ դրողը: ինքը ներկա է մչւաւես: Ավելին` ամµողջ սւեղծադործության մեջ (ւաւմվածքներ թե վեւեր) ներկա է Հայը, որւես մաս մարդկային այն աչխարՀի, որ ւաւկերված է, որւես ւրո÷ող երակ այն կենդանի օրդանիղմի, որ մարդն է` աւրող, ւառաւող, որւես Հերոս կամ որւես միջավայր, կյանքն է, որ µաµախում է ներդաչնակ ու ոչ ներդաչնակ ւրո÷ներով, ն դրանց մեջ լսելի ու ղանաղանելի է Հայկական ռիթմը: կարաւենցը ս÷յուռքաՀայ արձակում Հասւաւվեց 60-ականներից ն Հաւկաւես 70-80-ական թվականներին, երµ ասւարեղից Հեռանում էին Ս÷յուռքի առաջին սերնդի դրողները: Նա դալիս էր չարունակելու ավանդները, µայց ինքը նոր սերունդ էր` ավելի կաւված նոր աչխարՀին` իրաւես երկ÷եղկված Հոդով: Ամերիկայի քաղաքացի, որ աւրում է այդ կյանքով, µայց ամեն ւաՀի ղդում է իր

ս÷յուռքաՀայ լինելը, իր արմաւները, իր ժողովրդին` «ւանդուխւ, արմաւախիլ ն, սակայն, անվՀաւ»: Առաջին սերնդի (Շ. ՇաՀնուր, Ռ. Զարդարյան, Զ. Որµունի ն այլք) Հնչեցրած ուծացման ւադնաւի ւենդադին, սուր, ըմµոսւ ճիչը այլնս չկար: իր Հերոսներից մեկի մւորումով` կարաւենցը դնաՀաւում է իրողությունը` «ւադնաւի ւակաս ս÷յուռքաՀայ կյանքում»: Նոր սերունդը ինչ-որ ւեղ ասես Համակերւվել էր իրողությանը: Նոր սերնդի դրողները, կարւենցը նույնւես, այդ իրողությունը ավելի չաւ ցուցադրում, վերլուծում են. նրանց դործերում ւարադրության, ուծացման ցավի ճիչը չէ, որ լսվում է, այլ «ւնքոցը»: կարաւենցը լսելի է դարձնում այն: Դրանով էլ նրա սւեղծադործությունը դառնում է ինքնօրինակ արձադանքը չաՀնուրյան աՀաղանդի` կես դար Հեւո մի ուրիչ դաղթօջախի օրինակով: կարաւենցի երիւասարդ Հայ Հերոսները, որոնց մեջ մչւաւես ինչ-որ մաս կա Հեղինակից, որոչակի ղµաղումի ւեր (ճարւարաւեւ, երաժիչւ, լրադրող ն այլն), որոչակի կյանքով աւրող, անդամ Հաջողությունների Հասած մարդիկ են, սակայն անՀանդիսւ Հոդով, անµավական իրենց կեցությունից, իրենց ւեղը չեն դւնում, իրենց իսկ ինքնության որոնման մեջ են մչւաւես, որովՀեւն օւար Հողի վրա ընկած սերմեր են, արմաւախիլ լինելու ենթադիւակցությունը չի ՀաղթաՀարվում նոր կյանքով աւրելու սթա÷ դիւակցությամµ: Այսւես, օրինակ` Արմեն ՎաՀանյանը, որ լրադրող է, քաղաքական Հոդվածադիր, Նյու Յորքից Հասել է Հեռավոր Հարավային մի քաղաք («Մի այլ քաղաքում»)` ամ÷ո÷վելու իր մենության մեջ, ավարւելու կիսաւ աչխաւությունը: «ինչու՞ եմ եկել, նորից անցավ նրա մւքով: Մի՞թե µոլոր քաղաքներն էլ նույնը չեն - նույն Հարաճուն չարժումը, նույն անվերջանալի ÷ողոցներն ու նույն անանուն անձկությունը: ինքնամ÷ո÷մա՞ն... ինչու՞ չի կարողանում կաւվել մի կւոր Հողի... Գու՞ցե ես ինձանից եմ ÷ախչում...»: ինքնամ÷ո÷ումը թելադրված է մենակության ղդացումից: «Մենակ եմ»,- խոսւովանում է նա Հյուրանոցում իրեն Հանդիւած Բարոլ Բոնրադին, որը եկել էր մի այլ վայրից ն, ճանաչելով նրա ւառաւած ու դարձյալ «մենավոր Հոդին», ցանկանում է նրա µարեկամությունը: «Մենք երկուսս էլ մենավոր Հոդիներ ենք», - ասում է նրան: Նույն «Հոդեկան մենակությունն» է աւրում Արմեն Ղուկասյանը («Վերջերս ո՞վ է դնացել Հալիֆաքս»), որ Ամերիկա է եկել ԹեՀրանից. երաժչւական կրթություն է սւացել ն «արդեն վեց ւարի է, որ նվադաՀանդեսներ է ւալիս ամերիկյան ու կանադական քա365

ղաքներում»: Հոդնել է թա÷առելուց ն ւառաւում է «աՀռելի մենության» ղդացողությունից, խոսւովանում է նա Հալիֆաքսից վերադառնալու ճանաւարՀին նավի վրա մի ուրիչ (միակ) Հայի` Զորջ Բոյաջյանին` µացաւրելով. «Խոսքս Հոդեկան մենության մասին է»: Եվ այս ղդացումը ծանր մի դրամայով է ւայմանավորված` կորցրած սիրո դրամայով. ւաս ւարի առաջ նչանվել է սիրած աղջկա Հեւ, որին Հայասւան ներդաղթող Հայրը µռնի իր Հեւ է ւարել: իսկ ինքը Ամերիկա է եկել ն այժմ, աղաւ արվեսւադեւ, չի ուղում Հայասւան դնալ' ւաւճառաµանելով. «Ես վանդակում աւրել չեմ կարող... Այդ կարդերը Հանդուրժել չեմ կարող... Ես µռնություն Հանդուրժել չեմ կարող... Ես Հայասւանում Հոդնին կմեռնեմ»: «Բայց դու Հոդնին մեռնում ես ն արւասաՀմանում»,-Հակադարձում է Զորջը, որ ւաւմվածքի ւաւմող-Հերոսն է, ասել է` Հեղինակը, այս անդամ Բոսւոնի Հայւնի արդյունաµերական մի ընկերության ներկայացուցիչ Զորջը (արդե՛ն` Զորջը), µայց ն կարող է խորՀրդաւու լինել. «Դու ի՞նչ դործ ունես կարդերի Հեւ: Բեղ անՀրաժեչւ է ժողովուրդ ն սեր: Դու արվեսւադեւ մարդ ես: Դու կարող ես քո նւասւը ւալ Հայ ժողովրդին...»: Արմենի երկվությունը, ներքին դրաման նրան Հասցնում է ողµերդության: ԱնսաՀման սեր ու կարու Հայասւանի ու սիրած աղջկա նկաւմամµ, µայց ն այնքան Հեռացած նրանցից, որ կարծում է, թե այլնս կորցրել է վերադարձի ճամ÷ան: «Այնւիսի անանուն կարու ունեմ այդ երկրի նկաւմամµ, որ ուղղակի այրում է Հոդիս: Այլնս Հայասւանն ու Մեդան նույնացել են: Երկուսին էլ սիրում եմ Հավասար կրքով ու ւաչւամունքով ն երկուսն էլ այնքան անմաւչելի են ու կիղիչ` ինչւես արնը... սակայն ուչ է այլնս... այնքան ճանաւարՀներ եմ քայլել, այնքա՛ն կամուրջներ թողել թիկունքիս, որ այլնս կորցրել եմ վերադարձի ճամ÷ան... Ա÷սո՛ս, որ այլնս չաւ ուչ է...»: Պաւմվածքի դործողություն է մւնում Մերի Սւիվընսը, որ մեկն է Արմենի արվեսւով Հիացողներից, ն խնդրում է մի µան նվադել Հենց նավի վրա: Եվ Հոդեկան խռովքի մեջ` Արմենը ձեռքն է առնում ջութակը, մի ւաՀ արձանանում, աւա Հայերեն Հայւարարում` «Ես ձեղ ւիւի նվադեմ «կռունկը»: Այդւիսի ւաՀերին են ծնվում արվեսւի մեծ կաւարումները: Եվ Զորջ-Հեղինակը, որ «Նյու Յորքի ւերճ սրաՀներում» առիթ էր ունեցել լսելու «Համµավավոր ջութակաՀարների», չարունակում է. «Սակայն ոչ ոք չէր կարողացել այնւիսի անողորմությամµ քանդել իմ Հոդին, ինչւես կարողացավ Արմենը: Նա չէր նվադում, այլ Հեկեկում, արւասվում ն ողµում էր: Նույնացել էր

ջութակին ն լարերի ÷ոխարեն իր էությունից µխում էին Հառաչանքի Հնչյունները»: Նվադում է Արմենը, ն ունկնդիր Հեղինակին թվում է, թե` «Հանկարծ երկու կաւույւ ալիքներ Հոսեցին ջութակի լարերից ու մւան անՀունը, աւա ալիքները µաղմաւաւկվեցին ն սն, կաւույւ ու սւիւակ Հնչյունների միջից դոյացավ արցունքի մի Հոյաթն չաւրվան, որը, ըմւելարանի մեւաղե ւաւերը ճեղքելով, թա÷վեց ծովի մեջ, Հորդեց ցամաքում, ողողեց լեռներն ու ւա÷ասւանները ն խոյացավ դեւի Նաիրի` իր Հեւ ւանելով µյուրավոր Հոդիների անաւաւային կարուն ու µնեռային դիչերների ցուրւը, Հեւո ձայնալիքները ւարածվեցին ու իջան աչխարՀի µոլոր Հայ Հարկերից ներս, քանդեցին նրանց ներաչխարՀների ցանկաւաւերը ն ուռճանալով` դարձան երկնաքեր մի ւաճար` ասւվածամերձ ու ասւվածակերւ, միչւ իրենց թրթիռների վրա ունենալով որµացած սրւերի կանչը ն Հողի ւնքոցի Հավիւենական արձադանքը...»: Եվ սա ոչ միայն ունկնդիր միակ Հայի` Զորջի ղդացողությամµ, այլն ունկնդիր µոլոր օւարների, որ քարացել էին, «ըմւելարանը վերածվել էր մաւուռի»: Եվ օւարուՀի Մերին է, որ դրկում ն Համµուրում է նրան: իսկ Արմենը իր աւրումների Հղոր ալիքների վրա, դուրս դալով սրաՀից, Հայւնվում է ծովի ալիքների մեջ... Հարայ-Հրոց, ուչացած վաղվղոց... ÷ոթորկված ալիքների վրա ճոճվող ու ջրախորւակ ջութակ ն նավի ճամ÷որդների վարկածները` «-Անձնասւանությու՞ն դործեց»..., «-Ասում են` Հարµած էր», «Զդիւեմ...»: Այս ցավը, Հոդու այս ւառաւանքը կրում են ուրիչ Հայ ու ոչ Հայ Հերոսներ կարաւենցի ուրիչ ւաւմվածքներում (նան վեւերում): Սուրենյանը («Անծանոթ Հոդիներ») Նոր ԱչխարՀ Հասած այն երիւասարդներից է, որ ձդւում է («ինչւե՛ս էր ուղում») «մասնակից լինել իր չրջաւաւի կյանքին, լինել ներկա', ձերµաղաւվել դիւակցությունից ն ղդայարաններին աւավինած` ըմµոչխնել ւենդը կենդանության», սակայն «ընկել էր ճաՀճի մեջ ու դուրս դալ չէր կարողանում: կորցրել էր ւայքարի ոդին ն ակամայից մխրճվել ՀուսաՀաւության դորչ ցանցերի մեջ»: «Մի՞թե ինքնակարեկցությամµ եմ ւառաւում: Սակայն ի՞նչ է կյանքը` առանց Հայրենական օջախի»,-մւածեց ն մչուչու ւաւկերների մեջ ւեսավ Հեռավոր դեմքեր, ծանոթ ÷ողոցներ ու Հարաղաւ Հնչյուններ...»: «Ու նրա թախիծը ավելի խորացավ: Հարաւն ւվայւանքը անթիվ լարերով իր մեջ էր առել նրա էությունը: Բրոդվեյ ւողուան, 137-րդ ÷ողոցը իր ւու՞նն է... Պարղվում է մեկ ուրիչն էլ իր կարեկցանքի

կարիքն է ղդում. ռուս դրացին` Պիվավարովը, որ Հաճախ է «ճոճվելով» քայլում ն Սուրենյանին «մռայլ Հայ» է անվանում: Նա էլ մի ւարադիր է, ուղում է թոթա÷ել անցյալի Հիչողությունները, µայց չի սւացվում ն, «իմասւ էլ չունի», ասում է, ն միակ մխիթարությունը մնում է դինովանալը` «դու չդիւես, սիրւս է Հոդնած»: Եվ «մռայլ Հային» չչունջով (ասես «Հուսաµեկության մարմնացում էր դառել») անկեղծանում է` «- Մենակ եմ»: իսկ Սուրենյանի մխիթարանքի խոսքը իսկաւես մխիթարական է` «µոլորս էլ մենակ ենք: Նայիր այս մարդկանց, այս խելացնոր ամµոխին, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ մենակ է»: Վլադիմիր Պիվավարովը մւերիմ խոսքի, կարեկցողի, µարեկամի կարիք ունի ն աղերսում է` «ինձ մենակ մի թող... խոսւանու՞մ ես»: Պիվավարովը ւանում է նրան` իր դաղւնիքը µացելու: Գնում են երկու անծանոթ ու ծանոթ Հոդիներ, «երկուսն էլ ւարադիրներ - մեկը` Հին, մյուսը` նոր, Նոր ԱչխարՀի նոր օրերում որոչ Հարանմանություն էին դւել իրենց ճակաւադրերի մեջ ն Հաճախ ներքուսւ մխիթարվել»' որւես, ինչ-որ ւեղ, «Հայրենակիցներ»: իսկ «դաղւնիքը» այն էր, որ առավույան մաՀացել էր նրա կինը` Ժենյան, որ քառասուն ւարի առաջ` «արՀավիրքի օրերին», չաւերի Հեւ ւարադրվել էր Հայրենի Պեւերµուդից, իսկ վերադարձի, «սւասումի ւաՀը ւնեց ւասնյակ ւարիներ` Հնին կառչելու մի անդիմադրելի Հավաւքով Հադեցած»: իր վերջին իղձն էր Պեւերµուրդ վերադառնալ, իր վերջին ցանկությունը` թաղվել Պեւերµուրդում: Եվ Հիմա մեռած կնոջ անկողնու կողքին Վլադիմիրը ողµում է: «Ժենյան մաՀանում էր ամեն օր... չկարողացավ մոռանալ անցյալը... օ՛, Հրեչւակս, ւիրուՀիս, ինչու՞ մաՀացար, ես ինչւես կաւարեմ ցանկությունդ... Ես ինձ կսւանեմ, վերջ կւամ կյանքիս...»: Ողµերդական այս ւաՀի մեջ Սուրենյանը խորՀում է, ավելի ճիչւ` ղդում, որ այս անծանոթ, մեռած ու կենդանի Հոդիներին ինքը վաղուց ծանոթ է եղել, ասես մասնակցել է նրանց երաղներին ու Հուսալքություններին: Երնույթը ընդՀանրանում է նրա ւեսլաւաւկերում, «թե նույնը ւեղի էր ունենում Հաղարավոր Հոդիների մու - որ ւարադիր մարդիկ, անՀայրենիք ու անՀանդրվան, որոնք վերադարձի ÷ա÷ադը սրւներում` մաչվում, քայքայվում ու աննյութանում են Հեռու ավանների մենության դիչերներում»: Անւուն ենք, անդերեղման, ասում է Վլադիմիրը, ւարադրի ճակաւադիր է` օրերը անցնում են, µայց մենք ւեղ չենք Հասնում... իսկ աՀա «ինչու՞ իթաքան լեռ չունի» ւաւմվածքում միակ Հայ Հերոսը` Հրանւը, Նյու Յորքի նաՀանդի իթաքա քաղաքի օւարաղդի

ընկերների միջավայրում է: «կաւույւ թռչուն» դարեջրաւանը, ուր կյանքը սկսվում է ւասներկուսից Հեւո, մւերմիկ ղրույցը Հույն Մաքսիմի, սիրակուղացի Սիլվիայի Հեւ ընթերցողի առջն µացում է նոր «անծանոթ Հոդիների» մի աչխարՀ, որ այս դեւքում Հայրենական ա÷ի ղդացողության չեչւադրությամµ է Հաւկանչվում: Մաքսիմը Հույն էր, µայց չաւ էր սիրում Հրանւին: Նա Հունասւանում չէր եղել, µայց «Հրանւի մեջ դւնում էր իրեն Հարաղաւ ու միաժամանակ անծանոթ կարուների մարմնացումը»: իսկ աՀա Հրանւը իր մւքի Հեռաւաւկերի վրա Հաճախ ունի իր լեռնաչխարՀը: Երµ Սիլվիան, µռնելով Հրանւի` դիմացի ÷ողոցի անորոչ մի կեւի Հառած Հայացքը, Հարցնում է, թե ուր է թռել նա երնակայությամµ, Հրանւը ւաւասխանում է. «Լեռների՛... լեռների կարուը օր ու դիչեր ինձ Հրկիղում է, Հալածում ու մաչում: Լեռները այլնս դարձել են իմ կյանքի դոյության ու նւաւակների կենւրոնը... Լեռների, որոնց Հովանու ւակ ծնվել եմ: Հւարւ, մենավոր ու ճերմա՛կ լեռներ...»: իսկ Սիլվիան ն Մաքսիմը իրական լեռ չեն էլ ւեսել, ուսւի ն չեն կարող Հասկանալ, թե ինչւիսի խորՀուրդ ու Հմայք ունեն լեռները: Հարցերին ի ւաւասխան` Հրանւը չարունակում է իր խոսքը. «իմ Հայրենիքի ւաւմությունը սկիղµ ու վախճան չունի... Լեռները կան: Հողը ւնքում է: իսկ մարդիկ աղոթում են աւադայի Համար... Լեռների մեջ մարդիկ ավելի մու են Ասւծուն»: իմասւակիր են ւարµեր ւաւմվածքներում կրկնվող այս խորՀրդանիչ- µնութադրումները` մեր երկրի, Հողի, ժողովրդի, ւաւմության: Ու նան Մաքսիմի ցավադին խոսւովանությունը. «Ա÷սո՛ս, ես լեռ չեմ ւեսել»: Երկխոսությունը, երկրի նկաւմամµ սիրո այս խոսւովանությունը, անչուչւ, Հիչեցնում է «իմ սիրւը լեռներում է» դրամայի լեյւմուիվը, դրամա, որի Հեղինակը կարաւենցի Հիացումին արժանացած դրողն է` «անկրկնելի Սարոյանը», որի մու «Հայությունը ղդացում էր ու ղդեսւ», ն ով չաւ կողմերով նրա իսկական ուսուցիչն էր: կարաւենցի Հայ Հերոսները առավելաµար ցրված են Նոր ԱչխարՀով մեկ (այսւես է նա անվանում Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդները), օւարների ու ւեղացիների մեջ, որոնք ւարµեր ւաւճառներով նույնւես ւարադիրներ են: կարաւենցը թա÷առել է չաւ քաղաքներում ն լավ դիւի յուրաքանչյուրի ընդՀանրական առանձնաՀաւկությունը, Հրաչալի ճանաչում է Նոր ԱչխարՀը ն ÷որձում է այդ կյանքում ւեսնել նան Հայ մարդու ւեղը` ուչադրությունը µնեռելով Հաւկաւես նոր սերնդի վրա:

ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆԲի ՀԱՎԱԲԱկԱՆ կԵՐՊԱՐԸ

Ամերիկայում կարաւենցի աչքի առաջ դնալով սւվարանում էր Հայ ւարադիրների ղանդվածը: 1960-70-ականներից Մերձավոր Արնելքի, իրանի ու այլ Հայ դաղութների քայքայումով Ամերիկան դարձավ առավել Հայաչաւ դաղթօջախ: Եվ նրանք ոչ միայն ցրվեցին ւարµեր նաՀանդներում, մեծ քաղաքներում, այլն որոչ ւեղերում դարձան կաղմակերւված Համայնքներ` µոլոր սերունդների (ավադ, միջին ու կրւսեր) ներկայությամµ, Հայրենի երկրից ու առաջին արւադաղթերի երկրներից µերած սովորույթներով, Հայ մարդուն µնորոչ Հոդեկերւվածքով: կարաւենցը անդրադարձավ նան Հայ Համայնքի խնդիրներին: 1975 թ. լույս ընծայած ւաւմվածքների ժողովածուն («Նոր ԱչխարՀի Հին սերմնացանները») Հեղինակը Հակված էր ավելի չաւ վիւական կառույց Համարել, նկաւի ունենալով դրքի ներքին ամµողջականությունը: «Այս դիրքը ոչ ւաւմվածքների ժողովածու է,- դրում է նա դրքի առաջաµանում,- չնայած այն Հանդամանքին, որ ւասը առանձին ւաւմություններից է µաղկացած, ն ոչ էլ դասական իմասւով վեւ - թեն ժամանակի ու միջավայրի ւեսակեւից նյութերը չաղկաւված են իրար` կաղմելով վեւի Համար անՀրաժեչւ ներքին Համադրությունը»: կարնոր չՀամարելով ժանրային Հսւակ սաՀմանումը` Հեղինակը այն Համարում է «թերնս մի վայրկյան` Հայոց ւարադրության, մի ÷որձ` կառչելու Ամերիկա ճողուրած µյուրավոր Հայ ւարադիրներից մի քանիսի կյանքերին ու նրանց միջոցով լուսարձակի ւակ դնելու ընդՀանուրի Հանաւաղօրյա մաքառումները Հանուն Հացի, Հավաքական ճիդի ն ամենից կարնորը` Հանուն ՀայաւաՀւանման»: Հեղինակը կարծում է, թե այդ ւաւմությունները ընդՀանրական ու ւիւական են նան այլ Հայ դաղթօջախների Համար, չէ՞ որ ւարադրությունը նույնն է ամեն երկրում ն µոլոր ւարադիրների սրւում էլ մչւաւես «մխում է Հայրենի ւան կարուը»: Այս դիրքը մի քաղաքի (Զեֆըրսոն) Հայ Համայնքի ւաւմությունն է, ւայմանական անվանումով քաղաքի, որ «կա ու չկա», քանի որ այն կարող էր կոչվել` Բոսւոն, Լոս Անջելես, Փարիղ, Բեյրութ կամ Հալեւ: Ամեն ւեղ էլ կան այդւիսի «քաղաքներ», ւարադիրների այդւիսի Համայնքներ: Այդ քաղաքները «ւարադրության Հանդըրվաններ են», սակայն «Հանդրվանը խարիսխ չէ, ւուն չէ, մնայուն չէ, Հայրենիք չէ»:

Հենց այս ւաւմությունների օրինակով կարաւենցը ցույց է ւալիս ու Հասւաւում է, որ «Հայ ւարադրության ւաւմությունը» µնորոչ է «անՀուն ցավով ու Հարաւնման աննկուն Հասւաւակամությամµ», ն ւարադիրները, Հանդրվանելով այս կամ այն երկրում, նվիրումով նւասւել են այդ երկրի չենացմանը, դարձել օրինակելի քաղաքացիներ` ջանալով նան ւաՀել Հայրենի ավանդները ն սերն ու կարուը` Հայրենական Հողի, ւան նկաւմամµ: «Զեֆըրսոն, ԱՄՆ» ւաւմվածքում ներկայացված է Համաւաւկերը` «քաղաքը ն նրա µնակիչները», ինչւես Զարենցի վեւում. առաջին Հայերը այդ քաղաքում, Համայնքի սւեղծումը, Համալրումը, ծավալումը` ւարածքով ու կյանքի µոլոր ասւարեղներում: Հայրենական ւարµեր դավառներից, աւա ւարµեր դաղթօջախներից Հավաքված ւարադիրներ, որ կաղմում են «µաղմաµարµառ մի վիթխարի ընւանիք», նրանք դիւեն Համայնքում ւեղի ունեցած ամեն մի դեւք ն ուրախանում են Համայնքի ամեն լավ լուրով: Տարիների վաղքով` առաջին սերնդի կողքին Հասակ է առնում երկրորդը, երրորդը, չորրորդը: կրթությունը µերում է «µարօրություն, µարօրությունը` ամերիկանացում, իսկ վերջինը` ւայքար սերունդների միջն»: Եվ նրանք դիւակցում են, որ ւարւավոր են լինել «երկու մարդ` Հայ ն ամերիկացի կամ Հակառակը. օրինակելի քաղաքացի, ինչւես նան Հայ Համայնքի օրինակելի անդամ», ն կաւարել ւարւականությունները «երկրի նկաւմամµ ն միաժամանակ Հայ Հանրության Հանդեւ»: Բնութադրելով ւարµեր սերունդներին (ընդՀանրական թե իրական անուններով)` որւես «դաղութի ամենամեծ մւաՀոդությունը» Հեղինակը առանձնացնում է «Հին ն նոր աչխարՀի ւաւվասւից Հրաւարակ իջած» նոր սերնդին, որոնք «Հանդուրժում են իրենց ծնողներին ու ւաւերին` որւես ւաւմական անՀրաժեչւությունների, սակայն իրենց ուղին ւարµեր է... Հայկական ծադում ունեցող ամերիկացիներ են», Հայ դաւը լուծելու իրենց ւեսակեւն ունեն` µարձրանալ, ւաչւոնական դիրքեր դրավել, օդւադործել «քաղաքադիւական ամµողջ մեքենան», «սեղմել աղդեցության օղակը այնքան, մինչն որ աչխարՀը Հարկադրված լինի լսելու Հայության ձայնը»: Զեֆըրսոնի Հայ Համայնքի Համաւաւկերը Հեղինակը ամ÷ո÷ում է առաջին սերնդի` «Նոր ԱչխարՀի Հին սերմնացանների խոնարՀ, խոժոռ ղավակների» ընդՀանրական µնութադրումով: Նրանք եկել Հասել են Ամերիկա` սն օրերի µեռը չալակած, կորցրած Հայր, մայր, կին ու ղավակ, Հայրենիք: Բայց Հենց ւեղ են Հասել, լծվել են դործի`

ւքնել են, կառուցել, քրւինք են թա÷ել «մի կւոր Հացի ն մի µուռ արդարության Համար»: Եվ մւքով, էությամµ միչւ երկրի` Հայասւանի Հեւ են եղել: Երդերում, ւխրության թե խնջույքի ւաՀին: Եվ ինչ-որ արել են, Հայասւանի անունով են արել: Հայերեն թերթ են կարդացել, որ օրինակ դառնան ղավակների Համար, որ Հայությունը չարունակվի նրանց մեջ: Լավադույնին են ձդւել, որ Հայի ւաւիվը µարձր լինի, ղավակներին կրթության են ւվել, որ Հայասւանի անունը µարձր Հնչի: Գրքի մնացյալ ւաւմվածքները ւաւմություններ են Նոր ԱչխարՀի «այդ µիրւ, µարի սերմնացանների» մասին, նրանց աչխաւասիրության, ւաւվախնդրության, սիրո, Հավաւի, Հայրենակարու երաղների, ավանդաւաչւ Հոդու, Հոդեկան դրամայի, երµեմն էլ` «խենթ ու խելառ» արարքների մասին: Այսւես, Զեֆըրսոնի դրամաւան դռնաւան Սարդիսը («Ո՞ւր մնացին սասունցիները»), որին Հայերը Սասունցի Սարդիս էին անվանում, իսկ օւարները` «µարձրաՀասակ Հայ», որ «Հին µարդու ւես ուղղաձիդ» կեցվածքով, «մոխրադույն թավ Հոնքերով» ու «երկար, ւաւկառելի µեղերով» առանձնանում էր միջավայրում, Հայւնի է դառնում իր «ւարօրինակ» արարքով, որի մասին դրում են ւեղական ու ոչ ւեղական թերթերը, ն նրա սւեղծած «Հրաչքը» ւեսնելու Համար մարդկանց µաղմաթիվ խմµեր են դալիս ւարµեր վայրերից: Տարադրության ճանաւարՀը մինչն Զեֆըրսոնում Հանդրվանելը անցել է չաւ քաղաքներով, աչխաւասեր սասունցին կաւարել է µաղմաղան աչխաւանքներ, եղել է քարւաչ, Հյուսն, ÷ականադործ: Դրամաւան ղեկավարությունը դռնաւան Սարդսին քաղաքից մու Հիսուն կիլոմեւր Հեռու մի խարխլված Հյուղակ է նվիրում` մեկ Հեկւար ւնամերձ Հողաւարածքով, որ ճաՀճի վերածված մի մացառոււ էր: Եվ աՀա Սարդիսը աչխաւանքային ժամերից Հեւո Հավաւավոր մւասնեռմամµ անցնում է դործի: Նախ` քանդում է Հյուղակը, նոր քարե ւուն կառուցում, ւան ամեն ւաւից կախում է Արարաւի նկարը: Ամեն անդամ նայելիս «Արարաւը ծառանում էր նրա Հուչերի ղենիթում, ն իր կյանքը ասես իմասւավորվում էր միայն Արարաւով: Նույնիսկ դրամաւան առջն կանդնած` նա Հայացքի առաջ ւեսնում էր Արարաւը, ասես ղդում, չոչա÷ում: Մւասնեռումն էր` «Եթե լինի Արարաւը, աւա կՀարաւնի նան ինքը, կլինի Հայություն, Հայասւան ն Սասուն, այլաւես ի՞նչ իմասւ ունի կյանքը»: Եվ սկսվում է երկա՛ր, չաւ երկար ւարիների ւքնաջան աչխաւանքը: Տունը դարձել էր արՀեսւանոց.

քարւեղներ, Հաւակադծեր, քարեր, ÷այւեր: Եվ իրականացնում է իր խենթ երաղը` իր ւնամերձը մչակելով ու ձնախախւելով` սւեղծում է իր ւաւկերացրած Հայասւանի մանրակերւը. Արարաւը, Արարաւյան դաչւը, Արաքսը, Հայասւանի լերկ ն խրորւ µնությունը, Հայւնի ւաճարները, ճարւարաւեւական կոթողները: Աներնույթ անկյուններից լսվող Հոդնոր ու ւոՀմիկ երաժչւություն: Մի ÷ոքրիկ Հայասւան: Ցերեկները ղµոսաչրջիկների խմµերն էին Հիանում այս «Արարաւյան դաչւով», դիչերները` ինքը Սարդիսը` նոր խոՀերով. «Եթե µոլորս մի ջանք, թիկունք-թիկունքի ւանք, վերսւին ւեր կկանդնենք Արարաւին»: ինքը ի՞նչ ւիւի անի Արարաւը, այն իր սրւում է, կնվիրի Համայնքին: «Թող ժողովուրդը ւեր կանդնի Արարաւին»: Բայց սկսվում է սեււեմµերյան ւնական անձրնների ու ÷ոթորիկների չրջանը: Ծովամրրիկը նան Զեֆըրսոն է Հասնում, ավերում քաղաքը: Ծերունու քարաչեն ւնակը դիմանում է, µայց «Արարաւյան դաչւը» վերածվում է ավերակների: Մի նոր աղեւ էր անցել «Հայոց աչխարՀով»: «Զույդ ողµերդությունների առջն» կանդնած «Սասունցի այդ Հսկան, դլուխը ձեռքերի մեջ առած, երկար լացեց»: Հեւո, նայելով ավերակներին, մւածում է, որ իր ժամանակը կարճ է, ն նորից ւիւի սկսել, Հենց այդ ւաՀից: Պիւի սկսեր սկղµից ն այս անդամ ւիւի կառուցեր «ավելի ւերճ ու դիմացկուն»: Որւեսղի Արարաւը կանդուն մնա, որւեսղի «մանուկների Հոդում միչւ վառ մնա Մասիսի ւաւդամը»: Եվ սկսում է: Հովնանը («Հովնանի չորս որդիները»), որի չորս որդիները արդեն որոչակի Հաջողությունների էին Հասել, ուրիչ մւասնեռում ունի` օդնել աղդին Հովանավորչությամµ: Նա ւարµեր առիթներով կրկնում է Պաւկանյանի Հայւնի ւողերը` ուղղված աղդի Հարուսւներին. « Բայց թե ÷ողեդ չաՀ չունի Հայասւան, /Թքել ենք քու՛ ալ, ÷ողիդ ալ վրան»: Բարեµախւաµար ծերունի Հովնանը Հեղինակություն ունի իր դերդասւանում: Որդիները չինարարներ են, Հեղինակավոր անձեր, µայց ն չեն կարող մերժել Հորը: իսկ Հոր ցանկությունն է` «կուղեմ, որ կամավո'ր դրվիք... մեկ ւարի ձեղի նվիրեք աղդին... կուղե'մ , որ ձեր անձնական դործերը մի կողմ թողուք ն ձեր ժամանակն ու դրամը Հաւկացնեք աղդին: կուղե՛մ, որ Վաչադանը քաղաքի մերձակա իր Հարյուր էյքըր անւառը նվիրե Զեֆըրսոնի Հայությանը: կուղե՛մ, որ ՎաՀանը այդ Հողին վրա եկեղեցի մը կառուցանե... որ ՎաՀրամը եկեղեցիին կից դւրոց մը չինե... ՎաՀադնը աղվոր ընդարձակ

մարղադաչւ մը ւաւրասւե մեր ւղոց Համար... Մեր ժողովուրդեն սւացածը ւասնաւաւիկ չա÷ով վերադարձնեք ժողովուրդին...»: իսկ երµ ՎաՀադնը անկեղծորեն ասում է` «Մենք µան մը չունինք ժողովուրդեն», Հայրը µղավում է` «ամեն ինչ... ձեր անունը, ձեր Հայությունը»: Հոր խոսքերը աղդում են: Գիչերը` մինչն լույս, ւղաները ինչ-որ µան են ծրադրում, իսկ առավույան Հովնանի դերդասւանը Հավաքվում է անւառի եղրին: Առաջինը` Հայրը, աւա` որդիները µաՀով քանդում են դեւինը... քաՀանան օրՀնում է չինության Հիմնումը. µարձրացրած վիթխարի ցուցաւախւակի վրա խոչոր ւառերով դրված էր. «Զեֆըրսոնի Հայոց Համայնքի աւադա կենւրոնը»: իսկ թե երµնէ մի օր կկաւարվի՞ իչխան Փիլիւոսի («իչխան Փիլիւոսի վերջին µաղձանքը») վերջնական µաղձանքը, Հայւնի չէ, µայց որ վերջինը «Հրաչքով» կաւարվում է, ւեսնում ենք ւաւմվածքում: Մեկ-երկու էջ, ն Հենց առաջին ւողերից կարաւենցը ընթերցողի աչքի առաջ, µացառիկ վարւեւությամµ կենդանացնում է Փիլիւոս անունով` Զեֆըրսոն Հանդրվանած Հւարւ Հային: «Ամանոսյան լեռների նման մռայլ էր Փիլիւոսը: իրականում այնքան մռայլ չէր, որքան թուխ, անառիկ ու խսւաՀայաց` ճիչւ Ամանոսյան լեռների ւես: Ութսուն ու Հավելյալ ւարիները դույղն չա÷ով իսկ չէին կքել նրա ւարթն Հասակը: կաղնու ւես ւոկուն մարմինը: ԱՀադին ուսեր ու ուսերի վրա աՀադին դլուխ: Անµաչ ւառավ առյուծ` դադաթը ճաղաւ, իսկ այւերից կախված ւարկեր: Նա սովորաµար աչխարՀին նայում էր իր մեծղի, մաղու քթի վրայով, Հանդարւ, անչւաւ ու ղննական: Ավելի չոււ` ւարիներից ի վեր µանւված առյուծի նման»: Երµ նա խոսում էր, µոլորը լռում էին: Նրա խոսքը կենդանի օրենք էր: Զեֆըրսոնի µոլոր Հայերը նրան դիւեին: Մեծերը նրա արնով էին երդվում, երիւասարդները` ակնածում էին: Ալեքսանդրեթի իր ւաւական ւնից Փիլիւոսը (իր կեցվածքի ու խառնվածքի ւաւճառով նրան իչխան էին անվանում) ընւանիքով Հասել էր Բեյրութ, Հեւո' Ամերիկա ն Հանդրվանել Զեֆըրսոնում: Նա մւովի մչւաւես Հիչաւակների Հեւ էր` երկիր Հայասւան ու Հաւկաւես կիլիկիա, ն Հավաւում էր, թե Հայությունը «օր մը վերսւին ւեր ւիւի դառնա իր ւաւենական Հողերուն»: Ուներ իր ծրադիրը. «Նախ ւիւի Հայությունը ժողվել Հայասւանի մեջ` Մասիսների ճւին: Հոնկե ւիւի Հասնենք Տրաւիղոն... աւա ւիւի µարձրանանք էրղրում, իջնենք Վան ն եռյակ ճակաւով մւնենք

Հայկական Տավրոս, կիլիկիա... կը Հասկնաս, կնիկ, առանց կիլիկիո մենք չենք կրնար աւրիլ...»: Նրա ւան ընդունարանը մի յուրօրինակ թանդարան էր` լիքը խունացած դրքերով, կիլիկյան իրերով` խաչեր, դաչույններ, կանթեղներ, ջրամաններ, աչւանակներ, դրոչակների խուրձեր... Աւրում էր կնոջ Հեւ, վեց ղավակները ցրված էին աչխարՀով մեկ` Բեյրութ, Փարիղ, Լոնդոն, Լոս Անջելես, Նյու Յորք... Բոլորն էլ կրթված, լավ մասնադեւներ: Ուներ ւասնյոթ թոռ: իչխան Փիլիւոսը երաղում էր այն օրը, երµ իր ւոՀմը Հավաքած ւիւի դնար Հասւաւվեր կիլիկիայում: Մի օր էլ Փիլիւոսը անկողին է ընկնում, ղդում է, որ մու է մաՀը: Երեխաներին է ուղում ւեսնել: Բոլորը Հավաքվում են: Հոդնարքն է, դալիս է քաՀանան, սկսում է աղոթքը... ն Հանկարծ ւեղի է ունենում Հրաչքը: Բացում է աչքերը. աչքը ընկնում է ւաւից կախված Ռուµինյանց Տան դրոչին, ն նրան մի ւաՀ թվում է, թե Ամանոսյան լեռների վրա է ն լսում է «Հայորդիների Հերոսական մռինչը»: «Զա'րկ, Մուսա դաղ, Հոդուդ մաւաղ, ղա'րկ, որւեսղի µացվին դռներն Հուսո, որւեսղի սա թա÷առական ժողովուրդը խաղաղություն կերւե յուր Հայրենյաց երկրին մեջ»,- ի՞նքն է մրմնջում, թե՞ Հայորդիների կանչն է Հասնում իրեն: Գիւակցությունը ւեղն է դալիս, միւքը ւայծառանում է, µարձրանում է ւեղից ն, Հայւարարելով, թե իրեն երµեք այդւես առողջ չի ղդացել, դիամցի ւաւի օղակից Հանում է Ռուµինյանց Տան դրոչը ն, նսւելով իր դաՀ-աթոռին, ՀրաՀանդում է` «Զոքեցե'ք»: Բոլոր Հավաքվածները կաւարում են ՀրաՀանդը: «- կրկնեցե'ք ինչ որ ըսեմ,- չարունակում է նա` կիլիկիայի քրքրված Հնամենի դրոչը ւարղելով իր դերդասւանի վրա: - կը երդնում... - կը երդնում,- արձադանքեց դերդասւանը: - Ռուµինյանց թադավորության անունով... - Ռուµինյանց թադավորության անունով...»: Եվ այսւես` µառ առ µառ, դարձված առ դարձված կրկնում է ՀրաՀանդը ամµողջությամµ. «Հավաւարիմ մնալ... Հայրենիքիս... Ժողովրդիս... Եվ նախնյաց ավանդություններուն... Եվ... Աղաւադրելով կիլիկիան... Վերսւեղծել... Հայոց ամµողջական ւեւությունը... Սն ծովեն մինչն Միջերկրական ծով... Արարաւեն մինչն Մուսա դաղ... Վկա է Ասւված... Եվ... կիլիկիո այս սուրµ դրոչը...»: Փիլիւոսը արւասվաթոր աչքերով դրկում է դրոչը ն դողդոջուն չուրթերով Համµուրում: Նրան Հեւնում են իր դերդասւանի µոլոր անդամները: ՀամընդՀանուր ներչնչանքի այդ ւաՀին մեկը սկսում է

«կիլիկիա» երդը, միանում են մյուսները, ն ւունը լցվում է Հարաղաւ երդի սրւաµուխ Հնչյուններով: Փիլիւոսի µաղձանքը իրականացել էր` Համախմµել էր ւոՀմը ն «Հայություն Հաղորդել» նրան: Զավակներին, թոռներին, ամµողջ Համայնքին «Հայություն Հաղորդելու» օրինակներ են նան այս դրքի մյուս ւաւմվածքների («Աµդար ամու Հարսը», «0րիորդ Անթառամ», «Գոնսուլ Առաքել» ն այլն) Հերոսների արարքները:

ԱՆՀԱՏԸ ԱՄԵՐիկՅԱՆ ՇՈՒՐԶՊԱՐի ՄԵԶ

Պաւմվածքների մյուս դրքերում, որ ավելի ճիչւ` չարքեր են, «Հայության» թեման այսւիսի խւացում ն ընդդրկում չունի: «Անծանոթ Հոդիների» նոր որոնումներ ու դիւումներ են դրանք, դրվադային ւաւկերներով, ամենաւարµեր ղµաղումների ւեր երիւասարդ մարդիկ են, առավելաւես` մւավորական, արվեսւադեւ, Հայի ու ոչ Հայի անուններով, որ Հաճախ լիարժեք կերւարներ էլ չեն դառնում, ւարղաւես ամµողջացնում են դրողի Հայացքի ւակ առնված չրջանակը, որ ամերիկյան կյանքն է: կարաւենցի մյուս ժողովածուների խորադրերը («Միջնարար», «Ամերիկյան չուրջւար», «Անկաւար») դիւուկ µնութադրությունն են այդ չարքերի թեմայի, ոդու ն էության: Հեղինակի իսկ վկայումով` իր «դրականությունը նան ամերիկյան աչխարՀի Համայնաւաւկերն է», ամերիկյան կյանքի, որ ի վերջո Հին ու նոր ւարադիրների մի ամµողջություն է, ն դրա մեջ նան Հայն է` իր անցյալ ու ներկա ւաւմությամµ: Ուրեմն Համամարդկային խնդիրների, ընդՀանրաւես մարդկային ճակաւադրերի մասին են Հեղինակի մւորումները, ւադնաւները, իմասւասիրական դաւումները: Նոր ԱչխարՀի եռուղեռ, Հարաչարժ, մրցավաղքային կյանքի մեջ մարդկային µարոյական կորուսւների, Հոդեկան ւառաւանքների, լքվածության, օւարացման, մենակության իրողություններն է դիւարկում Հեղինակը: (Հիչենք նան «Միջնարար», «Ամերիկյան չուրջւար» չարքերի ւաւմվածքները, վեւերը): Դիւարկում է մերթ` որւես անմիջական մասնակից Հերոսների արարքների ու աւրումների` ինքն էլ դառնալով մի Հերոս, մերթ` Հեռվից, որւես Հեղինակ, սակայն մասնակից իր վերաµերմունքով: իսկ վերաµերմունքը` դրսնորվող կարեկցությունն է, սերը, կենսասիրությունը: Ակնառու է կարաւենց դրողի Համամարդկայնությունը, Հումանիղմը, լավաւեսությունը: Ամենամռայլ, մղձա376

վանջային ւաւկերներով ւաւմվածքի («Միջնարար») մեջ անդամ Հեղինակը ւեսնում է Լույսը, Հավաւում ու Հավաւացնում, թե կյանքը չարունակվելու է, միչւ էլ, անդամ կործանումներից Հեւո դւնվելու է ելքը, լինելու է «նոր սկիղµ»: Բայց ւայման է նան, որ ւիւի Հավաւալ, սիրել իր նմանին ն ղոՀաµերվել Հանուն նրա, ինչւես ւաւմվածքի ավարւի մեջ է ասվում` Բրիսւոսի խորՀրդի Հուչումով: Գրողի երնակայութամµ սւեղծված մղձավանջային այդ ւաւկերը (որ մարդկանց Հեղինակի ղդուչացումն է) ամեն ւաՀի սւասվող այն օրվա ւաւկերն է, երµ «Հյուլեական ռումµից» ավերակվել է երկիրը, ն կենդանի մի քանի մարդիկ ւենդադին որոնում են Հարաղաւներին: ԽորՀրդանչական անունով ՀովՀան Սեµասւիանը մոլորված ÷նւրում է որդուն: Ավերակներ, դիակներ, կիսախելադար, Հաց ÷նւրող մուրացկաններ, մի ւաւառ Հացի Համար ւոռնիկ դառնալու ւաւրասւ կին (դարձյալ խորՀրդանչական Մարիամ անունով), որ ՀովՀանին խնդրում է իրեն էլ ւանել µլուր, դւնելու նրա որդուն: Մղձավանջի, չարչարանաց ճանաւարՀին նրանք դւնում են մի նորածին մանուկ, որին ÷այ÷այելու, սաւարելու Համար Հավաքվում են կենդանի մնացած µոլոր ւառաւյալները ն µոլորը ւաւրասւ են ւալ իրենց ունեցածը: Անդամ ավաղակը ւաւրասւ է իր «կյանքը սւաս դնել մանկան, որւեսղի սեր լինի աչխարՀում»: Պաւմվածքի վերջում չորս Հոդի µերում են ՀովՀանի որդու դիակը` «Ճակաւին ÷չե ւսակ, իսկ ա÷երն ու ուքերը արյունու»: Հայւնում են, որ «վաղ առավու խաչեցին µլրի վրա», որ նա «ինչ-որ եղµայրության մասին էր խոսում»: Որդու դլուխը դրկած Հայրը սդում է ն միաժամանակ ուղում է «աչխարՀով մեկ աղաղակել իր սերը մարդու Հանդեւ, սակայն այն, ինչ ւիւի աղաղակեր, որդին աւացուցել էր մաՀով»: Նա Հասկանում է, որ որդին իր մաՀով «եղել է սկիղµ», ն որ այս մանուկը նույնւես սկիղµ է: --կարաւենցի երկու վեւերը, անչուչւ, նոր աչխարՀ չեն սւեղծում ւաւմվածքների կողքին, այլ ÷որձ են վիւական կառույցի մեջ ներառել կյանքի ոչ թե դրվադային, այլ ամµողջական Հաւվածներ, ավելի ծավալուն, ղուդաՀեռ ւաւմություններով սւեղծել կյանքի ընթացքի մեջ չարժվող կերւարներ, Հեւնել նրանց ճակաւադրերի ընթացքին ու ղարդացմանը: Հարցադրումների չրջանակը դարձյալ Հերոսների ներաչխարՀային դրաման է` ւայմանավորված Հասա377

րակական, աղդային ու անՀաւական աղդակներով: «կարթադենի դուսւրը» (1972) վեւից Հեւո կարաւենցը կրկին նվիրվեց ւաւմվածքի ժանրին` Հրաւարակելով չորս դիրք ն ւասնվեց ւարի Հեւո միայն լույս ընծայեց երկրորդ վեւը` «Ադամին դիրքը»: Արդյո՞ք սա չի Հուչում, թե նա իրեն ավելի «աղաւ էր ղդում» ւաւումի ÷ոքր ժանրաձնում, որի մեջ նա Հասավ վարւեւության: Սակայն վեւերի Հերոսները նույնւես ււավորիչ են իրենց ամµողջականությամµ, Հոդեµանական նրµերանդներով: Երկու վեւերի մեջ էլ Հեղինակը արծարծում է Նոր ԱչխարՀի, նոր մարդու առջն ծառացած խնդիրներ` կաւված դրամաւիրական Հասարակարդի, արդի ընւանիքների, µարոյական ըմµռնումների Հեւ: Խնդիրներ, որ ոչ միայն ÷ոխում են նախկին ըմµռնումները, քայքայում կաւերը, այլն մարդուն Հոդեւես Հեռացնում իր նմանից, իրենից իսկ` մղելով ինքնության անընդՀաւ որոնումների: Գործարար Դեյվիդի դեղեցկուՀի կինը` Ալմիրան («կարթադենի դուսւրը») այդւիսի ներքին որոնումների մեջ է: Նա Հեռանում է ամուսնուց, քանի որ Հոդեկան կաւը խղված է («Ես չեմ կարող որդուս կամ Ալմիրայի կյանքն աւրել», խոսւովանում է ամուսինը): Ալմիրան սիրում է Արմսւոնդին, µայց ն Հոդու թելադրանքով իրեն նվիրում է մի ուրիչ առաքելության` անդամալույծ երեխաների խնամքի դործին: Եթե «կարթադենի դուսւրը» ամµողջովին «ղերծ է» Հայ Հերոսներից, աւա «Ադամի դիրքը» վեւում «Հայկական թեման» ղդալի ւարածքներ ունի: Ոչ միայն այն ւաւճառով, որ դլխավոր Հերոսը` Ադամ Նուրյանը, նրա կինը` Մելինեն, ՎաՀան Նալµանդյանը Հայեր են, այլն, որ Հեղինակի ու նրանց վերՀիչումների միջոցով (Երնան, Թավրիղ, անցած կյանքի ճանաւարՀներ), ւաւմության որոչ անդրադարձներով Հերոսները «Հայանում են»: Բայց նրանք թեն աղդությամµ Հայ, այնուամենայնիվ ամերիկացի են` ամերիկյան µարքերի ակամա կնիքով, ավելի ճիչւ` այդ կյանքի ու ժամանակի անՀաւին µնորոչ` ինքնաորոնման, Հոդեկան ներդաչնակության ձդւումի վարակով µռնվածներ: Մելինեն ամուսնությունից քսան ւարի Հեւո Հեռանում է Ադամից` արդարացնելով իրեն` «քո Հայությունը խեղդում է ինձ», «ես աղաւություն եմ ուղում քո կաւանքներից» (ինքն էլ է Հայ, µայց ուղում է ձերµաղաւվել այդ ղդացողությունից): Թերնս այդ «÷ախուսւը» Հոդեկան մի այլ վիճակի որոնումն է, չէ՞ որ նա սիրում է Պաւրիկ ՄուրՀեդիին, որի Հեւ ուղում է ամուսնանալ: ի՞նչ կլինի չարունակությունը, Հայւնի

չէ, µայց նկաւելի է Ալմիրայի «÷ախուսւի» Հեւ Մելինեի «÷ախուսւի» նմանությունը: Վիւական կառույցի մեջ ձնավորվում է մի ուրիչ Հոդեկցություն` Զելդա-Նուրյան կաւը, որ կարող էր երջանիկ ավարւ ունենալ, µայց Հեղինակը այն ավարւում է ողµերդությամµ: 0ւարուՀի Զելդան, Հակառակ ՀայուՀի Մելինեի, Հասկանում է Ադամի աղդային ղդացումները, ւաւրասւ է նրա Հեւ դնալ Հայասւան, սակայն երջանկությունը ն դժµախւությունը քայլում են կողք կողքի ն Հայւնի չէ, թե որ ւաՀին, որը իր քայլը առաջ կդցի: Զելդան, որ լեռն էր µարձրացել Ադամի Համար ծաղիկներ քաղելու, սայթաքում է ն ընկնում ժայռից: Սա է կյանքը, իսկ «վեւը ինքը կյանքն է»: կարաւենցի դրականությունը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի Հայ արձակի ինքնաւիւ դրսնորումներից մեկն է` սւեղծված դրողի ÷որձով, որ Հեւամոււ էր ոչ միայն Հայրենական դրականության նվաճումներին, այլն ՀամաչխարՀային դասական ու արդի դրականությանը: կարաւենցի «Երկու աչխարՀ» խորադրով ÷որձադրությունների ու Հոդվածների ժողովածուն Հիմք է ւալիս ճչւելու նրա «դրական սերերն» ու արվեսւի սնման աղµյուրները: կարաւենցը ւալիս է անուններ, ովքեր իրեն մղումներ են ւվել: Նրա սւեղծադործությունը ÷որձ է խաչաձնելու դասականն ու արդիականը: «Հաղորդություն» ւաւմվածքի Հերոսը` ճարւարաւեւ Ադամյանը, իր ոճի մասին խոսելիս ասում է, թե անդամ ճարւարաւեւությունը ւեւք է թելադրվի կյանքից. «Բնակարանը կամ դրասենյակը քար, ւաւ ու աղյուս չէ, ինչւես ւնդում են արդիականները, այլ նան կյանք, միջավայր ու Հաճույք»: Եվ «որ կյանքը ւեւք չէ ղաւել արվեսւից, որ արվեսւը կյանքի անµաժանելի մասն է կաղմում»... «... իմ կառույցներում ջանում եմ ւսակել դասականն ու արդիականը», - ասում է Ադամյանը: Այս ինքնաµացաՀայւումները կարող էին լինել նան արձակադիր կարաւենցինը: կարաւենցի արձակը Հաւկանչվում է խոՀականությամµ, Հոդեµանական վերլուծություններով, իմասւասիրական դաւումներով, միջմչակութային (նկարչություն, երաժչւություն, ճարւարաւեւություն) առնչություններով: Լեղուն, որ արնելաՀայերենն է, ոճական ուրիչ նրµերանդ ունի, քանի որ Հարսւացած է արնմւաՀայերենի լեղվամւածողության միջոցներով: Պաւկերավորման Համակարդի ն առանձին ւաւմվածքների կառույցների մեջ նկաւելի են նան նորադույն դրական ուղղությունների Հեւքերը:

ԶԱՀՐԱՏ (1924-2007)

20-րդ դարի երկրորդ կեսի ւոլսաՀայ ւոեղիայի առաջաւարը` ԶաՀրաւը, իրավամµ մեծերից մեկն է իր ժամանակի Հայ նորադույն µանասւեղծության: Լինելով Հավաւարիմ ժառանդորդը դարասկղµի արնմւաՀայ µանասւեղծության µովանդակային արժեքների` նա իր ինքնաւիւ ւաղանդով, նոր լեղվամւածողությամµ Հարսւացրեց այդ ւոեղիան` ավելացնելով մի նոր ձայն, մի նոր դույն: կՅԱՆԲԸ ԶաՀրաւը (ԶարեՀ Յալւըղճյան) ծնվել է Պոլսի Նչանթաչ թաղում 1924 թ. մայիսի 10-ին: Դեռնս երեք ւարեկան` նա կորցրել է Հորը, քսանամյա մայրն էլ կրկին ամուսնացել է: Նրան խնամել է մորական ւաւը` Հաճի Լնոնը: Սովորել է իրենց «ւունեն երկու քայլ Հեռու Բանկալթիի Մխիթարյան վարժարանում», որն ավարւել է 1942 թ.: ԱյնուՀեւն մեկ ւարի սովորել է դեղադործական վարժարանում, երեք ւարի` Համալսարանի µժչկական ֆակուլւեւում, որը կիսաւ թողնելով` մւել է ղինվորական ծառայության` որւես սւա: Դեռ ուսման ւարիներից նա միաժամանակ աչխաւել է, կաւարել ամենաւարµեր µնույթի դործեր` դեղորայքի ւաՀեսւում, նուարական դրասենյակում, եղել է վաճառող դրենական ւիւույքների, ծորակների խանութներում: Լինելով 1946 թ. Հիմնված Մխիթարյան սաների միության Հիմնադիր անդամներից մեկը` ԶաՀրաւը դառնում է միության 1948 թ. Հիմնադրված «Սան» ամսաթերթի խմµադրակաղմի անդամ (մի քանի ւարի էլ այն խմµադրում է միայնակ): Միաժամանակ` Ռուեր Հաււեճյանի, Վարուժան Աճեմյանի ն ԶարեՀ Խրախունու Հեւ խմµադրում է «Մարմարա» օրաթերթի «Գրական ն դեղարվեսւական» µաժինը: Եղել է նան ուսուցիչ: ԶարեՀ Յալւըղճյանը µանասւեղծություններ դրել սկսել է դեռնս ւաւանեկան ւարիներից: Առաջին µանասւեղծությունը` «Ասւղ մը» վերնադրով, լույս է ւեսել 1943 թ. «Ժամանակ» օրաթերթում: ԱյնուՀեւն, Հաւկաւես 1946-ից Հեւո նրա անունը Հաճախ է երնում

«Ճառադայթ», «Նոր օր», աւա` «Մարմարա» թերթերում, «Սան», «Հանդես մչակույթի» ն այլ Հանդեսներում: իր ԶաՀրաւ դրական անունը նա ընւրել է, իր վկայությամµ, Ծո÷աց իչխան ԶարեՀի ղուդաՀեռով, որին նան ԶաՀրաւ են անվանել («ԽորՀած է, թե ԶաՀրաւ անունը ԶարեՀին մեկ Համաղորն է»): Առաջին դրքով ԶաՀրաւը Հանդես եկավ µավականաչա÷ ուչ` 1960-ին: «Մեծ քաղաքը» խորադրով այդ ժողովածուն Հասւաւուն սկիղµ էր, µանասւեղծական երնույթ, որ Հեւադայում ամµողջանալու էր նոր դրքերով, որոնք էին` «Գունավոր սաՀմաններ» (1968), «կանանչ Հող» (1976), «Բարի երկինք» (1971), «Մեկ քարով երկու դարուն» (1989), «Մաղ մը ջուր» (1995), «Ծայրը ծայրին» (2001), «Զուրը ւաւեն վեր» (2004), «Անւիւ թերթս» (2012, ՀեւմաՀու): Տարիների ընթացքում ւարµեր վայրերում ււադրվել են ԶաՀրաւի ւոեղիայի ընւրանիներ (մի քանի անդամ Հայասւանում), նրա µանասւեղծությունները թարդմանվել են քսանից ավելի լեղուներով (ռուսերեն, անդլերեն, իսւաներեն, դերմաներեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն), առանձին դրքերով` անդլերեն (ԱՄՆ ն կանադա), երեք անդամ թուրքերեն, մեկ անդամ վրացերեն ն արաµերեն: Արդեն 1970-ականներից ԶաՀրաւի սւեղծադործությունը µարձր է դնաՀաւվել ոչ միայն Ս÷յուռքում ու Հայասւանում: ԶաՀրաւը Հրավերով մասնակցել է ւարµեր երկրներում կաղմակերւված ւոեղիայի, դրականության միջաղդային Հավաքների, դրական կաղմակերւություններից սւացել է ւաւվոդրեր ու կոչումներ: Մի չարք անդամներ Հրավիրվել է Հայասւան, մեծարվել. Վաղդեն Առաջինի կոնդակով արժանացել է «Ս. ՍաՀակ - Մ. Մաչւոց» չքանչանի (1991), ՀՀ նախադաՀի Հրամանադրով` Մովսես Խորենացու մեդալի (1999): ԶաՀրաւը վախճանվել է 2007 թ. ÷եւրվարի 21-ին:

«ԱՐՎԵՍՏ ԲԵՐԹՈՂՈՒԹՅԱՆ»

Դասական µանասւեղծության նմանությամµ դրելու առաջին ÷որձերից Հեւո ԶաՀրաւը միացավ ւոլսաՀայ դրական նոր չարժմանը (Ճանճիկյան, Գալուսւյան) ն նրանց Հեւ ու Հաւկաւես նրանցից Հեւո չարունակեց ւայքարը իր µնութադրումով` «նորաւարաղ µանասւեղծության» իրավունքներն ու ւեղը Հասւաւելու Համար: Սկղµնաւես այդ µանասւեղծությունը, անչուչւ, դժվար էր ընդունվում, մամուլը Հրաժարվում էր ււադրել, µայց Համակիրների (Ա. Ալիքսանյան, Վ. Աճեմյան, Ռ. Հաււեճյան ն այլք) խրախույսով

ու սաւարումով ԶաՀրաւը կարողանում է ւեղ «նվաճել» ւոլսաՀայ մամուլում ն դառնալ այդ չարժման առաջաւարը: Ճանճիկյան-ԶաՀրաւ-Խրախունի (ն այլք) µանասւեղծական «նորաւարաղ» դրական չարժումը, որ իրոք միւում էր «ձնի ու խորքի» նորացման ու թարմացման, µովանդակային առումով առավել խորացավ սովորական, ւարղ, Հասարակ, խեղճ մարդկանց (ինչ-որ ւեղ, օչականյան µնութադրումով, «խոնարՀների», «քոքուրների») առօրյայի ու Հոդեµանության մեջ` մի նոր երանդ ավելացնելով Հայ նոր դրականությանը Հարաղաւ` դեմոկրաւիղմի, մարդասիրության դրսնորումներին, ձնի առումով ղարդացնելով աղաւ ուանավորի դասական ւեսակը` Հեւնելով Հաւկաւես եվրուական ւոեղիայի նորադույն ÷որձին` դնիղ ունենալով «խոսքի չարաՀյուսական աղաւությունը», որ կարող է Հանդեցնել մւքի աղաւ Հոսքին, ւարղ ւաւումին` անդամ առանց կեւադրության: Այս ընդՀանուր մուեցումով սակայն ԶաՀրաւը առնաձնանում է ոչ միայն նույն ւեսակի մեջ ձների առավել µաղմաղանությամµ, որ միայն իրենն են, այլն, ն Հաւկաւես, նյութը դիւելու իր ինքնաւիւ Հայացքով` որւես անՀաւ ու որւես µանասւեղծ: Բանասւեղծների իրենց սերնդի դրական ուղղությունը դեռնս 50ականի վերջերին ԶարեՀ Խրախունին µնութադրել է «առարկայական խորՀրդանչաւաչւություն» (օµյեկւիվ սիմվոլիղմ) անունով, ասել է` առօրյա, իրական աչխարՀի, մեղ չրջաւաւող իրերի մեջ Հայւնաµերել խորՀուրդներ: ԶաՀրաւը ւեսական Հոդվածներ չի դրել, չի ժխւել նան Խրախունու կարծիքը իրենց սերնդի մասին, սակայն իր µանասւեղծությունների մեջ քիչ անդամներ չէ, որ ակնարկելՀասկացրել է, թե որն է իր դրական ուղղությունը, թե ինչւիսին ւիւի լինի µանասւեղծը, ինչւիսին` µանասւեղծությունը: Բանասւեղծի ու µանասւեղծության մասին նրա մւքերը ցրված են չաւ քերթվածներում, նա առանձնացրել է նույնիսկ «Արվեսւ քերթողության» խորադրով մի չարք «Բարի երկինք» դրքում: «Հարցաղրույց µանասւեղծին Հեւ» ինքնաՀարցաղրույցում, որ µանասւեղծության ւեսքով է արւաՀայւել, «Վիւաւա՞չւ եք» Հարցին ւաւասխանում է. «Բանասւեղծություն դրելն ինքնին վիւաւաչւ արարք է»: Ռոմանւիկական (վիւաւաչւական) ուղղության դերակայությունը իր սւեղծադործության մեջ Հասւաւվում է նան մի ուրիչ` «իսկ նյութ կը ւակսի՞ Հիմա» Հարցի ւաւասխանով` «այլ նան Հոդեվիճակ դրելու»: ԶաՀրաւի µանասւեղծությունները առավելաւես ոչ թե դաւողաµար կամ թեկուղ

µանասւեղծական երնակայությամµ` չրջաւաւող առարկաների մեջ խորՀրդանչաններ («առարկայական խորՀրդանչաւաչւության» սկղµունքով) ւեսնելու արւաՀայւություններ են, այլ` µնության ու մարդկանց Հեւ մերձենալու ձդւումի, ւաՀի, որոչակի Հոդեվիճակների դրսնորումներ, ուսւին` Հոդեկցության արւաՀայւություններ: Մի ւաՀ կարող է թվալ, նույնիսկ չաւ Համողիչ, թե ԶաՀրաւը իրաւաչւի Հսւակ Հայացքով է դիւում աչխարՀն ու մարդկանց, իրական անուններով, µայց իրաւես նա մարդկանց «դույն-դույն երաղները» ու իր իսկ երաղը մեկնող µանասւեղծն է, որ իր «երկնասլաց աչւարակից» նայելով «Հավերժական վաղքին մեջ, ՀնիՀն» քայլող անաղաւ, µանւված մարդկանց, իջնում է նրանց` իր անանուն Հերոսների մու, խառնվում նրանց («կը կորսվիմ ես ձեր մեջ - ձեր վաղքին մեջ Հարաւն - կորաքամակ - µանւարկյալ»), մւերմիկ ղրույցի է µռնվում իր անուն ունեցող Հերոսների (կիկո, Նորիկ, Արթաքի, Խարալամւոս ն այլք) Հեւ: Նա ւարղ ղրուցակից, µայց միչւ երաղող, ռոմանւիկ էություն է: Երնակայությունը Հաճախ է µանասւեղծին կւրում իրականությունից` նրան իր սիրելիների, իր կարուների մու Հասցնելու Համար, կարու, որ երեկվա Համար է, այսօրվա ու նան վաղվա: Այսւես' «Գնալը» կղղու ծովեղերքին նսւած µանասւեղծը քարեր է նեւում Մարմարայի մեջ, ջրի վրա դոյացող ալյակների օղակների ընդարձակվող դծերի աղեղներին մւքով կառչած` կւրում անցնում է մի քանի ծովեր («ն քանի որ ոչ անցադիր, ոչ ւոմս ւեւք է, ոչ վիղա»), Հասնում է կանադա, «Մոնրեալի մայթերն ի վեր» չրջում յուրայինների Հեւ, ղրույցի µռնվում` «ամիսներու, ւարիներու կարուով» խանդավառ, ու քաղցր ղրույցի թեմա են դառնում «0րերը Հին օրերը նոր ն դեռ օրերը դալիք»: Մինչդեռ ծովեղերքի մարդիկ իրեն նայելով «ւդիւաµար կը կարծեն թե Գնալը ծովեղերքին արնուն ւակ նսւեր եմ»: Այս երաղը` իրարից µաժանված յուրայինների (Հասկանալի է Պոլսից Հեռավոր կանադա արւադաղթածների) կարուաµաղձ Հանդիւման ւեսիլը, ւնում է այնքան ժամանակ, մինչն որ սկսվում է իրիկվա Հովը, ն Մարմարայի ալիքները ա÷ են չւրւում ջրի սառը չիթերը, ու` Կաթիլ մը ջուր - µաժանումի արցունքին ւես ւաղ - աղի Իյնա դեմքիս ն արթննամ երաղանքես ես ընդոսւ Սիրւս - անձայն - արյունի...

Վերջին դրքի («Զուրը ւաւեն վեր», 2004) վերջին µանասւեղծությունը դարձյալ կարուի մի ւեսիլ է. չոդեկառքը Սամաթիայի կայարանում մի ւաՀ կանդ է առնում` ուղնորներ իջեցնելու ն նորերին վերցնելու Համար, իսկ չոդեկառքի ւաւուՀանից 80-ամյա µանասւեղծը ւեսնում է իրեն դիմավորելու եկած Հարաղաւներին` մեծ Հայրն է, մեծ մայրը, մայրը` «մաղերուն կարմիր ժաւավեն կաւած», մորաքույրը` ւաւի դրկում, մանկության օրերի ուրիչ սիրելի դեմքեր: իրար ձեռքով ողջունում են ... «ւակավին կանուխ է,կ'ըսեմ,-սւասեք քիչ մըն ալ»... իսկ չոդեկառքը չարժվում է, աւա` «կը քալե ՀեւղՀեւե ավելի արադ»` Հեռացնելով իրեն նրանցից: Ցնդում է ւեսիլը ն... «Զեմ դիւեր ինչու աչքերս խոնավ են» վերջնաւողի ւաւասխանը µանասւեղծն էլ դիւի, ընթերցողն էլ: Պաւրանքը, երաղը, ձդւումը, իդեալը` ռոմանւիղմի էաւարեր, ԶաՀրաւի µանասւեղծության լիցքերն են` սկղµից մինչն վերջ: Վերջին դրքի (2004) առաջին µանասւեղծության վերնադիրը` «Զուրը ւաւեն վեր» (որ դրքի խորադիրն է նան, ուսւի ն ամµողջ դրքի իմասւալից ւաւկերը) կարող է խորՀրդանչային թվալ, որովՀեւն` æուրը - ինքն ալ - ղարմացավ թե ինչւես վար չթափեցավ - ելավ ւաւեն վեր:

ինչւեսի ւաւասխանը Հարցական, µայց ն Հասւաւական է` Արդյոք ւաւճառը ա՞յն Էր որ դիչերանց սիրաµանած Էր լիալուսինին Շեւ:

Բանասւեղծը մեկնողական «µարոյական» էլ ունի. - Հիմա ձեղմե չաւեր ւիւի խորՇին թե այդ ջուրը իրենք են - չաւեր թե իրենք լիալուսին են:

իսկ մենք չենք կարող չխորՀել, թե այդ ջուրը Հենց ինքը` ռոմանւիկ, իր սերերին, իր իդեալին ձդւող, երաղող 80-ամյա µանասւեղծն է, որ 70-ամյա Հասակում էլ «կարող» էր ջուրը մաղով ւանել մարդկանց («Մաղ մը ջուր» վերնադրով µանասւեղծությամµ է սկսվում 1995-ին լույս ւեսած նույնանուն ժողովածուն), ւաւրանքը Հավաւավոր դարձնել` «իմ ձեղի ւարւքս ըլլա մաղ մը ջուր», ու նան դեռ քսանվեց ւարեկանում` «Ճառադայթ» թերթում

ււադրած µանասւեղծության մեջ («Սիրելու ն երաղելու Համար») ասել, թե «Երաղելու Համար ւեւք է ւուն մը վարձել..., ւեւք է ամսեամիս սիրերդ մը վճարել չվւարելու Համար»: Բանասւեղծը, ըսւ ԶաՀրաւի, ւիւի լինի մարդկանց իրար միացնող-ղոդողը, «չաղկաւը» նրանց անունների միջն, նրանց «մենակությունից» ձերµաղաւողը, «խանդավառ ամµողջության մեջ» Հալողը, ն դա ինքն է, ու, վերջաւես` «Ես կարուի ւաղն եմ անծայր - ամեն օր ծայրեն կը դրվիմ» («Հոծ»): ինքը µոլորին սիրառաւ µարն է ասում, ն նրանք էլ «սրւաµաց կը µարնեն իրենց քերթողը µարի», «ՈրովՀեւն անոնք դիւեն որ երµ վիչւեր ունենան /Միչւ քերթող մը ւիւի դւնեն իրենց կողքին վչւակից» («Պարոն Այնչթայն»): Բանասւեղծի, դրողի խոսքը ւիւի լինի (այդւես եղավ իրենը) մարդկանց Հղված «Միչւ Հրավեր» ն մի քիչ «մաղթանք», մի քիչ «աՀաղանդ», «չրջիլ ներաչխարՀե ներաչխարՀ, ւալ թախծուին թա÷ ու խանդ», ւիւի լինի «Հույսի, լույսի, խրախույսի» խոսք («Բիչ մըն ալ»): ԶաՀրաւը µոլոր ռոմանւիկների նման Համողված է, թե µանասւեղծությունը (քերթվածը) կարնոր դեր ունի կյանքում. կարող է µարձրացնել ընկածին, թն ւալ Հուսալքվածին, սաւար դառնալ ւառաւող Հոդիներին, ներչնչել Հավաւ: Թե ինչ կարող է ւալ µանասւեղծությունը մարդկանց, ԶաՀրաւը Հրաչալի է ÷ոխաµերել «Ծորակներ» քերթվածում, որ կենսադրական մի դրվադի անմիջական ներչնչման արդյունք է (դիւենք, որ երիւասարդ ւարիներին նա մի որոչ ժամանակ աչխաւել է ծորակների խանութում): ԱՀա` Ես խանութւան - նսւեր ծորակ կը ծախեմ Մարդիկ կուդան մեկ մեկ ծորակ կը ղաւեն Ոմանք դեղին - որ երµ µանան արն Շոսի ծորակեն Ոմանք ճերմակ - որ վաղե Շույս ձյունափայլ Ոմանք ծորակ կուղեն լույսի - ոմանք սիրո - չաւեր ալ Համµերության, կարեկցության, աղաւության ծորակներ -

Եվ յուրաքանչյուրին մեկ Հաւ, ըսւ իրենց նախընւրության, µաժանում է µանասւեղծը (դա է µանասւեղծի դործը): իսկ Հեւո, երµ ւանը այդ ծորակներով սկսում է ջուր Հոսել, Կ'ուրախանան անսաՇման ԱՇա կ'ըսեն - արնի ջուրն Է ոսկի ԱՇա Շույսի - աՇա լույսի կամ սիրո Համµերության կարեկցության աղաւության ջուրն Է այս

Ու այդ ջուրով երես ու սիրւ կը լվան Կը խոնարՇին ծորակն ի վար - լիաՇադուրդ կը խմեն Ես խանութւան - դեռ չաւ ծորակ կը ծախեմ:

Արնի կենսաւու չող (ջերմություն), աւրեցնող Հույս, կենարար լույս, սեր, Համµերություն, կարեկցանք, աղաւություն,- աՀա թե ինչեր կարող են µխել µանասւեղծությունից, որ կՀադեցնեն նրանցով ծարավ սրւերը: Սա ԶաՀրաւի Հավաւամքն է, ն այս դիւակցությամµ է նա սւեղծում իր µանասւեղծությունները: Ճիչւ է, Խրախունու` իրենց սերնդի µանասւեղծությանը ւված «առարկայական խորՀրդանչաւաչւություն» µնութադրությանը ԶաՀրաւը չի ընդդիմանում, ճիչւ է, որ նրա չաւ µանասւեղծություններ իրեն չրջաւաւող առարկաների ու երնույթների անուններով են վերնադրված (÷ոչի, դունւ, լու, մժեղ, դանկ, ճանկ, քար, յուղ, մչուչ ն այլն) ու նրանցում իրոք խորՀդանիչների դիւումներ կան, ինչը որ վկայում է «օµյեկւիվ սիմվոլիղմի» ինչ-որ չա÷ով ներկայություն, ճիչւ է նան, որ դոյաւաչւական (էկղիսւենցիալիսւական) ուղղության երանդներն էլ µացառելի չեն, իսկ իրաւաչւականի ղդացողությունը ակամա թելադրվում է միջավայրի ւարղ նկարադրությունից, սակայն ընդՀանրության մեջ ԶաՀրաւի ւոեղիայում Հիմնականն ու էականը ռոմանւիղմին, ավելի ճիչւ` նեոռոմանւիկական ուղղությանը ՀոդեՀարաղաւությունն է: ԶաՀրաւի ւոեղիայում քիչ չեն µանասւեղծության, քերթվածի դերի մասին ունեցած ինքնաւիւ ւաւկերացումները: Ամեն քերթված առանց խաչի առանց քարի խաչքար Է

Ճաւոնական ւոեղիան Հիչեցնող այս կարճառու µանասւեղծություն-ասույթը խորն ու իմասւակիր է. քերթվածը ւիւի լինի խաչքարի ւես նրµաՀյուս, ներդաչնակ ու Համաչա÷, Հղկված ու առանց ավելորդությունների, ամ÷ո÷, ւիւի լինի Հավաւ ու սեր ներչնչող, չոչա÷ելի ու կյանքը, սերը, մաՀը խորՀրդանչող` խաչքարի ւես, µայց (անՀեթե՞թ է) «առանց խաչի, առանց քարի»: ԱնՀեթեթ չէ. µանասւեղծությունը աննյութական է, խոսք է, որ ւեւք է ղդալ, ղդացում է, որ ւեւք է վերաւրել: Գրիչը, որ թղթի վրա ւառերով ու µառերով դծում, Հյուսում-կառուցում է խաչքարքերթվածի ւաւկերը, թղթին (իր ւաւկերած նյութին) ւիւի Հւվի

սրµաղան դողով, սիրով ւիւի ղդա նյութի ջերմությունը. Թուղթը կը ւառկի կռնակի վրա Սրունքները µաց Ու դրիչը կերթա կուդա Քերթված կը դրե

Եվ դուցե այս մւքի չարունակություն ւիւի դիւել նույն («Մաղ մը ջուր») դրքի Հաջորդ ÷նջի («Եռանկյունիներ»)` քերթվածը µնութադրող եռաւող-եռանկյունին` Քերթված մը ւեւք Է ըլլա Շունւի ւես որ երµ ավարւի չավարւի - ծիլ ւա - վերաւրի մեղի Շեւ:

Ամեն ընթերցող, ասել է, ւիւի մւովի չարունակի այն` ըսւ իր ւաւկերացումի, ւիւի ÷որձի Հասկանալ Հեղինակի չավարւածը, կամ ընդունի որւես Հունդ, որ ուռճանալու, ծլելու է որւես ծաղիկ ու Հոդնոր µերք ներկա ն Հաջորդ սերունդների Համար: Բերթվածը ընդամենը ծլունակ Հունդ է` նեւված ընթերցողի Հոդու մեջ: ԶաՀրաւը, ինքն էլ կարնորելով իր այս եռաւողը, այն դարձրել է վերջին' «Զուրը ւաւեն վեր» ժողովածուի µնաµան: Եվ նույն դրքում ղեւեղել նոր «Եռանկյունիներ» չարք, ուր խոՀեր կան նան քերթվածի մասին, ինչւես` Աղվոր քերթված մը կը Շարվածե - Երµ կարդաս ւեւք Է ամուր մնաս ուքերուդ վրա

ԶաՀրաւը չաւ է կարնորում µառի ճիչւ ւեղը µանասւեղծության մեջ: Արդեն ամեն µառ µանասւեղծական է, միայն թե ւեւք է խորանալ իմասւային նրµերանդների մեջ, «խաղալ» µառերի Հեւ, որովՀեւն' Եթե չաւ խաղանք µառերուն Շեւ ւակեն քերթված մը կ'ելլե

ԶաՀրաւը դիւի «խաղալ» µառերի Հեւ, դիւի µառի արժեքը ւողի մեջ, թե որ µառը որից Հեւո ւիւի «կանդնի» (ւարղ քերականությունը նկաւի չունեմ) ն երµ ւիւի առանձնանա` մենակ կամ իր լրացման Հեւ ւող կաղմելու:

Բառեր µառեր - իմ ղինվորներս դուք եք Ես ձեղ մեկ մեկ կ'ողջադուրեմ ու ղորադունդ ղորադունդ Իմ ձեռքովս կը չարեմ Ու երµ ւեսնեմ թե ամեն ինչ կարդին Է - Թե ոչ մեկ ղորք - ոչ մեկ ղինվոր սխալ ուքի չի քալեր Ես ձեղ ճակաւ կը ղրկեմ Բառեր µառեր - իմ ղինվորներս խիղախ Ես µառերու խենդ ռաղմավար - առանց ձեղի չկամ ես

իր ընւրած, իր վարժեցրած ղինվորներ-µառերով µանասւեղծռաղմավարը ութ ժողովածուների ութ ճակաւամարւերում էլ Հաղթող եղավ` Հնչեցնելով ւաղանդավոր, ինքնաւիւ µանասւեղծի անունը` ԶաՀրաւ:

ԲԱՂԱԲԸ, կիկՈՆ ԵՎ ՄՅՈՒՍՆԵՐԸ

Առաջինը` «Մեծ քաղաքը» ժողովածուն էր: Հանդրվաններից վեցերորդում («Մաղ մը ջուր», 1995) ԶաՀրաւը ղեւեղել է «Ցարդ» վերնադրով մի µառախաղ-µանասւեղծություն, ուր իր վեց դրքերի խորադրերի միացմամµ ընդՀանրացրել է ւարիների իր ասելիքի էությունը: կանանչ Հողս ցանեցի մեծ քաղաքին Գունավոր սաՀմաններես ամենուն Բարի երկինք մաղթեցի ն երµ ծառեն մեկ քարով երկու դարուն ինկավ վար մաղ մը ջուրս դարուններով լվացի

Ընդդծումներս նրա վեց դրքերի խորադրերը Հիչեցնելու Համար են, µայց Հիչենք, որ Հեւո դեռ երկու դիրք էլ ւիւի լույս ընծայեր, ու իր ոճով ասենք. - «Մի ւաՀ թվաց, թե Հասել է Ծայրը ծայրին, µայց չորս ւարի Հեւո էլ Զուրը ւաւեն վեր Հանեց»: Առաջինը «Մեծ քաղաքն» էր: Մեծ քաղաքը իր թաղերով, իր ծովերով, դարձավ այն վայրը, որի մեջ աւրեց µանասւեղծը ու աւրեցրեց իր Հերոսներին, որւեղ խոսեց իր Հերոսների ու իր Հեւ, որւեղ աւրեց իր մենակության ու լռության ժամերը, սիրեց, կարուեց մարդկանց իրենց իսկ նեկայությամµ, ն դա ոչ միայն առաջին

դրքում, այլն µոլոր' առաջիններից մինչն վերջինը: Ամեն ինչ մեծ Է մեծ քաղաքին մեջ Շաճույքը մեծ ցավը մեծ ւողուաներուն ու չենքներուն նման

Պողուաներից «ւերճանքը կը վաղե», µարձր չենքեր, չոդենավեր ու Հանրակառքեր, Հողը թիղ առ թիղ ասֆալւի ւակ ÷ակող, ÷ոքրիկ ÷ողոցը ւողուա դարձնող ւենդ: Մեծ քաղաքին µնորոչ Հաւկանիչների ընդՀանուր Համաւաւկերն է, մինչդեռ µանասւեղծի Հայացքի լուսարձակի ւակ Հաւկաւես իր Հարաղաւ թաղն է, իրեն ծանոթ ու մւերիմ, Հասարակ, խեղճ, ւարղ մարդիկ («Հաղար անդամ ըսի իրեն թե Հասարակ անունները կը սիրեմ լոկ»), որովՀեւն «անոնք որոնք ւղւիկ մարդիկ են երµեք Հանդարւ ւիւի չըլլան մեծ քաղաքին մեջ», որովՀեւն ինքը նրա՛նց քերթողն է: Ես իմ թաղիս քերթողն եմ Լեղուս աղքաւ Է թաղեցիներուս նման Տաղերուս միակ Շարաղաւությունը կը կաղմեն Թաղեցիներուս Շոդերը ... ւաւկերներս ունին թաղեցիներուս երաղները Գույն դույն երաղները Լույս լույս երաղները

Հավաւալով, թե «օր ւիւի դա - ւիւի ւեսնենք ամեն ինչ իրական է դարձեր», այսինքն` երաղը իրականություն է դարձել: Եվ քանի որ «ամեն թաղ իր երաղն ունի, ամեն մարդ իր երաղն ունի», µանասւեղծի Հայացքը առավելաւես կենւրոնանում է առանձին մարդու վրա: Մեծ քաղաքի, մեծ կյանքի Հակադրությամµ Հասարակ, ÷ոքր մարդու դրաման դառնում է Հուղիչ, նրա ծանր սոցիալական վիճակը ծնում է լուռ µողոքի ւրամադրություն, ուսւի ն նրա նկաւմամµ ծնվում է Համակրանքի, սիրո ղդացում, որ նախ µանասւեղծինն է, աւա դառնում է ընթերցողինը: Առաջին իսկ դրքում ԶաՀրաւը սւեղծել է այդւիսի մարդու մի ւիւական կերւար` կիկո անունով: Շարքը, ուր ամµողջանում է կիկոյի կերւարը, կոչվում է «Համառու կենսադրություն կիկոյի»: Հեւադա դրքերում «Համառու կենսադրությունը» Համալրվում է նոր µանասւեղծություններով. կիկոն' ընթերցողին արդեն ծանոթ ու սիրելի անձ, դրքից դիրք է անցնում, դառնում է ԶաՀրաւի

µանասւեղծական աչխարՀի Համակրելի Հերոսը: Ո՞վ է կիկոն: Խեղճ, չքավոր, միայնակ, անւրւունջ, միամիւ, սիրառաւ, կենսասեր, µարի, ղարմացած, խոՀուն, երաղող մի մարդ, որին µանասւեղծը կերւավորում է մեղմ Հումորով, µայց ն անթաքույց սիրով, որովՀեւն իր էությամµ ասես ինքն էլ մի կիկո է` միայնակ, իր խոՀերի Հեւ, µարի ու երաղող: իրենց «թաղն ասես թաղի չի նմանիր», «ւունն ասես ւունի չի նմանիր», «µոլոր ւուները իրարու կը նմանին», ու կիկոն մի խեղճ թաղեցի, որ Հարդանքի է արժանի, ու չդիւես Հումորով, թե Համակրանքով` թաղեցիները նրան «մսյո» (ւարոն) են կոչում: կիկոն µանասւեղծի դիւումով խեղճ, µայց խոր աւրումներով անՀաւ է ու նան ւիւական ներկայացուցիչը մի ամµողջ խավի, որի մեջ µանասւեղծը ւեսնում է նան իրեն: Որւես անՀաւ ասես անւեսված է, միավոր չէ, այլ ղրո, µայց` Տասն անդամ մեկ ւասը Տասն անդամ Կիկո ղերո Հարյուր անդամ մեկ Շարյուր Հարյուր անդամ Կիկո մենք

Բանասւեղծի ն Հերոսի Հանդիւումը մւերմական է. «կիկո ըսավ թե չաւ կարուցեր էր ղիս,/ Ես ըսի թե չաւ կարուցեր էի ղինք»: Նան' Կիկոն երկինքեն թելով մ'են կախեր Կիկոն ուր - թելին ծայրն ով դիւե ուր... Խելքովը Կիկո աւրիլ Է եկեր Կիկոն ուր - թելը խաղցնողը ուր 0ր մ'ալ երկու թել իրար են եկեր Մեկ թելին ծայրը Կիկո - մյուսինն ես Այսւես թել թելի - թել թել սրւերով Մւերմացեր ենք

կիկոյի ւունը µանասւեղծը Համեմաւում է «թիթեղե վանդակի» Հեւ, որ «արնուն ւակ ւիւի Հալի», «ծակուկեն նավակի» Հեւ, որ «ւիւի ընկղմի», µայց ւանիքին թառած «ղույդ մը ւաւրակի» ւաւկերով, որոնց «Հեւ կ'ելլե կը թռի», խորՀրդանչում է նրա երաղող Հոդին, կյանքի նկաւմամµ սերը, ուսւի ն` «կիկոյի ւունը

սիրո ւաՀւանակ /կ'երերա սակայն ւիւի չ÷լի»: Գույնղդույն կւորներով ւաս-ւասներկու ւեղից կիկոյի կարկաւանված ւաµաւը արդեն աղքաւության մեկ Հայւանիչ է, µայց ԶաՀրաւի Հումորը ւաւկերը մեղմում է, ժւիւով թեթնացնում ընթերցողի դեմքի մռայլը: - Տաս-ւասներկու կւոր դույն դույն կարկւան Դուք Կիկոյին Շեւույքը ի՞նչ կարծեցիք...

«Դրոչաղարդ ղµոսանա՞վ», որը ւեսնելով` խեղճ ու կրակ մարդիկ դեւի այն կվաղեն, «կրկեսի Հսկա վրա՞ն խայւաµղեւ», դեւի ուր կենդանիները, ծաղրածուները կվաղեն, «միջաղդային Համաժողո՞վ» (ւարադույն դրոչներով), ուր վարչաւեւներ, նախարարներ կչւաւեն: Եվ µարեկենդանի Հանդեսի «մուչինաները» (դույնղդույն չորերով ծււյալ դիմակավորները) ծա÷աՀարում են չորերին «դույն դույն կարկւան ու երկու մաւ մորուք» ունեցող կիկոյին' կարծելով, թե նա էլ է մուչինա: Զրկանքի Հայւանիչները միայն կիկոյի ւան ու չալվարի ւաւկերով չեն ավարւվում. «ղրկանքը µանված է դեմքին», µայց կիկոն Հավաւում ու սւասում է «աղվոր օրերուն դալուն» ն «անՀուն կարուով» ւարաՀանդեսի «խնդացող մարդու դիմակ մը» դեմքին է դրել ն «ուրախացեր, ուրախացեր» է: Մենակ, խենթավուն, երաղող է կիկոն. նա «կը վախնա» ԱՀմեւ ÷ողոցով մութ ժամանակ անցնել, քանի որ «մութին Համµուրվող ղույդեր կան», որոնց ւեսնելով «իր առանձնությունը միւքը կ'իյնա», մենակության մեջ իր մխիթարություն-Հարաղաւներն ունի. «ւեւք է µոլոր լամµարները մւերմաµար µարնել», «÷այ÷այել կամուրջին µաղրիքները», ակնաւիչ դիւել նավերի անցուդարձը, երնացող ու Հեռացող կայմերը, աւա «կծկվիլ մառախուղին ծոցին մեջ», որը «µարի սիրուՀիի մը նման» իր թներուն մեջ է առնում ամեն ինչ ու չչնջում` «ի՞նչ կա ավելի Հավաւարիմ քան մեծ վիչւ մը առանձնության մեջ»: Եվ «կիկո կ'երաղե»: Փոքր մարդու մեծ երաղներ: «կիկոյի միւքը ման կուդա քաղաքե քաղաք - կիկո աչխարՀի մասին կը խորՀի»: «Միւքը կը սավառնի մոլորակե մոլորակ... կը ճախրե ասւղե ասւղ», «կուղե սլանալ ավելի անդին», ու կխճճվի, «կը մոլորի - չի կրնար» չարունակել «ձրի ճամ÷որդելը»: Երµեմն աչխարՀի դեմ ոխի, ըմµոսւության մւածումներ էլ ունի` «Միւքը դրեր է կիկո ւիւի չմեռնի», «µոլորը ւիւի մեռնեն, աչխարՀ կիկոյի ւիւի մնա», ն մենակ մնացած կիկոն «µոլոր

Հայելիները ւիւի կուրե»: Բայց մարդկանց, կյանքին օդւակար լինելու կիկոյավարի մւածումներ էլ ունի. «Գարնանամոււին կիկո թթվածին ւալ ուղեց օդին /կանանչ Հադվեցավ...», Հեւո Հասկացավ, որ ծառի ւերններն են թթվածին ւալիս, ու երնակայություն ւեւք էր... «Անչուք մեկ մայթին վրա մեր թաղին /Ծառ մը ծաղկեցավ/ կանանչ»: Հաջորդ դրքերում կիկոյի «Համառու կենսադրությունը» µանասւեղծը Համալրեց նրա էության նոր դծերով: Հեղինակի ու կիկոյի երնակայությամµ` մի օր էլ կիկոն «Գեւնեն կերավ, դեւնեն խմեց», մեջը ցեխ դոյացավ, ն որովՀեւն «աղնիվ խմոր ուներ», «ցեխը թա÷անցիկ Հողի ÷ոխեց, ցորեն ցանեց որ դուք Հաց ոււեք», «ծաղիկ ցանեց, որ դուք երաղեք»: Եվ ընդՀանրացումը` «Դուք Հացը կերաք - կիկո երաղեց »: կիկոն ծառեր է ւնկում, որ ւիւի մեծանան, մնան անմեռ ու խորՀում է (ի՞նքը, թե՞ µանասւեղծը)` «Ծառ որ կը ւնկե քիչ մըն ալ ինքն է»: Բանասւեղծը Հիչեցման թե՞ ւարսավանքի խոսք էլ ունի` ուղղված մարդկանց. «կիկո - խոնարՀ - մուիկ էր Հողին այնքան, որ դուք նրան արմաւ կարծեցիք»` մւածելով, թե նա ւիւի ծլի որւես ծառ, ծաղիկ ու ււուղ ւա, µայց մոռանում ենք, որ «արնուն չողը կը ւակսեր» նրան, ասել է` չրջաւաւի սերը: կիկոն ամենից չաւ ÷այլուն խոսքերից է վախենում, թեն երµ «Սեր կ'ըսենք իրավունք կ'ըսենք - Հավասարություն - երջանկություն - քաջություն», կիկոն ոդնորվում է ու ձայնակցում, µայց երµ մորը լացելիս է ւեսնում, խորՀում է այն աչխարՀի մասին, ուր «÷այլուն խոսքեր ւիւի չըլլան», ընդՀանրաւես «խոսքեր ւիւի չըլլան», ն «այդ աչխարՀը Հողն է»: Հողի ն երկնքի խորՀրդանիչները Հաճախ են Հոլովվում կիկոյի մասին դործերում, ուսւի ն µանասւեղծը կիկոյի վախճանը կաւում է այդ խորՀրդանիչների Հեւ: կիկոյի (կիկոների) վախճանը ԶաՀրաւը առաջին դրքի «Համառու կենսադրություն կիկոյի» չարքում իրաւես Համառուել է. Բացօթյա չաւ ւառկեցավ Թող քիչ մըն ալ Շողին ւակ քնանա Հանդիսւ իր կոչիկներուն

ԶաՀրաւը Հիչաւակի խոսք էլ է ասում. կիկոն «Հողը չաւ կը սիրեր», երկնքից ընկած ասւղի ւես ուղում էր ւառկել Հողի դրկում, դրկել, Հիանալ. «մեռավ-Հասավ մուրաւին»: Ու Հիմա` «ասւղերը կուլան, կամուրջը կուլա - ողջությանը կիկո ուրիչ մւերիմ չունե392

ցավ»: «Մեկ քարով երկու դարուն» դրքի «կիկո որ դուռը µացավ» չարքում կիկոյի վախճանը այլ է, նա Համµառնում է` լրացնելով երկնային լուսաւուների չարքը: կիկոն իրեն սիրողներ էլ ունի, ու մեկն էլ µանասւեղծն է, որ ընկերների Հեւ ÷ոխայցի է դնում նրան: «Դուռը µացավ որ ինչ ւեսնե - մենք - Արմենը, ՎաՀրամը, Հենրիկը ն ես». ողջադուրում, Հավասւիացում, թե չեն մոռացել իրար, ներս մւնելու սիրալիր Հրավեր: իսկ ներսը... կիկոյի ւունը... «Սեմեն ներս որ մւանք ընդարձակ դաչւ մըն էր»: Հրավիրում է նսւել «խոչոր քարերուն» վրա («այսւեղը իր Հյուրանոցն էր»), թե ուղում են` կարող են նսւել Հոսող ջրի ա÷ին («այդւեղը իր ճաչարանն էր»), միայնակ մի դաճաճ ծառի սւվերու՞մ («անոր չուքն իր ննջարանն էր»): Մաղթում են, «որ µարով նսւի իր ւան մեջ», ասում, որ չաւ ուրախ են իրեն ւեսնելու Համար, իսկ նա միչւ կրկնում է, որ «սիրւը չաւ ւաքցեր է»: ԱՀա, µնությունն է նրա ւունը (Հիչենք նախորդ ւաւկերը` «Բացօթյա չաւ ւառկեցավ /Թող քիչ մըն ալ Հողին ւակ քնանա»): իսկ այսւեղ վախճանը այլ է: Գիչեր Էր - ձեղի լույս - լույս վառեմ ըսավ ան Ու դեւի երկինք µարձրացավ - եւ չեկավ Մեր վերադարձին Կսկլոր լուսին մը կը փայլեր մեր վերն

կիկոն սովորական մեկը չէ` ըսւ ԶաՀրաւի, նա մարդկային իր ւեսակով կարող է «լույս վառել» ուրիչների Համար, ուսւի ն արժանի է անմեռ Հուչի, µնության մեջ անմաՀանալու' այս դեւքում լիալուսնի ւեսքով, որ նան լուսաւու է: իսկ աՀա ավելի ուչ («Ծայրը ծայրին» դրքում) ԶաՀրաւը կիկոյի մի ուրիչ վախճան էլ է Հորինում: Թեթն, սիրուն ու սրամիւ Հումորով, իր Հերոսի նկաւմամµ անթաքույց Համակրանքով, որւես չաւ սովորական մի ւաւմություն` Հնարում է կիկոյի վերջին արկածախնդրությունը: Առաջին դրքի` «Արկածախնդրություն» քերթվածում կիկոն մւքով է ճամ÷որդում ւիեղերքում` «մոլորակե մոլորակ, ասւղե ասւղ» «լույսեն էլ արադ»: իսկ աՀա «կիկոյի վերջին արկածախնդրությունը» քերթվածում կիկոն ոչ թե մւքով, այլ իրաւես թռչում է ւիեղերք: Ծովա÷ում արնի ւակ նսւած կիկոն իր մարմնի աւոմներն է Հաչվում: Լսել է, որ աւոմները ւայթում են ն ուղում է ÷որձել:

Կը Շամրե կը Շամրե ու փորձի Շամար Եւին կը ւանի ձեռքը - ւոչին վրա Աղվոր կլորիկ աթոմ մը կ'ընւրե Բթամաւին ն ցուցամաւին մեջ Բըթ մը կ'ընե ու կը ւայթեցնե

Թե ինչ է ւեղի ունենում, կիկոն չի Հիչում, աչքերը µացում է` Արուսյակ մոլորակի վրա է: Թե քանի օր է այնւեղ մնում, Հայւնի չէ, µայց մի օր Արուսյակն ղդում է, որ «կիկո Երկիրը կը կարունա»: կրկին, այս անդամ ըսւ µախւի, մի ուրիչ աւոմ է ւայթեցնում, µայց սրա «ուժը ւեղ մը կը Հաւնի ու կես ճամµան կը մնա կիկո»: Բայց ւիեղերքում «կենալ» չկա, ուրիչ մոլորակների ւես նա սկսում է ւււվել Արեդակի չուրջը: «Հիմա սիրաՀարներ,- ամ÷ո÷ում է µանասւեղծը իր ւաւմությունը, - Երµ մինչն առավու µաց երկինքի ւակ /Սիրաµանելե վերջ Հեղ մը վեր նայիք» Եվ ասւղ մը ւեսնեք փոքրիկ ւսւղուն Թաչկինակ չարժեցեք անոր մւերմիկ ՈրովՇեւն ան ասւղ չԷ - Կիկոն Է

ԶուդաՀեռով Հիչենք Թումանյանի «Անուչի» վերջերդը` երկնքի լաղուրում ասւղ դարձած սիրաՀարների ւաւկերը: կիկոն ընդՀանրացված կերւար է, µայց ն մենակ չէ ԶաՀրաւի ւոեղիայում: Յուրօրինակ կիկոներ են Նորիկը, Արթաքին, Խարալամւոսը: Ու ւաւաՀական չէ, որ «Մեկ քարով երկու դարուն» դրքի մեջ «կիկո որ դուռը µացավ» չարքին անմիջաµար Հաջորդում է «Հայւադիր Նորիկի» չարքը` ւասնվեց քերթվածով, որն ինչ-որ ւեղ դարձյալ «Համառու կենսադրություն» է, ինչւես կիկոյինը, ծնունդից մինչն մաՀ: կիկոյի ւես նա էլ երաղող է, Հայացքը անջրւեւին` ւիեղերքի անսաՀմանությանը, «Հեռու/ երկրի խառնիճաղանճեն / ուր ամեն Հաչիվ /կը լղրճի/ ւարակույսի Հաչիչով - /Նորիկ կը ճախրե անսայթաք/ կը ճախրե աւաՀով - Հեռու»: «Անջրւեւին մեջ Նորիկ ասւղեր ւեսավ»` չարված «եղµայրորեն», «մւերմորեն» ն ղդույչ անցնելով նրանց առջնից, «դնաց ւոչի մւավ» (չարքի վերջում): կիկոյի նման նա էլ ւիւի դառնա µնության մաս, «Հող չէր» (երաղող էր) «ն թե Հող չւիւի դառնար»: Ան ւիւի Շալեր անջրւեւին մեջ Պիւի իր լույսը կաթեր մեղ վրա Արնուն չողին Շեւ ընդելուղված

կիկոն, Նորիկը, սրճարանի սւասյակ Հեք Արթաքին, որ ամµողջ օրը «Հով կլլած դինովի ւես Հոս ու Հոն» է վաղում, անչուչւ Հայեր են: Թաղի այս «խոնարՀների» չարքում է նան Հույն Խարալամւոսը իր Թասուլա կնոջ Հեւ, անչուչւ, ոչ կիկոյի ւես երաղող, µայց մեկը այդ նույն դասից` իր ւառաւալից չարքաչ կյանքով ն մարդկային, անձնական իր դրամայով: Նրա մասին չարքի խորադրում («Մաղ մը ջուր դրքում») µանասւեղծը նրա անվան կողքին դնում է առավել µնորոչ մակդիրը` Հեք («Հեք Խարալամւոս»): Ծերացել է Հեք ձկնորսը, խմում է, ÷իլիսո÷այում «երկու ումւ» խմիչքի միջն` Հիչեցնելով, թե ինքը Պլաւոնի թոռն է, վերՀիչում է ջաՀելությունը: Երµ մեռնում է կինը, ու նա մնում է մենակ, թնաթա÷, այրում է ձկնորսական մակույկը, որ արդեն ÷ւել-ծակվել էր, մոխիրը ցանում է կնոջ Հողակույւին ու դլուխը Հողին` «լացավ լացավ»: Հեւո Հիչում է, որ «այնքան ալ անմեղ չէր» Թասուլան, քանի՛ սիրեկան ունեցավ («Մեղա՛ մեղա՛»), ու «նորեն ալ µարկությունը չանցավ»: Հիչում է նան, որ «աղվոր օրեր աւրեցան միաւեղ», իրենց կռիվներն էլ «մեղր էր - Համով էր», Հեւո` իր մենակությունը, իր լքվածությունը, ինչւես µլուրի դադաթին «Հինցած ու լքված» Հողմաղացները: ԶաՀրաւը Հոդեւես կաւված է իր այս խեղճ ու խոնարՀ Հերոսների Հեւ, նրանց ցավի ու երաղների կրողն է, ինքն էլ ասես մի կիկո է ն կարող է Հայւարարել` Ես Կիկոն եմ Կորաքամակ քանի որ ԱչխարՇի Շոդը չալկած Կամ աչխարՇն եմ ԽուճաւաՇար քանի որ Կիկոյի Շոդը չալկած

ԶաՀրաւ µանասւեղծը «խուճաւաՀար աչխարՀն» է, որ նան կիկոյի Հոդսն է ուսերին: Եվ ոչ միայն կիկոյի: Եվ Հասկանալի է, որ ամեն µանասւեղծ, ն ԶաՀրաւը նույնւես, առաջին Հերթին կերւում է ի'ր կերւարը` դիւելով աչխարՀը` իրերը, մարդկանց ու երնույթները, Հոդու խորքերում վերաւրում այդ ամենը` սիրելով, ւխրելով, խռովելով, ւադնաւելով ն ձդւում է օդնել, որ աչխարՀը խաղաղ մնա, մարդը` մարդ:

իր` µանասւեղծի կերւարը µնութադրող µաղմաթիվ քերթվածներ ունի Հեղինակը, նույնիսկ կենսադրական ւեղեկությունների Հիչաւակումով («Եսադրություն» չարքը), սակայն նրա ամµողջ սւեղծադործությունն է մաս-մաս, դույն-դույն դումարվելով ամµողջացնում այդ կերւարը: ինչ որ դրել եմ, դրում եմ ու կդրեմ, ասում է ԶաՀրաւը,- «մեկ են իսկության մեջ - անµաժան մեկ», «կյանքը որ իմս է - ու քիչ մըն ալ ձեր - քանի որ մենք նույն օրը կ'աւրինք ամենքով». µայց այն Հաւկաւես իրենն է, քանի որ «÷ոխանակ ասւղերուն նայելու նայեր է ինքն իր մեջ», իր Հոդու մեջ, ուր իր աւրած կյանքն է:

ՀՈՂ - ԶՈՒՐ - ԵՐկիՆԲ

Մեծ ու ւարողունակ է ԶաՀրաւի µանասւեղծական աչխարՀը: Այն սկսվում է իր թաղից («Ես իմ թաղիս քերթողն եմ»), որ իր ծննդավայրն է, ւարածվում է մյուս թաղերով, ներառում քաղաքը, որ մեծ է, ծովով ու ցամաքով կւրում-անցնում սաՀմանները, որ դունավոր են, ամµողջացնում երկրի ւաւկերով ու Հողի, որ կանաչ է, աւա Հայացքը µարձրացնում վեր` երկինք, որ µարի է ն «օթնան երաղներուն», ու ավելի վեր` դեւի ասւղեր ու արն, ւիեղերքի անՀունը, ու ÷որձում նան այնւեղից նայել իր երկրին, իր քաղաքին, իր թաղին ու մարդկանց` կարուելով նրանց («կիկո Երկիրը կը կարունա»)' Հեդնելով նրա ÷ոքրությունն ու մարդկանց արարմունքները: Երկինքն ի վեր խարսխված Չարաճճի ասւղ մը կա Երեք միլիոն ւարի Է - երկրադունւին կը նայի Ու կը մարի խնդալեն

Հասկանալի է, որ ընդդծված այս µառերը ւարղ ածականներ չեն` դրված դոյականների առաջ, այլ մակդիրներ, ավելին` խորՀդանիչներ, որ µանալիներ են µացելու Համար ԶաՀրաւի դրքերի խորադրերի («Մեծ քաղաք», «Գունավոր սաՀմաններ», «Բարի երկինք», «կանանչ Հող») իմասւները: Նկաւված է, որ µանասւեղծները իրենց սւեղծադործության մեջ Հաճախ ունենում են կրկնվող µառեր ու դարձվածներ, որոնք ւարողունակ ու իմասւակիր են, µացում, մեկնաµանում են նրանց սւեղծադործության µուն էությունը, առանցքներ են, որի չուրջ ւււվում ու որին Հանդում են µանասւեղծի` աչխարՀի ու կյանքի

մասին ÷իլսո÷այական եղրաՀանդումները: ԶաՀրաւի ւոեղիայում այդւիսի µառեր ու դարձվածներ են` Հողն ու կանանչ Հողը, երկինքն ու µարի երկինքը, ջուրը, ծովը, չոդենավը, լույսը, µարին ու աղվորը, չարը ն այլն: Հողն է սկիղµը ամեն դոյի` կենդանական ու µուսական աչխարՀի, նրա չարունակման ու արդասավորման, Հողն է նրանց Հավիւենական Հանդրվանը, Հողն է կյանքը վերսւեղծող մայրը: Արդեն առաջին դրքում «Հողի մասին» քերթվածը ւեղ դւավ, Հողը` որւես կիկոյի մուրաղի Հանդրվան: Զորրորդ դրքում «Հողը» իր վրա առավ «կանանչ» մակդիրը ն դարձավ ամµողջ դրքի խորադիրը («կանանչ Հող»): Այս դիրքն էլ ÷ակվում է «Հող» քերթվածով, որ կենսադրական ÷ասւով Հասւաւված ինքնաւիւ եղրաՀանդում է. Ես Վաղամեռ Մովսեսի որդի Հայրդ ըսին Հողակույւ մը ցույց ւվին Հայր - իմ Շայրս - Շող Ես Հողի ղավակ

(կենսադրությունից դիւենք, ն ինքն էլ «Եսադրություն» չարքում ասում է, որ իր ծնունդից «երկու երեք ւարի վերջ» Հայրը` Մովսեսը, մաՀացել է թոքախւից: Հորը չի Հիչում, իր ճանաչած Հայրը աՀա այս Հողակույւի ւաւկերով է): Փոխաµերական թե ոչ ÷ոխաµերական իմասւով` մենք µոլորս «Հողի ղավակ ենք»: Մինչդեռ դիրքը µացվում է Հողի կանաչության խորՀուրդը մեկնող «կանանչ» վերնադրով µանասւեղծությամµ, դարնանամոււի ւաւկերով. Հողի ղավակը, որ այս դեւքում կիկոն է, ոչ թե վերջ է, այլ` սկիղµ, ոչ թե Հողակույւ, այլ` կյանք: Խենթ-մարդասեր կիկոն կանաչ է Հադնում` («թթվածին ուղեց ւալ օդին»), ն իրադործվում է իր խենթ ցանկությունը. «Գարնանամոււին / Անչուք մեկ մայթին վրա մեր թաղին /Ծառ մը ծաղկեցավ/ կանանչ»: Գարունը ն Հողից µարձրացող կանաչությունը (ծիլ, ծաղիկ ու ծառ) կյանքի խորՀրդանիչն են. «կենսունակ /Արնն ի վեր - լույսն ի վեր - / կանանչ ծիլ մը կը մադլի» («Հորանջ»), «Ծաղկամանչ ու ծաղկաղջիկ /Ձեռք ձեռքի/ Պարաւություն մը կը չինեն /Մեջը կիյնան/ կը կորսվին»... «Մինչդեռ այն ղոր դուք կորսվիլ կը կարծեք /Վերածնիլ է նո÷ նոր» («Ծաղկամանչ»): «կանանչ Հողը» ոչ մեծ դիրքը (ընդամենը մեկ չարքով) ծնվեց

«Բարի երկինք» ժողովածուից անմիջաւես Հեւո: «Մեծ քաղաքը» ժողովածուից «Բարի երկինք»-ին, աւա` «կանանչ Հողին» անցումը ասես ւայմանավորված էր քաղաքի ճնչող մեծությունից («Հաճույքը մեծ ցավը մեծ ւողուաներուն ու չենքերուն նման») «ւղւիկ մարդկանց» խուսա÷ումով ու երաղանքով (երկինքը` Հոդեկան աղաւության, մաքրության, երաղի խորՀրդանիչ է), աւա այնւեղից` երկնքի նկաւմամµ կարուի արթնացմամµ (Հիչենք` Արուսյակի վրա «կիկո երկիրը կը կարունա»): Այս դեւքում` երկիրը մեծ քաղաքի ւաւկերով չէ, այլ Հողի, կանաչ Հողի, որ ն' կյանք է, ն' Հարաղաւների չիրմաթումµ: Երկինքը` իր լուսաւուներով, երաղի խորՀրդանիչն է: Արդեն «Մեծ քաղաքում» կար մի չարք, որ վերադրված է «կաւույւ Հող»: Նույնանուն վերնադրով µանասւեղծության մեջ այդ Հողը իր Հոդին է, իր «կյանքն է», որ ւեւք է «Հերկել», երաղող անսաՀման Հոդին` ինչւես երկինքը, ծովը («Այս Հողը երկինք է, այս Հողը ծով է»... «այս Հողը կաւույւ է»... «Այս Հողը կաւույւին դանձերը µերեր է»... «Հող չէ - քու կյանքդ է»): «Բարի երկինք» դրքի նույնանուն չարքի նույնանուն µանասւեղծության մեջ ղրուցակիցը` մի երաղող Հոդի, ասում է` Պոււ մը երկինք որ դւնեմ ւակը կ'անցնիմ կը ւառկիմ Կ'երաղեմ երկինքիս չափ

իսկ Հեղինակը Հավելում է` «ի՞նչ ըսեի ես իրեն / Բարի երկինք մաղթեցի»: Բարի երկինք` µարի երաղանք, որ նան` խաղաղ երկինք է նչանակում, µարի ճանաւարՀ երկնասլաց երաղներին: Հոդին` որւես կաւույւ Հող` երկնքի ու ծովի կաւույւի Համեմաւության մեջ, ենթադրում է երկնքի Հեւ նան ծովի խորՀրդանիչի կարնորում ԶաՀրաւի ւոեղիայում: իր մւորումները Հաճախ «ծովա÷նյա» ւաՀերի են, Հայացքի առաջ` ջուր, ծով, չոդենավեր, Հեռուներ («Ծովը կ'երդեմ ամեն օր/ կը կարունամ նորեն ալ»/: Ու եթե ընդՀանուր ւաւկերի մեջ առնենք ԶաՀրաւի µանասւեղծական աչխարՀի չրջադծերը, «աչխարՀադրությունը», դա մեծ քաղաքն է իր ÷ոքր մարդկանցով, Հողն է, երկինքը իր լուսաւուներով ն ջուրը (ծովը): Ու դրանք` կյանքի այդ երեք էաւարրերը դրքերի խորադրեր դարձան: Վերջինը «Զուրը ւաւեն վեր» ժողովածուն էր: Սա µնության, աչխարՀի, կյանքի ներդաչնությունը կաղմող մասերի (Հող, ջուր, երկինք) ու նրանց արդասիք կյանքի ու մարդկային Հոդու

մասին ÷իլիսո÷այական Հայացքների դիւակցված ըմµռնման արդյունք է. միւքը խորաթա÷անց է, µանասւեղծական երնակայությունը` թնավոր: «Բարի» մակդիրը ուրիչ դոյականներ էլ ունի ԶաՀրաւի ւոեղիայում: Բարի ւարի ըսի քեղի Բարի ւարի ըսիր ինծի - Հողը լսեց ու եղնին մը µուսավ

Աւա «µարի ւարի ըսին չաւեր իրարու - Երկնակամարը լսեց / Հարյուրավոր ասւղ ինկավ», ասւղերը թառեցին կաղանդի ծառի ճյուղերին ն իրար ու µոլորին «µարի ւարի» մաղթեցին: Ու «Տարին լսեց - այսքան µարի ըսվելե վերջ µարի չըլլալ չէր կրնար»: Բարի մաղթենք իրարու, որ չարը Հեռու մնա մեղանից: Զէ՞ որ չարն էլ կա կյանքում. - µանասւեղծը դիւե, որ «անոնք կան ու միչւ կրնան ւաւաՀիլ», ինքը միայն ուղում է Համողել նրանց. Գացեք ըսեք չար µաներուն որ չըլլան Որ չըլլա թե ւաւաՇին Կամ երµ ըլլան Շեռու մնան մեր այս ւղւիկ աչխարՇեն Համն ու Շուը խաթարելու չՇասնին Չար µաներուն µարն ըսեք մեր կողմեն... («Զար µաներ»)

«Զար µաները» իրենց Հականիչն էլ ունեն` «Աղվոր µաները»: Աղվորը լավի, սիրունի, µարու Հոմանիչն է: «Աղվոր µաները» վերջին դրքում առանձնացված ու կարնորված են` դառնալով չարքի խորադիր (ի դեւ` այս չարքում է նան վերը Հիչաւակված «Բարի ւարին»): «Աղվոր µաներ կը ւաւաՀին»... թող որ ւաւաՀեն, թող որ լինեն (Հակառակ չար µաներուն), որովՀեւն երµ ւաւաՀում են, Հոդեկան Հրճվանք են ւարդնում մարդուն, նույնիսկ Հրաչքներ են կաւարվում, ասենք` դարերով ցամաքած վւակը «կ'արթննա իր չոր թմµիրեն ու կը Հոսի դլդլալեն», կամ «ջութակ մը Հին կը թոթա÷ե իր խուլ ÷ոչին կը նվադե», մարդիկ ավելի մւերիմ են դառնում. «մենք միաւեղ կը նայինք լույս Հորիղոնին»:

ԱՆԱՆՁՆԱկԱՆ

Բանասւեղծի կերւարի ընդդծված Հաւկանիչներից մեկը մարդասիրությունն է, անանձնական սերը, մարդկանց «չար µաներից» Հեռու ւաՀելու ն «աղվոր µաներ» ասելու ձդւումը, µոլորի մու լինելու, µոլորին ողջունելու ու µարի մաղթելու ինքնաµուխ մղումը: Այսւես ամեն առավու Հրաժեչւ կ'առնեմ կը µաժնվիմ ես ինձմե Կը խառնվիմ ուրիչներով չինված Շսկա ծովուն մեջ («Այսւես ամեն առավու»)

«կերթա ձուլվիլ» նրանց, իսկ մյուս կեսը, մյուս եսը ւանը մենակ, «մւաւանջ» է, աւա «ւաւն երեսին նսւեր կուլա եւնես»: Եվ որովՀեւն ինքը Հոդեւես է կաւված մարդկանց, իր միայնության մեջ էլ («Դաչւի մը մեջւեղ այսւես միայնակ») ւեսլաւաւկերում այդ «ուրիչներին» է ւեսնում («արթուն կը երաղեմ»). աչքի առաջ Հայւնվում են «անանուն դեմքեր, անդեմք անուններ», ն Հրաժեչւ ւալով իր մենությանը` դնում է նրանց մու` դրկաµաց թների մեջ առնելու ն աղոթքի ւես չչնջալու` «Բարն ամենուն» («Բարն»): Այդ «ուրիչները» ծովի ւես մեծ են ու ÷ոթորկու, իսկ ինքը «այդ ծովուն մեջ յուղի մը կաթիլ», µայց` «ծովը սրւիս մեջ» («Յուղ»): Եվ իր վիչւը անձնական ցավից չէ, իր լացը իր ցավի Համար չէ. Ուրիչներու Շեւ - ճիչւ անոնց նման Ուղեցի ըլլալ ... Ուրիչներեն վար - միչւ անոնց չուքին Լալ կրցա միայն Լաց որ ես կուլամ - ինծի Շամար չԷ Ուրիչին Շամար («Լաց»)

Ուրիչների, այլոց, մարդկանց ցավի ու երաղների մասին են ԶաՀրաւի մւորումները: իր Համողումն է, թե µանասւեղծի առաքելությունը նրանց նվիրվելն է, անձնականը մոռանալով` նրանց վչւակցելը, Հավաւ ներչնչելը ն Հաւկաւես սիրելը, անՀաչվենկաւ նվիրումը («անՀաչիվ ւիւի սիրես ամեն ինչ»): Խոսւովանության ու Հավասւումի չաւ օրինակներից Հիչենք մեկը.

Տասը ւողով ւասը մարդու ւասը ւեսակ վիչւ կ'երդեմ... ...Հարյուրներու Շաղարներու վիչւն երդելե Շաղար ւեսակ Տասը ւողեն վերջին ւողին ես իմ վիչւերս ալ կը մոռնամ («Տասը») Թե Շուղվիմ - իմ խոսքին վրա լալու Շամար չԷ իմ ցավն ուրիչ ցավեն Է ցավն մեղմելու Շամար չԷ («Խոսք մարդոց ն Սայաթ-Նովային»)

Նվիրման խորՀուրդը µանասւեղծը մեկնում է ամենաւարµեր` µնության, ծառի, կանաչության, կենդանիների, մարդկանց օրինակներով: Այսւես` Սալորենին որ դարնան ււուղ չւվավ Ամչցավ Տխուր նայեցավ իր ւերններուն Իր լերկ ճյուղերուն Ու լացավ («Անււուղ սալորենին»)

Թաղի երեխաները արՀամարՀանքով են անցնում նրա կողքով. նրանց Հեւնից «նայեցավ կարուով ու լացավ»: Մեծերն էլ չնչմարեցին նրան, ն «Հեք սալորենին» իրեն «անւեւ» ու «Հանցավոր» ղդալով` «լացավ»: Բայց աՀա մի կաւու նրա սւվերում «ւուն ւեղ եղավ չորս Հաւ ձադ µերավ», ու Հիմա սալորենին Խանդով կ'երկարե իր ղով Շովանին Որ ձադուկներն ամրան կիղիչ արնեն Չըլլա թե այրին

Մարդիկ ն ընդՀանրաւես ամեն արարած «սիրվելու» ւեւք ունեն: Անդամ ւան ÷իսիկը` «ամենեն ւդեղ կաւուն», աչքերի խորքում «երաղ» ունի` Երաղ որ կ'ըսեմ մեծ µան չկարծեք Մարդու մը կողմե սիրվիլն Է:

Մարդը մարդու կարիքն ունի. սիրո, կարեկցության, մխիթարանքի, Հույսի ու Հավաւի ներչնչման կարիքը: Մարդուն մեկը կանչեց - Նչան Ելա դացի µայց անունս նչան չԷր Հիչաւակներն Էր կորուսեր - առավ ինչ որ ունեի...

Բանասւեղծի նվիրումը անՀասցե չէ. «անոնք են, որոնք ւղւիկ մարդիկ են» մեծ քաղաքի մեջ, խեղճ ու խոնարՀ մարդիկ իր թաղի ու ոչ միայն («կը սիրեմ թաղիս µնակիչները»), Հայ են ու ոչ միայն, անունով ն անանուն:

ՍիՐԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Անանձնական սիրո սկիղµը դուցե ն սերն է այն էակի նկաւմամµ, որին սիրած աղջիկ են ասում կամ կին: Եվ այդ սիրո երդը նույնւես, սւեւ-սւեւ, Հնչեց ԶաՀրաւի ւոեղիայում: Բանասւեղծը «Հավաւարիմ» չմնաց ընթերցողին Հղած իր սկղµունքին` «իսկ ես / թե ինչեր կը ÷ս÷սամ / ւասնվեց / ւարեկան / Սիրականիս ականջն ի վար / ւիւի չդիւնաք», «÷ս÷ոցը» Հեւո չչուկ դարձավ, աւա Հւարւ խոսւովանանք, դարձավ սիրերդ: Արդեն առաջին դրքում իր սիրո ն ընդՀանրաւես սիրող սրւերի մասին µանասւեղծությունները առանձին չարք են դառնում («Հանդես»): իր սիրո մասին առաջին խոսւովանությունը Ասւվածամոր ւաւկերի առջն է: Երկու մոմ է վառում ու խնդրում. Ասւվածամայրս իմ դուն Ըրե այնւես մը որ Շասնիմ երջանկության քայլ առ քայլ ՈրովՇեւն ավելի լավ դիւես դուն Գիւես թե ինչ ւեւք Է ինծի որ երջանիկ ըլլամ ես... ...Այդ մոմերեն մին ես եմ ...Այդ մյուս մոմն ալ Շավանաµար կը ճանչնաս թե որունն Է Անոր մասին չաւ եմ խոսեր քեղի Շեւ Սա վայրկյանիս լուր չունի թե մոմ մըն ալ Իրեն Շամար վառեցի ...Ըրե այնւես մը որ ան ալ երջանկությունը ճանչնա Այդ մոմերեն մին ան Է Ու դիւես թե ղինքը որքան կը սիրեմ («Երկու Հաւ մոմ»)

Սիրող սրւերի Հուղումի, երջանկության ւաՀերի նրµերանդներն է ւաւկերում µանասւեղծը: Այսւես, µանասւեղծին «մւաւանջում է» մի Հարց, երµ Հիչում է մթության մեջ սիրած էակի Հեւ առաջին Համµույրը. Նախ դու՞ն Էիր թե նախ ես Իր չրթները անուչորեն երկարող Իրավ Է թե ակնթարթի մը չափ իսկ ւարµերության չկար - µայց («ՆախաՀարձակ»)

Մեծարենցյան ւաւկերով ու ղարիֆյանական կենսասիրությամµ «Սիրերդ» է Հորինում` «Գիչերն անուչ ու դիչերվան սերերն անուչանուչակ-դուն ալ դիւես, ես ալ դիւեմ - կյանքն իրարմով կը սիրեն»: իսկական սիրո Համար µանասւեղծը ւաւրասւ է սւասել ւարիներով, ւենչադին («Զույդ ձեռքերս սրւիս նման քո անունիդ երկարած»): Ամանորյա իր ցանկությունն է, որ սիրած աղջիկը Հասկանա, թե ինքը ինչ ւենչանքով է սւասում իրեն: Պաւրասւ է անդամ Հարյուր «կաղանդ» սւասել` «Գիւնամ միայն որ դուն դիւես թե կը սւասեմ - սիրելիս»: Պաւրասւ է այդքան ժամանակ աւրել առանց նրա` Գիւնամ միայն թե վերջընթեր Կաղանդին Ժւիւներեն ամենեն կույս Ամենեն լույս Եվ ամենեն երջանիկովն աղվորցած Պիւի դաս... Եվ ամենեն երաղային Շարյուրերորդ Կաղանդին Մչւադալար եղնինի մը ւակ լուռ Պիւի Շալինք ւիւի Շաւնինք անԷանանք միասին Անվերադարձ Կաղանդներուն ւես կյանքին («կաղանդչեք»)

Սիրած էակի նկաւմամµ ունեցած աւրումների մասին µանասւեղծի խոսւովանությունները, µայց ոչ նրա ներկայությամµ, ինչւես նան ընդՀանրաւես սիրո ղդացումի խոՀական ղննումները կարող ենք ւեսնել նան «կարկին», «էլեկւրոնիկ», «Ողµ», «Ան÷ո÷ոխ սիրո երդեր», ժողովրդական խաղիկների ոդով ու նմանությամµ (քառյակներով) դրված «Սիրերդություն» ն ուրիչ µանասւեղծություններում:

Բանասւեղծի Համողումով` սերն է «ւեր-ւիրականը» աչխարՀի ու սիրող մարդիկ. «Ո՞վ են կ'ըսեք այս աչխարՀին ւերերը / Եթե ոչ մենք ու մեր անմար սերերը»: Համամարդկային աւրումների երդիչն է ԶաՀրաւը: Այդ աւրումները ոչ միայն իր թաղեցիներինն են («Ես իմ թաղիս քերթողն եմ»), այլն µոլորինը: Հայոց ւաւմության ու աղդային ճակաւադրի Հայւանիչները Հայւնի ւաւճառներով (Պոլիս, թուրքական դրաքննություն) քիչ են նրա ւոեղիայում, µայց նա Հայ µանասւեղծ է, Հայերենն է նրա ւոեղիայի լեղուն, Հայ ւոեղիայի ավանդների յուրովի չարունակողն է նա, նրա Հւարւ կրողն ու Հավաւքով ÷ոխանցողը: Երկու ւողից է ընդամենը «Մեծասքանչ» վերնադրով քերթվածը. Այս այն լեղուն Է որով ղավակներս կը խոսին Թեւեւ ես Շայր չեմ

Բայց µանասւեղծը` լեղվին կենդանություն ւվողը, µան սւեղծողը արդեն «Հայր» է' ւանծացման արժանի: ինչւես մեր մեծասքանչն է արժանի ւանծացման. Հայոց լեղուն` µառ ու ւառի այնւիսի դաչնությամµ, որ դառնում է մեր կյանքի իրական ւաւկերը` ւաւմությամµ ու ներկայով: Բանասւեղծի դիւումով մեսրույան ւառերը ծաղկունքի նման µուրմունք ունեն, ն այդ µույրի ղդացողությամµ ու ըմµոչխնումով մենք լցվում ենք մեր ւաւմությամµ ու մեր ւեսակի կենսակերւով, Հային µնորոչ խորՀրդանիչներով: Դիմելով Մեսրու Մաչւոցին` µանասւեղծը ասում է, թե Հայոց ւառերը` Խունկ կը µուրեն Որդան կարմիր ու մադաղաթ կը µուրեն Վանք կը µուրեն Աւաչխարանք կը µուրեն...

Նան` «Ծոմ ու մեծ ւաՀք ու ճդնություն կը µուրեն», նան` «Ավեւարան, խաչ ու Նարեկ», «Հերոսամարւ ու նաՀաւակ», «Արն ու արւ», «Վարդ ու սոխակ», «Սայաթ-Նովա ու կոմիւաս», «կյանք», «Վերաղարթնում ու Հաղթանակ» ն վերջաւես (իրեն ու ողջ Ս÷յուռքը աչքի առաջ)` Ուր որ ըլլան Շողմացրիվ ուր որ դաղթեն - վարդաւե՛ւ Քու ւառերդ աղաւություն կը µուրեն: («Մեսրուաµույր»)

«Մեսրուաµույրի» կողքին, որ «Բարի երկինք» դրքում է, անմիջաµար ԶաՀրաւը կոմիւասի կենսալից երդերն է արժնորում` կոմիւասյան երդին µնորոչ ժողովրդական խաղիկների ոճով, նրանց մեջ ւեսնելով µնության չունչն ու դույները, մարդու ն µնության ներդաչնությունը: Դեռ առաջին դրքում էր ԶաՀրաւը կոմիւասին ւաղ ձոնել` դուսանական երդերի չա÷ ու Հանդով: ԶաՀրաւի ւոեւական խոՀերի աչխարՀում ներկա են Հայ µանասւեղծության այնւիսի երնելիներ, ինչւիսիք են' Սայաթ-Նովան, Վարուժանը, Մեծարենցը, Դուրյանը, Պարույր Սնակը ն Հասարակ մարդիկ` Հարաղաւ ու սիրելի դեմքեր:

ԱՐՎԵՍՏի Մի ԲԱՆի ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐ

Ասել, թե ինքնաւիւ µանասւեղծ է ԶաՀրաւը, քիչ է: Արդեն ամեն ճչմարիւ µանասւեղծ ինքնաւիւ է: ԶաՀրաւի ինքնաւիւությունը ւեսանելի է ու ււավորիչ անմիջաµար: կառուցվածքային, ժանրային առումներով էլ µաղմաղան է նրա ւոեղիան: իր ւարերքը, անչուչւ, աղաւ ուանավորն է, µայց µաղմաթիվ օրինակներով նա մեղ Համողում է, որ ցանկության ու անՀրաժեչւության դեւքում կարող է դրել դասական µանասւեղծության ձներով` սկսած ժողովրդական ու դուսանական խաղերից մինչն նոր օրերի կչռույթավոր, չա÷աµերված, երկւող, քառաւող, վեցաւող ւներով կամ առանց ւների, Հանդավոր µանասւեղծությունը` Հին ու նոր ժանրաձներով (դաղել, քառյակ, մուխամաղ, ռոնդո ն այլն): կարող է դւնել Հանդի սիրաՀարներին «վայել» Հանդեր («անդո µառ էր - կը թա÷առեր», «նու՞յն օրՀասն էր - որ կը Հասներ», «դանդաղ - չամանդաղ», «ողµերեն - µերեն» ն այլն ): Ուրեմն` ռիթմը, երաժչւականությունը, վանկն ու Հանդը խնդիր չեն ԶաՀրաւի Համար, ւարղաւես Հակումը դեւի նորադույն աղաւ ուանավորն էր, որի մեջ էլ առավել դրսնորվեց նրա ւաղանդը: Նա, անչուչւ, առաջինը չէր ւոլսաՀայ ւոեղիայում, որ նախընւրեց ւոեւական խոսքի այս ւեսակը, µայց ւեսակի մեջ Հասավ առավել µանասւեղծականության, քանի որ µանասւեղծականը նա Հայւնաµերեց կյանքում` մարդկային Հարաµերությունների մեջ` ուչադրությունը µնեռելով Հոդեµանական նրµերանդների վրա: Նան աղաւ ուանավորը Հարսւացրեց նոր կառուցվածքներով, ձների µաղմաղանությամµ: Մի կողմ թողնելով «վանկն ու Հանդը»' աղաւ ուանավորն էլ նա Հաճախ դրեց ռիթմի մեջ' երաժչւականություն Հաղորդելով նրան, դրանով ավելի խաղացկուն դարձնելով ւաւումի

ընթացքը: Հարսւացրեց խոսքի չարաՀյուսական կառուցվածքները, երµեմն խուսա÷ելով անդամ նախադասության ւարղ օրենքներից: Հիչենք միայն «Ոսւ սւկող կինը» քերթվածը, որ կյանքի մի ւարղ դրվադի (կինը ոսւը մաքրում է քարերից) ւարղ, µայց µանասւեղծական ւաւկեր է, դործողություն, µայց չարաՀյուսված առանց սւորոդելիի. µաժանում է քարը, կանաչ ու ÷չացած ոսւերը, ն դրանց կրկնության մեջ խառնվում են µառեր, խոսք, երաղ, կյանք` դարձյալ առանց սւորադրյալի: Անչուչւ, ոչ քմաՀաճ, այլ նյութի թելադրանքով` խոսքի մեջ նախադասությունը, µառը, իմասւը կարնորելու, առանձնացնելու, ցայւուն դարձնելու Համար: Բանասւեղծը Հենց իրեն (թե՞ ուրիչներին) Հիչեցնում, խորՀուրդ է ւալիս, թե «ւեւք է դորովով մուենալ µառին /որւեսղի ւոկա/ ամուր ծառ դառնա», ծառանա քարերի դեմ, երµ իրեն քարկոծեն, «Զմնա մինակ /Բառեր դան իմ չուրջ - առաջ կամ եւն/ Շարվին ղեւեղվին / µծախնդրորեն»: Եվ խոսքի, µանի նկաւմամµ ւեւք է µանասւեղծը µծախնդիր լինի. «Պեւք է խնամքով մուենալ µանին»: Հիչեցնելով, որ այն ի սկղµանե էր, «Ասւված էր նույնիսկ»` դւնում է, թե այն կրկին վերսւեղծման կարիք ունի. «Հիմա կը սւասե մեկու մը որ ղինք /սւեղծե նորեն/ - Հիմա կը սւասե իր µանասւեղծին»: ԶաՀրաւը Հենց այդ սւասված µանասւեղծներից է` µծախնդիր ու դորովով լցված µառի ու խոսքի նկաւմամµ: ԶաՀրաւի µանասւեղծությունների արւաքին ւեսքն իսկ, այսւես ասած` «ճարւարաւեւական դեմքը» ււավորիչ է ն µաղմաղանության մեջ ավելի թեթնասաՀ է դարձնում ընթերցողի Հայացքը: ԶաՀրաւի µանասւեղծությունները, ծավալուն թե ÷ոքր, աչքի են ընկնում իրենց կառուցիկությամµ` սկիղµ-ընթացք-ավարւ ւրամաµանական ղարդացումով, ավարւի մեջ` դլխավոր դաղա÷արի, ասելիքի ամµողջացմամµ, որ երµեմն նոր անակնկալ µանասւեղծական դյոււ է, երµեմն` առաջին ւողի կրկնությամµ կամ նրµերանդային ÷ո÷ոխությամµ` միւքը չրջադծելու, ւաւկերը Հավաքելու վարւեւ Հնարանք: Այսւես, մի ւաՀ իր ւեսիլի մեջ` ԱչխարՇ այնքան դեղեցիկ Է որ նորեն Վենեւիկ եմ կը կարծեմ...

սկղµնաւողերով Հայւարարում է, թե աչխարՀի` իր ւաւկերացրած դեղեցկության ղուդաՀեռը Վենեւիկի դեղեցկությունն է, աւա իր միւքը Հասւաւում է նրա մի քանի Հայւանիչներով (ջրանցքներ, նավակներ, աղավնիներ, Հրաւարակ ու քանդակներ, Սուրµ

Ղաղարից մի աµµաՀայր' դրքերի մեջ երաղող) ն այդ խաղաղ դեղեցկությամµ ճխացող իր Հոդին ու, որւես Հեւնանք առաջին ւողի Հայւարարության, այն կրկնելով ներ÷ակում է ւրամադրությունը. Հոդիս ճոխ Է այնքան որքան կարծես երµեք չԷ լացեր - ԱչխարՇ այնքան դեղեցիկ Է որ նորեն -

Աւա առանձնացնում է մի վերջնաւող, որ µանասւեղծական դեղեցիկ ու խորիմասւ մի դյոււ է` ընթերցողին ժւիւ ու խոՀ թելադրող. Ռիալւոյի կամուրջին ւակ ձուկ մը ուրախ կը մեռնի («Վենեւիկ 1971»)

կյանքում, մարդկային Հարաµերությունների մեջ Հոդեµանական նրµերանդների դիւումները, µանասւեղծական դյոււերը Հաճախադեւ են ԶաՀրաւի քերթվածներում (թվարկենք միայն մի քանիսը` «Լաճը», «Լու», «Մայմուն», «Անււուղ սալորենին», «կաղանդ ւաւային մորուքը», «Հանդես», «Պլուղ դիչերվան մեջ», «կիկոյին կինը», «Մինչն Գանաւա», «կենակից» ն այլն): ԶաՀրաւի µանասւեղծությունները` նկարադրական թե խոՀական, ւաւմություններ թե ÷իլիսո÷այական մւորումներ, Հսւակ ընթացք ու ղարդացում ունեն` առանց ավելորդ չեղումների, ն դուցե այդ ւաւճառով է, որ Հեղինակը ձդւում է առավել ÷ոքր ծավալի մեջ ամ÷ո÷ել ասելիքը, ւաւկերը: Հաղվադյոււ դեւքերում է, որ ԶաՀրաւի µանասւեղծությունը անցնում է մեկ էջից, մինչդեռ Հաճախ դրանք կարճ են, ավելի Հաճախ` կարճառու (2-10 ւողի սաՀմաններում), աֆորիղմի խւությամµ կարճ` երկւող, եռաւող ու քառաւող µանասւեղծական ւաւկերավոր մւորումներ (ինչւես, օրինակ' «1992են վիւեոքլիւները», «Տաւանադրի նչումները» ն «Եռանկյունիները» «Մաղ մը ջուր» դրքում, «Եռանկյունիներ» չարքը «Զուրը ւաւեն վեր» ժողովածուում ն առանձին µաղմաթիվ µանասւեղծություններ µոլոր դրքերում): Հիչենք մի քանի օրինակ` Մեղր քսեմ չրթունքիդ ու ւիւի Մեղուներ µեղմնավորեն քեղ

Կաւիկն ես Իµրն թե մեղ կը կաւկես 0՛ նախաՇայր անվավեր Դու՞ն կը կաւկես թե մենք քեղ Այնքան աղվոր երդեց որ Երդը - ինքն ալ - ղարմացավ Թե այդքան դեղեցիկ Է

ԶաՀրաւի ւոեղիայի ընդդծված ինքնաւիւությունը ւայմանավորված է ոչ միայն կյանքի նկաւմամµ Հեղինակի ունեցած ինքնաւիւ Հայացքներով, այլն լեղվամւածողությամµ: ԶաՀրաւը ձդւում է ընթերցողի Հեւ առավել ւարղ ու մւերմիկ Հաղորդակցման` առօրյա խոսքը ջերմացնելով µարի ժւիւով, քնարական Հնչերանդով, մեղմ թախիծով, միաժամանակ` ւաՀը կենդանացնել, աչխուժացնել մեղմ Հումորով, թեթն Հեդնանքով ն Հաւկաւես սրամիւ µառախաղերով: Եվ ընթերցողը մչւաւես թախծախառն ժւիւով ու Հաճությամµ է կարդում այդ քերթվածները, քանի որ թախիծը սրւամու է դարձնում Հոդիներին, Հումորը թեթնացնում է Հոդսը, µարի ժւիւը ջերմացնում է սիրւը, Հեդնանքը սթա÷եցնում է, իսկ սերը, որ µանասւեղծության ոդին է ու խորՀուրդը, Հավաւ ու կենսասիրություն է ներչնչում: ԶաՀրաւի ւոեղիան իր մարդասիրական µովանդակությամµ ու արդիական ինքնաւիւ արվեսւով իրավամµ նորադույն չրջանի Հայ µանասւեղծության լավադույն դրսնորումներից է:

ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ

(1926 -2015)

ԶարեՀ Խրախունին առաջին դրքով ԶաՀրաւից ընդամենը մի քանի ւարի ուչ Հանդես եկավ, µայց նրա Հեւ միասին դարձավ ւոլսաՀայ ւոեղիայի, դրական նոր չարժման դլխավոր դեմքերից մեկը` դրական նոր դւրոցի դոյությունը Հասւաւելով ոչ միայն µանասւեղծական մի չարք ժողովածուներով, այլն ւեսական-վերլուծական Հոդվածներով: --ԶարեՀ Խրախունին (Արթո Ճյումւյուչյան) ծնվել է 1926 թ. Պոլսում: Մխիթարյան լիցեյից Հեւո ավարւել է Պոլսի Համալսարանի դրական ֆակուլւեւի ÷իլիսո÷այության մասնաճյուղը (1951): Զµաղվել է մանկավարժական ու դրական աչխաւանքով: Մամուլում Խրախունին Հանդես է եկել 1948-ից, առանձին դրքերով` 1964-ից: Խրախունու դրչին են ւաւկանում µանասւեղծությունների մեկուկես ւասնյակից ավելի ժողովածուներ` «Բար կաթիլներ» (1964), «Ես ն ուրիչներ» (1964), «Լուսնաւարւեղ» (1968), «Սւվեր ն արձադանք» (1973), «Տոնակարդ» (1973), «Զµոսաււույւ» (1978), «Ամւ ու ավաղ ա÷երուս» (1982), «ԴյուցաղնաՀանդես» (1984), «Ուղիներ» (1987), «Աղաւերդություն» (1993), «Բար Հայասւանի» (1997), «Դարաւաւում» (2001), «Մեսրուաւոն» (2005), մի քանի վերաՀրաւարակություններ ու Հաւընւիրներ, թաւերդություններ, Հոդվածների ժողովածուներ, որոնք լույս են ւեսել Պոլսում, Փարիղում, Բեյրութում, Երնանում, Լոս Անջելեսում, Մոնրեալում: Խրախունին կաւարել է նան µաղմաթիվ թարդմանություններ, Հրաւարակել դրականադիւական-քննադաւական Հոդվածներ, արնմւաՀայերենի է վերածել ՀովՀ. Թումանյանի մի չարք սւեղծադործություններ: Խրախունու µանասւեղծությունները առանձին դրքերով լույս են ւեսել նան անդլերեն, ֆրանսերեն, դերմաներեն: --Խրախունու` աչխարՀի µանասւեղծական ընկալման կերւը µխում է իր այն Համողումից, թե µանասւեղծը ւիւի նյութ ընւրի իրեն ու ընթերցողին ծանոթ իրերն ու երնույթները (ամենա409

սովորական, առանց խւրության), ռեալիսւական ւարղ ւաւումով ու նկարադրով, սակայն դրանք «դործածելով իµրն խորՀրդանչաններ» որնէ մւքի, միայն թե ոչ առեղծվածային, մչուչաւաւ խորՀրդանչան, միայն թե ոչ ւարւադրելի, այլ այնքան ընդՀանուր, «որ ընթերցողը աղաւ ըլլա իր մեկնաµանություններուն մեջ»: «Երաղ» µանասւեղծության մեջ, ւաւմելով իր ւեսած մեկ ւարօրինակ երաղը, վերջնաւողում Հեղինակը ասում է. «ԱՀա երաղս. ինձմե ղայն ւաւմելը - մեկնելը ձեղմե»: իրականության, մեղ չրջաւաւող իրերի ու երնույթների անմիջական դիւարկումը (թվացյալ ռեալիսւական) նրա սւեղծադործության մեջ ղուդաՀեռվում, ավելի ճիչւ` ընդՀանրացվում է խոՀով (արւաՀայւված կամ ենթադրելի), որ մեղ ւանում է երաղի, ռոմանւիկայի ոլորւ, ÷իլիսո÷այական եղրաՀանդումների, ավելի ճիչւ` խորՀուրդների, որ խորՀրդաւաչւության /սիմվոլիղմի/ դրական ուղղության նախընւրությունն է: Դեռնս 1959 թ. ւեսական մի Հոդվածում («Մայր դիծը») Խրախունին սաՀմանել է դրական իր նախընւրած ուղղության ինքնաւիւ ւեսակը` «Առարկայական խորՀրդանչաւաչւություն», այդւես µնութադրելով ոչ միայն իր, այլն իր սերնդի µանասւեղծների` ւոլսաՀայ µանասւեղծական նոր չարժման ուղղությունը: «Առարկայական խորՀրդանչաւաչւություն (օµյեկւիվ սիմվոլիղմ)», ասել է` սիմվոլիղմի` վերացարկված, սուµյեկւիվ, µաղմիմասւ, սոսկ կռաՀելի սիմվոլների ÷ոխարեն ընւրել առօրյա, իրական, օµյեկւիվ աչխարՀը ն խոՀն ու խորՀուրդը դարձնել ւեսանելի, առարկայական, դեղարվեսւական ւաւկերը` առավել «մարդամու», ւաւկերացնելի: Նման մուեցումը թելադրում էր նան ժանրային որոչակի Հակվածություն, որ ւաւմողական, էւիկական, նկարադրական µանասւեղծության ւեսակն է: ԶարեՀ Խրախունին առավելաւես նկարադրում է իր ւեսածը, ւաւմում է իրադարձությունների մասին` Հեւնելով ւաւումի ւարղությանը, ւրամաµանական կաւերին, ւաւկերի ամµողջականությանը: «Առարկայական խորՀրդանչաւաչւ քերթված մը ամեն µանե առաջ ւրամաµանական ղորավոր կառույց մը կունենա ն Հեւնողական կը մնա ինք իր մեջ, որքան որ ալ Հանդուդն երնակայության ծնունդը ըլլա»,- դրում է Խրախունին: Խրախունին, ինչւես ն չարժման այլ մասնակիցներ, Հեւնելով եվրուական µանասւեղծական նորադույն դւրոցների նորարարական ձներին (իՀարկե, յուրովի արդարացնելով այն), Հրաժարվեցին µանասւեղծության ավանդական կառույցներից (ւուն,

վանկային չա÷եր, ռիթմականություն, երաժչւականություն, Հանդ ն այլն), դիմեցին աղաւ ուանավորի սկղµունքներին` յուրաքանչյուրն իր Հերթին «աղաւությունը» կիրառելով իր ձնով: Շաւերը Հրաժարվեցին անդամ կեւադրությունից, ոմանք էլ` Ս÷յուռքի այլ դաղթօջախներում, նան Հայասւանում (60-70-ականներից առ այսօր)` նան մեծաւառերից: Խրախունու «ղիջումները» սաՀմանա÷ակվում են որոչ ւեղերում դիծ (-), կախման կեւեր (...) ն ամենավերջում` վերջակեւ դնելով: Խրախունու µանասւեղծության «µանասւեղծականությունը» ձնի առումով, կարճ թե երկար ւողերի մեջ, աւաՀովվում է ռիթմական միավորների անխախւությամµ: 0րինակ` Կը սւասե Դաչւը ծարավ Հադենալու կը սւասե Մինչ անդին Ամµարւակը կ'ուռի ջուրով µանւված Կը սւասե Դաչւը կարու Ողողվելու կը սւասե Մինչ անդին Գեւը քամվող երակի ւես կը Շյուծի Բարձրերեն, Հայրենական Շոծ լեռներու դադաթներեն լուսափառ Կ'իջնեն ուղխեր Շսկաներու արցունքին ւես Շորդաµուխ Կըլլան վւակ կըլլան առու µյուրավոր Որ կը թափին կը կոււակվին կը լեցնեն ջրաթումµը ջլաւիրկ... («Դաչւը անւեր»)

Աղաւ ուանավորի (վերլիµրի) չա÷աµերված այս ւեսակը Հնարավորություն է ւալիս µանասւեղծին չարաՀյուսական երկար, ւաւմողական կառույցի մեջ ոչ միայն Հասնել ւաւկերի (նկարադրական թե Համեմաւելի) ամµողջականության, այլն աղաւ խոսքը Հնչեցնել µանասւեղծորեն (ռիթմիկ), նրան Հաղորդել ղդայական միջամւություն` խոՀը դարձնելով ավելի ււավորիչ ու Հաղորդական: Բանասւեղծության այս ւեսակը, անչուչւ, նորություն չէր արնմւաՀայ ւոեղիայում. դարասկղµին Վարուժանն արդեն ւվել էր լավադույն օրինակներ («Զարդը», «Վաղվան µողµոջներ», «կարմիր Հողը» ն այլն):

Խրախունու µանասւեղծություններում խորՀրդանչաններ են դառնում իրեն չրջաւաւող դրեթե ամեն ինչ' իրերը, վայրերը, մարդիկ' երµեմն (ն Հաճախ) ւարղ նկարադրությամµ, երµեմն էլ եղրակացություն - խոՀի ավարւով: ԽորՀրդանչան են դառնում քարը, Հանքը, ւաւը, քարայրը, քարյուղը, Հրաµուխը, Հանրակառքը, ՀրաՀանը, ժամացույցը ն այլն, ն այլն: ի դեւ, նա Հենց այդւես էլ, դրեթե մչւաւես, իրի կամ երնույթի անունով է վերնադրում µանասւեղծությունը: Նկաւենք նան, որ Խրախունին սւեղծում է կուռ կառուցվածքով, միասնական չարքեր: Այսւես, «Բար» չարքում քարն է Հիմնային սիմվոլը' «Բար», «Պաւ», «Երթ», «Հանք», «Բարայր», «Բարյուղ» ն մնացած µանասւեղծություններում: «Տարերք» չարքում Հավաքված են «Հողերդություն», «Հովերդություն», «Լուսերդություն», «Դարերդություն» ն այլ µանասւեղծություններ, «Ա÷ունք» չարքում' «Բար ծովա÷ին», «Նավ ծովա÷ին», «Ծառ ծովա÷ին» ն այլ դործեր, «Ժամանակին» չարքում' «Ժամանում», «Ժամանց», «Անժամանց», «Տարաժամ» µանասւեղծություններն են: «Ես ն ուրիչներ» դրքի «Ես» չարքում µոլոր µանասւեղծությունները ինքնաµնութադրեր են, «Լուսնաւարւեղ» դրքում խոՀերի նյութ են դարձել լուսնաւարւեղի իրերը ն անցուդարձը («Դարձանիվ», «Մոդական Հայելիներ», «Թռչող աթոռներ», «Մրցակառքեր», «Նչանառություն» ն այլն): ի վերջո, Հասկանալի է, որ իրերի նկարադրությունը ինքնանւաւակ չէ, ն ոչ էլ իրերի Հեւ ընթերցողին ծանոթացնելու նւաւակ ունի Հեղինակը: Դրանք µոլորին ծանոթ իրեր են, ն նրանց Հայւնի իմասւներից այն կողմ է անցնում Հեղինակը, որոնում ու ւեսնում ուրիչ իմասւներ' նորովի իմասւավորելու Համար մարդկային կյանքն ընդՀանրաւես ն մեր ժամանակի մարդու կյանքը մասնավորաւես: Ուսւի իր ւարղության մեջ Խրախունու խոՀը ձեռք է µերում ÷իլիսո÷այական ընդՀանրացման ուժ, դառնում է մարդկային ճակաւադրի, աչխարՀի ու կյանքի մասին ինքնօրինակ դաւում, որ մւորումների է մղում ընթերցողին (Հիչենք «կաթիլներ», «Սւվերներ», «Ձեռնածու» ն այլ µանասւեղծություններ): Այսւես, դեռ 1957-ին դրված «Ծխամորճս» µանասւեղծության մեջ իր ն ծխամորճի ոչ թե Համեմաւությունն է, նմանության Հայւնաµերումը, ինչւես ավանդաµար անում են µանասւեղծները (Հիչենք Գ. Սարյանի Հայւնի «Ծխախուս» µանասւեղծությունը. «Ծխախուս այրվում ես, վառվում ես ինքդ քեղ, ինչւես ես... Խամրում ես, մոխրանում ես, ինչւես ես...»), այլ, նմանությամµ Հան412

դերձ, ւարµերությունը, որ µանասւեղծի էության ինքնաւիւ µնութադրությունն է. Երկուքիս ալ Փայւին ւեսակը լավ Է Լավ մը ւաչված նրµացած Գույն ջնարակ անթերի Ոչ այնքան մեծ ոչ այնքան փոքր Լայն չԷ նեղ չԷ - կաւարյա'լ Ոչ չաւ µարակ ոչ ալ Շասւ Ինչ որ ւեւք Է վերջաւես... Ես անոր ւես ան ինծի ւես Աղեկ աւրանք ենք - դիւեմ Բայց նորեն ալ Աւեն աւեն կը µարկանամ Կը նախանձիմ կ'անիծեմ Ծխամորճիս չափ ալ չկամ ես - կ'ըսեմ Երµ կը ւեսնեմ թե չայրիր Իր մեջ վառող կրակեն...

Մինչդեռ ինքը, Հասկանալի է, այրվում է «իր մեջ վառող կրակեն», որ µորµոքվում է անընդՀաւ կյանքի անարդարությունների դիւարկումից ու նան սրւի ցավերը աղաւորեն արւաՀայւել չկարողանալուց: Եվ իր ÷ոքրիկ լաց լինող մանկանն էլ µանասւեղծի խորՀուրդն է` «Լաց, որդյակ, լաց, լաց որ մեծնաս... Լաց որւեսղի դիւնաս Համը արցունքին, Լաց որւեսղի չլացնես դու µնավ...»: Խրախունու սիմվոլները երµեմն այլաµանություններ են, խոսքը µացաՀայւ չասելու Համար, µայց ընթերցողը իր մեկնության մեջ աղաւ է, կարող է կռաՀել կամ Հասկանալ յուրովի: Այսւես, ու՞մ մասին է խոսքը, ու՞մ են ուղղված' մարդու անՀաւականությա՞նը, ս÷յուռքաՀայությա՞նը, Հայրենի երկրի՞ն, թե՞ ընդՀանրաւես խոՀ ու խորՀրդաւվություն են, ասենք, 1981-ին դրված «Նախաւայման» կամ նրանից մեկ օր Հեւո դրված «Զուդակչիռ» µանասւեղծությունները, թող որ ընթերցողը որոչի: Ծառ ըլլալու Ուրիչներեն ծառ սեւվելու նկաւվելու

Շամարվելու Շարդվելու Աննչան µույս - աղաղուն ւունկ - անարժեք թուփ չըլլալու նախաւայմանը մեկ Է Հող ունենալ ուքին ւակ Հողը µռնել - Շողին կառչիլ Արմաւ նեւել Շողին մեջ Արմաւանալ - խորանալ...

Խորարմաւ ծառ լինելու նախաւայմանը լրացնում է մի ուրիչ ւայմանով` որւես նրան Հավասարաղոր «ղուդակչիռ». Որքան խորունկ Շողին ւակ - նույնքան µարձր օդին մեջ. Նախ խորացում Շասւարմաւ, Շեւո խոյանք դեւի վեր. Գեւնաքարչ ծառ չկա' µնավ Ծառը ան Է որ Շւարւ կը µարձրանա դեղուղեչ միչւ ավելի դեւի վեր. ՉՇասնի ալ ասւղերուն Կը վերանա իր անՇնար երաղով...

իսկ աՀա µանասւեղծի նկաւած «ավրված ծորակը» մի «µաց» սիմվոլ է, որի Հեւնանքների մասին ւարղ µացաւրությունը խորիմասւ խոՀերի առիթ կարող է դառնալ: Երµ ծորակն Է ավրված Մեկ կողմե Կաթիլ կաթիլ ծով կ'ըլլա Մյուս կողմե Ոչ լիճ ոչ ծով կը դիմանա Եվ կամ ալ æրամµարը µերնեµերան Այդւես լեցուն կը մնա Եվ անդին Մարդիկ ծարավ Դաչւերն երաչւ Կը մաՇանան կը կենան... («Ծորակ»)

կյանքի Հակասականության չաւ ւաւկերներ է դիւարկում µանասւեղծը: Սովորական կյանքի սովորական իրողություններ, որոնք սակայն ւարողունակ են խոՀով ու խորՀուրդներով («Գործ», «Դաս», «կաթսա», «Դաչւը անւեր» ն այլն): Այսւես` մի կողմում «դաչւը ծարավ Հադենալու կ'սւասե», մյուս կողմում` «դեւը քամվող երակի ւես կը Հյուծի»: Գեւը սնվել է «Հայրենական Հոծ լեռներու լուսա÷առ դադաթեներեն» իջնող µյուրավոր առուներից, «ւաւենական սուրµ Հողերու ընդերքեն ժայթքող աղµյուրների» ջրերից, µայց ն այդ Հորդ դեւը «կը µաժնվի երակ երակ ճյուղ առ ճյուղ/ Ու կերթա արՀեսւական ուղիներով օւարներու արւն ու այդին ջրելու»: Աւա ւարածվում, ցրվում, ծյուրում է, մերվում «Համայնակուլ օվկիանի» մեջ: Մինչդեռ դաչւը Մեկեն մյուսեն - կամ երկուքեն միասին Հեղեղվելու Ողողվելու Գրավվելու Կը սւասե... («Դաչւը անւեր»)

ի՞նչ դեւի, ի՞նչ «անւեր դաչւի», ի՞նչ «ւաւենական Հողերի» ու Հայրենական դադաթների, ի՞նչ «Հեղեղվելու ու դրավվելու» ն ի՞նչ սւասումի մասին է ւաւկեր-խոՀը: «Դաչւը» վերնադրում ունի «անւեր» մակդիրը, ն µանասւեղծության առաջին միաµառ «կը սւասե» ւողը կրկնվում է որւես ընդՀանրացնող վերջնաւող: ինչւես իր սերնդակից մյուս µանասւեղծներին, Խրախունուն նույնւես անՀանդսւացնում են դարի ւադնաւները, ն այսօրվա ու աւադայի մասին մւորումները դառնում են ոչ թե µանասւեղծական ղուսւ խոՀ, ընթերցողի երնակայությանը թողնված սիմվոլիկ ւաւկեր, այլ Համարձակ, անթաքույց, µաց խոսք («Ձուկեր», «0րՀաս», «Հիչողություն» ն այլն):

ի սկղµանե µանասւեղծի` աչխարՀի ցավին ոչ անւարµեր Հոդին առ այսօր ւադնաւած է աչխարՀի ւարµեր ծայրերում ւեղի ունեցող իրադարձություններով, որոնք ւաւճառ են դառնում մարդկային անմեղ ղոՀերի: Դառնաթախիծ ու ցավադին խոՀերի ծնունդ են նան Նյու Յորքում ն Մադրիդում ւեղի ունեցած ողµերդական դեւքերի առիթով դրված նրա µանասւեղծությունները, որոնք

նվիրել է 1901 թ. «11 սեււեմµերի ղոՀերու Հիչաւակին» («Նյու Յորք Նյու Յորք». Նյու Յորքի երկնաքերների ւայթեցումը աՀաµեկիչների կողմից) ն 1904 թ. «11 մարւի ղոՀերուն» («Սւանսւանություն». Մադրիդում դնացքների վրա կաւարված Հարձակումը): Անդամ Հեռուսւացույցով երկնաքերի մեջ մխրճվող ինքնաթիռի ւաւկերը Հայ µանասւեղծի Համար սարսա÷ելի մղձավանջ է, դերղդայուն ընկալում. Հանկարծ µերնի մեր ւաւառը կ'ըլլա քար Պաւառաքաղ դանակ դդալ կ'իյնան վար Մեր ափերով ւինդ կը փակենք աչքերը մեր դուրս ինկած. Երµ կը µանանք մղձավանջ չԷ քունի մեջ չենք երաղ չԷ... ...Բերանաµաց կ'ուղենք չնչել- չենք կրնար Եվ կաթիլը արյան ջուրի արցունքի Կ'ուղե կաթիլ - կը սառի:

Անդամ մեկ ւարի Հեւո նյույորքյան Հյուրանոցի մի սրաՀում Հարսանեկան խնջույքի ւաՀին լուսամոււի աւակիի եւնից «Հրաչա÷այլ Հրեչացյալ քաղաքին» «սոսկաՀար Հիացումով է նայում µանասւեղծը, որովՀեւն` «Ես մւքիս մեջ ՀոդեՀանդիսւ ունեի»... Արդեն դիւենք, որ 1922-ից Հեւո չուրջ երկու ւասնամյակ դրեթե «լռած» ւոլսաՀայ µանասւեղծությունը, որ չունչ առավ 40-ականներին, քաղաքական խսւությունների ւաւճառով սւիւված էր «մոռանալ» աղդային, Հայրենասիրական ղդացումը` որւես µանասւեղծական ներչնչում ու թեմա, ն ամµողջովին մղվեց դեւի Համամարդկային թեմաներ (դրեթե այնւես, ինչւես ւոլսաՀայ µանասւեղծները 1896-1908 թթ` Համիդյան դրաքննության ւարիներին), դեւի ղոււ մարդկային աւրումներ` սեր, դութ, կարեկցանք իր նմանի նկաւմամµ, ն Հաւկաւես սոցիալաւես ցածր խավերի, կյանքի, µնության, արարչադործության մասին խոՀեր` ծնված մարդ էակին Հոդեւես աղաւ ու չանիրավված ւեսնելու ցանկություններից: Այդւիսին է նան դրական նոր չարժման Հիմնական դեմքերից մեկի` Խրախունու µանասւեղծությունը առաջին ւասնամյակներում: Վերջին ւասնամյակներում Թուրքիայում դեմոկրաւական որոչ µարե÷ոխությունների ու որոչ աղաւությունների թույլաւրության ւայմաններում Խրախունու µանասւեղծական խոսքը դառնում է ավելի ընդդրկուն ու ավելի որոչակի, խոՀը` ավելի լայնաՀուն ու խորարմաւ` աղդի ւաւմության ն ընդՀանրաւես մարդկային ւաւմության վկայակոչումներով: Այսւես, եթե 1961-ին դրված

«Այդւես խաղաղ» µանասւեղծության մեջ (դուցե ն այն օրերին չււված) նա իրեն Համարում է վառոդով լցված ÷ամ÷ուչւ, որ ընդամենը` «Ես կը ննջեմ լույսերուն մեջ աղաւության երաղին/ Լույսի սրւին սլանալու կամ մխվելու կը սւասեմ» արձանադրումով է ավարւվում, աւա 1893թ. իր µանասւեղծական ժողովածուն խորադրում է «Աղաւերդություն» (լույս է ւեսնում Երնանում ն Լոս Անջելեսում միաժամանակ) ն դրքի չորս µաժիններից մեկը (առաջինը) ունի «Աղաւություն» խորադիրը: Եվ այդ աղաւությունը, որ իր աղաւերդության նյութն է, վերաµերում է ինչւես ընդՀանուր մարդկությանը, այնւես էլ իր ժողովրդին: «Աղաւերդություն» µանասւեղծությունը (դրված Փարիղում, 1989 թ.) նվիրված է ֆրանսիական Հեղա÷ոխության երկուՀարյուրամյակին, ն ւոնական այդ օրվա ցնծադին արձադանքն է. «Այսօր ւոն է արդարության եղµայրության ցնծության խաղաղության ծիածանն է դուի կաւեր արնմոււքեն արնելք»: Բանասւեղծի ցանկությունն է միասնությունը` «սւիւակին թուխին սնին դեղնորակին խա÷չիկին», ն որ նրանք «չղթա ձդեն սրւե սիրւ /Շուրջւար µռնեն երդեն ւարեն միասին»: Եվ իր կոչն է` «Ո'վ եղµայրներս Հավաւավոր/ Ո'վ քույրերս իմ կարուաՀար - միացե'ք»: Բանասւեղծը ÷որձում է µնութադրել «Աղաւության դացող ճամµան», աղաւության Համար նաՀաւակվածների արյունով է ուղում դրել «Աղաւություն» µառը «÷ողոցներուն մայթերուն սալՀաւակին ն ասֆալւին» վրա, որւեսղի անցնող կառքերի ներկված անիվների Հեւ այն երկրե երկիր ւանեն, Հասցնեն «աչխարՀե աչխարՀ Հավիւենական դրոչին ւես Հաղթության»: Եվ այդ դրոչը «ոչ մեկ աղդի ոչ մեկ ցեղի կը ւաւկանի... Հավասար է µոլորին» («Դրոչ», 1985, Փարիղ): --Խրախունու «աղաւերդությունը» ուրիչ ն որոչակի Հասցե էլ ունի` Հայն ու Հայասւանը ւաւմության ու ներկայի մեջ: Գրական մոււքի ու Հեւադա երկու ւասնամյակներում Թուրքիայում ւիրող խիսւ դրաքննության ու աղաւ խոսքի սաՀմանա÷ակումների ւաւճառով Խրախունին ուրիչ դրողների (նան թուրք) նման չէր կարող µացաՀայւ դրել µռնությունների դեմ ու աղաւության Համար ւայքարի մասին, այլն, ն Հաւկաւես ւոլսաՀայ µանասւեղծների նման նույնւես չէր կարող իր ընդՀանուր մարդկային խոՀերի չրջանակի մեջ առնել աղդային Հուղումներ ու Հայրենիքի ճա417

կաւադրի խոկումներ: Սակայն երµեմն սովորական, առօրյա թվացող ւաւկերների խորքում ղդալի է դառնում Հայ µանասւեղծը, իսկ երµեմն էլ նրա ակնարկը թա÷անցիկ է: Այսւես, դեռ 1963-ին դրած «Լեռն ի վեր» µանասւեղծության մեջ, որ խոՀ է լեռան մեծության ն մարդու ÷ոքրության, լեռն ի վեր µարձրանալու մարդկային ներքին ձդւումի մասին, ընդՀանրաւես լեռան ւաւկերը µանասւեղծության վերջնամասում մասնավորվում է, ու թեն անունը չի ւրվում, µայց ւարղ է, թե խոսքը ո՞ր լեռան մասին է, ովքե՞ր են նրան իրենց Հայացքը Հառած մարդիկ, ի՞նչ Հուղում է, ի՞նչ ւադնաւ ն ի՞նչ Հավաւ. Այս այն լեռն Է Որ ամենուս Բիµին խորն Է µնեռված Որ ամենուս միսին ւակն Է - միս ոսկոր Որ աւրում Է դոյություն Է իրական Ու երաղ Է, առասւել Է անսաՇման

Այս այն լեռն է, չարունակում է µանասւեղծը, որից արյուն են սւանում մեր երակները, որին ուղարկում ենք մեր չունչը օդասլաց Համµույրով, որից որքան Հեռանում, այնքան ավելի ենք ղդում, թե իրենն ենք: Նրա ւես «սեդ ու մինակ» կանդնած ենք մենք (ս÷յուռքաՀայությունը) «չորս ծադերուն, չորս Հովերուն արՀավիրքի արչավներուն դեմ», նրա ւես «վես ու չիւակ»' «թչնամանքի դավերուն դեմ», նրա ւես «ղուր նաՀաւակ» ն «կործանումի անճիւումի ւարւության կույւ աՀավոր», նույն չար µախւով «ցրված ւրված օւարամույն կորսված» ն «լեռն ի վեր Հառաչող...»: իսկ µանասւեղծության վերջում Հավաւավոր ընդՀանրացումն է. Այս լեռը մեծ Ադամանդյա սանդուխն Է Ու ես կամաց - երկյուղած Կը µարձրանամ լեռն ի վեր:

Բայց աՀա 80-ականների վերջերից ն Հաւկաւես Հայասւանի անկախ Հանրաւեւության չրջանում Հայասւանի թեման դառնում է Խրախունու ինքնադրսնորումի էական µաղադրիչը: Եվ դա ո՛չ միայն դրսում ււադրված նրա ժողովածուներում: «Աղաւերդություն» (1993), «Բար Հայասւանի» (1997), «Արի արքայն» (1998), «Դարաւաւում» (1901) «Մեսրուաւոն» (2005) դրքերում Հայոց ւաւմության դրվադների ու ÷որձի, ներկայի ձդւում-մաքա418

ռումների, աղաւության Հուն մւած մեր ընթացքի ու աւադայի նկաւմամµ Հավաւի մասին մւորումները դլխավոր առանցքն են նրա µանասւեղծության: Այս դրքերում Խրախունին Հաճախ է դիմում ւաւմությանը (ն ոչ միայն Հայոց)` ցույց ւալով ինչւես մեր Հոդնոր ղարթոնքի, դոյության կռվանի լավադույն Հաւկանիչները, այնւես էլ ւաւմության դառը ÷որձը, դարձյալ մեր ւեսակի այն Հաւկանիչները, որոնք մեր «քայքայումի» Հիմքերն են եղել` «ւանդխւող ժողովուրդ», «կեդրոնախույս, Հեռացող», «ամեն µանե ն ամենքեն միչւ դժդոՀ», «անվերջ դաղթող թռչուն»: Պաւմությանը անդրադարձը նրա դասերը Հիչեցնելու Համար է, որովՀեւն µանասւեղծի Համողումն է` «ի՛նչ դանձեր կան այնւեղ ւաՀված, ի՛նչ դասեր»: Այդ դասերից մեկն էլ այն է, թե «Ծովերե ծով ենք անցեր/ Միչւ ուրիչին նավերով», կամ մեկ ուրիչը` թե «Ծովերուն ւիրողն է որ ցամաքին ալ կը ւիրե»: Մեր ւաւմության ամենամեծ խորՀուրդը µանասւեղծի Համար Մեսրուի Հրաչադործությունն է` Հայոց այµուµենի սւեղծումը, որի ւաւմությունը դարձել է «ՄեծախորՀուրդ» խորադրով ու «Մեսրուաւոն» վերնադրով էւիկական ւոեմի Հիմքը: Հայոց դրերի արարումը Համարելով ւոն Հայության Համար այն օրերին` µանասւեղծը այն ւոնում է այսօր` 1600-ամյա Հոµելյանի օրերին, ւոնում է ցնծությամµ, ասես կրկնելով ՍաՀակ Հայրաւեւի խոսքերը, երµ նա օրՀնում էր «երկաթադիր Հայ դիրերու մադաղաթը»` ասելով. «Երանի է մեղի այսօր, այսօր մեղի Մեսրուաւոն է»: Այն, որ ւոեմի վերնադիրը խորադիր է դարձել ամµողջ ժողովածուի Համար, երµ դրքի ընդամենը մեկ քառորդ մասն է, չորս µաժիններից մեկը (ն իՀարկե, առաջինը) ինքնին վկայում է, թե որքան է µանասւեղծը կարնորում Մեսրուի սխրանքը: Անչուչւ, այդ սխրանքի ւաւմական մեծ դերի դնաՀաւության առումով Խրախունին մերձենում է Պարույր Սնակին («Եվ այր մի` Մաչւոց անուն» ւոեմը)` սւեղծելով Մաչւոցի կերւարի µանասւեղծական ընկալման իր ւարµերակը: Պոեմի 16 (Ա-ԶԺ) մասերից (1600-ամյակի, 16 դարի նկաւառումով) Հենց առաջինում µանասւեղծը ներակայացնում է Մեսրուի կերւարի իր ւաւկերացումը` Հակադրվելով ավանդաµար մեղ Հասած նրա դիմանկարի ւեսակին: Ամեն անդամ Կը ղարմանամ կը ղայրանամ կ'ըմµոսւանամ կ'ընդվղիմ

Երµ կը ւեսնեմ դրքի մը մեջ կամ որնԷ ւեղ ււված Իր նկարը՝ վանականի ճդնավորի կաւայի մը փաթթված ւնանկ մսկու Շիվանդի ւես սրսփուն ձեռքը սրւին աչքն անՇայւին սնեռուն լուսաւսակ մը դլխուն Պաղաւանքի ու սոսկումի Շայացքով մը վերացած Լուսաճաճանչ Շայւնությամµ մը չանթաՇարված դրեթե...

Բանասւեղծը դնաՀաւում է Մաչւոցի կերւարի` Գրիդոր Խանջյանի մեկնաµանությունը (Հայւնի դոµելենի վրա), ուր նա ւաւկերված է որւես մի սրµաղան Հայրաւեւ` «կուրծքին µռնած իµրն վաՀան անխորւակ երկաթադիր այµուµենի ւախւակն Համակ չողա÷այլ», իսկ նրա թիկունքին Հավաքված խանդավառ µաղմությունը ասես «միաՀադադ Տեր կեցո' մը կը դոռա», ն, ինչւես µիµլիական Մովսեսը, որ իր աքսորյալ ժողովրդին առաջնորդում էր «դեւի Հողերն ու աւադան խոսւացած», Մեսրուը դուրս էր քաչում «աղդը Հայոց µաժանյալ /Հայրենական իր Հողերն իսկ վարակած օւարացման ու ձուլումի ճախճախոււեն մաՀացու»: Սակայն Խրախունին ունի մաչւոցյան կերւարի ւաւկերման իր ցանկությունլրացումը. Հավաւով սւասում է «այն նկարչին ն կամ չարժանկարիչին», որ կսւեղծի «Սուրµ Մեսրու մը իրական», դլխաµաց, մեկ ձեռքին` Խաչ, մյուսին` Ավեւարան, նսւած Հսկա աչխեւ ձիու վրա, որի սանձն արձակված է, µաչերը` Հովին ւված, ինքը` «մաղերն ալեծածան ու սն սքեմը վեւվեւ (Որ կ'արչավե Հայասւանի մեկ դավառեն մյուս դավառ) իµր անսովոր նորաՀրաչ ղորավար/ Գլուխն անցած խումµ մը իրեն աչակերւած քաջերու»: Գնում է` «Հոն ւանելու նոր խոսք նոր կյանք ն ավեւիս Հարության»: Սա ւոեմի նախադրությունն է: իսկ մնացյալը` Մեսրուի կյանքի, ավելի ճիչւ` «արարումի» ւաւմությունն է` Հոդեկան խռովքի, ՀուսաՀաւության, ւադնաւների, Հավաւի, սթա÷ դաւումի, նվիրումի, ջանադիր ւքնության, Համառ աչխաւանքի, սւեղծադործական անսանձ երնակայության, ի վերջո` արարչադործության ու Հայոց աչխարՀի մեծ ւոնի` Մեսրուաւոնի ւաՀերի մեջ: Գրքի խորադրի («Մեսրուաւոն») ընւրությունը արդարացված է նան դրքի մյուս µաժինների Համար («ինքնաքնին», «Սրւախռով», «Սիրամորմոք»), քանի որ անցյալի ու ներկայի մասին µանասւեղծական չաւ խոՀեր` «ո՞վ ենք մենք», «ո՞ւր ենք մենք», «ինչու՞

ենք մենք» Հարցադրումներով, µխում են ւոեմի ոդուց կամ նրա չարունակությունն են («ինքնադաւ», «ինքնաՀարց», «ինքնավսւաՀ ինքնակամ...», «Նարեկ Նարեկացի» ն այլն): Մեր ւաւմության առեղծվածների, մեր Հղորության ու կորուսւների, մեր դոյաւնումի ու Հարաւնումի Հարցերն են, որ µանասւեղծը ւալիս է ինքն իրեն, ասես Հուչելով ենթադրյալ ւաւասխաններ, Հիչեցնելով, թե Հարկ է սովորել ւաւմության դասերը: «Մեսրուաւոն» դիրքը, որ µանասւեղծը ձոնել է «լուսաµաչխության 1600 ւարիներուն», ներառում է ձոներդ նան մի ուրիչ Հանճարի, որ Նարեկացին է: «Մաւյանի» Հաղարամյակին ձոնված «Նարեկ Նարեկացի» վերնադրով µանասւեղծության վերնադիրը Հուչում է, որ Խրախունին միասնացնում է Հանճարեղ սւեղծադործությունն ու Հանճարին, Հասւաւելով ու Հավաւալով, թե Հաղար ւարին կարող է Հաղար դար դառնալ, թե «ԱչխարՀ որ կա` իմ աղդս ալ կա - Նարեկն ալ», թե «Նարեկացին Հավերժության Հովերուն է Նարեկ µացեր կուրծքին Հեւ»: Նարեկը, µանասւեղծի µնութադրումով, «լոկ դանձ չէ եղական, այլ դանձարան անղուդական», «µերդի ւես ամրա÷ակ չէ, այլ «դրկաµաց ամենուն» ընդունում է: Նարեկացին էլ` «վեղարով դլուխ մը չէ իմասւուն, այլ ւաճար մ'է - սրµաւուն», ուր «աւեն աւեն կու դա նսւիլ ինք Յիսուս... քաղցրաµարµառ խոսքն ու ձայնը լսելու...»: Նարեկը, µանասւեղծի µնութադրումով, «ողµ մը չէ, ոչ ալ երդ, Ան µառ մըն է որ կը ÷րթի... Հուսաւրո÷ սրւի ծայրեն կաթիլի ւես արյունի», «խոսք մըն է, որ կը ծորի մեղրախորիսխ լեղուեն...», «ան մաւյան չէ, այլ խորան է ÷րկության»: Խրախունու երնակայության մեջ Նարեկացին երկնումի ւաՀին նման է Մեսրուին, որ արարում էր այµուµենը. Մաւյանը դրում է ոչ թե դրիչով, այլ ÷յունիկ թռչունի ÷եւուրով, ոչ թե դրում է, այլ չարում է ւողերը իրար եւնից ն` Չի կառչիր մադաղաթին, այլ կը թռչի ու կը ճախրե անձնուրաց՝ Իµրն ւայմանն իր քերթողի Էության, Որ երկնքի ւասւառին Կը վրձինե ւեսարանը Հայւնության Մեջւեղը ինք՝ դեւնամած:

«Մեսրուաւոն» ժողովածուն իր Հայրենական ւրամադրություններով չարունակությունն էր 1997-ին Բեյրութում լույս ւեսած «Բար Հայասւանի» ժողովածուի, որ ներառում էր 90-ականների կեսերին (1993-96 թթ.) դրված µանասւեղծությունները` ուղղված

«Հայասւանին», «Ժամանակին», «ԱչխարՀին» (դրքի երեք µաժիններն են): ԱչխարՀը` որոչակի ժամանակի մեջ ն Հայասւանը այդ ժամանակի աչխարՀի մեջ. այս Հայացքով է նա դիւարկում կյանքը, ն կարնոր է նան, որ առաջինը «Հայասւանին» չարքն է, ն ամµողջ դիրքն էլ խորադրված է այդ չարքի մեկ µանասւեղծության վերնադրով` «Բար Հայասւանի», որ Հուչում է քարի ւինդ, ամրակուռ Հաւկանիչի մասին, որ Հայասւանի մեկ կարնոր Հաւկանիչն է, իսկ µանասւեղծության մեջ Հիչեցնում է, թե քար են նան թանկադին քարերը ն «ադամանդն ալ նույնւես»: «Հայասւանին» չարքում Հայասւանի կերւարը ամµողջանում է մասնավորեցված էադծերով` «Բար Հայասւանի», «Դար Հայասւանի», «Վերք Հայասւանի», «Երդ Հայասւանի» ն այլն: Բանասւեղծը արձադանքում է այդ օրերի Հայասւանյան իրադարձություններին, իր երդին լիցքեր Հաղորդողը Հայասւանի անկախության նկաւմամµ խանդավառությունն է ն Հավաւը նրա աւադայի նկաւմամµ, քանի որ մենք «դարերու անսանձելի անկասելի դրոՀին» դիմադիր ենք եղել, «ժայռի նման ամեն չանթի դիմացեր» ենք ն «Հաղթեր ենք ժամանակին», քանի որ աչքի առաջ աղաւ Հայասւանի ւաւկերն է` որւես «Երդ Հայասւանի», որն իրեն Հուչում է ասելու` «կը µավե որքան կռու՛նկ ուսւի կուդաս երդեցինք», «Հիմա խաւրիկ` որքան ուղես», Համակարդիչը, Հեռաւեսիլը, Հեռաւիւը «ամեն խաւրիկ կու ւան մեր աչխարՀեն»: Երեք ւաւկեր, որւես խորՀրդանիչներ, առանձնացնում է µանասւեղծը, երեք ÷առաՀեղ կոթողներ` Մայր Հայասւանի, Վարդան Մամիկոնյանի ու Սասունցի Դավթի Հոյաւեսիլ արձանները` չարժ ու ընթացքի մեջ, որ մեր նոր կյանքն է, Բուռկիկ Զալալիի վրնջյունն էլ «կարծեք երդն է աղաւության կենսախայւ», իսկ ուքի ւակ` Համµերության µաժակից «ականակիւ ջուրը չիթ չիթ կը կաթի», ու ամեն կաթիլը «ւարµեր ձայնով կը Հյուսե երդ մը աղվոր, երդ մը նոր», որի չուրջը դալիս են թռչկուելու խաղաղության ւաւրակներ ու մանուկներ` ըմւելու, ն ջրի ջինջ Հայելու մեջ ւեսնելու «իրենց ժււող աւադան» : Սա է երդը Հայասւանի: Բանասւեղծը նան ցավ ունի իր սրւում, ասես մեղավոր է ղդում իրեն, որ մասնակից չի եղել Հայրենի երկրի աղաւության Համար մղված ւայքարին անմիջաµար, µավարար չի Համարում իր (ու նան իր նման ուրիչ ս÷յուռքաՀայերի) նյութական օդնությունը («Դեղորայք, Հիվանդանոց, µուժարան») Հայրենակիցներին, արցախյան ւայքարի մասնակիցներին, Հաղթողներին «Գիր ներողության» է

Հղում, իսկ նաՀաւակներին

խոսւովանում.

Միայն դիւցեք Խնկաման Է սիրւը մեր Շուրը ծածուկ, մչւավառ Որ կը մխա կը µորµոքի դաղւնորեն, Խունկը անուչ կը µարձրանա դեւի ձեղ: («Գիր ներողության»)

--Խրախունին, նան ւոլսաՀայ մյուս µանասւեղծները թեն առավելաւես արծարծում են Համամարդկային խնդիրներ ու ձնի մեջ անդամ Հեւնում են եվրուական մոդեռն µանասւեղծության կառուցվածքներին, սակայն ուչադիր Հայացքը չի կարող նրանց սւեղծադործության մեջ չւեսնել արնմւաՀայ µանասւեղծության մեծերի ավանդների յուրօրինակ ÷ոխանցումը: Բնութադրելով Հեււաւերաղմյան ւոլսաՀայ µանասւեղծական դւրոցի էությունը' Խրախունին դւնում է, թե այդ µանասւեղծությունը վերջին օղակն է այն չղթայի, որ «մեղի կուդա Վարուժանեն, Թեքեյանեն, Զարիֆյանեն», թե նրանց արվեսւի կարնոր Հաւկանիչների («Վարուժանի անանձնականությունը, Թեքեյանի անսեթնեթ լեղուն ն ըսելու ւարղ ու Հսւակ կերւը ն Զարիֆյանի խորՀրդանչանները») ն «միջաղդային քերթողության անխուսա÷ելի աղդեցության» միաձուլումով է սւեղծվում «այսօրվան ուղղությունը»: կարնորելով աղդային ավանդներից չարունակվող «մայր դիծը»' Խրախունին, որւես սկղµունք ու նւաւակ, Հայւարարում է. «ԶՀեռանանք անկե, այլ չարունակենք»: Այդ նչանաµանով էլ նա սւեղծեց իր ւոեղիան:

ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍԻ

ՀԱՅ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ

Տեխ. խմµադիր՝

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վ. Բդոյան

Համակարդչային չարվածք ն ձնավորում՝

Կ. Չալաµյան

Կաղմի ձնավորում՝

Ա. Պաւվականյան

îå³·ñí³Í ¿ «¶¢áñ·-Ðñ³Ûñ» êäÀ-áõÙ: ù. ºñ¢³Ý, ¶ñÇ·áñ Èáõë³íáñãÇ 6

Չափսը՝ 60x84 1/16: Տւ. մամուլը՝ 26,5: Տւաքանակը՝ 300:

ԵՊՀ Շրաւարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1