Ճակատագրին ընդառաջ - Հրանտ Աբրահամյան

"`

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ

ԿԱԿԱՏԱԳՐԻՆ.

ԸՆԴԱՌԱՋ

Ն

'Փաստավավերագրական `

ակնարկ

ԵՐԵՎԱՆ

«ԱՄԱՐԱՍ»

ՆՐ

"`

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ

ԿԱԿԱՏԱԳՐԻՆ.

ԸՆԴԱՌԱՋ

Ն

'Փաստավավերագրական `

ակնարկ

ԵՐԵՎԱՆ

«ԱՄԱՐԱՍ»

ՆՐ

ԴՏՀ

Գիրքը տպագրության Է երաշխավորել պատմագիտությանդոկտոր

ԳՄԴԳ 66.3 (24) Ա 10

Կ. Ա.

ՀՀ ԳԱԱ

Հարությունյանը,

ինստիտուտ Պատմության

Գրքի տպագրության ծախսերը. հոգացել Է ամերիկաճալ բարերար Օաճեն

Նազարյանը,

որին հայտնում ենք մեր շնորձակալությունը Խմբագիր" Հ. Հ. Խաչատրյան

Ա 161

Հ. Աբրաճամյան Ծակատագրին ընդառաջ. Փաստավավերագրական ակնարկ.-

Եր.: Ամարաս,2001.

--

240 Էջ:

Հրանտ Աբրաճամյանի սույն գիրքը նվիրված Է քրիստոնեական թվականության երկրորդ ճազարամյակը եզրափակող ն ալդ ճերոսամարտիղեարցախահայության ճերոսամարտին կավարներիցմեկի՝ ՀԱՄԼԵՏ ՎԱՂԱՐՇԱԿԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ գործունեության արտացոլմանը: Գրքում տեղ գտած վավեիագրերին արխիվալիննլութերիմի մասը շրջանառությանմեջ Է դրվում առաջին անգամ: Այս գիրքը նախատեսված Էմեծ ընթերցասրաճի Բամար: Մլն կգոճացնիբոլոր նրանց,ում Բուզում Է Արցախի Բիմնախնդիրը: Ա

0803010413 0029 (01)

-

ԳՄԴ

66:3 (24)

ՇՕ. «Ամարաս»ճրատ. 2001

ՆԱԽԱԲԱՆ.

«ՈՐՊԵՍ Երբ իմացա,որ լրանում Է ԼեռզայլինՂարաբաղիՀանրապետության կրթության ն գիտության նախարար.ՀամլետԳրիգորլանի՝ իմ նախկին աշակերտի ծննդյան 60-ամյակը, չէի ուզում ճավատալ ւ.

դրամ: ՁԷ՞ որ ընդամենը երեկ Էր, երբ դասարան մտա, ու իմ ուշադրությունը գրավեց բարետես, ժպտուն աչքերով պատանյակը, որը լուրջ ն մի տեսակ ընդոստ տեսք ուներ:Ուսուցչիամար ինչ կա ճաճելի, քան տեսնել իր դիմաց նստած խոճքեմ,նան մի փոքր աշխույժ, իր մտածածն ու զգացածըճստակ, առանցվարանելու արտաքալտող աշակերտի, մանավանդ, որ ոետո, տարիներ :անց,. կստեղծվի Ոպարտությամբասել՝ նա իմ սանն Է եղել... Երկար խորճեցի. ի՞նչ անել Համլետի 60-ամյակիառթիվ: Ի ջո հանգեցիայն մտքին, որ, թերնս, միակ.արժանի նվերը կլինի մի այնպիսի ակնարկ գրել նրա մասին, որ դառնա ամբողջական գիրք: Աճա քանի տարի Է, ինչ ես աշխատում եմ «ՄարտնչողԱրցախը»եռամաս գրքի վրա, որը ընդգրկում Է 1917 թվականից մինչն մեր օրերը: Ալդ ընթացքում ես, որ առիթ եմ ունեցել շոշափել ճազարավոր վավերագրեր,. թերթել տասնյակ լրագրեր, կարդալ ճարլուրավոր Գրքեր, գրի առնել բազմաթիվ վկայություններ, մի պաճ կանգ առա դժվարության առաջ. կկարողանա՞մ գրել Բավուր պատշաճի, Ճշ2մաԴեռնս Բազար հինգ ճարլուր տարի առաջ ճալ րիտը, արդարուսուլցը: ձշմարտապատում պատմիչ Ղազար ՓարպեցինԷ ասել. «Պատմութլունը շարադրելիս պետք Է ստուգ գրել, չեղածը չավելացնել, եղածները չպակասեցնել»: Զպետք Է մոռանալ նան ֆրանսիացի անվանի լուսավորիչ ու փիլիսոփա Շաոլ Մոնտեսքյլոլիխրատանին,«Հարկավոր Է ճշմարիտ լինել ճայրենիքին վերաբերող ամեն ինչում...»:

առիթ վեր-

|

Հայրենի Արցախը Մայր Հայաստանին վերամիավորելու պալքարը ավելի քան լլոթ տասնամյակիվերք ու տառապանք ուներ: Գոր-

բաչովյան վերակառուցման օրերին այն նորից կլանքի կոչվեց՝ այս անգամ երբեք չնահանջելու անճողդողդ ճաստատակամությամբ: Մեծ փոթորիկը ճայթեց 1988 թ. փետրվարին՝ իր ճամփին Բողսմացրիվանելով անառիկ խորհրդայինպատնեշը: Փոթորիկն իր մեջ ներառեց Բամալն ճալությանը: Այն արթ չգնաց, այլ կեռմաններով. որ օրինաչափ Էր: Ազգաճավաքությանվերաբերյալ արցախցի մեծ Ց

մտածող ն երախտավոր Դավիթ Անանունի գաղափարը թնածեց ամենուր: Հալ ժողովուրդը շատ տառապանքներԷ կրել, օտար բոռնապետներըբաժան-բաժանեն արել Բայոց հայրենիքը, բզկտել Հալաստան երկիրը, նրա թանկ կտորներից մեկը՝ Արցախը, կտրել Մայր ճայրենիքից ն ապօրինաբարճանճձնելուրիշին: Բիրտ ուժերը միշտ Էլ բիրտ են մնում, անուղղելի ն աննաճանջ: Ով,ով, Բալը դա լավ գիտի, քանզի դարեր շարունակալն զգացել Է իր մաշկի վրա: Հարկավոր Էր արդարությունազդարարող ճիչ, մի մեծ ցնցում, որ լսելի ու տեսանելի լիներ ճամալն աշխարձի: Եվ արցախաճալությունըԲնչեցրեց այդ շեփորը: Եկան, եկան ճազարավորներ, ճարլուր ճազարավորներ: ու Հրապարակներն փողոցները տնքումԷին մարդկանցծանրությունից, բռունցքների ճոծ անտառներիցսարսափում Էին կալսրապետական իշխանությունները:Դա կապանքները խորտակողճամաժողովրդականզարթոնք Էր, փոթորիկ: ՀեղափոխությունԷր, անզիջում պայքար, ապրելու կամ մեռնելու պայքար, բոլոր տեսակի վարագուլրները պատռելու ն դեն շպրտելու պայքար: Հրապարակներ նվաճած ժողովուրդը «Մայր ճալրենիք» Էր երգում փողփողացող եռագույնի տակ, ամբիոններիցկոչեր Էին Ճնչեցնում անգամ նրանք, 12-13 տարեկան երեխան Բրաովքեր հեռու Էին ճառախոսությունից: ցան Էր վերցնում, տանկ վարում, կամ Բայրենաշունչ բանաստեղծություններ գրում: Պատերազմների ճին ու նոր աստվածները ասես զորավիգ Էին կանգնել ճային, արցախաքալությանը:Զ՞Է որ նիա ճամփան պետք Է անցներ դժոխքիցդեպի դրախտ, ինչպես կասեր Արցախի ԿՈՄԻՍԱՐ անունը վաստակածԶորի Բալայանը:

Ալդ ճերոսականճամփովանցել են Բարլուր Բազարավորները Համլետընրանցիցմեկն Է: Նա արցախլան շարժման ողնաշարիմի ողն Է: Գրել նրա մասին՝ նշանակումԷ գրել շարժման պատմությունը շատերի մասին, ովքեր իրենց անձը նվիրել են ճալրենիքիախոսել զատագրության սրբազան գործին ն մոտեցրել մեզ ճաղթությանալս բաղձալիօրվան: Այո՛, այս գիրքը գիրք չէ մեկ Ճակատագրիմասին, սա տարեգրությանմատյան Է Արցախ-Ղարաբաղի Բորձանուտո մաքառողմի ամբողջ ժողովրդիմասին, որի զավակներից շատերը, այդ թվում ն Համլետը,ասես շանթարգելի դեր Էին խաղում պայքապատերինն իրենցվրպ վերցնում Բարվածներիմի մասը: անչափ ուրախացնումԷ այն, որ ամբողջ պայքարի ընթացքում նա քայլել Է ն կասկածելիորնէ Բետք չի թողել, ճա չի հաստատակամ

ր)դժվարին

երկնչել ամենածանր պաճին, մարտնչել Է անմնացորդ նվիրվածուառանթյամբ, Բոգով ու սրտով: Նրա ՆԱ պելական Է թվում: նչն վերջ մեծ փորձճություննեԱվարտված 20-րդ դարը րի ժամանակաշրջան Էր ճալ ժողովրդի ճամար: Մենք տեսանք 19051907թթ. ազգամիջյան կոտորածները, 1909 թ. Ադանայի հայերի 1915-22թթ. թուրք կառավարողներիիրագործած Ռալոց մեծ ջարդը, որին զոր գնաց երկու միլիոն Բալ, երկու եղեռն-ցեղասպանությունը, աշխարճամարտեր, որոնք նովնպես շատ զոհեր խլեցին մեզնից, ապա 1988 թ. դեկտեմբերի Սպիտակի աղետաբեր երկրաշարժ ն՝ պատերազմը Ղարաբաղում: Արցախը պաշտպանելու,Հայաստանի ամրապնդելու Բամար մենք տվեսաճմանները Հանրապետության ցինք շուրջ 6 ճազար զոք ն 15 ազար վիրավոր: Դա մեծ թիվ Է մեզ պես մի փոքր ժողովրդի Բամար: Էլ չենք խոսում մեր ժողովրդի կրած, ն միլիարդների Բասնող րի մասին: ներն ռերը ն Մեր նորօրյա իրենց կլանքը զոճեցին կամ անցան. թուրք-ազերական դժոխքով: Նրանցից մեկն Է Համլետ Գրիգորլանը, որի աճունը հավերժ կմնա իրեն ծնող ժողովրդի սրտում: Նրա ն նրա զինակիցներիմասին գրելը ոչ միալն պարտականությունԷ ալլն՝ անճրաժեշտություն: ԱյԿ գիրքը գրելիս օգտագործելենք ժամանակի մամուլը, Հալաստանի Հանրապետության ճասարակական-քաղաքականկազվակերպությունների փաստաթղթերի կենտրոնականպետական արխիվի (այլսուճետն՝ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ) նյութերը, Հայաստանում, Ադրբեջանում ն ալուր տպագրված բազմաթիվ գրքեր, շարժման ն պայքարի մասճզանիցների Բուշեր, ռազմաճակատային նամակներ, լուսանկարներ ն ալլն: Առանձնապես ճարուստ են Համլետի ճուշերը, որ գրի ենք առել դեռնս 90-ական թվականների կեսերին ն լրացրել վերջերս: Անշուշտ գրքում կլինեն նան բացթողումներ ու թերություններ: Ընթերցողը թող ներողամիտ լինի դրանց հանդեպ: Բոլորի բարի դիտողությլուններն ու առաջարկները կընդունենք երախտագիտութլամբ ն կաշխատեցկքԲետագալում ճաշվի առնել դրանք:

Ռալրենիքին նվիրվածությունը մի սկզբից

դ

..

տարածք վնասների կոր զյութական ցրած

Նժդեր Անդրանիկ Վարդանները, ,

ԵՍ ՀՊԱՐՏ

ԵՄ

Պիտի անկեղծորեն ասել ու խոստովանել, որ դժվար Է պատկերացնել մեր շարժումն առանց Համլետ Գրիգորյանի, առանց նրա սխրագործությունների: խոսքս հատկապես Ղարաբաղյան շարժման արշալույսի մասին է: Եվ պատաճական չէ, որ Պոլյանիչկոլի, հատկապես Սաֆոնովի,ինչպես ն միմյանց հաճախակիփոխարինողմլուս պարետներիսն Ֆուցաւկներում Համլետի անունը առաջիններից մեկն էր: Դատաճա-

կան չէր նան այն, որ ԽորորդալինՄիության Գերագուլնիմորորդի արցախցի ոինգ պատգամավորներիսկողքին միշտ տեսնում էինք Համլետին, որն օգնում էր մեզ մոսկովյան այլ դաժան պայքարի օրերին: Պատահական չէր ն այն որ առաջիններից մեկը Համլետին նստեցրին բանտ՝ մախենալով նրա ելույթներից ն պատգամավորիիրավունքից: Եվ, վերջապես, պատահական չէր, որ մեր ժողովուրդը սիրելով Համլետին՝ ընտրեց ՀՀ Կ ԼՂՀ առաջին խորճորդարանների պատգամավոր: Ես հպարտ եմ, որ մեր Շարժումն ուներ Համլետի նման |

անձնվերու սկզբունքայինղեկավար: |

:

.ՉՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ

ՍԿՍՎԱԾ ՓՈԹՈՐԻԿ «

Մոտլոթանասուն տարի Ար ցախ«Ղարաբաղը գտ նվում Էրթուրք-

ազերիների ճնշման տակ: Ալդ ժամանակաշրջանում, չնայած արցախաճալութլունը բազմիցս փորձել Է ազատվել Ադրբեջանի գաղութաետ, որից բոնուկալությունից ն միավորվել Մալր Հապլաստանի թյամբ բաժանվել Է Անդրերկրկոմի1921 թ. ճուլիսի. 5-ի ապօրինի չի ճասել: Սակալն աննկուն արցախաճալեորոշմամբ, Բաջողության րը բնավ չեն վճատվել, շարունակել են իրենց պայքարը՝ Ռամոզված լինելով, որ վաղ թե ուշ կոասնեն իրենց բաղձալի նպատակին: Եվ աճա տակնուվրաանող փոթորիկն սկսվեց 1968-ին, իսկ մինչ ալդ իրենց բողոքի ձայնն Էին բարձրացրել ՀՀ (Բ)Կ Կենտկոմի առաԳրիգոր Հարությունյանը Ի. Վ. Ստալինին 1945 ջին քարտուղար թվականին գրած ճալտնի նամակում, ապա՝ 60-80-ական թվականներին Բագրատ Ուլուբաբյանը, Ջորի Բալայանը, Իգոր Մուրադյանը, Սամվել Կարապետյանը, Բենիկ Միրզոլանը, մոնկվաբնակ մի շարք Բալ գիտնականներ,ռազմական,քաղաքական ու մշակութային գործիչներ: Արխիվում պաքվող ալդ -բողոք-նամակներում հարց Էր Ադրբարձրացվում Լեռնային Ղարաբաղը դուրս բերել Խորճրդային բեջանի կազմից ն միավորել Մայր Հալաստանի ճետ՛1: Մոսկվան ն Բաքուն անտեսում Էին ալդ արդարացի պաճանջը ն ամեն կերպ ուժեղացնում Ճնշումը արցախաճալությանվրա: Մրցախաճայությանը իր բնօրրանից արտաքսելու ն երկրամանսըթուրք-ազերիներով բնակեցնելու վճիռը Ադրբեջանի իշխանությունների ճամար դարձել Էր պետական քաղաքականություն, որը փոխառնված Էր ճձամաթուրքական գաղափարախոսությանզինանոցից: 1987 թվականի նոլեմբերից մինչն 1986-ի Ղպրաբաղի ինքնավար Մարզից երեք անգամ պատվիրակություն Է են ունեցել ԽՍՀՄ բարձրամեկնել Մոսկվա, որոնք ճանդիպումներ գուլն մարմինների ղեկավարության ճետ ն նրանց ներկայացրել արցախաճալութլանարդարացիպաճանջը՝ վերամիավորել Մալր Հալաստանի Բետ: Սակալն արցախցիներիպաճանջը մնացել Է անպա.

Լեռնայ փետրվարը

'

տասխան: Մոսկվան շարունանում Էր ճամառորեն լռել: Եվ, ալնուամենալնիվ, Մոսկվա ուղարկվող բողոքների Բոսքը չԷր դադարում: Արցախի ճամալսարանիդասախոս Լենա Գրիգորլանը գրում Է, որ արցախաճալերի՝ Մոսկվալի կրեմլին Բասցեագրվածառաջին զանգվածային նամակները՝մի ճամպրուկ, Մոսկվա Է ճանցվել դասախոսներ Համլետ Գրիգորյանի,Նիկոլայ Ավագումյանին իր միջոցով, 1988-ի Բունվարին, երբ դասախոսների մի խումբ զբոսաշրջության Էր մեկնել Բաքու-Մոսկվա-Վիլնյուս երթուղով: Արցախումշարունակվում Էին տեղի ունենալ գաղտնի ժողովներ ու ճավաքներ: իգոր Մուրադյանըգրում Է, որ ալդ օրերին Ասկերանի շրջկոմի առաջին քարտուղար Վաչագան Գրիգորլանըն մարզային ագրոարդի նախագաք Հենրիխ Պողոսյանըբավականին նպաստել են Ղարաբաղյան շարժմանը: Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ճայ բնակչության զանգվածային ելույթները նախապատրաստելու գործում կարնոր դեր Է..խաղացել1988-ի ճունվարին Ասներանի շրջանի Նորագլուղում ճրավիրված ալդ շրջանի կոլտնտեսությունների ու գյուղխորճուրդների 40 նախագառներիմասնակցությամբ ժողովը, որը հավաստել Է, որ Ղարաբաղըպատրաստ Է կազմակերպված ելուլթիտ: Նորագլուղի ալդ ժողովի մասին շուտով իմացան ամբողջ Ղարաբաղում:Դա ոգնորեց ամենքին ն ասես կազմակերպչական կարնոր նշանակություն ունեցավ արցախաքալության մարտականոգին բարձրացնելուճամար: Ալնուամենալնիվ, պայքարի առաջամարտիկըմարզի քաղաքամայր Ստեփանակերտն Էր իր 11 ճազարանոց բանվոր դասակարգով:. :

Մզգային-ազատագրական պայքարի փոթորիկն ընդգրկեց

ամ-

Ղարաբաղը:Համբերությանկաթսան եռում Էր, ճա եռում: Այլես հնարավորչէր կանգնեցնելժողովրդականփոթորիկը,որը գլխավորումԷին ԱրկադիՄաճուչարովը, Համլետ Գրիգորլանը,Ո ազմիկ Պետրոսյանը, Ժաննա Գալստյանը,Վարդան Հակոբյանը,Ռոլես Աղաջանյանը, ԱրկադիԿարապետյանը, (ԻոբերտՔոչարյանը Սերժ Սարգսյանը, ն ուրիշներ: ՌուդիկԱզարյանը բողջ

ան

Համլետ Վաղարշակի Գրիգորլանը շարժման մեջ Է ներգրավվել 1987 թվականի աշնանը: ՎերոճիշլալԼենա Գրիգորլանը պատմում որ իր ամուսին, Ասկերանի շրջանային «Խաչեն»թերթի խմբագիր

Էոմիտաս

Դանիելյանիճանձնարարությամբ Ստեփանակերտ

մանկավարժական ինստիտուտում պետք Է ստորագրություններ Բավաքեր Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար Մարզը`Հայկական Է ԽՍՀ-ին միավորելու պաճանջով: «Զմոռականք,- շարունակում, ճռա,--որ աշխատում Էինք ադրբեջանական բաժնի ճետ կողք-կողքի, ն.մեր առանձին դասախոսներիմեջ դեռնս պինդ Էր նստած «քիրվալությլունը»...Ես,ինչ խոսք, նախընտրեցի դիմել առավել վստահություն զերշնչող գործընկերներիս: Զգուշորեն բացատրեցի, թե ինչն ինչոց Է: Ջարմանալի բան. ոմանք կտրականապես հրաժարվեցին, մերժեցին: Բայց ն այնպես դամի քանիսը քաղաքավարությամբ տարկաձեոնչդարձա տուն. Համլետ Մովսիպանը ն Համլետ Գրիգորլանը ոչ միայն սիրաճոժար ստորագրեցին իրենց պարզած թուղթը, որ կին տեղովդ ալդ վտանգավոր գործը ակն... կատակեցին.«Դու, քեզ վրա ես վերցրել, մենք մեր տղամարդ տեղով ինչո՞ւ պիտի վախենանք ստորագրելուց...» Տիկին Լեռան նան վկալում Է, որ Մոսկկազմավա ուղարկված առաջին ձեռագրի տեքստերի կազմումնու կերպումը իրականացվումԷր նրանցտանը, կ.Դանիելյանի, Հ. ԳրիԼրատվական գորլանի ն Հ.Մովսիպանի ճամագործակցությամբ՞: Բաղորդումներումասված Է, որ Ստեփանակերտի հանրաքավաքներում դասախոսներիցճաճախանի ելույթներ Էին ունենում Գ. ԱթաՍ. Լ» Հ.

ճասյանը, ՂաԼ. Գրիգորյանը, Մխիթարյանը, Գրիգորյանը,

զանչյանը ն

ուրիշներ»:

Արցախաճալության ազգային-

պայքա ազատագրական |

-

տասնամյակի տարեդարձիտոնակատարությաննախապատրաստման նանցկացման կառավարականճանձնաժողովը կազմել Է մի նչն 1988 թվականիփետրվարի20-ը Արցախյանպայքարին Ստեփանակերտից ն ամբողջ Լեռնային Ղարաբաղից ակտիվորեն մասնակցած անձանց ցուցակը: Աճավասիկ Ստեփանակերտից մասնակցածները. Արկադի Մաճուչարով, Բորիս Դադամյան, Համլետ Գրիգորյան, Մուրադ Պետրոսյան, Ռոլես Աղաջանյան, Ռազմիկ Պետրոսյան, Ժաննա Գալստյան, Մաքսիմ Միրզոյան. Վասիլի Աթաջանյան, Գրիգոր Աթանասյան, (աֆալել Գաբրիելյան, Էռնեստ չայրապետյան, Համլետ Մովսիսյան, Արզիկ Ս խիթարյան, Ավետիք ԳրիգոԱռստաԳալյա Գրիգորյան, Սերժիկ Աղասարյան, Արաքպա րլան, մյան, Վլադիմեր Սարգպան, Սլավա Աղաջանլան, Ջամալ Թադնո սյան, Ռուսլան իսրալելլան ն ուրիշ ներծ:

Մի անգամ Արկադի Մանուչարովի ճետ միասին Ստեփանակեր տից Երնան Էինք գալիս Համլետի ավտոմեքենալով:Ամբողջ ճանապարհին խոսում Էինք: Արկադին ճետաքրքրական նորություններ Բաղորդեց: Նա ճուշերի գիրք Է գրել ն պատրաստվում Էր Բրատարակել: Բալց ինչպես Բետո իմացա, գիրքը շարված Էր ն պետքէ լույս տեսներ, վերջին պաճին փոխեց միտքը ն ճետաձգեցտպագրությունը: Ափսոս: Ինչնէ: Զրույցի ժամանակընդճատեցի Արանու ճարցրի. Արկադի Մանվելի, Շարժմանը Համլետի մասնակցության մա`

-

սին ի՞նչ կասեք: Նա բազմանշանակ ժպտաց ու ասաց. Համլետը մեր գնդացիրն Էր ն ամեն պարագայում գործում Էր անխափանու անվրեպ: Իր վրա շատ հարվածներԷր վերցնում ու երբեք չէր նահանջում: Ես շատ Էի ճպարտանում, որ ունեմ Համլետի նման ազնիվ, անկաշառ, սկզբունքային, Արցախյանմեր պայքարին ֆանատիկորեն նվիրված ընկեր: ԳՐՈՎ Եվ այսպես. Համլետ Գրիգորյանը,անսալով հայրենիքին իր Ժողովրդի կանչին, իրեն նետեց Ղարաբաղյանհերոսամարտի հորձճա նուտը,որը նրան պարգնեց ուրախությանու դառնության զարմանալի պաճեր: Աճա նրա կյանքի բազում դրվագների Բլուսվածքների |

|

|

-

մեկը: ՍԳՈ Համլետ Գրիգորյանըծնվել Է 1941 թվականի սեպտեմբերի17ին, Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետության Մարտումու շրջանի Հերճերգյուղում, ուսուցչի ընտանիքում: 1958-ինավարտել Է գլուղի միջնակարգդպրոցը, իսկ 1960-ին՝Շուշիի վանկավարժականմ ուսումնարանը:Ապաորպես ուսուցիչ աշխատելԷ Հերճերի,Սխտորաշենի, ՕՇեխերի դպրոցներում: 1961-ինզորակոչվել Է խորճրդայինբանակ: ՀորացրվելուցԲետո ընդունվել Է Բաքվի Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը ն ավարտելալն 1969 թվականին:ԱպաաշխատանքիԷ անցել Ստեփանակերտի թիվ 1, ճետո թիվ 5 Ռանիակրթական դպրոցներում, ուր դասավանդելԷ մաթեմատիկա: 1981-ինատենախոսություն Է պաշտպանել ն ստացել մանկավարժական Գիտությունների թեկնածուիգիտականաստիճան:Նուլն տարում աշխատանքի Է տեղավորվել Ստեփանակերտի մանկավարժականինստիտուտի մաթեմատիկայի ամբիոնում: 1986-ին Ր

|

.

ստացել Է դոցենտի կոչում: Հընթացս այս ամենի, ասենք, որ Համլետ Գրիգորյանը տասնլակ գիտական աշխատություններիԲեղինան Է: . Երբ գրի Էի առնում կենսագրությունը,ինձ առավելապես Բետաքալն ար որո շարժման մեջ: .

րքրեցին ցախյա նետեցին դրդապատճառները, Ք նրան խորանում էիղարաբաղյան ցավերի :

Որքաճ մեր մեջ, ալնքան ատելությամբ Էի լցվում խորճրդալին կայլսրապետության նկատմամբ: Խորհրդալին իշխանություններիթողտվությամբ ն լուռ ճամաձալնութլամբ Ադիբեջանի իշխանություններըբնիկ ճալկական երնրամաս Արցախը դարձրել Էին գաղութ, թուրք-ազերիները ջանում Էին փոխել Արցախի ժողովրդագրական դիմագիծը: Ալստեղ Բայկականը ոտնաճարվում Էր տնով-տեղով, ազգով-արմատով: Մոր կողմից պապս՝ Խերխան գլուղացի Ասլան Սարգպանը,որին Բամագլուղացիները Օղլան Էին անվանում, 1918 թվականի Մսմճայի ճակատամարտի քԲերոսնեիից Էր, որից ճետո երկու ոտքից ճաշմանդամ Էր դարձել: Նա ընդամենը մի ջրաղաց ուներ ն թթենու մի քանի ծաղ: Ասացին՝կուլակ ես ու զիկեցին ունեցվածքից: 1941-ին ինչ-որ մեկը զրպարտեց, թե իբր նա Ստալինի մանին անվալելուչ խոսքեր Է ասել: Եվ անճիմն մեղադրանքով հաշմանդամ մարդուն ճետեցին Շուշիի բանտը, որտեղ Էլ նա մահացավ: Ազերիները նովնիսկ չտվեցին նրա դիակը: Մայրս քանի՛ անգամ Է ոտքով Ռասել Շուշի, բայց ոչ մի անգամ թուլ չեն տվել, որ տեսնի իր ճորը: Եվ ամեն անգամ վերադարձել Է արտանսուքԱաչքերում: Մեր տանը տեղաթալանը: Ղարաբաղումո՞վ չի Բիշում 1951-ի շոր չմնաց, բոլորը թափ տվին ու բուրդը տարան: Պապն՝ Քիրամանց Խաչին, Բողվոր մարդ Էր, չհասցրեց տեսնել պատերազմի վերջը: Տատս՝ Ջառին, դեռ ապրում Էր: Նա չանչ արեց ալդ թալանչիներին՝ ասելով. «Գնացեք պատերազմումմնացած Աճարոնիս բերեք»: Մեկը փորձեց ձեռք բարձրացնելտատիս վրա, որն ութսունն անց Էր: Ես ու գոռացի: Բալանչիները քարը վերցրի, կանգնեցիտատիկիս առաջ մոռանամ: բուրդը շալակած, ճայհոլելով ճեռացան: Ո՞նց Կամ ուրիշ օրինակ: Հայրս՝ Վաղարշակ Գրիգորյանը, ապրել Է դժվարին կյանք: Ավարտել Է Բաքվի բանֆակը ն աշխատում Էր մեր գլուղի դպրոցում, երբ սկսվեց պատերազմը: Զորակոչվեց պատերազմի ճենց առաջին օրերին: Նրանց ամբողջ զորամասը շրջա-

պատման մեջ Էր ընկել: Գերի Էր ընկել ոչ իր կամքով: Նրան գերութլունից ագատեցին ամերիկացիները ն Մարսելից տեղափոխեցին Խեապոլ: Ալդտեղից նավով բերեցին Օդեսա: իսկ ալստեղից բեռնամարգ, Բուտար գնացքներով Բազարավոր գերիներ քշեցին Զիտապկի ածխաճանքերը: Մինչն հիսունական թվականների սկիզբը գաչաչա չգիտեինք նրա կենդանի լինելու մասին: Շաբաթական մեկ անգամ մորս կանչում Էին ՊԱԿ-ի Մարտունու բաժանմունք ճարցաքննության ն ոչ մի բան չԷին ասում Բորս կենդանի լինելու մասին: Մայրս՝ Քնարիկը, անընդճատ նվաստացվել Է նախ Բոր, ապա ամուսնու պատճառով: Նա Արցախի լավագուլն մանկավարժներից մեկն Էր, ՍՏԵՐ բայց իր ամբողջ կյանքն անցկացրեց ընկճված: . Հայրս վերադարձավ 1953-ի Բոկտեմբերին,մի ձեռքից ճաշման դամ: Նա զորակոչվել Էր իմ ծնվելուց 15 օր առաջ: Արդեն 13 տարեկան Էի, իսկ քույլրս՝Ջուլինտան՝ 15: Մենք ճալրական գուրգուրանք չԷինք տեսել: Մսես չէինք ճավատում, որ մեր Բայրըկենդանի Է ուվերադարձել Է: Աշխատում Էր կոլտնտեսությունում: Հաշմանդամմարդու համար դժվար Էր ֆիզիկական աշխատանք կատարել: Միալն 1955-ին մեր գյուղի դպրոցի տնօրեն Միքայել Բեգլարյանիակտիվ միջամտությամբ այն ժամանակվա Մարտունու շրջժողկրթբաժվար Եսայի Եսայանը ճորս վերականգնեց մանկավարժական աշխատանքի ն մինչն 1985 թվականը, մինչն իր մաճը, նա իրեն նվիրեց Ռալրենիգլուղի մատաղ սերնդի կրթությանն ու դաստիարակությա-

նը7:Հաճախինքս ինճ հարցնում եմ. Ռայրսինչի՞ ճամար բռնադատ-

վեց ն այդքան ժամանակկրեց Սիբիրիտանջանքները,ինչո՞ւ նրա երեխաներըպիտի մեծանալինառանց Բալիականհոգատարության: Աճա ալսպիսի դառնություններովԷ անցել մանկությունս: Ամեն կերպ օգնում Էի մորս. ամառը աշխատում էի թթաավաքի, Բասկահավաքի կամ խոտճավաքիբրիգադներում, անտառից շալակով փայտ ու ցախ էի բերում, մեկ-մեկ Էլ, չմոռանամ ասել, մալրիկիս կամ տատիկիսթաքցրած ընկույզը գտնում ու ծածուկուտում Էի: |

Տատս աննման կին Էր, իսկականնաճապետական արցախուճի:

Նա ինձ շատ Էր սիրում, ես Էլ նրան: Ափսոս, Բորս վերադառնալուց հետո նա քիչ

ապրեց: Այսպես,ես կորցրելԷի իշխանությունների ն խորԲրդալին կարգերի նկատմամբ հավատս:Ախր բոլորիս աչքերի առաջ Ղարաբաղ

անցյալն ներկան, մրա ժողովուրդը խորտա

ու նրա մշակույթը, նրա արբ անեն վում Էին: Այստեղ մի պար : դաղ թերթում, ապա խոսում մի տեսակ ջղագրգիռ... Բոլոր տվյալները խոսում են ալն մասին, որ բաղը գտնվում Էր գաղութալին վիճակում: Հիմա բերեմ մի քանի թվեր, որոնց մասին դուք ավելի լավ գիտեք: Տեսեք, 1981-1985 թվականներին մարզը բնակչության 1000 շնչի ձաշվով կատարված կապիտալ ներդրումներով. ավելի քան 2, իսկ 1986 թվականին՝2,7 ՛անգամ զիջում Էր ճանրապետության միջին ցուցանիշին: Ավելի պարզ. եթե 1970 թվականին կապիտալ ներդրումները մեկ մարդու հաշվով հանրապետությունում կազմել են 243, Նախիջնանում՝ 267, ապա Լեռնային Ղարաբաղում 'ալն կազմել Է ընդամենը 153 ռուբլի: Այդ ռուլն ցուցանիշը1986 թվականին ճամապատասխամաբարկազմել Է 473, 334,178 ռուբլի: Մարզի ամենախոշոր՝ Ղարամետաքսի կոմբինատը չունի ներկման արտադրամաս, ներկելու ճամար հումքը աոաքվում Էր Շեքիի մետաքսագոծականմիավորում, որտեղ քմափաճորեն մետաքսի որակը ցածր Էր գնաձատվում, որի պատճառով Էլ կոմբինատը տարեկան կորցճում Էր 60 միլիոն ռուբլի: Մարզը չունի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաններիգործարան, մեքենաները: Մ'արզի 218 բնակախիստ քիչ են գլուղատնտեսական վայրերից միալն 25 Է շատ, թե քիչ ջրով ապահովված: 77 կոլտնտեսութլուններից ն պետական տնտեսություններից միալն Բինգն Էին գազով մատակարարված:Ալդ ալն դեպքում, երբ միալն 1981-1985 թվականներինտարեկան միջին ճաշվով մարզում արտադրվել Է 145,7 ճազար տոննա խաղող, մինչն 11 հազար տոննա միս, շուրջ 55 1000 շնչի ճազար տոննա կաթ, որը զգալի չափով գերազանցել Է Բամապատասխանմիջին ցուցանիշը: ճաշվով ճՃճանրապետության 100 ճաՄարզի 4,4 ճազար քառակուսիկիլոմետրի վրա պատվումԷր անանուն, քան ավելի մթերատու եղջերավոր խոշոր զար գլուխ ճազար գլուխ ոչխար ն ալծ, 95 հազար խոզ: Զափից դուրս դժվար Էր

Է,գրպանից հանում լռում ծոցատետ դան Ղարա Լեռնային :

,

՝

-

|

Բալթայթվումանասնակերը, վատ Էին ոռոգման աշխատանքները, անմխիթար վիճակումԷր գլուղատ նտեսական տեխնիկան: Նախանձելի չէր վիճակը նան մար զի աշխատավորների ժողովրդականկրթության, կուլտուր-լուսավորաբուժսպասարկման, |

կան աշխատանքների,գրականությանն արվեստի բնագավառներում: Վաթսունականթվականներիցմինչն 1988 թվականը մարզում փակվել Է Բալկական46 դպրոց: Բժշկական սպասարկմանտեսակե1970 տից մարզը գտնվում Էր երկրի ամենավերջինտեղերից մեկում: թվականի ճամեմատութլամբ մարզում 1986 թվականին դպրոցականների թիվը նվազել Էր 13 ճազարով: Ստեփանակերտքաղաքի մանկապարտեզներումտեղերի քանակը 1575 Էր, բալց կար 2735 երեխա: 1986 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում բնակչության 10 Բազար շնչին ընկնում Էր 28,7, իսկ Բանրապետությունում՝38,4 թեկուզ մի փոքր խումբ բացելու բժիշկն:Մսուր-մանկապարտեզների կամ մի բուժքուլրիաշխատանքիընդունելու ճամար Ցնարավորչէր առանց Բաքվի ղեկավարության ճետ ճամաձալնեցնելու: Ստեփանակերտում մարդիկ բնակարան ստանալու ճամար սպանում Էին 20: տարի: Պատկերացնո՞ւմ եք: Սմենասարսափելին մարզի բնակչության տեղաշարժի Բարցն Էր: Տեսեք. 1959 թվականից մինչն 1979 թվականը մարզում ճալ բնակչութունն ավելացել Էր ընդամենը 13 Բազար մարդով: 1979 թվականի մարդահամարով1970-1979 թվականներին մարզում ադր-. բեջանականբնակչությունն ավելացել Էր 37, իսկ ճապլ բնակչությունը՝ 1,7 տոկոսով: ՏՏ Դժվար Է գտնել որնէ բնագավառ, որը կախմանմեջ չլիներ Բանրապետականմարմիններից:Բոլոր օղակներում կոպտորեն խախտված Էին ինքնավար մարզի իրավունքները:Բանը հասել Էր նրան, որ Ադրբեջանիիշխանություններիկողմից կազմված ինքնավար մարզի կանոնադրության մեջ մինչն անգամչի գրվել, թե որն Է ինքնավար մարզի լեզուն: Մարզը չուներ Բայերեն լեզվով ճրատարանչություն, զրկված Էր մայր Հայաստանից մայրենի լեզվով ճեռուստաճաղորդումներ դիտելու ն ճալերեն ռադիոճաղորդումներ լսելու ճնարավորությունից: Ադրբեջանը միալն մի նպատակուներ՝ ունենալ Արցախ առանց հալ բնակչության:Եվ ալդ ամենիդեպքում Ադրբեջանիթուրք ա

|

.

պարագլուխները փորձում Էին ԼեռնալինՂարաբաղըներկալացնել որպես դրախտավայր: Մի՞թե կարողԷինք ալդ ամենը Բանդուրժելն մի կողմ քաշվել: Համբերության բաժակնարդեն լցվել Էր: Մաք կամ ազատություն, այլ ելք չկար: ՍկզբումԿրեմլից եկող ամենաաննշա խոստումը ճուսադրումԷր մեզ, ոգնորում, մենք Էլ միամիտներինման

ինչի հավատում Էինք: Բայց, ճետո, սթափվեցինք ալդ վարդագուլն երազներից ն ի վերջո Բամոզվեցինք, ոի մեր ու պետք Է կոփենք

ամեն

փրկությունը

ազատություն

սեփական բռունցքներով:

ա,,ԽՄ,/

Էր այնպիսի որ պայթյունը Օդըլտված ճայթյուններով, |

ան

փոթորիկի մարզի բոլոր ձեռնարկու-

դառնում Էր անխուսափելի: Իսկ մինչ ալդ թյուններում, կոլտնտեսություններում,.ուսումնական ճաստատություններում, մշակութային կենտրոններում տեղի Էին ունենում ժողովներ, կուսակցական, կոմերիտական կազմակերպութլյունների նիստեր, գյուղական, ավանալին, քաղաքային ն շրջանային խորԲուրդների նստաշրջաններ, որտեղ քննարկում Էին Ե տանի ճետ վերամիավորելու հարցը: Ալդ որոշումը պաշտպանեցին քաղկոմի, Մարտակերտի,Ասկերանի, Մարտունուն Հադրութի կուսակցական շրջկոմների բլւրոնեին ու պլենումները, իսկ դա ոչ Ադրբեջանի ն ոչ Էլ Լեռնային Ղարաբաղիկուսակցական ն պետական մարմինների ղեկավարների սրտովը չԷր: Ադրբեջանի ՊԱԿ-ը ն ներքին գործերի նախարարությունը Բանձնարաիությունունեին ամեն կերպ կանխել Շարժումը ն չեզոքացնել ղեկավարներին:Կուսակցության մարզկոմի առաջին քարտուղար Բորիս ԿկԿնորկովը փետրվարի 11-ին մարզկոմի ապարատի աշխատողներին ՌայլտնումԷ, որ Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմից Բաղորդում Է ստացվել այն մասին, որ ԽՄԿկ Կենտկոմը չի քննարկելու ԼՂԻՄ-ը Հալաստանինմիավորելու ճարցը, միաժամանակ ԽՄԿԿ Կենտկոմը չի ընդունելու մարզի՝ Մոսկվա մեկնած աշխատավորների ներկպլացուցիչների պատվի-

ԼՂԻՄ-ը ՀայասՍտեփանակերտի կուսակցութ

րակությանըծ:

տեղի Է ունենում փետրվարի 12-ին Ստեփանակերտում աշխատողների ակտիվի նիստ, որին կուսակցակակ-տնտեսական Բ. Ս. Կնորկովը. մասնակցում Էին մարզկոմի առաջին քարտուղար Ադրբեջանի կոմկուսի մեկ օր առաջ Ստեփամնակերտժամանած Կենտկոմիերկրորդ քարտուղար Վ. Ն. Կոնովալովը, բաժնի վարիչ Մ. Ասադովը, ԲանրապետությանՊԱԿ-ի նախագաճիտեղակալ Ի Ամրանովը,ԼՂԻՄ-ի ՊԱԿ-ի բաժնի նախկինպետ, արդեն Ադրբեջաճի կոմկուսի Կենտկոմի ապարատ տեղափոխված Գ. ի. Սեպտանն 1988 թ.

պաշտոնլաներ: Նրանք Լեռնային Ղարաբաղ Էին եկել ՛Ղարահրոշումբաղի ն Հայաստանի միացման պաճանջը դատապարտող ռեր պոկելու կուսակցական ն պետական մարմիններից ու ամեն կերպ փակելու արցախաճայությանինքնորոշման ճանապարհը, ինչպես ղա տեղի Է ունեցել 60-70-ական թվականներին: Սակալն այդ Էմիսարները դաճլիճից ճեռացան հուսաճատ: ' Շարժման ակտիվիստների կոչերով փետրվարի 12-ին ն 13-ին ճանրաճավաքներտեղի ունեցան մարզի բոլոր խոշոր բնակավալրեշրրում ն շրջկենտրոններում:Կուսակցական-տնտենսական ակՓԹտիվի հաջանային Բավաքները միաձալնպաշտպանում Էին երկրամանի լության պաճանջը՝ ԼՂԻՄ-ը վերամիավորել ՀԽՍՀ-ին: Շտապ կարգով Բաքվից Լեռնալին Ղարաբաղի շրջաններ են ուղարկվում կուսակցական ն պետական մարմինների պատասխանատու աշխատողներ, որպեսզի կանխենմիտինգներն ու ցովցերը: Սակալն արցախատճայությունըվճռական Էր ն անզիջում: 1988-ի փետրվարի կեսերին Ստեփանակերտումսկիզբ են աոնում անդադար հանրահավաքներ, որոնց մասնակցում Էին նան մարզի շրջաններից եկած հազարավոր մարդիկ: Տասնյակ, ճարլուիավոր դիմումներ, նամակներ ն ԲեռագրերԷին ուղարկվումՄոսկվա: Ստեփանակերտիմանկավարժական ինստիտուտի պրոֆեսորադասախոսականկազմի 28 Բոգու ստորագրությամբ Գորբաչովին ուղարկված հեռագրում պաքանջվում էր «Ղարաբաղիքաղաքական հարցը ճիշտ որոշելու ճամար ստեղծել կառավարականԲանճձնա-

ալլ

ԵՐՈՒՆ

.

|

|

ժողով»

|

:

Տ

ն նստացուլցերինմասնակցողներիճամար Հանրաճավաքներին

գլուղերից բերվում Էին սննդամթերք,տաք Բագուստ, կրակ վառելու համարփայտ ն այլն:

Փետրվարի13-ին Ստեփանակեիտ են ժամանում նոր Էմիսարներ` Ադրբեջանի կոմկուսի ԿենտկոմիքարտուղարներիԹ. Խ. 0Օրուջնը, Ռ. Է. Մեճտինը, ներքինգործերինախարարիտեղակալ (Իամիզ Մամեդովը ուրիշներ: Նրանք Լենինի անվան Բրապարակո ն հավաքվածտասնյակ ճազարավոր միտինգավորնճերին ճալյտնու են. որ Մոսկվան մտադիրչԷ ազգային հարց քննարկել:Օտապկարգով Ստեփանակերտ Է տեղափոխվում ԽՍՀՄ

ներքին գործերի նախարարության ենթակամի դիվիզիա՝ գեներալՍաֆոնովիճրամա16

Համլետ Գրիգորյան

""

-

.-

-

ք.

Եե.

ու.

առի «րը

`

-

ա

.

-

լ

Իրի: "Բ

.

ինր

.

Հ

ԻՐՆ" ԵՂ

"

Ի

.

՛

:

: Կ

:

Ի

լ...

ւ

«ԳՋ»

՞ թա.

.:

էալ.

ՅՅ

ԷԼ

--

Հնա

"-

՛ -

-

-

Վ

"ւ

"

Բ:

Վ

:

ԱՈ:

աՆան Զարկ.

ՏՏ

ԼՐ Լ.

1:52 ի` Է.իոչ-Ա Լել: իւի

:

է

..

Ի

|

եք

ՄԴ

Ա8

է Սովետական Ղարաբաղ» թերթի Համլետըբաժանում «

1988թ.հունիսի 23-ի համարը

"ոո

Լ

"

-

`.

տուտ,

"

'

ՆՐ

տ-

ի

'

Ւ

միջո"

առու կարու ՛

ՀԱՂ

-

՝ ը

«Սովետական Հայաստան» հետ րասում թերթի աշխատանիկնե «

Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի.քարտուղար ռատարությամբ:

Մ-

սադովը լուր Է տարածում, թե ճարնան շրջաններից 100 Բազար ադրբեջանցիներ պատրաստ են ներխուժել Լեռնալին Ղարաբաղ ն կազմակերպել նոր 1920 թվական: Ադրբեջանականշրջաննճերից Ստեփանակերտ ն մարզիշրջկենտրոններեն բերվում միլիցիայի ջոկատճեր, շուրջ 2 ճոազարի ճոգի:Ալդ օրերին մարզի կուսակցական ն պետական մարմիններիորոշ ղեկավարներ ոլու-Բնազանդ. ծառալում Էին Ադրբեջանի դրածո Բ. Ս. Կնորկովին, գտնվում մեջն չԷին Բամարձակվումանցնել ժողովրդի կողմը:` Ուսումնասիրություններըմեզ բերել են ալն որ 1988փետրվարին ղարաբաղյան ճամաժողովրդական շարժումն ընթանում Էր մի տեսակ տարերալին ճնով, չկար մի կազմակերպություն, որն իր վրա վերցներ շարժման ղեկավարումը: Նախկին մանր-մունր խմբերը պարզապես «ճնշվել» Էին ժողովրդական հզոր ալիքի տակ, որովճետնդրանք չԷին կարողացել ճասնել կազմակերպվածության այլն աստիճանի, որ ի վիճակի լինեին իրենց «Բնազանդեցնել» Բրապարակում Բավաքված Բոծ բազմությանը:ՀետնապեսԲրամայական Էր դարձել Շարժումը գլխավորելու ճամար որնէ կազմակերպություն ունենալը: Ալդ մասին անընդճատ ճիշեցնում Էին ռան Երնանից, մանավամդ Իգոր Մուրադյանը, որն օրական մի քանի անգամ զանգահարում Էր Ստեփանակերտն խոսում Շարժման ակտիվիստների ճետ: Որպես ժամանակավոր կենտրոն ընտրվեց «Խորճրդային Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունը,որը գտնվում Էր ճրապարակի հարնազությամբ: (Թերթի մշակութի բաժնի վարիչ Գուրգեն Գաբրիելյլանի աշխատասենլակը, որն ուղիղ նալում Էր ճփրապարակի կողմը, դարձել Էր Ստեփանակերտի«Սմոլնի»: Հենց այդ օրերին Էլ ծնվեց նախաձեռնող խումբը, որը դիմելով միտինգավորներին, առաջարկեց թեկնածուներ առաջադրել Շարժումը ղեկավարելու ճամար: Նախաձեռնող խումբը ղեկավարում Էր Արկադի Մաճուչաիրովը, որին ակտիվ աջակցում Էին Համլետ Գրիգորլանը, Ռոլես Աղաջանյանը,

էին մոլորութ է րամոզման, |

ՌազմիկՊետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը, Մուրադ Պետրոպանը

ուրիշներ: Նախաձեռնող խմբի առաջարկությամբ գիշերալին Բերթապաճքություններսաճմանվեցին ոչ միայն քաղաքում, այլն շրջկենտրոններում: Ստեփանակերտիադրբեջանցիներնսկզբում մասնակցում էին ցուլցերին: Հետո նրանք ռաճանջեցին ն, կատարելով ն

շե խոչընդոտել կիժեց

փորճեցին դրսից ստացվող Բրաճանգները, ցուլցերն ու ճանրաճավաքները:

ն

ների ներկալացուցիչՄայրաքաղաքի ճիմնարկ-ձեռնարկություն կազմված ներից ն ճրապարակումճավաքված միտինգավորներից մի պատվիրակությունԱրկադի Մանուչարովի գլխավորությամբ Բ. Կնորկովին ն ներկայանում Է մարզկոմի առաջին քարտուղար նրանից պաճանջումղեկավարել ժողովրդական պայքարը: Անորկովը ճրաժարվում Է ն պատվիրակութլունիցպատանջում՝միտինգավորներին Բասկացնելվերադառնալու իրենց տներն ու գյուղերը: Բորիս Կնորկովը ալս վերջին ու վճռական պաճին անգամ չկարողացավ կտրվել իր տերերիցն մնաց նուլն դրածոն: Ամենաճարմարն ամենավճոական պաճը չցանկացավ օգտագործել գոնե իր թողություն

տալու

համար:

մեղքե

մեր

Ադրբեջանիամբողջ քարոզչությունն ուղղված Էր դեմ,պատմում Է Համլետը:- (Իադիոն,ձեռուստատեսությունը, լրագրերը հանգիստչունեին, վիրավորում Էին մեր ազգալին արժանապատվությունը, հոխորտում,ճակաճալկականկոչեր Բնչեցնում: իսկ մենք անելու շատ բան ունեինք. ճեռագրեր ու նամակներ Էինք ուղարկում Մոսկվա,որի փչոցներին դեռ ճավատում Էինք: Արկադի Մաճուչարովը ն նրա շուրջը ճավաքվածներսօրի ու գիշեր աշխատում Էինք: Ժողովուրդըպաքանջում Էր Բրավիրել մարզխորճրդի արտաճերթ նստաշրջանու քննարկել Լեռնային ՂարաբաղըԱդրբեջանիկազմից դուրս բերելու ն Հայաստանիճետ վերամիավորելու ճարցը: Փետրվարի 15-ից ճետո նախաձեռնողխմբի գլխավոր խնդիրը մարզխորճրդիարտաճերթ նստաշրջան հրավիրելու Էր: րան Էլ ուղղվեց մեր հիմնական գործունեությունը: Փետրվարի 19-20-ը անց են կացվում ԼՂԻՄ ժողովրդակա պատգամավորների շրջանային ճստաշրջաններ, որտեղ ընդունվում են որոշումներ ԼեռնայինՂարաբաղը ՀայաստանիԲետ վերամիավորելու օգտին: Փետրվարի18-ինՍտեփանակերտի քաղխորճիդինիստերիդահլիճում հավաքված52 պատգամավորները որոշում են պատճանջ քաղխորհրդիգործկոմիցճրավիրել քաղխորհրդի արտաճերթ նստաշրջան: Այն ճրավիրվումԷ փետրվարի20-ի առավոտյան: Ստեփանակերտիքաղխորհրդի20-րդ գումարման 4-րդ արտաճերթ նս-

հարցն

որին 110պատգամավորներից 98-ը, տաշրջանը, մասնակցեցին

ձայնով որոշում Է «Խնդրել ԼՂԻՄ-ի մարզխորորդի գործկոմին նստաշրջանում քննարնել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի ն յաստանին միավորելու Բարցը»1 :Ո11 Մարզխորհրդի գործկոմի նախագաճ Վ: 19-ի երեկոլան տեղեկացվում Է, որ մարզխորճրդի'67պատգամավոր պահանջում եզ փետրվարի20-ին Բրավիրել մարզխորճրդի արտաճերթ նստաշրջան: Օսիպովըկտրուկ մերժում Է արտաճերթ ճստաշրջան Բրավիրելու պատգամավորների պաճանջը:Մինչդեռ Բրապարակում Բավաքված շուրջ 60 Ոհազարիճասնող միտինգավորները պահանջում Էին նստաշրջան:.Ստեփանակերտ Էին ժամանել Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար:Ք. Մ. Բաղիրովը ն ԽՄԿԿ Կենտկոմիպրոպագանդայի բաժնի ճրաճանգիչ Վ. Մ. Յաշինը: Փակվում են Ստեփանակերտբերող բոլոր Ճանապարճները: փորձում Էին թուլլ չտալ,որ պատԱդրբեջանի իշխանությունները գամավորները շրջաններից Ռասնեն Ստեփանակերտ: Հադրութի, Մարտունու ն Մարտակերտիշրջաններից պատգամավորները, նախաճեռնող խմբի որոշմամբ, Ստեփանակերտպետք Է գալին լեռնալին ճանապարճներով ն կածաններով, ճիմնականում ԲՈետիոտն։ Ալդ աշխատանքի կազմակերպումն իրենց վրա են վերցնում Ռազմիկ Պետրոսյանը, Համլետ Գրիգորյանը,Ռոլես Աղաջանլանը,Վարդաճ Հակոբլանը,Յուրի Ջճանգիրյանըն մշտական կապի մեջ Էին շրջանների ճետ: . ..... Նախատեսված Էր մարզխորճրդի նստաշրջանը սկսել փետրվարի 20-ին, ժամը 16-ին: Նախաձեռնողխմբի անդամները Բանդիպում Էին ՍտեփանակերտԲասած պատգամավորների ճետ, նրանց բացատրում խնդրիԷությունը: Մարզխորձրդիարտաճերթ նստաշրջանի կազմակերպման գործում կարնոր դեր Է խաղում նան մարզգործկոմի նախագահիտեղակալ Շմավոն Պետրոսյանը: 20-ի երեկոյան ճայտնի Է դառնում, որ մարզխորտրդի Փետրվարի 149 պատգամավորներից ներկայացել Էին 110-ը: Մարզխորճրդիարտաճերթ նստաշրջանին մասնակցելուց ոհրաժարվեցին ադրբեջանցի պատգամավորները: Բայց եղած պատգամավորների թվաքանանն Էլ ճուշում Էր, որ կարող Էին նստաշրջանը սկսել: Ալդ օրերի իրադարձությլունների վերաբերյալ Շմավոն Պետ-

Հակազմից հանելու

`

5:

Օսիպովին փետրվ ւղ

՝

նրանք, ովքեր

ւ

արտահերթ

րոսլյանը ճետագալում պատմել Է. «Փետրվարիերկրորդ կեսինինձ մոտ եկան Վարդան Հակոբյանը, Արմո Ծատրյանը ն Գուրգեն ստորագդրեցին 67 պատգամավորների րիելլանը: Նրանք սեղաճին արտաճերթ.Աստաշիջան հրավիրելու րությամբ առաջարկությունը՝ մասին: Ես նրանց բացատրեցի,որ արտաճերթ նստաշրջան րելու ամար, ըստ կանոնակարգի,պետք Է լինի խորորդի գործկոմի որոշումը: Ալդ մասին հայտնվում Է Վ. Օսիպովին,սակայն կա Բրա-

Գաբ-

հրավի

Է: ժարվում

Է

Հո

ՍՈԼ

ՀՏՅՈԳՈՆ

առաջին անգամ Բ. Կկնորկովըգալիս Է մարզգործկոմիշենք: Նրա Բետ Էին Վ. Բոգոպովսկինն Վ. Օսիպովը: ԱռաջարկվումԷ Ռրավիրել գործկոմինիստ: Նիստը բացում Է կնորկովը ն առաջարկումորոշում ընդունել հանրահավաքներըարգելելու Դա նշանանում մասին ու արագ «մաքրել» ճհրապարակը:, Էր իրավունք տալ ուժային մարմիններին՝բռնություն կիրառել ցուցարարների դեմ: ԱռաջարկումԷ նան Բրաժարվելնստաշրջան Ռրավիրելուց: Սակայնգործկոմիանդամների Անշող մեծամասնությունը չի ընդունում նրա առաջարկությունը: ինը ճոգի դեմ են քվեարկում:Որոշում են նստաշրջանհրավիրելնուլն օրը, փետրվարի20-ին: Լսում ենք, որ Քռասնին Շոշ գլուղերի ճանապարքները ադիբեջանցի ոստիկանները փակել են: Մի շարք Ստե15 տարվա ընթացքում

պատգամավորներ են Մասնում փանակերտ լեռնային ճանապար րով, Բետիոտն:Գալիս է 111 պատգամավոր: Բաղիրովը որոշում Է դիմել խորամաննության՝ իր մոտ կանչել շրջկոմների քարտուղարներինն պատելնրանց: Ալդ փորճըճաջողությունչի ունենում: Դրանիցհետո գալիս Է գործկոմ ն թուրքավարիելույթ ունենում: Դա Էլ չի անցնում...11, -- Ստեփանակերտն ալդքան անճանգիստ չէի տեսել,- պատմում մարզիբնակչության Այդօրը գրեթե կեսը գտնվում Էր րտում: ենվերջ պաճանջումԷին՝ նստաշրջան: Նախա|

Ստեփանը ձեռնող խումբըանում Էր

ամեն

ինչ, որպեսզինստաշրջանը չբե-

նում կանգնելու տեղ չկար,չԷր, դադարումշրջաններից եկող մարդ-

կանց Բոսքը: Քաղաքը լցվել Էր նան թուրք ոստիկաններով: -:.. 1988-ի փետրվարի 20-ին տեղի ունեցած ժողովրդականպատգա։ մավորների ԼՂԻՄ մարգխորհրդի20-րդ գումարման արտաճերթ 0ստաշիջանի նախագաք Վիգեն Հայրապետյանըիրադարձություններից » տարի անց ճիշելԷ. «Լենինի, անվանհրապարակը մարդկանցով լեփլեցուն Էր՛ ամբոխը: .Էր:. Նըս-տա-շըր-ջա՛ն,վանկարկում Ցասած Ստեփանակերտ պատգամավորներին մարդիկ ընդունում Էին որպես Բերոսների: Մարդկայինծովը նրանց ճամարՃանապարձճ Էր բացում դեպի մարզխորորդի շենքը: Ամեն անգամ, երբ պատգասավորների թիվն ավելանում Էր թեկուզ մեկով, ճավաքվածներԱաննաման. ուրախանում Էին: Ծանապարձներըփակ Էին, իշխանություններն ամենուրեք պատգամավոր Էին «որսում»: Բալց նրանք, այլնուամենալնիվ, եկան՝ շրջանցելով պահակակետերը,անտառներով ուլեռներով: Ինչ-որ մեկի խելքը կտրեց նրանց կերակրել: Ոտքիվրա նրանք մի կտոր հաց Էին ուտում ու ներս մտնում... Կնորկովը երեք անգամ զանգատարումն իր մոտԷ կոմունիստ պատգամավորներին, սակալն ոչ մեկը չի գնում: Իր շքախմբով մարզխորորդի նիստերիդաոլիճ եկավ Բաղիրովը:Նա «խոնարո ու բարի» խոստումներ Է տալիս, կոկորդիլոսլյան արցունքներ թափում: Հետո ելույթ Է ունենում Մոսկվայի ներկալացուցիչ Կոնդրատնը...Եվ աճա ամբիոնին Է մոտենումբանաստեղծ Վարդան Հակոբլանն ու անում. «Դուք խանգարում եք մեզ: Մենք ճիմա սկսում ենք նստաշրջանի աշխատանքը: Կարող եք նստել, կարող եք ն գնալ՝ ինքներդ որոշեք...»: Նստաշրջանն սկսելու պաճին երկու անգամ մարդ են ուղարկում մարզխորհրդի գործկոմի նախագաճ Վ. Օսիպովի մոտ, պահանջում, որ նա ներկայանա: Օսիպովը դարձյալ ճրաժարվում Է: Ալնուամենալնիվ, ընդունվում Է ճայտնի որոշումը ն մի գիշերվա ընթացքում ավարտվում Է փաստաթղթերի մշակումը»:12 Ցուցարարները,որոնց թիվը ճասել Էր 70 ճազարի, շրջապատել Էին մարզխորորդի շենքը ն անճամբեր սպասում Էին նստաշրջանի որոշմանը: Նստաշրջանի ընթացքի մասին լուրաքանչյուր Բինգ րոպեն մեկ տեղեկություններ Էին հաղորդվում ցուցարարներին: Ելույթ են ունենում 44 պատգամավոր: Բոլորն Էլ պնդում են՝ մարզը դուրս բերել Ադրբեջանիկազմից ն վերամիավորել Հայաստանին:1988-ի

կանչում

փետրվարի 20-ին, ժամը 22-ն անց կեսին, ԼՂԻՄ մարզխորորդիարորոշում. «Ընդառատաճերթ ճստաշրջանը ընդունումԷ պատմական խնդրել Ադրցանկություններին, ջելով ԼՂԻՄ-ի աշխատավորների բեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորճրդինն Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորճրդին՝խորն ըմբռնմանզգացում դրսնորել Լեռնալին Ղա: րաբաղի Ռալ բնակչությանիղճերինն լուծել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմից Հալկական ԽՍՀ-ի կազմ անցնելու Ոարցը,միաժամանակնմիջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորճրդի առջն՝ ԼՂԻՄ-ը անցնելու Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմից ՀայկականԽՍՀ-ի կազմ

Բարցի դրական լուծմանը:5..`. Մարզխորորդինախագա Վ. Օսիպովըվերացրել Էրմարզգործ կոմի կնիքը ն անճետացել: Ուստի բավաիարվումեն ընդունված ոիրոշումը վավերացնել մարզխորհրդի գործկոմիշտամպով ն մարզխորհրդի գործկոմի նախագատությանանդամների ստորագրությունա,,,,։,.ներով: Մարզխորորդիարտաճերթ նստաշրջանինլութեիը ն ընդունած որոշումը հրապարակվեցին փետրվարի21-ին «ԽորճրդալինՂարաբաղ» ն «Սովետսկի Կարաբախ» թերթերում,չնալած մարզկոմի քարՍՏԱՆ

|

|

կնորկովըն Ադրբեջանիկոմկուսի Կենտկոմիառաջին քարտուղար Բաղիրովըխմբագիր Եղիշե Սարգպանիցխստորեն պահանջել Էին արտահերթ նստաշրջանինլութերը չճրապարանել: Հազարավոր ցուցարարներշրջապատել Էին տպարանը ն սպասում Էին թերթիլույս ընծայմանը:Ալդ գործողության ղեկավարումըԲանձխմբի անդամ Համլետ Գրիգորլանին: տուղար

Բ.

զարարվեւծ Հ տոխաճեռնող մինչն թերթերը ա արտ աաա «ամանակ, միքանի Փետրվարի 21-ի օրվա վերջին թերթերը ասցվելին ԱԱրա թարմ: րական Ռրապարակ, որտեղ հազարանոց միտեն ավԱր րադյանը պատմում Էր մարզխորորդի տաշ ո արտարերը «որշի մասին,որի մանրամաս ներին լույս

սան

ճա-

րչուր

ր ր

տեղեկացել Էր հեռախոսով: Արցախը ցնծությանմեջ Էր:

ցել Էին մարզխորճրդի

տե-

Պատգամավոր ռերը,որոնք որոսք մասնակ«

արտաճերթնստ Է, սակար Ցի տինգավորներին: Գիշերվաժամըը երեքն երեքնԷր, սակալնելուլթները շա-

թյունը

ճրանց: ն ընդուն կարնորը պարն

Բարգանքի տուրք մատուցում ւոյն Հիմալսենք Համլետի. .. Ալդ օրերին մեզ Բամար ամենից Էր որոշումը: Ամբողջ Ղարաբաղում Բամաժողովրդականտոն Էր. շնորհավորում Էինք իրար ն գրկախառնվում, տարբեր ուղղությունն նամակներ ուղարկում, պատմում ն կիսում մեր ուներով Ռհեռագրեր րախությունը: Ըմբոստ արցախցիներս միամտորեն Բավատում Էինք, թե մարզխորորդի որոշումով կլուծվի ՂարաբաղյանԲիմնաճարցըն Մեծ Հայքի 10-րդ նահանգ Արցախը Մայր վերջապես կմիավորվի Հայաստանի հետ, որ, ի վերջո, կազատվենք, թուրքական գաղութարարությունից: Ւեռ չԷինք տեսնում մեր առջն կանգնած դժվարանցանելի խութերը: Իրոք, մարզխորճրդի որոշումը խառնեց ԲաքուՄոսկվա խաղաքարտերը:Ղարաբաղի ճիմնախնդիրը դեմ առավ ժալոաբեԳորբաչովյան կորներին: Է986Դրա ամենաբնորոշ ի փետրվարի 21-ին ընդունած «Լեռնալին Ղարաբաղիդեպքերի մասին» որոշումն Էր, որը ԼՂԻՄ-ի մարզխորորդի որոշումըբնութագրեց որպես մի խումբ «անջատականների» գործողության արդլունք: Հապձեպ կալացած ալդ որոշման մեջ եզրակացվում Էր, թե իբր ԼՂԻՄ--ի՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից անջատումը ճակասում Է ճալ ն ադրբեջանցի ժողովուրդների շատերինու ցանկություններին: Ալդ նույն օրը Բաղիրովն անց Է կացնում կուսակցության մարզկոմի բյուրոլի նիստ: Փետրվարի 22-ին ԱդրբեջանիԷմիսարներին օգնության են Բանռնում Գ. Ռազումովսկին ն ԽՍՀՄ ԳերաԽՄԿԱկ կենտկոմի քարտուղար գույն խորճրդի նախագատիառաջին տեղակալ Պ. Դեմիչնը: Անց Է կացվում կուսակցական ակտիվի ժողով, որին չեն մասնակցում Ասկերանի ն Մարտակերտիշրջանների ճներկալացուցիչները:Գ. Ռազումովսկին ակտիվին ծանոթացնում Է «Լեռնային Ղարաբաղիիրադարձություններիմասին» ԽՄԿկ Կենտկոմիփետրվարի 21-ի որոշման Բետ: Մոսկվան ն Բաքուն ընկել Էին ծիծաղելի վիճակի մեջ: Փոխանակ բավարարելու արցախաճալության պաճանջը, մոլորվել ն ընկել Էին ճեքիաթներիաշխարձ: Նրանք չԷին ցանկանում տեսնել, որ արցախաճալըիր լեռների պես ամուր Է ու տոկուն, համառ Է ուապննաճանջ: իսկ երբ այդ զգացին, արդեն նրանց համար շատ ուշ Էր... ն

ՍՈՒՂ

Ընկ

-

ված ։

Բեկ

վերակառուցման ճանապար ընկած հին արտաճալտությունը Կենտկոմի ԽՄԿԿ |

Ստեփանակերտում լուրեր Էին ստացվում, թե ադրբեջանցինե

հարձակումներ են գործում Ղարաբաղ եկող, մանավանդ հայաստանյան ճամարանիշ ունեցող ավտոմեքենաներիվրա, ծեծում ն դանակարարում են Բալ ուղնորներին: Փոխանակալդ երնույթը լրջորեն քննարկելու ն այլնկանխելու ամար համապատանխանորոշում ընդունելու, մարգնոմի բլուրոն փետրվարի 21-ին որոշում Է ընդունում բյլուրոլի անդամներին ուղարկել մարզի շրջանները, տեղերում Բրավիրել շրջկոմների պլենումներ ն որոշումներ.ընդունել ԽՄԿԿ Կենտկոմի փետրվարի 21-ի որոշմանը հավանություն տալու ն մարզը Հայաստանի հետ վերամիավորելու պաճանջը մերժելու վերաբերյալ: ԱՆՈ» Կրկնվում Էր 1975 թվականիսցենարը:. ն շրջկենտրոններում Ստեփանակերտում շարունակվում Էին բազմամարդ միտինգները:Փետրվարի22-ին նոր էր ավարտվել Ստեփանակերտի շրջանալինակտիվինիստը,որին ներկա Էին Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի քարտուղարներ Հասան Հասանովըն ԹելմանՕրուջնը,երբ լուր ստացվեց,թե մի խումբ ծալրաճեղականն ազգայնամոլ ադրբեջանցիների գլխավորությամբ Աղդամից 8-10 հազար մարդ ճարձակվելեն Ասկերանի շրջանի վրա: Ամբոխը, շարժվելով Աղդամ-Ստեփանակերտ երկաթգծովն ավտոճանապարհով, ներխուժումԷ մարզի տարածք, ավերում նավթի բազան, քանդում Նելսոն Ստեփանյանի ամվան կո

լտնտեսությանջրաղացը, ավտոտեսչության ն կատարում պահակակետը այլ վալրագություններ: Ասկերան ավանին մոտակաԲալկպ կան գյուղերի բնակիչները

միացնել Հալաստանին, որ նրանքանտեսում են ԽՄԿկ Կենտկոմի փետրվարի 21-ի որոշումը ն, ճնուլնիսկ,սանձազերծել են ազգամիջյան ընդհարում Բարնան ադրբեջանցիների հետ, ինչը պատճառ Է ի պատասխանձակատալդարձել.զոճերի ու-ավերածությունների: կական ալդ քարոզչության, Ստեփանակերտի Լեճինի անվան ճրապարակումհավաքված ավելի քան վաթսուն Բազարանոց ճանրահավաքը որոշում Է մարզում Բալտարարել ճԲամընդճանուրգորն

ծադով:։

։

աաա,Խ,Խ,ԽՄ,

ու

Հանրահավաքի մասնակիցներըորոշում

ԱՐԱՆ

Բոբո

Մ

ու

շարժվել դեպի Ասկերան ն դաս տալ շրջան ներխուժածաղդամցի թուրքերին, սակայն խումբը կանխում Է այդ քալլը, դրա մեջ տեսնելով ազնախաձեռնող գամիջյան մեծ բախում՝ դրանից բխող լուրջ հետնանքներով:Արկադի Մանուչարովը, Համլետ Գրիգորլանը, Գրիշա Աֆանեպանը ն ամբիոնից մյուս ելուլթ ունեցողները ճանրաձավաքի մասնակիցներին կոչ են անում լինել զուսպ ն առանց նախաձեռնող.խմբի Բամաձալնության ոչ մի քալլ չձեռնարկել: Նուլնիսկ առաջարկվում Է դադարեցնել պարապմունքները ուսումնական բոլոր ճաստատություններում: Նախադեպը չունեցող ն անակնկալի եկած նախաձեռնող խմբի ճամար դլուրին չԷր ճիշտ եզրահանգումներն հետնություններ անել, իսկ ինչ մճում Էր ընդճանուր գործադուլին,նախաձեռնող խումբը դեմ չէր, մանավանդ, որ ալդ քայլին դիմել Էին նան Երնանում: Խորճրդալինիրականությանմեջ ճամընդհանուր գործադուլի եզակի երնույթը լուրատեսակ դպրոց էր, որի քուրպլով անցավ Արցախի.ն Հայաստանի բնակչությունը:Տնտեսականխոշոր վնասներ պատճառելուց բացի, ճամընդճանուր գործադուլիմասնակիցները կոփվում, ավելի առնական ու վճռական էին դառնում: Միայն հաղթանակ, միալն Հալաստան. սա Էր լուրաքանչյուրարցախահայիտենչանքը ն

շուրթերի խոսքը:

են

պաճանջովփետրվարի23-ին տեղի Արցախաքալության

Է ունե-

Ալդ մասին նուլն օրվա ժամը 17-ին ԼՂԻՄ մարզկոմիպլենում: հանձնակուսակցական Է մարզկոմի Բ աղորդում միտինգավորներին ժողովի ռախագաճՎարան Հարությունյանը:Ալդ օրը, փետրվարի Բամաձալն Ստեփանակերտի հանրա23-ին, որոշ Բաղորդումների ճասնում Էր 100 հազարի: Շիշտ Է, թիվը մասնակիցների ճավաքի են անճավատալիԷ, բայց այդպես վկայում մասնակիցները: Մարզնում

Բ. Ս. Կնորկովին ն նրա տեղը է ազատում պաշտոնից կոմի պլենումը Պլե-մարզկոմի առաջին քարտուղար ընտրումՀենրիխ Պողոսյանին: տեղլակ Է պատումՎաչաումի որոշման մասին միտինգավորներին գան Գրիգորլանը: Նախաձեռնող խմբի անունից արցախաքալության Բաղթանակը շնորհավորումԷ Համլետ Գրիգորյանը: Ալնուճետն ոգնորիչ ճառ Է արտասանումԱրկադի Մանուչարովը: Հետո Հենրիխ Պողոամբիոն Է բարձրանումմարզկոմի նոր քարտուղար կոչ Է անում անցնել աշխատանքի: սանը: Նա արցախաճալությանը ՈՍ ու Ժողովրդին դիմում են նան Դեմիչնն Իազումովսկին::. Ալնուամենալնիվ,ժողովուրդը չէր ճավատումԷմիսարներիխոստումներին ն «Էր ճամաձալնվումընդոատել գործադուլը: Նախաձեոնող խմբի անդամներըլինում են բոլոր ձեռնարկություններում ն ուսումնական ճաստատություններում, կոչ անում չնաճանջել, քանի դեռ արցախաճալության հիմնական խնդիրը մնում էր չլուծված: Հրապարակումթնածում Է այն լուրը, թե ՀայաստանումԲալտարարված Է ճամընդհանուրգործադուլ՝ի պաշտպանություն արցախաքալերի ինքնորոշմանիրավունքի:Դա ավելի Է ոգնորում մարզի բնակչությանը: ի պատասխանալդ ամենի, թուրքերը փակում են Միրբաշիրի, Աղդամի,Մղջաբադու,Ֆիզուլու, Զեբրալիլի,Լաչինի, Քելբաջարի կողմերիցԼեռնայինՂարաբաղ մտնող ճանապարհները: Աճա այսպես Է սկսվում ԼՂԻՄ-ի շրջափակումը:Ադրբեջանիներքին գործերի նախարարության ղեկավարները սկսում են ճալերից հավաքել որսորդական հրացանները: Ալդ օրերին նախաձեռնող խմբի կարնոր խնդիրներից Էր զենքի կուտակումը ն պահպանումը:իգոր Մուրադյանը գրում Է, որ 1988-իփետրվարին Ղարաբաղում կազմակերպրության տակ կար երկու տասնյակից ոչ աաարի ու «Մոսին»հրացան, մի զուգ ձեռքի վարի, ա ճան վկալում Է, որ 1988-ի մինչն սեպտեմբեր իստրվարից ընկած ժամանակա-

եիհենած մ զենք ֆրար գնդա իրն փետ միր ՐՑանակ: Իգորը

ճաջորդեցին Կիրովաբադի, գալիթին Մինգեչաուրի, Օուշիի, Աղդամի, Շամխորի, ապա Բա քվի

ն

մլուս ճալաշատ Ռայ բնակավայրերի

բնակչության ջարդերը, որոնց ճետնանքով զոճվեցին մեծ թվով ճա.500 լեր: Սկսվեց Ադրբեջանում ապրող Բազար ճայերի ն Հայաստամում ապրող 160

տեղաճան դազար ադրբեջանցիների թյուռը: ւ հրապարակված նյութերից Արխիվալին փաստաթղթերից տեխա

գ

ենք, թե Սումգայիթում ապրող ղեկանում

18 ճազար Բալերը ինչպի-

սի բարբարոսությունների են ենթարկվել թուրք «եղբայրների» կողմից: Ալդ օրերին ճայկոմկուսի կենտկոմում ստացված մի ընդարձակ տեղեկանքում նշվում Է, որ Սումգայիթումսպանվել են ոչ թե 26 ճայ, ինչպես կեղծված Է պաշտոնական փաստաթղթերում, ալլ ավելի քան 400, իսկ տուժել ն խեղվել են մոտ 1000 Բոգի, որոնց շարքերում մեծ թվով կանալք, ծերունիներ ն երեխաներ: Ջարդերի միալն երրորդ օրը Սումգայիթ մտցվեցին ռազմական զորամասեր: Ականատեսների վկալությունները սահմռկեցուցիչ Էին. խելագար ամբոխը 16-ամյա հալ աղջնակին դեմ Է անում պատին ու դանակաքարում, մի տարեց ադրբեջանցի, բերանըմոտեցնելով վերքին, խմում Է Բոսող արունը... Վալրագ խուժանը ներս Է խուժում խողովակագլանմանգործարանի արտադրության առաջավոր բանվոր Արտո Արամյանի բնակարանը, կացճաքարում նրան, կտոր-կտոր անում ն բակում խորովում կրակի վրա: Խելանորույս մայրը որդուն ճանաչում Է միալն ոտքերից: Սումգայիթումադրբեջանցի արնախումները գերազանցել են բոլոր տեսակի վալրագությունները,ինկ դա անամոթաբար թաքցնում .

Էիճ. կենտրոնական թյունը: -

խեղաթյուրում իրողո իշխանությունները ն

ալդ գազանություննե մասին ունեցած տեղի Սումգալիթում

Ղարաբաղում իմացանք երկու-երեք օր ուշացումով,- պատմում է Համլետը:-- Ժողովուրդը ցասման մեջ Էր: Ցավով Էինք դիմավորում Արցախեկող սումգալիթցիներին:ՍտեփանակերտիԼենինի անվան ճրապարակը եռում Էր մարդկանց ըմբոստությունից:իրար հետնից աճբիոն բարձրացողներըմերկացնում Էին Մումգալիթի ցեղասպառությունը ն երկրի ղեկավարներիցպաճանջում արժանի պատիժ կիրառել ձանցագործներինկատմամբ: 1988-ի մարտի 6-8-ը ԼՂԻՄ-ում ճայտարարվումԷ սգո օրեր՝ ի ճիշատակ Սումգայիթի զոճերի: Այդ օրերին Բուշաքար Է դրվում Ստեփանակերտի ճուշարամալիրում:Մարտի 8-ին ճուշաճամալիրում

սգո միտինգ:Ելույթ Է ունենում տեղի Է ունենում բազմաճազարանոց աան ԲԱՐ: ճա նան Համլետը: Հետո ինձ կասի. ԶԷինք կարողանումճավատալ ալդ ճրեշավոր արարքին: Հուշաճամալիրում ելույթ ունեցողներսչգիտեինքինչ անել ժողովրդին, տուն չԷր գնում: Ստեորն արդեն երրորդ շաբաթնԷր հրապարակից փանակերտ Էին ներգաղթելմի քանի Ռազարսումգալիթցիներ: Հարու ն ցը լրջորեն քննարկեցինք որոշեցինք ընդոատել գործադուլն անցնել աշխատանքի:Սակայն ճեշտ չէր բնակչությանը Ռամոզել: Դ," Նրանց ի՞նչ երաշխիքկարող Էինք տալ... ՀԱՆ

-

ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐԻ

ՇԱՆԱՊԱՐՀԻՆ.

թվականիմաիտ ամիսըպակասփոթորկալի չԷր: Հալ ժողովուրդը, Արցախումն Հալաստանմում ընտրելով պայքարի ժողովըդական ձնը ն հավատալով գորբաչովյան վերակառուցման՝ ոգուն, ջանում Է Ղարաբաղյանբարդուլթը լուծել սաճմանադրականեղանակով՝ նախ ն առաջ հիմք ընդունելով ազգերի ինքնորոշման սկզբունքը: Ղարաբաղյանշարժման սկզբին ժողովրդական զանգվածները չունեին քաղաքականպայքարի փորձ: Այն կուտակվում Էր աստիճանաբար:Ստեփանակերտում, Երնանում ն այլուր չԷին դադաու րում հանրաճավաքներն ցույցերը: Ստեփանակերտի քաղաքայի խորորդիգործկոմըմարտի 1-ին որոշում ընդունեց «Ստեփանակերտ քաղաքի փողոցներում,բրապարակներում ն պուրակներում ժողովներ, միտինգներ,փողոցայիներթեր, ցուլցեր ն ալլ միջոցառումնե անցկացնելուժամանակավոր Հենց կանոններին կարգի մասեն»15: այդ նուլն օրը նախաձեռնող խմբի անդամները խելք խելքի տալով որոշում են Երնանումստեղծված «Ղարաբաղ» կոմիտեի օրիճռակո

'

նս Ստեփանակերտում նտեղծելհամանման կոմիտե: Նախաձեռնող

խմբիառաջարկությամբ մարտիմեկիլույս երկուսիգիշերվա ժամը 2՛ ին Համլետ Գրիգորյան ը բարձրանում սով ր Է ամբիոն ն բարձրախո

հայտարարում. -

նա Հայրենակիցնե՛ր,

Հաա

Է ստեղխումբը առաջարկում ծել մի մարմին,որը պետք ր վրա վերցնիար ազ՛ ցախաճալության գային ազատագրական պայքարի ղեկավարումը: Խնդրում ենք

փոքր կոլեկտիվներից մեկական, իսկ խոշոր կոլեկտիվներից մինչն երեքական Բոգի ընտրել, ուղիղ մեկ ժամ հետո ընտրվածները պետք Է հավաքվեն«ԽորորդալինՂարաբաղ» թերթիխմբագրության դաճք-

աան ԱՍԱՐ ԱՐՄ լիճում: ար Եվ աճա 70տարվա մեջ առաջին անգամ ՍտեփանակերտիԼենին նի անվան ճրապարակում քաղաքի ճիմնարկ-ձեռնարկությունների Ոասարակական կազմակերպությունների առանճձինկոլեկտիվները, առանձին հավաքվելով, անց են կացնում ժողովրդական ընտրու|

,

.

թյուն:Ուղիղ մեկ

ժամ

անց կրկին ամբիոն Է բարձրանում Համլետը, ապա՝ Ժաննա Գալստյանը ն ընտրված 66 ներկալացուցիչներին Բրավիրումդատլիճ: Նիստը երկար չի տնում: Ընտրվում Է 11 Բոգուց բաղկացած խորճուրդ: ՔանդակագործԱրմեն Հակոբյանի առաջարկությամբ ստեղծվածխորհրդինտրվում Է «Կռունկ»անունը, որը նշաան կոնակում Է «Լեռնալին Ղարաբաղիձեղափոխականկառավարմ

Թճքոծաճ""): միտե»,("«ՇՕԽԱԽՈԵՐ Ֆուքմու ԷԼոոօքոօրօ քօտօյոօ110Է1:63Ծ անդամներեն ընտրվում՝ ԱրկադիՄանուչարով խորճրդի «Կռունկի»

(նախագաճ),ՎարդանՀակոբյան (տեղակալ),Ռոլես Աղաջանյան,

Արկադի ԿարապեՌոբերտԲաղդասարյան, Համլետ Գրիգորյան,

0Պետրոպան, Համլետ տլան, Ռոբերտ Քոչարյան, Ռազմիկ Մովսիսյան,Մաքսիմ Միրզոյան ն Ռուդիկ Աթալաճ: Խորճուրդն անմիջապեսձեռնամուխ Է լինում «Կռունկի»կանոնադրությանմշակմանը: Մարտի3-ին խորճրդիընդլալնվածնիստում հանգամանորեն քննախագիծը նարկվումԷ կանոնադրության ն ընդունվում: Ստեփամնակերտի քաղխորճրդի գործկոմը մարտի 5-ին որոշում Է ընդունում 3/65) գրանցել «Կռունկ»միությունո. 6, որոշում՝ (արձանագրություն

Թե՛ Երնանի «Ղարանը ն հաստատել նրա կանոնադրությունը:6: բաղ» կոմիտեն ն թե՛ «Կռունկը» ԼՂԻՄ-ի գլխավոր կարգավիճակից վերակառուցման,հրաբացի, առաջ են քաշում «ի պաշտպանություն ժողովուրդների բարեկամուպարակալնությլան,դեմոկրատացման, թյան» կարգախոսները 17: Ստեփանակերտիքաղխորհուրդը թույանցկացնիքաղաքային մշալատրում Է «Կռունկը» միջոցառումներ կազմակերպություն էր, ոկուլթի տանը: «Կռունկը» ճասարակական Սաճմանադրության 51-րդ հոդվածի րը գործում Էր ԽՍՀՄ Կանոնադրության ճամաձալն, Քամապատասխան: պաճրանջներին Էր հասարակաիրականացնում ընկերություննիր գործունեությունն

ՆՆ աց արա ԱԻ

Ռետ սերտ կան մյուս կազմակերպությունների ը պալմաններում: «իզվեստիա»թերթի թղթակիցներ Ս. Ռ. Լինցովը ալդ օրերինլինելով Լեռնալին Ղարաբաղում՝ միտինգա վորների ճետ ունեցած զրուլցի ժամանակ փորձում Էին շոշափել մեջ դիպուկ Բոլորի պատանխանների նրանց տրամադրությունները: սեր Էր «Կռունկի»անդամՀամլետ Գրիգորլանի պաճանջը չկատարվի,ապա պարտիզանականպատերազմ կսկսՄոսկովյանթղթակիցներնայսպիսիխոհերով են վի»18: Ռում իրենց շարադրանքը.«Այսօրամբողջ երկիրն այստեղ Է նալում, սում Է ն Բույս ունի, որ Ոուլզերըկհանդարտվեն,ու մեր կրոաղթի

«Եթե պատասխանը

վերջաց սպա բազ-

՛՛ արտացոլող ողջամտությ ՏՏ ՏՈԼՈկ Համլետ Գրիգորլանի«պարտիզանական կոչը լալն պայքարի» Նա նա-

մազգ ժողովրդի ամբողջ փորձն Սին Բույսեր: |

արձագանքգտավերկրում: տարբեր ծայրերից ստանում Էր մակներ, որոնց ճեղինակներըպաշտպանում Էին արցախաճալության արդարացի պահանջը: ԲաշկիրիալիՍալավաթ քաղաքից

ԳարբուզովաԼիլյա Գերասիմովնան, կիսելով արցախատքալերի ցավը, 1988 թ. ապրիլի 14-ին Համլետինգրած նամակումնշում Է. «Կարելի Է հասկանալճալերին,որովճետն նրանք Ռին, հոլակապ մշան կույթ քաղաքակրթությունունեցող ժողովուրդեն, որոնք պայքա են րում ալդ ամենը պաճպանելուԲամար»20. Միանգամալն իրավացի Է նամակիԲեղինակը: «Կռունկը» բացաճալտորեն քաղաքականնպատակներ չԷր առաչադրում, մինչդեռ մոսկովյան վերոճիշլալթղթակիցներըԲալտարարում են, թե «իրականումնրա պարագլուխները,Բանդես գալով ժոՈՐԸ

|

նակցական, խորճրդային, տնտեսական

մարմիններին, հավանաբար կարծելով, թե այնտեղ՝հրապարակում, իրենցտվել են ամեն տեսակի գործողությունների «մանդատ»: Ատ՛, «Կռունկի» ալդ անդամներն մանդատը ստացել են ալնտեղ,Լենինի անվան հրապարակում, երբ մարտի1-իլույս 2-ի գիշերըանց է կացվելժողովրդավարական ընտդեռ ուժեղԷր խփում,

հնարավոր չէր «Կռունկի» կանոնադրությանմեջ բացարհալտորեն քաղաքանան խնդիրներ առաջադրել: .

Մարզում աշխատանքային ռիթմը վերականգնելու, կարգն: ու կանոնը ամրապնդելու նպատակովմարզային իշխանությունների ն կողմից ճեռնարկվումԷին մի շարք միջոցակազմակերպությունների ռումներ: Սակայնլրատվության միջոցները շարունակում Էին մճալ կաղապարվածն ժողովրդական պայքարից կտրված: «կռունկի» խորորդիանդամ Համլետ Գրիգորյանըն մանկավարժական ինստիտուտի դասախոսներ Արզիկ Մխիթարյանն ու Լենա Գրիգորյանը «Ողջախոճությանճալնին ունկնդիր»վերտառությամբ բաց նամակով ճանդես գալով «ԽորճրդալինՂարաբաղ»թերթի մարտի 15-ի ճԲամարում՝ խիստ անճանգստություն են Բալտնում ալն առթիվ, որ «ինչ-ինչ պատճառներով Լեռնալին Ղարաբաղում ստեղծված իրավիճակը ու ամբողջությամբ չարտացոլվեցմարզային թերթում» ն Բստանկորեն որ «մարզում տեղի ունեցող մասսայականշարժումը» արժանի գնաճատակամ չստացավ լրատվականմիջոցների կողմից: Հեղինակնեպաճանջում են րը մարզի լրատվական միջոցներիցարդարացիորեն ն միալն ճշմար«Ժամանակին արձագանքելիրադարձություններին անտությունը տպագրել թերթի Էջերում»: Իսկ վերջում՝ «Ուղղակի ժողովրդի խոսքի անտեսումը մամուլի տանելի են դարձել սուտը, կողմից»:Ալդ նամակը կարնոր դեր խաղաց մարզային լրատվական պայքարինմոտեցնելու գործում: միջոցները ժողովրդական տանում մարզի «Կռունկը» քարոզչականլալն աշխատանքէր բնակչության շրջանում:Խորճրդիանդամները Բերթով մեկնում Էին ճբիմնարկ-ձեռնարկություննե շրջանները ն բնակավայրերում, ճետ, ոգնորում նրանց ունենում աշխատավորների .

,

.

հանդիպումներ

պայքարը:

ը

են գործադուլդադարում ժամանակավոր Մարզի տարածքում Որդիանդամնեխոր «Կռունկի» ու միտինգները: ներն ճամընդճանուր Մետ ն նրանցից ղեկավարների րը Բանդիպումեն ունենում մարզի

գլուխ, հետնողակապայքարի ժողովրդական պաճանջումկանգնել հետ վեՀայաստանի Մայր նորենպայքարել Լեռնային Ղարաբաղը փետրվարի20-ի որոշումարզխորճրդի իամիավորելուվերաբերյալ նան պաճանջումԷր անոնա«կռունկը» մը իրականացնելուճամար: ն չենթարկվելԱդրբեջանի ղեկավա-

զանդություն դրսնորել

րությանը:

1988 թ.

Է ժամանում անակերտ Ստեփ 27-ին

փետրվարի

ԽՄԿԿ

Ն. ԲրուտենցըկենտրոնաԿենտկոմի բաժնիվարիչի տեղակալ Կ. հետ, ոպատասխանատու կան իշխանությունների ունեին մոտիկից ծանոթանալ մարզի. տնրոնք ճառձնարարություն վիճակին:Արկադի Մանուչարովը, Համտեսական ն քաղաքական լետ Գրիգորյանըն ուրիշներ ճանդիպումեն Մոսկվալից եկած գիտնականների հետ ն նրանց միջոցով մի շարք փաստաթղթեր ու բոպատրաստում Է ղոքներ ուղարկում Մոսկվա: «Կռունկի»խորճուրդը «Ղարաբաղիճերոսականժողովուրդը» վերտառությամբ կոչ, որում արցախանշված Է, որ ՀալաստանիԲետ վերամիավորվելուհփամար Բայությանսկսածպայքաիը Բասել Է պատասխանատուպահի, ն որ կենտրոնականիշխանությունները փորձում են մեր աչքերը փակել մարզի տնտեսական զարգացման պլանով: «Կռունկը»կոչ:Էր անում անզիջում պայքարում ցուցաբերել«Բամբերիություն,խելամտություն ն յուրաքանչյուրքայլի, լուրաքանչլուր բառի Ճավանարակշոռություն հոգեպեսչընկճվել, մինչն վերջ կանգնել...»:«կռունկը»ճՃավատացած Էր, որ միալն «Ժողովրդիմիասնություննու ճամախմբվածությունը սեզ կհասցնի ճաղթանակի: Դեմոկրատիան,վերակառուցումը ն հրապարակալնությունը քննություն են Բանձնում Ղարաբաղում ԵՆ Մեր գործն արդար Է, մենք կոաղթենք»21: 1968 թ. մարտի24-ինԽՄԿԿ ն ԽՍՀՄ նախարարների Կեռտկոմը խորձուրդը ընդունեցին«Ադրբեջանական ԽՍՀ Լեռնալին Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզիսոցիալ-տնտեսական զարգացումը 1988-1995 թթ. արագացնելումիջոցառում ներիմասին»որոշումը ն անմիջապես հայտարարեցին, թե իբր դրանովիսկ բավարարումեն մարզի աշխա-

աշխատողների

|

ընդուեջրների պատանջը:հատկացված միլիոն ությին աաէրւ Ըրոտ ության, կողմից: իշխանությունների երբեքէլ ոնում աղ Լարաբաղիհամար: ն շոմադին

Արցախաճալությունգ ալդ որոշումն ալդ 400

որը

-

ետ:

Այդ ճարցը,-

Բշ

նարկեցինք «Կռունկի» Խորրողում: իորդում:

սում

Էին, որ Ս

Բոլոր արտաքալտվողներն Էլա

|

"

.

' .

Վ՝

|

Վ

-

`

1`

"

ե

. |

«

:

վ

տե

"1

չո:

ւ ,

.

Մ

,

,

ւ

«

. |

'

ՒԿ

աւ

-

։

-

'

՝

ի

՛

.

`

՛

ե,

:

ա

ռ

ր

՛

.

| .

ազատված բանտից յատիգորսկի 1990թ.մայիսին Պ

մի խումբարյախյիներ

լո"

Շուշիում

մայիսի,1992- Ազատագրված

ա

ւ"

ԱԵՊՆ

Ջոշ. ագգր

«կյոթու

ՀամլետըԱՄՆ-ում

:

ՀՔ

ւ

-

«ո՞:

ւ

կաւոթ

-

Ը

Հա "-

ոու.-. ԱՏ արամ ա

ող

Գ

ան

-

'

«8

.

էէ

ա

-

"ւ-

2-2 -

:

րյ Կր-են ԱՑԵԼ

`

ելույթ է

2255 Ր ԻՀւ

ունենում

ռս Հ

ա

"Հ"

0... .

'

"9."

ւ.

«| ե

'

«

Պ

-

-

:

|

-

`

.

ո

.

'

`

:

եո». Հ.

'-

"

«1

Հու

-.

-պՃա»

Ս

Հ

՞-

«է ԱՀԿ -

ԷԱ

ԱԳԵՅԶ

.

իշ

"ո

քաց

ավա.

լ.

ի

ՒԼ

Հ:

ի

ի

Է

Ե:

ղրա. «ր

4-2...

ի

,

պիլթ»2 ՈՅ

եք հանը

ին

Դեր-Զոր, 24 ապրիլի,2001

Հերհերիզոհված

ազատամարտիկների պատվինկառուսված

հուշարձան-աղբ յուրը

խորհուրդը մերժեց ալդ պանն: «Կռունկի»

:

լ

Ալդ օրերին ԼՂԻՄ մարզկոմի բլուրոն ու մարզխորճրդի գործկոմը Մոսկվալից ն Բաքվից եկած իշխանավորներից պաճանջեցին նախ լուծելՂարաբաղի հիմնաճարցը, նոր. անդրադառնալ մարզի տնտեսական ն սոցիալական խնդիրներին: Նրանց մասնանցությամբ մարզկոմի բյուրոն, քննարկելով վերոճիշյալ որոշումը, մերժեց: աան ԱԹ Ինչ որ մարզկոմում կատարվումԷր,- մի առիթով ինձ ասաց «Կռունկի»խորճրդի նախագահ Արկադի Մանուչարովը,-- մենք անմիջապես իմանումԷինք: Բավական Էր որնէ անճիշտ քայլ, ն ավի բողջ մարզում կլսվեր ճայթյունը: Ս'արզկոմում ն մարզխորորդում Բանկատի Էինունենում «Կռունկի»կարծիքը:Խորճրդի անդամներս առաջին քարտուղար Հենրիխ ճախակի Էինք ճանդիպումմարզկոմի ու մարզի Պողոպանի ճետ ն Բամատեղ քննարկում մեր պայքարին տնտեսական խնդիրներինառնչվողԲարցեր: Հանդիպում Էինք ունեհետ ն նում նան Մոսկվայից ու Բաքվից եկած իշխանավորների ատ նրանց ներկայացնումմեր պարանջները: Մարզխորճրդի 1988 թ. փետրվարի20-ի որոշումից հետո անցել մարզկոմը շարունակում Էր երկու շաբաթ, սակալն կուսակցության վեր ջին ն մարԷր լռել ու չէր ասել իր վճռական խոսքը: Փետրվարի սկզբնականկազմակերպությունտի սկզբին մարզի կուսակցական ներում ստորագրություններԷին ճավաքում՝պաճանջելով հրավիրել արտաճերթ կոնկազմակերպությունների մարզային կուսակցական 285 կուսանֆերանսն քննարկել ՂարաբաղիԲիմնաճարցը:Մարզի Էին հավաքվել կազմակերպութլուններից ցական սկզբնական ն աշխատավորների կոմունիստների Մարզի ստորագրություններչ2: պաճանջով, մարտի 17-ին տեղի ունեցավ մարզկոմի պլենում, որը քննարկեց «Ադրբեջանին Հչալաստանիաշխատավորներին,ժողոՄ. Ս. Գորբաքարտուղար Գլխավոր ԽՄԿԿ Կենտկոմի վուրդներին կումարզային Ղարաբաղի Լեռնային բխած՝ չովի ճղած դիմումից ն «ՂԻՄ-ը Հալկական ԽՍՀ-ին սակցական խնդիրներիմասին» միացնելու Բարցի վերաբերյալինքնավար մարզի աշխատավորնե մասին» Բարցերը: ՔԱնարկված րի, կոմուճիստներիպաճանջների Երկրորդ երկու ճարցերի վերաբերյալ ընդունվեցինորոշումներ: անում Է. «Հաշվի առնելով որոշումը հարցի վերաբերլալ ընդունված ԱՉԻ

ԳԱՐՈ

-.

ալ

-

|

|

իղձերը,Լեռնային "Լարաբաղ ինքնավար մարզի հայ բնակչության կոմունիստների ճնշող: մեծամասնությանկամքը, խնդրել ԽՄԿԿ

Լեռնային քննարկելն դրականորեն կենտկոմի քաղբյուրոյին՝ լուծել Ղարաբաղի ինքնավար Մարզը Հայկական ԽՍՀ-ին միացնելու Բարցը, դրանովիսկ ուղղելով 20-ական թվականների սկզբին ԼեոԺաորո պատկանելիությունը նալին Ղարաբաղիտարածքալին շելու Սլդ որոշումը ցնծութույլտրված պատմականսխալը»23: թյամբ ընդունվեցմարզի Բալ բնակչության կողմից: Էին Այդ օրը Լենինի անվան հրապարակումդարձյալ Ռավաքվել մի քանի տասնյակ հազար մարդ «Կռունկի»խորճրդի գլխավորությամբ: Մարզկոմիպլենումիմասնակիցները գիշերվա ժամը 23-ին խառնվեցին ցուցարարների ճետ: Արկադի Մանուչարովը ամբողջ ճայ ժողովրդիանունից շնորճակալությանխոսք ասացթե՛ մարզկոմի պլենումի անդամներին ն թե՛ միտինգավորներին:(Մարզկոմի պլենումի ընդունածորոշման մասին անմիջապես ճաղորդվեց տարբեր հասցեներով: Հենց հրապարակումկազմված Բեռագրերի տեքստերը տղաները վազելով հասցնում Էին քաղաքային փոստատուն։ Հեռագրուհիները հեռագրերըԲաղորդում Էին Բաճույքով, ուրախության արցունքներնաչքերում: Հետագալումալդպես Էր ինձ պատմում ծանոթ Բեռագրուրիներից մեկը: Այդ գիշեր «Կռունկի»խորհրդի արտահերթնիստըորոշեց խորՈրդի անդամներինուղարկել մարզի շրջանները՝ բնակչությանը տեղյակպաճելու մարզկոմիպլենումիորոշման մասին:Խորճուրդը զան դիմում Է մարզի բնակչությանը տեղերում կազմակերպել միտինգներ, բալց ոչ մի րոպե չբացակալ Մարզի աշխատավորները աշխատանքից: ճավատացածԷին, որ ԼեռնայինՂարաբաղի մարզկոմիպլենումիորոշումը կանաչ լովս կբացի,ն Մոսկվանստիպվածկլինի նարանջել իր ճակահալկական հակաղարաբաղյակ դիրքորոշումից: (Իոմանտիկ ալդ մտածողությունը դեռես ամուր Էր նստած ար ցախաճալության ուղեղներում: Բայց Ո մինչն ե՞իբ:

մանակ

ՍՏՈ

ԱյդպեսԷ,- միտքսլրացնում Է Համլետը,-արցախաճալութ նը միշտ Էլ օրինապաճ, բայց նան հավատավոր Է եղել: ժողովուրդ Նա ավելի շատ կառուցել, ստեղծելն կովել Է: Դրա փալլուն օրինակն Է այս փոքրիկերկրամասումավելի քան 1600 ճարտարապ տական հուշարձանների գոյությունը, որոնց շարքում կանԲամա -

խարհայինարժեք ունեցողներ: Եթե մենք ունենայինք մեր ճարնանի խորամանկության,խաբեության ն դաժանության թեկուզ մի չնչին Իմիջիալմասը, երնի մեր ճակատագիրն այլ կերպ. կդասավորվեր: լոց, իմ այս դատողությունը կարելի Է վերագրելամբողջ Բայլությանը: .

եմ, բալց Բալոց պատմության մաթեմատիկոս մասնագիտությամբ վերաբերյալ Եվ միշտ Էլ այն տպավորուչեմ կարդացել: քիչ.գրքեր Ես

որ թյունն եմստացել, Ռայ թյունից:

ժողովուրդըՔեռուդիվանագ 19882 ի համարում ի մարտի «Էմո«Պրավդալի» տպագրվա շատ Է

Բոդվածըխիստ զայրույթ ցիաներն բանականություն» սադրիչ Այդհոդվածըարցախահալուառաջ բերեց ողջ Ռալության շրջանում: Ալճ վիրավորում թյանը մղեց նոր գործադովի՛ու Ռանրաճավաքների: Մարզկոմիբյուրոն,քնզգացմունքները: Էր ճալ ժողովրդի ազգային ուպատասխան նարկելով ճոդվածը, ճիմնավորված ն մերկացնող ղարկեց խմբագրություն: Հոդվածի ճեղինակՕվչարենկոլիննամակ ուղարկեց ճան Համլետը՝ ըստ արժանվուն պատասխանելով նրա |

պաճոդվածին: Մալիսի 8-ին Օվչարենկոնմիննճուլն ստանդարտով տասխամում Է, թե, իբր, ընթերցողները«մինչն վերջ Ճիշտ չեն ճասկացել Բոդվածը», ն որ պետք Է խոսել ոչ թե «հալկական»կամ «ադրբեջանական»Խորճրդալին,Ղարաբաղի մասին, ալլ խորհուրդների: Եվ ճենց դրանից բխածորոշել «տնտեսական,սոցիալական, կենցաղայինն ալլ Բարցերիմասին»: Հետո՝ իբր «Բալերնու ադրբեջանցինեհամար, ն որ րը մեղավորչեն տեղիուճեցած իրադարձությունների առաջ են ազգալին կոտորածներ Է, ովքեր գործն նրանց փորձում դա

ն եսասիրական պատվախնդրության բերելով իրենց բավարարել ն

շաճերը»: Մի փոքր անց, Բունիսի6-ին, խմբագիր Մֆանասնին Համլետը շեշտում երկրորդ ճամանում նույն Օվչարենկոլին ուղղված . Է: որ ճենց Օվչարենկոնն Զեռնենկոն են խնդրինմոտեցել ոչ օբյեկու են տիվն

հանդիսանո «ճրաճրիչներն իսկական: սադրիչները» նրանբշ՞:՝ ԳԽ ընդունո Է ԽՍՀ Ադրչեջանական 1988-իմարտի 24-ին ն Հայկական ԽՍՀ-ների ի«ԼեռնայինՂարաբաղի,Ադրբեջանական ՛

է

ճանրապետությունն միութենական առթիվ րադարձությունների որոշումը, որով մասին» միջոցառումների առնչվող դիմումներին Լեռնային Ղամշակել ժամկետում «տասնօրյա Է հանձնարարվում

ՅՑ

սոցիալ-մշակո

ն' տնտեսական Մարզի րաբաղիինքնավար նպատակին ուղղված լուծման Ռարցերի բասունացած զարգացման ն ընդունել համապատասխան ճամալիրմիջոցառումներ... որոշում»

Երնանում ճույն«Կռունկի»

Մլդ նույնօրը Ալդ որոշմամբարգելվեց«Կռունկը»: ն «Ղարաբաղ» արգելվեց պես կոմիտեն: «Ղարաբաղ» կոմիտեի արգելումը կատարվել Է. Մոսկվայի հանձնարարութ որը Այսպիսով, «Կռունկ» ճասարակական կազմակերպությունը, գլխավորում էր արցախահալության ազգային-ազատագրակ շտաբը, արգելվեց Էր նրա մարտական պայքարը ն հանդիսանում ն որոշեցին ՍակալնԽորհրդիանդամները մնացինիրենց դիրքերում ու աշխատանքները շարունակել ընդհատակում:ան չնահանջել

Ստեփանակերտում ն շրջկենտրոններումշարունակվումԷին ցույցերնու միտինգները: այս անգամ,1988-ի մարտի վերջից Սակալն Էր արնելյան սկսած,Հաղթանակի որապարակում,ոիը գտ նվում. կողմից քաղաքի հիմնականմուտքի մոտ:Պատճառն ալնԷր, որ Լենինի անվան հրապարակըշրջափակվելԷր ոստիկանական ձւժերի ն ՀամլետԳրիգորլանի կողմից: ԱրկադիՄանուչարովի բնակարաններըմոտ Էին, մի բակիվրա: Նրանք գրեթե ամեն գիշեր Բանդիպում էին, մտքեր փոխանակում,գործունեությանպլաններ մշակում: «Կռունկի»խորճրդիանդամները,քաղաքի մտավորականները, անտիվ բանվորներըշարունակումԷին ելուլթներ ունենալ չդադարող

ոգնորելժողովրդին:Ամեն օր,ճանրաճավ հանրաճավաքներում, հետո

քից

կազմակերպվում Էր միտինգավոր ճերի՛շքերթ. ժողովուրդը ճրապարակից շարժվում Էր դեպի քաղաքի կենտրոն՝ տանելով ու կարգախոսներ կոչեր, որոնցում վստաճություն Էր արտաճալ վում կուսակցության, ժողովուրդների բարեկամության, ինտերնա: Մարտի վերջիցսկսած, մարզի աշխատա ղեկավարման գործում բավականին աշխատանք

Լրտոնը պայքարի սկզբինստեղծվածՏնօրենների

որին խորճուրդը: անների տղոցային շքերթների Տնօրեններիխորժամանակ '

րում էին իրենց տնօրին

թյուններիկոլեկտիվներին:

բ

հրոսցտնօրինած ձեռնարկ նարկու-

պատ

հավաքել Ղարաբաղյան շարժման "Երբ սկսել Էի նյութեր. մությունը գրելու ճամար,ինձ շատ ճետաքրքրեց Տնօրենների Այդ նպատակովԷլ 1998-ի օգոսխորհրդի.գործունեության ճարցը: տոսի 8-ին ճանդիպեցի, Ստեփանակերտի:կատույքի. ֆաբրիկայի տնօրեն, 1989 թվականից Լեռնալիզ Ղարաբաղի Տնօրենների խորնշվել Է, ճրդի նախագարԷռնեստ ՀայլրապետլանիԲետ,որը, ինչպես Ղարաբաղլան շարժման ակտիվիստներից Էր: Բանն ալն Է, որ ժամաճետո որոշ մի խորճուրդը Տնօրենների «Կոունկը».արգելելուց Ինձ հետաքրքրում նակ իր վրա Էր վերցրել շարժման գլխավորումը: Էր, թե դա ինչպես Է տեղի ունեցել, նամ անավանդ, որ վաղուց ստեղծԲ. գործում չԷր տարիներին վերջին ալդ ված Տնօրենների խորհուրդը գործունեությունը: Կնորնովի մեղքով: Նա արգելել Էր խորճրդի ԿսԷոնեստ Եղիշեի,-- դիմում եմ ճրան,--1981 թվականիցմինչն ճիմա աշխատում եք 'որպես կաճույքի ֆաբրիկալի տնօրեն: Մինչն ասացին, որ այս դժվարին ու ինձ Համլետը (հԻաֆիկն. գալը այստեղ աշխատեցնել ֆաբրիկան ն ե ք պալմաններում կարողանում: Դա շատ լավ Է: Ջեզ մոտ՛գալու մարդու ապաճովել աշխատանքով: «Կռունկը» 24-ին մարտի Է. թվականի Բետնլալն իմ ռպատակը: Տնօրենների Է-կանգնել գլուխ Բետո շարժման մարզում արգելվելուց ՎԱՎ ԵՂԸ ունեցել: Է տեղի . խորճուրդը:Դա ինչպե՞ս ապա արկղից ճանեց մի պատասխանեց, Էրչայդպես Տպ, ՄանուԱրկադի ու շարունակեց:թուղթ, քոչ տնտղեց, դրեցմի կողմ ՏԱօրեններիխորտրվեց կենդանություն չարովի առաջարկությամբ ն քննարչամաքվում ենք Որդին,որի մասին գրեթե մոռացել Էինք: «Կռունկը» գործում Էր վիճակը: ընդճանուր կում մարզում ստեղծված Իսկ ղեկավարություն: Է ր լեգալ ընդճատակում,բալց մեզ Ռարկավոր որը ստեղծվել Էր խորճուրդը, Տնօրենների դա կարող Էր կատարել խորորդի վրա: Տնօրենների հիման վաղուց, խորճրդայինօրենքների մարզի ղետեղյակ պաճեցինք մասին վերսկսելու գործունեությունը մեր ն ինչ-որ տեղ պաշտպանեցին

Նրանք դեմ չէին կավարությանը: ժամանակ Մաճուչարովը աԱռաջին հավաքի նախաձեռնությունը: ղեկաշարժման վերցնի վրա իր ոաջարկեց Տնօրեններիխորճուրդն ընտրեցինք Էլեկտրատե նոր նախագա Խորճրդի վարությունը: տեղակալներ Առուշանյանին, Բորիս կականգործարանիտնօրեն

ն ինճ: Զմոռանամ աԾատրյանին Արմո տ նօրեն կաթի գործարանի սել, որ «Կռունկի»խորճրդիանդամները Էինմասնակցել Տնօ-. ու րեններիխորճրդինիստերինն Ռանդեսգալ ելուլթներով առաջարԱճա այսպես «Կռունկին»փոխարինեց՛Տնօրենների կություններով: քաղաքի իմնարկխորճուրդը,որի-կազմումԷին Ստեփանակերտ ղեկավարներըն մի շարք մտավորականներ: ձեռնարկութլունների Ալս վերջիններիսանուններըցուցակի մեջ չէինք: մտցնում» որպեսզի '2ճ(..Թո ՀԸ աթի ոչինչ չկասկածեին...,. 1988 թվականի մարտի 28-ի երեկոլան տեղի Է ունենում «Կռունկի» խորճրդիվերջին նիստը, որը, ինչպես հաղորդում Էր «Իզվեստիան», լսում Է ղեկավարության Բաշվետվությունը.իրենց 'գործունեության մասին: Նիստին ներկաթղթակից Պ: Գուտիոնտովըխորհրդի անդամներինառաջարկում Է գրել իրենց կարծիքը մարզում ստեղծվածընդճանուրվիճակի վերաբերյալ, խոստանալով, որ նուլնությամբկտպագրվիթերթում: Հաջորդօրը, պալմանավորված ժամին, միայն Համլետ ԳրիգորյաննԷ գնում ճլուրանոց ն ճանձնում Ռետնյալտեքստը. «Այս տողերը ես գրում եմ ոչ թե վիրավորվելուց, որն ինձ ՌասցրելԷ ձեր թերթը՝ ինձ անվանելովծայլրաճեղական:Եվ, ընդճանրապես, շատ զգուլշ գործածեք«ծայլրաճեղականմ», «ազգալ-

կարող

ՈՀ

Հ:

ԴԵՑ

ն նական» «բախտախնդիր» 91221 արտահալտությունները:

ԲՈՐԴո:»

Դիմում եմ իմ գործընկերներին, ծնողներին,ուսանողներիննսո« վորողներին:Բացթողնված յուրաքանչյուրդասաժամ, անշուշտ, 1ուրաքանչյուրընտանիքիբերում Է բարոլականվնաս: Մարա Այսօրվադրությամբ մնում Է ղարաբաղցիներիկողմից առաջ աք

Ո

`

քաշված Բիմնախնդիրը, մնում են նան մեր կառավարության կողմից

հատկացված միլիոնները: Ջեր ճիշտ որոշումը՝ գնալ դասի, անկասկած կարագացնի մ այդ խնդրի աեր լուծումը»25: ՍՄՑ`ր| ԲՈԴԻԼ

:Ղաիաբաղում յ "եփանակերտում ատեղծքածնի ուսանողները կանները: ո, Համլետն 1988-իմարտիվերջին վիճա

մճոում ո՛չ ,

կամ ամբողջ

կարճատնժամ

ն ո՛չ ոն

Էլ դպրոցաաը

՛Ղա-

ստացվող նաման-բողոքներինու դրականորեն լուծել րաբաղից

րաբաղիԲիմնահարցը: ..

:

ԾՆ

ՍՈՑԻ

«ՎԸ

Մարզը գործադուլից դուրս բերելու ճարցը դարձելԷր Ռրատապ խնդիրինչպես տեղական,այնպես Էլ վերադաս իշխանությունների համար: Մարտի31-ին տեղիԷ ունենում ԼՂԻՄ-ի մարզկոմի բյուրոյի քաղաքի արդլունաբենիստ, որը քննարկում Է Ստեփանակերտ ն գավորելու ստեղծված ձեռնարկություններում րական վիճակը կար ի կատարումն բյլուռիթմը վերականգնելու աշխատանքալին Ռարցը: ն կոմերիտմիումարզգործկոմը մարզկոմը, որոշման, ընդունած րոլի են մարզի աշխատավորներին «վճռաթյան մարզկոմը կոչով դիմում պրովոկատորկանորենԲրաժարվելամեն տեսակի Բրաձրողներից, մեր ընդճանուրգործի ճակառակորդներից, ներից, բանսարկուներից, ունկնդրել բանականությանձալնին, դրսնորել պատասխանատվութլուն, քաղաքացիականու

կերպված դուրս

գալ

կազմաԲասունութլյուն, քաղաքական

աշխատանքի»25: Տ:

-

բարդ Էին Ստեավելի համեմատաբար իրադարձությունները՝

Ադրբեջանական ինստիտուտում: փանակերտի մանկավարժական օրեփետրվարյան ու' սկզբում, դասախոսները բաժնի ուսանողներն ու ցուլցերին: Հետո վիճակը գործադուլներին Էին րին, մասնանցում գալ ճայ ուսանողճանդես սկսեց բաժինը փոխվեց.ադրբեջանական փակցնել թռուցիկիներ Բակաճայկական ու դ եմ, ների դասախոսների Քանի դեռ Ռոալկան քաղաքում: տարածել ինստիտուտիպատերին ագործադովի, կան բաժինը դասադուլի մեջ Էր, իսկ դասախոսները՝ բաժինը: առնում ադրբեջանական Է երես պա ալդ վիճակից ավելի ինստիտուԲանձնարարությամբ ն «Կռունկի» Տնօրեններիխորճրդի քալն մի խումբայլ դասախոսներ տի դոցենտ Համլետ Գրիգորյանը ն դասաուսանողների բաժնի լեր են ձեռնարկումադրբեջանական ճամար: կանխելու ԲետՔնարավոր. ընդճարումը

խոսների

սամբ Բաջողվում Է նրանց:

ՈՏ:

Դա

մա-

ԲՅՈ"

գործադուլը, ն դադարեցրեց 4-5-ը ապրիլի Արցախաճալությունը աշխանաբար վերականգնվեց

աստիճա ձեռնարկություններում նան ուսումնավերսկսվեցին տանքային ռիթմը: Աշխատանքները

մշակույթի կոլտնտեսություններում, կազ ճաստատություններում: թե Խոջալուում, տարածվում, Էին օջախներում:Քաղաքում լուրեր Օուշի քաղան Հադրութի շրջաններում, Մարտունու, Մարտակերտի

`

են Բալերիվրա: Ալդօրերին, քում թուրքերը ճարձակումներգործում սկսելԷին առանց որնէ հիմնավորպատճառի,մարզի տարածքից ն սադրիչ լուրեր տարածել արընտանիքների ճեռանալ ադրբեջանցի ազերիների Էր Ալդ ամենը տ եղի ունենում մասին: ցախաճալության ազգալնամոլուժերի դրդմամբ:ՀայաստանիցՂարաբաղ եկող մեքեն թալանի: Բարձակումների Էին ենթարկվել նաները շարունակում չալկական գլուղերիցթուրքերի կողմից անասնագողությունըկիում չէր կարող այդ ամեԷր սիստեմատիկբնույթ: Արցախահայությունը նի նկատմամբանտարբեր լինել: Վիճակը պաճանջում Էր պատանսհանձճն խորորդի Տնօրենների « Կռունկի» գործողություններ: խան ճարարությամբմարզի գրեթե բոլոր բնակավայրերումկազմակերպ-՝ ԱՆՑՈՒՄ Է վում շուրջօրյա ճերթապատություն: Այդ շրջանում մարդկանց կլանքի ն գույքի պաշտպանություն դարձել էր նարնորագում՝ խնդիր:Թուրքերը բացաճայտորեն զենք գործադրելով, տանում Էին կոլտնտեսություննեիի անանունները,: նույնիսկ ոչխարիամբողջ Բոտը:ՄարդկանցպատանդԷին վերցնում ն նրանց ազատելու ճամար մեծ գումար պաճանջում: ՆՄԱլդ' հանգամանքըարցախաքալությունից պաճանջում Էր բողոքներ ներ-: կայացնելուցբացի, ճան պրակտիկգործողություններիդիմել. ՆախատեսվածԷր ապրիլի 24-ին, ճայոց ցեղասպանության 75ամյակի առթիվ, Բամընդոանուրճանրաճավաք անցկացնել Լենին -7.-.: անվան ճրապարակում: Այդ առթիվ ՀամլետըպատմումԷ, Մեր պաճանջը մերժվեց: Շարժմանակտիվիստներն ՛որոշեցինք այդ օրը գնալ Բուշաճամալիր:Ստեփանակերտում առաջին անգամ պետքԷ նշեինք Ռալոցցեղասպանության օրի: Մեր որոշման մասին անմիջապեսիմացան ամբողջ քաղաքում ն-մինչն անգամ թռուցիկներտարածվեցին:Հուշարամալիրում բավականին մարդիկ ՈՈԹ

`

.

`

-

հավաքվեցին: Խոսեցինք 1915 թվականիՄեծ եղեռնի, 1918-1921 թթ. Ադրբեջանում հալերիկոտորածների, 1988 թվականիսումգայիթյան ողբերգության, մեր առօրյա խնդիրների մասին: Ալդ օրը2 որոշեցինք Ռաջորդ տարվանիցսկսած ամեն տա րիհ ապրիլի 24- նշել ճահա «Դ-ը մաժողովրդական ձնով ինչպես դա կատարվում Է Հայաստանում: |

տոնակս

1988-ի մ այիսմեկյան ատարությունը Ստեփամաներտու երած վերածվեցհամընդճանուր ցուցի,տկորի Բիմճական կարգախոսնԷր Ղարաբաղի միացում ց ն Հ այաստանին: Ալդցուլցի մասին«Խորճրդա -

|

թերթը

մալիսմեկլան երթը նման չԷր Ստեփանակերտցիների ճալացքներից զգացվում Էր, նախորդներին: չէր ուզում: ապրել ճին ճնով: Քաղաքում թնածում Էին որ ոչ-ոք մարզի աշխաԼՂԻՄ-ը Մայր Հայաստանի հետ վերամիավորելու տավորներիիղձերը, ցանկությունները, պաճանջներն արտաճալտող ն կոչերը: Տոնական շքերթի մասնակիցները, կարգախոսությունները կանգ առնելով կենտրոնական տրիբունայի առաջ, կոչեր Էին վանկարկում, թե մեր կուսակցությունն ու կառավարությունը լենինյան ազգային քաղաքականությանճիման վրա կլուծեն լեռնային երկրամասի խնդիրը: «Հավատում ենք. լենինյան դիրքերից կվճովի ՛Ղարատանում.Էին գրեթե բոլոր Բիմբաղի խնդիրը» կարգախոսությունը

լին Ղարաբաղ»

գրել Է. «1988

թ.

եո

կոլեկտիվները»27:` ճարկ-ձեռնարկությունների -՝

Նե

որՒ

Մ

մի Ատ՛, ճավատում Էին, բալց:.. Եվ ալդ նույն հավատացողները քանի օր անց լուրեր են ստանում, թե'Շուշիի թուրքերը,մանավանդ ծեծում են հալերին ն տեղափոխվածները, Հայանտանից այնտեղ ծեծով բարբարոսներ թուրք վեց 8-ին Մայիսի նրանց նվաստացնում: ն շրջանային ՌիվանՊետրոսյանին են Վիտալի 22-ամյա սպանում ՔՆՆԻ եխ Է դանոցում նրա մաճը վերագրվում ինֆարկտի: նախկինքաղաշարունակելով: :

'

Է

-

.

Ադրբեջանի իշխանությունները, ուաշխատանքի Ղարաբաղ քականությունը, փորձումԷին Լեռնային աղա մարզի գլխավոր դատաազերիների: շատ ղարկել ավելի Ալդ առթիվ ազգությամբ թուրք: Է նշանակվում խազի տեղակալ ն ճանրահավաքներ, ունենում են ցուլցեր տեղի Ստեփանակերտում `

Եվ

անունից ցուցարարների ընդճանուր գործադուլ: Ստեփանակերտի ԽՄԿԿ Կենտկոմ: Կենտրոնակա Է ուղարվում մալիսի 12-ին բողոք նան մարզի մի խումբ Է. ուղարկվում բողոք. իշխանություններին. ն աշխատանքի հերոսների սոցիալիստական պատգամավորների, որտեղ ստորագրությամբ, անդամների: կուսակցությանմարզկոմի ՂարաբաղիճիմնահարԼեռնային լուծել պաճանջվումԷ անփապաղ ՀՈ պաճանջը: արդարացի ցը ն բավարարել նրա բնակչության Է, որովրետնչեղյալ Է հալդադարեցվումպաշտոնումադրբեՍկսված. գործադուլը տեղակալի տարարվում մարզայինդատախազի շարունամարզում ջանցի ճշանակելու որոշումը:Սլնուամենալնիվ,

՛Ստեփանակերտցին կում Էր ունեցող Բակատեղի Շուշիում Էին խիստանհանգիստ .ն վրդովված

պաճպանվել: լարվածությունը:

ազերինեհայկականգործողություններից: ունեցած Օուշիում տեղի նան Բարնան գլուղերից րի ճանրաճավաքը,որին մասնակցում Էին կրում Էր հակահայկականբնուլթ: եկած թուրքերը, բացաճալտորեն Ըստ Էության, Օուշիում տեղի ունեցած գործողություններըՍումգայիթի կրկնություննԷր: Ծուշիի ադրբեջանական հանրահավաքնե Էին ճաշվեճարդար տեսնել քաղաքի Բալ բնակչության սպառնում ճետ, ինչպեսդա արվելԷ 1920 թվականիմարտին:Շուշիի միտինգավորները պաճանջումԷին լուծարել ինքնավարմարզը: ՔաղաքիԲալերին չէին թողնում գնալ աշխատանքի, իսկ երեխաներին` դպրոց: Մայիսի 16-ից սկսած, 3 օրվա ընթացքում, Շուշիի բոլոր ճալերը վտարվում են քաղաքից, իսկ նրանցտներն ու ամբողջ ունեցվածքը՝ կողոպտվում: Շուշեցի Բպլերի մի մասը ոտքով հասնում Է Քարին տակ, Մխիթարիշեն ն Շոշ գլուղերը, մի մասն Էլ՝ Ստեփանակերտի ծայրամասը: Հիսունվեցընտանիք տեղավորվում Է Ստեփանակերտի ճլուրանոցում, ուր մնում են մինչն 1992 թ. մայիսը, մինչնՇուշիի ազատագրումը: ԲազմաթիվընտանիքներԷլ տեղավորվում են Բանրակացարաններումն Ստեփանակերտից Ճեռացածադրբեջանցիների բնակարաններում:Ադրբեջանի լրատվականմիջոցները փորձում Էին արդարացնելիրենց իշխանությունների կատարածՔԲանցագործությունը ն աշխարհին հավատացնել, թե իբր Բայերըքաղաքր լքել' են ինքնակամ ոչ մի բռնությանչեն ենթարկվել:Մի խումբ ղարան բաղցիներ հանդեսգալով բաց նամակով,մերկացնում են ադրբե-. ն ճայ ժողովրդին ջանցի սադրիչներին լ մրոտողներին28:. Արցախահալերը շարունակումԷին ապրել ու պայքարել Բույսով

համբերությամբ: Տնօրեններիխորճրդի,ընդճատանումգործող «Կռունկի», մարզի մտավորականության ն

ու

հասարակական-քաղ

քական կազմակերպությունների 1988 անունից թ. մալիսի կեսերին

Մոսկվա ուղարկվեցնոր

պատվիրակություն Համլետ Գրիգորյանի

աշխատանքի վետերան,Փառք

կիր Վաղարշակ Հայրապետյանը, Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի Բ ո դասախոս,

գեբանական թեկգիտությունների

Արզիկ Մխիթարյանըն ԽՍՀՄ նկարիչներիմիության անդամ մեկնելուց առաջ պատվիրակության Լավրենտ Ղալալանը: Մոսկվա մեր բնակարանում: Մինչն. ալդ անդամներըԵրնանում հավաքվեցին ՌանդիպելԷին«Ղարաբաղ» կոմիտեիտղաների Բետ, ռամատեղ ք0նարկել մի շարք Ոարցեր ն մշակել Մոսկվալումտարվելիք աշխատանքի ռազմավարությունը: Կրկինստուգեցին Մոսկվա,տարվող լուրաքանբոլոր փաստաթղթերը,մանրազնին ճալեցինՄոսկվայում Ես նկատեցի, պատվիրակուչյուր օրվա աշխատանքի ծրագիրը: որ մարտականԷին տրամադրթյան բոլոր անդամնեին Էլ չափազանց Ի քչախոս Էր Վաղարշակ ված: Համեմատաբար: Հայրապետյանը նածու

ղեկավարից... վերջոնա ձալնխնդրեց պատվիրակության Մխր ո՞ւր ենք գնում: Նախորդպատվիրակությունները ի՞նչեն Հ

մեզ ալդ Մոսկվա կոչեցլալըչի ցանկանում գցել: Հասկացեք. ատեսնել, մենք նրա խորթ զավակներն ենք: Բոլոր գնացողներին մեն անգամ խաբել ու ետ են ուղարկել: Այդպես Էլ մեզ Ռետ կվարվեն: Համլետը:- Բաց :գ-- Ալդ գիտենք,- հանգիստ պատասխանեց սա լինի վերջին նալ չենք կարող, մեզ ժողովուրդնԷ ուղարկում:Թող առաջ

բրող ԱՐԵՑԻ Կ. Ա փորճը: Գնացին: Մոսկվալում ունեցան բազմաթիվ ճանդիպումներ, ԲՈ

)

առ

Ի

րանը Մ ւ.

ար

|

ւա

այցելեցին մի շարք նրանցընդունեցին բարձրաստիճանավորները, կապեր հաստատեցին.ազգությամբ գիտականԲիմնճարկություններ, հետ: Պատվիրակուն գործիչների ռազմական հալ գիտնականների օրը ԹատերաՀաջորդ Երնան: թյունը մայիսի 24-ին վերադարձավ Էր: Իրար Բանրաճավաք: կան Բրապարանումբազմաճազարանոց Գագիկ Ղազարյանը: Ռաֆայել են ունենում. ետնիցելույթ Սիլվա ԿապուՍարուխանյանը, րյանը, Մանվել Սարգպանը, Վաչե աճա Եվ Թաթիկյանը ն՛ուրիշներ: տիկլանը, Զորի Բալայանը,Օափեն ՍՏՈՐ

Սաֆա-

է... հայտարարվում Է տրվում ձ ալնը ճամար -Ելուլթի

|

|

ՑՈՐ

ՅԻ

Ր

Մոսկվայիցնոր վերադարճած : Գրիգորյանին: Համլետ վար

ւններից: Համլետը մոտեմը, ակազմը, պատվիրակության

նումԷ խոսափողին, ներկալացնում տողի |

նեցածիրենց հանդիպումների

մասին, մասամբ ասելով.

Գերագույն խորճրդի ներկալացուցիչներըմեզ'ճետ ունեցած հանդիպմանժամանակ արդարանումԷին,թե Լեռնային Ղարաբաղիպաճանջըմինչն հիմա չի քննարկվել ոչ Հայաստանի ոչ դրա Էլ ԱդրբեջանիԳերագույնխորԲուրդներում: իբրնառանց հնավերաբերյալ: րավոր չէ-որնէ որոշում ընդունել ԼՂԻՄ-ի՛ Կապված դրա հետ, խնդրումենք՝ պահանջել հանրապետության Գերագույ խորճրդիցքննարկել Հայաստանին վերաբերլա վերամիավորվելու ԼՂԻՄ-ի մարզխորճրդիընդունածորոշում: աա Լն Սլնուճետն ելույթ ենունենում պատվիրակությանանդամ Արզիկ ժամանած դերասանուճի Ժաննա,ԳալսՄխիթարլանըն Արցախից գոյանը: Եթե առաջինը պատմում Է Մոսկվալումունեցած ճանդիտճաճ տպավորությունների մասին,ապա պումների ն ստացած Ժաննան հանգամանորեններկալացնումԷ Արցախումտիրող վիճակի, Ադրբեջանիկոմկուսի Կենտկոմիպլենումում Ե. Լիգաչովիունեցած ելույթի բացասական ճետնանքների,արցախատալերի, գործադուլի, նրանց վճռականության, Ստեփանակերտ մեծ թվով բերված ս.» զինվորականներիսանձարձակգործողություններիմասին: Եվ ալդ ամենը,- իր խոսքն Է ավարտում Ժաննան,-: Լեռնային Ղարաբաղիբնակչությանըստիպում Է դիմել ծայրաքեղքաղվի՝գործադուլի,որը, ինչպես պարզվում Է, չի անճանգստացնում ոչ կենտրոնական, ոչ Էլ Հայաստանի րր իշխանճություններինի. ԽՍՀՄ

-

`

`

-

ա"

Ստեփանակերտ վերադառնալուց Է առաջ Համլետը ճանդիպում ն «Ղարաբաղ» Իգոր Մուրադյանի կոմիտեիմլուս անդամների ճետ, մշակում են առաջիկալում իրագործելի գործողու"Ղարաբաղում թյուններիպլանը, լինում Է մի շարք աշխատանքային կոլեկտիվներում, որտեղ պայմանավորվում են Ղարաբաղի գործադուլավորնե: րին նյութական օգնություն ցովց տալու մասին: իրոք: ալդ ն:Բե-

գործադուլների ժամանանՀայաստանի ողջ բնակչությունը ն, ընդճանրապես ճալ ժողովուրդը, սատար կանգնելով Ղարաբաղի մեծ թվով ուղարկել եւ սննդամթերք, դրամական տագա

Կան ջոցներ,

ճագուստեղեն, դեղո րայք,

ապիանքներ»):

արդլուռաբերական ր

|

|

|

մե

|

Դ,

ւ

Ւ

.ՕՎ:.,

ՀՓՆ:Ո:Յ:ՅՀ

"

|

Դ

Բ

38.8

կանաչ. ամենուր զրահաբաճկոնն Ստեփանակերտում |

ւ

լ

ո

ՌՈան-

ն վաճաններով զինված զինվորներ դերձավորված, դագանակներով |

Էր փողոցներում ավել մարդկանց խմբչորս ՌՈոգուց Էին:Արգելվում Էինմի շարք ճիմնարկ-ձեռնարվել: Զինվորականները շրջապատել այդ թվում ն մանկավարժական Խիստ կություններ, ինստիտուտը: ու է ին ները ներն տակ ղեկավար Շարժման ակտիվիստ հսկողության այլն ամբողջ մարզում: Ստեփանակերտում, ոչմիալն Համլետ Գրիգորյանի վերադարձած Մոսկվայից տվեց ճաշվետվություն պատվիրակությունը

գլխավոր

Հաղթանակի ճրապա-

անդամմիտինգավորներին: Պատվիրակության րակումՌավաքված այն մտքին, որ, ալո՛, ների ելոււթներից միտինգավորները հանգեցին

վրա Բուս դնելը: Մոսկվայի իզուր Լեռնային ալդ օրերին կուսակցության Ղարա1988-իրուճիսյան հրավիրեց խորորդակցություն,որին մասնակցեցին բաղիմարզկոմը Է

:

՝

ներկայացուցիչները: Ստեփանակերտի մտավորականության Հենրիխ Պողոպաառաջին քարտուղար մարզկոմի կուսակցության մասնակիցներինպատմելով ԽՄԿԿ Կենտկոնը,խորհրդակցության Մ. Ս. Գորբաչովի ճետ ունեցածիր հանմի Գլխավորքարտուղար Ղարաբադիպմանմասին,որի ժամանակ քննարկվել Է Լեռնային ամփոփեց,որ ,ոչ ոք իրադրությունը, ղում ն ճրաշուրջստեղծված չի լինել մարզի Բոգսերին: ցանկանում. կարեկից Արդենչորրորդ շաբաթն Էր, ինչ մարզի նան

արդլունաբե Է

`

մեծամասձեռնարկությունների շինարարական տրանսպորտալին, զությունը չԷր աշխատում:Այդ հանգամանքըվերնում խիստ բացան շեշտվում, որ իբր գործադուլըխանգարում սականԷր գնաճատվում Է դրականորեն լուծել ԼեռնայինՂարաբաղի հիմնահարցը:Այնուասել Հենրիխ Պողոպանի Էր ալդպես Մ. Գորբաչովը ամենալնիվ, Մետունեցած ժամանակ: Մարզկոմում տեղի ունեցած ճանդիպման ելույթ ուինստիտուտից մանկավարժական խորճրդակցությունում Մխիթարյանը Օլեգ ԵսալաԱրզիկ ՀամլետԳրիգորյանը,

նենալով քարտուպատասխանատու բաժանմունքի միության նը,Գրողների Ժաննա Գալստյանը, ն

ղար Վարդան Հակոբյանը,դերասանուհի

Իդուարդ Ղակոմպոզիտոր բանաստեղծ Գաբրիելյանը, Գուրգեն ծայրաեն, որ գործադուլը պայքարի շեշտում

զարչանցը ն.ուրիշներ,

|

չի հեղ միջոց Է: Սակալն ի՞նչ աճեն մարզի աշխատավորները, ուրիշ ի՞նչձն կատարվումնրանց արդարացիպահանջը, են պնդում բամառորեն Նրանք երբեքչթովացնե օգտագործեն:

պայքարի

դիական լուծմանը»

ճասնել Ղարաբաղիճիմնահարցի կլդ օրերին,- ճիշում Է Համլետը,- մեզ մնում Էր պահանջել ճրավիրելումարզխորճրդիարտաճերթ նստաշրջան ն հարցը դնել խորհուրդը ավելի կտրուկ:Ալդ նպատակովՏնօրենների ն «Կռունկը» որը Բանդիպումներունեցավմարզկոստեղծեցինմի Բանձնաժողով, մի առաջին քարտուղար Հենրիխ Պողոպանին մարզխորորդինախագաճի պաշտոնակատարՕմավոն Պետրոսյանի հետ ու նրանց ԲամոզեցինԲրավիրել մարգխորճրդիարտահերթ նստաշր ջաննլալնորենքննել մարզում ստեղծված իրաիճակըզը:։ՋՁՓՈ, ` Եվ աճա 1988-իճունիսի 21-ին, ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդի գործկոմի նիստերիդատլիճում տեղի ունեցավ ժողովրդականպատգամավորների ԼՂԻՄ 20-րդ գումարմանխորճրդի արտաճերթ նստաշրջանը, որը քննարկեց «Մարզումստեղծվածիրադրությանն նրակալունացպայքարը

Ը

երբ

ն

-

ման

միջոցառումների մասին» Բարցը: ՔննարկվողԲարցիշուրջ Բա-

ղորդումով Ռանդեսեկավ ԼՂԻՄ-ի մարզխորճրդի գործկոմի նախագաի պաշտոնակատարԾմավոն Պետրոսյանը: Բոլոր ելույթուճեցողներն Էլ վճռական Էին: Նստաշրջանի մասաշխատանքներին ռակցում Էր ճան ԽՄԿկ Կենտկոմի պատասխանատուաշխատող Լ.

Շիշովը: Նստաշրջանը ընդունեց որոշում՝ «Մարզում ստեղծված ն նրա կայունացման իրադրության մասին», որում միջոցառումների ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների խորճուրդը իր անճաԷ Բալտնում«Մարգը մաճալնությունն Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ-ինտալու վերաբերյալ ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորներիխորորդի մասին» Ադրբեջանակա միջնորդության ԽՍՀ Գերագուլն խորճրդի 1988 թվականիճունիսի նախագահության ԽՍՀ Գերագույն խորորդի1988-իհունիսի իդ սստաշրջանի որոշումներինն «Բաշվիառնելով Լեռնային Դ-

ի րՆդրբեջանական

իտոմ տամ բնակչության խնդրելով նրանն ճունիսի15-ինստաշրքոճարկել համան ոթ որ ԼՂԻՄ-ը տվեց ընդունել կաբ թար ա

կամքը...անճրաժեշտ Է համարում մի դիմել ԽՍՀՄ՝ Գերագուլն՝ խորճրդին՝

ջանի որոշումը ություն կականԽՍՀ զմի մեջ...»: Ալնուճետն

Հայ-

«Մարզում ստեղծվածար-

տակարգ: բարդ իրադրությունը կալունացնելուն աշխատանքալին նորմալ ռիթմը վերադարձնելու նպատակով խնդրել ԽՍՀՄ Գերագույն. խորորդի նախագահությանըմինչն. Լեռնալին Ղարաբաղի բարցի վերջնական ն դրական լուծումը ժամանակավորապես, որպես արդի փուլում միակ ընդունելի տարբերակը, ամենակարճ ժամանակում ինքնավար մարզը ճանել ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի կազմից ն ճանձճնելԽՍՀՄ կառավարությանտնօրինությանը»3: ::::

ինչպես տեսնում

ենք, մարզխորճուրդըառաջաինեց ամենաճարմար տարբերակը, որը չէր Բակասում ԽՍՀՄ Սաճմանադրության պաճանջներին: ՍակալնՄոսկվանալս անգամ նս չընդառաջեց արցախաքայության պաճանջին: Եթե Մոսկվան ունկնդրեր արցախարայության ալդ բավականին սթափ ն միանգամալն լուրջ դատողությանը, ապա,թերնս, ճնարավոր կլիներ խուսափել Բետագա ճազաաբ իավոր զոճերից ն նյութական ահռելի վնասներից:..: տ. Մարզխորորդի:վերորիշլալ որոշումից. Ադրբեջանն ավելի կաճախ լրատվական միջոցները աջ.ու տաղեց:՝. Հանիապետության. վարկաբեկում Էին Շարժման ղեկավարներին, իսկ իշխանություններն Էլ:դատական գործեր Էին սարքում նրանց դեմ: Մյսպիսի մի ստոր գործ կազմվեց ԼՂԻՄ ՆԳ վարչության կողմից Համլետ Գրիգորլանի նկատմամբ ն ուղարկվեց Ստեփանակերտի քաղդատարազ: Իսկ ի՞նչ Էր արել Համլետ Գրիգորյանը: Բանն այսպես Է եղել. մարզխորճրդիհունիսի 21-ի ընդունածորոշումը պետք Է տպագրվեր «ՍովետականՂարաբաղ» թերթում: Հարլուրավոր ստեփանակերտցիներ ճավաքվել Էին տպարանիմոտ ն սպասում Էին Բամարիլույս ընծալմանը:Ալն ուշանում Էր: Հավաքված ամբոխը սպառնում Էր Նախաձեռնող խմբի ճանձնարարությամբ, մերս մտնել տպարան: որպեսզի Բավաքվածներինճանգստացնին թույլ չտրվի անօրեն թերթի գործողություններ, Համլետը՝ մտնում Է տպարան, վերցնում 150 օրինակն,դուրս բերում ն բաժանում:Հետո, Բուլիսի 14-ին ԼՂԻՄ դիմումում ՆԳՎ պետ, փոխգնդապետՈՌ. Ս. Թումանյանին գրած Համլետըկբացատրի. «Հունիսի 23-ին այնպիսիվիճակ Էր ստեղծվել քաղաքայինտպարանիմոտ, ոմեր շենքի ճարնանությամբ գտնվող ամհետնանքներ: րը կարողԷր բերել անկանխատեսելի Հավաքված բոխը սպառնում Էր մտնել տպարան:Ես փորձեցի նրանց համոզել Ռեռու մնալ նման գործողությունից: Նրանք չցանկացանինձ լսել: 4/

Լնոն Տեր-Պետրոդարանիդիմաց տեղի ունեցած հանրահավաքում ողի.կա.կամ Ղասյանը ճայտարարեց,թե «Մոսկվայի առաջ երկու Էլ այն ճնշելտանկելուծել դրականորեն, կամ րաբաղիՌիմնաճարցը րով»: Նա վճռականորենճայլտարարեց,որ եթե Բուլիսի՝ 18-ին որոշում չընդունվեցՂարաբաղը Հայաստանինվերամիավորելուվերաբերլալ, ապա մենք կշարունակենքգործադուլը:Հակառակդեպքում, ԼՂԻՄ-ի օրինակով կճրավիրենք ՀայաստանիԳԽ նստաշիջան`ն Մոսկվայի կամքին ճակառակՂարաբաղը կոայտարարենք Հայաս-

տանի կազմում»:

Էի

Ր

ԽխԽթ,Խ,ԽԿ

ԵԼ)

ո":

որ ՀՈ

ա

"1

1."

խորորդիարտաճերթնստաշրԱյդ օրերին ԼՂԻՄ-ի մարզային ջան ճրավիրելու պաճանջը ճամակել Էր բոլորին: Հանրաճավաքներում ն տարբերբնույթի ժողովներում ալդ մանին Էին ճիմնականում Աւ» ՀԱԻ ւե ,լ խոսում: 2.2 ՅՐ տմ Ի: Տ լ «Արտաճերթ նստաշրջան ճրավիրելու ճիմնականնպատակը,ընթերցում եմ Համլետի պատմածից արված իմ գրառումներում,Աախորդարտափերթ նստաշրջանում արծարծված մտքին իրավա'

է.

'

կան տեսք տալնԷր: Շարժման ղեկավարները մարզային իշխանճության Ռետ եկելԷինալնԲամոզման, որ Բուլիսի տեղիունենա-, 18-ին լիք ԽՍՀՄԳերագույն նիստից խորճրդի առաջչ նախագաճության Է քննարկվեր որտեղ պետք ԼՂԻՄ-իԲիմնաճարցը, Էր: անրաժեշտ հստակություն մտցնելն մեր վերջնականու վճռական խոսքնասել: Դա նշանակում Էր, որ պետք Է հալտարաիեինք, թե Ղարաբաղը դուրս Է գալիս Ադրբեջանի ու ալլնս կազմից չի

նությունը:Մենք

նրաիշխաճանաչում

որ ի պաշտմանավանդ, այլճանապար պանություն Ղարաբաղյան

Ո չունեինք,

շարժմանըՀալաստանում'Պամընդճա մուր գործադուլէր: Արդեն ձնավորվել Էր ընդհանուր Սլն։ ճակատ:

ամրապնդեինք 2. կոնկրետ պետք գործողություններով»:. Է

րդ

ոմա Ի12-ԻՑ ւ ար

ացու

ոո

մարզխորճրդի

շիջանը, քննարկեց «Լեռնա Ադրբեջանական ԽՍՀ. կազմից

Ղարաբաղի գի ինքն Բսքնավար Մարզի՝

դուրս

ՂԻՄ-ի որը

բերելու ճոչակման: մանին» հարցը:

ջանից անջատված:

Ելույթ ունեցած-բոլոր 16

Նստաշրջանը ընդունեցորոշում՝

«Ադրբեջանա-

Ինքնավար դուրս մառ ՍԱՀ Մարզի ՈԳԱԱուն Մասիթ: Որոշման

»

«8

կազմիցԼեռնային Ղարաբաղի

Է. կետը ճոչակում՝ առաջին

«Հաշվի առնելով ստեղծվածվիճակը, անճրաժեշտ ճամարելմեկ անգամ.նս ընդգծել Ռետնլալը.արտաքալտելով ԼեռնալինՂարաբաղի ճնշող մեծամասնությակ կամքը ն ելնելով մեր միասբնակչության նականմիութենական բազմազգ պետության .ազգալին պետական կառուցվածքի. Բիմքում ընկած ազատ: ինքնորոշման ազգերի իրավունքիմասին լենինյան սկզբունքը հԲետնողականորեն իրականացռելու ազորաժեշտությունից՝.: ճռչակել ԱդրբեջանականԽՍՀ. կազմից Լեռնալին Ղարաբաղիինքնավար Մարզի դուրս գալը»: Մարզխորճուրդը, ի նկատի ունենալով, որ ԱդրբեջանականԽՍՀ-իճետ կապերը գործնականում խզվել. Էին, «մարզի Բամար միակ ընդունեԷր «ԼեռնալինՂարաբաղի հարցի վերաբերյալ Հալլին» համարում կական ԽՍՀ Գերագույն խորճրդի1968թվականիճունիսի. 15-ինսիսկ ալդ որոշման առաջին տաշրջանի որոշման իրագործումը»56: կետնասում.Է. «Համակողմանիորենուսումնասիրելով Ադրբեջանական ԽՍՀ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորճրդի 1988 թվականի փետրվարի Լեռնային 20-ի արտաճերթնստաշրջանիորոշումը ն Բաշվի առնելով ինչՂարաբաղումն նրա շուրջը ստեղծված լարված իրավիճակը, պես նան.ԼՂԻՄ-ի ն Հայկական ԽՍՀ ճալ բնակչության կամքի արղեկավարվելով ազգերի ազատ ինքնորոշման տաալտությունը, մասին.ԽՍՀՄՍաճմանադրության70.Ռոդվածով, Բամաիրավունքի ձայնություն տալ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը:Հալ-

կականԽՍՀ կազմի մեջ մտցնելուն»57:. ա աաա, ինձ կպատմի. ուՀետո Արկադի Մանուչարովն "՛ Ալդ ճուլն օրը պետք Է դադարեցնեինքգործադուլը: Սակայն չստացվեց: Նստաշրջանն ավարտվելուց Բետո գնացինք Հաղթահազար նակիճրապարակ,որտեղ ճավաքվել Էին մի քանիտասնյակ իմացանք, որ ալդ նույն.օրը ԱդրբեջանականԽՍՀ մարդիկ: Այդտեղ ն ճրավիրել Էր նիստ Գերագուլն: բեկանել խորճրդի նստաշրջանը: Էր -որոշումը: Ինչ-որ մեկը հեռախոսով ճայտնել` մարզխորճրդի ԵՆ

Մ

,/

-

Բաքու...... Ը

ԵՈ:

ն

ակ

արթ

ՐԳ"

ւը

առ

ՀԹ

չ

Ց

Սո

Ալանիա

Մ

:

Է այսպես. մեկնաբանել երնուլթը Վաճան Հարությունյանը -

այդ

Է, նստաշրջանըավարտվել Բաքու 400կիլոմետր Ստեփանակերտից ն ձնակերպվեց Է ժամը Ե՞րբ արձանագրությունը 17-ին: Բաքվու

Գերագույնխորորդինստաշրջանը որոհայտնվեց, որ. Ադրբեջանի |

5՛

Մտածում Էինք... Մի՞թե Բաքվի մասին: բեկանման շում ընդունեց Ճիշտ Է, Անստաշր: դաճլիճում: նստած ճիստերի էր ներկալացուցիչը Ռալտարարվել էր, ջան ճրավիրելուն օրակարգիմասին նախօրոք սակալն ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանիկազմից դուրս բերելու վերաբերյա

մտ ցվել միայն ԱսԷ օրակարգ ճարցը Ալդ եղել: չի խոսակցություն պաճանջով:Ինչպե՞ս տաշրջանի ընթացքում,պատգամավորների չունենալով, կարող Էին Բաքվում նախազգալ ն ձեռքի տակ որոշում ն նստաշրջանի որոշումը որ ընդունված ալն. բեկանել, մանավանդ, Մ" ՏԵՐՆ ՏՑարր 2. նյութերը Բաքու չեն ուղարկվել38: ւ հրապարակվեց նե«Իզվեստիա»թերթի հուլիսի 12-իճամարում փական թղթակից Ալի կազիխանովի «Գործուղում դեպիՄտեփաորտեղ ասված Է, թե «Կոունռակերտ»կանխամտածված Բոդվածը, նը» լուծարելու մասինխոսակցությունըճիշտ չԷ, ալն շարունակում Է նան «Բալտնագորգործել: Ալի ՄաճոմեդովիչըՍտեփանակերտում ծեց», որ Ղարաբաղումպայքարը գլխավորումեն ոչ պաշտոնական առաջնորդները: Կենտրոնական մամուլի թղթակիցը Արցախյան պայքարիննայում Էրսնագուլն ակնոցներով:իսկ դա արցախաճալե ԲՐ" ո ՏՐ «ԳԴ րի ճամարզարմանալի չէր Ալդ առթիվ Ստեփանակերտից նամակուղարկվեց «իզվեստիալի» գլխավոր խմբագիրԻ. Պ. Լապտնին,որում զարմանք Է արտահայտվում,թե ինչպես Մոսկվայումչեն Բասկանում,որ «Կռունկը» դա ինքնավարմարզի 140 ճազարԲայերնեն, որոնց վրա երբեք չի կարող ազդել Ադրբեջանի ոչ մի որոշում: Հետնապեսարցախաճայլության համարարժեք չունի նան կենտրոնական թերթի ճակաղարաՏՈ

բաղյան կեցվածքը:

պանի

|

է ո տուիսի շարունակվում ի

18-ը:Արցախումն Հայաստան Հուլիսի 16-ինԵրնանումտեղի ունեո կոմիտեիգլխավորներիցԼնոն

«Ղարս հանրահավաքում Տեր-Պետրոպանը րա տարարել տարարնց, աշխարոը զարմացածԷ, թնե հաջողվել ցած

է է

գործադուլ

ա

այդպիսի երկարատնն

որ մեզ

կազմակերպված Բամազգալին

կազմակերպել: ը Գործադուլի քաղա քական ռպատակ այն Էր, ր, որոիԲալ1ժ ժողովուրդը Է լի վճռականու ո ամոն այլես չի թյասբ կարող ն |

ճամաձալնել Ղարաբաղյան հիմնար առարցի դոփմամ ճետ: Անժխտե Է, որ ի ԼՂԻՄ-հիմ ճու մարզխորհրդիոնի իսի 12-12-ի որոշումն ընդունվեց Ղա րաբաղի ն Հայաստան «ուի համատեղ ապստամբական գործողություն -

|

ների ճետնանքով: Համոզվածենք, որ գործադուլները դրական կազղեն ԽՍՀՄ ԳԽ նախագաճության Ռուլիսի 18-ի նիստի որոշման վրա: Հնարավոր. Է,.Բուլիսի18-ից ճետո Ռարճակումիրագործվի հալ Ժողովրդիվրա,'այսինքն՝ իշխանություններն անցնեն վճռական գործողությունների:Սակայն ոչ մի ուժ չի կարող Ռալ ժողովրդին ճետ պա-. լուծելու ընթացքից: Եվ.երբեքԲնարարել իր արդարացի 'պարանջը Շարժումը խեղդել ակտիվիստներին ձերբակալելու վոր չէ ։

միջոցով»: |

զերո

|

|

սը Հաջորդօրը,

ան

Վր

ա

՝

անեն լ

դիմաց տեղի ունեճուլիսի17-ին, Մատենադարանի

ցած ճանրաճավաքումՂարաբաղի ներկայացուցիչըԲալտարարեց, Ցամաճձալնեն մեռնել, բայց ախպես'ապրելչեն թե արցախաճալերը Բաողջովն. ԱՄթանեպանը, Գրիգոր կարող: Նուլնպես արցախեցի անունից, Բույս ճայլտնեց.«Մենք կոաղղորդելով ղարաբաղցիների: Է մեռնել թենք, ն Ղարաբաղը կմիանա Մայր Բալրենիքին:Ալո՛ լավ ՅՈՐ:

'' կանգնած, քան թե ապրելծնկաչոք»ո0:: ն Համլետը,վերհիշում Է անճանգիստ.Էինք խիստ Բոլորս ԽՍՀՄ ԳԽ նռախագաճության կապում Էինք ճույսեր ինչ որ դրական ն քննարկումԷի նք ճ ավաքվում Բետ: ղեկավարներս Շարժման նիստի ն պլանավորում գորԲետագա տարբերակները Բնարավոր որոշման մին չն ծայրամասաիշխանո ւթյուններից Մարզալին ծողությունները: կուսակցություԷինք, որ այն դեոնս մտքին լին գլուղերի բնակիչները պաշտա րդարության Գորբաչովը նը, նրա գլխավոր քարտուղար չէր իջնում կարգախոսը են: պան «Լենին-պարտիա-Գորբաչով» պարտություն կրեցինք շուրթերից:Եվ երբ Ռուլիսի18-ին

Սոնի

Գ.

ւ`

ՀՎ

մարդկանց

շուռ եկավ: ինչ միանգամից իսն դա ն Հայաստանում բոլոԱրցախում 18-ին, Ալդ օրը.:1988-իճուլիսի երեկոլան.Բեռուստատե րը սպասում Էին բարի լուրի: Ուշ Միալն հաջորդ Էին: մշուշոտ տրված կցկտուր Բաղորդումները:խիստ կրել, ոե

ամեն ասես Էր, այդպես

կողմը պարտություն Է Բալկական

օրերինպարզ Էր ադրբեորով պաշտպանվում ընդունվել Էր միորոշում, րովճետն Ադրբեջաչի բաժանվում ԼՂԻՄ-ը պաճանջը, այսինքն ջանցիների պարզ Էր.ամբողջ բան մի Սակայն միցն չի միացվումՀալաստանին: շատերը դեմքը, կեղտոտ ն երկիրնի վերջո տեսավ Գորբաչովի ն ՂարաբաՀայաստանում կորցրեցինԲավատըճրա նկատմամբ: դատապարխստագույնս դարձավ,որ

ղում տեղի ունեցող

ճառրաճավաքները

18-ի որոշումը... տում Էին.Բուլիսի

ՀՆ

չ

"ՏՅ

որո ԶնապածԽՍՀՄ ԳԽ նախագաճռությունը ադրբեջանամետ ճալ ժողովուրդը չվոատվեց: Փշրշում ընդունեց,այլնուամենալնիվ, վել Էին բոլոր պատնեշները,ն փոշիացել Բավատը մեծապետական բոնատիրությաննկատմամբ:Այլես ոչ մի Լենին, ոչ մի կուսանցուՌանգեցայն մտքին, որ. թյուն, ոչ մի Գորբաչով: Արցախաճալությունը պետք Է փոխել պայքարի ռազմավարությունը՝նախ ազատվել թուրքի իշխանությունից,ճոր միալն քալլեր ձեռնարկել Մայր ՀալաստաԵՈՐՔ նի ճետ վերամիավորվելուճամար: բս, Ալդ միտքը աճա թե ինչպես մեկնաբանեցՀամլետը, երբմենք ՏՈՂԸ քն ՀԻ ԻՆՁ խոսումԷինք ալդ Բարցիշուրջ: Դա. կլիներ ՀայաստանիՄետ վերամիավորման'ամենակարճ ն ամենաճիշտ ճանապարձը,որը ալն գլխից չճասկացան՝ոչ «Կռունկը», ոչ «Ղարաբաղ»կոմիտեն, ոչ Տնօրեններիխորճուրդը, ոչ. մարզային իշխանությունները,մի խոսքով՝ բոլորս: ՏՎԵ Մարզում աստիճանաբար վերականգնվեց աշխատանքալին բնականոն ռիթմը: Մարդիկ աշխատատեղեր Էին վերադառնումոչ թե Բոսահատված, ալլ ավելի վճռական:Հուլիսի19-ինՀաղթանակի հրապարակումտեղի ունեցած բազմանճազարանոց Բանրաճավա քում այդպես Էլ ասացինելույթ ունեցողները: Ալդ օրերին«Խորճրդային Ղարաբաղ»թերթի խմբագրական կոլեգիանԲանդես եկավ «Դիւ»

,

-

Փ|Ս.

2.

նումստեփանակերտցիներին» շեշտվում Էր, դր «1988 կոչով, որտեղ թվականըկմտնի Արցախական աշխարդիբազմադարյան պատմության մեջ ու

ժողովրդական որպես ձգտումների, ղարաբաղյան կամքի

տոկունության տարի, նպատակին ճասնելու,միաճամուռու

աննախադեպ մի ժամանակաշրջան, երբ բոլորիսսիրտը նույն "զարկնունի»:Մպա՝«եկեքմեր մեջ ուժ գտնենքն ար-

Ռաղթաճարենք

ցախցիներիս լուրափատուկ ԼՈ ԽՆ Ռամառությունը»41.

անա

թին, ե «ոնի երկուշաբթի, բոլորը վերադարձան աշխատա ԽՍՀՄ ԳԽ

1988 թ. հուլիսի նախագարության հի 18-ի որոշման ման վրա մի հանձնաժողով կազմվեց ԽՄԿԿ Կ ենտկոնի վաբաժնի րիչ Արկադի Վոլսկուգլխավորությամբ, որըՍտեփանակեր ժամա նեց ճուլիսի27-ին,արդեն որպես կենտրոնի նե կայաց ե նաչ լին `

Ղարաբաղում:

:,

այց

ն

ալնպես

աի

ր

Լ ՞ հցուցիչ :.

լ

լարվածությունը թուլանալու միտում չուներ:

պատճառըԼդրբեջանի Դրա Բիմնական կողմից իշխանությունների

Ղարաբաղի նկատմամբկիրառվողճակաճայկական Լեռնային քաՀաղաքականությունն էր: Ադրբեջանիքարոզչության ճետնանքով յաստանիցհեռացող ադրբեջանցիներին փորձումԷին տեղավորել Ղարաբաղում:ն այդ ճանապարճով՝ մարզի: փոխել` Էթնիկական

13-ինն 15-ինՍտեփանակերտում կազմը:Օգոստոսի ունեցած տեղի մարզի պաճանջեցին վճռաղեկավարությունից հանրահավաքները

պայքարը Հայաստանի ճետվեկանորեն Ղարաբաղը շարունակել ն թուլ տաիածքում համար չտալմարզի րամիավորելու տեղավոր մինչն օգոստոթուրքերին: տեղափոխված Մինչդեռ, Հայաստանից սի 16-ը նրանց թիվըասավ848 իծ. ոջ ս պատգա24-ինտեղիունեցած 1988ժողովրդական ի օգոստոսի ւ.

`

9-րդ. նստաշրջանը, ներիԼՂԻՄ. որը 20-րդգումարման մավոր

«1988- 1995 Ղարաբաղի Ինքնաթվականներին քննարկեց լեռնային միջոարագացման նտեսական զարգացման վարՄարզի սոցիալ-տ ցառումների մասին»հարցը, Բավանությունտվեց.. մարզի աշխաՀայկական ԽՍՀ-ի տանքային, կոլեկտիվներինախաձեռնությանը: Բետ Բամագործակցությա ձեռնարկությունների համապատասխան ու կապերն սերտ մյուս բնագավառներում ճաստատմանը, ինչպես նստաշրջանը առնչությունները»`Դրա ճետ միասին մարզխորձրդի աշխատավորության վճռակամեկ անգամ նս ճԲաստատում Է մարզի

ն

ենթակայո մից պատգամա ժողովրդական եմտաչրջանը "Մարզխորորդի՝

Ադր։ԽՍՀ վարչական ճությունը՝ճասնելԼՂԻՄ-ն` ն: Հալկ.ԽՍՀ-ին վերամիավորելուն":: հանելուն աց

րիԼՂԻՄ

ընտրեց Ստեփանակեր նախագահ գործկոմի խորհրդի: ՀմաՍեմյոն գործարանի տնօրեն

գլուղատնտեսական մեքենաների Ցա լ յակի: Բաբայանին: ԿԿՈՑ ոլ: ԱՅՆ ,

ոլ

'

Ց

Դ.

ւ

.

:

:

Րա

Ընի

''

ո

թ

Եր

ՈՒՅ

ր

"

388`

'

լ

ի

:

' ի

ՍտեփաԷր՝ տարցերից հրատապ 1088ի ամռանը` բարձրացած Ո ւԿ4լլ

Էի :

:

'

Հլ

ս

շիւ

լ

մաալդ թե Սճա մանկավարժական գակերտի հարցը: ինստիտուտի` ինչ պատմումչամլետը:՝ մանկավար Ստեփանակերտի հատ կենտրոններից շարժման ղարաբաղյան

Կին "ՀԻՇ

Է Բանն ալն Է, որ

որպես տուտի՝

մեկի,

հետա-

`

տակ Էր դրված: Օգոստոնի10-ին ՍտեգոլությունըԲարցականի ժամանեցԽՍՀՄ ժողովրդականկրթության գծով.Պետ: փանակերտ Գ. Փ. Կուցովը: Նա ինստիտուտի տեղակալ կոմիտեինախագահի կազմի ճետ. հանդիպմանժամանակ պրոֆեսորադասախոսական հետագա գործումի քանիլեզուներով ինստիտուտի արտաճալտեց մասին: Մինչալդ, ինստիոչ նպատակաճարմարության նեության Սերգել Սարգսյանի, ռեկտոր տուտի նախագաՀամլետ արհկոմի. դեկան Գրիգորյանի,ամբիոնի վարիչ ՍերգելԲաղդասարյանի, ՍտյոպաԴադալանի,դոցենտՕլեգ Եսայանի ն այլոց ստորագրուգա

մի նամակԷինքուղարկել թյամբ ումարմիններին 1988-89 վերադաս սումնականտարուց Ստեփանակերտիմանկավարժական ինստի-

ադրբեջանականբաժանմունքիգոյությանաճնպատակա հարմարությանմասին: Նամակըկազմել Էինք լիովինԲիմճնավոր ված: ԲաքվիԼենինիանվան հալկամանկավարժական իստիտուտի առանկան բաժնիփակվելըն ալդ ճիմքիվրաՍտեփանաներտում ճին մանկավարժական ինստիտուտբացելը, թերնս, Բաքվի Բամար ընդունելիԷր: Սակայնբացված մանկավարժականինստիտուտում ադրբեջանական բաժին ունենալը Բաքվի ճամարռազմավարակա նպատակԷր հետապնդում:Ադրբեջանական բաժնի ուսանողների միայն 5-6 տոկոսն էր Ղարաբաղի. վայրերից. ադրբեջանական մնացածը,մոտ 800 ճոգի, Ադրբեջանի այլ շրջաններից Էին: Ռեռնս տուտում

1988-իապրիլի.«0-ին ինստիտուտիպրո ֆեսորադասախոսակա կազմից30 Ռոգուստորագրությամբ, Մոսկվա՝ժողովրդական կրթության Պետկոմի նախագաճ Գ. Ա. Յագոդինին Բեռագրում ուղղված

նշելԷինք, որ Բաքվում,Կիրովաբադում կ. Նախիջնանում մանկավարժական ինստիտուտների դեպքում, առկայության որտեղ:ուսուցումը տարվումԷ ադրբեջանական լեզվով, Ստեփանակերտ մանկավարժական ինստիտուտում ադրբեջանական ո'չ բաժին պ աճելը ն

ուքական

ո՛չ Էլ տնտեսական նում: առումով իրեն չի արդարաց

: էին տիար Վե, արական բաժնում

աշխատող30 դասախոսների Կլեց տեղացի,մնացածը հրավիրվել Էին դրսից: ԱլդնշաԷրնրանց նակում պե Է բո րին պետք բոլորին բավարարեին բնակարաններո

Ստեփանակե

բժշկական ուսումնարանում համարելով, բերելուՍտեփանակերտի բաժանմմունք:Ալո՛, թուրքը թուրքաԷլ Էինբացելադրբեջանական վարի Էր գործում ն մտածում:Սեպտեմբերի13-ին Ստեփանակեր-

տում:տեղի ունեցած շքերթի մասնակիցներըն քաղաքի գործադուլաառանց ուշացնելու Լեռնային Ղարաբաղը վորները պաճանջում.Էին Քանի որ Ծուշիի Բալերը քաղաքից դուրս բերելԱդրբեջանի կազմից: արտաքսվելԷին դեռնս մալիսի կեսերին, ապա Ստեփանակերտից նս օրակարգի ճարց Էր արտաքսումը ադրբեջանցի. ընտանիքների դարձել: Սեպտեմբերիկեսերին քաղաքում լուր տարածվեց, թե ադրեն քաղաքից, ն որ, բեջանցիներըիրենց ընտանիքներով ճեռանում իբր, ճայերի. կողմից նրանց նկատմամբ, սեպտեմբերի 18-ին Է աբաբեկչություն:.. իրագործվելու

արե

իսկ ինչո՞ւ Բենց սեպտեմբերի 18-ին: իմ այս ճարցին կաճույքի ֆաբրիկայի տկօրեն Էռնեստ Հալրատ

Է

`

ՈՍ

պ ատասխանեց. պետյլանը այսպես Ղ.թ Շուշիից ճայերը արտաքսվելուց հետո ադրբեջանցիներնԷլ դրանում ոչ մի կասկած պետք Է արտաքսվեին Ստեփանակերտից, չկար: Սակալն չէինք շտապում,համբերատար սպանում Էինք, թե կլուծվի, ն ամեն ինչ կգա իր տեղը: Բայց այսօր-վաղը մեր պաճանջը Էինու մերժում: 1988 թ. սեպտեմբերի 18-ը ալսպես չեղավ,մերժում Բալոց կաթողիկոսՎազգեն Առաջինի կիրակի Էր: Ալդօրը Ամենայն Էր: Տնօրենօրն ծննդյան ն ակադեմիկու Համբարձումյանի Վիկտոր որոշել Էինք այդ օրվա հանրահավաքը նվիրել ներիխորճրդում որ տասնյան բեռնաԱռավոտլան, նկատեցինք, ՝

մեծարմանը: նրանց

ընադրբեջանցիների են բերում տարմեքենաներ մնում է Բամար մեզ էլ ն տանիքները գույքը: Մինչնրիմա թուր16-ի թե ինչու այդպես շտապ, հենց սեպտեմբերի

քաղաքից դուրս

անճալտ

առավոտյան

Ստեփանակերտից: քերը ճեռացան Է Համլետը, շարունակում 18-ին,-ար Ադ օրը,սեպտեմբերի եկող ավտոմեքենա թե Հայաստանից լուրհասավ Ստեփանակերտ, ծեծում: Երեներին ուղնոր են, թալանում, ներըԽոջալուումջարդում

-

ԼՈՐԱ

ույն

աու

կոլանժամը 20-ին. Բանրաճավաքում

րՒ

եՅ

մասին, բոլորս

ալդ

Խոջալու, այն էլ ոտքս. շարքում էին Շարժման ԱԱ

Աջիրամեղների ջոկատների զինված

շարժվեցինք |

դեպի

ընդճարվում Խոջալու. Հասնելով են

|

ՏՈՐ

ՒՄ

|

Ո.

Ոտ:

Հա-

փոխադրու «Նին են Ստեփանակ

են, լերի կողմից40 Բոգիվիրավորվում որոնցից Մլդ նույն ժամանակ րտիուղղությամբ ճիվանդանոց: են սկսվումկրկժանի կողմից: գնդակոծություններ որպես կենտրոնական 20-ինՍտեփանակերտում, Է ձեռնարկածքայլերի դեմ բողոքի նշան, սկսվում

Սեպտեմբեր

իշխանությու որին նստացույց,

ինստիտուտի դասա

մասնակցում մանկավարժական խոսները: ԼՄՀ ՏԱՏԵՐԻ մեկ օր առաջ, մարզկոմի Ալդ իրադարձություններից բյուրոն, սեպտեմբերի17-ին,քննարկել Էր «Ստեփանակերտքաղաքում վերոր ջին օրերի իրադարձություններիմանին» Ոարցը ն քաղաքումվիճակը խիստբարդացել Է, գործադուլը կրում Է Բամընդցական հանուրբնույթ: Ալն ընդգրկել Է նան դպրոցները, նախադպրո ն մանկական հիմնարկները: Մարզկոմի՝ բյուրոն,դատապարտելով ն գործադուլները, ճփակակառավարական Ռակապետական ելույթները, Ստեփանակերտ մարզի բնակչությանը կոչ Էր քաղաքին ամբողջ անում վերջ տալ գործադուլներին,պաճպանել Բանգստություն, զսպե վածություն,չենթարկվելամեն տեսակ'սադրիչ են

.

նան

|

արճանագրե

գործողություննե 2:

::Ր անպատասխանատու ճայտարաիությունների': տ ԼեռնայինՂարաբաղում ստեղծվածալդ ծանր վիճակի մասին մի խումբկոմունիստներ,պատերազմին աշխատանքի վետերաններ 51 Բոգի, սեպտեմբերի 20-ին դիմում են ողում ԽՍՀՄ Գերագույն խորորդի՝ ԼեռնալինՂարաբաղի առնչությամբստեղծված Ռանձնա ժողովինախագանՄ. Ի. Վոլսնուն,որտեղասված Է, թե փտասն մյակներիպայքարի փորձ ունեցող ալդ անձնվեր մարդիկաօր՞"իրենցխաբվածեն զգում խորՈրդայլին ն վարչակարգից կառավար թյան ոչ ճիշտ քաղաքանկանությունից: ԴիմումիԲեղի նակներն անկեղծորենշարադրելովալն, ինչի մասինմտածում Էին, իրենց բարոյականիրավունքն են Բամարում պնդել,որ «ստեղծված ներկաիրադ-՝ րությունըպահանջում Է մեր պրոբլեմի վերջռական ն արդարացի լուծում» ն, ՅՅ: ՏԵԼ «ուղղելթուլ տված սխալը»45: Լ2

Հ)

«Ղարաբաղ» կոմիտեի, թե Հալաստ ն թե՛ մարմինների Ռասարակական ու կազմակերպությունների քաղաքականուժերի ներկալացուցիչները էին (ինում Ղահաճախակի

րաբաղում,մոտիկից ծանոթանում արցախաճալության պայքարին

ն

հնարավորին չափով. սատար կանգնում Ղրան: Արցախաճալության ալդ համառության ն նրա միավորված լինելու մասին սեպտեմբերի 14-ին Երնանում Ռանրահավաքումպատմեց. տեղիունեցած .:...շ լել Ղազարյանը: ՀԱՎՔ Ես Ստեփանակերտից եմ

Ռաֆաերեն. վերադարձել 13սեպտեմբեր

-

ին, որտեղ.եղել եմ երկու օր: Իրոք,ալնտեղ վիճակը շատ Է ծանր: Ղարաբաղցիներնիրենց ղեկավարների ճետ միավորված են ինչպես մեջ են մտնումԼՂԻՄ-ի ղեկավարու մի բռունցք: Այդ միասնության ն ամբողջժողովուրդը: խորճուրդը, թյունը, Տնօրենների

«Կռունկը»

փորձումԷ ալնտեղիրագործել Ադրբեջանիղեկավարությունը սոցիալ-տնտեսականծրագիր,բալց ղարաբաղցիները չեն հավատում: Շուշիում ն մարզի տարածքումգտնվող ադրբեջանական բնակաճեր են կուտակվում: Թե ալդպես վալրերում մեծ թվով:ադրբեջանցի շարունանվի, մեկ տարուցԲնտո Ղարաբաղի հարցը վճովածկլինի ճօգուտ Ադրբեջանի: Ես մասնակցել եմ Տնօրենների խորհրդի նիստինն յճիացել նրանց կազմակերպվածությամբ: Կարճ,գործնաորոշում: Նրանք դեմ են կան, ընդճանրացված ելուլթներն վճռական որնէ կերպԱդրբեջանինենթարկվելուն: Նրանց պաքանջը միանշանակԷ. եթե ճիմա չմիանան Հալաստանին, ապա, ծայրահեղ դեպԷ` անՀիմա քում,

անջատվել մրանց կարգախոսն Ադրբեջանից: 46: ջատվել ժման ի Շար ները բազմա 1988 թվականի, սկզբի ղեկավար աշռան ՀԻԼ

Դ,

ՂԱՔԻ

ճետո Ռանգեցինալն մտքին, որ ռազմավաթիվ վերլուծություններից Է «Միացում» կոչը փոխանպատակահարմար րական տեսակետից նաճանջԷր կո չով: Ծիշտ Է, դա. ժամանակավոր րինել«Անջատում» ները, բայց պնդում Շարժման սկզբունքից,

Էին ճիշտքակ: տվյալ ժամանակաշրջանում՝

ղեկավար

ընդոանուր

Ստեփան ելութ ունենալով՝ Ռանրաճավաքում "Վերոճիշլալ Է, որ ՍտեԲաղորդում մեկը տիՏնօրենների անդամներից խորհրդի մի.,խումբ, քննչական բաղկացած Է ճոգուց՝ ութ փանակերտ. ժամանել Նրանքանմիջապե , Բոգոմոլսկու քննի գլխավորությամբ: գլխավոր ճետո ալլանդակությու են թաղման բյուրոն, երեքօրով փակել Է սպրքել Այդանօրի նությունը .

.

գերեզմանոցում: նարքել քաղաքային

ո

Է Ադրբեջանիգլխավորդատախազիսմալիլովը: Նրանց նպատակն տնօրեն Յուրի գործ սարքել Արկադի Մաճուչարովի, տպարանի Ներսիպանի,մետաքսի կոմբինատիտնօրեն (Իաֆիկ Աթայանին ի պատասխան ալդ գործողությունների, մարզո ալլոց նկատմամբ: պա12-իցճալտարարվելԷ համընդոիանուր սեպտեմբերի գործադուլ,

ճանջելով՝

ՏՏ

Է

ան

Ր

ԱԳԻ

|

Մինչն սեպտեմբերիվերջը Ղարաբաղից դուրսբերել բոլոր ն դադարեցնելռրանց օգնությունցուլցտալը «փախստականներին» 1.

ու

`

բնակարաններ ճատկացնելը: Ը

Ավն

լ.

ը

|

ար

ւ

Մինչն ԼՂԻՄ-ի ճիմնախնդրիլուծումը դադարեցնել ճիմնաիկբոլոր տեսակի ստուգումներնու վերստուգումձեռնարկությունների 2.

.

3.

1:22

գ

դատախազությունը Բանել Ադրբեջանի դատախա ԼՂԻՄ-ի

ն թողնել ԽՍՀՄ Գերագույն դատախազության ենթակալությունից ԽՐ: ։, զության ենթակայությանտակ:. , ԻԻ | .- ան

4.

ԴադարեցնելՇուշիի ն ԱղդամիԲալության նկատմամբ բոլոր ՍԵԽԸ Իբ: Թով" տեսակիԿստորացումները: Մեր պաճանջներիմասին Բեռագրելենք նան Հայաստանի կոմ|

սք

կուսի պլենումի նախագաճությանը ն խնդրել մեզ'

պաշտպան

կենտրոնական իշխանությունների առաջ: Այստեղ ես արտաճալտում եմ ամբողջ արցախահալության ցանկությունն ու պաճանջը: Մենք կկանգնենք մինչն մաճ, մինչն մեր հաղթանակը47::..:` 1988-իՌոկտեմբերի 3-ինՍտեփանակերտ Է ժամամում Ազգու թյուններիխորորդինախագաճ ԲանձԱվգուստՎոոսի գլխավորած մաժողովը, որի ետ արցախաճայությունը Բույսեր Էր կապում Հանձնաժողովը չորս օր շարունակ Է Լեռնային ուսումնասիրում Ղարաբաղի վիճակըն, Մոսկվավերադառնալով, ընդճանուր զեկու`

որոշ

ո-նՀնա

արած: անաեա իտեի անդամներ ԼնոնՏեր-Պետ

րուանը Բաբկեն Ա. իման ն շորիԲալայանը: Երնա ետո վերադառնալուց Տե լորրոպանը Լոն Է, թո Ռալտարարում հանձնաժողովը 4 4-ին Բոկտեմչերի բերի մարզկոմում ԷՏնօրեն ա

ղՂ

՝

ր

գերիխորրդին «կր "

հանդիպել

)ոունկի» անդամների, մշակութի

ներկալացուցիչ-

ների, մտավորականության, արդլունաբերականճեռնարկությունների աշխատողների հետ: Հանձնաժողովին, առաջարկվելԷ, որպես քայ, Ղարաբաղը դուրս բերել ժամանակավոր ն թողնել Մոսկվայի ենթակայության.տակՊ8: եկած Արկադի Վոլսկին Ղարաբաղ Նա , ճանդիպումներ Էր ունենում ու խորամանկ: փորձված բայց

կազմից Ադրբեջանի ղանձնանա պարզապես

էր,

հետ, ն փորձում նիանց ակտիվիստների Շարժման

պաշտհամոզել առաջին պնգամ,երբ. հանդիպում: Ար, ուզեցա. Սեպտեմբերին Տնօկադի Վոլսկուճետ,նաշատ սիրալիր ընդունեցինձ, «Կռունկի»,

պանելԳոիբաչովլան կուրսը: Համլետըպատմում Է,

ՍԱՅՐ:

-

անունից նրան ներզի մտավորականության մար խորհրդի, րենների,

ճետնլալ պաճանջը. եթեմարզը դուրս կայացրի,

`

չեք բերելու Ադրբե-. ջանիկազմիցու չեք միավորելու Հայաստանինկամ թողնելու Մոսկւթյան տակ, ապա լավ կլինի վերադառնաք Մոսկվա: վալիենթակալո

ես խոսեցի պայքարից: նառանջելու Նրա չենք ե րբեք մեր Մենք ուղղամտությամբն առանց խորդուբորդությունների: ղարաբաղցու Նուլնը կրկնել եմ ԱվգուստՎոոսի գլխավորածԲանձնաժողովի Սակայն մեր ճետ Բանդիպման ժամանակունեցած .իմ ելուլթում:.. խնդրանքներնու պաճանջներըչէին անցնում: Սլդ օրերին իմ մեջ Մտածում Էի. գուցե ալդ ձնով դիմելու գաղափարը: ծնվեցհացադուլի ղեկաՄոսկվա՛ն ստիպենք, որ խորճրդային մեր ձալնը Բասցնենք ճետ

Է, Ծիշտ. մասին: ա րցախահալության վարները մտածեն

ճացադուլը

Հոկտեմբերի18-ինՄոսկի՞նչ ուրիշ անեինք: ծայրաճեղ Է, քալլ բայց

վալումսկսվում Էր

Բանցագործների դատը: Սումգալիթի Մտածու

ընթացքիվրա: Էի ինչ-որ ձնով ազդել նան դատական 21- ն ժամը երեկոյան 20-ի Եվ այսպես. 1988թ. Ռոկտեմբերի

անց

նամանկավարժական երեսունիռՍտեփանակերտի ինստիտուտի «ՕՇեՋոյտո0Օ գրությամբ. ճետնլալ . խասրաճում երնաց մի պաստա, 1968 Լ." ՕՀԹԹթա

«ԱԱԹԾՈ/Ց.

Բում օոօ8:օ7 Շ 21, 30. Է1Շքշտթյուուոծ առիթը ճանդիսացավ ` հիմնական Ոացադուլի տեԿիրովական ը ինստիտուտ Ստեփանակերտի մանկավարժական ետ Գրիգորլանին Համլ ղափոխելը: Հաջորդ օրը Բացադուլավոր Ա.ԽաԳ. Բեգլարյանը, ի., Ծատրյանը, Աիացան ուսանողներ

Ալնուամենալնիվ,

Գ.

Ալդ նույն օրն Էլ երկրի լրատվաչատրյանըն Հարությունյանը: ն կան միջոցներըճաղորդեցինՀամլետ Գրիգորյանի ուսանողներ ճացադովիմասին: Հոկտեմբերի 22-ին Ստեփանակերտիբնակիչ Նաիրի Սաֆարյանըճեռագրով ՌալտնումԷ ԽՍՀՄառողջապահո թյան նախարարԶազովինն ԼՂԻՄ-ի մարզկոմի առաջին քարտուղար ՀենրիխՊողոպանին, որ հացադուլավոր Համլետ Գ -րիգորլան ՍԲ ՀԱԻ նուլնիսկհրաժարվումԷջրից": Պր» :

ր

ՕատերնԷին անճանգստացածՀամլետի առողջության Ռամար ԽոԵրնանիկանանց անունիցԳալստյանը,Անելանը, Դանիելյանը, րենլանը, Սարգսյանը, Վարդանյանըն Ավետիսյանը'Համլետ Գրիգորյանինուղարկած Բեռագրումխնդրումեն դադարեցնել Բացադուլը, շեշտելով, որ «Արցախյան պայքարին Բարկավորեն ակտիվ պալքարողներ»,ն որ «դուք պայքարին Բարկավորեք առողջ-ն ուժեղ»:

Հացադուլավոր Համլետ Գրիգորյանը իր ձեռքովռուսերենգրում

Է ն ներքին գործերի մարզային վարչությանպետ Ռ. Ս.

նինուղարկում ճետնլալպաճանջները՝

Ա.Կ

Թումանլա թ

ՀՄԻ

ՅՅ

Ստեփանակերտում վերացնելպարետալին ժամը:ՄԱՏ 2. Հիմնավորել Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի փակումը: աաա) մանիա աաա 3. Համաձալն ենք լինել Երնանի բուճերից մեկիկազմում, եթե Ո

«1.

"'

ք

Վ

:24)

"Ն

ԼՂԻՄ-ում վարձակալությամբ ար ՅԷ կտրվիորնԷ շենք»: ՍակալններքինգործերիվարչությունըհրաժարվումԷ որնԷ-պատասխանտալ: Դեռ, ավելին, ներքին գործերի վարչությանաշխատողների կողմից ինստիտուտի ն `

հանում են շենքից:

Ո

".Ի

ԿԵՌ

դասախոսներին. ուսանողներին Թե

յկե

ՓԺ

ՈՒԼԼ

Ր

ԹՈԵՂ

մԱ

գո

ստացվողբազմաթիվ բողոքների, պատասխան մարզկոմի քարտուղար Վ, Աթաջանյանը ՀամլետԳրիգորյանին ն Բացադուլա ուղարկում Է Ռետնլալ վոր ուսանողներին պատասխանը՝ ՛ '

:.

ն Գուսակցական խորհրդային տեղականմարմինները Բատու շրջանիպարետինառաջարկելեն վերացնել պարետային ժամը: | իրավիճակում աճճնարԷ դարձել Ստեփաան նակերտի մանկավարժակ ինստիտուտի : գործունեությունը: 5: Ստեփազակերտի մանկավարժական ինստիտուտի պարապ|

|

ԼՂԻՄ-ի տարածքում կազմակերպելու վունքները պաճանջը ընդունվում է: Ստեփանակերտում կկազմակերպվի Կիրովականիմանկահեռակա ուսուցման կո նսուլտացիոնկետ: վարժական ինստիտուտի. աշխատանքի. Կիրովական գրանցումը կպաճպանվի: նակերտի : ադա 4.Քաղուսուցմանտունը կտիվի քաղաքային ն մշակույթի. տանը

տեղափոխված Ստեփ դասախոսներ ՐԿ

էլի,ուրիշ.

հիմնարկությունների, մարզգործկոմի նախկին շենքը

կտրվի . նարկների: "յ

դյ

Բու

տանը, նեւ հիմմանկական Հախմատի արվեստանոցին ինկ վերջում` կուսակցության մարզկոմը Բետագայում կձեոաաավախաւմ

ջ

նանք

ի

նս

նարկի կոնկրետ.քայլեր ձեր կողմից բարձրացվածխնդիրներըիրագործելու.համար: Մարզկոմը կոչ Է անում դադարեցնել Բացադուլը, որը չի նպաստում ԼեռնայինՂարաբաղիճիմնաճարցիլուծմանը: "

Է

ալդ-պատասխանըինչ-որ տեղ սփոփիչ Էր: դՄարզկոմի ճասավ մայրը՝ Քնարիկը, .Գյուղից` Հերճերից, Ստեփանակերտ :

ալեճեր ուսուցչուրին,.բավականին դառնություններ տեսած մի կին, որի ճամար որդու նման արարքը միանգամալն Էր: Հորն անսպասելի 12 տարիԲեռու Էր ամուսնուց, դառնուԷին Շուշիի բանտում, սպանել թլամբ երեխաներ Էր պաքել,.սկեսուր ու սկեսրայր Բողին ճանձնել: Հիմաայս ի՞նչ Է կատարվում:"ինչպե՞ս.թնորդին Բացադուլ Է ճալմի. պատաչքերը բարձրացրեցու տեսավ մոիը՝ տարարել:Համլետը լուռ դիմացըկանգնած: Ոչ ալն Է՝ բարկանար, ոչ ճրա վիճակը, հանգիստասաց. հասկանալով ւ Ես Էլ եմ Ռացադուլճայլտարարում,--ու նուն օրը քովրը՝ Ջուլիետան, Երնանի Թ"ատերականԲրաՔանդիպում Է Խաչիկ Ստամբոլցյանին, որը հացադուլի փորձուներ ն շատ լավ գիտերՀամլետին, խնդրում «Ղարաբաղ»կոմիտեիանունից ճեռագրել.ձամլետին ն առաջարկել դադարեցնել մոտ: Լնոնը արդեն գիտեր Լեոնի գնանք Ռացադուլը: Խաչիկը՝.թե

Է մնար: Մայրը այն

ստեց կողքին: որդու ՍՈ

«նդ

պարակում ,

Ստեզանգել անպայման Հաաա փանակերտ: մշ ինստիտուտ Մանուչ Արկադի Էգնում օրը երրորդ: Հացադուլի. Համլետի հացադուլի մասին: աշա»

ու Տնօրենների խորորդիահովը ն«Ղարաբաղ» «Առունկի» կոմիտեի,

նունից ՀամլետինառաջարկումդադարեցնելԲացադուլը: Քանի՛ոի լուՀամլետի կողմից առաջ քաշված պահանջները Ռիմնականում ծում էին ստանում, ուստի նա լոթերորդ օրը դադարեցրեց Ռացադուը: Ուսանողներըմեկ օր առաջ Էին թողել Ռացադուլի վալրը: Բալց

43շարունակվումԷր: Ալդ օրերին Էր, որ «Սեմյա»հանդեսի րդ ճամարումտպագրվեցԱլեքսել Սերգենի «Հատուկ դրության մեջ» նոդվածը,որում օբլեկտիվորեն շարադրվել Է արցախառալության պայքարիալդ օրերի ընթացքը: Հեղինակը,լինելով ազատագրական Երնանումն Ստեփանակերտում,տեսնելով Ստեփամակերտի փողոցներում զրաճաշապիկով ն սաղավարտով: զինվորների,նան տեսնելով խաղաղ, ասես անհոգ կլանքով ապրող արցախցիներին, հիացել Էր ծով չունեցող, բալց ծովակալ Իսակովտված,Սուվորովի հայուհի մալր տված ժողովրդով, որի ապրած զգացմունքները չԷին հասկանումվերնում: Հենց ալդ վերններըչցանկացան գնալ Սումգայիթից փախստականների ճաճրակացարանները, պատլսել.նրանց մածը: Ալդ ժամանակմիալն կճասկանալին«խախտվածԲավասարակշոությլունը»: Ցավալինալն Է, վրդովվում Է ԱլեթսելՍերգենը, որ չեն ցանկանումտեսնել «իրենցցավերով,իրենց ուրախություններով իրենց Բուլզերով»կենդանիմարդկանց:Մի փոքրիկ քաղաք,ն լի ԲՏՈ-ներու տանկեր:Նեղությանմեջ ապրող Ստեփանակերտը դժվարինօրերԷր ապրում: Խեղճ ու կրակ ճլուրանոցը Էր բոլեփ-լեցուն պայքարը

'նագաղթվածներով: Հեղինակը ճամոգիչ փաստեր:Է բերում,որ մանկապարտեզներում երեխաներին տեղչկա, 5810 դպրոցակա

տեղինընկնում Է 9118 աշակերտ: Ալդպես որքա՞ԱԼպետքԷ շարունակվեր,այն Էլ ճամատարած գործադուլի պալմաններում:Իրոք, թե' Երնանումն թե՛ Ստեփանակերտում սարդիկ ԲասկանումԷին, որ. գործադուլըլավ բան չէ: Նրա տված բարոլական ն ճլութական վնասըշատ մեծ Էր: Աշխատանքի ետո մարդիկ վերադառնալուց հաճախաշխատում Էին ճան ճանգստյան օրերին: Նրանքգործադուլի Էին դիմում,երբ վիրավորում Էին նրանցարժանապատվո նը: Արցախաճալության ն տուժվածների նկատմամբ չկար կարեկույլսովն ճավատով:Դա Էր պաճում առանց որի շատ դժվար կլիներ: Սակայն ամեն անգամ

վերնից քար Էին նետում այդ Ռույսին ճավատի վրա ու մարդկանց ներսը փոթորկում: ՀետաքրքիրԷ նան «Ավրորա»ճանդեսի 1988 թվականի 10-րդ համարում տպագրված ճեղինակ Ալեքսանդր: լենինգրադցի Վաւ

-

.

Է լեռներում»59 սիլնսկու«Ամպ ՌՈոդվածը, որտեղկան այպիսի տո-

ղեր:«ԼՂԻՄ-ի.

բնակիչների գերակշիռ մասը,որոնք Բալեր են, ձգԷ. պաշտպանել ու ազգային իր մարդկալին արժանապատվու-.

տում

թյունը»: Հեղինակը մերկացնումԷ մարզկոմի քարտուղար Բ. Կնորկոսումգայիթյան ողբեր ւնը, ինչպես գործունեությո գությունը: վի ն

|

ԱդրբեջանըՄոսկվայի Բզորձեռքով նվաճումԷր Ղարաբաղը: Ադրբեջանական բնակավայրերում օր-օրիծավալվող շինարարուԲալությունըխիստ Էր Արցախին Հայաստանի անճանգստացնում թյանը:1988-ինոլեմբերի 6-ինԵրնանի (Թատերական Բիապարանում ՝

Լնոն Տեր-Պետրոսյանը ունեցած տեղի ճալտարահանրաճավաքում րեց, թե րալ.ժողովուրդը. կորցնում Է Ղարաբաղը, եթե այսօր դա ապա. Քետո չճասկանանք,

կլինի:Պետք Է անճապաղ դիմենք վճ-

ուշ.

կողմից Ղարաբաղումիրագործռական քայլերի:Այսօր Ադրբեջանի Է, քան Սումգալիվող,շինարարական ծրագիրը թի ցեղասպանությունը:Ադրբեջանի շինարարությանը պետք Է ճաբոլոր փախստականնեկադրենքմեր շինարարությունը, որպեսզի րին տեղավորենքալնտեղ: Ղարաբաղը փրկելու համար մոտ՛ժամա-

.

ավելի սարսափելի

նակներսմեզնից կպաճանջվի:մարդկալին Ոնարավորություններ

վեր ջանքեր: Ղարաբաղը ճայ

է: ԵթեՂաճակատագիրն ժողովրդի

ապագայու աշխատանք սկսելու

իաբաղի ապաալն կլուծվի այսօրչլուծենք: սաճարցը շատ զորեր51 կպաճանջվեն ճամար ա վելի դրա կայն ծավալուն Ղարաբաղումշինարարական գտավ ամբողջ Հայասկոչը լայն արձագանք կոմիտեի կազմվում Է շինանյութերով տանում:Մի քանիօրվաընթացքում բաղկաբեռնավորված (80. երկու |

մ

«Ղարաբաղ»

ավտոմեքենալ ավտոշարալուն ՐԱ

նուղարկվում Ղարաբաղ: ցած) Է

-

Գ

"

-

-զ

-

ԱՐԵ»

ՀԳՓԵ `

'

'

ՓԻ

1"

նն

լ

ՅԻՆ

'

'

՛

լ

.

քե

րր

'

ՏՎՅ

ԽՈՐԱՑՈՂ

ՀՈՐՋԱՆՈՒՏ1»:

: "

Ք

փ

ԻՑ

թյան մեջ 1988 թվականինոլեմբերըշատ ավելի լարված ն դրամաՈՏՔՆ Էր: րարուստամիս րն տինիրադարձություններով դիմանումԷինք,- ժպտումԷ Համլետը:Եվ զարմանալիորեն Մի տեսակ ավելի Էինք կարծրացել: Բոնագաղթ,գործադուլ, շրջափակում,բանտարկություններ,բանակի ճետ ընդճարումներ,Մոսկվայի ն Բաքվիկողմից օր-օրի ճնշումներ, փախսավելիուժեղացող տականներիանվանտակ երկրամասում հազարավոր թուրքերի տեղավորում... Ո՞ր մեկը թվարկես: ՏԱՎԱՐ 05, ինստիտուտիուսանողա-դասախոսական կազմըտեղափոխվել Էր Կիրովական:Բայց ես մնացի: Կիրովականիմանկավարժական ինստիտուտիռեկտոր, գյուղատնտեսական: գիտություններիդոնտոր, պրոֆեսոր, 2000 թ. դեկտեմբերիցՀՀ ԳԱԱ թղթանից անդամ Ռաֆին Էդոյանը,լավ իմանալովմեր վիճակը, ճիշտ գնաճատեց իմ վճռականությունը Կիրովական չտեղափոխվելուճԲարցում:Իմիջիալ լոց, վերջերս Երեանի պետական ճամալսարանի80-ամչակի կապակցությամբ կրկին ճանդիպեցի պարոն Էդոլանին: Մենք խոսելուն հիշելու շատ բան ունեինք:իրոք, նա շատ Էր օգնում ղարաբաղցի ուն դասախոսներին: նանողներին Առանցչափազանցելու,նա Ղարաբաղյան մեր պայքարիակտիվաջակիցներից ԿՆ ԵՄ Էր: նոր սադրանքներԷր սարքում Ղարաբաղում,որի. Ադրբեջանը նպատակն Էր ձերբակալել Շարժմանակտիվիստներին: Մարզային Ն

-

:

իշխանությունները հարց Էին բարձրացրել առժամանակ մարզում

ստուգումներ չկատարել, մինչն լարված իրավիճակը կթուլանա: Սակայն, ճակառակ այդ ամենի, իբրն խոշոր լուրացում ներ Բալտնաբերելու ակնկալիքով, փորձում Էին ստուգումներկատարելՇարժման ղեկավարների, եթե նրանքպաշտո նյա Էին Ամենից հիմնարկներում: առաջ հարվածի նետն ուղղել Էին Արկադի դեմ: Այդ Մանուչարովի նրանքնան ձգտումԷին արցախաճալության ների ուշադրությունը շեղել ադրբեջանա-

մանա կարո զարձով Ղոավար կան բնակավա օրի ծավալվող ԱԴրշ ինարարությունից: բեջանի տեղեկատվ շարունակում Էին «մրոտել» միջոցները հայ ժողովրդին աներ օր

ապես ար ցախահալությանը: Եվ ալդ ամենը

պատճաղ Բճանդիսացան նոլեմբերի14-ից սկսելու: Գործադուավորների պահանջում Էինը՝..... 1. Պաճանջել 'ՂՂԻՄ-ից ԽՍՀՄ .ԳԽ ո: պատգամավորներից

նարկման մտցնելԼեռնալին

միավորելու հարցը:

վերահետ Ղարաբաղը Հայաստանի

ՎԱՅԵ

Գերագույն քաղաքակա խորդրդից

2. ՛Պաճանջել ԽՍՀՄ Գնատալ փետրվարի27-29-ինՍումգայիթումտեղի. ունեցած

հատական ն Ո

համընդճանուր գործա քռՍա

Հայի

պատանխանատվության ենթարկել կազմակերպ 3. Պաճանջել Ադրբեջանի Լեռնային ղեկավարությունից Ղարա

ր

տ

փախստականներին». «Հայաստանից բերել բաղից 4. Անճապաղ դադարեց զել անօրեն շի դուրս

3.

նարարություն Է

Վերացնել ժամը:, պարետային

"Դ.

ներկալացուԽՍՀՄ դատախազությ հեռացնել Վասիլենկոլին: ժիչ 7. ու ներն ԼՂԻՄ-ում ստուգում նել բոլոր դադարեց տեսակի ւվերս ները: տուգում .8.՝ Մարզային. տալճանդես ղեկավարներին րնարավորություն գալ ն ական կեռտրոնական Ռեռուստա կենտրո էջերում մամուլի սությամբ: բեԼեռնային 9. Անրապաղ վերաց ռելՀաղատտանից Ղարա `

"76.

Պաշտոնից

Ցա:

Բ

Բր

րող

ԱՒ

բ

ճանապարճների շրջափակնումը»2: ւՄինչ ալդ, նոլեմբերի 4-ին, տեղի էր ունեցել ԼՂԻՄ 20-րդգումարման մարզային խորճրդի9-րդ նստաշրջանը: Ալն ընլուսաբանման նկատդունեց«ԼեռնայինՂարաբաղի» Բիմնախնդրի բոլոր.

մարզխո

դի

մամիջոցների վերաբերմունքի մամբ մասսայական, լրատվական սին» որոշումը, Էր «Վենտրոնական ն Ադրբեորովդատապարտվում մեջ տեղ ճեռուստատեսության ջանի մամովում ճանրապետական գտածմիտումները ն որպեսքաղաքականապես ելույթները սադրիչ ու

ազգային արժավնասակար, որոնք վիրավորում, ենհալժողովրդի ՀԵԼ: նապատվությունը»53:

գտնվող ափ

նո-

տեղամասում Շոշ Գլուղի Խաչին. կոչված. մոտ 9-ինսկսվումԷ.ԵրնանիԿաճազ գործարանիՌանգստյան

լեմբերի տան շի

նարարությունը, որիճամարկայինպաճանջվողանհրաժեշտ

բոլոր փաստաթղթերը: Այդառթիվ Ադրբեջանումսկսվում Է ԴԱ

շանտաժի, սեփա

չխորշելովկեղծիքի, ճալկականնոր Ռիստերիա, խաբելումեթոդից: Վոլսկու ցուցումով կան ժողովրդին Արկադի

Խա-

ժամանպկավորապես դադարեցվ 25Նոյեմբերի

չին տափումշինարարությունը գալը»: Է, մինչն Մոսկվայից«ճատուկ ճանձնաժողով շինարարությու ին Բանձնաժողովըտվեց իր եզրակացությունը.. ն Է: Ադ Է տարվում օրենքով, ն Ադրբեջանի բողոքն շի նարարու ժողովը մինճույն ժամանակ-նշեց Խոջալուում տարվող

Ռանձնա

անոիմ

ԲԱԼ

ւԽ,,/.

իի

աա

լինելումասին: թյան անօրեն 1988-ինոլեմբերի16-ին ն 17-ին փորձ արվեց

ձերբակալել Ստեշինանյութերի փանակերտի տնօրեն, արտադրության կոմբինատի «Կռունկ»կոմիտեինախագարԱրկադի Մանուչարովին: Ապ թեալդ ո, առթիվ ինչ Է պատմումՀամլետը. ՑԻՑ ԱՈԵՑ Ս Նոլեմբերի 17-իցերեկըԿոմունիստական 40-րդտունը փողոցի եմ"

յ

վ

|

-

են իբրն կարգ ու կանոն պաշտպանող շրջապատում զինվորական-

տալիս անկարգություններ

ները ն բնակչության նկատմամբթույլ

ն դագանակներով ծեծում են ծերուՆրանքականազերծող բաճերով նիներինն կանանցու մարմնականվնասներպատճառում:Տուժվում

Շուրա Հարութլունյանը,. ԴիանաՀակոբյանը,Սեդա Ասծատրյանը, Արաքսյան Ռուբեն Շումանյանները, Աբրաճամ Հովճաննիսյանը ն ուրիշներ, շուրջ 20՛Բոգի:Եվ օգնուբոլորն-Էլ դիմում են բժշկական թյան: Ալդ ամենի մասինգրավոր շարադրված ու լուսանկարներով ժամանած ԽՍՀՄ Գենոլեմբերի 19-ինԲանձնելեմ Ստեփանակերտ ՛՛ զրո շր րագույն դատախազԱ. Ց. Սուխարնին:.222... ւ

են

Մարզայինհիվանդանոցի. բժիշկ Ռ:՝ Ղազարյանի, մանկավա ժականինստիտուտի դասախոսներ ՀամլետԳրիգորյանի,Արզիկ Մխիթարյանի, ն դրամատիկա գրող-լրագրող ՀրաչինԲեգլարյանի թատրոնիտնօրենԱ. Ստեփանյանի կան նոլեմբեստորագրությամբ

իի 17-ին Է ճանձնվում Ա. դիմում

Յ.Սուխարնին, որում շարադրվա

1988 թ.փետրվարից Բետո բարբարոսների կողմից

Է Ադրբեջանի

ըն-

կած ժամանակաշրջանում Ղարաբաղում վալրագուկատարված`

չարա կենտրոնական ,

ապրան տաի եմրախնդրելամենիմասին պահե տեղյակ տիկ

մամա

ալդ

րբոմական

նրանց ճասցնել իշխանություններին, անմիջապես Ս

|

|

ԿՐՈՆ

ՈՐԳՐՄԻ

պաճանջը՝ԼեռնալինՂարաբաղը արցախաճալության Ռիմնական. դուրս ն երամիավորել կազմից. բերել Ադրբեջանի Հայկակ

ԽՍՀՍեն իաճակերտում ն բնակչության: 17բանակի ճոլեմբերի մեջ տեղի. ունեցած ընդճոարմամմասին անմիջապես իմանում են ամին. -ին:'՛

ՍԵՄ

.երկրում: Ալդ նուլն

Երնանում տեղի ունեցած.միտինգում Լնոն Տեր-Պետրոպանըճայտարարեց, թե Ղարաբաղում զինվորականների ն ժողովրդի. միջն տեղի Է ունեցել ընդճարում: Զինվորականները.գիշերը փորձելեն ուժով մտնել «Կոունկի»:-նախագաք Արկադի Մաճուչարովի բնակարանը ն ձերիակալել.նրան:Բնանչությունը պաշտպանել Է իր առաջնորդին: Վիրավորվողներիցլոթ հոգի տեբողջ

օրը

ղափոխվել պատմածներից

Ռիվանդանոց: Դա-բացաճալտ բարբարոսություն Է54:": «Ալդ օրերին կազմված փաստաթղթերից ն ականատեսներ Է Բետնյալը. 17-իլութ 18-ի գինոլեմբերի պարզվում ճինգտանկովն 500 զինվորներովշրջաշերը, ժամը 4-ն անց կեսին: փողոցի 40-րդ շենպատում են ՍտեփանակերտիԿոմունիստական բնակարանը: Ռոլես քը, որտեղգտնվում Էր ԱրկադիՄաճուչարովի Է

ն Է Մանուչարովին դուրս բեճաջողվում Աղաջանլանին ուրիշների ն փրկել ձերբակալությունից:Այդ գործողություրել շենքի տազիքով

նի գլխավորում Էին ԽՍՀՄ դատախազությանաշխատողները Կարտաշնի գլխավորությամբ: Նախօրոք անջատել Էին շենքիԷլեկտրականությունը,ճեռախոսները:Բնակչության բարձրացրածաղմուկ-աղաղակի վրա Բավաքվումեն Ռարնանշենքերի.բնակիչները:Այստեղ Էր բնակչությանըճետ պաճքելընդհաԷր ճան Համլետը, որը փորձում գործորումներից: Կինը՝ Բելան, լուսանկարումԷ զինվորականների են հետո լուսանկարներն կատարած նրա Հենց ղությունները: հանձնվումՍուխարնին::Ջալրացածու Բամբերությունիցդուրս եկած վրա: ու՛փալտեր են նետում զինվորականների բնակիչները `

քարեր

Ինչպես ճետո պարզ դարձավ, Մանուչարովին ճերբակալելու կատեղակալ դատախազի ԽՍՀՄ գլխավոր տվել Էր վավերացումը

տունը, որը ճայլտնի Է Սումգալիթում Բալերի ցեղասպանության ակտիվ գործողուփաստըկեղծելու մեջ: Ստեփանակերտցիների թլուններիշնորճիվ Արկադի ՄանուչարովինԲաջողվումԷ խուսափել

ձերբակա որտեղ Երնան, տեղափոխվոլ Է

ն ձերբակալվելուց

նոլեմբերի28--ին:.

Դ

|

`

Է 1751 թ- ԼեռնայինՂաՄանուչարովը ծնվել Մանվելի Արկադի 58 տարեկան էր, ԽՄԿԱ, առաջնորդը անդամ, «Կռունկի» րաբաղում: ն 30 ճալտնագորառաջարկությունների նորարարական բազմաթիվ

Բեղինակ,սոցմրցմանճաղթող, Աշխատանքալինկարծությունների շքա «Տաշբարեկամության միր դրոշին Ժողովուրդների նշանակիր, երկրաշարժիցհետո գերազանցիկ»՝ քենդիշինարարության քաղաքի

2ՌՐՅՈՂԴ:

անեիր մասնակցելու համար: ԱՐ վերականգնմանը աՄանուչարովինտանում են Հայաստանի ՆԳՆ: Նախարարի Ս

Է իրմոտ: տեղակալԵրինը մտնելով սենյակ, շատ. քաղաքավարի Մանուչարովինն ասում՝ 20 րոպեիցբաց կթողնի:Ուղիղ Որավիրում են Աղդամ, որին օդանա18 ժամ ճետո նրան ուղղաթիռովտանում վակայանում«դիմավորելու»Էին եկել մի քանի ճազարադրբեջանցի: Սումգայիթում, Բաքվում ն.ալլուր կաՄինչ ալդ Շուշիում,Աղդամում, ռուբլի Է Բախել Էին Մանուչարովինկարովպլակատներ, «5000000 գրությամբ: ԱղվաքվելԱդրբեջանումՄանուչարովի գլխիճամար»

դամից զրաճամեքենալով, 20 ավտոմատավորների ուղեկցությամբ են Շուշիիբանտը: Երբ նա տեղափոխում

փորձումԷ

բողոք

Բալտնել

Շուշի տանելուդեմ, բառտապաճքներից մեկը բառացիորեն ասումԷ հետնյալը.«Ոչինչ Էլ չես կարողանել, քո գլխիճամարմենքմիլիոններ ենք վճարել»5::

2.25.

դու

յ

ո

ՅԻ

Մ

ԱրկադիՄանճուչարովին Ծուշիի բանտում պաճեցին.45 օր: Պարզ Է, թե ինչպեսԷին վերաբերվումնրա Բետ։ Առաջին օրերին:մերկացնում Էին ն

երեք անգամ տանում բակ, ուր ջերմաստիճանը օրական

զրոյից ցածրԷր: Նրա մենախցից ճանել Էին ջեռուցման մարտկոց" ները,ներքնակի փոխարեն լաթի կտոր Էին տվել, քնում Էր մետաղացանցիվրա:Մմեն պաճինրանստորացնում էին, ծաղրում: գնդական նրա ընտանիքի հարության անդամներին ձերբակալելուսպառնա

Աո

կեղծցուցմունքներկորզել:

Էին դիՍտորությունների

չատախազության ուզ Տին էին

քննիչներՄալդանլուկը, Կարտաշնը ն խիտրին ր ձերբակալվել Էին մոտ-150 գործընկերներ, որոնց ե ն ստիպել Լ տալ կեղծ ցուցմունքներ:Ոմաճք չեն Հոն դիմացել ու ֆիզիկական բարոլականճնշմանը: Սակալն Բետագայում Որաժարվել են իրենց :: 1.2: ցուցմունքներից: 2 Տող":

դիմայել տ

ամրանի

Ղարաբաղի հասարակալնության պաճանջներից Մանուչարովին փոխադրեցին Մոսկվայիբանտը,որտեն

լն

անցկրկին 1,5'ամիս բերումեն

ղից

Շուշիի բանտը: Արկադի Մանուչարովը Հալկական.. ԽՍՀ. Գերագույն խորորդի պատգամավոր Էր: ԼՂԻՄ-ից ԽՍՀՄ ԳԽ, պատգամավորներԶորի Բալալանը,Վաչագան Գրիգորյանը, Հայաստանից ԽՍՀՄ ԳԽ.պատգամավորԳալինա Անդրել ՍախարովըՌարցապԱՍտարովոյտովան, ակադեմիկոս կոմիտեի 11 անդամներին, դում են մտցնում ազատել. «Ղարաբաղ» ինչպեսն ԻգորՄուրադլանին, Խաչիկ Ստամբոլցյանինն. Արկադի 1989 թվի նոլեմբերի 4-ին ակադեմիկոս Սախարովը Մանուչարովին: ն Գալինա. Ստարովոլտովան այցելեցին Բուտիրյան բանտը ն Մանուլն թվականի նուչարովին Բանճնեցին օգոստոնի27-ինԶարենցավանի 194-րդ ընտրական տարածքից Հայաստանի Գերագույն խորԱրկադի-Մահրդի պատգամավոր ընտրված լինելու վկայականըտծ: 1990 թվականի մալիսի 29-ին: Ալդ նուչարովը կալանքից ազատվեց Բլուրանոցի մոտ նովն,օրը նախ Բուտիրլան'բանտի,ապա «Մոսկվա» տեղի ունեցան միտինգներ: Եվրոպալից եկած մի լիրագրող`ալսպես բնութագրեց ալդ երնույթը. «Մեր ժողովուրդներին ոգեշնչեց փոքրիկ Ղարաբաղիպայքարն ընդդեմ ճսկայական ոստիկանական պետության: Ղաիաբաղըմեզ ուժ տվեց ու Բուլս, որովճետն մենք զգացինք՝ Է: Այսօր վախը կարելի Է Բաղթաճարել, որ Բամակարգը. երերացել մենք արդեն ազատ ենք, իսկ դուք՝ ազատագրականշարժումը նա-

ոչ»ը7:2225 խաձեռնողներդ՝

25»

ար

Ց:

ավելի բարդացան՝ 1988-ի Ղարաբաղումիրադարձություններն նոլեմբերիվերջին տասնօրլակումն դեկտեմբերիսկզբին: Ալդ առՅՈՐ Հ: է. թիվ Համլետը պատմում ն`

2`

անան

մեծ ճարված Էր ՛ ճերբակալությունը Մաճոլչարովի Արկադի դադարել Էր գործելուց: ՏնօրեննեԲամարլա «Կռունկը» ՕՇարժմանը: -

կենտրոնրի խորճուրդըթովլ էր աշխատում: Զկար նան Շարժման մեծ ինստիտուտը, ներից մեկը՝' մանկավարժական դասախոսների Էին Կիրովական:Անորաժեշտ մասը ն ուսաճնողները:տեղափոխվել Էր դուրս գալ գործաղուլից: Տնօրեններիխորճրդումպալմանավոր-

Ամեն օր աշխատանքները: վերսկսել վեցինքդեկտեմբերի 5-ից էին գալիս Ղարաբաղ: րլուրավոր բռնագաղթվածընտանիքներ գործինլծվեցինմարզային իշխանություննեՆրանց'տեղավորման աՄեր աչքի ու մտավորականությունը: րը, հասարակական ուժերն ու ԼեսնաՋանհասանն Խոջավենդը, ռաջ Խոջալուն,Մալիբելլուն, Բա-

Ստեփամակ շարունակում կաէինք ՛աճպա

Էլ չեմ խոսում լցվում Էին թուրքերով: յան արագորեն տին կպած կրկժանի մասին: Դեռես Ռույսեր նրա պել Վոլսկու Բետ: Ալդպես Էլ մինչն.վերջ չհասկացանք Հայաստանիցստացվող: շի նառութով րարությունները:՝ կաններիճամար տներ Էին կառուցվում:: աշխաԱյդ.ուղղությամբ տանքներնարագ Էին ընթանումՀալկավանում: Հաղթամակի հրաչէին ընդպարանումտեղի ունեցող ցուլցերնու հանրահավաքները Բատվում: Քանի գնում, ալնքան խորանում Էր մեր ատելությունը խորճրդայինզինված ուժերի նկատմամբ:Այդ վիճակում Էինք, երբ Լ" աշխարճացունց ունեցավ` տեղի Հայաստանում երկրաշարժը...' Այո՛, երկրաշարժը նոր չափանիշմտցրեց ստեղծված բարդ իրագլխին պալթեց ավիճանում: 1988-իդեկտեմբերի7-ին ճալ ժողովրդի ղետներից աճավորագուլնը. Բիմնովին ավերվեցին Լենինականը,. հսկայականվնասներստացան կիրովականը, ՍտեփաՍպիտակը, նավանը ն ալլ բնակավայրեր:Զոճերի թիվը ճասավ 25 ճազարի, 530 Բազարմարդ մնաց անօթնան: Պաճըծանր Էր, կորուստներն՝ արռեՓ.Տ լի, Ռայ ժողովրդիվիշտը՝ անսփոփ: 2... ՅՈ սգո մեջ Էր: Դեկտեմբերի 8-ից .սկսեցին Արցախաճայությունը ռր աշխատելբոլոր ձեռնարկությունները:՝ Վոր չո կոչով դիմեցինքերկրամասիբնակչությանը`ով ինչով ն ինչքանով կարող էԷ՝օգնություն ցուլց տա, շարունակումԷ Համլետը:Ասացին՝արյուն Է հարկավոր:Առաջիններից մեկը ես գնացի արլուն հանձնելու:Հանգանակությանը մասնակցումԷին բոլորը: Մեր ցավը մոռացելԷինք: Նան պատրաստակամությոլնճալյտնեցինք. Արցախում տեղավորել անօթնան մնացած մի քանի հազար ընտանիքի:

փախստ

-

--

Ստեփանակերտի բնակսոցբանկում բացվեց 114253 Բաշվի Բամարը: Արդենդեկտեմբերի 4 մի19-ի դրությամբ այդ հաշվինփոխանցվեց լիոն 477 ճազար800 ռուբլի, իսկ վերջի դրությամբ՝ Բինգ դեկտեմբերի միլիոն ռուբլի: Ստեփանակերտից աղետիգոտի մեկնեց ավտոշա-

րասյուն: Հարյուրավոր արցախցիներմասնակցեցինփրկարարական աշխատանքներին: ք Սո ԿԻ ակե

արք

Երկրաշարժի գոտու փրկարարական ղեկավաաշխատանքները րող ԽՍՀՄ Նախարարների խորճրդինախագարՆ. Ռիժկովը,ն քարտուղար Ն. Սլյունկովը ԽՄԿԿ Կենտկոմի 16-ին դեկտեմբերի Կենտկոմում Հայկոմկուսի ընդունեցին եկած ԼեռնալինՂարաբաղից

պատվիրակությանը՝մարզգործկոմինախագաճի Շմավոն տեղակալ

Պետրոսյանի գլխավորությամբտծ8: Մասնավորապեսքննարկվեց Ղարաբաղի ն. Հայաստանիմիջն անվտանգ ավտոբուսային ԲաղորՆ. Ռիժկովը. խոստացավ. դակցությանապաճովման ճԲարցը:՝ ալդ հարցը կարգավորել: Սակալն դա մնաց միալն խոստում, որովճետն դեկտեմբերի 19-ից սկսած.գրեթե լրիվ դադարեց ավտոբուսների երթնեկությունը: Օդալին ճանապարճընս ճամարյա փակվեց, երկու օրվա ընթացքում՝ լավագուլն դեպքում լինում Էր մեկ ուղերթ: Երնանի «Էրեբունի» օդանավակայանում ն երկաթուղային կալարանում ղարաբաղցի հազարավորմարդիկ սպասում Էին ու չԷին.կարողանում մեկնել ոալրենիք, որովճետն նրանց ճամար ստեղծվել Էին արն Ղիր

ԱԼՔՆԱՆՈԹ

ԲՏՀԱ ճեստական արգելքներ: ՝ Ղարաբաղյան շարժմանը: նոր շունչ հաղորդվեց, երբ 1988-իդեկԵտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղ այցելեցին Անդրել Սախարովը, լենա Բոները ն Գալինա. Ստարովոլտովան: Նրանք եղան Ստեփառակերտում ն Շուշիում, :Բանդիպումներունեցան Արցախիմտավորականությանն երկրամասի ղեկավարության ճետ: Ամենուր նրանք Դ : .: արդար պաշտպանում Էին արցախաճապլության դատը: ո

Լ

ս

ՄԵԽԻ.

Ո"

հւ

տր

«Ղարաբաղ»կոմիտեի անդամներին, Արկադի Մանուչարովին ն իգոր Մուրադյանինձերբակալելով, կենտրոնականիշխանությունները. կարծում Էին, թե Ղարաբաղյան շարժումը կմարի: Սակալն կապանքներով չարաչար սխալվում Էին: կԱալյսերապետության ոչ մի դեպքում նահանջելու միտում շղթալված Արցախ-Հալաստանը չուներ: Մոսկվան շտապում Էր Լեռնալին Ղարաբաղում կառավարթե իբր այնբխում է ձն մտցնել, պատճառաբանելով, մանԲատուկ Ադրբեջանին Հայաստանիժողովուրդներիշահերից:՝ Ղարաբաղի, 1989 թ. ճունվարի12-ին քննարնախագատությունը ըստ որի ԼՂԻՄ-ում կելովԼՂԻՄ-ի ճարցը,ընդունեցհրամանագիր, ձն՝ պաճպանեհատուկ Էր կառավարման մտցվում ժամանակավոր ԽՍՀ կազմում որպես լով Լեռնալին։ Ղարաբաղի, Ադրբեջանական ԴադարեցվումԷին ԼՂԻՄ՝ 20-րդ ինքնավար մարզի, կարգավիճակը: խորճրդիլիազորուԳումարմանժողովրդականպատգամավորների անցկացություններըմինչն խորճրդինոր կազմիընտրությունների "ւ.

ԽՍՀՄ ԳԽ

հատուկկոմը: ԱլճուբետնսաճմանվումԷին ԼՂԻՄ կառավարման

Ալդ ու պարտակամությունները:, ճորամանագիրավունքներն միտեի պատգամավորնեեն նան մարզի ժողովրդական րով դադարեցվում

քաղաքային,գյուղական,ավանային խորհուրդների, րի շրջանային, նրանց գործադիրն կարգադիրմարմինների լիազորությունները: Հրամանը պետք Է կիրարկվեր1989-ի ճունվարի. 20-ից: Հանտատհատուկ կոմիտե՝բաղկացածութ հոգուց:Կովում Է կառավարման Իւ Ր... միտեի նախագաճԷ ՈաստատվումՄ. Ի. Վոլսկին: Հատուկ կոմիտեիստեղծումը նպատակ Էր: ճետապնդում`՝ պալԱդրբեջանի տնօրիմաններ ստեղծել ն Ղարաբաղըկրկին Բանձճնել նությանը,նրա Բոշոտմանըն լրիվ ոչնչացմանը: .Դա նան Ադրբեջա`

Դ ԴՆԸ

ՈՐՆԱ ԿԵՆԱՑ

նի ռազմավարականնպատակնԷր: Դա ալղպես Է,-. ճաստատեցՀամլետը,- մարզը զրկվեց պետականու կուսակցականմարմիններից, ն մեր վզին փաթաթեցին օտար մարմին: Ալդ մասին բացեիբաց ասացի Արկադի Իվանովիչին կոմիտեինախագահնշանակվելուցմի քանի օր անց նրա Բետ'ունեցած հանդիպմանժամանակ:Մենք խոսեցինք ու վիճեցինք առանց որնէ դիվանագիտական երանգների:Ես բարձրացրիԱրկադի Մա-

նուչարովին ազատելու, «Կռունկը»վերականգնելու, երկրամասը Մոսկվայիենթակալության տակ թողնելու, մանկավարժական ինստիտուտըՍտեփանակերտ ն Էլի ուրիշ կարնոր խնվերադարձնելու դիրներիմասին:Ես նրանասացի.Արկադիիվանովիչ, ի՞նչ ճիմք կա «Վոունկի» գործիչ, մեր Ծարժմանղեկավարներիցմեկին կաշառակեր ն.ոմն կոչել՝ ամենատարբեր Բանցագործու մակարդակներով, մաֆիականմկրտել զանազան եղանակներով,նամանավանդ, որ նա

Հայաստանի Գերագույն խորհրդիպատգամավոր Է: Մի մոռա-

ցեք, որ մեկ ամիս առաջ Ծուշիեկած չվաակադեմիկոս Սախարովը

խեցավճանդիպում Բետ: Միալն թույլատՄանուչարովի պահանջել րեցինընդամենը նայելբանտախցի դռնակիփոքրիկանցքից: Մի՞թե կա Է Մոսկվայի քարոզած խորճրդալին ժողովրդավարությունը:Մի իբոքվեցին Էլի շատ բաներ ասացի: Հետագալում արդեն, 90կրկին հանդիպեցի ԱրկադիԻվանո-

ան

ետ վիչի զարի ԱՆ ո:խոսակցությունը մի տեսակ տխուր լդ

սաց, )» թոթեւը այս Ժժամանակ ինչ-որ մտածում

ն

Էր՝ ի

Ղարաբաղում, չէին թողնումպարզապես ը

4.

ա-

ագործել «Էբի մարող իրագոր

ճեռքերըկապվածԷին:

Մլնուամենալնիվ,Ղարաբաղումկառավարման: ճատուկ ձն ինչ-որ աշխուժություն Էր նկատվում, նամանավանդկազմտցնելով, մակերպություններ, կոոպերատիվներ, ազատ ներդրումներ, ազատ խոսք ստեղծելու

զարգացնելու ուղղությամբ: Օրինակ,Բունվարին «Մմարաւ» բարեգործականկազմակերպությունը, ստեղծվեց որի կոԷր Բորիս Դադամլանը: միտեի նախագաճն Այդ կազմակերպության օրգան.«Ամարաս» թերթը. չնայած կարճատն գոլութլուն ունեցավ, բայց կարնոր դեր խաղաց Օարժմանըազդակ Բաղորդելուգործում: «Ամարաս»բարեգործական վարչության, որոշմամբ կապեր ճաստատվեցին Հայաստանի «Գթություն» բարեգործականի ճետ ն ծավալվեց Բամատեղ,Գործունեություն:Երնանում ստեղծվեց «Ամարասի» ներկալացուցչություն՝ լրատվական կենտրոնով, տելեֆաքսով, երնանլան ճեռախոսահամարներով: Կենտրոնը ճշգրիտ տեղեկուԷր..տալիս, թեինչ,Է առաքվել Արցախ ն ինչի կարիք կա: թյուններ ԲեռներըԱրցախից Երնան ն ԲակառակըտեղափոխվումԷին բարեու

Կենտրոնը Ռամագորավտոմեքենաներով: գործականի սեփական

ծակցում Էր նան ԱրցախիԲոգնորթեմի առաջնորդ Պարգն եպիսկոպոս Մարտիրոսլանիճետ: Նուլն, 1989 թ. մարտի5-ին Ստեփամնա կերտում մարզկոմիքաղլուստանը տեղի ունեցավ «Ամարասի»հիմորին մասնակցեցին մարզի բոլոր շրջաննեԲամագումաիը, նադիր միաձալն վարչության նարից.300 ակտիվիստներ: Համագումարը մաննակընտրեց Բ. Վ։ Դադամյանին:Ալդ ճռամագումարին խագաճ ն Հատուկ կոմիտեի ցեցիննան. Հայաստանիպատվիրակությունը ներկալյացուցչությունը: Նույն թվականի մալիսի. 31-ին «Հալրենիքի ձայն»շաբաթաթերթում ՍուրենԶոլյանը հանդես գալով «Բարիերթ կոչ Է անում բոլորին՝, օգնել «փմարասի» «Ամարասին»» Բոդվածով, որը բխում էր ծրագիրը.

շաարցախաճայու կենսագործելու, հերից։:։ իմգրառմանը, Կրկինդիմեցի. պատմածի Համլետի զախանշա |

.

Ոէ

:

Իրոք,մարզումկյանքի որոշ աշխուժացման տնտեէր, աղքատանում մարզը առմամբ կային: Բայց,ընդնանուր սությունըդոփում Էր տեղում: Օր օրի ավելանումԷր փախստականՀ-

1989-ի փետրվարիսկզբի տվյալներով մարզում կային 11,5Ռազարփախստականներ, որոնցից 8,5 ճազարը՝ Ստեփանակար. ծանրաբեռնվածություն

ներիթիվը:

արտասովոր կերտում: Դպրոցներում ՝

60 երեխա, Էր պարապում մեկ դասարանում մանկապարտեզ 2-3 փոքրիկների բաժին Էր ընկնում մեկ: ն մշակույթի դպրոցը երաժշտական գրադարանը, այլօջախներ գտնապնվում Էին վթարայինվիճակում:չատուլկ կառավարմանկոմիտեի դամ Վալերի Միդորովըփորձում Էր բնակչությանը Բամոզել, թեալդ 6: մեքենալությունները: բոլոր ամենը կոարթվի,կճալտնաբերվեն ռեԲամարխիստ անտանելիԷրանձնագրային Արցախաճալերի

մարճակալ: Քաղաքա

ժիմ մտցնելը: Ո՞վ Էր մտածել ալդ զզվելի միջոցառումը: Ղարաբաամիսներին,իբրն զանազան ղում միալն 1989 թ. ճունվար-փետրվար ն ոմանց ա նձը պարզելու Բամար,ուժային մարմինխախտումների ավելին ներ են տարվել 10 Բազարմարդ,

որոնցից կեսից

անձնագր

լին ռեժիմը խախտելուհամար»: 1989 թ. փետրվարի27-ին լրացավ մեկ տարին: Հուշաճամալիրում կազմակերպվեց սգո' Ռավաք, որին 2070 սումգայիթցի ճալեր: քաղաքիբնակչության Բետ մասճանցեցին Ելույթ ունեցավ նան Համլետը:Նրա պատմելով՝ շատ դժվարԷր խոսելը: ի՞նչ պիտիասվեր ալդ բարբարոսության մասին, երբ հանցագործների մեծ մասը, մանավանդ Բիմնական կազմակերպիչնե ՀԼ ԹՀ ՆԿ ՑՎ ԱՆԻՐ ՀԱՐԻՆ ԱԵՒ էին մեջ: գտնվում ազատության 1989 թ. մարտի 21-ին ԽՍՀՄ ԳԽ օրն Էր: թո

Ր

ւե

.131-Կ

էմ

'

սումգայիթյան ողբերգութ

՝

'

ընտրությունների

ԼՂԻՄ-ից թեկնածուներառաջադրվեցին Հենրիխ Պողոսյանը, Ջորի Բալայանը,Վաչագան Գրիգորլանը, Բորիս Դադամյանը,Վաճան Գաբրիելյանը, ԱրկադիՎոլսկին ն Վագիֆ Ջաֆարովը: Քաղաքական նշանակություն ունեցող ալդ միջոցառումը Ղարաբաղում կազմակերպվեցբարձր մակաիդակով ն բոլոր թեկնածուներն Էլ ընտրվեցինԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ: ՕրերըծանրանումԷին: Մայիսիառաջինօրը մարզում տարած|

"`

վեցին թռուցիկներ,որոնցում կոչ Էր արվում դադարեցնել աշխատանքը,սկսել Բամընդճանուր գործադուլն ԼՂԻՄ-ի Բատուկ կառակոմիտեիններկայացնել վարման մի շարք պաճանջներ: Մայիսի 3ից Ստեփանակերտի ն արդլունաբերական

ձեռնարկություններ

հիմնարկների սեծամասնությունում դադարեցվեցին աշխատանք

րը:

Այսգործադուլըբոլորից երկարատնն Էր, որը

ա-

շարունակվեց

վելի քան 3,5 ամիս: Արցախա հայությունը գտնում Էր, որ «կառավա ման Բատուկ ն ձնը չպետքԷ փոխարինի տեղական, կուսակցական

խորորդային կառուցվածքին, մարմինների ալլ պետք Է վեր կանգնի նրանցից՝փոխարինելով հանրապետության ղեկավարությանը, որը

է. իրեն ն զախկին շովինիստականքաղաքակալրիվ վարկաբեկել նությունն Է. շարունակում ԷեռնալինՂարաբաղի նկատմամբ»: Նրանք պափանջումԷին քաղաքական գնաճատականտալ Սումգան պնդումԼՂԻՄ-ը դուրս բերել Ադրբեջանական յիթի կոտորածին,

Հայաստանի միավորել

ն ԽՍՀենթակայութլունից

«Հիմա լսենք Համլետին...... -Ամենախոցելինալն

ուժ, որն քական

ճետ60նիԽԽ,Խ)

էր:ոի.ալդ օրերին չկար Արցախում քաղաաա

իր վրա վերցներ ազատագրական պայքարի գլխագտնվող «Կռունկը», բացաճալտ գործող վորումը:: Ընդճատակում: խորճուրդը,ճիշտ. Է, քիչ աշխատանք չԷին կատարում, Տնօրենների. սակալն չկարողացանվեր բարձրանալն իրագործել Բամընդճանուր Ալդ տեսակետիցավելի խայտառակվիճակում Էր ղեկավարությլուն: գտնվում,«Ղարաբաղ»կոմիտեն, որի, բացերը Ղարաբաղիցավելի տեսանելի Էին: Պայքարնիր օրենքներն Էր թելադրում. պրպտում ու ելք փնտրում:Հատուկկառավարման կոմիտեն փորձում Էր Էինք արցախահալյությանը Որապուրելինչ-որ շինարարական, տնտեսա-. կան վերափոխումների ն Հայաստանի ճետ կապերն ամրապնդելու ծրագրերով: Մեր ՌԲիմնական խնդիրըԱրցախի վերամիավորումն Էր Մայր Հայաստանիճետ: Մնացած բոլորն ածանցյալ Էին: Արկադի Վոլսկինմաշկից.դուրս Էր գալիս երկու. ժողովուրդների միջն Բիմնե-՝

որ. ադ կամրջի չհասկանալու, հիմքեր 1989 թ. մալիպան ուրիշ ունեցավ տեղի մեկ օրերին իրադա Է նություն, որի մասին Համլետը լավ ճիշում. մատալա Առաջինանգամ մայիսի 26-ին Ստեփանակերտու

վստաճությանկամուրջ, վաղուցենքանդվել: ւ. լու

`

:

Բ

:

ալդ

Է...

1ՀՀ-

կանորեն նշեցինք

Հայաստանում

պետականության

վերա-

դուրս գալով կանգնմանօրը: Հազարավորստեփանակերտցիներ, շքերթի,Բավաքվեցինք քաղկոմիշենքի դիմաց, հետո շարժվեցինք

դեպիՍ. Շաճումյանի անվան մարզադաշտ, որտեղ ն տեղի ունեցավ միտինգ: Միտինգավորներսմեկ րոպե լռուբազմաճազարանոց թյամբ Բարգեցինքերկրաշարժից,Սումգայիթումն Թբիլիսիում ողճետնանքով զոճվածների հիշաբերգական. իրադարձութլյունների

տակը:Ապաելուլթ ունեցողներսկոչ արեցինքԽՍՀՄ

ԳԽ առաջիկա

ն հարցը քննարկել Լեռնային ճամագումարում Ղարաբաղի ճիան Այդ մասին խոսվեց նան Ռունիսի1-ին Հաղթատալ ազատություն: Հուշ տեղի ունեցածհանրահավաքի ժամանակ: նակի ճրապարակում ուր ժողովուրդը Ռավաքվել Էր «Միանիսի4-ին նուլն հրապարակում, պարանջում՝են ազատություն»: ցում», «Արցախաբալերը «Ազատու ն այլ կարգախոսներով. թյուն Մանուչարովինն կոմիտեականներին» ու կոչերով,ելուլթներ ունեցան բանաստեղծ Գուրգեն Գաբրիելյանը: պետականթատիոնի տնօրեն Աշոտ Ստեփանյանը,մետաքսի կոմբինատիկուսկազմակերպությանքարտուղար (էԻոբերտ Քոչարյանը, աշխատանքի վետերան իշխան Ավետիսյանը, Ստեփանակերտի քաղկոմիքարտուղար Հասմիկ Միքալելյանըն ուրիշներ: Բոլորն:Էլ Բույս Էին ճայտնում, որ Արցախի հիմնախնդիրը կլուծվի, դրականո: րեն, ն անպայմանկվերամիավորվենքՄայր Հայրենիքի ճետ:: Մինչն ճիմա չեմ խոսել Ստեփանակերտում. կազմակերպված. Բանվորական խմբի մասին: Այդ խմբի ղեկավար: Ստեփանակերտ կաճույքի ֆաբրիկայիարտադրամասի պետ ա Ոֆիկ.-Գաբրիելյանի հուշերը հրապարակելենք «ԱզատԱրցախ»թերթի. 1999-թվականի մայիսյանՌամարներում: ԹերնսԲետաքրքրություն ներկայացնի ճրա ւք 7.:.: Ռուշերիցորոշ քաղվածքներկատարել: ԴՈՂԸ" ե5. 3:ցի Ի Մեզ՝ Շարժմանակտիվիստներիս, բոլորից շատ անճանգստացնում Էին զենքն ու բանվորներիկազմակերպվածությունը: Զենք ունենալու ճամարկապ ճաստատեցինք դաշնակցության ճներկայացուցիչներիճետ: Նրանք խոստացանզենք բերել: ՂարաբաղցունԷլ ի՞նչ Է ճարկավոր,եթե նա ձեռքինզենք ունի, Աստված Էլ չի փակի նրա ճանապարհը: Մեզ ճամար ընդունելի Էին ալն ուժերը, ովքեր զենք Էին բերում, ն նրանքմեզ ճամար պաշտելի Էին. ՀՀ Հու": 1988 թվականիգարնանն Էր: Որոշեցինք Ն Բանվորական ս տեղծել խումբ:Ալդ գաղափարըծնվելԷր իմ մեջ: Գնում Էի քաղաքի ձեռնար: «մաքուրբանվորների»: Ադ նուլն դիմաց գտնվող սպայի տանը որ աղոզը: Մինչ այդ մետաքսակոմբի նատի '

է)

Վ

ւ

-

.

'

Շ

թվական արենարոտրում բ թողի տրավիրում աո իմիիկալի ու կումկազմակեր, ՌոբերտՔոչարյանը Մանդի Էր ինձ ցանկութ Աղոողար պել Մո կապճաստատել Բանվորական Նամար խմբի ն

հետ:

մել

մմակցեցխմբիառաջին ժողովինն ելույթ ն ում Հիմնա

ցավ:

նա

ունե-

խոսեցբանվորների կազմակերպվածությա

մի բռունցք լինելու կարնորության մասին: Խմբի երկրորդ ժողովը տեղի ունեցավ մի քանի անց, որին մասնակցեցին38 Բոգի: ամիս Այստեղ ինճ ընտրեցին խմբի նախագատ: Հետո բանվորական խում-

գործեր կատարեց. միտինգների'ն շքերթների կազմակերպում, զենքի ձեռք բերում, Ստեփանակերտում տեղավորվածզորամասերի Ռետ կապի ճաստատում, Շուշի տանող ճանապարհի շրջափակում, կամուրջների.պայթեցում, զինվորականներին թուրքօմոնականների դեմ քարով«կռվել»,ընդճատակյա ռադիոկալանիստեղծում, թռուցիկներիպատիաստում ն տարածում, շենմարզխորորդի քի վրայից Ադրբեջանի դրոշի իջեցում ն Հալաստանիդրոշի բարձրացում, պարետների ն Վոլսկու.Բետ Ոանդիպումներ....Ո՞ր մենը բը շատ

:

թվարկես: ԼՈՐ

ՈՅ

Տուր ԲՐՅՈ

ու Հոր

Խր ԾԵՓ

ԱԿՈԼԵԼԹՆԵՅ

Տ

Լ

Ինն

ԱՎՈ

ՈՒՐ

Ւ

Ւ '

::

րագիւն ԲԵԼԻ

1989.թ. մայիսի 25-ին Մոսկվալում իր աշխատանքներն սկսեց ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորներիառաջինԲամագումարը: ԽՍՀՄ Գերագույնդատախազության որոշմամբ մայիսի 31-ին կալանքից ազատվում են «Ղարաբաղ».կոմիտեիանդամները: Մլդ իրադարձությունները ոգնորում են Բալ ժողովրդին: Հալաստանից ն Լեոնային Ղարաբաղիցճարյլուրավոր նամակներ, ճեռագրեր ու դիմումներ են ուղարկվում ճամագումարի Բասցեով ն խնդրում Լեռնային Ղարաբաղը, վերամիավորել Հայաստանիճետ,միննուլնժամանակ շնորհակալությունեն Բալտնում «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամզերին ճամար: Արցախաքալությունը խնդրում ու պաճանջում Էր ազատելու ազատ, արձակել: նան. Արկադի Մանուչարովին: Ղարաբաղյան շարժման ղեկավարները սերտ կապի մեջ Էին արցախցի պատգամավորներիԲետ ն գրեթե ամեն օր տեղեկություններԷին ճաղորդում Արանցու սպասում. բարի լուրի: Մ. Ս. Գորբաչովը, կատարելով ԼՂԻՄ-իշրջանների ղեկավարներիմայիսի 3-ին գրած նամակիխնդ19-ինընդունեց րանքըն ճալ պատգամավորների պաճանջը, Բունիսի մի խումբ աշխատողների(Վալերի Աթաջանյան, Ջորի Բալամարզի լան, Սեմլոն Բաբայան, Վաճան Գաբրիելյան, Վաչագան Գրիգորյան, ՄաքսիմՄիրզոյան, Հենրիխ Պողոսյան, Վլադիմիր Թովմանյան): Ըճռդունելությանը ներկա Էին Ն. ի. Ռիժկովը, Վ. Մ. Զեբրիկովը ն Ա. Ի: Վոլսնին::Ալդ ճանդիպումըկարծես ճուսադրող Էր: Մ. Գորբաչովը խոստացավմոտակա օրերինվերականգնել ժողովրդաւ:

մարզխորհրդի աո

մարզխորճուրդըն կան պատգամավորների մը, իսկ մի որոշ ժամանակ անց կուսակցությանմարզկոմը: ոստաու ցավ նան ընդլալնել ԼՂԻՄ-ի ճատուկ կոմիտեի իրավունքներ Է, որ պարոն Գորբաչովը անգամ լիազորությունները: Պարզվում Նան ն ատում նս անամոթաբար էր իզուր Բույսեր ներշնչում լության:

|

ՓՏՏՏՈՈՏՈ

չրով

ց

ՄՀՀ

արցախահ

ոՑԻ .

բ

1գ1

մենք ավնս չէինք հավատում ալդ մեծագույն նտախո իճարկե, ճետո կժպտա Համլետը:- Ընդհակառակը,մարզում վիճակն սին,--

կ.

'

ավելի ծանրացավ:Արդեներկու ամիս Էր մարզի արդյունաբերական ճեռնարկություններըչէին աշխատում: զինված աԱդրբեջանական ու վազակալին ջոկատներըշարունակում Էին անասնագողությու սաճմանամերձգլուղերի կողոպուտները: Հայաստանից ստացվող. օգնութլունը խիստ նաոմանափակԷր դարձել: Օաճումլանի անվան պուրակում մի խումբ երիտասարդներճունիսի 21-ից նստացուցի Էին,պաճանջումԷին ՂարաբաղըվերամիավորելՀայաստանի Բետ ,

Արկադի Մաճուչարովի ն ազատելկալանքից:Օր-օրիավելանում Էր

ն բռնագաղթվածների փախստականների թիվը: Արդեն 1989 թ։ Բունիսի 1-ի դրությամբ նրանց թիվը ճասել Էր.18.525-ի:.Ազգամիջյան հողի վրա շարունակվում Էին սպանությունները:Հուլիսի, 6-ին Կրկժանիճայերի ն ադրբեջանցիների ընդմիջնտեղի ունեցավ առաջին հարումը:Հուլիսի 8-ին Հադրութիշրջանում գլուղխորճուրդների շենքերից իջեցվեցինԱդրբեջանիդրոշները: ԱդրբեջանիցԾուշի գնացող ն Ստեփանակերտ եկող ավտոմեքենաների վրա քարեր Էին նետում ն ջարդում ապակիները:ԱՇճրաժեշտԷր մարզում ստեղծել որնէ կազմակերպություն, որը կարողանարգլխավորել ժողովրդական շարժումը:Ուրեմն՝ կրկին ճրապարա: ՎԻ 2... ` 1989 թ. Բունիսի27-ին Հաղթանակի ճրապարակում տեղի ունե-

ՅԻ

րգ,

ԱԱ.

|

ցավ այս անգամ արտոնված հանրահավաք,, որին մասնակցեցին Ստեփանակերտի գրեթե ողջ բնակչությունը ն մարզիշրջաններիցեկած պատվիրակությունները: ելութ են ունենում Հանրաճավաքում

հունիսի19-ինՄ. Գորբաչովի ԼՂԻՄընդունելությանը մասնակցած, ի Ցատուկ կոմիտեի անդամներՍեմյոնԲաբալանը ն Վլադիմիր Թովմասյանը, Ստեփանակերտի քաղկոմիաղաջին քարտուղար Վալերի Աթաջանյանը, Մարտունուն Մարտակերտի առա-՛ կուսշրջկոմների ջին քարտուղարներ Վաչագան ու Վաճան Գրիգորյանն

Գաբրիելյա-

նը: Նրանք միտինգավորներին Բաղորդեցինձանդիպմապն. ժամանակ Գորբաչովի տված խոստումների մասին ն Բույս ճալտնեցին, թե

ճանապարհԷ հարթվում մարզը կենտրոնինենթարկվելուն ԱդրբեջանինԼՂԻՄ-ի.ներքին գործերին խառնվելուցզրկելու ուղղությամբ: Ղարմետաքսկոմբինատի կուսկոմիտեիքարտուղար Ռոբերտ Քոչարյանի ելույթը ավելի գործնական Էր: Նա պաճանջում Էր, որպեսզի ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների առաջին Բամագումարը նախն առաջ վճռի ԼՂԻՄ-ի կարգավիճակիճարցը: Նա առաջաբկեց Է մարզումստեղծելժողովրդական ճակատ 1989 թ. ճուլիսի 8-ին Ղարմետաքսկոմբինատի ակումբում տեղի ունեցավ Հալոց արցախյան ժողովրդական շարժման քաղաքալինճիմնադիր կոնֆերանսը:Ալն բացեց նախաձեռնող խմբի անդամ Մերժ Սարգպանը: Նախաձեռնող խմբի գործունեության,առաջարկությունների,ն եզրակացություններիմասին ճանգամանալից Քոչարյանը: Կոնֆերանտեղեկատվությամբ ճանդես եկավ Ռոբերտ սը քննարկեց աշխատակարգի, Հայոց արցախլան «Միացում» ժոՕարժման ղեկավար մարղովրդական շարժման կանոնադրության, խմբագրիընտրության, Համիններիընտրության, տպագիր.օրգանի յոց արցախյան«Միացում» ժողովրդական շարժումը Հալոց համազգալին շարժման մեջ միավորելու մանին ճարցեը: Կոնֆերանսըփակ գաղտնիքվեարկությամբընտրեց Հայոց արցախլան «Միացում»: ժողովրդական շարժման քաղաքային խորհուրդ,բաղկացած 11 Բոգուց (ԱղաջանյանՌոլես, Աֆանեսլան Գրիգորի, Գրիգորյան Համլետ, Դանիելյան Արմեն, Հայրապետյան ԷոՄիրզոյան Լնոն, Պետրոսյան Գարիկ, նեստ, Էդուարդ, Բաց Ռոբերտ): Քոչարյան Սերժիկ, Պետրոսյան Գեորգի,Սարգսյան քվեարկությամբ խորհրդի նախագաճընտրվեց ՈհոբերտԲոչարյաճը, իսկ տեղակալ՝ Համլետ Գրիգորյանը: ՓՖՓՖԻ: ների Մինչ ադ, ճունիսի 28-ին, ժողովրդականպատգամավոր որոշմամբ մի գործկոմի խորհրդի քաղաքալին ս

«Միացում»

2.

`:

:

Ղուկասլան

Ստեփանակերտի շարժման ժողովրդական «Միացում» գիանցվելԷր Հարցարցախյան

«Միացում» արցախլան Հ ալոց բնորոշմամբ որի կազոզադրությունը, ճախաճեռնուքաղաքացիական ժողովրդի ժողովրդական շարժումը ինքնակազմակերպմա թյան վրա ճիմնված ազգալին-քաղաքային Է սոցիալիսճն Է, որը նպաստում սկզբունքներով դեմոկրատական

տական հասարակությանհամակողմանի վերակառուցմանը, ընտրովի մարմիններիմիջոցով ժողովրդի կամքի Ռասա 2.22. շ: զարգացմանը»: րակականնախաձեռնության ՀԿ Լորր Հայոց արցախյան «Միացում» ժողովրդական շարժման առաջնաճերթ նպատակը«ԼՂԻՄ-ի վերամիավորումն Է Հալկական ԽՍՀին», որովոետնայդ խնդրի լուծումը մարզի Բասարակական-քաղա քականկյանքըբնականոն հունի մեջ կմտցնի ն թույլ կտա իստ-փու լերի վճռել համազգայինու ճամադեմոկրատական խնդիրները: Կանոնադրությունը,որն իր մեջ ընդգրկում Էր.ավելի շատ ծրագրալի խնդիրներ,քան կանոնադրականպաճանջներ, առաջ` Էր քաշում շարժմաննառնչվող մի շարք Էականխնդիրներ:Կանո նադրությու արգելում Էր շարժման քաղաքային խորորդիանդամներինզբաղեց-: նել ղեկավարպաշտոններ՝ կուսակցական,խորճրդալին,արճմիու-

իրագործմանը, ՂՎԱՂգի

թենականու կոմերիտականմարմիններում:Նման նաճմանափա-կումն ընդունվել Էր գիտակցաբար, որպեսզի շարժումը զերծ մնար ն պաշտոնական պաշտոնամոլներից կառուցվածքներիճետ ԲնաԿ ԼԻՆԻՐ րավորմիարլուսումից:

ԱԲՀԱ`ՐՂԵՐՒ ԼՄ

Ղ:ՀՅԹԱ Հայոց արցախյան «Միացում»ժողովրդականշարժման Բիմնա-' Ս

ԿԲ

ԱՆ

`

դիր կոնֆերանսը ընդունում Է

ճան

«Հռչակագիր հայոց արցախլան

«Միացում» ժողովրդական շարժում ստեղծելումասին», որում նշված Է, որ Ստեփանակերտ քաղաքում ստեղծվերԷ նոր ճասարակականքաղաքական կազմակերպություն, որը ներկայացնում. Է բնակ չու-, թյան բոլոր խավերըն իր շարքերում միավորում Է ճամազգային բնութ ընդունած շարժման բոլոր մասնակիցներին: Հոչակագրում նան ասվում Է, որ «Հայոցարցախլան «Միացում»ժողովրդական շարժումըհամերաշխ Է ինքնորոշման, ն սոցիալադեմոկրատիայի կան արդարության սկզբունքները ճարգողբոլոր շարժումների Մետ, մերժումԷ ազգային ն խտրականությունը շովինիզմը՝նրանց ցանկացած

դրսնորումներով»: "Հալոցարցախյան«Միացում» ժողովրդական շարժման նակերտի Բիմնադիր կոնֆերանսը ԱՐԱՆ

Կ

|

ռ

Ստեփա

համազգային շարժման բաղկացուցիչ մասը ճանաչելու խնդրանքով»: Ալնուղետն ասված Է, որ «ալսօր ամեն մի Բալ. անկախ իր քա-

համոզմունքներից, ղաքական ապրում Է Հալաստանի Բետ Արցախի

վերամիավորման... գաղափարով»:Դիմումում դատապարտվում են Կովկասյան բյուրոլի 1921 թ. ճուլիսի 5-ի. անբարոլականորոշման

քաղաքական Ռետնանքները, ինչպեսն Ռուսաստանի ու Թուրքիայի 1921.թ. մարտի 16-ի Մոսկովլան:պալմանագիրը, միջն, որի Բամաբուն Հայաստանիմաս կազմող. Նախիջնանըճանձնվել..Է ձալն. Մդրբեջանի.Բովանավորությանը: ՎստաճությունԷ հայտնվում, որ արցախլան «Միացում» ժողովիդականշարժման ներգրավու«Հալոց մը ՀՀՇ-ի մեջ կդառնա 1/այր Հայաստանիճետ Արցախիմիավոր-

ման

ՄԾՈՎՈ ՒՅՆ նախագուշակ»: «Դեւ. ԿՈԼ Ց Հայոց արցախլան «Միացում»ժողովրդականշարժման Ստեփանակերտի..քաղաքային խորճրդի նախագան Ռոբերտ Քոչարյանը: պատասխանելովշարժման «Միացում»տեղեկագրիխմբագրության հաիցերին, նշում Է, որ Արցախումնս միաձուլված-են տնտեսական, սկ

«

քաղաքական ն ազգայինխնդիրները: Հենց վերակառուցման սկզբից Էլ. Մասկացվում Էր, որԼՂԻՄ-ում ժողովրդիզարթոնքը անխուսափե-

լիորեն կստանա ազգալին-ազատագրական շարժմանձն, իսկ դա չգիտակցվեցվերակառուցման գաղափարախոսների կողմից: ԱրցախըՀայաստանի,ճետ վերամիավորելու ազգալին-ժողովրդական պայքարը,ըստ Էության ուղղված Էր կաստալացածքաղաքական ալնպես, որ Ղարաբաղյան Ռամակարգի փոփոխմանը: Ստացվեց հիմնախնդրի անճիմն ձգձգումը հալ բնակչության մեջ ճնավորեց քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական, մշակութային ճարցերի լուծման նկատմամբ ուժերի վստաճության ՄԲաստատուն սեփական,

Ռամոզմունք61:.: Ո

'

ԶՈՂԱՐ

Որ

ՀԲ:

դր

Ոռ

Է:

ի

Հալոցպրցախյան «Միացում»ժողովրդականշարժման Ստեփա-

նակերտիխորճրդի նախագահի տեղակալ Համլետ Գրիգորյանն ՂԻ այսպես մեկնաբանեց այդ իրադարձությունը: "

Մ

ՀԶՐ

ւ

Հ«Միացում»ժողովրդականշարժման ծնունդը խիստկարնոր էր:

կարողԷր գլխավորել արցախաշարժումը: Մեր խորճուրդն հալությանազգալին-ազատագրական. Ամեն օր բազմաթիվնամակներ ու օգտվում Էր Բեղինակությունից: Էին գալիս որոնց ճեղինակները դիմումներ Էինք

Վերջապես ծնվեց մի մարմին, որը

ստանում,

Ռանդես

րեղ: կաա բնակավայրերո

Շարժման խելացիառաջարկություններով: ն խոշոր շրջաններում բոլոր մարզի վեցին «Միա ձեռքից ձեռք Էր անցնում: Օր օրի ավելի էր ցում» տեղեկատուն վերականգնման մարզումիշխանությունների կարծրանում ն պահանջը: տանի ճետ վերամիավորման Էր՝ բոլորին: հիստերիաէր. հակահայկականմոլուցքը համակել Նրանց աչքին Բալերըդաճիճներեն, մարդակերներն, Էլ: ինչեր: Լուրեր ճասան, որ վալրենացածամբոխը Օուշիում քանդել ԽորհրդայինՄիության կրկնակի ճերոս, օդաչու Նելսոն նյանին ականավորպետականգործիչ իվան Թնոսլանի ները: Բարբարոսմարդիկ նուլն կերպ Էին վարվել նան Կիրովաբա դում Խորորդային Միության կրկնակի Բերոս, Խորճրդալին ՄիուԲետ: Էլ չենք թյան մարշալ ՀովհաննեսԲաղրամյանիկիսանդրու խոսում,թե ինչպեսվարվեցինԲաքվումՍտեփանՕաճումլանի.նուճետ: Բաքվում ինչ-ոի ճալկարիշ ճայ գործիչներիհուշարձանների կան Էր, վայրագորեն Էին: Ալնտեղի Բանրաճավաքնեոչնչացնում րում կոչ Էին անում ոչնչացնել բոլոր Ռալերին: Էլ չեմ խոսում պատմության ճայտնիկեղծարարԶիա Բունիաթովի՛ ն, ընդճանրապ բունիաթովշչինայի ճակաճալկական քարզչության մասին»:Ալդ ա-։ մենը կուլ Էինք տալիս: ինչ անեինք, որ Մոսկվան նամանավանդ, բացահայտորեն ճակաճայկական դիրք ուներ: Նրա ճանձնակատար՝ Վոլսկինն մյուսներըգործնականորեն գործը տեղից ՀԷին շարժում: Մոսկվաուղարկվողբոլոր ճեռագրերնու բողոք-նամակների Էին անպատասխան: գծովԱրցախ եկած Լեռնային Ղարաբաղի ԽՍՀՄ Գերագույն խորճրդիհանձնաժողովը նոլնպես լռում Էր: Ղաիաբաղում նոր պարետ Մուսատովըճուլիսի 11-ին դիմումճղեց. ն մարզի Ստեփանակերտի բնանչությանը՝ կոչ անելով չխանգարել

Հայաս Ադրբեջանում կատարյ

չգիտեմ, թե է:

Ստեփա

կիսանդր

մնում

հանձնաժողովի աշխատանքներին, չընդճարվելզինվորական

ն

միլիցիայիաշխատողների հետ, մինչդեռ.այդ նրանք Էին

սադ-

րանքներստեղծում,անհիմն ծեծում կամ` ձերբակալում մարդկանց, այլ պատիժներ տալիս: Տեսեք. 1989 թ. լոթ ամսում տարբեր խախհամարկալանավորվել Էին երկուազգության 15200 մարդ, որից` 14836-ը՝ Բալ:ԽՍՀՄ՝ 1988-ից՝ դատախազության

տումների "

Քիա Բունիաթովը սպանվելԷ Բաքվում :

տվյալներով`

թվականի փետրվարին (Հ. Ս)

մինչն 1992 թվականի մայիսըԼՂԻՄ-ում ն Հայաստանիսաճմանամերձ գլուղերում սպանվել են 388 ն ԱՍԶ Բալ: Նման փաստերը շատ են... 1989 թ. ճուլիսի 20-ին է -ի գծով ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգություններիխորճրդի որի դիրն Էր լսել մարդկանց ն նլութեր ժողովել: 52... ն Հանձնաժողովիանդամների ճետ ժամանակ,- պատմում Է Համլետը,-- մենք ճԲասկացանք, որ Բանձնաժողովըիրավասու չէր տեղում որնէ կոնկրետ որոշում ընդունել: Ինչ որ ասում,խոսում Էինք, նրանք բարեխղճորեն գրի Էին առնում, նյութեր կուտակում,ճետո տանում Մոսկվա: Գորբաչովի սարքած այս նորխաղից շատ. շուտ. Ռիասթափվեցինք:Հանձնաժողովըկոնկրետ ոչինչ չարեց, մենք դարձյալ մնացինք մեր լուղում տապակված: ի՞նչ Մոսկվա, ի՞նչ Բանձնաժողով:Այդ ամենը նոր բլեֆ Էր, բացաՀետո, երբ Բանձնաժողովի կատարած աշճայտ աչքակապություն: Էին, Բորիս Օլելնիկովը, ելուլթ ունենախատանքներըգնաճափտվում լով ԽՍՀՄ ԳԽ 0ն0ստաշրջանում, գրեթե շուռ տվեց ամեն ինչ: Ըստ ու ցանկությունները, ալլ Էության,նա Ռաղորդեց վերնի պահանջներն. ոչ թե ալն, ինչ տեսել ու լսելԷին: Այդ նիստի տեսագրությունը, ինչպես ն Բորիս Դադամյանի ելույթը, ադրբեջանականկողմի խնդրանԲեռուստատեսությամբ: Այդ ամենի մասին Ղաքով,,չճաղորդվեցին րաբաղում իմացանք «խորհրդայինՀայաստան» թերթի օգոստոսի 8ի ճամարում տպագրված, Զորի Բալալանի «Կանխել կարելի Էր ճշմարտությամբ»Բոդվածից: Ալդ մասին Բանգամանորենխոսել Էինք օգոստոսի 4-ին. տեղի

բոնագաղթվել հազար Ստեփանակերտ ԼՂԻՄժամանում ։-յ-

`

մ

խնհանձնաժողո

Կ.

հանդիպումների զրուցն

-

րի

ճանրա ումոցած հրապարակում Հաղթանակի, հավաքում: ռերի Էրշաճումլանց րադարձություններից Ալդ օրերի կարնոր :

.յ.-

համարձակքալլը: Օաճումյանի շրջանալին խորհրդի նստաշրջանը ԳԽհուլիսի26-ին որոշում ընդունեցխնդրել ԱդրբեջանականԽՍՀ ԽՍՀ Շաճումյանի (գլուղական)շրին քննարկել «Ադրբեջանական ջանը ԱդրբեջանականԽՍՀ.-ի Լեռնային Ղարաբաղիինքնավար

Մարզիմեջ մտցնելու» Բարցը: ՇաճումլանցիներիՊախաձեռնությու

ն ամբողջ մարզում. ընդունվեց ուրախունը Ստեփանակերտում նսԳետաշենի շրջանի Խանլարի թյամբ: իմիջիավոց,ալդ օրերին Կամո ն ուրիշ գլուՄարտունաշեն, Ազատ, տաշրջանը՝Գետաշեն,

շրջանի

հետ ղեր նուլնպես պաճանջեցին Շարումյանի վեմիասին ԴԻՑ ՌԲՇշոմ րամիավորվել ԼՂԻՄ-ի ճետ: ՕՏՏՋ|Տո եր: Ծանր կացության մեջ գտնվող Ղարաբաղըշարունակում Էր օգնություն ստանալ առանց ալն Էլ երկրաշարժի .ն։ շրջափակման հետնանքովդժվարին օրեր.ապրող Մայր.Հալաստանից: Արցախահալերը օգնություն Էին ստանում նան երկրի ալլ շրջաններից: Հուվի-նի վերջին Ստեփանակերտ Բասավ հատուկ ավտոշարասլուն՝ բաղկացած յոթ բեռնատարավտոմեքենաներից,որոնք 600 կմ ճանապարհ կտրելով, Վրաստանի շրջանից Ղարաբաղ Բոգդանովկայի

`

Քասցրին36

20 տոննա տոննա: սննդամթերք՝

ալլուի,.2 տոննա շաքար, 2 տոննա արնածաղնիլուղ, պանիր, բրինձն այլն:Արցախաճայերն իրենց շնորձակալությունը ճայտնեցինԲոգդանովկայի շրջանի աշխատավորներին եղբալրականայդ օգնության Բամար: ::: Եւ,

`

ԱՄՊԵՐԸ ՆՈՐ

ԳՈՒՅՆ

ԵՆ

ՍՏԱՆՈՒՄ.

«Միացում» համաժողովրդական շարժումը նս չկարողացավվեր ն կանգնել բարձրանալ Արցախիազատագրական պայքարիգլուխ:

Արցախաճայությունը դեռնս գտնվում Էր գործադուլիմեջ: Ստեփա-

`

'

.

նակերտի Հաղթանակի հրապարակում 4-ին տեղի ունեօգոստոսի ցած Բանրաճավաքում գրեթե բոլոր ելույթ ունեցողները աշխատավորներին կոչ արեցին դադարեցնել աշգործադուլը,.վերականգնել խատանքային ռիթմը: մանավանդշինարարական օբլեկտներում,

որպեսզի փախստականների համար կառուցեն.-բնռակարաննե Բայցո՞վ կարողԷր իր վրա վերցնել գործադուլավոր ներին Մամոզելուպարտականությունը: Է, որ օգնությանճասավՂարաբաԱյստեղ ղի հերոսական անցյալը,որին դիմեցին Բենցիրենք՝ արցախահա րը: Դեռնս 1918 թվականին, երբ Ղարաբաղը գտնվում Էր բոլորկողմերից ն

կտրված մեն-մենակ նանգնած դաթուրք-մուսավաթական Բիճների դեմ, արցախաճալերը. որավիրեցին համագումար,:որը

ն նմանը գոլություն չի ունեցել մեկ.այլ տեղ: Եվ աճա, նը, Ղարաբաղում հիշեցին... ու : այդ փորձը: ւս.

1989 թ. ամռա-

պաորոշեցին. ընդօրինակել իրենց պերի Աա թե Է պատմում մասին ինչ Համլետը. ղ դբ Ղարաբաղի դաճիճ Սուլթանովիցճեռու լինելու համար հաճախ իրենց համագումարները բաղցիներն ճրավիրում Էին Շոշ .

Լ

ալդ

`

Հրա

զո

Կ.-

Էր

Թադ

Ցդոր

ղարա-

գյուղում: Այդ մասին մենք գիտեինք Ջեր հոդվածներից: Որպեսզի

-

ճեՍուլթանովից՝Մոսկվալի ճանձճակատարներից Ղարաբաղի.նոր ռու լինեինք, որոշեցինք ճավաքվել Շոշում: Օգոստոսի7-ին այստեղ

ն Մարտակերտի Ռավաքվում Ասկերանի, Հադրութի, Մարտունու կուսշրջկոմների .բյուրոների անդամները, Լեռնային Ղարաբաղի մարզային, քաղաքային ն շրջանալին խորճուրդների ժողովրդական մարզալին արհմիության խորորդի նախագապատգամավորները, Բությանանդամները, մարզկոմերիտբյուրոյի անդամները,:ոչ պաշտոնական «Միացում»կազմակերպության վարչության անդամներս ն քննարկեցինք մարզում ստեղծված նման դժվարին պալմամներում ալդ բոլոր մարմինների: ու կազմաներպություններիգործունեության միասնությունն ապահովելու ճարցը: Ելույթներունեցան երկու տանԱյակից,ավելի մարդիկ, ն արվեցին բավականին գործնական առաԻ: վերջո եկանք մի ընդճանուր եզրակացության. ջարկություններ: հրավիրել ԼՂԻՄ-ի բնակչության լիազոր ներկայացուցիչների համագումար՝ ճետագա գործողություններիծրագիր. մշակելուՌամար: Մարզիլիազոր ներկայացուցիչներիառաջին Բամագումարը նախապատրաստելու ճամար ստեղծեցինք կազմկոմիտեմարզգործկոմի Շմավոն Պետրոպանի գլխավորությամբ: նախագատի տեղակալ Նան որոշեցինքճամագումարը չհետաճգելն այլն Բրավիրել առաջիկա օրերին: Ասեմ, որ ալդ աշխատանքներըկազմակերպելու գործում կարնոր դեր Է խաղացելՌազմիկ Պետրոսյանը:

են

թ.:

դրամատ

օգոստոսի 16-ին Ստեփանակերտի

ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի ազգաբնակչու Բամագումարը:Ալն բացեց համաթյան լիազոր -ներկայացուցիչների գումարը նախապատրաստող ճանձնաժողովի նախագահՕմավոն Մարզում ստեղծվածիրավիճակիմասին զեկուցումով Պետրոսյանը: կոմիտեիանդամ Վ. հանդեսեկավ ԼՂԻՄ-ի Հատուկ կառավարման մասնակցեցին շուրջ Հ. Թովմասյանը: Մտքերի փոխանակությանը:

թատրոնում տեղի

քսան Բոգի: Համագումարնընդունեց մի շարք կոնկրետ փաստաթղթեր, ընտրեց Ազգային խորճուրդ՝80 Ռոգիկազմով ն ԼՂԻՄ-ի Ազգա21 Բոգի կազմով: Ազգալին լին խորճրդի նախագաճություն՝ խորճրդի նախագաճության նախագատընտրվեց. Մարտունու կուսշրջկոմի ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավոր Վաչագան Գրիառաջին քարտուղար, գորլանը: Համագումարիկոչով Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությւնը դադարեցրեց երկարատն գործադուլը: Արդեն օգոստոսի 28-ին վերականգնվել Էր աշխատանքալինռիթմը:Ալդ ամենից կատաղած՝ ԱդրբեջանիԳԽ-ի սեպտեմբերի23-ին որոշում Է ընդունում արձակել Լեռնային Ղարաբաղի լիազոր ներկայացուցիչների կողմից ընտրված Ազգալին խորճուրդը: Դա նման Էր ալն.բանին, երբ ջրում Ըն ԱՄ իթ Տըղ խեղդվողը փրփուրից բոնում: Է ԱննաճանջԱրցախըշարունակում Էր իր ճերոսական դիմադրու» թյունը: 1989 թ. սեպտեմբերի8-ին ՍտեփանակերտիՀաղթանակի հրապարակումտեղի: ունեցած բազմաճազարանոցԲանրաճավաթում ելուլթ ունենալով՝ Սերժ Սարգպանը,Համլետ Գրիգորյանը, :

Գուրգեն Գաբրիելյանը, Բեգլարյանը,Էռնեստ ՀայրապեՀրաչիկ տյանը ն ուրիշներ պաճանջեցին վերջ տալ մարզի շրջափակմանը, թուրքերի կողմից շարունակվողանօրեն շինարարությանը,բոլորուժերը կենտրոնացնելերկարատն գործադուլի ԲՔետնանքով. բացթողումները լրացնելու ճամար: Ելույթ ունեցողներընան կոչ արեցին չենթարկվելսադրանքներիու խուճապի,դրսնորել կազմակերպվածություն ն շրջաճայացություն, ամրապնդելմարզի ն ամբողջ Բալ ժողովրդի միասնությունը:Որոշվեց ճանրաճավաքի անունից դիմել Հայլկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին,խնդրելովանճապաղ հրավիրել ճանրապետության պետական իշխանությանբարձրագովն մարմնիարտահերթնստաշրջան ն քննարկել ԼեռնայինՂարաբաղը Մայր Հայաստանի ճետ 2: վերամիավորելու

Բարցըծ2:

Արցախն ու Հայաստանը մճում Էին շրջափակման մեջ, որից Դորն դարձելԷր ամեռաճրատապ խնդիրը:Մոսկվանմնում Էր

գալը

աոտանջ:

Ղարաբաղի մասին յուրաքանչյուրդրական խոսք'-ըն-

աան աթ ԱիԽԱ

աար

Հայկական

երեկ

ՀԵ

է

ԱՆ2ՆՆՀ Պեկավարությա կողմից ԼՂԻՄ-ի ն. այկականԽՍՀ շրջափակման հացը, ԽՍՀՄ իի խորճրդի Նախարարների Ն. (Իիժկովը նախագաք իր ելուլթում դա-

տապարտեց շրջափակումը,մինչդեռ ԳԽ-ի ռախագաճԱ. Լուկլանովը ճամարյա-պաշտպանեց շրջափակումը:Վերջում ընդունվեց մի որոշում, որը հասկացնում Էր, թե շրջափակումը կարելի Է շարունակել: Հաջորդառավոտյան ԼՂԻՄ-ի պատգամավորներիանունից Ջոիի Բալայանը Լուկլանովին Բանձնեցկատարվածըդատապարտող հայտարարություն, ն մեր պատգամավորներըհեռացան դաճլիճից:. Մլդ Է

«այսպես օրերի, իրադար նաբանո ությունները,մեկ Համլետը. հետնում ն մերտարած Մենք. անամբեր էինքՄոսկվալում |

Ե

-

քում տեղի, ունեցող դեպքերին: Երնի :1989 թ. ճոկտեմբերի առաջին կեսը, մեր..շարժման պատմության ամենադժվարին Էջերից Էր: Ադրբեջանըջանում Էրալդ ծանր շրջափակումով մեզ ծնկի բերել: Մի ավտոշպրասյուն Բոկտեմբերի 10-ինպետք Է Սվերդլովսկ քաղաքի ոազմական ուսումնարանի սաներին Շուշիից փոխադրեր Գանձակ: փոխանակ ուղիղ ճանապարճով գնար, մտնում Է Ավտոշարասլունը նախօրոք տեղյակ չպաճելով մարզի ն քաղաքի ղեՍտեփանակերտ, կավարությանը:Մեքենանեին անցնում Էին սուլիչների ոռնոցներով: Մյդ վայրենի տեսարանըդիտելու Ոամար փողոց դուրս եկած բնակչության: վրա մեքենաներից սկսեցին. կրակել: Վիրավորվեցին մեկ տասնյակի չափ անմեղ մարդիկ, որոնցից մեկը՝ բանվոր Սպարտակ Հակոբյանըմաճացավ: ԼՂԻՄ-ի ներքին գործերի վարչության պետ, գնդապետ(ԻոբերտԹումանյանի Բաղորդումիցպարզ Է դառնում,.որ այդ օրը կրակոցները ուղեկցել են ավտոշարասլան ամբողջ շարժման ընթացքում, մինչն քաղաքից դուս գալը: Կալաշնիկով ինքնաձիգից կրակել են 21 կուրսանտ ն 3 սպա: Ալդ մասին ժամանակինգրվել Է մամուլում: Եվ մինչն անգամ կարծիք Է ճալտնվել, որ ալդ սադրանԷր Հատուկ շրջանի պարետ գեներալ ջը նախօրոքպլանավորվել Սաֆոնովի կողմից:Հետո,օր օրի վրա ավելի ծանրացավ ընդճանուր Ս Մեզմնում Էր դիմանալ ն անճարանջ պայքարել: «1989 թ. Բոկտեմբերի 11-ին, ալդ ողբերգության Ռաջորդօրը, ամդուրս եկավ փողոց իր զայրույթը արտահալՍտեփանակերտը

Լիճակը:

բողջ ալդ օրը կնքեց «Արյունոտերկուշաբթի» տելու: Արցախաճալությունը

հրապարակումտեղի ունեցած չարտոնված Հաղթանակի անունով: այդ վանելույթ ունեցողները դատապարտեցին հանրահավաքում.

խստագույնսպատժել կազմակերպիչներին դալիզմը, պահանջեցին

ԼՂԻՄ-ը անձապաղ մարդասպանին, դուրս. բերել: Ադրբեջա կազմակերպված կազմից: Ստեփանակերտում ալդսադրանքըդատապարտվեցնան ճոկտեմբերի15-ին Երնանում վերսկսված Հալզեկուցեց Հայկոմկական ԽՍՀ ԳԽ-ի նստաշրջանի կողմից, որտեղ կուսի Կենտկոմիերկրորդ քարտուղար Օլեգ Լոբովը: Նստաշրջանը Է խաղաղ բնակչությանդեմ կիրառվածՌանցագորդատապարտում ստեղծել հատուկ Բանձնաժողով՝ ստուգելու ծությունը ն պաճանջում ն

'

կատարվածըն հանցագործներինկատմամբՈամապատասխանմիՅՆ

2Ո"՞ՒՐՈՈՈ

Հ.Յ.Դ գործադրել: ջոցներ ԸՄ Բամար ազգայինվերածնունդԷր Ռոկտեմբե Արցախաշխարճի 16-ը: Մլդ օրը (Գանձասարիվանքը բացվելուց 15 օր Բետո) խզվեց 60-ամյա լռությունը ն վերաբացվեց Ամարասիվանքը, որի. զանգի ղողանջներըդադարելԷին ճնչելուց 1930-ականթվականներից: . -Ալդ օրն ալնտեղ Էի,- պատմում Է Համլետը:- Նման ճրճվանք երնի առաջին անգամ Էի ապրում: Հալ առաքելական եկեղեցու Արցախիթեմի առաջնորդՊարգնեպիսկոպոսՄարտիրոպանըօրճնության մաղթանքՌղեցամեն տեղից եկած բազմությանը: Ալնուճետն տեղի ունեցավամուսնությանսուրբ պսակի օրհնություն: Հետո ներկաներիցշատերը մկրտվեցին: Գանձասարի վանաճայր Միքալել վարդապետ Աջապաճտյանն իր ելույթում Բիշեցրեց։թեԲալոցայս Բողի վրա եկեղեցուվերաբացումը պետք Է հավատ՛ու նեցուկ դառնա ամեն տեսակի շրջափակումների հաղթաճարման ճամար 0:

1989 թ.

հոկտեմբերի19-ին տեղի ունեցած ԼՂԻՄ-ի Ազգային խորճրդինիստը քննարկեց «ինքնորոշված ԼՂԻՄ-ը. Հայլկակա ԽՍՀ-ի կազմ մտցնելու՝ մարզի հալ բնակչության արտաճայտած

ճարցը ՆԱջեց մասի ջոցառում ր1988 վարար անացման երկրամասի ամբող պ հանարակական-քաղաքա մկսած բորից Է կյանքը կառուցվ ժամանակաանը հի տոտեմական ընդունած որոշումներ Նե աաա համապատասխան: դիրը առաջին հերթին հիմնախ փոն Լեռնային Ղարաբաղի մասեձգտող երկու միմյանց րի բռնի տարանջատվածու ուրին արցն Է: Նրա առավել բնական ծումը

սի

ների

ն»

ալդ

լ

մտներ ոու

րիո

հանդիսանում Է ինքնորոշված

լու-

ԼՂԻՄ-ըՀալկական ԽՍՀ կազմ

ուղղությամբ պրակտիկգործողություններ: դություններ: Ղարաբաղի Ազգայինխորճու

նարկել ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ կազմի մեջ մտցնելու ուղղությամբ միջոցներ իրականացնելուԲարցը: Ազգայինխորճուրդը գործնական ն պաճանդատապարտեցհոկտեմբերի 10-ի իրադարձությունները ջեց պատասխանատվությանենթարկելմեղավորճներինծ63: 1989-ի հուլիսի 20-ից մինչն 28-ը Լեռնալին ՂարաբաղումգտնավածԳ. Ս..Տարազնիչի գլխավորած ԽՍՀՄ ԳԽ-իԲանձճնաժողովը ռաջարկություն:Էր մտցրել ԼՂԻՄ-ը դուրս բերել Ադրբեջանական ԽՍՀկազմից:ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախագահությունըճոկտեմբերի 19-ին քննարկելովԲանձնաժողովիզեկուցումը, որոշեց մեկ շաբաթվա ընթացքումլրամշակել որոշման նախագիծը:Եվ աճա, նոլեմբերի 9-ին, կրկին Ստեփանակերտժամանեց ԽՍՀՄ ԳԽ-ի ազգային քաղաքականության ն. ազգամիջյան ճարաբերութունների Ոանձնաժողովի ռախագաճԳեորգի Ստամիսլավովիչ Տարազնիչը: Արցախաճալեիը մերժեցին Տարազնիչի ներկալացրած առաջարկությունները, որովրետն, ըստ փաստաթղթի, մարզը թողնվում Էր Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում: Մոսկվա մեկնելուց առաջ Գ. Ս. Տարազնիչը լրագԷ, Բակասուիողներին մարզում բարդ թյունը շատ խոր»օ4 Ալդ օրերի ա: Ը Տարազնիչի գալն ավելի շիկացրեց մթնոլորտը: Սլդ ուղղակի ասացինք ելուլթ ունեցողներն, երբ փանդիպեցինքնրա Բետ: Նոլեմբերի10-ին Հաղթանակի Բրապարակում,ժամը 15-ին, կազմակերպեցինք..50ճազարանոց ճանրահավաք: Հրավիրեցինք Տարազնիչին,. որպեսզի ելույթ ունենա ժողովրդի առաջ ու լսի նրանց ձալնը:Մինչդեռ ռա գերադասեց գնալ Խոջալու: Հանրաճավաքի միաճամուո մերժեցինք ԽՍՀՄ ԳԽ-ի Ռանճնաժողոմասնակիցներս Հավի առաջարկությունըն պաճանջեցինքմարզը վերամիավորել լաստանի ճետ: Հիմնախնդրիլուծման մյուս բոլոր տարբերակները Տարազնիչին: ն ալդ մասին գրավոր ներկայացրեցինք մերժեցինք Նրան ասացինք.պարզ ու Բստակ, որ ոչ մի արցախաճալչի ցանկաենք ն անում լսել Ադրբեջան Մլդ |

«Իրավիճակը խոստովանեց. խոսքը, Համլետի մասին իրադարձությունների

մասին

.

միայն անունը: անունից խորշում 19վում: 11. տեզությամբ իճռո1989 զոլեմբերի Է, թվականի թե Այդ օրերի մամովը գրել Հաղթանակի Բրապարակը: րից փազմամարդ էր: Ստեփանակերտի ստեճանրաճավաքիէին Արտոնված

եկել տասնլակ Բազարավոր

ն մոտակա գլուղերի բնակիչներ:Ելույթ ունեցողփանակերտցիներ

Լնոն ՄիրՍարգսյանի, Սերժ անդամներ շարժման «Միացում» ների՝ գոլանի, Համլետ Գրիգորլանի ն ալլոց խոսքերումխիստ բողոք արնատաճալտվեց ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նստաշրջանիքննարկմանհամար

Ղարաբաղյանհիմնախնդրի լուծմաննախագծի խապատրաստվող ն մարզային պաճանջեցին Նրանք դեմ: պետական կուսակցական մարմիններըվերականգնելնոր կարգավիճակով՝ դրանք մտցնելով համակարգիմեջ: ՀանրաճաՀայկական ԽՍՀ համապատասխան Մոսկվալի վաքի մասնակիցներնիրենց բողոքի ձայնը բարձրացրին Բուտիրյանմեկուսարանումգտնվող Հայկական ԽՍՀ ԳԽ-ի պատ2... պաճելուն դեմ: գամավոր ԱրկադիՄանուչաիրովին 1989 թ. ռնոլեմբերի 4-ին Երնանում, ՍտեփանՕաճումլանի-անվան պալատում, իր աշխատանքներնսկսեց Հալոց Ոամազգալին շարժման (ՀՀՇ) հիմնադիր ճամագումարը, որին մասնակցեց Արցախի պատվիրակությունը՝12 Բոգուցբաղկացած: Համագումարումելույթ ունեցավ «Միացում» կազմակերպության ներկալացուցիչ: Սերժ Սարգսյանըն շարադրեց արցախաճալությանպաճանջները:: ՀՀՇ վարչությանանդամ ընտրվեց ՌոբերտՔոչարյանը: .. 2: Համագումարըձայլտատարեց,որ մարզի անկախության դե ոտնճգություններ լինելու դեպքում Բալ ժողովուրդըճ նարավոր բոլոր

Ր

միջոցներովսատար կկանգնիարցախաճքալության ազգալին-ազատագրականպայքարին: Ընդունված որոշման 6-րդ կետով՝ «ԼՂԻՍ՝ ն ՀայկականԽՍՀ պատգամավորները չեն ստորագրի որնէ փանտաթուղթ, որը կարողԷ ուղղված լինել Լեռնային ժողովրդի Ղարաբաղի. ինքնորոշմանանկապտելի իրավունքիդեմ»65- :-...բ... ՀՀՇ լիագումարնիստից ճետո աշխատանքները շարունակվեցին 12 հանձնախմբերի նիստերում,որոնք տեղի Էին ունենում տար.

բեր տեղերում:

:

|

|

ամ Սու Ղար տեւած կՆ հ

ՏՐԱ

տատ

Մենք` արցա

դաղիճում: ցի պատվիրակներս արի Բենցսկզբիցզգում Էինք, որ մեր երնակալածու կոմիտեիանդամները, որոնք արդեն Հայոց Բամազգա շարժման պարագլուխներիցԷին, այն էին, շատ էին լ )արզապեսհիասթափվեցինք: Ալդ ժամաե զակվանից 9 էլչլ նես այլես ոչ մի առնչությունչունեցա րճշականների

ր փոխվել

Հանձնախմբիաշխատանբները դեռ չավարտված՝ես հեռացա րամալսարանի դարլիճից' Ռամոցվածլինելով, որ ՂարաբաղըԲ6ՐշականներիՌամարլոկ. շիրմա Է, աչքակապությանմիջոց: իմ տպավորությունը ն կարծիքը չթաքցրեցի մեր պատվիրակության անդամներից:Հոշականների վերաբերյալիմ բացասական կարծիքը Բրապարակալնորեն ՛արտաճայտեցիՍտեփանակերտ վերադառնալու հետ:

:

րենց ճաջորդօրը ԱԳՈ 96.2... 1969թ. .նոլեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ ԳԽ-ը ընդունեց «Լեռնային ՂաԱՐՎ

`

րաբաղի ինքնավար Մարզում իրադրությունընորմալացնելու՛միջոցառումներիմասին»որոշում, որով Լեռնային Ղարաբաղըթողնվում ԷրԱդրբեջանիկազմում, վերացվում Է ԼՂԻՄ-ի Հատուկկառավարման կոմիտեն, ստեղծվում Է ճանրապետականկազմկոմիտե, վերականգնվումԷ ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների20ն նրա գործադիր կոմիտեի գործունեություրդ գումարման խորճրդի նը, ապաճովվում Է ԼՂԻՄ-ի իրական ինքնավարության կարգավիճակի բարձրացումը ն բոլոր ծագող խնդիրների սաճմանադրական զքրարւ լուծումը ն այլնծ6:..... ապ,յ,Մ),Խ,,//Խ,/) արտահայտվեց Այդորոշման նկատմամբ արցախաճալությունը բացասաբար: Նոլեմբերի 29-ին տեղի ունեցած ԼՂԻՄ Ազգալին խորորդինախագահությաննիստը որոշում Է դիմել գործնական քալլերի: Մինչ ալդ թե՛ Լեռնալին Ղարաբաղի Ազգային խորճուրդը ն թե՛ ԽՍՀ-ի ն ԼՂԻՄ ԱզՀՀՇ-Ա-առաջ Էին քաշել Բրավիրել Հայկական գայլինխորճրդիճամատեղ նիստ ն վճռել Լեռնային Ղարաբաղը Հալաստանի,Բետ վերամիավորելու Բարցը:Մլդ քայլի կատարումը արագացրեցին ԽՍՀՄ ԳԽ-ի վերոճիշլալ որոշումն ու Ադրբեջանում նոր թափ առած Ռակաճայկական սադրանքները: 1989 թ. նոլեմբերի՛ 30-ին: Երնանի Շաճումյանի անվան պալատում իր աշխատանքներն սկսեց Հալկական ԽՍՀ ԳԽ արտահերթ նստաշիջանը՝ ԼեռնայինՂարաբաղիԱզգայինխորորդի մասնակցությամբ: Դեկտեմբերի 1-ի երեկոլան ընդունվեցին «Հայկական ՈԼ

թ

:

,,/,,Խ,

'

նորմա«Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավարՄարզում իրադրությունը

ացնելու միջոցառումներիմասին»ԽՍՀՄ Գերագովնխորորդի թվականի նոլեմբերի 28-ի որոշմանմասին» որոշումներըծ: նոխորճրդի ԽՍՀՄ Գերագույն Է ճայտարարում Նստաշրջանը Է

`

լեմբերի 28-ի որոշումը «անվավեր ՀալկականԽՍՀ-ի ն Լեռնային Ղարաբաղիհամարն ոչ մի իրավական չնտեղծող ՀալկականԽՍՀ ն Լեռնային ՂարաբաղիԱզգային խորհուրդը «Հոչակում են ՀայկականԽՍՀ-ի ն Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավ րումը»: Հալկական ԽՍՀ ԳԽ-ը ն Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային են ներկայացնել Հյուսիսային Արցախի՝ խորճուրդըպարտավորվում շրջանի ն Գետաշենի ենթաշրջանի հալ բնակչության ԾՕաճումյանի ազգալին շաճերը: ՊաճանջվումԷ ընդունվածորոշումից բխողանքհամար իրագործում՝ «հրականացնելու րաժեշտ միջոցառումների տնտենաՀայկականԽՍՀ-ի ն Լեռնային Ղարաբաղիքաղաքական, միաս» կան ն մշակութային կառուցվածքներիիրական միաձուլումը

Ռետնանքներ

ՏՕՆ նական պետական-քաղաքականհամակարգու»: ՀամլետիտրտունջըմիանգամալնտեղինԷ. 12. -

1989 թ.

Հորի. մեծ ցնծուդեկտեմբերի 1-ի որոշումն ընդունեցինք

թյամբ: Բալց հետո՞: Մինչն ճունվարի 10-ը, այսինքնԳ̀որբաչովի՝ նոր հրաման ստորագրելը,որով բեկանում Էր դեկտեմբերի 1-ի որո-շումը, անցել Էր 40 օր: Եվ ալդ ժամանակաշրջանում իշ-: Հայաստանի

խանությունները գործնականքալլեր չկատարեցին դեկտեմբերի 1-ի տո Մոր ւխաղմ ՂՔ ԲԱՀԱՐ որոշումն իրագործելու ճամար: `

բ

)

|

։ `

|

Դեր

ի

ԱՅՆ

ԴԸՈդ

1990 թ.

հունվարի2-ին Աղդամից ԾուշիԷր գնում մի ավտոշարա-. կյուն, որն, իբր, 150 խաղաղ ադրբեջանցիներ Էր փոխադրումԿրանս-. նոլարսկիմիլիցիայիդպրոցի սաների ուղեկցությամբ:Պարզապես. կրկնվումԷր նուլն սցենարը,երը Բոկտեմբերի 10-ինՍվերդլովսկի ռազմական ուսումնարանիսաները Ստեփանակերտում արլունոտ

քայլեր կատարեցին: Օարապունը փոխանակ ուղիղ. Շուշի գնալու, շրջվում, մտնում Է որը առաջ Է բերում քաղաքի Ստեփանակերտ, բնակչության զալրուլթը: Զղագր գիո որոշ ներ քարկոծու են շարասյունը:Ֆինվորականները կրանեն բացում, ճետնանրի քով զոհվումեն Ղարաբաղյան պայքարիակտիվիստներից քանդա կագործԱրմենՀակոբլանը ն քոլատակցիՌոզաԲաբալանը:Այսանամոթոճիրըպաշտպանու թյան տանկ է վերցնու վերգճում Թեր-: կԷ « իզվեստիա»թեր

քաղաքացի

թը:

Որպեսալդ կեղ

»

ջալուի

ն

մյուս

Գյուղերում ադրբեջանական

փակում.են զակները: Նրանք

.

բուն դրած:թուրքավա-

ն գնդակոծում ճանապարհները ճալ-

կական բնակավայրերը: Իբր նոլեմբերի28-ի որոշման կատարում: ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախագաճությունը Վ. կ. Ֆոտենին՝ նշանակում Է ԼՂԻՄ-ում միութենական վերստուգող դիտորդ հանձնաժողովիճախագար: ի. պատասխան ալդ ամենի, 7-ից «Խորճորդալին հունվարի

Ղարաբաղ»ն «ՍովետսկիԿարաբախ» թերթերը դառնում եճ ԼՂԻՄ Ազգալին խորճրդի օրգան: ալդպիսինԷր ընդճանուր վիճակը Աճա սկզբի երկու տասնօրյակում: ԱՂԸ 1990-ի ԱԻԸ Ց Հակառակորդի կողմից օր օրի ակտիվացողճնշումը կանխելու ԳԵՐ

-

'չ

Էին տարվում մարզի տարածնպատակով, ամենուր աշխատանքներ

թում ինքնապաշտպանական ջոկատներ ստեղծելու ուղղությամբ: Արցախումծնվում Է ֆիդայական շարժումը, որին լալն թափեն ճաղորդում Հայաստանիցն այլ տեղերից եկած քաջազունները: Հունվարի 8-ին Մոսկվալից Ստեփանակերտ Է ժամանում Հա...

"չ

տուկ կառավարման կոմիտեի նախագաճ Մ. Վոլսկին: Նա պարզի ակտիվին ն իր ղեկավարած անփառունակ կոմիտեի.անդամներին տեղյակ Է պաճրում,.որ Ռունվարի 9-ին Ստեփանակերտկժամանեն քարտուղար Գիրենկոն, ԳԽ-ի Ազգությունների ԽՄԿԿ Կենտկոմի խորճրդիզախագաճ Նիշանովը ն Ադրբեջանիկոմկուսի Կենտկոմի

երկրորդքարտուղար

Պոլլանիչկոն: Լեռնային ՂարաբաղիԱզգային ն «Միացումը»որոշում են թուլլ չտալ ալդ «պատվարժան խորճուրդը Ոլուրերին» Ստեփանակերտ մտնել: Ալդ առթիվ Բատուկ Բանձնարարություն Է տրվում Բանվորական խմբի ղեկավար Ռաֆիկ Գաբրիելյանին, որը ն կատարում Է այն ամենալն պատասխանատվութլամբծ68:«Հյուրերը» Ստեփանակերտի օդանավակայանից նտիպվածճետ են վերադառնում ու չեն փորձում մտնել քաղաք, չնալած ալդ օիը օդանավակալանիցմինչն քաղաք ամբողջ ճանապարձը աին Էր զորքով: բոնված ԿԵՐԱՆ

Ամբողջ քաղաքն անճանգիստ Էր,- պատմում

Է

Համլետը:-

Քաղաքիակտիվը ճավաքվում Է քաղկոմի առաջին քարտուղար

Ա-

թաջանյանիմոտ ն առաջարկում «Բլուրերին»չընդունել ու ճետ դարճնել, եթե նրանց նպատակնԷ արցախաճալության վզին փաթաթել նոլեմբերի 28-ի որոշումը ն Ստեփանակերտ մտցնել Պոլյանիչկոլի Ալս ամենի մասին Աթաջանյանըտեղյակ Է պաճում կազմկոմիտեն:

Նրանք ժամի Պոլլանիչ րազ ոա ուի

Էլ Գիրենկոյինն Նիշանովին: են Օուշի, իրենք վ ուղարկում ուղղաթիռով կան Է լե իրենք կ ողմերը թե հակամարտող հալտարարում, լչզուգտպետք

Ի ԲՆ իրար նլուծեն իրենց բարդացած հարցերը: ազո կան Օրջա ծանր լուր ստացանք Ալդ Օաճումյանից բ Ն Վլադիմիր քարտուղար առաջին շ րջկոմի աշխատողներ կավար -

|

-

ճեն

ճետ

օրը

:

Գետաշե արարող

ճունվարի9-ին գնացել Էին ղաջանյանիգլխավորությամբ թաղման թուրքերիկողմիցսպանվածերկու գետաշենցու պատամդ Էին թուրքերը ճրանց թյանը մասնակցելու: Վերադարձին օրը Լեռնալին Ղարաբաղիմարզային ն շրջանավերցրել: Հաջորդ զինղեկավարությանանունից բողոք Է ներկայացվում Գիրենկոլին, որը դեռնս գտնվում Էր Ադիբեջանումն խնդրվում Է միջոցներ ճեոնարկել Շաճումյանիշրջանի ղեկավարներինփրկելու ճամար: Մենք գիտեինք, որ ՎլադիմիրԱղաջանյանը մասնակցում էր: ակտիվորեն Ղարաբաղյանշարժմանը ն կարնոր դեր Է խաղացել Շաճումլանի շրջանը ԼՂԻՄ-ի կազմի մեջ մտցնելու գործում: Ադրբեջանի իշխանություններիկողմից նրանիցվրեժ լուծելը երբեք Էլ պատաճական 1990 թվականի Բունվարի 10չէր: ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախագաճությունը ին ատուկ որոշումով բեկանեցՀայլկական ԽՍՀ ն ԼՂԻՄ Ազգային խորորդի1989 թ. դեկտեմբերի ն Լեռնալին Ղարա-. 1-ի՝ Հայաստանի բաղի վերամիավորման մասին, ինչպես. ն 1990 թ. Բունվարի 9-ի ն Լեռնային Հայաստանի Ղարաբաղի բլուջե ները.միավորելուվերաբերյալ որոշումները:ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախագաճությունը բեկանեց նան Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԽ-ի ռախագատության 1989 թ. դեկտեմբերի 4-ի որոշմանորոշ կետեր,որոնք անմիջապես վերաբերումեն ԼեռնայինՂարաբաղինծ3: ՏԱՎ ՏԱՐԱՆ աի: |

Ադրբեջանի ԳԽ-ի նախագատությունը,

ԽՍՀՄ ԳԽ-ի

ելնելով 1289 թ. նոլեմբերի 28-ին ԽՄԿկ Կենտկոմի Քաղբյուրոլի՝1990 թվա-՝

կանիԲունվարի10-իընդունած որոշումներից,Բունվաիի 10-ին որոշում ընդունեցստեղծել Ադրբեջանի

կազմկոմիտե, որԱ, իբր, պիտի գործիԷՂԻՄ-ում՝ նրա կուսակցական ն խորճրդալին ղեկավար մարմիններըվերականգնելու ն ու տնտեսական վարչական կյանքը կարգավորելու ծրագրով: Եվ ալդ կոմիտենպետբԷ Վիկտոր

Պոլլանիչկոն:

աա

Հենցալդ օրերինԲաքու Ե. Մ. ժամանեցին

ղեկավարեր Ո

ՈՂՐԿ»

ն ազգաՊրիմակովը

|

գծով ԽՍ'ԿԿ Կենտկոմիքարտուղար յինհարցերի

Ա..Ն.

Գիրենկոն:

Նրանք ոչինչ չձեռնարկեցին Ռունվարի 12-ից Բաքվումսկսված Բալկական ջարդերը ճամար: Բաքվումբնակվող 300 Բազար կանխելու Ռալերիկյանքը լիովին վտանգվածԷր: Հունվարի15-ին Հայկոմկուս կենտկոմը, Գերագույն խորճրդի նախագահությունը ն Նախարարների խորհուրդըկենտրոնական իշխանություններից պարանջեցին

վերջտալ

բռնություններին, չդադարող

որ

դաժանորենիրագործվում

Էին ՌալերինկատմամբԱդրբեջանիտարածքում

ն

կատարվածին

տալ,քաղաքական գնաճատականմշժ: Ժողովրդինուղղված հատուկ

կոչով հանդես գալիս Լեռնային ՂարաբաղիԱզգային խորճուրդը, Է որում Բաքվի հայերի մասսայականկոտորածըբնորոշվում Է որպես «Սումգալիթի»շարունակություն: Ազգալին խորճուրդը նշում Է, որ այդ դժվարին ն ծանր օրերին Բալ ժողովուրդը պետք Է ավելիճամախմբվի ու. արիանա, ՛որպեսզի' կարողանա պաշտպանելՈայոց պին իի 1 ԵՐ: ՍՏԿՐԾՈ՝ հողը... ո": ՄդրբեջանումԲակաճալկական հիստերիանկոխկրտեց

ԷԵ

ինի

լ

բոլոր

սաճմանները:Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմիառաջին քարտուղար Ա. Վեզիրովը պաճանջում էր ազգովին միանալ ն ջախջախել ԼեռնայինՂարաբաղնու Ստեփանակերտը:Հունվարի 13-ին Բաքվի փողոցներումթափված Էին ցեղասպանության ենթարկված տասնյակՌալերիդիակներ, իրենց բնակարաններիցդուրս շպրտված, կողոպտված ու ջարդված տասնյակ Բազարավորճայեր լաստանավերով փոխադրվումԷին Արասնովոդսկ,որպեսզի այնտեղից Էլ տար-

վեն անճայտ ու անորոշ ուղիներով: Հալժողովուրդը դատապարտեց ազերիներիկազմակերպած ու կենտրոնի թույլլտվութլամբճալերի նկատմամբ. իրականացվող եղեռնը: Գորբաչովյան Գերագուլն խորորդի նախագաճության:1990 թվականի Բունվաիի 15-ի որոշմամբ արտակարգդրություն Է ԲալտարարվումԼեռնային Ղարաբաղում ն նրան սաճմանամերձ գոտում: Հալերին կոտորում Էին Բաքվում,իսկ արտակարգ դրություն Է Բալտարարում Լեռնային ՂաԳորբաչովը րաբաղում: Սա, պարզապես, խեղկատակությունԷր: ԽՍՀՄ ԳԽ-ի ճունվարի 15-ի Բրամանիցբխած՝ արգելվեց ԼեոԼարաբաղիԱզգային խորճուրդը,«Միացում»կազմակերպունալին թյունը, խիստ ճսկողություն սաճմանվեց Տնօրեններիխորորդին տեղեկատվության միջոցների նկատմամբ:Այդ ամենը իրագործում Էր |

Ղարաբաղը

դարձյալ Եվ այսպես. Լեռնային զինվորականությունը: բոնություննեմնաց առանց իշխանության: Ջերբակալություններն"ու

Ռուդիկ Սզարյա

նը2000 մասսայականբնույթ կրեցին:Ալդ մասին ունեցածմերճանդիպմա թ. օգոստոսի 11-ին Ստեփանակերտում թթու ժամանակ պատմեց. թթուն 1990 թ. ճունվարի 17-21-ը՝Արկադի Ղուկասյանին, Ռազմիկ Պետրոսյանին,Ռոլես Աղաջանյանին,Ավետիք Գրիգորլանին ն ինձ ձերբակալեցինՍտեփանակերտում: Ինձն Ռոլեսին հատուկ ինքնաթիռով, խիստճսկողությանտակ տարան Թիֆլիսն նետեցին ՊԱԿի մեկուսարան,որտեղ պաքեցիներկու օր: Ոչ մի ոարցաքննություն, ոչ մի սնունդ, միպլն օրականմի բաժակ ջուր Էին տալիս: Երբ մեզ տանում Էին բանտային մեքենա, տեսանք ալնտեղ են Արկադին, Ռազմիկըն Ավետիքը:Մեզ օդանավով տարան Ռոստով, ալնտեղից էլ՝ Նովոչերկասկիթիվ երրորդբանտը:Պալմանները շատ ծանը Էին: Սկզբումբոլորիս պաճումԷին նուլմ բանտախցում:Հետո մեզ իրարից բաժանում են ու տանում տարբեր բանտախցեր, քրեականների մոտ: իմանում ենք, որ Ղարաբաղից բերել են նոր կալանավորներ՝Վիգեն րը

ոո

ՒՈ

-

Շիրինյանին (Մարտակերտից), ԿամոՍաֆարյանին(Մարտունուց), Խոսրովին(ԽոսրովըծննդովՀայաստանից էր, Քարաղբյուր.գյուղի ինքնապաշտպանական ջոկատի ճրամանատարը: Ջոճվել Է Քաշ

իաղբյլուրիպաշտպանությանհամար մդված մարտերում-- Հ. Ա.): Մեզ պաճում են 31 օր: Հարցաքննությունների ժամանականընդճատ հարցնումԷին, թե ովքերեն պայթեցրել Ստեփանակերտի կամուրջը ն գերի վերցրել չորս թուրք ոստիկաններին: պնդում Էինք, որ Մենք կամուրջըպայթեցրելեն թուրքերը,իսկ ոստիկաններին գերի վերցնելու մասին տեղեկություն չունենք: Քազի անգամ ինձ ճարցրել են, թե ճերայդ ճակախորդրդային գործողութլուններին ինչ մասնակցուունեն

ՀամլետԳրիգորյանը, թյուն Ռոլես Աղաջանյանը, Արկադի Մանուչարովը Էլի ոփիշներիանուններԷին տալիս: Ես ն ժխտումԷի ու պնդում, որ մենք հակախորհրդային ոչ մի գործողությունչենք կա-

տարում: Մեզ ազատելուց առաջ մի որոշում են դեմ տալիս, թե իբր րզ

որբակալել Դայտնվեց, արտակար ազ Իա րության շրջան լազերտում վերաճաստատված գեներալ-մայոր այ տի են

պարետային ժամըխախտելու ամար:

:

պաշտոնում

Վլադի դիսլավ Սաֆոնովը:

Մարզըլրիվ.նտրվեց

դրսի աշխարհից: Հունվարի 26-ին Ստեփանակերտ ժամանեցին ԽՍՀՄ պաշտպանության ճախարարՅազովն ու ՆԳ ճախարարԲոկատինը: Նրանց.կարգադրությամբդադարեցրին ուղղաթիռնե .

չվերթը,ԵրնանիցՍտեփանակերտ, Շաճումյան,Գետաշեն:կտրվեց

Մրցախի

վերջին կապը արտաքին աշխարհի ճետ: Հաջորդ օրը, Ռունվարի 27-ին, Ստեփանակերտ ճասավ Վ. Պոլյանիչկոյիգլխավորած կազմկոմիտեն: Նրա աջակիցը ռազմական պարետ Վ. Սաֆոնովն Էր,որն իր վալրագություններով գերազանցեց1906.թ. Բունվարին Ղարաբաղ եկած ցարակամ Գոլոշչապովին: Այդ նա գեներալ Էր, որ Անդրկովկասի փոխարքային ուղարկած Բեռագրում. պարծե

նումԷր Ղարաբաղիգյուղերն անխնա ոմբակոծելու ճամար71:։: ..

Կազմկոմիտեն տեղավորվեց կուսակցությանմարզնոմիշենքում:

..

Ի նշան

բողոքի, մարզկոմի դեռնս պարպանվող բաժինների աշխատակիցներըլքեցին շենքը: Մարզի աշխատավորներն իրենց անճնազանդությունը դրսնորեցին Բունվարի 29-ին սկսած մասսալական

գործադուվով:,..Հեջի

նոր

ՏԵՂԵՐ

Յի

ՕՂ:

Ցու

ՈԿ

Ծ

Իո

դ, |

Տրերին,-.առնությլամբ հիշում Է Համլետը,- ճավաքվեցինքմշակելու մեր ռազմավարությունը: որ ՍտեփանաՌրոշեցինք, Հ

Ալդ

կերտում ոչ ոք չպետքԷ Մամագործակցի Ադրբեջանի այդ օտար ճետ: Փետրվարի 1-ին մարզգործկոմի բաժինների աշխամարմնի տողները տեղափոխվեցինՍտեփանակերտի քաղխորհրդիգործկո-. մի շենքը: Մինչ,ալդ գեներալ Սաֆոնովի ճրամանով զինվորականները մարզգործկոմի շենքից իջեցրել Էին Հալկական ԽՍՀ դրոշը ն ալնտեղ տնկելԱդրբեջանիդրոշը: Մարզգործկոմիաշխատողները թե իրենք երբեք չեն աշխատի Ադրբեջանիդրոշի հայտարարելԷին, ներքո:Մլդ.օրերին«Խորհրդային Ղարաբաղ»թերթը ԽՍՀՄ 200 քաուներ 60 ճազար բաժանորդ: Ռազմականպարետ Սաֆողաքներում նովը ճրամալել.Էր, թերթը տպագրել ն տարածել միայն մարզում: Թերթիգրեթե լրիվ տպաքանակըտպագրվում Էր Երնանում, որովՌետնմարզումճամապատասխանհնարավորություններ չկային: Օարունակում Էինք բողոք-Բեռագրերն նամակներ ուղարկել ՀալասՄոսկվան ալլ տեղեր: Գուցե դա մեր վերջին ճիչն Էր... տան, ա. Լսել Էինք,շարունակումԷ Համլետը,- որ փետրվարի 5-7-ը պիտի տեղի ունենաԽՄԿԿ կենտկոմի պլենում: Հույս ունեինք, որ պլենումըԲօգուտ մեզ որնէ քայլ կձեռնարկի: Գորբաչովը բավակա|

Հ

դատարկ, մասին: Բալց ճարցի Ղարաբաղի Լեռնային նին խոսեց գրեթե ոչինչ զուրկԷին նրա խոսքերը:Իր ելութում կոնկրետությունից Նա միալն ասաց, որ ԼՂԻՄ-ի նան Հարությունյանը: Սուրեն չասաց Է բարձրացրել, թե ոչ Ալն չէ: վեճ տարածքային Հայաստանն ճարցը բնակչությունը:Ի՞նչ՛Էր ուզումասել: ալ Լեռնային Ղարաբաղի

պես Էլ չճասկացանք:

|

ննա

աա

Այդ-

ու ձերբակալություններ Արցախումսկսվեցինբոնություններն ձերՌազմականպարետկոսոլապովին Սաֆոնովի հրամաններով ժման ակտիվիստբակալվեցին,ինչպեսասվել Է, Ղարաբաղյանշար ներ ԱրկադիՂուկասյանը,Ռազմիկ Ազարյանը, Ռոլես Աղաջամնյանը, Ռաշիդ Մանգասարյանը, Ռուդիկ Ազարյանը, Ավետիք Գրիգորլանը նուրիշներ: Անջատվել Էր Ստեփանակերտի: Ռեռախոսա լին կապը արտաքին աշխարձի ճետ: Տասներկու ավտոմատավորներ օր ու գիշեր ճսկում Էին, որպեսզի մարզխորորդիգործկոմի շենլ 09" չիջեցվի Ադրբեջանի դրոշը22 վրայից քի Ադ օրերինարցախաճալերինխիստ անճանգստացնում Էր ՀլուսիսայինԱրցախիվիճակը: Ադրբեջանիիշխանությունների: ժողովըդական ճակատի, խորորդալինբանակին.ներքին գործերի ստորաչ բաժանումների Բովանավորությամբեռանդուն գործունեություն Էր ծավալվում Խանլարի շրջանի Ազատ, Կամո, Մարտունաշեն:ն Գետաշեն ճայաբնակգյուղերի բնակչությանը տեղաճանելու Բամար: Լուր ճասավՍտեփանակերտ, թե մարտի 2-ից սկսվել Է Կամո գլուղի բնակիչների բոնի տեղաճանությունը: Նուլնը սպասվում Էր Մարտունաշեն, Գետաշեն,Օաճումյանիշրջանի ճԲալկական գլուղերին: Տեղահանության ընթացքը սկսվել Էր միալն ալն բանից երբ Ռետո, այդ գյուղերում տեղաբաշխվել Էին խորորդալինբանակի ն ներթին զորքերի ստորաբաժանումները: ԽորհրդայինՀայաստանի իշխանությունները պաճանջեցինվերջ տալ ալդ բարբարոսությանը ն " զինվածուժերըդուրս բերել Հյուսիսային Արցախից:`. .

խորի

:

է,

:-

այոր ինա արին ահա լաստանի կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի ՆՐ ոիրոտանի Գերագույն խորճրդիառաջիկա տր ու րին ԼՂԻՄ-ը զարին: Էր ներկայացվ ընտրականտեղամամե ր Ա «րոմ: կապակցությամբ Ադրբեջանում վալնասուն աոկա

երր

որո

-

բարձացվե ն բարձացվեց,

-Վդ

ամեն

կերպփորձումԷին խափանելընտ-

ԼեռնալինՂարաբաղում՝ իբր Ղարաբաղիմասնակցուրությունները թյունը Հայաստանի Գերագույնխորճրդի ընտրություններինոտնճ-

գությունԷ Ադրբեջանի ինքնիշխանության դեմ: ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախա-

գարությունընս ապօրինիԲամարեցՀալկականԽՍՀկենտրոնական ընտրականՌանճնաժողովիորոշումը Լեռնալին Ղարաբաղումընտրական տեղամաներ ստեղծելու մասին: Ստեփանակերտում անընդճատ պտտվում Էին մեքենաներ, որոնց վրա դրված բարձրախոսներով ճաղորդվում էին Պոլլանիչկուի ն ՍաֆոնռովիճԲրամանները: Նրանքարցախաճալությունից պաճանջում Էին ենթարկվել Ադրբեա ջանին կամ Էլ թողնել մարզն ու ճեռանալ: .-ո":., ւթ Դարձյալ շարունակում Էինք բողոքներ ուղարկել վերն,Մոսնվայ-ժպտումԷ Համլետը,- չԷինք խրատվել, Բուլսներս ՀԷինքկտրել:. ուղարկեցին. կուսակցականվերաճսԱլդ օրերին բողոք-նամակներ կողության մարզալին կոմիտեն, արցախցի թոշակառուները, մալրելուր Էր տարածվել, թե մտցնում րը, շատ անճատներ: Ղարաբաղում են նախագաճական կարգ: Գորբաչովը ժխտեցալդ լուրը ն պնդեց, թե կենտրոնական իշխանությունները Բավատարիմ են նոլեմբերի թերթի մարտի 15-ի ճամարում 28-ի որոշմանը: «Բակինսկի ռաբոչի» տպագրվեցԱդրբեջանականԽՍՀ ԳԽ նախագաճ Էլմիրա Կաֆարովալի ճալտարարությունը, որտեղ ասված Է, թե Լեռնային ՂարաՀետո Լուկյանոբաղում նճախագաճականկարգ չի նախատեսվում: նշելով, թե իբր վը փորձեց ժխտել Կաֆարովայի հայտարարությունը, առթիվ«ոչ մի մուրճակ Էլ չի տվե»:2:5 Հո Քալց, ըստ երնուլթի, կեղծում Էր Լուկլաճովը: Այդպես Է. ալ մարդիկստից: ստեղծված ն ստի մեջ թաղված Էին: Մարզխորորդի նախագաք Սեմյոն Բաբայանը մարտի 19-ին Գորբաչովինուղարկած |

՝

Գորբաչովն ալդ

հեռագրում բողոք Է Բալտնումն շեշտում, որ դարձյալշարունակվում է: «ադրբեջանական ֆակտորը»անվերջ տեղի ունեցող ցույցեր, այս անգամ ավեսակայն գործադրում, բռնության նպամություններ, նս

անպատանսլի լալճ'չափանիշներով: Ինչպես միշտ, այս անգամ Մյո, պաճանջը: խազ մնաց արցախաճալության այդ արդարացի

մտցնել նախագաճական իշԷր Ղարաբաղում Գորբաչովը նկարող Էր: Ալդ դեպքումամբողջ պաօրենքը դա թուլլատրում խանություն, ՛Լան, մեր կարծիքով, վրա իր Էր վերցնում տասխանատվությունը վիճակից: իաբաղըզերծ կմնար ճետագա դժոխքային Ո

|

|

մարմինների

Ամենակարնոր ճարցը`մարզում խորորդալին վերականգնումնԷր: 1990 թ. մարտի 17-ին Ստեփանակերտումգումարնան վեց ԼՂԻՄ-ի մարզխորճրդինստաշրջան,որին մասնակցեցին Ելույթ ունեցողճերը մարզից ԽՍՀՄ ԳԽ-ի պատգամավորները: նշեցին, որ իրենք կատարումեն ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նոլեմբերի 26-ի որոշումը։ անկախ ճրանից,թե ինչ են մտածում Ստեփանակերտում բուն ԻԹ ՅՈՒ ն նո դրած Պոլյանիչկոն ն Սաֆոնովը: ընԱդրբեջանիկոմկուսի կենտկոմի առաջին նոր քարտուղար տրված Այազ Մութալիբովը,որը մինչ այդ զբաղեցնում Էր Ադրբեջանական ԽՍՀ Նախարարների խորորդի նախագաճի պաշտոնը, ամեն կերպփոիձումԷր ԼեռնայինՂարաբաղում վերականգնել Ադրբեջանի իշխանությունը: ԱդրբեջանըՂարաբաղումբացաճայտորեն շարունակում Էր վրեժխնդրության ն սատրապի քաղաքականություն: Մյազ Մութալիբովընուլնիսկ պաճանջում Էր, որ Մարտունու շրջկոմի առաջինքարտուղար ՎաչագանԳրիգորյանըմեկնի Բաքու՝ իբրն մասնակցելուԿենտկոմիբլուրոլի նիստին: Անկասկած: նրան «Հ սպասվումէր ձերբակալություն: ւ, Ուստի մերժեց: Դ. ւ Դա ոչ միալն Վաչագան Գրիգորլանիցանկությունն Էր, ալն բոլորիս պահանջը,որ նա չգնա Բաքու:- Մի պատլռելուց Բետո.Համլետը շարունակումԷ:-- Դրսումշատերը մեզ պաշտպանում։ գնաճատում Էին մեր պաճանջի արդարացիլինելը, ԽՍՀՄ ԳԽ -ի ամբիոնից Ոնչող բազմաթիվելուլթներմեղադրումԷին կենտրոնական իշխաո

-

նություններին ժամանակին ԼեռնայինՂարաբաղի չլուծելու խնդիրը համար:Մարտի15-ին,երբ քննարկվումԷր ԼիտվայիԲարցը, ալդ մասին հստակ արտաճալտեցԳալինա որը՛5 Ստարովոլտովան,, ն Ղարաբաղի ընդհանրապես ճալ ժողովրդիջերմ բարեկամն Էր: "Հարցըկամա թե ակամաշոշափում Էր նան Ղարաբաղի Բիմնախն-

Արիդոր Ա աովը մինչն ատամներըզինված մի ջոկատ

Ադրբեջանի Հենց իշխանճություններին

ուղարկեց Մարտակերտի շրջանի Չայլու գլուղի դեմ: Գնդակաճար Մկրտչյանը: Ալդ զարճուրելիարարքը

ոթ մ րո

ավելի զի բնակչությանը: ԱՄրցախաճալության ատելությունն այլնս սահման

չուներ: Ամենուր մեղադրվում Էր Սաֆոնովըն բնորոշվում որպեսդաճիճ.., Բարալ Անգլերենի ուսու լեզվի ցչունի Ելենա Նիկոլաննս նան |

ՍՈՐ

գեներալՍաֆոնովին Բա նցեագրված

ԲԵՐ,

իլոլաննա Բադլակինա:

նամանում պաշտպանում Է

նրա պատմական իրավունքներըիր Բողի արցախահայությանը, վրա,իսկ վերջում՝«Եվ. Բուսալ,թե ալդ հպարտ ու խիզախժողովրդին

կարելի Է ծնկաչոք անել սպառնալիքներովկամ շրջափակումներով, Է: Ավելի լավ կլինի, եթե առնվազնմիամտություն կառավարությունը վերջ ի վերջո լսի ն

ժողովրդի, ճանաչի օրիմրա ինքնորոշման ԱՐՏԵՐԸ ՎԻՆ ԸՆՂԱՐՑ, իրավունքը»: Ճայնը մական Հիմա ն ՀՈՀԱՂԻՅ

վերադառնանբ հորձանուտ Ղարաբաղյան վրկիճ Համլետին... լեռը տանում Նախընտրական, քարոզչությունը էինքշատ. դոյ

ո

աՆ.

որպեսզի Պոլլանիչկո-Սաֆոնմով դահճախումբը ավելի

զգույշ,

չընդլալնեն

իրենց բարբարոս գործողութլունները: Բայց աճա, «Բակիճսկիռաբոչի» թերթի ապրիլի22-ի Բամարում ընթերցում ենք,որ Ադրբեջանական Հանրապետության Գերագովնխորճրդի ՛նախագաճությունը քննարկելԷ Լեռնալին Ղարաբաղում ստեղծված վիճակի Բարցը ն ոԳերոշել արգելելմարզի բնակչությանը մասնակցելուՀայաստանի. րագույն: խորորդի ընտրություններին: Բացի ալդ, որոշվեց մարզի վարչատարածքալինբաժանման մեջ մտցնել ճետկալ փոփոխությունները. Խոջալու.գլուղը ճայլտարարվեց քաղաք՝ ստեղծելովԽոջալուի քաղխորճուրդ ն ստեղծվեց .Մեշալիգյլուղխորճուրդ: Նմանատիպ փոփոխություններեն կատարվում նան մուս շիջաններում: Հետաքրքրականէր նան ալն, որ. Ստեփանակերտից Կրկժանըն այնտեղստեղծվում ավանային խորճուրդ: ալդ անօրինության դեմ մարզխորհրդի գործադիր Թուրքերի ստորագրությամբ բողոք շրջխորհուրդների նախագատների ենք ուղարկում ԽՍՀՄ ԳԽ-ի նախագաճությանը,ԽՍՀՄ Սաճմակոմիտեին ն. նադրական վերաճսկողության Ալդ բողոքը նս մնաց անձետնանք:. .Մինչն1990 թ: Արցախումչենք նշել Տայոց օրը: Լրանում Էր այդ ողբերգության 75-ամյակը: Որոշեեղբայրականգերեզցինքօգտագործել առիթը ն Ստեփանակերտի Բավաք: Տնետուն իմաց տվեցինք բոլորին: մանոցում. կազմակերպել Քաղաքի բնակչության զգալի մասը ժամանակին հավաքվեց եղբալիակամ գերեզմանոցում: իմիջիալլոց, «Միացումը»,որը գործում էր ինդճատակում, ԲրաճանգելԷր ճամանման ճավաքներ կազմակեր(Իազպելնանմարզի բոլոր շրջնենտրոններումն բնակավայրերում: գեներալ Սաֆոնովը իմանալովայդ մասին,. կտ-

առանձնաց |

էր

կո-

'

միտեի ն

ԽՍՀՄ դատախա տիցեղասպանո

թյանը:

|

շատակի

պարետ, մական

,

|

միջոցառումնե համանման ներկա Էր կազմակեիպումը:.Ալնուամենալնիվ,սգո միտինգին սի րուկ արգելել Էր ճավաքների,երթերի ն

)ՕՁՋՓՏՏՈ9ՋՈՈ։Ը

քանի տասնյակ հազար մարդ...

ՈՒՆՏՈԵՑՐ

Սգո միտինգըբացում Է Համլետը: Ապա ելույթ ենունենում բանաստեղծներ Գուրգեն Գաբրիելլանը, Հրաչիկ Բեգլարյանը,. Սոկն ուրիշրատ Խանլանը, Արկադի Թովմապանը, (Իոնա Բալայանը ներ: Ելուլթ ունեցողները խստորեն դատապարտում են ցեղասպաԲալ Ժոնությունը, մերկացնում թուրք բարբարոսներիարաքները՝ ղովրդի նկատմամբ,որոնց մեր օրերում կրկնումԷին նրանց ազգաՈ յ... ազերիները ՄՈՄ ալս գործողությունը Վ. Սաֆոնովին ն Վ. ՊոՍտեփանակերտի լանիչկոլին ճանում Է համբերությունից: Նրանց կարգադրությամբ հաջորդ օրերին ճերբակալվումեն սգո միտինգում բոլոր ելուլթ ունեցողները ն մի շարք ուրիշ մտավորականներ: Ջերբակավածներին տուգանում են ճազարականռուբլի, իսկ Համլետ Գրիգորլանի ն 'Արկադի Թովմասյանիճամար սաճմանում են 10-անանօրվա կալանք: ՕՏ. Լենա Գրիգորյանը Մյդ առթիվ հիշել է. Աւ" Ապրիլի25-ին զինվորներեկան ինստիտուտ Ռոնա Բալայանի, ՍոկրատԽանյանին Համլետ ԳրիգորլանիԲետնից: «Եկելեն մեր դասախոսներին տանելու...» Եվ ալդ լուրը գնալով Ոզորացավ, ն կալանավորելումասին լուրը նս օձի պես սողաց ինստիտուտի միջանցքներով: Եվ ուսանողությունըբացատրություն պաճանջեց,թե ինչու են ուզում կալամավորել սգո արարողության ժամանակելույթ ունեցողներին: Զէ՞ որ ամբողջ աշխարոն Է դատապարտում եղեռնը՝ ՍԱՐԸ մարդկայինալդ դաժան ոճիրը

ԶԵՆՈՆ ն ""

կից

ՄոՒՐ

2.)

-

.

-

Հավաքի հաջորդ օրը,-- պատմում Է Ռաֆիկ Գաբրիելյանը, երբ սգո միտինգիկազմակերպիչներին.կանչում եռ պարետատուն, բոլորս, մանավանդԲանվորական խմբի անդամները, Բավաքվում -

ենք պարետատանմոտ ն պաճանջում ազատել կալանվածներին: Մեզ պատասխանումեն, թե իբր նրանք խախտելեն արտակարգ դրության կանոնները: Ասում ենք՝ Ռավաքբին ներկա Է եղել մի քանի տասնյակհազարմարդ,ալդ դեպքումբոլորին Համձերբակալեցեք: լետն ինձ ասում Է՝ տղաներինվերցրուգնա, ոչինչ Էլ չի լինի: Ցրվում ենք: Սակայնչանցած կես ժամ, ինձ Ցալտնում են, թե Համլետին ու Արկադիին տարելեն, իսկ մնացածներին ազատել: նում եմ

Արագվերադառն փորձում պարետատուն ճանդիպել մարզմիլպետԹումա|

Զի հաջողվում: Օտապ ճավաքում եմ Բանվորական խումբը: . Գնում. ենք. «Միացումի» նախագաճՌոբերտ Քոչարլանի մոտ: Նրան Բարցնում եմ. ի՞նչ անենք, նա Էլ թե՝ ինչ ուզում եք արեք: Երկու մեքենայով գնում ենք մանկավարժական ինստիտուտ, ուսանողներին ն դանախոսներին ոտքի Բանում ու գալիս ճփրապարան, ուր արդեն ճավաքվել Էր մի քանի Բազար մարդ: Աղմուկ-աղաղանըլսվում Էր ամբողջ քաղաքում: Զինվորները մեզ խփում Էին ռետինե մաճակներով: Մի կերպ դուրս պրծանք: Լավ ծեծ կերանք: Ես դրա Սաֆոնով մերը... իմ ձեռքն ընկներ՝ ես նրա Բերը կանիծեի, այնքան Էի վառված... Պատկերացնո՞ւմ եք, ալդ վայրենությունները կատարվում Էին Խորճրդալին Միության Գերագույն խորճրդի ստուգող-դիտորդ որն ալդ օրերին ճանձնաժողովի նախագաճ ՓՖոտենիաչքի առաջ,

ԽԽԻԽՄՄԽ,0,

գտնվում Էր Ստեփանակերտում: իշս. Ալդ վանդալիզմի մասին Է խոսվում Մոսկվա՝ կենտրոնական խանություններին ն. կենտրոնական մամուլին ուղարկված մարզի ստողեկավարների ն ԼՂԻՄ-ից ԽՍՀՄ ԳԽ-ի պատգամավորների րագրությամբ բողոք-նամակում,որում մերկացվում Էին կենտրո նական իշխանություններիմասնակցությամբն թովլտվությամբ Լեոն պավալրագությունները ալդ իրագործվող նային Ղարաբաղում ճանջում անճապաղ վերջ տալ նման բարբարոսականգործոնյանի

Բետ:

ղությլուններին»:

պաա

ԱՅՑԸ

ՎՈ

օրերին գեներալ Վ. Սաֆոնովը պարետատուն Է ճրավիրում ն ճասարակաղեկավարներին ընկնող ա չքի Ստեփանակերտում ու անդամների մի շարք կան-քաղաքականկագմակերպությունների առանց Բիմնավորվածմեղադրանքներկալացնելուբոլորին տնային կալանքիենթարկում 10.օրով: Ապրիլի 30-ից տնային բանտարկության մեջ Էին Հալկական ԽՍՀ ԳերագուլՄխորորդինախագահուՋՔոՌոբերտ ԳԽ ԽՍՀ պատգամավոր թյան անդամ, Հայկական տնօրեն, «Արդ պրոցի երաժշտական անվան չարլանը, Կոմիտասի նախագահ,ԽՍՀՄՍ՝երգացախ» երգաճանների կազմակերպության «Խորճրդային Ռաններիմիության անդամ Էդուարդ Ղազարյանը, Ղուկապանը,կաԱրկադի տեղակալ խմբագրի թերթի Ղարաբաղ» մանկավարՀայրապետյանը, Էռնեստ տնօրեն հուլքի ֆաբրիկալի ն Համլետ Մխիթարյանը Արգիկ ժականինստիտուտի դոցենտներ 28 վարթիվ Բաշինարարական Մովսիպանը, մարզայինճանապար

Լլդ

'

տնօմարզադաշտի քաղաքային չության պետ Ռոլես Աղաջանյանը,

Մ՛րսեն րեն Ռազմիկ Պետրոսյանը,պաճեստիփոխգնդապետ Լաչի.ն նլանը, Արմո Ծատուրյանը, մի խումբ գրողներ աելոք,թվով37

Բոգի7::

տն

ԼՐԱ

Ր"

-

ԵՂԲ

ԵՔ

ԼԶ

ՑԵ

ԴՅ.

Հիմա լսենք Համլետին. ա Մպրիլի 26-ի ինձ հրավիրեցինքաղաքի պարետատուն հարցաքննության,թե ինչու եմ կազմակերպել սգո միտինգ: Սպառնացին կամ 15-օրյակալանք, կամ Էլ 1000 ո. տուգանք: Այստեղ Էլ ինձ ձերբակալեցին: ՋերբակալելԷին նան ԱրկադիԹովմապանին:Ջերբակալության Բաջորդօրը մեզ տարանԿիրովաբադ,ալնտեղից Էլ ռազմական բեռնատարինքնաթիռով՝ Մինվոդի...որտեղից Էլ՝ Պլատիգորսկ, «Սպիտակկարապ»բանտը: Ալնտեղ մեզ պաճեցին. 15 օր: Ճիշտ Է, մեզ հետ կոպիտ չէին վարվում, բալց խիստ անճանգիստ Էինք: Առաջինանգամ Ղարաբաղըպետք Է մասնակցերՀայկական ԽՍՀ Գերագուլնխորճրդիընտրություններին: Դեպուտատության իմ թեկնածությունը առաջադրվելԷր Ստեփանակերտի 251-րդ ընտրատարածքում:(Ռազմական դրության պայմաններումբացահայտ քարոզչություն տանելը հնարավոր չԷր: Մարզիտարածքում'թեկնածուների կողմից քարոզչությունը տարվում Էր. գաղտնի: Պոլլանիչկո`

ԱՐՈՒ

|

ՅԵ

ԾՆ

Ե

-

Սաֆոնովճառճախմբիլրտեսներն խցկվում ն ճոտոտում ամենուր Էին: Ադրբեջանի իշխանությունները ոչնչի առաջ կանգ չԷին առնում

Ղարաբաղում ընտրությունները տապալելու ճամար: Ստեփանակերտի251-րդընտրատարածքում դեպուտատության թեկնածու Էր նան «Ագրոարդշին» միավորմանկոլեկտիվիկողմիցդեպուտատու-

թյան թեկնածուառաջադրված ալդ

միավորմանարտադրատեխնիկականբաժնիինժեներ ԿաոլոսԱշոտիԳրիգորյանը: ԶԷ, դա ինձ չէր անհանգստացնում, պարզապեսվախենում: Էի՝ մինչն ընտրությունների օրը բաց

չթողնեին:

'

ւզ

2,

Ն.

Համլետը Հայկական ԽՍՀ ԳԽխ Էր դեպուտատության թեկնածու առաջադրվելԿիրովա կաճիմանկավարժական Ստեինստիտուտի փանակերտի մասնաճ լուղի կոլեկտիվի կ ողմից: Նա՛մինչ ալդ, թ. հուլիսին, ելնելով «աշխարճալացքալին ''

Բ

նից»,

անճնամատեղելիութ Էր կոմունիստական կուսակցության անդամակ-

իրարմե օրերին Ստեփան

ցությունից:

Նրա՝ ալդ

անհրաժեշտ Էր:

աբիիելյանը Գարրի թր

ԵՐՈՒ

բ ազերտուվ ինո,խիտ

չի Մայիսի20-ը: Բանվորական պատմում է, ոի

|

|

|

խմբիղեկավար Ռարամար բոլոր ընտրությունների

արկղերը պատրաստելԷին կահույքի ֆաբրիկալում, Բենց իր գլխավորած արտադրամասում: Համլետն ու Արկադին բանտից. վերադարձել էին ընտրություններիցմի քանի օր առաջ: Դեպուտատության բոլոր թեկնածուներն Էլ ընտրողների ճետ Բանդիպում Էին գաղտնի բնակարաններումկամ Էլ շենքերի միջնաճարկերում ու միջանցքներում: Գյուղական վայրերում ն շրջկենտրոններում թեկնածուները ընտրողների Մետ հանդիպում Էին ճամեմատաբարազատ պալմաններում: Ալնուամենալնիվ, գաղտնիության բոլոր պալմանները պահպանվում Էին: Ընտիականբոլոր տեղամասերում Էլ ընտրությունները տեղի ունեցան կազմակերպված:Պայքարի նվիրյալները, արկղերը գրկած՝ գիշերը բնակարանից-բնակարանԷին.անցնում ն քվեարկելու Բնարավորություն տալիս: Ալդ գործում բնակիչներին: առավել ակտիվ Էր ինստիտուտի դասախոս Հենրիխ Պետրոսյանը: Նրանք գործում Էին շատ զգուլշ, որովճետն գեներալ Վ. Սաֆոնովը նոր ջոկատներ Էր մտցրել երկրամաս ն ամեն կերպ զինվորական ձախողել ընտրությունները:Ջինվորականներըշրջափորձում..Էր. պատել Էին, բոլոր ընտրական տեղամասերը, ն Ստեփանակերտում անընդճատ շրջող. զրաճամեքենաներից բարձրախոսներով նպաղոնում Էին բանտարկել բոլոր նրանց, ովքեր կմասնակցեն ընտրություններին:Ալդ ամենը արճամարճելով, արցախաքալության 100 94 տոկոսը մասնակցեց Հալկական ԽՍՀ ԳԽ-ի հազարընտրողների ընտրություններին:Ըստ Էության, արցախաքայությունըմի անգամ ն ձալնը տվեց ՄայրՀալրենքի ճետ վեՌանրաքվե նս.անցկացրեց օգտին:Արցախցի դեպուտատներիգրանցումը կաիամիավորելու ընտրուԽՍՀ, ժողովրդական դեպուտատների տարվեց Հալկական որոշմամբ:ՀայկաթլանկենտրոնականընտրականԲանձնաժողովի կառ ԽՍՀ ԳԽ-ի պատգամավորներ ընտրվեցինՍերժիկ Սարգսյանր, Գեորգի Պետրոսյանը, Համլետ Գրիգորլանը, Էդիկ Ղուկասյանը, Աթանեպանը,Սլավիկ Առուշանյանը, Մանֆրեդ ԲախշյաՎաճրամ ն Շիրինյանը Վ իգեն Գրիշա Բաղյանը, Դանիելյանը, նը,Ռազմիկ 8. 143-րդ ընտրաՋավենիշխանլանը: Բացի ալդ, Զարենցավանի կրկին պատգամավորընտրվեց արցախյան շարժման տարածքում առաջամարտիկ, դեոնսՄոսկվայի Բուտիրյան մեկուսարանումգտնվողԱրկադի Աիրովականի199-րդ ընտրատարած Մանուչարովը, ,

են ԽՍՀ պատգամավորներ Հայկական Քոչարյանը: (Իոբերտ ընտրվումնան արցախցիներՎլադիմիր Աղաջանյանը, (Ռազմիկ

քում՝

Հալկական Պետրոսյանը ն Ռոլես Աղաջանյանը: Այդ ժամանակ: ԽՍՀ ԳԽ-ի կազմում 16 արցախցի Բ: "Ո էթ: կարնոր

երնութ

պատգամավորների ընտրվե Մ

ԹՊՐՏՈՒՄ ԱՐՑԱԽԸ ԷՐ...

Խո

Վիճակը ծանրանում Էր օր օրի, ժամ առ ժամ, ոչ միալն Ստեփանակերտում,ալլն ամբողջ Արցախում:Աշխարճիցկտրված Արցախը վիրավոր թոչնի պես թպրտում Էր, փրկության ելք որոնում: Ղարաբաղում տեղակալված խորորդային ուժերը ճԲետզդետե դարռիճների կերպարանք Էին ստանում: Մոսկվալի ռադիոն անօրեն ճայլտարարեց մայիսի 20-ին Արցախումանցկացված ընտրությունները: Սաֆո: ն այլ բնականովի ն ՊոլլանիչկոլիճրրամանովՍտեփանակերտում վայրերում կազմակերպումԷին սադրանքներ:Այդ օրերին խորորդալին երկրի զինված ուժերը ն ազերի-օմոնականները անմարդկալին ու վայրագ գործունություններկատարեցինԱվդուռ, Մլուրիշեն, Մաճկալաշեն, Քաջավան, Քարին տակ ն ալլ գլուղերում: ԱՇՂձնագրալին ռեժիմիստուգման ն զենք առգրավելուանվան տակ նրանք ավերեցին տասնյակ բնակավայրեր,պետականու ճասարակականճ շինություններ, տասնյակ կոլտնտեսությունների զրկեցին Բազարավոր հեկտարԲողատարածություններից ն մի քանի գլուխանաճազար `

`

սուններից:

|

Տ

ՍԵՐՈ:

Ա

ԳԱովո Հ

ԳԼ

Սրցախցիները ուրախությամբ ընդունեցին մայիսի 30-ի Մոսկվա-

լի ռադիոլիճաղորդումը Բուտիրլանկալանատնից Արկադի Մաճուրե չարովի ազատվելումասին: որդ Ն ՝

-

մուտքիմոտ Ղարաբաղյան Բանտի շարժմանառաջամարտի

դիմավորեցինԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորներԳալինա Ստարավոլտովան ն ԲորիսԴադայանը: 1770թ.հունիսի1-ի առավոտյան Ստեփանակերտը վեր Էրածվել ճամբարի:ԳեներալՍաֆոնովն զինվորներ:

|

այդքան աեորզրահամեքենաներ չգիտես որտեղից Էր լցրել ր

ու

քաղաք:

խագահ,գնդապետ

Վոլկովին: ՄութալիբովըԽոջալուում մասնան-.

ցեց գործվածքային ֆաբրիկայիբացման արարողությանը: Նա չմոոացավիր ելուլթում Ռայտարարել, թե արցախահալերը Ղարաբաղում եկվորներեն ն.Բլուրեր:Պատկերացնում եք. իր օրրանում, իր Բո-. ղի վրա, իր ծննդավայրում ապրող արցախաճալըԲլուր Է ն եկած թափաոռակամթուրքը՝ բնիկ ու փճողատեր:։ իսկ երեկվա «Եվ դա բոլորը չէր: Ադրբեջանի տիրակալներըձգտում Էին Լեո-: ու նալին Ղարաբաղում վերաց նել կուսակցական խորճրդալին մարմիններըն սարզի վարչական կառուցվածքըգծել ըստ իրենց ցանկուվարվեցին Հադրութին Մարտունու շրջաններում: Ար-: Այդպես թյան: ճրամանով ճունիսի 21դրությանտեր, գեներալ Սաֆոնովի տակարգ ին Հադրութի շրջանումձերբակալվեցինտասնյակ ներ ն

եկվոր .

ակտիվիստ ՓՖիզուլուշրջան. տարվեցին Էր Ղարաբաղի օկուպացում -Աճա այսպեսշարունակվում

:

տամ ներըսեղմում Է Համլետը ն

ա-

շարունակում,- Արցախի հողը տնքում Էր ալդ դաժան ծանրութլունից:Ալու, տնքում Էր, բայց, ճերոսաբար դիմանում: Դա մեր ճակատագիրն Էր: (Բուրքը որքան փորձում Էր մեզ մասնատել, ալնքանԷլ.կրկնապատկվում, բազմապատկվում Էր մեր ուժը,մեր դիմադրությունը, մերատելությունը: Վերջապես մեր Բալ ժողովուրթիկունքում մալրՀալաստանն Էր, "աշխարհասփյուռ դը, մեզ Ոամակրողմիլիոնավոր ազնիվմարդիկ: Սաֆոնովի նՊոլյանիչկոյի նմանները միշտ Էլ գոյություն են ունեցել: Նրանց արարքը մեզ մղում Էր պատասխանգործողութլուններին անասելի հերոսունան ելք թյունների: Մենք պետքԷ

Դա Ռաղթեինք, չունեինք: որիշ Աստծուկամքն Էր: :..,.... Հայկական ԽՍՀ Կենտկոմը, կոմկուսի Մլդ օրերին Հայաստանի ճանդես եկան խորճուրդը խորճուրդը ն Նախարարների Գերագույն

որտեղ ասված Է, որ Ադրբեջանիիշխանությունհայտարարությամբ, Է ԼՂԻՄ-ը: Ալնտեղ իրաներիկողմիցփաստացիորեն վերացվում. Է ն ամբոխավարական գործվողազերիներիքաղաքականմությունը. կուսակցության.կանոանբարոյական, ճակասաճմանադրական, ղեճակասող: իսկ այդ ամենը կատարվումԷր երկրի նադրութլանը Հալաստանի պալմաններում: կավարության լուռ ճհամաձալնության ԼՂԻՄ-ի մարզային կոչ Էին աճումվերականգնել իշխանությունները շրջաավտոճանապարհների վերացնել

խորհրդի իրավունքները,

`09

փակումը Հայաստանին ԼՂԻՄ-ի միջն, 1990 թ. Բունվարի 15-ից մտցված արտակարգգրությունը, լուծարել հանրապետականկազկոմի-

գործունեությունը վերականգնելկուսակցության մարզկոմի 77: 1990 թ. ճունվարի 15-ից Բետո Լեռնային Ղարաբաղում վերացվել Էին օրինական իշխանությունները:Այդ ժամանակվանիցԷլ երկրամասը թնակոխեց իր նորագովն պատմության ամենածանրըժամանակներից մեկը: Ղարաբաղում համատարած քաղաքացիական անճնազանդությունը դարձել էր նրա ազգալի-ազատագրականմ պայքարիամենազորեղ զենքը, որն իր կիրառումըգտավ Արցախում ն Ադրբեջանիկազմկոմիտեղի ունեցող ճամընդճանուրգործադուլի տեի աշխատանքիբացարձակվիժեցման ձնով: Եվ ալդ ամբողջ ժասանակաշրջանումՀայաստանըԲանդինացելԷ արցախաճալության անվտանգությանմիակ երաշխավորը: ԱմենակարնորըԱրցախի բարդույթի քաղաքականլուծումն Էր, որի ճամար ջանքեր չէին խնաՀԾ յում ո՛չ Հալաստանումնո՛չ Էլ Ղարաբաղում: րոն Արցախից ընտրված պատգամավորներըպատիաստվումԷին մեկնել Երնան՝ մասնակցելու Բուլիսի 20-ին սկսվելիք Հալկական ԽՍՀ Գերագույնխորորդինստաշրջանին:Սակալն: Սաֆոնովը ու Պոլլանիչկոնամեն կերպ փորձում Էիզ արգելել նրանց Երնամ մեննելը ն դիմում Էին սադրանքների:Հենցալդ օրերին, հուլիսի 18-ին, Պոլանիչկոլիկազմկոմիտենհրապարակեցարցախաճալությունը տեղահանելու գաղափարը:Ըստ նրա, ալդ հրեշավորգործուղությունը պետքԷ իրականացվեր ն երկամարդատար ավտոմեքենաներով թուղով միաժամանակ: Դաճիճ Պոլլանիչկոն չԷր թաքցնում,:որ ալդ ոճիրը նախօրոքքննարկվելԷր Ադիբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի

տեն

ն

բյուրոլում: Հարցը Բիմնականում առաջ Էին քաշել

ղեԱդրբեջանի

ն կավարությունը ժողովրդական ճակատը:Այդ պլանի ճամաձալն նախպետքԷ արտաքսվեին Ղարաբաղյան շարժման ղեկավարները, ն ակտիվիստները առանձինանձինք:Մլնուճետնպետք Է Ռաշվե-

հարդարտեսնեինմնացածբնակչության Բետ:Ի պատասխանազերիներիայդ ոճրագործ պլանի, արցախաճքալությունը հայտարարո Է. «Թողբոլորն իմանան, որ ղարաբաղցիները, ինչպեսդա եղել Է բոլոր ժամանակներում, չեն լքի հայրենիճողը, կպաշտպանեք Բարազատ

օջախները»78:

Մխ

Ր

Կեր:

թ. Բուլիսի20-ինՀայաստանի խորճիդարանն իր աշսկսեց

ՍԱՐԱՆ

խատանքները: Օգոստոսի՞4-ի նիստինմասնակցած218 պատգամա140-ը քվեարկեցինԼնոճ Տեր-Պետրոսյանի օգտին, ն զա ընտրվեց Հայաստանիխորճրդարանի: Շատ խոստումնախագար: նալից ն ինքնավստա Էր Բալ ժողովրդինուղղված Լնոն Տեր-Պետ-

վորներից

րոսյանի' դիմումըն խորճրդարանում արտասանածճառը: Հետո

ւ... Հ

Համլետըկպատմի."

Հղում`

ր

Մ

շԲվթ

:

-.

յոր

Բշ

Արցախցի պատգամավորներս մասնակցեցինք նստաշրջանին: Եսն իմ մի քանի ընկեր պատգամավորներզգուշացանք Բենց առաջին նիստերից: ն թե նորընՏեսանք,որ թե «Ղարաբաղ» կոմիտեն տիր նախագաճԼնոն Տեր-Պետրոպանը լոկ խաղեր են,. միալն թե -

նվաճեն իշխանությունըն տիրանան կառավարմանբոլոր օղակնե-

րին: Երբ հասկացա: բոնապարտիզմը, ձգտեցի նրանց զգույշ լինել: Սակայն լինելով խորճրդարանիպատգամավոր ն հանձնաժողովի

անդամ`, չէի կարող Բեռումնալ ու չաշխատել իմ. ուժերի ներածին չափ: Ցավոք, նան տեսա, թե ինչպես երկու-երեք տարում Հայաստանը պատառ-պատաղ.դարձավ, ծնվեցին Բարլուրավոր կուսակցու-

թյուններ-Բամալնքներ-միություններ-կազմակերպությո որոնք

պինդբռնեցին իրար կոկորդից, մինչդեռ Ղարաբաղումշարունակում Էինք մնալմեկ միասնական ժողովուրդ: Միանգամ նս Ռամոզվեցի,

2» մեջ Է արցախաճալության Բարատնությանուժը. Հայաստազի խորճրդարանը ստեղծեց Արցախի ճարցերով Համեջ մտան Համլետ Գրիգորյանը, տուկՊանձնաժողով,որի կազմի: ՍլավիկԱռուշանյանը, Գրիշա Բաղյանը, Էդիկ Ղուկասյանը,:ՌԻո-

որ դրա

բերտ Քոչարյանը, Գեորգի.

ՎիգենՕիրինլանը:

առո

Ռազմիկ Պետրոսյանըն Պետրոսյանը, ւ

Դ

«ազո

Ւ

ՒՆ

ԱՔ

թր:

աշնանը բողոքի բարձրագույն կետը Ռանդիսացավ ԽՍՀՄ ժողովրդական:պատգամավոր, գրող-նրապարակախոսՋորի Մոսկվայում, «Մոսկվա»հյուրանոցի իր ՈամաԲալայանի կողմից րում սեպտեմբերի 9-ից ճացադուլ սկսելը: Սեպտեմբերի 12-ին նրան միացավ Հալաստանի Գիտություններիակադեմիայի պրեզիդենտ, թ.

աստղաֆիզիկոս,աշխարճաճոչակգիտնական, Սոցիալիստա

աշխատամքի: կրկնակի ճերոս. Վիկտոր Համբարձումյանը, 13-ին խորհրդինախագան,ԽՍՀՄ Ղարաբաղի Ազգային

Գրիգորյանը,ԼՂԻՄ-ի պատգամավոր Վաչագան

ժողովրդական մարզխորորդի

խորրդա (Իոսաշխատողներ, տաջիկ Օարաֆուտդի

նախագաճՍեմյոն Բաբայանը,Լեռնային Ղարաբաղում լին մարմիններիմի շարք գիտնական. Սուրաբ տամ Շուքուրովը ն ուզբեկ գիտնական Ալդ առթիվ Համլետը պատմումԷ. .. կանի ՐՈ Ես Էլ պատրաստ Էի մեկնել Մոսկվա'ն միանալ հացադուլ վորներին: Սակայն ընկերները չերաշխավորեցին: Ստեփանմակ "տիցտասնյակ Բուսադրող Ռեռագրերուղարկեցինք հացադուլավ ճերին: Նրանց քաղաքականալդ գործողությունըոտքի ԷրԲանել ամԷինք վախենումհատկապես Զորի բողջ արցախաճալությանը: Օատ

ՏՀՈՏՏՑՏՈՐ»5ր`

Ո Բալայանի ճամար: ԶԷ՞ որ նրասիրտը Բիվանդ Է. ՀայկականԽՍՀ ԳԽ արցախցիպատգամավորներըաշնանայի նստաշրջանում ավելի ակտիվ Էին: Գերագույն խորհրդում ստեղծեն ընտրվում վում Է «Արցախիկանչ» խումբ,որի ճոամանախագաճտներ Համլետ Գրիգորլանը,Սուրեն Զոլյանը ն ՍամվելՇաճմուրադլանը, քարտուղար՝ՄանֆրեդԲախշլանը:Խմբի անդամներին Էին Վաճրամ Աթանեսյանը,Վլադիմիր Աղաջանյանը,կիմ Բալայանը, Սելրան Բաղդասարյանը, Գրիշա Բաղյանը,Ռազմիկ .Դանիելլաճնը,. Էդիկ Ղուկասյանը,ԱրկադիՄանուչարովը, Վիգեն Շիրինյանը, Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ռաֆիկ Պետրոպանըն ուրիշներ: «Արցախիկանչ» խորորդարանական խմբիկանոնադրության «ընԲամաձալն խումբը` դունելու Է ժողովրդականդիրքորոշում,նպատակ: Է Բետապնդում 1982 թ. դեկտեմբերի 1-ի ՀալկականԽՍՀ Գերագուլնխորճրդի ն ԼեռնայինՂարաբաղիԱզգայինխորորդիրամատեղորոշման արագ ու գործնականիրականացումը»: Խումբըպարտավոր Էր ծավալուն աշխատանք տաճել Արցախում, Հալաստանումն Արանց սարմաններիցդուրս: ՒՈՅ արփի թերն `

-

Ր

|

Համլետըճան ընդգրկվածԷր Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորորդիկրթությանն գիտության, ն մշ-

լեզվի մշանույթի տական Ռանձնաժողովում, որի նախագարն Էր ակադեմիկոս,Օարժման նվիրյալ Ռաֆայել Ավետիսի Ղազարյանը: Համլետըն արցախցի մլուս պատգամավորները ծավալուն աշխատանքԷին: տանում

ն նրա Ղարաբաղում սահմաններից դուրս, ներառյալ. Մոսկվալում Հյուսիսային ն հայաշատ Կովկասում ուրիշ վայրերում:Սերտ կապի մեջ Էին ռուս ն այլազգի շատ մտավորականների, գիտնականների, ռազմական,

քաղաքական ն

հասարակական գործիչների

ճետ:

Նրանց ուղարկում Էին Ղարաբաղին վերաբերողպատմականն քաղաքական փասթաթղթեր, գրքեր, լրագրեր,նամակներ, կոչեր ն ալ նյութեր: Ալդ տեսակետիցլալն աշխատանք մանավանդ Էինտանում ԽՍՀՄ ժողովրդականպատգամավորներըՋորի ԲալաԱրցախից լանի՝ գլխավորությամբ:Աա ամենն, անկասկած, կատաղեցրելԷր Ադրբեջանի իշխաճություններին:1990 թ. սեպտեմբերի27-ին.Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույնխորճրդինախագաքությունը ընդունեց

1916-11,որոշումը՝«Ադրբեջանական ԽՍՀ ԼՂԻՄ-ից Հալաստանի Գերագույն խորորդում անօրեն ընտրված անձանց վրա պատգամավորական անձեռնմխելիությունը չտարածելու մասին», որը բացաՌալտսադրանք Էր: Համաճալնալդ որոշման, անօրինական Էր Ճանաչվում մայիսի 20-ի ընտրությունները ն, որ ՂարաբաղիցՀայաստանի.Գերագուլնխորճրդի պադգամավորներ ընտրված անձիք չեն օգտվում "անձեռնմխելիության իրավունքից, իբր նրանք ընտրվել են անօրեն: Ադրբեջանի կոմիտեն` այդ որոշման ճանրապետական 8.

.

մասին պաշտոնական գրությամբ (

10. 10. 1990 թ. ճ.:142)

տեղյան Է

պաճել Հայաստանի Հանրապետության Գերագուն խորճրդին72: Հենց ալդ որոշումն Էլ Բիմք ճԲանդիսացավՊոլլանիչկոլի ն Սաֆոնովի ճամար՝ որսալ Հալկական ԽՍՀ Գերագուն խորճրդիարցախցի Առաջինը, ճոկտեմբերի 9-ի երեկոյան, իր պատգամավորներին: տանը, կնոջ ն. երեխաների ներկալությամբձերբակալվեց Ռոլես

ՌԱ ԽՆՈ Աղաջանյանը: ԲՈՆ: ա Հոկտեմբերի 9-ի երեկոլան,- ճետո պատմեցՌոլեսի,-զանգե-. |

Ս

ԴՈ

|

'-

ցին մեր տուն ու ճալտնեցին, թե զինվորները շրջապատել են գործարանըն պնդում են, թե իբր ալն ականապատելենք ու պատրաստվում ենք պայթեցնել: Զնայած մի քանի րոպե՝ դուռը ծեծում են: Բացում եմ ու տեսնում՝ միջանցքում կանգնածեն մի խումբ զինվորներ: Նրանք դուրս են կանչում ինձ, անմիջապես ձերբակալում ն տնային հաու նուլնիսկ ճողաթափերովնստեցնում մեքենա, տանում գուստով մեկուսարան: Ալնռտեղմեկ օր պարելուց հետո ինձ տանում են Շուշիի բանտը,ճանձնում թուրքերինու գնում: Դե պատկերացրեքիմ վիճակը: Մանրամասնխուզարկելուց՝ճետո ինձ տարան բանտի այն բաամՄ ի հԲալերին: Էին կալանավորված ժանմունքը, որտեղ պաճում `

սոված պաճելուց Բետո

ինձ տանում են օդանավակալան: ՍԻոլեսի ճարազատները, քաղաքի հասարակալնությունը,

բողջ օր

.

.

փորձեցին իմա«Խորորդալին Ղարաբաղ»թերթի խմբագրությունը պատգամավորի Ռոլես: նալ, թե ովքեր են ձերբակալելժողովրդական ն որտեղ Է գտնվում նա: Պարետատունը հրաժարվեց Աղաջանյանին Իոլեսի ձերբակալման մասին Ռաորնէ տեղեկություն ճաղորդել: Ո ղորդվում Է Երնան, Գերագույն խորհուրդ: ԽՍՀՄ ժողովրդական: Ջորի Բալայանը,Վաճան Գաբրիելյանը, Վաչապատգամավորներ Հենրիխ Պողոսյանը, Հալասգան Գրիգորլանը, Բորիս Դադամյանը, .ԳԽ պատգամավորներ Արկադի Մանուտանի Հանրապետության չարովը, Համլետ Գրիգորյանը ն Ռոբերտ Քոչարյանը Ռոկտեմբերի Ա. 10-ին դիմում են ճղում ԽՍՀՄ ԳԽ նախագաքության. նախագար: ՈՌ.Նիշանովին, Լուկլանովին,Ազգութլուններիխորճրդինախագարք ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագաքՎ. կրլուչկովին,ԽՍՀՄ ՆԳ նախարար Վ. ԳԽ նախագաք.Լնոն Բագատինին,ՀայաստանիՀանրապետության Տեր-Պետրոսյանին՝ ճերբակալվածպատգամավոր. Ռոլես'Մղաջանյանի Ռարցով զբաղվելու խնդրանքով:Այդ նույն երեկոյան ՀՀ: ԳԽ նախագար Լ. Տեր-Պետրոսյանը Բեռագրում Է ԼՂԻՄ:.արտաՀ կարգ դրության պարետ գեներալՎ., Սաֆոնովին.,«Հայաստանի Հանրապետության Գերագուն խորճրդինախագաճությունըկտրականապեսբողոքումԷ Հալաստազի Հանրապետության ժողովրդական պատգամավորՌոլեսԳնորգի Աղաջանյանի ձերբակալությ առթիվ: Ձեր կողմից ձեռնարկած ճակաիրավական ձեռնարկումը: գործող սաճմանադրության,ՀայաստանիՀանրապետությա

համապատասխան օրենսդրական ակտերին. հանրաճանաչ միջազ-

գային նորմերիկոպիտխախտում Է:

զատել նրպն»ծմ: `

անն `

պՊաճանջում ենք անճապաղ

ՀԵԼ Ա»

ԼՔ

"

"Վ

ԱՂԸ

Թուխ

գա

Գ..ԿԴ

ՀՀ ԳԽ պատգամավոր ՌոլեսԱղաջանյանի: ձերբակալության

րական պակերտցի 10իեակտաանոի

ներնընդունեցին խիստզայրուլթով: Աշխա-

ետաաաակԳրահերԿԻ Նրանք պաճանջում. Էին անհապաղ ատել Ո ւ Միր: տղաջանյանին: ԽՍՀՄ. ժողովրդական Ջ ՀորիԲալայանը Է պատգամավոր կոչ անում նոր սադրանքներից. ա

լ

ողոմ.

ր

խուսափելու ճամարգործելզգույշ

ն

«ո... մտածվածծ1.Լաո պատգամավոր վոր Համլետ լետ ' Գրիգորյանն այդ օրերինգտնվումԷր Երնանում ն նի' մասնակցում:Էր ի ԳԽ. ԳԽ։ՇՈստաշրջա աշխատանքներին: Ռոլեսիձերբակալության մասին նա իմացավ

'պետք Է Համլետը: վերադառնար Ստեփանակերտ: նում Նրաճ ենչվերադա զգուշացն նալ, բայց չի լսում: Ասում եմ. քոլ թող, ինչասում են, լսիր: Կողաճաստությունդ

հոկտեմբերի10-ի վաղ առավոտյան: Ալդ ճուլն օրը

Էվ

մ

-

ոու,

-

"Հ.

Կողաճաստությունը ղարաբաղցիներես . անգերազանցելի

Է, լավ գիտես,հատկանիշն Է արագ ժպտալով տատառխանո կարգավորում ճամպրուկը: . ու

արագ

"Ար.

Հանրապետութ թերթի հոկտե իճամարում. 4: նա՛կպատմի: ՀԿ «Հոկտեմբերի10-ին, նստաշրջազի Բետո ե. աշխատանքից րադառնում Հետո

«Հայաստանի

ւզ

.

Էի Ստեփանակերտ: Հենց օդանավակայանում,շարժասանդուղքի մոտ ինճ շրջապատեցին, ձերբակալեցին,խցկեցին ավտոմեքենայլիմեջ նյոարան Ստեփանակերտի մոտ գտնվող մեկուսարանը: Այստեղ մի օր պաճելուց ճետո ռազմական ուղղաթիռով Ռոլեսի,ետ տեղափոխեցին Կիրովաբադ,ալնտեղիցԷլ՝ Սարատով:Մեզ ոչ մի լուրջ. մեղադրանքչԷին ներկայացնում, չԷին ասում, թե՛ուր են տանում: Երբ բացատրություն Էինք պարանջում, ասում իբր անկարգություններ եք կազմակերպել: չ: Համլետիձերբակալությանմասին որոշ Է որդիս՝ Հովիկը, որը քեռու ճետ մեկնում Էր Ստեփանակերտ: սպասում Էինք թոիչքի Բրավե«Էրեբունի» օդանավակայանում րի:«Յակ-40»:օդանավի ալդ օրվա 14-րդ թռիչքն Էր: Մեզ հԲետ Էին նան. Արմավիրի. գործարանի տնօրեն Ադուլյանը ն պաճածոների նրա:երկու աշխատակիցներ: Ադուլլանի ն Համլետի միջն մտերմիկ կապԷր Բաստատվել մի քանի ամիս առաջ: Ադուլյանը ցանկանում էր Ղարաբաղում բացելիր տնօրինած գործարանիմասնաճյուղը: Պայմանավորվել Էինալն բացել Հերճերում, որի ճամար կային ճնաանԷ մթերեին պետք Մասնաճյուղում րավոր. բոլորպալմանները: տառային հատապտուղներ,ամենից առաջ մասուր ու արտադրեին մուրաբամեր`ն. Բյութեր: Քեռու ճետ Ադուլյանի ն նրա երկու աշխատակիցների: Արցախ մեկնելու նպատակն.Էր ընտրել մասնաճյուղի

էին, թե մանրամասնութ

մարզում: դիշում

Ր

ւ

շինարարո իշխանությունների պայմանավորվո նկսելուՈամար:՛: տեղըն

ճետ

Էինք գատեցինքդասել եկավ

Երբ օդանավ: տրամադրությամբ Բարձր դուրս ուղեկցորդուճին՝ օդանավի Գորիսի, տարածք, օդային Գ. եւ»

լ

Ւ

անձնակազմիխցիկիցու ճարցրեց ՕՐ: ՐՂ Օդանավումկա՞ ՀայաստանիՀանրապետության Գերագուլ ԿՈՆ եկ խորհրդիպատգամավոր: քեդին: Ալո՛, ես եմ,- հանգիստ պատասխանեց Ուղեկցորդուճին գնաց խցիկ: Քիչ անց. դուրս եկավ: օդանավի մոտեցավ քեռուն, որի կողքին նստած Էի ես: Նա ճրամանատարը, նարցածրաձալնասաց, թե Ստեփանակերտիօդանավակայանում մանվել Է ուժեղ Բսկողություն,ն սպանումեն ինչ-որ կարնոր անճնավորության, որը պետք Է ժամանիԵրնանից:Հրամանատարըքեռուն ասաց՝ կարող Է օդանավըԲետ շրջել ու վերադառնալ Երնան կամ Էլ վայրէջք կատարել Գորիսում: Քեռին շնորճանալություն հայտնեց ն խնդրեց վայրէջք կատարել Ստեփանակերտիօդանավակայանում: Զօգնեցին նան Ադուլլանին իմ խնդրանքները:Նա պատճառաբանում Էր ալսպես, եթե որոշել են ինճ ճերբակալել,ապա շատ ԲեշտոԼթյամբ կճերբակալեննան Երնանում,ինչպես ձերբակալեցին ԱրնադիՄանուչարովին:Զգիտե՞ք ալս իշխանություններին,որտեղ, ինչպես ասում են, նապաստակըսալլով են բոնում: ՅԵՐ: Նա ճամպրուկը,ժամացույցը,մատանինԲանձնեցինձ, ճանձնաիարեց օդանավակայանում չմոտենալիրեն ն չմիջամտել: Ադուլլանի Բետ պայմանավորվածությունը մնում Էր ուժի մեջ, միալն ալն տար» բերությամբ,որ ես պիտի նրան ուղեկցեի Հերճեր:....::: Օդանավըվայրէջք կատարելուցճետո, ալն անմիջապես շրջապատեցինթուրք օմոնականները ն բերետներով զինվորնեիը: Տեսա օդանավինմոտեցողկրտսերքեռուս՝ Մավրիկին,որը եկել Էր մեզ դիմավորելու:Ուղնորների անճնագրերի ստուգումից երնում Էր, որ ճատուկԲանձնարարություն են կատարում:Հետո իմացանք, որ նախօրոք նրանցբաժանելԷին Համլետիլուսանկարը:Օդանավի հրամանատարը քեռուս առաջարկեց չիջնել, մնալ խցիկում, որպեսզիճետ տանեն Երնան,բալց նպ մերժեց: մեԶինվորականներից կը, վերցնելովնրաանձնագիրը, մոտեցավքիչհեռու կանգնածսնպալին, ցույց տվեց,նրան,ինչ որ բան փսփսացին: քեՍպան մոտեցավ ռուն ն պահանջեցԲետնելիրեն: Չորս զինվորների ուղեկցությամբ նրան նստեցրին «Ուրալ» ու '

-

ՏՈՂ

-

:

.

կարմիր

տարան զտմանկտ: -

զինվորական ավտոմեքենայի թափքում

23...

րակ

րի`

Սարատովի բանռտում,-վերադառնանք Համլետի պատմածի

շարունակությանը,- առաջին երկու օրերին մեզ ճետ շատ կոպիտ էին Բանտի ճսկիչը մեզ ուղեկցելով 100-րդ խուցը, քթի

վարվում: տակժպտալով ասաց,

թե պատգամավորներիդ պատիվ են անում ու տանում.ալն խուցը, որտեղ նստել Է ակադեմիկոս Վավիլովը: Հետո մեզ տեղափոխեցինԲամեմատաբար տանելի խուց, ն փոխվեցվերաբերմունթը մեր նկատմամբ:Հենցառաջին օրը դիմեցինքՍարատովի

մարզայինդատախազությանը, նամակ ուղարկեցինք ՌԽՖՍՀ

ԳԽ

նախագաք Բորիս Ելցինին: Մենք պաճանջումէինք վերջ տալ մեր ն ազատել ճալածանքներին նկատմամբ կիրառվող կալանքից... միջոցներըաշխարճովմեկ ճաղորդեցին ՀալասԷրատվական տանի ԳԽ՝ պատգամավորներ Համլետ Գրիգորյանին Ռոլես Աղաջանյանի անօրենձերբակալության մասին: «հզվեստիա» թերթի ճոկտեմբերի 17-ի համարումտպագրվեց Ռաղորդում ալն մասին, որ Բաստատման ն մեՍտեփանակերտում առանց դատախազության ղադրանք ներկայացնելու, ձերբակալվելեն ՀալաստանիԳերագույն խորճորդի պատգամավորներ ՀամլետԳրիգորյանըն Ռոլես Աղաջանյանը: Ալնուճետն ասված Է, որը ալդ առթիվ ՀալաստանիԳերագուլն խորճուրդը Բանդես Է եկել ճալտարարությամբ, Բանրապետության ԳԽ նախագաք Լ. .Տեր-Պետրոսլանը բողոքի ԲճեռագիրԷ ուղարկել ԼՂԻՄ: արտակարգ դրության շրջանի պարետ գեներալ `

Դաճիճ գեներալը փորձեց թաքցնել իր կատարած Բանցագործությունը: Դեպքից մի քանի օր անց նրա ստորագրությամբ Բրապաիակված . ռաղորդագրությանմեջ կարդում ենք. «Սադրիչ լուրերի սիստեմատիկ տարածման, բնակչությանը զանգվածային անկարգությունների Բրաճրելու, ԼՂԻՄ կազմկոմիտեի,արտակարգդրուանձնաներքին զորքերի թյանշրջանի զինվորական պարետատան կազմիհասցեին արվածսպառնալիքներիճամար իրավապաճ Ռ. Գ. Աղաձերբակալվել են քաղաքացիներ մարմինների կողմից ջանյանը ն Հ. Վ. Գրիգորյանը: Նրանք 30 օրվա կալանքով վարչաեն եռթարկվել «Արտակարգդրության կազ պատասխանատվության իրավական ռեժիմի մասին» ԽՍՀՄ 1990 թ. ապրիլի 35-իօրենքի հիՎ.

`

մի շարք սադճակաիրավական գործողությունների են րիչներիպաշտոնականնախազգուշացումներ արվել»:4: ման վրա, իսկ

|

ՆԱրցախաճալությունը ոտքիՖֆլավիր

նվիրլալ զավակներին

ոիառազո անհնազանդության

|

`

`

պաշտպանելուն սատարկանգնելու ճամար: Քոկտեմբերի12-ին քաղաքացիական զանգվա ճեռնարկվեց: ծային նախազգուշական ակտ քաղաքի արդլունաբերական ները, տրանսպորտը:Պարապմունքները րում ն մյուս ուսումնականճաստատությլուններում: ն նան մանկական նախադպրոցական կենցաղային սպասարկմանկետերը, մշակութային հիմնարկներ Մարզիաշխատավորական ն կազմակերպությու կոլեկտիվների րի անունից ճոկտեմբերի 11-ինՌեռագիր ուղարկվեց գենեպարետ, րալ-մայոր Վ. ի. Սաֆոնովին, իսկ պատճեները՝ պրեզիդենտ ԽՍՀՄ Մ. Ս. Գորբաչովին,ԽՍՀՄ ՆԳ նախարար Վ. Վ. Բագատինին, ՀՀ ԳԽ նախագաքԼ. Տեր-Պետրոպանին, որտեղ ասվածԷ. «Ս/թ. Ռոկտեմբերի 9-ին, առանց. կալանման Բրամանի,բռնի ուժի գործադրմամբ (որի անորաժեշտությունը չկար) Ստեփանակերտում, բնակարանումձերբակալվելԷ ՀալաստանիժողպատգամավորՌոլես Աղաջանյանը: Ս/թ.ճոկտեմբերի 10-ինՍտեփանակերտի օդանավակայանում, դարձյալ օրենքով նախատեսված: նարգի խախտումով, կալանվելԷ Հայաստանի մի այլ պատգամավոր՝Համլետ Գրիգորլանը: Նշված գործողութլունները ժողպատգամավորի կարգավիճակի մարդուիրավունքների ն ազատության կոպիտխախտումներեն, ունեն սադրիչ բնույթ ն նպատակ` ենհետապնդում ապակալունացնել դրութլունըմարզում:Մենք պաճանջում ենք աննապաղ կալանքից ազատել ժողովրդական Ռ.

Մեկ: օրով-կանգն ճեռնարկությունները, շինորապա դադարեցվեցին դպրոցն Չէիաշխատո հիմնարկները, բնակչութ

իր.

պատգամավորներԱղաջանյանին նՀ.

Գրիգորյանին: Մեր այն հիմնավոր ն օրինական պաճանջը չկատա րելու դեպքումքաղաքիբոլոր աշխատանքային կոլեկտիվները աթ12-ինկանցկացնեն անճնազանդութ քաղաքական հոկտեմբերի զանգվածային գործողություն: Ո: տ Մ |

|

տա

|

Դեպքերի ՈՌետագա զարգացման համար պատասխանատ

թյունն ընկնումԷ այն մարդկանց վրա,

ն իրակաովքերճախաձեռնել

նացրելեն ալդ սադրիչ

գործողությունները»85...

տն

չկատարվեց Անշուշտ, արցախաՌալության Ուստի պարանջը:

դաջորդօրը, ի նշանբողոքի ն

քա

անճնազանդուղաքացիական

թյան, աշխատավորները ճրաժարվեցինդուրս

աշխատանքի:

գալ

Էին Հենցայդ օրերին:Ստեփանակերտում

գտնվում Ղարաբաղից ԽՍՀՄ ն ՀՀ ժողովրդական պատգամավորները, ինչպես ն միութենականդիտորդ-վերատսկիչ հանձնաժողովի նախագաքՎ. Ֆոտենը ն ՈւկրաինայիցԽՍՀՄ ժողովրդականպատգամավոր Վիլեն ՄարՆրանք բոլորն Էլ խիստ զայրացած Էին Ղարաբաղում տիրոսյանը: տեղի ունեցող.անօրեն գործողություններիհամար: ռ .

"ՄԱրցախաճալության ճամար ստեղծված այդ ծանր ժամանակաշրջանում վճռական. Էրգործում նան ՀՀ. Գերագույնխորճուրդը: Կ:

Այն նախ հանդես.եկավ մի:Բայտարարությամբ, որում մերկացվում Էին ՀՀ ժողովրդական պատգամավորների նկատմամաբիրագործված անօրենություններըծ4, ապա հոկտեմբերի 16-ին ընդունեց «Հայաստանի Հանրապետության ժողովիդականպատգամավորների ապօրի նի կալանավորման մասին» որոշումը, որը ԽՍՀՄ պրեզիդենտ Մ. Գորբաչովից պաճանջումԷր միջոցներ ձեռնարկելանօրինական վերցված ՀՀ ժողովրդականպատգամավորներ Ռոլես Ակալանքի

ն Համլետ ղաջակյանին անճապաղ ազատելու ն. Գրիգորլանին

կալանավորման մեջ մեղավոր անձանց պատասխանատվության են-

թարկելուծ»:. ոն

Ը.

Կա:

ՆԵՅ

ԱՐԵՐ

ռ

ԲՈՒՐ ԱՆ

Հոկտեմբերյանալդ մոայլ օրերին ՀայաստանիԳերագուլն խոր-

որդի հանձնարարությամբ Է մեկնում Սարատով, մի Բանձճնաժողով հանդիպումկալանավորների, բանտապետի ն Սարատովիիրավապապան մարմինների ճետ: Իսկ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր Վիլեռ Մարտիրոսլանը Մոսկվա, Բոկտեմբերի վերադառնալով 19-ին ԽՍՀՄ նախագաճին պատգամավորական ճարցապնդում Է կողմից Լեռնալին՝ ՂաՌանձնում զինվորական իշխանությունների պատգամավորների՝ (Իոլես ՄԱիաբաղում ՀՀ երկու ժողովրդական ղաջանյանին ՀամլետԳրիգորյանիապօրինիկալանման մասին: Մ. ծանոթանալով փաստաթղթերին,կարգադրում Է անԳորբաչովը, կալանավորվածպատգամավորներին: հապաղ ազատ արձակել տասներորդ օրը,- շարունակում Է ՀամլեՋերբակալության ԱլատեղԷր նան առանձնասենլակը: տը,- մեզ տարան բանտապետի ներկալացուցիչը:Նա-ասաց, Սարատովի մարզի դատախազության ..

թե մեզ ձերբակալել են առանց որնէ փաստարկված մեղադրանքի Է, պարետ Սաֆոնովի կատարածքայլը անօրինական ազատ

մենք

ենք: ՀԻՆ Գն ք աճա թե ինչ պատմեցՌուդիկ Ազարյանը Ալդ առթիվ վերոհիշյա մեր ճանդիպմանժմանակ

ՀԻՆԿՅԴՈԵՒՐ:

Հոկտեմբերի 17-ին Հալաստանի Գերագուլն խորհրդից զանգում են ն ասում, թե Գերագույն խորճուրդը ճատուկ պատվիրակություն Է ուղարկում Սարատով ծանոթանալուկալանավորվածպատմեջ գամավորներիպալմաններին: Ալդ Բանկձնաժողովի ընդգրկվա Էին Հալաստանի Գերագույն խորորդիՊաշտպանականն իրավաՀ կան ճանձնաժողովինախագաճկիմ Բալայանը,Հայաստանիկալապետ Ռուդոլֆ Մարտիրոսյանըն ես: Մեկնավայրերի վարչության նում ենք Սարատով:Մեզ ճետ Էին նան Համլետի: փոքր եղբայր Մավրիկըն Ռոլեսի մտերիմընկեր Կարոն: Օդանավակայանում մեզ դիմավորում են Սարատովիճալկական ճամալնքի ներկպալացուցիչները համալնքի նախագահ,ծննդով ՄարտակերտիշրջանիցՎոլոդլա Սարգսյանիգլխավորությամբ, ինչպես ն բանտի ղեկավարությունը: Նրանք 15-20 ավտոմեքենալովմեզ ուղեկցումեն բանտ: Բանտապետին ցույց ենք տալիս Հալաստանի Գերագուլնխորճրդի որոշումը` կալանավորվածպատգամավորների պալմաններին ծանոթանալուվերաբերյալ: Մեր գնալու մասին Սարատովիբանտում իմացել Էին մեկ օր առաջ: Համլետինու Ռոլեսին սափրել Էին, ուղարկել բաղնիք,փոխելԲագուստները, Բանտապեբանտախուցը: տի հետ գրույլցի ժամանակՍարատովի քաղաքային դատախազու թյունից զանգումեն ն նրանԲայտճնում, թե Մոսկվալից գաղտնի ծրար Է ստացվել,եկեք տարեք: Մի քանի րոպեից Բետո այդ ծրարըբանտապետի ճեռքինԷր: Ծրարումկար ՀաԳորբաչովին ուղարկված ան

ՏՈԿ

անն

տր

Ե

ԱԳՈ

Ի

-

Գերագույն խորհրդիորոշումն ու Վիլեռ Մարտիիոսյանի հարցապնդումը: Հայաստանի Գերագուլն խորճրդի որոշման վրա ԳորբաչովըմակագրելԷր՝ «Բանտարկված .պատգամավորների

յաստանի

անձապաղ ազատել»: րը,

|

ԳԵՐ

Աորրա

ՀԱ

Նարտո

Մինչդատախազությունից կբերվերՄոսկվայից ծրաստացված բանտապետը կարգադրում Է իր մոտ բերել

կալանավորվա

պատգամավորներին: Առաջինը ներս

են

բերում (Բոլեսին, ճետո Համլետին: Բանտապետը նրանց Բարցնում Է, թե բանտում ինչպես են վերաբերվել նրանց Բետ: Բնակամ Է, նրանք չեն բողոքում: Հետո երկուսին Էլ ստորագրելեն տալիս, թե իբր բանտից ոչ մի բողոք չու-

թե Մենքգրկա Բանտապետը, ազատ հայտնում եԴՏ նք: խառնվում ենք... Ալդ նույն երեկոլան Սարատովի Բալկական րամալնքը կազմ նեն:

Է,

ԱՈՀՈ

Վար

ՀԱՆՐ

ն

|

կերպում Է մեծ ձաշկերուլթ, որտեղ ներկա Էին նան բանտապետն ու մի քանի աշխատողներ: Հաջորդ օրը Սարատովի ճալկական Բամայնքի ներկայացուցիչներըինչպես մեզ դիմավորել, ալնպես Էլ Ճանապարձճումեն Երան `

«Իզվեստիան» ճոկտեմբերի24-ինստիպված Էր

հաղորդել թե

առանց հրամանիձերբակալված Հայաստանի խորճրդատախազի Ռոլես Աղաջանյանն Համլետ դարանի պատգամավորներ Գրիգոն շարունակում են իրենց րյանըազատվելեն կալանքից աշխատա ու

ՀայաստանիԳերագուլն խորճրդի նստաշրջանում: Իսկ մինչ ալդ,

քը

Բոկտեմբերի22-ի նիստում,

Լնոճն նախագան Գերագույն խորորդի Տեր-Պետրոսյանը ճալտարարել Էր. մեզճետ Այսօր Ռոլես ԱղաջանյաննՀամլետ Գրիգորյանը ու

Հ

են: Թույլ տվեք ողջունել

ն Բույս նրանց

Բայտնել, որ մեր պատգամա-

չեն փորձի ճեոէլ նկատմամբ անօրինություն այդպիսի նարկել:

վորների

|

ի

ոխորճրդի վերոճիշլալ Գերագույն Հայաստանի կատարումն

օրերին Ղարաբաղում Էին գտնվում խորորդարանի իանդամներ կիմ Բալայանն ու րավական Բարցերի ճանձնաժողովի Համլետ Հովսեփյանը, որոնց նպատակն Էր ճետազոտել Համլետ ն Ռոլես ԱղաջանյանիձերբակալությանՌանգամանքԳրիգորյանի կալազորիդատախազ ները:Նրանք ճանդիպեցինՍտեփանակերտի Ի, Լազուտկինի ն արտակարգդրությանշր ջանի պարետ Սաֆոնովի րոշման,

ալդ

ներին ձերբակալելու պատհետ, փորձեցին պարզել պատգամավոր վիրատուին:Սաֆոնովն իր անօրեն գործողությանՌամարարդարացում չգտնելով, բացատրումԷ, որ եթե միութենական դիտորդ-վե րաճսկիչ ճանձնաժողովինախագաՎ. Ֆոտենը նստեր Ստեփանա121

նկաություՊոլյանիչկոլի.ղեկավարածկոմիտեիՌանճնարար

կերտում,ապա

ինքը ամեն մի ճարցումկդիմերնրան,այլ

ոչ

թե

տարեր նները: Իսկ ալն ճարցին, թե ինչու մի նչն ճիմաչի վերացվել ԳորիսԷ, թե գեներալը շրջափակումը, ճանապարձի պատասխանում Լաչին վերացնելու վերա«վերնից» Բրամանչկա: Մինչդեռ շրջափակումը բերյալ ԽՍՀՄ Գերագուն խորհուրդըորոշումներԷր

հոկտեմբերի9-ին ն "

1990 թ.

մարտի5-ին.

1989թ. ընդունել

Ի`

.. ԴԱՌԸ

ՄՌԱՅԼՈՒԹՅՈՒՆ..2-

1991-ըարցախաճալության Բամարսկսվեց նուլն դառը մռավլութլամբ: Ստեփանակերտիօդանավակալանում,որը Հայաստանի ճետ կապի միակ ուղին Էր, շարունակումԷինտնօրինելազերի օմոԱրցախիԲասցեովուղարկվածբոլոր բեռները դար ձյալ նակակները: Էին Ադրբեջանում, լրատվության ճանրապնետա անհետանում բոլոր միջոցներըբացահայտպատերազմէին հալտարարել Ղարաբաղին ն «շանթ ու կրակ»Էին թափում աջ ու ձախ: Միալնթե ստեն, կեղծեն,խաբեն:Մրցախաճալության դեմ թուրքերի կողմիցսարքվող սադրանքներըմանրամասնծրագրավորվում Էին Բաքվում: Ադրբեջանի իշխանությունները նպատակ չունեին հրաժարվել Ղարաբաղի

նկատմամբ ունեցածկեղտոտքաղաքականությունից: ի նչպես միշտ, այս անգամնս ժողովրդիբողոքներըմնում Էին անճետնանք: . Ք

Համլետը կալանքիցազատվելուցճետո մի որոշժամանակնվիրվում Է խորորդարազական Նա, լինելով կրթուաշխատանքներին: թյան, գիտության,լեզվի ն մշակուլթի անմշտականճանձնաժողովի դամ, այդ օրերինկատարում Էր Բանձնաժողհվի մի շարք ճանձնա-

իարություններ:Ուսումնասիրում Էր Արցախումկրթական ճամակարգիԲետագազարգացմանհարցը:Նա իր.Քետազոտությունն

21ոապարակեց

«Սորճրդային թերթի1991-ի Բունվարի Ղարաբաղ» ազգայինբուճ» վերտառությամբ: «Մրցախին՝ Մանգիտնականը երկրամասի կրթությանզարգացման խնդիի-

ակրարում պի

ազգալին-ազ

ների լուծումը կապում Էր, արցախաքալության րականպայքարի հաղթանակի ճետ: Նա տեսնումէր, որ ժողովրդակազ.կրթության, ինչպես նան բուճական' ուսուցման.. ճամակարգը Էր խոր. ճգնաժամ, ապրում որը պայմանավորվածԷր նախ ն առաջ երկրի սոցիալ-քաղաքականն տնտեսակամ անկայունությամբ:Նա դիպուկ նկատել Էր, որ երկրում նկատելիորեն.իջել Էր մանկավարժի հեղինակությունը: կանխազգումԷր, որ սպասվող շուկայական Բարաբերությունների զարգացման պալմանճներումժողովրդական կր-

թությունը ն մշակույթըկնաճանջեն, այդ

աշխաբնագավառներում

ապաճովությունը Էլ ավելի կցածրանա: նապ տողների ճլութական Է լրջորեն. Էր,որ նման պայմաններում |ն գտնում անհրաժեշտ խորճել կոնկրետ ուղի ներ որոնել՝ ձեռնամուխլիճելու«Արցախին լուրաճա-

ազգային դպրոցի ու բուճիստեղծտուկճնով ու բովանդակությամբ ման Բուլժկարնոր ն գործին»:Համլետի պարզաբանմամբ՝կենտրոնը մեր հարնանները Էին «խորու դաժան շրջափակման փորձում ճիրաններում շնչաճեղձանել ն ծնկիբերելինքնորոշման ն ազգային ազատագրության Ռրսի 'աշուղին բռնածարցախաձալությանը»: խարճիցամբողջովին կտրված Արցախնինքը պետք Է ճոգա իի կր-

թական ն բուճականԲամակարգը կատարելագործելունլիովին Բաերկրամասի պայմաններին: Ասել Է, թե բումապատասխանեցնելու ճը.պետքԷ ունենա մարզիսոցիալ-տնտեսականզարգացումը խթանողուղղվածություն: Ալդ նշանակում Է՝ մանկավարժական կադրեր պատրաստելուն զուգընթաց, մարզի բուռական համակարգը պետք Է մասճնճագետկեր լպատիաստիճան ժողովրդական տնտեսության Մարզը նման մասնագետներիխիստկարիք ուներ: Հեղինահամար: կն ալդ ամենի ճիման վրաեզրակացությունԷր անում, որ Արցախում ն ունենա ճկուն կառուցգործող բուճը պետք լինի բազմապրոֆիլ Է Նա նպատակահարմար Էր գտնում մարզում մասնագետներ վածք:

ճիմունքներով պալմանագրային պատրաստումըկազմակերպել

հայտեր միջոցով: ներկայացնելու

Էր.հեղի նպատա որ առաջարկում նակը, Ամենակարնորը, Ռամալսարանայինբնույթի բուռ, որը Է մարզում հարմար ունենալ տնտեսու|

..

ն' ն՛ Է ժողովրդական մանկավարժներ, պետքպատրաստի

Մարզը աշխատողմասնագետներ: տարբերբնագավառներում կրճլուղերի՝ բարձրագույն տարբեր խիստկաիիք մշակուլթի թյան

ուներ

նեթությամբ մասնագետների:Մարզը կարիք Էր զգումտնտեսագետ րի ն ագրոարդյլունաբերականճյուղի աշխատողների: Այս բոլորից հետո Բեղինակը ճանգում Է այն մտքին, որ մարզում բազմապրոֆիլ բուճի ստեղծումըկունենա ոչ միալն տնտեսական,այլն քաղաքակա ու սոցիալականբացառիկ նշանակություն: վրա Էլ անում Այդհիմքի Տ Է մի շարք կոնկրետառաջարկություններ: "6 ո»

ռ ՏՐ

ՔՔ.

|

Ուռ.

րւ: "չի

Հր

ն

աթվականիփետրվարըպակաս չԷր նախորդ տաղտուկ միսներից: Արցախումստեղծված անասելի դժվարին վիճակը արցախցիներինԲարկադրեցմի անգամ նս տ կել Մոսկվա: Մ ատպս։չ"։Դշ

ս»

|

պատվիրակությու ուղար ԱՆԱՐ

Տնօրենների խորճրդի որոշմամբ,- գիրքը տպարան Ռանձն լուց մի քանի օր առաջ իմ բազմաթիվ ց.Բետոի վերհորդորանքների ջո ստացա Համլետիայս շարադրանքը,12-ինՄոսկվա փետրվարի մեկնեցմի պատվիրակությունճետնյալ կազմով. ԳեորգիՊետրոսյան, ՀամլետԳրիգորյան, ն Կարեն ՄաքսիմՄիրզոլան ւրլան: Բաբո Մոսկվալումմեր պատվիրակությանը միացանԽՍՀՄԳԽ պատգամավորներՋորի Բալայանը,Բորիս Դադամլանը,Վաճան Գաբրիելյանըն ՀենրիխՊողոպանը: Ինչ-ինչպատճառներովԱրցախից

ՈՀ

«-

ԽՍՀՄ

ԳԽ

պատգամավորների միջն կար անհամաձայնություն: ՓորձումԷինք մեր միջամտությամբ վերացնելալդ տճաճ երնուլթը:ինչնիցե: Առաջինհանդիպումը տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ ռախախորորդինախագանՎիտալիՊավլովի Մետ: րարների Հիմնակա նում խոսեցինք Արցախում գարնանացանը կազմակերպելու ճարցի շուրջը: Նրան տեղյակ պաճեցինք,որ Արցախումոչ մի գրամ վառելանյութչկա: Այդ հանդիպման ժամանակ ներկաԷր նան Հալաստանի ԴԽ պատգամավոր Լոբովը:Նա Արցախում ծանր վիս տեղծված ճակիմասինհանգամանորեն պատմեցՊավլովին ն իր ճերթին խնդիեց հնարավոր բոլոր միջոցներով օգնել արցախցիներին: Լոբովը հաճելիտպավորություն թողեց արցախցիպատվիրակներիս վրա:

Մեզ վրա բավականին լավ տպավորություն թողեց նանՊավլովը Հենց նրակարգադրությամբ Ղարաբաղ ուղարկվեց12 հազարտոն124

ն նա.վարելանյութ

Դաջողությամբ կատարվեց թվականի տեղի ունեցավ հանդիպումը խորԱզգությունն

ճնանացանը: : գ. ԱԿԸ Մեր Բաջորդ կախագաք (ԻաֆիկՆիշանովի

որդի,

գար-

ս

Նա ճետ:

ն սաճմանափանկ անլուրջ պետական գործչի տպավորությունթողեց մեզ վրա: Հանդիպումը տեղի ունեցավ առավոտյան ժամը 9-ին: Նա եկավ աշխատաշալվարի կոճակներիմի մասը բաց, որտեղից ցցվածԷր սենյակ,. սպիտակ վերնաշապիկի մի ծայրը: Տղաների դիտողությունից Բետո միալն իրեն կարգի բերեց: Ինչ խոսում Էինք, չԷր ուզում լսել, մի բեն «բարեկամություն» Էր րան «եղբայրություն» Բետ ոչինչ Էլ չստացվեց: Հետո ճանդիպեցինք Լուկլանովի հետ:Նրանից ազատել շրջափակումից: Շեշտը դրեցինք Լաչինի ճաՂարաբաղն նապարճի վրա, որպեսզի կապ ունենանք Հալաստանի ճետ: Հետո իրավունքների ոտնահարման, նրանց խոսեցինք. ղարաբաղցիների նվաստացնելուն այլ ձարցերի մասին: Ալդ սառը ն ձանձրալի խորշատ

քարոզում: Նիշանո պաճանջե

|

ԲԵԿԻ

նույնիս էր,մեղադրում մեզ նպառքուն

որդալին.՛.պաշտոնլան

անում...

5-2:.,

ն

է օր եք,կարող ԸՊատկերացնո"ւմ տ.Էլ

`

՝

չլինի: բնակչությունը Ալդ անպատկառ

Բալայա նը, ճետո `

ես

|

՝

եր

ր`

Ղարաբաղ

հազա

Ջորի պատասխա որպես արտահալտության նի

|

`

ն Մաքսիմ Միրզոյանը, գրեթե նուլնը ասացինք.

նույնը սպասվում Է Ղարաբաղը չլինելու դեպքում

նան

(Իուսաստա-

նին:Ջրուլցի ժամանակ երկու անգամ զանգեց Գորբաչովը, երնի ճեն խորհուրդներ ընթացքիմասին տաքրքրվում Էր մեր խոսակցության

տալիս, գուցե ն ցուցումներ:

Լուկլյանովիկաբինետիցդուրս եկանքծանր մտքերով: Բայց բամասինալդ իրավաիոլական Բաղթանակով:Ազգերի ինքնորոշման խլուրդը բազին լավ դաս տվեցինք,որպեսզի մոսկովյան նորահայտ

ենք: թե մենք լոկ գավառականգործիչներ երբեք չկարծի, հետ: Պուգոյի Բորիս ունեցավ տեղի ՀիՄերմլուս հանդիպումը այդ դաժան, մաեմմտաձում. ավելիլավ կլիներ,եթե չտեսնեինք նախարարին: Յուրաքան պակե տեսք ունեցող Բայացք,. Ռոշոտողի ա-

Գրոխոսքի ճամար սաստում Էր մեզ: Կողքին նստած նա-՝ մովը լուռ Էր ն անձայն: Մենք Պուգոլին պատմումԷինք կանների կողմից Ղարաբաղումկատարվողսանձարձակությունների ն անմարդկալինարարքներիմասին, սակալննա:մնում էր նուլն անզգան: Միալն սպառնում Էր մեզ: Տեսա, որ ոչինչ.չի ստացվու Ղր ՞՝ ն չճամբերեցի զայրացածասացի. Ինոր ' սարԸնկեր նախարար,Ստեփանակերտիօդանավակայանու սափելի գործողություններեն կատարվում, Բալերըենթարկվում են թալանի ն նվաստացումների:Թուրքերը ինքնաձիգեր են բարձրացռում նուլնիսկ ռուս զինվորների վրա, ովքեր փորձումեն «ՅԻ ԳԻ ԿՐԵ Կր նել Ռալերին: Գրոմովը վեր թռավ տեղիցնասաց: Հ ՐՀ Ես նրանց ցուց Ո՞վ Է նրանց իրավունք տվել ճեղք կտամ: Հն... ռուս Հար զինվորի վրա բարձրացնել ւ` Եսգոճ էի, որ գոնե կարողացա շարժել ռուս գեներալին: Հետհ.

գեներալ թուրք օմո

չլուր

|

Տ

Բն.)

ո

|

-

պաշտպ պ

լ

ԱՆ

"5.

`

ա

,

:

պիր

գ

ոսք» 9:11 ԿԻՈՆԱԼԻ ԱԳՐՈ ասացի. Ընկեր գեներալ, ես ճամոզված եմ, որ Ստեփանակերտ վերա դառնալուց հենց օդանավակալանումմեր պատվիրակության ան-' ,Խ-,ՒԴ աա դամներինկձերբակալեն .-,. ԳրոմովընայեցՋորի Բալայանին. տոթ, Ջորի Հայկի, գնալուց առաջ ինձ տեղյակ կպաճեք,որպեսզի կարգադրեմ ՀՈՅ պատվիրակությանը չձերբակալեն: | Նրա ասածիցմենք շատ բան վերաենթադրեցինք: Մոսկվայից դարճանքփետրվարի 25-ին:իրոք,Ստեփանակերտի օդանավակաԳիր'

ՏՐ

ՅՆ

ՆՅ,

ու

-

յանում ոչ

ոք

չմոտեցավմեզ: | |

-

.

ԱՔԼՈՐ

ՑՆ

Ր

3: 3: Ք

1991 թ.

գարնանըվիճակըխիստ բարդացավ Բերդաձորի,Գեն տաշեն-Շաքումյանի Հադրութիճարավ արնմտյան տարածքնեիում: Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը դարձել Էին ամենօրյա ա-

վազակային հարձակումների վայրեր:

Ադրբեջանական սպառազեն

կազմավորումները ճամառորեն ձգտումԷին ճԲասնել բնակչուԲալ թյան բոնի տեղահանության ծրագրիիրականացմանը: Հայկական բնակավայրերը ոմբակոծության Էին ենթարկվում զենքիբոլոր տե126

սակներից, օգտագործվում. Էին նույնիսկ Բրանոթներ:Բերդաձորցիները հերոսաբարդիմակայումԷին մինչն ատամները զինված ազերի գրորայիններին: Զինվորականները կազմակերպումԷին «ջարդեր տներում ն բակերում, վերաճերկումդաշտերն ու կիրճերը»,կատարում անօրեն ձերբակալություններձ7: ոռ ՀՌեռնս մեկ առաջ ճայլաթափվել Էին Գետաշենիենթաշրտարի ջանի Կամո ն Ազատ գլուղերը: Ալդ գլուղերի ս

Բալերի տներըադրբե-

ջանցիներին վաճառվելԷին զինվորականների Ուճնշման տանտտ: ղիղ մեկ տարի անց նուլնը կրկնվում Էր ենթաշիջանիտուս գլուղերի

նկատմամբ, սակալն այս անգամավելի դաժան ձնով:Գլանջալում (Կիրովաբադը վերանվանվել Էր. Գլանջա) գտնվող ռուսական բանակի ուժերըապրիլի 18-22-ին Բրազենիտարբեր տեսակներիցգն-

դակոծեցին Մարտունաշենը Գետաշենը, ն Շաճումյանիշրջանի մի շարք

գյուղեր:«ԳոլոսԱրմենիի»թերթի ապրիլի 24-ի ԲամարումԲրա-

պարակվեց Հայաստանի Գերագույնխորորդի նախագաճԼնոն ՏերուղղվածԽՍՀՄ նախագաճ Մ. Ս. Պետրոսլանի' բողոք-նամակը՝ Գորբաչովինն այլ ճասցեներով: Հալաստանիխորճրդարանինախագաճը. բողոքի իր ձայնն Էր բարձրացնում Գետաշեն-Ծաճումյա նում, Բերդաճորիենթաշրջանում-ն ճայկական ալլ բնակավայրերու խորհրդայինուժերի ն ադրբեջանական օմոնի կողմից ալտեղի ճալերի ճամար ստեղծված անտամելի ծանր պայմանների առթիվ: Լնոն Տեր-Պետրոպանը պաճանջումԷր պատասխանատվությանենթար-

կել հանցագործներին: .

ԲԵՐ

աՀ

ՅՂԴՈՈՒՄԳԲԽՆՐ

ՅԵ

Արցախաճայերին ալդ օրերինբոլորից շատ անճանգստացնում Էր Գետաշենը,որի պաշտպանությանը ՀայաստանիիշխանություններընայումԷին մատների արանքով: Նրանք զգում Էին, որ ֆիդայակազպայքարի ձնով չեն կարող փրկել ո՛չ Գետաշենը նո՛չ Էլ մյուս հայկականշրջանները: Անճրաժեշտ:Էր պետական միջամտություն: Բայցինչպե՞ս: Հայաստանըշատ Էր ուշացնում, բանակ չուներ, Ղա`

իաբաղնԷլ բացաճալտ ոչինչ չԷր կարող անել, նրա պաշտպանական ՀԵՑ ուժերը նոր Էին ձնավորվում ընդհատակում... ՏՆ Թուրքօմոնականնեիըմարտի 25-ից սկսած անընդրոատոմբակոԷ, որ Գետաշենը: Պարզվում

ծում Էին դուրս Էին .բերել ԽՍՀՄ

Գետաշենի ենթաշրջանից ներքին գործերի ստորաբաժանումները, պատճառաբանելով, թե իբի Գետաշենի ենթաշրջանը չի ճարում

ԼՂԻՄ-իճ: Ադրբեջանիօմոնը Գետաշեն Է մտել, .ճենց որ այնտեղից հեռացել են խորորդայինզինված ուժերը: Հենց այդ օրերին ՄնդրԱ. Պ. Արխանոճրամանատար պաշտպանության օդային կովկասի վի ճրամանովարգելվում են ուղղաթիռներիթռիչքները Գետաշեն: Շաճումյան ն ԼՂԻՄ: Անգամ չէր թուլլատրվումբժիշկներ.ուղարկել Գետաշեն: Ալդ վանդալիզմըկատարվումԷր. ԽՍՀՄ պաշտպանուՀոբ

ՏՔԶԵԳԼԵՅԵԻՆ

թյան նախարարՅազովի հրամանով Գերագովն խորձրդի նսԷր ԲրավիրելՀալաստանի Անճճրաժեշտ տաշրջան: Դրա կարնորությունըզգում Էին բոլոր պատգամավորնեԵրնան: Ապրիլի. շտապ մեկնեցին րը: Արցախցիպատգամավորները 25-ին ճրավիրվումԷ ՀՀ ԳԽ արտաճերթլիագումար փակ նիստ: ՔԱշրջանում, Գետաշենի ենթաշրնարկվեցինԱրցախում,Շաճումյանի ջանում ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարարությանբարձրաստիճան որոշ ներկալացուցիչներիկողմից ռակաժողովրդական. գործողություններ հրահրելու փաստերն ուսումնասիրելու ն. համապատասխան ընթացք տալու նպատակովԳերագույն խորճրդիպատգամա վորական ճանձնաժողով կազմելու ինչպես նան Հայաստանիու Ադրբեջանիմիջն ճարաբերություններիսրման ն միութենական մի շարք գերատեսչություններիկողմից դրան ուղղակինպաստելու խնդրիքննարկմաննպատակովԽՍՀՄ ժողովրդականպատգամավորների համագումարիարտահերթ նիստ Ռրավիրելումասին Բարցերը: ՀՀ ԳԽ արտաքերթնստաշրջաննընդունեց որոշումներ՝ «Ժրցախում, Շահումյանի շրջանում ն ԳետաշենիենթաշրջանումԽՍՀՄ' ներքին գործերի նախարարության որոշ պաշտոնատար անձանց կողմից ճակաիրավական գործողությունների ճրաճրման փաստերն ուսումնասիրելու մանին» (Ռանձճնաժողովի նախագաք՝.Սուրեն Զոլյան), «ԽՍՀՄ ժողովրդական Բամագումար պատգամավորների արտաճերթ նիստ գումարելուվերաբերյալ Բարցհարուցելո |

մաին»ծ»:

|

Ո

ԱԱՅԱՆ

ՄԱՅՐԸ

ր

ՆիստիցանմիջապեսԲետո,- հիշում Է Համլետը.արցախց պատգամավորներն վերադար ն ձեռնամուխեղանք ձանքՂարաբաղ գետաշենցիներին օգնելու գործին:ԱլնտեղԷ մեկնում արցախաճ յերի ջոկատը:Ուղարկում ենք նան սննդամթերք ն պաշտպանությա միջոցներ:Որոշումենք Գետաշենի կանանցու երեխաներինտեղափոխել Ստեփանակերտ: Այդ նպատակով Տնօրեններիխորճուրդը -

|

առանձնացնում Է մի քանի տասնյակ ավտոմեքենաներ, որոնք պետք Է ուղնորվեին Գետաշեն: Գետաշենցիներին օգնության են Բասնում նան

չնայած մրանք շաճումանցիները, գտնվում վիծանր

ճակում:

,

Կր

նս

Էին

25-26թ. ապրիլի: ն Օառումյանի իզԱրցախում շրջան ւ

տեղի ունեցան

իսկական` պատերազմական գործողություններ տեղի ունեցան Ստեփանակերտի ն Կրկժանի, Փոխորաճգություններ Օուշիի ն Քարին- տակի միջն: Այազ Մութալիբովը, ապրիլի -27-ին

հանդես գալովԱդրբեջանիճեռուստատեսությամը, ճայտարարումԷ, թե ԼՂԻՄ-ումն Ադրբեջանի մյուս շրջաններում ապրող Բալերը կամ հեռանան պետքԷ ընդունեն Ադրբեջանի պետությանտարածքից:

կամ օրենքները, Էլ

տանր

Գետաշենի Մարտունա "Կ

ն Ապրիլի 29-ի գիշերըսկսվեց անճրթիռակոծումը: Ապրիլի 30-ից սկսած՝ խորճրդայինբանախադեպ նակի, ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի ուժերը ԱդրբեջանիՆԳՆ օմոնի հետ ճամատեղ սկսում են լայնածավալ «Կռլցո»(«Օղակ»). գործո-

զինված միավորումները անօրինական զինաթափելուԲամար:Մինչդեռ դրա իսկական նպատակն Էր իրա-

ղության իրագործումը, իբր

գործել ճալերիբոնագաղթը:. Այդ գործողությունը փաստորեն. Բալ ազգաբնակչության ցեղասպանություն որն ն Ադրբեջանի ղեկավարության կողմից: 100-120զրաճամեքենա շրջապատել ն գլուղն ու շրջապատը: Գետաշենը վառվում Էր: Թուրք-ռուս դաՌիճներըբարձրախոսով պաճանջումԷին: գետաշենցիներին զենքը հանձնելն հեռանալ գլուղից:Դրությունը արավոր ծանր Էր. զոճվեցին. ազվեներ մարտիկներ Թաթուլ Կրպելանը, Արթուր Կարապետյանը, Մուշեղ Մխոլանը, ՎալերիՆազարյանը, Սիմոն Աչիկգլոն, ուրիշներ: Գլուղի հիվանդանոցի զյանը,ՋարզանդԴանիելյանը 17 օր բժիշկներըգերի եռ տարվում Գյանջայի շարուեն ՏՅ: նակ նրանց ենթարկում կտտանքների:2 դուրս շտաբի Ինքնապաշտպանական ամբողջ է բերվում Գետաշենից: Մայիսի, 7-ին 3 ազար կին, երեխա, ծեր

էր, իրագործվեց ԽՍՀՄ անընդճատ գնդակո ,

Բոր

էին `

որտեղ բանտը,

զենքը: որոշմամբ

ռազմական,ինքնաթիռներովտեղափոխվում որտեղիցմի քանի օր ՌԲետո՝Հալաստան: 700 բուսներովտանում են իջնան:: ւ.

են

Ստեփանակերտ,

տղամարդկա ԲՋ ավտոՏՐ

մասին Համլետը ԲիշումԷ.

է նքընդունելո մոբիլիզացրել Է

Ալդ ծանր օրերի Քաղաքի բոլոր բնակիչներին -

ՄՈ

ցուցաՍտեփանակերտցիները գետաշենցիներին: բոնագաղթված .

իրենց տներում տեղավորում բերեցին չտեսնված նվիրվածություն: տեղավորեցինք տանը Մեր ընտանիքներ: երեք-չորս ճուլնիսկ Էին Քոգու ն պաճեցինք2 օր: Երրորդ օրը մեկնեցինԵրնան:Ալդ օրերին ոռնոցԷր ԱդրբեջանըՄութալիբովի գլխավորությամբ տեղավորել ենք Ղարաբաղում... թե ինչու բռնագաղթվածներին 1991-իմայիսը Հայոց աշխարհի, մանավանդ Արցախի ծանր ու մղձավանջայինամիս Էր: Դատարկվեցին Գետաշեննու Մարտունաշենը: Մայիսի 15-ին Լեռնային Ղարաբաղումմտցվեց արտակարգդրություն: տո: հլ երդ ՄԱԿ-ին ն մի շարք պետությունների: ։ 1991 թ. մայիսի 16-ի գիշերը խորճրճոր դաժանություն: 1999 թ. ճոկտեմբերի27-ին Հալաստանի դարանումողբերգաբարզոճված ԼեոնարդՊետրոնլանի-ն ուրիշների վկայությամբ Պոլլանիչկոլի կոմիտեն ծրագրել Էր ձերբակալել Ստեփանակերտ քաղաքի200 ակտիվիստների: Տղաներին ճաջողվել Էր ձեռքբերել այդ ցուցակըն զգուշացնել բոլորին: Համլետի անունը ալդ ցուցակումչկար: Դրա ճամարվստամ Էր, որ իր Բետ ոչինչ չի պատաճի:Հնարավոր Է, որ Համլետիանունը ցուցակի մեջ չմտցչ նելը գործադրված Է, որ խորամանկություն Էր: Անգամ Բնարավոր այդ ցուցակըմեկին Էր տրվել Պոլյանիչկոլի իմացությամբ: Այս թնջուկը երնի ժամանակին կպարզվի ն լույս կսփովի հարցերիվրա: Հիմալսենք Համլետի կնոջը՝ Բելալին. '

բարձրա համա |

մասին պարեց այդ տեղյակ Մարգխորհուրդը մի Ստեփանակերտում իրագործվ Դ

միշարքմութ

հնարավո |

Դեռ

երեկոյան,երբ արդեն գիտեի ձերԱքալդ գիշեր բակալությունների մասին,Համլետին. 'խնդրեցինք տանը «մնա, բայց նա Որաժարվեց, մեզ չլսեց, ասաց՝ նունըցուցակումչկա: .... Ո Լեկ ւ «Ա5 իրո -

թդալ

" 4-ից տար̀ րոպե

աէլ չի ինճ ոչինչ պատահ իմն նիմարոանունւ աղելաս կանը Կկունը

Էր

տենում է դռանը ն

Ռարցնում՝ ո՞վ Է:

ժամացույցին: գիշերալինճագուստովմո-

են,թեպարե Պատասխանում Է ՀամլեԲելալինշարունակում

տատնիցԷ, անձնագրային ստուգում». ինձ ճամար Արդեն պարզ Էր,130

ջատ

եմ Համլետը պակաս: ցին: Անմիջապես

ե

տը,-

դուռը

բացում,եմ: Ներս

են

-խուժում ռազմական

հագուստով

զինված, դիմակավորված ավտոմատներով երեք:Բոգի:.Ասում

են՝

աղմուկ չրանեք, անճնագրալին ստուգում Է, կգաք մեզ ճետ: Հասկացա, որ դիմադրելը իմաստ չունի: Դրսում աչքերս կապում են ն աոանց համարանիշի «Նիվա»ավտոմեքենալով տանում: ԶգումԷի, որ մեքենան սլանում Է Խոջալուի ուղղությամբ: Հետո իմացա,որ-ինձ տարել Է.«Ալֆա»խումբը: Խոջալուում ի նձ նետում են մի գետնախուց: աՀիմա գիշերը նուլնպես Պոլյանիչկոլի«Ալֆա» լսենք. ալդ.նույն կողմից ձերբակալվածՌաֆիկ ախմբի նունն,Էլ չի եղել վերոճիշլալ ցուցակում... ուք Աոա որր 4, ալ: /' - իմ կյանքում ամենադաժանպաճը 1991-իմայիսյան ալդ գիշերն Էր: Դուռը ծեծեցին ու ներս մտանթուրք-ն. ռուս զինվորներ, թե վեր

Գաբրիելյանին: Ռաֆիկի աան.

կաց, անձնագրալին Է, տասը իոպեով տանում ենք պարեստուգում տատուն: կապում են ու Բրում ավտոմեքենայի մեջ: Դրսումաչքերս ՏանումԷին դեպի Խոջալու: Ալդտեղ ինձ գցում են մի գետնախուց: Քիչ հետոբերում են նան Համլետին: Մեզ տանում են երկրորդ ճարն: Քննում Էր մի թուրք գնդապետ: ՀարցնումԷ՝ սիրո՞ւմ եք Գորբաչովին, ինչպե՞ս եք ռուսների ճետ: Ներս են մտնում 6-7 օմոնական ու սկսումծեծել մեզ: Երկուսիս, լցվել Էին: Մեզ բերանները. արյունով ջարդուփշուրեն անում, ոտքերի տակ կոխկրտում: Ներս Է մտնում մի գազանացած թուրք, դանակը դնում ականջիս,թե կտրում եմ: Շան շունչս կտրվեր... որդինոտքով ալնպեսԲարվածեց,. որ քիչ Էր մնում Հետոմեզ գցում են:մի վագոնետկա, մեր գրպանները լցնում Բողով ու թե՝ ճող եք ուզում, վերցրեք, ինչքան ուզում եք կերեք: զը Դեռ լույսը չբացված մեզ տանում եռ Խրամորթի վառված ջրաղացը: Օատ Էինք ծարավ: Ելք չկա, ստիպված լիզում ենք խոտերի Աղդամ տանելու վրա նստած ցողը.... «ԳԱԶ-69». ավտոմեքենայով ժամանան վարորդն շրջվում ն Բարվածում Էր մեզ: Հսկիչ անընդճատ զինվորները ոչ մի ճայն չԷին անում: Աղդամի օդանավակայանից են Բաքու, Բինալիօդանավակալան, ալնտեուղղաթիռով տանում, ղից Էլ՝ Բայիլովի բանտ: Ալճտեղմեզ չընդունեցին: Հետոմեզ տանում եզ Մարդաքյանի ՕՇուվիլլանիբանտը, որտեղ մեզ տանջում են օր ծեծում Էին մի քանիանգամ, ջարդում մեր ձեռքերի ն օր:Ամեն 49-րդ խցիկումԷր, իսկ ես՝ 46-ում:Երեք ոտքերի մատները:, Համլետը օր ճետո խուցը: Ալճ Էլ ասեմ, որ բանտում տանում են 50-րդ երկուսիս

`

մեզ քիչԷին ծեծում: ժամանակ որի Բերթապաճության թուրք, մի կար Էր, բայց Ալդպես Էլ չկարողացա իմանալ նրա անունը: թուրք ԻՅԻՑԵ ՏՄ ՏՐՈ խիղճ Համլետ Գրիգորյանին (Իաֆիկ Գաբրիելյանի՝ Բաքվի Շուվեմասին գրել Է կլան բանտումկրած տառապանքների Սողոարո զ": ,' «1991 գրքում: «Կոլցո» ԵՅվ թ. մոնյանը իր օկրուգիդատախազկապիտանԱ. Պ. ՎլասլուՍտեփանակերտի պատասխանելով կը 1991 թվականի ճուլիսի 8-ի Բ. 758 գրությամբ, Համլետի կնոջ՝ Բելա Գրիգորյանիկողմից ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարԴ. Տ. Յազովի Բասցեովմալիսի 16-ին ուղարկված դիմումին, նշել Է, որ Համլետ ՎաղարշակիԳրիգորյանը չի ձերբակալվել ԹԵԿՆ ԽՍՀՄ ՆԳՆ զինծառայողներիկողմից: ՈՏԸ ՀՀ ԳԽ պատգամավորՀամլետ Գրիգորյանիալդ նոր ձերբակալությունը խիստ անրանգստացրեց խորճրդաիանին:: Մալիսի17-ին Համլետինանքալտուղղությամբ տանելու Բաջորդ օրը ՀՀ ԳԽ-ը ընդունում Է որոշում նրա պատգամավորական անձեռնմխելիությունը ապաքովելու պաճանջով ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազին: դիմելու մասին: «Դիմել,--ասված Է ալդ որոշման մեջ։- ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազՆ. ՏրուբինինՍտեփանակերտ քաղաքում առանց դատախազիճրամանին Հայաստանի խորՀանրապետության Գերագուլն հրդի համաճալնությանանօրինականձերբակալված՝Հալաստանի'

Մլո՛,

տ

ունր...

Ն

Նվարդ

.

Հանրապետության Գերագույնխորճրդի պատգամավոր Համլետ ՎաղարշակիԳրիգորյանիպատգամավորականանձեռնմխելիությունն ապաճովելուպաճանջով»9... . թ

-"

Ո

տաթ

ՐԱՆԸ

Մայիսի16-ի գիշերը, առավոտլանմոտ, զանգում են մեր տուն: Զանգողըանծանոթմի կին Էր: Նա բացատրում Է. . ԲԱՅԵՐԸ Գիտեքինչ, Ստեփանակերտից զանգելԷ ձեր դուստրը՝ Նաին րան պատաճաբար միացելմեր տուն: Խնդրել Է զանգել ձեզ ն հայտնել,որ Համլետին ու են անռճայլտուղղուձերբակալել տարել անա. թյամբ: եե Բոլորիս, համարալդ դաժան լուրը ծանր :

-

Սրի

ԱԱ

գ

Էր:Անմիջա ճարված

պես զանգում ենք Ստեփանակերտ: են. Պատասխամում չգիտե, թե ուր եռ տարել

որ ոչ ոք

Համլետեն: Պարետատնից պատասխան

էին, Զանգումեմ Զորի Բալայանին: Պարզվումէ,:որՇա արդեն գիտ որ իբր իրենք ոչ մի տեղեկությունչունեն::

ԿՂ

այդ ձերբակալությունների մասին: Նրան խնդրում.եմտեղյակ պաճել .

Ազգայինժողովին:Ջուլիետալիճետ Նորքի զանգվաձից իջնում ենք քաղաք: Ջուլիետանուղիղ գնում Է Ազգալին խորձրդի նախագաճի տեղակալԳագիկՀարությունյանի ընդունարանը:Նա ընդունում Է ՝ Ջուլիետային,լսում նրան, ճետո օգնականին

տել էԱզգային թե

ուր են

հանձնարա 62վազվզոցի Ջուլիետան զանգ

տարել Համլետին: ..... ո "Հաջորդ օրերն անցնում են մեջ: խորձրդիպատգամավոր Սամվել Շաճմուրադլանին, որը Համլետի մոտիկ ընկերներիցԷր: Նա, որ լետի քուլրն Է, ասում Է. Դ- Ոչ մի ներողություն խնդրել, ես նան Համլետիքուրը իմ քույրն Է... Սպա խորճուրդ տվեց զանգել Մոսկվա, Ֆելիքս Մամիկոնյանին:Հետո թելադրեց Բեռախոսագրիմի. տեքստ ու ասաց՝ ուղարկիր Ռաիսա Գորբաչովալին: թե ուր են տարել Համլետին: ո՞ւր Էին տարել Ո՛չ Ալնուամենալնիվ, փակակերտում ն ո՛չ Էլ Երնանումչգիտեին: Բաքուն Էլ ճամառորեն լռում Էր:Բոլոր դեպքերում ենթադրվում Էր, որ նրանց տարել են Բաքու:Հանդիպեցինքնան Աշոտ Մանուչարյանի ն այն ժամանակ ՀաԱրամ Սարգյաստանի. Կոմկուսիկենտկոմի առաջին քարտուղար պանի ճետ: Աշոտ Մանուչարյանը. ելույթ ունեցավ Գերագույն պաճանջեց լրջորեն զբաղվել Ազգալին խորճրդի պատխորճրդում, գամավոր Համլետ Գրիգորյանի. ճակատագրով ն պարզել նրա որտեղ լինելը: Համլետիձերբակալությանճաջորդ օրը Ալբերտ Բաղդանարյանը Մերգելյանի ինստիտուտիաշխատողների ճետ ցուցապաստառներով իջնում են Ազատության ճրապարակ միտինգի ն պաճանջում ազատել Հայանկենտրոնական իշխանություններից ղաՀամլետ տանի խորճրդարանի պատգամավոր. ն Հ." իաբաղցի մյուս բանտարկյալներին: աշլուրեր Էին Բասնում մեզ: 'Սաճմոկեցուցիչ ճետ կապը անջատվածէր: Մի ուրիշ եՍտեփանակերտի րեկոլան Համլետի փոքր եղբայր Մավրիկը ինչ-որ ճնով զանգում Է

Համ զանգողը իմանալով,

ցանկացած պարի կարող զա Հայաստանի ներկա |

գել:

:

ցուցիչ

հետաքրքրվել, `

ւ.

|

Խոստա

Ստե ճերբակալվածների

Գրիգորյանի չէին Հեռախոսներ |

խատում,

լուր Է տարածվել, որ Համճայտնում,թե Ստեփանակերտում բոլորիս, մաեն: Դե, պատկերացրեք լետի երիկամներիցմեկը հանել վանավանդ Ջուլիետայի վիճակը: Նորքի ճինգերորդ զանգվածից փոստ: Օանապարձիննկատում եմ, որ Ջուզում ենք կենտրոնական լիետան կիսաբոբիկԷ: Մի կերպ զանգումենք Ստեփանակերտ ն 62մի կնոջից: տում, թե իբր ալդ մասին լսել են կալանքից ազատված Մինչ ալդ կապի մեջ Էի իմ ճամագլուղացի,մանկության ընկեր,.Հայաստանի ՊԱԿ-ի փոխգնդապետ Պարգն Ջիվանյանի՝։ ալդ ազնվագույնմարդու ճետ: Նա կապ ուներ Բաքվի ՊԱԿ-իիր ծանոթ տղաներիճետ ն փորձումԷր նրանց միջոցով պարգել Համլետի տեղը: Ստեփանակերտումտարածված լուրերի մասինճեռախոսով ՏՈՑ Իջ Հւ Ռունի Բալտնում եմ Պարգնին: Պարետայինժամ Էր, պետք Է ոտքով վերադառնալինքտուն: Շրջակալինում մի ավտովարորդխոստանումԷ Զելթուն թաղամասով մեզ Բասցնել մինչն Ավանի կամուրջ: ԱՂ քեզ: գործ: Զելթունում "կանգնեցնումեն մեքենան ու՝ թե պարետայինժամը խախտել: եք, պետք Է տուգանք մուծեք,ն մեքենանտարվի պարետատում: Ջուլիետան մոտենում Է զինվորականին, արտասուքն աչքերումաիագ-արագ պատմում եղելությունըն խնդրումավտովարորդին'չտուժել: Դե լավ, գնացեք,Էլ չխախտեք պարետայինժամը,-- ժպտում Է քրոջը

"Հ'վ.,

Ը

ս``

.

-

զինվորականը:

ննա"

աի

|

Մի առիթովԿիմ Բալայանըխորճուրդտվեց ճանդիպելՊԱԿ-ի նախագան ՀուսիկՀարությունյանի Բետ: Ալդ միտքը բավականին ամուր Էր նստելՋուլիետայի որր ԿԽ ՔԱՅ ուղեղում: Հունիսի15-ինՀուսիկՀարությունյանի ընդունարանումԷինք:ԱՅՈՐ

ացին, թե ՊԱԿ-ի նախագահը գտնվում Է Գերագույնխորորդում: Մյդ ՊԱԿ կոչեցյալիմասինիմ՝ պատմաբանիսպատկերացումնալ Է: ՀուլիետանչԷր ընդունում իմ թերաճավատությունը: Նա մոտենում

ուղարկել` Գերա ոնխարամ ոորթաշպաճին Հարությունյանը իրեն. պիտի ընդունի Խնդրում Է՝հենցաաղյակ պաճել, սպասում ն ասում, որ

իրեն

են

նրան Այո ար ընթացքում ընկերոջս՝ Պարգնին:Նա-ասում է, ինքը մի քանի Ա Է եկել. այստեղ է, Գերագունխ որի Է եկել: մախագարի մոտի որորդից Ստիպեցեք,որ որ

եմ

որ

են:

:`

դուրս

կվրկինմոտենում Է հերթապարինն խնդրում ովխետան

Տ ընդունի: ՝

որ

շուտ

բամ

նա

հաղորդել նախագահին, որ իրենսպասում Է պատգամավոր Համլետ Գրիգորյանի քուլրը: Մի տասը րոպե անց. իջնում Է սպալական Բագուստով մեկը ն հարցնում,թե ով Է Ջուլիետա Խաչատրյանը: Ապա Է Բետնել իրեն: առաջարկում. Ջուլիետալի. պատմելով, ՊԱԿ-ի. ճնախագադի առանձնասենյակը լայն Էր ու երկար: Հուսիկը վեր Է կենում

տեղից,մոտենում, դրան ,մոտ.. դիմավորում, . հրավիրում նստել աթոռին:ու

նդրում, պատմել: Զոլիետան աչքեր արտասուքն եսպատգամավոր Պարոն. Հարությունյան, Համլետ Գրիգո ռի եմ:

Է.: խոսում.

ՆՆ»

ԵՏ

ղմ

-

քույրն մել: Միակ

ն

Բազմաթիվպաշտոնլաների մոտ

վերջին ճույսս դուք որտեղ Է գտնվում եղբայրս: չունեն:

եղել, շատերին դիեք: Որնէ տեղեկություն ունե՞ք, թե ամիս Է՝ ոչ մի եմ

խր,ի

ստուլգ տվյա եսչեմ ստի: ինքս էլկոնկրետտեղեկությու Ջուլիետա, չունե Է գտնվում-Համլետը:ԱշոտՄաճուչարլանը թեորտեղ ԱզգայինժոԷ, թե ղովում Ռալտարարել պատգամավոր` Համլետ Գրիգոր Է մեկուսարանում... գտնվում Բաքվի ՊԱԿ-ի Աշոտն ինքն Էլ ճիշտը չգիտի, նա ենթադրել Էիմ ասածնե -

`

-

ընդճատում Է Ջուլիետան չճամբերելով, Հուսիկին

ներկալա ների իմանալ տեղյան հետ: ստույգ կաշխատեմ դրանցից պաճ ձեզ: Էմեր տան Ապա. նՋուլիետալի աշխատանք Բե վերցնում -

ն.

Երկու

օրիցկճանդիպեմ ՊԱԿ-ի Ադրբեջանի

ն

ը

։

ԺԵ.

որ անուշադրության ու կրկին ռախոսաճամարները վատահեցնում |

չի մատնի: լը

"թեպարոն Ջուլիետային Բարցրի, Փողոցում Հարությո

նաթե՝խտաց պատասխանեց, օրից մեր զանգե տուն: Ես տարակուսանքով էր՝Ռազիվ թե ժպտացի, որը զշանակում կատարի: Բալց ՊԱԿ-ի ճախագարը "վ զարման ուղի մեր'տուն։ զանգում երկու անց Է զգտ -'ՀուսիկՀարությունյանն Է: Համլետը տնվում Օու հարմ ի՞նչ

Է երկու

:

ը

նման

օր

լան

են

ո

քայլ

ր

ողջ.նառողջ Է, երկու օրից կլինի տանը... բանտում, չափը: Դե պատկերացրեք մերուրախության Ստե է զանգում ժամը Բելան ճետո տասնմեկին Ուղիղ երկու.օր |

` ".

ու Բալտնում, որ Համլետը փանակերտից

Է: Փա՛ռք վերադարձել.

դեմքին Բազիվ ժպիտ երնաց: ռ

ՀԻ ռ ԹՈՆ

բանՀունիսի 21-ին Հայաստանիմամուլը Բաղորդեց, որ տից ազատվել ն Արցախ են վերադարձելՀՀ ԳԽպատգամավո Համլետ Գրիգորյանըն կաճույքի ֆաբրիկայիարտադրամասի պետ Ռաֆիկ Գաբրիելյանը,որոնք ալժմ գտնվում են մարզալին դանոցում: Ալնուճետնասված Է, որ, ինչպես տեղեկացրին վիրաբունրանք ենբանտում ավելի քան մեկ ամիս ժական բաժանմունքից, թարկվել են անմարդկայինբոնություններին դաժանխոշտանգու ների, ուստի նրանցառողջությունը վերականգնելուհամար տնական Ո ԼԹԴ

ԱՔԱՈՈԳՐՒՐ

ԿԹՆՈԱՈՑՄՒՒՅ

ն Է Ո բուժում պաճանջվում՞1: քրոջ Աստծո,

Բաքվի

Ռիվա

Ս

Վ

|

տաք

:

Սիան

է

Բ

Համլետն ու Ռաֆիկը մարզային Բիվանդանոցումփոքր-ինչ ապաքինվեցին:Սակալնձերբակալության Էր վտանգըկրկին կախված նրանց գլխին: Ալնտեղ՝ Ղարաբաղումոչ մի օրենք չԷր գործում Եվ պատաճքակամն չէր, որ Խարկովումտպագրվող «Օրիենտերում»Անդրել Կապուստինը գրումԷ, որ օրենքըոչ մեկին չի ճետաքրքրում: Եվ որպես դրա հաստատման օրինակբերում Է ՀՀ Գերագույն խորորդի պատգամավոր Համլետ Գրիգորյանի ձերբակալումը,որի հետնանքովչգիտես ինչու, նա ճայլտնվեց ԲաքվիՊԱԿ-ի քննչական մեկուսարանում:Ալնուամենալնիվ, դարիճների աչքից որոշ ժամանակ հեռու լինելու ճամարՌաֆիկըտեղափոխվեց Խաչմաչ գյուղը, իսկ Համլետը՝ԲալրենիՀերճեր:Մալրը, որինո չինչ չէին ասել, զարմացավ,որ Համլետը որոշ ժամանակ պիտի մնար գլուղում: 1991-իԲունիս-Բովիս ամիսները Էին չափազանց ծանրաբեռնված մի շարք իրադարձություններով, ընկավ Բերդաձորը,պաշարման ՍեջԷին Հադրութի ն Հին թաղեր շրջանի Խծաբերդ գլուղերը, Բուլիսի 5-ին Բանձնվեցին ու Մարտակերտն Հաթերքը: Հուլիսի 6-ին Շատումյանիշրջանի հայկական գլուղերիցդուրս

զորքեբերվեցին-ներքին

ներխուժել Մանաշիդ, Էրքեջ աաա Տոնը Բուլիսի իագործեցին 14-ին:Ընդճատվեց Երնանից Արցախի 'Պոլյանիչկո հետ: Դաճիճ ՄուկըՍատումյանի Էր որ պատժիչ գործողություններ իրագորփորճում Էին

,

ն

օ-

ն

լոց

պառանջում

ծել Լեռնային ն Ղարաբաղում

Հայաստանում: Արցախիցնոր պատ-

վիրակություն

մեկնեց Մոսկվա, որը ոչ մի Բաջողության չճասավ: :: Օգոստոսի 10-ին Ստեփանակերտում, ցերեկով ավտոմատի կրակոցներից նպանվեց մարզկոմի կազմբաժնի վարիչ Վալերի Գրի`

են անճալտ: Անգորլանը: Մինչն.Բիմա մարդասպաններըմնացել: են փողոդա եղել Է քաղաքական շարժառիթներով: Կրակել շուշտ, ցով անցնող մեքենայից ն անճետացել: ԱնժխտելիԷ, որ ալդ թյունը իրագործվել Է Պոլլանիչկոլի ն.նրա կազմկոմիտեի. կողմից: Ալդ օրերին Ստեփանակերտումխոսվում Էր ալն մասին,որ Պոլյաճիչկոնիր մոտ Է կանչել Գրիգորյանինն նրանիցպաճանջել Վալերի սեպտեմբերի 8-ին Ադրբեջանի նախակազմակերպել Ղարաբաղում մասնակցելու աշխատանքները: Իբր, ստագաճի ընտրություններին Կպանու-.

գ ո ա Լաո նալով:մերժում,սպանել են նրա: 1991 թ. օգոստոսի 19-ին տեղի ունեցած «ՀեղաշրջուՄոսկվայում 5:

``

մը» («Պուտչ»)ողջունեց Վիկտոր Պոլլանիչկոն: Նա.Բաքվի ոադիո-

եմ «Ես պատրաստ հարցազրույցումԲայլտարարեց. կայանինտված ԽորճրդալինՄիության ԳԱԶՊ-ին Բանճնել ՂարաբաղյանՏարցը»:2: Գե1991 թ. օգոստոսի: 29-ինԲաքվում Ռրավիրված Ադրբեջանի րագուլն խորճրդի նստաշրջանը ընդունեց ճոչակագիր՝ Ադրբեջանա-

մասին: Ըստ էուկան պետութլան անկախության վերականգնման թյան դա նշանակում Էր, որ Ադրբեջանըդուրս Է գալիս ԽՍՀՄ կազ-. մից: Հռչակագրում ասված Է, որ նորանկախԱդրբեջանի Ոանրապետությունը ընդգրկված Է լինելու 1918-20 թթ: մուսավաթական Մդրբեջանի. ճանրապետությանսաճմաններում: Փաստորեն Բաքուն

Որաժարվեցլինել ԽորճրդայինԱդրբեջանիիրավաճաջորդը:-Նուլն ընդունելով նոր. սարմանադրութվականի Բոկտեմբերին, Բաքուն, ՄուսավաթականԱդրբեջանականՀանրապեթյուն, վերականգնեց չէր, իրավահաջորդ պետության ոչ-մի որը պետություն, տությունը,մի սաճմանկողմից ճանաչված. մինչ ալդչուներ ալլ պետությունների Լեռնային ՂաԷլ ո՛չ ն. ո ՛չ ներ ն իր կազմում Նախիջնանը չուներ

րաբաղըՉ5: `

ադր

ւ

ԴԱՐՈՒ

ԿՅ

ՅԱՈԱՐԻԿԵԻԸ

ՄՈՄ

կողմից ընդուննստաշրջանի խորճրդի Գերագուլն Ադրբեջանի

ված

արցախաճալությանը. կանգնեցրեց ճակահռչակագիրը

տագրականխնդրիառաջ:

նոր

ու

Ադրբեջաննիրեն դուրս բերելով ԽՍՀՄ

ճան ԼՂԻՄ-ը: 1990 Բետ.տանել 5թ..ապրիլի ուներ.իր կազմից, Բ8ուլս դուրս եՄիությունից որոշմամբ ին ԽՍՀՄ ԳԽ-ի կողմից ընդունված "137

սահմաններիմեջ գտնվածազգային-վարչակող ճանրապետության կան միավորները բավարար իրավունք ունեին տնօրինելու իրենց

ճակատագիրը՝ԽՍՀՄ-ից դուրս գալով բաժանվող ճանրապետության ճետ միասին ն մնալով ԽՍՀՍ՝ կազմում կամ տնօրինելով սեփական բախտը, նուլնիսկ իրավունք ունեին դառնալ ինքնակառա վարող սուվերեն պետություն:Ալդ որոշումը արցախահայությանն իրավունք Էր տալիս միանգամալնօրինականճանապարհով բաժանվել նորանկախացածԱդրբեջանից ն դառնալ նեփական ճակաԵՆ ՈԲՐ Կ տագրի տերը, կիրառել անկախությանիր իրավունքը՛՞: Արդեն միանգամալնԲստակէր, որ փլուզվում Էր նախկին գաղութային Ադրբեջանը: Փլուզվում Էր նան Խորճրդալին Միությունը. ճետնապեսպետք Էր շտապել ն ստեղծվածպատմական պաճը բաց 2.2. Կո ոթ ՏՈ: գ չթողնել ձեռքից: ՀԴ

Հակառակդեպքում,- բացատրում Է Համլետը,- աններելի սխալ կլիներ: ինքը՝ պատմությունը մեզ Բուշում ն պաճանջումԷր գործել արագ, ավելի կազմակերպված,ավելի ճամարձակ:.-Պոլլանիչկոլի ոճմակից շատերն արդեն փախել Էին Արցախից... ինքնապաշտպանականջոկատներըդուրս Էին եկել ընդոատակից: Արդեն պետք Է գործեինքճակատառ ճակատ: Ուրիշ ելք չէինք տեսճում: Մյո՛, ճակատառ ճակատ կովել լոթ միլիոնանոցԱդրբեջանի դեմ: Հեշտ Է ասել կովել, պայքարել գոլատնությանն ինքնաճաստատման ր` համար: Այլապես ի՞նչ պիտիարվեր... ողո ՆաԼնն Փոր 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ժողովրդական պատգամավորների: Լեռնալին Ղարաբաղի մարզայինն Շաճումյանի շրջանայինխորԲուրդներիԲամատեղ: 0նստաշրջանը՝բոլոր մակարդակների մասնակցուպատգամավորների թյամբ: Նստաշրջանը բազմակողմանի քննության առնելով ստեղծված իրավիճակը, ընդունեցորոշում Ա Հոչակագիր՝ ԼՂԻՄ ն դրան -

':

'

:

.

`

կից Շափումլանի շրջանի սահմաններում Լեռնային Ղարաբաղի

Հանրապետություն (ԼՂՀ) Բռչակելու ԿՐ մասինց: Նստաշրջանը ճան մարզային քննարկեց խորճրդիխնդիրներնու ո

ԹԻ

անելիքները՝ կապվածհեղաշրջմանհետնանքով երկրում ստեղծճետ: Այդ նույն իրավիճակի օրը տեղի ունեցավ նան ԼՂԻՄ արզխորորդի արտաճերթնիստ: Ալճ ճա-

ված

մարզխորորդի գործկոմի խագարք ընտրեցԼեո նարդՊետրոսլանին, որը մինչ ալդ մարզխորհր138

դի,նախագաոի պաշտոնակատարնԷր::

Այսպիսով:արցախահպլության՝ հերոսական: պայբարը բարձր ցավնոր. աստիճան ն ստացավ կոր որան, իսկ դա.չէր կարող. չկա|

ի

անն

ւ.

տաղեցնել Բաքվին: Ադրբեջանականելուզակները.մասսալակամզ ուժեղացրին Շաճումյանում ն.Լեռնալին Ղարաբահարճակումնիրն ղի շրջաններում: նրանք ամենուր ստանում Էին արժանի Սակալն: Բակարարված: Ադրբեջանական, սեպտեմԳԽ.նախագաճությունը բերի 5-ին որոշում ընդունեց,որում Արցախումտեղի ունեցած ալդ իրադարձությունը բնորոշվեց դավադրութլյուն «Ադրբեջանիամբողջականության ու անկախության դեմ»: Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ:-փորձում Էին խափանել ԷՂԻՄ մարզխորճրդի 0ստաշրջանի ընդունած Բոռոչակագրի ն: ՄՈՏ Որ ԴՈՒՐ մ ենթարկել դրա Բեղինակներին: նատվության ԱմբողջԲուլիս-օգոստոսին Համլետը գտնվում Էր ճետ կապը պաճպամում էր եղբալիների ն մլուս ձարափանակերտի զատների միջոցով:Բանտալին

իրականացումը պատաս է9

Ստեգյուղում:

դանդ ձետքերը՝ տանջանբների վերանում: էին նքԱր Համլետին Ջուլիետալի հետ մեկ զեցի տանելով ցախ՝ Ջորի ււ

քեր

Իտ

րեի

ՆՅՎՈՑՈ

ջը

Աա

Սուրեն Զոլյանի, Բալայանի,

ԱրշակնՍադոլանի,Վազգեն Մանուկյանի,։ Սամվել Օաճմուրադյլանի,,Կիմ .Բալայանի ն Էլի ուրիշ Ժոու ղովրդական ԵՓ ցանկությունները.

քաջալերող ողջույններն բարի պատգառավորների օ հետ բանտա չխոսել Համլետի էինք որոշել Երնանում

Դեռ

ԼԵ

:

Օ-

րերի ն գրա կրած տառապանքների մասին: Ալդպիսի ջերմությամբ իրար չէինք ճանդիպել:Ըստ երնույթին մայրն արդեն գիտեր Համլետի ն նուլնպես լոում Էր, ոչ մի խոսք չԷր ասում: մասին բանտարկության Համլետի ճետ խոսում Էինք, նրան հաղորԺամերով առանձնացած,

առանձին հարց աար: կննցաղագիը քոնարկում: վերադառնալու դժոխքից կապա կենդանի Եղբոր՝թուրքի էր ոչխար մատաղ անել: Հարցը մեր

դում

Էի: որոշ

տարը

լ...

թյամբ խոստացել Ջուլիետան

աթեիստ լինելու կամ չլինելու մեջ չէր, այլ բան, որ այդ օրը ոչխարի խորովածպիտի ուտեինք: Տեսնում Էի, որ բոլորի ախորժակը տեղն Էր:Միջնակ եղբայրը՝ Վալերիկը, զբաղվածԷր խորովածով:Մ'ինչ ամենինչ պատրաստ կլիներ, Համլետի րետ քալլեցինք եկեղեցու կող"139

Է գտնվում: մը, որը տնից երկու Բարյուր մետր հեռավորությանվրա Հերհերի եկեղեցին արձանագրության, Համաձալն շինարարական Պետրոս.կաթողիկոսի ճրակառուցվել Է 1667-1676 թվականներին,

ղեկավարությամբ:Ըստեկեղեցու մանով, Բարսեղարքեպիսկոպոսի Հերճերը եղել Է Աարձամագրությունների՝ պատերինպաճպանված մարասի միաբաններիամառանոցը ն Վարանդայի ու Քո չիզի վիճակների միացյալ կենտրոնը:Խորճրդալինիշխանության տարինեպաքեստ, ճնտո րին ալն սկզբում ճանդիսանումԷր կոլտնտեսության օգտագործվումԷր որպես ակումբ: Դեռ 50-ականթվականների վերջին, երբ Հերոերիմիջնակարգդպրոցում աշխատում Էի որպես ուսՈւ. ցիչ, բազմաթիվմիջոցառումներԷինք կազմակերպում եկեղեցում: Մեկ տարի առաջ, 1990-իԲոկտեմբերին «ՀայրենիքիճՃալն» թերթում տպագրված«ԱրցախյանԲանդիպումներ»ակնարկումգրել եմ. «ՄեկնեցիՀերճեր: Գիտեի,որ փետրվարիցսկսած վերականգնվում Է այնտեղիՍ. Գրիգորիսիեկեղեցին: Ալդ օրը Հերճեր Էինեկել Հայաստանիհեռուստատեսության նկարաճամող խումբը,Արցախի Ռուշարձանների վերականգնմանբաժանմունքի աշխատողները ն Գանձասարի երգչախմբիցմի քանի Բոգի: Մենք այստեղ եղանք ալն պահին,երբ ավագճարտարապետ ԻԷդուարդ Ֆրանգուլյա» նը խորհուրդներԷր տալիս վերականգնողներին: Այդ ընթացքում ճարտարապետ Սնուշը խնամքովչափումներԷր անում, ինչ որ-գրառումներ կատարում:իսկ աճա եկեղեցու ներսում ԳանձասարիերգչախմբիղեկավարԱրկադի նուլն երգչախմբի երգչուԲարսեղյանը, հի ԼլուդմիլաԳրիգորյանը ն խմբավար ոգեՆինան եկեղեցական շունչ մի երգ Էին կատարում:Քիչ Բետո երգողներինմիացավավագ նան:

ճարտարապետ Իդուարդը»:

իի

Լ

Անն

Էր որն աոաաորոգման ր Ատիվ միջամտությամբ սկսոր վել Էինվերանոր Սակալնշուտով ր նքները: դաղարե վերի տանքները աշխ ին: Հիմա նայում Էինք կանգնած քանդվող գնաո ն

վերականգնման հարցը շատ Է,

ե Ռենասլուների

գար է Արղ

թափված շինանյութերին: Ոչի 2չ չէինք խոսում,լուռ յում էինք,դանդաղպտտվումեկեղեցու շուրջը: թե ն Ներսում,թերես, այդքան թափթփվածություն չկար: Առաջ անցնելով ասեմ, որ 1995 թվականի հոկտեմբերի 28-ինայս լս եկեղեզին եկեղեցիմարդկանցով լեցուն Էր: Ալդ օիր Համե լետի ազատամարտիկորդու` Պա ։

'

|

րուլրի հարսանիքն Էր: Նախօրոքկարգի Էր բերվել եկեղեցին: Համլետի խնդրանքով Արցախիթեմի առաջնորդ Պարգնսրբազանը ՀերՌեր'էր,ուղարկել Վրթանես Բոգնորականին, որը.ն կատարեց Պարույրի ու Զարինեի.պսակադրությունը:Եկեղեցու ճարնանությամբ ապրող,ալեճեր ԱնդրանիկՍտեփանյանը Բետո իր բաժակաճառում ասաց, որ իրենց գլուղի Է կատարվել 80 տարի առաջ: րր Համլետի կրտսեր որդի ու պատրաստ է, մեզ են սպասում: Գնացինք: Հաճելի խորովածը հետո Համլետի հետ մեր գրուլցը շարունակեցինք գեճաշակելուց րեզմանոցի ճանապարքին: Պարզապես պիտի ալցելեինք Համլետի Պոր, Վաղարշակի շիրիմին: Օանապարճին Համլետին պատմեցի Հայաստանումգործող քաղաքական ուժերի, «Արցախ»ճայլրենակցական միությամ, արտասահմանյան մամուլի Բաղորդումների,ինչպեսն մոսկովյանլուրերիմասին: Իինչ-գիտեի: Ախրավելի քան երկու ամիս նա կտրված Էր դրսի Էր

եկեղեցում վերջին անգամ պսակադ Գեղամը վազելով եկավ. ասաց՝ սե-

ղանը ..

ճոաշխարհից, կարոտ պարզապես րությունների: "'«Մրցախ» ճալրենակցականմիությունից բավականին րանձն |

ունեի: կատարելուց Բետո, երկու շաբաթ անց'պիտի րարություններ վերադառնալիԵրնան:. Համլետից ստացած ճանձնարարությունը

կազմում Էր երկու Էջ՝

զանգել, ինչ.ասել, ինչ խնդրել, ում նամակ տանել, անձամբ ում տեսնել: Պալմանավորվեցինք, որ առալժմ.նա մնա ընդճատակում,մինչն:Ստեփանակերտվերադառնալու Բամար պալմաններ կստեղծվեն: Ալդ մտքին Էին նան ա. ՀՀ ԳԽխմի շարք պատգամավորներ: Առանձնապես շատ Էր տանջվում. մայրը: իսկ դա ճԲնարավորԷր միալն բանջարանոցում աշխատելու խնդրում Էր Համլետին Բամոզել հետ ժամանակ, . մնալ: Ես նրան բացատրումեմ.. ու Համլետն ալդ չի Տիկի՛զ Քնարիկ, դա ճնարավոր գնա:Դա կնշանակի իր ում

Շարժման ղեկավ Երբ Էինք երկուսով»

րությունը,

մզում,

պայքա կանգնել չէ: քայլին

ոտ -

դավաճանել ժողովրդին, իր Ղարաբաղ Դամոգմունքներին: ուշիի Ախր Բորս սպանեցին էլ նա: չտվեցին, արտասվում Էր նՔնաՀամլետնընտրել Է իր անդարձուղին, այնպես որ,տիկի' ԼՈԼ:

ւտ.

ԱՈՅՐ

Ց

դիակ մոնի բանտում :

-

տեսնում: րիկ, մնում Է վերջին զրույցն Էր: Տիկին Քնարիկի Մետ ալդ հարցիշուրջ մեր ն Շոշ գյուղի ինքնաերբ Համլետի 10-ին, Բունվարի Հետո, 1992-ի Հերհեր, ջոկատիմի քանի տղաներիհետմտանք պաշտպանական տեսա Քնռարիկին: Առես անգամ վերջին ժամով, երկու ընդամենը Միալն Բաշտվել Էր ճակատագրիհետ: Պարզապեսոչինչ չխոսեց: ու հաղթաճանապարճելուցառաջ բոլորիս Բամբուրեց պայքարում ելք չես Բետ,ուրիշ ճաշտվել ճակատագրի

Կոն

բա Ռո

աք

Էր

-

նակ մաղթեց... խռովությունըճնշվելուց: Բետո իրադՄոսկվալում բարձրացված րությունը փոխվեցինչպես ամբողջ երկրում, այնպես:Էլ ՛ԼարաբաՄԴ .'Տո գի ճաշվված ղում: Դաճիճ Պոլլանիչկոյիօրերը Հին Էին: Զնալած ընդճանուր վիճակը մնում Էր խառնիխուռն,ալնուավեՍտեփավերջին Համլետը վերադարձավ նայնիվ, 1992-ի օգոստոսի նակերտն կրկին ակտիվորեններքաշվեց քաղաքականաշխատանքի մեջ: Նա մասնակցեցսեպտեմբերի2-ին տեղի ունեցած նստաշիբերեց ջանին ն ողջունեց ԼՂՀ կազմավորումը:Ապա իր նպաստը Կերի: ՀԵՆ հանրապետությանկայացմանը: Մի անգամ ինչ-որ առիթով խոսք բացվեց Ղարաբաղին:Բաքվի :- ` բանակցություններիմասին: Նա ալդ առիթով վրդովված Էր: 0: Թե՛ եսն թե՛ Շարժմանմի շարք ղեկավարներչէինք ԲավաՄԱՌ

ԵՓ

":

-

տում, որ Ադրբեջանիիշխաճությունների հետ ԲնարավորԷ

ցութլունների միջոցով դուրս

գալ

բանակ-

Այդ կարծիքին Էին ճգնաժամից:

Հայաստանի Հանրապետության ԱրցախիԲանձնաժողովիգրեթե բոլոր անդամները:Բոլորնի վերջո ճամոզվեցին,որ ամենաճիշնան

Մն պայքարիճանապարքճն

Է: ՍՓՏ.Ո|ԸԼՈՓՈԴ

ար ՀամլետըկողմնակիցԷր ինքնապաշտպանական ջոկատների ամրապնդմանը: Ամռանը,երբ գտնվումԷր ընդճատակում,երկու անգամ բարձրացելԷր Մավաս,ուսում նասիրելտեղանքը, խորԲրդակցել Հերհերի,Ծովատեղի ն Խերխանի ու գլու՞ կոլտ

տը

Ը

նտեսությունների Դուրդներինախագահների Մետ ն. պալմանճավորվե բնակիչներին տեղափոխելՄավաս: Տեառուցվածքը շատ ճարմարԷ ամուր ինքնապաշտպանուոա աորելու ճամար:իսկ փոքրանց, մեկնում Է Երնան՝ մասնակցե " Գերագույն գույն խորհրդի նստաշրջանի աշխատանքներին:

ենր անգի գողերի անքի աշխա Նկա

ր

հեր վերադառնալու ։

Ստեփանա

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՌՈՒՄԲԵՐԻ ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԱԿ 1991 թ.

սեպտեմբերի21-ին Հայաստանում տեղի ունեցավ անկախությանհանրաքվե,.որի. արդլունքների ճիման վրա՛ Հայաստանի խորճուրդըսեպտեմբերի,23-ին հոչակեց Հայաստանի Գերագույն Հանրապետության անկախությունը:Ի դեպ ասենք, որ անկախության հոչակագիրըկազմող Ռանճնաժողովի անդամմերիցմեկը Համլետն Էր: Հոկտեմբերի 16-ին տեղի ուեցան Հայաստանի Հանրապետության. նախագաճի ընտրությունները:. Հանրապետության առաջին նախագաճք ընտրվեց Լնոն Տեր-Պետրոսյանը: »լո:.-: -. Արցախաճալերը .ուշադրությամբ: հետնում Էին Հայաստանում տեղի ունեցող ալդ իրադարձություններին ն ուրախանում ամեն մի ճաջողության. համար, չնայած: Ղարաբաղյան Բիմնախնդրի. ճետ `

.

..

'

կապվածլուծումները հետզճետե բարդամում Էին: Ղարաբաղի՛ռազնոր. պարետ Նիկոլալ Ժենկինը փորձում Էր որոշ կնճռոտ մական հարցեր լուծել Ռարթ: Տող գլուղից ճեռացածազերիները. փորձում Էին վերադառնալ այնտեղ: Հարցը դրվում Է կտրուկ. դա Ոնարավոր Է, եթե Օաղումյանի, Շուշիի ն Հադրութիշրջանի 24 գլուղերից բռնագաղթվածբոլորբնակիչները վերադառնան իրենց Ճարազատգլուղերը: Այդ Բարցում Ն..Ժենկիզը վճռական Էր: Նա շատ.արժանավոր մարդԷր, որի ճամար Էլ ղարաբաղցիները Բարգում Էին նրանու անՂՐԱՀ վանում «մերռուս գեներալը» Տու" ՐԿՐ ւ. 1991թ. նոլեմբերի 20-ին շրջանի Բերդաշեն (ՂզղաՄարտունու լա) գլուղի տարածքում աղետիենթարկվեց «ՄԻ-8» ռազմական ուղղաթիռը, որի մեջ գտնվող բոլոր 23 Ռոգին, որոնց թվում նան գենեՆ."Ժենկինը, զոճվեցին: Ամբողջ Ղարաբաղը րալ-մալոր .սգում էր Նիկոլալ Ժենկինի՝ ալդ արդար ու բարեկիրթզորականի մաճը: Ես Բանդիպեցի ԺենկինիՌետ,-- ճիշում Է Համլետը: իրոք նա նման չէր Ղարաբաղ եկած ոչ մի գեներալի:Ղարաբաղցիներսնրա ճետ բավականին Բույսեր Էինք կապում: Նա անարդարացի Էր ճամարումՂարաբաղի՝Ադրբեջանիկազմում գտնվելը: Ես նրան Բիշեցրի 1813թվականիԳյուլիստանի պալմանագիրըն ասացի, որ արցախցիներսԲամաձալմ ենք. նուլնիսկ առանձին մտնել Ռուսաստանի կազմի մեջ, միայն թե երբեք թուրքի անուն չլսենք: Իսկ երբ հիշեցրի: ԼլոլդԶորջի՝ «Թուրքը Է, որտեղիր վրանն Է խփում, այնտեղ կաւն

.

«

-

--

խոց

`

երկար ծիծաղեց ն անաչ խոտը չորանում Է» արտահալտութլունը, Ճեսաց. «Արդարությունըչի մեռնի, ի վերջո ալն Թող

կոաղթանակի:

Լի կտեմբերի

լինեն»:

ԵՈ ՄՅՅԵՄ

Ը ր 28-ին տեղի Է ունենում դի նիստ Արկադի Մանուչարովի նախագաությամբ, որը Էր ղեկավարել կալանքից ազատվելուց ետո: Արկադի ՓՈ Ր ԴԵԼ Բիշում Է, Ալդ նիստին մասնակցում Էին: նան հանրապետութլան. ղեկավարները ն շրջանների ներկալացուցիչները:Բոլորիս ճամար պարզ Էր, որ ԱդրբեջանըստեղծումԷր բանակ Ղարաբաղ ներխուժելուՌամար: Նրանք առաջին անգամ սեպտեմբերի 25-ին Շուշիից՝ «Ալազան» հրթիռներով գնդակոծելԷին Քարին տակը: Դա ցուլց տվեց, որ թուրքերը լրջորեն Էին նախապատրաստվումպատերազմին: Իրամեզ բերեց այն համոզման,որ Ադրբեջանն իր վիճակի քննարկումը զավթողականպլաններն իրագործելուճամար, անկասկած, կօգտագործի նան ԽորորդայինՄիության ՆԳ նախարարության ուժերը: Նրանք կճգտեն տեղաճան անել արցախահայությանը:Ամեն կերպ պետք է դիմակայենք,փրկության ելք որոնենք: Մեռնենք, բալց մեր հողում: Սա Էր բոլորիս անշրջելի կամքը: Տնօրենների խորճուրդը Ռանրապետության ղեկավարներիառաջ ճարց դրեց ստեղծել ԼՂՀ Պաշտպանության խորճուրդն բոլոր զինված ջոկատներըմիավորել Լ Աե հայրենիքըպաշտպանելու ճամար: ՈՔՐ զոր Այնուամենալնիվ, Արցախումվիճակն ավելի ու ավելի Էր ծանրանում: Որոշ տվլալներով1990 թվականինԱրցախում: թուրքի գնդակից զոճվեցին 43 Ռոգի,1991-ինալդ թիվը հասավ 153-ի: 1991-ի աշնան վերջի տվյալներովԱդրբեջանի բանտերումպաճբվում Էին 250ից ավելի պատանդներ,որոնց աշխատեցնում Էին Դաշքեսանի լեոնամետալուրգիական քար հանքներումն ուրիշ ծանր աշխատանքն րում: Սգոստոսի24-ից կրկին դադարեցվելԷին ինքնաթիռների թռիչքները,սեպտեմբերից Ստեփանակերտի կայաերկաթուղային րան մուտք չէր գործել ոչ մի շարժակազմ,վառելիքի բացակայլուանում

ո

ճամոզված

:

ԱՈ:

ԺՈ

Տնօրենների խորճր սկսել ՑՐ

ա)

Մանուչար

-

-

Ը

թյան պատճառովսեպտեմբերի 19-իցչէին աշխատում Ստեփանա-

կերտի ավտոձեռնարկության ավտոմեքենաները, Ստեփանակերտում անջատվել Էր Էլեկտրականությունը, խիստ տակ էր

վտանգի գազի անջատումը: Ադրբեջանն ուժեր Էր կենտրոնացնում մարզի

տարածքում գտնվող գյուղերում, Աղդամ, Ֆիզուլի ն Միրբաշիրքաղաքներում: Արցախը, բոլոր կողմերից ճայտնվել էր. Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված ռազմական ն տնտեսական.շրջափակման մեջ: Ստեփանակերտի գտնվող ադրբեջանականբոլոր բնաշուրջը կավայրերը, ինչպես ն Շուշի քաղաքը, վեր Էին ածվել ռազմական

խոշորհենակետերի:Նոլեմբերի26-ին ԱդրբեջանիԳերագուլնխորԲրդի նստաշրջանըորոշում ընդունեցլուծարել ԼեռնայինՂարաբաղի ինքնավար Մարզը ն Ստեփանակերտ քաղաքը վերանվանել Խանքենդի: Արցախցիները ԱդրբեջանիԳԽ ալդ որո շումը բնորոշեցին որպես նոր սադրանք:

:

ՂԻ

ին

ոը

ԱՅՑՆ

1991-ի վերջին Լեռնալին Ղարաբաղը ներառվեց պատերազմի մեջ:Թուրքը բացահայտ պատերազմ սկսեց Արցախընվաճելու Բամար:Շուշիից,: Մալիբելլուից ն ԽոջաԿրկժանից, Ջանհասանից, լուի ադրբեջանական զինյալ կազմավորումները հրանոթներից ն «Ալազան».Բրթիռներով անընդճատոմբակոծում Էին Ստեփանակերտը ն.մոտակա Բալկական բնակավայրերը: Ավերվեցին տասնյակ բնակելի շենքեր, պետական. ալդ թվում մարզկոմի ն օբլեկտներ, վարզխորճրդի նախկին շենքերը, կենտրոնական ճեռագրատունը: :

ուժերի Մարզխորճրդի ն. ինքնապաշտպանական

ղեկավարության հրահանգով կարգի Էին բերվում քաղաքի բնակելի ն. Բասարակական շենքերի ներքնահարկերըորպես ապաստարաններ:Ջորի Բալալյանի արտաճայտութամբ, 1991-ի դեկտեմբերից նկուղներ մտավ ախԽ,Խ/ /,,5Խյյ,Խ,ԽՄ/)Խյ,Խ,/ Ստեփանակերտը:,.Զ ՒՂ, գործում Էին ինքնապաշտպաԱրցախիբոլոր բնակավայրերում ա

նության ջոկատներ,ստեղծվում Էին պաշտպանականդիրքեր, ամֆերմաների ն այլ օբլեկտների րապնդվում կոլտնտեսությունների՝ զենք ճեռք բեպաշտպանությունը: Այդ շրջանում ապմենապկարնորը Հայաստանից՝պետական արելն Էր: Արցախը զենք ստանում ջակցությամբն որոշ քաղաքականուժերից: Առաձնապես պետք Է միության գործադրած հայրենակցական շեշտելՀՀԴն «Արցախ» ջանքերն ալդուղղությամբ:Զինամթերքն ու սննդամթերքը նԱրցախ Հոգ-Էր տարվում նան կապի ճանաԷին բերվում ուղղաթիոներով: նան Շոշ, Էր ռմբակոծում անընդհատ պարճների մասին: Թշնամին Քարաշեն, Քոասնի տանող ճանաՔարին տակ,Մխիթարաշեն,

Էր

տակ, կառու

պարհները:Շտապկարգով, ճամարյա պայթյունների

Շոշ ն Քարինտակ տանողճանապարր վեցին Ստեփանակերտից կարնոր նշանակություն ները: Դա ռազմավարական ուներ» մանա-. վանդ Մարտունուն Հադրութի շրջանների,ինչպեսն Ասկերանի ճամար: Արդարությունըպաճանջում Է ասել, որ եթե ալդ օրերին խորորօմոնականնեդալին ուժերի ճնշումը չլիներ, ապա ադրբեջանական րը լիովին կավերեին Ստեփանակերտը:Արցախահալությունը ընդՏե ՀԻՎԱՆ, նան ալդ բարի նրանց միշտ կճիշի գործը: | ' Ղարաբաղումռազմական նոր պարետ, գնդապետՎ."Ժուկովը,-- ճիշում Է Համլետը,--փորձում Էր Օուշիի ն Կիկժանի կողմից 366-րդ կրակը դադարեցնել: Ստեփանակերտում.տեղակայված Բրաձճգային գնդի անձնակազմիաչքի առաջ ավերվում Էին Ստեփանակերտըն հարնանհայկականգյուղերը: Ոտքի Էր կանգնելՀալաստանը: Արթնացավսփյուռքը: Արցախըմագնիսիպես իրեն Էր ճգում նան ալլազգիներիզավակներին: Ի վերջո ճասկացաճք,որ ֆիդալությունը տվյալ պափինչէր կարող փրկել Արցախը: Բանակ, միալն կագմակերպված,ուժեղ, մարտունակ բանակ: Դրա ճետ միասին պետք Է կալացվերԼեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը:Ալդ նպատակովԷլ նոլեմբերի 26-ին գումարված ԼՂՀ ժողովրդական Է

-

պատգամավորների խորորդի նստաշրջանըորոշեց դեկտեմբերին ՌանրաքվեանցկացնելԲանրապետությունում: Նան ընդունվեցժամանակավորկանոնադրություն ԼՂՀ Գերագույնխորորդիընտրուպն աԱ նին թյունների մասին... : ԼԱՍ Անի ԼՂՀ ճանրաքվեիօրն ընտրվեց 1991-իդեկտեմբերի10-ը: Մար: դու իրավունքներիպաշտպանության օրը: արցախաճալությունը պետք Է ճամաժողովրդական քվեով հաստատեր վաղ ճոչակված ԼՂՀ անկախությունը: Ալլ երկրներից40 առկախդիտորդներ եկան: Դեկտեմբերի 10-ին,ժամը 19-ինքվեարկությունը լրիվ ավարտված էր: Քվեարկությանիրավունքունեցող 132328

մասնակիցներից քվեարկությանըմասնակցեց108736-ը,:.այսինքն՝ 82,2 տոկոսը: Նրանցից 108615-ը,կամ 99.89 տոկոսը «Ալո» պատասխանեցին: Հանրաքվեին մասնակցեցին ԼՂՀ տարածքում ապրող բոլոր-ազգու-

թյուսները, բացի թուրքերից,չնայած

նրանցուղարկվել Էին բոլոր

ադրբեջանական կողմը.ամենկերպ փորձել Է'խանգարել.Բանրաքվեն, ն որ նա «վարումԷ զավթողականպատերազմ՝ազատության ն ԲամարմարտնչողԼեռնալինՂարաբաղիԲաժողովրդավարության լերի դեմ»: ՛Իիտորդները գտնում Էին, որ Ռուսաստանը. պետք Է Բավաստի Գյուլիստանիպալմանագիրըկատարելու իր պատրաստակամությունը ն լինի Ղարաբաղիժողովրդի խաղաղ կլանքի երաշխավորը: ԱռաջարկվումԷ մինչն բանակի Բեռանալը Ղարաբաղից,Բալերին վերադարձճնել 24 գլուղերըՉ7: իր աջակցությամբզավթած Ադրբեջանը հրաժարվում Էր ընդունել ԼՂՀ գոլությունը ն իր ծանկրտումները իրագործելու ճամար շարունակում վալապաշտական Էր օր օրի ուժեղացնել. ճնշումը արցախաճալության:. նկատմամբ Ազերիները Բարձակումներգործեցին Ասկերանի շրջանի գլուղերի ն Քարին տակի։ վրա: Սակալն, ո"

ստանալով արժանի հակահա Քիմնական խնդիրը արցախցիների Գերա

հետ

նաճանջեցին: «Հանրաքվեից Բետո խորհրդի ճնավորումն Էր: ԼՂՀ առաջին Գերագույն խորճրդում,

Գույն

ճետագալում անվանվեց ԷՂՀ խորճրդարան, իսկ ճիմա՝ ԼՂՀ Ազգալին ժողով, պետք Է ընտրվեր 81 պատգամավոր: Ընտրությունների օրը նշանակվեց դեկտեմբերի 28-ը: Ընտրություններիանցկացման կարգը քննարկվեց ԼՂՀ գործկոմի խորորդի դեկտեմբերի 19-ի նիստում: Կենտրոնական ընտրական ճանձնաժողովի նախագան Հանրապետության Գերագույն ՔաստատվեցԷդվարդ Պետրոսյանը: խորճիդի ընտրություններիմասին տեղյակ պաճվեցին Օուշիի ն ադրբեջանաբնակգլուղերի բնակիչներին: Բնարանրապետության կան Է. ադրբեջանցիները կատարեցին Մութալիբովի հրամանը ն ինչպես չմասնակցեցին հանընտրություններին, չմասնակցեցին րաքվեին: Դեռ ավելին.անընդրատաղմուկ Էին բարձրացնումարդեմ, Բորինում Ռազարու մի զիպարտություն,վարկաբեցախցիների լրիվ կում Բայ ժողովրդին: Օուշիից տրվող Էին, ուրիշ ոչինչ: ,::.:` Համլետը ԼՂՀ, Գերագույն խոր որը

դերը հեռուստարաղոր կեղտաջուր ժողովրդական պատգ ճրդի շրջանիթիվ վորության թեկնածու Մարտունու առաջադրվեց ինտրատարածքում: Աճա նրա ռախընտրական ծրագրի հիմնական թեզխսն ։

ւտ

:

յը

բնույթի Բարցեր.. «Լ. Սոցիալ-տնտեսական

Ներկալումս ԼՂՀ Էկոնոմիկան սոցիալականոլորտը գտ նվում Էկոճռոմիեն իսպառ քայքայմանվիճակում,չկա հանրապետության կահատուկ ծրագիր: Ստեղծված նալի ն սոցիալականզարգացման ն տեսնում եմ ելքը.ես գալու ցությունիցդուրս մեջ ՏՏՀ "' տեսություններիինտեգրացման 2. Քաղաքական բնույթի ճարցեր. 6.

ԻՐՀԱՌԱԾ:

շուտափույթ նտեղծաԱմեն կերպ օժանդակելպետականության կառուցվածքներիմիջոցով: մանը՝ անճրաժեշտ հանրապետական ազգային գվարդիայի Դրա մեջ առաջնաճերթտեղ Է զբաղեցնում. ստեղծումը, որը կկարողանակատարել ինքնապաշտպանականն պանպանմանֆունկցիաներ:. : ամբողջականության ԼՂՀ սաճմանի Է.բոլորի կողմից ըն,Ժողովուրդների ճավասարությունը.պետք դունվի որպես քաղաքականն բարոյական ճհրամալական:... ԵՎ. 3. Հոգնորբնուլթի Բարցեր. ԲԱՔԻ ս»"Բարեփոխել ժողովրդականկիթութլան բնագավառում ներկա կառուցվածքներիճԲամակարգը: Հանրապետությանմեջ առաջնայինը պետք Է լինեն հալկական դպրոցները՝ օտար լեզուների խորացված ուսուցմամբ, որտեղ լավ դրվածք պետք Է ունենա.ֆիզիկական, ն բարոլականդաս- . ռագմահայրենասիրական, աստվածաբանակամ ՍՏԱԱՔՈ ՎՈ տիարակությունը:: մով մեր Ելնելով հանրապետության Է մանպաճանջներից, անորաժեշտ կավարժականինստիտուտըվերածել ազգալին: ճԲամալսարանի, որտեղպատրաստվեինինչպես մանկավարժներ, ալնպեսԷլ ագրարալիններ, ինժեներներ ն հանրապետությանն անճրաժեշտ այլ ն

`

ԼՂՀտնՀայաստանի տ

Ը

..

|

`

:

Ը

`.

ԺԻՆ, մասնագետներ»:4..:. ՄԱՏԵ Զնալած ճանրապետությունում ռազմական դրություն Էր ն անընդհատպայթում էին թշմանու ռումբերը, նախընտրական ճանրա-

1:

ԶԱՐ

Լ

Ռավաքներըանցնում Էին մարդաշատ,գործնականզրուլցի պայմաններում: Ընտրատարածքում Համլետին բոլորը: լավ գիտեինն երբեք չէին կասկածում,որ նա ամենալն պատասխանատվությա կկատարիպատգամավորի իր պարտականությունները: Պատաճական չէ, որ Արամայիս Սաճակլանը խորճրդարան» իր«Խորճրդավոր Գրքում գրել է, «Համլետ Գրիգորյան, արցախցիպատգամավոր, որ ավելի շատ իանտում Է նստում,քան...

նստաշրջանում»... Ընտրությունների նախօրյակին, դեկտեմբերի 27-ին, «Խորորդա-

յին Ղարաբաղ»ն «ՍովետսկիԿարաբախ» թերթերում Բրապարակվեց ճանրապետութլան պաշտպանական ուժերի պատասխանատու աշխատողների «Ապավինենք մեր ուժին, պաշտպանենք Բալրենին» կոչը՝ ուղղված արցախաճալությանը:Նրանում ասված Է, որ-ինչպես 1918 թ. ռուսական բանակը ճալ ժողովրդին թողեց զինված թուրքականխուժանի երախում, ճովն ձնով Էլ 1991-իարտակարգ դրության ուժեզորքերը, որոնք կազմակերպեցինԲալ ինքնապաշտպանական ն րի զինաթափում,.ու ձերբակալություններ,Գետաշենի,Բերդաձորի Հադրութիշրջանի գյուղերի բոնի տեղաճանությունը, վերադառնո են իրենցնախկին ն Սակալնմենքչպետք Է Բուսառատվենք տեղերը: ալդ փաստից ողբերգություն շարժման սարքենք:Ազատագրական որ այնտեղ, որտեղ ճույսը վերջինտարիներիփորձըցուլց Է դրել ենքդրսի վրա,սուտ ու պատիր վրա, դաժանորեն սպասումների հուսախաբվել ենք: Մենք պետք Է ապավինենք մեր ուժին, միաճա-

տալիս,

մուռ,

մեր ազգովինպաշտպանկանգնենք

ջախներին,

ընտանիքներին մեր Օ-

մեր Արցախ հայրենիքի: ստեղծված Է Սլնուճետն ասված Է, որ ԼՂՀ ինքնապաշտպանությանխորճուրդ, որի դրոշի տակ հավաքվում են մեր լավագույն զավակները: Ալսօր խնդիրն այն Է, որ բոլորը, ովքեր կարող են զենք վերցնել, պետք Է կանգնեն ճալրենիքի պաշտպանուԼՂՀ գործկոմիանունից կոչ ենք անում, որպեսզի թյանդիրքերում: 18-40 տարեկան արցախաճալերը ինքնապաշտպազինվորագրվեն ուժերին պետք են ոչ ինքնապաշտպանական նական բանակին: միալն զինվորներու զենք,այլն՝Բաց: Հետնապես, ամեն մեկս պետք Է մեր այլ ՏՐ

որոշմամբ Գործկոմի

«

:

սննդամթերքո ն կարող ենք՝ պաշտպաններին ինչով օգնենք

միջոցներով:.

աշխատողպատասխանատո ինքնապաշտպանության ուժերի կշպրտվենբոլոր նրանք, ովքեր լ.

են, որ ճետ ները հավաստիացնում կփորձենզենքի ուժով նվաճել Արցախը ն նրաբնակչությանը ստրկությանմատնել:«Մենք,--ավարտվումԷ կոչը,- բավականինքաջազուն զավակներ ն զենք պաշտպա

հել

կարողանանք ունենք, որպեսզի

հայրենիքը Արցախը վտանգիմեջ Է, 1991-ի դեկտեմբերի.28-ին ԼՂՀ

Է պաշտպանենք»: պետք Արցախը ԳԽ

ընտրություններնանցան

ընտրվեցճայլներիճնշող Համլետըպատգամավոր

հաջողությամբ.

թշնամու Որետա-. օրն.անցավ Ընտրությունների մեծամասնությամբ: ներքո, որի ճետնանքով արցա-՝ նային ն օդայինոմբակոծությունների ն զոճեր վիրավորներ տվեց,ավերվեցին՝ տ ասնյակ խանալությունը

ավելի քան

չորս

մարզայինմանկական բնակարաններ, տասնյակ

հիվանդանոցը,Արցախիթեմի առաջնորդ Պարգն Մարտիրոսյա ա տունըն այլն: . 1992-իԱմանորը ԱրցախըդիմավորեցԲրե բոցերի մեջ: ՀՈՅ Դեկտեմբերի30-ին ՄինսկումհավաքվածԱՊՀ երկրների ղեկակո: վարները, դիմելովԱդրբեջանին Հալաստանի ղեկավարներին, բա-. լուծելու համար արեցին Ղարաբաղիհիմնահարցը արագացնել կոչինն նակցութլունները,սակայն Այազ Մութալիբովը չընդառաջեց անկախհանրապետությա պաճանջեցչմիջամտելԱդրբեջանի ներ-. քին գործերին: սեան Դեր աթի քուրսովի ացում էր 1992թվականը: Հենց առաջին օրը, Դաժան,շատ դաժան ու ճունվարի 1-ին, Աղդամիկողմից թուրքական ուժերըտանկերով մարտականմեքենաներովներխուժեցինԱսկերանի շրջանի՛ Խրամորթ գլուղը, 42 տուն ջնջեցին Բողի երեսից, գլխատեցին տասնյակ ծերունիների,որոնք չէին ճասցրելԲեռանալգլուղից: Ոմանց Էլ տա-րան ու անասելիկտտանքների ենթարկեցին:Բարբարոններըմի քանի ՌոգուԷլ կենդանինետեցիննրանցվառվող տներիբոցերի մեջ: Եվ չնայած հալ ազատամարտիկներին Բաջողվեցմեկ ժամ անց գյուղը ազատագրելվանդալներից։ սարբալց ն ալնպես Բետնանքը սափելիԷր: Ալդ ամենըարցախցին, ատեՄայրտեսնելով՝ կարո՞ղ Է ՈԿ ՛՛ էղ լությամբ ն վրեժխնդրությլամբ չլցվել բարբարոսի դեմ: ճ" ԵԼ

Թ.

Գ

"

ՍՏԱ

ՍԱՆ

,

ԱՐ

1992 թվականի

հունվարի 6-ինՍտեփանակերտի մարզնախկին խորճրդինիստերիդարբլիճում, 48-ի ընտրված51 պատգամավորից

մասնակցությամբ (ճանապարճները փակլինելու պատճառո չէին կարողացել ն 80 դիհասնելՍտեփանակերտ)

կամազեւն

կերոն Ա խորհրդինստաշրջանը: տանքներն

մերով»իր աշիու «Հայր գոռյամբ,

Մի քա ռի օր անց, Բունվարի րի լլ.11-ին, տեղիունեցավԼՂՀ ԳԽ լրացո՞ց լրացուցիչընտ11 րություններ: տեղիՌամ " թափուր գույն

'

կաստա:

րոնց իրավունքները ՐՐ

ատար ընտրվեց

9պատգամավոր, 17-ի նիստում: տվեցին Բունվարի -

Գերագույն խորորդինստաշրջանիառաջին օրը ընդունվեց «Լեոնալին Ղարաբաղի: Հանրապետության: պետականանկախության Ոռչակագիրը»,ըստ որի ԼՂՀ Ռայլտարարվեց անկախ պետություն, որի տարածքի վրա պիտի գործեն ԼՂՀ Սաճմանադրությունն՝ ու օրենքները: Ալնուճետն ասվածԷ, որ ԼՂՀ-ում ամբողջ իշխանությունը պատկանումԷ ժողովրդին, նրա տարածքում ապրող բոլոր բնակիչները հանդիսանում են Ռանրապետությանքաղաքացիներ: ճանրապետության` տարածքում. թուլլատրվում Է երկքաղաքացիությունը, բոլոր քաղաքացիները գտնվում:են ԼՂՀ պաշտպանության տան, երաշխավորվումեն նրանց իրավունքներն ու ազատությունը, անկախ ազգալին ։ պատկանելությունից:։. Հանրապետության :ամբողջ տարածքը ն ճյլութական ու Բոգնոր ճարստությունները պատկանում են հանրապետությանըն նրա ժողովրդին: Հալրենիքը պաշտպանելու ճամար ստեղծվում են սեփական զիված ուժեր ն ճանրապետության քաղաքացիները զինծառալություն են անցկացնում ԼՂՀ տարածքում: Ավ երկրճերի քաղաքացիների զինծառայությունը ԼՂՀ տարածքում անցկացնելը շիրագործվում Է միջպետական պալն :

լեզու Է մանագրերով, պետական համաճալնագրերով: ՂՀ Է: ՏԵՐՈՒ ճալերենն բնակ Կարմանները պաշտպանելու չությա Հչանրապես ության ԿԻ

Կն

ւ

ՅՈ.

ն

անվտանգություննապահովելու ճամարհենց առաջին նիստում որոշվեց ստեղծել ճանրապետությանիշխանության բարձրագույն մարմինճներինենթակա սեփական ռազմական ուժեր, հասարակական կարգի ու ՛պետական- անվտանգության մարմիններ: Ալդ օրերին Արցախն ուներ. տասից ավելի դասակներ ու անեի Իր ընդգրկվածԷին.մոտ. 1000 կամավորական: նաՀունվարի 7-ի'նիստումսկսեցին զբաղվել ընտրության ճարցով:: Առաջադրվեցին 7 թեկնածուներ՝ Օլեգ Եսայան, Ռոբերտ Քոչարյան, Արթուր Լեոնարդ:Պետրոսյան, Լնոն Մելիք-Շաճնազարյան,Արկադի Մանուչարով ն Մկրտչյան, Շաճեն Մեղրլան: Երկար վիճաբանությունիցՄԲետո թեկնզածուներից Ռինգըինքնաբացարկ,ճալտարարեցին: Վերջում մնացին Արթուր Մի քանի անգամ քվեարկվեՄկրտչյաննու Լեոնարդ. Պետրոսյանը:

մեջ որոնց վաշտեր,

խագահի

հանրապետու

ձայնով ԼՂՀ ԳԽ առաջին նախագաճընտրվեց 33-աիր մյա Արթուր Ասլանի Մկրտչյանը: Հետո Գերագույն խորհուրդը. աշխատանքներըշարունակեցճունվարի 17-20-ին:Նախագաքի տեաքա ղակալ ընտրվեցՀՀԴ. Աղդամ ո տուղար՝ պատմականգիտություններիթեկնածու Վլադիկ Աշոտի, Հակոբյանը: Նախագաճիառաջին տեղակալիտեղը մնաց թափուր: ԸՇԱդունվեց արտակարգդրության մասին օրենք ն կազմեցին Ռանձնաժողովներ: Ըստ որում, պաշտպանության ն. անվտանգության ճանձնաժողովի նախագաճընտրվեց Վալերի Բաբպլանը,արտաքին Բարաբերություններինախագաք՝Լնոն Մելիք-Օաճնազարլանը,կրթության գիտության,լեզվի, մշակույթի ն լրատվական Բանձնաժոչ ղովի նախագահ՝Համլետ Գրիգորյանը: Մարզալին դատարաննու դատախազություն ճամապատասխանաբարի վերանվանվեցին ԼՂՀ-ի Գերագույնդատարանն Գերագուլն ԼՂՀ: դատախազություն: ԳխԽառաջին նստաշրջանումստեղծեցինճանրապետությաննախարարների խորճուրդ,որի նախագաճԲաստատվեցՕլեգ Եսայու Եսայանը: ՏեղակալճաստատվեցՍտեփանակերտի Էլեկտրատեխնիկա ԿԱոմԲջրա կան գործարանիտնօրեն ԲորիսՍերգեյիԱռուշանյանը: լուց

`

ճետո 42

,

Տեղեկանք.Արթուր Ասլանի Մկրտչյանըծնվել Է 1959 թ. փետրվարի 16-ին,Հադրութիշրջանի Ուխտաձոր (Իդիլու) գլուղում: -. Մվարտելովգլուղի միջնակարգդպրոցը, ուսումը շարունակել Է ԵրնանիպետականԲամալսարանի ազպատմությանֆակուլտետի գագրության բաժնում:

|

.:

անն

ՀԱՆ

Աո ՑԿ

Մպա ավարտելԷ ՄոսկվայիՄիկլուխո-Մակլայի անվան"ազ-

գագիության ինստիտուտի ն 1987-ի թեկ զածուաասպիրանտուրան կան թեզ պաշտպանել«Ղարաբաղի Բայերի

կենցահասարակական

թեմալով:1986 թվականիցաշխատում Էր որպես Հադրութի պետականթանգարանի տնօրեն: ԱրթուրըՕարժման ակտիվիստների Էր: Նա կարնորդեր Է խաղացել կամավորական ջոկատների կազմակերպմանգործում: 1991 թ. նշանակվել Է ղը»

`

պանականջոկատիշտաբի պեոտ:։ ՀՀԴ անդամ ԱրթուրԱպանի

Հադրութի ինքնապաշտ-

..

ՀԱՐԱԵԻԼ

Ք

Թուն

ԿՊԵՅԱՏՆՆ

1992 թվականի ՌունՄկրտչյանը,

վարի 8-ինընտրվելով ԼՂՀ ԳԽ -ի նախագաք, իր վրա մեծ

պատան-

կարո 09" խանատվությունվերցրեց: ա. ՝ ԼՂՀ ԳԽ առաջին նստաշրջանը հի բոլոր պետություններին, ԱՊՀ երկրճերին՝ խնդրելով ճանաչել ԼՂՀ-ն ն նրան:օգնություն ցույց.

դիմեց կոչով. ՄԱԿ-ին, աշխա |

ս"

տալվանխել: արցախա Այսպիսով,Արցախի պատմության մեջ սկպեց անկախ դանր

ցեղասպանությունը:

եւ

։

Եբ

|

պետության գոյության: շրջանը: իշխանությանեկան Արցախյան պայքարում կոփված երիտասարդուժեր: Նրանց վիճակված Էր պետություն ստեղծել առանց լույսի, Էլեկտրական Բոսանքի: առանց ֆրի, առանց գազի, առանց մամուլի, կիսագործողմշակույթի օջախԴ ներով,ֆիդայական

չամբողջականացած դեռես ճկուղ աազքարու ԼՂՀ մատնել Այստեղչենք կարողանուշադրության հետելալը խորորդի նստաշրջանն Կկսվելուց մի քանի ծր. Գերագույն ներ,մտած բնակիչներով: :

:

ՍՈ

։

առաջ,

հունվարի 35-ին,Ստեփանակերտ. Էր ուղարկվել ՀալաստանիՀանԷ բնորոշել որպես ՀՀ խորրապետության ԳԽ դիմումը, որը կարելի Բրդարանիամենօրյա պաշտոնական գիություն: Ալդ փաստաթղթում նշված Է, որ արցախաճքճալության ազգային ազատագրական պայքաիը թնակոխել Է նոր, պետականության Բաստատման շրջան: ՀՀ ԳԽ րամոզվածԷր, որ ալն կընթանա միջազգալին իրավունքի ճանրաճանաչ ժողովրդական նորմերին ճամապատասխան, դրանով օրինական ճիմքի վրա դնելով Լեռնալին Ղարաբաղի Հանրապետության քաղաքացիներիիրավունքների պաշտպանությունը:Այնուճետնեասված Է, թե ՀՀ ԳԽ ողջ Բալ ժողովրդի անունից ԲավաստիացնումԷ ԼեռնալինՂարաբաղի Հանրապետության Գերագուլն խորձրդին, որ

պետականութ ամրապնդմանը: կովը իր կաշի կարմիր անց պարզվեց, Սակայնմի քանի

բոլոր միջոցներով զորավիգ կլինի տատմանն `

Արցախի

Ռաս8

ու

,

օր

ր

որ

փոխելուցանկություն չունի, ն վերոհիշյալ դիմումը պարզապես ԲերԷր: Հունվարի 12-ին, երկուշաբթի, երբ թական նոր աչքակապություն ՀՀ ԳԽ զախագաքությաննիստի ժամանակ առաջարկվեց շնորհանոճղել Լեռնալին Ղարաբաղի Հանրապետության վորանքիխոսք 12 ներկաներիցԷդվարդ Եգորյանը ն րընտիր իշխանություններին,

Աշոտ Ոսկանյանըդեմ քվեարկեցին, շատ լավ իմանալով, որ ոիոշում ընդունելու ճամարանհրաժեշտ էր 11 ձալն: Այսպինով, .ՀՀ Գերագույն իշխանությունը չշնորհավորեց ԼՂՀ նորընտիր իշխանություններին: Պատճառըպարզ Է..Արցախում ԳԽ նախագատ Էր-ընտրվել Հալ Ոեղափոխականդաշնակցության անդամ, իսկ դա Լնոնճ։

ՍՓՏՏՏՑՈՏՆ

ԹՈՂ Յոր Տեր-Պետրոպանի սրտովը չէր: Հիմա մեջբերում կատարեմալդ օրերի իմ գրառումներից. 1992-ի. հունվարըԱրցախումգարնանայինԷր: «Արցախ» ճայրենակցական միության զախագարՅուրի Հովոաննիսլանի, աննախագաճության ն Աբիկ Սամվելյանի դամներ: Գրիգոր Խաչատրյանի ճետ մեկնում ենք Մեր խնդիրնԷր ճանդիպելԼՂՀ նորընտիրղեկավար Արցախ: ների ճետ: Մեզ ճետ Արցախենք տանում ճեղուկ վառելիք,կաթի փոշի, մանկականսննունդ, դեղորալք: Ուղղաթիոը վայրէջք Է կատարում Ստեփանակերտի մարզադաշտում:Հավաքվել Էին: մեծ թվով մարդիկ:Եկել Էիռ ճանապարճելու աԼՂ Հանրապետության ռաջին նստաշրջանի նիստերինմասնակցելուեկած Մեծ Բրիտա: նիայի լորդերի պալատի փոխխոսնակ, բարոնուհի Քերոլայն Քոքսին, քրիստոնեակագ միջազգային :

ընկերությաններկայացուցիչ

Այբներին,տասնյակ հյուրերին լրագրողների: Արցախաճալությլան ն

դատը

մարդուիրավունքները

արդարացիորեն պաշտպանելու

մար «Արցախ» Բայլրենակցականը

Բա-.

որոշել Էր իր անկեղծ շնորճակալական խոսքնասել տիկին Քոքսին:Մեր տարած՝ արցախյան բնապատկերովնկարը,որը միանգամալն ու--

խորճրդանշական իմաստ` ներ, հենց այստեղ, մարզադաշտում, «Արցախ» Բայրենակցականի պատվավորնախագա Բանձնում Է բարոնուճիԲալայանը Ջորի Բոքսինն նրան շնորճակալություն Բալտնումր այ ժողովրդիանունից: Արցունքի կաթիլն երը ուլունքներինման գլորվում Էին Քոքսի.

`

վ:

Քաղաքիծառերըխիստ նոսրացել. Էին.

րգիա, Բաց,չէին գործում

ճիմնարկ-ձեռնար

փակԷին մշակույթի կությունները, օջախները...ՏՀՏ,

Ն

Հանրապետության Գերագույնխորճրդիշենքի առաջ մարդիկ, խումբ-խումբկանգնած տաք-տաք զրուցում Էին, քննարկում օրվա

լնվող չԷին շորությունները: Կրկժանի վողմիցկրակոցնե Ծուշիի աե 9.ին,«Արցախ» Հաջորդ օրը, ճունվարի, հալրենակցա պատ

ն

«ու:

լ

վիրակությանն ընդունեցին հանրապեությաննորընտիրնախագաճ Մկրտչյանը,ն վարչապետՍլեգ.Եսայանը: Արթուր. Ես մտածում

Էի.

ծանրպայմաններում այսպիսի նմանպատասխանատվություն վերց-

|

նել իրենց ուսերին, հավասար Է կամինքնազոհության,կամ Էլ մեծախիզախության:Ավելիճիշտ. վերջինն է: 7" ..-կ.-.. «Հերցախաշխարձի վրա գրոճումԷ.գիշերալին խավարը: հետ. նալում կանգնածՀամլետի Էինք Շուշիի կողմից Ստե-

գույն, գամբում

Պատ

փանակերտի եկող որե գնդերին, ուղղությամբ

որուցից շատերը ճանապարհին: «Հենցայս գնդերն են «Ալազան» կոչվածը,՝ որոոնք այդքան վնա ենհասցնում քաղաքին,Է սեր բացատրում Համլետը: րում Էին կես

մա-

,

|

ր

Է

Հետոնրա հետ իջնումենք նկուղ: Օենքիամբողջ նկուղը.բաժա ..

Ջոն

ն վառարաններով ապաճովված: ված Էր մասերի, հարմարեցված ,

Մեր առջնդուռը

բացում Է

12-ամյա «պարետ»

Գեղամը՝ Համլետի որդին: Նա ընկերոջ՝ Արմենի ճետ արդեն Բասցրել են վառել կրտսեր վառարանը, բերել լամպը, ներսը ավլել, ջուր բերել: Քիչ ետո կարգի գալիս են կանայք, երեխաները, մեծահասակները: Գեղամն ինձ բացատրումԷ, որ իրենց գիշերում են մինչն 30 ճոգի: բաժանմունքում եսն իր հորաքույր Ջուլիետան: Այդ գիշեր կավելանանք Ուրեմն՝ կլինեն 32: Այստեղ կար ռադիո, Բեռախոս, Բեռուստացուլց: Հենց այստեղ ռադիոյով լսեցի, որ Կարմիր շուկայի բնակիչներն ալդ նուլն օրը ն ուղարկել են քաղաքի

համար Դիվանդանոցի ազատամարտիկների 1200Բաց: Է պետք գնալի ՊիտիՄարտունու շրջան նբ:Մեքենայի հարցը ձ

'

ՔՆ)

վրսո

ԵՆ

|

լու-

նախագաքՅուրի Հովրաննիսլյանը: ծեր «Արցախ»Բայրենակցականի մորը ն գյուղում գտնվող եղՋուլիետանպնդեց, որ ինքն էլ,է:գալիա չէր: Մեզ տանելու ճամար եկել բորը տեսնելու: Մերժել Բնարավոր Էր Յուրալիբարեկամ, նախագան,գլուղի ինքգյուղխորորդի Օոշի

Սեմյոն Հայրլանը: Ալդ ջոկատիճրամանատար նապաշտպանական նա Էր, որ ճետո, երկու շաբաթ անց, Բունվարի26-ին, Քարին տակ ն գլուղի պաշտպաններինառաջին օգնության ՌԲասավ ճերոսաբար քաղցած Էին, ուղզոճվեց: Սեմյոնի ճետ եկած ազատամարտիկները ղակի դիրքերիցԷին եկել: Բելան շտապուտելու բան դրեց սեղանին: Հետո «Գազ-69» մեքեՏնավարի, աշխույժ զրուցելով ճաց կերանք: Էինք նալով ճամփա ընկանք:Այդ փոքրիկ մեքենալում։տեղավորվել ես, Ջուլիետան, Համլետը, փոքր եղբայրը՝ Մավրիկը,.Համլետի ընկեր Ռաֆիկը, երկու ազատամարտիկ:Գնում ենք նորակառույցճանապարճով,որովփետնՍտեփանակերտ-Օոշ հիմնական ճանապա հը փակ Էր ն օմոնակամներըՇուշիի կողմից կրակի տակ Էին վերցրել: Մեքենանվարում Էր իճքը՝ ջոկատի ճհրամանատար Սեմլո նը: ': ՊետքԷ շուտ վերադառնանք,-զգուշացնում Էր նա: Հիմա, երբ Բիշումեմ Սեմլոնիբարի ժպիտը, նրա քը, նրա ճավատըհաղթանակինկատմամբ,նա իմ աչքին ավելիԷ էլ բարձրանումու դառնում անճասանելի:Նրա զոհվելուցմիքանի օր անց Երնանում,երբ զրուցում Էի Սեմյոնիջոկատի Ալվինամարտիկ յի Բետ, վերջինսմեծ իր -

`

դեմառնական

ծրխոսում: մմահարգանքով հրամանատ

նին: -

տում

ար

նում, հազվագյուտ գյուղը իճ պաշամբողջ մեր

Ալդպիսիները Էր նրան:

ը

)

են

0,

մ

մութ Էր: մի պաճ միացՍեմյոնը րեց ավտոմեքենայի լույսերը: Շուշիի Սեկողմից ավեց մլոնը ծիծաղեց. Պրակարեր Երբ վերադարձանք Շոշ, արդեն

ը

Սսացի՝ստուգեմ: Մինչն Բիմաիմ ասածը. Պարոն

|

-

Բնչում ականջում նրա Ար առաջ բաժանու Աբրահամյան, մեկէլ որ բանա իսկական եկաք ճը կունենանք: է

ս

-

համոզվեցի, Արցախում բոլորըզինվորներ Էին ն Էին իրենց սուրբ Բողը՝. պաշտպանում աիճամարնելով դժվարու թյունները:Նան ճնշվածԷի,ո իովճետն Արցախում մարդ Էրզո Ծանապարճելուց վում: առաջ Համլետն ինձ ասաց. է:

`

Ես տեսա ն

|

որ

ջր

|

"Ը

բոլոր

Մեր ամենահրատապ խնդիրըՍտեփանակերտը ոմբակոծող կրակակետերի վերացումն Է: Եվ դա չենք ուշացնի... :.-..-.

ւ.Թշնամին 'Շաճումյանի, Ստեփանակերտի՛ն ալլ "բնակավալրերի

նկատմամբօգտագործում Էր. «Գրադ», «Ալազան»,.«Նուրս»: զինատեսակներ, ինչպես ն 100 միլիմետրանոց Բրաճոթներ: Հունվարի 20-ի գիշերը ուժեղ ճԲրետակոծության. ենթարկվեցին ու Ստեփանակերտն: Մարտունին:Օր օրիավելանում.Էին զոճերի թիվը: ԼՂՀ ԳԽ

նախա-

գաճ Արթուր. ՄկիտչյանըԲունվարի 15-ին լրագրողների ճետ ցած Ոանդիպմանժամազակ հայտարարեց,

ունե-

որ Ղարաբաղումկանոնավոր բանակի կողքին կշարունակեն գործել նան աշխարճազորա

լին միավորումները՝ սաճմանային գոտու բնակչության անվտանգությունն ապահովելու Հկր «ովի: Բամար: Ուռ Փու" Կ

ոշ

"Ալդ

օրերին,-:Բիշում Է Համլետը,-միջոցառումներ Էինք

ճեո-

նարկում:մարզի բնակչության կենցաղալին ծանր պալմազները թեթնացնելու ճամար: Պատկերացրեք. մի կողմից Ստեփանակերտն անընդճատոմբակոծվում Էր, իսկ մյուս կողմիցԷլ քաղաքի փողոցներից հավաքում Էինք կուտակված կենցաղային.աղբի կույտերը: Քաղաքում միշտ պտտվում Էին մեքենաներ, որոնք բնակչությանը ջուր Էին բաժանում: ԲնակչությանըմատակարարվումԷր մոմ, նավթավառներ, որոնքուղղաթիռներով բերվում Էին Հայաստանից:Քաղաքի բնակչությանը,ալյուր Էր վաճառվում կտրոններով:Շարքից դուրս Էր եկել ձանրապետությանԲեռախոսայինկապը արտաքին աշխարհի ն Բանրապետությանշրջանների ճետ: Մենք՝ պատգամավորոներս, օր ու գիշեր ոտքի վրա Էինք, ոմանք՝ ռազմաճակատներում, սանք՝ շրջաններում, ոմանք Էլ՝ քաղաքում: Բոլորս մի բռունցք Էինք դարձել, մի անառիկ ամրոց, ամբողջովին ճալյրենիիԲոգսերովվաո2 .ւՀ ված: Մաճ կամազատություն՝ ուրիշ կարգախոս չկար Հւ Արցախիպաշտպանկակամնմ ուժեիը, չնայած միջոցների ծայրաճե պականությանը,մեկ-մեկ. լռեցնում Էին Ստեփանակերտըգնդակոծող կրակակետերը:Հունվարի 20-ի լույս 21-ի գիշերը արցախցի ազատամարտիկներըոչնչացրին Կրկժանիբարձունքներում կառուցված թշնամու Բենակետերը.նտիրապետեցին ադրբեջանական թաղամասին: կրկժանի բարձունքների գրավումով վերջտրվեց այդտե"

`

:

ԱզատամարտիկներինՌաղից Ստեփանակերտըգնդակոծելուն: ն Քյոսալար-Զանհասանջողվում Է նան խափանել Ծուշիի Յալոբաքենդգլուղերիմիջն կապը: Ազատամարտիկները:պալթեցրին Շուշի-կուբաթլիբարձի լարմանԷլեկտրահոսանքիգծի աշտարակներիցմեկը: Նրանք պայթեցրինն անանցանելի դարձրին Շու-

մի ճատված՝Շուշին զրկելով արտաշի-Լաչին ավտոճանապարհի քին աշխարճիՌետ ցամաքայինվերջին կապից: Հալ մարտիկներին հաջողվումԷ մտնել Շուշիի մոտակայքումգտնվող Նաբիլյար գլուղը ն ալն դարձնելանվտանգ:ի պատասխան թուրքերի գործողության, Օոշ գյուղից ոմբակոծվեցՇուշին, իսկ Մարտունուց՝Ամիրանլարը: 1992 թ. հունվարյանայդ օրերինամենաուժեղմարտերը Պեղի ունեցան Քարին տակի՝ԱրցախիՎաթերլոլիմատույցներում: Ծուշիի բարձունքիցթուրքերը գրոհում Էին, իսկ ներքնում Քարին տակը մնում Էր անառիկն զարմանք պատճառում համալնաշխարճին: Քարին տակիինքնապաշտպանական ջոկատիԲրամանատարն Էր ԼՂՀ Գերագույնխորհրդիպատգամավոր ՎաղինանԱռուշանյանը:ԱդրբեջանիազգայինբանակըՔարինտակիդեմնոր,լալնածավալ Ռարճակումսկսեց 1992 թ. Ցունվարի26-ին: Մինչն ատամները զինված 250 թուրք բաշիբոզուկներ, զրահամեքենաների օգնությամբ մոտենում են գյուղի

մատուլցներին:Գյուղիինքնապաշտպանական ջոկատի մարտիկները ստիպվածնահանջում են: Ստեփանակերտից օգ-

դության Է ճանում

զրահամեքենա: Մինչ այդ, Քարին տակի վրա րբճակվող թուրքերիթիվը ԲասելԷր 500-ի:Նրանց մի մասին ճաչողվում Է մտնելգյուղի ն Ռրդեճել5 տուն: Քարին տածայրամասը

րալ ինը քնապաշտպանական ուժերը տալիս

Ռեղ մարտերում

զոր ն 20

աար

վիրավոր: ԶոճվումԷ

եզրլանի գլխավորությամբ:Նեն

նան

Վաղինակ Ա անան զյանը: Սեպտեմբերի26-իերեկոյան թշման ին, թողնելով-74 ն 70 իմիաով վոր զենք, նաճանջում Է: ԼՂՀ Ազգային խորճ |

րդի

վարի 27-28-ինկատար Նրա Բանդի պումը Լեոն

ի

մպանված լ

ւ

ճախագաք. Արթուր ՄկրտչլանըԲուն-

Բետ խիստ.սառն Էր: Տեր-Պետրոսյանի

Երնանիցվերադառնալուց ճետո,- պատմում Է-Համլետը,Արթուրն իր.խոճերը կիսեց ինձ Բետ: Մենք երկար խոսեցինք:Նա խիստ դժգոճ էր Հայաստանի: նախագաճքճ Լնոն Տեր-Պետրոսյանից: Վերջինիս համար Բաճելիկլիներ, եթե.Ղարաբաղում -

ՀՀՕ-ական:Ալդպես Էլ ասել

Ը` -ժարակամ'տա-` ՏՈՒՆԸ:

''

Մոր

ՈՑլխ

ԼԱ

Է

Է

Է

նախագաք ընտիվեր

Արթուրինն պաճանջել.. որնա ոռ:

3:

.

ռ

3:

ԲԱՅՐ

Բկամ: ՍՌՈայ

ՀՒԹԸ

`

Բրաա

ր-

եղեր

.

Ստեփանակերտի շուրջը գտնվող ադրբեջանաբնակ գյուղերում

ոչնչացումըդարձել Էր ճրատապխնտեղակայված կրակակետերի

դիր: Միալն,փետրվարի 19-ին Ստեփանակերտի վրա

քան,

500 Բրթիո, կեսից ավելին՝ «Գրադ»:Մինչ ալդ,

ընկավ ավելի փետրվարի11-ին,

հալ'ազատամարտիկները Էին Մալիլբելլուի լռեցրել կրակակետեր

ն

ընդոուպ մոտեցել Ղուշչուլարին,որը գրավեցին փետրվարի12-ին: Ալդ երկու ռազմավարականկետերիչեզոքացման ժամանակ ճԲալ.ա-. զատամարտիկները ոչ մի զոճ չտվեցին, մինչդեռ որոշ տվյալներով թուրքերը տվել: Էին մինչն 100 զոտ:Այսպիսով,Ստեփանակերտն ։

ազատվեց արնելյան կողմից հրետակոծությունից, ն բացվեց Ստեփանակերտ-Ննճգի-Մարտունի մայրուղին, որը փակվել Էր շուրջ երկու տարի առաջ: ՍակալնՄարտունու ճանապարճինդեռնս խոչըն-՝ դոտ Էր ճանդիսանումՂարադաղլուգլուղը, որտեղ գտնվող ավազակային խմբերըմեծ վնաս Էին Բասցնում Բարնան Մուշկապատ,Հաղորտի, Կաղարծի,Սպիտակաշենն Գիշի գլուղերին: Փետրվարի17ին ազատամարտիկներըազատագրեցին Ղարադաղլուն: ԾՕարտար գյուղից. Մարտունի տանող ճանապարճինխոչընդոտ Էր հանդիսանում Ֆիզուլու շրջանի մեջ մտնող.Վերին Վելսալու գյուղը: Օարտարի. ազատամարտիկները : փետրվարի 22-ին ազատագրում են ալդ գյուղը ն բացում ճանապարճը: Այսպիսով, լրիվ ավարտվում Է Մարտունուշրջանի ներքին ճանապարհներիբացումը ": «Հաջորդ:որատապ խնդիրը Խոջալուի գրավումն Էր ն այնտեղի կրակակետերի լոռեցումը:ԼՂՀ ուժերը, լուրջ նախապատրաստական ճետո, փետրվարի 26-ին անցնում են գրոճի ն մի աշխատանքներից քանի ժամվա ընթացքում ջախջախում ավանում գտնվող ադիբեջա.

159.

ռական ուժերին:

ՍՈՐԻՆ

«մաքր

'

ւտ:

1.

ՀԱԱ" .:

'

ԵՈ

366-րդ գունդը դուրս բերվեց Արցախի մարտի սկզբին մի բան, որը ցավալի Էր արցախաճալության համար: Հենցայդ:ժաԼեռնային Ղարամիջազգալնացվեց մանակ Էլ, փետրվար-մարտին, բաղի ճարցը, որում, ըստ երնուլթին,բոլորից շատ շահագրգովածԷր մանավանդնրա նախագահ Լնոն ՀայաստանիՀանրապետությունը, 1992 թ.

Տեր-Պետրոսյանը:

ՏՈ

Բիմնականխնդիրը ԲանրապեԱյդ օրերին արցախաճալյւթյան ԲարցնԷր ն «ԼՂՀ Նախարարներիխորտության պաշտպանության Բրդիմասին»օրենքի Բիմանվրա, մինչն ԼՂՀ: պաշտպամությաննախարարության կազմակերպումը, ԼՂՀ "Նախարարների. խորհրդին .Գեառընթերպաշտպանությանկոմիտեիստեղծումը:Մարտի 26-ին. րագուլն խորճրդի .նախագատությունը . որոշում ընդունեց ստեղծել Պաշտպանությանկոմիտե: Մինչ ալդ գոլություն ուներ Գերագույն խորորդի ն կառավարությանհամատեղ պաշտպանության. խորհուրդ Արթուր Մկրտչյանինախագաճությամբ: ԼՂՀ Նորաստեղծ: պաշտպանության կոմիտեի նախագաճ. Է նշանակվում Սերժ Սարգսյանը:Նպատականարմար գտան՝ Արթուր. Մկրտչյանը մի անգամ նս հանդիպումունենա Լնոն Տեր-Պետրոսյանի Բետ: Արթուրը Երնան մեկնեց, մարտի30-ին ն հաջորդ օրը ճանդիպեց Լնոնի հետ: Նա Երնանից վերադարձավ մի տեսակ Բուսաճատվածն զաւրացած: Նրա ն Լնոնիմիջն տեղ Էր ունեցել տճաճ զրույց:Վերջինս երանկրկին հասկացնել Է տվել, որ իր տեղը զիջի ՀՀՇ-ական մեկին: Նախագարության մի շարք անդամներդեմ Էին նախագաճիպաշտոնից Արթուրիճրաժարվելուն:Նա ամեն կերպ` փորձում Էր մախագաճության անդամներինԲամոզել,որ չի ցանկանում տեսնել իր պատճառովԱրցախը տանուլ տված: Մինչդեռ առանց Հայաս: տանի ամենաբարձր օգնությանՈնարավոր չԷ պաշտպանել Արցա: խը: Նախագաճ ԼնոնըԱրթուրՄկրտչյանին նան ԲասկացրելԷր, որ նույնիսկկարողԷ լրիվ Որաժարվել Արցախին ռազմականօօգնու-

թյունցուլց տալուց:

ը

աաա

գին

Տայք

ՂԱՎՅ

՛

Աու

Ազ

-

-

լ

՛

ե

:

Պ

-

կ Մ

է

է.

`

ՅՀՔ

ւ.1

.

:

"

Սու"

-

Ապրիլի 9-ին Զուլիետայիհետ մեկնեցինք Ստեփաուղղաթիռով ռակերտ: Մարտի3-ին տիկին Քնարիկը մաճացել Էր, մեզ ուշ. Էին տեղեկացրել: Ապրիլի12-ին լրանում: Էր մաճվան քառասուն օրը: Ստեփանակերտի: օդանավակայանումմեզ դիմավորեց Համլետը: Նրան խնդրեցի մեքենան վարել. ուզում Էի մի քիչ լավ դանդաղ տնտղել Խոջալուն ն Հասանաբաղը:: ՐՈ» Գյուղ պետքԷ գնալինք Ռաջորդօրը: իմ ծրագրիմեջ կար անպալման լինել Ս"արտունիում: Բանն ալն Է, որ 1991-ի. նոյեմբերի 17-ին ստեղծել Էինք «Վարանդա».հայրենակցական որի ընկերությունը, նախագարըես Էի: Վարաճդանպատմական Արցախիմելիքությունկոծ

րոմ

ւ.

Փ:

Մարամբողջ

ներից մեկն Էր, որի տարածքն ընդգրկում Էր ներկայիս

տունու

Ասկերանիշրջանի Բարավայինտարածքը: Մեր ընկերության նպատակն Էր ճնարավորինբոլոր միջոցներով օգնել Մարտունուշրջանի ինքնապաշտպանական ջոկատներին ն.գլուղերին: Գիտեի,որ Մարտունուշրջանիի նքնապաշտպանությունը Բունվարից ղեկավարում Էր Մոնթե Մելքոնյանը:Նրա ճետ կապ Էի Բաստատել նամակագրությամբն ռադիոճեռախոսով: Խա տեղյակ Էր, որ ես պիտի գնալի Ղարաբաղ: ՊալմանավորվելԷինք Բանդիպել: .. Մարտունիպիտի գնալինք`՝ Ստեփանակերտ-Ննգի-Մարտուն ճանապարճով:Համլետն ասաց, թե Ճճանապարճինպիտի կանաչեղեն վերցնի իր ծանոթ՛բանջարաբուլծից: Գնում Էինք օդանավակայան տանող ճանապարհով: Ավտոբազան անցնում ենք ու ճանաշրջանը

ն

`

պարճի ճախ կողմի վրա գտնվող բանջարանոցիմոտ կանգնում: Նոր Էինք բանջարեղենով լի պարկը տեղավորել մեքենալում,երբ Շուշիի կողմիցեկող ճրե մի գունդ պայթեց մեզնից մոտ 100 մետր Բեռավորության վրա:Ջուլիետան ու Բելան բարձրաձալնճչացին: Համլետը շտապ գործի գցեց մեքենան, ու գնացինք Մալիբելլուի կողմը: Մի քանի րոպե կանգնեցինք. գյուղի կողքով անցնող ճանապարհին: ու շինանյութ Էին տանում ՍտեփաՈմանքսակերով վառելափայտ ւՀ. նակերտիկողմը: Ալ քեզ Մալիբելլու: Ու ժպտացի... Շարունակումենք ճանապարճը: Առջնում Էին Ղարադաղլուն ու Խոջավենդը:Խիստ ցանկությունունեի տեսնել նան ալդ գյուղերը,

Է

ու հայկական Էին Մարոմբակոծում անընդրատ որտեղից գլուղերն տունու շրջկենտրոնը:Դրանք ճիմա ավեր են ն գետնին հավասար: ուժերի շտաբը տեՄարտունու շրջանի ինքնապաշտպանական `

շենքում: Հերթապաճ ղավորվածէր քաղաքի պրոֆուսումնարանի ազատամարտիկը,իմանալով իմ ով լինելը, ուղեկցեց մի փոքրիկ սենյակ, որտեղ մաճճակալի վրա պառկած էր փոքրամարմին, մորուքավոր,ժպտունաչքերով, ֆիդալականԲագուստովմի երիտասարդ: Նա անմիջապեսվեր կացավ ու մենք.գիկախառնվեցինք:Հետո իմանալով, որ ինձ Բետ Է ԼՂՀ ն ՀՀ Գերագուլն խորորդի պատգամավոր Համլետ Գրիգորլանը, ճերթապաճին ուղարկեց. նրան ներս Բրավիրելո:.

`

Ծաղ

տա...

Մ

Մեր զրույցը գործնականԷր՝ կապվածշրջանի պաշտպանության Մետ: Ես լսեցի Մոնթեի խնդրանքը,ներկալացրիմեր Բնարավորությունները: Բաժանվելուցառաջ տվեց կնոջ՝Սեդայի ճեռախոնսիԲամարը ն խնդրեցկապ ճաստատելնրա ճետ, մանավանդ զենք ու պաշտպանությանայլ միջոցներ ձեռք բերելու ճետ կապված հար-

ցերով:

Ջ`

ՈՐ:

ԵՐ

Մեն

ՈՒ

որ

ԱԼ

Ի

աոտթ

Ձնայած հաճելի Էր Մոնթեիմոտ լինելը,բայց .Ժամանակը-սուղ Էր, պետքԷ շարունակեինքճանապարճը: Մոնթեի խորհրդով գճնացինք Մարտունի-Վերին Վելսալու-Մարտար Վելսաձճանապարճով: `

լուր մոտ մի պար կանգնեցինք: Օունչ-արարած չէր չկար: Ալճ ոչնչով տարբերվումմեր մլուս ադրբեջանական բնակավալրերից:

տեսած

Հերհերիճանապարճին շրջվեցինքու մտանք Քերթ: Մեն մեր գլուղը՝ ժամ ճայրենի գյուղում մնալուցն ալնտեղգտնվողիմ արխիվից որոշ նյութերընտրելուցԲետո շարունակեցինք Հերճեր ճաճանապարհը:

սանք այն ժամանակ, երբ արնն արդեն

Մյստեղից Ֆիզուլին երնումԷր ոնցոի

թաքնվել Էր Քիրսի Բետնում: Լմեջ, իսկ քիչ բեռվում ափիդ

ճասնոքէինՎարանդայիամ. հարա հպլոմշոր ժամանակ Մոնթեն ասել Էր, թն ավատացեւ Գուն կվեր, իականգնենք պատմական Վարանդայի սաճման ժան

,

ները: րը: Ատ յդ ն Կշանակում Է, որ

դուրս

Թող Աստված խոսքդ լսի:

կգանքԱրաքսիափ: ճադ/ոս ՛,

յ

ւ

լ. Ը

|

.

ԾՈ2

ՆԴ

է

ԼՈՎ

կոլտ նտեսության.անասնաշենքում, որտեղ

տեղավորված Էր իռքնապաշտպանության:` շտաբը, հանդիպեցի Սերժ Սարգաանինն ՍամվելԲաբայանին: «Արցախ»ճալրենակցական միության նախա-

գար

հանձնարարությամբ մի նլոր Յուրի .Հովճաննիսյանի

գումար

պիտիհանճզեի նրանց: Նոր Էինք վերադարձելՀերճեր, երբ Ղաջա-

իի

կողմից:սկսվեց։Բրաճգությունը: Օդումերնաց մի ուղղաթիո:

Ալն

թռչումԷր,Կարմիր շուկայի,կողմը: Մեկ Էլ՝ մի ուժեղ պայթյուն. ուղղաթիռը՝ ծխի մեջ կորած ընկավ. ցած: Համլետի հեռադիտակո դիտում Էի Վարանդագետի ափինվառվող,սն ծխիմեջ կորած ուղ-

ու. ճրճվանք զգում:::: ղաթիոն չա

սո

ԿԱՂՆՈՒ

վերադարձանքարարողությունն Ստեփանակերտ

ավարտե-

անմիջապես հետո: Առավոտյանպետք Է մեկնեինք Երնան: Արթուր ՄկրտչյանըՀամլետից Էր, որ ես գտնվում եմ Ղարաբաիմացել ղում: Խնդրել.Էր մեկնելուց առաջ անպալման Բանդիպելիրեն: Եվ արա Համլետի ետ մոտ: Նա իրեն հատուկ սիենք իալիր ժպիտով դիմավորեցմեզ: ինձ թվաց, որ այդ պաճին նրա աչքերն ավելիթախծոտ Էին,քան տեսելԷի վերջին անգամ, երբ եկել Էր Երնան: Օրը կիրակի Էր: «Արցախ» ճալրենակցականի ռնախագաճ ՅուրիՀովճաննիսպյանը դեո երեկոյան զանգել Էր ու խնդրել վաղը լինեմ միությունում, կարնոր գործ կար: Ժամը. 12-ի մոտ մտա Յուրիի առանձնասեկյակը ու տեսա Արթուր Մկրտչյաննալնտեղ նստած: Նպա խիստ անտրամադիր Էր: Մեգ ասաց, որ այլնս Երնան չի գա: իմացա, որ Լնոն Տեր-Պետրոսյանը շատ վատ Էր ընդունել նրան. ն կտրուկպաանջել հսկ Բիմա, Ստեփանակերճրաժարակակ.տալ: տում, իր առանձնասենյակումխնդրում Էիր շնորոակալական խոսքը միությանը ԼՂՀ ցույց տված հայտնել«Արցախ» ճալրենակցական Նան ասաց, որ իր տան դոները միշտ.Էլ-բաց օգնություններիճամար: են միության անդամների.առջն, երբԷլ"գան՝ աչքիս վրա տեղ ունեն: կանչում, Է իր վարորդինն հանձնարարում մեզ տանել օդանաԱպա լուց

մտնում Արթուրի

վակալան: Համլետը չէր կարող գալ,որովրետն նախագաճության անդամները պետքԷ հավաքվեինն կարնորճարց վճռեին: .::.... Կ: Արթուրի ճետ ողջագուրվում ն բաժանվումենք: Մինչն օդանամտածում: Հենց առաջին պաԷի մասին նրա անընդճատ վակայան

երնաց: Հսկիչ բաժնի՝ աչքիս անրանգիսփտ ճից օդանավակայանը ինձ ծանոթ տղաներիցմեկն ասաց, թե երեկոյան Երնանի «Էրեբունի ծՀ զինված մի ջոկատ է եկելն Ստեփանակերտ օդանավակայանից Նան իչ դանավակայանիամբողջ ճսկողությունըվերցրելիր. ձեռքը: Էր այդ մացա, որ ինքնաթիռներնընդունումն թռիչքը թույլլատրվում ճետ: խմբի կողմից: Խորճուրդ տվեցճանդիպել խմբիշղեկավարի Փնտրեցի ու գտա նրան:Տեսա զինվորական մի՞փոքրիկ Բագուստով գործ գնդիկ: Ախր սա ՄերգելյանիԱլբերտԲաղդասարյաննԷ, ի՞նչ ունի այստեղ: Ալբերտինընդճանրապեսգիտեի: Նրա ճետ ճանդիպելու ն խոսելուառիթըստեղծվել Էր 1991-ին, երբ Համլետիձերբաչ կալության առիթով Մերգելյանիաշխատողները:եկել Էին ԹատեԿՐՈ ւը ան րական Բրապարակ: ԲԿ տ. Ինչնիցե:Ալբերտնինձ ասաց, թե կթոչեք օրվավերջին: Վերջին ինքնաթիռովթռանք ՔերոլալնՔոքսի ճետ: Հաջորդօրը, ապրիլի 14ի երեկոյան, լուրերի հաղորդմանժամանանլսեցի, որ ԼՂՀ Գերագույն խորորդինախագարԱրթուր Մկրտչյանը սպանվել Է իր բնակարանում:Ես ծանրտարա ալս գուլժը:Անմիջապես զանգեցի Ստեաֆ

փանակերտ: ՀամլետըտանըչԷր: Նրա բաներ իմացա:Հաջորդօիը

հաղորդագրությունը.

կապվեցիգիշերը ն որոշ Հալաստանի մամուլումերնացճետնլալ :

ճետ

ՍԱՐՈՆ

"մպո

ա

ԷԼ

վոտ

«ԷՂՀ Գերագույն խորհրդինախագահությունը ն- Նախարարնե խորհուրդը հայտնումեն, որ սույն թվականինապրիլի 14-ի երեկոլան դօբախտպատաճարի հետնամքով ընդդատվեցԼեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն խորդրդինախագար Սրթուր `

Ասլանի Մկրտչյանի Թար ՈՋԻԼ կյանքը: հանգամանքների կատարված հետաքննության նպատակով տոթ

Մ

որ

'

-

`

ստեղծվածԷ կառավարական հանձնաժողով: 15-ը, 16-ը ն Ապրիլի 17-ը ռանրապետությունում են սգո օրեր»: . հայտարարվում Լտիիլի15-իերեկոլան տեղիԷ ունենում.ՂՀ Գերագույնխորճր-

նության: ուժերի 'ամբողջ անձնակազմին տեղեկացնել ճետնկալը. սգի այս օրերին,ն ընդոանրապես «Համազգային Ոանրապետությա համարներկա. ժպմանակաճատվածում առսարման կարնոր Է ամ-.

բողջ ժողովրդի

միասնություննու խմբվածությունը: ԼՂՀ ինքնապաշտպանությանուժերը. պիտի ունենան,միասնականճրամանաորպեսզի բացաովիինքնակամ գործունեությունը::. Արթուր Մկրտչյանի.մաճը պիտի ստիպի. լինել ավելի Բամա-.

ամրություն, ավելի զգոն. ն ավելի վճռական՝ խումբ, դիմակայելու բոլոր համար ի շար մեր սուրբ նպատակների»: դետերին, ԳԽ ճախագաճության ԼՂՀ որոշմամբ ԼՂՀԳԽդզախա պարտականությունները ժամանակավորստանձնեց նախագատի

Ֆր

տեղակալ Գեորգի Պետրոսլանը:Դեռնս ապրիլի 14-ի ուշ երեկոլաճ ԼՂՀ ԳԽ ճախագաճությունը ն Նախարարների Բանրա-

խորհուրդ պետության բնակչությանն ոոտպալ էին ուղղել

մեն

բոթ,

:

լոչը

կար

ՍԱՑ

ՎԱ

ո Հայրենակիցներ թվականի: ապրիլի 14-ի երեկոյան, ժամը "Սույճ մոտավորապես Աե

Բ տտ '' '

Բ

ւա

ՅՈ"

տ

դժբախտ պատահարի զոհ դարձավ 1 ՂՀ Գերագույն խորճրդի Ց-ին,

/

ռախագար Արթուր Ասլանի Մկրտչյանը: Դիմում ենք ձեր ողջայխոն-Բոգու կորովին. հանրապետության ճաՌությանը,իմաստությանը է մեր Ժոմար այս ճգնաժամայինօրերին առավելնս կարնորվում Ծանը կորուստը դովրդի միասնությունն ու ճամախմբվածությունը: չպիտի խախտի մեր շարքերը, չպիտի ջլատիմեր ուժերը: Մենք Ճեզ ու դիկոչ ենք անում մնալ սառնասիրտ,չենթարկվել սադրանքներին մակայելբոլոր դավերին: Մեր պայքարը արդարացված է: Մեր որոշումը' անդառնալի: Արցախի ազատության ն անկախության սուրբ իր կյանքը Արթուր Մկրտչյանը: Թող նվիրաբերեց գաղափարին արյամբսրբագործված այս գաղափարըմիավորի մեր ուժերը, համախմբի՝մերշարքերը: Արթուր Մկրտչյանի կամքի ուղուն հավատարիմմնալն է: տարումը նրա 14 ապրիլի 1992 թ. ք. Ստեփանակերտ,

որդեգրած

լավագույն կա|

|

ՑավակցականհալտարությամբՌանդես եկավ'նան ՀՀԴ տանի կենտրոնականկոմիտեն: Ցավակցական ուղարկե եմ նան Քերոլալն Քոքսը. «Ես իմ խորին Արթուր Մկրտչյանի ընտանիքին նրա ողբերգական պակցությամբ: Ես պատիվ ունեի ճանաչել նրան կիսում եմ ն նրա Դուք իմ սրտում բարեկամներիու Ղարաբաղիողջ ժողովրդիվիշտը: ն աղոթքներում եքայս մռալլ, տխուր:օրերին: Պատմությունն

Հայաս հեռագիր ցավակցությունն ուղարկո մահվան կա-

ապաարդարո Է բերում

Է ցուցում Է, որ նա, ով հանուն թյան, երբեք չի մոռացվում:Նրանցարյունը.կյանք ուրիշնե: րին: Ես հարգանքի տուրք եմ մատուցում Արթուր որը Մկրտչյանին, պատմականդեր Է. խաղացել մեջ, ն'

ազատության.ն

մեռնում

ես Ղարաբաղի պատմությա նեցուկ.կկանգնեմ ձեզ»97:"...:." ամբողջովին ՀՀ ԳԽ նախագահությունը Է զական պատվիրակ ֆու

`

Է

Ռա

ոո:

պաշտո

ուղարկում ԼՂՀ՝ ԲաբկենԱրարքցյանի գլխավորությամբ: Հայաստանից ն աշխարձիալլ տեղերից Ռարլուրավորցավանցական Բե-

ռագրեր են ստացվում Ստեփանակերտում: Ցավակցական ճեոագրեր ստացվեցինճան ԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայի կառավարություն-

ներից:ԱրթուրՄկրտչյանի թաղումը տեղի ունեցավապրիլի 17-ին, Ստեփանակերտի Նրա. մաճըսգում Էր ողջ. Ռուշարամալիրում:

Նր" Մի քանի անց չչ ԳԽկստաշրջանին, եկա մասնակցելո Համլետը: Ամբողջերեկոյան ցախը:

Գ

օր

Նա իր խոսքն այսպես

խոսում միալն Արթուրիմասին: Էինք

ամփոփեց.

-

յ4ապրիլի չարաբաստիկ Ն

Արթուրի մաճըմնաց հանելուկ: Ալդ

ի երեկոյան ես

ՀԼ

՝

նստեցի ն ինքըերկար նթ:Մշակում Էինք առաջիկաօ-

րերի աշխատանքային պլանը:իրարիցբաժանվելուց մոտ 20 րոպե անց զանգում են մեր տուն ու հայտնում մաճվան մասին: Արթուրի ԼավԷ, որ այդ պաճինինձ ինֆարկտ մի 20 րոպե Ընդամենը առաջ նա վճռականորեն Էր Օուշիի խոսում Արցախի

չխփեց:

խնդրիմիջազգալնացման, Բ

դեմ

ճնարավոր հարձակումն

հարցերիմասին...100.

ազատագրման,

թռ

՝

ՀԱՂԹԱՆԱԿ

ԳՆՈՎ ԱՐՅԱՆ

ն Արցախը "Թուշիի, գրավումը մայր հետ հայրենիքի ցամաբա

ի

միջանցքով. միացնելը,ալսինքն՝

կլանքի ճանապարձճի: բացումը, պատմական-անճրաժեշտությում ն դանդաղուԷր, որի հետաճգումը մը կլիներ, մեծագույն, սխալ: Ալդ մարտական գործողություններին "նախապատրաստվում Էին դեոռնս1991 թվականից:Սակալնմի շարք հանգամանքներիպատճառովալն ԲետաձգվելԷր: Իսկ մինչ ալդ, ալսինքն` մինչն Օուշիիազատագրումը, տեղի Էին ունեցել որոշ: իրադարձություններ, որոնց Ռիշելը, թերնս,'անձրաժեշտ Է: ....:: յ Հակառակորդը Ֆիզուլուկողմից ճնշում Էր:գործադրում Ամարանի ճորակին Կարմիրշուկայի,ուղղությամբ: Մի շարք գլուղերի.բնակիչներ ստիպված,էին |

Գոա իրենց բատանակավորապե ուղն

րից Համլետը Ստեփակակերտից` է Հերհեր, մեկնում շտապ Բանդ ում գյուղիղեկավարների բնանչության Քնճարկում գլուն ապաստանել լեռներում:

,

|

չո

ն

ճետ:

են

ղի բնակիչներին տեղափոխելու Բարցը: Համլետը առաջարկումԷ լոր

բո-

երեխաներին, կանանց,ծերունիներին,ինչպես նան անասուննե-

րը:տեղափոխելՄավաս լեռը

ն

ապաստանել անցյալում ալդտեղ գոլություն ունեցած Մավաս գյուղի տեղում: Ոմանք ոակառակում ու պնդումեզ, թե թուլլտվություն կականանց, երեխաներին ն ծերունիներին Հայաստանտեղափոխելու վերաբերլալ: Համլետը կտրուկ

տեղափոխվելու տարբերակը, բացատրում մերժում-Է՛ Հայաստան

հետնանքները՝ բացասական միալն բարձրանալ կար ԼԱՅՄ մամ: Համլետը,հետո ժաման միննույն կռիշի Ալնուամենալնիվ,ն

դրա

բ

ր

,

Մա-

պնդում Բոն

|

զերքուստ ինչ-որ:վախ էի զգում. հանկարծ որնէ ՎՐ

սարսափելի բան չպատատիչ: Եվ ռրպեսզի համագլուղացիները որնէ կասկած չու-

եմ նենան.կնոջսն փոքը.տղայիս Ստեփանակերտից տեղափոխում

Մավաս։Ի վերջո, ստացվում Է,.որ ես ճիշտ Էի: Այլապես. Հերհերի Մավաս լեռը ն մոտ երկու շաբաթ մնացին բնակիչները բարձրացան

այնտեղ: Ալդ օրերին Համլետի փոքր եղբոր կինը՝ Լյուդմիլա Բեգլաու րլանըպաղել Է օրագիր, որըն մեջ ենք բերում կրճատումներով

,

աննշան խմբագրությամբ. . 29 ապրիլի 1992 թ.: Զորրորդ օրն Է բարձրացելենք Մավաս: ԱրԱռաջին անգամ եմ ցախի լքված գյուղերից թերնս ամենից ՍԱԳՐ

ս

|

չքնաղը:

լինում այստեղ: ԶԷի ճամաձալնում,սակայնվախըերկու դստրերիս բախտի ճամար, ստիպեցվերջապես Բամաձալնել: Ստեփանակերտից երկու օր ճամփա կտրելով ճասել ենք Հերճեր, որը մեզ Բամար փրկության ափ Է: Ամուսինն գտնվում Է ռազմաճակատում:

Ամուսնուս

եղբայրը՝ Համլետը,ստիպեցերեխաներիԲետ ժամանակավորտեղափոխվելգլուղ: Օրվամեջմի քանի անգամ ոմբակոծվում Է գլուղը: Տները փլվումեն իրար ճետնից:Փառք Աստծո, մարդկային զոճեր չկան: Մարդիկիրենցբակերումխրամատներեն փորել, այս չլսված ն չտեսնված աղետից փրկվելու Բամար: Բայց քչերն են վստաճում իրենց պատրաստած խրամատներին ն գերադասումեն մնալ տանը: ՈմանքԷլ տճերիցքիչ հեռու վրաններ են խփել ն ալնտեղ են մնում, ճամարելովիբր ոմբակոծությունից պաշտպանված:

`

մեծ

Ամբողջ գլուղը տեղափոխվել է այստեղ, Մավաս: Յուրաքանչյուր ընտանիքիր վրանն Է դրել: Հերճերցիները նպատակաճարմար գտան բարձրանալ Մավասաշեն, ուր պաճպամվում են. գլուղի,:ինչպես ն դեռնս 13-րդդարում կառուցված Մավասիվանքին 1854 թվականին կառուցվածԵրեք մանկունք եկեղեցուփլատակները:Քանի որ գյուղատեղը գտնվումԷ Մավասլեռան հակառակ կողմին, ուստի ապահովվածԷ Ֆիզուլու կողմից անընդճատեկող ճրթիոներից ն տարբերտեսակիարկերից.. "2. ւար Մենք չորս ընտանիքենք՝ երեք վրաններիտակ: Այստեղ կան ,

նան

.

յ

լ

"

փախստականներ Ստեփանակերտից, ռազմաՄարտունուց՛ն

մոտ գլուղերից: ճակատին Նալումենք Երեքմանկունքի «Իմ իկ ողմը րեսս քու վըններեն տակը»ասում չաղաչում, խնդրում, պաղատում ենք, որ մեզ փրկիչարիցու արհավիրքից: Անճավատ արցախցիներս տեր Աստծու փեշըբոնել ն Ռավատացյալ ենք դարձել. Հ": Գրակիերախից ճանելենք մեր փոքրերին: Է ասում, թե Բայց ո՞վ այստեղապահովենք: նք ՈՐ պորւ ՎԵ Մավասբարձրանալու օրը՝ ապրիլի 25-ին, ճահարնաններով :

ԿԱՐ

լիտր վաքանի

վաքվել Էին, խորհրդակցել, ալստեղից-ալնտեղից մի ռելանյութ ժողովել, որպեսզի ավտոմեքենալով շորերը: Կանայք ու

տեղափոխեն տեղա

յաց

երեխաները ոտքովհաղթաճարեցին ուղղաճա-

ապա մացառիմիջով մի կերպ բարձունքը, տեղ նանտառի,

Բա-

սանք: Եվ երբ մեքենան քիչ Էր մնումտեղ Բառներ,մեկ Էլ մեր գլխի վրայով շիկացած Ռրթիոներ անցան:Մեկ, երկու, տասը... Վերջ,չգիտեինք՝ ի՞նչանել, ո՞ւր գնալ: Լավ Է, չկպավ մեքենալին:

Տղամարդիկ

այնտեղ Էին,գալսի

Էին. վրաններըտեղադրելու, որից Բետո գլուղ Արկերիցմեկը դիպավ բլրին: Ծուխ Է բարձրանում: կվերադառնան: Տարբերենթադրություններ Էինք անում: Հավանականն ալնԷ, որ

թուրքերը,տեսնելով լեռը բարձրացող մեքենան, կարծել. են, թե են ցանկացել են կասեցնել: հարմարանք Որթիռի տանում, Ալդնույն գիշերը Ղաջարի կողմից կրակոցներ չեղան:Երնի չէին ցանկանում իրենցտեղը մատնել նենթադրվելիք Բարմարանքիցչգնդակոծվել: 30ապրիլի:Մառախլապատ, թաց օր Է: Եղանակնավելի շատ աշուն Է Ռիշեցնում: Վարդ-մանուշակիվրա ցող Է իջել:Զորս կողմըկաԷ, ցախ չկա:Միննճույն նաչապատ Է, անձրն օրը օր չէ: Զի թույլատրորպեսզի թշնամին չնկատի բնակավումբլրի գագաթ բարձրանալ, տեղին: Տեր Աստված, ե՞րբ պիտի վերջանա այս մղձավանջը: Վրաններումդրվածվառարանմներն անընդրատ վառվում են: Վառարաններըմիալն մարմիններս չԷ, Ռոգիներս Էլ են տաքացնում:Ալստեղ `

գտնվելու առաջին օրը անտառի ծառերիցվրաններում «թախտեր» ենք պատրաստել: ԹախտԷլ ասում եմ: կլոր, մատղաշ ծառերից փափուկ տեղաշորը գցելուց ԲեալդԲարմարանքին պատրաստված տո պառկել: Այս ինչ Է, վառարանը թեժ Էլ չես կարողանաճանգիստ. Էլ Է քնել: Մի քանի փալտ ավելացնեմ ու քնեմ: պաճողճերթապարնն Վաղը, տե՛րիմ, մայիսի մեկն Է: Տարիներ առաջ ալդ օրվան ո՛նց Էինք պատրաստվում: ինչ ուռաներ, ինչ կեցցեներ: Ո՛նց Էինք ոգնորված դուրս գալիս ճրապարակ:Լա՞վ Է, թե վատ, որ այսպես եղավ: `

Չգիտեմ... Կես

|

ՏՍ ՀՈ

է: Անձրնը վարարումԷ, վրանի տարբեր տեղեանց գիշերն

րից կաթկթում Է: Ցուրտ Է, ցուրտ: Վա՛լ, անձրնն ուղիղ Նարինեիս են թափվել: վրա իրար Երեխաներն փոխեցի: Տեղը թափվում: վրաԷ

Վրանն Էլ ինչ վրան, ճարյուր տարվաթթի շալ ԷՐԴՈ Ո« տան նկու1 մայիսի: «Շան օր է»: Շարունակում եմ գ յուղի գրել ղում: Առավոտյանվեր կացանքն ինչ տեսանք, որ լավ լինի. մի մետր ձլուն Է նստել վրանի դեմը: Սրթսրթում ենք:Մինչդեռ երեխաներ շատ ուրախացան:Դե մայիսին ճլուն ն երեխա: Մեծերս շատ վատ դիմավորեցինք գարնանայինալդ անկոչ «Բլուրին»:Բոռնեցինք գյուղի ճամփան: ինչ լինում Է թող լինի: Բնությունը մեզ չի պաշտպանում: ասած՝ շատ Էլ չճուսաճատվեցինք: գլուխ թաց ԾՕիշտն Ոտից երեխաները ոգնորված, Բալրենասիրականերգեր երգելով իջնում ենքգյուղ: ու սկսեցինք ՄեծերսԷլ վարակվեցինք երգել երեխաներիճետ... 2 մայիսի: Գյուղում ենք: Թշնամին ավելի կատաղիԷ ոմբակոծում: Արնը ժպտացառավոտյան,շոլեց ծաո ու ասես ծաղիկ, կատակ Էր, անցավ, աչքով արեց ու գնաց իր գործին: ենք վաղը կրկին Որոշել բարճրանալՄավաս։Ես չեմ ուզում գնալ, չեմ փախՃակատագրից ՛

չում:

6.

ո.

"Ո6ՏՏՑ

բ

Ց

Փ

ոմ

ղջ

ԲԸ"

աճ

մայիսի: Նորից Մավասումենք: Մենան հաց կլոր ունենանք: տարինայստեղկարողենք ապրել:Զորսկողմըլիքը կանաչիԷ, Էն Էլ ինչ կանաչի՝կնձմնձուկ,անաճուխ,խազազ,ճոճոռոկ, ջար, թրթնջուկ... Մասրենիները՝ կարմիրկրակ, անցած մա3

ավելուկ, բան-

Աստծու կողԷ: Ջավարով ճաշ ենք եփում ն ժինգալով

սուրն Է վրան չորացած: Թել ենքպատրաստում: Երնի

մից ուղարկվածմանանա հաց թխում: ւ

Ամեն օր

տարվա

տ

,

Ո

,

ՄԵ

«Ամերիկայի ձալն»ենք լսում: Մերտղաները լավ Էլ կովում են: Շուշինպիտիազատագրվիմոտ Տ. ԿՈՐԹՆԿ օրերս: `": Անընդճատ թնդանոթների որոտներ:Այս ե՞րբ պիտիվերջանա: |

Հարմանալի բան. մարդիկիրարԲետ խոսելիսչենասում, թեերբ ենք հարձակվելու Օուշիիվրա ն երբ պիտիալն վերցնեն: 4 մայիսի:Ասում են Վարուժանը «Հակառափնարանի ճամփին ցին երգն»Էր երգում: Առաջզարմանում Էի, հիմա չեմ զարմանում: Դեռ ավելին, բա ինչ պիտիաներ: ԶԷ՛, իմ ազգը կգոլատնի: Շուշիի

գրավումնանպալման կլինի:

.

ՀԵԼ

Թեա

ւր

ՀԹ

ք

մայիսի:Ալսօրքաղաքից մարդիկեն եկել:Ասում են Ծուշիի գրավումըօրերի Բարցէ: Գիշերները `

նայում ենք: Ռեռադիտակով

երնում Է մեր բարձունքից: հիանալի Մոտիկ,շատ

Էր

մոտիկ թնդաց

ԿԻ

ճո-

Երնի գլուղում պայթյունը: Հու դու ու մեզ Վ6 մբ ։։ "6 Իրոք, երեկ.գլուղի վրա Էիճ խփել: Փառք զող Աստծո, գյուղում մարդ կա՞,,արդլոք, չէ՞ որ չկա:'Իսկ անասուններն էլ ենք կովը կթում ն առավոտյան այստեղ պահում: թարմ կաթ-ենքխմում: դը:

մայիսի:

..

պատճառով դոշաբի «ռելտինգը»բարձՔաղցրավենիքի պակասի

Է..,101.անին րացել

Մ

ԲՐ

ԱՁՅՅՈԵՐԸ

է

'"Վ-'

քո

ւ

Հն

Տ

Այստեղ ընդճատվում Է Լյուդմիլայլիօրագիրը:Ռրպես լրում, նշենք, որ ալդ օրերին ՀամլետըկարողացելԷր Կարմիր խաչից ճեռք

բերել վրաններ, որոշ քանակի սննդամթերքն Սարուշեդեղորայք, նից Մավաս։ տանող -լեռնային դժվարանցանելի

հասցնելտեղ

գոր նոյ

Ս

Ղա

Վո

ԲԻՐ

ՄՈԼ

ՏԱԻՆ:

տուեր

ւ

ւոր

թթ,

ճանապարհով

1 երրոր Ց

Է

Ն

Է

ա

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանստեղծումից ճետո. մանավանդերբ արդեն կազմավորվումԷր ԲանրապետությանբաՔ:

նակը,երբ Շուշինն մյուս ադրբեջանական բնակավայրերը դաիձել ու Էին Ստեփանակերտն Բարնան գլուղերը բնաջնջելու Բանցավոր

գործողություններիվայր, ճրամանատարությանըԲանձնարարվեց

մշակել Օուշին ազատագրելու ն ճակառակորդիբոլոր կրակակետերը լռեցնելու ռազմավարական պլան: Ըստ բոլորի տվլալների ն վկա-

յությունների, Օուշին.պետք Է ավելի շուտ ազատագրվեր: սական ու միալն եղանակի պատճա«Գործողությունը ճետաձգվածԷ միայն հով, տարվա ալդ ժամանակի ճամար աներնակալելի ճլան տեղում-

/Խ7:։",թ0,/,/ ների Բետնանքով»102:..2Տ. Էս Գնդակոծություններն:ու ավերածությունները չեն դադարում:

անընդճատ կրակի տակ Էր: Ամեն պառի նոր ավեՍտեփանակերտն

րածություններ, նոր զոճեր ն վիրավորներ: Կրակը չէր դադարում նան Շաճումյանի, Մարտակերտի,Ասկերանի, Մարտունու ն ՀադՐՐ րութի շրջաններում. Շուշին ն Ջանճասանը:աքցանիմեջ Էին առել Ստեփանակերտը: չկար: ԼՂՀ բանակի գլխավոր հրաԱլլես շնչելու Բնարավորություն Տ

6.ՈՈ2ՑԼ

Տեր-Թադնոսլանըվաղուց մանատար՝ Արկադի

Ռանձնարարություն

լռեցնելու Բամար:.իմ այդ կրակետերը ուներ նախապատրաստվել կազմած «Օուշի Ճեռքի տակ Է ԼՂՀ բանակի ճրամամատարության

մասնակգործողություններին ռազմական քաղաքի ազատագրման պատճեն. Շուշիի ազագող անձնակազմիցուցակը»փաստաթղթի տագրմանը մասնակցելու Էին 48 տարբեր տեսակիզորամասեր:

ընդոանուրպատասխանատվություՄշակված պլանի իրագործման նը կրում Էր Արկադի Տեր-Թադնոսյանը՝Կոմանդոսը: ինչպես նիան աայ... Սրան անվանում Էին Արցախում: Աճա թե ինչ Է պատմումՀամլետը. 1 ւ ԴՈ: Լ 1992 թ. մալիսի 7-ի ուշ երեկոլան տեղի ունեցավ. ԼՂՀ, Գերաարտաճերթ նիստ, որտեղ քննարգուլն խորճրդի նախագաճության վիճակը: Պաճանջեռազմատնտեսական կեցինք Բանրապետության ցինք անմիջապեսճրավիրելպաշտպանությանխորորդի նիստ, որը որոշեց Բանրապետութլյանբնակչության անվտանգությունը ն բնականոն ինքնագործունեությունըապահովելու համար միջոցներ ձեոնարկել ադրբեջանականզինյալ կազմավորումների կրակակետերը լռեցնելու համար: Որոշմանիրագործումը պետք Է սկսվեր անմիջապես: Եվ արա մալինի 7-ի լույս 8-ի գիշերը ժամը երկուսն անց 30 րոպեին Կոմանդոսը հրամանարձակեցսկսել ալդ պատմական գործո.

ՐՐ

-

ղությունը: ԿԱՐԱԳԻ դու են Մայիսի8-ի վաղ առավոտյանԱրցախիազատագրականուժերը շարժվում Էին Շուշիի ն Ջանհասանի ւղռազմականճենակետերի ն ղությամբ: Թշնամու պաշտպանությունը Էր։ ճլուսիսից ճեղքված արնելքից: Ոս աու ՍՏԱՆ: Շատ ծանրտարանք,-շարունակումԷ Համլետը,Ջանճասա նի ուղղությամբ գործողջոկատներից մեկի պաշարման մեջ ընկնելը: 15 հոգու զոճվելըն մի քանիսիգերիընկնելըմեծ վիշտ Էր: Գերի ընկածներըտանջամաոարվեի::։ ՔՈՆ ՈՂՎՎ Օուշինազատագրելուհաջորդօրը նախաԳերագույնխորհրդի անդամներ գնում ենք այնտեղ.ուզում Էինք մեր եմ հարազատ քաղաքը: Ես ալդտեղ ավարտել ր կա տուն Յուրաքանչյուր ու փողոց դՂոՑինձ ծա անոթ Է: Հիշո՞ւմես, Շուշի վերջինանգամ միասին ղոր:

|

ՏՍ

Տ.

ւ

-

`

)Փ.

աարի երու

ն

Ա աումնարանը: մանկավարժա |

Վ

Էինք գնացել 1988-ին,տեսնելուՍիբիրիցճան կերոջս դստերը՝Վանդալին..1.)...Խ.ՏՑ

ւ.

ՕտապեցինքՂազանչեցոց եկեղեցի: Արդեն այնտեղ Էիճ Ջորի Բալայանը,Իգոր Մուրադյանը, հարլուրավոր ազատամարտիկներ Եկեղեցում ն շուրջը կուտակվածԷին «Գրադի» արկերի դատարկ արկղները: Շաբաթօրյակ ն 1500 աիկղ Բայտարարվեց հանեցինք եկե-

ղեցուց։ Եվ

այդ բոլորը

Էին ստեփանակերտցիների դատարկվել

Արցախաքալութլունը մեջ Էր: ԱզատագրվելԷր Ծուցնծության շին, ն ընդմիշտլռեցվել Ստեփանակերտն ու Բարնան հալկական

գյուղերն ավերող կրակակետերը: Մայիսի 10-ի դրությամբ վերացվեցին նան Ջանճասանի,Քլոսալարի, Ջավադլարի ն Շոլանի կրակա-

կետերը:: սմ ԲԻՏ ա. անը ւ. Ալնուճետն ղարաբաղյանուժերի առջն խնդիր դրվեց կարճ ժամանակաճատվածում իրականացնելկենսականամենաճուլժ կարնորություն ունեցող Օուշի-Լաչին-Զաբուղ ճանապարճիբացման մարտական առաջադրանքը, որը ճնարավորություն. կտար ճեղքել -

Արցախըշրջափակող օղակը

ն ապահովել բնակչության բնականոն

Հալ ազատամարտիկներըմայիսի 15-ին ակենսագործունեությունը: զատագրեցին Լիսագորը,իսկ մայիսի 17-ին՝Բերդաձորիենթաշրջա-

նը,

Էր մեկ տարի առաջ: Արդեն բաց Էր Լաչին ձալաթափվել ԱՅՐՎԵ 'նելուճանապարճը ..... ԲԱՐԵԼ . որը

ուժերը. Ղարաբաղյան

մտ-

շարժվելով, մայիսի 18-ին մտան Լաչին, ապա դուրս եկան Հայաստանի Հանրապետությանսաբմանը: Սլսպիսով,.3 տարի պաճանջվեց շրջափակման օղակը զենքի ուԶԵՆ Թ Կաք ժով վերացնելու համար: Մդ օրերին ցնծությանմեջ գտնվող ճալության Բոգսերը ալլ Էին՝ բացված միջանցքով անորաժեշտ օգնություն ցովց տալ տառապլալ Հայաստանից Արցախէր շտապում առաջին արցախանալությանը: ավտոշարապլունը,որը գլխավորում Էր ՀՀ ԳԽ ՂարաբաղիցպատԳԽ տնտեսական հարաբերություններին գամավոր, .Հալաստանի տնտեսական ինքնուրուլնության Բանձնաժողովիանդամ Ռազմիկ որը բաղկացած Էր ավելի քան 100 բեոՇարապունը, Դանիելյանը: լ

առաջ

ՕՏ

ս.

քանակությա

մեծ Բասցրեց Արցախ նատար ավտոմեքենաներից, վառելիք, սննդամթերք, առաջին անորաժեշտության այլ

րանքներ: Դա

-

Ս

ւս

ՈՆ:

ԲՐ

ՍԴՈ

ապա

օգնությունն Էր, 'որ՝ ստանում առաջին մարդասիրական

Համլետը:

մայրուղով,-պատմում Էինք Գորիս-Ստեփանակերտ Հրապարակում դիմավորեցինքՌազմիկինն գրկախառնվեցինք: Ավտոշարասյանճետ ԱրցախԷին ժամանել նան արտասահմանյան Է

ն ընկերություն" չրագրողներ,քաղաքականկազմակերպությունների լիաթոք շունչ քաշեցինք: ների ներկայացուցիչներ: Վերջապես Այդ օրերին Հայաստանիտարբեր շրջաններից ն քաղաքներից: բարձված աԱրցախուղարկվեցնբազմաթիվավտոշարապուններ՝ : ՍաԼՆՐթՆ, ՏՈՈ2: մենաանճրաժեշտապրանքներով: կլանքի ճանապարճըբացվելու Ճաջորդ Գորիս-Ստեփանակերտ օրն ինճ մոտ՝ «Վարանդա»ճայլրենակցական'ընկերությունեկամ ըՍնկերության նախագաճության անդամ, «Հայլկուլտաո»մեծածախ առնտրականբազայի տնօրեն,Արցախյանպայքարի նվիրլալ Սանթուր Ավաճեպանը, որը ծննդով Լեռնալին ՂարաբաղիՄարտունու Ժիր քոր" «Մ շրջանի կոլխոզաշենգլուղից Է, ն ասաց. ԾՆՆ Մսում եմ, մենք Էլ մի ն ավտոշարասյուն. կազմակերպենք .' մթերքներու վառելանյութճասցնենքՄոնթեին: ՀՐԱՆՏ :

-

.

Առաջարկությունն արժանացավ ընկերությաննախագաճությ հավանությանը: Ալդ Բուժ կարնորգործիկազմակերպման պատասխանատվությունը դրվեց Սանթուրիվրա: Նրա ճետ գնացինք առետրինախարարություն: Նախարարը լսեց մեզ ն խոսուշադիր տացավՈնարավոր բոլոր միջոցներով օգնել: Աոռնտրի նախարարության աշխատողների հանգանակած միջոցներովնախարարութ ն այլ պահեստներից տեղերիցձեռք բերված միլիոն ռուբլու սննդամթերք, ն վառելանյութ արդլունաբերական այլ ապրանքներ ձեռքբերվեցին:Եվ աճա 1992 թ. հունիսի6-ին 8 ավտոմեքենաների կազմվածմեր ավտոշարասյունը ն ուղղու-' դուրս եկավ.Երնանից թյուն վերցրեցդեպի Արցախի Մարտունի

երկու

Ստեփանակերմեզ դիմավորեց Նա ԼՂՀ Համլետը: անուիշխանությունների նից շնորճակալություն հայտնեց ըն«Վարանդա» հալիենակցական

տում

քաղաք:

ն Սանթուր Ավանեսյանին, կերությանը տղաների՝ համար ճաշկերույթ.

Ռետո. իր. կազմակերպեց տանը, Մալիբելլու Ինչն բնէ ուղեկ Աու Գճում ենք. ծառոը ՍտեփանակետՀՆնգիՄարցի ճանա պարճով: Մարտունի ոլ

|

թայը

Ե

ւլ

Իո.

.

Բասանքկեսօրին:Մոճթեն։տեղում չԷր, ասաԷ. գնացել, շտաբից ցին Ստեփանակերտ. կանչել, են: Մարտունու շտաբից նրա Բետ. խոսեցին ռադիոկապով: պաշտպանության ցած մեկ ժամ, նա արդենՄարտունիում Էր: ւա. Գնա Հենց իմացաճեր գալու մանին, ու շտապեցի,»ուրախացած ասաց նան անմիջապես

Չանխնդրեցի րրաման գլխավոր տարին ավտոմեքենաները դատարկել դազմական բազալում:.:.կարգադրեց .Շարասյանբեռնաթափումը ավարտելուցճետո, մենք բռնեցի ր:

-

ետդարձի ճանապարհը,մեզ ։

ճետ

տանելով Մոզթեի շնորճակալություննուերախտապարտ ժպիտը:Ստեփակակերտում կիկին մեզ դիՀամլետը:Նա մեր արածիմասին մավորեց դել էր ԼՂՀ կառավարությանը: ՐՂ ՆՈՆ ար: մ. Որոշել էինք վերադառնալու ն վառել Ղազանչեցոցտաճարում: Ովքեր առաջին անգամ Էին տես-

Ռաղոր հանգամանոր ճանապարտին մտնել Շուշիմոմ ւ,

նումտաճարը, հիացմունքից չԷին կարողանում. խոսել:Երբ դուրս

էինք եկել Շուշիից, Երնանյանդարպասների մոտ մի պաճ կանգնեցինք, նալեցինք ետնում մնացող Ծուշիի, ապա Ստեփանակերտի կողմը ու ճպարտ շարունակեցինք ճանապարհը:

առավելութ :

Ադրբեջանը, օգտագործելով իր. նլութական 1992.թ. հունիսի 12-ին ռազմաճակատիճլուսիսարնելյան,արնելլան ն. հարավարնելյան անցնելով Բարձակման,շուրջ ճատվածներում 120. կմ երկարությամբն'կարողանալով ռազմական գործողությունների մեջ ներքաշել,նախկին ԽՍՀՄ 4-րդբանակի ուժերը, գրավեց Օաբումյանիշրջանը ն Մարտակերտիու Ասկերանիշրջանների մի `

շարք

.գլուղեր:

չալկական ինքնապաշտպանական ուժերը

18-ինկանգնեցրին թշնամու աղաջխաղացումը ն

Բունիսի

ռազմաճակա իոշ հատվածներումիրենք անցան Բակաճարձակման: Բումեկնաբանում Է Համլետը,-: 1992 թվականի Փաստորեն,սկսած,. մեր Ռանրապետութլունը մտավ պաշտպանական նիսից ո-

։

Հ

"-

մարտերիշրջան, որը շարունակվեցմինչնտարվա վերջը:Այդ ամե: նի ճետնանքով երկրամասումստեղծվեց ծանր կացություն: ՀակաԿիռակորդն ընդճուպ մոտեցել Էր Ասկերանին,առաջ էր շարժվում ճակատայինհատվածում ն փաստորեն չան-Նարեշտար-Սրխավենդ ճետ կապողմայրուղին հալտնվել ՄարտակերտըՍտեփանակերտի էր փակման վտանգի տակ: Իսկ դա նշանակում Էր Մարտակերտ-

Շահումյան ամբողջ տարածքիանջատում Ոանրապետություն Ալդ ժամանակաշրջանումմենք քիչ բացեր չունեցանք: Ամենից առաջ կլանքի ճանապարճի բացումը մի քանի օր ճգձճգվեց, ն այդ քիչ ուշադրություն դարձրեց մյուս օրերին ճրամանատարությունը ճակատներին: Հայաստանի ռազմական օգնությունը նշանակալից չԷր: Հետո, ամենակարնոիը, ուշացավ Բանրապետությլանբանակի ստեղծման գործընթացը,որի Բամար Էլ, իրոք, պատժվեցինք:Հանրապետության գոյությունը ճարցականի տակԷր: Ալդ զգացումը ճա'վաքագրեց բոլոր ուժերին, ն երկրամասիպաշտպամությունը դար: ձավ լուրաքանչյուրիս սուրբ գործը: 22 Որ | մոր գոր ն Հունիսի 18-ին ԼՂՀ Գերագույնխորճրդինախագաճության ռ

է

ՀԲ

նախարարների ճամատեղնիստըընդունեցմի որոշում: որով կոչ Էր արվում զենք կրելու ընդունակ բոլոր շաճումլանցիներին, "բոլոր նրանց, ում համարթանկ Է հայրենիքնու ազատությունը, պարտիզանական պայքար ծավալելթշնամու կողմից զավթված ամբողջ

տարածքում 103.

ՀԵԼԵՆԱ:

ՈՓՆԵ

վզոգու

ՅԵՐԻՆ

ը

Բոլոր դեպքերումհանրապետության վիճակը.մնում Էր ծանր ն լուրջ վտանգիտակ: Ելնելովդրանից,ԼՂՀ ԳԽ ն նախագաճության Նախարարների խորճրդիհունիսի18-իորոշմամբ ԼՂՀ տարածքում մտցվեցարտակարգ դրություն: Հանրապետության ամբողջ տարածքում Բունիսի20-ին անցկացվեց մասզակիզորաճավաք՝18-40 տարեկանզինապարտների, իսկ

սպաները՝մինչն 50 տարեկան, հատուկ պատրաստությունունեցողկանանց՝ 19-ից մինչն30 տարնկան: Քաղաքացիներին արգելվեցառանցարտոնության մեկնել

հանրապետությունից: Փ| Տ

վոք ատար

ի»-՝

ը

ՈՈՈ

ւ,

-

(րոր

թյուն

հիշում Է Համլետը, նք որ տապալեցի

արցն՛-

/1-ամյա ճորտության դատապարտած մարդու՝Լե-

նինի արձանը:Մխր 1988-իփետրվարյան ձյլունախառն օրերին չոքել Էինք այդ արձանի դիմաց, ասֆալտի վիա ն Լենին ու Գորբաչով Էինք գոչում: ԶԷ, այլնս չԷինք կարող: հանդուրժել

արձանիգոլու-

ալդ

թլունը մեր քաղաքում:.:

'

ԻԿԴՄԴ,շ

ՈՐԴԻ ս

'

իսա

ԱԼ

Արթուր Մկրտչյանիողբերգական մաճից ճետո: ռնախագաճի ն նրա.առաջին տեղակալի-տեղերը մնում Էին թափուր: 1992 թ. Բունիսի 2-ին սկսված ԼՂՀ ԳԽ նստաշրջանըճիմնականում: Է պետք զբաղվեր նախագահին նրա առաջին տեղակալի ընտրության.Բարո.

ցով:

Նստաշրջանին մասնակցելու ճամար Երնանից եկել

ԳԽ -նախագաճ

Էին ՀՀ

Բաբկեն Արարքցյանը,Վաճան. Շիրխանյանըն պաշտպանության նախարարՎազգեն Սարգսյանը:ԼՂՀ ԳԽ ճնախագահ: ընտրելու վերաբերյալ նրանց պաճանջը հայտնի Էր: Նստաշրջանը շարունակվեց մինչն Ռունիսի 6-ը: Նախագաճի:ճամար փակ քվեարկությամբ դրվածԷին Գեորգի Պետրոսյանին Ռոբերտ Քոչարյանիթեկնածությունները: Քվեարկությունըկրկնվեց մի քանի

անգամ, սակալն նրանցից ոչ մեկը չճավաքեց քանակու-. անճրաժեշտ թյամբ` ձայներ: Հետո առաջադրվեց Շաճեն Մեղրլանի թեկնածությունը: Նա նս չընտրվեց: Արցախի ճամար ալդ դժվարին ժամանակաշրջանում չկարողանալ ճամաձալնությանգալ ն.ԳԽ նախագաճ . ընտրել, անթուլլատրելի Էր: Հանրապետությանբնակչությունը բացասակամ գնաճատեց Ազգային խորհրդի գործունեությունը: "Երկար վիճաբանություններից ճետո որոշվեցԳերագուլն խորճրճետո: դի նճախագաք՝` ընտրել:ԳԽ թափուր 19 տեղերը լրացվելուց ներկաՆիստնընդճատվեց անբավարար թվով պատգամավորների վիճակը վատթալության պատճառով: Սաճմանալին շրջաններում շտապ մեկնել Էին մի շարք պատգամավորներ րանալու ճետնանքով որոշումներ ընդունվեցինՌանրապեայնտեղ:Ալդ նստաշրջանում ծառալության, զի նվորական տությանքաղաքա ցիների զի նվո րական ր

ճանրապետության դրոշիմասին: հանցագործության, ,

Կ

ր

ԱՐՆՅՔՅԻ:.

ուժերն զգալիորեն գերազանցումԷին ՄարտաՀակառակորդի

կերտիուղղությամբ: Մարտակերտըգրավելու համար թուրքերնօգի

:

Էւ

.

'ն օդուժ: Հայկական: զրաճամեքենաներ տանկեր, Էին տագործում ն Բուլիսի 5նաճանջեցին ստիպված ուժերը ինքնապաշտպանական ին Մարտակերտըհանձնվեց թշանամուն:Ալդ ռույն գիշերը Քելբա-

ազերիների զորաջարի կողմից Մարտակերտիշրջան ներխուժեցին միավորումները,գրավեցինՀաթերքն ու ճրկիզեցինայն: Հալկական ուժերը ճաջողություններունեցան Ասկերանի շրջանում: ազատագրելով մի շարք գյուղեր:

.

ԱՌԵՐ

ԳՐ

ՅՅ

ՌԴ

փորՀալաստանումիշխանությունը զավթած ՀՀՇ-ականները Հայաստանի. ճում Էին իրենց կամքը թելադրել արցախաճայությանը: Գերագույն խորճրդում բազմիցս քննարկվեց Ղարաբաղի հարցը: Շոշափվեց Ծաճումյանի շրջանի. ճանձնման ճարցը: Նախագաճի անվտանգության գծով խորճրդական: Աշոտ Մանուչարյանը ն պաշտպանությաննախարարՎազգենՍարգսյանըփորձեցին բոլորին Բամոզել,-թե իբր Շաճումյանի Ռանձնումը տեղիԷ ունեցել ալն բանից ճետո, երբ ՌուսաստանըԱդրբեջանինԷ ճանձնել երկու մոտոնրաձգալինդիվիզիայի տեխնիկան: Սպա պնդեցին, թե. տվյալ ժամանակաշրջանումՇաճումլանըԲանձճնելու մեղավորներ փնտրե:: զու որ լու պահանջը ': մի օգուտ չի բերի:

ՂՅՒՑԻ ԱՐ

ոչ ՀայաստանիխորհրդարանըՂարաբաղի ճիմնախնդրի վերա-' բերյալ չուներ հստակ կարծիք: Նստաշրջանում առաջարկվեցին իիարամերժտարբերակներ:Երդվյալ:ՀՀՕ-ական Աշոտ Բլելանը-Բալտարարեց, թե Ղարաբաղիճիմնաճարցի լուծումը ԼՂՀ-ի ստեղծման կամ առավելնս միացմանճանապարԲով՝«Հալաստանի վեր, ուժերից Է» ն որ իբր հակառակ դեպքումկասկածիտակ կդրվի Հայաստանի Հանրապետության ապագան: Բլելանը"։ ըստ Էության, պաշտապա-.

Ը...

|

'

նումԷր Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատիդիրքորոշումը: «մշակութայինինքնավարության» կարգավիճակով ՂարաբաղըԲանձնել ՀՀՕ-ականԷդվարդԵգորյանը Ադրբեջանին: արցախաճալու մեղադրեց,թե իբր նրանցղեկավարությունը չի լսում ն չի ենթարկվում Հայաստանի ղեկավարությանը: Ղարաբաղի Ալնուամենալնիվ, վիճակիննվիրվածԲարցինախնակազ քննարկումնավարտվեց՝ըն|

ՀՑ բ ատա ատարելուիճ համար դատապարտվեց

ր

ՆԿԱ

Ս

դեկտեմբերինԵրնանի Մալաթիա-Սեբաստիա՝ ճամալնքի ռով «յոլդաշ» Բլեյանը դրամականխոշորչափերիճափշտակումնե յոթ

տարվաազատազրեման:

ՀՎԱ

ւ:

դունելովայսպիսի բովանդակությամբ որոշում. ճանձնարարել Արցախիանկախ պետականության, արտաքին ճարաբերություններ ն ներքին գործերի հարցերիմշտական-Բանձնապաշտպանության ժողովներին՝նախապատրաստել Բարցիքննարկմանհաջորդ փուլը: |

Հոոմում տեղի ունեցած Մինսկի ալդ օրերին Հենց խորԲրդաժողոբանակցությունների նախապատրաստական ընթացքումԱրցա-

վի խի բարդույթիվերաբերյալառաջ քաշվեցինմի շարք

առաջարկումեղադրեցՎապատվիրակությունը

թյուններ:Այդտ եղ Հայաստանի նինն Մոսկվային շինգտո ԼՂՀ-ի ճանդեպսանձազերծած ագրեսիաԱդրբեջանիվրա բարերար ճնշումչգործադրելու յի համար մեջ:...

22-ին սկսված Հայաստան իՆյդ ամենի Ռունիսի մասինխոսվեց խորճրդիարտակարգ որի աշխատանք նստաշրջանում, Գերագույն ընտրված պատգամա ներինմասնակցեցին ոչ միայն Արցախից

ները, այլն ԼՂՀ Գերագույն խորորդինախագաճության անդամները: հենցնոր վերադարձածնախագաճ Լնոն Տեր-ՊետՓարիզից

րոսլանն իր ելույթում մեղադրեց Լեռնային Ղարաբաղի ղեկավարո են կալացնում ն անտեթյանը, իբր ճռրանք ինքնագլուխ որոշումներ սում Հայաստանի կառավարության մարմինների ն տարբեր

տեսա-

կետները: Օրինակ բերեց Եվրախորճրդի Հոոմի խորճրդաժողո չուղարկելը: Նրա ասածիցբխում Ղարաբաղիցպատվիրակություն Էր-ալճ, որ արցախցիների անճաջողութլունների պատճառըալդ չահասկարարաստիկ Հոոմ չգնալն Էր: Արցախցիպատգամավորները

ցան, որ պարոն Լնոնը միանշանակ խուսափում Էր պատասխանատվութլունից: Նրանք շատ լավ Էին ճասկանում, որ նրամեղադրանքը

պաշտոնակաուղղված էր ԼՂՀ Գերագույն խորորդի նախագաճի տար Գեորգի Պետրոպանի դեմ: Հետո ինչ, թե Գեորգին դաշնակցութլուն կուսակցության անդամ Է: Ալդ նստաշրջանումելույթ ունեցավ ճեռացավ նիստերի ճան Գեորգին, մի քանի խոսք ասաց.ու ԻՈՈՏՐԵ « ԿՈՅ դահլիճից: 2, Տուշ, ՀՀ ԳԽ ճստաշրջանումելույթ ունեցավ նան Համլետ Գրիգորլալրատվականմարմինների նը: Նա քննադատեց ճանրապետության ու նրա ղեկավար Սամվել ճԲեռուստատեսության անգործությունը, թմրած վիճակը, կոչ արեց միավորել Գնորգյանի դատապարտելի ջանքերը,բացառել ն Արցախի ղեկավար մարմինների Հայաստանի ի ՀՎԻՈԵՐ

է:

1,"

Ց

։

`

.

Նա առանձին, թեկուզ ն շատ Բարգելի մարդկանցմիաճեծանդերը: անսքող խոսեցԵրնանումԱրցախինվերաբերողՌարցերքննելիս աշահերը: ն ոչ թե ռանձին ընկերների(հատկապեսՀՀՕ-ականների)

նկատի առնելու ցավը: Համլետն իր ժողովրդի տրամադրությունը եմ խոսքն ավարտեց այսպես. «Ես միշտ Էլ այն կարծիքին եղել,որ ակարող ենք հասնել Հայաստանի իրականանկախությանը ԼՂՀ ՀՐՄՆՒ : զատագրությանճանապարքով»107: Ն ՍԵՐՈ իր ելուլթումշեշտեց, ՊատգամավորԳագիկ Հովճաննիսյանն որ

Հայաստանը չունի Արցախինկատմամաբծրագրված ու ճետնողա կանորեն կիրաովող գործունեություն:ՀՀ ղեկավարությունը միակողմանի ն ծուռ ՌալացքովԷ նայումԱրցախին: ինչպես բացատրե են երբ Թեճրանում ու Հռոմում ընդունվում ճակաարցախլան ճալշումներ, կամ խորհրդարանինախագաճԲաբկեն Արարքցլանը տարարումԷ, թե մինչն օրս մեզ ճամարպարզ չէ Շաճումյանի շրջանի կարգավիճակը:Գագիկ Հովճաննիսլանըպաճանջեց ճանաչել ԼՂՀ, նրա հետ կնքել ռազմաքաղաքական պալմանագիր: Նա նան պահանջեցՀՀ կառավարությանՌրաժարականը: հսկ ԱշոտՆավասարդյանը, պաշտպանելովբլեյաեգորական գտնում Էր, տեսակետը, որ Արցախըպետք Է նվիրաբերելԱդրբեջանին, կոչված,. այսպես մշակութայինանկախությանանվան տակ:ԷդվարդԵգորյանըազատություն տալով իր անզուսպ «մտքերին»,ի վերջո ճանգում Է. ալն բանին, որ Հայաստանը կընդունիամեն մի որոշում, ինչ որ կընդունի ԼՂՀ իշխանությունը, իսլ դա պետք Է պարտավորեցնի,որ. որնէ որոշում ընդունելուց առաջ այն մեզ ճետ Բամաձալնեցնեն: Հետո ելույթ ունեցանշատերը:ԼՂՀ ԳԽ արտաքին Բարաբերություններիհանձնաժողովի նախագան Լնոն Մելիք-Օաճնազարլանը. նշեց, որ ՀՀ ԳԽ նատաշրջանը ցուլց Է տալիս, որ.ալստեղի:բարքերը

նրանք ..

դետնանքների: աողտավոր Ամենի ներից, ժողով

Բայց դա դեռ դուրս չի ելել Գերագուն աոան չեն մարագեն ու կովողներին: ց.առաջ պետքԷ ապաճովել ժողովրդիմիասՄԱՐ զ ությունը: Մյնուճետնճա նշում Է, որ ՂաՀռոմիխորճրդաժողովին ք

Ղ Բամա Ր երնուլթ ւ, ճակատագրական՝

րաբաղի չմասնակցելը չպետք ք Է

ճ

-

ի՞նչ

րել: Ասենք գնացել ենք. այնտեղ պիտի անեինք: ԴժվարԷ.Բասկանալ Էդվարդ Եգորլանին,որը մեզնիցպարանջումԷ միակողմանի ու անմռունչ ննթարկվել ՀՀ ղեկավարությանը, ճուլնիսկերբ մեզ Ռանճնում

Ադրբեջանիմարդակերների տնօրինությանը: ' Աշոտ Բլեյանը Շուշիի ն Լաչինի նվաճումըԲամարումԷր վճոասխալ, որի անընդրատպիտիվճարենք: Մեր խնդիրն Է համար արցախցուն պատել Արցախում,որից ճետո կարգավորել Բարաբերությունները ՌԲարնանների ճետ,մանավանդ, երբ տրամադրությունն ու Բնարավորությունները: ՅՈՒ. են

կան

գիտենք Թուրք յի Արկադի-Մանուչարովը գտնում Էր, որ ՀՀ ԳԽ. անրապաղ պիտ ԼՂՀ, նրա պաշտպանության ճանաչի: իր դարձն աջակցություն խնդիրներիցմեկը: `

գերագույն Միանգամալն սկզբունքային անառարկելիԷր. ակադեմ Սիմոնյանիելուլթը: Նա մերկացրեց Հրաչիկ Հայաստանի իշխանու-

ն

:

թյունների, մանավանդ նախագաճիանգործությունն ուապիկարությունը: Նա պնդեց, որ Արցախի Ռարցը պիտի լուծվի'միալն զինված դիմադրությամբ,ճետնապես պետք Է ամեն գնով պաշտպանենք նրա ինքնապաշտպանությունը: ՆախագատճիԲալտարարությունը, թե ճրաժարվումԷ Արցախիխնդրից,որովճետն իբր թե այն տանում Է դեպի մեծ պատերազմ,որը կբերի Ռալժողովրդի վերջը, լիովին ամ-

Ազատու նախա

տա. բոխավարությունԷ: իսկ ո՞վ պիտիպատասխան հրապարակում նրա արած կոչերի ճաար::՝ Ռոբերտ Քոչարյանը ճայտնում Է այլնմիտքը, թե իբր ՀՀ

ն ընդդիմության՝ Արցախիվերաբերյալ տեսակետները իրար գարի

չեն մերժում, ազ --

լրացնում

են միմյանց ն

կարելիԷ ճաշտության գալ:

Է Համլետը:Էր,-- մեկնաբանում իրադրությունըբարդանում

դահլիճից: Մտանիստերի' Արցախցիներս ստիպված: հեռացանք

որոշում կալացնեն իրենց խղճինհամապատասխան: Սակալնոչ մի որոշում Էլ չընդունեցին,ետաճգեցին հաջորդ երկուոայսպիսի ընդունվեց 8-ին, ճուլիսի շաբթի օրվան: Միալն, ի վերջո, ներպետակամ Է միջազգային անընդունելի համար րոշում..«ՀՀ-ի ն2շկան ցանկացած փաստաթուղթ: ված կլինի Ադրբեջանի կազմում»: ծում

Էինք՝ թող

ՒՂՀանրապետո որտեղ

ստիպվածԷր Բուլիսի 1-ին որոշում ԼՂՀ ԳԽ նախագաճությունը Մինսկի խմբի՝ Լեռնաընդունել մասնանցելու Եվրախորճրդարանի յին Ղարաբաղին նվիրված խորճրդակցությանը:Հոոմ մեկնեցին ԼՂՀ ԳԽ նախագաղությանանդամներ Բորիս Առուշանյանը ն `

Խաչատրլանը:

Ալնտեղ որոշում, ընդունվեց պատերազմը Հրանտ դադարեցնել մեկ ամսով, սկսածհուլիսի:9-ից, որպեսզի Ճնարավոր լիներ ճաջող կազմակերպելՄինսկի խորհրդաժողովի նախապատրաստումը: Սակալն, ինչպես ցուց տվեց.Բճետագա.,ընթացքը, Ադրբեջանըչիրագործեց ալդ որոշումը, իսկ ԱՄՆ-ն Էլ ճայլտարարեց, թե դադարեցնում Է օգնությունը Ադրբեջանին, եթե նա չԲրաժարվի Լեռնալին Ղարաբաղինկատմամբուժ գործադրելու՛քաղա-

ԼՈՑ, քականությունից: Հռոմի ճանդիպումներին մասնակցողԼՂՀ պատվիրակությունը "օգոստոսի 4-ին հեռանում Է բանակցություններիսեղանից, երբ -Բայլտնիէ դառնում, որ միջնորդ իրավականկազմը սկսել Էր խուսափել Ղարաբաղի պատվիրակությանը Բատունկարգավիճանտալու խոստումըկատարելուց: ԸԴ արու Գի:ի Ը: 1992-իօգոստոս ամիսը բավականին ծանըԷր: Օգոստոսի11-ին հանրապետության Աախարարների խորճրդիկախագաճք Օլեգ Եսայանը դիմեց Գերագույնխորճրդինախագաճությանը՝ իր ճրաժարականիԲարցըքննարկելուխնդրանքով: Իր ալդ քալլը ռա բացատրում Էր իշխանության գոլություն ունեցող կառուլցների ն ռազմական իրավիճակիպաճանջների Նա առաառննամապատասխանությա ջարկեցԲանրապետությունում ռազմականդրություն մտցնել մինչն 1992 թվականի վերջը: Նան առաջարկեց ստեղծել Պաշտպանության խորհուրդ ն ԼՂՀ Գերագույն խորճրդիու Նախարարների խորորդիլիազորությունները ժամանակավորապես հանձնելալդ մարմ|

Վ

|

:

Վ

Ո

`

շատ հարցը

էր: Գերագույն խորԲրդի:նախագարհուանգամանորեն քննարկվեց այդ առաջարկությունը:Մինչ վերջնական որոշում կընդունեին, ԼՂՀ Գերագույն խորճրդիօգոստոլուրջ

սի 12-ի

հրամանագրով հանրապետությունում ռազհայտարարվեց մականդրություն վեց ամիսժամկետով:

ՅԼ

Այդ հրամանագրի ճամ աճայն հայտարարվեց

Կգ

թվա1947-1974

կաններին ձնված.արական սեռի քաղաքացի ների զորաճավաք ն առաջարկվեց միջոցառումներ ձեռնարկել մեկ շաբաթվա ընթացքում զորադավաքի ենթակա, ԼՂՀ-իսաճմաններից դուրս գտնվող. բոլոր քաղաքացիներին.վերադարձնելու ճամար: Նան նշվեց, որ ընդունված որոշման մասին երեք օրվա. ընթացքում տեղեկացնել ՄԱԿ-ի

ն, ՄԱԿ-իԱճվտանգության գլխավոր', քարտուղարին խորհրդին: Օգոստոսի13-ին. ԼՂՀ ԳԽ-ի նախագահությունը դիմեց ՀՀ նախա-

գահ Լեոն Տեր-Պետրոպանին՝ խնդրելովնրա աջակցությունը՝ վերադարձնել ԼՂՀ-ի բոլոր այն բնակիչներին, որոնք եռթակա են զորա-

կոչման ույճրաժաիվում են զինվորական. ինչպես ծառայությունից, նան արգելել Հայաստանից այ պետություններարցախցիներիմեկնումը105: ՅԼՆ աաա, ԱՀորե վըա թոր, Ք,

"ԼՂՀ

ԳԽ

Ի

գ

|

ն.կառավարությանԲամատեղ նիստը նախագահության

15-ին օգոստոսի

ընդունեց կառավարության նախագաճ Օլեգ Եսայանի Բրաժարականըն ստեղծեց Պաշտպանությանպետական կոմիտե (ՊՊկ) Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորությամբ: Պետական կաոավարման'ալդկառուլցիստեղծման նպատակնԷր կենտրոնացնել ՈՌանրապետության ճիմնարկ-ձեռնարկությունների.նկազմակերպություններիղեկավարումը:բոլոր Բնարավորություններըն միջոցները Բնաձնով Էր Միայն ալդ ենթարկելպատերազմական. կացությանը:

պաշտպանությունը:.ՊՊԱ-ին րավորապաճովելԲանրապետության հանձնվեցինՆախարարներիխորհրդի բոլոր գործառնությունները, մի զգալի մասը: ԳԽ գախագաինչպեսնան ԳԽխլիազորությունների ն. արտաքին հությունըպիտի զբաղվեր օրենսդիր. գործունությամբ

`

քաղաքակամության հարցերով, իսկ ՊՊԱ-ի վրա դրվում Էին տնտեսական, պատերազամական ն. մի շարք այլ Ռարցեր: Ընդունվում Է նան. այսպիսի եթե ՊՊԿ-ի ինչ-որ որոշումներչհամապասկզբունք. ապա դրանք կատասխանեիննրան տրված լիազորություններին,

Էին բեկանվել ԳԽ-ի կողմից: ԴՅՈՒ ՊՊԿ-ի ամենաանհրաժեշտ խնդիրը ճանդիսացավճանրապեԱնժխտելի Է, որ վերակազմավորումը: ուժերի զինված տության բանակնի միայնմարտունակ, կարգապա հայրենիքին նվիրված Փֆիհայրենի ն պաշտպանել վիճակի րող

'

ազատագրել

ն

Է

հողը: Պայքարի «183

դայականժամանակնանցել Էր, հարկավորԷր-ունենալ իր բոլոր պաբանակ:Հանրապետությանտարածհանջներինհամապատասխան շրջան: Ձնավորվում են գուքում ստեղծվեց վեց պաշտպանական մարտակներ,վաշտեր,դասակներն ջոկեր: (Ւազմական գիտություաոնը ուսուցանում Է, որ միալն մարտական.ստորաբաժանումների Է Բնարավորռազմական գործողությունկալության պալմաճններում ներն իրագործել միասնական,կենտրոնացված.Որամանատարուպայմաններում,երբ չկա թյան ներքո: Սակալն պատերազմական կազմ, մարտերում կոփճամապատասխան փորձառու սպայական երբ ճանրապետության ված զինվորականություն, գրեթեերրորդմասը զավթվել Էր թշնամու կողմից, դժվար.Էր իսկական բանակ ստեղծելը: Նուլնիսկ ալդ պալմաններում արցախաճալությունը չՌուսաչ ն իր բոլոր ուժերն ու ճնռարավորությունները հատվեց, Բավաքագրեց դիմակալեցմի քանի անգամ գերազանցողճակադակորդին: Արցախում գլխավոր հրամանատարԱրկադի Տեր-Թադնոսյանը, որը ղեկավարումԷր Մարտակերտի ուղղությամբ նաճանջը, փորձում Էր կայունացնելդիրքերը: Որոշ մասնագետներ այլն կարծիքին են, որ Շուշին ազատագրածն կյանքիճանապարճ անցած Բհրամանատա ների մի ամբողջճամաստեղություն իրավունքչուներ տարվել միալն

ն մի պար ճաղթանակով ուշադրությունից.դուրս թողնել Բլուսիսային ռազմաճակատը: Ծուշին ազատագրելուցԲետո չորս. օր անընդճատ կերուխումԷին աճում: Մի ուրիշ անգամ դա արժեր, իսկ ալդ ժամանակ ճակառակորդը օգտվեցիրեն տրվածալդ դադարից: Եթե մինչն Էլչիբեյինախագահ ընտրվելըռուսականբանանն օգնում Էր Ադրբեապա 1992 թ. օգոստոնռի ջանիուժերին, կեսերինպարզ դարձավ,.որ ցույց Էր տրվում ներքինկարգով՝որպես վարձկանդրբեջանից դուրս քշեց ռուսական բանակը, առանց հասկանալու, որ դրանով իսկ կորցնում Է Լեռնային Ղարաբաղը: :

Ա կեր Իրիրեր "

Այսպիսով, ն Օաճումյանում Մարտակերտում կրած պարտություն որոնք, մասնավորապես, «պալմանավորված Էին Հայաստան ները,

կաա արության բ1 ր

ն միննույն ժամանակ պարտվողական աԴՐվածությամբ» բարոլալքեցին ֆիդայա-

արգո կան շարժումը, նվազեցրին երկրապաճ

ջոկատների մարտունա

թյունըն խուճապ առաջ բերեցին ռազմաճակատի որոշ Բատվածնե| ՂՀ ՊՊԿ-նճրամանատարությանառաջ խնդիր դրեց կարճ րում106. ուղղել ալդ ժամանակամիջոցում

բացերը ու նախ կայունութլուն ճանստատել ռազմաճակատում, ապա նախաձեռնել Բակաճարված ն ազատագրել րհակառակորդի կողմից գրավված տարածքները: Լու Բայցնալնպես չէր վերանում ճձանրապետությւնումտիրող լարշրջանում անընդճատ դիրքալին փոփովածությունը:Մարտակերտի խություններ Էին տեղի.ունենում: Ասկերանի, Մարտունուն Հադրութի շրջանների մի շարք բնակավայրեր, ինչպես ն Ստեփանակերտը սիստեմատիկ ոմբակոծվում Էին ճակառակորդիռազմական կետերից: Միալն օգոստոսի 5-ին թշնամու կողմից Ստեփանակերտիդմբակոծության ժամանակ զոճվեցին 31 Բոգի, 75-ն Էլ վիրավորվեցին: Էր նան Լաչինի միջանցքի երկու կողմերում: ՄիջանցՎիճակը ծանր քի բացումից ճետո Բակառակորդըջանք չէր խնալում ալն փակելու ճամար: Դեոնս ճուլիսի 16-ին ՀՀ նախագանԼնոն Տեր-Պետրոսյանի ն հրամանով արտակարգ դրություն Էր ճայտարարվել Գորիսում. ալնտեղ պարետ Էր նշանակվել Պարույր Հայրիկյանը: Մի փոքր ուշ, Ռոկտեմբերի կեսերին, Լաչինի միջանցքը դարձել Էր պատերազմական գործողություններիամենաթեժ տեղամասերիցմեկը: Թշնամին վճռել Էր ինչ գնով Էլ լինի գրավել մարդասիրականմիջանցքը: ՀոկՂոսկսվեցին միջանցքի ճյուսիսում՝ տեմբերի14-ին աճեղմարտեր բոլոր

հարվածների չազ լեռան ուղղությամբ: Պաշտպանությանբանակի միջանցքի տակ թշնամին նաճանջեց, ն ալսպիսով ապարովվեց

ՍԵՐՈ ՍՏ ՍԵՆ գործոշիջանումծավալվումԷին պարտիզանանան Շաճումյանի Հալ Ռալդուկնե ղություններ,որը գլխավորումԷր Շահեն Մեղրյանը: շրջակայքում:Օգոսրը ցուցաբերումԷին սխրանքներԳյուլիստանի թե ճալտարարեց, կոմիտեն Արցախի տոսի21-ինՀՀԴ Հյուսիսային են ՇՕաճումյանի գործում արդեն խմբերն հալդուկային «մարտական 26-ին Շաօգոստոնի իսն են ն լի վճռականությամբ»: անտառներում Ռալդուկային թե Բալտարարեց, շտաբը Բումլանի շրջանի ռազմական պաշտպանոթունը:

:

ազատագրել են Գլուլիստանը:։ ջոկատները բամարձակ բավականին ուժերը ՎՂՀ ինքնապաշտպանության Ն

Կորն

`

Էին գործում Մարտունու շրջանումՄոնթե Մելքոնյանի

Ռրամանա

ուժերը ինքնապաշտպանության տարությամբ:Հանրապետության ն Գյուլափլու որոնք Ավդալ գրավեցին 4-ին սեպտեմբերի գյուղերը, ն տարածքների սեպի պես խրվածԷին ԼՂՀ Մարտունու Ասկերանի միջն, ն որտեղից անընդոատ ոմբակոծվումԷր Ստեփանակերտը: նան Նախիջնանիկ, Փիրջամալն ԱԱյդ օրերին ազատագրվեցին րանզամին գլուղերը, իսկ ճոկտեմբերի2-ին Մարտունու ինքնաՄուղանլու ն պաշտպանականուժերը ազատագրեցին Ամիրանլար, Կուրոպատկինոգլուղերը, որոնք ադրբեջանականռազմական վերջին ճենակետերնԷին ալդ շրջանում: Հոկտեմբերի12-ինԼՂՀ ինքնապաշտպանությանուժերը ԲաջողություններիԲասան Հադրութի հարավալին տարածքում՝իրենց ճսկողության տակ առմելով Խծաբերդ գլուղի մոտ գտնվող Թոփաղաջլեռը ն Բոկտեմբերի 14-ին բացեցին

Դ ԹԿՈՈՆ ՈՏ ԾԿ: ԱՆԵ բո Հադրութ-Գորիս ճանապարձը: Վիճակը մնում Էր ծանրըՄարտակերտիշիջանում, մանավանդ շրջանի ճլուսիսալինմասում: Հակառակորդը Էրալդ կողմից փորձում ճանապարհ բացել դեպի Ստեփանակերտ: Օգոստոպանալդ տազգնապալից օրերին ՀՀ պաշտպանության նախարար Վազգեն ն կոչ ապրեց Սարգպակը ճանդես եկավ Բեռուստատեսությամբ կազմակերպել հատուկ. մահապարտներիջոկատներ: Արճագանքելո այս կոչին, Հայաստանի տարբեր շրջաններիցԵրնան ներկայացան կովող տղաները: Նրանք ճավաքվելովմալրաքաղաքալինգնդում, ունենում են կարճատն պարապմունքներն պատրաստվում մեկնել ւ

ՂարաբաղիՄարտակերտի շրջան, որտեղ ղարաբաղցիների Ռետ

պետք Է արգելափակեինազերիներիԲետագա առաջխաղացում

Մաճապարտներից կազմավորվողալդ

զորամիավորումներ

շնորճվելԷր «Արծիվ»անվանումը:«Արծիվ»-ի առաջինջոկատը,որը էր 150 մարտիկներից, օգոստոսի վերջին

մեկնեցռազբողմացած աճակատ: «Արծիվ»երկրորդ ռազմաճաՄարտակերտի ջոկատը

կատ մեկնեց սեպտեմբերի երրորդտասնօրյակի սկզբին:

Մաճա-

նարննրն ՂՀ ռազմական հետ ալին պարի միասինկարողաան խաանել արոցի ազերիներիճետագա առաջխաղաՍ

ընդրանրապես Արցախիամենաճգնա ք

ցումը ն

ուժերի

վերացնել Ստեփանակերտին սպաոնացողվտանգը: լ

1992: թ. գոստոսի. կեսին երկրորդ կրկին Արցախում էի:Մենչ աի

-

ալդ,ճուլիսի կեսերին երկու ուղղաթիո յ

սննդամթերքն պաշտպանության միջոցներ Էի տարել Մարտունու շրջանի ինքնապաշտպան կան ուժերի Բամար: Մոնթեին չէի տեսել, Ալն ժամանակ ուղղաթիոները վայրէջք Էին կատարել Գիշի գյուղի, մոտ: Հենց ալդտեղ,Էլ տարված ապրանքները հանձնելԷի ինքնապաշտպանության ուժերի ներկալացուցչին ու անմիջապես վերադարձել Երնան: ռաԾիծաղելով՝..:..:: դիոկապով խնդրելԷր վառելանյլութ-Մանցնել:

Մոնթեն

Ֆար

1մ եպ Պարո՛ն. Մբրադամյան, Դասկանո՝ կեր թանկերը ն բենզին: տարանք աոարկա ԳնաԲիմ ականում Աա անգամ

եռ. -

Մոնթե

ուղիղ գնացինք Մարտունի: Ստեփաճակերտ.չմտանք, ճետ, մերգրուլցը քիչ երկար տնեցն ավելի,գործնական :...."ւ էր: մենք շատ կարիք ունենք տեռադի Պարո՛նԱբրաճամյան,

լուց

նեականների,տարբեր տեսակի ների, հակաթանկային փամփուշ `

Բալց ամենից շատը՝վառելիքի... հաղորդեցի, «Արցա գրա խնդրանքը վերադառնալուց ւ.Երնան ն Բա-

րի:

ոչ

նախագաճ Յուրի Հովճաննիպանին հալրենակցականի

Զորի ֆինանսաընկերության Ռայլրենակցական «Վարանդա» լայանին:. Մճամար: ճեռք բերելու ամենը ալդ ճերիքի կան չէին

միջոցները

բավականինֆինանսականմիջոցռանց ալն Էլ,մեր ընկերությանը Մոնթեն ադանձճայլրենակցականը: ներ Էր տրամադրում «Արցախ» Զորի երբ «Արցախ»Բալրենակցականում նապես շատ.ուրախացավ, Մլդ ճեռադիտակ: սիստեմի ամերիկյան ճրան Բալայանը հանձնեց Բետ եկավ Սեդալի ն նոջ՝ տիկ նա Ժոզեֆի իր.օգնական ժամանակ Էլ

կատար խոստումս շնորհակալություն ' Բալտնեց

«Վարանդա» ն

ԲանԷինք ետ հեռախոսով պայմանավոր Համլետի ինչնիցե:

Հերճերում: Մոնթեն ինճ մեքենալով դիպել ուղարկ Մարտունուց Աանապարքելուց Հերհեր: երեափոխ պարոն իմ ջերմ ողջուլնները.ճաղորդեցեք. առաջ

ասաց...

:

-

դուրս եկանք իրիկՀերճերից ինձ: էր սպասում չամլետն արդեն չէին կրակոցները ն. կողմերից Ֆիզուլու նամուտին: Մարտունու կանգնեցՀամլետը մեքենան կենտրոնում

լռում: Կարմիր շուկայի

"487,

րեց: Մի քանի օր առաջ, օգոստոսի10-ին, Ֆիզուլու շրջանի Ղաջար ան տանկերից Բրետակռոծել Էին ճրանոթներից գլուղի տարածքից, վանը, արձակվելԷր մոտ 50 արկ, որոնք առաջ Էին բերել բավակաՍ'եծ վնաս Էր կրել մանավանդ գինու գործանին ավերածություններ: րանը: Ավանի ն շրջակա գյուղերի բնակչությունը խիստ նոսրացել Էր, կանանց, երեխաներին ծերունիներիմի մասը տեղափոխվել Էր Ստեփանակերտ, Ծուշի,Երնան ն ճանրապետությանխորքի գլուղե-

Մի 20 Բոգիհավաքվեցինմեր շուրջը ն սկսեցին տարբեր հարցեր ու տալ: Համլետը նրանց ճարցերին պատասխանումԷր Ոանգիստ ու վստաքճ,մեկ-մեկէլ

թյունը:

բարձրացնում տրամադ մրանց կատակում

Հավատացեք, գլոխը անպայմ Ո

օձի Դիմացեք,քիչ Էմնացել: կջախջախենք,- ասաց ու ճամփա ընկանք: Բարցրի. Մի որոշ ժամանակլուռ Էինք: Երբ անցանք Այս նոր միջոցառումներըորքանո՞վ եռ նպատակաքարմար:` Շատ,- անմիջապես պատասխանեց, մի քիչ լռեց, ապա շարունակեց: Այլ կերպ Էլ ճնարավոր չէ: Հիմա Գերագույն խորճրդում հիմնականում օրենքներ ենք մշակում ն օգնումՊՊԿ-ին:։ Նախագաբության անդամներս մեկնում ենք ռազմաճակատ, օգնումզինակոչի աշխատանքներին,բարձրացնումմարդկանց բարոլական ոգին: Երեկ ես Մարտակերտի ռազմաճակատում Էի: Այնտեղ. դրությունը շատ Է ծանր, բալց չենք վոատվում: Այս օրերին քիչ ենք լինում Երնանում,կարնորն այստեղ Է: Մենք մարտնչող ժողովուրդ-ենք, ռազմական վիճակում գտնվող հանրապետություն: իսկ գա շատ բան Է ասում: ինչքա՛ն հոգսերունենք կապվածբնակչության վիճակի բարելավման,ավերվածները վերականգնելու, ձեռնարկությունները կյանքիկոչելու, հանրապետության ապա--

ւ"

Սարուշենը,

``

-

-

-

պաշտպանություն ն մեր թուրքին դուրս Ավոն տողից: ֆշոլու ալլարցերի բազմաթիվ տ:

ւ

Քիչ -

նածու

ճետո

հարցնումեմ.

ՊՊԱ-իպաշտո

թեկ Քոչարյանից հՈոբերտ նում հարմա ավելի

չկա՞ր: Մի քիչ լուռ մնալուցճետո նա ՀՈՑ Ռոբերտից ավելի հարմարթեկնածու որոնելը իմանտ չուներ,

պատասխանեց, ար.

-

մանավանդ,

նախագաճԼնոնի սրտովն Է:

որ դա

թ

Ստեփանակերտումորոշգործեր ունեի: Հաջորդ օրն ավարտեցի

..

ուղղաթիռով վերադարձա Երնան:

ն

:

՛

ՆԲԱ

ու.

Ր" Տ2Տ»

վ

Դ"

".

'

աար

ոգու

'

..

1խ:ոՀ

"

ՁՈՔՔ.

աալ

ւ

|

"

' '

ԱՎ

ւ

-

ԱՅ

ԿՐԱՎԸԸ

"պ ՖՈ

,

:

պ

ս Հ

մը

Մրցախը՝ շարունակում Էր մարտնչել: Արցախցին մարտերում կոփվել Էր, ամրապնդվել: Նա ճավատում Էր իր Բաղթանակին, իր վաղվա լուսապալծաո օրվան:Նա հազարապատիկ ճամոզված Էր, Է: Թող ով ինչ ուզում Է ասի,թող Բաքուն ն Անոր իր գործն արդար Է, ճարցը պիտի վճովի ռազմի կարան ավելի շատ աղմկեն: Միննուլն դաշտում: Ուժ ունես, բռունցք ունես, ցուցադրիր: Միալն ալդ ճանապարճով կճասնես անկախության: Սա դարերի ն պատմության դավանանքն Է: Ապրելու ն գոլատնելու համար ամոթ Է մտածել նահանվերջը Ադրբեջանը ջի մասին:..1992-իԲունվարից մինչն օգոստոսի տվել Է 5 ճազար զոր,վիրավորվել են 18 ճազարը, դասալիք են դարձել շուրջ 20 ճազարասկյար: Ալդ ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի ,

ն մեկ տասնյակից ավելիինքնաբանակը կորցրելԷ,115ճրասալ

Սա Է ալդ օրերի վիճակագրությունը: :.-.. թիռ ու ուղղաթիուց7: ի1992 թ. օգոստոսի26-ին բազմահազար նտեփանակերտցիներ 24-ին Դրմբոնի ազարենցվերջին ճրաժեշտը տվեցին օգոստոսի Ճերոսաբար զոհված Աշոտ տագրության ճամար մղված մարտում Հմայակի Ղուլյանին(Բեկոր), մի արցախցու,որը կովել Է Գետաշենում, Շաճումյանում, մասնակցել Մալիբելլուի, խոջալուի, Շուշիի աաճա Արցախցիներն մարտերին: մղված զատագրության ճամար անպես հպարտ ու ձիգ են ճրաժեշտ տալիս իրենց արժանի զավակտվեներին: Ալդպես Էլ երնանցիներըերկու շաբաթ անց հրաժեշտ մոտ իր Բայրենասիրական Վաղուճասի 11-ին: ցիզ սեպտեմբերի: ՀՀ ԳԽ արցախցի, ծննդով ժամանակ զոճվաձծ, պարտքի կատարման շարժման. անմնացորդ պատգամավոր, լրագրող, Ղարաբաղյան հեղինակ Սամվել գրքի ողբերգություն» « Սումգայիթյան ճվիրյալ. Է. բոլոր զոնված ազատամարԱյդպես Շաճմուրադլանին: Սարգսի ճամար նաճատակվածնեպաշտպանության Բայրենիքի տիկճերին, են անմաճություն դեպի րին. թե՛ Արցախումն. թե՛ Հայաստանում Հ." ծաղիկներով: ծով ճազարագուլն ճանապարձում ւ:

`

ԱլդպեսԷ...

|

մեկ տա-' 2-ին լրանում էրԼՂՀ ստեղծման սեպտեմբերի: ազատ արփաքալտվելու ոնարարին: Ալդ օրերին «Ազատամարտը» ներկալացուցիչնեիշխանությունների վորություն ընձեռեցԱրցախի 1992 թ.

Գեորգի Պետրոսյանը պաշտոնակատար րին: ԼՂՀ ԳԽ նախագահի որ ախ պատերազ նշում Է, թե Հայաստանըպետք Է լավ ճռասկանա, Է, ն որ ԱրցախումԷ՝ վճռվում՝ Բալ ժողովրդի մը ճակատագրական

Է, երբ այս օրը Համլետ Գրիգորլանըշեշտում Է, որ շատ ցավալի դժվար Է լավ պալմաններում-ն դիմավորումենք այսպիսիանելանելի բան ասել: Հալաստանումտեղի ունեցողբացասականերնույթները տարածվում են նան մեզ մոտ՝ Ղարաբաղում: իմ ցանկություննէ՝ շատ ճոգատարություն Հայաստանը շուտ ոտքի։կանգնի ն ավելի Յե: Ֆե Արցախի նկատմամբ: ցուցաբերի իրենց սրտի խոսքն ասացին նան ԼՂՀ ԳԽ-պատգամավորներ Մ

ՎլադիկՀակոբյանըն ՀրանտԽաչատրլանը1081 1"

տ նտեսուՊատերազմիբոցերից ծնված ԼՂ Հանրապետության թյունը ծանր օրեր Էր ապրում: 1989 թվականիցմինչն 1992-ի ամաո-՝ վա վերջը ճանրապետությանտնտեսությունըկրել Էր 336 միլիոն 802. հազար ռուբլու վնաս, բնակելի ֆոնդի կորուստներըկազմելեն շուրջ 516 Բազարքառակուսիմետրը:Լիովին կազմալուծվել Էր արդլունա-բերական ճեռնարկությունների աշխատանքը:Հանրապեփտությա տնտեսությունն սկսեց մի փոքր կարգավորվել Լաչինի միջանցքը սաբացվելուց Բետո: Որոշ ձեռնարկություններ սկսեցինաշխատել, կայն կենսականնշանակություն ունեցող մսի ն կաթի կոմբինատնե-` իը, հացի գործարանըչէին Արուր չկար, կաթի փոշի աշխատում: չկար: ԱկնկալվումԷր Հայաստանից օգնություն:ինչ ճնարավոր Էր՝' սպիրտ, գինի, օղի, միս ն ալլն, ճանրապետությունից դուրմ՝ կոնյակի էին տանում, առանց թույլտվության: Մի տեսակ անիշխանություն Էր: Կովող ալդ շատ

ապրանքների,որոնցով հանրապետությունից Էր լուծել, դուրս պարզապեստանցագ տարվելը, կարելի Հարցեր ություն Էր: Ս'ինչն

սեպտեմբեր Ստեփանակերտում լուրաքանչլուրի Էր երկու կիլոգրամ ալլուր: Սեպտեմբե

Ստե տած, ատանում զի լրաքանչլուր քաղաքացի ամսակա մ ստանում Էր րական արնաձաղկիլուղ, օրական 300 գրամ

գրամ

շաքար

ն

Բաց: ի Իշխանությունները ճոգում Էին նան գյուղերիբնա:

կիչներին մտավորականությանմասին: 22 մեղւաը Որոշ: քայլեր կատարվեցին զան ճանրապետությանմշակութաԳԽ-ումՀամլետի ղեկավալին կլանքիաշխուժացման ուղղությամբ: րած. ճանձճնաժողովը. ցուցում ստացավ: զբաղվել բումական ծրագրերի վերամշակումով: 1992 ուստարվա սկզբին Ստեփանակերտում գործում Էին Երնանի պոլիտեխնիկական ն Կիրովականիմանկավարժական ինստիտուտների մասնաճյուղերը: Պարապմունքներն նկսվեցին: սեպտեմբերի15-ից: Համլետն առաջարկեցալդ -երկու մասնաճլուղերի բազալի վրա ստեղծել Արցախի ճամալսարան: Մ1դ ՒՐ

ր

չո

Բունմասին, ինչպես ասվել Է, դեռնս առաջարկել Էր նուլն տարվա վարին: Հիմա։ հարցը Բասունացել Էր: Ուստի լալն աշխատանք ծավալվեց .Բամալսարանի.. ստեղծման ուղղությամբ: Դրանում, 21... ծառայություն: անշուշտչմ̀եծ Է. Համլետ Գրիգորյանի 1992 թ. ճոկտեմբերի 13-ին տեղի ունեցավ նախագարքԼնոն ՏերՊետրոպանիԲանդիպումը ԼՂՀ ԳԽ նախագաճության անդամների ն. նախագաճի պաշտոնակատար Գեորգի Պետրոպանի ճետ: Նա:

ս

Է

`

խագաճության անդամներից բոլորից «չարացածը» Համլետ ԳրիԷր: Նրա խոսքը ԲստակԷր ն ուղիղ: Նա շոշափեց Արցագորյանն խում տիրող՛ընդճանուր վիճակը. Հալաստան-ԼեռնալինՂարաբաղ Քարաբերություններիբազմակողմանիզարգացումը ն ԼՂՀ ինքնաառնչվող խնդիրները:Թե ամրապնդելուն պաշտպանության ուժերն Համլետըն.թե ԳԽ մլուս պատգամավորներըվստարություն ճայտնեցին, որ ԼՂՀ ընդճանուրկուրսը անփոփոխ Է ն ամեն ինչ կարվի ամճանրապետութլան անկախությունն ու ինքնուրուլնությունը ՀՈՆ Բ. ։`ՑԾ, ԹՈՅՍ րապնդելու ճամար: հետո կպատԱլդ ճանդիպմանԲետ մեծ հույսեր Էինք կապում,-մի Համլետը,--ասացի՝Լնոն-Հակոբորդի,վստարիր այս տղաներին: Ախր այդպես չի լինի: Ո՞ւր Է տանում ձեր վարած քաղաքականությունը: ԶԷ՞ որ թուրքն օգտվում Է մեր լուրաքանչլուր բացթողումից: Էլի Ոնարավորութլունից: ալդ Է զրկել Հետո Հակառակորդին պետք Նա պարզ ճասկացէի... վրդովված Խիստ ասացի: շատ բաներ մեզ ն Քոչարյանին Ռոբերտ վստաճում: բոլորից.շատ րեց, ո.

որ

ինքը

Սերժ Սարգպանին: Մեզ ճամար անել: «բազար» :

ՀԲ.

ամեն

Է

ինչ

պարզ

էր, Էլ

ՏՈ

չուզեցին

Բամոզման էր, ալն Տեր-Պետրոսյանն ՀՀ ճնախագարԼնոն

որ

չի լուծվի: Մլդ մասին պատերազմով Ղարաբաղլանճիմնախնդիրը խոսեց նոլեմբերի 13-ին «Իզվեստիա»թերթին տված հարցազրուլն կոակըմբռնի նս:դա Ադրբեջանը Նա թե Բայտնում, Բույս Էր ցում: մաձալնի կրակը լրիվ դադարեցնել:Լնոնի կարծիքով-միայնդրանից: հետո «արդար, Բանգիստ, խաղաղ իրավիճակումկարելի կլինի քնանմ նարկել Լեռնալին Ղարաբաղիկարգավիճակիհարցը»:: Պարզվում Է, որ այս նվագի պատվիրողը ն առաջին պարողը: րանդիսանումԷր ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,«Մխիթար Սեբաստացի»՝ կրթաճամալիրիտնօրեն Աշոտ Բլեյանը, որը 1992 թ. նոլեմբերի՛. 5-՝ ն ՂԱՐԿ ՈՐԵԵՑՒՎ ԵԼՔ 10-ըեղել Էր Բաքվում: Աշոտ Բլելանի պրագմատիզմըՌասնում Էր ցինիզմի: Նա ն ճրա. գաղափարակիցկտրիճ Սարդարյանը,իրենց մեղքերը թաքցնելու՝ նպատակով,1992-ի նոլեմբերի 16-ին Բայտարարեցին,թե ճեռանում: աի են ՀՀՕ վարչությունից: աիիիիեՄ,Մ/,Խ) Բլելանի ալցը Բաքու,- Բնտո իր կարծիքն ասաց Համլետը,Արցախումգնաճատեցինքխիստդժգույն: Դա իր գործն Է, թող ջճան-՝ զամը գնար: Անկասկած,ալդ նա Է Բանդիսացել55-ի ստորագրու-, թյան կազմակերպողը ն որոշել «Ուղերձն»անձամբ ճասցնել ճոասցեատերերին:Նա Երնանից գնաց Մոսկվա, նախ Բանդիպեց Հա-., լաստանի ներկալացուցիչՖելիքս Մամիկոնյանի ճետ, ճետո ճանդիպեց ԱդրբեջանիներկայացուցիչՀիքիմեթ Հաջիզադեիճետ: Վերջինս նրան ընդունեց սիրով ն ճառապարճեց Բաքու: Ախր ո՞վ Էր իրավունք տվել ն երաշխավորելթուրքի ճետ: խոսել մեր խնդիրների մասին: Հենց դրա ճամար Էինք շատ վրդովված: Հետո: նա կգրի. «Ադրբեջանի հզորությունիցսարսափեցիու զարմացա՝ ո՞նցենք կա-. րողանում թերագնահատել ալդպիսիամուր պետությունն ու ինչպես ենք Բանդգնումմեր թույլ թներով ճոճել-ճեղքելայսպիսի գոլությունը»: Եթե պարոն Բլելանըգեթ միանգամ ձեռքը ճրացան առներ ն թուրքի դեմ կռվեր,կոասկանար նան հալի, ուժը ն նման արցախցու հար սվին Հարաբաղի, նրա ու հայերի ն նկատմամբ են :

ԱՅ

ՏՈ

-

ն

ՆԱ

Նաաատաահաաա Ն:ուր ժողովր թա ազա մում» ն կոչեց իրը կարդում Էր ՐԴ" «խաղաղության դեսպան» բեջանիմամուլը,լսո՞ւմ աիոն, ն. Էր հեռուստացույց:Լ"Ռի՞ բեջանիօրվա Է

ւըկեսիցավելին ուղղվածԷր ՍՄրցախի թյան լրատվու եի"

զո

Ո

ն

ճալ.ժողովրդի դեմ: ինչպես թե «Ժողովրդիու Բայերի նկատմամբ չարություն» չԷր.զգում: Միալն զգացմունքներից զուրկը կարող Էր նման անճեթեթություններ դուրս տալ: Այն ծանր օրերին եթե. «լոլդաշ» Բլեն ճաշակեր «ալազաննեյանը գեթ մի անգամ գար Ստեփանակերտ րի» ն «գրադների» մատուցած «քաղցրությունը», գոնե ձենը կկտրեր ն ԼՈՂԻ: Տրոտ ո ԱՅՔ) հալ ժողովրդինչԷր մրոտի. "ԼՂՀ կարնոր իրադարձություն Էր, երբ 1992 թ. նոլեմբեկյանքում րի 17-ի երեկոյան տեղի ունեցած նիստում ԼՂՀ ԳԽ նախագատությունը, հաստատեց Բանրապետության՝ պետական գինաճշանը ն օրոներգը: Նուլն թվականի.նոլեմբերի: վերջին: ԼՂՀ ԳԽ: շենքին

21ՈՏՌԵ ԴԻԹԱ:

բարձրացվեց արցախլամ'եռագուլն դրոշը: Հ 1992.թվականը Արցախի:պատմության մեջ մտավ որպեսփորձության, տաբ,.Բուսախաբված ն կարծը տարի: Ադրբեջանի կողմից պարտադրված պատերազմը արցախաճալությունից խլեց: ԲարլուԱլնուամենալրավոր կլանքեր, առաջ բերեց մեծ ավերածություններ: բոլոր փորճերը՝:ուժի. օգնությամբ տիրանալ Արցաճիվ, Ադրբեջանի |

'

.

խին, Բօդս ցնդեցին:

Հողեր"

Կերովո

"ի

ա

ՈԿ

Կր

ՆՄ

ւՀ

1ԼՎՀԵՅՅԾ

ՆԿԱՐ:

վեցերոիդ տարին: ԼՂՀ ԳԽ ճաթվականը, պայքարի դեկտեմբերի30-ին ճամատեղ հանդես խագաճությունը ն ՊՊԿԱ-ն գալով ճայտարարությամբ,շեշտումեն,որ.ուժի դեմ կարելիԷ կանգնել միալն ուժով ն որ ապլսօր լուրաքանչյուր Բայի պարտքն Է Լեռնային պետք է ոչ Արցախցիները անառիկ Ղարաբաղը վերածել ամրոցի: ստեղծված բոլոր միալն ճերոսաբար Բաղթաճարեն թշնամու կողմից :

Եկավ 1993

ն կյանքը ձմռան տանեն ծանրությունը այլն. դժվարությունները, թվականը դարձնեն տանելի: Հույս Է Բալտնվում,որ

Արցախ

բեկմանտաիի:6565 համար կճանդիսանա ասկիզբ ունեցավ՝ խաղաղ Ը 1993-ի Ամաճորը-Բամեմատաբար ու մարտերի: Համոզված Էինք, որ այդ ռանց ոմբակոծությունների՝ Ոմանք Ճամեմատական անդորրը երկար չի շարունակվի: դաբաԷր զբաղվում կողմերից որ ցատրում Էին:նրանով, լուրաքանչլուրը հետագա Բամալրումներով, ուժերի վերախմբավորումով, ն այլ մշակումով ծ րագրերի կան գործողությունների Բարցերով: ..-5`

՛

:

.-

ռազմա-

անճրաժե

Համլետի ալդ մեկնաբանությանհետ: Զենք կարող չճամաձալնել իրոք, ԱդրբեջանըծրագրելԷր.1993 թ. պետականբյուջեի գրեթե կեՕԾուսը ճատկացնելոազմականկարիքներին:Ռրոշումը. չուշացավ: տով թշնամին սկսեց ճեռաճար ճրանոթներովոմբակոծել ԼՂՀ մի: շարք բնակավալրեր:Արդեն ճունվարի 13-14-ին Ադրբեջանը գործողության մեջ դրեց իր ռազմականտեխնիկայիգրեթե ամբողջ զինա-նոցը՝ գրոճալյին ինքնաթիոներ,. ծանր տանկեր, ինքնագնաց

ճրանոթներ: |

`

ՏԱՐԱՆ

Ց

ԲԺ"

Մբ

Խի

աաաա 117

ազ

Գ.Հ, փ "գ

Մեկ տարի Էր, ինչ կենաց ու մաճու պատերազմ Էր մղվում թշնա-լ մու դեմ: Այո՛, ապրելու, գոյլատնելու.Քամար պետք Է պատերազմել: Արցախաճալությանըպատերազմպարտադրեց թուրքը::Նրան ան-, պատասխանթողնել՝ նշանակումԷր կամավոր գնալ կառափնարան: Եվ արցախաճալությանպայքարի, դիմակալության:Բիմնական զեն-. քը Բանդիսացավարիութլունն ու Բալրենիքին անսաճման նվիրվածությունը: Նուլնիսկ 12-13 տարեկանտղաներնԷին տանկ վարում ն: ռազմաճակատիառաջատար գծում կովում Բրացանըձեռքին: Օիշտ: Է, ԼՂՀ ճյուսիսալին գոտին կորուստ տրվեց, որովճետն ճակառա-: կորդը շարունակում Էր պանճպանել զինական ու քաղաքական առավելությունը: Բացի ալդ, Հայաստանիիշխանությունները չօգտագործեցինբոլոր Ոնարավորությունները թշնամուն դիմակալելու Բամար: Արցախըշարունակում Էր մնալ մեկուսացված ն. չճանաչված,: ձճնափոխման Էր ենթարկվել Հայաստանիճետ վերամիավորման գաղափարը ն իր տեդը զիջել անկախությանգաղափարին:Իսկ Հոո-: մում Էլ նստած ԵԱՀԿ-ի՝ ԼեռնայինՂարաբաղի ԲարցովՄինսկի խմբի նախագահՄարիո(Իաֆալելին պլանավորումԷր այցելել Ռակա-մարտությանշրջան ն.խոստանում Ղարաբաղի բարդույթի լուծման նոր առաջարկություններ: Մինչդեռ զորվում Էին մարդիկ, զոճվում պատգամավորներ, զոճվում կանայքու երեխաներ: Հունվարի 20-ին իր ծառայողական ժամանակ պարտականութլունները

կատարելու շրջանի Վանք գյուղում ավիաոմբակոծությ Մարտակերտի հետնանքովողբերգաբարզոճվեց շրջանում ԼՂՀ Մարտակերտի

ԼՂՀ ժողովրդական Պո-ի պատգամավոր.Բորիս մ երկայացուցիչ, իաբայանը:

Փետրվարի կեսիդրությամբ զոճվել Էին ԼՂՀ ժողովր-: դական վեց պատգամավոր... ՍԱՐ Ա Նահանջիճանապարը չկար: Հետնում արնաքամլինող Արցախն. |

`

Էր:. Որոշ տվյալներովՂարաբաղիբանակում կար մինչն 15-տարե14 տարեկան տանկի ճրամանատար:Մարտունու կան 150.զինվոր» մարտում շրջանիԱմարասի ճորակումգտնվող. Մաճկալաշենի միալն մեկ ժամվա ընթացքում ազատամարտիկները խփել Էին"7 տանկ: Ալդ նուլն շրջանում 1992 թ. ի

1795հունվա մինչն" հունվարից րի կեսերը խփվել Էր թշնամու տանկ11::: Աճեղ մարտերըշարունակվում Էին նան Մարտակեր

22.

'

"Վ: ՛

շիջա-

Մարտակերտի շրջան ժամանած Ադրբեջանի պաշտպանուՌաճիմ Ղազինը ն ներքին գործերի նախարար Հաթյան նախարար միդովը ցինիկաբար հայտարարում.են, թե բոլոր Բալերին կոչնչացնեն ն մի քաճի բեռնատար ճալերի դիակներ կուղարկեն Բաքու՝ ցուցադրելու քաղաքի զբոսայգում: Մինչդեռ դրա փոխարենկարող Էին նվորների ռազմաճակատում ընկած իրենց «ԱՈ ՀՅ տեղափոխելալդ՝'նուլն Բաքու Հալ ազատամարտիկները աՀադրութի ն Մարտունու ռազմաճակատներում, բնակավայրերն զատագրելովտասնյակ ֆիգիկականն նլութականմեծ վնաս.» միջն գոլություն Արցախի իշխանությունների ն ՊՊԿ-ի միջն ԳԽ նախագատության ԼՂՀ վերանում: չԷին փետրվարի'18-ին մտավ իր վերքաղաքական ճակամապրտությունը ջին փուլը:ՊՊԿ-ի նախագան Ռոբերտ Քոչարյանը չներկայացավ հ որտեղ պետք է. ԼՂՀ ԳԽ նիստին, նում:

ն մերը հավաք դիակ Բասա հաջողությունն փայլում

զի

Մարտակերտի,

նր

պատճ ազառագորդ

տակա ունեցող

ռելով թյունները.

:

գ

գործ ՊՊԿկվեր: վեցամսյա Բաշվետվությունը»: Համլետ Պետո. մենության մեկնաբանեց ինչպես հանգամանքը «Աճաթեալդ

: "ւ.Դա: երնի,։:կապվածԴր. ինչ-որ պլատճառաբամություն ալն Էր, տարօրինակն ճամար. անդամներիս Նախագահության հետ: միաճամուռպնդում

նիստին ներկա, ՊՊԱ-ին մոտ կանգնածները Ռանրավերանալել լսելու՝ ճաշվետվությունը կոմիտեի. Էին առանց ն ալն ՌալյԲարցը ժ ամկետի ռազմականդրության. պետությունում: նան ՌաԲնչեցին նիստում Մյդ վերջը: տարարել մինչն պատերազմի Ինչ խոսք, Գերագույն առաջարկություններ: կասաճմանադրական մերժեց ընդունել որոշումներ,որոնք նախագահությունը խորորդի ճաստատմանը:Նախագան բոնության ո ւժի կարող Էին Բանգեցնել որ պետք Է հրավիրել ալն մտքին, ճանգեցիկք Ռութլան անդամներս որ

ու ԳԽ-ի ՊՊԿ-ի լսել նստաշրջան նախագաԳերագույն խորորդի ն մտցնել ԳԽ-իկանոնաչ հության զեկուցումներըն փոփոխություններ առաջիկա կարգի մեջ: Որոշում ընդունվեց նստաշրջանըհրավիրել մեկ ամսվա ընթացքում:Մենք զգում Էինք, որ Գերագույն խորոձրդ օրակարգում որովոճետն նստաշրջանըկանցնիբարդ պայմաններում, թափուր պաշտոններիընտրուլինելու Էր ճան ԳԽ ղեկավարության Ցու

ՈԵԼՈՈԼԵ

թյունների հարցը:

33:

'

--

'

լ

է

ր

երկար`

.

ՆՆ

:

`

է".

են

Հվ"Է

'

ո

ԲԵՎ '

Բով դ

. .

-

.

աւո1

-

":

ԿԱՐ:

մ.

-զ

-

Բիգ:

երկիրը, Արցախը: Միալն միասնությունըկարող Էր փրկել ազգը, Այս նոչը Բնչում Էր բոլոր կողմերից: Շատերինման Համլետ Գրիգորլանը ձգտումԷր տարբերճանապարհներովավելի շատ օգնած լինել ճալրենիերկրին, նրա ժողովրդին: Դեռնս մեկ տարի առաջ ՄոսկՏրանս-ազգավայում, ապա Երնանում նրան առաջարկելԷին մտնել լին արմատական(ռադիկալ)կուսակցության շարքերը: Նա ուշադիր ծանոթանալով ալդ կուսակցության ծրագրին:ն: կանոնադրական վճռում Է ընդունել առաջարկը,ճուլսա պաճքանջներին, ունենալով որ ալդ կողմից նս ճնարավոր կլինի պալքարել Ղարաբաղի ճիմնախնդրիարդարացիլուծման համար: Եվ աճա, 1993 թ. փետրվարի կեսերին Հռոմում տեղի է ունենում ալդ կուսակցության26-րդ:Բամա-: գումարը, որի աշխատանքներինԼեռնալին Ղարաբաղիցմասճնակն Շուշիի շրջանի ներքին գործերի. ցում են Համլետ Գրիգորյանը բաժնի վարիչ ՄիքայելԴանիելյանը: ՀոոմիցվերադառնալուցԲետո. «Ազատամարտ» թերթին տված ճարցազրուլցում Համլետը նշեց, որ. . այդ ազգային ռադիկալկուսանցությունը.պաշտպանում Է մարդու ն ազգություններիիրավունքները: Համագումարի պլենար նիստում ելույթ էր ունեցել Համլետ Գրիգորյանը, իսկ: սեկցիայում՝ Միքայել Դանիելյանը: Երկուսիելույթներն Էլ ունեցել Էին փայլուն ճաջոդու-՝ `

թյուն ն ընդունվելբուռն

ծափաքարություններով:: Համագումարի

մասնակցած66 երկրների պատվիրակները լրիվ տվյալներ ստացան: Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցող մա-' իրադարձությունների սին: Համլետըպատմում Է. ՎԻՑ աջ ". ո

որր ըն Ն

ապա

ք 1.

մուս ազատ պաճերինտասնյակ պատվի-

էինմոտենում ն իրենց օգնությլունղ առաջարկում ախկինումԽՍՀՄ կազմիմեջ մտ նող ճերճազրապետությունների թ)

ր

կայացուցիչները նս պաշտպանում Էին Արցախի ճիմնախնդիրը: Տրանս-ազգային արմատական կուսակցությանճնախագաճ, իտալացի Մարկո Պանելլան նուլնպես պաշտպանել Է մեր առաջարկությունները: Իմ ն Միքալելի առաջարկությամբ անցէ կացվել կուսակցության հատուկժողով՝նվիրված Ղարաբաղիճիմնաճարցինն Բավանության արժանացել 1993 թ. մարտի 17-ին ֆեդերալ մարմնում մեր 15:

կուսակցության

առաջա քննարկելու հիմնահարցը Ղարաբաղի կությունը: Հոոմում,-Բիշում է Համլետը.նճեր-Ալի|

ԵլենաԲո հանդիպեցի

-

ճետ: Դա մեր Էր, բալց այս անգամ խանյանի երրորդԲանդիպումն ա-

ճիմռանցԱնդրելՍախարովի: Մենք երկարխոսեցինքՂարաբաղի ն Մոսկվայում Ստեփանակերտում շուրջը,, ապա Բիշեցինք նախնդրի իրավունքների ալդ Մարդու.ն ժողովուրդների մերԲանդիպումները: անճերքելի փաստերովն կուռ տրամաբանուտարեց պաշտպանը

թյամբ կարողանում Էր ճիմնավորել իր լուրաքանչյուր միտքը ն լսողներին ճամոզել արցախաճայության լինելը:: ճշմարիտ ն արդարացի . Առանձնապես երկարխոսեցինքՄոսկվայի «Մոսկվա» ԲլուրանոԱնդրել Սախարոմեր ճանդիպմանմասին, որտեղ ցի

ազատագրական պայքար

միանգամայն

Հ.

ռեստորանում

արդար Էր արցախցիներիս կրքոտությամբ պաշտպանում մեծ գիտնականին, ն ալդ լսել մարդուն իրոք,ԲաճելիԷր մեծ դատը:

վը մեծ

Բալ ժողովրդի նրա ճարգանքը զգալ դատողությունները, Փոխեսկսեց արտասվել: Ելենան երբ պար, մի նկատմամբ: Եկավ ն կրկինվերադարձանք Արցախիճիմնախնդցինք զրույցի թեման աչքերը վառվում Բ ոների Արցախին, Էր վերաբերում րին: Երբ խոսքը ն մեր նա խորքից, Էին. խոսում Էր Մոգու մ Բավատովլեցուն: են խորհրդի «Նորընտիր Գլխավոր Ղարատանից Սամվել Ծաճինյանը,Նարինե

լսել

նրա

|

`

բնո9 հաղթա ցավով

Հայաս ընտրվում անդամներ Բալայանը, Լեռնային բաղից՝ Համլետ Գրիգորյանը:

կատմամբ:

Թ:

ԳԵ.

ոջ

Ղ97

3 Է

ՔԻ.

ԼՅ

ԱՅՆՈՅՔԵ

.

..

աին

ապրիլի 14-ին լրացավ ԼՂՀ ԳԽ-ի առաջին նախագա Արթուր Մկրտչյանի ողբերգականմաճվան մեկ տարին: Լրատվական միջոցներով ճալտարարվելէր Արթուր Մկրտչյանի մաովան կազմակերպվելիքսգո ճանրահավաքի տարելիցի կապակցությամբ մասին: Արթուր Մկրտչյանի գերեզմանըծածկվածէր գարնանային թարմ ծաղիկներով: Եկել ն հավաքվել Էին Ռարլուրավորարցախցիներ: Սգո ճանրաճավաքը բացում Է Համլետ Գրիգորյանը: Ալնուբետն ելույթ են ունենում ԼՂՀ ԳԽ-ի նախագաձի պաշտոնակատար Գ. Պետրոսյանը, ՀՀԴ Հայաստանի կենտկոմի անդամ Մ.ՇարԳ. Հայրապետյան բազյանը, Հադրութի շրջգործկոմի նախագատ ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Հ. Աղազարյանը, Գյումրիիքաղգործկոմի ներկալացուցիչ Վ. Հարությունյանը,Արթուրի կնքաճայրՎ.`Սարուխանլանը ն բանաստեղծ Գ. Գաբրիելյանը: Բոլորի:ելուլթներում շեշտվեց Արթուր Մկրտչլանիամմնացորդ ճմվիրվածությունըարցախյան ազգային-ազատագրականպայքարին զինվորի ու պետաՀԺ Բ կան գործչի ունակությունները: րբ Տ" ՅԼՈ Նույն օրվա երեկոյան ԼՂՀ ԳԽ-ի շենքումտեղի Էունենում Բուշերեկո, որտեղ շատերն իրենց.ճուշերն են, պատմում Արթուր Մկրտ113: չլանիմասին ը անար նեո 1993 թ.

.`

ն

|

ՑՈ

ւ

Հետագալում,1996-իապրիլին, ՀամլետըԱրթուրի մասին կասի. Այն ժամանակ,երբ նոր Էինք ստեղծումմերպետականութ նը, հանրապետության ծնղեկավարմաննԷինանցել «իրավիճակից ված» մարդիկ,որոնք նախապեսչէին անցել կառավարման կառույցների դպրոցով: Եվ ԱրթուրՄկրտչլանի պալծառատեսություն հենց այն Էր,որ նա, որպես նորաստեղծ պետությանառաջին դեմք, կարողանում Էր դրսնորելիրեն ն ոչ թե օրեցօր,այլ ժամ առ ժամ աճում որպես քաղաքական աաա ղեկավար: Արթուրըտաղանդավորաննատականության, գիտնականի,քաչ ղաքականու պետականգործչի, ազնիվ մարդուն արդարամիտ քաղաքացու խառնուրդԷր: Հակառակ նա 4գբոլոր խոչընդոտներին, տում Էր ստեղծելու ամրապնդել կապերըՀայաստանի խորճրդարանի հետ: ԵրազումԷր ստեղծելկալուն,միաբամուռ ճախագաբությո Նրա երազանքն ապրիլի 14-ի ԳԽ նախագաճությա իրագործվեց՝ նիստը բացառիկ Էր իր կազմակերպված կարնորությամբ, բայց ն վերջինըԱրթուրՄկրտչյանի ճամար114. `

-

-

|

|

Ը

ԵՐ

Անի

աւ

պր մթո

Դարդ: ԽԱՇՎԱԾ ւզ

ԱՐԻՋԵՆ

Մ

ԹԵԼԵՐ.»

. ԵՄ

ՈՐԸ

թ

Բ

ՍԵՆ

Կկ

զբաղված. Էի զենք, վառելանյութ, ճանդերձեռք բերելով: Մոնթեն գրուձանք ն ալլ անձրաժեշտ ապրանքներ շտապեցնում Էր, խնդրում::Ալդ թլուններով ու ռադիոկապով օրերին, մարտի5-ին, լրանում Էր տիկին Քնարիկի մաճվանմեկտարին: ԱրՀետո գրի առա Ջուլիետայի ցախ:մեկնեցին Ջուլիետան ն Բարսս: ցիր ԲԻՆ հու ՖՈՏ ՏԱՑ ԱԿԱՆՆ պատմածը.Հր. տեսանք «Մարտի 4-ի առավոտյան, Բենց որ հասանք Սարուշեն, պատկեր. Աարմիր շուկայի ձորակը պատել Էր ծուխն ու մի աճավոր ամպը: Խազազին Ղաջարի կողմից լսվող որանոթների կրակոցները չէին լոում: Շարունակեցինք ճանապարհը: Թուրքերը Ղաջարի բոլոր բնակիչները Ավանի կողմիցմոտեցել Էին Կարմիր շուկային: ն ճանաներում Անտառի բացատ այստեղ: կանգնել Էին հեռացել ն պարճիերկալնքովվրաններ Էին, որոնցից մի քանիսը` դաշտային ճոսպիտալներ: Կարմիր շուկայիկողմից վիրավորներինբերում Էին ճանատանող Սխտորաշեն Բասնել Էինք .գլուղ անտեղ:Մտադիր վրաՀամլետը ալն: Էին փակել զինվորականները Սակայն պարնով: Իմավիճակով: մարդկանց Բետաքրքրվում ն Էր նից վրան անցնում թուլ տվեցին Մեզ իրիկնադեմինթուրքերը նաճանջել ցանք,-որ Էին: ս`

1993 թ, գարուն:.: Ես

'

յ

ճանապարհով» որը ճամեմատաբար Հերճեր գնալ Սխտորաշենի մութ Էր: Սակայն կրակոցները Երբ գլուղ Բասանք, տանն Ժո դրիր մաին, ԺԸ չԷին լճում Էլ ունեինք: Բոգսեր ուրիշ Է Համլետը,:7. Բիշում ամսում Մարտ նստաշրջան հրավիրեցինք խորճրդի Գերագուլն 22-23-ին Մարտի ՊետԳեորգի Էր տարի մեկ ճամար:-Արդեն նախագաընտրելու որ Գեորգին աշԷր: Ա սես, պաշտոնակատար րոսյանընախագաճի Էին: Սակալն Լնոն Տեր-Պետներում ուժերը որ Էր՝ ինչքան խատում նախագահի Ննստաշրջանում լսել չէր ուզում: նրա.անունը րոսյանը Մաճուչարովը, Բորիս Արկադի ն առաջ քաշվեցին թեկնածուներ ՀալյրապեԳրիշա Առուշանյանը, Լնոն. Մելիք-Շաճնազարյանը Գեորգին մնաց պաշտոԷլ չընտրվեց: մեկն ոչ Զստացվեց, տլանը:մնում Էր իշխանությունը նակատար: Միննույն Է, ով Էլ որ ընտրվեր, Քոչարյանիձեռքում:: ՊՊԿ-ի նախագա Ռոբերտ կենտրոնացված, ուրախացնում Էր այո, որ ա-

պաճով Էր:

լրիվ.

.

Ալդ օրերին արցախցիներին

Ռանրա

`

ուժերը սկսել Էին ոչնչացնել Վելտության ինքնապաշտպանական բաջարի (Քարվաճառ) շրջանում տեղադրվածկրակակետերը:ԵրՌազարակու տարի շարունակԲակառակորդըայդ կրակակետերից ն Ոսկալականաբնակավայրերին Արցախի արձակել վոր արկեր Էր Բաա պահովելու Անվտանգությունն պատճառել: վերածություններ ոչնչացումը դարձել Էր խիստ անճրաժեշմար ալդ կրակակետերի տություն: Մարտի 20-ից Ադրբեջանը ուժեղացրելԷր ճնշումը: Հակառակորդի ուժերն առանձնապեսակտիվ Էին գործում Մարտակերտի ՛ն Լաչինի շրջաններում:Դա լիովին հակասում Էր մարտի 1-ին Հռոոգուն: Մլյդ մասին մում ճամաձալնեցվածԵԱՀԿ-ի փաստաթղթերի ճստակ ասված էր ԼՂՀ ՊՊԱ-ի մարտի 25-ի Բայտարարության

մեջ115:

Մ

ՏԱՏ

ՐԱՆՈՑՐԲՆ

ՏՈՒՐ

ՅՐ

զ

արթ

վք .

շարունակությլունը.:: Հիմա լսենք Համլետի մեկնաբանության Ալդ ժամանակկար մի երնուլյթ,որը դարձել Էր անճանդուրժելի Դեռնս Արթուր Մկրտչլանի ժամանակից ԼՂՀ-ի ղեկավարությունը նրա Գերագուլն խորճուրդըկողմնակից Էր չմիջամտել ձայաստան Հանրապետության գործընթացներին: Թե՛ ԼՂՀ ԳԽ նախագաճի պաշտոնակատար Գեորգի Պետրոպանը ն. թե՛ նախագաճության անդամներս ՀՀ ղեկավարության, ինչպես ն ընդդիմության ներկալացուցիչներիու ԳԽ նախագաքության անդամների:Մետ բոլոր Բանդիպումների ժամանակ.մշտապես շեշտել ենք ԱրցախըՀալաստանի ներքաղաքական գործընթացիմեջ ներքաշելու անթուլլատրելիութլունը: Առանձնապեսնշվել Է, որ անօգուտ են Ղարաբաղիճիմնահարցի լուծման փորձերըառանց նրա օրինական ընտրված ներկայացուցիչների, ն կործանարարԷ նրանց կարծիքը ճաշվիչառնելը: Ցավոք, թե՛ Արցախումն. թե՛ Հալաստանումկալին պնդաճակատորոնք չէին հասկանում,որ միմյանց ներքաղաքականգործըններ, թացներինկոպիտմիջամտությունը կարող Է ծանր ճետնանճքներունենալոչ միայն Արցախի, այլն ամբողջ ԲայությանԲամար։ ::::.'. -

"`

թվականիմայիս-Քունիսյան ն բանաիրադարձությունները: հիմնականում պտտվում Էին Քելբաջարիշրջանը ին վերադարձնելու Բարցիշուրջը: Հայաստանի ՀՀՇ-ական ուժերը Լնոն Տեր-Պետրոպանի գլխավորությամբ: կատարելով ԹուրքիաԱՄՆ-Ռուսաստան եռակողմպաճանջը, փորձում Էին արցախցիներին համոզելճակառակորդին Բետ վերադարձնել Քելբաջարի շրջա-

վեճերը

Ադրբե

ն ճը: Ալդ օրերին շուրջ ճինգ Բազար զինվոր, բավականին. տանկեր ճրետանի Էին կենտրոնացվել Մարտակերտի ն Ասկերանի ուղղությամբ: Նման ճանգամանքներում ճամաճալնել Քելբաջարը Ռետ նշանակում Էր Բանրապետության գոլուճանձնել Բակառանկորդին, ան թյունը դնելփարցականիտակ: ոն... աղմուկ բարձրացվեց, թե իբր ԼՂՀ. ւ: Հայաստանում

զորաջոկա Բե-

են: Ալդ ճշմարտությունից ները կուսակցականացվում պնդումը ռու արտակարգ գործերի դեսպան Էր: Հունիսի7-ին ՀՀ նախագաճի

Հայաստանի ճեռուստատեՇ աքնազարլանը Դավիթ Ռորջորջված Մարիո Ռաֆաղեկավար Մինսկի խմբի հայտարարեց, սությամբ թե

անդամ.9 երկրների ներկալացուցիչլելին Միճսկի խորհրդաժողովի Բ. Է ՄԱԿ-ի բխում Է իբր մի ուղարկել փաստաթուղթ, ներին որն պաճանջվում Էր 822/93որոշմանԷությլունից: Ալդ փաստաթղթում ճալ զինյալ ջոկատներըդուրս բերել Քելբաջարից: Որոշ բացատրու-

գնաՕաննազարյանը հետո-պարոն այդփաստաթուղթը թյուններից ձեռնտու

ԿՆՔ ՔՈ հատում Էր շատ Է Համլեբացատրում 7 - Ալդպես Էլ Արցախում չճասկացանք,ինչու Հալաստանի կողտը,- թե 3-ի (3 պլլուս 1) նախաձեռնությունը ոչ թե ՌիմքչընդունվեցԼ՛Ղ1Հմերժուալլ ընդունվեց, անտրտունջ մից ոչինչ չկար: Հաըստ Էության, ալդփաստաթղթում,

ՅՅ,

Մոր

մը,քանի որ

ԱԱ

նոր պատրասփութաջանորեն

ՀՀՕ-ական կառավարությունը յաստանի

ճավանու-

որում: ( Ռաֆալելիի նամակի. պատասխանը, տեց. Մարիո սկզբունքնեժամանակացուցի 822-րդ ՄԱԿ-ի իբր թյունԷր,տրվում ն կոչ Էր աճում, որպեսզի րին Ռամապատասխանող փաստաթղթին ցույց տան ալդ նս ճուլն վերաբերմունքը ու Ադրբեջանը Ղարաբաղն ՎՐՐՒՐՋ» թրռար նկատմամբ: փաստաթղթի Էինք այս ուսումնասիրում խորճրդում ինչնիցե. մենք, Գերագույն պետք Է պատորի պատասխանը ԼՐ

`

չարաբաստիկ: փաստաթուղթը,

այդ, րաստլիներ Բուճիսի11-ին: իսկ մինչ

ժաԲունիսի9-ին, Երնան ՀանդիԲարաննիկովը:

արտգործնախարար մանեց Ռուսաստանի Մետ ն ու ղեկավարների ԼՂՀ-ի Հայաստանի պումներ ունենալով ճանգեցինալն մտքին, ԵԱՀԱ նոր նախաձեռնությունը, քննարկելով ԱրԲանդիսանան Է հիմք պետք որ ադ ՛առաջարկությունները. ժամանակ ճանդիպման լուծելու ամար: Ալդ ցախլանճիմնաճարցը որ պ նդեց, Պետրոսյանը Գեորգի

ադ

բացակափաստաթղթերում

են

լում

անկախ ու ապահով կյանքի արցախահալության եհամար

րաշխիքները:ՀԵՆՐԻ

ՂՈՈՈՐ

Գեորգի Պետրոսյանը, Երնանից վերադառնալուց ճետո Գերաերկարքննարկվեց գուլն խորորդինախագաությունումբավականին : ետ հարցը: Ճակառակորդին շրջանը Քելբաջարի վերադարձնելու Մենք գիտեինք,-- շարունակումԷ Համլետը,- որ ԵԱՀԿ-ի նախաձեռնութլունը սիրով Էր ընդունվել Ադրբեջանի: կողմից:ՀայասՀ տանի արտգործնախարարությաննամակը՝ուղարկված ԵԱՀԿ-ի քԻաֆալելիին,ավելի վրդովեցրեց Մինսկի խմբի ղեկավար` Մարիո նախագաճությանանդամներիս:ԲանըԲասելԷրնրան, որ Ադրբեջանը ծափաճարումԷր Հայաստանիդիրքորոշումը: չալաստանի արտգործնախարարնառանց ամոթի ասում Էր.«Հայաստանի Հանրապետութլունը պատրաստվում Է իրականացնելունախաձեռնությա իրեն վերաբերող բոլոր կետերը»: Բայց չէ՞ որ նախաձեռնության մեջ Հայաստանինվերաբերողբացարձակորեն որնէ՝կետչկար: Ալնտեղ ասված Է, որ Լեռնային Ղարաբաղըպետք Է գնա ամեն մի զիջողության, ասել Է թե՝ ցած դնի զենքը ն Բանձնվի Ասբարբարոսներին: վածից ուրիշ բացատրություն չի բխում:121... Դր Եվ ահա Երնանիցպաճանջ եկավ Ստեփանակերտ՝ ԼՂՀ ղեկա: վարները,Գերագուլնխորճրդինախագահության բոլորանդամ ների հետ, ժամանեն Գորիս՝ ճանդիպելուՀալաստանի ղեկավարությա հետ: Գորիս ժամանեցին Լնոն ԱրարքՏեր-Պետրոսյանը, Բաբկեն ցլանը, Դավիթ Շաննազարլանը,

ԼՂՀ ԳԽ ն'ՊՊԱ-ի

անդամները: Հանդիպումըտեղի ունեցավ 1993: թվականի Բունիսի 12-ին: Հանդիպման Ռիմնականնպատակն Էր պատրաստելԵԱՀԿ-ին ուղարկ վելիք պատասխանը: ԳՈ Ղեւ -

`

Ւ

Տեղի ունեցավտաք վիճաբանություն,-Է Համլեվերճիշում տը,մինչն անգամ եղան փոխադարձ Ես ն Գեորվիրավորանքներ: գի Պետրոսյանը գտնվում Էինք ամենաճակառակ Լնոնը ակետում: մեն կերպ փորձում Էր ինձ ն մեր մյուս ընկերներին ճամոզել, թե'իբր այդ փաստաթուղթը ընդունելովմենք շաում ենք: Ալդպես Էլ չճասկացա, թե Քելբաջարիշրջանը թուրքին շաճ վերադարձնելով.ի՞նչ կարող Էինք ունենալ: Մեզ Բամարմնում Էր անճայտ՝ Հայլամտանի նախագահը իրո՞ք Բամոզված Էր, թե Քելբաջարի որնէ Բանձնումից օգուտ կունենայինք, թե՞ մեզ անհասկացողի ու միամիտի տեղ Էր -

դնում: Նա'մեզ ստիպումԷր ստորագրելալդ փաստաթուղթը,Էլ չեմ ասում, թե Բաբկեն Արարքցյանն ու Դավիթ ՕՇաճնազարլանը ինչպինի քստմնելի դեր Էին կատարում ալդ հանդիպման ժամանան: Գեորգի Պետրոսյանը, ի վերջո, բանավորհամաձայնվում Է ստորագրել 1իաստաթղթի տակ: Բայց երբ գալիս Է ստորագրելու պաճը, նա կտփուկ ճրաժարվումԷ: Մենք գտնում Էինք որ'արցախցիներիամբողպետք Է -ՃճնակերպվերՍտեփանակերտում ջական պատասխանը ակ ոչ թե Գորիսում: Ալդ նուլն.երեկոլան զայրացած վերադարձանք

Ստեփանակերտ:Դեռ Գորիսում իմացանք,որ ալդ նուլն օրը զոճվել Է Մոնթե Մելքոնյանը: Դա մեծ գավ պատճառեց բոլորիս: -ա.. Լնոն Տեր-Պետրոսյանի շքախումբը երկու օր անց, ճունիսի 14-ին, ուղղաթիռով ժամանեց Ստեփանակերտ: Սա Լնոճզ Տեր-Պետրոսյաճի առաջին պաշտոնական ալցն՛Էր ԼՂՀ: Այդ ճուլն առավոտյան ՔրապարակվելԷր նրա Բայլտարարությունը՝«Լեռնալին Ղարաբաղի

իշխանությունների» ԵԱՀԱ-իառաջարկության նկատմամբ ունեցած դիրքի դատապարտմամբ:Նա նուլնիսկ պնդեց, թե ԼՂՀ, իշխանուու շաճաթյունները անկարող են վճռական պարին ընդունել Ճիշտ

ՇԿ 6... որոշումներ1162.12 ո Նախագան Լնոճ Տեր-Պետրոսյանը՝ ուղիղ օդանավակայանից շտապ Որավիրել նախագատության գնացԼՂՀ: ԳԽ ն'պաճանջեց շրջանըԱդրբեջանինվերանիստ ու որոշումընդունել Քելբաջարի դարձնելու մասին: Տեղի Է ունենում ԼՂՀ ԳԽն ՊՊԿ-ի անդամների

վետ

Բամատեղ՝ նիստ: ՊՊԱ-իանդամները Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավոնում ստորագրելԵԱՀԿհայտ են պատրաստակամություն րությամբ Նուլնիսկ բանակիհրամանատարո ի նոր նախաձեռնությունը: որոընդունած իշխանությունների Է, կճանաչի թե -նը ճալտարարում

Գերագունխորճրդի նախագահութ շումը: Հանրապետության

Գեորգի Ղազարլանը, անդամներից Համլետ Գրիգորլանը, Վալերի են գալիս քննադատությամ ն հանդեսն խիստ ուրիշներ Պետրոսյանը Գերագուն նախաձեռնությունը: նոր ԵԱՀԿ-ի մերժել ն-պարտանջում

10 անդամներից: Գեորգի Պետրոսյա նախագահության խորորդի ն

Վալերի Բալայանը Ղազարյանը, Վալերի Համլետ. Գրիգորյանը, են Լնոն Տեր-Պետրոպանի մերժում Լնոն Մելիք-Ծաճնազարլանը Վալերի ԱլեքԲաբուրյանը, Կարեն իսկ պաճանջը.նդեմ քվեարկում, ն Վլադիկ Խաչատրյանը Հրանտ սանյանը, Սլավիկ Աղաբալյանը, `

Հակոբյանը տեղի տալով Լնոն Տեր-Պետրոպանի. ճնշմանը, քվեարկում են կողմ, ալսինքն՝ Քելբաջարի շրջանը վերադարձնելթուրքե-

ր Լնոն Տեր-Պետրոսյանիսարքած

ներկայացումն ունեցավ ճետնյալ վախճանը. ԼՂՀ ԳԽ նախագաճիպաշտոնակատար Գեորգի Պետրոսյանըտալիս Է րրաժարականու՛նրա փոխարեն նախագաճիպաշտոնակատարԷ ընտրվում Կարեն Բաբուրյանը,.որըն Լնոն Տերխոստանում Է ստորագրել փաստաթուղթը: ԽՍախագաք Կարեն ԲաբուրյանիստոՊետրոսյանը«արժանվուլն Է գնահատում» րագրությամբ աշխարձ եկած առաջին փաստաթուղթը` ալդքան բախտորոշ արցախաճքալությանկլանքի ճամար: Ալդ որոշումը անօրեն Էր ն ճարաճատյալ: Գեորգի ՊետրոսյանիորաժարականիցԲետո ԼՂՀ ԳԽ նախագատությունըորոշում Է ընդունում նտորագրել ԵԱՀԿ-ի նոր նախաձեռնությունը, որը պաճանջում Էր ԼՂՀ գինված ուժերը դուրս բերել Քելբաջարի շրջանից: Լնոն Տեր-Պետրոսյանը ԵրնանԷ վերադառնումմեկ տարի շարունակ իրեն տանջող Բոգսից ալդ տոաճ

ԱԵ ԱՐՔԵՐ ազատված: ԽՐ Ց' Մենք ճասկացանք,- պարզաբանում Է Համլետը,- որ Լնոն Տեր-Պետրոսյանը Ստեփամակերտ Էր եկել ամենիցառաջ ԼՂՀ ԳԽ ճախագաի պաշտոնակատար, Հալ Հեղափոխական. Դաշնակցության անդամ ԳեորգիՊետրոպանին անելու ճամար: Եվ գահընկեց նա Ռասավիր նպատակին: որպ ՈՂ Եվ, իրոք, Լնոն Տեր-Պետրոսյանը Ռետո Երնանվերադառնալուց անմիջապեսշնորհավորականԲեռագիրուղարկեց կարեն Բաբուրյանին,որում ասված Է, թե «ԼՂՀ ԳԽ ճախագաճիպաշտոնում ձեր ՑՈ

լ

|

-

.

ՏԸ

առաջին գործողությունները ցուլց

են

պա

տալիս Ձեր քաղաքական Ռա-

նունութլունըն անձնականհամարճակությունը, իմզչպեսն Արցախի ժողովրդիճակատագրական պարին իր վրա

վերացնելուպատաս

խանատվությունը»117: Կ. Բաբուրլանին Նախագաճը ճիավիրում Է Երնան բանզակցություններ վարելու Քամար:ԼրատվականԲաղորդագրությունում ասված Է, որ նրանց ճանդիպումը տեղի ունեցավ

հունիսի23-ին ն ավարտվեց«արդլունավետ զրուլցով»: Հետո իր ելույթներից մեկում Լնոն Տեր-Պետրոսյանը կշեշտի, որ ինքը «ոչ թե գնացել Էր ԼեռնայինՂարաբաղ նրանցիցդրական պատասխան կորզելու», այլ գնացելԷր «ընդամենը պատասխանզ կորզելու, ալո,

կամ ոչ»118:իսկ ԼՂՀ ԳԽ։ մամուլի քարտուղար Գեղամ Բաղդանարյանը վկալել Է, թե «.ՂՀ ղեկավարությանվրա ազդելու ճամար օգտագործելեն ալնպիսի ճներ, որոնք դուրս են դիվանագիտության

բանավեճերի ընդունված սաճմաններից»119: ԼՂՀ ԳԽ նախագահ նորընտիր պաշտոնակատար՝Կարեն.Բաբուրլանը երկու ամիս անց որ «գրաֆիկի ընդունման ժամանակ... խոստացավ, ն

Հաճնշում որոշ

գործադրել Էր Ղարաբաղիվրա»12: լաստանը

անց, Ռունիսի26-ին տեղիունեցած ՀՀՇ-ի5-րդ Բամագումարում արտասանած իր ճառում Լնոն Տեր-Պետրոսյանը փորձեց իրեն արդարացնել ն ժխտելիր կողմից ԼՂՀ իշխանությունների վրա ճնշում գործադրելու փաստը: Նա'«Հայաստանի,Լեռճալին Ղարաբաղի ն.Ադրբեջանի կողմից ԵԱՀԿ-ի խաղաղությանծրագրիընդունումը» ԲճամարումԷ առաջին լուրջ քայլը «խաղաղությանճաստատմամ, արցախաքալութան անվտանգության ն բնականոն կենն ճիմնաճարցի փոխզիջումային սագործունեության ապատովման Է, թե ալդ «ծրագրի լուծման:ճանապարճին»:. Ապա ճալտարարում ն Լեռնային Ղաբխում Է Հայաստանի շուտափութ իրականացումը րաբաղիկենսականշաճերից, ուստի ոչ մի ջանք չպետք Է խնայել ճրա: Բաջողութլյունն ապահովելու համար: Եվ հր «ոչ մի ուժ չիկարող կասեցնելՀայաստանին:Լեռնային Ղարաբաղի րին

Մի քանի

օր

իշխանություն տանող հաստատակամորեն խաղաղության իրականացնելու այդ ՈՈՄՈՆ ծրագիրը»: Հետո": «ԴեԷ Համլետը: Լնոնի ճառն, Հետո` |

-

փնչ,-՛պատասխանում

-

դ

ալդ

Էր, քան ինքնապաշտպաինձ թվում Է, իր ճամար.մաճախոսական նրա ճառը: Զարմանություն: Ես ալդ մտքին ճանգեցի,երբ կարդացի նում Էի, նա ինչպե՞սէր կարողանում իր աչքիառաջ կատարվող ու թաքցնել այդքանՌանցագործությունները անտեսել:Մի՞թե չէր Է, կաշառք ու խաբեություն,սպատեսնում, որ շուրջը ալան-թալան. խորհրդի ՀՀ Գերագույն նություններ:Հենց ալդ օրերինԷլորոշեցինք Ստենիստ արտագնա Արցախիճարցով հանձնաժողովի ն խոսել ավելի սրտաբաց: եհանդես 23-30-ին: Նիստը տեղիունեցավ ճԲունիսի Նա Ջոլյանը: Սուրեն պրոֆեսոր կավ Բանձնաժողովիքարտուղար, Լեռնային ճանաչել կողմից խորճրդի ՀՀ. Գերագույն առաջարկեց՝

փանակերտում

.

ճրավիրել |

Ջենուցումով

ուՂարաբաղի Հանրապետությանանկախությունը:Նիստում ելույթ նեցան ճանձնաժողովի նախագաքՍեյրան Բաղդասարյանը, ԼՂՀ ԼՂՀ ԳԽ նախագահի պաշ-. ՊՊԿ նախագահՌոբերտ Քոչարյանը, տոնակատար կարեն Բաբուրյանը, ԼՂՀ ԳԽ նախագահության աՍդամ Համլետ Գրիգորյանը, ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարար Մրկադի Ղուկասյանը: Եվ բոլոր ելուլթ ունեցողներն Էլ առաջարկեցին Հայաստանի Հանրապետությանառաջճարցդնել ԼՂՀ անկախությունը ճանաչելու վերաբեյալ: :. ԱԻՆ Վ

Ր

:

"ո.

|

Է

ՅՅ:

լ

Ն

մի առիթով ասաց Համլե-Արցախլանհիմնախնդրիլուծումը,տը,- խճճված Է անճաշիվ թելերով: Հանգուլցըգտնելու ճամար պաբանջվում Է վիրաճատի ճմտություն: Այլապես ՈնարավորչԷ խճճ-

ված թելերն իրարից անջատել: ԱՑ - Եվ ի՞նչ ես առաջարկում,-- ճարցրինրան: ..

-

ասում

արա

ՕՁԸ

.

Տն

ՎԵՐԸ

ԼՄ

ՑԼ

Անխտիրբոլոր Բնարավորությունների օգտագործում: Ինչպես. են. ջուրն ընկնողը Էլ Է բոնում:Մենք ալդ վիճակում ծղոտից

Էինք: Սեզ ճետում Էինք ամեն տեղ, միալն թե որնէ ելք գտնվեր: Մեր. պայքարի ակտիվիստները,իմիջիալլոց, Բուլսով Էին լցված, Բավա տում Բաղթանակին:Այլապես ԲնարավորչԷր դի-չ Էինքվերջնական մանալ ն տանել սարսափելիծանրությունը: Երբ ճնտադարձրալացք եմ ճգում, զարմանքիցծիծաղումեմ ն աղոթում շշնջալով՝ տեր Աստված, մեր ճաղթանակըշատ չոամարես... ,,/,Կ/ 1993-ի մայիսին Համլետը ն Հրանտ Խաչատրյանը մեկնեցի

Մոսկվա՝ մասնակցելուԱնդրազգային արմատականկուսակցության խորորդարանականների խորհրդի1993-իԲունիսին Սոֆիայում կայանալիքասամբլեայինախապատրաստական Ցավաքին: Հավա`

քումունեցածիր ելույթում Համլետըբարձրացրեց ԼՂՀ-իճանաչմա հարցը՝ որպես դարաբաղյան հակամարտության կարգավորմ

միակ երաշխիք:Հավաքիմասնակիցները հանգեցինալն մտքին,

որ.

ՀամլետԳրիգորյանի կողմիցբարձրացվածԲարցը.Ռանգաման կքննարկվիՍոֆիայում:Արցախիպատվիրակները Արմատակա կուսակցության լիդեր Սերգիս Ստանցոնին հրավիրվեցինԼեռնալին Ղարաբաղ: Լ ԵՐՐ |

ՏՏ

Ո

Սոֆիայում տեղի ունեցած 1993-ի հուլիսի 15-17-ին հավաքի

ներկաԷին մոտ

500 Բոգի: Նիստերը տեղի Էին ունենում

«Վիտոշա» Հավաքին ԼեռնալինՂարաբաղիցմասնակցում: հյուրանոցում: Էին

ՀամլետԳրիգորյանը, ԳեորգիՊետրոսյանը, Հրանտ Խաչատրլանը

էլի երկու հոգի: Աշխարհի40 երկրներիցեկած պատվիրակները Հորս օր շարունակ քննարկում Էիճ մոլորակի հրատապ հարցերը, ազգամիջյան բախումները,բնության պահպանման ն

խնդիրները, աշխարճի«թեժ.,կետերի» լարվածության, թուլացումը:: Թե՛ Լեռնային ն թե՛ Հալաստանի Հանրապետության Ղարաբաղի պատվիրակուիրենց. ելուլթներում ճիմանկանում խոսեցին Լեռնային թյունները .

ն Ղարաբաղի ազատության անկախության Բարցի շուրջը:Նրանք պահանջեցին Ղարաբաղի Լեռնային Հանրապետության միջազգա լին ճանաչում, Ղարաբաղի ն արցաԲուշարձանների պաճպանում ԼՂՀ ԳԽ ռախագաճի կլանքիապաճովում: տեղակալ խաճայության Գեորգի'Պետրոպանը ասաց,որ «աշխարճը մի նոր փուլ թնակոխեց

գործածության մեջ մտնումԷ նոր աշխարճալացք՝ ի Բակադրություն ճին գաղափարների, ճաիկ Էնոր փոփոխություն Ռետնապես ն օրենքները»122: ճամաձալն փոխվենն միջազգային նորմաները ն

Շնորճիվ ճալ պատգամավորների ջանքերի, ասամբլեալի ընդունած բանաձնի մեջ մտան են որոնք վերաբերում երկուդրույթներ, Լեռնային Ղարաբաղին: Դրանցից մեկըվերաբերում Է Լեռնային `

ՂարաբաղիՀանրապետությունումգտնվողավելի քան:1600 պատորոնց մեմաճարտարապետականճուշարձճաններիպաճպանմանը,

ծամասնությունն ունի եզակի պատմական արժեք: Հաշվի առնելով ՑՈՒՆԵՍԿՕ-ի դերը որպես ազգալին մշակույթի արժեքների պաշտՌետազոպանի, խնդրել նրան մասնագիտական-փորձագիտական տութլուն անցկացնելն .ԼՂՀ ուղարկել քաջատեղյակ,ներկայատակ վերցվեն Դադիվանքի պաշտպանության ցուցիչներ, որպեսզի (1-ին դար), Ամարասի (4-րդ դար),Գանձասարի(13-րդ դար) ն այլ

ՈՒՆԸ | ՆՈ ԲԵՅ Բուշարձանները: Էր ազգալին փոքրամասնությ Երկրորդ դրույթը վերաբերում ՌՅՔ

`

լ 6... ն աին տպանւթաը: ընտրվեցին Սամվել "կազմում տիր Գլխավոր: խորճրդի Արցախցի Գրիգորյանը: Համլետ Նարինե Բալայանը Ծաճինյանը, ն բնակվող մի պատվիրակները Մանդիպում ունեցան Սոֆիալումծանր կատիրող Արցախում ճետ, նրանց-պատմեցին խումը Բալերի

ների

իո պա

մասին, խոր հավատ ցության, դժվարությունների, զրկանքների ճայտնելով, թե վերջնական Ռաղթանակըճալ ժողովրդինն Է: Նրանք նան ալցելեցին Սոֆիալի գերեզմանատանըգտնվող Քրիստափո |

Միքալելյանի շիրիմին:

խթ:

:

ՔԲՔԻ.'.,,

նիի

'

Համլե1993-իօգոստոսի 15-ը ճակատագրականԷր,մանավանդ եկել ԷինքՀերտի ճամար: Օգոստոսի 14-ին ընտանիքով Երնանից հեր: Հաջորդ օրը ոչխար պիտի մատաղ անեինք: Այդվճիռըկայացրել Էր մատաղիսիրահարտիկին Ջուլիետան: Մարտունու շրջանում ոազմական գործողություններըտեղի Էին ունենումԳնորգավան-Ա գծի վրա: Կրակոցներըչէին դադարում: Գործում Էր մարաս-Ղաջար ն Ադրբեջանի օդուժը: Ամբողջ Ամարասի ձորակը, մինչն Ֆիզուլու մոտերքը,կորել Էր ծխիմեջ, շիկացել Էր երկինքը:Ջոովածների ն վիմասին կցկտուր լուրեր Էին ճասնումգյուղերը: Բոլորս րավորների անհամբեր սպանում Էինք Պարույրին՝Համլետիավագ որդուն: ,. ր «ՊարույրըծնվելԷ 1973-իմարտի 3-ի0: Միջնակարգն ավարտե Է Ստեփանակերտում ն 1989-ին Երնաճիպոլիտեխնիկաընդունվել. կան ինստիտուտիարդլունաբերականԷկոնոմիկայլի. մասնագիտության բաժինը:Լավ Էր սովորում:ՍակալնԲալրենիԱրցախումտիրող նրան ճանգիստչԷր տալիս: Անընդհատխոսում Էր ուիրավիճակը սումը թողնելու մասին ն ջանում վերադառնալ Ղարաբաղ:Սակալնճ Էի նրանն ասում. ն ԱԵՂՎՔՆ կանխում Եթե անորաժեշտլինի, միասին ենք գնալու ::` ՏՅ: Հոթ Մի օր Էլ եկավ «Վարանդա» հայրենակցական ընկերություն, ինձ `

ԱՐՈՐ

ՍՈ

ՍՏ

-

մոտ

Տ

ու

-

Կ դ:

ԵՈՏՍՀԱԳՈՒԼՈՈ

թե. Արդենդիմում եմ ճերկայացրել եմ Բալրեռեկտորին, մեկնում |

նիքը պաշտպանելու: `

-

|

|

|

|

Ինչ անեի: Նայեցինրա վճռականդեմքինու ասացի. Լավ, առավոտյանավտոմեքենալով կուղարկեմ:

ՅՐ պ

Ստեփանակերտում մնացմեկ օր: Հաջորդօրը մեկնեց ն Հերբեր մտավ Մաճկալաշենի մոտորրաձգային գումարտակի Հերճերիվաշտը: 1773-ի գարնանից Է Հերճերիդասակի բրամանանշանակվում Ո

տար:

Մի ջր ճերթապաճում. Էին,մի

օր

ճանգստանում: Օգոստոսի

14-իամբողջ օրը Ամարասի ռազմաճակատի Եղլավանդի տեղամա սում Պարույրի, դասակըպաշտպանումԷր կարնորկետերից մեկը: Նրանց ճերթափոխեցին երկուժամ ուշացումով: Երբ գյուղ վերադարձան,արդենմութԷր: Հաջորդօրը Պարույրի դասակը պետք Է Վաղառավոտյան հանգստանար: պաբանջով Ռրամանատարության դասակը, մեկնեցմարտադաշտ: Պարույրի առաջ

ՖովուցՊարույ անչափ շատ. է սիրում. հորաքրոջը, դիմեց դրին

լեն գալու բոլոր դասակ ա

`

,

-Հորքո՛ւր,կեսօրիցճետո տանը կլի նեմ,

տղաները: լինի:. մն Սեղաճը պատրաստա իետ Բամբուրվեց Հետոբոլորիս. ու գնաց: Էր արյուն Սրտներիցս Բ:

Էին Համլետնու Բելան։ Դեռ երկինանխոս կաթում:Առանձնապես քը խաղաղԷր,միալն մեկ-մեկՖիզուլու կողմիցկրակոցներ Էին լսմոտերքըՈւրլան,բարձունքի. կողմից վում: Ժամըտասնմեկի թափեցին Ամաերնացին ռումբեր հակառակորդի երկուոռմբակոծիչ, րասի կողմերումու: հեռացան: Հետոերկուկողմից սկսեցին որոտալ

Էին Ֆիզուլու կողՔանի. կրակոցները Բեռանում գնում րրանոթները: Է, որ մերոնք Էին ամբողջ Ամարամը: Ալդ նշանակում. ազատագրել ն մոտենումԷին քաղաքին: Ֆ սի.ճորակը Ֆիզուլի ու Էր, բայց ուԿեսօրն անցավ,ն. արդեն, իրիկնամուտ Սեղանը վաղուց Էր պատրաստ: Ոչ մեկը չԷր տղաները դեռչկալին: Կակողմից երնաց Էինք: Եկեղեցու խոսում,ասեսբոլորս Ռամրացել

Պարույր. |

..

«Բելառուսը»:

հետ պտտվեց, գնաց մոտով, տան Արագանցավ մոտ ու կանչեց Վալերիմուտքի վերադարձավ: ընդճանուր կանգնեց

մոլի

անհանկին: Վալերիկըգնաց: Կամոլիճետ փափսումէին: Բոլորս ՊաԱսաց՝ գցած: գույնը Նա.եկավ գիստ սպասումԷինքՎալերիկին: վրա պայթել է, ակազի մեքենան վերադառնալիս՝ րուլրիդասակը են Սոսի հիվանէլ կան միալն վիրավորներ,

բոլորն, գտնվում Բեդամոցում:. ետնեցին Նրան ավտոմեքենան: իր դեպի գնաց Համլետը ԼՈ

Ռոն

Լ:

տանը: ՄԱացածները մնամ ասաց՝ ի նճ լաճ.Ջուլիետան:Համլետն ու Հետո, թե ինչ Է գնացին: նստեցին Հովիկի ու

ավտոքեքեցոն

պատմեցՋուլիետան. .,

ԱՆԳԵ

զ:

'

`

՛

.

եղել

.

որ Բամոզել, էինՊարույրին Մաճկալաշենի շտաբում փորձել Բալց նա նա իր դասակով ճետ վերադառնաՀերհեր ու ճանգստանա: Էր ԱրԷր: Կեսօրից ճետո նրա դասակըվերադառնում Ռրաժարվել Ականի պալթունից Արթուրին թուր Սարգսյանի զրահամեքենայով: վեցը անմիջապեսզոհվել Էր, իսկ Պարուլրի դասակի 12 տղաներից կորցրել Էին տեսողությունը: Այդ ամենի մասին ճետո, ճհիվանդանո ցում իմացանք: Երբ ճիվանդանոց ճասանք՝ամբողջովինմութ Էր: Ամբողջ ճանապարհին Համլետը ոչ մի ճալն չրանեց: ՄենքԷլ աճնընդճատաղոթում Էինք: Անմիջապեսճիվանդանոցին չկարողաճավաքվելԷին Բիցանք մոտենալ: Գլուղի գրեթե բոլոր բնակիչները Եսն վանդանոցիշուրջը: Տղամարդիկվազելով մտան հիվանդանոց շարժվել, փալտացել Էինք: Բելան չէինք կարողանում Մի կերպ ճասանք ճիվանդանոց: Ոչինչ չէինք տեսնում, մութԷր, աղմուկ-աղաղակ, լաց ու կոծ: Մթության մեջ միալն լսվում Էինվիրավորների խուլ տնքոցներըն գլխավորբժիշկ Արենայիկարգադրությունները: Մոմի աղոտ լույսի տակ ճանաչեցինք Պարուլրին՝շարժամաճճակալի վրա պառկած,գլուխը վիրավորված,արնաշաղախ: ԾանրտնքումԷր: Քի չ էր մնում խելագարվեինք:Մի կերպզսպելով Պարույր, ո՞նց ես: Հազիվ լսելի ճայնով լավ եմ: Տղանեպատասխանեց՝ րի անունները . : ինչ Էր ուզում ասել: ՆԱնճրաժեշտ Էր բոլոր անճապաղ` կերտ տեղափոխել: Մեքենաների հարցով Էր՛ -

մեզ, Բարցրինք՝

ընդմիջումներվ սք էր,չգիտե կանչում բարձրաձայն

`

վիրավորներին Ստեփ

զբաղվումՀամլետ Հովիկիմեքենայովուղարկեցինքերեք Բոգի:Հետո ուԷլ մյուսներն ղարկվեցին: ԲոլորիցծանրըՊարույրն Էր, նրանպետք՝ Է տեղափոխեին«տապ օգնության»մեքենալով: փոխանակՊարուլՀամլետը

րին տեղափոխելու,'որովճետն,

ինչպեսա̀սացի: ծանըն էր, բոլորից

ավելի թեթն վիրավորներին տեղափոխում:՝ Է Ես ն Բելան Ստեփանակերտ մեկնեցինք

ԴԻ

ուդը

ոց

Համլետի մեքննալո

Սմբողջ ճանապարհին Համլետըոչ մի ձայն չհանեց: Հոսպիտալի

միջանցքումպատգարակիվրա պառկածԷր Բժիշկներ գալիս, վերքը նայում,գլուխներըտարուբերում ու գճումԷին: Մենք մի անկյուն քաշված ցածրաձալն լաց Էինքլինում: Մսացին՝Պարույրին

Պարույրը:

արլուն Է

բոլոր պետք: Հավաքված

հարազատներըշտապեցին ա-

Պարույրի դպրոցական ընկերուճի Նունեն մեզնից աոաջ անցավ: Արյուն վերցրին միալն նրանից ն Հովիկից: Ապա Պարուլրին տարան հԲանրապետական հիվանդանոց, որտեղ ութ՝ ժամ շարունակվեց վիրաճատությունը: Հետոասացին, թե գլխից'62 բեկոր են հանել: Միալն առավոտյանմեզ թույլ տվեցին մտնել մոտը: Արդեն աջ կողմի.ոտքն ու ձեռքը: նարկոզից արթնացել:Էր: ՁԷին-շարժվում Աստվածիմ, այս ի՞նչ Է կատարվել: Պարողըրըկորցրել Է մի աչքը:'` "Բժիշկներն առաջարկեցին Պարուլրին.անճապաղ տեղափոխել Երնաճ: Բոլոր ծանրվիրավորներին տեղափոխումԷին ուղղաթիոներով: ԵսչԷի կարող մնալ: Սակայն ինձ չէին թողնում ուղղաթիոբարճեն մի վիրավոր թե իմ փոխարեն րաճալ, պատճառաբանելով, կարող տեղափոխել: Նրանք արդարացի.Էին,..ի՞նչ կարող էի անել:ՀամԷր,.որ ես անպալման մեկնեի: Տեսա ուղղաթիռի մոտ լետն ուզում Համլետի Ռետ կանգնած ՊՊԿ-ի նախագաճ(Ռոբերտ Քոչարյանին: մոտեցանքնրան: Խոստացավ օգնել: իր խոստումը կատարեց, որի ճամար անչափ շնորհակալ եմ: «Էրեբունի» օդանավակայանիցՊարուլրին:ուղիղ տարան ութերորդ ճիվանդանոց,որտեղ մեզ նպասում Էր փեսա Արմենը: Նրան զանգել Էին Ստեփանակերտիցն.անել, որ Պարուլրին պիտի տանեն ութերորդճիվանդանոցի աչքի բա-

րյուն.տալու:

",

.

ԻԸ ժանմունք:ոՐԳԵՒ Էին անցել: .. Բժիշկներն իրար ՀՎ

Դի:

ւու ամո

ալ

ՍՊ

ՅԻ

Ար

ԿՆ

րկ

թաքցնելու Նրանք առանց ասացին,

չէ: Արմենը պնդում Էր, որ վիրաորաջքը վերականգնել, ճնարավոր ն

վորին պետք Է անճապաղ տեղափոխելներվայինբաժին կարգաառաջնալինը դա էր: Տվյալ պաճին վորել գլխի: վիրաճատությունը: հետ: ՊարուլԲամաձալնեցին Արմենի չոակառակեցին, Բժիշկները հիվանդաշտապ'օգնության րինտեղափոխեցին զանգվածի Նորքի

Ռոբերտ ԳաբոԲժիշկներ բաժանմունք: նոցի նելրովիրաճատական

միալն Պարույր շնորհիվ ջանքերի Խաչատրյանի Նիկոլալ

լանի Պարույրն իմաբժշկից Բենց Այդ Ռիվանդանոցում, կյանքիկոչվեց: տղան ինչայդ իմ: Աստված ցավ, որ կորցրել Է աչքը»ամար ալդ վիշտը ալդքանխիտանել ե՞ս արո տղամարդավարի կարողացավ որոն Երնանի Ս ոսի, Ստեփանակերտի, ները՝ բժիշկ մեր զախություն...Եվ. ն

լ

|

քսանամյա տը,

են:

պարզապես Բերոսներ տարբեր ճիվանդանոցների, եմ Ես բոլորի անունները չեմ

ճակատները...

|

Ափսոս, -որ

բոլոր հիշում:կաթո նրանց

Հետո Համլետը լրացրեց.

ԲԱԿԻՆ

ՀՑ

Ար

տեՀ տիվանդա հանրապետական |

ռ

:

Պարուլրին Բոսպիտալից "ղափոխելըխիստ անճրաժեշտԷր: Այնտեղ երկար խորորդակցելուց Բետո որոշեցին վիրաճատել: Գլխի վիրաճատությունըկտարեցին Վարդան Ղուկասյանն ու ՓարավոնԱդամյանը,իսկ աչքի վիրահաինձ համար այդ տությունը՝Երնանիցեկած ակնաբույժԱնդրլասովը: ամենածանրըպաճին իմ կողքին Էին ընկերներս՝Էդիկ Ղուկասյանը, Ռաֆիկ Գաբրիելյանը, Էռնեստ Հայրապետյանը, (Իուդիկ Ազարլանը, ԱլեքսանդրըՊետրոպանը, Հրանտ Խաչատրյանը, Արզիկ՝ Մխիթարյանը ն շատերը: Անչափ երախտապարտեմ բոլոր բժիշկներին, բուժքուլրերին,ովքեր փրկել են իմ տղայի ն կրա նման Փառք ն ների .-

Տ,

դրանց... կանքը: պատիվ

դ

ՏՐ

..Յ

Մխ, նոն

ենը

-

հազարա

'

Այդ ամբողջ ժամանակաշրջանում,իսկ Պարույրիբուժումը տնեց ամիսներ, Համլետը ճալ ու մաշ Էր լինում: Օիշտ Է, գալիս կամ զանգում Էին նրա ընկեր պատգամավորները,իրենց օգնությունըառաջարկում, գալիս Էին դպրոցական ընկերները,անընդճատ զանգում Էին Ղարաբաղից, մի խոսքով՝ շրջապատվածԷր հոգատարությամբ: Սակայն դառն ճշմարտությունըմնում Է. ճշմարտություն: Եվ ոչ մի անգամ տրտունջի նշույլ չլսեցի Պարուլրից:Հետո, երբ լուց հետո շարունակումԷր ուսումը, մի առիթով ինձ ասաց: րն Եթե ես, Սերգեյը,Կարենըկամ մյուսներըչկռվեինք, եթե մենք չտալինք, ապա

ապաքի

-

զոհեր

Նկ |

կարող ինչպե՞ս թշնամուն: էինք հաղթել |

ՔՔ

."

ՍԱՂԱՆ Լւ

:

Մի ճանգամանք աստիճանաբար լայն ծավալ ընդունեցԼեռնալին Ղարաբաղում:Դա կամայականությունների դրսնորումն Էր: Ոմանք արդարացիորենվախենումԷին ալդ երնուլթից,որն աստիճանաբարկարծրանումԷր, ճաք տալիս: Դրա առաջին բացաճալտ

դրսնորումը երնաց 1993-ի դեկտեմբերին: Դեկտեմբերի.20-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագաճությունը: ստիպված Էր ճանդես գալ ճայտարարությամբ 125:Այդ առաջին բացաճալտկոպիտ խախտումըկատարեցին զինվորական .պարետութլան. աշխատակիցները: Նրանք, ինչպես ասված Է ճալտարարությանմեջ, իրենց ալդ ճակաօրինական.քավղերը կատարում Էին քաղաքացիական բնակչության, պաշտպանության բանանի մարտիկների, անչափաճանների, Ոաշմանդամների, լրագրողների, ժողովրդական պատգամավորներինկատմամբ:Ալդ ՈՅ: Տու Թթ Բետո շատ խորացավ:: երնուլթը |

ՏՂԱՆ

մք

եռ

Լ

ՍԱԳԻ

ասեց ՈԿՈՒ:

Հիմա լսենք Համլետին. նրան բժիշկները ւ Պարուլրի վիճակը բարվոք դառնալուց Ռետո, ինստիտուտիղեթուլլատրեցին գնալ դասերի: Պոլիտեխնիկական դեկավարությունը, մանավանդ պրոռեկտորՍուրենՍուլելմանյլանը, կանը, դասախոսներըամեն ինչով օգնեցին, որ բաց թողնվածըլրացվերավի: Ես անչափ գոճ եմ բոլոր նրանցից,ովքեր մարդկայնորեն բերվեցին Բաշմանդամդարձածիրենց ուսանողի նկատմամբ":

տ

'

ՍՈՍԵՆ

ՅթոՆ

լ

գ

-

իմ պարտականություններ Էլ.վերաղարձապատգամավորի Էի մասնակցել երկու խորճորդարաններ կատարմանը: Աշխատում Հ`

Ես

խորձրդի ԼՂՀԳերագույն Էի մասնակցում ակտիվ Ավելի նիստերին: 'օշարք մի Մեր Ռանձնաժողովըպատրաստեց աշխատանքներին: Էին կրթուվերաբերում անմիջապես որոնք նախագծեր, րենքների մնացին թղթի վրա: Էլ բոլորն դրանք Սակալն թլանն'ու գիտությանը: չէին գրեթե խորհրդի նստաշրջաններ Պատերազմ Էր, Գերագույն Օբնակչության Բրավիրվում, զբաղվածԷինք պաշտպանության, ն Բամանժանդակելու,

փախստականներին վերադարձնելու հետ.

Էին տղաները զոճվում կորցնում, Էինք Ընկերներ Բարցերով: ալլ երկրներ՝որոշ Բանճնար կամ Մոսկվա Էի Հաճախ Էլ մեկնում խստորեն րություններ կատարելու:Այդ ուղնորությունները մաճ

կապվա

Պարույրն

անունովտղա անունով) ունի (պապիկի Խաչատուր

անունով դուստր:

ն

Տաթնիկ

ճետ: Նան շարունակումԷի աշխաԷին Արցախի ճիմնապայքարի կարդալ ուսանողներիԲատել ճամալսարանում,դասախոսություն մար: Ուժերիս ներածինչափ օգնում Էի մեր գլուղի կոլտ ճնտեսությամ նը, որտեղ շարունակումԷր վարչության նախագահ նալ Պարույրի Ստե'Բետ վիրավորված, նուլնպես

Սերյոժա հաշմանդամ դարձած Յ փանլանը: շատ էր:իսկ մենք անելիքներ Պատերազմը դեռ շարունակվում -

:

Գղ

Բ

`.

ունեինք: Թշնամուն պետք Է Ռաղթեինք:Միալն հաղթանակը ստիպել ցած դնել զենքը ն անձնատուր կարող Էր Բակառակորդին լինել: Գերագուլն խորճրդի նախագաքությանանդամներսշարունա-

ու

`

շատ

կում Էինք լինել ռազմաճակատներում,կապ պաճպանել Բրամանատարների ճետ ն ճնարավոր օգնություն կազմակերպել:իսկ ռազմաճակատը ձգվում Էր 180 կմ: Միայն 1994-իմայիսին լռեցին Բրանոթռերն ու տանկերը: Ի վերջո Ղարաբաղի խաղաղություն ի ն

հնչեց հաղթանակի շեփորը...

ՍԵՐՈ

Հետո կլանքը

ԲԱՅ

հողին ՅՅ թու

բե.

3»

չավ,

ԿՅԱՆՔԻ ԸՆԹԱՑՔԸ

տնԷիր ընթացքով: գնում եկան Առաջ պետակա

տեսական ն սոցիալական Բարցեր,որոնց լուծումն անճետաձգելի Էր: 1994 թվականի դեկտեմբերի21-23-ին Ստեփանակերտում տեղի ու: նեցած ԼՂՀ ԳԽ նստաշրջանումառաջին անգամ առաջարկություն արվեց մտցնել նճախագաճական համակարգ,մի բան, որի պաճանջը չէր զգացվում, մանավանդնման փոքրիկտարածքում: Ավելի լուրջ չէ՛ր լինի հարց դնել իրագործելու1989 թվականիդեկտեմբերի1-ի ո-. րոշումը ն ավարտել վերամիավորման գործընթացը:Որոշվեց,.որ

հանրապետությաննախագարըընտրվում Է ուղղակի, ժողովրդի գաղտնիընտրությամբ, հինգտարվա ժամկետով:Սակայն,ի նկատի ունենալով պատերազմական վիճակը,որոշվեց ԼՂՀ առաջին :նախագահնընտրել Գերագույնխորհրդինստաշրջանում ձալների մեծամասնությամբ, գաղտնի քվեարկությամբ, երկու տարի ժամկետով: Առաջադրվեց երկու թեկնածու`ԼՂՀ ՊՊկԱ-ի

նախագաճ Քո(ոբերտ

ծառալող. Մուրադ Պետրոսյանի թեկնածու-չարյանի ն ռազմական թյունը:Քննարկմանընթացքում Մուրադ.Պետրոսյանը.ինքնաբա-. ցարկ հալտարարեց:Փակգաղտնիքվեարկության ցուցակում մնաց. Ռոբերտ Քոչարյանի թեկնածությունը:. Նստաշրջանին ներկա 53.

պատգամավորներից 51-ը քվեարկեցին ճրա օգտին: ԼՂՀ նախագատի ճամար.Ռետո ճանապարը բացվեց: 1997-ի չապետ, իսկմեկ տարի. դառնալՀՀ.

վար "

:

`

ո:

«ՅՈ

մն

մանն 1

գարնա

անց մախագար: |

.-

նին `

ի

Ն

|

Մն

Ն.

ի

` :՛

`.

Նա բազՎաղուց արտասահման գիտեին մասին Համլետի Վ

ւ

|

առաջին.

|

Կ

այս Էր ստանումմասնակցելու երկր ներից տարբեր հրավերներ ԱՄՆ, Լոսմեկնեց վերջին 1995-ի մարտի այն կամ, միջոցառմանը: ապրիլի 4-ին «Ասպարեզ»թերթը հաղոր Անջելես:Նովն թվականի

միցս

դել

|

30. «Հինգշաբթի, է.

մարտի Լոս-Անջելես ժամանեց Լեռնային

անդամ,Հայաս-, նախագահության խորձրդի: Գերագույն Ղարաբաղի Կը դեկաԳրիգորլաւն: ն Համլետ ԳԽ-ի ԼՂՀ պատգամավոր տանի ն լրատուու-: վարե"ԳԽ-իկրթության, լեզուի, գիտության, մշակույթի լ թյան հանձնաժողովը: Երաժշտանոցի կառուց է Շուշիի ՀամյետԳրիգորյանտիտն

Ընկերության,անոնցկազմաԸնկերության ն «Լարք». Երաժշտական

աոթիվ համերգին Հերոսութեան» պիտի Բանդիպում Գ րիգորյան Համլետ ընթացքին Իր կեցութեան

«Ձոն կերպած

»Փ..

հետ:. ռերկայացուցիչներու գաղութի

ունենալ

|

|

Աստուա Լջ

Ս. կլենտելի. 995-ին, ապրիլ Ան, Երկուշաբթի, մը. դասախոսութեամ մեջ,Քրապարակային ծինեկեղեցվոլ սրաճին վեր ջին իրադար«Արցախեան ներկայացնելով ելուլթպիտի ունենալ Է ՀՅԴ «Աճարոճիւթը:Ձեռնարկըկազմակերպած ձութիւնները» կողմե: Յանձնախումբին դաստիարակչական նեան» Կոմիթեութեան Մարտունու ծնած Է Լեռնային Ղարաբաղի ՀամլետԳրիգորեան մանկավարժՄասնագիտութիւնը մեջ: մեկուն շր ջանի գլուղերեն ն դոցենտ: թեկնածու Է, գիտություններու թեմատիկոս Է ունի: Եղած մանչ եւ է երկու Ամուսնացած անդամ: 1990-91 կոմիտեի

ԸՐՎՈԱԵՄ

ղարաբաղ .

«կռունկ» ման ներկայացուցիչ, ակնառու

էեւ ժամար հայացքներ ս ,

աքական Պաքուի մեջ:

դատուածէ քաղ թուականներուն

է Ռուսիոլ ն բանտուարկուած եւ լողուածնեգրքերու Հեղինակ է բազմաթիվգիտամեթոդական ` րու: Միաժամանակ

ՒՂ7 պետական (ըդասավանդն Պամալմա |

լ

նին մեջ»: Ղազարյան,եչ. «Շուշիի մեջ Եվ ապա, մեկ այ նուիրած համերգը`«Ջոն հերոսութեան»: րբաժշտանոցիկառուցման դարձաւ: արցախեանյաղթականերթիլավագոյն արտայայտութիւնը Սոյն համերգը կազմակերպուածէր Լոս Անջելըսի մեջ հիմնուած եւ «Լարք» Օուշիի երաժշտանոցիկառուցմանընկերակցութեան ե-, |

էջում

«Դանիել ՍՈՐ

`

Տեղի ունեընկերակցութեան համագործակցութեամբ: րաժշտական |

2 ապրիլի 1995, նիրակի,

երեկոյան 7-ին, Փասատին ժամը Ընաոհ-իմեջ: Շօրքյեք2411070/ Ձեռնարկինպատուոլ հլուրն էր Լեռնային Ղարաբաղի Գերա

ցաւ

|

ԳերաՀայաստանի ԼՂՀ-ի պատգամավոր Գրիգորեան, որ Համլետ հալտնեց, որ Արցախիմեջ կր կայանայ ամուր,ո

անդամ, գույն խորհուրդի նախագահութեան գույն խորհուրդի ն

խոսք առնելով լոյս ուժեղ խաղաղութիւն ն

|

մշակոյ այդ ո.ճնչե խաղաղութնան մեջ

ձայնը»: ճետո ՀամլետինԲարցրեցի Վերադառնալուց իր |

|

ստացած տպա

ԲՐ վորություններիմասին: Նա ճակիրճխոսեց. ինչ ասեմ. ԱմերիկանԱմերիկաԷ, բայց ոչ ՄիանՂարաբաղ: գամայն հակադիրպատկերներեն. մի կողմում ծովառատություն Է, իսկ մյուս կողմում՝ անճաշիվ ու Օրջադժվարություններ: կարիքներ գայությունը ճոխԷր, հարուստծրագրով:Բազմաթիվ ունե-. ելույթներ ցա: Եվ ամեն տեղ ընդունեցին Պատմում ու | ծափահարություններով: խոսում էի մեր պայքարի,մեր խիզախութլունների, մերճպարտու-. թյան մասին, մի խոսքով՝ես ալնտեղմի փոքրիկՂարաբաղ Էի: Ունկնդիրներիցշատերի աչքերում ասես կրակ էր ճուլնիսկ վառվում, արտասվողներ կային: Տարիքավորները գալիս ու համբուրում էին ինձ ն միալն հաղթանակ ցանկանում:իրոք,Բուզիչպ̀աճեր` կալին, անմոռացրոպեներ: Արդենմի քանիօր անց կարոտելԷի մերՂա-: իաբաղին, մեր Ստեփանակերտեն: Անկախիմ Էի `

-

|

կամքից, ուզում

216՝

վերադառնալ: Հավատացեք,մեր մի ժենգալով ճացը չեմ փոխի ամերիկացիների բոլոր կերակրատեսակներին:Ուտում Էի, բայցբերանումս Բամ «Էի զգում: Հացից Բացի Բոտ չԷր բուրում: Սիրտս ուզում թոնրի Բաց, բալց որտեղի՞ց... Էր կրակի վրա տաքացրած Համլետը վաղուց Էր մտածում ճուշարձան-աղբլուր կառուցել Բալրենի Հերճերից .զոճվածների Բիշատակին:«ԼՂ Հանրապետություն» թերթը 1997-իԲունիսի 5-ին ԲաղորդելԷ. «Մարտունու շրջանի ընկուզենու ԲարնանուՀերճեր :գլուղի խճուղու եզրին, "վիթխարի թյամբ վերԷ խոյանում գեղեցիկ մի.Բուշարձան,որի պատվանդանից Է գլգլում Է պաղ ու զուլալ աղբյուրը, իսկ Բուշարձանինփորագրված շուտ

''

.

աար,

«Հերճերի զոնված Հուշարձանի կանգնեցմանու նրա շրջապատիբարեկարգման Համկատարվելեն Բամագլուղացի բոլոր տեսակի աշխատանքները միջոցներովն անմիջապեսՓիզիկականմասնակլետ Գրիգորլանզի ազատամարտիկներին»:,

ցությամբ: ճաճախ են ալցեու երիտասարդները Գյուղի դպրոցականներն դնում պատվանդանին՝ լում ճուշարձանին,բազմերանգծաղիկներ հիշատակը»: վառ պաճելով Հերճերի քաջազունզավակների իսկ նրանք 27-ն են. :

1963 թ., զոն. 1992 թ. ծնվ. ՄաճնապանՎիլեն Արամայիսի, 1992 թ. զոհ. թ., ծնվ. Սարգպան Ռոմա Արմիկի, 1992 թ. զոր. թ., Ջաբյան Արմեն Ապրեսի, ծնվ. 1965 թ., զոն. 1992 ծնվ. ՀարությունյանԼավրենտ Զավենի, 1992 թ. զոճ. թ., ծնվ. ԱդամյանՎոլոդյա Ծաբոլի, 1967 թ., զո Բ. 1992 թ. ծնվ. Մշոտ Շափաղի, Բաղդասարյան 1970 թ., զոճ. 1992 թ. ծնվ. Ավանեսյանկոլյա Գրիշայի, 1993 թ. զոճ. թ.։ ծնվ. Արամ Ենոքի, Հարությունյան 1993 թ. զոր. թ., Լնոն Համոլի, ծնվ.

թ.

Համբարձումյան

1968 թ., զոճ. 1995 թծնվ. Ռազմիկի, ԱվագյանԱՄրտիկ 1966 թ., զոճ. 1995 ծնվ. Գագիկ Արամայիսի,

Խաչատրլան 1957 թ., զոճ. 1995 թ. ծնվ. Շահիս Լնոնի, Ալեքսանյան 1993 թ. զոճ. թ., ծնվ. Բարաթի, Կարեն Պողոպան

թ.

`

ՀամբարձումյանԵնոք Արտաշի, ծնվ. 1962 թ., գոհ. 1993թ. ո: Գրիգորյան Ռոբերտ Շաճենի, ծնվ. 1960 թ., զոհ. 1994 թ... 1975 թ., զոն. 1994 ծնվ. Ռազմիկի, Խաչատրյան Ռուդիկ Աղաջանյան Ներսես Սարոլի, ծնվ. 1960 թ., զոր. 1993թ... Գրիգորյան Կարո Գրիգորի, ծնվ. 1949 թ., զոճ. 1994 թ.:. ՀարությունյանԿիմա Մակիչի, ծնվ. 1963 թ., զոն. 1994 թ. . Գրիգորլան Սուրիկ Էդիկի, ծնվ. 1965 թ., զոճ. 1994թ. ծնվ. 1961 թ., զոճ. 1994 թ.:..` ՀամբարձումյանԿամո Բագրատի, ԱբրաճամյանՄելսիկ Արշակի, ծնվ. 1948 թ., զոճ. 1994թ. . ՐԵԿԱ Բալայանիգոր Ենոքի, ծնվ. 1974 զոն. 1994 թ. ՀամբարձումյանՎոլոդյա Համոլի, ծնվ. 1959 թ., թ. ԳրիգորյանՄիշա Շաճենի, ծնվ. 1971 թ., զոճ. 1996 թ..: ՎանյանԱրարատՌազմիկի,ծնվ. 1966 թ.,.գոճ։ 1996 թ. ՀարությունյանՄադաթ Բաբկենի,ծնվ. 1974 թ., զոճ. 1997.թ. ..։. թ...

ոն.1996.

թ.,

Կ

Ի

ԶԱՑ

Է

'-

)

-

.

ի"

"

կյանքի պայքարի, Համլետ Գրիգորչանի Էջերի աջորդ բացումը ն

ենք ապագալին: թողնում

ԿԱՐ: ւթ

եի

ԷԳա՞րն

Ե

Կ Յեւլ

ԵՐ.

Ի

ՈԿ

«ԿԼւԼ

126...

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

`ացիեր

ԴՋոշ

վարի

։.

ԴոՂՔՈՒ

Հորովել

108.

Ո

«Է

ՃՓՅւՁՅՇԵՇՑՄ

՛Ղ08, Օտզճքծո:օ

Ո

ոլՇթուօ.8 Օուն ը: ք26օրվա ԹոԼԱՏ՝ 88 ոթն: 7186ք2Ա6ՒՈւ6 Ոօ38Հոուոծ, Ցուօն18:0թ8ր6ՎԻօն այո/. «ՕխօԼւ 8 ք137 մռորօ8 Շ՛12-ՐԵՑ քօօոաւաւոուտ յտ. ու»

ԽՅՀ ԽՈՒԼՕՐՔՇ,

ՂԱՔ 8 ԵՈ

ի/(116 ԷՈ«Օ«01օՈքտհխ(ՇՈՇՒՈՒՑ ք237718. ԹՇ, ՀԶ: 381 Խճքաօալ րՀա, 2 32 80Ծ ՇաԾՄ7

դ

ոօղ

5ռխօատ6մ

օ6աւոււօ«46 32 1քճոոթ", «Օ1ՕքճգԷՇ

ՈՒՅ,

Շխօոճ

8օ

8քծե

Օ0012808715

ԷՅԾ

886,

Օ՞ «օքքջուոո Կ6քոթյուօ :0521168 դ ՇՈՅԹՄՈւքօ88ՒՒՑ թ

քքօօոօաղծուօոօն

` Ղօ, ՎԼԾ

աաա

օն Ոօոոօ1օ81 ԹՅՇ26161ԹճաճքոքօՓօշօաՕոճթի

81 Ոծ8-Օքչիօ՝

Շ1088,ՑԵԼՇԽՈՅՁՒՈԼԵԼՇԽՈՂՕԾԾ էԼ 861ք6ՎՇ 8

ԷԼ0Շ15է, «ԷԼ ոճա տօ6թօԱ: ոճքրու 8 ոքոօՄ»օրօ18յ1 ԽՈՒՕՈՌ:: 7թ0880

4-10

ՄՎՇՒՌՈՀՑ

ԹՅՇՇ4

օՐԵՇՐՄ «ասդոաւա. 2:188616

քՅՅՀԱՅՂՇՈ

2.42:1:2::9:11521512ՀՈՅՇՆԵՆՏ: ան: ՇՐքՅ6161. ԱՐՄ ՈԹ Բան ԱՆԱՐ

ԿՑՆՑԹՆ ԱՆԻՐ

ՀՆՄ

ՆՈՐՈ

Ո

30688,

ԲՐԲ

Ն

արխիվ: անձնական

ՄՈՐԸ

վ

:

Լքչոօրո

Լ. Թ.

Կ

Հիմք՝ ճեղինակի

ւ

`

ՃՃԵՃԽՈՔԵԱՇՐԱՒՆ

էլը

Վղուճ

ԼԱՇՇԸ

օ

ո.

թման

«8Փծղքե) 2111Շ6քււ1 3(27Թ.,.

ոՕԼԱՇԷՈՁ

ԵԼՇՐՕՈՒԼՑՄԼ ոքճեոօԱՅՑՁՒ ՈՑհ1816818Ր ՈՅո.

ԸԼՏՈՑՒՅՀՇք1ՇՀՕԻՕ ՈՇՈՅՐՕԼԱՎՇՇԽՕԼՕ

ԼԵՈԼՕԻՃԷԼՃ ՐՃԽՈՔ ՈՃ

ւօ11ո8 .

ՍՈԼՈ.

ՏՃՐՃԱՃՃՕՑՈՎՑՃ,

174) Ր.

Շո Ր , ացավ Յ60126Բոոքու Լոուօ1 Ըթյուօքյու

8ԵԼՇՕՀՕ1 Է127ՎԱԾ-1ՇՕքՇՐԱՎՇ

Օլ օօ

քՕշւդ.

ոքօոօոճտուծոծօ 1001270ՎԻ0

ոօղոօ1082081. 38817124 86ՈՇՐ

ՄքՕՑՈԱՇ.

8ԵԼՇՕ

1«

ԾԻ Խ6ԼՕՈՒՎ

ԼքՔոօքցո Լ. 8. «81846164ՕՂԱՍՎԷՌՈՀՕԻԼ Ոքօօ861161114 Ճ36ք6.

ԷԾ

ՇԸՇք. 11ՇՇՐՕՑ

Լա

ՇՕ

տաց

2647/ՔԷԻՅԷՅՄՎԱԵՕ-ԵՇՈՐՕՈՍՎՇՇԵՑ»

ՇԲօօմ քո601ԵլԼքուօքջւ Է. 5. ոշ-

Օղուօհ

ՇԼԼՐԵՑՆԱ.

Աճ

ՄՈՅՇԼ8

ԲԵԼ

ՄՎՇՇԱԵԶ1 ԷՅՄՎԱՏՈւ օրոք

ք օքթոճաատմաատ

2:1518806 34260186... 12010թեռ: ոք ոլճ67 ոքօրշոծուա ԱԱՇՇրօտւօ քո60124 քոռ Ո08ՏՈԱՇՅԱՇԻԼտղօ18օ-ոԾՈՂՂՈՎ «ՕՐՕ Լքուօքճ Լ. 8. ոքտոխոծք ՅԺՐԱՑԵՕՇ 7Վ8618Շ 8 քօր, `

2ա13էրմ 71160111718. օ011660186811:071 ՑՆ 111618Շ 1986 Լօոշ օւ 28186168 ԱքօՓաՕաճ ոքաղօօոուծյ16հք ՏԱԶՈ

օէ 25178:օ ա106օ17

ԷԼԼ 51031 ոօ»

ՆՁ.

քտՀՕ80ո2

ՈՇԶԼՇՂԵՒԼՇ-

պնաաաանռ ոքօֆ-օքոճ83218. 110 ՀճքոււծքՄ 061116116էԼ,8 օ61Ա6Էաոլթ3715Ե7ք6է. Ի ԷՏոօօՐ2ԼԹՁԻԼ է16 ոքաղաքամ. 110153761624 7Մ822«ՇԱԱՇԵ:օք ոքճոօՈ28881615Շ6010 ՃԱՅՄքՅԼՒՕ8.լ91ՇՐՄԱՇԱԻՎՇՇԹՕԼՕԹ01116:-11808. ոօլա67

7 ՅՈԽՈՒԼՈՇԷթմ

Ոօքազօոտտ ոշքոամւօ օքրճւաՅունու 19:

ՏՏՏԵՐՈՊՄ ԱՏՈՐ

ոճւռ

8 ԸՂՇՈՅԵՅՒ6քՆ

յւ Ճոքճթրօքտօոաան ոքորօՈ2816էԱմմ Հալ ՐՕքօոՇշւօ1ԷՄքօութւմ օՄղ. 26111712.

ամ

|

ՍՏՈՐ

ՆՐ

ԵՐրԿԿ

թօորը: 34.

Շճճքօո2քա ոճ

Ը.

16է0ք0:

ձ. ԸՃՔՆԱՇԱԱ

Շ. ձ.

օղ

ՂԽՃՅԻԵ 1988 ՐՕո2

Հիմք՝ ճեղինակիանձնականարխիվ:

06ք43084ՒՌ17

Խ18124616քօ180 Էճքօոքօօ Ճ36ք6. ՇՇՔ

ՎԻՈՃՃ3

`

ՕՀւՏԾքք1988

Տ

լ

լ.

|

Վ 121

|

Օ

Տ8քճխՇտէլՕիլ 322քելրւ

ԸՕՂՇՈՅՒՅՒՇթԻՇՏՕՐՕ

ՈՇՈՕՐՕԼԱՎՇԸթՕԼՕ

9ՇԷ 21011318

ԸՕՑՇԼԸՃՕՐՕ

1 60-Ո61ա84 ոքւճ3Յ Ն 11908026) 1 00)11ք6ո86ում եւմ

Շ8ԵԼՇԷՈԼ

6օեոծի

Օ-1160յ

Ճ36ք66Ա: 288. Լ0606ք23082::1 ՇՇԸթ:::

ՇՇԸՇՔ

ոօ

ոճքօոյՕիր/

Օ603Օ8ՅՒՌՈ

Տ

|

ը.

|

| |

`

Խ28.

.

Վ

Ն

ՕԾԵՋ87500

08618 ԱՂԱ61քօ8 ՇՇՇթ:

ՈՕՇՅԵՕՑՈՇՒԱԼՇ

ՇՇԸՇԲ" "ՇՕ867 ԽՈՌուօոքօ8 |

մ

՛

:

`

ւ

"

.

է

:

:

՞

ւ

-

|

է

՛

.

ԷՄ Է

,

յ '

ն

լ'

է" :

`

ՈՕՇՈՃԱՕՑՈրւթ

աաա

օոլ4ՕԵԱո6քո 1988թ:

ԻՎ 1208

|

ԻՈՕՇԵՔՑՅ,

Խքշուտթ

38 «քյո

Օօ8ՇԽԱՇԷԱՎՕՆԼ

ՈՇՈՅԼՕԼԱՎՇԵՕՂՇՈՅԱՅԵԹՇք7ՇԹՕԼՕ

`

ՆՁ8ոլՇէլ տ60-ո61214

ԷՇՆ

«010

|

|

ՇՕՏՇՐՇՀՕԼՕ

ՕՕ86Ր ԽՈՈԼՈՇրՐքօ8

ՇՇՇՔ ՈՕՇՆՐՅԵՕՏԱՑԾԻ՝

Լ. ՇօրոճտղթօնՇ ոքոարուօշա6էլ1681 Է ո

Ճ3Շք663ԱԹ ՀՒ. Հոր:

Լ քո62246«01 ՐԾքԻԹ-

ՇՕՐ12ՇՕՅՅՒՈՎ ՐԾ Շ

օՕ6ՂՇՕԹՇՐՑ,

տ ԼօՇօծք230ԼԸ ԽՕԽԽՏՈՈՇՆՐՔՈՎՇՇԻՕԼ

Ոճքտ տՃ36ք:06ՍՆՑՅո2ճ ԹՅԷՒԶՇԵ ՈՇՇՇՇՔ, Օօ 8քՇեՇէլւօ11 322քելւ տտ

ՕՂՇՈՅՒՅՒՇքԼՇԲՕՒԼՕ

օՇՀօԽՃ

ոճթւայա

11օոօուօխճ

տ

ՈՒՄԻՁ

ՈՕԼՕՐԱՎՇՇԹՕՐՕ

Է14 Ճ3ՇքԾօԱնու

Օծքո3Օ ԽՈուոՀո6քօո88 Բռքօյոլօ10 'ԸՇթ,ԸԾՑօրր քօ8 136ք6.. Խրոուօղ ՇԻ

ՇՕՂՇԱՇՐՑԱ6

օ«օմՇՇԻ.

ւր

Օօ86ո7ԽՈ: 6 ՇՇԻ, Լ06Շօ6ք23082:16. Ճքոոցաօի 5 1քյյլ0761ք0116186. քճ6օ11ւօ8 տաշտ ՎԱՂԵ աաա 6ոո68108. քՅՅեօլլ6էո16. 1.

`

746665. ո

ւ

.՝Վ1

ՍԱՐ

ԱՈ .

Ի.

օոշծոությո,

լ

"

սւ

-

"

ԲԱՐԻ

',

ր

ԲՐ 2.

ան

Ս

Աւ"

ՀՈՅ:

Ուան

ՕՇՇՇՈՇ-

ՊԱԾԽՇ:

ոճ մա.. ոքօոօոյած իու աշա

լ

Է"

հՌոուաքօ8

ՇՇՇՔ:

մ. 81.

թոււ ն

ԵՍԽԵՕ

ա

'

ՇԽԼԱԼԵՂ1ՕՃՕԹ

Հիմք՝ Բեղինակիանձնականարխիվ:

-

88 24/1310 թոռ19/1881

18637Լթուօքուժ 26 Լքօէ Մոլ 2Ղ0Ծ3 ԱՌ Ի ) ԲքՇթաՇԽԱՇ ԼՁԵԼՈՇ Ոօքօրօի Ը,

ԲԱԺաոՅ

ԸՂՇՈՅԵՃԹՇք

Է ՈՇՈՕԼՕԲՈՎՇՇԵՆՈԼ

Շ6քՅութ ԷԼԱԼԱՇ

ԵԶ

գ

Շ08612

14,

'

Կ

ԿՌԱԱԼԸՆք08 ՇՇԸԻ:

ԸՕՏՇՐՎ

Մ ոքճուածօոժէոՇո2ոու

`

."

013215

386քՇաէլ, 10710108:-7.

Շ8Օ6

քայ.

Վ1Օ

6օքԵԾԵԼ Փօքոլ2 1:1Ո8)1482

ԷԼՇ062.0111 1260104162ՇՈՐՄՅԼՈ1 60715116 8 ոլ01/Վ61 Խ151

ՄԹՇքՇԷԼԵԼ

6օքօմ. Ճ Թեւ Հում

ՈՇոճոքօոօոճո16Ո6Ա 86ք6 71 Աքշոուուօմ 60քենծ Շ հ1816քԵ)6քօոմօ1

ՕՇՇՕՇՈՍՒԼՇՒԼՆԱՇ

ՒՕԼԱՎՇՇԽՕԼՐՕ

916.2 Ք Ր01088՛13 էլ261081111

ՄՎԱ՛ԼԵՇՑ

ա ՕԼՇՈՅԱՑՅՈՒԼՑ

ոքմտք ՇԹՕՇԻՕ ե0ղ01624:1

ք ՇԱՂԵՒԵՐՆ,

85Լ ԷՐ/2811613ոօքօրեր 1

ՏՒՈՒԱՒՈՒՇԻՒՒԾԲ.

" 11,

ւ:

ՎՆԱ

քչ11832., ԽՈՈՅԱՄԽ

Աքօղօ288616Շ8, 2:1Շիք 886 8 ԷՅ: ՖօքԵ6ճճ Ը ՄԹու6 ա6ոք: Լ2դ6141, Ճ:6ՑՒ, մատո Ծշքոճոց

ա.

ի,

ՃՏՇՐԱՇՑԷԼ

|

,

ՃՕքօո ւ, Շճք2

Խքճո2:-2, 12168067 մ..դ0հ1 20, ճտ. 31. Հոկտեմբեր,1988 Հիմք՝ ճեղինակիանձնականարխիվ: Ն ՏՏ

'

"1

«ԱԼԿՈ:

"

յ

ա

ւ

`. 22/10 1430:

Դ/86ՈՕԽԱՈՇԵԱՇ

1Ղ6ՂՈՇԻքձծօԼ ՈՒ ի1օՇՀթմ ԽԱՀԼՂՇքՇԼ8Օօ3Յոքօ802ք2Է6Է21 ՇՇԸՇԸԵ 108:

ս

Է:

ԸՂՏոՅիՅԵ6ք 2101 84

Տ

6`

ԸՂՇՈՅՒՅՒՇք

Ր, Օ0ԽՕնԼ ոճքթուք,

ՓՋւ

|

ՎՅՅՕՑՆ-

Ր

110106887Լ. Ճ...։ 110676 օ«8341 ՕՐ 8թրօտ լալ տք 1քշ6082Է1, 8518Թ ՐԵԼՀ, 066887ումու

10110108): ՈՕԱՇԷՈԶ ՈՇոՀԻԾԻՍՎՇՇԽՕՐՕ

16181778 08: Լքորօքճոճ Լ., Շո6 ԷՈ Լոքտւտ ԷԼ, Ետոոոքջուտ Լ., ԿՅՎՈՂք2Ւ2 /., ՃճքՄոՕէուտ Լ., 85լքՅ26Շ8 ՒԵԼ 8 ՈՍՇԵԽՏՇ օՇա5աքՇոճքաԷԼ-ՕԾԽԹօիլտ 811 Ճ36քծԵնթոր 108. ՃոյթաոՒօքէլ0-ԸՅքո68246 ԴԱՌԼՅ 34 810Խ1Շքօխ3/229 071 22 օԷ16քտ 1998 Ր. ոՕԱՇոր ՇՂՀՇՈՅ Է21:6ք1060Ր0 Ո6ո21ՕԻԱՎ6ՇԽՕԼ0 716718 ԷքաւօքչուԷ, 8. ոքօոՕԾՃՅՃԵ՛Ր

01010887

օԲՐՅՇքը,. ը

|

108.

ՕՆԵՅՅԵԼԹԱՇԼՇԱ

Օր

ԲՕղԵԼ

Ձայն

ւ

ՇճֆշքյաԷԼճոքոԽոն

Ը

14.30 ԿՅՇՕՑ22

Կ

խոր

ՄԱՐ

Ախ

ո088Վ, ԸՐՏՈՀոԵ6ք Ն,Դուը23082 7. Հոկտեմբեր,1988 Հիմք՝ճեղիռակի անձնականարխիվ: |

տ

Լ ՃՄ1Է1Լ

ԼթուՕթց

ԽՃՒՂՈՒՃՐ ՈՔՃԼ

Եօ

Եթ

ՇՇՇթ

ՇՇԱՎՁՇ

յլ

-

էճ:

ՕԼՈՎԵՇՃՈ»

Էճոծյաւ

4 16

|

տ

Մշ

Ւ |

..

1«ՕԽ1ՇՇյւտ ք4001011 օք

Շ8435լոզ)օ, 16 ԱՄ

"ԾՐՑՈՀ

Ք.1.:.

Բճքոււղթյօրօ

Օ8ուօ10 08612 քօր,

ՁոՈՅքՅՐ ք231141:1ԼԵՀ 010քօՒթք27ԱՎՇՇայի ղքօՄքՕ816է

քոլաօոի. 108 ՇԱԼԵՒԼՕ«8րք6Շ 6015ԵՆՅ6180».

11ՁԸ ՍՈՐ բՕքՅՎ

ՇՈՑԵ0-ոՈՕԾԱյւյ06 ԹՕՀքՄԸ 21618761

քօճա321111

Խոլօրջթչ

8շքոճուճնքօԱւ6էո/տ 5Յքճ682:ՇՀՕ7 7Աքօճղծաւ Լ. ԽՈՕ266Ր,31Օ 387Վ7ՈՐ Է1ՇՇՕ7լ6յ«Օ Ճ4161ՕքԱՎԻՕ 7 ք635Օ, էլՕ ոքճ121475 ՇՇ6ԽԼԵ8Յ8քա2:1108 - 3811

8Վ8՛, ՕՐՀՂՕՃՈՂԵՇՋ ՕԼ.ՕՇԱՕԲԱՕԼՕ

Շոօքել

Օ

ՇՇխո

501ք064.::Է,Շ16,օոէլ 85ԼՇՏ2321Շ8Ջ

ԵԾ

34607օթոլք 8ճքոտու, ղտ ոքօօ168 օոյղմ118թօտ. ՈՒՅ

Աո

Ուն:

Կութ

Կնիկ

1106.60ղթթ78 ՇՕՇՐՅՑՇ ՀՕԽՈՎՇՇՏՈԼ ԷՅքՕոՒԵԼՇ ՈՏՈՄՒՅՆԵԼ,

Հ«61ո7ՇՂԵՑՕ,ՎՐՕՇԵՐ ՈՕոճրոչոօԼԱՇՇ 6015115181618086ՐքՇՎոքօաօոայօ Էճքօ/6. 2661: Դճքօղծրլ,

ենւ 86 քՇՎ դ072ոէլօԾԵԼՐԵԽԼ6ԷԼԵԼԱՅ.ԻՇՐ»7 ԽԼՇՒՅ 1 ոք:օ6 ոՈքւՕ2-6էոո6, . ՕԲՕք66,

ՍԱԶԱԱՀՈՒ

թ

Շ

ԱՕՇԾ Վ.ՕԾԵԼ ՈՇՈՇՇ006թ23110,.

861 ՏՕԽՈԱՇՇՏՈԼ օ3822:ՕԽԱԱ1

3886թԱէ

1լճքօր,

ԷՇ,

8 7ՇղՕ8ու ՇԹՕԱՆՈ ԼՇոքճթաճում.

ո8

68061 ք80016Լ,

Ժ6Շօ. Շ8Օ18Լ:ԽՐԱՇՐԱՇ

ոՇԽօաքում

11 ՐոՈ161106781

18թ

ոթոատթատւմամՀՕԽԱՇՇԵԱԸ 666... Լօքջաալ :օոտ: ԽԱԱՇԵՈՏՑ Շաքլտուօ1ՇՋ, 85138241 Եշ 7 ԷՇ ՀՅ5ՀՕՇ-1Օ-116ՈՕ8Շքքծ. ՇՇԼԵ 12:224-10

1Օ 11ՇՑՕՂԵՒԼՕ

ԷՎ ՎյԼՕ 3882.ՁՅՇԼԱ5 Ո0103ք68815, օ1 ոքր 2«2:28-1061410882 Էրլծ օ0Խ0ՇՐԵ օքո23108, Շ86թ:.7.

ԽՕԽՈԼՇՇՏՐԼ

861քօՐտ ւ 2ՇԵ ԽԼԵԼ 201, Վ10651 Օօ Աքօյու0246:Ո16:

ՕՈ

քճտա

ԸՕՑՏՇՐՕԻԼ

օքՐճՒյ ոճում բօքօոծյՕ1 ո81266է18.: թեո 116-010

Շ`

«Խոտի Ճքարյօաօ

18քօ/ոօոծ 163,07 22. ։ոօոտ պ րոճա», «ՇՋոօժան Հիդ: |

Հ

։

-

:

.

ԲՐ

։ .

..

-

.

ար

,

:

ՀԶՆՎՎ

,

' .

,

ի

"

-

ւճ

,

'

ւ.) ՍՎ

զ

'

|

ՎԿ.

է '

է'.

նեն

անն

'

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ԽՈՐՀՐԴԻ

ՀԱՅՏԱՐԱՐ ՈՒԹՅՈՒՆԸ .

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅԱՆ

Սուլն թվականի ճոկտեմբերի9-ին ն 10-ին Ստեփանակերտում (ԼՂԻՄ) ձերբակալվել են Հայաստանի Հանրապետությանժողովրդական պատգամավորներՌոլես Աղաջանյանը ն Համլետ Գրիգորլանը: Այս ճակաիրավականձեռնարկումներըկոպտորեն ոտնաճարում են գործող Սաճմանադրությունը, ՀայաստանիՀանրապետության ճամապատասխանօրենսդրականակտերը, Բանրաճանաչ միջազգային նորմերըն բացարայտ քաղաքական միտում ունեն՝ սրել ճարաբերություններըտեղի բնանչության ն խորորդալինբանակի միջն, ապակալունացնելվիճակը ՀայաստանիՀանրապետություռում ն Լեռնալին Ղարաբաղում:Այս ամենի Է ճիմնական նպատակն վիժեցնել Հալաստանի Հանրապետության կոր իշխանությունների `, ինքնուրուլն քաղաքական կուրսի իրականացումը: խորճրդայինկալսրապետությանփլուզումը կասեցնելու այս թական փորձիմեջ նոր օղակ Է գործողութլուններիայլն շղթալում, որը կենտրոնն ուղղում Է կոմունիստականգաղափարախոսությունը. թոթափած ն զարգացման սեփական ուղին ընտրած դեմոկրատա կան Բանրապետությունների դեմ: Միջոցներիմեջ խտրություն չի դրվում. բանակին քաղաքականգործառություններեն վերապաճտվ Ոմտորենօգտագործվումեն Էթնիկական ճակասությունները: Դրա անմիջական վկալութլունն Է իրադարձությունների զարգացումը `.

Բեր-

Բալթյան հԲանրապետություններում, Մոլդովալում,Ռուսաստանում

ն ալլուր:

Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցությունը, որին Բաջողվեց վերջերս տեղի ունեցած ընտրություններում «ղարաբաղյան քարտը» խաղարկելով պաճպանելիր իշխանությունը ճանրապետությունում, փաստորենդարձել Է կենտրոնիգործիք ն նրա կալսրապետական միտումներիԲլու կամակատարը: Նման կեցվածքըկարող Է անճնաիին դարճնելբանակցությունները, ն որնէ Բամաձալնուհետնաբար

թյուն ճարնան հանրապետությունների միջն.

աան) որպես միտումնավոր Աաաա ներբակալությունը արձակել Կ պահանջում աճճապաղ ւ

ը

Հանրապետության Գերագույնխորճրդինախագաժողովրդական ԹՌ.Աղաջանյանի պատգամավորներ ն Հ.

րանց:

դրասք

գնահատում Է Է

ազատ

Հիմք՝«Հայաստան», 13 նոլեմբերի1990

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

|

Բա

ԵՐԱ չ.

ՈՐՈՇՈ

22.

ԽՈՐՀՐԴի ՀՐ

Հանրապետության Հայաստանի ժողովրդական պատգամավորնե Հ

ապօրինի կալանավոմանմանՑ

|

Տ

Հայաստանի Գերագովն Հանրապետության խորԲրդիԺո-

ղովրդական պատգամավորներ Ռոլես Գեորգիի Աղաջանյանըն Համլետ ՎաղարշակիԳրիգորյանըառանց Հայաստանի Հանրապետության Գերագույնխորորդիճամաձալնության 9սթ. Բոկտեմբերի ին ն 10-ինկալանավորվել են Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար |

Մարզի Ստեփանակերտ Նման քաղաքում:

կասում Է ԽՍՀՄ

ն

ճափաստը Հայաստանի Հանրապետության սաճմանադրու-

արտառոց

«ԽՍՀՄ-ում թյուններին,

ժողովրդականպատգամավոր ների կարգավիճակի մասին» ն «ՀայաստանիՀանրապետությանժողովրդական պատգամավորների կարգավիճակիմասին» օրենքներին, ըստորոնց փրանրապետության ժողովրդական պատգամավորըանձեռնմխելիության իրավունքից օգտվում Է ԽՍՀՄ ողջ տարածքում: ...:" ՀայաստանիՀանրապետությանԳերագուն խորճուրդը նման ապօրինությլունը դիտում:Է որպես ՀայաստանիՀանրապետության ն մարդու իրավունքների կոպիտոտնահարում, ոինքնիշխանության իով կենտրոնական իշխանությունները նպատակունեն Էլ ավելի խորացնելու պալթլունավտանգ: քաղաքական իրադրությունը ռեգիոգործընթացը, ռում, խոչընդոտել դեմոկրատականվերափոխումների մեթոդները: վերականգնել կառավարմանվարչաճրամայլական Նմանօրինակ գործողություններըվկայում են, որ կենտրոնական իշխանությունները նս մի փորձ են կատարումտոտալիտար մեթոդները ռեգիոնում փորձարկելու.ն այլ միութենականճանրապետուինչպես դա տեղի'ունեցավազգաթյուններ արտաճանելու Բամար, | միջլան.կոտորածներն:բախումներբորբոքելուժամանակ: ս.

Գերագույն խորհուրդը որոՀայաստանի Հանրապետության

Պաճանջել

ԽՍՀՄ պրեզիդենտՄ. Ս. Գորբաչովիցմիջոցներ ձեռնարկելանօրինականկալանքիվերցվածՀալաստանի Ռոլես Գեորգիի պետության ժողովրդականպատգամավորներ ղաջանյանին ն Համլետ ՎաղարշակիԳրիգորյանին ասճանց մեջ մեղավոր զատելու ն անօրինականկալանավորման ենթարկելուրամար: պատասխանատվության ր Գերագովն Հանրապետությա 2. Հանձնարարել Հայաստանի` 1.

Հար ռ անհաս |

..

խորճրդի իրավականԲարցերիճանձնաժողովին ՀայաստանիՀանՌ. Աղաջանյանի րապետության ժողովրդականպատգամավորներ ն Հ. ԳրիգորյանիապօրինիկալանավորմանԲետ կապված փաստերը ուսումնասիրել ն ներկալացնել նստաշրջանին: 3. Հալաստանի Հանրապետությանժողովրդական.պատգամանկատմամբ ձեռնարկված վորճեր Ռ. Աղաջանյանին Հ. Գրիգորյանի ողջ անօրինական գործողութլունները չկասեցնելու ՔԲետնանքների պատասխանատվությունըկկրի ԽՍՀՄ պրեզիդենտը պրեզիդենտական երդման ճամապատասխան: աա Աի 4. Հաշվի առնելով, որ ճերբակալված պատգամավորները փոխադրվել են Ռուսաստանյանֆեդերացիա, ալս փաստի վրա Բրավիրել ՌՈԽՖՍՀ, Գերագույնխորորդիուշադրությունը ն խնդրելարտահայտելու իր դիրքորոշումը կատարվածանօրինական ձերբակալությունների վերաբերլալ:

ւա ԲՈՒՄ Թ ԹԱ

|

|

|

:

ՀՈ

Հայաստանի Հանրապետության Գերագույնխորհրդինախագա: Լ.Տեր-Պետրոսյան ։:: Հայաստանի Հանռրապետութան Հու Գերագույնխորհրդիքարտուղար՝ Ա. Սաճակյան Ը ԵՈ

ՍՏՈՒ

.

..

-

ա

|

ե՛լ

Ա

Ը

.

ի"

..

Ին

'

Տն

վրա

Հիմք՝ «Հայաստանի 17 հոկտեմբերի Հանրապետություն», 1990. ԴԻՄՈՒՄ, Ր"...

ՄԻԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԳԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐԴՈՒ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՆՋՆԱԺՈՂՈՎՆ

Ադրբեջանի իշխանությունները, ունենալով ղարաբաղյան

Բա-

կամարտության կարգավորմամբ իբրն թե շանագրգիռկառավարությունների լուռ ճամաձալնությունը, վիժեցնում են խաղաղարարական բոլոր առաջարկները,հետնողականորեն Լեոիրականացնում նալին Ղարաբաղի Հանրապետության ճալ բնակչությանոչնչացման իրենց դաժան ծրագիրը: են նորաստեղծժո-. Հրետա-ոմբակոծում ղովրդականպետությանխաղաղքաղաքները, ավաններնու գյուղե-

րը,

ավերումկենսապաճովման,

կուլտուր-լուսավորական նշանակու-

թյան օբյեկտները: Մինչդեռալն հանգամանքը, որ Ադրբեջանը ճրաժարվումԷ ճանաչելԼՂՀ բնակչության

ինքնորոշմանանկապտելի իրավունքը,չի ազատում նրան միջազգային մարդասիրական իրավունքի նորմերըպափպանելու :....ր պարտականություններից: Վերջին ժամանակներս հանրապետությունում հորետա-ոմբանկո `

ծութլունների զոճ են դարձել հարյուրավոր դպրոցականներ,մանկահասակ երեխաներ, ուսուցիչներ,ծնողներ: Նման պալմաններու բնականաբար, Ոնարավորչէ պարապմունքներնսկսել կրթօջախներում, քանի որ Լեռնային Ղարաբաղումապմեն սկսվող օրը նշանակում Է նոր զոճեր խաղաղ բնակչության խլում Է մանկաշրջանում,

կաննորկյանքեր:Եվ անճանդուժելի, Է աշխարճի ճակաբարոլական անտարբերությունը:

քար

լ

Մ

Դիմումենք.ՄԱԿ-իմարդուիրավունքների հանձնաժողովի

|

`

Ա.Ա

|

իշխանությունների գործողուԱդրբեջանի Դատապարտել

ռ

թյունները.

Ավկ:

ո

ՋՐ

. |

ՓԱՅՏՆ

ար

Միջազգալին պատժամիջոցներ կիրառել նրանցդեմ՝ մարդասիրական իրավունքինորմերը խախտելուճամար: -

:

Տ Համլետ Գրիգորլան

``

ՍՈ

Հռ

Ը

|

Բ

գիծ

Արիա

|

Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետության Գերագույնխորճրդի ն լրատվության կրթության, գիտության,լեզվի, մշակույթի -' ԱՅ Քանձնաժողովինախագան..

սեպտեմբերի1992 թ., ք. Ստեփանակերտ Հիմք՝«Արցախ»,18սեպտեմբերի `

14.

օ6ՈմՇոօեօԽ4 Եճքո62:ՇԽօԻԾ 11քճոօճոճւծ1Եօ ԷԼոոօքուօՈճքօՒր/ Շ. /. Եոնո: ը ՈԳՈՒ

ՀՄ

"

՛

ՇՂՇոՅՒՅՒՑՇք1ՇՒՕՐ0

11քճոշճոշ167Ո0 1օքոօոօուօր 2

ՈՅքօւո7 է/.

Խ1.

ՏՈՅ

:-

հՂԼւք30:25:/

'

ետ

որ

որր

Ր

դ-չ

Կրա

"

21ՇԷան 38ղքօ6

'

:

'

` :

` :

1, "

11քօ1010,ՎոօԱՏոթւէտ ոքօղօ80150186ՒՈԼԵԼՇ 1 Աքօխեւաոաէութ «16 6 1088ք61ԱՕՏԵԼՇԱ (ՇԵ 81ք06-84Վ6186քծ, 1 ՑՇՈՇԱՇՆՑ6 Աքօոօյթա ԵրօԱ յօ 6010տողթԼ օօտ1415:10-ՅՏԽՕ

06ԽԱՎՇՇՔՕՇ

71 Փոլ1աօ0806Ա0102:68116 1քյոնտումթւօ8068611 ՂՅ61ՇՎՎքոյտելաոմ 82իմ ք266Խ101ք61» ոօ 12ռօղթոմ, քաւ 21651 328քօ6. ՇՈՆ ՕԼԱԱԼ Ա ոօ 8 76`

Աաւօու

ԻՔ

ո3

(-քօո6 767:Մ: «2ԷՄՈԺ/ 1), ՎՇՇԵՕԻԾ

18՛7ՐՕՇՆՇՕքՕՂՇԽՕՇ

ՇՄԱՇՇՐՅՇՐ

061183.

ՎՏ

օո

Ո16

8ՒՌ ԱՈ քռնօքոյ: ԼՈՇ

ՕԾ1Ա6ԷԼՕՇ ՇՕՕԾԼԱՇԷՈՂՇ,

Օ6ՇՇՈՇՎԵՐԵ 7114 ՖՎՅՃԱԼՈՒՇՑՇՐՄՂ6ՒՐՐ08

Հ

օ6ք230821ՇՈ6: Են:ոո«0, ԱԵԱ

66ՇԱՂ2ՂէԼԵԼԼ ոքօօ31

ոքօՓ1օ4711111 ՀԱՆ լ

|

Աո«015ՒԹ16

էճ

ւթ16161886

ՇՐՕՕԹԵԼ6.

ՇԹՎՇ

3.

ծ

Շ աԼ

էԼ

էլ1Ղ0Ր

Լքոո8

օ110ՇՔՐՇՈԵՒԾ

141:

ՕՂԵՅՒԼԵԼ

ԷԼ0Ր0

11012

ոճ

ԷԼ1 օ

Շ

ոքօոճշա

տոքօԱՇՈՂԵԾՐՕ

00186711

քօճղոտճոնու ոճ 112թ0յսռու

235167

Է

Ր2ուղ61

Լ11ՇՏԽՇՒՒՑ:

ոքոՀՈՒՆ

ՍԵ

ղօ

Էտա

832Խ1281171

ԱքՕԱՇԷՐ ՀՈՐԵՐ .-

`)

Ը

Լքարօքու Հիմք`

803:102010611

Շ086124 ԻՃ. ԹՇճը«0881010 Է 1Է176Շ, 06թ23082:/ՌՈ0

ԽՆՂԵՂՆը6

ՒՈՅ

Աքոյտոծէլ1Ձ օրքուլրլ

8662:1082ք08.

ԽՕԿԱՇՇԱԼ

1018,

մքօԱՏԵՆԵՒ

ոտա

ՕՈՇՀԵԼԵԼ

0ՇԷ(087 ոօշտօոաո մ 723

16քքուօքնոմ

ՎՈՇԱ

օճոոօ1տ

7քքուօքատ

Է

ԷԼԱ162:8106161. 4.

,»»թ),։ՕՕՒԽԻԽ"՝

ՍԱՐԳ

Օա

Աք

`

Վքօ2

1011607Ե8616

փոր, ԿՐԹՈՒ Օօ 345012

ՈՕՏԵԼԱՇԷՈԼԼՆ

68118,1266 օՈՄՈՇԻՎՇ

ՏԱՏՈՒՆ

քճոՇոօքծ. 2. ԷԼՇ քռՇոքօօրքոոա

ՒՈՅ

Թա

յել

Ո

ՀԻվեքնո Լեւքողը բը

«ԸՍոօ Վ 27ռորճու ԱաՃորոնոււ»,

119678808Ո6ՒՈ16

Թ6ք0810Ր0 ՇՕ8611 ՔՇՇՈՆԾՈՒՈՒԸ

Ճքոլ61ւլ8 Օ6 օ6քոածաւդք Բ ոքօայքօքյ ՇՇՇՔ...

ՇՒՇքՅոԵՒ

Ծեր)

Շ

՛1քօ6084Ւ016իք

Օ6ՇՇՈՇՎՒԵ ոո

ՍՀՈթ Ո 40ՇԱՕՏՇՒԱՎՕՇԼԵդո

ՔՇՇՈՄԾՈԲ

աԼՃքե6

էու

Շ

Յ18

0...

ՅՈ

86ք:մ088050ԸՕրորզԿ

Լ. 8.1 քորօքո

ԸՕՑՇՐ ԻՇ

ԾՇքաօ885ՒԼ ԾՈՆ քորն թ ՕՇքճրաւթեա

ԷՇԱՎՇՔՅՂԵՒԾԵՐ/

ըքօ0082:11Շե1

ՕՕՇՇՈՇՎԱԼՐԵ

ՊՀ

Ադ:

.

ՎԵՐԼ

ՈՕՇԻՅԵՕՑՈՎՇՂ:

ՇՇՇՔ ոքօայքօք

Էլ. 1քճո

416310 ԷՇԱք«ՕՇՈՕԻՇԵՒԱՕ

86ք2088010ՕՕոօլը ՔՇշոյճյդոալՃքոլթէուտ Րքյոօքց-

ՏՈ: ԼՅԽԱ612

էճ

քօղծ

8ոճքա«Օ08:Վ4, 863220: 8 1Օ-.

Ձք6ՇՇՐՕԹՁԷԼԱԼՕՐՕ

663 Շո ՇՂՇՈՅԵԱՒ6թյն ըը Աքօթքօք4 1 663 ՇՕՐՈՃՇԱՑ

ԾՇքՕ8ՒԹՒ0ԸՕՇր

ԵՇՇՈՆ

Ճքճո՝

ՍՈՐՈՅի

11ք6ՂԸ6Ո216ՈԵ ԵԳՈՐ Թ6ք08:1010 Ը0Բ1

ԻՇՇՈՖՇՈՒՈւՄ

Ճրխօլույ ՄԼ 16ը-Ո6ոք062 ԸճճքրճքԵԹճքժ 08100 Ըօցրորզ.. պր Իօշոյ ճու Ճր ճում Ճ. Ընի Հիմք՝ «ԸՕՏ6ՐՇարի Խր2622». Վ 17 ոնց1991 `

ՏԱՆ

ՅՅՈԱ ՆՀ

803թքճւմ2)0164. 06 ՕՇՑՕԾՕՈՇուտ 11Շք6Օ08օքել

`

Յ8ԱՇք2ԵՅՒՌԼԵՐ:

8Օ

`է1Ձ,ոՅ1Ծ՛7

«օէ

8քծիլք

1Ձքոլէլօ-

իլ. թոատ 36ք6աա

ՕՇԷԼՕՔՅՒԼՈԱՑ ոտ

Ն:6ա0ՐԾ կեն

Հոր

երն

ոՅիլ8 իմ

օուտմ

ո

"11386601" Ածք8511388.160111ՇՂ5 ԷՇԱՇքՅՈԵՃքոճքու Խռա ԷԼքաւօքց ու:23 Խոն ԱՆԷ ճո-

ԷՅՒ 60061 ղքօքքօքճ.

ԻԷլօՐօ

ԱՅՐԵ:

Առու

38102

8, Հ«Օ8-2թո

2.

ՎԿառղՇ

Խաղւաուօ19/ծ.

Ղքտ ոքճմճ,

Օք23Ք184210-

ԱՕԵԼՕԼԱԵ

26911631918( 160ո16/ռ

(ուժն),

ՕԱԾՂԱԾՔԵԼ

ՂօԽօէ.՛ օն ԷՇՕՈքՇոաոՅ ոճը

ՕՇՂՅՏՅ՛ՐԵՇՋ

ՓՅՒՆ

Գր

ՈԳՈՒ

ԳՋց

ՂԸ

ի

11քօոօ72ոոօ1`

ՈՈԳՈԳՆ

ՎքՇօՕ-

828110108 ԸՇՂՇոՅո ուՇքԼՇոճոյոում 8ՇքոօտղօրօՇՕՏօԼՑ ՃքեօԼքարօքթգռ..Ծ6քոօ8րեւն0861 քո ՄՇՈ աԼ օ6թճՒՈ Լ 12511612 ՇՇՇԻ ԷաՐԱՂՇՎ.8Շ8ա31 Շ 52.1 թ. Լ6:6քճղԵԼօիր/ ոքօոքօք» :Օ71810

ՕՕՇՇԱՇՎՈՐԵ ԳՆԵ (212

1քջճու Շ ԼքՇ6082ՒՈ1681 ԼԱԿ" 121612 Լքորօքճոճ.-.։. ..

1Շո) 0Ոօ

քԱ6ՕՇԵԾՏՇԱՆԾՇԼԹ

Կ.

լ

է

ո"

.

"

Ո.

ՀԶ.

ւ

"ո

.

:

Է

ինի

ապարան նւ

մն

Վ

ԼԻՐ

:

ւ

ւ

ՄԼՆ. ԵՒ,

Նալ

.

ի

ՕՇՕԲՕ2016 է ԷռթօյնդԲ:

ՃԸ

փ

ա

Հիմք՝«ՄՏոծօուտ", Ի 25հոտ ԷղԺ տ

Ճթ

ԱՕ 23 ոՕՇԼՕ8Շքէ ԵՍ:2օ10ՎԻԱԱՕ8,

23860Ղ 14քօղո010 810քբ Ճ36քՇ411Ծ6ՅՈ2օՇ8060ատտ

ՀՅ»

ՕԲՏոճոճածքոա

տամ

ԵՏՔ.

Սու

01863611

օԹոՅոյւ

աՅՑ

Լքուօքու 8

-. `

|

ոց

նեն

ՇՇՂԱՇՑՒԾ

ոՅԼԵ

ՈՕԵՀՅՅԱ

մնի

։

.:

Ց

Հ. չ

ւ

|

ր

թ

աօքքեսոց Ո116քթԵՒօ |

օէ օօղօքոու6օ8

Խօշճոճ

ԱԽՇՇՐԸ ՕՆԷԼՕԼԱՇԷԹԱԸ):.

'

ՍՐՈՒՄ

|

Լճւտ6ր

Թ

Աք ԱՎՇՇԽԼ

ԲԵՌ

Բ6ՈՅՑ6ՇՆ

3250Թ8Վ611 Ոօքծոքնո ԱԹԻ, 321681

ՇԷԱՎՅՈՎ

«ՍԼՓ»., 6օղելոծ 62:

ՈՇՈԸՀ1Ձ

ՈՇՈՅԻՕՐԱ-

Ճքոլաէոտ,տՊՕԱՇԲՂՅ ճո Լ ՁԵՂՇՐՁ 1 քաւօքտոո.:. ՎՇՇՀՕԼՕ

ԱԱՎՇՂԱԻՄԻՑ

թ 1ՕՎԵ Էռ 16 Խոճ Լքւօքճո թո

Թիլ,

814611

ՇՐՅՈՕ

ա36աթճու

ՓքՐ2իԼ, «Ու:

Օք.

5 տօ 10

ՎՇյօ5-

օո Խ01օքեր: ԱՇ

Բ :

,

6ՇՐօ 610-

Ի

ւ

`

15601868

ՄՏՇՈՕԽՈՇԷՈԼԸ

ոքճ8916

1ՇԱՇՒքՅՓ081

11.

Ճ36Շբ66ԱԱ6ՅԷ ԷԼՃՃՕԸՕՂՇոճիՅածքը ոօիլ ,: 19, 58. 26 Մո. Վ«ռոօտոճ,

ՒԷՅքՕՈՒԼՕԻՆ ոծոյո217/ ԵՇՇՈՄԾՈՒՇԼ

Ճքետաոտ8 ԼՁԵՈԾՈ/ԼքորՕքտւր/

'

ԿՈՐ

Կ

.

1օքօրօ1 Լո

1Շ ԲՈՒ

Ծճրճքումւօ82Վ, ոքաեուծ

ՇԼ

103ոթն816է14

8 08321

ոքճթ ՎՇՈՕՏՇԵՑ «01161211 1110Է116ռւ տմօՇԵ

ԱՇՈԵԼՐՔ,ԷԼՇ հ10«ՇԼ ԾԵԼ

Ոք

էու Շ ճ1օքճ6էլ011110451

չՕքԱԱՈՎՇՇՔԻՕ11,

ոքտխՇքօր

ո

ք2382

արանը

«ո:

ւււ

9ՇԹաքծ-

Էտա

11 80Օ0Շ1Յ881Օ816ՕՇ8ՕՕՕՊԱԼՇՒԱԼՇԻԼ

Շ

Աքօ138074

3ք6էու

66334201

ՈՇՈՄԼՁՅ.

օոքճրոճւօ

ՍԱ16ԻԼ 821192: ԿՐՕ

3:

մ 1 28196168 Վքա18 8 ԷԼԸԻՃՕ ոռճք-

ք21օէ: Ճ36քՇ21Ա2:ՅԻ ոօ, Խ118410Լ8Շ6ԱՇԻԻԵՇԶ: 2. Խ. ՇՕշճղՇԲ

ԲՅՇԻԵՐՕՆԼՀամ

ԹՇ6

ԱԷ.

Ի1Օ1 86213866

հՈՅՇ17 Ա6

Թոռ 246 8Շոք

ՒԼՏՃՕ.

Տ

ՒԱԾ)106օումոք

ՈՕԼ6ԵՐՆ

Աքորու

3822ՕՅԱԾԵԱ ՇՕՏՇՂԸԻՕՆ

3ՈՕ0քօ85:

:

ՐՐ

ՇԱՇ«ՕԲ

Ն

1ՄՅ8օաօե 1 .ՃՐՈ ՋԵ

օ1

Ր

ոՕՀ2ՅԵԼՑԱ6

Հիմք՝ հեղինակի անձնական արխիվ:

լ

1քօթյ/քօքմՒԷԱՃՕ.

«քօու010

803:ր/-

1ՂքՇթՕրՄ1

քճ0016. 1106րոքօւ Թշշոյճոոամ Ճքոթոք

7քղաօք

ԽՈՅԽՈՍՀՕՒՑՒՐ

Շ1.

71 85136ԼԲՅ61

ՆՇ 6ղԵրօ

ՇաաՇ քո

ՇՄ7-

226ք1Բ881211212 ԷԼՅԵԼքշտարքճ 8 քր աՕ1Շ:յօ

34 ՖՇՐՃԵՕՑՈՇԱԱՇ

60քթյ01ԱՇԻՕՇՑ

3Ոքօոճ, Թ

ՇՂՅՑԱԽԻ

ոքօ8օքատ ՈշՇոօքլլօրՕ

ոՈօք ՕՇՐՅՇՆՇՑ

Շա

06,

ԷՏՈՒՈԼԵՑ:

ԽԱԼՕՆՍ:

Շ

ՇՂՇՈՅՒՑԵՇք

Ը

ա"

լ

Նո

Ր"

օ9Ե..:"ւ..

ԼԹԵԼՕթՅՒլ

ՈՇՈՅՐՕՐԱՎՇՇԽԵՕԼՕ 71օ181718

ՒԼՃԵԱԼԷ՛ՐՃ

ԹՃՐՃԵԼԱՃՀՕՑՏԱՎՃ,

ոքօշան82)0ԼԱՇԻՉ 8 բ, ՇՂՇՈՅԵՅԹՇքո6

ոօ

3.

Վ.Յդօ084 19, բտ. 26.

ՅՆԱ:

ՑՕՇԱԽՕ1

Փօքո,

ՕՂԵՂԵԼՇ 8 ԽՃՇ

1,

063 ԽՅԹԼՃ-71160

Ր.

Ց

80օք

ՎԶՇՕթ

"

տաճ է Ել

8Օք8ճՇԵ 3250Բ1ԵՍ:

8 հլօյ0

ԽՈՒՄԸ յողոտ

ԷԹԲՅ86ՇՌՒՈ

Ձ81ՕԽ(419ՎՇՇԹԽՒԼ.. ՕքՄ2«ԱՇԻԼ,

«Թոքոյքմ, ՅՎՈՇթ ն.

ՕՇՈՕԲՅրաի

ք

Ւ

Խէ

Յ81ՕԽՅԼԱՄՎԵՇ ԽԼք-

«1

տօ

՝՝

182"

063 ԲՕԽԵՐՇքԵԵՍ:38121508, Յ8:քելՑ

ՐՈ832,

ՃՕԹԵՅԼԵԼ ՃՇԽԵՇքՅԱՇԽՕՒՕ

քած. Ծ 1Օ1

ՈՇԷՏՖ 8

13-14

ՎՅՇՕԲ

էճ

Օ1ՑՇՅՈՂ

8 Շ6-

ԷՃ3Յ-69

Հրում»

ել6-

24 ՕՐոռ էճ 786311 8 Ճոոռուօամ 25քօոօքւ, 8 ո. 86քոՕ6ր6

8 1ՕքԵՒԸ/ ՈՕՇ.

ԵՀՀ, ԼՈՇ ԱՕԽՇՇՆՐԼՄ

ԼոՇ ՇօոՇք»ա2ԼԱՏ6ՈՑՒԼ6Լ,

ԷՏ

տղ

Խո

տօ

աօ

110676 1010,

62:

ԽՏԷտ

ըՕոճ.

օ1Այօրաոլ,

001ԵՒլուն/71 ՎՅՇՂԱՎԵՕԾ ոօոթմու 110 օտ: Աօք ԽՈԼՇ 86038ՇՇՐէլօ,

146768

տաաոճւօքօն

ո25 լ1քօատ7

ՍՈ

Լ

Շ80Շ

Շքո37

Շե

32 ՎՐՕ

ՄԺՀՅՅՅՒԱՇ Աքօտ6թաւծ

01867 ոքաՎաՇ

ՌՍՇԵԽՇԻԵԱՎԵՐՈԼ

Օօ ՇՕԱՇքւՅ 14 8 11Օքթրխճ.

ՕՕ

30.09.1991

Ը. ..

..

ՀՕ

21-18.

տութ

ոօոքօ6ծրԵւք

Խո

16Յ15ՕԷՈՈՕԼՕ

քորն

|

Է`

Ց"

ՋԵՒ

Սս

տ

'

ԸՂՇՈՅԵՆԲ6Ը

ՕՅոՅՇԼԷԸՈ

ճքօօՐՕԲՅէլ,

1:

Ր.

3ԱՕքՕ8Ե6.

ոքոօւո`Օ1էՕ

51010

ՈՇԸ

ւր"

ոմ

/1րոօրչու 1. 8./ Տ

Հիմք` հեղինակիանձնականարխիվ:

..

ԷՕ

ԷԲ

5ՕՂԵԱՄԾՀ

Շ ԷՄ

Շ843Ե18461

ԷՐԱՐ2ԵԼ.

ԽԼ181ոթատուօ18Ն6իլ ոքաօյղո 8 ք61րօ1 1քճղօօ/14161184 Խ(2քարօ ոօ ՇԵՇՑ օ6օԱ 2օաֆօքօոոաատ էՐոօքոօիր ԽՃճքոծ277 0օՂԵւոռւ Էաոծշոյլ 8 08431 Հ ՇՕճոծունօ, Թճֆշյյու, օոճթօ, Ղօոշք "1102. 3848աղ ՉՆՔՈԼ ԱՇ ւօքքօշոօտաթՄ ՖԱՎՇՇԻՐ:.ՏԸ ՔՃ ք էԼուօքուօրօԹ28Շ ՎոՇԷ 11ք6օ3ա ԷԼՃՔ, ա 2 ոո»127 11010 թզֆ:օԼ Էքոաւօք քՅ2622 ԼՅ ւ. Վ1օ 28686162 Աքաւօ2:6 13 710ոօ7Թ612 3 աւ 4070ք010 քողն, քօա1ո341114 13421564 ԾՄԱՂԱԾԻ "գ 8 ԾՈՆ ո, 10, ՀՅ: 85լք23ա168 |Լքոաւօքճք, 2օՕղՇՇ 1Օ1Օ, 1ոօոո61Ո21. ԱՇ Բաո ՈՇքոճայտտ

«իԼ5լ

Շ

Շ

«2ք68:Շ6ՕՐօ

աօտֆոման

քճնուճն

ՇԵՇԷ

ՂԱՇ

ՇԵՇԷ

ՈՇքՇոժՀՐ 8, ՈՕՇՃՕՈԵՔՄ Ի1628էԼ138ԼԵԼ

ՕՈՂՏՈՎԱՇՂԱՎԱԵՈՆԸ 8 31081 ԱՂՃԻՏ

ոԼ 655 |

|

ԷԼՇ

.

18101

քորի ԻԵ

ԷՇ

«ԷԼ0ճո 10ոճ՞ Ճրաճա», 10 չոօոտ 1993

Հիմք` ԹՇշո)01ՌՈւռ "

Կազմակերպութեամը՝ Հ.Յ.Դ.

« ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ»

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿԶԱԿԱՆ

տ

Ր`

ԱՐՑԱխի վերՋին ԼԵՐ.

ԿՈՄԲՒՏԻՈՒԹԵԱՆ

ՅԱՆՑՆԱԽՈՒԲԻԽ

-

Նիւթ

իՐԱԴԱՐՁՈՒԹԻԻՆ

Կոո

ՀԱՄԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐԱՆ...

|

|

(ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ

ԳԵՐԱԳՈՅՆ

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹԵԱՆԱՆԴԱՄ)

ւր

ՍՐՎ

Ա

ԽՈՐՀՈՒՌԴԻ

|

արարական

Երկուշլոբթի, Ապրիլ1995,երեկոյեանժամը 8-ին Աստուածածին եկեղեցւոյ Ներթնասրահին մէջ 500 Տ. Շողեշ| Ճսօ. ԱՆԵ Է

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆԱՌԻԹ ՊԻՏԻ ՏՐՈՒԻ

ՄԱՍՆԱԿՑԵԼՈՒԱՅՍ

ՊԱՇԺՆԱԿԱՆԲԱԺՆԷՆ ԵՏԹ

ԶՁՐՈՅՑԻՆ

|

ՏՂ

ՀԻԻՐԱՍԻՐՈՒԹԻԻՆ

ՍԱՏՒԸ 1215.

|

|

,

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ`

երր

2»

Ի

ւ

Լարա: ԱՆՑՔ

Վ

«Հ

Աի

ԿՊԱ, ֆ. 1, ց. 127, գ. 240, 356, 373 ն աղն: ՏՈՂԻ: 2. «Արցախիճամալսարան», 8. 2-3, փետրվար-մարտ 1988: Արո րա եե մա ինստ ւնը 3. «Հալոց աշխարճ», 24.01.1988: 4. «Արցախի համալսարան», Ո. 2-3, փետրվար-մարտ 19882:

1. ՀՀ ՀՔԿՊ

5.

Նուլն տեղում:

|

ԹՅՆ

ՈԿ

յ'

ԺԱԱՐԿՈՂԻ

ՒՐ

Վր

ՅՈ

`

Հեղինակի անձնական արխիվ: արաԱՆՀՈԳ 7. 1998 թ. Ստեփանակերտումտպագրված ՄիքայելԲեգլարյանի«իմ սերնդի ճակատագիրը»հուշագրքում անված Է, որ Հերձերի դպրոցում իրենց գործին նվիրված ուսուցչուճիներից Էր Քնարիկ Սարգսյանը:Ապա՝ «Հենց այստեղ՝ ճայրենի դպրոցում վերակաճգնվեցին բռնադատված մանկավարժներՎաղարշակ Գրիգորյառը ն Գալոււտ Գալստյանը, որոնց նշանակման ճրամաններըժողկրթբաժվար Եսայի Եսայանը դողդոջուն ձեռքով Է գրել, չնայած Ստալինն արդեն մահացած Էր» ր (Էջ 94): ԵՑ 8. 822 ԱՎ ՃքմոՈօրու,՝ Շօծաւտն 5 Է ռրօքեաօեւԽշճքճ622-. ճքօւմազ. ՎՅՇԼԵ 1, Եքօտոււ,1990, օ7. 33 (ալսուճետն՝ Վ. Բ. Հարությունյան...) 9, Դատճեն՝ Բեղինակիանձնական արխիվ:

ԲՏՏՏԵՐՆՈՒ

10. Բակուր Կարապետյան, Եվ ճրա շուրջ , Երնան, 1990, Էջ 42-44: 11. «Գարդմանք», ճ. 2, 1999: 12. «Խորճրդալին Ղարաբաղ», 20. 02. 1991: 13. Նուլն տեղում, 21. 02. 1988: 14. «Հալոց աշխարճ», 21. 01. 1998: "ե ԵՐԻ: գտ «Խորճրղային Ղարաբաղ», 02. 03. 1968: ա 16. Պատճեն՝ անձնական արխիվ: «Առունկի» քարտուղարՍերգել Բեղինակի' (իսկ ինչո՞ւ չի որի մոտ Է պաճվում«Կռունկի»արձանագրությունները Խաչատրլանի, վերահանձնում արխիվ) ճրապարակվել: Է «Այսպես սկսվեց Արցախյանշարժումը» 8. 3-4, 5, 6, 7), որում տեղ են թ., լույս» տաոռությամբճուշագրություն(«Եղիցի ն նկատվում գտել բավականին անճշտություններ Է 6.

ՏՈ

ԱԱ

|

ՆՈ

|

տ

|

Տ

լ

`

"

.

Մ

|

միակողմանիություն Լ

24. 03. 196252 17. «1386», 18. Նույն տեղում:

|

ւար

ի

Նույն տեղում: ն կային Սակայն արխիվ: 20. Հեղինակի անձնական Վ ինչ-որ նիրովաբադից կարողանումպոկվել թուրքի գոտկատեղից: հեռագրերում թարովա: Մոսկվա, Երնան ն Բաքու ուղարկած Հ ն մեղավորներին (ՀՀ թողնելԱդրբեջանիկազմում ոկ 127,գ. 685, թ: 1):: ԸԿԵս ԶԱ :. 7. 21. Հեղինակի անձնականարխվ )չ``..` 1-ին, էջ 728. ՅԿ: 22. Վ. Բ. Հարությունյան... անն) 23. «ԽորճրդայինՂարաբաղ», 18. 1998: 24 Հեղինակիանձնական արխիվ: : 25. «35866 21",30: 03. 1968: 19.

այնպիսի ք հորը:

:

ԲԻ

եր» ՐՂԻՄ

ար Պն թր ի ծ Ք

պատժել

-

,.

որո

Գ

Գ

ռ

03.

|

`

Է

26.

«ԽորճրդալինՂարաբաղ»,01.

04. 1988:

27. Նույն տեղում, 03. 05. 1988: 28. Նուլն տեղում, 24. 06. 1966: 1, ց9.87,գ19,թ.1025

29. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ

ֆ.

Նույն տեղում, թ. 104: Սոր 31. Այդ մասին նյութերըտես՝ ճեղինակիանձնական 32. «ԽորհրդայինՂարաբաղ», 15. 06. 1988: 33. Նուլն տեղում, 24. 06. 1988: 34. Հեղինակիանձնականարխիվ: 35. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ. ֆ. 1, ց. 87, գ- 21, թ. աան 36. «ԽորճրդայինՂարաբաղ»,13. 07. 1968: 37. «ԽորճրդայինՀայաստան», 16. 06. 1988: 38, Վ. Բ. Հչարությունյան..., 1-ին, Էջ 118: ՍՏԱՆ 39. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ, ֆ. Լ ց. 87, գ. 22, թ. 10-11: 40. Նուլն տեղում, թ. 29: ԳՈ 41. «Խորհրդային Ղարաբաղ»,24.07.1988. 42. Վ. Բ. Հարությունյան...,1-ին, Էջ 133: 43. «ԽորճրդայինՂարաբաղ»,24. 07.198... պն) 44. Նուլն տեղում, 18. 09. 1988: արնի ԲՐ: 45. Նույն տեղում, 01. 10. 1988: կվքւՑ 46. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ, ֆ. 1, ց. 87.գ. 23, թ. 40-41:

30.

աջ

ա

արխիվ: ՎՈՏ

հա»

192:

ապնենն

|

Ջե

ԱՐԱՐՈ

ա

ի

սա

աս

աա

որբ

ՂԵ

Նույնտեղում,թ.

42-45:

աե

Թ

ԿՈՆ

2.

47.

ԱԼ

|

ԿԵ"

|

Նույն տեղում,ֆ. 4516, ց. 1,գ.9, թ. 6: 39, Համլետ Գրիգորլանիճացադուլի հետ բոլոր կականըկամ պատճեներըտես՝ հեղինակիանձնականարխիվ: 50. Թարգմանությունը տես՝ «Խորհրդալին լ Ղարաբաղ»,11. 11, 1998: 51. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ, ֆ. 4516, ց. 1, գ. 10, թ. 127: ՍԼԱՆ 52. Նուլմ տեղում, թ. 62-63: 53. «Խորճրդային 06. 11. 1988: Ղարաբաղ», 48,

իսփաստաթղթ առնչվող |

|

Ոս

54. ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊՍ, ֆ. 1, ց. 87, գ. 25, թ. 16: 55.. «Հայք»,10. 06. 1990: 56.

03. 14. 1989, Բ. 32-33: «Տնտեսագետ», 57. «Հայք»,10. 06. 1990: 58. Մեղադրվում են, Երեան,1989,Էջ 86: Ն. կողմից Ռիժկովի պատվիրակության կազմի մեջ Էին Ստեփանակերտի ճեռնարավտոտրանսպորտային կությանպետ Բ. Վ. Դադամյանը, մարզսոցապի պետ Գ. Վ. Սաճակյանը, 8-րդ միջ-

ընդունվա

|

նակարգդպրոցիուսուցչուճի Լ. Ի. բժիշկ Է. Ի. Ղուկապանը: 59. 60.

08. «Խորհրդային Ղարաբաղ»,

Նույն տեղում, 05.

իմու ործ Տ եա համարից ադիր

առաջին

ն մարզային Սարգսյանը գլխավոր Բիվանդանոցի

վոնՓորանսի

05. 1989-

|

03. 1989: |

.

Ստեփանա

«Միացում» ժողովրդական շարժման վերաբերչալ նյութերըքաղված եզ ՀԵ «Միացում» տեղեկա թեն

(09. 08. 1989):

րի

տ:

ւ

62.

Ղարաբաղ», «Խորճրդային.

10.09. 1989:

63. Նուլն տեղում, 21. 10..1989: 64. Նուլն տեղում, 12. 11.

1989:

65. «Միացում»,27. 11. 1989: 66.

67. 68.

Ղարաբաղ»,

30. 11. 1989: «Խորճրդային «ԽորճրդալինՀայաստան», 03. 12. 1989:. Այդ մասին տես Ռ. Գաբրիելյանի

69.

վերոհիշյալ հուշերը:

12. 01. 1990:

«'ՀՕԽԵԿԵԱՍԼՇՐ",

«Հայք», 28. 01. 1990:

"ն

աե

նց

|

,

ւշ.

աքե

ռ

խորին

ԱԱԿ

ԵՈԱԱՐՅՎԿԵՆ

Ը

՝

10. Հանրապետություն», 1990: 26.

/Ճքիմօււատ»

Ճքաոո",

ճ.

1990:

10.

1, 1991:

«Հայք», 18. 03. 1990: -26. 04. 89. «Հայաստանի 90. Նուլն տեղում, 21Լ 05. 1991: 91. Նովն տեղում, 21. 06. 1991: 4-րդ, Էջ. 66: 92. Վ. Բ. Հարությունյան...,

88.

.

Լոն

ԱՆԱՏԵ

ԱՈԱՆՑ

:-

87. "308

ր

Տ

ՈՈՀ2Ք

|

86. «ԼՕղօօ

|

իր Սանկտ տան շքամուտ Պետերբուրգի ւ.

Ստարովոլտովան սպանվել Է 1998-ի նոլեմբերի 20-ին: 74. «Երեկոյան Երնամ», 07. 04. 1990: 75. «ԽորճրդայինՀայաստան», 27.04.1990: 76. «Երեկոյան Երնանճ»,11. 05. 1990: 77. «Խորճրդալին Հայաստան»,24. 06. 1990: 78. «Դրոշակ», 1990, Բ. 8, Էջ 7: 79. Հեղինակի անձնական արխիվ:' 80. «Հայաստան»,18. 10. 1990: 81Լ Նուլն տեղում: 82. «ԽորորդալինՂարաբաղ», 18. 10. 1990: 83. Նովն տեղում, 13. 10. 1990: 84. Նույն տեղում: 17. 85. «Հայաստանի 73. Գալինա

ա,

70. Նուլն տեղում, 16. 01. 1990: 71. «Մշակ», 1906, 8. 10, 18: 72.

ԱՔՒւԼ

:

Հանրապետություն», 1991:

«Երկիր»,30. 08. 1991: Երնան, 1997, տարեգրություն, 94. Բ. Ուլուբաբյան, Արցախյան Էջ 266 (ալնուճետե՝ Բ. Ուլուբաբյան...) 03. 09. 1991: 95. «ՀայաստանիՀանրապետություն», հարցե որոշ իրավաքաղաքական 96. Լեռնային Ղարաբաղիբիմնախնդրի Շաճումյանի հետ ԼՂՀ-ն 10-ի դրությամբ Երնան, 1994, Էջ 17: 1991 թ. դեկտեմբերի ն 2875-ը՝ ռուս: թուրք 38737-ը՝ 16680-ը՝ հալ, որոնցից 207678 բնակիչ. միասինուներ թուրքերնԷին: հիմնականում 10555-ը Քվեարկությանըչմասնակցած 14. 12. 1991: 97. «ՀայաստանիՀանրապետություն», 27. 12. 1931: 98. «ԽորճրդայինՂարաբաղ», 99. «Երկիր», 16. 04. 1992: 93.

գոլապայքարի

մաճվան ճանգամանքըդեոռնս 100. Արթուր Մկրտչյանի ողբերգական ԸՐԻ»

մնում

չբացաճայտված:

|

ՅՐԼ

Ը

Կրրնաց

ԻԼ

ր

Հեղինակի անձնականարխիվ: ն 102. Ջորի Բալայան, 103. «Երնիր»,20. 06. 1992: Էջ 464: 104. Բ. Ուլուբաբյան..., 105. «Արցախ»,15. 09. 1992: Դիմակայություն, 106. Դ. Բաղդասարյան, Գոլամարտ, 107. Սեճոր Հարությունյան, 4-10. 09. 1992: 108. «Ազատամարտ», 4-րդ գիրք, Էջ 205: 109. Վ. Բ. Հարությլունյան..., 101.

Է

139: 1995, էջ Դժոխք դրախտ, կրնան, ԲՐ

|

Ի

ՆՀ.

Երնան,

ա

.

է

1998, Էջ 129: 1998, Էջ:47: `.

Ստեփանակերտ,

110,

«Ազգ», 19. 02. 1993:

Նույն տեղում, 16. 01. 1995: 5-րդ 112. Վ. Բ. Հարութլունյան..., 113. «Արցախ»,17. 04. 1992»: 114. «Լրագիր օր», 16. 04. 1996: "ԼՕղօՇ

118. 120.

|

1993:

18. «ՀայաստանիՀանրապետություն», Բ. Ուլուբաբյան... 699:

Հ

08.1993: «Հայք», 18.

տեղում, 02. 07. 1995:

|

1995: 06. կ

ՄՈՐ

ԲԱՅՐՈՆ

ՀԵԼո

ԳՆ,

|

ԹՀ

Արո

Հան ԲԱՅ

Նույն 122. «.Երնաճ» (Սոֆիա), 20. 07. 1993: 123. «Երկիր»,24. 12. 19935: 121.

Էջ27: 1997, Ծրնան. գիրք.

03.

Ճքածեւո՞",27.

116. Նուն տեղում, 15. 06. 1993: 117.

Կ

լ

111.

115.

ՈՒ:

|

տ:

Գդդ

ՀԱՒ,

Լս

աւ Հս

Ս:

ՀՐԵ

2000-2001 Ստեփանանեիտ-Երնան, |

թթ.

ՀՐԱՆՏ աա

Ծնվել Է 1931 թ. օգոստոսի 18-ին, ԷՂՀ Մարտունու շրջանի Քերթ գյուղում:

, |

ԵԼՅԹԵՆ

ու

-`

ՀԵՏՆ

ա

ռ

ՈՑ.

Ոշ

ԸԶ ե:

ԹՈՐ

թվականին գերազանցության դիպլոմով ավարտել Է Բաքվի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի Որպես ֆակուլտետը: պատմության աշխատել Է ուսուցիչ պատմությա ԼՂԻՄ Մարտունու շրջանի մի շարք դպրոցներում: 1973 թվականին ՀՀ ԳԱՄ

թյան Աե Դ նոն | ՀԱ |

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ամաց

ՀԻ

`

լ,

ի

"1

ՊատմությանինստիտուտումպաշտպաՎ ՂԵՐ

ՀԵ |

նել Է թեկնածուական թեզ «Լեռնային Ղարաբաղը 1920-1937 թվականներին» թեմայով: Ալդ նճուլնինստիտուտում

ԵՆԹ. Է «իթվականին պաշտպանել Է դոկտորական |

ազատագրաթեզ՝ «Արցախաճայության 1917-1923 թթ.» թեմալով: պայքարը կան ԳՅ 1. ի ՅՐ վ ՊԱ ՊԻ Լ Ո Հով Խերկալումս Բալ ժողովրդի պատմություն Հաուզ Է դասախոսում ՀՀ. ֆիզիկականկուլտուրայիպետականինստիտուհամալտում ն Քըրք Քըրքորլանի անվան տնտեսա-իրավագիտական "Վ

Ե

սարամում:

Է: Վերջին ճեղինակ գրքերի գիտական Շուրջ «Երբ Ռայրե գոլամարտ», են «Ար ցախյան նրա տարիներին տպագրվել նիքը վտանգի մեջ Է», «Արցախի ճամար զորված դիզակցիները ն այլ գրքեր: Ալս վերջին երկուսի «Թնան», «Մսմնայի Քերոսամարտը» սաճմանած Եղիշեի անհամար արժանացել Է ԼՂՀ կառավարության «ՄարտնԷ պատրաստում վան մրցանակի: Ներկայումս տպագրության ուսում նասիրությունը: չող Արցախ. 1917-2000» եռամաս

Բոդվածներին

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Որպես նախաբան Ես

Ճպարտեմ...

Սկսվածփոթորիկ

ԱԱ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱՎԱԿԱԱԱԱԳԱԳԱԱԱԱԱԱԱՈԳ:

ԱԿԱ

..ՎԼԱՆ

ԱննԱԿԱ

Լ.Ա

ԻԱ

ոո.

Խորացող Ճորձանուտ

ստանում

Ամպերը նոր գույն են

Հաղթանակ՝արյան գնով

Ա.Վ

ն անակն Անն նան

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

Ն 143

քե

տակ` ԱՎԱԿԱԱՂ ԱՎԱԶԱԿ

ԸԱՎ

ԱԱԱ.ԱԶԱՎԱՅ

ԱԿԱ

Մ.Վ.

ԱԱՅԱԿԿԱԳԱԱԱԿԱԿԱԿ

Մ.Վ.

Կ

ՎՆԱ...

Ա

Ծանոթագրություններ Լ...

ԱԱ...

ԱԱ

ԱԱԿ

աոնե

Անկախություն՝ռումբերիպայթյունի

ԱԱԿԱԱԱԱԱԿԱԿԿԱԿԱԱԱԱԱԱն

ԱԶԱԶԱԱԿԿԱԿԱԿԱՆ

Հեն նԿԱԱԱԱԿԿԱԱ ԱԴ

մորե Դառը մռայլություն

Փաստաթղթեր

Ան66

ԿԱԿԱՎԱԿԱԱԱԱՆԱԿԱԱ

ենե

ԱրցախըթպրտումԷր...

Կլանքի ընթացքը

ԴՈ ԱՂԱ

ԱԱԱԱՌԱԱԱԱ

ԱԿԱԴ ԴԱՅ

ԱՆԱԿ Ա

ԱԱԿ

ան

ւա

Ա

ծ

ԱԱԱԿԱԱԱԱՎԱԶԱԱԱԱԱԱԱԿԱՌԱԳԱ

Որոռումներիճանապարճին

Խճճվածթելեր

ԱԱԱԱԱԴԱԱԱԱԱԿԱԱՎԱԱԳԱԱՒԳԳԱՅԱԳՅՈԹ

Աոա

.

ԱԿԱՂԱԳԱՅԱԿԱԿԱԱԱԱԱ

ԱԱԱԱՂԳԱԳԱԱՅԱՅԱՎԱՅԱԿԱԿԱԱս

Աե...

ՉԱՉԱՂԱՅԱՅԱԳԱԱՅՅՅՈԱՅ

ԱԱԿԿԿԱսԱս

ԱԱ 199 ԱԿ 214

ԱԶ233

երկի

Վ

ԵԱ

19ԵՃ

ՃԵՏՃՈՂԱ

ՈՆ

Լ

Մ

ԵՃԵՇԷԼՕՔԱՎ

աա

ՇՖ/1ԻԵ2Ք

ՈՃԵՐՂՔԵՎ»

ՕՎՇքտ

21ԾԹԱՇԷՂՅՂԵՒԼՕ-ՈՄԾՈԼԱԼՇԼԱՎՇՇԵԼԱ

Խոշ:

ՈՕԸՑՑԱԱԱՇԱԸՔ 6Աոլ66 ճրուուլ

3066քաա01օմ

ուօք06

ԱՕ թաա0600Ա163861 ՕլթԱ2ԸԱ6հ

14701814

ՕճՇՋխ

84144640

«1քեճաճ,

քաօտաճաործճն

Օ6ՑԱՇՂԵՑՕՇՈ1ԵՕԺԽՕ20

ԼԵԼԸՋՎՇՈԹՑՈԱՇ

Շղաճ0մ

շօքօաօժաօմճարել ԱՎ:`

ն

ԱԼՕԻՃ2Ա4

ԱՊԵՐ

՛ՒԼԷ

ի/(ԷԲՂՆԱՎԸՇՕ

Ւճ1է

Ճ ԾՕԸՍՈՂԵՐՈՒՃՈՆ ԷԵՏՏճն

օր էօ քօ0ք6 օ/ Ե0օՆ 15 ԱՇՆՕ1Ա 1Թ |իօ հօհ0լԸ եզի 4854նի, Շօոլ ոջ հօ 11 ուլճռուաու օր 1ի6 Շիոտոնո րճ օ/ օհ. ՕՐ16 ճո. 1Թ Էկ ՁՇքԸԱՕի օ/ էօ ջ/010ս5 ճոխ լչ

(24065 07 1զէ Շրի1ՇՕԽԱ47.

եռա

-

4.

է1

460141514:

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ

ԸՆԴԱՌԱԶ

ՃԱԿԱՏԱԳՐԻՆ

Փաստավավերագրական ակնարկ |

Հրատ. խմբագիր՝

Ա. Մկրտչյան

Համակարգչային

|

շարվածքըն Էջադրումը՝Գ. Հռվճաննիսյան Ջնավորումը՝«Դար»ՍՊԸ

Ա «Ամարաս» տպարագ Երնան,Տերյան44

Հեո. 56 04 79, 56 74 64