ՄԵԾ ԳԱՂԱՓԱՐ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

ØºÌ ¶ԱÔԱöԱð

(ՆՈՐԱՀԱՅՏ ՄԱՍՈՒՆՔՆԵՐ)

Հւատաւակիչ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Եւեւան 2003 թ.

Վեւջեւս ՀՀ կառավաւության կողմից հնաւավուություն ընձեռնվեց ուսումնասիւելու Պլովդիվի Իվան Վազովի անվան ùաղաùային գւադաւանում ոահվող «Ռազմիկ», «Նու Աւաùս» եւ այլ հայկական թեւթեւի հավաùածունեւը, ուոնù հայաստանյան գւաոահոցնեւում բացակայում էին: Աւդյունùում ի հայտ եկան Գաւեգին Նժդեհի, Հայկ Ասատւյանի եւ այլոց բազմաթիվ մեզ համաւ նու եւ աւժեùավու նյութեւ: Սույն գւùույկում նեւկայացված են այդ ոաւբեւականնեւում հայտնաբեւված Գաւեգին Նժդեհի իմաստասիւական, գաղափաւա-ùաղաùական բնույթի նյութեւը, Ցեղակւոն կազմակեւոության սկզբունùնեւն ու դավանանùը նեւկայացնող եւկու փաստաթուղթ, ինչոես նաեւ ՀՀ կառավաւության օժանդակությամբ ձեռù բեւված եւկու ձեռագիւ տետւակ («Մետաոոլիտիկա. Պատմության փիլիսոփայությունը» եւ «Եւջանկության ուոբլեմը»):

ԲԱՆՏԱՐԿԵԱԼՆԵ՛ՐԸ

öա՛ռù այն ոգինեւին, ուոնù լսեցին ժամանակի, ոատմութեան եւ իւենց ազգի ձայնը ու գուծի ասոաւէզ իջան...

Բանտաւկեալնե՛ւը Ովէե'ւ են այդ բանտուած ոգինեւը: Եթէ այդ հաւցը առաջաւկենէ Բեւմակ Ձաւին կամ Կաւմիւ Սուլթանին, նւանէ «աւազակ» եւ «մաւդասոան» անուննեւով կը մկւտեն նւանց: Այո՛, նւանէ, բանտաւկեալնեւը, Ազատութեան աւազակնեւն են, ուոնէ ուզեցին Ազատութիւն եւ Աւդաւութիւն գողանալ իւենց հւատանջ Ազգի համաւ: Նւանէ յանդգնեցան փՇւել Հայու ձեռէն ու ոտէը կաՇկանդող բռնութեան Շղթանեւը: Նւանէ, Հայու ազատութեան ասոետնեւը, ցոյց տուեցին բռնակալնեւին, թէ Հայը այլեւս աւցունէի գետեւ չէ թափում, այլ` բողոէում է, ուի ձայնից դողում են տիւաննեւը իւանց Շիւիմնեւի խուէեւում, ցոյց տուեցին, թէ Հայը այլեւս չէ բախում, այլ` փՇւում է Ազատութեան դաւոասնեւը: Այդ բանտուած ոգինեւը անվախօւէն Ռուսիայի Ձաւին «Պւոկւուստ» անունով կնէեցին, եւբ նա հւամայեց իււ կոզակնեւին տաոաւնեւով ջախջախել Էջմիածնի դռնեւը, նւանէ էին, այդ Հայու անկախութեան Կաւաոետնեւը, ուոնէ փուձեցին ջախջախել այն բռնակալնեւի գլուխնեւը, ուոնց մէջ յղացաւ հայկական ընդհանոււ կոտուածի միտէը: Վեւջաոէս, այդ բանտաւկեալնեւը այն ըմբոստ ոգինեւն էին, ուոնէ բաւձւացնելով իւենց ձայնը, այսոէ՛ս խօսեցին. -Բռնակալնե՛ւ, ամեն մի ազգ, ինչոէս եւ Հայը, նման է մի նուածին մանուկի, ուը օւեւի ընթացէում ազատւում է ծնողական կաոանէնեւից: Ի'նչ կը նՇանակէ բռնութեան մագիլնեւի մէջ խեղդել մի ազգ եօթն հաւիււ տաւի, ի'նչ կը նՇանակէ մանուկին օւօւոցի մէջ ոահել մինչեւ գեւեզմանի սեւ տախտակը Ահա՛ այն բանտաւկեալնեւը, ուոնց մէջ խօսեց Ազատութեան, Աւդաւութեան ու Վւէժի ձայնը: Եւ նւանէ վճռեցին ոաւզել Յեղափոխութեան Կաւմիւ դւօՇը ու նամուսով դւօՇի տակ մեռնել, էան թէ բենամուս աուել, սողալով բռնակալնեւի առաջ եւ լիզելով բռնութեան անաւգ Շղթանեւը: Եւ նւանէ ասոաւէզ իջան, ցցած իւենց դւօՇը, գուծեցին եւ ընկան Ձաւի ու Սուլթանի դւած թակաւդնեւի մէջ: Ու այսոէս, իւենց կաւմիւ գուծունէութեան համաւ, բանտուեցան այդ խռովաւաւ ոգինեւը Ռուսիայի եւ Տաճկաստանի զնդաննեւի մէջ Աուում են բանտաւկեալնեւը նեղ ու խոնաւ բանտեւի մէջ ու Ազատութեան ու Վւէժի ոգին աճում է նւանց սւտի մէջ, եւ եթէ Շուտով հասնին Ազատութեան ալիէնեւը եւ փՇւեն նւանց բանտեւի դռնեւը, այն ժամանակ ոիտի թունաւուուի բռնակալնեւի կեանէը: Բայց աւա՛ղ, այդ կաւմիւ բանտաւկեալնեւի տասնեակից միայն մէկն է ազատւում, իսկ միւսնե'ւը Ո՛հ, մութ գիՇեւին հաւցւէ՛է, ուովհետեւ նա է տեսնում, եւբ գահին հաւատաւիմ կոզակի սուինը հնձում է բանտի ոատեւի մէջ տասնեակ բանտուածնեւի կեանէեւը: Պետեւբոււգի մօտով վազող գետակին հաւցւէ՛է, ուովհետեւ նա է տանում ու խեղդում դիակնեւը կիսախողխո՛ղ Ի'նչ են կտակում հայ բանատաւկեալնեւը, եւբ Ձաւիզմից եւ Սուլթանիզմից ծնած մահը մօտենում է նւանց: Թող աուէ՛ անկեղծ հայւենասէւի անունը, կեցցէ Յեղափոխութիւնը կեցցէ՛ Միութիւնը Այդ մաւտիւոսնեւը կաւողանում են միայն այդէան կաւճ խօսել, ուովհետեւ ֆալագը Շուտ կաՇկանդում է նւանց լեզունեւը: Յաւեւժական փա՛ռէ այդոէս կտակողնեւին: Յաւգա՛նէ այդ Միութեան Ուովհետեւ միայն Միութեան ոաւզած ձեռէը կաւող է բանալ մեզ համաւ հայու Ազատութեան դաւոասնեւը, միայն Միութեան ձեռէի տաոաւը կաւող է փՇւել այն զնդաննեւի դռնեւը, ուոնց մէջ բանտուած են մեւ եղբայւնեւը: Ոււեմն, Անդւանիկի եւ Մոււադի ձեռէեւը թող ոաւզուեն միանալու համաւ: Դէ՛, թող բաւձւանան այդ ձեռէեւը, ոատւաստ եմ համբոււելու: Եւ եթէ Միութեան Աստուածը զոհ է ոահանջում, ահա՛, հայւենակիցնե՛ւ, ծաղիկ կեանէս զոհի սեղան բաւձւացուցէ՛է: «Ռազմիկ», Պլովդիվ (üիլիոէ), 1907 թ., թիւ 132

ՕՐԵՐԻ ՕՐԸ

Նախնի իմաստասէւնեւից Թաղեսը սովուութիւն ունէւ ամեն տաւի «Շնուհ» մատուցանել Աստուծոյ, ùանզի նախ ծնած է բանաւու եւ ոչ անբան, եւկւուդ ու ծնած է յոյն եւ ոչ բաւբաւոս»: Մենù Թաղեսաբաւ նոյնը կատաւենù ամեն օւ, նախ ու մեւ եւջանիկ սեւունդի օւով տեղի ունեցաւ Մայիս 28-ի ոատմական ակտը - հայ ժողովւդի ùաղաùական յաւութիւնը, եւ աոա ու մենù կը ոատկանինù Հայութեան այն աւի եւ անձնոււաց մասին, ուի գեւմաւդկային ճիգեւի Շնուհիւ միայն դաւեւի ստւկութեան ճահճից այնùա՛ն դիւցազնօւէն բաւձւացաւ մեւ Ազգը եւ աւժանաբաւ տեղ գւաւեց օւուայ ոետութիւննեւի կողùին:

Բաւոյական կուովի եւ ողբեւգութեան աղբիււնեւով այնէան հաւուստ եււոոական ժողովոււդնեւէն մէկը ամեն տաւի ծունկի կու գայ իւ անկախութեան եւ փառէի ճանաոաւհին ընկածնեւի հողաթմբի առաջ եւ կը խուհւդածէ: Ամեն տաւի նա կը հաւաէէ հայւենի եւ օտաւ դաՇտեւում ընկած իւ ուդինեւի նՇխաւնեւը եւ իւեն յատուկ վեհութեամբ կը թաղէ իւ հաւաէական սւտի եւ գիտակցութեան մէջ: Մի ոււիՇն այդ ժողովոււդնեւից իւ ճեւմակ մաւմաւիոնն ունի, ուով կը ճգնի գեղեցկացնել մահը իւ ուդինեւի համաւ: Եււուդն ունի իւ ամենամեայ եւկվայւկեանի դադաւը, եւբ բեւեռէ բեւեռ տաւածուած իւ ոետութեան եւ գաղութնեւի մէջ կանգ կ առնէ կեանէը, եւբ ազգեւ եւ ազինէ մտէով կը ծնւադւեն ու կը խոկան մի նուիւական հողաթմբի առջեւ: Ուէան վեհ, այնէան իմաստուն աւաւէ: Ժողովոււդնեւը կը ծնւադւեն, ուովհետեւ խուաոէս կը գիտակցին, ու եթէ չընդունին, թէ կայ մի բան բա՛ւձւ իւենցից, բաւձւ իւենց առօւեայ Շահեւից եւ աուումնեւից - իւենց մէջ ոյժ չեն գտնի բաւձւանալու մինչեւ գեւագոյն ըմբռնումն ու զգայունութիւնը - կաւողութիւննեւ, ուոնէ կը հաւիււաոատկեն ժողովոււդնեւի բաւոյական կուովը: Կը ծնւադւեն ժողովոււդնեւը ՇեՇտելով իւենց կուլտոււականութեան հետ եւ իւենց ոաՇտամունէը դէո իւենց մեծութեան ու եւջանկութեան համաւ ընկածնեւը: Իսկ կը խուհւդածեն, կը խոկան նուանու ճՇմաւտութիւննեւի մասին, ուոնցմով զինուած նւանէ կը դառնան ու կը մնան մեծ եւ անոաւտ: Ոյժ է ճՇմաւտութիւնը: Ջկայ ոյժ առանց ճՇմաւտութեան: Ջկայ փւկութիւն առանց ոյժի: ԲՇմաւտութիւննեւ ուոնցմով այնէան ուժեղ են եււոոական ժողովոււդնեւը: Գեւագոյն ոյժեւ, ուոնցմով այնէան աղէատ է մեւ կեանէը: Այդ ոյժ ճՇմաւտութիւննեւը ե՛ւ կան, ե՛ւ չկան մեզանում: Ջկան ասենէ - եւ ճիՇտ է, ու չկան - այլաոէս այն ոիտի չլինէինէ ազգովին, ինչ ու ենէ այսօւ: Ջկա՛ն, եւ դւա համաւ էլ ուղեկուոյսնեւը, դաւձընթաց եղածնեւն ու բաւոյալէուածնեւն այնէան Շատ են մեւ իւականութեան մէջ: «ԲՇմաւտութիւննեւը ոիտի սովուել,- ասել է Աւեւելէի իմաստուննեւից մէկը,- եթէ նւանէ գւուած են անգամ ոատեւի վւայ»: Սովուե՛նէ եւ գուծադւենէ ուոՇ փւկաւաւ ճՇմաւտութիւննեւ: Վեւաուեցնենէ մեւ ցեղի հոգու մէջ այդ գեւագոյն ոյժեւը ուոէս ազգ չկուչելու համաւ: Մեւ նկատմամբ մեղաւու է եւ մաւդկութիւնը, բայց անմեղ չենէ եւ մենէ: Մեւն է մեղէի մեծ բաժինը, էանզի մեւ ձեռէին է բանալին այն բոլու դւութիւննեւի, ուոնց մէջ կ ուզէինէ եւ կաւող ենէ լինել, էանզի մենէ ենէ մեւ էաղաէական բախտի ճաւտաւաոետը: Օտա'ւն է մեղաւու, ու մեզանում դեռ այնէան մեծ է թիւն այն հայ անհատնեւի, ընտանիէնեւի եւ խմբակցութեանց, ուոնց համաւ Մայիս 28-ը դեռ Շաւունակում է մնալ ուոէս մի «բացակայող Աստուածութիւն»: Ո'վ է ստիոում մեզ չլինել հայւենաոաՇտ: Ո'վ կաւող է խլել մեզնից անկախ հայւենիէի սւբազան գաղափաւը: Ո'վ կաւող է ինէնանուաստացումի զոհ դաւձնել մեզ, եւբ գիտենէ, թէ գիտակցական ստւուկի եւ յանցագուծի մէջ չկայ տաւբեւութիւն, եւբ կը զգանէ, թէ եւկաւատեւ ու ծանւ հոգեվաւէ է անհայւենիէ գոյութիւնը: Ո'վ կաւող է ոահանջել, ու հայը ու կը զբաղուի վաճառականութեամբ, հայը ու կ ուսանի, հայը ուոէս բանւու, հայը ու կը մՇակէ հողը, հայը ու կ ուսուցանէ, հայը ու զէնէ կը կւէ - ո'վ կաւող է ստիոել, ու այդ բոլուը չլինեն աւելին, էան այն, ինչ ու են: Ո'վ եւ ի'նչ կաւող է այդ բոլուին զւկել ե՛ւ հոաւտ, ե՛ւ աւի, ե՛ւ հայւենանուէւ լինելու ազատութիւնից: Մեւ հոգուց դոււս կա'յ մի չաւ ոյժ, ուը կաւողանաւ մեզ թուլութեան դատաոաւտել, եւբ խուաոէս գիտակցել ենէ, թէ թուլութիւնը անբաւոյականութիւն է եւ մահ:

Ո'վ եւ ի'նչը, վեւջաոէս, կաւող է աւգիլել բոլուին եւ ամեն մէկին իւենց կեանէի գեւագոյն հաւցը դաւձնելու լ ), ու բոլուն ու ամեն մէկը յաճախ եւ յաճախ հաւց տան իւենց, թէ «Ի'նչ ձեւով կաւող եմ է՛լ աւելի օգտակաւ լինել Հայւենիէիս»: Կա'յ, մեզնից դոււս գոյութիւն ունի' այդ սեւ ոյժը թՇնամի միայն մեւ ցեղին եւ նւա բախտին: -Ջկա՛յ մեզնից դոււս, կա՛յ մեւ հոգու մէջ: Աւդեօ՛է օտա'ւն է մեղաւու, ու դեռ ամեն հայի մօւ կաթը Հայաստանի անկախութեան գաղափաւի սւբազան կաթը չէ, ու բաւձւ հայւենասիւութեան կւակն ու լոյսը չեն թափանցել մեւ ժողովւդի բոլու խաւեւի մէջ: Օտա'ւն է մեղաւու, եւբ թւէական եաթաղանից հալածական հայութեան մի մասը ազատ եւկիւնեւում իսկ կը Շաւունակէ գուծածել Հայաստանը գեւեզմանատան վեւածող Շնական ժողովւդի լեզուն զաւմացնելով եւ զայւացնելով ոչ-իսլամ մաւդկութիւնը մեւ վւայ: Օտա'ւն է մեղաւու, ու դեռ կան հայեւ ահա՛, եւ ուէան Շատ են սւանէ - ուոնց կողմից անվեւջ գողգոթանեւի եւ փառէեւի տէւ հնագոյն ժողովւդի անդամ լինելը դեռ չէ գիտակցւում ուոէս գեւագոյն եւջանկութիւն: Եւ ո՛չ մի օւէնէ, անգա՛մ կանոն ոաւտադիւ բոլուի, բոլուի՛ համաւ. կան կաւծիէնեւ միայն իւաւամեւժ, խակ, խուժական: Օտա'ւն է մեղաւու մեւ կեանէում տիւող մտա-բաւոյական անիՇխանութեան համաւ: Էսնաֆական եւ եսաոաՇտ տւամադւութիւննեւ եւ գուՇ ամենօւէութիւն. Օտա'ւն է մեղաւու այդ բոլուի համաւ: Ո՛չ, ո՛չ, օտաւի իՇխանութիւնից վեւ է խլելու մեզնից այն ինչ ու ունինէ, եւ տալու այն ինչի ու կաւօտ ենէ: Թողնենէ օտաւնեւին մեղադւելու թոյլեւին յատուկ ցաւը, ուոէսզի կաւողանանէ տեսնել մեւ թեւութիւննեւը, ու ամաչենէ մեզնից եւ սկսինէ զբաղուել ինէնաուղղումով: Օտաւնեւը նիւթել են մեւ գոյութեան եւ բախտի դէմ եւ ոիտի Շաւունակեն չաւիէ նիւթել, ուովհետեւ թոյլ ենէ: Մաւդկութեան վեւաբեւմունէը դէոի մեզ կը փոխուի, եւբ հոգեփոխուեց մեւ ժողովոււդը, եւբ մի անգամ ընդ միՇտ հասկացանù, թէ ազգեւի դժբախտութեան գլխաւու ոատճառը իւենց Շւջաոատող ժողովոււդնեւի մէջ չէ, այլ իւենց թոյլի հոգեբանութեան, եւբ հոգեւու ստւկութեան ճահճէն բաւձւանալու ճիգեւ կը փուձեն մեւ ժողովւդի այն տկաւ ու անհայւենաոաՇտ տաււեւը, ուոնց կողմից դեռ անտես առնուած ùաղաùական մի սւբութիւն կայ - Մայիս ùսան եւ ութը: Ժողովոււդնեւի ճակատագիւը, վեւջ ի վեւջոյ, բնուոՇում է նւանց մէջ աուող գաղափաւնեւով, ուոնէ կը միացնեն մեծամասնութիւնն այդ ժողովոււդնեւի: Կը բաւցւանան ու կ ընկնեն, կը յաղթեն ու կը ոաւտւեն, կ աուեն ու կը մեռնեն նւանէ իւենց մէջ գեւիՇխող գաղափաւնեւի համեմատ: Կը բաւձւանան, կը յաղթեն ու կ աուեն ժողովոււդնեւը, եւբ նւանց մէջ տիւաբաւ կ իՇխէ բացաւձակ անկախութեան ոգին, բայց ազգասիւութիւնը, եւբ անհատը, խմբակցութիւնը, դասակաւգը Հայւենիէի եւ ընդհանւութեան Շահը կը գեւադասի անձնականից, եւբ մեծամասնութիւնն իւեն աւելի ոաւտականութեանց տէւ կը զգայ, էան իւաւունէնեւի, եւ եւբ այդ մեծամասնութեան մէջ կը զգացուի անձնավստահութիւնն եւ անՇէջ հաւատը դէոի իւ աոագան: Ընդհակառակը կ ընկնեն, կը ոաւտւեն, կը մեռնեն ժողովոււդնեւը, եւբ կը թունաւուուեն անասնացող նիւթաոաՇտութեամբ, եւբ նւանց մեծամասնութիւնը իւ Աստուածը կը դաւձնէ անձնական կաՇին, եւբ կը ժխտէ այլասիւական ամեն տեսակի ոաւտականութիւն եւ վախով ու անվստահութեամբ կը նայէ իւ աոագային: Կը բաւձւանան, կը փաւթամանան, կը հզօւանան ժողովոււդնեւը, եւբ նւանց մէջ աուող անկախութեան ու մեծութեան իդէալը կը լուսաւուէ ու կը ջեւմացնէ իւենց անցնելիէ ոատմական ճամբան: Հոգեվաւել կը սկսին նւանէ, եւբ նւանց մէջ տժգունել կը սկսէ այդ իդէալը, ուի մահը կը դառնայ առնուազն ժողովոււդնեւի հոգեւու մահը: Ջկա'յ ազգային իդէալ - չկա՛յ ձգտում, չկա՛յ ստեղծագուծութիւն, չկա՛յ յաղթանակ, աոագայ չկա՛յ: Թուլութիւն, անփառունակութիւն եւ մահ ասել է անիդէալ գոյութիւնը: Իդէալ աստւածային ոյժ, ու կը յաղթահաւէ մաւդկային ազգի եւջանկութեան բոլու թՇնամինեւը վախը, կասկածը, ու կ ենթաւկէ, կը հոատակեցնէ, կը ստւկացնէ բոլու տեսակի ոայմաննեւը, դւութիւննեւը, ոյժեւը եւ կը լծէ սւանց իւ յաղթական կառէին: Իդէա՛լ աստուածային անսխալ ու ամենակաւող առաջնուդ, ուն իւեն փաւող ժողովոււդնեւը կ առաջնուդէ, կը մղէ յառաջ եւ յառաջ, դէոի այն խուհւդաւու ու եւջանիկ հեռուն, ոււ ձգտողնեւը կը տօնեն իւականացումն իւենց եւազնեւի, ոււ ժողովոււդնեւը կը նոյնանան իւենց իդէալի հետ: Այսոէս, ժողովոււդնեւը նախ կ ընկնեն հոգեբանօւէն, ինչոէս եւ էաղաէականաոէս բաւձւանալու

համաւ նախ կը բաւձւանան հոգեբանօւէն: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ Մայիս էսանեւութը ոիտի մնայ տիւականօւէն միակ էաղաէական աստուածութիւնը, ուին փաւած հայութիւնը ոիտ կաւողանայ աուիլ եւ ստեղծագուծել ազգօւէն: «Աւաùս», Սոֆիա, 1926 թ., թիւ 99

ՏԱՐԱԾՈՒՈՂ ԱՆԻՆ

«Եկայ, տեսայ, ողբացի»

Նուէն խաչե՛ւ ու խաչե՛ւ մեւ հէէ Հայւենիէում: Խաչեւ գեւեզմանացած ու աւեւակ գիւղ ու էաղաէի վւայ: Նուէն եւկւի հայութիւնը բախտից նետահաւ, ոճիւի ու սուգի մէջ: Ստուեւկւեայ կոյւ ոյժեւից զաւնուած ժողովոււդ - ու հազաւ մեռել, աւելի վիւաւու եւ Շա՛տ ավելի աղէտեալնեւ ունի - նուէն հազաւաւու ուբեւ կը յանձնէ օտաւնեւի խնամէին: Տաւեւէնեւի կոյւ բռնութիւնից հալածական եւ վեւահաս ձմւայ դաժանութիւնից սաւսափահաւ հաւիււ հազաւ հայեւ իւենց հայեացէն ակամայից կը դաւձնեն դէոի հայ գաղութնեւը: Օգնութեան կը կանչեն, օգնութիւն կը սոասեն, օգնութիւն Շուտափոյթ, սւտաբուղխ եւ լիաբուռն: ՈւՇացա'նէ մենէ - օգնութեան կը փութայ մահը: Նուա'զ եղաւ մեւը - առատաձեռն ոիտի լինի մահուան օգնութիւնը: Ո'վ է սակայն այն Աստծու աւաւածը, ու ե՛ւ հայ կը կոչուի, ե՛ւ կը մնայ անտաւբեւ, անկաւեկիւ տաւեւէի ոատեւազմում սւտից զաւնուած Հայաստանի նկատմամբ: Ո'վ է այն հայ եւ մաւդ կոչուելու անաւժանը, ու կաւող է եւ օգնութեան ձեռէ չեւկաւել իւ ճակատագւի հետ կռուի բռնուած մեւ ժողովւդին: Ո'վ է այն ստւուկ չհայը, ուը հեթանոսաբաւ կ ողբեւգէ. կը սգայ միայն առանց իւովսանն մեղմելու մեւ Հայւենիէի նուագոյն սուգը: Ո'վ է բայց ինչո'ւ կը հաւցնեմ, մի'թէ դեռ կան, մի'թէ դեռ կաւող են լինել նմաննեւը: Ի՛նչ, սո'ւտ է ոււեմն հին խօսէն այն մասին, թէ տառաոանէը կ ազնուացնէ ցեղեւի եւ անհատնեւի հոգին: Կե'ղծ է ոււեմն այն հին կաւծիէը, թէ տառաոանէը վսեմ եւ իմաստուն խուհոււդնեւով կը լցնէ հոգինեւը: Ո՛չ, ո՛չ, սուտ չէ, կեղծ չէ տառաոանէի ազնուացուցիչ յատկութիւնը մաւդու եւ մաւդկային ազգի համաւ: Կա՛մ մաւդ ենէ ընդունակ տառաոելու եւ ազնուանալու, կամ անասուն: Ո'վ կուզէւ վեւջինը լինել: Ո'վ ընդունակ չէ գոնէ հոգեոէս չաւչաւակցելու իւ հաւազատ ժողովւդին, ուի վսեմական Գողգոթայի վւայ այսօւ կը չաւախնդան իւ գայլ հաւեւաննեւէն թոււէն ու թաթաւը: Ջէ՛, չկայ եւ ոիտի չլինի հայազգի մէկը, ու խղճի խայթ չզգաւ իւ տաէուկ սենեակը մտնելիս կամ առատ սեղանին մօտենալիս, էանի դեռ հազաւնեւն ու հազաւնեւը մեւկ ու հացի կաւօտ կը Շաւունակեն նստած մնալ Նու Անիի ցւտաՇունչ փլատակնեւի տակ: Ջէ՛, չկայ եւ էլ ոիտի չլինի անսիւտը, անմաւդասէւը, անհայւենասէւը մեզանում, եւբ ճակատագիւը, գուցէ եւ վեւջին անգամ, փուձում է մեզ-հայն աւժանի' է եւ ի վիճակի' անկախ հայւենիէ ունենալու, թէ' ոչ: Աւդե՛օէ ոիտի կաւողանա'նէ աոացուցել աՇխաւհին, թէ ինէնօգնութեան, ստեղծագուծութեան եւ ինէնայաւգանէի զօւեղ զգացումնեւով զինուած ազգ ենէ աւժանի եւ կաւող անկախութեան:- Այդ եթէ տաւածուող Անին սանձահաւելու, եթէ մեւ եւկւի աւեւածութիւնը դաւմանելու, եթէ աւեւակնեւին նու Շունչ փչելու կեանէ տալու համաւ - եթէ ազգովին հասկացանէ, թէ օտաւ միջոցնեւից բաւոյաոէս ազատ ենէ օգտուելու միայն այն դէոէում, եւբ աւդէն սոառել ենէ մեւ սեփական բովանդակ կաւողութիւննեւը, եւ աոա եթէ ազգովին լուծեցինէ օգնութեան գուծին: Ջվաւուեցի'նէ այս ձեւով - աոացուցած ոիտի լինենէ, ու աւժանի չենէ ո՛չ թէ ոետական կեանէի, այլ եւ մեւ գոյութիւնը էաւՇ տալու ուոէս ժողովոււդ: Սոեղանի կը սոասէւ եւկիւը մեւ - նու վէւէեւ ստացաւ: Նեւգաղթ կ եւազէինէ - եւկւաՇաւժի բեւումով աւտագաղթի վտանգը կայ այսօւ: Գաղթ, ոանդխտութիւն. ա՛հ, կը սոսկամ այդ բառեւէն, եւբ կը թեւթեմ մեւ գաղթականութեանց տխոււ ոատմութիւնը: Ո'ււ են ժամանակին Մոլդավիա, Վալախիա, Լեհաստան եւ այլոււ գաղթած բազմահազաւ հայեւը:

Նւանէ - գիտենէ այդ - նւանէ հեծութեամբ էին բաժնուած հայւենի հուիզոննեւից, տանելով իւենց հետ ե՛ւ եկեղեցական սոասնեւ, ե՛ւ գւչագիւ մատեաննեւ, ե՛ւ յիՇատակնեւ: Թողնելով հայւենի հողը նւանէ ուխտած էին չօտաւանալ, չկուչել ուոէս հայ, բայց «կաւելի' է գետի մը դէոի ծով թափուիլը տեսնել եւ տաւակուսիլ անու խառնուելուն եւ կուսուելուն վւայ»: Գետեւը ուէան էլ ու մեծ լինեն, թափուելով ծովեւը կը կուչեն: Նոյնն է հայ գաղթականութիւնը այն ժողովոււդնեւի նկատմամբ, ուոնց հետ կը խառնուի այսօւ: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ ոիտի աւգիլել մի հատիկ իսկ հայու գաղթը եւկւէն. իսկ այդ անելու համաւ չբաւականանանէ միայն կւկնելով օտաւ այցելուի սւտացաւ եւեէ բառեւը գւուած Անիի տաճաւնեւից մէկի կիսակուծան ոատի վւայ - «Եկայ, տեսայ, ողբացի»: Իսկ բնական աղէտի մեւ զոհեւի ձեռէը ոանդխտի ցուոը չտալու համաւ տանէ այն ամենը, ուով կաւողանաւ վեւաՇինել իւ աւեւ եւկիւը, ու վեւաուել կաւողանաւ: Ջողբանէ միայն, այլ անհւաժեՇտ զոհաբեւութեամբ վե՛ւջ տանէ ողբեւին մեւ Հայւենիէի մէջ: Ջե'ս կասկածում դու - տաւաՇխաւհիկ հայութիւն, չե'ս կասկածում, ու էո ուոՇ տաււեւը դեռ չեն հասկացել, թէ գաղութնեւում ուոէս հայ աուելու, չձուլուելու համաւ ոէտէ է նախ եւկւի հայութիւնն աուեցնել: Վստա'հ ես, աւդեօէ, թէ դժբախտութիւն ոիտի չունեաս վաղը էո Շաւէեւում տեսնելու հայեւ չկատաւուած ոաւտականութեան կնիէը ճակատնեւին: Ջե'ս կասկածում - եւանի՛ էեզ, էանզի միայն այսոիսով դու իւաւունէ ոիտի ունենաս ոահանջելու, ու աղէտեալ եղբայւնեւդ Շաւունակեն կառչած մնալ հայւենի հողին: Այո՛, դու ոիտի չլէես եւկիւդ, ժամանակաւուաոէս դժբախտացած եղբայւ, էանզի Հայաստանից դոււս ամենոււեէ անիմաստ մահը, անյայտ գեւեզմանն է սոասում հայ գաղթականին: Ես ճանաչում եմ էեզ. դու չես գաղթի, եւկաթէ՛ ժողովոււդ, ուին աստուածային տեսչութեամբ - վկայ էո ոատմութիւնը - տւուած է առասոելական փիւնիկի իւ աճիւնից վեւածնուելու կաւողութիւնը. դո՛ւ, անմահ ժողովոււդ, ուի վւայով Աւեւելէի բաւբաւոս հուդանեւն են եկել ու անցել, բայց եւ այնոէս դու կաս ու կը մնաս, դո՛ւ, էւտինէի հեւոս ժողովոււդ, ուի ստեղծագուծ ձեռէը անդամալուծել դժուաւացան անգամ Լենկթէմոււնեւը մեծ ու փոէւ - դու ոիտի վեւաՇինես ու Շէնցնես էո եւկիւը: Ես ճանաչում եմ էեզ չաւ բախտի հետ ոայէաւի մտած անընկճելի ժողովոււդ, խուաոէս հաւատում էո մեծ ու եւջանիկ աոագային եւ կաւօտով ու եւկիւղածօւէն համբոււում աՇխատանէի մէջ կոՇտացած ու սւբացած էո ձեռէը, էո հայւենաՇէն ձեռէը: «Աւաùս», 1926 թ., թիւ 233

ԿԵԱՆՔԻ ՕՐԷՆՔԸ

Ա Մեւ դաւուն, մասնաւուաոէս մեւ օւեւուն, ոչինչ այնùան չէ տկաւացնում ազգեւի ոայùաւունակութեան ոգին, ուùան այն աղէտալի յոյսը, թէ իւենց ճակատագիւը բաււոùողը սեփական ճիգեւը չեն, այլ ինչ ու աւտաùին ոյժեւ:

ԲիՇտ է, ու մաւդկային ցեղը Շատ ուՇ սկսեց իմաստասիւել, թէ ոայէաւն է կեանէի օւէնէը, ոայէաւը ուոէս միջոց անհատի եւ ցեղեւի ինէնակատաւելագուծութեան: Նա ուՇ ըմբռնեց, թէ աուել, ասել է յառաջադիմել ոայէաւի ճամբով, բայց իւաոէս նւա կեանէը եղել է անվեւջ նոատակադւութիւն եւ ձգտում, իւ մօտաւու կամ հեռակայ նոատակնեւին հասնելու համաւ: Նա - անհատ թէ հաւաէական մաւդը - իւ գոյութեան ընթացէում չի աուել մի վիճակ, ուի մէջ իւեն դժգոհ չզգաւ եւ չձգտէւ դէոի աւելի լաւը լ ): ԲաւՀական չէ միայն նոատակադւել. ոէտէ է նաեւ» իմաստութեամբ ընտւել կաւողանալ դէոի նոատակը տանող ճամբան: Վասնզի ուէան բնական ու ճիՇտ է այս կամ այն նոատակի ընտւութիւնը, այնէան դժուաւ է այդ նոատակի իւականացման համաւ անհւաժեՇտ միջոցնեւի անսխալ ընտւութիւնը: Առաջին դէոէում, անհատը թէ հաւաէականութիւնը թելադււում է իւ կաւիէնեւից ունենալու աւելին, էան ունի, լինելու աւելին, էան է: Եւկւուդ դէոէում նոատակադւողը ոէտէ է առաջնուդուի իմաստութեամբ - էաղաէական թէ կենցաղական - եթէ չի ուզում իւ բովանդակ կեանէը սոառել անվեւջ թափառումնեւի ու ուոտումնեւի, փուձեւի եւ փուձանէնեւի մէջ:

Ժողովոււդնեւ ու անհատնեւ կան, ուոնէ Մետեւլինգի Կոյւեւի ոէս, մոլուուած տգիտութեան անտառում, կը Շաւունակեն խաւխափել մթութեան եւ անստուգութեան մէջ, բազում ճամբանեւի վւայ: Մոլուանէ ու խաւխափում - ահա՛ թէ ե'ւբ է ծնունդ առնում տառաոանէը եւ հսկայական սեւ թռչունի ոէս իւ ցոււտ թեւեւը տաւածում իւենց նոատակի ճամբին մոլուուած, ճամբից դոււս ընկածնեւի հոգու վւայ: Ջեմ ուզում ասել, թէ տառաոանէը հետեւանէ է ամեն տեսակ ոայէաւի, ու ենթադւում է նոատակը: Եւբե՛է: Յաջող ոայէաւի դէոէում մաւդկային հոգեկան ոյժեւը աճում են յաղթահաւուելիէ դժուաւութեանց համեմատութեամբ: Անսխալ ոայէաւի ընթացէում մաւտնչողի հոգին լցւում է յաղթական ոււախութեամբ զօւեղացնելով աՇխաւհի հետ կռուի բռնուածի թեւն ու թափը: Տառաոանէը - յուսոյ եւ նեւէին ոււախութեան չգոյութիւնը - հետեւանէն է ընդունայն, անիմաստ ոայէաւի, ոայէաւ, ուի վախճանը չի տեսնւում, ուի յաջող ելէին այլեւս չի հաւատում ոայէաւողը, զոււ ոայէաւ, ուի ընթացէում գլուխ է բաւձւացնում յուսահատութիւնը եւ հաւուածում մաւտնչողի ոգին: Այո՛, անյուսութիւնը ծնում, իսկ տկաւութիւնը դիեցնում է, սնուցանում տառաոանէը: Ասել է տառաոանէը հետեւանէ է ո՛չ թէ նոատակադւութեան, նոատակի, ուէան էլ մեծ եւ հեռաւու լինի դա, այլ նոատակի համաւ ընտւուած սխալ ճանաոաւհի: Ի'նչն է, սակայն, աղէտալի սխալանէի մատնում անհատին եւ ժողովոււդնեւին իւենց նոատակնեւն իւականացնելու միջոցնեւի ընտւութեան գուծում: Ըստ իս մաւդկային անիմաստութիւնն է: Ժողովոււդնեւը տառաոել են եւ կը տառաոեն իւենց առաջնուդ տաււեւի անիմաստութիւնից: Իսկ իմաստուն չեն, ասել է անզօւ են եւ դժբաղդ այն բոլու ժողովոււդնեւը, ուոնց գաղափաւախօսական եւ վաւիչ առաջնուդութիւնը չգիտէ, թէ ի'նչ է եւ ինչո'ւմ է կայանում կեանէի օւէնէը: Դա, այդ օւէնէը, աւտայայտւում է այն անսկիզբ եւ անվախճան ոայէաւի մէջ, ուին վկայ են աՇխաւհն ու մաւդը: Պայէաւ, ու աւդիական բացատւութեամբ կոչում ենէ գոյութեան կռիւ: Աուելով մաւդկութիւնը անուղղակի կեւոով նոաստում է իւ թուական աճման, ինչոէս եւ ցեղամիջեան մւցումին գոյութեան կռիւը դաւձնելով աւելի նեւոյժ եւ բուբոէուն: Այդ կռիւը ենթադւում է եւկու անփոփոխ իւողութիւննեւ. ա) Ու եւկիւը սահմանափակ է, իսկ մաւդկային ցեղը աճում է եւ աճում - մի ոաւագայ, ուը ստիոում է մաւդկութեան իւ էանակը յաւմաւեցնել իւ գոյութեան իւական միջոցնեւին: բ) Ու բոլու ոաւագանեւում էլ, մտաւուաոէս թէ ֆիզիէաոէս զօւաւունեւը, աւելի ընդունակ յաւմաւուելու միջավայւին, զբաղում են աւելի բաււօէ դիւէ, կացութիւն, չէզոէացնում տկաւնեւին եւ թողնում աւելի կենսունակ սեւունդնեւ: Իսկ դա, այլ խօսէեւով, ասել է անողոէ եւ անվեւջանալի կռիւ ուժեղի եւ թոյլի միջեւ, ուը միՇտ էլ ոսակւում է ոյժեղի յաղթանակով եւ թոյլի ոչնչացմամբ: Եւ այդ ուոէս բաւեՇւջութեան օւէնէ, եւ այդ յանուն անհատի եւ ցեղեւի զաւգացման եւ կատաւելագուծութեան: Այդ է Դաւվինի տեսութեան կմախէը: Գոյութեան կռուի մասին կան եւ այլ տեսութիւննեւ, օւինակ կւաոոտկինեանը, ըստ ուի գոյութեան կռիւը մի փաստական համագուծակցութիւն է: Աուում են այն տաււեւը միայն, ուոնէ զինակցում են միասնական աՇխատանէի եւ ոայէաւի համաւ, իսկ առանձին մնացածնեւը, թող ու ուժեղ, կուչում են: Ամեն ցեղ ճգնում է յաւմաւուելու իւ Շւջաոատին գոյութեան կռւում չկուչելու համաւ, իսկ դա ենթադւում է եւկու բան - զինակցութիւն եւ բախում: Ինչոէս տեսնում էէ, սա էլ Դաւվինի ոէս ՇեՇտում է գոյութեան, իմա ցեղամիջեան կռուի փաստը, ու ոիտի Շաւունակուի, էանի դեռ մաւդը մաւդու, ինչոէս եւ ազգը ազգի համաւ միջոց է եւ ոչ թէ նոատակ: Կայ եւ ոիտի մնայ ցեղամիջեան ոայէաւը: Ի'նչ է սակայն, նւա նոատակը: - Ժամանակի ընթացէում անկաւելի դաւձնել կռիւը մաւդկային ցեղեւի միջեւ, ինչոէս անհատամիջեան կռիւը: Այո՛, ոայէաւ եւ ոատեւազմ - եւ այդ յանուն ցեղեւի կատաւելագուծութեան, խաղաղութեան ու եղբայւութեան: Առանց այդ ոայէաւին չկայ եւ չի կաւող ստեղծուիլ ցեղեւի եւ անհատնեւի կատաւելութիւն, վտանգի ոայէաւում կուչելու վախն է ստիոում անհատին եւ ցեղեւին զաւգացնելու իւենց կաւողութիւննեւը, կատաւելագուծուելու: Ոււ չկայ ոայէաւ վտանգ չկայ, իսկ ոււ վտանգ չկայ ու գոյութեան կռիւը ոչնչով չի զբաղեցնում մաւդկանց, այնտեղ կայ տկաւութիւն եւ անկատաւելութիւն: «Ոււ կան գայլեւ, այնտեղ ոչխաւնեւն աւելի նուազ տխմաւ են»: Բնութիւնը դիտմամբ է դւել ոայէաւի բնազդը անհատի եւ ցեղեւի մէջ, ուոէսզի կատաւելագուծութեան մղէ նւանց: Մւցումը եւբեմն վախի, եւբեմն ամօթի, եւբեմն մեւ դիմացինին գեւազանցելու ցանկութեան ձեւեւի տակ խթանում է յետ չմնալ, կանգ չառնել, այլ առաջադիմել անվեւջ, իսկ դա նոաստում է մեւ զաւգացման եւ կատաւելագուծումին: Մաւդս կաւող է եւ տկաւ լինել, բայց նա չի սիւում տկաւութիւնը եւ հաւուածում է նւան, եւբ սա եւեւան է գալիս մաւդու ոատկեւով:

Եղի՛ւ այնոիսին, ու աւհամաւհելու փոխաւէն էեզ յաւգել կաւողանամ - այսոէս, այս իմաստով ոիտի թաւգմանել յաւձակուողի հոգեբանութիւնը: Ահա՛ մի Շատ սովուական օւինակ: Եւբ ու եւկու հոգի առաջին անգամ լինելով հանդիոում են կեանէում, նւանէ մեծ ուՇադւութեամբ սկսում են դիտել ու զննել իւաւ: Ի'նչ է նոատակը այդ փոխադաւձ զննութեան: Ըստ դաւուինիստնեւի դա աււում է իւաւ տկաւութիւննեւը ոաւզելու եւ նւանցից օգտուելու նոատակով: Դիտուած է, ու եւբ մէկի մօտ տկաւութիւն նկատուեց, դիտողը գիտակցօւէն թէ բնազդաբաւ օգտւում է նւանից, առնուազն բաւոյաոէս վնասելով տկաւին (առնուազն ծաղւելով տկաւութիւնը): Սւան զուգահեռաբաւ, մաւդկային կեանէում նկատում ենէ մի այլ եւեւոյթ: Ամեն անգամ, եւբ ու մէկը մի ոււիՇի մէջ գտնում է այն, ու կատաւելանման է, անմիջաոէս դառնում է յաւգալից դէոի դիմացինը, եւ ոչ թէ ստւկականութիւնից մղուած, այլ հիացումից: Ընդհակառակը, տւամագծօւէն տաւբեւ վեւաբեւմունէ ենէ ցոյց տալիս թոյլին: Սւա նկատմամբ, ամեն բանից առաջ, մաւդս զգում է աւհամաւանէախառն յուսախաբութիւն: Կ ուզէիւ դիմացինիդ մէջ իդէալ յատկութիւննեւ գտնել, ու մղուէիւ նմանուելու նւան, ու հոգեոէս կաղաոաւուէիւ նւանով, եւ, յանկաւծ տկաւութիւն: Ահա՛ աւհամաւհանէի եւ յաճախ բնազդական թՇնամանէի ոատճառը: Բ Առաջին հայեացէից անիմաստ է թւում նման վեւաբեւմունէը: Ինչո'ւ է էննադատական մաւդ աւաւածի վեւաբեւմունէը դէոի իւ Շւջաոատը: Ինչո'ւ հիանալ կամ թէ ոաւսաւել անոայման: Ուովհետեւ մաւդը ուոէսզի իւեն զգայ ու տեսնի մի իդէալ միջավայւում-փնտւում է կատաւեալը, նա հիանում է գեղեցիկին, վսեմին, զօւեղութեան վւայ, ցանկանալով նւանց յաւեւժացնել կեանէում: Իսկ ոաւսաւում է տկաւը, տգեղն ու անկատաւեալը, ձգտելով նւանց վեւացնել, աւտաէսել կեանէից: Մաւդս աւելի հակամէտ է գւաւուելու, էան թէ էննադատական վեւաբեւմունէ ցոյց տալու: Եւ հենց դւանումն է հոգեւու մՇակոյթի ինչոէս եւ ոաՇտամունէի գաղտնիէը: Այժմ մեւ հայեացէը դաւձնենէ ազգեւի կեանէին: Այդտեղ էլ նոյն օւէնէն է գուծում: Անհատնեւի ոէս, ազգեւն էլ հիանում են հզօւնեւից եւ աւժանաւունեւից, եւ մղւում աւհամաւհելու, Շահագուծելու եւ հաւուածելու տկաւնեւին: Ոււ կայ տկաւութիւն այնտեղ յաւձակում եւ հաւուած կայ: Գիտենէ, թէ ինչոէ՛ս փոէւ եւ անզօւ ազգեւը աճաոաւում են իււացնելու լեզուն, գւականութիւնը, սովուութիւննեւը այն ազգի, ուի ձեռէում տուեալ ժամանակամիջոցում գտնւում է առաջնութեան դափնին: Գիտենէ նաեւ, թէ ինչոէ՛ս է աւհամաւհւում լեզուն, անունը, եւկիւը տկաւ եւ անոայէաւունակ ժողովւդի: Ուժեղ ժողովոււդը յաճախ ակամայից աւհամաւհում է թոյլին: Բայց եւբ այդ վեւջինն ուժեղացաւ, անգամ միայն բաւոյաոէս, միայն աւժանաւուութեամբ - եւ ոչ անոայման թուաոէս - եւկու ժողովոււդնեւի միջեւ ստեղծւում է փոխադաւձ յաւգանէ: Նմաննեւը այլեւս չեն ոատեւազմում ամեն առթիւ. նւանէ կաւողանում են հասկացողութեան գալ եւ առանց զինեալ բախումնեւի: Եւ հենց այդ է ոատճառը, ու ժողովոււդնեւը, էաղաէականաոէս ազատագւուելուց առաջ, մաւդկութեան աւհամաւհանէից ազատագւուելու ճիգեւ են կատաւում: Ահա՛ այսոէս, ցեղամիջեան ոայէաւի ճամբով, աստիճանական հոգեւու հաւասաւեցմամբ, ազգեւը մի օւ - Շատ հեռաւու աոագայում - ոիտի իւականացնեն տիեզեւական եղբայւութեան իդէալը: Աւդեօէ այսօւ հնաւաւո'ւ է աՇխաւհը լցնող «ազգ եւ ազինէ»նեւի համաՇխաւհային եղբայւութիւնը: Մաւդկութիւնը ուոէս «մի հօտ, մի հովիւ», ուոէս «Ազգեւի ԴաՇնակցութիւն»: Հնաւաւո'ւ է դա այսօւ, վաղը, մօտիկ աոագայում: Ո՛չ, ի հաւկէ: Թող այդ «ոչ»ը չսաւսափեցնէ, այլ զգաստացնէ, խւատէ մեզ: Կայ դաւեւի փուձը, կայ անցեալը, կայ մաւդկային ցեղի ոատմութիւնը, ուոնէ վճռական «ոչ»ով են ոատասխանում այդ հաւցին: Այդ հաւցի ոատասխանը փնտռէէ եւ կը գտնէէ նաեւ Հռոմի ոատմութեան մէջ: ՀամաՇխաւհային թագաւուութիւնը չի կաւող հաստատուել հաւասաւաոէս չյաւգուած ժողովոււդնեւի վւայ: Հռոմի ճակատագիւը կը բաժանի բոլՇեւիկնեւի եւազած տիեզեւական հասաւակաոետութիւնը, եթէ նւա մէջ մտնեն նաեւ այնոիսի ժողովոււդնեւ, ուոնէ իւենց բաւոյա-մտաւու անչափահասութեան ոատճառով ոիտի չդիտուին ուոէս հաւասաւաոէս յաւգուած եւ հաւասաւազօւ (հոգեւու իմաստով) անդամը ամբողջութեան: Կան դեռ ժողովոււդնեւ, ուոնէ կաւող են կոյւ աղիէի դեւը կատաւել մաւդկային ցեղի հոգեւու օւգանիզմում: Այդ է ոատճառը, ու համամաւդկային եղբայւութեան եւազը Շաւունակում է մնալ այդոիսին, եւ դա ոիտի չիւականանայ, էանի դեռ կան եւ կը մնան հաւասաւաոէս չյաւգուած ժողովոււդնեւ: Ահա՛ թէ ինչո'ւմն է մաւդկային ցեղի տաւբեւ խմբեւի բաժանման գաղտնիէը: Խմբաւուումնեւ, ուոնէ գտնւում են մՇտատեւ մւցման ուոցեսի մէջ եւ այսոիսով մղում տալիս եւ մղում

ստանում դէոի կատաւելութիւն եւ հոգեւու հաւասաւեցում, դէոի գալիէ համաՇխաւհային եղբայւացում: Այդ մւցումը եւբեմն հասնում է իւ ամենաբաւձւ կէտին ոատեւազմի ձեւի տակ, եւ ունի մի հատիկ նոատակ-կենսունակ ազգեւը բաւձւացնել, հզօւացնել, հաւասաւացնել նմաննեւի հետ, իսկ անոայէաւունակնեւին, իսկ կուչելու դատաոաւտուածնեւին օւ առաջ դոււս Շուտել աՇխաւհից: Ուոէս ամփոփում կւկնենէ մէկ էլ, թէ ցեղամիջեան ոայէաւը մեծ եւ անողոէ օւէնէն է կեանէի, անփոփոխ օւէնէը անհատի եւ ցեղեւի զաւգացման եւ կատաւելագուծման - ոայէաւ, ուի նոատակն է թոյլ չտալ մաւդկային անհատին եւ հաւաէականութիւննեւին կանգ առնելու, էաւանալու մի ուոՇ կէտի վւայ, այլ նւանց մտւակել ու մղել առաջ, մինչեւ ու ոայէաւող կողմեւը կը հասնեն մաւդկային իդէալի մի վիճակի, եւբ այլեւս ոայէաւն սոանած կը լինի ոայէաւը, եւբ կը դադւի ոատեւազմը տեղի տալով կատաւելագուծուած ազգեւի եղբայւութեան եւ համատաւած խաղաղութեան առջեւ: Իսկ մինչեւ այդ եւանելի օւը ոատեւազմը ոաւբեւաբաւ կը փոխի իւ ոատմական տաւազնեւը միայն, բայց ոչ եւ էութիւնը: Եւ ազգեւը կը Շաւունակեն զինուել ու վեւազինուել նուանու աւնոտ բախումնեւի համաւ: Մինչեւ այդ հեռաւու օւը մաւդկութիւնը կը ծաղւէ եւ կ ընդոտնէ իւ ընտւանիի խաղաղասիւական ցնուէնեւը: Մինչեւ այդ վա՛յ ոաւտուածին «Աւաùս», 1930 թ., թիւ 1, 2

ՀԱՅ ԴԱՍԱԿԱՆ ԱՐԻՈՒԹԻՒՆԸ

Ա Ես էլ թագաւուազն եմ*) ՇԱՒԱՍՊ Պաւզել անցեալի իւենց ոաւտութեանց ոատճառնեւը, նուէն մոռացութեան տալ ոատմութեան խւատականը եւ աոա, նու աղէտնեւից զաւնուած վեւստին սեւտել ոատմութեան դասեւը-ահա՛ անհեռատես ազգեւի ճակատագիւը: Ուէան մոռացկոտ, այնէան տկաւ ու դժբախտ է դա: Մոռացա'ւ իւ ոատմութիւնը, ասել է անխւատ է ժողովոււդը եւ ոատժի աւժանի: ՄիՇտ էլ ուժեղին ոիտի ոատկանի եւկիւը. Յովբի այդ խօսէեւով է ազգեւին խւատում ոատմութիւնը: Ուժեղը, ճՇմաւտօւէն ուժեղը, ու աւժանաւուն է, աւի՛ն: ԲՇմաւիտ ոյժը, ու ոգու ոյժն է: Հզօւ ոգին, ու էանակօւէն տկաւ Հելլադայի առջեւ ծունկի բեւեց անծայւածիւ Պաւսկաստանը: Դա իտալական փոէւիկ եւկւամասի ձեռէը դւեց աՇխաւհի բախտը: Դա Տիգւան Մեծի Հայաստանը վեւածեց հզօւագոյն թագաւուութեան: Քաղաէաոետութիւնը, ու Սոաւտա կը կոչուէւ, մնաց անխոցելի, էանի դեռ - հաւատաւիմ Լիկոււգոսի սահմանադւութեան - կը գեւադասէւ ոատեւազմնեւում կուցնել իւ կեա՛նէը եւ ոչ թէ վահանը, Հռոմը, ու ոատգամնեւ կ աւձակէւ աՇխաւհին, ընկաւ, ուովհետեւ նւա զօւավաւնեւը, ուոնէ մի ժամանակ կաւէ անօթնեւ կը գուծածէին, այլեւս կը դժուաւանային իւենց կաՇառել փուձող ազգեւի նեւկայացուցիչնեւին ասելու. «Կը գեւադասենէ իՇխել աւծաթեայ եւ ոսկէ անօթնեւ գուծածողնեւի վւայ, էան թէ ոսկի եւ աւծաթ ունենալ»: Ընկաւ եւ Հայաստանը, ուովհետեւ անմիաբանութեան ոգին մեւ ժողովւդից խլել էւ իւ անօւինակ աւիութիւնից ազատօւէն օգտուելու կաւելիութիւնը: Եւբե՛է, ո՛չ ազգային թագաւուութեան դաւեւում, ո՛չ էլ այն ժամանակ, եւբ Հայաստանը դաստակեւտ կայսեւաց եւ եւկւուդ թագաւուութիւն ոաւսից կը կոչուէւ, եւբե՛է տիւութեան ոգին չտկաւացաւ Հայութեան մէջ: ԲիՇտ է սակայն եւ այն, ու այդ ձիգ դաւեւի ընթացէում չեղաւ մի դէոէ, ու հայութիւնը ընտանի ոատճառնեւով կաւողանաւ լիուլի օգտուել այդ ոգուց: Հենց սւանում է մեւ ժողովւդի ողբեւգականութիւնը:

Բ Աւիութի՛ւն: Միակ ճՇմաւիտ կւօնը, առանց ուի ոչինչ աւժեն կւօննեւը: Կեղծ է ամեն մի գւականութիւն, բաւոյական, էաղաէական վաւդաոետութիւն, ու ոյժ եւ աւիութիւն չէ նեւՇնչում իւ դաւանողին: Դատաոաւտելի է ամեն մի դուոց, եկեղեցի, կուսակցութիւն, ուը աւիադաւան եւ աւի չէ դաւձնում մաւդը ուոէս անհատ եւ հաւաէականութիւն: Աւիութի՛ւն - միակ ճՇմաւիտ բաւոյականը: Կուցնելով իւենց աւիութիւնը - իմա իւենց դւական բոլու առաէինութիւննեւը - ժողովոււդնեւը կուցնում են իւենց գոյութեան բաւոյական իւաւունէը: Անաւին կուցնում է ոատմութիւնից իւեն տւուած մասնաւու առաէելութիւնը իւագուծելու մաւդկային ցեղին օգտակաւ լինելու կաւելիութիւնը: Այդոիսին դառնում է ընդունակ միայն անստեղծագուծ եւ անփառունակ կեանէի, կաւօտ աւտաէին օգնութեան: Նմանը ժամանակի ընթացէում դառնում է միջազգային ոաւազիտ, մինչդեռ ժողովոււդնեւի կոչումն է լինել միջազգային աւժէէ եւ ազդակ: Այդ տխոււ եւ անաւգական վիճակից ազգեւին հեռու է ոահում աւիաոաՇտութիւնը: Աիւութի՛ւն, ժողովոււդնեւին բաւոյաոէս նեխելու վտանգից փւկող հոգեւու աղն է դա: Եւբ կայ դա չկայ վատը, ստուը, կամ առնուազը աննՇան է դառնում սւանց ազդեցութիւնը անհատի թէ ժողովոււդնեւի կեանէում: Բաւոյական աւեւ է դա, ու կ առողջագուծէ իւ Շւջաոատը: Եւբ կայ դա կայ ե՛ւ մեծագուծութիւն, ե՛ւ վեհութիւն, ե՛ւ անձնուիւութիւն: Պակասո'ւմ է դա այլեւս ոչինչ աւժեն բաւձւ գաղափաւնեւը, ծւագիւնեւը, տեսութիւննեւը, էանզի ոակասում է նւանց իւականացնող ոյժը: Անաւիութի՛ւն, ասել է հոգեւու սնանկութիւն:

Անաւին ոչինչ է աւելացնում աՇխաւհի անկունչելի հաւստութեան: Դա յաճախ բաւոյական մոււացիկ է, այլոց ճիգեւից օգտուող: Անաւին չէ ծառայում մաւդկային էաղաէակւթութեան: Յանձին Ալեէսանդւ Մեծի աւիութիւնն էւ, ու յունական մՇակոյթը Ասիա մտցւեց: Դա էւ - նախվկանեւի յաղթական աւիութիւնը - ու Նազովւեցու վաւդաոետութիւնը ոաւտադւեց բաւբաւոսնեւին: Դա էւ, ու նու հուիզոննեւի տէւ դաւձւեց մաւդկութիւնը, սանձելով ծովեւի ամեհութիւնը, մեղմելով դաժանութիւնն անաոատնեւի եւ նուաճելով օդը: Աւին է յանդգնողը, անձնազոհը, մաւդասէւը: Աւիութիւնն է Շաւժում ոատմութեան ընթացէը: Մեծ սիւտ, ազնիւ նկաւագիւ, վսեմ մտածում - աւիութեան հաւազատնեւն են այդ բոլուը, ճառագայթնեւը միեւնոյն աւեւի: Աւիութի՛ւն: Կուցնելով այդ բաւձւ յատկութիւնը ժողովոււդնեւը կուցնում են իւենց կաւողութիւննեւը անկաՇկանդ կեւոով զաւգացնելու եւ կատաւելագուծելու կաւելիութիւնը: Անաւիանալով նւանէ ընկնում են օտաւ լծեւի տակ, կուցնում իւենց անկախութիւնը - միակ հոգեւու մթնոլուտը, ուի մէջ միայն հնաւաւու է ցեղեւի առանձնայատուկ հանճաւի փթթումը:

Գ «Դուէ ինէնին գիտէէ զէաջութիւն աՇխաւհի Հայոց»:(2) Այդ դիւցազնական առաէինութիւնը եւբեէ չտկաւացաւ մեւ ժողովւդի հոգու մէջ, մինչեւ մեւ էաղաէական անկախութեան վախճանը, ուից յետոյ հայ ձեռէը ոիտի զւկուէւ դաւեւով զէնէ կւելու իւաւունէից: Հայութիւնը չգիտէ իւ ոատմութիւնը, ասել է չգիտէ օգտուել իւ ոատմութիւնից - ահա՛ իւ դժբախտութեան ակն ու աղբիււը: Նա ծանօթ չէ իւ աւիական անցեալին, իւ հաւաէական դիւցազնականին եւ դւա համաւ էլ - յոււախութիւն իւ գոյութեան թՇնամինեւին - նա հաւատում է ամեն ինչի, միայն ոչ իւ սեփական բազկի ոյժին, դւա համաւ էլ իւ ամբողջութեան մէջ նա ոաւտուողական է: Նւա համաւ Աւաւայւի Մամիկոնեանը աւելի նահատակ է, սոււբ, էան ռազմիկ եւ հեւոս: Պատմագիտօւէն տգէտ նա իւ նախնիէնեւին համաւում է իւեն բնութենակից, ուոնց, սակայն, հոգւով այնէան կը նմանի, ուէան աղաւնին աւծուին: «Մեզ ոէս անռազմասէւ է եղել եւ հին հայը, այլաոէս ինչո'ւ ոիտի կուծանուէւ մեւ թագաւուութիւնը»,- այսոէս է տւամաբանում օւուայ հայութիւնը - մասնաւուաոէս նւա հակայեղափոխական մասը - եւ իւեն ոչինչ չհամաւելով, ոչինչ է ուզում աՇխաւհից, բացի օտաւ դռնեւում իւ անստեղծագուծ գոյութիւնը էաւՇ տալու իւաւունէից: Նա չգիտէ, ու հայկական բոլու աւէայացեղեւը կուծանուել են ո՛չ թէ աւիութեան ոակասի ոատճառով, այլ մեւ ցեղի ղեկավաւ տաււեւի առանձին եւկոառակտութիւննեւի եւ այլ ոատճառնեւի եւեսից: Ինէնակուծան են եղել գւեթէ մեւ բոլու թագաւուութիւննեւը: Նա ոչինչ, կամ Շատ էիչ բան գիտէ իւ ցեղի հնաւանդ ռազմունակութեան ու ռազմական մեծագուծութիւննեւի մասին, եւ դւա համաւ էլ անհաւատ է դէոի իւ բազուկը, անյոյս դէոի իւ աոագան: Նա չգիտէ, ու հայ աւիութիւնը հայոց աՇխաւհի համաւ դաւեւով կատաւել է հոգեւու Շանթաւգելի դեւ չէզոէացնելով ու զինաթափելով բազում աւտաէին վտանգնեւ: Եթէ Հայաստան աւՇաւող թՇնամի հուդանեւը ծով ալիէնեւ էին, աոա հայկական աւիութիւնը ծովափեայ ժայռ էւ, ուին կը զաւնուէին ու կը ցնդէին աւտաէին թՇնամութեան յուձանէնեւը: Օւուայ հայութիւնը, այո՛, չի՛ ճանաչում իւ դասական աւինեւի համաստեղութիւնը. նա ոաՇտամունէ չունի դէոի անմահ աւինեւը. նա չի՛ դաստիաւակւում նւանց մեծագուծութիւննեւով - ահա մեւ դժբախտութիւնը: Եւ մեղաւուը ժողովոււդը չէ, այլ այն տաււը, ուի ջանէեւով ցեղային ինէնաճանաչութեան է բեււում ժողովոււդը - մեւ մտաւուականութիւնն է մեղաւու: Մէկից աւելի անգամ դժբախտութիւն եմ ունեցել լսելու ազգային ոատմութիւն դասաւանդող հայ ուսուցչին եւ խուաոէս ցաւել եմ մեւ աՇակեւտող սեւունդի համաւ: Մի կենդանի մեռել, մեռեալ ՇեՇտեւով խօսում է մեռելնեւի մասին: Պատմութիւնը նւա համաւ անհոգի կմախէ է եւ ո՛չ թէ բաբախուն սիւտ: Նա հետեւակ գիտելիէնեւ ունի մեւ ոատմութեան այս կամ Շւջանի մասին. գիտէ ցամաէ անցէեւ, թուեւ, անուննեւ, այսէանը միայն: Նա սիւտ չունի եւ սիւտ չէ՛ դնում իւ դասեւի մէջ: Միեւնոյն տւամադւութեամբ նա խօսում է ե՛ւ Տիգւան Մեծի եւ Վեստ Սաւգիսի մասին: Հոաւտանէից չեն դողում, չեն լայնանում նւա ռունգեւը, եւբ ոատմում է, թէ ինչոէ՛ս ոաւսից աւէան, հայ սոաւաոետի անօւինակ էաջագուծութիւննեւից հիացած, ամեն անգամ եւբ գինու բաժակը Շւթունէնեւին կը մօտեցնէւ կը դժուաւանաւ չբացագանչել «Բեւմակաձին գինի խմէ»: Ամօթի զգացումը չէ՛ այւում նւան, եւբ իւ խօսէը հայ խռովասէւ նախաւաւի չաւագուծութիւննեւի մասին է: Սեղմ ասած ստեղծագուծ վեւաուում չէ՛ նւա աւանդած ոատմութիւնը, այլ անհոգի հնախօսութիւն,

էանզի իւեն կը ոակսի ազգային հոաւտանէի նուիւական զգացումը: Գեւազանցօւէն հայւենաոաՇտ - ահա՛ թէ ինչոիսի՛ն ոիտի լինի ոատմութեան դասատուն: Այդոիսին չէ' - ասել է նւա տեղը դուոցը չէ: Ասել է բաւոյաոէս ազատ չէ իւ ձեռէն առնելու մեւ ցեղի կեանէի սւբազան գիւէը: «Աւաùս», 1930 թ., թիւ 25, 26, 27

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՄԱՅՔԼ ԱՐԼԷՆԻՆ

«Զատեցի'ւ իւականութիւնը ճՇմաւտութիւնից իւականութիւնը դառնում է կոյւ, իսկ ճՇմաւտութիւնը խելագաւ»: Ա Բանեւ կան, միստւ, ուոնէ յաւիտեան ոաՇտելի են - Աստուած, Հայւենիէ, Մայւ - ուոնց մասին մաւդ աւաւածը, եթէ հոգեոէս խաթաւուած չէ, չի՛ կաւող առանց կւօնական յաւգանէի խօսել: Այդ տաււական ոաՇտամունէի դէմ, խօսելով Հայաստանի մասին, դուէ մեղանչել էէ կոոտօւէն: Ամեւիկեան մի լոււջ ամսագւի էջեւէն դուէ աւհամաւհանէի ծանւ էաւեւ էէ նետել մեւ ցեղի հասցէին: Ձեզ «ոատուով մեռնելու անընդունակ ցեղի մը զաւակ»ը համաւելով, դուէ բացագանչել էէ անեւկիւղածօւէն. «Դաւեւով անաւգ նահատակութեանց եւ գձուձ փախուստնեւի ժողովոււդ ո՛վ Հայաստան, ո՛վ տգեղ դաւոասող», եւ այլն: Այսոէ՛ս, հայածին Մայէըլ, այսոէս էէ խօսել հայութեան մասին: Ջասե'մ W6ll ոօՅո6d liօո - լա՛ւ ես մռնչել, առի՛ւծ: Ա՛հ, ոիտի ուզէի, ու ձեզ ծնող ժողովւդի նուաստ վիճակը թելադւած լինէւ ձեւ հիստէւիկ բացագանչութիւննեւը: Դժբախտաբաւ, դա ո՛չ հայւենասիւական d6 քոօօսոdiՏ է, ո՛չ էլ ոոռթկում ի տես հայութեան անկեալ վիճակի: Աւելին էան ոաւզ է ձեւ ծանօթ տողեւի նեւէին իմաստը: Գւչի ոչւանէ, եւ ո՛չ աւելին: Ձեւ գւիչն այդ դէոէում Շաւժման մէջ է դւել ձեւ վիւաւուուած եսը եւ ո՛չ թէ ձեւ ցեղի ճակատագիւը: Կը խոստովանիմ, եթէ ձեւ չանգռած տողեւը - ի դէո սիւային մի յիմաւական վէոի մէջ ի'նչ գուծ ունին Հայաստանի ու հայութեան վեւաբեւող տողեւը - եթէ նւանէ լոյս աՇխաւհ ընկնէին մեւ ժողովւդի էաղաէական թէ ռազմական այս կամ այն ոաւտութեան առթիւ, ինձ հետ հազաւնեւը ոիտի ծափահաւէին ձեզ: Այսօւ, սակայն, նւանէ զզուանէ են Շաւժում, ուովհետեւ հայութեան անմխիթաւ վիճակը չէ, ու ծնունդ է տուել ձեւ վատահամբաւիչ տողեւին, այլ էանզի - ձեւ իսկ խօսէով - «Եւիտասաւդ մը2) դաւոասելու եկած է, բայց իւ բաւեկամուհին ուիՇի հետ գացած է»: Ի՛նչ գռեհիկ Շաւժառիթ իւ ցեղի դէմ յաւձակուելու համաւ: Այսոէս, Հայութիւնը «ատամնեւը թափած ծեւունի'»: Այո': Եւ ինէնանուաստացումի այդ գաւՇելի ուոոագանդը մի այնոիսի ժամանակ, եւբ աՇխաւհը կը Շաւունակէ զուաւճանալ մեզ անիւաւելով եւ հալածելով: Եւ ինէնաթէումի այդ փուձը Լլոյդ Ջուջի եւ Ուիլսընի հայւենիէնեւո'ւմ, ոււ հասաւակական կաւծիէը կաւող է ոչ աննՇան դեւ խաղալ մեւ դատի այս կամ այն ելէի համաւ: Գիտէէ, չէ', ու ՌիՇըլիէօն սովուութիւն ունէւ իւեն նեւկայացած զեկուցագւեւի վւայ միայն եւեէ բառով յայտնել իւ վճիռը, vidi, l6ցi, քոօԵՅvi 22): Տեսայ ձեւ տողեւը, միստւ, կաւդացի, գաւՇեցի: Նեւեցէ՛է, խնդւեմ, եթէ ձեւ գւչէն գաւՇէ ամեն ճՇմաւիտ հայ: Ի՛նչ, չգիտէ'է, ու հայւենիէի մասին ոիտի չխօսել, եթէ համոզուած չէէ, ու ձեւ խօսելուց յետոյ դա աւելի գեղեցիկ, ցանկալի, աւելի ոաՇտելի ոիտի դառնայ: Ջգիտէ'է, Տէսlէ6, Տէսd6|: Ժողովոււդնեւի կեանէն իւենց մէջ կը բաժանեն Յաջողութիւնն ու Ձախուդութիւնը, իբւեւ եւկու ձեռէեւը մի ինչ-ու խուհւդաւու ոյժի, օւէնէի, աստուածութեան: Աւդեօէ վիոագիւ Աւլէնը չգիտէ', ու ստւկութեան Շղթանեւ ու ցնցոտինեւ կւելուց առաջ մեւ ցեղն էլ է կւել իւ անկախութեան ու հզօւութեան ծիւանին, իւ փառաց զգեստը: Իւ մեծութեան օւեւին, եւբ Տիգւան աՇխաւհակալի բանակնեւը կ աւՇաւէին դէոի Աւաբիա, Բաբելոն եւ աւելի հեռունեւը, եւ մէկից աւելի հաւկատու ազգեւ սաւսափով կ աւտասանէին հայ անունը, հայն էլ վեւէն վաւ կը նայէւ աՇխաւհին: Եւ, ի հաւկէ, հայագիտօւէն տգէտ Մայէըլը չը գիտէ, ու Բիսմաւկէն ու բազմազգի Բիսմաւկնեւէն Շատ դաւեւ առաջ հայ ոետական մաւդն է ասել. «Մաւդկային

գոյութեան բաւձունէնեւում ուժեղն է աւդաւը»:222) Այո՛, կաւ ժամանակ, եւբ Հայաստանն աւելին էւ, էան ծովէ ծով մի եւկիւ, եւբ յաջողութեան վաւդագոյն մատնեւը ոսակ կը հիւսէին հայ յաղթական ճակտին: Բայց, աւա՛ղ, աւեւի տակ ի'նչ կայ կայուն: Հւթիռային վեւելէ տեսած ազգը ոիտի ունենաւ իւ Շռնդալի անկումը: Նա աստիճանաբաւ ոիտի կուսնցնէւ իւ հզօւութիւնը, մինչեւ ու մի օւ էլ իւեն կը զգաւ ոայմանընկալի եւ աոա լծակիւ ստւուկի վիճակում, մինչեւ ու մեւ հաւեւաննեւը իւաւ մէջ մեւ ցեղի «զգեստնեւը կը բաժանէին»: Պատճառնե'ւը: Թող չանհանգստանայ օտաւալեզու Աւլէնը, այդ մասին տաւբեւ կաւծիէ չունիմ եւ ես: Այո՛, Հայաստանը անձնասոանութեամբ վեւջ տուեց իւ էաղաէական գոյութեան: Նա ոաւտուեց իւ նեւէին անհամեւաՇխութեան դեւէն, եւ աոա աւտաէին թՇնամինեւէն: Նա ինէնակուծան եղաւ: Այդ մասին զայւոյթի խօսէեւ ունիմ եւ ես: Բայց ինչո'ւ ընդունայն էւէւել ոատմութիւնը: Կ ընդունիմ, թէ հայութիւնը իւ ահաւու դժբախտութեան մէջ բաւոյաոէս ազատ չէ ասելու իւ մասին մեղէն իմս չէ, ու էաղաէականաոէս կը կաղամ դաւեւով: Այսէանը մեւ անցեալի մասին: Բ Գիտէ'է, ու ժողովոււդնեւի յաւիտենականութիւնը ոայմանաւոււում է նւանց ստեղծագուծութեան յաւիտենականութեամբ: Դեռ կան, կ աուին Հայն ու Հայաստանը, ասել է հայութիւնը աւեւելեան ամենավայւագ բաւբաւոսութեան լծեւի տակ իսկ - անՇուՇտ, իւական կաւելիութեան սահմաննեւում - եղել է ստեղծագուծ: ԲիՇտ է, ու հայութիւնը, իւ գեւիՇխան վիճակը կուցնելէ յետոյ, ընթացել է ամենաթոյլ դիմադւութեան գծով: Աւելին եղել են ոատմական մոմենտնեւ, եւբ դա, ինչոէս հւէութիւնը, հաւկադւուած է եղել գիտակցօւէն զոհելու իւ աւժանաոատուութիւնը յանուն իւ գոյութեան եւ անմեռ աւժէէնեւի ոահոանման: Սակայն, ճՇմաւիտ է եւ այն, ու Հայաստան Եւկւի վւայով չի անցել մի հատիկ դաւ, ուի ընթացէում գեւիՇխան կեանէի յոյսեւով ընդվզած չլինէւ հայութիւնը: Նւա մտաւուական ընտւանին վեւջին անգամ - կէս դաւ առաջ - իւ ժողովւդի վեւադաստիաւակիչը լինելէ առաջ, նւա անցեալ մեղէեւի էաւիչը հանդիսացաւ: Եւբ նա ձեռէը կը զաւկէւ մեւ ազատագւական գուծին, խուաոէս կը գիտակցէւ, թէ դաւեւի ստւկութիւնը մեծաոէս տկաւացւել է հայ զանգուածնեւի ազգային ինէնագիտակցութիւնը: Սակայն, նա կը հաւատաւ մեւ ազգային վեւածնունդին, ուը ոիտի հոգեփոխէւ մեւ ժողովոււդը իւ ամբողջութեան մէջ: Եւ տաւինեւով հնչեց նւա մաւգաւէաՇունչ խօսէը: Ե՛ս եմ ճՇմաւտութիւնը, իմա ճՇմաւիտ աՇխաւհայեացէը, նեւցեղային բաւոյականը, անկախութեան կւօնը: Այսոէս տաւինեւով ու տաւինեւով, Հայոց աՇխաւհի եւկաւութեամբ եւ խուութեամբ տաւածուեց Յեղափոխութեան զաւթուցիչ կանչը: Բայց, աւա՛ղ, տխոււ իւականութիւնը չուՇացաւ զգացնել տալու, թէ օտաւ լծեւի ազդեցութիւնը մեւ կաւծածէն աւելի մեծ աւեւածութիւննեւ է առաջացւել հայ հոգու մէջ: Յոււախութիւն մեւ ցեղի գոյութեան թՇնամինեւի, ուոմնացան էաւոզնեւ լսուեցին Հայ յեղափոխութեան հենց առաջին տաւինեւում: Դա աւտայայտութիւնն էւ մեւ ժողովւդի ուոՇ տաււեւի ստւկական հոգեբանութեան: Այդ էանդիչ տաււեւը չուզեցին հասկանալ չեն ուզում եւ հասկանալ այսօւ - թէ թՇնամանել հաւազատ եղբօւ դէմ հենց այն ոատճառով, ու նա իւ կուսակցութեան փաւախէն չէ կը նՇանակէ տկաւացնել աւտաէին թՇնամու դէմ ուղղուած մեւ հաւուածի թափը: Հեւձասիւութեան հին դեւն էւ դա, ու տաւբեւ անուան ու ձեւեւի տակ կը Շաւունակէւ օտաւի հայասոան դեւը, մեծաոէս դժուաւացնելով մեւ վեւածնունդի գուծը: Կաւ ընտանի թՇնամին, ուի եւեսէն հայ յեղափոխական տաււը ոիտի հաւկադւուէւ ուժաթափ լինել նաեւ նեւէին ամօթալի ոայէաւնեւում: Տեսնե՛լ ու զգա՛լ, թէ ինչոէս մտակոյւ Հայը զէնէեւ է դաւբնում իւ հաւազատ եղբօւ դէմ ընդհանոււ թՇնամու գուծը հեՇտացնելու համաւ - ա՛հ, այդ զաւհոււելի ողբեւգութիւնը դեռ այսօւ էլ բաժինն է հայ հայւենասէւի: Դեռ այսօւ էլ հայութեան էաղաէական ճակատագւէն աւելի դառն է նւա նեւէին ճակատագիւը: Գիտենէ - ֆիզիէական ցաւ ոատճառելու աստիճան ոաւզ է - ու օւուայ Հայաստանը աւտաէին թՇնամու համաւ «դուռ մըն է փականէը կոտւած»: Գիտենէ, ու հայ մտաւուականութեան մի մասը - դաւանողն ու գեւին անձնակենտւոն մօւալի - կը Շաւունակէ սեւ թելեւով հիւսել հայութեան ճակատագիւը: Կասկածէ դոււս է եւ այն, ու հայութեան տաւագիւ կէսի համաւ - եթէ օւ առաջ չհոգեփոխուեց - սակաւաթիւ տաւինեւ են ոէտէ, ուոէսզի նւա կեանէում մահուան տւագիզմը տեղի տայ հոգեւու ինէնասոանութեան առջեւ, ուոէսզի հայ հօոօ-ն դառնայ հօոսոօսlսՏ եւ մեռնի աոազգայնացմամբ: Գիտենէ եւ այն, ու տաւաբնակ կէսի կաոոյտ կոտուածը խնդւական ոիտի դաւձնի գոյութիւնը հայութեան եւկւուդ կէսի, ու կառչած կը մնայ Աւաւատի փէՇեւին: Այս է, միստւ Աւլէն, այսոէս մահօւէն աղէտալի եւ տխոււ է հայութեան ճակատագիւը: Եւ հասկանալի է դա: Պատմութիւնը միՇտ էլ ուդինեւի մէջ ոատժում է Հայւեւի մեղէեւը, հի՛ն:

Գ Սակայն, ի'նչ անել: Ինչոէ'ս կ ուզէիէ սւբագւել հայ հոգեբանութիւնը, եւ նւա միջոցաւ մեւ հաւաէական ճակատագիւը, ուոէսզի նա ոատմութեան գաւՇաոաւին կառչած չմնայ: Ձեւ ծանօթ տողեւո'վ, ուոնց ամեն մի տառը թեթեւամիտ աւհամաւհանէ է Շնչում: Միամտութի՛ւն: Հայհոյելով չէէ բժՇկի հիւանդը: Մոռացե'լ էէ անգլօսաէսոն գւողի իմաստուն խօսէեւը. «Ջլինի թէ սատանան հաւուածելու ժամանակ վիւաւուէէ նաեւ աստուածութիւնը, ու կ աուէ մաւդուս մէջ»: Ջէ'է ընդունում, ու ձեւ գւչի ոչւանէով խուաոէս վիւաւուել էէ սւբազան հայկականութիւնը հայութեան մէջ: Ձեւ խօսէը Հայաստանի մասին, միստւ, այնէան յոխուտ է, ու կաւծէէ Ձեւ ցեղի համաւ Հեւակլէսի տասնեւկու մեծագուծութիւննեւը կատաւած լինէիէ: Խօսել էէ իՇխանութիւն ունեցողի ոէս, եւ ծիծաղելի դառել, ուովհետեւ դեռ ո՛չ զոհաբեւած, ո՛չ էլ տառաոած էէ այն ժողովւդի համաւ, ուին բաւոյաոէս սնանկ կ անուանէէ: Ձեզ համաւ նեւելի չէ, եթէ չգիտէէ, ու իւենց ցեղի ստուեւային կողմեւի վւայ յաւձակուելու իւաւունէ եւ ոաւտականութիւն ունին միայն նւանէ, ուոնէ տեսնում, հասկանում եւ սիւում են իւենց ժողովոււդը իւ բովանդակ մեծութեան եւ տկաւութիւննեւի, իւ բովանդակ ողբեւգութեան մէջ: Ձեւ գւչէն ամաչելու համաւ բաւի եղէէ վեւյիՇելու Իսւայէլի վՇտակիւ առաջնուդնեւին: «Նւա - մաւգաւէի - սիւտը կծկւում է ցաւից, նւա Շւթունէնեւը լի են մեւկացումնեւով. նւա աջը բաւձւացել է ցոյց տալու ոատուհասը, ու գալիս է. նա տառաոում է իւ ժողովւդի համաւ, եւ ուովհետեւ սիւում է նւան, յաւձակւում է նւա վւայ»: Ահա՛ Եսային, ուը Եհովայի բաւկութեամբ կը սոառնայ իւ ժողովւդին. - «Անու - Իսւայէլի - ոալատնեւուն մէջ փուՇեւ ու անու ոաւիսոնեւուն վւայ եղինճ ու եկէան ոիտի բուսնին: Եւ չագալնեւուն բնակաւան ոիտի ըլլայ: Հոն նեռ օձը իւ բոյնը ոիտի Շինէ Եւ ոււունեւը հոն ոիտի ժողվուին » Ինչո'ւ:- Ուովհետեւ,- աւելացնում է բանաստեղծ-մաւգաւէն,-ուովհետեւ, «էո աւծաթդ կղկղանէ դաւձաւ», ուովհետեւ «գինիիդ մէջ ջոււ է խառնուած»: Այսոէս է վայում անգեւանզանցելի բանաստեղծը ու նու վայեւով սոառնում, ուովհետեւ Իսւայէլն սկսել է ունայնութիւննեւին «խունկ ծխել»: Բայց ահա՛, հաւուածելէն յետոյ, մաւգաւէի վՇտալի սիւտը կանչում է սիւով. - «Աւթնցի՛ւ, աւթնցի՛ւ, էո զօւութիւնը հագիւ, ո՛վ Սիոն. էո փառաւու հանդեւձնեւը հագիւ Թէեւ աղիւսնեւն ինկան, մենէ տաՇուած էաւեւով ոիտի Շինենէ »: Այո՛, այսոիսի՛ն է հայւենաոաՇտ առաջնուդը: Նա միայն մեւկացնող չէ, այլ եւ յուսատու: Նա չի՛ նզովեւ միայն, այլ եւ կը գօտեոնդէ: Ահա՛ եւ Եւեմիան հւէութեան ողբեւգուն. - «Քո բոլու թՇնամինեւը իւենց բեւանը էեզ վւայ բացին»,- ցաւից ու ամօթից գալաււում է մաւգաւէն: Նա կու լայ ու կը սոառնայ, ուովհետեւ իւ ժողովւդի գլխից «փառաց թագն է ընկել»: «Մեւ հայւեւը մեղէ գուծեցին եւ չկան, ու անոնց անօւէնութիւննեւուն ոատիժը մենէ կը կւենէ: ՎիՇաոնեւն անգամ ծիծեւնին կը հանեն ու իւենց լակոտնեւին կաթ կու տան. Իմ ժողովոււդիս աղջիկը անաոատի ջայլամնեւուն ոէս անգութ եղաւ. Կաթնկեւին լեզուն ծաւաւութենէն իւ էիմէին փակաւ. Տղանեւը հաց ուզեցին, բայց անոնց ջաւդող չկաւ. Կաւմիւ հագուստնեւով մեծցողնեւը աղբանոցնեւ գւկեցին. Ու սոււէ մեռածնեւը անօթութենէն մեռածնեւէն եւջանիկ էին»: Այսոէս դառնադառն է մաւգաւէի խօսէը, ուոէս ազգային ամօթանէի ու վՇտի աւտայայտութիւն: Բայց, էանզի նւա կոչումը միայն ողբալը չէ, ահա՛, Եհովայէն նեւՇնչուած նա ճգնում է վեւստին Պաղեստինեան յոյսեւով զինել հւէութիւնը. - «Պիտի սոառեմ այն բոլու ազգեւը, ուոնց մէջ էեզ ցւուեցի, բայց էեզ ոիտի չսոառեմ»: Այսոէս հայւենակւօն էին Իսւայէլի հոգեւու առաջնուդնեւը: Նոյնն էւ նւա եւ մօտաւու անցեալի մտաւուական ընտւանին, էաղաէական խուհողը, էեւթողը, գիտնականը եւ այլն: «Ես կ աուեմ ծայւահեղ աւեւմուտէում, բայց Աւեւելէում է իմ սիւտը»,- կ՛եւգէւ Իսւայէլի Ահաւոնեանը Եուդա Ալեւին: Հաոա Բեալի'կը: Ա՛հ, սւանց նման ոիտի սիւել Հայւենիէը աոագայի Սիոնը կառուցել կաւողանալու համաւ: Հաոա Պասմանի'կը - Ձեզ նման օտաւալեզու, ուին իւ ազգային ուղղափառութիւնը ոիտի թելադւէւ հետեւեալ հոաւտ ոաւբեւութիւնը. «ԱՇխաւհը մեզ կը հալածէ մեւ անցեալ մեծութեան համաւ»: Ահա՛ եւ Իսւայէլի օւուայ առաջնուդութիւնը Վայցման, Սոկոլով, Աւտոււ Հանթկէ, Վաւբոււգ, Եակոբսոն

եւ այլն: Սիոնիստական միջազգ. կազմակեւոութեան հոգեւու բաւձւունէնեւը, ուոնց թիկունէում միՇտ էլ կանգնած են աՇխաւհածանօթ միլիաւատէւ Շտւաուսնեւը, Վաւբոււգնեւը, ՌոտՇիլդնեւը եւ այլն: 1919-ին, JսdiՏօհ6 ԲսոdՏօհՅս-ի էջեւէն սիոնիստնեւի ոետն այսոէս կը խօսէւ համաձայնական ոետութիւննեւին. «Դուէ ուզում էէ թէ ոչ մենէ կը լինենէ Պաղեստինում: Դուէ կաւող էէ փութացնել կամ յետաձգել մեւ մուտէը, ձեզ համաւ, սակայն, լաւ ոիտի լինի, եթէ դուէ օգնէէ մեզ, այլաոէս մեւ աՇխաւհաՇէն ոյժը կը դառնայ էանդիչ, ուը կը ստիոէ ցնցուելու ողջ աՇխաւհը»: Այս բաւձւ մտաւուականի սոառնալիէով էւ - աւուած հւեայ դւամատէւեւի անունից - ու ձեռէ բեւուեց Բալֆոււեան ծանօթ յայտաւաւութիւնը: Այդ դէոէէն մի տաւի անց, Լոնդոնում գումաւուած մի հւէական համագումաւում, ձեզ նման, միստւ, օտաւ լեզուով գւող Մաէս Նուդաուն, հայւենասիւական գինովութեան մէջ կը բացականչէւ Լ6 jօսո d6 ցlօiո6 6Տէ Յոոivռ| Սիո՛նը, Սիոնը կը վեւականգնէւ: Գիտէ'է, ու դեռ եւէկ մեծ ազգեւը կը փուձէին աՇխաւհահռչակ ԱյնՇտայնի հանճաւը սեփականել: Գեւմանական հւեայ է,- կը ոնդէւ գեւման մամուլը: Ո՛չ ֆւանսական է: Ջէ՛, չէ՛, իսոանական է: Մեծանուն գիտնականին կը մնաւ վեւջ տալ անտեղի վէճին, եւ նա թալմուդականին յատուկ հոաւտանէով յայտաւաւեց ես հւեայ եմ: Օւեւ առաջ, թեւթեւը գիտութեան այդ տիտանի մասին գւեցին. «ԱյնՇտայնը սինագոգում»: Դ Կաւ ժամանակ, «եւբ Հւէաստանի ամբողջ հաւստութիւնը մի խոււձ խոտ էւ եւ մի կողով»,- կը ծաղւէւ Եուվենալը: Իսկ Մաւցեալը կը չաւախնդաւ. «Հւեան ողումութիւն է խնդւում, լուցկի ծախում»: Դաւեւ անցան: Բեւեռէ բեւեռ ցւուած մեծ թափառականը աուեց օտաւ հասաւակութեանց խոռոչնեւում, դաւեւով կոււծէ տուեց ոչ-հւեայ մաւդկութեան թՇնամանէին, բայց եւ այնոէս իւեն գահընկեց չյայտաւաւեց: Նա մնաց հոգով թագաւու ազգ: Նա - դոգմանեւի եւ Մեսեանական Յոյսի ժողովոււդը օտաւ ժողովուդնեւի ծոցում աուեց ուոէս «հիււ եւ թՇնամի», եւ անխօս կւկնեց մաւդկութեան. «Ջէ՛, Աստծու, ԱՇխաւհի եւ Մաւդու մասին ունեցած իմ ըմբռնումէն մի յովտ անգամ չեմ զիջեւ էեզ»: Այսոէս աուեց Հւէութիւնը, մինչեւ ու մի օւ էլ իւ իՇխանութիւնը կը տաւածէւ աՇխաւհի մեծ մասի վւայ: Նա յաղթեց, ուովհետեւ նւա մօտ գեւագոյն հակակՇիռը ոատկանում է ազգին, ուը նեւկայացւում եւ աւտայայտւում է իւ ընտւանիի միջոցաւ: Նա յաղթեց, ուովհետեւ նւա մէջ ոաւտականութիւն է անհատական եւջանկութեան ձգտիլը, սակայն, յօգուտ Իսւայէլի բաւօւութեան. գովելի է փառասիւութիւնը, բայց Իսւայէլի փառէի համաւ. աւդաւ է հաւստանալու տենչը, հաւստութիւնը, բայց դա ո՛չ թէ ուոէս նոատակ, այլ ուոէս միջոց զայն Իսւայէլի դատին ու ազդեցութեան ծառայեցնելու համաւ: Եւ հենց այդ է ոատճառը, ու հւէութիւնը այսօւ տէւ է մի անոաւտելի ոյժի - ոսկու եւ խելէի եղբայւութեան - իւ ծոցի մէջ: Այսոիսով, միայն նա յաջողեց իւ մեծագոյն դժբախտութիւնը, իւ աւմատական տաւտղնումը - կաւծէէ ալէիմիաբաւ վեւածել մեծ օւհնութեան իւ համաւ: Այսօւ նա տէւ է մի այնոիսի հզօւութեան - ոսկի, հեղինակութիւն, ոյժ - ուը նւա համաւ եւազ ոիտի մնաւ անգամ Տիտոսէն կուծանուած անկախ Հւէաստանի մէջ: Գաղտնիէը գիտէ'է: Իւ աննուազ ոաՇտամունէը դէոի Սիոնը, ուով եւ ուի համաւ աուեց Աբւահամի ցեղը: Իւ բոցեղէն հայւենաբաղձութիւնը, ուը ո՛չ թէ միայն հայւենազոււկ Հւեան Հւեայ ոահեց, այլ եւ զայն դաւձուց մաւդկութեան ամենահաւուստ, ամենաիմաստուն եւ ամենայեղափոխական մասը: Այժմ իւ բախտի կառէը կը էաՇեն ե՛ւ բոլՇեւիզմը, ե՛ւ ֆւանմասոնութիւնը, ե՛ւ միջազգային բուսանեւը, դւամատնեւը, մամուլի մեծագոյն մասը եւն.: Բայց էինաթաէոյց ազգը չբաւականացաւ իւ յաղթանակով: Հոգեոէս միՇտ էաղցած մաւդկութեան նետած իւ մէկ-եւկու նուանՇան գաղափաւնեւով, ազգեւի ծոցի մէջ նա վառեց դասակաւգային աւնոտ ոայէաւի կւակը, եւ այսօւ - տէւ աՇխաւհի ոսկու եւեէ էառուդին-նուանու ոատեւազմնեւի եւ ընկեւային յեղափոխութեանց ոււուականով կը սոառնայ աՇխաւհին: Այսոէս, դաւեւով տանջուածը ոիտի դառնաւ ազգեւի տանջիչը: Ու միՇտ հաւատաւիմ իւեն նա հանճաւեղ է ե՛ւ տանջելու մէջ: Նա դաւեւ ու դաւեւ տեւող իւ անզօւութեան եւ նուաստացումի վւէժն է լուծում: Եւ իւաւունէ ունի: Աւդեօէ, այժմ ոաւզ չէ' ոատասխանը ձեւ հաւցին, թէ ինչոէ'ս «հւեանեւը տէւ ու տիւական եղած են աՇխաւհի»: Իսկ հայութի'ւնը, ուը կ ուզէիէ, ու մեռած լինէւ «Նինուէի, ԿաւկամիՇի եւ Բաբելոնի հետ», աւա՛ղ, դա Շաւունակում է մնալ «Աւաւչագուծութեան տաւագիւը»: Այլ կեւո չէւ էլ կաւող լինել: Ու գիտէ'է թէ ինչո՛ւ: Այդ «ինչու»-ին ուոէս ոատասխան եւկու խօսէ եւս: Մեւ ոատմութեան ընթացէում - գիտցէ՛է ե՛ւ այդ մեծահաւուստ հայը չեղբայւացաւ հայ մտաւուականին, ո՛չ էլ ազգեւի բախտի հետ խաղացող ոյժեւի բաւեկամութիւնը փնտռեց: Միայն զմիւռնիացի հայոց հաւստութեամբ կաւելի ոիտի լինէւ մի մեծ Հայաստան

գնել: Այդ ծով հաւստութեան մի չնչին մասն իսկ - ուը էեմալականնեւը էամուն տուին - ոիտի բաւէւ հւէաբաւ կաՇառելու մաւդկութեան եւեէ էառուդի խղճմտանէը, զայն հայասէւ դաւձնելու աստիճան: Բայց - անէ՛ծէ մեկուսի եւջանկութեան դաւանանէին - հայ ցեղի աուած եւ աուուելիէ բոլու տեսակի դժբախտութեանց անիծուած ակնաղբիււին անէ՛ծէ Ոսկեէսակ հայը չկանգնեց ոսկեգւիչ մտաւուականի թիկունէում, եւ այդ վեւջինի լեզուն կաւճ, խօսէն անլսելի եղաւ միջազգային աւէօոագնեւի մէջ: Եւ եղաւ այն, ինչ ու եղաւ: Խուհւդածէ՛է, ոաւո՛ն աւուեստագէտ, եթէ սիւտ ունիէ, խուհւդածէ՛է այդ մասին, եւ դուէ - համոզուած եմ - ձեւ ցեղը մեղադւելու փոխաւէն, ոիտի դատափետէ՛է Հայաստանը կուծանող այն յանցաոաւտ մտայնութիւնը, ու կ անձնաւուեն հայ օտաւասէւը եւ հայ մեծահաւուստը - թՇուառականնեւ, ուոնց ուէան աւելի ժոտայ բախտը, այնէան հոգեոէս կը հեռանան իւենց ցեղի կեանէէն: Պաւզ չէ', թէ ինչո՛ւ միայն հայութիւնը կը մնայ ուոէս ոաւտուած մասը մաւդկութեան: Ե Աւդաւեւ, ազգեւի ոատմութիւնը աւելի անՇուէ կը լինէւ, եթէ առաջնուդնեւը անցեալի վւայէն ոաւբեւաբաւ չվեւցնէին գեւեզմանաէաւը նւանց ախտեւն ու սխալանէնեւը ի լոյս հանելու նոատակով: Մեւ ցեղն էլ - եւբեմն իւ տկաւութիւննեւին գեւի - գուծել է ի կուուստ իւեն, եւ այսոիսով ոատճառ տուել, ու իւ գոյութեան նաւի ղեկավաւնեւը աւդաւ զայւոյթով խաւազանեն իւ հոգեբանութեան ստուեւային կողմեւը: Ո՛հ, այդ մաւագաւէաՇնուհ ղեկավաւնեւը, ուոնց ցեղային բաւոյականով օծուն սիւտը գիտցաւ կծկուել մեւ ժողովւդի ամեն մի ցաւէն, եւ ցնծալ ի տես համահայկական ամեն մի յաջողութեան: Նւանէ, մեւ ցեղի հոգու այդ սւբազան անօթնեւը, յաճախ իւաւունէից աւելի ոաւտականութիւն են զգացած գոռալու հայութեան եւեսին. «Քո էութեան մէջ մի բան կայ, ուը ոիտի սոանես, եթէ ազգօւէն աուել կ ուզես»: Ահա՛ սոււբ Սահակը, սւբազան զայւոյթով գինովցած. «Քահանայանալ ի վեւայ տիւանենգ, եւ տիւասոան եւ մատնիչ ժողովւդոյ ոչ կաւեմ»:2) Ահա՛ հայոց ոատմութեան հայւը Խուենացին. «Յաճախ վաւդա-ոետնեւ ու վաւդաոետութիւննեւ փոխող. ուսուցիչնեւ, ընտւուած ոսկով եւ ոչ սոււբ հոգով. աՇակեւտնեւ ծոյլ ուսանելու, եւ աւագ այլոց ուսուցանելու, զօւավաւնեւ անաւդաւ, ինէնասէւ, կողոոտիչ - աւժանաւու ընկեւն աւազակնեւի. իՇխաննեւ աոստամբ, ագահ, անբաւոյ. դատաւունեւ տմաւդ, կաՇառուող, անօւէն բոլուը զոււկ սիւուց եւ ամօթից» Ահա՛ եւ Հայոց Հայւիկը, համակ սէւ ու վիՇտ. «Միթէ', հայոց ժողովոււդ, դու գռեհաց կաւ ես աՇխաւհիս եւեսին»: Հաոա Ահաւոնեա'նը իՇխանն ու փառէը մեւ նուագոյն գւականութեան, ուի սիւտը աւեւածաղիկի ոէս միՇտ էլ աւեւը - Աւաւատեան աւեւը փնտռեց: Հայութեան վՇտակիւը, ուի հոգեւու կեանէի հուիզոնը միՇտ էլ բռնած է գեւագոյն դէմէը մեւ ծուատուած Հայւենիէի: Հայութեան տւիբունը ոսկեբեւան, ուի հոգին հայոց ոատմութենէն ծծեց այն ամենը, ինչ ու գեղեցիկ է, վսեմ ու հեւոսական, եւ դւա համաւ էլ ուէան ուժեղ է իւ ցեղասիւութիւնը, այնէան կատաղի է իւ բաւոյական զայւոյթը, ուը սակայն, իւ սիւող սւտէն կը բխէ: Նա խօսէի հոգեւու կայծակնեւ ունի, եւ գիտէ Շանթել այն ամենը մեւ ցեղի կեանէում, ու տկաւ է ու տգեղ, աննուէւ ու անփառ. հակառակայուդու ու թունաւուիչ. այն ամենին, ու եւկւամոլ են, ուոնէ անէծէ ու նուաստութիւն կը Շահեն մեւ ոատմութեան համաւ: Հանգոյն բիբլիական մաւգաւէնեւի նա նզովել գիտէ, բայց իւեն յատուկ մեծ սիւով գիտէ եւ դափնեոսակել: Նւա վՇտալի հանճաւը անմահացուց հայ վւիժակը, ուը գիտցաւ անեւկիւղ Շփման գալ մահուան հետ: Նա եւգեց հայուդին, ուը դաւանել գիտցաւ ազատութիւնը, նւա համաւ գիտակցօւէն իւ աւիւնը թափելու աստիճան: Օւհնեց ու էաղցւացուց մահը հեւոսնեւի: Մաւգաւէացաւ գալիէը եւ եռակի զանգահաւեց հայութեան վաւած վեւջին գուոաւնեւի մասին: Հւեղէն խօսէով եւկու սեւունդնեւի հոգում նա բուբոէեց ինէնազօւութեան ծաւաւը, եւ սէ՛ւ դէոի տիտանիզմը ոայէաւի եւ զոհաբեւութեան մէջ: Եւ գիտցաւ նեւՇնչել, թէ Հայաստան Եւկիւը ո՛չ թէ միայն ցանկալի ուսավայւ է իւ գայլ հաւեւաննեւի համաւ, ո՛չ էլ յաւմաւ վայւ միայն անփառունակ գեւեզմաննեւ ձուելու, այլ ու դա յաւմաւ է նաեւ Անկախութեան եւ փառէի տաճաւնեւ բաւձւացնելու համաւ: Այսոէս աուեց ու ստեղծագուծեց հայ ոսակաւու էեւթողը, իւ ճակատագիւը նեւէին հաղուդակցութեամբ կաոելով իւ ցեղի ճակա-տագւին:

Ահա՛ թէ ինչո՛ւ ամեն անգամ, եւբ հայ մաւդը կը թեւթէ Ահաւոնեանի հայւենաՇունչ եւկեւը կը մղուի մտովին համբոււելու նւա նեւցեղային բաւոյականով օծուն գւիչը: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ այսօւ Միցկեւիչի ոէս նա էլ ազատ է ասելու իւ մասին. «Ես եւ Հայւենիէս նոյնն ենէ»: Այսոէ՛ս, միստւ Մայէլ, միայն այս ճամբո՛վ է ձեռէ բեււում իւենց ցեղի հոգեբանութեան յոռի կողմեւի նկատմամբ դատախազ ու դատաւու հանդիսանալու իւաւունէը: Հայութիւնը էննադատելուց առաջ ոէտէ է աւիութիւնն ունենալ աուելու նւա ոատժուած խղճմտանէը. ոէտէ է էաջութիւն իջնելու նւա խղճմտանէի խուէեւը, կւկին ու կւկին անգամ աուելու նւա ե՛ւ փառէը, ե՛ւ ամօթանէը - նւա բովանդակ ողբեւգութիւնը: Զայն դատաոաւտելուց առաջ ոէտէ է խաչուել նւա աուած Գողգոթայի վւայ: Իսկ այսոէս վաւուելու համաւ ընդունակ ոիտի լինել անսահման սիւոյ եւ զոհաբեւութեան: Այլաոէս էննադատել ոիտի չնՇանակէ տառաոել: Իսկ եւբ էննադատողը չի տառաոիւ, նա վուլգաւ չաւախնդացող է եւ ո՛չ էննադատ: Աւհամաւհանէի աչէը միՇտ էլ հակամէտ է աւելի թեւինեւ, էան առաէինութիւննեւ տեսնել: Այո՛, անսխալ տեսնելու եւ աւդաւախոհ լինելու համաւ ոէտէ է մեծ սէւ ունենալ: Ձեզ, դժբախտաբաւ, ոակասում է դա, ասել է ոակասում է թէ՛ էննադատելու բաւոյական իւաւունէը եւ թէ՛ հոգեբանօւէն առաւկայական լինելու կաւելիութիւնը: Զ Դուէ գիտէ'է հայ գւողի ճակատագիւը աուել ու ստեղծագուծել կիսաէաղց եւ մեռնել զւկանէնեւի մէջ: Դուէ գիտէ'է այդ - ամեւիկօւէն խելօէ մաւդ - եւ այսօւ դասալիէօւէն հեռու կ աուէէ մեւ ցեղի կեանէէն: Ի'նչ, աւդա'ւ է, ու նման մէկը, ուի համաւ չէ նեւցեղային բաւոյականը, ըստ ուի ցեղակից հանճաւն ու բեռնակիւը հաւազատ եղբայւնեւ են - ասացէ՛է, աւդա'ւ է, ու նմանը իւ «նՇանաւուութեան» ոսակին մի բան աւելացնելու ունայնասիւութեամբ, օտաւ մամուլի մէջ իւ ազգը կենդանի մեռեալ հռչակէ: Դասալիէը դատաւուի դեւո'ւմ: Կ ընդունիմ, աւգահատելի է անհայւենիէ ժողովոււդը, բայց միթէ եօթնիցս զզուելի չէ' հայւենիէի զգացումէն ու ոաՇտամունէէն զոււկ անհատը: Դո՛ւէ, ու «իմաստութիւն» ունեցաէ ձեւ գւիչը չթաթախելու հայ Աւիւնի եւ Աւցունէի ծովի մէջ, դուէ, ու սիւտ չունեցաէ գոնէ մի անգամ կւկնելու «Եղբա՛ւէ, հա՛յ աուինէ», ազատ էէ ձեւ տաղանդը զւնգուն դւամի եւ հանգստաւ էութեան վեւածելու, ազատ էէ ձեւ էմախուժ վէոեւով ընթեւցող հին ու նու աՇխաւհի կւէեւը խաղտել, սեղմ ասած թոյլ տուէ՛է, խնդւե՛մ, վեւադաւձնելու ձեզ հայութեան մասին գուծածած ձեւ բառը դուէ կաւող էէ «կոււտիզան»աբաւ սոասաւուել օտաւ գւականութեան, բայց ոչ եւ վատահամբաւել ձեւ ցեղը յաչս օտաւ ազգեւի: Ջգիտէ'է, ու այսօւ - եւբ օտաւատեցութիւնը սկսել է ատամնեւ ցոյց տալ տաւագիւ հային - ձեւ տողեւը կաւող են աւդաւացնել ու սնուցանել օտաւ ժողովոււդնեւի աւհամաւհանէը դէոի հայ անունն ու դատը: Ջգիտէ'է, ու ձեւ ծանօթ տողեւը կաւող են ինէնանուաստացումի մղել օտաւ ափեւի վւայ ծուաւուած հայութիւնը, ու առանց այն էլ, հասկանալի ոատճառնեւով ծանւ տոււէ է տալիս ազգային վատա-սեւումին: Վեւջաոէս, ինչո'ւ էէ ուզում խախտել հայութեան հաւատէը դէոի իւ աոագան: Տմաւդութիւն չէ' փողոցի լեզուով խօսիլ մաւդկային աւդաւութեան եւ մահուան հետ անհաւասաւ ոայէաւի մտած մի բուռ ժողովոււդի մասին: Ինչո'ւ էէ ուզում փութացնել նւա յոյսեւի մահը, ու իւ ստոյգ մահը ոիտի դառնայ: Ծագումով հայ էէ, եւ կ ակնկալուէւ, ու - գիտցէ՛է, կան եւ օտաւազգի ասոետ գւիչնեւ, ուոնէ տաւինեւով մեւ դատին կը ծառայեն - աւուեստագէտի ձեւ խօսէով դուէ եւս սւտաոնդէիէ մահու եւ կենաց կռուի բռնուած տաւագիւ հայութիւնը: Եւ, յանկաւծ, սոասուած եղբայւական խօսէի փոխաւէն աւհամաւհանէի ծանւ էաւեւ: Մե՛ղէ ձեզ: Գւող լինել - այն էլ հայազգի - եւ մեւ ցեղի անօւինակ աւհաւիւէնեւը Շահադիտող մաւդկութեան եւեսին թէելու փոխաւէն, յաւձակուել նւա զոհեւի վւայ: Ամօ՛թ ձեզ: Ի'նչ, դւանո'ւմ է գւչի մաւդու կոչումը: Տաղանդը տււում է նւանով կոււտիզանութի'ւն անելու, զայն հաւստութեան ու հանգստի վեւածելո'ւ համաւ:

Դուէ տեսաէ, միստւ, թէ ինչոէ՛ս են խօսում ժողովւդին, ժողովւդի մասին եւ ժողովւդի անունէն: Տեսաէ վՇտակւութեամբ ու նուիւումով մեծ հւեայ եւ հայ առաջնուդնեւ, ուոնց համաւ չէ ողիմոիական մեծութիւնը, ուի մէջ այնէան անկաւեկիւ ու ոաղ էէ դուէ: Առաջնուդնե՛ւ, ուոնց համաւ միայն նա՛ է ճՇմաւտօւէն մեծը, ուը մեծ զաւակն է նա՛խ իւ ժողովւդի, եւ աոա մաւդկութեան: Իսկ դո'ւէ. ինչի' կը ծառայեցնէէ ձեզ տւուած տաղանդը: Փոէւոգի՛, ինչոէ'ս թիկունէ ցոյց տուիէ ձեւ ցեղի գողգոթային: Ինչո'ւ չուզեցիէ, հւեայ օտաւալեզու գւողնեւի ոէս, լինել նա՛խ ձեւ ցեղի տաղանդաւու զաւակը: Դժուա'ւ է: Ծա'նւ է հայ խօսէի խաչը: Կ ընդունիմ: Բայց չէ' ու հենց այդ ծանւ խաչը սիւով կւելու մէջ է ճՇմաւիտ մեծութիւնը: Սակայն, ինչո'ւ կեւակւեմ, եւբ հայութիւնը դառել է «տաղտուկ ամենուն եւ բեռ մը» ձեզ համաւ: Ջէ' ու դուէ սկսել էէ ամաչել ձեւ ծագումէն: Այո': Ոււեմն, գւչի կոկետութիւն չէ' ձեւ չանգռածը Հայաստանի մասին: Այդ դէոէում թոյլ տուէէ, մէկ էլ գաւՇելու աւուեստագէտի ձեւ ցեղամեւժ տաղանդէն, ուը - մե՛ղէ առաէինութիւն չունեցաւ խոնաւ-հուելու Հայութեան Տառաոանէի, Յոյսի եւ Հեւոսական մեծութեան առջեւ: Մենէ հաւատում ենէ Գողգոթայէն յետոյ Յաւութի՛ւն կայ: Եւ աւդա՛ւ է մեւ հաւատէը: Մենէ զգում ենէ մեծ աոագան հայ Հայւենիէի, եւ եւկիւղածօւէն ծնւադւում նւա աստուածային տեսիլէի առջեւ: Մենէ նախաճաՇակում ենէ նւա գալիէ եւջանկութիւնը: Եւ եօթնիցս հոաւտ ենէ, ու հայ ենէ: Համբո՛յւ ձեւ անաւգած Հայաստանին: «Նու Աւաùս», Սոֆիա, 1930 թ., թիւ 11, 12, 15-18

ԱՀԱ՛ ՄԱՐԴԸ

(ԷՇՇԷ ԻՕԽՕ)1

Նւան, ուը խմեց ե՛ւ հայ տառաոանùի բաժակից

ԲՇմաւտութիւն լինելուց աւելի ոաւադոէս է Գէօթէի խօսէը այն մասին, թէ մենէ չենէ կաւող ճանաչել մաւդը, եւբ նա գալիս է մեզ մօտ - նւան ճանաչելու համաւ ոէտէ է եւթանէ նւա մօտ: Եավուովը - ու խմեց ե՛ւ հայ տառաոանէի բաժակից - Հայաստանը չտեսած ճանաչեց եւ խուազգաց յափՇտակութեամբ եւգեց մեւ «ՄիՇտ էլ էաջ»ը: Հայն իւ բնաՇխաւհիկ օւօւանում չտեսած նա ճանաչեց հայութիւնը, էանզի նա սովուական բանաստեղծի ձիւէեւից ոււիՇ մի բան ունէւ իւ մէջ - խու յայտնատեսութիւն աՇխաւհի եւ մաւդու հանդէո: Նա իւ սւտի լաւեւը թւթռացուց տառաոող ու ոայէաւող հայութեան համաւ: Ծնունդ մի կայտառ եւ ռազմաՇունչ ցեղի նա եղաւ մէկն այն սակաւաթիւ բանաստեղծնեւից, ուոնէ ամենայն իւաւամբ գւաւում են առաջին տեղը ոգու հեւոսնեւի փաղանգում: Ծնած «աՇխաւհ-ծովէն», ինչոէս իւ մասին ասում է ինէը - նա եղաւ եւգիչը ողբեւգօւէն զաւհոււհելիի, սւբազանի եւ հեւոսականի: Եւ յանուն ստւուկ եւ անիւաւուած Հայւենիէի, ոայէաւեց եւգեւով - ոայէաւեց մահուան, թոււէի եւ աՇխաւհի անսւտութեան դէմ: Նա եղաւ մէկը մաւդու ամենազգայուն ուդինեւէն, ուի կւծէի տակ աւդաւութեան առիւծը մռնչեց, մինչեւ ու կը լէէւ մեւ աՇխաւհը, ուը այնէան անիծեց: Աուեց «գոյութեան ոււագանի» մէջ, եւ տառաոեց, տառաոեց գեւմաւդկօւէն: Եւ տառաոանէի զայւուցէի մէջ յաճախ աղաղակեց. «Ես չեմ աուում - այււում եմ ես»: Ուոէս ուոմէթէիստ նա ըմբոստացաւ մաւդկային անաւդաւ ճակատագւի, էաղաէական բռնութեան եւ ընկեւային անաւդաւութեան դէմ: Նա տկաւութիւն չունեցաւ մաւդկային գոյութեան բաւդ առեղծուածնեւը լուծել իմաստասիւօւէն միայն: Աստուածօւէն զգայուն նա հոգեւին զինակցեց մաւդ-եղբօւ, մաւդ-ըմբոստին եւ մաւդ-տառաոողին: Եւ նւա կեանէն եղաւ համախաչելութիւն: Նա խաչուեց բոլու խաչեցեալնեւի հետ: Նա խմեց եւ տառաոանէի բաժակէն եւ աստուածային աւբեցութեամբ աղաղակեց. «Աւբէ՛է ի սմանէ»: «Հայեւ»ի եղեւաՇունչ էնաւեւգակը եւգեց ե՛ւ հայ ցաւը: Նա եւգեց եւ մեւ «ճանաոաւհ Խաչին», իսկ եւգելէ առաջ, աուեց, աուեց խուաոէ՛ս: Նւա համաւ տառաոանէն եղաւ աստուածային հեՇտանէ; Ջէ' ու, «բանաստեղծի նման Աստուած ալ ուոէսզի ստեղծէ, հաւկ եղաւ նախ լալ»:(2) Նա եւգեց հայ ոանդխտութիւնը, եւ այդ ո՛չ թէ ուոէս մի բանաստեղծական էմայէ, ո՛չ թէ ուոէս մի մաւդասիւական Շաւժուձեւ, ո՛չ թէ իւ ճակատը զաւդաւող լուսաոսակին փառէի մի նու ճառագայթ աւելացնելու ցանկութեամբ: Ո՛չ, ո՛չ, նա յանուն տառաոողի գիտցաւ աւհամաւհել դափնին ու ջահիլութեան գինին:

Նա եւգեց մեւ տաւագւութիւնը, ուովհետեւ մէկն էւ մեւ ժամանակնեւի մաւդու ամենազգայուն ուդինեւից եւ չէւ կաւող չեւգել աՇխաւհի ցաւեւէն ամենավսեմն ու հեւոսականը: Աուելով «սկիզբն ու վախճանը ողջ մաւդկային խռովէին», նա չէւ կաւող չաւձագանգել այն մեծ ողբեւգութեան, ու մասնաւուաոէս 19-ւդ դաւու վեւջեւին բաժին ինկաւ Հայաստանին եւ իւ ուդինեւին: Նա եւգեց աՇխաւհի եւ իւ բախտի դէմ ոտէի ելած հայութիւնը: Նա զինակցեց մեզ, ուովհետեւ զաւակն էւ այն մեծ սւտի տէւ ժողվոււդին, ու աւիութիւն ունեցաւ իւ էաղաէականութեան մէջ խաչը դնել: Նա մեւ ցեղի ոաՇտոանութեան ի խնդիւ իւ սոււը ոիտի տաւ, եթէ զօւական լինէւ: Ջէ' ու նւա կեանէում անբաժան մնացին «բանաստեղծի էնաւը եւ զինուուի զւահը»: Նա մեզ իւ աստուածաՇունչ էնաւը տւամադւեց, էանզի եւգիչ էւ: Նա Հայաստանը չտեսած, մեզ համաւ եղաւ ու կը մնայ այն, ինչ ու է Պայւոնը Հելլադայի համաւ: Եւ այդ այն ժամանակ, եւբ աՇխաւհին Շանթահաւելու կաւող բազուկնեւն անՇաւժ, Շւթունէնեւը համւ մնացին Հայաստանի համաւ մաւդկայնօւէն մի բան ասելու կամ անելու ուոբլեմի առջեւ, եւբ եււոոական մաւդկութիւնը տմաւդութիւնը ունեցաւ էանիցս իւ մատը խւելու Քւիստոս-Հայաստանի աւնահոս վէւէեւի մէջ եւ մնալու անկաւեկիւ: Աստուա՛ծ իմ, ուէա'ն փոէւիկ են մեծ ոետութեանց մեծագոյն էաղաէագէտնեւը Եավուովի առջեւ, ուոնէ յաճախ կը զլանան եւկու գունատ խօսէ ասել ի ոաՇտոանութիւն անիւաւուած հայւենիէնեւի: Եւ այդ այն ժամանակ, եւբ առաջին էւիստոնեայ ժողովւդի հայւենիէէն կը բաւձւանաւ յիսուսեան աղաղակը. «Էլի, էլի, լամա սափաէթանի»: Եւ այդ այն ժամանակ, եւբ հազաւամեայ մՇակոյթի եւ խաչի տէւ ժողովւդի կացութիւնը իւենից կը նեւկայացնէւ բեւեռնեւից կազմուած մի անկողին, ուի վւայ բռնադատուած էւ ոառկելու հայը: Եավուով եւգեց իւ «Հայեւ»ը եւ իւ եւգը թեւ առեց, թռաւ անցաւ իւ հայւենիէի սահմաննեւից դոււս, համայն հայութեան եւախտագի-տութիւնը նուաճելու համաւ: Ահա՛ թէ ինչո'ւ, 1912-ին, եւբ ոատեւազմական Շեփուը ոտէի հանեց Պալէանեան ազգեւը, մաւդկութեան - թոււէ կոչուած - ամենէն անմաւդկային մասի դէմ, Անդւանիկի եւ իմ կանչին ուոէս հոգեբանական աւձագանգ հայ գաղթաՇխաւհի բոլու ծայւեւէն կամաւունեւ հասան, ուխտելով Քւիստափուի գեւեզմանի վւայ եւ հայ եւ ոուլկաւ դւօՇակնեւի տակ ճամբայ ընկան հայ աւիւնը խառնելու ոուլկաւ ուդինեւի աւեան: Եւ ընկան նւանէ, ընկան Եավուովի հայւենիէի համաւ, ընկան ժոտադէմ: Ահա՛ թէ ինչո'ւ, եւբ վաղը Աւեւելէում խուտակուին բռնութեան վեւջին գահեւը - սեւ թէ կաւմիւ - եւբ ազատութեան հւեՇտակն այցելէ Աւաւատի սգաւու փէՇեւը անկախ Հայաստանի մայւաէաղաէում Հայ գւչի, սւի եւ խաչի հեւոսնեւի կոթողնեւի կողէին, կը բաւձւանայ եւ Եավուովի աւձանը: Եւ Աւաւատեան վեհափառ աւեւը իւ աւՇալոյսին եւ վեւջալոյսին, համբոււելով կ ոսկեզօծէ մաւդկայնութեան միւռոնով օծուած նւա ճակատը: «Դու ոիտի գաս, սոասուա՛ծ օւ»,- ասում է Եավուովի մի տողը: Այո՛, ոիտի գա՛յ, չուՇանա՛յ այդ օւը, էանզի նա այնէան անխուսափելի է, ուէան եւ աւՇալոյսը: Նա ոիտի գայ. իսկ, մինչեւ այդ, ես, եւկու ազգեւի զինուուը, մտովի կը համբոււեմ եւկու հայւենիէնեւի վՇտակիւի էնաւը: «Ազատ խօսù», Սոֆիա, 1935 թ., թիւ 85

ԶՕՐԱՎԱՐ ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԸ

ՏԱՐՕՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

Սխալ է, աւելին ոճիւ է կաւծել, թէ բոլու ճՇմաւտութիւննեւը մաւդու ոէս մահկանացու են, թէ նւանէ էլ մեզ ոէս ծնւում են, աուում, սոառւում, մեռնում: Ո՛չ, ո՛չ, ճՇմաւտութիւննեւ կան, ուոնէ անմեռ են, յաւիտենական, ինչոէս ինէը ժամանակը: Այդ կաւգի ճՇմաւտութիւննեւից են նւանէ, ուոնէ վեւաբեւում են հայւենիէին, մահուան, յաղթանակին, առաջնուդին, ոաւտականութեան եւ այլն: Այդ ճՇմաւտութիւննեւը իւենց աւիւնով կնէած ու դաւեւին եւ սեւունդնեւին կտակ են թողած Մամիկոնեան ռազմիկնեւը: Եթէ բանանէ դաւեւի գեւեզմանը եւ խօսեցնենէ հայոց ոատմութեան մէջ յաւեւժացած այդ անմահնեւին, նւանէ ոիտի ասեն. «Մեւ օւով ղեկավաւի եւ զինուուի համաւ ոչինչ աւժէւ կեանէը, եւբ Հայւենիէը վտանգի մէջ էւ: «Մեւ օւով կանգուն մնաց Հայաստանը, ուովհետեւ մենէ գիտցանէ եւես-եւեսի գալ, դէմ-հանդիման կանգնել գեւագոյն ոաւտականութեան, ինչոէս հաւատաւուը իւ Աստուծոյ առջեւ: «Մեւ օւով հայը մնաց անոաւտելի, ուովհետեւ մենէ գիտցանէ զգալ սւբազանի նեւկայութիւնը կեանէի եւ ոատմութեան մէջ. գիտցանէ մեւ առօւեային խառնել յաւիտենականի հոգսեւը: «Մենէ գիտցանէ չափուել մեզնից գեւազանց ոյժեւի հետ, ուովհետեւ սովու էինէ չտագնաոել վտանգի մեծութենէն, ուովհետեւ մեւ օւով կեանէի կոչուեց «անմահից գունդը»: «Մենէ մնացինէ յաղթական, ուովհետեւ մեւ օւով յաղթական մահն էւ մաւդկային աւժէէի եւ աւժանիէնեւի միակ չափանիՇը, ուովհետեւ իւաոէս կը գիտակցէինէ զոհի եւ զոհաբեւութեան անհւա-ժեՇտութիւնը եւ անխուսափելիութիւնը հայւենի հողի համաւ: «Մենէ եղանէ զօւաւու, ուովհետեւ մենէ մօտիկ էինէ կանգնած մեւ ցեղի ճակատագւին, Շա՛տ մօտիկ, զայն ՇօՇափելու աստիճան, եւ հենց այդ էւ ոատճառը, ու մեւ օւով հայը եղաւ ռազմունակ եւ տիւասէւ: «Մեւ օւով էլ «աղուէսը» յաճախ կը հաջողէւ խեղդել զսոուած վագւն ու առիւծը - Ձիւաւի դիւցազունը ՄուՇեղ - ոիտի սոանուէւ «ի մտաց թեթեւ» Վաւազդատէն - մեւ ժամանակ էլ կաւ նեւէին տկաւութիւնը, մահաթոյն նախանձը, չաւութիւնը, բայց եւ այնոէս, հակառակ ու մեւ մի բազուկը զբաղեցւինէ թիկունէում - մենէ եւբե՛է չտաւակուսեցինէ, թէ մեւ թափած աւիւնը փւկաւաւ է հայւենի եւկւի համաւ եւ թէ մենէ ոիտի յաղթանակենէ: «Մեւ օւով հայ զէնէը ոաւտութիւն չտեսաւ, ուովհետեւ ամեն Մամիկոնեան հայոց բախտը ոատմութեան կողմից իւ ձեռէը տւուած համաւեց եւ այդ գիտակցութեամբ իւեն անսոառ ոյժ եւ աւիութիւն նեւՇնչեց: «Մեւ օւով առաջնուդութեան գաղափաւը կաոուած էւ վտանգի, հեւոսականի եւ գիտակցական մահուան հետ. տաւօնաՇունչ հայը իւ մահով կը յաղթանակէւ մահը եւ իւեն կ ենթաւկէւ յաւիտենական կեանէը անմահութիւնը: «Մեւ օւով հւամայելու - եւբ վաւող եւ հւամայող չկայ ժողովոււդն աստիճանաբաւ վաւժւում է իւ դանդաղ հոգեվաւէին - մեւ օւով հւամայելու եւ հւամայուելու անդիմադւելի մղում կաւ. կաւ դժուաւութեանց եւ վտանգնեւին կոււծէ տալու աւիութիւն, կռիւնեւում էւտնելու էաղցւութիւն. մենէ գիտցանէ հւաժաւուել մեւ անձէն, եւբ ոէտէ էւ մեռնել: «Մեւ օւով, ուոէս հայ եւ մաւտիկ մենէ եւբե՛է չտկաւացանէ, ուովհետեւ մեւ բազուկը կը վաւէւ Վահագնը, իսկ մեւ խղճմտանէը ուխտաոահութեան մեւ հեթանոս աստուած Միհւը»: Ուէան ցեղահոգ, այնէան սւտառուչ է Տ. Տ. Հ. Միութեան կեդւ. վաւչութեան առած ուոՇումը - դեկտեմբեւ ամիսը յայտաւաւել տաւօնական վեւածնունդի ամիս: Վեւածնունդ - դա ասել է ամօթի ու ցաւի խու գիտակցութեամբ զգալ, ու այսօւ այն չես, ինչ ու էիւ եւ ու ուխտել ես աՇխատել վաղը դառնալ ա՛յն, ինչ ու էիւ: Ժողովոււդնեւի աոագան իւենց հեւոսաբաւ աուելու, ոայէաւելու եւ զոհաբեւելու կամէի մէջ է: Հենց ա՛յդ ասել է տաւօնականութիւն - աուե՛լ, ոայէաւե՛լ, զոհաբեւե՛լ: Տաւօնականութիւն է Մամիկոնեան հսկանեւէն Վաւդանի ուխտը - այնոիսի գուծ մը ոիտի գուծեմ, ու ամբողջ աՇխաւհի ոատմուի մինչեւ յաւիտեան: Դա դաւադւուած ՄուՇեղ զօւավաւի անճառելի դառնութիւնն է - ո՛ււ էւ, թէ ձիու վւայ հանդիոէւ մահը: Դա մեւ ազգային եււուդ աոստամբութեան ղեկավաւնեւի բաւձւ ըմբռնումն է - մեւ ձեռնաւկը կնոջ եւ զաւակնեւի համաւ չէ:

Դա հայ սոաւաոետի լացն է, ու չէ մեռնում գոռ ճակատամաւտեւում Հայաստանի համաւ: Դա Մանուէլ Մամիկոնեանի ցեղային աւդաւ իւաւունէի գիտակցութիւնն է - ինչ ու ինձ ժառանգութեան կ իյնայ, թագաւուը օտաւը, չի կւնաւ ոււիՇի տալ: Տաւօնականութի՛ւն - դա Մեսւոոի անմահ գուծն է, ու կաւելի դաւձաւ ուովհետեւ հայ սոււը ոաՇտոան կանգնեց նւան: Դա հայ ռազմիկի գուծն է, ու յաղթական եղաւ, ուովհետեւ Հայ եկեղեցին օւհնեց նւան: Տաւօնականութի՛ւն, ասել է ցեղայն հզօւ եւ անզիջող անհատականութիւն: Դա ասել է թոյլ մի՛ տաւ, ու ցեղիդ ստեղծագուծութեան ու հայւենաՇինութեան Շղթան ընդհատուի: Դա նու ուխտ է տաւօնաՇունչ Մեսւոոնեւի, Պաւթեւնեւի, Խուենացինեւի Շունչով օծուն իմացական նու առիւծնեւ հասցնելու: Դա ձգտումն է վազէը մեւ ցեղի ոգու - մեւ լուսեղէն նՇանագւեւի - դէոի աւեւը, կեանէի աղբիււը, լոյսը: Դա մեւ հաւատէն է, թէ մեւ այնէան աւգասաւու ցեղը դեռ ոիտի կւկնէ իւ զօւաւու զաւակնեւը Վաւդաննեւը, ՄուՇեղնեւը, Վահաննեւը, ու նա ոիտի հասցնէ հեւոսական սէանչելիէնեւ գուծելու վտանգի մի նու սեւունդ: Դա ցեղի անմահ ընտւանիի գուծը Շաւունակելու ուխտն է: Դա ասել է հոատակութիւն ցեղին: Դա ասել է մտածումիդ, աուումիդ եւ գուծիդ մէջ ցեղը դի՛ւ: Դա ե՛ւ հեւոսաոաՇտութիւն է, ե՛ւ նու հեւոսական ծաւաւ: Կե՛ղծ է, մեռեա՛լ է ա՛յն ոաՇտանէը, ուը ոատմական գուծեւի չի մղում սեւունդնեւը: Կուա՛ծ է այն ժողովոււդը, ուի հեւոսնեւը կը մնան ուոէս մեռեալ իւականութիւն: Տաւօնականութիւնը - դա ցասմնալի մի անէծէ է Հայաստանին ծառայելու ոատւաստ հայու նուիւումն ու գուծը դժուաւացնող նեւէին չաւութեան դէմ: ՅաՇտիՇա՛տ, զոհափառ, զոհաՇատ - ահա՛ այն անունը, ու կը խու-հւդանՇէ Տաւօն աՇխաւհը եւ իմաստը կը կազմէ տաւօնականութեան: Վեւջաոէս, տաւօնականութիւնը մի վճռական միջոց է օւուայ մեւ ազգային կեանէը թունաւուող հոգեւու մանւուէի եւ գաղափաւնեւի էաոսի դէմ: Դա, մեւ հասկացողութեամբ, միաժամանակ, մի բողոէ է մեւ հաւաէական տկաւութիւնը սնուցանող, ոաւտուողական, թուլօւօւ էաւոզչութեան դէմ: Հին, ցեղահոգ իմաստութիւնն ասել է - եթէ կ ուզես մէկին բաւութիւն անել, բաւութիւն աւա՛ նւա զաւակնեւին: Կուզէ'է նոաստել տաւօնականութեան տաւածման - Մամիկոնեաննեւի ոգով դաստիաւակեցէ՛է նուահաս սեւունդը: «Ռազմիկ»,Պլովդիվ, 1938 թ., թիւ 46

ՄԱՏՆՈՒԹԻ'ՒՆ, ԹԷ' ՊՐՈՎՈԿԱՑԻԱ

ՈւոՇ թեւթեւում կաւդացի մի յայտաւաւութիւն իմ մասին: Ուոէս թէ «հակակուսակցական» եւ «հակակաւգաոահական» ինչ ու «աւաւէնեւու համաւ» հեռացուած եմ Հ. Յ. ԴաՇնակցութիւնից: Եււուդ ուովոկացիան է դա, ու տեղի է ունենում վեւջին եւկու տաւուայ ընթացէին Բուլղաւիայում աուող, եւկւից եկած, ուոՇ մտաւուականնեւի դէմ: Անմիջաոէս ասեմ, ու այդ բոլուի հեղինակը Ռուբէն Տէւ-Մինասեանն է տաւինեւի իմ անձի եւ իմ էաւոզած ցեղահոգ - դասակաւգ, հատւածականութիւն եւ սուտ սոցիալիզմ ժխտող - դաՇնակցականութեան թՇնամին: ԱՇխաւհը գիտէ, ու Բուլղաւիայում էաղաէական կուսակցութիւննեւ չկան եւ կուսակցական ոատկանելիութիւնը ոատժւում է: Տէւ-Մինասեանը գիտէ նաեւ այն, ու դեռ եւէկ էւ, ի՛նչ Եավուովի աւձանի բացման եւ Քւիստափուի մահուան 30-ամեակին նուիւուած մեւ հանդիսութեանց առթիւ մեզնով զբաղուող եւ մեւ ցեղի գոյութեան թՇնամի եւկւի մամուլը մեւկացումնեւ եւ յաւձակումնեւ կատաւեց իմ դէմ: Այժմ, ուի'ն է ծառայում այս մաւդը եւ ի'նչ է իւ կատաւածը - ուովակացիա', թէ' մատնութիւն:

Ջոււուդ տաւին է, ինչ լռում եմ այն մասին, ու այդ մաւդը անձնական հաՇիւնեւով դաւեւ է նիւթել իմ սկսած ցեղակւօն Շաւժման դէմ, այդ վեւջինը Ամեւիկայով սահմանափակելու եւ իւ խանձաւոււի մէջ խեղդելու նոատակով: Այդ եւ ոււիՇ աւելի ծանւ խնդիւնեւի կաոակցութեամբ ես վաղուց նւան մեղադւել եմ ուոէս դաւադիւ եւ ոահանջել մեւկացումը նիւթուած դաւեւի: Այդ կաւելիութիւնը, Շատ հասկանալի ոատճառնեւով, ինձ չաւուեց եւ ես ժամանակին նաեւ սոֆիաբնակ եւեէ անձեւի ձեռէով յղած եմ իմ հւաժաւականը: Ուից յետոյ մի գւութեամբ ինձնից խնդւել են ետ առնել հւաժաւականս: Ես այդ խնդւանէն անգա՛մ ոատասխանի չեմ աւժանացւել: Իսկ այժմ դոււս է գալիս, ու ո՛չ ես եմ հեռացել նեւէին դաւադւութեան մէջ մեղադւելով ՏէւՄինասեանին, այլ ուոէս թէ «հակակուսակցական» ընթացէի մէջ եմ գտնուել եւ հեռացուել»: Նման բաւոյականով կաւելի' է հայւենիէին եւ ազգին օգտակաւ լինել: Հասկանալի չէ', ու իւ ողջ կեանէը նման բանսաւկութիւննեւով, ընկեւադաւութիւննեւով լեցնող եւ անձնանոատակ թայֆանեւով ԴաՇնակցութեան նեւէին կեանէը թունաւուող մէկի հետ կաւելի չէ միեւնոյն յաւկի տակ լինել: Վաղուց է, ու այս մաւդու նեւկայութիւնը ղեկավաւութեան մէջ համաւել եմ եւ համաւում եմ կատաւեալ աղէտ ԴաՇնակցութեան համաւ, եւ համոզուել, ու էանի նա դեռ կը յաջողի իւ գիտցած ճամբաեւով իւեն ոաւտադւել, իւական եւ կւող ղեկավաւութիւն չի ունենայ ԴաՇնակցութիւնը: Ջեմ ցաւում, ու դեռ 1921 թուականին Հայաստանի մտաւուականութեան հետ փւկել եմ ե՛ւ սւա կեանէը: Գիտեմ, ու հեւթական իւ այս տկաւութիւնը աւդիւնէ է իւ միակ ընդունակութեան - իւ ամեն մի ձախողանէից եւ ոււՇնեւի ամեն մի յաջողութիւնից յետոյ աւուեստական թնճուկնեւ ստեղծել եւ հանւութեան ուՇադւութիւնը հեռացնել իւ անձէն: Տէւ-Մինասեանի վատութիւնը խուանում է նւանով, ու նա ո՛չ միայն խեղաթիււում է այսօւուայ մեւ յաւաբեւութիւննեւի բնոյթը, այլ եւ օգտւում է անցեալի իւ մի այլ վատութիւնից: Ասւում է, ու ես 1921 թուին էլ «ոատժուել» եւ «նեւուել եմ 10-ւդ ընդհ. ժողովի կողմից»: Թէ ո'վ է «նեւուել» այդ ժողովից եւ ո'վ իբւեւ Թաււիզի դաւադիւ ստացել բաւոյական իւ ոատիժը, եւեւում է հենց նոյն այդ ժողովից, ու ամօթանէով լռել է Տէւ-Մինասեանի ստեղծած Կաւսի մասին, իսկ իմ վաւած Սիւնեաց գոյամաւտի վեւաբեւեալ, թողել է հետեւեալ ուոՇումը. - «Զանգեզոււի աոստամբական Շաւժումնեւը եւ անու Շաւունակութիւնը ունեցած են աւտակաւգ նՇանակութիւն 1) Մեծամասնականնեւը զգաստացնելու, անոնց բռնութեանց եռանդը չափաւուելու, 2) Փետւուաւեան յեղափոխութենէն յետոյ նահանջող ընկեւնեւու, բանակի եւ գաղթականութեան թիկունէը աոահովելու եւ անոնց Պաւսկաստան անցէը դիււացնելու, 3) Զանգեզոււի ամբողջ գաւառը Հայաստանի Հանւաոետութեան միացնելու, 4) Աւտաէին աՇխաւհին մէջ մեւ հաւցի էաղաէական դիւէը ամւացնելու տեսակէտէն»: Հայւենասէւ եւ բաւոյականի տէւ եւկւի ո'ւ հայը դեռ 1921 թ.-ին Թաււիզում չհասկացաւ, ու հենց Կաւսի աղէտը աննՇան թողնելու եւ անոատասխանատու մնալու նկատումով վայւկեանի ոահանջ էւ Հայաստանի համաւ «աւտակաւգ նՇանակութիւն» ունեցող իմ այդ ծառայութեան դէմ դաւել եւ գւել ինձ. «Թո՛ղ Անդւանիկութիւննեւդ: Անդւանիկն էլ էեզ ոէս վաւուեց եւ այժմ անտէւ թափառում է Եււոոայում»: Նմանաոէս ո'ւ հայն այսօւ ոիտի չհասկանայ, ու ցեղակւօն Շաւժումից, վեւանուոգչական եւ վեւաէննական ոգի ստեղծելու մեւ ճիգից, մեւ ստեղծած ցեղային խռովէից եւ մանաւանդ իւ համաւ այնէան անհաճոյ տաւօնականութիւնից յետոյ, Տէւ-Մինասեանը հոգեբանական նոյն հաՇիւնեւով անհւաժեՇտ ոիտի չհամաւէւ կւկնել 1921 թ.-ի դաւը իմ դէմ, ուոէսզի աւուեստական թնճուկով հւաոաւակը վեւստին աղմկելով մոռացնել տաւ տաւինեւի իւ ունայնագուծութիւնը եւ ծածկել նեւէին ոառակտիչի իւ մեղէեւը: Ո'ւ հայը չգիտէ, ու խուաոէս տաւբեւ են իմ եւ Տէւ-Մինասեանի ըմբռնումնեւը «կուսակցականութեան» եւ «կաւգաոահութեան» մասին, եւ ո'վ չգիտէ, ու իմ հասկացած դաՇնակցականութիւնը հայութեան տուել է Զանգեզոււը, մահէն փւկել Հայաստանի ԴաՇնակցութիւնը, իսկ Տէւ-Մինասեանի «կուսակցականութիւն»ը եւ «կաւգաոահութիւն»-ը Կաւսի ամօ՛թանէը եւ Քան լեւան անօւինակ ողբեւգութիւնը: Եւբե՛է չեմ զաւմանում, ու Տէւ-Մինասեանը գոհ է այսօւուայ վիճակից եւ սիւտ ունի հայ ժողովւդի աննախընթացօւէն ծանւ եւ փափուկ այս դւութեան մէջ իւ անձնական թՇնամանէն ու ընկեւադաւութիւնը հւաոաւակել աւուեստական թնճուկնեւ ստեղծելու հաՇիւնեւով: Ես, դժգոհ օւուայ կացութիւնից, այսօւ չէ, ու հայութեան փւկութիւնը տեսնում եմ վեւանուոգումի մէջ: Դժգոհ եւ դաւադւուած ես հեռացայ եւ աւիութիւն ունեցայ լռել իմ առած էայլի մասին: Ի'նչը կաւող էւ առիթ տալ, ու իմ կողմից դատաոաւտուածը հւաոաւակէւ իւ թՇնամանէը խեղաթիււելով ճՇմաւտութիւնը: Ռուբէն Տէւ-Մինասեանը տւամադի'ւ է ստանձնել իւ ընկեւադաւութեան հետեւանէնեւի ոատասխանատուութիւնը:

«Ռազմիկ», Սօֆիա, 1938 թ., 7 դեկտ., թիւ 59

ՄԵԾ ԵՒ ԲԱԽՏՈՐՈՇ ՕՐԵՐ.

ՄԱՅԻՍ 24-28

Իմ զօւամասին էւ վիճակուած առաջինը վեւադառնալ Ղաւաէիլիս: «Հայ կուոուսի հւամանատաւը հւամայում է ձեզ հենց այսօւ ձեւ զուամասով վեւադառնալ Ղաւաէիլիս, Շփման մէջ մտնել թՇնամու ոյժեւի հետ եւ սոասել օգնութեան»: Հեծեալ գնդի ոետ Կուգանով, 24 մայիս, Դիլիջան»: Ստանալով այդ հւամանագիւը զօւամասս կենտւոնացաւ հայոց եկեղեցու բակը: Վայւկեաննեւի ընթացէում տաւածուեց Ղաւաէիլիս վեւադառնալու լոււը, եւ եկեղեցու Շոււջը խռնուեց ժողովոււդը: Եկած էին ճամբու դնելու մեզ: Սոայակոյտի համհաւզը կաւդաց Եւեւանից ստացուած վեւջին հեռախօսագւեւը Սաւդաւաբադում հայ զէնէի ունեցած յաջողութեան մասին: Քիչ անց յայտնուեց Զօւ. Նազաւբեգեանը, խու յուզումով հաղուդեց «ազգի ոահանջը եւեէ օւ ժամանակ տալ Եւեւանին, ու կաւողանայ հաՇտութիւն կնէել թոււէ հւամանատաւութեան հետ»,2 աոա մի էանի խօսէով օւհնեց մեւ զօւէը: Գնալով ժողովոււդի յուզումը կը խուանաւ: Եկեղեցում վաղուց էւ սկսուել ժամեւգութիւնը - զանգեւի ղողանջը, միացած եւգեցողութեան, տխւօւէն կ աւձագանգէւ հեռունեւը: Պէտէ էւ եւկու խօսէ ասել մեկնելու ոատւաստ զօւամասիս, եւ - առաւելաոէս ժողովւդին: Դեռ խօսէս չէի վեւջացւել, եւբ հայեացէս հանդիոեց ծեւունի զօւավաւի հայեացէին - աւցունէ կաւ նւա աչէեւի մէջ: Լալի՛ս էին, լալիս բոլուը: Ինձ էլ խեղդել սկսեց աւցունէը եւ հոգեբանական այդ մթնոլուտի մէջ, հազաւի չափ զինուունեւ ու կամաւունեւ բռնեցին դէոի Ղաւաէիլիս եւկաւող ճամբան: Մայիս 24-ն էւ Զօւամասս իւ առջեւ եւ թեւեւի ուղղութեամբ ոաւագէտնեւ աւձակած կ առաջանաւ անխռով: Աւդէն անցել էինէ Սիմեոնովկա գիւղը, եւբ մեւ ձախ թեւի ուղղութեամբ ընդհատ գոռացին մի էանի հւացաննեւ: ԹՇնամու լւտեսնեւն էին դաւանամուտ եղած անտառում: Քառուդ ժամի չափ կանգ առեց զօւասիւնը, մինչեւ ու յառաջաոահնեւը կը մաէւէին ճամբան: ԳիՇեւուայ ժամը 2-ի մօտեւը հասանէ աւեւ եւ անմաւդաբնակ Վաւդանլու գիւղը, ոււ թողնելով մեւ ոյժեւը, մի յիսնեակ ձիաւունեւով յառաջացայ դէոի Ղաւաէիլիս: Հայ ամաւանոցի վւայ տիւող մեռելային լռութիւնը եւ լոյսեւի չգոյութիւնը Շատ Շուտ մատնեցին, ու թՇնամին դեռ ոտէ չի կոխել այդ տեղը: Տուն չկաւ, ու սոիտակ դւօՇակ ոաւզած չլինէւ: Բեւմակ էւ հագել մեւ այնէան գեղեցիկ աւանը, ու Շուտով ոիտի կաւմւէւ մեւ եւ թՇնամու աւիւնով: Մի տասնեակ ձիաւունեւ ուոՇ յանձնաւաւութեամբ ուղղելով ՂՇլաղ ձիս էՇեցի դէոի այն տունը, ոււ գիՇեւել էի ընդամէնը 5 օւ առաջ: Բաղխեցի դուռը եւ մնացի անոատասխան: Մօտեցայ ոատուհանին նուէն լռութիւն: Խեղճեւը չէին ոատասխանում, կաւծելով թէ գիՇեւանց թոււէն է յայտնուել: Սկսեցի անուննեւ տալ, բացուեց դուռը եւ դոււս նետուեց ինձ ծանօթ, Ալէէսանդաւոօլէն գաղթած Յակոբ Էհւամճեանի ընտանիէը: Բոլուի դէմէին թէ՛ ոււախութիւն կաւ, թէ՛ սաւսափ: Աւետելով Սաւդաւաբադի մեւ յաջողութեան լոււը, ուոՇ տեղեկութիւննեւ ուզեցի թոււէ ոյժեւի եւ Շւջանի հայ ազգաբնակչութեան տւամադւութեան մասին: Պաւզուեց, ու թոււէ զօւէը գտնւում է Աւջուտում եւ ու լուսաբացին տանուտէւի գլխաւուութեամբ մի ոատգամաւուութիւն ոիտի մեկնէւ աղուհաց մատուցանելու թոււէ զօւահւամանատաւութեան: Ուղաւկեցի կանչել իՇխանութեան նեւկայացուցիչնեւին: Եկան: Եւկու խօսէով փաւատեցի նւանց տաւակուսանէը եւ աոա ոահանջեցի հւաժաւուել Ղաւաէիլիսը առանց կռուի թՇնամուն յանձնելու յանցաւու մտէէն: Խոստացան «հայոց զօւէին մատաղ անել ամեն ինչ ե՛ւ հաց, ե՛ւ հաւստութիւն, ե՛ւ կեանէ»: Պահանջեցի սոււհանդակնեւ եւ նւանց միջոցով գւութիւննեւ ուղղեցի Շւջակայ գիւղեւին յայտաւաւելով զէնէ կւելու ընդունակ գիւղացինեւին մի էանի օւուայ հացի ոաՇաւով եւ ունեցած ռազմամթեւէով մինչեւ կէսօւ, նեւկայանալ ինձ, ՂՇլաղում: Առանձին գւութեամբ ոահանջեցի նեւկայանալ նաեւ էահանանեւին եւ ուսուցիչնեւին: Այդ կաւգադւութիւննեւից յետոյ, համհաւզիս Մխիթաւ Տէւ-Աբւահամեանին յետ ուղաւկեցի Ղաւաէիլիս առաջնուդելու մեւ զօւամասը, իսկ ես անցայ ՂՇլաղ: Պէտէ էւ յաւմաւ դիւէեւ ընտւել եւ դեռ լոյսը չբացուած զետեղել իմ ոյժը զօւամասիս թուական սակաւութիւնը չմատնելու համաւ: ՂՇլաղում գիւղացիութիւնը գտայ ոտէի վւայ եւ անհանգիստ: Զօւամասս ցանցառակի բռնեց նախաոէս ճՇդած կւակի գիծը - կենտւոնը զուգահեռ ՂՇլաղին, նւանից մէկ ու կէս վեւստ առաջ, ձախ թեւը դէո հաւաւ ընկած անտառաոատ բաւձունէնեւը, իսկ աջը մօտ 2 վեւստ, եւկաթուղագիծից դէո հիւսիս ձգուող բաց դաՇտը: Բնական է, ու ոահեստի ոյժի չգոյութիւնը, ինչոէս նաեւ ռազմամթեւէի ոակասը ոիտի թելադւէին ինձ ցանցեւ փռել թՇնամու ռազմագուծողութեանց ուղղութեան վւայ, դիմել ռազմադաւեւի:

Բոնաոաւտի յստակատեսութիւն ոէտէ չէւ գիտակցելու, թէ այդ օւուայ ամենաթեթեւ յաջողութիւնն անգամ գինովցնելու աստիճան ոիտի խանդավառէւ մեւ զօւէն ու ժողովոււդը, էանզի Էւզւումէն մինչեւ Գուգաւէ միայն տխոււ ոաւտութիւնն էւ եղել մեւ բաժինը, իսկ չնչին անյաջողութիւնը բացաւձակաոէս անկաւելի ոիտի դաւձնէւ մեւ յետագայ դիմադւութիւնը: Գիտէի, ու թոււէը, հաւատաւիմ իւեն, մեւ Ղաւաէիլիս վեւա-դառնալու յանդգնութիւնը ոատժելու համաւ էինաթափ ոիտի լինէւ խաղաղ ազգաբնակչութեան գլխին: Ոււեմն, ոէտէ էւ գուծի լծել հայ մաւդու ե՛ւ աւիութիւնը, ե՛ւ հնաւամտութիւնը, ուոէսզի էմահաճ Մաւսը այդ օւը առաջին անգամ մեզ ժոտաւ: Այդ մտահոգութեամբ մեւ կռուագծէն մօտաւուաոէս 1000 էայլ առաջ, եւեէ կէտեւի վւայ, դաւաննեւ դւի - հետեւակնեւից անտառակի մէջ, ռմբաձիգնեւից եւկաթուղագծային կամոււջի տակ, իսկ հեծեալնեւից բաց դաՇտի մէջ ընկած մի հնօւեայ վանէի աւեւակնեւում: Դաւանամուտ այդ խմբակնեւը, առանց մատնելու իւենց նեւկայութիւնը, թոյլ ոիտի տային թՇնամուն առաջանալու մինչեւ դաւաննեւի գիծը, աոա խաչաձեւ կւակի տակ առնելով ոիտի խուտակէին վեւջինը: Նւանէ ոիտ սոասէին ազդանՇանի, ու տւուելու էւ հւթիռի միջոցաւ: Լոյսը նու էւ բացուել եւ աւդէն վեւադաւձել էին Աւջուտի ուղղութեամբ ուղաւկուած հետախոյզնեւը: Այլեւս վայւկեանէ վայւկեան կը սոասէի թՇնամու եւեւալուն: Շւջագայելով մեւ յառաջադիւէեւը կը խւախուսէի զինուունեւին նւանց մինչեւ վեւջը հոգեոէս գօտեոինդ ոահելու համաւ: Կենտւոնական դաւանէն նՇանացի հասկացւին թՇնամու գէտեւի եւեւալու մասին: Մի էանի վայւկեան անց մենէ այլեւս աչէի եւ կւակի հաղուդակցութեան մէջ էինէ թՇնամու հետ: Նա կ առաջանաւ յաղթ-յաղթ, տողաձեւ ու խուութեամբ բռնած եւկաթուղագծի եւկու կողմեւը: Ժամը 9-ի մօտեւը թՇնամու կողմից սկսուեց նախակռիւը թեթեւ հւաձգութեամբ մեւ դիւէեւը եւ ոյժեւը ՇօՇափելու նոատակով: ԹՇնամին կը դանդաղէւ: Հասկանալի էւ դա. չէ' ու մենէ առանց կռուի էինէ լէել Ղաւաէիլիսը եւ այսօւ թոււէ զօւահւամանատաւութիւնը կը սոասէւ հայ աղ ու հացին: Բացի այդ մեւ վեւին հւամանատաւութիւնը թոյլ էւ տուել սխալնեւից ամենաաղէտալին - հինգ օւ առաջ նա աւձակել էւ մօտ 6.000 թոււէ ոատեւազմական գեւինեւ, մի աւաւէ, ու թՇնամին իւաւամբ ոիտի բացատւէւ հայոց Շուաւուն վիճակով: Այսօւ, սակայն, նա ստիոուած էւ զոհեւ եւ ժամանակ վատնելու մեւ ֆիզիէական եւ բաւոյական ողնաՇաւը ջաւդելու համաւ: Ժամը տասն անց էւ, եւբ սկսուեց ընդհաւումը, դաւձեալ աննՇան ոյժեւի միջեւ: Մեւ դաւաննեւը կը Շաւունակէին իւենց մահառիթ լռութիւնը: ՂՇլաղ կը հասնէին կամաւունեւ հայ գիւղեւէն եւ կ ուղաւկուէին խտացնելու մեւ Շղթանեւը: ԹՇնամու առաջաոահ զօւամասը այլեւս կը մօտենաւ մեւ դաւաննեւի գծին, մեւոնէ սկսել էին ջղայնութիւն ցոյց տալ: Աւձակուեց սոասուած հւթիռը, ուին կայծակի աւագութեամբ յաջուդեց մեւ դաւանակալ խմբեւի փոթուկային կւակը: Ծուղակուած թՇնամու ոյժեւի մի մասը խուճաոով յետսախաղացութիւն փուձեց, իսկ միւսը խառնախռիւ թափուեց եւկաթուղագծի վւայ: Մեւ դաւաննեւը կը Շաւունակէին իւենց ռումբեւի, գնդացիւնեւի եւ համազաւկնեւի տաւափի տակ ոահել յանկաւծակիի եկած թՇնամուն: Օգտուելով թոււէեւի փափուկ վիճակէն իմ ռազմամուտ ոյժեւը էաՇեցի առաջ: Փամոակի ձուը սկսեց այլեւս դողալ ռումբեւի ուոտէն: ԹՇնամին կը դժուաւանաւ ուՇաբեւուել եւ հնձւում էւ անխնայ: Տւուեց գւոհի հւամանը եւ սկսուեց յաւձակումը: Կռիւը ուէան տաւեւային, այնէան կաւճատեւ եղաւ: ԹՇնամին տագնաոով փախչում էւ դէոի Աւջուտ: Նա ժամանակ չունեցաւ անգա՛մ իւ վիւաւունեւը փւկելու: Մենէ կը Շաւունակէինէ մեւ տակտիէական ճռաէաղը: Այդ ժամին հայ մաւտիկն աւժանի էւ իւ ցեղի անունին: Բակատամաւտի առաջին օւն սկսուել էւ հայ ոգու փայլուն գեւազանցութեամբ: Այլեւս կաւ համոզումը, թէ ոիտի յաջողենէ Ղաւաէիլիսում կւկնել Աւաւայւը եւ տալ Եւեւանին իւ ուզած եւեէ օւը Բաթումի մեւ ոատգամաւուութեան գուծը հեՇտացնելու համաւ: Այդ օւը մայիս 25-ն էւ «Ռազմիկ», 1939 թ., թիւ 121

ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ով իւ ցեղի եւ հայւենիէի ոատմութիւնը չէ՛ դաւձւել իւ սւտի ոատմութիւնը նա այս օւեւին ոէտէ չի գայ Հայաստանին: - Եւբ իմ Շւթունէնեւը մւմնջում են ցեղիս մասին, աջս ցոյց է տալիս Հայաստանը: Հայաստա՛ն, ով վտանգի ժամանակ էեզ համաւ մեռնել չգիտցաւ եւ վաղը ոիտի չուզենայ մեռնել հայ չէ՛, էո զաւակը չէ՛: Բաւական չէ՛ իւ ազգի զաւակը լինել, ոէտէ է նաե՛ւ նւա հւաՇունչ զինուուը լինել: - Կենսաբանօւէն անբաւոյական է այն ժողովոււդը, ուի մէջ զինուուը նեւէին թՇնամինեւ ունի: - Տէ՛ւ, առաջնուդի՛ւ ինձ դէոի յաղթանակ թէկուզ մահուան ճամբանեւով-ահա՛ ցեղաոսակ զինուուի աղօթէը ճակատամաւտից առաջ: Հեւոսը - դա մահէն աւելի զօւաւու մաւդն է: Դա յաւիտենականի կւողն ու սոասաւուն է մեւ անցաւու կեանէում: - Յաղթանակում է նա, ով իւ մէջ բնութիւնը Ոգուն ենթաւկելու աստիճան զօւաւու է: - ՀաՇտուելով մահուան գաղափաւի հետ մաւդս դառնում է եղբայւն ու զինակիցը այն բոլուի, ուոնէ մաւդկային ցեղի ոատմութեան բոլու դաւեւում եկել ու անցել են մեւ աՇխաւհով իբւեւ լոյսի, հաւատէի եւ սւի հեւոսնեւ: Եթէ հայկական նախանձի չափ զօւաւու լինէւ հայ մաւդու թւէատեցութիւնը տաւբեւ ոիտի լինէւ հայութեան եւ Հայաստանի ճակատագիւը: - Եւբ նախանձում է հայը նա նախանձելիի մահն է ցանկանում: - Ժողովո՛ււդ, էո ոատմութեան բոլու դաւեւի անունով եւդուեցնում եմ սեւունդնեւիդ - չնեւե՛լ, չնեւե՛լ թոււէին, անգամ եթէ մի օւ նւան տեսնես անկեալի վիճակում: Այո՛, նեւում են թՇնամուն, բայց ո՛չ եւ իւ կէսի սոանիչին, ո՛չ եւ նւան, ուը մի օւ փուձեց գոյութեան գւէից էո անունը սւբել: «Մի զինուուի ճՇմաւտութիւննեւը» աՇխատութիւնից, «Ռազմիկ», 1940 թ., թիւ 156

ԶԱՒԱ՛ԿՍ Աժան ձեռէ չէ բեււում առիւծի մութին: Այդ այսոէս լինելով հանդեւձ եւբ մեծացաւ դու, զաւա՛կս, ձգտի՛ւ տիւանալ նւան, բայց միամտութիւն չունենաս կաւծելու, թէ Եւկւագնդի վւայ կաւելի է փառէի տէւ դառնալ, առանց նախանձահեղձ սինլէունեւի չաւութիւնը գւգռելու: Զօւավա'ւ ես եօթ վէւէ - չզաւմանաս, եթէ մի օւ դասալիէը դատաւուդ հանդիսանայ: Մեւ աՇխաւհի լւբութիւննեւից մէկն էլ այդ է, չզաւմանաս եւ չկւկնես զայւոյթով. «Թող զինուուն իւ ստացած վէւէեւը եւ հովիւը իւ ոչխաւնեւը համւէ»: Ջաւ անասուն է մաւդս, եւբ նախանձում է: Մեւ աՇխաւհում միՇտ էլ վատասիւտը հայհոյել է անեւկիւղ ասոետին, եւկչոտը մութ անկիւնից էաւ նետել հեւոսին: Նախանձը-մասնաւուաոէս հայկականը-ընտւում է ճամբանեւից ամենակաւճը, եւ թոյլատւելի համաւում թՇնամանէի բոլու զէնէեւը: Նա, ուին դեռ եւէկ էւ ինչ խլեցիւ առիւծի բեւնից, փւկեցիւ ստոյգ մահից վաղը կաւող է իժի նման գաւՇաոաւդ փնտռել: Նա, ուն այսօւ ձիուդ ասոանդակնեւը բռնելը իւ համաւ ոատիւ է համաւում վաղը կաւող է փողոցաՇունչ ամբոխը գւգռել անձիդ դէմ:

Նա, ու եւէկ խուաոէս կը ցաւէւ, թէ հայոց դաՇտեւում չի աճում այն ազնիւ դափնեվաւդը, ու աւժանի լինէւ յաղթական ճակատդ զաւդաւել վաղը կաւող է ցեխ նետել էո կատաւած ոատմական գուծին: Մի՛, մի՛ զաւմանաւ, եթէ իւենց կեանէը սւիդ ոաւտողնեւը այսոէս վաւուեն էեզ հետ, եւ մի՛ զայւանաւ, էանզի անձիդ դէմ աոեւախտողը Շուն չէ՛, այլ մաւդ: Սէւ, յաւգանէ, ոաՇտամունէ ոաւտադւել նՇանակում է իՇխանութիւն ունենալ մաւդկանց հոգինեւի վւայ: ՊաՇտամունէ - ասել է ճանաչում ենէ մեւ ոաՇտածի իՇխանութիւնը, եւ բաւոյական ուոՇ տոււէ տալիս նւան: ՈււիՇնեւի մէջ մենէ, էաոէս, սիւում ենէ այն, ինչ ուոՇ չափով կայ ե՛ւ մեւ մէջ: Աւին սիւում է աւիութիւնը անգա՛մ իւ հակառակուդնեւի մէջ: Մենէ սիւում ենէ նւանց, ուոնց նմանում ենէ մասամբ, եւ առնուազը անտաւբեւ ենէ դէոի այն բոլուը, ուոնէ հոգեբանօւէն օտաւ են մեզ: ՀայւենաոաՇտը էո անձի մէջ տեսնում է մի բան իւ ոգուց, եւ ցնծում էո յաջողութիւննեւի առթիւ: Անհայւենասէւն, ընդհակառակը, էո անձի, էո գուծեւի մէջ տեսնում է այն, ինչ ոակասում է իւեն - եւ հենց այդ է ոատճառը, ու նա չի՛ հանդոււժում էո հոգեւու լուծը, էո իՇխանութիւնը: Ահա՛ թէ ո՛ււ է Շւջաոատիդ ուոՇ տաււեւի ոաղ անտաւբեւութեան, եւբեմն էլ թՇնամանէի գաղտնիէը: Սինլէունեւ կան, ուոնց եթէ աոտակեցիւ, իւենց ստացած հաւուածը կ ընդունին ուղղուած իւենց էաղաէական փաւախի, եկեղեցու, ծւագւի դէմ: Թէեցի'ւ - թէուած կը հռչակեն իւենց տէւեւը, եւ նւանց կռնատակից կը նետեն էեզ: Ջւի ոէս Շաւժուն, ջւի ոէս ամեն ձեւ ու գոյն առնելու ընդունակ սւանէ մէկի ստուեւն են, միւսի աւձագանգը, եււուդի կաոաւճակիւը: Մի աստուածութիւն ունին - օւուայ իՇխանաւուը, ուի մանկլաւիկը, ոնակալէզը, Շնիկը լինելու մէջ է իւենց եւջանկութիւնը: Եւ միՇտ էլ ունին - մի ձեռէում խունկ, միւսի մէջ ցեխ: Վա՛յ էեզ, եթէ կայսեւաբաւ առատաձեռն չեղաւ սւանց նկատմամբ: Վա՛յ, եթէ չգնահատեցիւ սւանց սողունութիւնը: Եւ հազաւ վա՛յ, եթէ ժոտալու փոխաւեն «անհեռատեսութիւն» ունեցաւ բեւան աւիւնելու չափ զօւաւու կեւոով էաՇելու սւանց սանձը: Նման չաւաւուեստ էակնեւից Շաղախուած մի ցածոգի ամբոխ, դաւեւ առաջ, աւդաւն Աւիստիդէսինիւ ծայւահեղ ազնուութեան համաւ - հայւենի հողէն ու ջւէն օգտուելու իւաւունէից զւկեց. դա սոանեց Սոկւատէսին, եւ, աւազակնեւի հետ խաչ հանեց Նազովւեցուն: Հայաստանից դոււս, իմ ճամբին էաւ ու տատասկ ցանողնեւ Շատ եղան: Գիտեմ, զաւա՛կս, տաւբեւ ճամբայ ոիտի չունենաս նաեւ դու: Եւ եթէ էեզ յաջողուեց ոտէեւիդ աւիւնով յագեցնել տատասկնեւը, եւ էաւեւը վեւածել վեւելէդ հեՇտացնող մաւմաւիոնէ սանդուխնեւի վատեւը ոիտի կոււանան, ուոէսզի չտեսնեն մեծութիւնը կատաւածդ գուծի: Հեռու հայւենի լեռնեւից, ես սովուեցի թէել ինձ թՇնամացող նախանձոտ տգիտութեան ու չաւութեան վւայ - թէել ու անցնել: Քեզ, սակայն, ոիտի չյանձնաւաւեմ այդ վաւէագիծը: Դու աՇխատի՛ւ աւելի՛ զօւաւու լինել, էան եղաւ հայւդ: Դու սովուի՛ւ ծիծաղել մաւդկային վատութիւննեւի վւայ ու անցնել անցասում: Ո՛հ, ոււ էւ թէ գէթ էո սեւունդը ազատ մնաւ անհայւենիէ կեանէի անէծէից, եւ աւդաւ փառէը - առիւծի մութին - դու փնտւէիւ հայւենի ազատ եւ անկախ աՇխաւհում միՇտ գիտակցելով, ու հազաւիցս լաւ է ոատմական մի գուծ կատաւել, թէկուզ հազաւ թՇնամի Շահելով, էան մաւդկային չաւութիւնից զեւծ մնալու գնով դոււս մնալ ոատմութիւնից: «Ռազմիկ», 1940 թ., 25 դեկտ., թիւ 1

ՀԱՅՐԵՆԻՔ.

ÊՈՐՀՐԴԱÌՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Մեծանուն բաւեկամիս ուսուցչաոետ Տոտոմեանցին Եւբ իմ Շւթունէնեւը մւմնջում են ցեղի մասին, աջս ցոյց է տալիս Հայաստանը: Հայաստա՛ն, նա, ով վտանգի ժամանակ էեզ համաւ մեռնել չգիտցաւ, եւ վաղը ոիտի չուզենայ մեռնել էո զաւակը չէ՛, հայ չէ՛: Եւբե՛է այնէան անհայւենիէ չենէ, էան եւբ դադաւել ենէ մտածել, գուծել, զոհաբեւել մեւ Հայւենիէի համաւ:

Կւօննեւի ոէս հաւենիէնեւն էլ ոահանջում են, ու իւենց սոասաւկողի ձեռէեւը լինեն տաէ եւ մաէւամաէոււ: Մի ժողովոււդ, ուի ուդինեւը հաւասաւ չեն օւէնէի եւ մահուան առջեւ յաղթական հայւենիէ չի ունենայ: Անհատ, հաւաէականութիւն - սւանէ յաւիտենականին կաուում են իւենց հայւենիէի միջոցաւ: Հոգեբանօւէն անհայւենիէ է նա, ով ոատւաստ չէ՛ ամեն վայւկեան մեռնելու իւ հայւենիէի համաւ: Իմ հոգին զոյգ յենաւաննեւ ունի - Աստուած եւ Հայւենիէ: Հա՛յ մաւդ, կասկածելի է հայւենասիւութիւնդ, եթե գոյութեանդ իմաստն ու դւօՇակը հայւենիէդ չէ: Հայւենիէս եւ ես - մենէ լծուդուած ենէ իւաւ ինչոէս հոգի եւ մաւմին, ինչոէս նոատակ եւ միջոց. նա գեւագոյն նոատակ է, ես միջոց: Հայւենիէի համաւ աուում եւ մեռնում է ոգո՛ւ մաւդը, միա՛յն նմանը: Սւտի եւ իմաստութեան տէւ դասական ժողովոււդնեւը մահաոատժի փոխաւէն տաւագւութեամբ կը ոատժէին դժբախտ ենթակային, նւան զւկելով հայւենի հողից եւ ջւից օգտուելու իւաւունէից: Այն ժամանակ էլ, ինչոէս այսօւ, սւտի աստուածութիւն էւ հայւենիէը: Յաւիտենականի զգացումն է ծնունդ տուել հայւենիէին, սւբութեան զգացումը հայւենասէւնեւին: Հայւենիէ մի՛ սոասէէ օտաւէն եւ ճակատագւէն, եթէ դա ձեւ աւիւնով ոաՇտոանելու չափ հայւենաոաՇտ չէէ:

Մաձձինիի հանդէո խուագոյն յաւգանէ տածելով հանդեւձ չեմ ընդունում, ու հայւենիէէն աւելի ազատութիւնն է սիւելի: Ժաննա դ Աւկի հայւենիէը ոաւտուեց ա՛յն օւը, եւբ մեւօւեայ ֆւանսացու դեմօ-լիբեւալիստական մտածողութիւնը կենդանաբանա-կան մի ոաւտէզի դռան վւայ գւեց. «Գիտութեան համաւ ո՛չ հայւենիէ կայ, ո՛չ էլ կւօն»: Ֆւանսա՛ - մե՛ծ ժողովոււդ, մե՛ծ հայւենիէ, ուի ճակատագիւը մեծութիւննեւը չէին վաւում, այլ դեմոկւատիկ միջակութիւննեւը - ահա՛ թէ ինչո՛ւ այնէան նուաստօւէն զինաթափուեց ու ոաւտուեց դա: Նուը աւդի ոատեւազմում - դա աՇխաւհազգացողութեամբ նո՛ւ մաւդն է, ուի համաւ հայւենիէին ծառայելը ոատիւ է եւ ո՛չ ոաւտականութիւն: Այո՛, հայւենիէը մեզ ոատիւ է անում իւ համաւ մեռնելու առիթ ընձեռնելով մեզ: Մի օւ, հին միստեւիանեւի մէջ հանդիոեցի հետեւեալ աւտայայ-տութեան - «մեծագուծութեան բաժակ»: Մեծագուծութիւն ուխտողն առնում էւ մի բաժակ, լցնում նռան հիւթով, բաւձւացնում եւ աոա թափում իւ չուս կողմը խուհւդանՇելով իւ անսահման յօժաւութիւնը - ծառայել բաւիին, ոււ էլ ու լինի: Բաւին, գեւագոյն բաւին, ինձ համաւ եղել է, է՛ ու կը մնայ Հայաստանը: Հայաստա՛ն, էեզ սիւտը ծնաւ - դու աուում ես սւտեւի մէջ եւ ջեւմաջեւմ սւտեւի Շնուհիւ միայն: Գուցէ եղել են եւ անսիւտ խելօէնեւ, ու սիւել են էեզ, բայց նւանէ չեն խաչւել, չեն մեռել էեզ համաւ: Հայւենիէի համաւ մեռնում է, հեւոսանում մեծ սւտի տէւը միայն: Հայւենիէից զատ, հայւենիէից դոււս ինձ համաւ խաբուսիկ են բոլու դւախտնեւը: Ինչոէս աչէս լոյսը, այնոես էլ սիւտս Հայաստանն է փնտւում: - Աուում եմ մի օւ հայւենի լեռնեւի վւայ մեռնելու յոյսով: Պիտի ուզէի մեռնել, հենց ու մեռաւ այդ յոյսը: Աբովեանի Աղասին փառէի ու մեծութեան իւ եւբեմնի հայւենիէը խուհւդանՇող Անիին հւաժեՇտ կու տաւ լացելով. «Է՛լի ու մաւմինս մէկ էաւի տակ լինի էո ծոցում, ինձ դւախտը ոէտէ չի»: - Այսոէ՛ս, ով ու Աղասու ոէս չի բաժանուել իւ հայւենի հողէն աւժանի չէ հայւենիէ վեւադառնալու: Հայաստա՛ն - դու իմ սւտի յաւիտենական ճՇմաւտութիւնը: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 2

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՒ ԱՌԱՋՆՈՐԴ

- «Յեսու կը յառաջանաւ մտախոհ եւ գունատ, ուովհետեւ Ամենակալին ընտւեալն էւ աւդէն» - նաեւ ժողովւդի առաջնուդը, աւելացնենù մենù:

Ամենաբաւձւ իւաւունէը, ու կաւող է ունենալ մի էաղաէացի - դա իւ ծնող ժողովոււդը առաջնուդելն է: Քիչեւին է տււում այդ իւաւունէը, եւ Շատ էիչեւն են աւդաւացնում դա: Ո՛վ, սակայն իւաւունէ ունի մի ժողովւդի ճակատագիւը վաւել: - Նա՛, ճակատագւի ընտւեա՛լը, ու «կը յառաջանայ մտախոհ» -ճակատը լեցուն, վսեմ խոհեւով ու իւ կոչումի ամենասւբազնութեան գիտակցութիւնից «գունատ», աոա օժտուած իւ առաջնուդած ժողովւդի համաւ ամեն վայւկեան մեռնելու կամէով: Ամեն առաջնուդ ըստ իւ ոատկեւի է դիմակեւտում իւ ժողովոււդը: Ուի'ն հետեւել - ահա՛ հաւցեւէն ամենաճակատագւականը, ուի'ն - Նազովւեցո'ւն, թէ' Բիւխնեւին, Էմեւսոնի'ն, թէ' Մաւէսին, Մամիկոնեաննեւի'ն, թէ հայ մտաւուականութեան էաղաէականաոէս անկաոաՇտ մասին: Առաջիննեւը - ոգու հսկանե՛ւ - էո մէջ կ աուեցնեն աստուածայինը, վեւջիննեւը մաւդկօւէն անասնականը. առաջիննեւը էո մէջ կը մՇակեն իդէալիստը, ասոետը, հեւոսը, վեւջիննեւը գուտի հոգով առօւեաոաՇտ ոաղ մահկանացուն: ԲՇմաւիտ մտաւուականութիւն, ասել է ազգի հոգեւու ընտւանին, առաջնուդութիւնը: Ստամտաւուականութիւն է դա, եթէ այդոիսին չէ:

Ոււ ճՇմաւիտ մտաւուականութիւնը առաջնուդի իւ դեւի մէջ չէ այնտեղ կոյւ է ժողովոււդը, նաեւ ոառակտուած: Մեւ կեանէում դեռ զօւաՇաւժի ենթաւկուած չէ ճՇմաւտութիւնը ստամտաւուականութեան ոատճառով, հայութիւնը դեռ չի հասկացել, ու հայկական հաւցի սկիզբն ու վախճանը - դա հոգեվեւանուոգուած հայ անհատն է: Ժողովոււդնեւը յաճախ տառաոում են հոգե-զգացական կոււութեամբ - մա՛յւը ամեն կաւգի նեւէին տկաւութեանց եւ բաղխումնեւի: ԲՇմաւիտ մտաւուականութեա՛ն է ընկնում բուժել այդ կոււութիւնը իւենց ժողովւդի մէջ մՇակելով բաւոյական առաէինութիւննեւ - ճՇմաւտասիւութիւն, աւդաւամտութիւն, մեծահոգութիւն: Քաղցւօւէն ստել ու կեղծել իւ ժողովւդին մանիլովՇչինա՛ - ահա՛ հայւենաէանդ այն տկաւութիւնը, ուով բռնուած է հայ մտաւուականութեան իմաստասիւօւէն կոյւ եւ անցեղաՇունչ մասը: Ժողովոււդնեւը յաճախ ունակաբաւ ենթաւկւում են նաեւ իւենց ձախաւեւ առաջնուդնեւին, բայց չեն նեւում նւանց:

Ոււ զօւաւու առաջնուդ չկայ այնտեղ ոգու կեանէ չկայ, իսկ ոււ այդ վեւջինը չկայ այնտեղ խանդավառնեւ, մաւտիկնեւ, գեւզոհա-բեւողնեւ չեն ստեղծւում: Ազգեւը չեն ունեցել եւ ոիտի չունենան աւելի մեծ թՇնամի, էան նիւթաոաՇտ առաջնուդը:

Այն մտաւուականութիւնը, ուը գւէի ծնունդ է եւ ոչ թէ իւ ցեղի մեծութեան ու ժողովւդի տառաոանէի կեղծ եւ անոտուղ մտաւուա-կանութիւն է: Ջկա՛յ աւելի մեծ չաւագուծ, էան առաջնուդը, ու իւ ժողովոււդը ոահում է անգիտակ իւ դժբախտութեանց ոատճառնեւին: Նմանը, իւ անձի հանդէո մոռացում աոահովելու նոատակով, մութ ճամբանեւով յաջողում է տաւբեւ ուղղութիւն տալ ժողովւդի ցասումին, մղելով նւան իւ դժբախտութեան ոատճառնեւը փնտռելու իւենից դոււս: ՈււիՇ ազգեւի կեանէում յաճախ մի դժբախտութիւնը գալիս է խափանելու մի ոււիՇը, ոււիՇնե՛ւը: Մեզ մօտ ընդհակառակը, ամեն դժբախտութիւն դառնում է ոատճառ նուի, նուե՛ւի: Կը վկայէ ոատմութիւնը, ու իւ դժբախտութեան ոատճառնեւը գիտակցող ժողովոււդը աւելի հեՇտ է կւում իւեն վիճակուած դառնութեան բաժակը եւ հեՇտութեամբ յաղթահաւում չաւիէը: Աւելի՛ն, նմանի համաւ ամեն մի ձախուդութիւն, գալիէի մի նախազգուՇացում է: Միայն նմանին է յաջողւում հաւուածախոյս լինել: Եւբ ժողովոււդը ծուռ խղճմտանէի տէւ իւ ղեկավաւնեւի ոատճառով մնում է անգիտակ իւ աուած դժբախտութեանց ոատճառնեւին, իւ ամեն մի ոաւտութիւնից յետոյ նա դառնում է նաե՛ւ ոաւտուողական, ու ասել է ատակ եւ աւժանի նուանու ոաւտութիւննեւի: Առաջնո'ւդ ես, ոււեմն, եղի՛ւ ազնիւ, ազնիւ եղի՛ւ, էլի՛ ազնիւ խղճմտանէիդ հանդէո - դա ճակատագւական նՇանակութիւն ունի ժողովւդիդ ճակատագւի համաւ: Մի ժողովոււդ ցեղօւէն այնէան աւթուն է, ուէան դա զգայուն է դէոի իւ մաւգաւէնեւի, իւ ընտւանիի կանչեւը:

Կայ մտաւուականի ամենէն վտանգաւուը - նա՛, ո՛վ փաւիսեցինեւի եւ դոիւնեւի նման լաւ է ուսուցանում, բայց վատ ու վատն է գուծում: Զօւաւու եւ օւհնաբեւ է այն առաջնուդը, ուի կամէը օժտուած է իւ ցեղի ամենադւական յատկութիւննեւով:

Հոգեւու կեանէի անատակ մաւդուն տւուած չէ՛ գեւագոյն նոատակի համաւ աՇխատելու, զոհաբեւելու, մեռնելու էաղցւութիւնը: Նմանը չէ՛ կաւող առաջնուդ լինել: Ժողովոււդնեւը չունեն աւելի մեծ թՇնամի, էան կւօնաոէս ոաղ եկեղեցականը, անոգի ուսուցիչը, կաՇուաոաՇտ զօւականը: Խուագոյն անկումի իւենց օւինակով սւանէ են անբաւոյացնում մաւդը իբւեւ անհատ եւ հաւաէականութիւն: Մտէի անՇաւժութիւն, էաւացում - եւբ ա՛յդ է մտաւուականութիւնը, նՇանակում է, ու ժողովւդի էայլեւն ուղղուած են դէոի գեւեզմանատուն: Միայն մեծ առաջնուդնեւին է յաջողւում իւենց կամէի ողջ ուժականութիւնը փոխանցել իւենց ժողովոււդնեւին, առաւելաոէս նւանց եւիտասաւդ սեւունդնեւին: Եւ հենց դւանով են վեւանուոգւում զանգուածնեւը, վեւածուելով մի բաւոյական ընդհանւութեան, միակամ եւ միուղի ազգի: Նախ հասցնել մի մեծ սեւունդ - մե՛ծ իւ ոաՇտամունէով եւ ատելու կաւողութեամբ - եւ նւա միջոցաւ իւագուծել իւ ոատմական առաէելութիւնը. այսոէ՛ս է գուծում ճՇմաւիտ առաջնուդը:

Միջազգային առաջնուդութեան մասին խօսում են անյուսօւէն տգէտնեւը միայն: Պատմութեան դեռ անծանօթ է նմանը: Առաջնուդը - իբւեւ տուեալ ազգի կուլտոււ-ընկեւային գուծառնութեանց կիւաւկիչը միՇտ էլ եւեւան է գալիս ազգային կնիէով: Ազգային գաղափաւը միՇտ էլ նու է եւ յաւիտենաոէս աւդիական: Քանի դեռ այդ չի հասկացել հայ մտաւուականութիւնը դա առաջնուդելու բաւոյական իւաւունէ եւ կաւելիութիւն չի ունենայ: Փառասէ'ւ է առաջնուդը - փառասէւ է ճՇմաւիտ ամեն առաջնուդը - այդ ոչի՛նչ, բաւական է ու նա իւ ազնուական ու ստեղծագուծ փառասիւութեան միացնում է իւ Շաւժիչ միտէն ու մեծ սիւտը, բաւական է, ու խաչ կայ իւ ուսին: Նմանի համաւ չէ՛ կոմուոմիսը, նա վախ չունի հալածանէից եւ բնաւ հաՇուի չի առնում, թէ իւ սկսած ոայէաւում ո'վ է իւ հետ, ո'վ իւեն դէմ: Նւա առաջին թՇնամին է կազմակեւոուած միջակութիւնը յանձին զանգուածնեւի տգիտութեան եւ տկաւութեան էուէնեւով ընտւուած իՇխանութիւնը: Եւբ մի ժողովւդի մէջ ճՇմաւիտ առաջնուդի եւեւումը ցնծութեան, փառաբանութեան եւ ոաՇտամունէի փոխաւէն աւժանանում է օձաթոյն նախանձի, թՇնամանէի ու մատնութեան ոէտէ է ընդունել, ու այդ ժողովոււդը դեռ աւժանի է իւ հին ճակատագւին: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 3

ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ

Հայ հասաւակագիտակ մտէի աղէատութեամբ ոիտի բացատւել հին սեւունդի գաղջ վեւաբեւմունէը դէոի նուը: Նոյն բանով բացատւէէ նաե՛ւ նու սեւունդի անփոյթ կեցուածէը իւ ցեղի եւ հայւենիէի աոագայի հանդէո: Հայ մաւդը, իմաստասիւական ջանէի ոակասի ոատճառով, «նու սեւունդ» հասկացողութեան մէջ դնում է միայն կենսաբանական բովանդակութիւն: Նուը, ըստ այդ վեւջինի, ուդինեւն են, հինը հայւեւը: Տաւիէի ոաւզ խնդիւ է թէ՛ նուը, թէ՛ հինը: Սեւունդնեւը միայն հասակով են տաւբեււում իւաւից: Ժամանակ կ անցնի, եւ ուդինեւը կ այւանան ու կը բռնեն իւենց հայւեւի տեղը: Այսէան ծիծաղելիօւէն ոաւզ եւ հեՇտին է նու սեւունդի ուոբլեմը օւուայ հայ մտածողութեան համաւ: Սեւո՛ւնդ - դա կենսաբանական հասկացողութիւն չէ՛, «կանաչ հասկ» չէ՛ միայն, այլ եւ հոգեբանական ուոՇ բովանդակութիւն: Դա էութիւն է հինէն խուաոէս տաւբեւ: Նու սեւունդը միՇտ էլ ենթադւում է Նուը մի նու աՇխաւհազգացողութիւն, նու մթնոլուտ, մի նու կամէ, ու «ոիտի գեւազանցէ անցեալը, անգա՛մ ինէն իւեն»: Դա ցեղի յայտնութի՛ւնն է, ժողովւդի նո՛ւ օւը, նւա նո՛ւ խօսէը, նո՛ւ եւգը, նո՛ւ առաջադւութիւնը, նւա նո՛ւ ճակատագիւը, նւա ոատմութեան էջը նո՛ւ բովանդակութեամբ: Դա ժողովւդի կենդանի ուժականութիւնն է, նւա ոայէաւնեւի աւանգաւդային ոյժը, ուով եւ նւա կեանէի զաւգացման կւողը: Միեւնոյն ժողովւդի ծոցի մէջ միՇտ էլ էաոէս գոյութիւն ունեն եւկու աՇխաւհնեւ, եւկու հասաւակութիւննեւ, ուոնցից մէկը էայէայւում է - հի՛նը, եւ մի ոււիՇը, ու ծաղկում է հինի աւեւակնեւի վւայ - նո՛ւը: ԲիՇդ է ասել ֆւանսացի իմաստասէւը. «Այժմը այլեւս այժմ չէ»: Եւբե՛է կանգ չի առնում, դադաւ չի ճանաչում մաւդկային ցեղի զաւգացումը: Կենսական մի միութիւն է սեւունդնեւի կենակցութիւնը: Իւողութիւն է, սակայն, եւ այն, ու հինի եւ նուի միջեւ գոյութիւն ունի մի դիալեկտիէական հակասութիւն ոգինեւի դիալեկտիկան»: Հին է սեւնդամիջեան հակամաւտութիւնը մաւդկութեան չափ, եւ ունի իւ հոգեւուոատմական հիմէը: Դա, սակայն, չի նՇանակում անդունդ սեւունդնեւի միջեւ, ինչոէս եւ թՇնամանէ, եւբե՛է: Ամեն սեւունդ ծնունդն է իւ աուած ոատմական ժամանակաՇւջանի: Ամեն սեւունդ ազդւում է իւ ժամանակի ոգուց, եւ, փոխադաւձաբաւ, ազդում նւան: Նուը դա նուաւաւ է կեանէի բոլու մաւզեւում - դա հինի կւկնութիւնը չէ, այլ յաւելիչն ու կատաւելագուծողը նւա թողած աւժէէնեւի, նւա ժառանգութեան: Հայւեւի ուղիով, նՇանակում է աւելի մեծ թափով ու նուիւումով Շաւունակել նւանց գուծը, եւ այդ դէոէում ո՛չ թէ կւկնելով նւանց տկաւութիւննեւն ու սխալնեւը, այլ սւբագւելո՛վ: Նուը - դա մի նու աւժէէային առաւելութիւն է գոյութիւն ունեցող հինի վւայ: Այսոէ՛ս է կաւելի դառնում հասաւակութեան առաջադիմութիւնը: Ամեն «սեւունդ» սեւունդ չէ: Սեւունդ կոչուելու համաւ բաւական չէ՛ հասակի «կանաչութիւնը»: Պատմութիւն ստեղծող անցէեւն են հոգեոէս դիմագծում այս կամ այն սեւունդը: Պատեւազմ, յեղափոխութիւն, գաղափաւային ընդհանոււ ձգտումնեւ, աուումնեւ, յոյսեւ, տեսիլէ - ահա՛ թէ ինչե՛ւն ե՛ն մՇակում սեւունդին յատուկ հոգեբանութիւնը: Տաւբեւ ոիտի լինէւ մեւ նու սեւունդը, եթէ նւա խաչի ճամբան չանցնէւ Տէւ Զօւով: Ըստ Միւսիէի Ֆւանսայում մի ժամանակ մաւդիկ այլ զբաղում չունէին, էան կայսեւ Շնչած օդով լեցնել իւենց թոէեւը, էանի ու ֆւանսացի եւեխանեւը գիտէին, ու իւենց գիւղի ամեն մի ճամբան տանում է դէոի եււոոական այս կամ այն մայւաէաղաէը: Իսկ եւէ'կ - Փաւիզի անկումէն առաջ, եւ այսօւ - Ֆւանսայի անօւինակ աղէտէն յետո'յ Նուը - դա, հասաւակութեան համաւ եւիտասաւդանալու, յիՇաՇւջուելու, վեւանուոգուելու կենսա33

հոգեւու մի կաւելիութիւն է: Ամեն ժողովոււդ իւ նուահաս սեւունդի միջոցով է յաղթահաւում իւ նեւէին տկաւութիւննեւը, ցաւեւը, յոռետեսութիւնը: Եւ նա, ուին յաջողում է իւ սեփական տկաւութիւննեւից, թեւինեւից, սխալնեւից զեւծ ոահել իւ նուահասը, նւանից ստեղծում է մի մեծ եւ օւհնաբեւ ոյժ: Պատմութիւնը չգիտէ մի յեղափոխութիւն, ազատագւական մի ոայէաւ, մի մեծ գաղափաւ, ու ոսակուած լինէւ յաջողութեամբ առանց նու սեւունդի մասնակցութեան: ՄիՇտ էլ աւդաւ է, միՇտ էլ յաղթում է նու սեւունդը: Նախ հոգեբանօւէն նուաճել նու սեւունդը մի մեծ առաէելութեան համաւ - ահա՛ թէ ինչի՛ է ձգտում այսօւ ոատմաստեղծ ամեն մի ժողովոււդ: Եւ այդ սեւունդին ոատկանող եւիտասաւդութիւնը միՇտ էլ «համախմբւում է այնտեղ, ոււ գտնւում է բանալին մեւ ժամանակի ամենամեծ ուոբլեմնեւի: Այլեւս դա նու սեւունդը, համաՇխաւհօւէն, գիտակցել է, ու իւ համաւ խուագոյն մեղանչումը գոյութեան իմաստի եւ իւաւունէի դէմ - դա իւ ժամանակի եւ ոյժեւի ընդունայն վատնումն է: Եւ հենց այդ գիտակցութեան մէջ է նուի զօւութիւնը: Նա իւ զինակիցնեւն ունի - գիտութիւնը եւ ստեղծագուծ իդէալիզմը: Առաջինը նւան տալիս է ուղի, լոյս, զօւութիւն, եւկւուդը թեւեւ, խանդավառութիւն, աւիութիւն: Մաէսիմալիստ է օւուայ նուահասը - «կա՛մ կեսաւ, կա՛մ ոչինչ»: Մեծ վճիռնեւի ընդունակ դա ձգտում է դառնալ ռիսկի - վտանգի եւ զոհաբեւութեան սեւունդ: Սոցիալաոէս դաստիաւակուած նւա նու ըմբռնումը կեանէի մասին, տւամագծօւէն տաւբեււում է հայւեւի հեթանոս ըմբռնումից - ինձնից զատ իմ ոյժէն եւ հացէն ո՛չ ոէ իւաւունէ ունի օգտւելու. այս էւ եւ է՛ հինը: Նուը միՇտ էլ տւամադիւ է կիսելու իւ հացն ու կաւելիութիւննեւը նւանց հետ, ուոնէ իւ օգնութեան կաւիէ ունեն: Նուի այլասիւութիւնը աւդիւնէ է իւ նեւէին ոյժեւի առատութեան, նւա տալու, զոհաբեւելու անդիմադւելի ցանկութեան: Նա դաւանում է Պալմեւի հետ. «Ուեւէ անձ կամ իւ, աւժէէ ունենալու համաւ, իւ բաւութիւնը ոիտի բաժանէ տիեզեւէի հետ»: Ազգի կազմակեւոումը-ահա՛ օւուայ ընդհանոււ ձգտումը, կանչը: Ազգի եւ սւա միջոցաւ ոետութեան լաւագոյն կազմակեւոումը նեւէին, ընկեւային համեւաՇխութեան ճամբով - մի բան, ու հնաւաւու է դառնում ազգային ոգու զաւգացմամբ: ԲախտուոՇ է նու սեւունդի դեւը ազգակառուցման այդ գուծում իբւեւ միակ վեւանուոգիչ եւ համեւաՇխիչ ոյժ: Հանւածանօթ ոետական գուծիչ Էւիոն է ասել իւ հայւենիէի աուած ողբեւգութիւնից առաջ. «Ֆւանսական ազգը էանակի ազգ է, դա ոիտի դառնայ ուակի ազգ»: Ուա՛կ, ուակաւուո՛ւմ - ահա՛ թէ ի՛նչն է մաւդկային զանգուածնեւը վեւածում միաՇունչ ազգի, եւ նւա աոադասակաւգային կազմակեւոմամբ ստեղծում զօւաւու ոետութիւնը աւթուն ոաՇտոանը հայւենի հողի, մՇակոյթի եւ անկախութեան: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 4

ՄԵՐ ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ

Մեւ ցեղի կենսաբանական ժաոաւէնի վւայ տեղ գւաւած սեւունդնեւից ամենաճակատագւականը ոիտի համաւել մեւօւեայ նու սեւունդը: Դա ճակատագւական նՇանակութիւն է ստացել հետեւեալ զոյգ ոատճառնեւով - եւբե՛ù այնùան վտանգուած չի եղել հայ ցեղի այսօւը, եւ միաժամանակ, մաւդկութեան կողմից սկսուած դաւաՇւջանային անկիւնադաւձի Շնուհիւ - եւբե՛ù այնùան յուսալի չի եղել մեւ ազգային վաղը: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ մեզ ոէտէ է, իբւեւ ոատմական մոմենտի ոահանջ, ոգով ու նուիւումով մեծ մի սեւունդ - մեզ սոառնացող վտանգի մեծութեան ու մեծ աոագայի գիտակցութեամբ զօւաւու մի սեւունդ, ու կաւողանաւ նա՛խ խու ցեղաՇաւժի ենթաւկել հայութիւնը, աոա, նւա վեւանուոգմամբ, գլուխ հանել ազգի լաւագոյն կազմակեւոումն ու ոաՇտոանութիւնը: Օւուայ ոայմաննեւում, եւբ յանուն մի նու եւ աւդաւ աՇխաւհի, տեղի է ունենում ոատեւազմնեւից ամենայեղափոխականը, եւբ ժողովոււդնեւն աւդէն սկսած են նու կեանէի նախագաւունը աուել մեզ ոէտէ է հզօւանէի մտածումով մեծ ու հոգեւու աւբեցումի ատակ մի սեւունդ, ու սիւէւ իւ ցեղի եւ հայւենիէի համաւ անեւկիւղ եւես-եւեսի գալ ճՇմաւտութեան ու մահուան հետ:

Եւիտասաւդութիւնը - դա լեռնեւից իջնող ամեհի մի հեղեղ է, ու կաւող է ե՛ւ օւհնաբեւ, ե՛ւ աւեւիչ լինել: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ նւա ուոբլեմը - ու միՇտ էլ կաո ունի տուեալ ժողովւդի աոագայի կառուցման խնդւի հետ - ոիտի զբաղեցնի ոետական եւ հասաւակական գուծիչնեւի ողջ մտածումը: Ջե՛մ ուզում հաւատալ, ու ամեն ժողովոււդ իւեն աւժանի եւիտասաւդութիւն ունի: Մեւ հին սեւունդը իւ ժողովւդին ոաւտադւուած էաղաէական անբնական վիճակի ոատճառով նուահասի համաւ եղաւ աւելի գանգը ձեռէին Շատախօսող Համլետ, էան կուովի առաջնուդ: Նա չհասկացաւ, ու ամեն նու սեւունդ, իւ ժողովւդի գոյութեան ոայէաւից զատ, ունենում է նաեւ իւ սեփական սեւունդի «անկա-խութեան» ոայէաւը. աւելի՛ն. նա ոչինչ կատաւեց նուահասից «իւ ջեւմութիւնն ու լոյսն իւ մէջ կւող» մի սեւունդ ստեղծելու: Եսասիւաբաւ նա ուզեց ու աՇխատեց, ու ուդինեւը նմանին հայւեւին - իւե՛ն: Այսօւ, ամօթալին ու ողբեւգականը հայոց կեանէում նւանումն է, ու հին սեւունդը իւ զաւակնեւը հասցնում է իւեն, միայն իւեն համաւ: Եւ, ուովհետեւ նւա մի մասը - անցեղիմաց մասը - իւ տկաւութիւնից իսկ զզուելու էաջութիւն չունեցաւ. դւաոէս ասած ուովհետեւ նա ցանկացաւ, ու իւ ուդինեւը լինեն իւ կենդանի կւկնութիւնը ռամկավաւի զաւակը աւանդաբաւ դառնում է ռամկավաւ, ճիՇտ այնոէս, ինչոէս լուսաւուչականինը լուսաւուչական: ԱմենաաննՇան Շեղումը հօւ գաղափաւախօսական գծից համաււում է ամօթանէ, դժբախտութիւն հօւ, մօւ, ընտանիէի համաւ: Այստեղ ուդին հօւից տաւբեււում է միայն իւ տաւիէով: Այլաոէս ամեն ինչ ընդհանոււ է - նոյն հայհոյանէը եւ օւհնութիւնը կը լսէէ թէ՛ մէկի եւ թէ՛ միւսի Շւթունէնեւից. նոյն էաղաէական աննկաւագւութիւնը հաւասաւաոէս օտաւամոլ եւ նուաստախոհ. չկա՛յ հոգեւու աճում, մտածողութեան եւ խղճմտանէի անկախութիւն, չկա՛յ «կանաչ հասկ»ին յատուկ կենսազգացողութիւն, սեփական կոչումի գիտակցութիւն: Այս մթնոլուտէն ծնունդ է առել հոգեբանական բնօւինակ տիոը - ՏէՅոdՅոd-այինը ոիտի ասէւ ամեւիկացին: Մօտեցէէ սւան, եւ անմիջաոէս ոիտի զգաէ հին, մեռնող աՇխաւհի Շունչը: «Սւտիդ եւ մտէիդ մէջ փնտռիւ թՇնամինեւդ, եւ այնտեղ կը գտնես նաե՛ւ փւկութիւնդ»: Նւա համաւ չի ասուած իմաստունի ճՇմաւտութիւն Շնչող այդ խօսէը: Նա դեռ չի հասկացել, ու հայ կեանէի բոլու չաւիէնեւը իւ էաւացած մտածողութեան աւդիւնէ են: Խուաոէս ոառակտուած նա ոառակտեց մեւ եւիտասաւդութիւնը, առանց անդւադառնալու, ու ոառակտիչ ու հատուածական ամեն մի խմբակցութիւն դառնում է չաւիէ ազգի համաւ: Նմանը սոառում է հանւային կուովը, միջոցնեւը, եւ այսոիսով դառնում է ոուտաբոյծ ու վտանգ ազգի հոգեւու առողջութեան եւ մեծ աւգելէ նւա կանոնաւու զաւգացման համաւ: Հինը չհասկացաւ, ու չկա՛յ աւելի մեծ դաւաճանութիւն ազգի հանդէո, էան նու սեւունդը հատուածական, յաւանուանական եւ նման դւօՇակնեւի ծառայեցնելը: «Նուահասը էաՇելով դէոի հին, ցեղօւէն անդէմ կազմակեւոութիւննեւը, լեցնելով «նու գինին հին տիկեւի մէջ» նա խաթաւեց նուը: Նա չհասկացաւ, - ու ժողովոււդնեւն իւենց աոագան - լաւ թէ վատ - կառուցում են իւենց զաւակնեւին փոխանցած ոգու միջոցաւ. - ու ծնողնեւից ժառանգած կւաւուական չաւութիւնը, ուդինեւի մօտ, տաւիէի բեւումով, դառնում է ակտիւ ոյժ. - ու յաճախ ուդին իււացնում է «հօւ իսկական ոատկեւը եւ ո՛չ թէ նւա դիմակը, ու կւում է հանւային կեանէում»: Նա մնաց խուլ գիտութեան ու ճՇմաւտութեան խօսէի առջեւ, ու չզգաց, ու «գեւագոյն յանցագուծութիւնը, անէաւելի յանցագուծութիւնը - դա ցեղի դէմ կատաւուած յանցագուծութիւնն է» (Մոնտէն): Ցեղակւօնութիւնը - այնէա՛ն «Տէւ Զօւ»նեւ նեւկող, բայց յաւէտ եւիտասաւդ հայ աւիւնի կւօնը աւժանացաւ հայութեան անցեղա-հաղուդ մասի դաւախառն թՇնամանէին: Եւ այդ այն ամօթալի ոատճառով, ու նւա գաղափաւախօսն ու էաւոզիչը ստա-դեմօկւատ ու կեղծընկեւվաւական չէւ: Ժամանակը չէ' խոստովանել, ու հայոց ոատմութիւնը մեզ մի հատիկ բան է սովուեցնում - այն, ու հայն իւ ոատմութիւնից բնաւ չի սովուում: Թոււէը փուձեց մեզ, իբւեւ ցեղ, սւբել գոյութեան գւէից, իսկ հայութեան ուոՇ տաււեւը անգամ մեւ եղեռնից յետոյ մնացին զզուելիօւէն ընկեւվաւական ու համայնավաւ - ու ասել է օտաւականնեւ իւենց հաւազատ ժողովւդի մէջ:

Յաւեւժ ոիտի մնայ աւդաւ ու խաւազանող Հայ Մտէի առիւծի խօսէը. «Եթէ ընկեւվաւական դւախտը ոէտէ է հիմնուի հայութեան դիակի վւայ, թո՛ղ էՇեւն աուեն այդ դւախտում» (Խաժակ): Ցեղակւօնութիւնը - ցեղի յաւիտենականի գաղափաւը տեղ չգտաւ ուոՇ տաււեւի ճեւմակ եւ կաւմիւ մաւէսական եւ նման այլ հոգեւու աղբով լեցուած հոգինեւի մէջ, ուով մեւ նու սեւունդի անցեղակւօն մասը կը Շաւունակէ գեւի մնալ մաւդկային եւ ազգային մտէի եւ սւտի աոականաւաւ խութ եւ ոառակտիչ վաւդաոետութիւննեւի: Ինչո'ւ եւ մինչեւ ե'ւբ այդոէս: Հինը, թէեւ աննեւելի, սակայն, հասկանալի մի «աւդաւացում» ունի ստւկութի՛ւնն է օւօւել նւա օւօւոցը: - Հայոց թեւինեւը ստւկութեան թեւինեւն են,- ասել է Բայւոնը: Տեւական անաոահովութեան ու վախի վաւչաձեւի տակ աուող անգա՛մ ամենաստեղծագուծ ժողովոււդնեւը դառնում են նեղմիտ, նեւէնաոէս չաւ ու անհամեւաՇխ: Հաոա տաւագւութի'ւնը, օտաւ միջավա'յւը, ոււ օտաւ աւժէէնեւի ազդեցութիւնը կաւելի է մասամբ զինաթափել սեփական ցեղի սւբութեանց եւ աւժէէնեւի ոյժով: Նման ծանւ ոայմաննեւում, ոււ հայեւը սովուեցին աուել նաեւ առանց հայւենիէի, սովուեցին «եւջանիկ» լինել եւ Հայաստանից դոււս - հին սեւունդի անցեղակնիէ մասը ոիտի դառնաւ այն, ինչ ու է այսօւ - ամօթալիօւէն անդէմ, ոառակտուած ու անզօւ, ու ասել է մեռեալ հայ կեանէի տեսակէտից: Ո'ււ է ելէը: Պատմութիւնը չգիտէ աւելի մեծ, աւելի վսեմ, աւելի սոււբ գուծ, էան աոագայով վտանգուած մի ժողովւդի վեւանուոգումը: Եւ իբւեւ վեւանուոգիչ ոյժ, միՇտ էլ հանդիսացել է իւ նու կոչումի գիտակցութեամբ զօւաւու նու սեւունդը: Այսոիսի՛ն կաւող է դառնալ մեւ նու սեւունդը, ոայմանաւ, ու նա գիտակցելով եւ զգալով այն բոլու կաոեւը, ուոնէ նւան դաւձնում են անբաժանելի իւ ցեղէն, իւ ցեղային տաւեւէէն, ճիգ անէւ ազատուելու իւ բազում թՇնամինեւի ազդեցութիւնից: Նուի մահացու թՇնամինեւն ու թունաւուիչնեւը եղան ու կը մնան ա) աոահայւենացած հայը, ուի նՇանաբանն է ոււ հաց ու հանգիստ, ոււ լաւ այնտեղ էլ հայւենիէ. բ) անցե՛ղը, ուի համաւ Աստւածութիւն չէ՛ ցեղը. գ) նւանէ, ուոնց օւուայ եկեղեցին, թատւոնը, ընթեւցաւանը ռինգն է, կւօնը սխալ հասկացուած սոուտը. զբօսամոլնե՛ւը, ուոնէ թեթեւամտօւէն ծափում են, Շնացնում, հայհոյում գետին զաւկուա՛ծին եւ սւբաողծօւէն ովսաննա՛ կանչում այս կամ այն զզուելի ըմբիՇին: Եթէ սոուտն ու սոաւտականը հոմանիՇ չեն դատաւկ ժամանց է միակողմանի սոուտը: դ) եւիտասաւդը, ուին բուլղաւ լեզուն անուանեց «տաւիկատ», նա, ով միայն հաց կը հոտի, ով սիւում է կեանէի գինին եւ թՇնամի է ազգային եւ մաւդկային ճիգի, խուէի, սւբութեան: ե) Ժողովոււդնեւը չունե՛ն աւելի մեծ թՇնամի, էան վատ գիւէը դւուած իւենց նուահաս սեւնդի ձեռէը, եւ թունաւու գիւէ, թեւթ գւողը, ուոնց համաւ յետոատեւազմեան եւկու տասնամեակնեւը դեռ չեն փակած ազգեւի կեանէի ու ոատմութեան հին էջը: զ) անդւօՇակ եկեղեցին, անցեղանուոգ դուոցը, սեղմ ասած այն ամենը, ու հայ կեանէում գուծում են իբւեւ կազմալուծումի ազդակ: Աոագայ չունի՛ այն ժողովոււդը, ուի տառաոանէը չի՛ ծառայում իւ գոյութեան իմաստին եւ իմաստաւուումին: Ջաւդուեց, աղիտուեց հայութիւնը, եւ այդ ո՛չ այն ոատճառով, ու թՇնամին զօւաւու էւ, այլ ու մենէ տկաւ էինէ: Օտաւ այլասեւիչ միջավա'յւը - դւա դէմ էլ կաւելի է ոաՇտոանուել յաջողաոէս, միայն թէ հին սեւունդի հոգեւու ցնցոտինեւի փոխաւէն մեւ նուահասին հագցնենէ ցեղի ոգին ու զւահը: Կեղծ եւ անզօւ է ո՛չ միայն ամեն վաւդաոետութիւն, այլեւ Շաւժում, ամւութիւն, ու ծնած չէ ոգուց: Պաւտուեց Մաժինոն, ուովհետեւ դա տկաւութեան ամւութիւն էւ, ուի մէջ, հին գալլեւի անոաւտելի ոգու փոխաւէն, դւուած էւ ռազմագիտական ոաղ հաՇիւ միայն: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ եմ ասում դա՛ւձ դէոի ցեղը, ու ենթադւում է ոգի եւ աւիւն: Ձեռէդ դի՛ւ նախահայւեւիդ հզօւ աջի մէջ եւ դու ոիտի զգաս, թէ ինչոէ՛ս ուժեղ է զաւկում սիւտդ, զօւեղանում բազուկդ, ոողոատանում կամէդ:

Ա՛յդ է ցեղանուոգման ճամբան: Ցեղը - դա յաւիտենական էանդակագուծն է, նու սեւունդը կենդանի մաւմաւիոն նւա ձեռէում: Ցեղը - դա ժողովւդի ոոտենցիալ անմահութիւնն է, յաւիտենաոէս հայկականը: Դա ժողովւդի բնութեան անփոփոխ մասն է, սւա կենսաբանական անփոփոխ գոյութիւնը: Դա միակ աոանեխիչն է ժողովւդի հոգեւու կեանէի: Օվիդիոսը մեւ ցեղի ոյժը խուհւդանՇած է վագւով: Իսկ «վագւը եւբե՛է մեռեալ չէ»: Հենց այդ չմեռեալ վագւայի՛նն է մեւ ցեղը, ուի անունը, ըստ անգլիական ոատմագիւ Ֆինլէյնի, Բիւզանդիոնի մէջ հոմանիՇ էւ ազնուականութեան: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ եմ ասում ցեղն ու ցեղակւօնութիւնը անհւաժեՇտ են մեւ նու սեւունդին ճիՇտ այնոէս, ինչոէս կւակը եւկաթը ջւդեղելու համաւ: Դա՛ւձ դէոի ցեղակւօնութիւնը: Կւօնը - դա ծնունդ է աստուածութեան ծաւաւի մաւդկային հոգու, ցեղակւօնութիւնը հայւենիէի համաւ ամեն վայւկեան աւիւնող հայկական սւտի: Ցեղակւօնութիւնից ոիտի ծնուի ցեղամաւդը - օւուայ ազգեւի կւթական իդէալը: Դա ոիտի դառնայ նաե՛ւ մեւ նու սեւունդի իդէալը: Այւող ծաւաւը համահայ սւտի տէւ ամբողջական հայու - այդ, միայն այդ մեւ նու նուահասը կը վեւածի ուժաստեղծ, ուով եւ վեւանուոգչական մի փւկաւաւ ազդակի: Մե՛ծ են մեւ աուած օւեւը, մեծ իւենց վտանգնեւով ու ակնկալութիւննեւով: Մե՛ծ է եւ ոահանջը իւ մեծ ոաւտականութեանց ու վտանգնեւին ժոտալ գիտցող մի սեւունդի: Մենէ նմանի ստեղծումը ժամանակի ոգու եւ մեւ ցեղային կաւելիութեանց սահմաննեւում համաւում ենէ ե՛ւ անհւաժեՇտ, ե՛ւ հնաւաւու: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 5, 7

Գ. ՆԺԴԵՀԻ ՆԱՄԱԿԸ ՏՐԱՅԱՆՈՎԻՆ

Սիւելի՛ բաւեկամ Տեոդու Տւաեանով, Ջեմ կաւող ասել, թէ անծանօթ էի Ձեւ ժողովւդի ցեղային կաւողութիւննեւին, նւա ոատմութիւնը ստեղծող ու Շաւժող ոգուն, նւա մՇակութաստեղծ խանդին: Սակայն, էաղցւօւէն ոիտի խոստովանեմ, ու համակւանէի եւկտողով ինձ ուղաւկած Ձեւ գիւէը եկաւ նու Շա՛տ բան ասելու ինձ բուլղաւ «Ոգու եւ Հող»ի մասին: Հանճաւ եւ մաւգաւէականութիւն - ահա՛ թէ ինչե՛ւն են ծնունդ տուել Ձեւ բալլադանեւին: ԲՇմաւտօւէն մե՛ծ բանաստեղծ, ու դժբախտաբաւ, ամեն սեւունդի օւով աՇխաւհ չի գալիս: Փաւիզի անկման նախօւեակին ֆւանսական գւական մի ամսօւեայ ցաւով կը հաւցնէւ ո'ււ է մեծ բանաստեղծը, ու յանուն Ֆւանսայի ոաՇտոանութեան կաւողանաւ զօւահաւաէի ենթաւկել բոլո՛ւ սւտեւը: Բաւեկա՛մ, Ձեւ գիւէը թեւթելուց յետոյ ես այլեւս կը հաւատա՛մ, կը հաւատա՛մ, եւիցս կը հաւատա՛մ, ու եթէ վաղը Ձեւ հանճաւը ծնող ժողովոււդը հաւկադւուի մեւկացնել իւ «Աստուածայնօւէն կատաղի սոււը», Բուլղաւիայում ո՛չ ոէ ոիտի կւկնի ֆւանսացինեւի խռովէոտ հաւցը, էանզի կա՛յ մեծ բանաստեղծը, դա բուլղաւ նախախնամութեան աստուածաՇունչ մունետիկը աուում է մեւ մէջ - Ձեւ բալլադանեւը վկա՛յ: Ոգու բանաստեղծ, տեմոուալիստ, յստակատես - այսոէ՛ս ոիտի էագւէւ Ձեզ ճՇմաւիտ գւաէննադատը, եթէ նա գոյութիւն ունենաւ այսօւ: Աւդաւեւ, Ձեւ ոգու համաւ անջւոետ չունեն դաւաՇւջաննեւը: Տեմոուտլիստական Ձեւ միտէը, սաւառնում է բոլու դաւեւի, բոլու սեւունդնեւի վւայ, եւ ՏսԵ Տք6օօi6 Յ6է6ոոiէՅէiՏ 2) եկած ու անցածնեւի անունից ոատգամում նուեւին: Մաւգաւէական խօսէի ինչոիսի՛ թափ - իմաստի խուութի՛ւն, աուումնեւի լաւա: «Եւբ ճաոոնացին մի ծաղկող ճիւղ է նկաւում - դա ամբողջ գաւուն է»,- ասել է Ալտենբեւգը Վիեննայի մեծ բանաստեղծը, մեծ բոհեմը: Դո՛ւէ էլ, դո՛ւէ էլ, եւբ խօսում էէ մի գետի, մի ոոււակի, մի լեւան մասին, ոգիանում է, լեզու առնում ո՛ղջ բնութիւնը: Այո՛, ինչի ու դիոչում է Ձեւ թովչական խօսէի Շունչը դա կենդանանում է, եւ սւբանում, միաժամանակ:

Եւգում են ձեւ եւգած ծովեւը, ուովհետեւ գիտեն, ու «հեւոսի սիւտը հանգիստ է գտնում միայն եւգի մէջ». Հողմեւի մէջ «դաւեւն են լալիս»: Անտառը «յաւիտենական ոյժեւ է աւտաՇնչում»: Պիւի՛նը տիտան լսում է եւ լռում: Ատւո՛ւման - տնէում է գիՇեւային լռութիւնը ոայթեցնող հառաչանէով «անաւգուած ոատուի եւ օջախի» համաւ: Եւ հո՛ղը - «մատակ առիւծ» - իւ կուիւննեւն է կանչում: Այսոէս, Ձեւ Շնչով ոգիացած եւկւում ամեն ինչ սոււբ է, մաւդկային եւ սիւելի: Ցաւեւ «ծնուած առիւծի եւ հւեՇտակի հոգով»: Աւեւադէմ մաւգաւէն, ու «մեղùից զեւծ ցեղը» եւազեց, եւ այսօւ, «եղբօւից դաՇունուած ùայլում է աւնոտ հետùեւով»: Հեւոսնե՛ւ, ու «եւբեէ չեն մեռնում, անգամ եթէ աւեւը մեռնի»: Մայւեւ - «թՇուա՛ռ մայւեւը եղբօւ եւ թՇնամու - ուոնց մազեւի վւայ լացող Տիւամօւ աւցունùն է թափւում»: Քաջամաւտիկնեւ «մաւտում հւեՇտակի հաւասաւ», ուոնէ իջնում են եւկնէից եւ «ոահակ կանգնում իւենց վաղեմափառ դւօՇակնեւին»: Մեռելնեւ անթաղ, կռւում ընկած, «ուոնց աչիւնի առջեւ ինùն Աստուածն է խնկաւկում»: ՄՇակնեւ Ֆաուստեան կաւօտով, ուոնց «թափօւի մէջ նու ժամանակնեւի էայլեւն են աւձագանգում»: Եւ ժողովոււդը աւդաւ ու աւի, գիտէ ինէն իւ կեանէի օւէնէը դաւբնել, եւ «եղբայւական սեղանին թՇնամուն հւաւիւել»: Իւ սոււը «հւեղէն եւ սառցեայ, ու սոանում է միա՛յն ոաՇտոանութեան մէջ»: Խղճմտանէը «սոանի՛ւ առանց սոանիչ-չաւագուծ դառնալու»: Աղօթէը «Դու, Տէ՛ւ, նեւի՛ւ ռազմի մեւ եղբայւնեւին, նեւի՛ւ եւ թՇնամուն»: Հաւատը խաչակիւի: Տեսիլէնեւը ՇէեղաՇէեղ ու հոգեփոխիչ: ԱՇխատանէը «հւաՇù, ու Աստուծուն է մօտեցնում եւկւի ամեն մի ուդուն»: Իմաստութիւնը «մաւդը անցողական է, ժողովոււդը յաւիտենական, ա՛յն բանում, ու ստեղծում է»: Այդ աւեւադէմ ժողովոււդը ե՛ւ իւ մեծ օւն ունի - ահա՛ «զաւկում են բոլո՛ւ թմբուկնեւը, Շեփուում ե՛ւ բոլու փողեւ»ը, էանզի «´ոսֆօւի վւայ ճակատագիւն է յառնում» եւ վեւստին, հողը - մատակ առիւծ իւ կուիւննեւն է կանչում «ոտùի՛, մեռելնե՛ւ» Բաւեկա՛մ, եթէ ես լինէի վաւիչը բուլղաւ բանակի, եկեղեցու, դուոցի ոիտի հւամայէի, ու ամեն զօւական ու զինուու, եկեղեցական ու հաւատացեալ, ուսուցիչ ու աՇակեւտ, ու ամեն բուլղաւ իւ ծոցում կւէւ Ձեւ բալլադանեւի գիւէը: Այո՛, այդոէս ոիտի վաւուեն Բուլղաւիոյ օւուայ վաւիչնեւը, ուովհետեւ միայն հանճաւով ու մաւգաւէութեամբ օծուն նման գւէեւին է յաջողւում ժողովւդից Շանթանման առաջնուդնեւ ու մահաոատւաստ վիտիազնեւ էամել: Ձեւ բալլադանեւի հզօւ Շունչը կաւող է հոգեվեւանուոգել Ձեւ ժողովոււդը, զայն վեւածելով մի հոգեւու մոնոլիտի, ուոիսին դա ոիտի դառնայ հւամայողաբաւ, ուովհետեւ «գալիս են զօւաւու ժամանակնեւ»: Փա՛ռէ Ձեզ եւ Ձեւ հանճաւը ծնող ժողովւդին: Համբո՛յւ Ձեւ գւչին: Եղբայւօւէն ԶՕՐ. ՆԺԴԵՀ «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 6

ՑԵՂԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ

Ո՛չ միայն եււոոացինեւը, այլեւ մենէ, հայեւս էլ մեւ ցեղը ճանաչում ենէ այն չափով, ինչ չափով, ու մենէ եւ օտաւնեւը ճանաչում ենէ իւ մեծութեան ու փառէի փլատակնեւի վւայ փռուած մեւ Անին, ու դեռ գւեթէ ամբողջաոէս հողի տակն է: - «Լաւ է,- ասել է մի ցեղաՇունչ հայ,- եւ հաւկ ու անհւաժեՇտ, ու ամեն մէկ հայ իւ կեանէի մէջ ջանայ գոնէ անգամ մը տեսնել յաւեւժաոանծ Անին: Ազգային ընդհանոււ աՇխաւհայեցողութիւնն աւելի ընդլայնող նու հուիզոննեւ եւ անսահման ոլուտնեւ ոիտի բացբացւին անու մտէին եւ զգացումնեւուն առջեւ»: Այո՛, դա անհւաժեՇտ է մասնաւուաոէս այսօւ, ե՛ւ նւանց համաւ, ուոնէ տառաոում են ցեղային նուաստութան զգացումով, ուոնց յոռետեսական կեղծ հայւենասիւութիւնը դեռ Շաւունակում է վայել, թէ դժուաւ է սփիւռէի մէջ հայը հայ ոահել: Անի՛ն - մեւ անցեալը խուաոէս ոեղելով միայն կաւելի է ճանաչել մեւ ցեղը: Մի ժողովոււդ, ուի հոաւտ սեւունդնեւը ժամանակին ասել են «Անին Շէ՛ն, աՇխաւհն աւեւ», իւաւունէ չունի՛ չհաւատալու իւ աոագային: Օւուայ մեւ վիճա'կը - այո՛, դա մեզ գւեթէ ամեն ժամ հառաչել ու կւկնել է տալիս «Անի՛ն աւեւ, աՇխաւհը Շէ՛ն», բայց ոէտէ չէ մոռանալ, ու հայու մայւաէաղաէը Աթէնէի, Հռոմի նման չփլաւ իւ վատասեւումի եւ զեղխութեան մէջ, այլ աւեւակ դաւձաւ բաւբաւոսութեան հաւուածնեւի տակ: Անի՛ն - մէկը մեւ ցեղային հանճաւի հսկայ գուծեւէն - փլատա՛կ է այսօւ, անցեալ փառէեւի ու մեծութեան փլատակ. Շէ՛ն է, սակայն, մեւ ցեղը: Եթե կուծանուած է ստեղծագուծութիւնը, դեռ կենդանի է ստեղծիչը - ցեղիմաստասիւական այդ ճՇմաւտութի՛ւնը միայն կը փւկէ մեզ, մասնաւուաոէս մեւ նուահաս սեւունդը: Ցեղ, ցեղային ժառանգականութիւն եւ ոատմութիւն, իբւեւ ընդհանոււ ճակատագիւ, աւժէէնեւ, փառէեւ ու դժբախտութիւննեւ - ահա՛ այն ոյժեւը, ուոնէ դիմակեւտում են տուեալ ժողովոււդը եւ ուոՇում նւա ճակատագիւը: «Ցեղ» ազդակը, սակայն, իբւեւ բովանդակութիւն, ենթակայ է փոփոխութեան: Օւինակ, մի ժողովոււդ - ըստ ուոֆ. Վալթեւ Գւօսի - դաւեւի ընթացէում, բնական ընտւողութեան ճամբով, անկախ իւ ցեղային մաէւութիւնից - կաւող է հաւստանալ աւժէէաւու յատկութիւննեւով, կամ էլ կուցնել նմաննեւը: Եթէ նւա ամենաէաջ, անձնուէւ եւ աւժէէաւու տաււեւը մեռնում են առանց ժառանգնեւ թողնելու, դա, այդ ժողովոււդը աստիճանաբաւ աղէատանում է իւ բնածին առաէինութիւննեւի տեսակէտից: Կամ եթէ ժողովւդի վճռաՇունչ, կամային եւ հոգեւուաոէս հաւուստ տաււեւը լէում են իւենց եւկիւը, գաղթում - ազգն, այդ դէոէում, ենթաւկւում է իւ տկաւ տաււեւի տիւաոետութեան վտանգին: Այսոէս, մի ժողովւդի ցեղային վիճակի հետ փոխւում են նւա առաէինութիւննեւը: Իւ կոոիտ սխալնեւի եւ մեղէեւի ծանւութեան տակ մեռնող լիբեւալիզմը չհասկացաւ այդ ճՇմաւտութիւնը: Ժխտելով ցեղի բախտուոՇ նՇանակութիւնը դա ազգութիւնը համաւեց միայն ոատմական աւանդութիւննեւի գուծ: Բի՛Շտ է, վեւջիննեւը ժողովոււդնեւի կեանէում կատաւում են հոգեւու կւաՇաղախի դեւ, ճիՇտ է, սակայն եւ ա՛յն, ու առանց ցեղային ոատկանելիութեան զօւաւու զգացումի ժողովոււդնեւը ոիտի Շաւունակէին մնալ իբւեւ մաւդկային դիմազոււկ զանգուածնեւ: Մի ժողովոււդ միայն այնէա՛ն է ակտիւ, ստեղծագուծ եւ կենսահոգեբանօւէն լաւատես, ուէան կենդանի եւ աւթուն է նւա ցեղային ծագման գիտակցութիւնը: Այս գիտակցութեամբ չի՛ աուում օւուայ հայութիւնը - ահա՛ ոատճառն իւ աննեւելի ոառակտումնեւի եւ տկաւութեան: Ցեղակւօնութիւնը այլ նոատակ չունի, էան տաւագիւ հայութեան մէջ աւթնցնել ցե՛ղը, ցեղայի՛նը, միաժամանակ թաւմացնելով իւ ոատմական յիՇողութիւնը - զայն մի՛ եւ անբաժան ազգի վեւածելու համաւ: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 8

Գ. ՆԺԴԵՀԻ ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱՌԸ

ԼԵՈՊՈՎԻ ԴԱԳԱՂԻ ԱՌԱՋ

Լեոոո՛վ, Դագաղիդ առջեւ կանգնած է գաղափաւի եւ զէնէի ընկեւդ: - Խուտակուա՛ծ եմ մահուանդ իւողութեամբ: Խուտակուած եմ ու սւտաբեկ, բայց հեռո՛ւ ինձանից յեղափոխականին անվայել տկաւութիւնը ողբա՛լ էեզ, ուովհետեւ հեւոսնեւին չեն ողբում, այլ հոաւտանում, սէանչանում նւանցով: Ուղիղ 33 տաւի առաջ մեզ միացւեց մեւ ժողովոււդնեւի ընդհանոււ ճակատագիւը: Մեզ հաւաէեցին միեւնոյն գաղափաւի Շոււջը Հայաստանն ու Մակեդոնիան, եւ էո ու նմաննեւիդ Շնուհիւ ես աւելի ջեւմօւէն սիւեցի էո հայւենիէը, նւա դատը: Տաւինեւ անցան: Ես վկայ եղայ էո հոգու վեհութեան – ստուեւկւեայ աՇխատանէի մէջ, տաւագւանէի մէջ, ինչոէս եւ կեանէի խաղաղ ոայմաննեւում: Իբւեւ յեղափոխական խու իմացականութեան եւ զօւաւու խառնուածէի մաւդ դու գիտցաւ ազատագւական Շաւժման ու գուծին վեւաբեւող բոլու խնդիւնեւին մօտենալ մտածումի հեւոսականութեամբ: Աւիութիւն ունէիւ մտածումդ եւ խօսէդ հասցնել իւենց տւամաբանական վախճանին: Գիտէիւ աւդաւօւէն գնահատել մաւդկանց, նւանց գուծեւը, նւանց հանւային նՇանակութիւնը: Քաջութիւն ունէիւ ճՇմաւտութիւնը ասել օւուայ «հզօւնեւ»ին: Իբւեւ յեղափոխական բաւձւ բաւոյականի մաւդ եղաւ ահեղ ու անեւկիւղ, էայլեցիւ վտանգնեւի ու մահուան դէմ եւ հանգոյն բիբլիական մաւգաւէնեւի մնացիւ անողոէ այն բոլուի հանդէո, ուոնէ այս աՇխաւհում, անձնական Շահը սկզբունէ դաւձւած, «ծախու են հանած իւենց սոււը», թիկունէ դաւձւած իդէալին եւ Աստուծոյ, ու ամեն ինչ կեանէում կաոել մեռեալ նիւթի, նիւթաոաՇտութեան: Ես էեզ տեսայ աէսուանէի մէջ - այդտեղ էլ դու չգիտցաւ, թէ ի'նչ է տկաւութիւնը, անյուսութիւնը, նահանջ, ընկւկում չունեցաւ գեւագոյն ոաւտականութեան ճակատի վւայ: Վեւջաոէս, հիացայ կեցուածէովդ լեգալ էաղաէացիութեան ոայմաննեւում, ոււ ճՇմաւիտ ստոիցիզմով կւեցիւ անմաւդկային զւկանէնեւ, եւ, այդ վիճակում, մտածելով միայն, միա՛յն ոււիՇնեւի մասին, յաճախ սւբազան զայւոյթի ոոռթկումով ասացիւ. «Ջէ՛, այս եւկւում նիւթական միջոցնեւի չգոյութեան ոատճառով ո՛չ ոէ ոիտի չմեռնի՛ էաղցից»: Ո՛չ ոէ, բայց այդ «ոչ ոէ»-ը չվեւաբեւուեց էեզ, ուովհետեւ ամեն ինչ տուած հայւենիէիդ, դո՛ւ, յեղափոխական ճգնաւու, բաւոյաոէս ազատ չհամաւեցիւ էեզ մտածել նաե՛ւ էո անձի մասին: - Մի՛, մի՛ մաւէէ ոգին,- այսոէս, դեռ եւէկ, իբւեւ յեղափոխական դաստիաւակիչ այսոէս կը խօսէւ եւիտասաւդ սեւունդի նեւկայացուցիչնեւին, նւանց էաւոզելով ալէլուիականութիւն դէոի հայւենիէը: Այսոէ՛ս, միՇտ ոատւաստ ոաւտականութեան ու վտանգի դիւէեւի վւայ իբւեւ մաւդ եւ մաւտիկ: Այսոիսի՛ն էիւ դու - փառաոանծ ընկեւ, ուի կեցուածէի բաղդատմամբ ոչինչ են Շատ թագակիւնեւ, եւ Շատ ու Շատ մեծահաւուստնեւ անաւժան կոխածդ հողը համբոււելու: Դու է՛լ, դու էլ կաւող էիւ հաւուստ լինել, բայց աուեցիւ աղէատ եւ մեռաւ մենաւու, մեռաւ անՇուէ ու ոաղ չուս ոատեւի մէջ, մեռաւ ինչոէս վայել է մեռնել հոգով մեծեւին: Լեաոո՛վ - 6օօ6 հօոօ - ահա՛ մաւդը, ուի բիււեղ նկաւագւով հիանալ կաւող էւ միայն նա, ով հոգեկան ուոՇ վեհութիւն ունի: Նա «առիւծի եւ հւեՇտակի հոգի կւող» Հայ եւ Մակեդոնական Յեղափոխութեան փաղանգի այդ զինուուը կաւող էւ բնութեան ուղղել գեւման փիլիսոփայի խօսէեւը. «Դու կաւող ես ոչնչացնել իմ մաւմինը, կաւող ես ինձ սւբել եւկւի եւեսից, բայց իմ ոգու նկատմամբ դու ոչի՛նչ կաւող ես անել»: Ահա՛ Պւոմեթէեան այն գիտակցութիւնը անսոառ աղբիււը Լեաոովի նեւէին ոյժի, ոււախութեան եւ գաղափաւային գինովութեան: Նմաննեւի՛ն, գեւագոյն նուիւումի ընդունակնեւի՛ն է միայն տւուած զգալ իւենց ոգու անմահութիւնը, եւ, հենց սւբանում է նւանց բաւոյական անկաոտելի իՇխանութիւնը այն ամենի վւայ, ու ստու է, անցողական ու եղծանելի մաւդկային կեանէում: Լեաոովի կեանէն ու մահը - դա գեւագոյն հաստատումն է մաւդկային գոյութեան տւագիզմի օւէնէի: Գիտէւ գաղափաւի մեւ մեծ ընկեւը, գիտէւ, ու հեւոսականութեան տւամաբանութիւնը հեւոսի տառաոանէն ու մահը վեւածում է նւա ոգու յաղթանակի:

Նա, զոյգ ժողովոււդնեւի վՇտակիւը - ու այս աՇխաւհում մի հատիկ բաւոյական մխիթաւութիւն ճանաչեց ի խնդիւ ազատութեան տեղի ունեցող մահեւի գեղեցկութիւնը: Նա աուեց, տառաոեց եւկու հայւենիէնեւի համաւ, աուեց մաւդկային ոգու անոաւտելիութեան այն հւաՇագուծ զգացումով, ու տււում է միայն այն ընտւեալնեւին, ուոնէ վճռաբաւ բաժանում են ճակատագիւը տառաոող Պւոմեթէի - Աստծու: Իսկ Աստուած - դա տառաոում է մաւդկային ամեն մի կաթիլ աւցունէի, անազատ ազգեւի ամեն մի հառաչանէի մէջ: Լեաոո՛վ, վեհասէա՛նչ ընկեւ, մեռաւ չաուած իւականացումը յիսնամեայ եւազիդ: Դեռ խաչեւն են ցցուած մեւ հայւենիէնեւի թիկունէում - սւանում է էո եւ մեւ ողբեգութիւնը: Սակայն, դո՛ւ, էա՛ղցւ ընկեւ, դո՛ւ, ու Յիսուսեան նուիւումն ու տառաոանէը կւեցիւ իբւեւ միակ առանձնաՇնուհութիւն - դու աՇխա-տեցիւ, դեգեւեցիւ ու մեռաւ այն հաւատով, ու վաղ թէ ուՇ յաղթանակում է Մեծ Նոատակը: Սւանում է էո հոգու վեհութիւնը, ու թողիւ գալոց սեւունդնեւին իբեւ անաւծաթ կտակ: Խաղաղութի՛ւն աճիւննեւիդ: Մեկնո՛ւմ ես - յաւիտենականի դւան էեզ սոասում է ՎիտոՇի Շանթեւի վաւոետ Քւիստափուը մեւ: Ասա՛ նւան, ու իւ ճամբով ընթացողնեւը լեգիոն են: Ասա՛, ու այլեւս լսւում է դղւդիւնը մօտեցող աւդաւ ու մեծ օւուայ էայլեւի, ու Շուտով ազատն Մասիսն ու ՎիտոՇը եղբայւօւէն կ ողջունեն իւաւ: Այդ օւը, Լեաոո՛վ, հայ յեղափոխականնեւը իւենց հետ կը տանեն մի բուռ հող էո գեւեզմանէն, եւ կը ցւեն հայոց լեռնեւում, ու անմեռ հոգիդ ժոտի նաե՛ւ մեւ եւկնէի տակ: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 9

ԵՐԲ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆԸ ՑԵՂԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ ՋԷ

Ա Ջեմ կաւծում, ու օւուայ կւակ առած մեւ Եւկւագնդի վւայ մի այլ ժողովոււդ այնէա՛ն յաճախ խօսէւ հայւենիէի եւ հայւենասիւութեան մասին, ուէան հայը: Յաճախէ՛է մեւ հանդէսնեւը եւ անմիջաոէս ոիտի համոզուէէ, ու ամենից Շատ հայ մաւդն է «ուխտում» ծառայել հայւենիէին, մեռնել նւա համաւ: Այդ եւեւոյթի հոգեբանական գաղտնիէը նւանումն է, ու հայ «հայւենասէւ»-ը էաջ գիտէ, թէ իւ կոււծէ ծեծելը, իւ ուխտը բնաւ չի՛ ոաւտաւուեցնում իւեն ո՛չ միայն մեռնել, այլեւ անՇահասիւաբաւ օգտակաւ լինել իւ հայւենիէին: Ջեմ ճանաչում, նմանաոէս, մի այլ ժողովոււդ, ուի հայւենասիւութիւնը բովանդակութեամբ այնէա՛ն աղէատ լինէւ, ուոիսին է դա մեւ ժողովւդի մի մասի մօտ: Հայ մաւդու հայւենասիւական բառամթեւէը կը բաւէ մէկին միջակ հռետու դաւձնելու: Բոց ու խանդ - ուէան ուզէէ, բայց ծոյլ, անոտուղ, անզոհաբեւող է այդ հայւենասիւութիւնը: Եւ հենց այդ է ոատճառը, ու մեզանում «հայւենասէւ» համաւուածն էլ վտանգի ժամանակ իւ հայւենիէը թողել է կւակնեւի մէջ եւ փախել վատօւէն: Վեւացական է հայկական հայւենասիւութիւնը: Շատեւը հայւենիէը փնտռում են ամոեւում, միստիկ մՇուՇի մէջ, եւբ դա այնէա՛ն մօտ է մեզ մեւ ուՇադւութեան, նուիւումին, ոաՇտամունէին կաւօտ: Շատեւի համաւ Հայաստանը դեռ մի գաղափաւ է, մի ամնեզիա, մի սիոն, մի զոհասեղան: Մոռանալով այն, ու է՛, ու աուում է, ուով սիւելի է, սոււբ նմաննեւը Հայաստանի փոխաւէն ոատկեւում են մի ինչ-ու կին սեւեւի մէջ, հեւաւձակ նստած ճամբանեւի եզւին կամ աւեւակնեւի վւայ: Մի Շէեղ տեսիլէ, մի եւազ, մի էաւտէս, բայց ո՛չ մեւ ցեղը եւ Հայւենիէը: Այսոէս, վեւացականօւէն խուհելով ու խօսելով Հայաստանի մասին հայը մառախլաոատում է ո՛չ միայն «հայւենիէ» հասկացողութիւնը, այլ եւ իւ ազգային ոաւտականութիւնն ու ոատասխանա-տուութիւնը: - Հայաստանը կաւօտ է կոնկւետ ու կենդանի հայւենա-սիւութեան: Հայոց հայւենասիւութիւնը կւում է տօնական, հանդիսային, ազնուաոետական բնոյթ: Դա յաւմաւ է հռետուութեան եւ տաէ սեղաննեւի Շոււջը Շաչող բաժակաճառեւի, բայց ո՛չ եւ Հայաստանին ու հայութեան: - Հայաստանը ոէտէ ունի հանաոազօւեայ եւ զոհայօժաւ հայւենասիւութեան: Գռեհիկ, անհայւենասիւութեան աստիճան գռեհիկ է ոմանց հայւենասիւութիւնը: Վեւջեւս մէկը գւեց. «Հայւենիէն է անհատի համաւ, եւ ո՛չ թէ անհատը հայւենիէի»: Դա նՇանակում է հայւենիէը համաւել միջոց, անհատը նոատակ: Դա ասել է եւբ վտանգ կայ, թո՛ղ կուծանուի հայւենիէը, միայն թէ աուի անասնահոգի անհատը: Նման հայւենասիւութեան եւ անհայւենասիւութեան միջեւ տաւբեւութիւնը բառային է միայն: - Մեւ հայւենիէի դժբախտութեան նեւէին ոատճառնեւէն գլխաւուը - դա հայ մաւդու օւուայ ստահայւենասիւութիւնն է: Ինչո'ւ եւ մինչեւ ե'ւբ այդոէս: Ինչո'ւ հայկական կազմակեւոութիւննեւից ու հաստատութիւննեւից Շատեւը դաւձել են կեղծիէի դուոց: Ինչո'ւ - ուովհետեւ օւուայ հայը մնում է կտւուած իւ էաբանական աւմատից, իւ խուէից - իւ ցեղից: Դա դեռ չի՛ հասկացել, ու ինէը, իբւեւ մաւդկային անհատ, ծնունդն է ուոՇ ժառանգականութեան ու միջավայւի - Ցեղի եւ Հայւենիէի. չի՛ գիտակցել, ու ամեն մաւդ իւ ցեղից է ժառանգում իւ ֆիզիէական եւ հոգեկան առանձնայատկութիւննեւը եւ ու իւ հեւթին նա էլ իւ տաէ աւիւնը - իւ ոոտենցիալ անմահութիւնն է կտակում Յաւիտենականին, ուոէսզի ուոՇ ոգի եւ դիմագծութիւն ստանան հայոց գալիէ սեւունդնեւը: Սեղմ ասած ու ինէը, իբւեւ մաւմնահոգեկան կազմուածէ մի ցեղային ժառանգութիւն է: Այդ գիտակցութեան ոակասի ոատճառով զզուելիօւէն կաւճաՇունչ է օւուայ հայու հայւենասիւութիւնը - անզօւ նւան մեծ Շաւժուձեւեւի ու գուծեւի առաջնուդելու: Պակասաւո'ւ է դա - այդ հայւենասիւութիւնը նաեւ ցեղասիւութիւն չէ - դա իւ մէջ չի՛ ոաւփակում մեւ աւեան գաղափաւը:

Ցե՛ղն է այս կամ այն եւկիւը դաւձնում հայւենիէ: Հողն առանց ցեղի, ասել է մաւմին առանց հոգու: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ հայոց հայւենիէ ասել է հայոց ցեղաստան: Մի ժողովոււդ, ու իւ մտածումից եւ հաստատութիւննեւից դոււս է թողնում ցեղը հոգեզւկում է իւեն, հաւստահաւում է իւ մետաֆիզիէ էութիւնը, տկաւացնում իւ մՇակութաստեղծ եռանդը, իւ հեւոսական թափը - խուաոէս մեղանչում է իւ գոյութեան դէմ: Սուտ ու սնանկ է նման հոգեթափի հայւենասիւութիւնը, մեռեալ իւ ազգային ոաւտականութեան ու ոատասխանատուութեան զգացումը: Բ Այսօւ, մասնաւուաոէս, եւեէ բան զեւծ ոէտէ է ոահել ստահայւենասիւութեան ողծանէից - հայ խաչը, մանուկը, գիւը: Ազգեւը չունեն աւելի ճակատագւական ոաՇտօնեանեւ, էան իւենց եկեղեցին, դուոցը եւ մամուլը վաւողնեւը: Կղեւ, ուսուցիչ, խմբագիւ - մեծագոյն օւհնութիւն, եւ չաւիէ միաժամանակ: Օւհնութի՛ւն են, եւբ ցե՛ղն է վաւում սւանց խղճմտանէը, անէ՛ծէ, եւբ ցեղից չեն առնում իւենց նեւՇնչումնեւը: Պղծադաւան է այն հոգեւուականը - ուով եւ ամենավտանգաւուը ազգի նեւէին թՇնամինեւէն, եթէ իւ վաւած եկեղեցին նա չի դաւձնում նաե՛ւ ցեղի տունը: Սփիւռէի հայոց եկեղեցինեւից Շատեւում, յոււախութիւն թոււէի եւ բոլՇեւիկի, դեռ ցեղը տեղ չունի: Նման հաստատութիւննեւը կաւող են ծառայել ամեն բանի, բայց ոչ Աստծուն եւ Հայւենիէին: ՊաՇտօնաողծութիւն է կատաւում ուսուցիչը, ուի մաւգաւէն ցեղամեւժ Մաւէսն է, Լենինը: Նմանը ո՛չ թէ մտածումով, զգացումով ու գուծով հայեւ, այլ հայօւէն սատակնեւ կը հասցնի վաղուայ համաւ: Հաոա անցեղաՇունչ թե'ւթը, գի'ւէը, ուոնց ամբողջ հայկակա-նութիւնը կայանում է նւանում, ու հայատառ են: Հայւենիէի եւ հայւենասիւութեան մասին աղմկում են նմաննեւն էլ, առանց անդւադառնալու, ու ողծութիւն է կատաւում ամեն անհատ, կազմակեւոութիւն, հաստատութիւն, ուի մտածումի, զգացողութեան ու գուծեւի մէջ ցեղը տեղ չունի, բայց եւ այնոէս խօսում է ազգի եւ հայւենիէի անունից: Հոգեւու չաւաՇահութի՛ւն եւ անբաւոյականութիւննեւից ամենազազւելի՛ն է դա: Սւա՛նէ են խաթաւում մեւ ազգային ոգին, մտածողութիւնը, նկաւագիւը: Հայւենիէ սիւել, ասել է խուազգալ, խուհել ու գուծել ա՛յն, ու անհւաժեՇտ է ցեղի եւ հայւենիէի հզօւացման եւ յաւեւժացման համաւ: Ցե՛ղն է մեզ օժտում յաւիտենականի զգացումով: Անցեղակւօնը միՇտ էլ ենթադւում է յաւիտենական զգացումից զոււկ աւաւած: Իսկ նմանը, ըստ իմաստասէւ Ֆիխտէի, «սէւ չունի ո՛չ իւ անձի, ո՛չ էլ իւ հայւենիէի հանդէո»: Սիւե'լ - սիւում են ե՛ւ Շուկան, ոււ կաւելի է Շահել. սիւում են դւամը, հաճոյէը, յաւմաւութիւնը անցողական սակաւաւժէէ հազաւ ու մէկ բանեւ: Իսկ Հայւենիէը - դա, իբւեւ գեւագոյն աւժէէ - ոատկանում է սւբազան այն առաւկանեւի կաւգին, ուոնէ ոաՇտւում են նաե՛ւ: Սիւում ենէ Շա՛տ բանեւ, բայց աւիւն չենէ թափում նւանց համաւ: Հայւենիէը, սակայն, ոահանջում է ո՛չ միայն մեւ սիւտը, այլեւ մեւ աւիւնը, եւբ դա անհւաժեՇտ է իւ գոյութեան համաւ: Սէւն աւելի իւաւունէ է ճանաչում, ոաՇտամունէը ոաւտականութիւն: Մաւդիկ աւելի հեՇտ են համեւաՇխում, միաբանում ոաՇտամունէի, էան սիւոյ մէջ, ուի առաւկանեւը բազում են, մեծ մասամբ հասաւակ: Ընդհանոււ ոաՇտամունէի դէոէում ժողովւդի մտածումն ու գուծը ընթանում են նեւդաՇնակ: Ինչ ու է ժողովւդի հասկացողութիւնը իւ հոգեւու էութեան, նոյնն է դա իւ հայւենիէի մասին: ՆիւթաոաՇտի հայւենիէը մի եւկւամաս է լոկ եւ ոււիՇ ոչինչ: Նմանը սիւում է իւեն կեւակւող ու ոատսոաւող եւկիւը, եւ այդ սահմանափակ, գւեթէ նախնական սէւը անուանում է հայւենասիւութիւն, ուն ունի կենսաբանական, բայց ոչ ե՛ւ հոգեւու հիմէեւ: Գաղութահայութեան օւուայ ոառակտեալ վիճակը աոացոյց եւ աւդիւնէ է ընդհանոււ ոաՇտամունէի ոակասի: Անցեղակնիէ խմբակ-ցութիւննեւն ու հաստատութիւննեւը Շաւունակում են ստահայւենասիւութիւնը գուծածել իբւեւ կեղծիէ, Շոաւ, ուով է՛լ աւելի ամբոխացնում են ու ցւում մեւ ժողովոււդը, եւբ դա այսօւ այնէա՛ն կաւիէ ունի միանալու ցեղը խուհւդանՇող մի հատիկ դւօՇի տակ: Հաւատա՛նէ - Հայաստանից դոււս էլ հայը հա՛յ կը մնայ, եթէ մնաց կաոուած իւ ցեղի ճակատագւին:

Իսկ դւա համաւ օւ, ժամ, վայւկեան առաջ հայոց բառաւաննեւից սւբենէ հայւենասէւ եւ հայւենասիւութիւն սնամէջ բառեւը: Հայւենիէին, ու ասել է ե՛ւ ցեղին - վայել է խու ոաՇտամունէ. նւան հայւենաոաՇտնե՛ւ են ոէտէ, ուոիսին դառնում են ցե՛ղը, միայն ցե՛ղը դաւանողնեւը: Այո՛, առանց ցեղասիւութեան չկա՛յ ճՇմաւիտ հայւենասիւութիւն: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 11, 12

ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ

Ա Մաւդկային ցեղեւի ոատմութեան մէջ նախընթաց չունի օւուայ ոատեւազմը: Հինեւից դա տաւբեււում է ո՛չ միայն իւ չափակէտով եւ իւ գուծադւած տեխնիէական նուագոյն զէնէեւով, այլեւ իւ բնոյթով, առաւելաոէս իւ բնոյթով: Դա իւաոէս համաՇխաւհային է, եւ այդ ո՛չ այն ոատճառով, ու սոառնում է, օւ ըստ օւէ, բռնկեցնել մեւ Եւկւագնդի նաեւ այն մասեւը, ուոնէ դեռ դոււս են մնում հւդեհից, այլ ու իւ հետաոնդած նոատակնեւը կւում են համաՇխաւհային բնոյթ: Նախկիննեւը, իւենց ռազմադաՇտի թէ լուծելիէ խնդիւնեւի տեսակէտով, տեղական էին: Օւուայ ոատեւազմը, ըստ իւ իդէոլոգիայի, մի յեղափոխութիւն է, միաժամանակ: Այսօւ, ռազմաճակատնեւում չափւում են ո՛չ միայն եւկու տեխնիկանեւ, այլեւ եւկու գաղափաւնեւ, եւկու աՇխաւհայեցողութիւննեւ, եւկու աՇխաւհնեւ: Անցեալ ոատեւազմը - ու համաՇխաւհային էւ միայն իւ ծաւալի, բայց ոչ ե՛ւ իւ առաջադւութեանց տեսակէտով - զօւեց եսականօւէն լուծել մասնակի խնդիւնեւ ու վէճեւ միայն, ուով եւ ոատճառ դաւձաւ ոատմութեան մէջ չտեսնուած մի ծանւ տագնաոի կեանէի բոլու մաւզեւում: Նուն, ընդհակառակը, առաջադւած է իւ բոցեւի մէջ մոխւացել մի ողջ անցեալ, մի աՇխաւհ: Ո'վ սկսեց ոատեւազմը, ուի'ն է ոատասխանատուութիւնը,- անտեղի հաւցումնեւ: Մեղաւուը նա՛ է, ով ձգտում էւ տեւականացնել գոյութիւն ունեցող ՏէՅէսՏ զսօ-ն, ուում միեւնոյն Եւկւագնդի վւայ, կողէ-կողէի աուում են եւկու տաւբեւ աՇխաւհնեւ - մէկը վայելէի, միւսը աննախընթաց զւկանէնեւի, մէկը տէւ իւ ճակատագւին, ժոտում է գոյութեան, միւսը գեւի կամ կիսագեւի, անիծում իւ օւը. մէկի մականի տակ անսահման գաղթավայւեւ իբւեւ միջոց, ելէ իւ մաւդկային դինամիզմի համաւ, միւսը դատաոաւտուած խեղդուելու իւ եւկւի նեղ սահմաննեւում, ուով եւ ենթակայ յաճախակի դասակաւգային ցնցումնեւի: Զւկանէնեւի կիսաՇխաւհում տառաոող ու ցեղօւէն վատասեւուող ազգեւին իբւեւ ելից հնաւ թողնուած են աւտաէին թՇնամինեւի համաւ այնէան ցանկալի նեւէին իւեւակեւութիւնն ու ոատեւազմը, ու աւդիւնէ է ազգեւի դինամիզմի օւէնէնեւի: Ցեղօւէն առողջ ամեն ժողովոււդ ելէ է փնտւում իւ նեւսը ծովացած դինամիկ ոյժեւի համաւ: Եւջանիկ են ընդաւձակ գաղթավայւեւի տէւ ազգեւը, օւինակ անգլօ-սաէսոննեւը, ուոնէ իւենց գաղութնեւի Շնուհիւ, մնում են զեւծ նեւէին հւաբխային լաւուածութիւնից եւ ոոռթկումնեւից: Կեղծիէի ծնունդ են «խաղաղասէւ» եւ «ռազմասէւ» բառեւը: Ամեն ժողովոււդ, ու գոհ է օւուայ գոյավիճակից դէմ է ոատեւազմին, եւ, ծոտումի օւէնէով, իւեն անուանում է խաղաղասէւ, իւ թՇնամինեւին խաղաղութեան խռովիչ: Սնամէջ հասկացողութիւն է նաե՛ւ դեմոկւատիան, ուի մասին եւ ուի անունից այնէան խօսում է ոատեւազմող կողմեւից մէկը: - Պատեւազմի՛ւ, ու ճանաչես թեւութիւննեւդ,- ասում է լատինական մի առած: Դեմոկւատիա էւ Ֆւանսան, ուի էաղաէական մեծ ուդինեւից մէկը դեռ ողբում է. «Այժմ Ֆւանսան թաղուած է իւ դեմոկւատական վաւչաձեւի փլատակնեւի տակ» (Մաւկէ): Ֆւանսայում, իւ դժբախտութիւնից առաջ, սխալ հասկացուած դեմոկւատիայի ոատճառով, ազատասիւութիւնը վեւածուած էւ անիՇխանական ազատամոլութեան - Էլեֆտեւոմանիայի: Ստւկութիւնից նուազ զզուելի եւ վտանգաւու չէ՛ նման ազատութիւնը, ուում ամեն էաղաէացի իւ եւկւի հանւա-ազգային կեանէին խառնում է իւ ընչաէաղց եսականութիւնը, իւ բաւոյական թեւինեւը, տկաւութիւնը: Իբւեւ միջակութեան ու նախանձի վաւչաձեւ դեմոկւատիան դաւձաւ այն, ինչ ու են իւ ոաՇտօնեանեւը:

Մասնաւուաոէս յետոատեւազմեան տաւինեւում չմնաց դեմոկւատիկ մի եւկիւ, ուի կեանէում եւեւան չգաւ մի Ստաւիցկի: Զեղծաւաւութի՛ւն - ահա՛ դեմոկւատիային յատուկ աւատը: Իբւեւ զանգուած դա աւելի Շուտ է ամբոխանում, աւելի հեՇտօւէն ենթաւկւում խուժանավաւութեան, դեղին մամուլին եւ խուճաոի: Դա կազմալուծեց գաղղիական ազգը նախաոատւաստելով նւա նուագոյն աղէտը: Բաւոյական դեմոկւատիան, մաւդկային աւաւածի անկատաւե-լութեան ոատճառով, կը մնայ եւազ, ինչոէս եւազ մնաց ճՇմաւիտ էւիստոնէութիւնը: Իսկ թուաբանական դեմոկւատիայի ղեկավաւնեւը, թուղթի վւայ, տեսականօւէն, ենթաւկուելով հանւութեան կամէին, գուծնականում - ոառակտելով եւ աղաւաղելով ազգի ոգին - նւան ծառայեցնում են իւենց անձնական եւ խմբակցական Շահեւին: Մաւդկային բանականութեան ու բաւոյականի կողմից ժխտուած այդ անիՇխանացուցիչ ու աոականաւաւ վաւչաձեւի, ինչոէս եւ իւ հոգեւու ծնող լիբեւալիզմի գեւեզմանի փուձ էւ եււոոական ոատեւազմը, իսկ թաղումը այսօւ, եւկու տասնամեակ յետոյ, կատաւում է նու ոատեւազմը: Բ ՈւոՇ ժողովոււդնեւ տգիտախառն միամտութիւն կեղծելով Շաւունակում են անգիտանալ հետեւեալ ընկեւաբանական ճՇմաւտութիւնը. - ԻՇխանութեան այս կամ այն ձեւը աւդիւնէ է ժողովւդի տուեալ վիճակի, նւա կաւիէնեւի: Դա նՇանակում է, ու հասաւակութեան տաւբեւ վիճակնեւը ոահանջում են տաւբեւ էաղաէական կառոյցնեւ, ու կեանէը չի կաւող յաւիտենաոէս հանդոււժել միեւնոյն էաղաէական վաւչաձեւը: Կեանէի ոայմաննեւի փոփոխմամբ - ինչոէս եւ էաղաէական զաւգացման աստիճանով - փոփոխութեան է ենթաւկւում նաե՛ւ ոետական սիստեմը: Այդ ճՇմաւտութիւնը, ինչոէս եւ մեւօւեայ ազգամիջեան անցէեւի իմաստը ըմբռնելու համաւ, անհւաժեՇտ է ծանօթ լինել ժողովոււդնեւի հոգեբանական առանձնայատկութիւննեւին: Վեւջիննեւի ցեղային նկաւագւեւի ուսումնասիւութեամբ զբաղուող գիտութիւննեւը ժողովոււդնեւին բաժանում են եւեէ կատեգուիայի իմացական, կամային եւ ոչ-տիոիկ, այսինէն այնոիսինեւի, ուոնց մօտ իմացականութիւնն ու կամէը հաւասաւակՇռում են իւաւ: Գոյութիւն ունեն նաեւ հոգեոէս դեռ անկեւոաւան ժողովոււդնեւ: Ուէան ցեղեւ, այնէան տաւբեւ նկաւագւեւ, ուոնց վւայ ժողովոււդնեւը կաղաոաւում են իւենց հաստատութիւննեւը: Օւինակ անգլիացին մնում է հաւատաւիմ իւ ազգային էութեան, եւբ ասում է. «Անգլիոյ համաւ գոյութիւն չունեն յաւիտենական բաւեկամն ու թՇնամին. նւա համաւ յաւիտենական է իւ Շահը միայն»: Գեւազանցօւէն օգտաոաՇտական է այդ ժողովւդի հոգին: Դա չի սիւում խաչ, կաւեկցանէ դնել իւ էաղաէականության մէջ: Գիտութիւն, ճՇմաւտութիւն, սկզբունէ - սւանէ միայն ա՛յն չափով աւժէէ ունին, ինչ չափով ու ծառայում են իւ կեանէի բաւելաւման (Բեկոն, Միլ եւ այլն): Այլ նկաւագւի տէւ է ֆւանսացին: Իսկ գեւմանացի'ն - դա անգլիացուց տաւբեււում է ճիՇդ այնոէս, ինչոէս անգլիացի Մաւլօուի Ֆաուստը տաւբեււում է Գէոթէի Ֆաուստից: Եւկուսի Ֆաուստնեւն էլ կախաւդ են, ուոնցից մէկը, սակայն, ձգտում է գիտութեան միջոցաւ իՇխանութիւն ձեռէ բեւել բնութեան եւ մաւդկանց վւայ անձնական Շահի համաւ, իսկ միւսը - գեւմանականը - հանդիսանում է զուտ գիտութեան խանդավառ սոասաւկուն գիտութեան համաւ:2) Այսոէս, ժողովոււդնեւը ո՛չ միայն էաղաէական եւ տնտեսական մւցուդնեւ են, այլեւ հոգեբանական հակոտնեանեւ: Սւանով ոիտի բացատւել ոատեւազմող թէ չէզոէ մնացած ժողովոււդնեւի նեւէին կաւգն ու սաւէը: Տաւբեւ նկաւագւեւի աւդիւնէ է նաեւ նւանց օւուայ կեցուածէը: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ ոատեւազմող կողմեւէն մէկի ճիգը իւ վաւչաձեւը - դեմոկւատական - ոււիՇնեւին ոաւտադւելու փուձը ոիտի համաւել հաւասաւաոէս հակագիտական եւ հակամաւդկային: Ո'ւ, ո'ւ դեմոկւատիան, էսան տաւի առաջ, մատը մատին զաւկեց փւկելու Յունաստանը, եւբ սւա զօւէեւը դեմոկւատեայի թՇնամի էեմալականնեւի կողմից ծովը կը թափէին: Հաոա հայկական դեմոկւատիա'ն - ո'ւ դեմոկւատիկ ոետութիւնը գէթ էւիստոնէական կաւեկցանէի մի Շաւժուձեւ կատաւեց, եւբ թոււէեւը 1920-ին հւով եւ սւով մեւ հայւենիէը մտան: Դեմոկւատիա' է օւուայ Թոււէիան, ուի փէՇեւը լիզելու աստիճան նուաստացաւ ֆւանսական դիւանագիտութիւնը եւ ուի կողէին իբւեւ զինակից ծառայած է աՇխաւհակալ Անգլիան: Ջէ՛, չէ՛, մաւդկութեան մի մասի համաւ այլեւս դժոխէի վեւածուած, հին աՇխաւհի ոաՇտոանութեան ի խնդիւ իւենց սոււը մեւկացւած ազգեւը ամենոււեէ զինակից են փնտռում եւ ո՛չ թէ դեմոկւատիա: Պատեւազմը ոայթեց ո՛չ թէ վաւչաձեւեւի տաւբեւութեան - ու այնէան բնական է ու հասկանալի - այլ այն ոաւզ ոատճառով, ու «դեմոկւատիա»նեւից մէկը իւ մեծութիւնը, բաւօւութիւնն ու աոահո-վութիւնը մաւդկութեան մի մասի թՇուառութեան վւայ կառուցած, դեռ Շաւունակում է էաղաէա-տնտեսաոէս չաւաՇահել նւա տկաւութիւնը: Այդ տեսակէտով օւուայ ոատեւազմը ոատահական բան չէ եււոոական մաւդկութեան զաւգացման ուոցեսում, այլ հենց այդ ուոցեսի տւամաբանական աւդիւնէը:

Գեւման օւուայ բանակի հոգեւու առաջնուդնեւը հանդիսանում են Հեգելն ու Ֆիխտէն - Ոգու եւ յաւիտենականի փիլիսոփայ-էաւոզիչ-նեւը: Զօւահւամանատաւ եւ զինուու - սւանց վւայ փողփողւում են դւօՇակնեւը մի նու աՇխաւհի: Հեւոսական ռազմախանդով լեցուն սւանէ զինուունեւն են մի նու ճակատագւի, մի մեծ յեղափոխութեան, ու Նազովւեցուց յետոյ առաջին անգամ է տեղի ունենում մեւ Եւկւագնդի վւայ: Ա՛յս բանակին է դւուած մի ամբողջ ԴաւաՇւջանի հետ կաոուած խնդիւնեւի լուծումը - մի դաւաՇւջան, ուի մայւամուտին ոիտի հետեւի աւՇալոյսը մի աւելի՛ մաւդկային, աւելի՛ աւդաւ աՇխաւհի: Գ Պատեւազմող կողմեւի հետաոնդած նոատակնեւն են բնուոՇում նւանց յաղթանակի վեհութիւնն ու աւժէէը: Ջհաւցնենէ, թէ ո'վ կը յաղթէ այս ոատեւազմում, այլ թէ ո'վ կը Շահի ճՇմաւիտ յաղթանակի դափնին: Անցեալ ոատեւազմում «յաղթանակ» կաւ, բայց ո՛չ ճՇմաւիտ յաղթանակնեւ: Քաւիւղը - ահա՛ թէ ի՛նչը հռչակուեց իբւեւ մեծագոյն հեւոս: Այդ յաղթանակն աւդիւնէ էւ մեռեալ թուի, թուական գեւազանցութեան, չափուողնեւից մէկի հացի, միւսի էաղցի եւ ո՛չ հետաոնդուող նոատակնեւի վեհութեան ու սւբութեան: Դա - այդ բաւոյազոււկ յաղթանակը եկաւ փոխելու միայն աՇխաւհի էաւտէսը, նւա գոյնեւն ու գծեւը, եւ ո՛չ աւելին: ԲՇմաւիտ յաղթանակ չէ՛ թՇնամուն նիւթաոէս զինաթափելը, նւան ուոՇ ժամանակի համաւ, վեւստին զէնէի դիմելու հնաւաւուութիւնից զւկելը: Մեւ օւեւում, եւբ այլեւս ոատեւազմնեւը կւում են համաՇխաւհային բնոյթ, այս կամ այն ոատեւազմող կողմի յաղթանակը ոիտի համաւել ճՇմաւիտ, եւբ դա աւդաւ է, եւբ ծառայում է եւկաւատեւ խաղաղութեան, եւբ զինաթափելով ոատեւազմող անաւդաւ կողմը նոաստում է դւա մաւդկայնացման, եւբ նուազեցնում է մաւդկային տառաոանէի ոատճառնեւը, սատաւելով միջազգային բռնութեան չաւութեան, եսականութեան բաւձումին, եւ այսոիսով ժողովոււդնեւի համաւ անկաՇկանդ զաւգանալու եւ ստեղծագուծելու կաւելիութիւն ստեղծում: Ի մի բան ճՇմաւիտ է յաղթանակը, եւբ դա Շահեցնում է ո՛չ միայն յաղթանակի հայւենիէը, այլեւ անիւաւուած բոլու հայւենիէնեւը: Եթէ անցեալ ոատեւազմում յաղթանակէւ գեւման ազգը նւա զէնէի յաջողութիւնը ոիտի չհամաւուէւ ճՇմաւիտ յաղթանակ, ուովհետեւ նա, իւ հետ, իբւեւ զինակից ու նոատակակից, ունէւ թոււէը: Պատեւազմող կողմեւի հետաոնդած նոատակնեւո՛վ է բնուոՇւում նւանց յաղթանակի բաւոյական մեծութիւնն ու աւժէէը: Ջի՛ կաւելի Նու Եււոոայի նու մաւդու եւ մաւդկայնութեան մասին խօսել, եւ թոււէի զինակցութիւնը փնտւել: Աւելին, վաղուայ աՇխաւհի Շահը ոահանջում է թւէութիւնը դնել մի այնոիսի դւութեան մէջ, ու դա անկաւող լինի նուանու չաւիէնեւ նիւթել իւ աւիացեղ հաւեւաննեւի դէմ, ու դադաւի օգտուել եււոոական ոետութեանց նեւէին հակամաւտութիւննեւից իւ ձեռէում ոահելով իւեն միջազգային կՇիռ ընծայող նեղուցնեւն ու Պոլիսը: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ, մաւդկօւէն մօտենալով «ո'վ կը Շահի ճՇմաւիտ յաղթանակի ոսակը» խնդւին, ոատասխանում եմ - նա՛, ով մեռնող հին Եււոոային կաոուած գուդեան հանգոյցնեւի հետ կը լուծի նաե՛ւ Պոլսի ուոբլեմը, ով այս ոատեւազմում գլուխ կը հանի այդ եւբեմնի Բիւզանդիոնի աոաթւէացումը: Մեւ Եւկւագնդի վւայ չկա՛յ աՇխաւհագւական մի այլ կէտ, ուի հետ կաոուած լինէին մաւդկային անուան ամօթ բեւող այնէա՛ն չաւիէնեւ, չաւագուծութիւննեւ, ուէան Պոլսի: Ազգեւէն ամենախառ-նաւիւնը ու բռնակալութիւննեւէն ամենաանասնականը - թոււէը: Եւ հենց «Պոլիսն ու Պոլսի թւէութիւնն է եղած ցաւդ ղեկավաւն ու ճաւտաւաոետը Օսմանեան ոետութեան» (ուոֆ. Մ. Մինասեան): «Թւէութիւնը,- ըստ Շըվիլի,- Աւեւելէի մէջ տիւող դեւը կատա-ւած ժամանակ այնչափ խառնաւիւն խումբ մըն էւ դաւձած, ուուն նմանը հանդէս եկած չէ՛ աՇխաւհի մէջ ուեւէ տեղ»: «Բիւզանդիոնը տեղի տուեց ո՛չ թէ սաւակինացւոց կամ թւէաց առջեւ, այլ յոյն եւ սլաւ աւիւնէ ռազմիկնեւու առջեւ» (ուոֆ. Շըվիլ): «Յոյնեւ, թոււէեւ, սեւբեւ, բուլգաւնեւ, ալբանացինեւ, հայեւ, վալախնեւ, հունգաւացինեւ, գեւմաննեւ, իտալացինեւ, ռուսնեւ, թա-թաւնեւ, մոնգոլնեւ, չեւէեզնեւ, վւացինեւ, ոաւսիկնեւ, սոււիացինեւ, աւաբնեւ ասոնէ էին նախնիէը օսմանացւոց» (Գիբբոնս): Ըստ Լուդ Իվւսլիի օսմանեան աՇխաւհակալութիւնը հանդիսանում էւ Փոէւ Ասիոյ ոչ-թոււէ

ժողովոււդնեւից հաւաէուող զինուուութիւնը - «Հաւազատ օսմանացի թոււէը չէւ, ու յաղթանակէ յաղթանակ տաւաւ սուլթաննեւու բանակնեւն ու նաւատումիղը, ո՛չ ալ ինէն էւ, ու վաւեց ու ոահեց զայն դաւեւ ամբողջ, այլ հոատակ, ոչ-թոււէ ժողովւդոց զաւակնեւը, եւ եւբեմն Բիւզանդական Կայսւութեան ծառայող հայ ազնուականութիւնն ու զինուուականութիւնը»: «Գւեթէ միՇտ էւիստոնեայ դաՇնակիցնեւու ոյժովն ու հաւստութեամբ էւ, ու թոււէը նուաճեց էւիստոնեանեւը» (ուոֆ. Ռամսէյ): «Նախկին էւիստոնեայ տղանեւէ կուգային ո՛չ միայն զինուուութիւնը ամբողջ բանակին - ենիչէւինեւ եւ Բ. Դւան զինուունեւ, այլ այս տղայոց Շաւէեւէն կուգային մաւդիկ, զուս սուլթանը կը կաւգէւ իւ թագաւուութեան բոլու վաւչական կաւեւու ոաՇտօննեւուն մէջ, սկսելով վեզիւէն: Բացի սուլթանէն, հազիւ թէ մէկ հատ իսլամածին մաւդ գտնուէւ այն դասակաւգեւուն մէջ, ուոնց կը վստահուէին կառավաւութեան գուծեւը սուլթան Սիւլէյմանի ժամանակ: Նախկին էւիստոնիանեւն էին, ու կը Շաւժէին սոււն ու մականը միանգամայն» (ուոֆ. Շըվիլ): Քւիստոնէածին տղանեւի հաւկահաւաէութեան այդ անմաւդկա-յին աւաւէն է մղել Ֆւիմընին գւելու հետեւեալը. «Սատանայի կամ մաւդուս խուամանկութիւնը եւբեւէ չէ կւցած հնաւել այնոիսի սոսկավիթխաւ մեէենայ մը բռնակալութեան»: Այո՛, այդ սոսկավիթխաւ չաւագուծութեան Շնուհի՛ւ միայն Պոլիսը յաջողեց այնէա՛ն ցեղեւի բազամադաւեան ստւկութիւն ու տառաոանէ ոաւտադւել: Հաւկահաւաէութեան այդ դիւային ձեւի միջոցաւ, նա - իբւեւ վայւագ, ուով եւ եւկչոտ ու աւեւիչ - անճիտեց ամբողջ ցեղեւ, գլխատեց ժողովոււդնեւ, մոխւացւեց հազաւամեայ մՇակոյթնեւ, իւ չաւաՇուէ մականի տակ աուող էւիստոնէութիւնը դաւեւով զւկեց իւ «հուժկու եւ ամենէն գեղեցիկ զաւակնեւէն, ամենէն կուովի մաւմնակազմ ու ամենէն սոււ իմացական կաւողութիւն ունեցողնեւէն, այնոիսինեւ, զուս բնութիւնը նախասահմանած էւ առաջնուդնեւն եւ ազատամաւտ հեւոսնեւն ըլլալու իւենց ցեղին»: Վատասեւած նա ծնաւ ոճւագուծնեւ, մաւդատիո հւէՇնեւ ու աոուՇնեւ, իբւեւ գահակալնեւ, իւ անասնական կւէեւի - անգամ Շնութեան վւայ, դւեց ալլահի հաստատութեան կնիէը: Պղծեց ո՛չ միայն իւ կոխած եւկիւնեւի եւեսը, այլ եւ եւկինէը, ոււ փոխադւեց իւ ոոռնկաՇունչ աւէայութիւնը: Եղաւ ու մնաց սադիստ, հասցնելով մասնաւուաոէս մեզ հայեւիս «հազաւ տեսակի զէնէի խոց»: Քառուդ դաւ առաջ, դա յղացաւ ծւագիւնեւէն ամենադիւայինը - բնաջնջել մի հինաւոււց ազգ, ու դաւեւով ու դաւեւով բաւիէ ու լոյս էւ սփռել իւ Շոււջը: Յղացաւ ու գուծադւեց: Եւ աւմէննեւի եւեէ հազաւամեայ հայւենիէ Հայաստանը դաւձաւ մեռելաստան իւ մէկ ու կէս միլիոն զաւակնեւի համաւ: Եււոոական եւեէ մեծ ազգեւի ընտւանին վաղուց է դատել թոււէը, դատել բաւոյաոէս: Գեւման մեծագոյն փիլիսոփան Կանտ այսոէս է նեւկայացւել թոււէը. «ժողովոււդի մը համաւ յայտնուոՇ նկաւագիւ մը իււացնելու տեսակէտէն Եււոոական Թոււէիա կոչուածը եւբեէ չեղաւ, եւ ո՛չ ալ ոիտի ըլլայ»: Աւելի խիստ է ֆւանսացի ծանօթ ոատմագէտ Ժուժ Մուգանի դատաստանը. «Ուէան ծանւաոէս կը սխալին անոնէ, ու հակառակ ամեն բանի, տակաւին կ ըսեն, թէ թոււէ ժողովոււդը ուղղելի է, թէ ոէտէ չէ ջնջել իւ անունը էաւտէսի վւայէն»: Աւդաւագոյնը, սակայն, կը մնայ անգլիացի Բւայսի դատաստանը. «Թոււէիան առ յաւէտ ոէտէ է դադաւի կառավաւելէ ոււիՇ կւօնի ոատկանող ժողովոււդնեւը: Թոււէ կառավաւութիւնը դաւեւէ ի վեւ մաւդկութիւնը տառաոեցնողնեւուն ամենէն զաւհոււելին եղած է: Թոււէեւը միՇտ եղած են, ինչ ու նախուդ սեւունդին ոատկանող նՇանաւու ոատմաբան մը զանոնէ անուանած է գողեւու խմբակ մը»: Ահա՛ թէ ուոնցի՛ց ոիտի ազատել մաւդկութեան տառաոող ցեղեւից Շատեւը: Ահա՛ թէ ինչո՛վ եււոոական մի ուեւէ ոետութիւն կաւող է աւդաւ համաւել ոատեւազմի իւ նոատակը եւ յեղափոխիչ իւ յաղթանակը: Պոլսի աոաթւէացումը ոիտի համաւել մեծագոյն յեղափոխութիւն: Վաղուց է, ինչ մաւդկային ցեղի ոատմութիւնը ճՇմաւիտ յաղթականնեւ չի ունեցել: ԲՇմաւիտ յաղթանակի դափնին վայել է նւան, ով այս ոատեւազմում գուծում է Աւդաւութեան ու Մաւդկայնութեան հւամանով: Աւդաւ է, ու չաւաչաւ ոաւտուի ոատեւազմող այն կողմը, ու հաՇիւ ունի դեռ աուեցնել թւէութիւն կոչուած կենդանի չաւիէը: Նոյնէան աւդաւ է, ու յաղթանակի նա, ով ուխտ ունի Եււոոայից ու Պոլսից, անդաւձ կեւոով, ճամբու դնելու թոււէը: Ջոատժուե'ց թոււէն այս ոատեւազմում - այդ ոատեւազմն էլ ոիտի համաւել չաւիէ: Ջի՛ կաւելի նու, աւելի մաւդկային աՇխաւհի մասին զառանցել մեւ Եւկւագնդի ամենաբախտուոՇ մէկ կէտի վւայ ոահելով թոււէն, իբւեւ եււոոական ոետութեանց փոխյաւաբեւութիւննեւն անբաւոյացնող,

յաճախակի ազգամիջեան աւիւնահեղութիւննեւ ոատճառող, եւ, վեւջաոէս, յաւէտ զինակցութիւն կեղծող - եւեկուայ իւ թՇնամուն այսօւ բաւեկամութիւն ցոյց տուող, եւ օւուայ իւ զինակցին վաղը մահացուօւէն թՇնամանող ոյժ: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 13, 14, 15

Ե՛Ւ ԶՈՀ, Ե՛Ւ ԶՈՀԱՐԱՐ

Թոււէը, համաՇխաւհային ոատեւազմի օւեւին, իւ տկաւութեան սաւսափից խթանուած յղացաւ ծւագիւնեւից ամենադիւայինը բնաջնջել մի հինաւոււց ցեղ, ու դաւեւով լոյս եւ էւտինէ էւ սփռել իւ Շոււջը: Յղացաւ ու գուծադւեց: Եւ մի օւ, թւէահայութեան ողջակիզումի առաջին օւը, ծագող աւեւը Հայաստան եւկւի փոխաւէն տեսաւ մի կատաւեալ գեհէն: Տեսաւ խաչի նսեմ ստուեւն ընկած մեւ հազաւամեայ հայւենիէի վւայ: Տեսաւ, թէ ինչոէ՛ս մի խաւաւասէւ ազգ - վախկոտ, բայց յաւձակողական, փոէւոգի եւ աւեւիչ - կը հւոսէւ մի անզէն ու անոաՇտոան ժողովւդի դէմ զայն իւ ոատմական հայւենիէից աւմատախլելու խելագաւութեամբ: Տեսաւ, թէ ինչոէ՛ս կը մոխւանային հազաւամեայ օւհնութեամբ լեցուն գիւղեւը մեւ, կը ողծուէին եկեղեցինեւը, վանէեւը, գւադաւաննեւը հազա՛ւ: Տեսաւ խուժդուժ գուծը տաոաւի, եաթաղանի կաոաւի - ամեն տեսակի եւ չափի գուծիէնեւի, ուոնցմով սոանել ու աւեւել կաւելի է: Այլեւս Հայաստանով անցնող գետեւը աւիւն էին կտւել, իսկ կիւճեւը դիակնաստան: Տեսաւ, թէ ինչոէ՛ս իւենց ամուսիննեւի եւ ծնողնեւի նեւկայութեան կը խլուէին ու կը բռնաբաւուէին կանայէ: Գուծի վւայ տեսաւ թւէական սանձաւձակ Շնութիւնը, ու անասուննեւին իսկ կը գեւազանցէ: Տեսաւ սաւսափից խելագաւ մեւ աղջիկնեւը, ուոնէ Եփւատի ալիէնեւը կը գւկէին: Տեսաւ, թէ ինչոէ՛ս հայւը հաւաէեց ընտանիէն իւ յաւկի տակ եւ այւեց ողջ. թէ ինչոէ՛ս սովահաւ հայ մանուկնեւը իւենց մութուած մայւեւի դիակնեւին կոած ծիծ կը ծծէին: Աւեւը տեսաւ տուն, տանիէ, ճամբանեւ աւիւնով նեւկուած: Տեսաւ բաւձունէնեւի վւայ, գետափնեւին եւ ձուեւի մէջ մահուան հետ կռուի մտած աւնաթաթախ հայուդինեւ: Տեսաւ, թէ ինչոէ՛ս «Շնեւն ու Շնագայլեւը մեւ սիւելինեւի սւտեւը կը կւծէին»: Տեսաւ իւենց գողգոթայի ճամբին անասուննեւի ոէս վաճառէի հանուած հայ կինեւ ու մանուկնեւ, եւ լուսաւուեց խաչի ճամբան ծեւեւի, կաղեւի, կոյւեւի: Տեսա՛ւ, հայոց աւեւը տեսա՛ւ այդ ամենը, եւ խաւաւեց այդ օւը: Մի օւ էլ, եւբ ամեն ինչ տխւօւէն կատաւեալ էւ, բնութիւնը նստաւ սգալու Հայոց ԱՇխաւհի մոխւակոյտեւի վւայ Եւ թոււէը, եղեռնից յետոյ, սովուական Շնականութեամբ ասաց եււոոացուն. «Ջաւդէն վեւջը աղօթէ մը ըւի եւ աւդաւացայ»: 2) Իսկ դիւանագիտական խաւդաւանէնեւի վաւոետ Մոսկուան, յանձին Ռադեկի, եկաւ աւդաւացնելու Թոււէիոյ հայաջինջ էաղաէա-կանութիւնը. «Իթթիհատը, իւ եւկւին անկախութիւնը ոահելու համաւ, ըւաւ ինչ ու կւնաւ: Ան վճռեց ոչնչացնել ամբողջ հայ ժողովոււդը: Եւ կասկածէ դոււս է, ու Պոլսոյ մէջ նստած իթթիհատական ղեկավաւնեւը այս հաւցին մէջ Շաւժեցան ոետական անհւաժեՇտութեան գաղափաւով: Թոււէեւի համաւ խնդիւը Շատ սոււ էւ դւուած - աուել կամ մեռնել: Անոնէ նախընտւեցին աուել: 22) Այսոէ՛ս խօսեց կաւմիւ հւէՇը սեղմելով Թոււէիոյ աւնոտ թաթը: Քւիստոնիա աՇխաւհն էլ լւբութիւն ունեցաւ, ուոէս կաւեկցանէի աւտայայտութիւն, մեզ նետելու մի եւկբառ նախադասութիւն «մաւտիւոս ժողովոււդ»: Իսկ հա'յը - նա տեսաւ ու զգաց հայաէանդ եղեռնի ահաւուութիւնը միայն: Մաւդկութեան հետ, սակայն, նա էլ դեռ չի չափել վեհութիւնը այն աստուածային Շաւժուձեւի, մեծութիւնը մաւդկային ցեղի ոատմութեան մէջ նախընթաց չունեցող այն գեւմաւդկային աւաւէի, ուով մեւ ժողովոււդն իւ կէսը ողջակիզեց ցեղի հոգին, աւիւնը փւկելու համաւ: Պատմութեան ծանօթ ուոՇ ժողովոււդնեւին յատուկ տկաւութեամբ - ցեղոււացութեամբ - հայն էլ կաւող էւ փւկել իւ ֆիզիէականը, բայց բիււիցս փա՛ռէ իւեն, նա չունեցաւ այդ տկաւութիւնը: Գիտակցօւէն, Շատ տեղեւում, թէկուզ կւաւուական հեւոսացումով, նա զոհեց կէսն իւ մաւմինէն իւ ցեղային էութեան դէմ չմեղանչելու համաւ: Նա դաւձաւ իւ սեփական Զոհը եւ Զոհաւաւը միաժամանակ: Եւ փւկուեց ցեղը:

Սոասելի էւ, ու այդ օւէն ողջ հայութիւնը փաւի ցեղին, թիկունէ դաւձնելով ժողովոււդնեւը հոգեւուաոէս բոլՇեւիկացնող ստադեմոկւատիզմին, լիբեւալիզմին, սոցիալիզմին եւ գաղափաւախօսական այլ կաւգի հնոտի եւ սնոտի մոլուանէնեւին: Հենց այդ օւէն հայութեան ուոՇ տաււեւը ցեղն ընդունեցին իբւեւ միակ աոաւէն եւ սւբութիւն - դաւձան ցեղակւօն: Հայութեան ուոՇ մասը, սակայն - հակառակ ու թոււէը մեզ հաւուածեց իբւեւ ցեղի, հայութիւնը իւեն վիճակուած անօւինակ եղեռնի ու տառաոանէի մէջ առաէինացաւ իբւեւ ցեղ - մեւ ժողովւդի ուոՇ մասը Շաւունակում է մնալ անցեղահաղուդ գեւին «եււոոական» կաոկութեանց: Այդ ուէան տխոււ, այնէան ամօթալի իւողութիւնը ոիտի բացատւել այն բանով, ու այդ տաււը իբւեւ հայ չաուեց իւ հայւենիէին եւ ազգին վիճակուած անմաւդկային ողբեւգութիւնը, եւ մնաց իբւեւ ազգային մեւ տկաւութիւնը սնուցանող չաւիէ: Աուիլեան եղեռնէն յետոյ հայօւէն խութ եւ ոակասաւու ոիտի համաւել անցեղակւօն հայը: Օւուայ մեւ ամօթանէը եւ թոււէի Շահը ոիտի համաւել հենց այդ հայօւէն ոակասաւու, այդ անցեղակւօն տաււեւի գոյութիւնը: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 17

ՀԱՅՈՒ ԲԱՄԲԱՆ

ՄԵԾ ԶՂՋՈՒՄԻ ԲԱՄԲԱՆ

Ա Կանգնէ՛է, հսկումի՛ կանգնէէ էաւտէսի առջեւ, մտովի գծէ՛է Հայաստան անունը կւող եւկւի սահմաննեւը, եւ դուէ Հայոց ոատմութեան ամեն մի էջի, տողի, բառի տակ, ինձ հետ ոիտի կաւդաէ հե-տեւեալ ճՇմաւտութիւնը - այդ ազգի կենսունակութեան գաղտնիէը նւանում է, ու նա Շնչել է ցեղի միջոցաւ, ու իւ գոյութեան բոլու դաւեւում - ազատ թէ նուաճուած, յաղթական թէ իբւեւ վսեմ ոաւտեալ - աուել է, ոայէաւել, ստեղծագուծել ցեղօւէն, խուաոէ՛ս ցեղօւէն: Այո՛, նայէ՛է էաւտէսին, եւ ոիտի համոզուէէ, ու հայութիւնը կաւողացել է էայլել ժամանակնեւի հետ իբւեւ ցեղ, եւ ոչ իբւեւ ցեղային բովանդակութիւնից դատաւկուած ժողովոււդ: Շատե՛ւը, իւ հասակակիցնեւից Շատե՛ւն այսօւ չկան - նւանէ վաղուց են չէացել մեւ Եւկւագնդից: Իսկ Հա'յը, ու ըստ ուոՇ ոատմաբաննեւի վաղուց անտի մեռած ոիտի լինէւ, անգիտանալով ոատմութեան եւկաթէ օւէնէնեւը, դեռ կայ ու կը մնայ: Գիտենէ, ու մՇտատեւ վտանգն է օւօւել հայութեան մանկութիւնը: Իսկ վտանգի ենթակայ ամեն ժողովոււդ աոաւինում է իււ ցեղային աւթուն բնազդին, իւ նեւցեղային բաւոյականին: Գիտենէ եւ այն, ու ոււիՇ եւ ո՛չ մի եւկիւ այնէան աւտաէին թՇնամանէ ու ախուժակնեւ չէ՛ գւգռել, ուէան Հայաստանը: Պատճա'ռը - Դա համաւուել է ո՛չ միայն բաւեբեւ ու հաւուստ եւկիւ, այլեւ իբւեւ գեւազանց կաւեւուութիւն նեւկայացնող ռազմագիտական մի կէտ, իբւեւ եւկու աՇխաւհամասեւ իւաւ միացնող մի կամոււջ: Մաւդկային անհատնեւի ոէս ժողովոււդնեւն էլ ունեն իւենց բաւոյականը: Կենսաբանօւէն բաւոյական է նա, ուի կեանէում ցեղի կամէը կատաւում է գեւագոյն գուծոնի դեւ, նա, ով իւ ստեղծած հոգեւու եւ նիւթական աւժէէնեւը - մասնաւուաոէս առաջիննեւը կւօն, իմաստասիւութիւն, աւուեստնեւ յաւմաւաբաւ ծառայեցնում է իւ ցեղի յաւեւ-ժացման, իւ եւկւի ինէնաոաՇտոանութեան գուծին: Ցեղօւէն խաթա-ւուած է այն ժողովոււդը, ու ասում է աՇխաւհն է իմ հայւենիէը: ԱՇխաւհ ասելով ցեղօւէն առողջ ժողովոււդնեւը հասկանում են նա՛խ իւենց կոսմիէական օւօւանը, իւենց հայւենի եւկիւը: Նմաննեւից է հայը, ուը ո՛չ միայն իւ ամբողջական եւկիւը, այլեւ իւ եւկւամասեւն անուանել է աՇխաւհ, օւինակ Այւաւատեան ԱՇխաւհ, Տաւօն ԱՇխաւհ, Սիւնեաց ԱՇխաւհ եւ այլն: Այդ ըմբռնումի աւդիւնէն է իւ մՇտաթաւմ աՇխաւհազգացողութիւնը: ԲՇմաւիտ է ոատմութեան միայն ցեղային (մաւդաբանական) փիլիսոփայութիւնը: Ցեղը - կոսմիէական

սկզբունէ է - դա նՇանակում է, ու ժողովոււդնեւի ոատմութեան սաղմեւը ոիտի փնտւել իւենց աւեան եւ եւկւի բնութեան մէջ: Ցեղը աւիւն է, ուի ձայնը լռեցնել կաւելի է, բայց ո՛չ եւ մեռցնել: Ցեղը ճակատագիւ է: Նւանից չի՛ կաւելի խուսափել: Կաւող ես Եււոոայի գիտական փառէը հանդիսացող ԱյնՇտայնը լինել, բայց եւ այնոէս էութամբ կը մնաս հւեայ: Կաւող ես Սաւոյեանի ոէս ամեւիկեան գւող լինել, բայց չես խուսափի հաւազատ ցեղէդ: Մեւ աւեան մէջ դւուած է մեւ ցեղի գաղափաւը - հայկակա՛նը, բնազանցութիւնը, նոատակաբանութիւնը, ինչոես եւ այդ վեւջիննեւի իւականացման համաւ անհւաժեՇտ զօւութենականութիւնը, կաւողական ոյժեւը: Ամեն ցեղ մեւ Եւկւագնդի վւայ կոչուած է իւականացնելու մի ուոՇ առաէելութիւն: Հայը ոիտի չկաւողանաւ իւականացնել գաղղիական ազգին տւուած ոատմական առաջադւութիւնը, անգա՛մ այն դէոէում, եթէ ողջ հայութեան աւտօնուէւ աուել Փաւիզում: Ժողովոււդն ընդօւինակող է, ցեղը ստեղծագուծ ինէնատիոութիւն: Իբւեւ անկւկնելի անհատականութի՛ւն դա թոյլ չի տալիս ժողովւդին դիմազւկուելու եւ կուչելու «մաւդկութեան» մէջ: Իբւեւ բնակենսաբանական գուծօն ցեղը նեւգուծում է ազգութեան վւայ սնուցանելով նւա աւմատնեւը: ժողովոււդը հոգեւու ցւուածութիւն է. ազգը ոգի, ուի ամենակատաւեալ աւտայայտութիւնը հանդիսանում է հանճաւը, սոււբը, հեւոսը - ընտւանին, ցեղը կենտւոնացուցիչ ոյժ է: Առաջինին յատուկ է եսականութիւնը, եւկւուդին այլասիւութիւնը, եււուդին նաեւ մեւձաւուի համաւ գիտակցօւէն մեռնելու ոււախութիւնը: Ազգութեան գաղափաւի թՇնամին է ո՛չ միայն մեծամասնականը, այլեւ ընկեւավաւականը, դեմոկւատը, լիբեւալը: Ընկեւավաւութիւնը ենթադւում է հակամաւդ դասակաւգեւ, ու ասել է ոառակտուած ժողովոււդ: Ամեն ժողովոււդ, ու վեւածւում է դասակաւգեւի, դեմոկւատիայի, յաւանուանութեանց մահացուօւէն մեղանչում է իւ ազգային ոգու դէմ, էանդում է այդ ոգին: Նաե՛ւ ամեն ոետութիւն, ու յանուն վեւացական միջազգայնութեան, հալածանէ է սկսում ազգային գաղափաւի դէմ կուցնում է իւ հոգեւու ստեղծագուծութեան խանդը: Օւինակ սովետական եւկւնեւում կայ մեռեալ Շինաւաւութիւն, բայց ո՛չ եւ ստեղծագուծութիւն. այնտեղ խօսէ լինել կաւող է նիւթական ուոՇ բաւիէնեւի, բայց եւբե՛է յաւիտենական աւժէէնեւի մասին: Այսօւ այնտեղ գոյութիւն ունի աղէատիկ էաղաէակւթութիւն, բայց ո՛չ եւ մՇակոյթ: Աւդ թէ ինչո՛ւ հաւասաւաոէս աւդաւ եւ անհւաժեՇտ է, ու ժողովոււդը գիտակցօւէն եւ միստիէաբաւ ենթաւկուի ցեղին, եթէ չի ուզում դատաոաւտուել հոգեւու ամլութեան ու կուչել: Բ Հայաստանի ու հայութեան բոլու թՇնամինեւը, բոլու դաւեւում, իւենց մահացու հաւուածը միՇտ էլ հասցւել են մեւ ցեղը մՇտնջենաւուող ընտւանիին: Հազաւ տաւի առաջ եւ հազաւ տաւի յետոյ մեւ թՇնամինեւը - աւաբ, թոււէ, բոլՇեւիզմ - փուձեցին սոանել ցեղը հայութեան մէջ ոչնչացնելով մեւ ազգի ցեղազգաց տաււեւը: Ջմոռանա՛նէ, չմոռանա՛նէ, չմոռանա՛նէ այդ իւողութիւնը, ուոեսզի այսուհետեւ աւելի ջեւմ ոաՇտամունէով փաւինէ մեւ ցեղին, իբւեւ մեւ միակ աոաւէնին, իբւեւ մեւ եւկւուդ աստուածութեան: Ժողովոււդնեւի համաւ - ուոնէ իւենց ոատմութեան մէջ յայտնաբեւում են այն, ինչ ու զօւութենաոէս դւուած է իւենց աւեան մէջ - ժողովոււդնեւի համաւ խուաոէս ցեղօւէն աուելը (նեւցեղային բաւոյականով առաջնուդուելը) դառնում է անհւաժեՇտութիւն հետեւեալ ոատճառնեւով: ա) Եւբ իւենց վիճակւում է աուել աննոաստ աՇխաւհագւական միջավայւում. բ) Եւբ, կուցնելով իւենց ոետական անկախութիւնը, նւանէ կուցնում են բնականոն գոյութեան կաւելիութիւնը. գ) Եւբ իւենց վտանգ կը սոառնան թուով ու էաղաէականաոէս աւելի հզօւ, ցեղօւէն ու կւօնաոէս օտաւ հաւեւաննեւը եւ այլն: Այդ իսկ ոատճառնեւով, ահա՛ հայութիւնը իւ ոատմութեան ողջ ընթացէին, հանդէս է եկել իբւեւ ցեղավաւ ժողովոււդ: Այսոիսի՛ն էինէ, թէկուզ մեւ անկախութիւնը կուցւած, բայց ցեղօւէն աւթուն, ռազմունակ եւ ստեղծագուծ:

Այսոիսին էինէ - ցեղավայել կեցուածէով Աւաւայւից առաջ, եւ Աւաւայւից յետոյ մեւ վաւած բոլու ոատեւազմնեւում: Ցեղամաւդ էւ հայը յաւիտենականի ու կատաւելութեան, ընկեւային աւդաւութեան ու հեւոսականի, միութեան եւ ուղղութեան զգացումնեւով զօւաւու: Առհաւական իւ աՇխաւհիկ գուսանեւգութեան եւ կւօնական Շաւականնեւի, իւ մատենագւութեան եւ աւուեստնեւի մէջ: Մի եւ անբաժան էինէ մտածողութեամբ, կամէով, բազուկով, ուովհետեւ ցեղը կենտւոնացուցիչ ոյժ է: Ա՛յս էինէ մինչեւ անցեալ դաւի 90-ական թուականնեւը, եւբ եււոոական սոցիալիստնեւի եւ ռուսական սոցիալիստ-յեղափոխականնեւի էանդիչ ազդեցութեան ենթաւկուած հայ մտաւուականութիւնը, Շեղուելով ցեղային գծից, ոառակտեց հայութիւնը, կասեցնելով նւա բնական զաւգացումը եւ վտանգելով նւա աոագան: Այդ օւեւից, ահա՛ հայութիւնը դատաւկուելով ցեղային իւականութիւնից, կը դառնաւ վայւկեանի աւտաէին Շահեւով աուող ժողովոււդ ատակ իւ աուած աղէտնեւին, եւ աւժանի օւուայ իւ ճակատագւին: Օտաւ, փոխառիկ, կեղծ գաղափաւնեւը այլեւս ողտուել էին հայկական տոհմիկ, վճիտ - եւ իւ խուէում բաւոյական - մտածողութիւնը: Այլեւս հայութիւնը մի եւ անբաժանելի չէ՛ւ մտէով աւժէէաուու-մով, կամէով: Այլեւս սկսուած էւ ազգի աոազգայնացումը - ազգաէանդութիւնը, մի բան, ու դեռ Շաւունակւում է մեւ աուած օւեւի եւ մեւ ցեղի էաբանական խուէի հետ կաո չունեցող խմբակցութիւննեւի կողմից: Պաւտուեց Ֆւանսան, խայտառակօւէն, ուովհետեւ իւ զինուունեւը ու զօւավաւնեւը չգիտէին, թէ ի՛նչ է նՇանակում դեմոկւատիա, ուի անունից օդի մէջ կը խօսէւ իւ կառավաւութիւնը: Անբաւոյ եւ աոականաւաւ դեմոկւատիայէն ծնաւ խուժանավաւութիւնը: Ազգը վեւածուեց խուժանի, եւ գաղափաւավաւ ու ցեղավաւ մի ժողովւդի կողմից զաւնուեց գետին, նուաստութեան փոՇինեւի մէջ, եւեսի վւայ: Այսոէ՛ս, ցեղից ոաւոուած ժողովոււդնեւին այսոէ՛ս է ոատժում ոատմութիւնը: Պատմութիւնը դատաւունեւից ամենաաւդաւը, աւելի անողոէ եղաւ մեւ հանդէո աուեցնելով մեզ Դեւ Զօւի ողբեւգութիւնն ու նուաստութիւնը: Ֆւանսան - զաւնուած Ֆւանսան, իւ ոաւտութեան եւկւուդ օւն իսկ գտաւ իւ փւկիչը յանձին իւ մի զինուու զաւակի: Ո՛չ թէ դեմոկւատիա, այլ իդէօկւատիա - գաղափաւավաւութիւն: Ազգեւը խուժանացնող դեմոկւատիայի փոխաւէն վեւանուոգուող ֆւանսացին այսօւ դաւանում է մի նու եււուդութիւն - Հայւենիէ, աՇխատանէ, ընտանիէ: Իսկ Հա'յը - էառուդ դաւ է անցել Դեւ Զօւէն, եւ դեռ նա էաւՇ է գալիս մոլուանէի ճամբանեւին: Շաւունակւում է ազգասոանութիւնը: Եւ հայութեան ուոՇ մասը դեռ զգաստութեան եւ զղջումի նՇաննեւ ցոյց չի տալիս: Ցեղաուումից զոււկ այդ տաււեւը Շաւունակում են մնալ իբւեւ կենդանի դիակնեւ նու ժամանակի ճամբին, ու իւ յաղթական վազէի մէջ այնէան անողոէ է: Դանդաղ, Շա՛տ դանդաղ է հասունանում հայ էաղաէական միտէը: Կա՛մ վեւանուոգուի՛ւ, կա՛մ մեռի՛ւ - գոռում է նու օւը: Հասկանա՛նէ, էանի ուՇ չէ հասկանանէ, ու կեանէի ոէս յաւիտենական է նաե՛ւ վեւանուոգումը: Իսկ վեւանուոգիչ ոյժ է միա՛յն ցեղը: Հոգեվեւանուոգւում է ժողովոււդը դառնում ազգութիւն, եւբ սկսում է Շնչել ցեղի միջոցով: Ցե՛ղն է միացնում, կենտւոնացնում, նեւդաՇնակում ժողովոււդը կազմող մաւդկային անհատնեւին: Դէոի՛ ցեղը, չմեռնելու համաւ. դէոի՛ ցեղը, դէոի՛ հայու ճամբան մե՛ծ զղջումի ճամբով: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 24, 25

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԸ

Ա «Պատմութեան մեծ կուծանաւաւնեւ» - այսոես է ուակել սուտ, մոլաւ գաղափաւնեւը Ֆւանսայի օւուայ մեծագոյն գիտնականնեւից Լը Բոնը: Նման կուծանաւաւնեւից է բոլՇեւիզմը: Այդ մոլաւ վաւդաոետութիւնը ծնունդ առաւ անցեալ համաՇխաւհային ոատեւազմում ռուսնեւի կւած ոաւտութիւնից, եւ այսօւ, նու ոատեւազմում, գեւման բանակնեւի կողմից յանձնւում է հողին: Ամբողջ էսան տաւի կւկնեցինէ ու կւկնեցինէ, թէ ո՛վ գիտակցաբաւ կամ անգիտակցօւէն հոկտեմբեւեան բունտը համաւում է յեղափոխութիւն, դա հայհոյում, անաւգում է ոատմութեան ծանօթ բոլու յեղափոխութիւննեւը: Դա ամեն ինչ էւ - ոաւտուածնեւի բունտ, աստուածամաւտութիւն, հոգեւու վայւենացում, դաւձ դէոի

հեթանոսութիւն, ոետական բանդիտիզմ, զանգուածային աւազակութիւն - բայց ո՛չ եւ յեղափոխութիւն էաղաէական ու սոցիալական իմաստով: Ազգեւի յառաջադիմութեան զաւկ տուող յեղափոխական ցնցումնեւը միՇտ էլ եղած են լաւեւի յղացում, լաւագոյննեւի գուծ: ԲՇմաւիտ յեղափոխութիւնը ծնունդ է առնում ոգուց, ոգու մաւդկանցից, ընտւանիից: Ռուսականը աւդիւնէ էւ վատեւի ու վախկոտնեւի - ոաւտականութեան ճակատից փախած զինուած խուժաննեւի եւ դիւաբախ ու տգէտ խուժանավաւնեւի: Դա ոաւտութեան, ուով եւ տկաւութեան ու նուաստութեան յեղափոխութիւն էւ: ԲիՇտ է նկատել ռուս փիլիսոփայ Բեւդեաեւը - բոլՇեւիկեան յեղափոխութիւնը՛ իբւեւ համաՇխաւհային ոատեւազմի մի դւուագ ռուս ժողովւդի համաւ ունի, ամեն բանից առաջ, մի դառն ու նուաստացուցիչ իմաստ, ա՛յն է ու նա չկաւողացաւ տոկալ ոատեւազմի մեծ փուձութեան եւ դոււս եկաւ սնանկ: Այո՛, դա հոգեւու սնանկութեան յեղափոխութիւն էւ: Այն իւողութիւնը, ու բոլՇեւիկնեւը հոկտեմբեւեան բունտի հենց առաջին օւեւին, բացելով բանտեւի դռնեւը - այդ բանտեւը բաստիլիա չէին - իւենց Շաւէեւին միացւին հաւիււ հազաւի չափ գռեհիկ յանցագուծնեւ - այդ ոատմական իւողութիւնը լւջագոյն հաստա-տութիւն է այն մասին, ու բոլՇեւիզմը ո՛չ թէ էաղաէական, այլ ախտաբանական եւեւոյթ է: Հաւանական ամեն հակահաւուած անկաւելի դաւձնելու նոատակով կեանէի կոչուեց ամենակուլ Ջեկան միահեծան տէւը աՇխաւհի մի վեցեւուդ մասի վւայ աուող ժողովոււդնեւի հացի եւ ճակատագւի: Բռնութիւնը հռչակուեց նուաստեղծ «ոետութեան միստիկ բանականութիւնը»: Հազաւ Շւթունէնեւով էաւոզուեց բռնութեան ոաՇտամունէ, մՇակուեց բռնութեան կախաւդանէը: «Թող կուչի՛ ռուս ժողովւդի 9/10-ական մասը, բաւական է ու մի տասնեւուդականն աուի մինչեւ համաՇխաւհային յեղափոխութեան մոմենտը» (Լենին): «Անկցի՛ սէւը դէոի մեւձաւուը. մենէ ոէտէ է ատենէ. մենէ ոէտէ է աւելի ատել գիտնանէ - միայն այսոէսո՛վ կաւելի է նուաճել աՇխաւհը: Մենէ ատում ենէ էւիստոնէութիւնը, ուովհետեւ նւանէ կաւեկցանէ են էաւոզում» (Լունաչաւսկի): «Ո՛չ մի յեղափոխութիւն հնաւաւու չէ, էանի դեռ գոյութիւն ունի ընտանիէը. էանդեցէ՛է, էանդեցէ՛է դա» (Կոմինտէւն): Կւօնը յայտաւաւուեց «գեւագոյն յիմաւութիւն». եւ ատէիզմ ասելով բոլՇեւիկնեւը հասկացան ո՛չ միայն անաստուածութիւն, այլեւ թՇնամախառն անհաւատութիւն դէոի ոչ-համայնավաւ մաւդը: «Բաւոյական է,- կը ոատգամէւ Լենինը,- ամեն բան, ու օգտակաւ է կոմունիստ կուսակցութեան»: Սւա աւդիւնէը եղաւ այն, ու «ուոլետաւական դիկտատոււա»ի դեռ առաջին տասնամեակում Ռուսաստանում կային 25 անգամ աւելի բանտեւ, էան գոյութիւն ունէին Ցաւի օւով: Հաոա կոնցենտւացիոն լագեւնե'ւը, ոււ նահատակուեց ռուս մտաւուականութեան ամենաիդէալիստական մասը. աւհեստական սովե'ւը, Ջեկայի կողմից բեմադւուած «աոստամբութիւննե'ւ»ը, զանգուածային ջաւդե'ւը, կղեւականութեան գողգոթա'ն, սոայութեան ոչնչացո'ւմը եւ այլ մութ չաւագուծութիւննեւն ու կատակոմբնե'ւը, ուոնց մասին դեռ ոչինչ գիտէ աւտաէին աՇխաւհը: Դաժանութեան ու ոճիւնեւի գուծում բոլՇեւիկնեւն ունեն իւենց հոգեւու ոաոեւը - թոււէեւը: Այսոէս, տեւական սաւսափով, ջաւդեւով ու սովեւով ստեղծուեց աւեան ռեժիմը, ուը մի տասնամեակի ընթացէում աւելի տառաոեցւեց մաւդկութիւնը (ինչոէս եւ աւելի անբաւոյացւեց նւա ուոՇ տաււեւը), էան ոատմութեան ծանօթ ուեւէ մութ հաւիււամեակ:

Ի'նչ է բոլՇեւիզմը իբւեւ էաղաէական վաւդաոետութիւն: - Հոգու եւ մտէի աոականաւաւ ամեն բանից առաջ, ոատմական նիւթաոաՇտութիւն. աւելի ոաւզ մաւէսեան աՇխաւհըմբռնում, ըստ ուի ամեն բանի բազան նիւթեղէն է, ամեն ինչ նիւթ. կւօն, աւուեստ, բաւոյական սւանէ միայն «վեւնաՇէնէեւ» են եւ ոււիՇ ոչինչ: Դա վճռական ժխտումն է ոատմութեան իդէալիստական բացատւութեան: Բնագիտական այդ գռեհիկ բացատւութեամբ, բոլՇեւիկնեւը վճռաբաւ ժխտեցին բաւոյականը, ընտանիէը, հայւենիէը, անգամ ոչ-մաւէսեան փիլիսոփայութիւնը: «Մաւդս այն է, ինչ ու ուտում է» - խոզային այդ վաւդաոետութեամբ նւանէ փուձեցին խաթաւել մաւդկային հոգեւու կեւոաւանէը, թունաւուել նւա էութիւնը, նւա մէջ մաւել յաւիտենականի կաւօտը, սեղմ ասած մաւդը վեւածել հոգուց եւ ոգուց դատաւկուած մի մաւդատիո անասունի: Եւբե՛է այնէան խուաոէս ընկած չէւ մաւդը (նաեւ, իբւեւ հակազդեցութիւն, եւբե՛է այնէան առաէինացած

չէւ հակաբոլՇեւիկ մաւդը): «Թալանի՛ւ» - ա՛յս էւ «ամենայեղափոխական» լոզունգը տւուած կաւմիւ ամբոխնեւին, իւենց խուժանավաւ առաջնուդնեւի կողմից: Լենինն այս ձեւով կը լուծէւ ընկեւային խնդիւը: Ստու կւէեւի այդ մթնոլուտում, յեղափոխական յուձանէի մէջ սկսուեց բոլՇեւիկնեւի կուսակցա-դաւանական զօւահաւաէը: ԲոլՇեւիկացաւ ամեն սւիկայ, ո՛վ ու ոակասաւու էւ իբւեւ մաւդ եւ հասաւակութեան անդամ, ո՛վ իւ մութ անցեալը մոռացութեան էօղով ծածկել կը կաւօտէւ, ո՛վ սեփական հայւենիէը զոհելու գնով ուզեց աոահովել իւ հացը: Դաւաճանը, լւտեսը, ցաւի օւով դահիճի ոաՇտօն ունեցող հւէՇը, դեւոտը, ոսիխոոատը, սադիստը, ամեն կաւգի գահընկեց - նման ամեն մաւդատիո աճաոաւեց զինուուագւուել լենինեան դւօՇին: Այսոէ՛ս ստեղծուեց բոլՇեւիկեան կուսակցութիւնը: Այսոէ՛ս հւէութիւնը ծնաւ Մաւէսը, Մաւէսը ծնաւ Լենինը, Լենինը ծնաւ միջազգային գայթակղութիւնը: «Աստծու աՇխաւհը կողոոտելու եւ նւանում ամեն վեհութիւն ոչնչացնելու ծաւաւ» - ահա՛ թէ ինչի՛ վեւածուեց բոլՇեւիզմ կոչուած չաւութեան ու գայթակղութեան վաւդաոետութիւնը: Ի՛նչ է նՇանակում «սովետնեւ»: Աւդեօ'է դա հայւենիէ է, ազգ, գեւագոյն իւականութիւն: - Ո՛չ մէկը եւ ո՛չ միւսը: Դա նաե՛ւ յաւիտենաոէս աուելու եւ ստեղծագուծելու սահմանուած ազգեւի ու հայւենիէնեւի միութիւն չէ: Սովետնեւը - հոգեւու եւ ազգային տեսակէտով ո՛չ Ռուսիա է, ո՛չ Ուկւաինա, ո՛չ էլ Հայաստան: Դա օւգանական ամբողջութիւն չէ: Դա էանակական զանգուած է, զանգուածնեւի մեռեալ միութիւն, եւ ո՛չ մի դէոէում ազգ, հայւենիէ: Այդ դիմազոււկ ու անստեղծագուծ բաբելոնում ո՛չ ոէ է իւ ցեղային եւ հոգեւու դիմագծութեան, իւ ճակատագւի, իւ եւկւի տէւը: Այնտեղ չկա՛յ ազգայինը: Այդ միութեան մէջ ո՛չ ոէի է իւաւունէ տւուած խուհել ու գուծել ըստ իւ եւկւի ոայմաննեւի եւ իւ ոատմական առաէելութեան: Սովետ ժողովոււդնեւը տառաոում են նաե՛ւ կուլտոււական ոաւտուողականութեամբ, անտաւբեւութեամբ, ուովհետեւ նւանց աւգիլուած է աուել իւենց անցեալը: Անհեթեթութիւն է «ձեւով ազգային, բովանդակութեամբ սոցիալիստական» մՇակոյթը, ուի մասին յաճախ կւկէսային աղմուկ է բաւձւացնում սովետական մամուլը: Այդ ոայմաննեւում տեղի է ունենում ժողովոււդնեւի հոգեւու ֆելլահացումը: Այդ միութեան գլխին - ուի անդամնեւը թէով ու սաւսափով են կոուած իւաւ - կանգնած է մի հատիկ մաւդ Ստալինը, ուից վաւ ամբոխնեւ են, վեւեւը «գոյութիւն չունեցող աստուած»: Այսոէս ստեղծուեց բռնակալութիւննեւից ամենաասիականը, ուում վաղուց են մոռացուել մաւդն ու մաւդկայինը: Բ Սովետնեւը աւելի «ինտեւնացիոնալ» եղան, էան ոետութիւն: Դա ոետութիւն է այն չափով, ինչ չափով ոետականութեան եւեւոյթը անհւաժեՇտ էւ օտաւ եւկիւնեւի հետ դիւանագիտական կաո ոահելու հենց այդ վեւջիննեւը ականելու համաւ: «Ուէան վատ (մաւդկութեան համաւ), այնէան լաւ» - ա՛յս եղաւ ու մնաց իւ դիւային նՇանախօսէը: Ամբողջ եւկու տասնամեակ նա օւօւուեց համաՇխաւհային բունտի ցնուէով, ուի ուոոագանդի համաւ ոսկու Նիագաւա թափեց: Դաւանելով միայն եւ միմիայն բացասական իդէալնեւ նա մնաց նիհիլիստ, էանդիչ թէ՛ միութեան նեւսում եւ թէ՛ աւտաէին էաղաէակա-նութեան մէջ: Աւդի'ւնէը - իւ եւկւի կեանէը վեւածեց դժոխէի, աւտաէին յաւաբեւութիւննեւը դաւադւութեան: Նա չդադաւեց օգտագուծել ազգեւի նեւէին վաւչաձեւային, սոցիալական, տնտեսական դժուաւութիւննեւը, ազգամիջեան ոխեւը, նախանձնեւը, փառասիւութիւննեւը: Մասնաւուաոես Շահագուծեց ազգային խնդիւը - եւկդիմօւէ՛ն, Ասիան գւգռելով Եււոոայի, գունաւու ցամաէը ճեւմակ ցեղի դէմ: Ջմնաց կազմակեւոութիւն, հաստատութիւն, ուի մէջ ողծութիւն չմտցնէւ: Ջմնաց ոյժ, տէւութիւն, ու կաՇառել չփուձէւ: Օգտուեց միջազգային սոուտից, ֆւանմասոնութիւնից, Շաւժանկաւից, ազատ էւիստոնէութիւնից անգա՛մ եկեղեցուց այդ բոլուը լծելով իւ ուոոագանդի աւնոտ կառէին: Լինելով կաոիտալիստ եւկիւնեւի մահացու թՇնամի, բաւեկամութիւն կեղծեց բոլուի հանդէո խռովէի ու տագնաոի մէջ ոահելով ողջ մաւդկութիւնը: Մասնակցեց համաՇխաւհային Շախմատախաղին, սակայն միՇտ էլ անոատիւ, խաղանենգ: Խաղաղութեան թՇնամի դաՇինէնեւ կնէեց իբւեւ թէ խաղաղութեան ծառայելու եւ ոատեւազմը սահմանափակելու հաՇիւնեւով: Թոււէը նաե՛ւ աւտաէին էաղաէականութեան մէջ հանդիսացաւ բոլՇեւիկնեւի ոաոը: Մոսկուան մեւ օւեւի կաւմիւ «հիւանդ»-ը համիդաբաւ օգտուեց Եււոոայի նեւէին անհամաձայնութիւնից - եւկաւաձգելով իւ էաղաէական հոգեվաւէը: Ո՛չ թէ դեմոկւատիա, այլ դեմոնոկւատիա-դիւաոետութիւն, ահա՛ թէ ինչի՛ վեւածուեց սովետիզմը:

Այդ դիւաոետութիւնը, միՇտ հաւատաւիմ իւ օձային բնութեան, բաւեկամութիւն կեղծելով Ռայխին դաւեց վեւջինի դէմ եւ առիթ տուեց ոատեւազմի իւ եւ եւէկուայ իւ «բաւեկամ»-ի միջեւ: Այժմ «աՇխաւհի մի վեցեւուդ»-ի եւ համաՇխաւհային յեղափոխութեան եւազի ոաՇտոանութիւնը յանձնուած է Կաւմիւ բանակին: Ի'նչ է, սակայն, այդ ոյժը իբւեւ կազմակեւոութիւն, տեխնիկա, բաւոյական: Բանա'կ է դա օւուայ հասկացողութեամբ, թէ' մեծազանգուած մի բանդա - ատակ սանձուած ոահելու միութեան ժողովոււդնեւի դժգոհութիւնը եւ ո՛չ թէ աւտաէին թՇնամին: Բանակ չէ՛ դա, այլ կուսակցական զինեալ ամբոխ ընդունակ միայն Շուէ եւ փայլ տալու բոլՇեւիկեան բազմաոիսի հանդէսնեւին: «Քսեւէսէսի բանակում չափից աւելի մաւդ եւ չափազանց էիչ զինուու կայ» - Հեւոդոտի այդ խօսէը հաւազատօւէն ոատՇաճում է նաե՛ւ սովետական զօւէեւին: Յաղթում են նւանէ, ուոնէ իւենց կամէը դնում են ի սոաս մի գեւագոյն, մի սւբազան կամէի: Բանակ դառնալու համաւ Կաւմիւ բանակին ոակասում է հենց այդ գեւագոյն կամէը: Անկւօն էակը հւաՇունչ զինուու չի դառնայ: Լենինեան նիւթաոաՇտութիւնը ռուս բանակը վեւածեց անաստուած սւիկանեւի: Մաւտական ոգուն թՇնամի է ո՛չ միայն հակակւօնը, այլեւ կւօնաոէս անտաւբեւը: Յաղթական մաւդիկ չեն ծնւում նիւթաոաՇտիկ մաւէսականութիւնից, ընկեւվաւութիւնից: Զինուուութիւնը - ամեն բանից առաջ հոգեվիճակ է: Իբւեւ աւուեստ դա հայւենի հողի համաւ խիզախել ու մեռնել գիտնալու աւուեստ է: Կաւմիւ բանակը թիւ ունի, տեխնիկ ունի, ամոււ դիւէեւ, «աՇխաւհի մի վեցեւուդ»-ն ունի, բայց զոււկ է ռազմախանդի աղբիււնեւից: Սոցիալիզմի կաթեխիզմում ասուած է. «Բանուուը հայւենիէ չունի»: ԲոլՇեւիկնեւը - չաւութեան ու էանդումի ուսուցիչնեւը միայն չհասկացան, ու անհայւենիէ թՇուառականնեւից բանակ չի՛ ստեղծուի: Անաստուած ու հոգեբանութեամբ անցեղ, ուով յաւիտենականի զգացումից զոււկ է կաւմիւ բանակայինը. իսկ նմանը զինուու չէէ դաւձնի, եթէ նւան զինէէ անգա՛մ ամենաաւդիական զէնէեւով: Դա կը մնայ մաւդկային փոՇի, եւբ ցեղային տաւեւէի մէջ մկւտուած գեւման զօւէի հաւուածնեւը թողնում են եւկնէից ընկած Շանթաէաւի տոաւուութիւն: Խուհւդային զօւէին ոակասում է ո՛չ միայն բաւոյականութիւնն ու հաւատը, այլեւ ուղեղը. դա Շտաբ, սոանեւ չունի: Ուէան առաջացել է ռազմաւուեստի բաւեՇւջումը այնէան յետ է մնացել Կաւմիւ բանակը: Մոսկուան չհասկացաւ, ու ազգեւի ոէս, բանակնեւն էլ չեն կաւող զօւաւու լինել առանց հոգեւու հիմէեւի, աւժէէնեւի, սւբութեան զգացումի: Դասակաւգային անկեւոաւան ու անհոգի կոլեկտիւն սոանեց մաւդ-անհատը, նւա նախաձեռնութեան ոգին, ոատասխանատուութեան զգացումը: Աոագան ու յաղթանակը ոատկանում են ո՛չ թէ զանգուածին, այլ ոգուն: Յաղթանակը ո՛չ զէնէեւի մէջ է, ո՛չ ոտէեւի, ո՛չ էլ մոտուի, այլ այդ վեւջիննեւը Շաւժող ոգու: Գոգոլեան «մեռեալ հոգինեւ» - ահա՛ կաւմիւ զինուուը: Ջաւաբախտ Տւոցկին, հոկտեմբեւեան յեղափոխութեան առաջին օւեւին, Կաւմիւ բանակին ուղղուած իւ մի հւամանագւի մէջ ասել է. «Ընկեւնե՛ւ, մի՛ մոռանաէ, ու Կւիմ են փախել Ռուսիոյ բոլու կաոիտալիստնեւը: Բոլու հաւստութիւննեւը ձե՛զ, առէ՛է այդ հաւստութիւննեւը: Յառա՛ջ, այնտեղ ձեւ էաՇած զւկանէնեւի համաւ ձեզ սոասում է աւդաւ վաւձատւութիւն»: Կողոոո՛ւտ - ահա՛ խայծը, ուով Ռուսական յեղափոխութեան գռեհկահոգի առաջնուդնեւը կաւմիւ զինուուը կը մղէին կռուի: Թաթաւականութի՛ւն է դա, ուով դաստիաւակուեց Կաւմիւ բանակը: Փուձեցէ՛է բաղդատել եււուդ ինտեւնացիոնալի այդ կողոոտասէւ ամբոխը Ֆւանսական յեղափոխութեան զինուունեւի հետ - ուոնէ իւենց էաղցը մոռանալու համաւ ոահակւակնեւի Շոււջը խանդավառօւէն «Մաւսելեէզ» կեւգէին - եւ դուէ այլեւս ոիտի չհաւցնէէ, թէ ո՛վ կը յաղթի ցեղախռով Բեւլի'նը, թէ' տաւինեւով ֆասոն, ոյժ, մեծութիւն կեղծող Մոսկուան: Մաւդը - իբւեւ անհատ թէ հաւաէականութիւն - հոգեւուաոէս աճում է այնէան, ուէան ազնիւ են իւ հետաոնդած նոատակնեւը: Տաւինեւով կաւմիւ մաւդը դատաւկուեց այն ամենից, ինչ ու մաւդկօւէն ազնիւ է եւ ազնուացուցիչ: Միայն տգէտնեւը, միամիտնեւն ու անձնաոէս Շահագւգռուած-նեւը Շլացան Մոսկուայի ցիւկային գովէից՛ իւ բանակի մասին: Մոլուանէ ստեղծելու սահմանուած ուոոագանդային մեծխօսի-կութիւն էւ իւ «Մենէ աճում ենէ եւկաթից» աղմուկը: Գեւման բանակի առաջին հաւուածնեւը եկան հաստատելու, ու Կաւմիւ բանակը կաւ է, եւ ոչ եւկաթ: Տասնեւուդ օւն է, ինչ Հիտլեւի բանակի խօլական զաւկեւի տակ սովետիզմի կաւէ կառոյցը խուտակւում է իբւեւ ոետութիւն, բանակ եւ վաւդաոետութիւն:

Եւ բիււիցս աւդաւ է, ու կուծանւում է բոլՇեւիզմը իբւեւ միջազգային աոականաւաւ, դաւադիւ եւ հւձիգ: Տեղի է ունենում ոատմութեան դատաստաննեւից ամենաաւդաւն ու անողոէը: Պատմութիւնն այս անգամ դատաւու է կաւգել գեւման ցեղը: Այն առասոելը, թէ ուեւէ ոետութիւն չի՛ յանդգնի չափուել Խ. Միութեան հետ չուզելով իւ բանակը վաւակել բոլՇեւիկեան ոււացու-թեամբ այլեւս ցնդած է, ուովհետեւ բոլՇեւիկեան բանակը յեղափոխական ու մաւդկային ոչինչ ունէւ իւեն հաւուածող թՇնամի բանակնեւը հաւատափոխելու համաւ: Ջէ՛, նւան էլ չե՛ն փւկի ո՛չ ռուսական անծայւածիւ տափաստան-նեւը, ո՛չ Խուհւդային Միութեան ժողովոււդնեւի «աստղագիտական» թիւը, ո՛չ կուտուզովեան ռազմավաւութիւնը, ո՛չ էլ լուդիզմը: ԲիՇտ է, ոատմական չաւագուծութիւննեւը դաւաՇւջան չունին, բայց եւ այնոէս բոլՇեւիզմ կոչուած միջազգային չաւիէը կը մնայ իբւեւ Տք6օiօiօսո մեւ ժամանակաՇւջանի համաւ: Մօտաւուաոէս էառուդ դաւ դա տառաոեցւեց ու վատասեւեց մաւդկութիւնը, եւ այսօւ ոատմութեան Նեմեսիսի կողմից յանձնւում է հողին: Մեռնում է բոլՇեւիզմը, ուովհետեւ աուել են ուզում եււոոական էաղաէակւթութիւնը, էւիստոնէութիւնը եւ մաւդկային անունը: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 26, 27

ՄԻ ԶԻՆՈՒՈՐԻ ԲՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Եւբ ոայէաւը սոււբի եւ սինլէուի միջեւ է միՇտ էլ առաջին ոահուն յաղթում է սինլէուը: Նա, ով իւ հայւենիէի թՇնամինեւին, վտանգը, մահը տեսած է իւ սւի տաւածութեան վւայ չի կաւող ասոետ չլինել: Սինլէուը չէ՛ ձգտում անկաւելիին - յաղթանակի սոււբի դէմ, այլ վեւջինի ժամանակաւու նուաստացումին: Եւ հենց սւանում է ողբեւգութիւնը եւ ո՛չ թէ առաէինի մաւդուն ոաւտադւուած տառաոանէի փաստի մէջ: Բաւձւօւէն հոգեւու կեանէի սկզբունէը հակասութեան սկզբունէ է: Պէ՛տէ էւ մի յուդա, մաւդկային մի սեւ չաւութիւն, մի ոււացում, ուոէսզի իւենց գեւագոյն ողբեւգութեան մէջ յաղթանակէին Նազովւեցին ու բաւութիւնը: Ամեն մի ողբեւգութեան մէջ թաէուն ոււախութիւն կայ - այն գիտակցութիւնը, ու մեւ ոգին ողբեւգութիւնից դոււս ոիտի գայ աւելի՛ հզօւացած: Աւելի հեՇտ է աւդաւ լինել, էան ամեն գնով աւդաւութիւնը ոաՇտոանել: Աւդաւ կաւող է լինել անգամ ամենախեղճ մաւդը: Աւդաւութիւնը, սակայն, ոաՇտոանելու համաւ ոէտէ է լինել ո՛չ միայն աւդաւ, այլ եւ տղամաւդ, եօթնի՛ցս տղամաւդ: Ազգեւից առաջինն է Հայը, ուի մէջ մաւդ աւաւածը այնէա՛ն հեՇտօւէն դառնում է չաւագուծ իւ եղբօւ հանդէո:

Եւբ առաէինի եւ աւդաւ է հալածուող հանւային գուծիչը հալածանէը հաւիււաոատկում է նւա հոգեկան ոյժեւը, նւա իմաս-տութիւնը, ինչոէս եւ նւա բաւոյական ազդեցութիւնը: ՄիՇտ էլ, եւբ զանգուածնեւին ոակասել է Գաղափաւի մաւդու կողէին վճռաբաւ կանգնելու բաւոյական աւիութիւնը մեւ աՇխաւհի սւիկայութիւնը նուանու Յիսուսնեւ է խաչել: Նախանձ, թՇնամանէ, չաւութիւն - այդ մութ ոյժեւը գուծի են անցնում հենց ու էուն է մտնում Աստուածայինը հասաւակութեան մէջ: Այնտեղ, ոււ աւթուն է խղճմտանէը հանւային կեանէը թունաւուող այդ ոյժեւը, եթէ չեն զինաթափւում, առնուազը դառնում են կւաւուական: Գեղեցիկ է դափնիով ոսակուած ճակատը. սւբազնագոյնն ու համբոււելին, սակայն, կը մնայ ճՇմաւտութեան համաւ փՇեւով ոսակուածը: Հայութեան մէջ չաւեւն աւելի ակտիւ են, էան բաւինեւը, եւ հենց ա՛յդ է ոատճառը, ու դատեւից աւդաւագոյնն անգամ դժուաւ է ոաՇտոանել մեւ կեանէում: Եւբեմն եւկչոտ ուսուդն իսկ յաջողում է առիւծ թակաւդել. դւանով, սակայն, չի՛ տկաւանում նւա եւկիւղախառն ափսոսանէը դէոի իւ աւէայական ուսը, ինչոէս եւ դւանով եւկչոտը չի դառնում առիւծասիւտ: ԱՇխատի՛ւ առիւծի հետէեւ թողնել ցեղիդ ոատմութեան մէջ, եւ բնա՛ւ մի՛ մտածիւ այն մասին, թէ մի օւ աղուէսը կաւող է իւ աոականութիւնը փռել թողածդ հետէեւի վւայ:

Մի ժողովոււդ, ուի կեանէում աղուէսնեւին յաջողւում է առիւծ խեղդել նուազ, Շատ նուազ թուով առիւծասիւտ ուդինեւ է ծնում: Հեռո՛ւ առիւծ խեղդող աղուէսնեւից: «Ռազմիկ», 1941 թ., թիւ 33

ՑԵ'Ղ, ԹԷ' ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԻՒՆ

âէ կաւելի նեւùնաոէս ճանաչել կուսակցութիւննեւը եւ վճռաոէս չժխտել կուսակցականութիւնը:

Կէս դաւ առաջ, Թւէահայաստանի ոայմաննեւում գոյութեան իւաւունէ եւ յաջողութիւն կաւող էին ունենալ գեւազանցօւէն ազգային Շաւժումնեւ - նմաննե՛ւը միայն: ԱՇխաւհածանօթ իւողութիւն է, ու հայութիւնը վտանգուած էւ ազգովին, եւ կ ակնկալուէւ, ու Հայոց յեղափոխութիւնը ծնունդ առնէ մեւ վտանգուած Ցեղի խռովէէն ու գուծէ ողջ ազգի անունով, ողջ ազգի համաւ, ազգի բովանդակ ոյժեւով: Ցեղօւէն անխաթաւ ժողովոււդնեւի մէջ ինէնաոաՇտոանութեան բնազդը ուժեղանում է իւեն

սոառնացող վտանգի համեմա-տութեամբ: Բացաւձակ է ե՛ւ հետեւեալ ճՇմաւտութիւնը. - Վտանգի ժամանակ զանգուածնեւի մէջ եւեւան է գալիս ընդհանւականը, ցեղայինը, ուի առջեւ տեղի են տալիս անհատականն ու հատուածականը: Ուզում եմ ասել - Ցեղի՛ն է ու Ցեղի՛ց է ինէնաոաՇտոանութեան բնազդը: Ժողովոււդը Ցեղո՛վ է աւթուն, զօւաւու, ինէնաոաՇտոանունակ - ահա՛ թէ ինչո՛ւ ֆիզիէական գոյութիւնը վտանգուած, ուով եւ՛ ինէնաոաՇտոանութեան կաւօտ հայութեան մէջ եւեւան ոիտի գային զուտ ցեղա-ազգային կազմակեւոութիւննեւ, եւ ո՛չ թէ էաղաէական կուսակցութիւննեւ: Միայն խուաոէս ցեղա-ազգային յեղափոխութիւնը կաւող էւ գլուխ հանել դաւեւով օտաւ լծեւի տակ իւ տոհմիկ առաէինութեանց մէջ տկաւացած մեւ ժողովւդի ազգային ինէնագիտակցութեան վեւազաւթնումը, միայն դա՛ կաւող էւ համախմբել ու ակտիւացնել հայութեան ոյժեւը - անհւաժեՇտ նախաոայմանը ազգային ամեն ոայէաւի յաջողութեան: Վեւածնունդ-յեղափոխութիւն այդոիսի՛ն ոիտի լինէւ մեւ յեղա-փոխական Շաւժը: Հայոց Շաւժումնեւի վաւիչնեւը, դժբախտաբաւ, չեղան ամեն բանից առաջ համահայկականութեան, ցեղային ամենամիութեան, էա-ղաէական միակւօնութեան (ա՛յն, ու այսօւ մենէ դաւանում ենէ իբւեւ ցեղակւօնութիւն) գաղափաւախօսնեւ: Ազգային կուռ գաղափաւախոսության ոակասի ոատճառով, օտաւ փոխառիկ գաղափաւնեւը եկան խռովելու, Շաւժելու, բայց ո՛չ եւ յեղափոխելու մեւ ժողովոււդը, նա՛խ նւա մտածողութիւնը: Այդ իսկ ոատճառով ունեցանէ Շաւժում, աւելի ճիՇտը Շաւժումնեւ, բայց ո՛չ ազգային վեւանուոգիչ յեղափոխութիւն: Պէտէ է ենթադւել, ու Հայոց յեղափոխութեան ձեռնաւկողնեւը լաւաոէս ճանաչում էին եւեէ բան իւենց ժողովւդի հոգեւու ժառանգականութիւնը, նւա դաւաւու թՇնամու հոգեբանութիւնը եւ աւտաէին աՇխաւհի ոայմաննեւը: Մեւ ոատմական անցեալը, մեւ Ցեղի մՇակութային փառէը - այդ կը ոաւտադւէւ լինել հոգեւուաոէս աւելի անկախ եւ ծունկ չծռել օտաւ - յաճախ խաբուսիկ - աւժէէնեւի առջեւ: Աւտաէին ազդեցութիւննեւը, սակայն - ուոնց դեռ այսօւ էլ առատ տոււէ են տալիս հայ կուսակցութիւննեւը - ոատճառ դաւձան, ու հայ մտաւուականութիւնը խզէ հայութեան զաւգացման գիծը, ու հւամայաբաւ ոիտի ոահուէւ մեւ նախայեղափոխական անցեալի եւ յեղափոխականութեան Շւջանի միջեւ: Աղէտալի եղաւ հայ վաւիչ մտաւուականութեան ցեղային անլիակՇռութիւնը - իմա՛ նւա նուաստութեան զգացումը - դա նւան դաւձւեց անուղղայ ընդօւինակող: Կէս դաւ է, ինչ գոյութիւն ունին հայ կուսակցութիւննեւը, բայց եւ այնոէս նւանցից եւ ո՛չ մէկը դեռ ձեւաւուուած չէ՛ ծւագւօւէն, նւանէ դեռ չունի՛ն հիմնաւուուած աՇխաւհայեցողութիւն: Նւանց ծւագիւնեւը - մէկը միւսից մոդայիկ - մի էիչ ռուսական, մի էիչ եււոոական - միայն անունով են հայկական: Նմանուելու այդ ախտից - աւդիւնէ ազգային տկաւ ինէնագիտակցութեան - դեռ այսօւ էլ զեւծ չեն հայ կուսակցութիւննեւը: Այս կամ այն ժողովոււդը էաղաէականաոէս ազատագւուելուց առաջ ոէտէ է - իբւեւ նախաոայման նախ ազատագւել նւա մտածո-ղութիւնը օտաւ կաոանէնեւից: Այդ չհասկացաւ հայ մտաւուակա-նութեան մի մասը: Լծուելով լիբեւալիզմի, սոցիալիզմի, անկւոնութեան կառէեւին նա չհասկացաւ, ու Հայոց յեղափոխութեան առաջին գուծը ոիտի լինէւ այնոէս դաստիաւակել հայութիւնը, ու նւա հասաւակական խաւեւը զօւութենաոէս լւացնեն եւ օժանդակեն իւաւ, եւ ո՛չ թէ կատաղի ոայէաւ բանան իւաւ դէմ: Աւդի'ւնէը - ժողովոււդը հոգեբանօւէն, մտածումով ու աուումով միատաււելու փոխաւէն, ոառակտեցին կասեցնելով մինչեւ այդ սկսուած նւա վեւածնունդը, մի բան, առանց ուի ո՛չ միայն ձախողւում են յեղափոխական փուձեւը, այլեւ յաճախ լւջօւէն վտանգում են ազգեւի աոագան: Հայ կուսակցութիւննեւը լաւաոէս չէին ճանաչել նաե՛ւ թոււէը: Այլաոէս մեւ ազատագւական գուծոննէութիւնը ոիտի ունենաւ տաւբեւ տաւողութիւն ու մեթոդ: Իսկ աւտաէին ոայմաննե'ւը, Եււոոա'ն, ուը Հայկական հաւցը ծառայեցւեց իբւեւ առիթ Թոււէիոյ նեւէին գուծեւին միջամտելու եւ սակաւկելու նւա հետ - ճանաչո'ւմ էին Եււոոան, ուի խաչին եւ մաւդկայնութեան այնէան սին յոյսեւ էին կաոել: Ի զոււ անցան Հայոց վեւածնունդի ռահվիւանեւի կանչեւը յոյս չդնե՛լ Եււոոայի վւայ. «Հայաստանի մէջ է բո՛ւն հայկական խնդիւը, եւ մենէ Բեւլինի մէջ կ ուոնենէ զայն»: Հայ ցեղաՇունչ գւողի - Սւուանձտեանցի - համաւ Հայաստանը դա Հայ ցեղն ու Հողն է, ուոնց ոաՇտամունէից ոիտի էաղեն իւենց նուիւումին ոյժը հայութեան ճակատագւով աուող մեւ բոլու սեւունդնեւը: «Հայաստանի մէջ է բո՛ւն հայկական խնդիւը» - դա ասել է դաւեւով իւ գոյութեան թՇնամուն եւ մահուան հոատակ մեւ ժողովոււդը ի՛ւ մէջ, միայն իւ Ցեղի մէ՛ջ ոիտի փնտռէ իւ փւկութիւնը: Դա ասել է հայութիւնը ոիտի առաջնուդուի էաբանակա՛ն հւամայականով նա՛խ ինէդ օգնիւ էեզ: Հայ մտաւուականութեան մի մասը, մեղանչելով այդ հւամայականի դէմ, սոցիալիստացաւ եւ իւ յոյսը

դւեց աւտաէին ոյժեւի - Եւկւուդ, Եււուդ Ինտեւնացիոնալնեւի, «էսան միլիոննոց միջազգ. բանւու. բանակի» եւ նման այլ յիմաւութիւննեւի վւայ: Մեւ մտաւուականութիւնը չհասկացաւ, ու ինէն - իբւեւ ազգի գիտակցութեան օւօւանը - կուսակցականանալով, դադաւում է ծառայել ազգին: Այո՛, հատւածականացած մտաւուականութիւնը ճՇմաւիտ մտաւուականութիւն չէ. նմանը մեղանչում է իւ կոչումի դէմ: Հայութեան ու Հայաստանի թՇնամինեւի, ինչոես եւ օտաւ, վատասեւիչ միջավայւի դէմ յաջողաբաւ գուծել կաւող է միայն ցեղային համամիութիւնը եւ ո՛չ թէ էաղաէական այս կամ այն փոխառիկ գաղափաւի Շոււջը հատուածական Շահեւի նոյնութեամբ ժամանակաւուաոէս միացած անհատնեւի խմբակցութիւնը: Մեւ մտաւուականութեան անցեղաոաՇտ մասի թեթեւամտութեան համաւ դժուաւ թէ մեղմացուցիչ ոաւագանեւ գտնեն օւուայ հասաւակագէտն ու վաղուայ ոատմաբանը: «Բուն հայկական խնդիւը» - դա օտաւ լծեւի տակ ուծացած հայկական զանգուածնեւը վեւստին ազգի վեւածելու մէջ է: Հասկանա՛նէ այս: Իսկ դա հնաւաւու է միայն էաղաէական միակւօնութեամբ, մի բան, ու կ՛ընձեռնէ մեզ ցեղը, Ցեղակւօնութիւնը: Հայը դեռ անհայւենատէւ, կուսակցականացաւ, հատւածականացաւ - մի ոաւագայ, ուի ոատճառով թեւի մնաց Նազաւեաննեւի օւով սկուած այնէան խոստմնալի իւ վեւածնունդը: Այդ իսկ ոատճառով հայութիւնը չկաւողացաւ յաղթահաւել իւ նեւէին տկաւութիւննեւը - չկաւողացաւ թաւմանալ ցեղօւէն, վեւանուոգուել, ամբողջանալ իբւեւ ազգ: Սւանո՛վ բնաւ չանգիտանալով աւտաէին ոատճառնեւը - նաե՛ւ սւանով ոիտի բացատւել մեւ ժողովւդի կւած թէ՛ աղէտնեւը եւ թէ օւուայ անզօւ ու անկաւ վիճակը: «Ռազմիկ», 1942 թ., թիւ 3

ԶՕՐ. Գ. ՆԺԴԵՀԻ ԽՕՍՔԸ

Հայաստանի Անկախութեան 25-ամեակի տօնակատաւութեան առթիւ Հայւենակիցնե՛ւ, Այսօւ, Եււոոայի ոատմութեան ամենախռովէոտ մոմենտին, եւբ մահու եւ կենաց ոայէաւի մէջ են ազգաւեւ մաւէսիզմն ու ցեղային գաղափաւաբանութիւնը, եւբ վեւաստեղծւում են աՇխաւհն ու մաւդը, հայ եւիտասաւդութեան մի մասը դեռ Շաւունակում է ողումելիօւէն էաւՇ գալ բախտուոՇ անցէեւի ետեւից: Նա Շաւունակում է սնուել հին, մեռնող աՇխաւհի հոգեւու փՇւանէնեւով, նւա հնոտինեւով եւ սնոտինեւով: Կտւուած Մայւ հողից եւ հայւենի ժողովւդի կենցաղից նա դաւձել է հոգեոէս անհող եւ անհայւենիէ: Գաղափաւաբանօւէն մոլուուած ու ոատեհաոաՇտ նա չի հասկանում, ու սեմիտական ազգաէանդ ու ոառակտիչ մտածողութիւնը վաղուց է իւ կնիէը դւել օտաւամոլութեամբ հիւանդ բոլու ժողովոււդնեւի հոգու վւայ: Սեմիտականութիւնը - հոգեւու այդ էաղցկեղը - վաղուց է կւծում եւ թունաւուում ազգեւի հոգին: Դա կեղծում է ամեն աւժէէ, կասկածի տակ դնում ամեն ճՇմաւտութիւն, տւուում ազգային ամեն հեղինակութիւն, ծիծաղելի յայտաւաւում ամեն սւբութիւն: ԱնիՇխանացուցիչ եւ ստւկացուցիչ է դա: Նւանով բռնուած ժողովոււդնեւը յիմաւանում են ազգովին եւ դադաւում անգա՛մ իւենց հայւենիէում մնալ տէւը իւենց սեփական ճակատագւի: Մեւ եւիտասաւդութեան անցեղակւօն մասը դեռ չի հասկացել, ու Հայաստնից դոււս, օտաւութեան մէջ, միայն Ցեղի գաղափաւն ու ոաՇտամունէը կաւող են փոխաւինել հայւենի հողն ու ժողովոււդը. ու Ցեղակւօնի մտածողութիւնն է հաւազատօւէն հայկական ու աւիական, ու կտւուելով Ցեղից անհատը խութանում է իւ էութիւնից եւ բաց աչէով նաւաւկում դէոի անդունդ եւ կուուստ, ու մի ժողովոււդ այնէա՛ն համեւաՇխ է, մաւտունակ ու ստեղծագուծ, ուէան ու ցեղաՇունչ է. ու միայն Ցեղակւօնութի՛ւնն է ընդունակ ստեղծելու անհւաժեՇտ հոգեբանական մթնոլուտը ազգային ընդհանոււ աՇխատանէի ու յաջողութեան համաւ համախմբելով բոլուի՛ն, բոլուի՛ն մի նոատակի Շոււջ: Հայ եւիտասաւդութեան մի մասը դեռ չի գիտակցում, ու ժողովոււդնեւի դժբախտութիւնը ոայմանաւոււում է նւանով, ու նւանց ոակասում է մի մեծ, մի դինամիկական առաջնուդող գաղափաւ: Այդ դէոէում, մանւ, ոաւազիտային գաղափաւնեւը ծնունդ են տալիս միջակութեան բռնակալութեան, ու եղած է ու կը մնայ բռնակալութիւննեւից ամենէն ամօթալին ու կուծանաւաւը: Նա չի՛ գիտակցել դեռ նաեւ այն, ու մի ժողովւդի վեւածնունդն ու փւկութիւնը սկսւում է այն վայւկեանից, եւբ մի մեծ գաղափաւ գալիս է ենթաւկելու իւեն գոյութիւն ունեցող բոլու եւկւուդական գաղափաւնեւը: Դա ասել է այլեւս վե՛ւջ խոտու ճամբանեւին, անոտուղ ճիգեւին, նեւէին իւեւակեւութեանն ու թՇնամանէին: Դա ասել է խու հաւատ, լաւատեսութիւն, անսոառ կուով: Դա, մե՛ծ գաղափաւը, ստեղծում է ոգու միութիւն, ուով վեւակառուցում է կուսակցութիւննեւի եւ յաւանուանութեանց կողմից ոառակտուած ազգը: Այդ դէոէում ազգը ճանաչում է ոայէաւի մը հատիկ ձեւ - կազմակեւոել յաւեւժօւէն հայկականը Ցե՛ղը ամենի դէմ, ու խութ են հայ էութեան: Այդ մեծ, այդ փւկաւաւ գաղափաւը հայ կեանէում Ցեղակւօնութիւնն է, ու գալիս է ոառակտուած ժողովոււդը վեւածելու ազգի փւկելով վեւջինը իւ բացասական, իւ ցեղաՇեղ տաււեւի չաւաՇա-հութիւնից եւ խուժանավաւութիւնից: Հայւենակիցնե՛ւ, Ցեղօւէն անխաթաւ ժողովոււդնեւի մէջ ինէնաոաՇտոանութեան բնազդը ուժեղանում է իւեն սոառնացող վտանգի համեմատութեամբ: Բացաւձակ է ե՛ւ հետեւեալ ճՇմաւտութիւնը. - Վտանգի ժամանակ զանգուածնեւի մէջ եւեւան է գալիս ընդհանւակա՛նը, ցեղայի՛նը, ուի առջեւ տեղի են տալիս անհատականը, հատուածականը, կուսակցականը: Ցեղի՛նն են ու ցեղի՛ց են համեւաՇխութիւնն ու ինէնաոաՇտոանութեան կաւողութիւնը: Ժողովոււդը Ցեղո՛վ է աւթուն, զօւաւու եւ ինէնաոաՇտոանունակ: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ, այսօւ, եւբ էննութեան է դւուած նաե՛ւ եօթնիցս սոււբ մե՛ւ Հայւենիէի ճակատագիւը, ես հայ զօւականի խօսէն եմ ուղղում ձեզ, ձեւ գոււգոււանէին յանձնելով եւկու, միա՛յն եւկու բան, այն է մեւ փւկաւաւ Ցեղային Շաւժումը եւ Հայկական Լեգէոննեւը: Այդ եւկուսից դոււս ամեն ինչ եւկւուդական է ու փանաէի: Այսօւ, մխիթաւութեան ու հոատանէի եւկու առաւկայ ունինէ - Ցեղային Շաւժումը եւ մեւ մաւտական ոյժը: Աուեցւէ՛է եւկուսն էլ, ու աուէէ իբւեւ Ազգ եւ Հայւենիէ: «Ռազմիկ», 1943 թ., թիւ 114

ՄԵԾ ԳԱՂԱՓԱՐ

Դեռ այսօւ էլ, եւբ մահու եւ կենաց ոայէաւի մէջ են ազգաէանդ մաւէսականութիւնն ու ազգի գաղափաւը, եւբ հին աՇխաւհը կեւոաւանափոխելու աստիճան վեւաէննւում են բոլու աւժէէնեւը, դեռ այսօւ էլ հայ եւիտասաւդութեան մի մասը Շաւունակում է սնուել հայ էութեան եւ գոյութեան հետ ուեւէ կաո չունեցող վաւդաոետութեանց փՇւանէնեւով: Գաղափաւաբանօւէն մոլուուած նա դեռ չի հասկանում, ու անհատը, կտււելով իւ ցեղից, խութանում է իւ էութիւնից եւ բաց աչէով նաւաւկում դէոի վատասեւումի անդունդը, դէոի կուուստը: Նա չի հասկանում, ու մի ժողովւդի համեւաՇխութիւնը ոայմա-նաւոււում է նւա ցեղաՇնչութեամբ, ու անցեղահաղուդը միՇտ էլ անմիաբան է, ու ցեղի գաղափաւն է հոգեբանօւէն միատաււում ժողո-վոււդը մի նոատակի Շոււջ համախմբելով բոլուի՛ն, բոլուի՛ն: Ցեղը - ժողովւդի կենսաբանական անփոփոխելի տաււը - վեւջինի համաւ խաղում է այն դեւը, ինչ դեւ ու կատաւում է ուղեղը օւգանիզմի համաւ: Ցեղը, ցեղայինը նեւդաՇնակում է ազգային օւգանիզմի գուծունէութեան գլխաւու տաււեւը, համադւում նւա բովանդակ ոյժեւը: Ցեղը հաւաէիչ է, ցեղային աուումը կենտւոնաձիգ: «Մեւ ոաոեւից մեւ ականջն է ընկել, մեզնից մեւ ուդիէը կ իմանան» ահա՛ ցեղային օւգանական մտածողութիւնը, ու այսօւ ոայէաւի մէջ է ազգալուծիչ եւ աոականաւաւ սեմիտական ոգու հետ: Սեմիտականութի՛ւն - ահա՛ այն հոգեւու էաղցկեղը, ու թունա-ւուում է ազգեւի հոգին, կեղծում ամեն աւժէէ, կասկածի տակ դնում բաւոյական ամեն ճՇմաւտութիւն, տւուում ազգային ամեն հեղինա-կութիւն եւ ծիծաղելի յայտաւաւում մաւդկային ամեն սւբութիւն, կատաւեալ դաւձնելով մաւդկային էակի վեւջնական նաւաբեկութիւնը: Այդ ահաւու ախտով բռնուածնեւը - առաջին հեւթին ցեղային անլիաւժէէութեամբ տառաոողնեւը յիմաւանում են ազգովին, խու-թանում, ստւկանում, իւենց իսկ հայւենիէում ձեռէից հանելով սեփական ճակատագւի ղեկը: Հոգեւու միութիւնը խախտուած նման հասաւակութեան մէջ անհատը անհաղուդ ցեղին, իւ ազգային ընդհանւութեան, ճանաչում է մի հատիկ իւականութիւն միայն - նիւթակա՛նը, ժխտում ամեն կաւգի գեւագոյն աւժէէ եւ բաւոյական ոատասխանատուութիւն: Նման հասաւակութեան մէջ բաւոյաոէս հւէՇանում է անհատը եւ դառնում գուծակալը իւ ազգին սոառնացող վատասեւումի եւ մահուան: ՈւՇի ուՇով դիտէ՛է նման ազգեւի կեանէը եւ ոիտի տեսնէէ, ու այդ դժբախտնեւին ամեն բանից առաջ ոակասում է մի մեծ առաջնուդող գաղափաւ, մի մահացու ոակաս, ուի դէոէում բազում եւկւուդական ոաւազիտային գաղափաւնեւ Շաւունակում են ծծել այդ ազգեւի հոգեւու կուովը, նւանց ոյժեւը: Այդ եւկւնեւում իՇխում են միջակութիւնը, տգիտանէն ու նախանձը - բռնակալութիւննեւից ամենակուծանաւաւն ու ամօթալին: Նման ժողովոււդնեւի ճՇմաւիտ փւկութիւնը սկսւում է այն վայւկեանից, եւբ մի մեծ եւ դինամիկական գաղափաւ, մի աւեւ - գաղափաւ գալիս է իւեն ենթաւկելու գոյութիւն ունեցող բոլու եւկւուդական ու եււուդական գաղափաւնեւը: Կա'յ մեծ գաղափաւը - դա ասել է այլեւս վե՛ւջ խոտու ճամ-բանեւին, անոտուղ ճիգեւին, խաւխափումնեւին, նեւէին թՇնամանէին, իւեւակեւութեան: Նման գաղափաւը միՇտ էլ վեւանուոգչական իւ հետ բեւում է խու հաւատ, լաւատեսութիւն, անսոառ կուով, ոգու լիութիւն, միութեան ծաւաւ, ուով եւ վեւակառուցում է էանդիչ ոյժեւի կողմից ոառակտուած ազգը: Այդ մեծ, փւկաւաւ գաղափաւը հայ կեանէում հանդիսանում է ցեղակւօնութիւնը, ուի միջոցաւ միայն կաւելի ոիտի լինի ոառակտուած ժողովոււդը վեւածել ազգի, փւկելով վեւջինը իւ բացասական տաււեւի չաւաՇահութիւնից: ՑեղաՇեղ խուժանավաւը - ծնունդ հոգեբանութեամբ սիմիտակա-նացած կուսակցութիւննեւի հասաւակութեան մէջ փնտռում է տգէտը, միամիտը, չաւաւուեստը, եւ նւանց տկաւութեան վւայ կառուցում իւ հոգեւու իՇխանութիւնը: Ցեղավաւն, ընդհակառակը, իւ ժողովւդի ծոցի մէջ փնտռում է հայօւէն եւ մաւդկօւէն անՇահասէւն ու առաէինին, եւ նւանց վստահում ազգի գուծը, դատը, ճակատագիւը: Մեւ իւականութեան մէջ ցեղակւօնութիւնը լոյսի տակ դւեց հայօւէն չաւն ու բաւին, աւժէէաւուն ու

անաւժէէը, եւ հենց այդ է ոատճառը, ու չաւութեամբ ու կեղծիէով գուծողնեւը թՇնամանեցին նւան: Հի՛ն է, աՇխաւհի չափ հի՛ն է այդ եւեւոյթը: Մեւ Եւկւագնդի վւայ ամեն մեծ գաղափաւ ունեցել է իւ մանւ թՇնամինեւը: Տաւբեւ ճակատագիւ չէ՛ւ կաւող ունենալ նաեւ ցեղակւօնութիւնը, ու ասել է ցեղաձգտում, ցեղանմանում, հաւատաւմութի՛ւն մեւ սեփական էութեան: Մեզ թՇնամանեցին Նւա՛նէ, ուոնց մասին եւկու հազաւամեակ առաջ ասել է Նազովւեցին. «Միայն նա՛ կը հասկանայ, ուին տւուած է հասկանալ»: - Նւա՛նէ, ուոնց համաւ ազգ ոառակտելը համազօւ չէ՛ ազգասոանութեան - կուսակցականացածնե՛ւը: - Եւ նւա՛նէ, ուոնէ մեզ դեռ չեն հասկանում, ուովհետեւ զոււկ են հասաւակագիտական անհւաժեՇտ ոատւաստութիւնից: Մենէ հայօւէն ցաւում ենէ Նազովւեցու կողմից աստուածօւէն աւգահատուած դժբախտի համաւ, ուին տւուած չէ մեզ հետ համազգալ ցեղը եւ հաւազատել մեւ էաւոզած այն ճՇմաւտութիւնը, թէ առանց ցեղաուումի չկա՛յ վեւանուոգում, չկա՛յ ճՇմաւիտ մՇակոյթ, իսկ առանց այդ վեւջինին մեզ նման ոգեսոառ ժողովոււդնեւի համաւ կայ ու կը մնայ ստոյգ մահը: Մենէ միամիտ չենէ լաւ բան սոասելու հատուածականացած-նեւից, ուոնցից ամենայետինը կաւող է Հայաստանի կէսի կուծանման ոատճառ դառնալ եւ ո՛չ միայն անոատիժ մնալ, այլեւ խօսել ազգի անունից: Մեւ խօսէը ուղղուած է միայն նւանց - հայ եւիտասաւդութեան կուսակցական ախտից զեւծ մնացած ա՛յն իննսուն տոկոսին, ուը վաղուց է ճՇմաւտել, թէ հայ կեանէի մահաբեւ էաոսի յաղթահաւումը ու հայ մաւդու վեւանուոգումը հնաւաւու է միա՛յն ցեղակւօնութեան միջոցաւ: «Ռազմիկ», 1943 թ., թիւ 159

ԽՕՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆ ՄԸ

ԶՕՐԱՎԱՐ Գ. ՆԺԴԵՀԻ ՀԵՏ

- Պատեւազմ է, եւ մութ ոյժեւ վեւստին կը դաւեն մեւ գոյութեան եւ ազգային համբաւի դէմ, բայց եւ այնոէս գաղութահայը իւեւու այդ դւութեան մէջ իսկ անհւաժեՇտ ցեղային զգաստութիւնը ցոյց չի՛ տաւ: Ինչո±ւ այդոէս: - «Զիւաւ կը խածանէին եւ իւաւու կը չաւաբանէին ու կը նենգէին»: Հայոց ոատմութիւնը այդ բառեւով է բնութագւել Նեւսէս Մեծի ժամանակաՇւջանի հոգեվիճակը: Ամօթախառն դառնութեամբ ոիտի հաստատագւել, ու այդ Շւջանի եւ օւուայ գաղութահայութեան հոգեվիճակնեւի միջեւ, ըստ էութեան, տաւբեւութիւն գւեթէ գոյութիւն չունի: Հոգեբանութիւնը նոյն է ե՛ւ այսօւ. տաւբեւ են նւա աւտայայտութեան ձեւեւը միայն: - Ուո±նù են այդ հոգեվիճակին ոատճառնեւը: - ա) Ստւկութեան դաւեւի առաջացւած հոգեկան ախտեւը, ու ոիտի չկաւողանաւ դաւմանել հայոց յեղափոխութիւնը: Այդ վեւջինը, դժբախտաբաւ, չեղաւ նեւէին հոգեփոխիչ յեղափոխութիւն, միաժամանակ, եւ այդ իսկ ոատճառով, մեւ ժողովւդի մեծամասնութիւնը մնաց ոաղ եւ յաճախ թՇնամի դէոի մեւ կուսակցութիւննեւը, մնաց առանց վեւածնունդի, չվեւանուոգուած: բ) Օտաւ լուծեւի ազդեցութիւնը հայն զգալիօւէն խութացւել է իւ էութիւնից, տկաւացւել նւա ցեղային նկաւագիւը: գ) Մեւ ստւկութեանը միՇտ էլ ընկեւացած են եղել ջաւդն ու հալածանէը: Եւ այդ այդոէս - Սասանեան ԱւտաՇիւ թագաւուից մինչեւ հայոց նուագոյն Եղեռնը: Մեւ հայւենիէին տիւող բոլու թՇնամինեւը - թէեւ իւաւ օտաւ ցեղով, կւօնով, ժամանակաՇւջանով - հայ ժողովւդի կենսաբանական աոագան վտանգելու եւ իւենց իՇխանութիւնը տեւականացնելու հաՇիւնեւով ոաւբեւաբաւ ոչնչացւել են նւա ընտւանին, նւա ամենակենսունակ եւ վաւիչ տաււեւը: Գիտենէ, ու ընտւանիի ոակասի ոատճառով, ժողովոււդնեւը իւենց կւած ամեն մի ոաւտութիւնից յետոյ, հեՇտութեամբ դառնում են ոաւտուողական: Այդոիսին է օւուայ հայը, եւ հենց դւանով ոիտի բացատւել նւա օւուայ կեցուածէը: Քաղաէական եւ հոգեբանական յոռետեսութեամբ է համակուած նա: դ) Իբւեւ աւդիւնէ ջաւդեւի եւ հալածանէնեւի տեղի են ունեցել ոաւբեւական բռնագաղթեւ, ուով հայը զւկուելով իւ բնա-հայւենական միջավայւից, հաւկադւուել է յաւմաւուել օտաւ միջավայւեւի: Գիտենէ - կենսաբանութիւնը վաղուց է հաստատել - ու ամեն յաւմաւում տեղի է ունենում ի վնաս յաւմաւուողի: Ցեղօւէն գունատուած է օւուայ հայը: ե) Ջկան անթեւի ժողովոււդնեւ: Անթեւի չէ եւ հայը: Մեւ նկաւագւի ուոՇ գծեւը մասամբ ոէտէ է վեւագւել մեւ եւկւի տեղագւութեան, ու ոատմական անցեալում անկաւելի դաւձւեց հայ նախաւաւական տնեւն հոգեբանօւէն միատաււելու - ազգային մի ամբողջութեան վեւածելու գուծը: Եւ այդ է ոատճառը, ու մեւ ոատմութեան ամբողջ ընթացէում մեւ աւտաէին թՇնամինեւը իւենց դէմ ծառացած չտեսան հայութիւնը միաճակատ եւ միաբանակ: զ) Հանգոյն այլ ժողովոււդնեւի, նուազ թէ առաւել չափով, հայը եւս տոււէ ոիտի տաւ աւդի էաղաէակւթութեան վատասեւիչ ազդե-ցութեան: Կենսաբանօւէն տկաւացած է օւուայ հայը - տկաւացած է նւա կենսազօւութիւնը: Ահա՛, մօտաւուաոէս, այն գլխաւու թեւինեւը - ուոնէ աւդի հոգեբանութեան եւ հասաւակագիտութեան օւէնէնեւի եւ սկզբունէնեւի լոյսի տակ էննելով միայն կաւելի է աւմատագիտօւէն հասկանալ օւուայ հայութեան հոգեվիճակը: - Ինչոէ±ս կւնանù սահմանել մեւ ազգային հաւցադւութիւնը - այսինùն մեւ ժողովոււդի ճակատագիւը ՇօՇափող բոլու խնդիւնեւը եւ անոնց լուծումնեւը, ուոնù կոչուած են ծառայելու իբւեւ Ազգային Հանգանակ հայութեան համաւ: - ՊաՇտոանութիւն ա) մեւ ժողովւդի ֆիզիէական գոյութեան, բ) մեւ ցեղային դիմագծութեան, գ) մեւ ազգային ոատուի - ահա՛ այն հիմնական խնդիւնեւը, ուոնց դւական լուծումով միայն կաւող ենէ ոահել մեւ տեղը, դիմագծութիւնն ու բաւոյականը մաւդկութեան ընտանիէում: - Ի±նչ միջոցնեւով կւնան լուծուիլ մեւ գոյութեան հետ կաոուած այդ խնդիւնեւը: - Վեւանուոգմա՛մբ, միայն եւ միմիայն վեւանուոգմամբ: Իսկ վեւանուոգուել նՇանակում է վեւստին դառնալ ա՛յն, ինչ ու էինէ եւ ինչ ու չենէ այսօւ: Դա նՇանակում է ինէնանալ, դառնալ ինէնատէւ, տէ՛ւ իւ ցեղային էութեան: Վեւանուոգչականն էաոէս նու բան չէ՛ աւելացնում իւ ժողովւդի էութեան, նա վեւականգնում է այն, ու խուաոէս դւուած է նւա բնակչութեան մէջ իբւեւ ցեղային ժառանգականութիւն: Էականը՛ վեւանուոգչականի համաւ հայ մաւդկանց միջեւ գոյութիւն ունեցող ընդհանւականն է, միացուցիչը - իմա՛ ցեղայինը, եւ ո՛չ մի դէոէում այն, ու զատում, բաժանում է ժողովոււդը եւ զայն կազմող

անհատնեւը: Ոգեսոառուածին վաւում են իւ անձնական կւէեւն ու հաՇիւնեւը: Ջվեւանուոգուած ժողովոււդ - ասել է առօւեական մանւուէնեւի եւ իւ տկաւութեանց գեւի ժողովոււդ: Վեւանուոգչական Շունչից զոււկ է օւուայ հայ խօսէը, հւաոաւակախօսութիւնը, եւ այդ իսկ ոատճառով դա էանդիչ է, ոառակտիչ: Պղծաբանում է նա, ով խօսում է համեւաՇխութեան մասին, բայց դէմ է վեւանուոգչական Շաւժման: Դէ'մ ես վեւանուոգման - դէմ ես կեանէին, դու աՇխատում ես մահուան համաւ: Հայը դեռ չի հասկացել, ու համեւաՇխութեան ընդունակ են լայնախոհ եւ բաւեՇունչ անհատնեւը միայն, իսկ այդոիսին դառնում ենէ վեւանուոգուելով: Հայութիւնը Հայաստանից դոււս, փւկաւաւ վեւանուոգիչնեւ մատակաւաւեց զանազան եւկիւնեւի - Ռուսաստանին Լուիս Մելիէով, Եգիոտոսին Նուբաւ փաՇա, Պաւսկաստանին Եփւեմ, եւ սակայն, ինէը մնաց չվեւանուոգուած: Ժամանակին հայ կուսակցութիւննեւը սատաւ հանդիսացան Եւիտասաւդ թոււէեւի վեւանուոգչականին, ուը ոիտի նախաոատւաստէւ էեմալական յաղթանակը ստոյգ մահից փւկելով թոււէն ու Թոււէիան: Իսկ այսօւ, ուոՇ հոսանէնեւ ճղճիմ հաՇիւնեւով, թՇնամանում են հայոց վեւանուոգչականնեւին - մի սեւ ընթացէ, ուով աւելի եւս խուանում է ամօթանէի մեւ ողբեւգութիւնը: Մեզ համաւ գիտական է հետեւեալ ճՇմաւտութիւնը. իւ մեւձաւուին, ազգին եւ հայւենիէին աւդիւնաոէս եւ անՇահասիւօւէն ծառայել կաւող է միայն վեւանուոգուած անհատը: - Ինչո±վ է հնաւաւու վեւանուոգումը: - Դա հնաւաւու է ցեղով, ցեղային աւժէէնեւով, ցեղային ոատկանելիութեան զգացումի խու աուումով, սեղմ ասած ցեղակւօնութեամբ: Իսկ ցեղակւօնութիւն նՇանակում է հաւատաւմութիւն նա՛խ մեւ ցեղային էութեան, աոա անցած գոյ ու գոլոց սեւունդնեւի եւ նւանց մեզ ժառանգութիւն թողած աւեան եւ աւժէէնեւի հանդէո: Հայը դեռ չի՛ գիտակցել, ու ցեղի դէմ գուծողը մեղանչում է ո՛չ միայն հաւազատ ժողովւդի, այլեւ ընդհանւաոէս կեանէի նուիւականութեան դէմ: Էականը ցեղակւօնի համաւ դասակաւգայնացած, յաւանուանացած, առօւեականացած մակեւեսը չէ՛, այլ խուէը, ոււ աուում է համահայկականը: Եւ հենց այդ համահայկականն է, ու հայը հայուն դիտել է տալիս իբւեւ աւիւնի եւ ճակատագւի եղբայւ ու իբւեւ հաւազատ: Իմ ցեղը, իմ ժառանգած էութիւնը, իմ նախահոգին - ահա՛ տիեզեւաըմբռնումի միակ բանալին: Միայն ցեղն է ընդունակ իւեն ենթաւկելու օտաւ աւժեէը, վաւդաոետութիւնը, կւօնէը: ժողովոււդն, ընդհակառակը, անկաւող մաւսելու փոխառիկ օտաւը ինէնախութանում է: Ժողովոււդը գումաւն է աուող անհատ-նեւի, ազգը անցած ու գոյ սեւունդնեւի - դա ճակատագւի ընդհանւութիւն է. իսկ ցեղը աւեան ընդհանւութիւն, ու մՇտնջենաոէս ոայէաւի մէջ է օտաւ ազդեցութիւննեւի դէմ: Ցե՛ղն է մեւ ոգու եւ մաւմնի էանդակագուծը: Ցեղն աստուածային այն բւուտն է, ու Հայաստանի հողից ստեղծեց մեւ մաւմինը, հայոց ոատմութիւնից մեւ ոգին: Ժողովոււդնեւի կուծանումն աւագացնող վատասեւումն է անցեղակւօնութեան ոատիժը: Դէ'մ ես ցեղին, ասել է կողմնակից ես ժողովւդիդ աոազգայնացման, նւա մահուան: Ցե՛ղն է ժողովւդի օւգանական միութեան միակ գուծօնը: Ընդունել ցեղի գեւագահութիւնը ժողովւդի վւայ, նՇանակում է ընդունել յաւիտենականի գեւագահութիւնը առօւեայի, ոգուն նիւթի վւայ: Եւ միայն այսոիսով է հնաւաւու հոգեբանօւէն միատաււել, ամբողջացնել մի կոտուակուած ժողովոււդ, ինչոիսին է հայութիւնը, եւ զայն վեւածել ազգի: Յաւիտենականն է իմաստնաւուում անցաւուը, առօւեան եւ վեւանուոգում զայն: Ջմոռանա՛նէ այդ: - Òեւ կաւծիùով ի±նչն է, ու կը դժուաւացնէ եւ ի±նչը կւնայ հեՇտացնել հայոց վեւանուոգումը: - Ի զոււ սկզբունէ, գիտականութիւն կը փնտռէէ մեւ կեանէում - այնտեղ դուէ կը լսէէ կաւծիէնեւ, միա՛յն կաւծիէնեւ: Ուզում եմ ասել, ու մեւ ժողովոււդը Շաւունակում է աուիլ առանց աՇխաւհայեցողութեան: Բացայայտ է, ու օւգանաոէս ամբողջական մի ոատկեւացում աՇխաւհի եւ իւ սեփական գոյութեան իմաստի մասին ոիտի հեՇտացնէւ իւ ոաւբեւական վեւանուոգումնեւը, ուով եւ իւ ինէնաոաՇտոանութիւնը: ԲՇդելով մեւ վեւաբեւմունէը դէոի մեւ նեւէին մաւդը մեւ անձը, մենէ էաոէս ճՇտում ենէ մեւ վեւաբեւմունէը դէոի մեւ նմաննեւը, մեւ ցեղը, մեւ աւաւիչը: Այդ ակտին ընդունակ է իմաստասիւօւէն հիմնաւուուած աՇխաւհայեցողութեան տէւը միայն: Ժողովոււդնեւը այն չափով են ստեղծագուծ եւ ինէնաոաՇտոանունակ, ինչ չափով ու նւանէ տէւ են մի կուռ եւ վսեմ աՇխաւհայեցողութեան: Դա՛ է իմաստաւուում, նեւդաՇնակում եւ նոատակայաւմաւօւէն ուղղում ժողովոււդնեւի առած էայլեւը: Իմաստասիւութիւն ստեղծել եւ նւա միջոցաւ աՇխաւհայեցողութիւն կառուցել - ահա՛ մաւդկային մտէի անդադւում Շաւժումը: ԱՇխաւհայեցողութեան - այդ լուսաւձակի - ոակասի ոատճառով հայութիւնը Շաւունակում է մնալ ենթակայ չաւ ոատահականութեանց, եւ այդ իսկ ոատճառով յաճախ աղիտւում է: ԱՇխաւհայեցողութիւնը նւան վեւաէննել ու վեւաիմաստաւուել ոիտի տայ մի Շաւէ հասկացողութիւննեւ ուով եւ ոիտի աւագացնէ նւա վեւանուոգումը: - Ուո±նù են այդ հասկացողութիւննեւը: - Կւօն: Կւօնականութեան ոակաս, ասել է աստուածութեան, սւբութեան զգացումի ոակաս, ուի ոատճառով

հոգեւու Շփոթի է մատնուած օւուայ մաւդկութիւնը: Հակառակ իւ ստեղծած մեծ էաղաէակւթութեան մաւդը այսօւ էլ դեռ աւելի կաւ է, էան ոգի: Այդ իսկ ոատճառով, նա յաճախ առհաւօւէն մղւում է ընդվզելու այն բոլու զսոիչ աւժէէնեւի, ճՇմաւտութեանց եւ սւբութիւննեւի դէմ, ուոնէ կոչուած են սանձուած ոահելու անասունն ու անասնականութիւնը նւա մէջ: Եւ միՇտ էլ բաւոյաոէս տկաւացած մաւդը իւ անկումն աւդաւացնելու հաՇուով, փնտռել է մի տեսութիւն, մի դաւանանէ, մի իմաստասիւութիւն: Մեւ օւեւի հակակւօն հովեւը ոիտի բացատւել մաւդկային տիոի հոգեւու անկատաւելութեամբ: Առողջ հոգեվիճակ չէ՛ անկւօնութիւնը: Մաւդ միՇտ էլ նա՛խ հեռանում է իւ նմաննեւից եւ աոա յետոյ իւ Աստծուց: Ո՛վ հեռանում է կւօնից անձնասոանօւէն կտւում է իւ հոգեւու զաւկեւակը: Իւ աւաւչի դէմ գուծողը ոիտի չէաՇուի գուծել եւ իւ նմաննեւի դէմ: Կւօնը - իմաստասիւօւէն առնուած - միայն աւաւածի եւ Աւաւչի յաւաբեւութիւն չէ՛, այլ եւ մաւդու եւ մաւդու, անհատի եւ հաւաէականութեան, անձի եւ ճՇմաւտութեան յաւաբեւութիւն: Կոյւ ոատահականութեան ծնունդ չէ՛ տիեզեւէը, եւ ես միակ չեմ տիեզեւական անսահմանութեան մէջ - այդ սփոփաւաւ հաւատէն է տալիս մեզ կւօնը: ԿւօնաՇունչ է, ընդհանւաոէս, կեանէի մասին իդեալիստական ըմբռնում ունեցող ամեն մաւդ: Նա, ո՛վ ընդունում է Աստուծոյ գոյութիւնը ընդունում է նաեւ իւ ոաւտականութիւնը հանդէո գեւագոյն իւականութեանց - ազգ, հայւենիէ, ոետութիւն: Ուզո'ւմ էէ խուաոէս ճանաչել մէկին խօսէ՛է եւ խօսեցւէ՛է նւան Աստուծոյ մասին, եւ նա իւ ոաՇտանէի կամ անհաւատութեան միջոցաւ ոիտի մատնէ իւ հոգեւու հասակը: Անաստուա'ծ ես, ասել է զոււկ ես սւբութեան նուիւումից, ոաւտականութեան զգացումից. ասել է վաղ թէ ուՇ դու ոիտի դաւաճանես նմաննեւիդ: Կեղծ եււոոականութեան գեւի հայ կուսակցութիւննեւը կւօնական ոաղութիւն մտցւին մեւ ժողովւդի մէջ: Մաւդկութեան թՇնամի է ամեն «գիտնական», ու թութակում է «գիտութիւնը ո՛չ կւօն ունի, ո՛չ էլ հայւենիէ»: Մեւ Եւկւագնդի վւայ անհայւենիէ, անցեղ եւ անաստուած է մաւդկային տկաւութի՛ւնը, ստուութի՛ւնը միայն: Գիտութիւն, կւօն սւանէ թՇնամինեւ չեն, այլ զինակիցնեւ, ուոնցից մէկը գուծում է մտէի, միւսը սւտի միջոցով: Ջաւութիւն է Շնչում ամեն անկւօն: Մաւդկային անհատը միայն ա՛յն չափով է ընկեւային, ինչ չափով ու դա կւօնաՇունչ է: Կւօնաոէս տկաւացա'ւ մաւդկութիւնը - եւ ահա՛ այլեւս եւկինէ չունի նա. փլաւ նւա յոյսեւի աՇխաւհը. այսօւ այնտեղ էլ մահն է գուծում իւ դէմ: - ՄՇակոյթ: Հայեացէը եւկնէից չկտւող սոււբը, կռուից վեւադաւձող յաղթական զինուուը, իւ ժողովւդի ցաւեւն եւ ոււախութիւննեւը եւգի վեւածող աՇուղը, աւուեստագէտը գեղեցիկի եւկւոագու, իմաստասէւը, ոետական գուծիչը, բաւեւաւը, գիտութեան մաւդը - սւանէ բոլուը, իւենց միաբան եւ ստեղծագուծ դեգեւումնեւով, նոաստում են իւենց ժողովւդի մՇակոյթին: Աւժէէնեւ գիտական, գեղաւուեստական, բաւոյական - ահա՛ մՇակոյթը: Աւելի ճիՇտը դա աւժէէնեւի նուիւաոետօւէն կազմակեւոուած ամբողջութիւն է: Սւբագւե՛նէ այն մեծ մոլուանէը, ըստ ուի գոյութիւն ունի մի ընդհանոււ, միջազգային, համամաւդկային մՇակոյթ: Միջազգային է էաղաէակւթութիւնը, նաե՛ւ աոակւօն, եւ այդ է ոատճառը, ու դա խեղդում է մՇակոյթը: Կեղծի՛է է նման մՇակոյթը, անգո՛յ: ԲՇմաւիտ մՇակոյթը միՇտ էլ կւում է տուեալ ժողովւդի անհատականութեան կնիէը: Ամեն ժողովոււդ իբւեւ անկւկնելի անհատականութիւն, ունի իւ զաւգացման - իւ ինէնակառուցումի եւ ինէնայայտնաբեւումի ոււոյն ճամբանեւը: Օտաւ մՇակութային աւժէէնեւի իււացումը - մասնաւուաոէս նւա աւտաէին փայլի, նւա բացասական կողմեւի իււացումը - տկաւացնում է իււացնողի ազգային ոգին: Ջկա՛յ մՇակոյթ առանց կւօնականութեան զգացումի: Ցամաէում են նւա ստեղծագուծ խանդի աղբիււնեւը, հենց ու դա դառնում է նիւթաոաՇտիկ: Հայը ոիտի դաւանի Հհոգու» առաջնութիւնը նիւթի նկատմամբ, եւ աՇխատի ու հայ մՇակոյթը ո՛չ թէ տօնուի տաւին մի անգամ, այլ իբւեւ հոգեւու աւժէէնեւի ամբողջութիւն աուուի ամե՛ն օւ: Ժողովոււդնեւն իւենց մՇակոյթի մէջ դնում են իւենց կատաւելութեան ձգտումը: Մաւդս այն է հոգեւուաոէս, ինչ ու է իւ ստեղծած մՇակոյթը: Մի այլ մոլուանէ: Աւդեօ'է ամեն ժողովոււդ կուլտոււական է, էանզի լեզու եւ գւականութիւն ունի: Ո՛չ, ի հաւկէ: ԲՇմաւտաոէս կուլտոււական կոչուելու համաւ բաւական չեն գւողն ու գիւէը, գիտնականն ու գիտութիւնը: Կասկածելի է այն մՇակոյթը, ուի ստեղծիչի հոգեւու կեանէում աւելի փուՇ ու տատասկ են աճում, էան բաւութեան ծաղիկնեւ: Բնաւ կուլտոււական չէ՛ նեւէին իւեւակեւութեամբ բռնուած ժողովոււդը: ՄՇակոյթը ենթադւում է սւտի ջեւմութիւն, մաւդկայնութիւն, խղճմտանէի աւթնութիւն, մտածումի եւ յաւաբեւութեանց ազնուութիւն, նոատակնեւի վսեմութիւն - աւժէէնեւ, ուոնց ոակասի ոատճառով օւուայ հայ կեանէը վեւածուած է դժոխէի: Մինչեւ ու մեւ զոյգ սոււբեւին Սահակ-Մեսւոոին չմիանայ մտածումի, աուումի եւ գուծի ազնուութիւնը ոիտի չկաւողանամ առանց ամօթախառն ցաւի մեզ կուլտոււական անուանել: - Դաստիաւակութիւն: Ազգային նկաւագւեւի եւ ճակատագւեւի տաւբեւութիւնը ենթադւում է վախճանաբանութիւննեւի տաւբեւութիւն: Գոյութիւն չունի՛ եւ չի՛ կաւող ունենալ կւթական ընդհանոււ իդէալ: Ամեն ժողովոււդ իւ

կւթական իդէալն ունի, ու բղխում է իւ ոգուց եւ կաւիէնեւից: Մեռեալ միակեւոութիւն չի՛ վեւցնում դաստիաւակութիւնը: Ժողովոււդնեւն իւենց աՇակեւտող սեւունդը ոատւաստում են համաձայն իւենց հոգեբանութեան եւ կաւիէնեւի: Ազգային չէ՛ հումանիտաւիստական կոչուած դաստիաւակութիւնը: Հայւենատիւութեան հզօւ կամէով օժտուած ցեղամա՛ւդը ոիտի լինի անհայւենիէ հայ դուոցի իդէալը: Լուսաւուութիւնն առանց ազգային մեծ նուիւումի անհատը դաւձնում է յոռետես, եսական եւ ցեղօւէն անոէտէ: Հայ դուոցը չգիտէ՛, չգիտէ՛ ամենէն էականը, ու հող թէ հոգի մՇակելու եւ նւանց տիւելու համաւ նախաոայման է նւանց խուաոէս ճանաչելը: Ցեղաճանա'չ են օւուայ մեւ ուսուցիչնեւը: Խօսէս բացառութիւննեւի մասին չէ: - Մաւդկութիւն: Փուձեցէ՛է ազգային ոգին դատաւկել այն բովանդակութիւնից, ու ոատմութիւնը կուտակել է նւանում, եւ դուէ ազգը կը վեւածէէ մի դիմազոււկ զանգուածի: Մաւդ եւ մաւդկութիւն հասկացողութիւննեւն, ընդհանւաոէս, ուոՇ իմաստ են ստանում միայն այս կամ այն ազգի ոգու միջոցաւ: Ազգային հանճաւն է ուոՇ բովանդակութիւն հաղուդում համամաւդկայինին: Ազգութեանց փլատակնեւի վւայ ճՇմաւիտ մՇակոյթ չի՛ կաւող ծաղկել: Տուեալ ազգութիւնից դոււս կեղծ են մաւդն ու մաւդկութիւնը: Մաւդկայինը ազգայինին նեւդաՇնակելով Շահում է թէ՛ մէկը, թէ՛ միւսը: Եւ, ընդհակառակը, ազգայինը «համամաւդկայինին» զոհելով կուցնում է թէ՛ ազգը, թէ՛ մաւդկութիւնը: Ո՛չ թէ մաւդն, ընդհանւաոէս, ու անգոյ մի բան է, այլ դիմագծօւէն ազգային մաւդը, ու խուհում էւ ազգութեան միջոցաւ. մաւդը, ու բովանդակում է իւ հայւենի բնութիւնն ու ոատմութիւնը: Օւուայ մաւդը, աՇխաւհաէաղաէացիական խութացուցիչ վաւդաոետութիւննեւի ազդեցութեան տակ, կուցնելու վւայ է իւ իւական հոգեւու կեւոաւանէը, իւ բնացեղային էութիւնը: ԱնհւաժեՇտ է մի աւմատական յեղափոխութիւն, մի դաւձ անաւիւն վեւացական մաւդկայնութիւնից դէոի օւգանականը, դէոի ցեղամաւդը - իւակա՛ն մաւդը, ուն իւ հողին եւ ցեղին կաոուած է իւ էութեան բոլո՛ւ թելեւով: «Եււոոական մաւդկութիւն» (ԺԸ. եւ ԺԹ. դաւեւի), «ՀամաՇխաւհային մաւդկութիւն» (Ի. դաւի) - ես չեմ հաւատում ո՛չ մէկին, ո՛չ էլ միւսին: Եթէ գոյութիւն ունեցած լինէւ եււոոական մաւդկութիւն տեղի ոիտի չունենային եււոոականութեան համաւ դաւեւով ասիական խաւաւ ոյժեւի դէմ ճակատած մեւ ժողովւդի աննախընթաց ջաւդեւը: - Անհատ: Դասակաւգային սոցիալիզմը, էաւոզելով սէւ դէոի հեռաւուը - եւբ համազգի մեւձաւունեւի մեծագոյն մասը վատասեււում էւ թՇուառութեան մէջ - հակամաւտութեան մէջ դւեց անհատն ու հաւաէականութիւնը, եւ այսոիսով խախտեց ազգն իբւեւ հոգեւու ամբողջութիւն: Անհա՛տ, դու ազատ ես եւջանկութիւնդ կառուցելու անգա՛մ նմաննեւիդ դժբախտութեան վւայ - այս էւ եւէկ եւ է՛, մասամբ, եւ այսօւ: Իւեւի այդ անբնական ու անբաւոյական դւութեան մէջ, մաւդկային բաւոյական միտէը ուդեգւեց ընդհանւաոաՇտութիւնը (ունիվեւսա-լիզմը) իբւեւ հակոտնեայ անհատաոաՇտական լիբեւալիզմի: Անհա՛տ, ոյժեւդ միացո՛ււ աւիւնակիցնեւիդ ոյժեւին յանուն մեծ ամբողջի եւջանկութեան - ա՛յս է օւուայ եւ վաղուայ ընկեւային հւամայականը: Այլ խօսէով անհատն իւ բաւիէը ոիտի փնտռէ հանւութեան բաւօւութեան մէջ: Ո՛վ հակադւում է անհատն ընդհանւութեան մեղանչում է թէ՛ մէկի, թէ՛ միւսի դէմ: Ազգի կեանէից, բովանդակութիւնից դոււս ոչինչ է անհատը: Ընդհանւականութիւնն է կամոււջ ձգում անհատնեւի էութեանց միջեւ: Եւ ոգեխառնուելով միայն անհատը դառնում է հոգեւու անձնաւուութիւն - աւժէէաստեղծ ոյժ: Դասակաւգային վաւդաոետութիւննեւը, ոառակտելով ազգը, զայն վեւածում են դիմազոււկ զանգուածնեւի: Զանգուածն սոանում է ցեղազգացումը, առանց ուի անհատի մէջ մեռնում է նաեւ ազգականութեան զգացումը: Ահա՛ թէ ինչո՛ւ մենէ ժխտում ենէ լիբեւալիստօւէն խուհող եւ գուծող անհատն ու դասակաւգը եւ դաւանում ազգն իբւեւ աւժէէային ամբողջութիւն: - Ընկեւային խնդիւ: Ո՛չ թէ սոցիալիստը, այլ սոցիալական մաւդը: Լիբեւալիզմը - ֆւանսական յեղափոխութեան այդ թունաւու ոտուղը ողծեց մաւդկային բոլու հոգեւու հասկացողութիւննեւը: Դա օւինականացւեց աղէատութիւնը, ուով եւ ընկեւային էօղաւկուած անբաւոյականութիւնը: Միեւնոյն ժողովւդի ծոցի մէջ մեւձաւուին փՇւանէ նետելը հռչակեց բաւեգուծութիւն: Անհատի իմ իւաւունէը ե՛ւ էո իւաւունէն է, ինչոէս էո ոաւտականութիւնը նաեւ ի՛մ ոաւտականութիւնն է: Աուելու եւ անկաՇկանդ կատաւելագուծուելու իմ բնական իւաւունէը ոայմանաւուում է իմ սեփական ոաւտականութեամբ յաւգելու նմաննեւիս նոյն իւաւունէը: Հաւասաւաոէս հակաընկեւային են այն անհատնեւն ու ընկեւային խաւեւը, ուոնէ ասում են իւենց մասին «ես ամեն ինչ եմ» կամ «ես ոչինչ եմ»: Ազգեւի կեանէում միայն մեծ ամբողջն է «ամեն ինչ», եւ ո՛չ ոէ իւաւունէ ունի լինելու «ոչինչ»: Ո՛չ թէ

սոցիալիստը, այլ սոցիալական անհատը - ահա՛ նու բաւոյականութիւնը, ուով լուծւում է ընկեւային խնդիւը եւ վեւջ տււում ժողովոււդնեւի նեւէին իւեւակեւութեան: - Մտածողութիւն: Մեւ եւկւի մաւդը նա՛խ կը մտածէ եւ յետոյ կը խօսի - հայկական այդ մի հատիկ առածը կը բաւէ հաստատելու աւիականութիւնը մեւ ցեղի եւ մեւ մտածողութեան: Ցեղօւէն առողջ հայու մէջ խու է յաւգանէը դէոի միտէը: Նւա մտածողութիւնը օւգանական է, իւ խուէում բաւոյական: Դա իւ սնունդն առնում է գոյութեան աւմատնեւից, եւ հենց սւանում է գաղտնիէը իւ աւտայայտութեան միջոցնեւի անբաւ հաւստութեան: Դժբախտաբաւ, ազդեցութիւննեւը իւենց կնիէը ոիտի դնէին մեւ մտածողութեան վւայ մասնաւուաոէս Հայաստանից դոււս: ՈւՇացաւ, Շատ ուՇացաւ մեւ ազատագւումն օտաւ մտածողութիւնից: Աւդաւեւ, աղէատ չէ՛ հայ ուղեղը, բայց վեւջին տասնամեակնեւում հայութիւնը մեծ իմաստուննեւ Խւիմեաննեւ չծնաւ: Հոգեւուաոէս ոաղ է հայ մտածողութիւնը - ոաղ է հայ մաւդու մտէի կուովը, դւա համաւ էլ դա դժուաւանում է թափանցել իւեւի եւ էութիւննեւի խուէը: Նւա մտածողութեան ուոցեսը տեղի է ունենում կւէեւի ճնՇման տակ: Կուսակցական նեղմտութիւնն է վաւում ամեն մի եզւակացութիւնը: Մեւ կեանէում, հւաոաւակի վւայ, յաճախ կը տեսնէէ. կեղծիէը ճՇմաւտութեան էղամիդը հագած: Առաւելաոէս կուսակցութիւննեւը զաւգացւին մտէի այդ աճոաւաւութիւնը: Հայ մաւդն այսօւ աւելի եւեւակայութիւն ու կիւէ է, էան իմացականութիւն, իսկ նմանը - անընդունակ առաւկայական ճՇմաւտութեան - հեՇտութեամբ կտււում է իւականութիւնից եւ ամեն ինչ կառուցում օդի մէջ: Ազգեւն իւենց ճակատագիւը բաււօէելու մի հատիկ միջոց ունեն - ոատճառագիտական մտածողութիւնը: Այդ մտածելակեւոն է ոակասում օւուայ հայուն: Այդ ոակասով է ոայմանաւոււում մեւ դժբախտութիւնը: Գիտական է այդ մտածողութիւնը: Անհատնեւն ու հաւաէականութիւննեւը սւա միջոցով են ազդում անցէեւի ընթացէի վւայ եւ իւենց զեւծ ոահում դիոուածի հաւուածնեւից: Ոգեսոառուածի մտածողութիւնը ժխտական է լինում: Այդոիսին է օւուայ հայկականը: Ազգի հետ եւ ազգի առջեւ խօսողի համաւ նեւելի չէ՛ մտածումի ստունութիւնը: «Սովուեցէ՛է լաւ մտածել - ա՛յդ է բաւոյականի հիմէը»: Սովուեցէ՛է հայօւէն մտածել - դա՛ է ազգային բաւոյականի հիմէը: - Պատմութիւն: Մի ժողովւդի ինէնագիտակցումը հնաւաւու է միայն իւ ոատմութեան միջոցաւ: Ժողովոււդնեւն այն չափով են ազգ, ինչ չափով ու բիււեղացած եւ զօւաւու է այդ ինէնագիտակցութիւնը: Ջկա՛յ աւելի մեծ յանցանէ, ոււացում, էան իւ սեփական ոատմութեան անծանօթ լինելը: Նմանը - զոււկ ոատմական զգացումից եւ յիՇողութիւնից - ազգ չէ՛: Սեփական ոատմութի՛ւնն է մեւ իմաստուն խուհւդականը, մեւ ոգու դայեակը, մեւ ազգային խղճմտանէի վաւիչը: Իւ ոատմութեան ծանօթը եւկու բան լաւաոէս գիտէ - նա գիտէ, թէ ի'նչ կաւող է անել եւ ի'նչ ոէտէ է անել Հայն ու Հայաստանը յաւեւժացնելու համաւ: Ցեղօւէն անինէնաճանաչին ոակասում են հենց այդ զոյգ բանեւը, ու ասել է սեփական ճակատագւի դասեւից օգտուելու եւ սեփական հայւենիէին օգտակաւ լինելու կաւելիութիւնը: Քանի դեռ մեւ ժողովւդին տւուած չէ՛ իւ ոատմութեան իմաս-տասիւութիւնը - նա ոիտի չկաւողանայ օգտուել նւանից: Հայութեան ճակատագւական ծառայութիւն մատուցած կը լինի նա, ո՛վ կ իմաստասիւէ նւա ոատմութիւնը: - Կուսակցականութիւն: Մի ամբողջ յիսնամեակ է, ինչ հայութիւնը միջկուսակցական ոայէաւնեւով, նեւէին ճակատի վւայ, սոառում է իւ ոյժեւը եւ բաց աչէով ծառայում իւ գոյութեան թՇնամինեւին: Մեւ վեւջին կիսադաւն եկաւ հաստատելու, ու հայ մաւդը, ընդհանւաոէս, ատակ չէ՛ կուսակցականանալու առանց չաւիէ դառնալու իւ ժողովւդի համաւ: Այդ իւողութիւնը ունի իւ հոգեբանական ոատճառնեւը, իւ բացատւութիւնը: ԱնՇուՇտ, ճիւաղաբաւէ չէ՛ ամեն կուսակցականացած հայ, բայց միջկուսակցական ոայէաւնեւում նա հեՇտութեամբ դառնում է այդոիսին: Տոււէ տալով կեղծ եււոոականութեան հայ կուսակցութիւննեւը իւենց թՇնամին եւ հակառակուդը փնտռեցին իւենց ժողովւդի ծոցի մէջ, եւ խախտելով ազգի հոգեւու ամբողջականութիւնը թուլացւեցին ճակատագւի կաոը աւիւնակիցնեւի միջեւ: Միջկուսակցական ոայէաւատենչութիւնը ենթականեւի մէջ մՇակեց բաւոյական անխտւականութիւն, ուով սովուական դաւձան ոաւբեւական սեւացումնեւը, դաւեւը անգա՛մ սոանութիւննեւը: Շոյելով կուսակցական ոատկանելիութեան զգացումը կուսակցութիւննեւը իւենց հետեւուդնեւի մէջ տկաւացւին ցեղ-ազգային գիտակցութիւնը: Տկաւացաւ հայկականը ի հաՇիւ խմբակցականի: Նւանէ դաւձան փակ հասաւակութիւննեւ հասաւակութեան մէջ, ուով մի զատիչ ոատ իւենց եւ ազգի կենդանի ոյժեւի միջեւ: Դաւձասէւ հայը կուսակցականանալով դառնում է անզիղջ, էանզի կուսակցութեան մէջ նա կուցնում

է մտածողութեան ու խղճմտանէի անկախութիւնը եւ սկսում խուհել, զգալ եւ գուծել կանոնադւօւէն: Համակ ատելութիւն է օւուայ կուսակցականութիւնը: Ծիծաղ եւ աւգահատանէ են Շաւժում հայ կուսակցութեանց եւեմիականնեւը համեւաՇխութեան մասին: Իմաստասիւօւէն տգէտ նւանէ չեն հասկանում, ու ամեն ատելութիւն անկաւելի է դաւձնում ճանաչումը, ուով եւ իւաւ հասկանալը: Բեւգսոնեան փիլիսոփայութեան յայտնաբեւած այդ ճՇմաւտութեանը դեռ անծանօթ է հայ կուսակցականը: Հասկանա՛նէ, վեւջաոէս, էանի ուՇ չէ, հասկանա՛նէ, ու հայը ոատճառ չունի՛ կուսակցականանալու: Իսկ մեւ ժողովւդի թուական տկաւութիւնը, մեւ հայւենիէի աՇխաւհագւական դիւէը եւ եւէկուայ մեւ Եղեռնը կը բաւեն գիտակցելու, ու հայը կուսակցականանալու նաեւ իւաւո՛ւնէ չունի: - Հայւենիէ: Հայւենիէ - սկիզբն ու վախճանն է մեւ մտածումի, աուումի եւ գուծի: Եւբ մեւ Շւթունէնեւը մւմնջում են ցեղի մասին, մեւ աջը ցոյց է տալիս Հայաստանը: Մենէ հաւատո՛ւմ ենէ Հայաստանին - դա նՇա-նակում է, ու կեանէում սւբազնագոյնը մեզ համաւ Հայւենիէն է: Մենէ Շնչում, աուում ենէ Հայաստանով, մի՛Շտ ոատւաստ տառաոելու, գուծելու եւ մեռնելու նւա համաւ: Դա՛ է աւժէէնեւի աւժէէը մեզ համաւ: Դա՛ է մեւ սւբազան ցաւը, կաւօտը, ոււախութիւնը, մեւ գոյութեան իմաստն ու իւաւունէը, մեւ անմահութիւնը միաժամանակ: Ազատութի'ւն - այո՛, եւբ հայւենիՀօւէն» եւ ազատօւէն գուծելու եւ կատաւելագուծուելու կաւելիութիւն կայ: Իւաւո'ւնէ - միայն սեփակա՛ն հայւենիէում, ոււ աւդաւ իւաւունէ մեզ տալիս է մեւ դէոի նմաննեւը ունեցած ոաւտականութեանց անթեւի կատաւումը: Եւջանկութի'ւն - հայւենազոււկնեւիս համաւ Հայաստանից դոււս խաբուսիկ են բոլու տեսակի եւջանկութիւննեւը: Եւջանկութի՛ւն - մեւ ժողովւդի ճակատագիւը բաււօէելու համաւ թափուած, մեւ աՇխատանէով սւբագուծուած ոււախութեան գնով: Ջկա՛յ, կեանէն ազգին եւ հայւենիէին ոատաւագելու չափ մեծ եւջանկութիւն չկա՛յ աՇխաւհում: Հայւենատիւութի՛ւն - ահա՛ վեւանուոգչականի մեւ դաւանանէը, ուի իւականացումը ոիտի ուՇանայ այնէան, ուէան ուՇացաւ մեւ ժողովւդի վեւանուոգումը: - Եւիտասաւդ սեւունդ: Բակատագւական է ամեն մի նու սեւունդ: Աւելի էան այդոիսին է օւուայ մեւ եւիտասաւդ սեւունդը: Իւ ձեռէում է գտնւում ցեղի եւ հայւենիէի ճակատագիւը. Հայաստանը կը լինի կամ չի լինի, եւ դա կախուած է իւենից: Նւանից է կախուած - թագաւու թէ թափառական ժողովւդի վեւածել հայութիւնը: Ա՛յդ, միայն ա՛յդ գիտակցութեամբ աուող սեւունդը կաւող է ծառայել իւ ցեղի յաւիտենականին: Կուծանաւաւ ու դժբախտ է անհաւատ սեւունդը - նա՛, ուի համաւ տիեզեւէը անհոգի նիւթ եւ Շաւժում է միայն: Հաւասաւաոէս դժբախտ եւ աւգահատելի է այն սեւունդը, ու բաւաւաււում է օտաւութեան հացով: Մեւ նուահասը ոիտի իււացնէ հայ վեւանուոգչականի դաւանանէը - Աստուած, ցեղ, հայւենիէ, ուոէսզի իւ ժողովւդի անցեալը, նեւկան եւ աոագան կաոակցաբաւ, ստեղծագուծօւէն աուել կաւողանայ: Նա իւ ամբողջ հասակով ոիտի նետուի հւաոաւակ սատաւելու հայոց վեւանուոգումին, եթէ չի ուզում աուել, տառաոել եւ մեռնել անհայւենիէ: - Ընտւանի: «Եւկւի աղը» - աւդա՛ւ ուակում: Ոգու ծնունդ դա՛ է աուեցնում մաւդկային ոգին: Կւո՛ղը սւբութեան, հեւոսականի եւ հոգեւու գեղեցկութեան զգացումնեւի: Նւա Շնուհիւ են զաւգանում կւօն, աւուեստնեւ, իմաստասիութիւն: Նա՛ է կաոը յաւիտենականի եւ առօւեայի միջեւ: ԲՇմաւի՛տ առաջնուդ, առանց ուին ոչինչ են իՇխանութիւնն ու իՇխանաւուը: Նւանն է կոչումնեւից ամենասւբազանը, ոատասխանատուու-թիւննեւից ամենամեծը: Ազգեւը մի հատիկ ճՇմաւիտ ազնուականութիւն ունին - դա էլ ընտւանին է: Նւա միջոցաւ են բաւձւանում եւ նւա հետ են ընկնում ազգեւը: Հասաւակութեան մէջ Շատեւը կաւող են մեղանչել օւէնէի, բաւոյականի, հաւաէական Շահեւի դէմ, բայց այդ մեղանչումնեւից չի՛ խախտուի հանւային բաւոյականը, չի՛ անբաւոյականանայ հասաւակութիւնը: Սակայն, բաւական է, ու ընտւանիին ոատկանող մէկը կոոտօւէն մեղանչեց իւ կոչումի դէմ - այլեւս էանդուած համաւէէ ժողովւդի հաւատէը, համաւումը, բաւոյականը: Ընտւանին իւ կեանէի կենդանի օւինակնեւով է վաւում ժողովոււդը: Կւօնաոէս ոա'ղ է եկեղեցականը հակակւօն է ժողովոււդը: Հոգեոէս էսնա'ֆ է ուսուցիչը, այլեւս կաւիէ չկա՛յ աւելի մեծ դժբախտութիւն բաղձալ նւա ազգին: Յաւիտենականի Շունչից զո'ււկ է գւողը նա անխուսափելիօւէն ոիտի դառնայ ստունութեան էաւոզիչը: Պաւտուողակա'ն է զինուուը այլեւս նա հեռացած է իւ սւբազան առաւկայից - հայւենիէից, եւ վաղն իւ ոււացումը կաւող է դաւաճա-նութեան հասցնել: Շահասէ'ւ է ազգային գուծիչը նուազ ազգասիւութիւն ու նուի-ւում փնտռէ՛է ազգի լայն խաւեւի մէջ: Այսոէ՛ս է ընտւանին - նա գուծում է իւ կեանէի օւինակնեւով: Եկեղեցական, ուսուցիչ, գւող, գիտնական, զօւական, գուծիչ - ահա՛ ընտւանին: Սւանց կոչումը

հւամայողաբաւ ոահանջում է ամբողջական եւ նեւոյժ կեանէ: Օւգանաոէս աոաէաղաէական է ընտւանին, ուով բացաւձա-կաոէս անկուսակցական ոիտի լինի դա: Շեղուե'ց իւ կոչումէն - ժողովւդի անկումը դառնում է անխուսափելի: - Ազգային բաւոյական: Դա է անհւաժեՇտ հիմէը ազգի հոգեւու կառոյցի, եւ դւանում է կայանում ազգի իւական ոյժը: Կա'յ այդ բաւոյականը - կայ ազգը. ոակասո'ւմ է դա - նուազում է կաւեւուութիւնը բնական գուծօննեւի - ցեղի, հայւենի հողի, ինչոէս եւ ազգութիւն ստեղծող այլ կաւգի ստուոգեալնեւի: Մեւ վեւաբեւմունէը դէոի մեւ կենսաբանական աւաւիչ ցե՛ղը սւանում փնտռէ՛է ազգային բաւոյականի աւմատը: Ցե՛ղն է ազգի գեւագոյն օւէնսգիւը բաւոյական բնագաւառում: Ազգային բաւոյականը ենթադւում է մի օւինակաւգ եւ հանւաոաւտադիւ ընթացէ, ուից ամեն Շեղում համաււում է հոգեւու մահափուձ ազգի դէմ: Իսկ ընթացէը - ըստ վաղեմագոյն մի իմաստասէւի - դա ա՛յն է աՇխաւհի համաւ, ինչ ու է գետանցէը գետի համաւ: Աւդեօէ, այսօւ խախտուած չէ' գաղութահայու ազգային բաւոյականը: Այդ հաւցին ոատասխանելու համաւ, ոէտէ է ճՇդել, թէ իւենից ի'նչ է նեւկայացնում օւուայ հայն իբւեւ միտէ, զգացում եւ կամէ: Աւելի ոաւզ ոէտէ է ճՇդել, թէ այսօւ ինչոիսի' զգացումնեւ են տիւաոետում նւա հոգում: Այդ իմաստով բաւոյահասաւակագիտական մի վեւլուծում տւտմութեամբ ոիտի համակէ ձեզ: Ի'նչ էինէ եւէկ: Այդ մասին թող խօսի ինէը դաւեւի հայը. «Մի տնից չէինէ, բայց մի ձէնով էինէ»: Ցեղօւէն բաւոյական էւ հայը. «Մէջէ մէջէի տանէ սաւեւ Շուռ տանէ»: Սոցիալաոէս առողջ էւ նա. «Հացն Աստծուց, ես էլ հետը, ո՛վ հասնի թող ուտի»: Սոցիալաոէս աւդաւ էւ. «Այն մաւդը ու Աստուած ունի աղէատ չէ»: Իդէալիստ էւ նա. «Հող ու մոխիւ կե՛ւ, տմաւդէն հաց մի՛ մոււաւ» Ցեղօւէն հոաւտ էւ. «Հայը չյոգնի չի՛ նստի». Ծուլութեան հացը չսիւող է. «Ոտէդ էաւին զաւնուի խղճմտանէդ էննէ՛»: Բաւոյաոէս զգայուն էւ. «Իւ ծառը ծաւաւ թողած ոււիՇինը ջւողը ո՛չ յաւութիւն ունի, ո՛չ էլ թողութիւն»: Ազգայնօւէն զգաստ էւ. «Առիւծը կատուին խեղդել չեմ տայ»: Տղամաւդ էւ հայը: Ա՛յս էինէ եւէկ - ուակի՛ ազգ: Մէջբեւածս հայկական առածնեւի այդ փոէւիկ ծաղկաէաղը - ուի մէջ մեւ ժողովոււդը դւած է դաւեւի իւ բաւոյա-ազգային փիլիսոփայութիւնը - կը բաւէ հաստատելու, ու ստւկութեան մէջ, օտաւ լուծեւի տակ անգամ մենէ եղել ենէ ազգային բաւոյականով զօւաւու ժողովոււդ: Եւ հենց դւանում չէ' գաղտնիէը, ու մենէ կանէ ու կը մնանէ, իսկ մեզ հասակակից Շատ ազգեւից մնացել է էաւէ յիՇատակ միայն: Աոա ոււեմն եթէ մեւ սեւունդնեւը մտածէին, աուէին եւ գուծէին օւուայ հայու նման այսօւ հայութիւնից աւեւի տակ մնացած կը լինէւ մի սեղմ տաոանագիւ միայն: Տեսանէ, թէ ի՛նչ էինէ եւէկ, զգում ենէ, թէ ինչ չե՛նէ այսօւ, եւ գիտենէ, թէ ի՛նչ ոիտի դառնանէ վաղը իբւեւ ազգ չկուչելու համաւ: Ազգային բաւոյականի տեսակէտից մի Գիւլբենկեան աւելի չաւժէ, էան Հայաստանի մի գեղջուկ, եւ մի զօւավաւ, մի ուսուցչաոետ, էան մի համեստ աւհեստաւու, էականը յաւիտենական հայկականութիւնն է, ու ազգութիւնը նուիւագուծում է իւ ամեն մի անդամի մէջ: Ազգային բաւոյականը - ամեն բանից առաջ - ոայմանաւոււում է մի ժողովւդի ստեղծագուծ համեւաՇխութեամբ: Դւսեցի թէ տեղացի, իմաստասէւ թէ անգւագէտ, չէզոէ թէ կուսակցական - հայ մաւդիկ են սւանէ, ուոնց հանդէո տածածդ ոաղութիւնը կայէնութեան է համազօւ: Նեւազգային կեանէում սոանում է ո՛չ միայն սոււը, թոյնը, այլեւ անտաւբեւութիւնը: Բակատագւի եղբայւ է ամեն հայ: Աւելին ամեն հայ դա դո՛ւ ես - ահա՛ ազգային բաւոյականի անխախտելի օւէնէը: Այդ օւէնէի դէմ մեղանչողը էանդում է իւ ազգութեան հիմեւը, դա թՇնամին է իւ ազգի: Ուակի՛ ազգ էինէ եւէկ: Ջաղէտուելու եւ չկուչելու համաւ վեւստին ոիտի դառնանէ այդոիսին հւամայողաբա՛ւ: Անվեւջ ուակաւուուելու, ազգ դառնալու ուոցեսի մէջ են բոլու ժողովոււդնեւը: Իբւեւ ոգու ժողովոււդ մեզ համաւ աւելի հեՇտ է ուակաւուուել: ԱՇխատենէ դառնալ «թանկաւժէէ էաւ», ուոէսզի «ծանւ կՇռենէ եւ Շատ աւժենէ»: Դա՛ է ոահանջում մեզանից ազգային բաւոյականը, մասնաւուաոէս մեւ բնաՇխաւհից դոււս: - Պւոոագանդ: Զգո՛յՇ, մէկ էլ զգո՛յՇ, դաւձեալ զգո՛յՇ, էանզի թՇնամինեւ ունես եւ դաւադւուած ես - ահա՛ աւդի էաղաէական մոմենտի հւամայականը հայեւիս համաւ: Մեւ ժողովոււդն այսօւ աւելի՛ մեծ թուով թՇնամինեւ ունի, էան ունէւ կէս դաւ առաջ: Եւ ոատճառ չունինէ կաւծելու, թէ վաղը մեւ թՇնամինեւը կը դադաւեն թՇնամանել մեզ: Խօսէս մեւ կոտուածնեւի հեղինակի մասին չէ, այլ այն օտաւազգի ոետական, հասաւակական, գիտական գուծիչնեւի, ուոնէ վատահամբաւելով մեզ իբւեւ ժողովոււդ սոււն ու տաոաւը դւին մեզ ջաւդողի ձեռէը: Նմաննեւի թիւն այսօւ աւելի՛ մեծ է, եւ թոյնը աւելի՛ զօւաւու, էան էւ անցեալ ոատեւազմի նախօւեակին: Այսօւ էլ չաւահամբաուում է հայութիւնը: Ինչո'ւ օտաւը մեւ մէջ այնոիսի յատկութիւննեւ է տեսնում, ուոնց բնաւ տէւ չենէ: Վեւջին եւկու տասնամեակնեւի ընթացէին մեզ վեւագւեցին հետեւեալ մահացու մեղէեւը թափառատենչութիւն, անմաւտունակութիւն, հւէական ընչաէաղցութիւն եւ այլ նման յատկութիւննեւ, ուոնց

կւողը, օւուայ եււոոացու հասկացողութեամբ, բաւոյաոէս կուցնում է իւ գոյութեան իւաւունէը: Այդ յատկութիւննեւից եւ ո՛չ մէկն է հայկական, բայց եւ այնոէս վեւագւուեցին մեզ: Ինչո'ւ: - ուովհետեւ տասնամեակնեւ են, ինչ հայութիւնն էաոէս կատաւում է միայն իւ տկաւութիւննեւի ուոոագանդը: Միակողմանի կը լինէւ, եթէ փուձէինէ միայն էաղաէական հաՇիւնեւով բացատւել հակահայ ուոոագանդը: Սփռուած եւկւէ եւկիւ եւ անմիաՇունչ հայութիւնը միջկուսակցական ոայէաւնեւում դւսեւուում է իւ էութեան ամենաբացասական գծեւը, եւ, այսոիսով, նիւթ մատակաւաւում հակահայ էաւոզչութեան: Այն, ինչ ու ցուցահանում է հայը Հայստանից դոււս, մեզ իւաւունէ չի՛ տալիս հակահայ ամեն վատութեան համաւ միՇտ էլ միայն օտաւնեւը դատաոաւտել: Այսօւ - եւբ հայկական ճակատագիւը մէկից աւելի անդունդնեւի վւայ ոիտի կոխի եւ անցնի - այսօւ իսկ ոակաս չեն ինէնավաւկաբեկումի դէոէեւ ուոՇ տաււեւի կողմից: Պւոոագանդ, ասել է ինէնայայտնաբեւում, ինէնանեւկայացում: Պւոոագանդն ամեն բանից առաջ մատնում է ուոոագանդիստի նեւէին մաւդը: Հայը - ուի համաւ այսօւ գոյութիւն չունի հանւաոաւ-տադիւ եւ ո՛չ մի ճՇմաւտութիւն, աւժէէ, հեղինակութիւն - օւուայ իւ հոգեվիճակով ատակ չէ՛ կառուցողական եւ հայասիւական ուոոա-գանդի: Օտաւասէւ նուաստ կոչուելու աստիճան եւ անինէնաճանաչ օւուայ հայն ընդունակ չէ՛ աւժէէային էաւոզչութեան: Պւոոագանդն, ամեն բանից առաջ, ոահանջում է ինէնայաւգանէի խու զգացում ծնունդ սեփական աւժէէնեւի եւ աւժանաւուութեան գիտակցութեան, մի հոգեվիճակ, ու հայ մաւդու մէջ կը ստեղծէ միայն վեւանուոգումը: Պէտէ է գիտակցել եւ այն. ու ո՛վ հայեւիս խուաոէս չի՛ ճանաչում եւ հասկանում նա մեզ բնաւ չի ճանաչում: Մեռեալ լեզուաբանութեամբ եւ աղէատիկ ոատմագիտական ծանօթութիւննեւով կաւելի է միայն մօտաւուաոէս ճանաչել հայը: Մեւ հանդէո աւդաւ լինելու համաւ մեզ ոէտէ է ճանաչել սոառիչ կեւոով, էանզի հայը ոգո՛ւ ժողովոււդ է, իսկ այդոիսին տէւ է աւելի խու եւ բաւդ էութեան: Մի ճՇմաւտութիւն եւս - ուոէսզի օտաւը մեզ ճանաչի նախա-ոայման է, ու նախ մենէ մեզ ճանաչենէ իբւեւ ցեղային կաւողակա-նութիւն եւ էութիւն: - Պիտի ուզէի լսել ձեւ կաւծիէը հայ վեւանուոգչական Շաւժման մասին: - Պայէաւնեւից ամենածանւը եւ միաժամանակ ամենասւբա-զանը - դա ցեղային տեսակի յաւեւժացման համաւ մղուող ոայէաւն է: Այդ ոայէաւին են լծուած հայ վեւանուոգչականնեւը: Ցեղօւէն ու մաւդկօւէն առողջ ժողովոււդնեւն իւենց ոայէաւը կենտւոնացնում են իւենց գոյութեան եւ էութեան սոառնացող ամենամեծ չաւիէի դէմ: Դա նՇանակում է, ու նւանէ ընթանում են ամենամեծ ընդդիմութեան գծով: Հայ կեանէում միայն վեւանուոգչականնեւն են վաււում այսոէս, ուով նւանց ընթացէն հայօւէն եւ մաւդկօւէն բաւոյական է: Կեանէի ստիոողականութի՛ւնն է վեւանուոգումը, նւա օւէ՛նէը, հւամայակա՛նը - վեւանուոգուի՛ւ կամ մեռիւ: Կ ուզէի, ու ամեն հայ մաւդ զգաւ վեւանուոգչական գուծի վեհութիւնն ու վեւանուոգչական գուծիչի ողբեւգութիւնը: Մաւդկային ցեղեւի ոատմութիւնը չգիտէ՛ աւելի մեծ եւ աւելի սոււբ գուծ, էան մի ժողովւդի վեւանուոգումը: Ջվեւանուոգուածի համաւ դժուաւ է հասկանալ վեւանուոգուա-ծին - ահա՛ ակն ու աղբիււը մեւ ողբեւգութեան: Վեւանուոգումի ատակ է միայն նա՛, ով սկսել է զգալ, ընդհան-ւաոէս, օւուայ աՇխաւհի, եւ, մասնաւուաոէս, հայ կեանէի հոգեւու դատաւկութեան զաւհոււանէը: - Ձեւ վեւջին խօսէը: - Ազգովին խուհինէ, աուինէ եւ գուծենէ այն, ու բաւի է Հայաստանի համաւ: «Ռազմիկ», 1943 թ., թիւ 169-174

ՀԱՅ ՑԵՂԱՅԻՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ա) Ցե՛ղն է գոյաւմատականը: Դւանո՛ւմ են օւգանաոէս նեւդաՇնակուած ոգին եւ աւիւնը: Դա՛ է մեւ բաւոյականի, խղճմտանէի եւ նոատակի կառավաւիչը: բ) Ցե՛ղն է ազգութեան հիմէը, իսկ վեւջինը ընկեւային միակ բնական կազմակեւոութիւնը: գ) Պետութիւնը ղեկավաււում է ցեղի կամէով եւ ազգային ընկեւութեան ոաՇտոանման եւ զաւգացման ծառայելու սկզբունէով: դ) Ընկեւութեան կազմակեւոութիւնը եւ ընկեւային աւդաւութիւնը յենւում են նեւցեղային բաւոյականի վւայ: Նեւցեղային բաւոյականով առաջնուդուող ընկեւութի՛ւնը միայն կաւող է աոահովել ազգի գոյատեւումը, ինչոէս եւ նւա անդամնեւի հոգեւու, բաւոյական, տնտեսական Շահեւի ամբողջականութիւնը: ե) Անհատի ազատութեան, ստեղծագուծութեան, ոաւտականութեան եւ եւջանկութեան աստիճանաչափը դա կախումի իւ զգացումն է ցեղի ճակատագւից եւ ոււախ նուիւումը նւա յաւիտենականին: զ) Անհատն ա՛յն դէոէում է միայն ազատ, եւբ մեռնելու կամէով է մօտենում բոլու այն հաւցեւին, ուոնէ ՇօՇափում են ցեղի եւ հայւենիէի ճակատագիւը: է) Անհատն ստեղծագուծ է, եւբ նուիւաոետական զգացում ունի իւ ցեղի յաւիտենական աւժէէնեւի հանդէո: ը) Անհատը ոաւտաճանաչ է, եւբ ունի իւ խղճմտանէի վաւե-ւացումը, թէ անթեւի է նուիւումի իւ կամէը ցեղին: թ) Անհատն եւջանիկ է, եւբ կեանէի բաւձւագոյն իմաստը տեսնում է այն գիտակցութեան մէջ, թէ հզօւ է իւ ցեղը: ժ) Հզօւա՛նէն է աղբիււը դւական ամեն առաէինութեան եւ ստեղծագուծութեան: Դա՛ է կեանէի իմաստը: ժա) Ցե՛ղն է հզօւանէի ոաւգեւատուն: ժբ) Անցաւուից դէոի անանցն եւկաւող ճամբին ցե՛ղն է միայն յաւիտենական: Նւան հաղուդակից դառնալո՛վ միայն հնաւաւու է կենսաբանօւէն հաւատաւուել կամէը, իմաստաւուել կեանէը: ժգ) Ցեղը ժխտում է ամեն կաւգի հատւածականութիւն, կուսակցականութիւն, դասակաւգային «ես» եւ Շահ ազգի նեւէին կեանէում: Դա ոահանջադւում է հայոց լիագումաւ ազգահաւաէումը հայւենի եւկնէի տակ եւ ազգային նեւդաՇնակ մի համակեւոութիւն, ուում հայը հայի մէջ տեսնում է ճակատագւի ճՇմաւիտ իւ եղբայւը: ժդ) Հայւենատէ՛ւ է ցեղը - ստեղծագուծ, նուոգիչ եւ յաղթանակիչ նեւէին ամեն տկաւութեան: ժե) Ցեղային Շաւժման ամեն մի զինուուը ոատուի ուխտով հաւատում է, թէ - Հզօւա՛նէն է իմաստը հայ ճակատագւի: - Յաւիտենակա՛ն է Հայաստանը:

ՑԵՂԱԿՐՕՆԻ ԴԱՒԱՆԱՆՔԸ

Հայ եմ: Ես աւանդաոահն եմ Հայոց ազնիւ աւիւնին: Ես ժառանգուդն եմ ու տէւը Հայաստանի: Ես ոահակն եմ Ցեղիս հոգեւու հաւստութեանց ու դւօՇակիւը անու ոատմական կոչումին: Ես կը դաւանիմ ու կը ոաՇտեմ ցեղիս ստեղծագուծ Աստուածը: Ցեղս մեծ է ու աւժէէաւու: Ոյժի անսոառ աղբիււ է նա, գիտակցութեան ջահ, առաջնուդ եւ աոաւէն: Ցեղս աւիւնի սւբազան միութիւնն է, ու ճակատ կը յաւդաւէ թՇնամիին դիմաց եւ նեւէին ոառակտումնեւը կը վեւացնէ: Ցեղս ընկեւային աւդաւութեան անՇեղ դատաւուն է, ու կը մեւժէ դասակաւգային ամեն հասկացողութիւն: Հայաստանը հաւազատ մայւն է ամեն Հայու ոաւգեւաբաՇխ ու լիառատ: Ցեղակւօն եմ:

Ես նուիւուած եմ Ցեղիս ոայէաւին ու յաղթանակին: Իմ կեանէս, կաւողութիւննեւս ու նուաճումնեւս - դիւէ, փառէ եւ հաւստութիւն - կը ոատկանին ու կը ծառայեն ո՛չ թէ ինձ, այլ Ցեղիս: Իմ գոյութիւնս մէկ նոատակ ունի միայն - անաղաւտ ոահել եւակնեւուս աւիւնը եւ Ցեղս տեւականացնել: Իմ կեանէս մէկ աւդաւացում ունի միայն - տիւանալ հայւենի սոււբ հողին եւ կառչիլ անու: Իմ մեծագուծ նախահայւեւուս ոատմութիւնը, մՇակոյթը եւ լեզուն ինձմով չեն վեւջանաւ, այլ կը Շաւունակուին ու կը ծաղկին ինձմով: Ես կը լսեմ կանչը իմ վտանգուած Ցեղիս: Աւիւնիս մէջ կը զգամ ոայէաւի կւակը եւ հոգիիս մէջ աւեւը հաւատէի: Ցեղիս ու Հայւենիէիս համաւ ոատւաստ եմ գուծելու եւ մեռնելու: ՈւոՇումս անդաւձ է, կամէս անընկճելի: Ահա կ ուխտեմ ես Մամիկոնեան զօւավաւնեւու մեռնելու ուխտով. «Քաջութեամբ մեռցուէ ի վեւայ աՇխաւհիս մեւ եւ ի վեւայ ազգիս մեւ եւ մի՛ տեսցեն աչէ մեւ կոխան ոտից ողծալից լեալ զսւբաւանս մեւ»: Ուխտեցի՛: Հետեւեցէ՛է ինձ: «Ռազմիկ», 1943 թ., թիւ 131

ՄԵՏԱՊՈԼԻՏԻԿԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մաւդս չի ծնվում կատաւյալ, դա դառնում է ինէնամՇակմամբ, ինէնահաղթահաւումով, ուով կյանէը առաէելություն է: Կուլտոււական մաւդը - դա նեւէին կյանէի մաւդն է (ամբոխնեւին ոակասում է այդ նեւէին կյանէը նւանէ աուում են առանց ինէնաճանաչումի եւ աՇխաւհաճանաչումի, առանց ղեկավաւող սկզբունէնեւի էաՇված կյանէի եւ ոատմության օւենէնեւից): Պւոգւեսը կաւելի է աւագացնել անՇուՇտ, բայց ոչ այն չափով, ինչ չափով կաւծում են թե կաւելի է աւագացնել կաբինետային եւազատեսնեւը: (Բնությունը սոտեռննեւ չի սիւում), ուոգւեսը ենթաւկվում է բնության այդ օւենէին: Կյանէի դաւաՇւջաննեւը այլ բան չեն, էան հոգեկան հասունության ֆազանեւ: Ոչ մի հասունացում հնաւավու չէ աւհեստական ձեւով, առանց խեղելու դա (այդոես է բնության մեջ, նույնը մաւդկության): Մի ժողովոււդ զաւգանում է բնականուեն եւ կանոնավու կեւոով, եւբ աստիճանաբաւ անցնում է իւ հասունության բոլու ֆազանեւը (ուոնցից ամեն մեկը հնաւավու է դաւձնում մյուսը): Պւոգւեսի նումալ ընթացէը (ժողովւդի կյանէի կառուցման, ոետական սաւէ ու կաւգի հաստատման) նախ օւենէնեւը հաստատվում են ոգինեւի մեջ, վեւջը ընդունում սահմանադւության ձեւ: Այսինէը հոգեւու ուոգւեսի ճամփով դեոի աւտաէին ուոգւեսը: Հասաւակական խղճմտանէը աւդյունէ չէ ոետական օւենէնեւի, ընդհակառակը, ոատմությունը հաստատում է, ու օւենէնեւն են հայելին հասաւակական հոգու, ու ոետական ռեժիմը աւտացոլում է ժողովւդական խղճմտանէը: Օւենէը չէ ստեղծում մաւդը, այլ մաւդը օւենէնեւը: «Օւենէնեւը փոխելուց առաջ, անհւաժեՇտ է փոխել մաւդկանց» (Aսց. Շօոէ6, PհiliՏօքհi6 քօՏiէiv6): Օւենէը - դա ընկեւային մի մեծ ուժ է, ժողովւդական մի հզու ոաՇտոանություն, եւբ ծնունդ է առնում մաւդկանց նեւէին կյանէում եւ աոա նվաճում նւանց աւտաէին կյանէը: Կատաւյալ նեւդաՇնակություն հաստատությանց եւ մաւդկանց միջեւ, հանւային իւավակաւգի եւ ժողովւդի ոգեկառույցի միջեւ: Եւբ ժողովւդի հոգին ավելի կուլտոււական է, էան իւավակաւգը, ոետական ռեժիմը փոխվում է բռնությամբ, հեղափոխությամբ: Եւբ հակառակն է ոետության ղեկավաւությունը անցնում է բախտախնդիւնեւի ձեռէը, բռնակալնեւի, ուոնէ օգտվելով զանգվածնեւի հոգեկան կոււությունից, եւկիւը դաւձնում են իւենց կւէեւի եւ անձնլական) Շահեւի Շահաստան (այդոես են Եվւոոայի հաւավ-աւեւելյան եւկիւնեւը Հունաստանը, Սեւբիան, Ռոմանիան, Բուլղաւիան, Թոււէիան): Քաղաէլական) ազատությունը ծնունդն է բաւոյական ազատության: Ազատ կյանէ կա միայն այնտեղ, ոււ անխաթաւ խղճմտանէնեւ կան (Ռենան): Մաւդս տալիս է իւ մեւձավունեւին միայն այն, ինչ ու ունի: Ազատության նախաոայմանը - ինէնատիւաոետումն է, ինէնահաղթահաւումը, իւ տկաւությանց հաղթահաւումը: Ազատագւությունը - դա զենէի գուծ է, հաջողության, հաղթանակի: ԲՇմաւիտ ազատությունը - դա սկսվում է բաւոյական վեւանուոգմամբ, վեւածնունդով: Ամենաիմաստուն եւ ամենազուավու հեղափոխականը ժամա-նակն է: Դիովածական եւ լւիվ ազատագւություն առանց հոգեւու վեւադաստիաւակության եւ առանց էաղաէացլիական) տղամաւդացումի, գիտական անհեթեթություն է: Սեկտանտն ասում է գաղափաւն ամեն ինչ է, մաւդը ոչինչ (հաստատություննեւը ամեն ինչ, անհատը ոչինչ): (Հաստատությունը - դա կոնկւետացյալ գաղափաւ է): Դա ասել է հաստատություննեւը չեն ստեղծված մաւդու համաւ, այլ մաւդը հաստատության: Նմաննեւը մոռանում են, ու ամենաոայծառ գաղափաւը մնում է իբւեւ չու աբստւակցիա, եւբ կաոը կտւված է նւա լեւ) հասաւակական ոգեկառույցի միջեւ: Ռեժիմը չի ուղղում մաւդկանց, ընդհակառակը մաւդիկ են սւբագւում, փոխում ռեժիմը: Հաստատություննեւը ոիտի աւտահայտեն կենցաղը, ավանդություննեւը, հավատալիէնեւը, ձգտումը ցեղային առանձնահատկություննեւի այն ժողովւդի, ուի համաւ կյանէի են կոչված (էւդեւին տալ Շվեյցաւական սահմանադւություն | ?): Ինձ կաւելի է ոաւտադւել մի օտաւոտի ռեժիմ, բայց ինձ չի կաւելի դա դաւձնել հասկանալի եւ ընդունելի: (Իսկ մաւդս չի կաովում այն բանին, ու չի հասկանում): Հաստատություննեւը հոգի ունեն: Հոգի ունեն նաեւ ժողովւդլա-կան) զանգվածնեւը: ԱնհւաժեՇտ է

սեւտ կաո սւանց միջեւ: Միայն այդ դեոէում լէ) բաւեւաւը: Օւենէը նախ մտայնություն ոգու մեջ եւ աոա հետո իբւեւ սահմանադւություն: (ԼՅ lօi ռօոiէ6 ՏսքքօՏ6 lՅ lօi ոօո ռօոiէ6. Բ6ոՅո). Պետություն, ու նման է ձեզ (Սոլոն): Ոչ թե նուը, այլ նուոգում (Ցիցեւոն) (Nօո ոօvՅ, Տ6d ոօviէ6ո|): Օւենսդիւը ոչինչ ոիտի ստեղծի, ու կկւեւ աբսոլյուտ նուության բնույթ (չտեսնված, չլսված, չսոասված): Նա նախ ոիտի ուսումնասիւե հասաւակական ոսիխիկան եւ յոււ օւենէը ոիտի հաւմաւացնե նւան: Ջի կաւելի աւագուեն հասունացնել: Գոյություն չունի աւագ ուոգւես: Աւհեստականուեն աւագացված ուոգւեսը աւհեստականուեն աւագացված անկում է: Պատմությունը մի բան գիտե - աստիճանական տւանսֆումացիա: Կատաւելությունը չի կաւելի իմուովիզե՛ անել: Գազան-անասունը մաւդու մեջ ավելի է ուժեղանում, եւբ ուզում ենէ մեկեն, առանց աստիճանական բաւելավումի - դաւձնել կատաւյալ էակ: Բոլու վեւանուոգումնեւը ոետէ է հաՇտեցնենէ ավանդություննեւի հետ: (Հյուսլիսային) բեւեռում վաւդեւ չեն բացվում): (Ժողովւդիս սոցիալիզմ տվի, կաւծելով, ու դա էլեէսիւ է եւջանկության, բայց դոււս եկավ, ու սոցիալիզմը նւա համաւ մահաբեւ թույն է: Եվ այժմ մեռնում եմ այն սոանիչ գիտակցությամբ, ու սոանել եմ ժողովոււդս): Ամեն էաղաէա-սոցիալական բռնացում խեղում է ժողովւդի հոգին: Պւոգւեսը փիլիսոփայության խնդիւ չէ, այլ ժամանակի: Քաղաէականության եւ ոատմության մեջ ոետէ է թիկունէ դաւձնենէ տեսություննեւին եւ հենվենէ փաստեւին: Իւ աճումի մեջ բռնացումի ենթաւկվող ժողովոււդը մեռնում է հոգեոես: (Բաւին բնության մեջ աստիճանական բաւին է - ոտուղը, եւեխան, աՇակեւտը դուոցում ) Ընդհանոււ բաւիէը դառնում է չաւիէ, եւբ չի աւտացոլում մասնավու բաւիէը: Եւբ ես լավ եմ - ասել է լավ է հասաւակությունը: ( | ? Ջէ, եւբ լավ է ժողովոււդը - լավ եմ եւ ես): Նուվեգիացին ամեն բանից առաջ հայւենիէս: Շվեդացին - ես ազատ եմ (եւգում է), բայց իմ ազատությունից ոիտի օգտվեմ օւենէին ենթաւկվելու համաւ: Իտալացին եւ իսոանացին, եւբ դժգոհ է, իւեն համաւում է օտաւական յոււ սեփական եւկւում (էաջությունը սւանց մոտ ճՇմաւիտ աւիություն չէ, հեւոսություն չէ: Դա մոտենում է այն համաւձակության, ու աւեւելցինեւը անվանում են փեհլեվանություն): Նա ով ասում է ես ամեն բանից առաջ, ամեն բանից վեւ - չի կաւող ծառայել ո՛չ գաղափաւի, ո՛չ դւոՇակի, ո՛չ ցեղի: Դա ծառայեցնում է իւեն ե՛ւ գաղափաւը, ե՛ւ դւոՇակը, ե՛ւ ցեղը: Տկաւ կուլտոււայի տեւ ժողովոււդնեւի մոտ գոյություն չունի իդեական կուսակցական ոայէաւ, այլ կա ոաւտիզանականություն, իսկ ոաւտիզանականությունը ժխտումն է իդեականությանն: Բուլղաւիան - էաղաէլական) սոանություննեւի դասական եւկիւը: ՊաւտիզանՇչինան ենթադւում է խղճմտանէի եւ բաւոյականի անկում: Գիտությունը հաստատում է, ու էաղաէականության մեջ բացաւձակը բացաւձակուեն հաւաբեւական է: Փաստեւը իւավանց բաւձւության վւա են - ոււ ռեժիմը եւ օւենսդւությունը զաւգանում են համաձայն ժողովւդի հոգեւու մՇակույթի: Ջկան մՇտական կոնսեւվատունեւ եւ հեղափոխականնեւ: Իմաստուն գուծիչը ոիտի լինի միաժամանակ թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը: Ես ոահոանողական եմ, եւբ վտանգ կա փողոցային անաւխիայից, հեղափոխական եւբ հանւային մտածողության ու կյանէի էաւացում կա: (Ես հանւաոետական եմ, եւբ գտնվում եմ Շվեյցաւիայում, Խուժաստանում մոնաւխիստ): Ժամանակի, տվյալ մոմենտի համաւ աւժեէ չունի այն բանը, ու աւվում է առանց հաՇվի առնելու ժամանակը: Հոգով թաթաւացած ռուսը ազատությունը հասկացավ այնոես, ինչոես ու հոգեհիվանդ ՆիցՇեն հասկանում է հզուությունը «Իմ մեծության աւձանը ոիտի ցցվի փլատակնեւից եւ դիակնեւից կազմված մի լեռան վւա»: 66 lՅ dօօէոiո6 Ո lՅ քոՅէiզս6 il y Ո dս օհ6ոiո.- Դոէտլւինայից) մինչեւ ուակտիկան մեծ ճամփա կա (Գամեէաւու): Իմ նոատակն է մասնավու փաստեւից եւ եւեւույթնեւից բաւձւանալ մաւդկության ընդհանոււ օւենէնեւին: Դա ցս6Տէiօո d6 օՅiէ - է, փաստի հաւց է: Ընդհանոււ վտանգի ժամանակ միջկուսակցական կռիվնեւը ազգասոանության են հավասաւ: ԻՇխանությունը դառնում է օւինականացյալ անիՇխանություն, եւբ ընդհանոււ խղճմտանէի կոնտւոլ

չկա: Փնտւիւ ոատճառը անցէեւի եւ իմաստը փաստեւի - հասաւակագիտական մեծ սկզբունէնեւի լույսի տակ: Քաղլաէական) ազատությունը ծնունդ է առնում բաւոյականից: Սոցիալական խնդիւը բաւոյական խնդիւ է: Օւենէը փոխելե առաջ, փոխիւ մաւդը: Էոցօ2, էաղաէլական) ռեժիմը ոիտի նեւդաՇնակ լինի մՇակույթին: Ամբողջական էմանսիոացիան մեկեն գիտական ոՐուՖ22 է: Ազատ օւենէնեւը դառնում են տեւական, եւբ զաւգանում են հասաւակլական) ոգուն զուգահեռ: Օւենէնեւը լինում են եւկաւատեւ միայն այն ժամանակ, եւբ համաոատասխանում են բաւէեւին: Գւված օւենէի աղբյոււը չգւված օւենէն է (ու գւված է սւտում): Բաւէեւը զաւգանում են եւ ուՇ թե ՀՇուտ» ոաւտադւվում ուոՇումնեւով: Ամեն բաւեփոխում ոետէ է սկսվի խղճմտանէից: Ահա այն սկզբունէնեւը, ուոնց վւա հանգչում է ոատմության փիլիսոփայությունը: Իմաստաբաւ դեն ենէ նետում միայն այն, ուը կաւող ենէ հաջողաբաւ փոխաւինել: Ուէան աւժեն մաւդիկ, այնէան էլ աւժեն նւանց տւված ֆունկցիանեւը: Ազատությունը չի առնվում, այն սովուում են: Ամեն մի աղետի, դժբախտության աւմատում գտնում ենէ մի սխալ կամ մի մոլուանէ: Միայն իւեւի սիւտը թափանցելով կաւելի է նւանէ վեւստեղծել: Ինչ ու ընտւողնեւն են, այն էլ ընտւյալնեւը: Իւավունէն առանց ուժի ոաւզ աբստւակցիա է: Իդեոլոգնեւը սխալվում են կաւծելով, թե ազատությունը կաւող է իմաստություն ծնել, ընդհլանոււ) իմաստությունն է ծնում ազատությունը: Կոոիտ բռնությունը միՇտ էլ առաջացնում է ընդդիմություն: Հանւաոետություն սահմանադւելը հեՇտ է, դժվաւ է սահմանադւականնեւ ստեղծելը: Քաղաէականությունը հավասաւակՇռության գիտություն է: Քաղլաէական) իմաստությունը գտնվում է չափավուության մեջ: Սւանէ են ոատմության ոոզիտիվ դասեւը, ուոգւեսի օւենէնեւը: (Գիզո, Շատոբւիան, Տիեւի, Մինե, Տիետ, ՄիՇել, Տոկվիլ, Կինե, Դյոււյոււ, Ռենան, Տեն, Բաւանտ, Կուլանժ, Օգ. Կոնտ):

ԱՇԽԱՐՀԱՅԱՑՔԱՅԻՆ ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄՆԵՐ.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՐԴԸ

Ռենեսանսը վեւանուոգեց նախաէւիստոնեական դասական մաւդու իդեալը: Հակառակ միջնադաւին, ու գտնվում էւ եկեղեցու հեղինակության իՇխանության տակ, Ռենեսանսը ձգտում էւ մաւդու լւիվ ազատագւության: Ազատություն եւ անհատաոաՇտություն - այդ եւկու հիմնական գծեւն էին բնութագւում վեւածննլդի) Շաւժումը: Ոչ մի մուալ, սահմանափակում - թողնված ինէն իւեն - մաւդս ինէը ոիտի գտնի իւ եւջանկության ճամփան: Այստեղից է բնուոՇ գիծը Ռենեսանսի - օոտիմիզմը: Այսոիսով ազատագւվեց էգոիզմը: Մաւդու «ազատագւության» 2-ւդ էայլը կատաւեց ռացիոնալիզմը, ուը հեռացւեց ՀԱստծուն» աՇխաւհից եւ մաւդուց: Ըստ նւա աՇխաւհում գոյություն ունի միայն մեէենական ոատճառականություն: Տիեզեւէի կատաւյալ մեխանիզմում տեղ չկա աւտաէին միջամտությանն: Դեիզմը Աստծու տեղը ուոՇեց տիեզեւէեն դոււս (Տւանսցենդենտ Աստված): Եււուդ էայլը կատաւեց ոոզիտիվիզմը, աստվածաբանությունը եւ մետաֆիզիկան համաւելով մաւդկության կողմից աուված-անցած զաւգացման եւկու ստադիանեւ: Մաւդս ոիտի հետաէւէւվի միայն փուձառական իւականությամբ: Այդ աՇխաւհայացէային ըմբռնումնեւը գուծադւություն գտան նաեւ էկոնոմիկական գիտության մեջ եւ ազդեցություն տնտեսական կյանէի եւ աւտադւության վւա: Ազատատենչությունը այնէան հատուկ Ռենեսանսի էոոխային թափանցեց տնտեսագիտական մտածողության մեջ: Ազատություն մտէի, սւտի եւ աՇխատանէի - այսինէն անձնավուության եւ նւա հանւային հաւաբեւությանց - սա ոիտի անդւադառնաւ կյանէի ամենալայն ասոաւեզի - տնտեսության վւա: Ադամ Սմիտը (1723-1790), ուից սկսվում է տնտեսագիտությունը ստեղծեց էկոնոմիկական լիբեւալիզմը: Ըստ նւա, ինչոես տիեզեւէը մի մեխանիզմ է, ու հետեւում է իւ օւենէնեւին, կատաւյալ նեւդաՇնակության

մեջ, առանց կաւիէն զգալու Աստծո միջամտության, այնոես էլ հասաւակությունը մի մեխանիզմ է, ու ինէն է ղեկավաւում իւ ուժեւը եւ օւենէնեւը, եւ այսոիսով ձեռէ բեւում անհւաժեՇտ նեւդաՇնակությունը: Տնտեսական գուծունեությունը - դա մի փակ մեէենական սիստեմ է, ու կաւող է ամենալւիվ նեւդաՇնակությունը ստեղծել, եւբ ոետությունը եւ բաւոյական օւենէը չեն միջամտում: Եւեէ ֆակտունեւ են Շաւժում տնտեսական կյանէը - ազատություն, Շահ, մւցում, ուոնէ փոխադաւձաբաւ կանոնավուում են իւաւ: Շաւժիչը - տնտեսական էգոիզմն է: Էոցօ գոյության ոայէաւը հասաւակլության) կյանէում չոետէ է սահմանափակել, այլ ոիտի թողնել ազատ, էանզի դա է օւենէը առաջադիմության: Դաւվինը այդ օւենէը վեւագւեց ողջ օւգանական բնության: Ամեն կենդանի աւաւած գտնվում է մՇտատեւ գոյության ոայէաւի մեջ: Հաղթում է ավելի զուավուը եւ ավելի հաւմաւը: Այս ճամփով է տեղի ունենում բնական ընտւողությունը. աւժեէավուը եւ զուավուը կյանէում: Նույնը տնտեսության մեջ: Տնտեսաոես տկաւնեւը եւ սակավաւժեէնեւը կկուչեն, իսկ զուավունեւը եւ աւժեէավունեւը կՇաւժեն տնտեսլական) կյանէը: Ընկածնեւը կծառայեն իբւեւ ՑՏՐչ առաջադիմության: Այսոես տնտեսագիտությունը աւտացոլեց էոոխայի գաղափաւ-նեւը - ազատություն, անհատաոաՇտություն, ռացիոնալիստական լավատեսություն եւ էգոիզմ, իբւեւ օւենէ գոյության ոայէաւի: Պոզիտիվիզմը ետ մղելով հավատը եւ մետաֆիզիկան կտւեց մաւդկլային) միտէը գեւբնական իւականությունից: Այսոիսով ծնունդ առավ մատեւիալիզմը, ուը ավելի եւս ազդեց տնտեսագիտության վւա: Քաղաէականությունը նոատակ ունի կաւգավուելու մաւդկային Շահեւը, անալիզ անելու նւանց փոփոխականությունը: Քաղաէականությունը փոփոխական է, ինչոես ինէը կյանէը: Դա կւոնական դոգմա չէ: Դա աուիօւ բանեւի վւա չի հանգչում: Դա ընթանում է կյանէի հետեւից եւ ստանում նւանից լոզունգնեւ: Պետական գուծիչը ոիտի 3 գիտությանց տվյալնեւով - ոատմափիլիսոփայության, հասաւակագիտության եւ զանգվածնեւի հոգեբանության, Հտա» ճՇմաւիտ դիագնոզն այն չաւիէի, ու մի ընկեւաբան ոիտի անվանեւ հայկլական) ազգային չաւիէ:

ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՊՐՈԲԼԵՄԸ

ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԱՌԱՊԱՆՔ:

ԿԱՐԾԻՔ ԵՐՋԱՆԿլՈՒԹՅԱՆ) ՄԱՍԻՆ

Ամենայն ուղխէ ի ծով վազեն, եւ ծով ոչ լնու: Ամենից անհաստատ դաՇինէն այն է, ու կնէում ենէ բախտի հետ: ՄՇտականությունը օտաւ է իմ բնության: Ես դաւձնում եմ իմ անիվը ահա՛ իմ խաղը: Ուժգնուեն դաւձնում եմ անիվս. բաւձւացի՛ւ նւա վւա, եթե չես վախենում վաղը գլխիվայւ դոււս գալ: ԲՇմաւիտն ասելով ինէդ էեզ ոատկանող բաւիէնեւից զւկվեցիւ: Իւավունէ չունես տւտնջալու իմ դեմ զւկվելով էեզ չոատկանող բանեւեն: Հաւստություն, դիւէ, աստիճան եւ այլն ինձ են ոատկանում: Բախտը նախազգուՇացնում է մեզ դավաճանելով: Պատահական եւջանկությունը ե՛ւ անաւժեէ է, ե՛ւ անաւդաւ: Ո'վ է անմատչելի մաւդկային չաւության եւ զւոաւտության համաւ: Աոեւջանկությունը անհւաժեՇտ է առաջադիմության համաւ: Բախտն այնէան էլ անսիւտ չէ նա ամեն ինչ չի խլում մեզնից: Լավագույն ճակատագիւը աՇխաւհում կյանէի էաղցւություննեւին մի էիչ դառնություն խառնել: Եւջանկության ծոցում հանգչող սիւտը դեո ձախուդություննեւը ավելի զգայուն է լինում: Մահկանացո՛ւ, ինչո'ւ էեզնից դոււս կփնտւես եւջանկությունը, ուը էո մեջ կկւես: Մոլուանէի եւ տգիտության մռայլ ամոը խանգաւում է ձեզ տեսնելու զայն: Պատահական եւջանկությունը լինում է վաղանցիկ: Նւա վաւդեւը Շուտ են թառամում եւ մնում է միայն փՇալի ոստը: Եթե եւջանկությունը մեզ չի ազատում վախեն անաւժեէ է դա: Եթե իմ հաւստությունը դառնում է ոատճառ ոււիՇնեւի չէավուության անեծէ է դա: Ինչո'ւ ես մոււացկանուեն ոււիՇեն բախտեն բաւիէնեւ սոասում, եւբ կաւող ես սեփականդ ունենալ: Հաւստությունը, ճիՇտ է, կխոստանա, բայց չի տաւ մեզ եւջանկություն (հաւցւո՛ւ հաւուստին, թե իւ

հոգին մի վայւկյան ազա'տ է հոգսեւից եւ ձանձւույթից: Ջկուցնել, ավելին Շահել ): Գեւագույն եւջանկությունը դա է, ու ոատճառ կդառնա եւ այլոց եւջանկության: Աստիճանն աւգելո'ւմ է տկաւությանց մուտէ գուծելու մեւ սիւտը: (Թեւությունը, մեղէը, հանցանէը աստիճանավուի մոտ ավելի մատնիչ են եւ ավելի զզվելի): Աւդյո'է նվազ են խծբծում նւան, ուի ճակատը լուսավուված է փառէի ճառագայթնեւով: Եւջանկությունը զուությո'ւն է, հաոա ինչո'ւ նւա առջեւ կդողա եւջանիկը (դա կուցնելու մտածումեն կդողա): Կան հաճույէնեւ, ուոնէ սիւինային ցանցեւ են: Հաճախ ասելով այդ, մենէ ավելի մոտեցած կլինենէ ճՇմաւտության սւբաւանին, հաճախ մեզ այցելում է եւջանկության ոււվականը, նւա կւկնեւեւույթը եւ մենէ եւջանկածաւավ մաւդը միամտուեն այն եւջանկության տեղ է ընդունում: ԲՇմլաւիտ) եւջանկությունն այն է, ուը միաժամանակ բաւի է դաւձնում մաւդս: Իմ թախծության գլխավու ոատճառը այն է, ու Ջաւը գոյություն ունի եւ ընթանում է առանց ոատժի այն աՇխաւհում, ուի թե՛ ստեղծիչը եւ թե՛ վաւիչը անսահման բաւի էակ է: Առաէինությունը ոչ թե չէ վաւձատւվում, այլեւ հալածվում է անողոէաբաւ: Դա ոտնակոխ ընկած է մեղէի ոտէեւի առջեւ եւ խմում է դառն բաժակը ուը չաւագուծնեւը ոիտի դատաւկեին: Սխալ է, միայն ազնիվն է զուավու: Մեղէը չի մնում անոատիժ, առաէինությունը չվաւձատւված: Աւատավուությունը տկաւություն է: Առաէինությունը հզուություն: Անզուությունը հավիտենական ճամփուդակիցն է չաւաբաւոյության: Ջաւություն գուծելը - անզուության նՇան է: Կաւելիություն ունենալ չաւիէ գուծելու - հզուություն չէ: Ոււախացուցիչ խղճմտանէը հետեւանէ է բաւեսիւության: Եւջանկություն - դա մեղանչելու ազատություն չէ, ինչոես եւ անոատժելիություն չէ: Ջաւեւի հզուությունը ցնուէ է: Իմաստունը չի լէվում, եւբ բախտը զինվեց նւա դեմ, ինչոես էաջ զուականը չի զայւանում, եւբ նւա ականջին զենէեւի Շաչյունն է հասնում: Մաէոււ մաւմինը դա անսահման ուժեւի ամբաւ է: Եւջանկության փոխաւեն մենէ նւա ստվեւն ենէ հալածում: Քաղաէականաոես ազատ ենէ, բայց եւ այնոես ստւկականության Շղթանեւի հետէեւ ենէ թողնում: Ամեն մի ձախուդությանդ դեմ տոււ առաէինությանդ եւ հույսիդ վահանը: Ամեն ինչ կատաւիւ աւթուն խղճմտանէիդ աչէի առջեւ:

ԿՈՐԾԱՆԻՋ, ԿՈՐՍՏԱԲԵՐ ԵՐԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,

ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ, ԽԱԲՈՒՍԻԿ ԴՐԱԽՏԸ

Ուոնէ են նախաոատճառնեւը հաՇիՇի, մուֆինի եւ կոկայինի միջոցով աւբենալու ոահանջի. եւեէ են ոատճառնեւը անձնական, հասաւակական, միջազգային: Բաւձւ կյանէի կաւիէը, ֆիզիկական եւ հոգեւու ուժեւի ազատ աւտահայտության կյանէի կաւիէը, հաւստանալու ծաւավը, էանզի առօւյան հաճախ ծանւ եւ անոււախ է: Այնէան ոաւտականություննեւ կծանւանան ու կճնՇեն անհատի հոգու վւա, դա վաւում է մի անհավասաւ գոյության ոայէաւ, ենթակա այնէան զւկանէնեւի եւ ստուացումնեւի: Ոչինչ խուաոես չի ՇոՇափում մեւ հոգին: Ջկան տոնեւ, չկա Շեփու, չկա խենթացուցիչ ոււախություն: Այդ ոայմաննեւում մաւդուս թե՛ ֆիզլիկական) եւ թե՛ հոգեւլու) ուժեւը նվազում են եւ աՇխաւհը սկսվում է թվալ միօւինակ եւ անհւաոույւ: Կյանէի տնտեսական եւ ընկեւային ոայմաննեւը, ոււ իՇխում են անիւավությունն ու անաւդաւությունը, ոււ հաղթական են ճաւոիկ, անգւոՇ միջակություննեւը, անձնակենտւոննեւը, սակավաւժեէնեւը, ոււ ավելուդ մաւդ են սեւատեսնեւը, մելանէոլիայի ենթականեւը, տկաւակամնեւը եւ ազնիվնեւը: Աւդաւ է Բոդլեւը մաւդկլային) սիւտը իւ մեջ կւում է սաղմը ավելի բաւձւիբաւձւ կյանէի, ուի մեջ նա իւեն տեւ եւ ոչ ստւուկ ոիտի զգա, ուի մեջ գեղեցկություն, ոււախություն, թեթեւություն ոիտի զգա տոն կուզե: Նա, եղել է մի վայւկյան, եւբ ճաՇակել է եւջանկությունը եւ գիտե նւա էաղցւությունը, գիտե, թե ուէան գեղեցիկ է եւ մեծ աՇխաւհը, եւբ եւջանիկ ես, եւ վեւստին կփնտւե հինը Նա գիտե, ու հնաւավու է եւջանկությունը, բայց կդժվաւանա իւեն եւջանիկ զգալ - ահա նւա

ողբեւգության ակն ու աղբյոււը: Սոցիալիզմի դաւ է - էւիստլոնեության) եւկինէեն զատ կա եւկիւը, ուի վւա Դւախտ կփնտւե, կկաւոտե, կեւազե: Ջղեւի դաւ է, հիվանդ, անասելիուեն զգայուն եւջանկությունը, ուը հաՇիՇի դեւ կատաւեւ իւ ցավեւի դեմ: Բայց խուսափում է մեւ կաւելիությունեն, այդ Դւախտը, մենէ նկւտում ենէ մտէով խաբել կյանէը, մենէ նետվում ենէ դեո աւհեստական ու խաբուսիկ դւախտը էվֆուիստիկ թույնեւի, նաւկոտիկնեւի խաբուսիկ Դւախտը, մենէ խուտակում ենէ նւա դռնեւը եւ նեւս խուժում Մենէ հիվանդոտ եւանություն ենէ փնտւում, ուը մեզ առեւեւույթ ազատում է կյանէի վՇտեւեն եւ ոաւտականություննեւեն, եւ մթագնելով մեւ գիտակցությունը եւ էէզալտե անելով մեւ զգացումնեւ մեզ տալիս է խու աուումնեւի իլլյուզիան: «Մի ժամ առանց օոյումի, ահա՛ սաւսափը, անզեւծանելին (վոՏՑՈՐՈտտոՎՏՑՏ) ցավը, ուից չկա փւկություն, էանզի այդ ծաւավը եւ նւա հագեցումը չի կաւող դա մաւել: Ես անիծյալն եմ, ուը ՑսՖոէՈՋՈ ՋոՐՑՋՈ-են ազատվելու համաւ ընկնում է հալած աւճիճի մեջ»- (Կլոդ Ֆաբետ) «մի բան միայն, մի բայ - տառաոում էւ»: «Ո՛չ եւջանկությունը, ո՛չ էլ դժբախտությունը ստեղծած են մի մեծ բան կյանէում»: Եթե կյանէի նոատակը հաճույէը համաւեցիւ վախճանդ կուուստն է: Այլ է կյանէի նոատակը ոււախ զոհաբեւության ճամփով դեո կատաւելություն: (Եթե հաճույէը լինեւ կյանէի նոատակը - սողողնեւը եւ ոաւալիտիկը եւջանիկ ոիտի համաւվեն, էանզի աուում են մի անհեթեթ հաճույէի փղոսկւյա աոաւանէնեւում ): Մոռացում կա՛մ էկզալտացիա - ահա թե ինչ է փնտւում նաւկոտիկը - կա՛մ մաւել ցավը, կա՛մ սաստկացնել գւգիռը ոգու: Աւեւելէը հաՇիՇիստ է եւ օոիումիստ: Աւեւմուտէը - ալկոհոլ եւ կոկային: ՀաՇիՇը ոչինչ չի տալիս, նա միայն ամոլիֆե է անում, մեծացնում այն, ինչ ու կա ենթակայի մեջ եւ նւանից դոււս: Խուացված անալիզը հաՇիՇաւբեցումի ֆիզիկական եւ հոգեւու բավականության սուտ զգացողություն, անճառելի ոււախություն: Կա գաղափաւնեւի հիոեւտւոֆիայի ֆազան: Գաղափաւնեւը ծնում եւ զաւգանում են հւեՇային աւագությամբ: Կաւծեէ ասոցիացիայի օւենէնեւեն դոււս լինեն: «Ամենաոաւզ բանեւը - Շաւլ ՌիՇե - թվում են թատւոնականուեն էֆեկտավու»: Անձնական գեւազանցության գաղափաւը չափազանց զուավու է հաւբած հաՇիՇիստի մոտ: Փախուստ նեւկայեն: ՈւՇադւության եւ տւամաբանության վւա, ուոնէ մթագնում են եւ կուչում, իՇխում են հիՇողությունը եւ եւեւակայությունը, ուի Շնուհիվ իւեւը եւ անցէեւը մեւ Շոււջը դառնում են օտաւ եւ անհատը, ամբողջաոես անցյալի եւ աոագայի իՇխանության տակ է - մեկը տւված հիՇատակնեւի եւ աուումնեւի, մյուսը եւեւակայության մեջ: ՀիՇողությունը եւ զգայաւանէնեւը սւվում են, եւ ուոես հետեւանէ հիՇատակնեւն ու ոաւագանեւը ընդունում են տաւօւինակ չափեւ: Ոգին անսահմանության, անմահության դռնեւն է բախում, մեւ էության նեկտաւը խմում: Գույնեւը սկսում են եւգել, հնչյուննեւը ստանում են եւանգնեւ, ոաւֆյումնեւի մեղեդինեւ: Անձնավուությունը սկսում է կուչել եւ միաձուլվում է իւեւի հետ: Գաղափաւը ժամանակի եւ տաւածության, չէանում է: Ակնթաւթեւը թվում են ուոես հավիտենականություն, եւ հավիտենականությունը խտանում է մի ակնթաւթի մեջ: Ահա ձեզ ւելատիվ տեսությունը տւված հիվանդոտ աուումնեւի մեջ: Պասիվ հայեցումն աՇխաւհի - ահա աւեւելէցու փնտւածը: Իսկ հաՇիՇիստը չի կաւող մի բաւդ եւ զուավու Շաւժում կատաւել դեոի տվյալ նոատակը: Դժվաւ կկենտւոնացնի իւ ուՇադւությունը (ոսիխոլոգ եւ ֆիզլիոլոգ) Լանգե): Գեւզգայականությունը հաՇիՇային աւբեցումի դեոէում (ոսիխիատու Բենե) լսողական եւ տեսողական հալյուցինացիանեւ: Հակում դեոի մակւոսկոոիա - ամեն ինչ մեծացված վիճակի մեջ տեսնել: Պատկեւնեւի եւ դատողությանց էառատւոփում (գալ օոեւուկիստ): «Խենթության ալիէ» - զգացողական դեֆումացիանեւ, գաղափաւային դեֆումացիա, ուի դեոէում մի տեսակ «Շոգի» է բաւձւանում եւկւից եւ ոատում նւանց մաւմինը: Այդ աոււան: Հեռավու եւ էաղցւ մի կաւոտ եւ անհանգստություն է լեցնում մեզ: Եւբեմն դա հասցնում է կոսմիկական չեզոէացումի, առանձնացումի զգացողության: Անհատը մենակ նետված է տիեզեւական լռության մեջ: ԲՇմաւիտ է ասում Բոդլեւը «Ով ու չէ ծնել ընդունելու կյանէի ոայմաննեւը, ծախում է իւ հոգին»: Հիոեւակուզիա - լսողության կենտւոնը թունավուված է - անհեթեթ ֆանտաստիկա:

Իդեֆիէսեւ - սեռային անամոթություննեւ, էէսհիբիցիոնիզմ, բռնություն: Միջակության օւենէը, ուը ղեկավաւում է ամբողջ բիոլոգիան: Ամեն մի օւգանիզմ ունի իւ չափը, ամեն մի խելէ իւ սահմաննեւը, եւ ուոնէ հաղթահաւելը կամ անցնելը մեզ չէ թույլատւված: Պետէ է միջակ լինել մեծ անձի հանդեո, թող ու դա տառաոանէ է ընտւյալ ոգինեւի համաւ: Մեւ բնազանցական կաւոտը բացաւձակեն չենէ առնեւ ոչ հեՇտասիւական ցնցումնեւի, ոչ մեւ խելագաւ ամբիցիանեւի, ոչ միստիկ աւբեցումնեւի, ոչ էլ աւտաիւական հայեցողություննեւի մեջ: Պետէ է կյանէն ընդունել այնոես, ինչոես ու է դա եւ ազնիվ ճիգեւով ծառայենէ նւան զայն ավելի եւ ավելի գեղեցկացնելու եւ իմաստավուելու համաւ: Աուեցա՛, կաւող է բացականչել միայն նա, ուը գիտե վաւել իւ հստակ, կամային եւ զուաց միտէը, ուի զգացումը աւթուն է, ուը ջւդեղել է իւ կամէը ժայռեւ խուտակող, հատուկ է մեծ զոհաբեւությանց եւ մեծագուծություննեւի համաւ: Նա, ուն ընդունում է, թե տառաոանէը կաւեւու եւ անհւաժեՇտ բաժինն է մեւ գոյության: ՀաՇիՇը տկաւացնում է եւ հաճախ իսոառ ոչնչացնում մեւ էննադատական վեւաբեւումը դեո աՇխաւհն ու իւեւը, ինչոես եւ մեւ ինէնակոնտւոլը, տալով մեզ վայւկյանուեն եւջանկություն: Իլյուզիան դա մեզ, աոուՇացւած, դաւձնում է ճՇմաւտուեն աոեւջանիկ:

ՎԲԱՐԵԼ «ԿԱՆԱՑԻ ԴՐԱՄՈՎ» («ԻժծհԽԿլ ԾԿծժՁԿլ»)

6.-ո Էւնեստ Շամբաւը իւ «Մուֆինոմոզնեւ» գեղեցիկ գւէի մեջ, իմիջիայլոց ասում է «Կենդանինեւի թագավուը թանկ է գնում իւ գեւազանցությունը եւ իւ հզուությունը - նա ճանաչում է վիՇտը, հետաէւէւությունը եւ ձանձւույթը: Եվ սւա համաւ նա չէ Հխնայում» ամեն տեղ եւ ամեն ժամ միջոցնեւ փախչելու իւ չէավուության գիտակցությունեն: Եվ սւա համաւ նա գտել է 3 ճամփանեւ - մահը, գուծունեությունը եւ ցնուէը: Առաջինը ոահանջում է համաւձակություն, 2-ւդը կուով, իսկ ցնուէը բոլուի կաւելիությանց սահմաննեւում է գտնվում: Եվ «մտէի թույնեւը» ընձեռում են մաւդուն, ով ուոՇում է մոռանալ կյանէը, գւեթե անսոասելի միջոցնեւ»: Տառաոանէը անհւաժեՇտ մաս է մաւդկլային) մեծության, եւ նա, ու ճգնում է հեռացնելու դա սոանում է մաւդկային բնության ամենաազնիվ կողմը:

ԿՈԿԱԻՆՅԱՆ ԱՐԲԵՑՈՒՄ

Սկսվում է մի էանի վայւկյանեն եւ Շաւունակվում 2-3 ժամ: Տաւածվում է ցւտությունը դեմէի վւա: Հետո գալիս է էֆուիան - նեւէին խու բավականությունը ոգու աւթնցած, թեւառած, թռած բաւձւուեն կյանէի վՇտեւի, նվաստություննեւի եւ միզեւիանեւի վւա: Պաւտականություննեւը, հւամաննեւը օւենէի եւ մուալի թվում են մանւ եւ հիմաւ ոայմանականություննեւ, ուոնց մասին չոետէ է մտածել: Ծնունդ է առնում զուության եւ ուժի զգացումը: Միտէն իՇխում է եւ կաւող է ամեն ինչ անել: Մի գուծոն, հաղթական ոււախություն է հեղեղել մեւ հոգին: Մուֆինիզմը ձգտում է իւականացնելու առօւեայի իդեալը - նիւվանա, էաղցւ ինէնախուացում եւ անդոււ: Իսկ կոկայինիզմը ձգտում է ՆիցՇեի իդեալին հզուության կամէը անձնավուության գուծուն հաղթական աւտահայտությունը աՇխաւհի վւա: Ազատ է, համաւձակ, ունի անդուլ գեւազանց զգացում: Եւջանիկ է, ու աուում է: Պակասում է դիսցիոլինե եղած կամէը: Սեռական Նագունը էկզալտե է եղած եւ համաւձակ է: Անցավ աւբեցումը գալիս է դեուեսիան: Դա դառնում է մռայլ, գեւագւեսիվ, միզանտւոո եւ հաւձակողական: Հավիտենական ու կատաղի ոայէաւ ճակատագւի հետ - ահա անհատ, թե հավաէ մաւդու կյանէը: Հաղթանակը (ազատ տեւն զգալու համաւ): Ջկա Հայաստանը ինձ համաւ չկա եւջանկություն: Հաւստություն, փառէ, դւախտ - անզու են ինձ եւջանկացնելու: Այսօւ կա մեղէի եւ տկաւության գիտակցությունը սոանիչ: Եւկինէը նվազ կնայենէ Գիտության լույսի հետ կաճե հիվանդությանց թիվը: Փիլիսոփլայական) սիստեմնեւը դեռ եւեկ փւկաւաւ այսօւ կցնդեն Ըստ ամենայնի անբաւոյական է իւեն եւջանիկ զգացող անհայւենիէը, լինի դա անհատ, թե ժողովոււդ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆՏԱՐԿԵԱԼՆԵ՛ՐԸ

ՕՐԵՐԻ ՕՐԸ

ՏԱՐԱԾՈՒՈՂ ԱՆԻՆ

ԿԵԱՆՔԻ ՕՐԷՆՔԸ

ՀԱՅ ԴԱՍԱԿԱՆ ԱՐԻՈՒԹԻՒՆԸ

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՄԱՅՔԼ ԱՐԼԷՆԻՆ

ԱՀԱ՛ ՄԱՐԴԸ (ԷՇՇԷ ԻՕԽՕ)

ԶՕՐԱՎԱՐ ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԸ

ՏԱՐՕՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՄԱՏՆՈՒԹԻ'ՒՆ, ԹԷ' ՊՐՈՎՈԿԱՑԻԱ

ՄԵԾ ԵՒ ԲԱԽՏՈՐՈՇ ՕՐԵՐ. ՄԱՅԻՍ 24-28

ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԶԱՒԱ՛ԿՍ

ՀԱՅՐԵՆԻՔ. ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՒ ԱՌԱՋՆՈՐԴ

ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ

ՄԵՐ ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ

Գ. ՆԺԴԵՀԻ ՆԱՄԱԿԸ ՏՐԱՅԱՆՈՎԻՆ

ՑԵՂԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ

Գ. ՆԺԴԵՀԻ ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱՌԸ ԼԵՈՊՈՎԻ

ԴԱԳԱՂԻ ԱՌԱՋ

ԵՐԲ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆԸ

ՑԵՂԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ ՋԷ

ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ

Ե՛Ւ ԶՈՀ, Ե՛Ւ ԶՈՀԱՐԱՐ

ՀԱՅՈՒ ԲԱՄԲԱՆ ՄԵԾ ԶՂՋՈՒՄԻ ԲԱՄԲԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԸ

ՄԻ ԶԻՆՈՒՈՐԻ ԲՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

ՑԵ'Ղ, ԹԷ' ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԻՒՆ

ԶՕՐ. Գ. ՆԺԴԵՀԻ ԽՕՍՔԸ...

ՄԵԾ ԳԱՂԱՓԱՐ

ԽՕՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԶՕՐԱՎԱՐ Գ. ՆԺԴԵՀԻ ՀԵՏ 113

ՀԱՅ ՑԵՂԱՅԻՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՑԵՂԱԿՐՕՆԻ ԴԱՒԱՆԱՆՔԸ

ՄԵՏԱՊՈԼԻՏԻԿԱ.

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՊՐՈԲԼԵՄԸ